Thomas Mann
Nguyễn Hồng Vân & Trần Đàm Thành dịch
—★—

Lời Thú Nhận
Của Tay Lừa Đảo
Felix Krull

• Confessions of Felix Krull •

NXB Trẻ

ebook©vctvegroup | 18-01-2021

Quyển một

Chương một

Khi đặt bút viết những dòng này trong cảnh ẩn dật an nhàn - trí óc vẫn hoàn toàn minh mẫn, mặc dù thể chất mệt mỏi, rất mệt mỏi (vậy nên tôi chắc chỉ có thể tiến hành việc viết lách theo từng chặng nhỏ, xen lẫn nhiều khoảng nghỉ ngơi), tóm lại, khi quyết định trao gửi lời thú nhận này vào trang giấy nhẫn nại, bằng nét chữ viết tay gọn gàng đẹp mắt của chính mình, trong lòng tôi đã gợn lên một thoáng lo ngại, sợ mình không đủ kiến thức hàn lâm để đương đầu với thử thách trí tuệ này. Song, bởi tất cả những điều tôi muốn kể đều tập hợp từ kinh nghiệm sống của bản thân tôi, từ những sai lầm cũng như đam mê tôi đã trực tiếp trải qua, nên tôi có thể đoan chắc rằng mình nắm vững cốt truyện một cách tuyệt đối, và như thế nỗi lo của tôi chỉ tập trung vào chỗ chọn lựa hình thức diễn đạt để có được sự tế nhị và lịch lãm cần thiết, mà về mặt này thâm tâm tôi vẫn tin rằng học hành bằng cấp đầy mình cũng không bằng năng khiếu tự nhiên và được giáo dục tốt trong gia đình. Khoản ấy thì tôi không thiếu, bởi tôi xuất thân từ một gia đình khá giả với nếp sống phong lưu, mặc dù có hơi phóng túng. Chị Olympia của tôi và tôi trong nhiều tháng trời đã được hưởng sự kèm cặp của một cô gia sư người Vevey*, cô này tuy nhiên về sau phải cuốn gói vì một sự cạnh tranh mang đặc thù nữ giới với mẹ tôi - mà đối tượng là cha tôi. Thêm vào đó, cha đỡ đầu của tôi, ông Schimmelpreester, một người rất thân thiết, gần gũi đối với tôi, là một nghệ sĩ được đánh giá cao trên nhiều phương diện, tất cả cư dân của cái thị trấn tỉnh lẻ quê hương tôi đều gọi ông là “giáo sư”, mặc dù có lẽ chưa bao giờ ông được chính thức trao tặng cái danh hiệu cao quý rất được ham chuộng ấy. Còn cha tôi, mặc dù thân thể to béo kềnh càng nhưng bù lại ông có nhiều nét duyên dáng và đặc biệt là rất sính nói chữ. Cha tôi được thừa hưởng dòng máu Pháp của một người bà, bản thân ông đã sống ở Pháp trong thời gian học nghề, từ đó ông luôn quả quyết rằng mình rành Paris như lòng bàn tay. Trong lúc trò chuyện, ông rất thích xen vào những từ như c‘est ça, épatant hay parfaitement* - mà với một lối phát âm cực chuẩn - hoặc giả ông thường hay nói: “Về phần moi... ”* Đến tận cuối đời ông vẫn được hưởng rất nhiều ưu ái của phái nữ. Nhưng tôi nói trước ra ngoài lề mất rồi. Trở lại năng khiếu trời cho của tôi trong cách diễn đạt, tài ăn nói là cái xưa nay tôi vẫn vận dụng không chút khó khăn, điều này đã được chứng tỏ trong suốt cuộc đời ba chìm bảy nổi của tôi, và tôi tin rằng mình có thể phát huy năng khiếu ấy cả trong việc viết lách. Hơn nữa tôi cũng đã quyết tâm khi chấp bút sẽ tôn trọng sự thật một cách tuyệt đối, dẫu có vì thế mà bị mang tiếng là huênh hoang hay tự đắc. Lời thú tội còn có ý nghĩa và giá trị đạo đức gì nữa, nếu được viết ra một cách không chân thực!

•

Thành phố Thụy Sĩ thuộc vùng Pháp thoại, hồi thế kỷ XIX nổi tiếng là nơi cung cấp các cô bảo mẫu và gia sư cho toàn châu Âu. (Các chú thích đều là của người dịch, tham khảo thêm lời bình của Thomas Sprecher và Monica Bussmann in trong tập 12.2 bộ Thomas Mann, Khảo luận ấn bản Frankfurt bao gồm tác phẩm - thư từ - nhật ký do S. Fischer Verlag GmbH xuất bản năm 2012.)

•

Vậy đó, tuyệt vời hay hoàn hảo (tiếng Pháp).

•

“Về phần tôi...” (dịch lấy ý).

Tôi là một đứa con của Rheingau*, dải đất được thiên nhiên ưu đãi khí hậu ôn hòa và đất đai trù phú, thành phố làng mạc đông đúc, dân cư vui nhộn, một trong những vùng tươi đẹp nhất trên quả địa cầu. Nơi đây được dãy núi Rheingau che chắn gió bấc và được mặt trời hào phóng ban nắng ấm, nhờ thế các đô thị mọc lên như nấm với những địa danh nổi tiếng chỉ cần nghe tên các tay đệ tử Lưu Linh đã mở cờ trong bụng, nào Rauenthal, nào Johannisberg, nào Rüdesheim, và cả cái thị trấn nhỏ bé cổ kính nơi tôi mở mắt chào đời vài năm sau ngày thành lập Đế chế Đức vinh quang*. Thị trấn quê hương tôi nằm hơi xế về phía Tây khúc gấp nơi con sông Rhein lượn quanh thành phố Mainz, là bến chính của các chuyến tàu thủy xuôi ngược dọc dòng sông, dân số chỉ khoảng bốn ngàn nhưng nổi tiếng nhờ các hãng rượu vang đóng đô ở đó. Kế bên chúng tôi là thành phố Mainz phồn hoa và các khu suối nước nóng dưỡng bệnh lừng danh của vùng Taunus như: Wiesbaden, Homburg, Langenschwalbach và Schlangenbad, địa điểm sau cùng này đi từ chỗ chúng tôi chỉ mất độ nửa giờ đồng hồ ngồi xe lửa đường ray hẹp lên núi. Vào mùa đẹp trời, gia đình chúng tôi gồm cha mẹ tôi, chị Olympia và tôi đã bao lần du ngoạn khắp bốn phương bằng tàu thủy, xe ngựa hay xe lửa, vì xung quanh đâu đâu cũng có những danh lam thắng cảnh được tạo dựng bởi thiên nhiên và bàn tay con người. Tôi vẫn như thấy trước mắt hình ảnh cha tôi mặc bộ đồ vét mùa hè rộng rãi bằng vải kẻ ca-rô, ngồi cùng chúng tôi ở một tiệm ăn ngoài trời nào đó - cái bụng bự không cho phép ông ngồi sát vào bàn - và với sự khoan khoái vô cùng tận, ung dung thưởng thức món cua bể với chất nước vàng óng của cây nho. Cha đỡ đầu của tôi, ông Schimmelpreester cũng thường hay có mặt trong những chuyến dã ngoại của gia đình, ông ngồi lặng lẽ chĩa cái nhìn soi mói qua cặp kính gọng nhựa trong mắt tròn to tướng, quan sát phong cảnh và người qua kẻ lại, hấp thụ tất cả mọi ấn tượng lớn nhỏ vào tầm hồn nghệ sĩ của mình.

•

Vùng trồng nho làm rượu nổi tiếng của Đức nằm ở hữu ngạn sông Rhein.

•

Đế chế Đức được thành lập năm 1871.

Người cha tội nghiệp của tôi sinh thời là chủ hãng Engelbert Krull, cơ sở sản xuất loại rượu vang “Loreley extra cuvée”*, một nhãn hiệu nay đã biến mất tăm khỏi thị trường. Hãng chúng tôi có các hầm rượu nằm dọc bờ sông Rhein, không xa bến tàu thủy là mấy, và khi còn là một cậu bé, tôi đã không ít lần lẻn xuống dưới các mái vòm mát rượi, rón rén dạo bước trong các hành lang lót đá chạy ngang dọc giữa những hàng giá cao ngất, ngắm nhìn không biết chán đội quân bằng chai xếp nghiêng tầng tầng lớp lớp trên giá, lòng miên man suy nghĩ. Các ngươi nằm đây, tôi nghĩ thầm trong bụng (tất nhiên khi ấy tôi chưa biết diễn tả ý nghĩ của mình bằng những từ ngữ chính xác như thế này), các ngươi nằm đây trong bóng tối nhá nhem dưới lòng đất, và trong bụng các ngươi diễn ra quá trình lên men thầm lặng của thứ chất lỏng màu vàng sủi bọt kia, thứ chất lỏng thần thánh làm những trái tim rộn ràng tăng nhịp đập, làm những cặp mắt rực sáng long lanh! Giờ đây các ngươi còn trần trụi xấu xí, nhưng sẽ đến một ngày các ngươi trang điểm lộng lẫy ngoi lên thế giới bên trên, xuất hiện trong hội hè, đám cưới, lễ lạt, tự hào bật nút văng lên trần nhà với tiếng nổ giòn tan, đem đến cơn say, sự bốc đồng và hứng thú cho con người. Cậu bé con hồi đó đã có những ý nghĩ đại loại như thế, và trong đó chí ít cũng có một điều đúng, đó là hãng Engelbert Krull rất chú trọng việc trang hoàng hình thức bề ngoài của các chai rượu, công đoạn hoàn thiện sau cùng mà từ chuyên môn gọi là coiffure. Chiếc nút bấc được ép chặt vào miệng chai, chụp lên trên một lưới thép nhỏ mạ bạc và chằng buộc bằng một sợi dây đay mạ vàng gắn sáp niêm phong đỏ thẫm, một con dấu tròn trang trọng như dấu sắc lệnh của Giáo hoàng hay chiếu chỉ của Hoàng đế treo toòng teng bằng sợi chỉ vàng nơi cổ chai quấn giấy thiếc sáng choang, và quanh bụng chai nổi bật một nhãn hiệu cầu kỳ do cha đỡ đầu Schimmelpreester của tôi thiết kế riêng cho hãng, trên đó ngoài một mớ huy hiệu, ngôi sao, tên ba tôi và dòng chữ “Loreley extra cuvée” mạ vàng, còn có hình một người đàn bà ngoài vòng tay vòng cổ tịnh không mang thêm một thứ trang phục nào khác trên mình, ngồi vắt tréo chân trên một mỏm đá, vươn tay đưa chiếc lược chải vào mái tóc dài bồng bềnh. Cũng phải nói thêm rằng phẩm chất rượu trong chai không hoàn toàn tương xứng với cái vỏ ngoài hào nhoáng. “Này Krull”, cha đỡ đầu Schimmelpreester của tôi có lần bảo cha tôi, “ông là người đáng kính, nhưng rượu champagne của ông lẽ ra phải bị cảnh sát cấm mới đúng. Tám ngày trước tôi dại dột uống nửa chai, và cho đến tận hôm nay vẫn còn dở sống dở chết. Ông pha cái chết tiệt gì vào đấy thế? Hay ông trộn xăng dầu vào làm chất phụ gia? Tóm lại, rượu của ông đúng là thuốc độc. Ông nên dè chừng luật pháp!” Nghe vậy, người cha tội nghiệp của tôi tỏ ra rất bối rối, vì ông là người nhu mì và không quen với những lời chỉ trích nặng nề. “Ông chê thì dễ lắm, Schimmelpreester”, cha tôi chống chế, vừa nói vừa theo thói quen đưa mấy đầu ngón tay nhẹ nhàng vuốt bụng, “nhưng tôi buộc phải bán rẻ, vì thiên hạ có thành kiến với rượu nội. Tóm lại, tôi chỉ cung cấp cho công chúng cái mà họ muốn. Đã thế các hãng cạnh tranh còn ngồi trên cổ tôi đây này, ông bạn thân mến, không hạ giá thành thì cầm cự làm sao nổi.” Đó là về cha tôi.

•

“Rượu vang thượng hạng Loreley” (tiếng Pháp).

Biệt thự của chúng tôi thuộc vào hàng những dinh cơ xinh xắn nằm dựa lưng trên sườn núi thoai thoải, mặt hướng xuống thung lũng sông Rhein. Mảnh vườn dốc thoai thoải được trang điểm một cách hào phóng nào là các chú lùn, cây nấm và đủ loại thú vật bằng sành giống như thật; một quả cầu thủy tinh bóng loáng nằm chễm chệ trên một cái bệ, soi gương vào đó sẽ thấy mặt mũi méo xệch đi rất tức cười; ngoài ra còn có cả một cái chuông gió hình cầy đàn lia, nhiều hòn giả sơn với hang động và một cái giếng phun nước: từ một bức tượng rất mỹ thuật, những tia nước không ngừng được ném lên không trung, dưới bể đàn cá bạc bơi lội tung tăng. Nội thất nhà chúng tôi được trang hoàng đúng theo sở thích của ba tôi, vừa ấm cúng vừa tươi tắn. Các bao lơn kín đặt sẵn ghế như mời mọc người ta ngồi nghỉ, và trong một góc còn dựng cả một cái xa quay sợi thật. Vô số vật trang trí nhỏ: các bức tượng bằng sứ, vỏ sò, vỏ ốc, hộp gương và chai dầu thơm nằm la liệt trên giá kệ và bàn bọc nỉ; gối lông bọc lụa thêu thùa rực rỡ nhiều không đếm xuể, rải đầy trên ghế xô pha và ghế nằm, vì ba tôi thích chỗ ngả lưng phải thật êm ái; rèm cửa sổ treo trên những ngọn kích dài, cửa thông giữa các phòng che bởi những tấm mành mành kết bằng ống trúc và hạt cườm sặc sỡ, nhìn thì kín đáo, nhưng có thể bước qua mà không cần phải nhấc một ngón tay, vì nó tự rẽ ra với tiếng lách cách vui tai rồi tự khép lại. Bên trên cửa trong khoang chắn gió có gắn một thiết bị tinh xảo, mỗi khi cánh cửa từ từ sập vào nó lại tấu lên những âm thanh thánh thót mở đầu bài hát “Hãy yêu đời đi”.

Chương hai

Vừa rồi là sơ qua về ngôi nhà, nơi tôi chào đời vào một ngày mưa ấm áp tháng Năm - phải nói thêm rằng hôm ấy là ngày chủ nhật* -, và từ đây trở đi tôi nhất định không tiết lộ trước điều gì, mà sẽ giữ đúng trình tự thời gian khi kể câu chuyện của mình. Việc chào đời của tôi, nếu những điều người ta thuật lại với tôi là đúng, đã diễn ra rất chậm chạp và cần đến vô khối thủ thuật can thiệp của vị bác sĩ chăm sóc gia đình chúng tôi dạo đó là “đốc tờ” Mecum, mà nguyên nhân chính là bởi tôi - nếu có thể gọi cái sinh linh lạ ở giai đoạn sớm sủa ấy là “tôi” - đã bó tay thúc thủ không chịu tham gia vào quá trình ấy, không giúp đỡ mẹ tôi một tí ti gì trong những cố gắng của bà, có vẻ như không mảy may hứng thú gia nhập cái cuộc đời mà sau này tôi lại gắn bó một cách rất đỗi tha thiết. Mặc dù khó sinh nhưng tôi là một hài nhi mạnh khỏe, bụ bẫm, và lớn nhanh như thổi nhờ bầu sữa của một bà vú mát tay. Sau này ngẫm lại, nhiều lần tôi vẫn không thể không liên hệ sự lười biếng và thái độ bất hợp tác của mình lúc ra đời, sự thiếu sốt sắng trong việc đánh đổi bóng tối trong lòng mẹ lấy ánh sáng ban ngày, với sở thích và năng khiếu ngủ của tôi, một cái tài tôi đã có từ khi còn nhỏ. Người nhà kể rằng, tôi là một đứa trẻ yên lặng, không khóc lóc quậy phá, phần lớn thời gian chỉ ngủ tít thò lò nên rất được lòng các cô bảo mẫu. Và mặc dù sau này tôi dành nhiều sự quan tâm cho thế giới cũng như con người, lấy nhiều tên họ khác nhau và làm nhiều điều để được hưởng sự ưu ái của họ, nhưng tôi hạnh phúc nhất vẫn là trong giấc ngủ đêm. Tôi rất thích ngủ và dễ ngủ, có thể thiếp đi không cần một sự mệt mỏi về thể xác nào, chìm đắm hoàn toàn trong quên lãng không mộng mị, và sau thời gian thư giãn dài tới mười, mười hai hay có khi mười bốn tiếng đồng hồ, tôi thức dậy tỉnh táo và sung sướng hơn cả những khi gặt hái thành công hay lợi lộc lúc ban ngày. Có thể cho rằng thói ham ngủ phi thường của tôi mâu thuẫn với lòng ham sống và dục vọng dồi dào, động lực thúc đẩy tôi có những hành động sẽ được kể dưới đây vào đúng lúc và đúng chỗ. Song như đã nói ở trên, về điểm này tôi đã nhiều lần suy nghĩ kỹ càng và lần nào cũng đi đến nhận thức rõ ràng rằng, hai điều này không hề đối lập nhau, ngược lại là đằng khác, giữa chúng có một mối liên hệ ngầm, một sự gắn bó mật thiết. Giờ đây, tôi mặc dù mới ở tuổi tứ tuần nhưng đã cảm thấy mình già nua mỏi mệt, không còn ham muốn bon chen chốn phồn hoa, chỉ an phận sống nốt những ngày xế bóng trong cảnh ẩn dật cô đơn: đúng lúc này tôi lại mất đi khả năng ngủ khác thường của mình, có thể nói giấc ngủ đã rời bỏ tôi, nó trở nên ngắn ngủi, không sâu và chập chờn, trong khi dạo trước ngay cả lúc ở tù tôi vẫn ngủ ngon chẳng thua gì nằm trên giường ấm đệm êm của khách sạn Hoàng gia. Nhưng tôi lại phạm phải sai lầm cũ đi trước thời gian mất rồi.

•

Trong dân gian người ta tin rằng đứa trẻ ra đời ngày chủ nhật sẽ có nhiều may mắn.

Tôi vẫn thường nghe người nhà bảo rằng tôi là một đứa trẻ may mắn sinh ra vào chủ nhật, và mặc dù được hưởng một nền giáo dục không mê tín dị đoan, tôi vẫn tin rằng điều này, cộng với cái tên Felix* (được đặt trùng với tên cha đỡ đầu Schimmelpreester của tôi) và ngoại hình bảnh bao của mình không hẳn là sự tình cờ mà phải có một ý nghĩa bí ẩn nào đó. Đúng thế, tôi luôn nuôi trong lòng niềm tin rằng mình là kẻ may mắn được ông trời ưu đãi, và có thể nói không ngoa, niềm tin ấy chưa bao giờ đánh lừa tôi. Đó là điềm báo trước cuộc đời đặc biệt, số phận đặc biệt dành cho tôi, và tất cả những đau khổ dập vùi tôi gặp phải chỉ là những biến cố ngoài định mệnh, cả trong những lúc đen tối nhất, vận may vẫn le lói mỉm cười với tôi. Tới đây xin ngừng sa đà vào triết lý để tiếp tục vài nét phác họa bức tranh thời thơ ấu của tôi.

•

Felix tiếng Latinh có nghĩa là may mắn, hạnh phúc.

Là một đứa trẻ mơ mộng, với những sáng kiến và tưởng tượng phong phú, tôi đã cung cấp cho các thành viên khác trong nhà không thiếu cơ hội cười nôn ruột. Tôi còn nhớ, và người nhà cũng thường hay kể lại, rằng từ lúc chưa mặc quần tôi đã rất thích giả làm Hoàng đế, mà tôi đóng vai này rất dai, có khi hàng vài tiếng đồng hồ. Tôi ngồi trong một chiếc xe gỗ nhỏ, bắt chị ở gái kéo đi ngoài vườn hay dọc hành lang, trịnh trọng xệ hai bên mép xuống thật thấp, môi phưỡn ra, chậm chạp hấp háy đôi con mắt giàn giụa nước, phần vì mặt mày nhăn nhó, phần vì nội tâm rung động sâu sắc. Vậy là, tôi ngự trong cỗ xe nhỏ, lòng xúc động vì sự già nua tuổi tác và phẩm giá vượt bậc của mình; chị ở gái đã được dặn phải loan báo điều này với bất kỳ người nào chúng tôi gặp trên đường, bởi một sự thờ ơ bất kính sẽ làm tôi nổi giận ghê gớm. “Hoàng đế du hành”, chị ta rêu rao, vừa nói vừa đưa bàn tay lên mang tai chào, tư thế sai bét, và tất cả mọi người vội vàng bày tỏ sự lễ độ cần thiết đối với tôi. Nhất là cha đỡ đầu Schimmelpreester của tôi, một người ưa khôi hài, mỗi lần gặp tôi trong bộ tịch như vậy ông đều nhập vai rất đạt và tìm mọi cách làm vừa lòng tôi. “Ô kìa, người anh hùng dân tộc tuổi cao đức trọng hôm nay đi dạo!” ông nói trong lúc cúi rạp xuống chào. Rồi ông giả bộ làm thần dân đứng bên đường, vừa lớn tiếng hoan hô vừa tung mũ, tung gậy ba-toong, thậm chí tung cả kính lên trời, và phá lên cười tưởng vỡ nhà khi thấy tôi cảm động làm rớt mấy giọt nước mắt xuống cặp môi trề ra.

Tôi vẫn tiếp tục trò chơi này cả khi đã bước sang tuổi thiếu niên, dĩ nhiên lúc bấy giờ tôi không thể đòi hỏi sự ủng hộ của người lớn được nữa. Nhưng không có họ tham dự vào cũng chẳng sao, thậm chí tôi càng thích vì được một mình tự do vẫy vùng trong trí tưởng tượng. Ví dụ một sáng kia tôi thức dậy với quyết định hôm nay mình là một hoàng tử mười tám tuổi tên Karl, và tôi sống trong giấc mơ ấy cả ngày, có khi nhiều ngày liên tiếp, vì trò chơi này có một ưu điểm vô giá, đó là người ta không cần ngừng chơi lúc phải làm việc khác, kể cả trong những giờ học tẻ ngắt ở trường. Vậy là, tôi khoác lên người một bộ trang phục mà tôi cho rằng phù hợp với địa vị hoàng tử của mình, khệnh khạng đi qua đi lại, thầm tranh luận gay gắt hay trao đổi mấy câu bông đùa với một vị thống đốc hoặc viên sĩ quan tùy tùng do tôi tưởng tượng ra, và người xung quanh không ai ngờ được địa vị cao sang của tôi cũng như niềm tự hào và hạnh phúc vô biên bí mật này đem đến cho tôi. Trí tưởng tượng là một năng lực tuyệt vời, nó cung cấp cho ta biết bao vui thú! Dưới mắt tôi những thằng bé khác cùng phố vừa ngu ngốc vừa thiệt thòi không thể tả, vì chúng rõ ràng không được trời phú cho khiếu tưởng tượng và không thể dự phần vào niềm vui thầm kín kia, niềm vui hễ tôi muốn là có ngay, chẳng cần một sự chuẩn bị nào! Đương nhiên chúng chỉ là những kẻ lỗ mãng với mái tóc lởm chởm và bàn tay đỏ lựng, chúng sẽ chỉ chuốc lấy bực mình và trở thành trò cười cho thiên hạ nếu bỗng dưng lại muốn làm hoàng tử. Tôi thì khác, tôi có mái tóc mềm óng như tơ hiếm thấy ở nam giới, màu hơi sáng, cộng với cặp mắt xanh xám làm thành một sự tương phản đặc biệt hấp dẫn với nước da nâu bóng như đồng thau: khó mà nói được chính xác tôi thuộc tuýp người tóc vàng hay tóc nâu, bảo rằng tôi thuộc loại nào cũng đúng. Đôi bàn tay được tôi để ý chăm sóc từ rất sớm, thanh mảnh nhưng không quá ẻo lả và có nhiều ưu điểm trời sinh: không nhớp nháp mồ hôi mà khô ráo, ấm áp vừa phải, với những móng tay xinh xắn rất ưa nhìn. Và giọng nói của tôi ngay cả trước khi vỡ tiếng đã mang một âm hưởng dìu dặt êm tai, khiến tôi, những lúc không có ai, rất thích giả cách chuyện trò với vị thống đốc vô hình trong tưởng tượng để được nghe tiếng nói của chính mình; tôi cũng làm bộ lên giọng, xuống giọng, hoa tay múa chân phụ họa, mặc dù những điều nói ra chỉ là một mớ hổ lốn vô nghĩa hoàn toàn không có nội dung gì. Các phẩm chất đó đa số là những điều nhỏ nhặt khó nhận biết, chúng chỉ thể hiện ra trong những tình huống nhất định, và tinh tế đến mức khó lòng diễn tả bằng lời. Ngay từ thuở ấy tôi đã sớm nhận thức rằng mình được tạo ra từ một chất liệu quý hơn, hay như người ta thường nói, được đẽo từ loại gỗ tốt hơn các bạn đồng trang lứa của tôi, điều này tôi có thể nói ra mà không sợ mang tiếng kiêu căng. Mặc cho ai đó cứ việc bảo tôi là kẻ tự phụ, tôi không ngu ngốc hay đạo đức giả đến độ xếp mình vào hạng sản phẩm đại trà, và, tuyệt đối trung thành với sự thật, tôi xin nhắc lại rằng mình chắc chắn được đẽo gọt nên từ gỗ quý.

Lớn lên trong cô độc (vì chị Olympia đã trải qua giai đoạn này trước tôi nhiều năm), tôi hay có những hành vi kỳ quặc và ưa triết lý hão huyền, về chuyện này tôi có thể kể ra đây hai ví dụ. Thứ nhất, một dạo tôi bỗng nổi hứng nghiên cứu sức mạnh ý chí, thứ quyền năng bí hiểm gần như siêu nhiên của con người, và thử áp dụng ngay lên chính bản thân mình. Ai cũng biết rằng độ thu hẹp hay giãn rộng của đồng tử mắt chúng ta phụ thuộc vào cường độ ánh sáng bên ngoài. Tôi bấy giờ lại nhồi vào đầu mình ý định bắt cử động vô thức của những sợi cơ bướng bỉnh nằm trong con mắt phải phục tùng lý trí và sự điều khiển của tôi. Thế là tôi đứng hàng giờ trước gương, cố xua đuổi ra khỏi đầu mọi ý nghĩ, tập trung tất cả sức lực nội tâm để ra lệnh cho hai con ngươi co lại hay nở ra theo ý mình, và những buổi luyện tập dai dẳng của tôi đã đem đến kết quả thực sự khả quan, tôi xin cam đoan điều này. Mới đầu những cố gắng tập trung ý chí căng thẳng đến mức làm tôi đổ mồ hôi mặt mày biến sắc, cũng chỉ khiến cho đồng tử mắt tôi co giãn một tí và rất thất thường; nhưng dần dần về sau tôi đã thực sự điều khiển được chúng và có thể thu hẹp con ngươi lại chỉ còn là hai chấm nhỏ hoặc làm cho chúng nở rộng ra thành hai vòng tròn sẫm màu phản chiếu ánh sáng như gương, tuy nhiên phải thú nhận rằng bên cạnh sự thỏa mãn do thành công mang lại tôi còn cảm thấy một nỗi kính cẩn gần như sợ sệt, một thoáng rùng mình trước những điều bí hiểm ẩn giấu trong năng lực tự nhiên của con người.

Một trò động não khác hồi đó là nguồn giải trí lớn cho tôi và đến ngày nay vẫn chưa mất hết sức hấp dẫn cũng như ý nghĩa đối với tôi, đại để như sau. Tôi tự hỏi mình, nên nhìn nhận thế giới quanh ta theo quan điểm vi mô hay vĩ mô, cái nào có lợi hơn? Điều đó có thể diễn giải một cách nôm na thế này: theo suy luận của tôi, các vĩ nhân, các tướng lĩnh, nguyên thủ quốc gia, những kẻ chinh phục và thống trị, tóm lại là những nhân vật xuất chúng, những con người lỗi lạc ấy hẳn phải có tư chất vô cùng đặc biệt giúp họ thâu tóm thời cuộc, coi cả thiên hạ chỉ như một bàn cờ, nếu không trong khi thực hiện các mưu đồ to lớn của mình họ lấy đâu ra sự lạnh lùng, tàn nhẫn để ra những quyết định bất kể tổn thất của từng cá nhân. Mặt khác, một quan niệm như thế lại có thể dẫn đến hậu quả dễ buông xuôi, cả đời không làm được trò trống gì; bởi ai coi thường hoặc thiếu quan tâm đến thế giới và con người, sớm nhận rõ bản chất vô thường của nó, thì sẽ có xu hướng chìm đắm vào sự thờ ơ lãnh đạm và lười biếng, chỉ thích xa lánh sự đời, không chịu để bất cứ điều gì lôi cuốn tinh thần - đấy là chưa kể bằng sự vô cảm, sự thiếu quan tâm và thiếu cố gắng của mình đi đến đâu, anh ta cũng để lại ấn tượng xấu khiến mọi cánh cửa có thể dẫn đến những thành công bất ngờ đều bị đóng lại. Vậy thì, tôi lại nghĩ, có nên nhìn đời và nhìn người như một điều gì đó to lớn, đẹp đẽ và trọng đại, rất đáng chuyên cần nỗ lực để đạt được một chút danh vọng? Nhưng cách nhìn phóng đại và đầy kính trọng ấy lại dễ gây ra tâm lý tự ti mặc cảm, thế là cuộc đời nhếch mép cười khẩy, không thèm đếm xỉa đến kẻ nhút nhát ngu ngơ và dành hết sự ưu ái cho những người tình nhiều nam tính hơn. Song quan niệm tôn sùng cuộc sống cũng có những ưu điểm lớn. Bởi ai coi trọng thế giới và con người thì sẽ không chỉ thu được sự cảm mến của họ và được họ ban cho nhiều ân huệ, mà còn có động lực thúc đẩy bản thân, khiến tất cả tư tưởng và hành động của mình thấm nhuần một sự nghiêm túc, say mê, đầy tinh thần trách nhiệm, sẽ tự mình trở nên đáng yêu và đáng trọng, đó chính là tiền đề dẫn tới thành công. Đại loại tôi đã suy ngẫm và cân nhắc thiệt hơn như thế. Phải nói thêm rằng, không chủ ý nhưng theo bản tính tự nhiên, tôi luôn luôn ngả theo quan niệm thứ hai, coi thế giới này là một điều kỳ diệu đầy hấp dẫn, là nơi ban phát những lạc thú tuyệt vời, ở đó tất cả mọi cố gắng của tôi chắc chắn sẽ được đền bù xứng đáng.

Chương ba

Nếu mơ mộng, thử nghiệm và triết lý tự nó đã khiến tôi tách biệt về mặt nội tâm với các bạn học cùng trang lứa trong cái thị trấn tỉnh lẻ này, những kẻ chỉ quen theo lề thói thông thường, thì thêm vào đó, như tôi sớm nhận ra, bản thân những đứa trẻ ấy, con cái các vị chủ vườn nho và công chức chính quyền, cũng được bố mẹ chúng cảnh cáo hãy tránh xa tôi. Đúng thế, một đứa trong số đó khi được tôi mời đến nhà chơi đã nói như tạt nước vào mặt tôi rằng, nó bị cấm không được chơi với tôi và đến nhà tôi, vì gia đình tôi mang nhiều tai tiếng. Tôi cay cú lắm và bỗng đâm ra khao khát tình bạn, là thứ cho tới lúc ấy chẳng có tí ký lô nào đối với tôi. Tuy nhiên có một điều không thể chối cãi, đó là thành kiến cái thị trấn tỉnh lẻ này dành cho gia đình chúng tôi chẳng phải hoàn toàn vô căn cứ.

Ngay ở đoạn đầu tôi đã tiết lộ chút ít về những phiền toái mà sự có mặt của cô gia sư người Vevey mang đến cho gia đình chúng tôi. Trên thực tế người cha tội nghiệp của tôi mới chính là người si mê theo đuổi cô ta và cuối cùng cũng đạt được mục đích của mình, việc này đã gây ra một mối bất hòa trầm trọng giữa ông và mẹ tôi, hậu quả là cha tôi bỏ nhà đến ở thành phố Mainz nhiều tuần, trở lại sống cuộc đời độc thân vui tính, theo lời ông là đi đổi gió, như có lần trước đây ông đã từng làm. Cũng phải nói thêm rằng mẹ tôi, một người đàn bà dung mạo tầm thường và trí tuệ không có gì xuất sắc, đã quá bất công khi làm dữ với người cha tội nghiệp của tôi như thế, vì bản thân bà và chị Olympia của tôi (một sinh linh ngồn ngộn xác thịt cả theo nghĩa đen lẫn nghĩa bóng, về sau theo nghiệp cầm ca và không phải là không gặt hái được những thành công nhất định) chẳng hề thua kém cha tôi về mặt này; có điều sự sa ngã rất con người ấy ở cha tôi không thiếu nét ga lăng, trong khi ở mẹ và chị tôi chỉ còn là sự buông thả theo những ham muốn xô bồ. Mẹ và con gái duy trì một mối quan hệ suồng sã hiếm thấy, ví như có lần tôi nhớ đã bắt gặp người lớn tuổi dùng thước dây đo vòng đùi cho người nhỏ tuổi hơn, cảnh tượng ấy khiến tôi phải bận tâm suy nghĩ nhiều tiếng đồng hồ sau đó. Lần khác, ở vào một thời điểm khi tôi đã đủ trí khôn để đoán biết nhưng vẫn chưa đủ từ ngữ để diễn tả, tôi trở thành nhân chứng bí mật chứng kiến cảnh họ vào hùa với nhau chọc ghẹo anh thợ trẻ được thuê đến quét vôi nhà chúng tôi và làm anh ta nóng đầu đến nỗi cuối cùng con người trẻ tuổi ấy, với bộ ria mép bằng sơn xanh mà họ bôi lên mặt anh ta, chẳng biết cáu tiết hay khoái chí đuổi theo hai người đàn bà cười rũ rượi lên tận trên gác xép.

Chúng tôi rất hay có khách từ Mainz và Wiesbaden đến chơi, để thoát ra khỏi sự nhàm chán mà ba mẹ tôi dùng để tra tấn lẫn nhau, và những lúc ấy nhà chúng tôi tưng bừng náo nhiệt vô cùng. Khách khứa đủ loại tứ chiếng giang hồ gồm vài tay chủ hãng tuổi còn non choẹt, mấy nghệ sĩ sân khấu cả hai giới tính, một ông thiếu úy bộ binh xìu xìu ển ển sau này đi xa đến mức ngỏ lời cầu hôn chị tôi, một ông chủ ngân hàng người Do Thái với bà vợ phì nộn, mỡ đùn ra một cách đầy ấn tượng làm căng hết các nếp váy đính dày đặc hạt huyền, một ký giả tóc xoăn mặc áo ghi-lê nhung, ông này mỗi lần đến lại dắt theo một cô bạn đời mới, và nhiều nhân vật khác nữa. Họ thường tụ tập ở nhà tôi ăn bữa tối lúc bảy giờ, từ lúc đó trở đi tiếng ồn ào, tiếng đàn dương cầm, tiếng bước nhảy rậm rịch, tiếng cười, tiếng rú, tiếng đuổi nhau huỳnh huỵch kéo dài cả đêm không dứt. Đặc biệt vào mùa hội hóa trang và mùa thu hoạch nho thì những yến tiệc loại này đạt tới cao trào. Cha tôi tự tay châm ngòi bắn lên từ vườn nhà những quả pháo hoa rực rỡ, trong việc này ông tỏ ra thành thạo như một chuyên gia; ánh sáng màu nhiệm bừng lên soi rõ các chú lùn bằng sành cười nhăn nhở, và những chiếc mặt nạ ngộ nghĩnh đám khách khứa đeo lên che mặt càng làm tăng thêm sự phóng túng của đêm vui. Hồi đó tôi còn đang miễn cưỡng theo học trường trung học của thị trấn, và buổi sáng, khi tôi mặt mũi rửa sạch xuống ăn điểm tâm lúc bảy giờ, bảy rưỡi thì khách khứa vẫn còn tụ tập đầy trong phòng ăn, phờ phạc, nhàu nát với những cặp mắt mất ngủ nheo nheo tránh ánh sáng ngày, họ ngồi ngả ngớn uống cà phê hay rượu mùi, thấy tôi bước vào thì ồ lên cười nói xôn xao và quây lấy tôi vào giữa.

Lớn hơn chút nữa, tôi được phép tham dự vào bàn tiệc và các trò tiêu khiển giống như chị Olympia. Bình thường chúng tôi dùng bữa đã rất thịnh soạn, trưa nào ba tôi cũng uống champagne pha nước soda. Nhưng những khi có khách thì thực đơn dài hơn hẳn ngày thường, các món ăn được một ông bếp trưởng từ Wiesbaden đến chuẩn bị cầu kỳ với sự tiếp sức của bà đầu bếp nhà chúng tôi, xen giữa các món chính là hoa quả tươi và những món khai vị ướp lạnh hay ngâm cay. “Loreley extra cuvée” chảy như suối, nhưng trên bàn cũng thấy cả nhiều loại rượu ngon, ví dụ “Berncastler Doktor” là thứ rất hợp khẩu vị tôi. Sau này trong đời tôi còn có dịp làm quen với những nhãn hiệu sang trọng khác, chẳng hạn “Grand vin Château Margaux” và “Grand crȗ Château Mouton Rothschild” - hai giọt chất cay thực sự quý phái, khi gọi bao giờ tôi cũng giữ vẻ lạnh lùng rất chảnh.

Cho tới giờ tôi vẫn thích gợi lại trong tâm trí hình ảnh cha tôi với bộ râu bạc tỉa nhọn và cái bụng khổng lồ bọc trong áo ghi-lê lụa trắng khi ông ngồi chủ tọa bàn tiệc. Trái với giọng nói nhỏ nhẻ và cặp mắt hay ngượng ngùng cụp xuống, sự thỏa mãn hiện ra lồ lộ trên gương mặt đỏ ửng bóng loáng của ông. “C‘est ça” ông nói, “épatant”, “parfaitement”, vừa nói vừa nâng ly, đưa khăn ăn lên miệng hay sử dụng dao nĩa bằng những động tác kiểu cách, mấy đầu ngón tay chĩa ra ngoài. Mẹ và chị tôi nhồi nhét vô tội vạ, chỉ thỉnh thoảng ngừng lại xòe quạt che mặt cười khúc khích với người khách ngồi bên.

Sau bữa ăn, khi khói xì gà lan ra bủa vây những ngọn đèn chùm đốt bằng ga, là lúc mở màn cuộc khiêu vũ và các trò chơi. Về khuya thường thường người ta bắt tôi lên giường ngủ, nhưng ngủ nghê gì nổi trong tiếng nhạc và tiếng cười nói ồn như chợ vỡ dưới nhà, thế là tôi lại vùng dậy, kéo tấm chăn len màu đỏ quấn quanh người, rồi cứ như con nhộng trong kén, tôi quay trở lại bàn tiệc và được đám phụ nữ hò reo tán thưởng rần rần. Ở đó người ta vẫn nhiệt tình tiêu thụ hoa quả tươi và các món nhắm, rượu cocktail, nước chanh ga, gỏi cá trích và thạch đông ngâm rượu cho đến tận giờ uống cà phê sáng. Người ta khiêu vũ thả cửa chẳng cần ý tứ gì, các trò chơi chỉ là cái cớ để hôn hít và gần gũi nhau. Các bà vừa cười khanh khách vừa cúi mình trên ghế để lộ bộ ngực trong cổ áo khoét rộng hòng thu hút sự chú ý của các ông, và đỉnh cao của đêm vui không hiếm khi là lúc có kẻ tinh nghịch khóa vòi ga khiến đèn đóm tắt ngấm cả, những lúc ấy cảnh náo loạn thật không thể tả.

Các trò hoan lạc ấy là nguyên nhân chính làm tổn hại uy tín gia đình chúng tôi ở cái thị trấn tỉnh lẻ này. Ở đây, theo tin đồn phong thanh lọt đến tai tôi, khía cạnh kinh tế bị người ta đặc biệt soi kỹ, họ xầm xì (không phải là không có lý) rằng việc kinh doanh của người cha tội nghiệp của tôi đang xuống dốc không phanh và rằng những bữa tiệc tùng hoang phí với pháo hoa pháo hoét sẽ làm ông bại xụi hẳn về mặt tài chính. Sự xa lánh và ngờ vực của người xung quanh, mà tôi đã tinh ý nhận ra từ sớm, cộng với tính tình gàn dở và thói quen suy nghĩ vẩn vơ đã đẩy tôi vào cảnh cô đơn khiến tôi đau khổ không phải ít. Thế nên hạnh phúc của tôi lại càng lớn khi xảy ra một sự kiện mà tôi vui thích được thuật lại dưới đây.

Khi lên tám tuổi tôi cùng gia đình đi nghỉ mát một tuần ở khu điều dưỡng danh tiếng Langenschwalbach ngay gần đó. Cha tôi tắm bùn để trị căn bệnh thống phong quái ác thỉnh thoảng cứ hành hạ ông, còn mẹ và chị tôi khuấy động dư luận bằng hình thức cường điệu của những chiếc mũ họ triển lãm khi đi dạo. Các quan hệ xã hội chúng tôi kết nối được ở đó, cũng như ở những nơi khác, chẳng mấy danh giá. Như thường lệ, đám dân địa phương xa lánh chúng tôi; đám du khách thượng lưu chỉ đi lại với nhau, họ luôn luôn giữ thái độ khinh khỉnh khó gần, đó có lẽ là bản chất cố hữu làm nên tính thượng lưu; còn những kẻ đồng điệu và sẵn sàng giao thiệp với chúng tôi đều hơi kém phần quý phái. Mặc dù vậy tôi vẫn cảm thấy rất hạnh phúc ở Langenschwalbach, vì xưa nay tôi vốn yêu thích các nơi nghỉ mát, về sau tôi còn nhiều lần chọn những chốn này làm sân khấu cho các hoạt động của mình.

Sự yên tĩnh, nếp sống sung túc vô ưu, đâu đâu cũng chỉ thấy những con người giàu có sang trọng, dù là trên sân thể thao hay trong vườn hoa, tất cả những điều ấy đáp ứng trọn vẹn các mong ước thầm kín nhất của tôi. Song, cái có sức lôi cuốn nhất đối với tôi ở đó lại là những buổi hòa nhạc, do một dàn nhạc chính cống biểu diễn hằng ngày phục vụ khách an dưỡng. Âm nhạc của họ làm tôi mê mẩn, và mặc dù không bao giờ có ý định học đàn, tôi vẫn trở thành một kẻ hâm mộ cuồng tín loại hình nghệ thuật lãng mạn bậc nhất này. Thằng bé là tôi khi đó cứ quanh quẩn bên cái lầu hóng mát thoáng đãng, sân khấu biểu diễn của dàn nhạc mặc đồng phục đỏm dáng dưới sự điều khiển của một nhạc trưởng nhỏ bé dáng dấp như người Di-gan, ở đó ngày ngày họ tấu lên những khúc nhạc thập cẩm ngũ vị từ dân ca đến opera. Tôi ngồi thu lu hàng giờ trên bậc tam cấp ngôi đền nghệ thuật tao nhã ấy, trái tim bị mê hoặc bởi chuỗi âm thanh nhịp nhàng quyến rũ, trong lúc cặp mắt không bỏ sót một cử động nào của các nhạc công với những nhạc cụ khác nhau. Tôi thích nhất cây đàn vĩ cầm, và thế là khi trở về khách sạn tôi có trò tiêu khiển mới: với hai cây gậy một dài một ngắn, tôi hăm hở bắt chước những cử chỉ của tay nhạc công kéo vĩ cầm. Những rung động tinh tế của bàn tay trái để tạo các nốt luyến láy tròn trịa, động tác lướt trên cần đàn, những ngón tay bấm nhanh thoăn thoắt, bàn tay và cổ tay phải đưa cây vĩ vừa uyển chuyển vừa dứt khoát, gương mặt vừa trầm lắng vừa say mê áp vào thân đàn - tất cả những điều đó tôi nhại lại một cách hoàn hảo và nhận được sự tán thưởng nhiệt liệt của cả nhà, đặc biệt là cha tôi. Thế rồi cha tôi, cao hứng do tác dụng tốt của những buổi tắm bùn, kéo ông nhạc trưởng nhỏ thó tóc dài miệng câm như hến qua bên và thỏa thuận với ông ta một màn hài kịch nho nhỏ. Người ta cấp tốc sắm về một cây đàn violin rẻ tiền và cẩn thận bôi vaseline lên dây vĩ. Hình thức bên ngoài của tôi không cần tô điểm gì nhiều, chỉ cần mua thêm ở tiệm tạp hóa một bộ đồ lính thủy đầy đủ tua ngù với cúc mạ vàng, đôi tất lụa trắng và đôi giày đen bóng loáng. Và một chiều chủ nhật, đúng vào lúc khách đi dạo đông nườm nượp, tôi đóng bộ vào, cầm đàn lên đứng cạnh ông nhạc trưởng nhỏ thó trên sân khấu ngôi đền âm nhạc, tham gia trình diễn một điệu vũ Hungary, đúng ra là lặp lại trên cây đàn và cây vĩ bôi vaseline những động tác giống như tôi từng làm với hai cây gậy. Thành công của tôi thật ngoài sức tưởng tượng.

Khán giả, cả quý phái lẫn bình dân, từ mọi phía tuôn lại bâu đặc lấy cái lầu hóng mát. Người ta tin rằng đã gặp một thần đồng. Vẻ say mê của tôi khi chơi nhạc, nét mặt hơi tái vì tập trung cao độ, một lọn tóc xoăn rủ xuống bên mắt, đôi bàn tay thơ trẻ càng đặc biệt xinh đẹp trong hai ống tay áo lính thủy màu xanh nước biển, phía trên vai bồng lên và cổ tay bó sát - tóm lại, toàn bộ con người tôi là một hình ảnh tuyệt vời làm xúc động mọi trái tim. Khi tôi kết thúc bản nhạc bằng một nhát vĩ dứt khoát và mạnh mẽ kéo qua tất cả các dây, tiếng vỗ tay nổ tung như sấm tràn ngập an dưỡng đường, trộn lẫn với những tiếng hoan hô cao thấp đủ giọng. Người ta nhấc bổng tôi lên, sau khi ông nhạc trưởng nhỏ thó cẩn thận cất đàn và vĩ vào chỗ an toàn, và tôi được tung lên hạ xuống nhiều lần. Người ta tới tấp đổ xuống đầu tôi những lời khen ngợi, tặng cho tôi những cái tên âu yếm, và nựng nịu vuốt ve tôi. Các quý ông, quý bà thượng lưu vây lấy vuốt tóc, vuốt má, nắm tay tôi, trìu mến gọi tôi là thiên thần tí hon và thằng quỷ nhỏ. Một bà công tước già người Nga vận toàn lụa tím với hai vòng tóc trắng khổng lồ ốp hai bên tai nâng đầu tôi trong đôi bàn tay đeo đầy nhẫn và hôn lên vầng trán rịn ướt mồ hôi của tôi. Rồi bà ta lần gỡ ra từ cổ một món đồ cài áo to tướng hình cầy đàn lia bằng kim cương sáng long lanh và vừa không ngừng liến thoắng nói cái gì đó bằng tiếng Pháp, vừa cài nó lên ngực áo tôi. Gia đình tôi bấy giờ mới tiến lại gần, cha tôi tự giới thiệu và nhũn nhặn xin công chúng thứ lỗi cho sự kém cỏi của tôi, vì tuổi đời còn quá non nớt. Người ta lôi tôi đến tiệm bánh ngọt. Người ta mua ba bàn đầy bánh kem và bánh sôcôla để đãi tôi. Những đứa trẻ con nhà quý tộc, xinh đẹp và giàu có, cả đám con bá tước Siebenklingen, những kẻ từ trước tới giờ vẫn làm lơ trước ánh mắt khát khao thèm muốn của tôi, nay thân thiện mời tôi chơi một ván croquet* với chúng trong lúc các bậc phụ huynh ngồi uống cà phê.

•

Môn thể thao dùng gậy đầu như cái búa đánh những quả bóng bằng gỗ hay bằng nhựa lọt qua một loại gôn hẹp.

Tôi không ngần ngại nhận lời ngay, ngực ưỡn ra dưới cây đàn lia cài áo bằng kim cương, phát sốt phát rét vì sung sướng. Hôm ấy là một trong những ngày đẹp nhất đời tôi, có lẽ là ngày đẹp nhất cũng nên. Nhiều tiếng nói nổi lên yêu cầu tôi tiếp tục biểu diễn, và ban quản trị an dưỡng đường cũng tiếp xúc với cha tôi để đàm phán việc này. Nhưng cha tôi giải thích rằng, ông chỉ cho phép tôi biểu diễn trong những trường hợp ngoại lệ cực kỳ hãn hữu mà thôi, và rằng việc xuất hiện thường xuyên trước công chúng không phù hợp với địa vị xã hội của chúng tôi. Vả lại thời gian dưỡng bệnh của chúng tôi ở Bad Langenschwalbach cũng đã sắp tới hồi kết thúc...

Chương Bốn

Bây giờ tôi sẽ kể về cha đỡ đầu Schimmelpreester của tôi, một tay quái kiệt. Về tướng mạo, vóc người ông thấp lùn, mái tóc bạc sớm rẽ ngôi lệch sát trên tai và được chải hất từ bên này sang bên kia vắt qua đỉnh sọ, gương mặt râu ria cạo nhẵn thín với cái mũi diều hâu, đôi môi mím chặt và cặp kính ngoại cỡ gọng trong suốt mắt tròn như hai cái đít chai càng thêm kỳ dị bởi hàng lông mày trụi thùi lụi, khiến đôi mắt ông cứ như cởi truồng. Tất cả những cái ấy toát lên một trí tuệ sắc bén và cay độc, đến như tên họ của mình cha đỡ đầu tôi cũng ưa gán cho một ý nghĩa đặc biệt mai mỉa. “Thiên nhiên”, ông bảo, “chẳng có gì khác ngoài mốc meo thối rữa, và số phận bắt tôi làm giáo sĩ cho nó, bởi thế họ tôi là Schimmelpreester*. Còn tại sao tên tôi là Felix thì chỉ có trời biết.” Ông xuất thân người vùng Köln, từng qua lại những nhà quyền quý nhất xứ ấy và rất nổi đình nổi đám trong vai trò chủ trì lễ hội hóa trang. Nhưng rồi có sự kiện hay biến cố nào đó xảy ra, không rõ là chuyện gì, khiến ông phải bán xới khỏi quê hương đến ẩn thân ở cái thị trần tỉnh lẻ của chúng tôi và chẳng bao lâu sau, từ nhiều năm trước khi tôi mở mắt chào đời, ông trở thành bạn chí thiết của gia đình tôi. Là khách mời thường xuyên và nhân vật không thể thiếu trong các bữa tiệc tùng, ông chiếm một địa vị đặc biệt ở nhà chúng tôi và rất được những khách khứa khác hâm mộ. Các bà kêu oai oái và làm bộ đưa tay che ngực mỗi khi bị ông chiếu tướng bằng đôi mắt cú vọ sau cặp kính tròn to thô lố, cái nhìn vừa soi mói vừa khách quan, với đôi môi mím chặt và nét mặt dửng dưng như đang đánh giá một hiện vật. “Quỷ tha ma bắt ông đi, ông họa sĩ!” họ tru tréo. “Soi gì mà khiếp thế! Ông muốn thấy hết từ ngoài vào trong, thấu tận đáy tim tôi hay sao. Tha cho tôi, ông giáo sư ơi, làm ơn cất đôi mắt của ông đi cho tôi nhờ!” Mặc cho thiên hạ tán tụng, ông không đề cao nghề nghiệp của mình và thường đưa ra những nhận xét mỉa mai về bản chất đáng ngờ của nghệ sĩ. “Phidias”*, ông bảo, “hay còn gọi là Pheidias, chắc chắn là một kẻ tài cán trên mức trung bình, nhưng ngựa hay thường có tật, cứ xem vụ y bị tống vào nhà ngục Athens vì tội trộm cắp đủ rõ: y bị buộc tội biển thủ các chất liệu, vàng và ngà voi, được giao để tạc pho tượng nữ thần Athena. Perikles*, người phát hiện và bảo trợ tài năng của y, đã nhắm mắt làm ngơ để y vượt ngục (qua đó vị mạnh thường quân này càng chứng tỏ rằng ông ta không những am hiểu nghệ thuật mà còn, điều này quan trọng hơn nhiều, am hiểu cả chất nghệ sĩ). Thế là Phidias hay còn gọi là Pheidias trốn đến xứ Olympia, ở đó y lại được giao phó việc dựng bức tượng thần Zeus vĩ đại bằng vàng và ngà voi. Y đã làm gì? Y lại lấy trộm vật liệu làm tượng. Rồi y chết trong nhà ngục ở Olympia. Một sự kết hợp tai hại giữa tài và tật. Nhưng người đời là như vậy. Họ chuộng tài năng, là cái bản thân nó đã hết sức đặc biệt, nhưng những cái đặc biệt khác đi kèm với nó - không chừng đó còn là những chất xúc tác không thể thiếu để tạo nên tài năng - thì họ không muốn và không chấp nhận.” Đó là quan điểm của cha đỡ đầu tôi. Tôi còn nhớ rõ từng lời của ông, vì nhận định này thường được ông nhắc đi nhắc lại bằng những từ ngữ gần như không thay đổi.

•

Tiếng Đức “Schimmel” có nghĩa là mốc, “Preester” là tiếng một số địa phương đọc trại đi từ “Priester” có nghĩa là giáo sĩ.

•

Phidias (500/490 - 430/420 tr.CN) là nghệ sĩ điêu khắc lừng danh cổ Hy Lạp. Các tác phẩm của ông đã bị tiêu hủy cả, chỉ còn bản sao. Hai tác phẩm nổi tiếng nhất là bức tượng nữ thần Athena tại đền Parthenon ở Akropolis và bức tượng thần Zeus khổng lồ tại đền thờ vị thần này ở Olympia. Tương truyền ông là người theo phái dân chủ cực đoan thời đó, và bị những kẻ bất đồng chính kiến buộc cho tội ăn cắp vật liệu quý được giao để làm tượng ở hai nơi này cũng như tội báng bổ thần linh và bị bỏ ngục.

•

Perikles (khoảng 500 - 429 tr.CN) là nhà chính trị, nhà hùng biện và tướng lĩnh tài ba của Athens, góp phần lớn nhất đưa thị quốc này lên đỉnh cao Văn hóa nghệ thuật thời cổ đại. Chính ông là người giao cho Phidias dựng bức tượng thần Athena ở Akropolis.

Như đã nói ở trên, hai chúng tôi gắn bó với nhau bằng một mối thiện cảm sâu đậm từ cả hai phía, thậm chí có thể bảo rằng tôi được hưởng lòng ưu ái đặc biệt của ông. Khi ở tuổi thiếu niên tôi hay được ông dùng làm người mẫu cho các tác phẩm nghệ thuật của ông, và điều làm tôi sung sướng nhất là được hóa trang thành nhiều nhân vật khác nhau, được khoác lên người những bộ trang phục sặc sỡ đủ kiểu mà ông hình như có cả một bộ sưu tập lớn. Xưởng vẽ của ông, một dạng nhà kho chứa đồ đồng nát với khung cửa sổ rộng, nằm trên tầng áp mái của một ngôi nhà nhỏ biệt lập dưới bờ sông Rhein, nơi ông ở trọ và chỉ có một bà già giúp việc. Ở đó tôi “ngồi” hàng tiếng đồng hồ, theo cách nói của ông, tức là ngồi hay đứng làm mẫu trên một cái bục gỗ đóng sơ sài, trong lúc ông hết bôi bôi, quệt quệt, lại cạo chỗ này, chỗ kia trên tấm vải. Cũng phải nói thêm rằng tôi đã nhiều lần làm người mẫu khỏa thân để ông vẽ một bức họa lớn theo chủ đề thần thoại Hy Lạp, vật trang trí cho phòng ăn một tay lái buôn rượu ở Mainz. Tôi nhận được nhiều lời khen ngợi của nghệ sĩ, rằng tôi có một thân thể phát triển cân đối không khác gì vị thần mà tôi làm mẫu, rằng dáng dấp tôi thon thả mềm mại nhưng chân tay cứng cáp đầy nam tính, và làn da nâu óng mịn màng đẹp không chê vào đâu được. Những buổi làm mẫu ấy đã để lại dấu ấn đặc biệt trong ký ức tôi. Song lý thú hơn cả là những lúc tôi được phép mặc đồ hóa trang, mà không phải chỉ ở trong xưởng vẽ. Chẳng là cha đỡ đầu của tôi có thói quen, mỗi khi đến nhà tôi ăn tối ông thường gửi tới trước một mớ áo quần thập cẩm với đủ lệ bộ vũ khí và tóc giả để sau bữa ăn tôi hóa trang thành một nhân vật nào đó mua vui cho mọi người, trong lúc ông nhanh tay phác họa lên một tấm bìa các tông hình ảnh làm ông đắc ý nhất. “Thằng nhỏ này có tài đổi lốt như kỳ nhông”, ông thường trầm trồ - ý ông muốn nói rằng tôi mặc cái gì cũng hợp và có thể dễ dàng nhập vào mọi vai diễn một cách tự nhiên nhất. Bởi, bất kể được nhét vào bộ trang phục nào, dù là chàng mục đồng La Mã thổi sáo trong tấm áo ngắn đơn sơ và vòng hoa hồng trên mái tóc xoăn đen; hoặc cậu công tử Anh vận áo lụa chẽn có cổ đăng ten và mũ cài lông chim; hoặc dũng sĩ đấu bò Tây Ban Nha khoác áo thêu kim tuyến và đội mũ phớt rộng vành; hoặc vị giáo sĩ trẻ tóc rắc phấn đầy đủ lệ bộ mũ tròn, áo chùng với hai dải băng trắng trên ngực và giày có khóa; hoặc viên sĩ quan Áo trong bộ quân phục trắng toát lộng lẫy tua ngù kèm theo thanh kiếm dài thườn thượt; hoặc gã nông phu Đức miền sơn cước đi giày đinh và tất dài đến lưng bắp chân, đội mũ nỉ xanh cắm túm lông sơn dương: lần nào cũng vậy, hình ảnh trong gương đảm bảo với tôi và những ngươi thân ngồi quanh cũng không ngừng quả quyết rằng tôi là một bản mẫu tiêu biểu cho nhân vật mà tôi sắm vai, rằng tôi cứ như sinh ra đã là người như vậy; thậm chí cha đỡ đầu của tôi còn nhận xét, gương mặt tôi, với sự hỗ trợ của trang phục và tóc giả, không chỉ thể hiện xuất xứ và địa vị của người tôi đóng vai mà có vẻ còn phảng phất cả tinh thần thời đại của người ấy, và ông quay ra giảng giải cho mọi người, đó là bản sắc riêng mỗi giai đoạn lịch sử in dấu lên tưởng mạo con người ở thời kỳ đó. Trong lúc ấy, vâng lời người bạn quý của gia đình, tôi vẫn không ngừng diễu qua diễu lại trong bộ cánh hóa trang, lần này là một công tử xứ Florence cứ như vừa bước ra từ một bức danh họa cuối thời trung cổ, với mái tóc xoăn dày như lông cừu vài thế kỷ sau trở thành mốt cho các quý ông thượng lưu khắp châu Âu. Ôi, những giờ phút ấy mới tuyệt diệu làm sao! Và khi những phút giải trí thú vị đã trôi qua, tôi lại phải khoác lên người bộ trang phục buồn tẻ vô vị của ngày thường, lòng tôi bỗng tràn ngập một nỗi u hoài day dứt, một cảm giác chán chường vô hạn độ, tâm trạng tôi trở nên trầm uất không thể tả, và cả buổi tối còn lại tôi chỉ ngồi ủ rũ không thốt lên lời nào nữa.

Lúc này tôi chỉ muốn tiết lộ bấy nhiêu về Schimmelpreester mà thôi. Về sau, ở chặng cuối cuộc hành trình đầy phiêu lưu mạo hiểm đời tôi, con người khác thường ấy sẽ lại xuất hiện trong một tình huống đầy quyết định và ra tay cứu vớt số phận tôi...

Chương năm

Tiếp tục lục lọi tâm hồn tìm lại những ấn tượng sâu đậm của thời thơ ấu, tôi không thể nào không nghĩ tới cái ngày theo gia đình đi Wiesbaden và lần đầu tiên đặt chân vào nhà hát. Ở đây phải nhấn mạnh rằng, khi kể về tuổi thơ của mình, tôi không dò dẫm theo từng nấc thang thời gian, mà coi cả quãng đời ấy là một khoang ký ức, trong đó tôi có thể tự do vùng vẫy. Khi đứng làm người mẫu để cha đỡ đầu Schimmelpreester vẽ vị thần Hy Lạp, tôi vào khoảng mười sáu đến mười tám tuổi, tức là đã gần như một thanh niên, mặc dù ở trường vẫn còn lẹt dẹt ngồi lớp dưới. Lần xem hát đầu tiên diễn ra ở một thời điểm sớm hơn, khi tôi mới mười bốn tuổi - tuy nhiên lúc ấy thân thể và trí tuệ tôi đã đạt tới mức độ phát triển khá cao (điều này tôi sẽ tiếp tục đề cập đến ở phần sau) và về mặt tâm lý thậm chí còn đặc biệt nhạy cảm trong việc tiếp thu các ấn tượng bên ngoài. Trên thực tế những điều mắt thấy tai nghe buổi tối hôm ấy đã in dấu sâu đậm trong tầm hồn tôi và khơi nguồn cho những suy tư vô tận sau đó.

Trước khi đi xem hát cả nhà tôi ghé vào một quán cà phê Viena, trong lúc chúng tôi uống rượu ngọt ngũ vị thì cha tôi điềm nhiên hút rượu mạnh ngâm ngải cứu bằng một cái ống, nội những thứ đó đã đủ làm tôi xúc động lắm rồi. Nhưng ai có thể mường tượng được cơn sốt choáng ngợp đầu óc và các giác quan tôi khi ngồi trong chiếc xe ngựa lóc cóc chạy đến mục tiêu khêu gợi lòng hiếu kỳ của tôi bấy lâu nay, và rồi khán phòng sáng trưng nuốt chửng lấy chúng tôi! Các quý bà ngồi trên ban công quạt phành phạch vào bộ ngực nửa kín nửa hở, các quý ông cúi xuống buông lời thầm thì tán tỉnh, đám dân đen ồn ào như ong vỡ tổ tụ tập ở các dãy ghế bên dưới - chúng tôi thuộc về số này. Đủ loại mùi thơm bốc lên từ đầu tóc, quần áo người xem trộn lẫn hơi khí đốt ngột ngạt, dàn nhạc so dây buông ra từng nốt rời rạc chồng chéo lên nhau, trần nhà và tấm màn lớn che sân khấu được trang trí bằng những bức họa lộng lẫy tả cảnh sinh hoạt của một đám thần linh lõa lồ da thịt hồng hào mơn mởn: tất cả những cái ấy áp đảo các giác quan non trẻ của tôi, mở toang cánh cửa tâm hồn tôi, chuẩn bị để tiếp thu những ấn tượng mãnh liệt. Cảnh hội tụ của một đám người đông nhường ấy, trong một gian đại sảnh hoành tráng như vậy, cho tới giờ tôi mới chỉ thấy ở nhà thờ. Thực lòng mà nói tôi thấy nhà hát chẳng khác gì nhà thờ: một nơi khang trang rộng rãi với sự phân chia vai vế rõ rệt, chỗ cao hơn và sáng sủa hơn dành cho những kẻ tài năng trong những bộ trang phục cầu kỳ, được bao bọc bởi âm nhạc, thể hiện những điệu vũ, bài ca, những đối thoại và hành động theo một kịch bản có sẵn; nói tóm lại, trên thực tế nhà hát đối với tôi cũng như một dạng thánh đường giải trí, một nơi để đám người thèm khát thú vui tụ tập với nhau trong bóng tối, ngước mắt trông lên vùng ánh sáng chói lòa hoàn mỹ trên cao, há hốc miệng say sưa ngắm nhìn thần tượng của trái tim mình.

Tối hôm ấy người ta diễn một vở thuộc thể loại bình dân, một tác phẩm lấy cảm hứng từ nàng thơ dễ tính như thiên hạ thường nói, một vở nhạc kịch vui mà tôi rất tiếc đã quên mất tên. Chuyện xảy ra ở Paris (điều này làm người cha tội nghiệp của tôi thú lắm), nhân vật chính là một chàng lãng tử hay tùy viên sứ quán nào đó, một tay sở khanh có tài sát gái, do một ngôi sao sân khấu mới lên, một nam ca sĩ rất được hâm mộ tên là Müller-Rosé sắm vai. Tôi được biết tên thật của anh ta nhờ cha tôi tiết lộ, ông có cái may mắn quen anh ta từ trước, và hình ảnh anh ta đã vĩnh viễn in đậm vào tâm trí tôi từ đó. Có thể bây giờ anh ta, cũng như tôi, đã già nua và cùn lụt, nhưng hồi đó cái cách anh ta quyến rũ và làm quáng mắt công chúng đã để lại một ấn tượng có thể nói là quyết định nhất trong suốt cuộc đời tôi. Tôi dùng từ “làm quáng mắt” là có lý do của nó, điều này chứa bao nhiêu ẩn ý thì tôi sẽ giải thích sau. Trước tiên tôi muốn thử tìm cách họa lại hầu quý độc giả hình ảnh Müller-Rosé trên sân khấu, theo ký ức vô cùng sinh động của mình.

Ở màn diễn đầu tiên anh ta vận toàn đồ đen, mặc dù vậy vẫn tỏa ra một làn ánh sáng đặc biệt hấp dẫn. Theo kịch bản, anh ta vừa trở về từ một tụ điểm ăn chơi và đã chếnh choáng hơi men, trạng thái này được anh ta thể hiện rất đạt, không quá cường điệu, bằng những điệu bộ duyên dáng và tao nhã. Anh ta mặc áo choàng ngắn viền satin, quần lễ phục và đi đôi giày đen bóng lộn, tay mang găng lụa trắng tinh, một chiếc mũ ống đen đội hờ hững trên mái tóc láng mượt rẽ đầu ngôi kéo dài xuống tận ót theo mốt quân nhân thời đó. Toàn bộ trang phục của anh ta quá hoàn hảo, tinh tươm, được là ủi láng coóng, một sự lý tưởng trong đời thực không ai giữ nổi quá mười lăm phút đồng hồ, khiến vẻ cao sang của anh ta cứ như không thuộc về thế giới này. Đặc biệt, cái mũ ống hơi nghiêng nghiêng đội lệch trên vầng trán đầy vẻ mơ mộng và tinh nghịch, không một vết sờn, không vương một hạt bụi, càng làm tăng vẻ mỹ miều của con người anh ta, đẹp như vừa bước ra từ một bức danh họa. Hoàn toàn tương xứng với ấn tượng ấy là một gương mặt thanh tao dưới vành mũ, như được nặn bằng loại sáp mịn màng nhất, với làn da ửng hồng, đôi mắt hình trái hạnh viền đen, sống mũi thẳng ngay ngắn và cái miệng sắc nét đỏ như san hô, bên trên làn môi mọng cong cong là một hàng ria mép tỉa đều tăm tắp như được đo bằng compa và vẽ bằng bút lông. Loạng choạng vài bước chân uyển chuyển, với một vẻ duyên dáng không thể có ở người say trong thực tế, anh ta giao mũ và cây ba-toong cho một người hầu, rũ chiếc áo choàng xuống khỏi vai rồi vươn người đứng thẳng trong bộ lễ phục đuôi tôm, áo sơ mi ngực xếp nếp, cúc áo bằng kim cương sáng lóng lánh. Vừa cất tiếng cười trong như bạc, anh ta vừa tháo đôi bao tay để lộ hai bàn tay cũng trang điểm bằng kim cương, phía ngoài trắng như bột, phía trong hồng hào như da mặt. Từ một cánh sân khấu, anh ta cất tiếng hát đoạn thơ đầu của một bài hát miêu tả những thú vui dễ dãi của cuộc đời một chàng tùy viên sứ quán đào hoa, điệu bộ vô tư nhún nhảy vài bước khiêu vũ lướt sang cánh bên kia sân khấu, khoan thai dang rộng hai cánh tay, búng ngón tay tanh tách, dừng lại hát tiếp đoạn thứ hai rồi rút lui vào trong cánh gà, kỳ thực chỉ đợi tiếng vỗ tay kêu gọi của khán giả là quay trở ra giữa sân khâu và hát nốt đoạn thứ ba. Thế rồi với vẻ duyên dáng vô hạn độ, anh ta bắt đầu màn diễn. Theo kịch bản anh ta rất giàu, điều đó tạo nhiều cơ hội làm cho vai diễn của anh ta thêm phần hấp dẫn. Suốt vở kịch người ta thấy anh ta xuất hiện trong nhiều trang phục khác nhau: khi thì vận đồ thể thao trắng như tuyết với dải thắt lưng đỏ thắm, khi lại mặc một bộ quân phục hư cấu kiêu hùng, có khi lâm vào tình huống éo le tức cười thậm chí chỉ mặc mỗi chiếc quần lót lụa xanh da trời. Người ta thấy anh ta có những hành vi táo tợn, liều lĩnh, phiêu lưu và quyến rũ: quỳ dưới chân một nữ công tước cao sang, dùng bữa tối với rượu champagne bên hai ả gái làng chơi sành điệu, nâng súng sẵn sàng đấu tay đôi với một kẻ tình địch xuẩn ngốc. Và tất cả những nỗi vất vả thượng lưu ấy không hề làm phương hại đến sự hoàn mỹ nơi anh ta, không gì có thể làm nhăn nếp quần là thẳng tắp, làm tắt ánh hào quang, làm đỏ tía gương mặt tươi tỉnh của anh ta. Bị ràng buộc nhưng đồng thời cũng được chắp cánh bởi âm nhạc và vũ điệu, các cử động của anh ta luôn tự do, phóng khoáng và táo bạo một cách có khuôn khổ, tư thế luôn mang một vẻ hấp dẫn riêng không vướng chút gì lỗ mãng, thông tục. Thân thể anh ta từ đỉnh đầu cho tới gót chân thấm đẫm một phép màu mà để miêu tả chỉ có một khái niệm chung chung là “tài năng”, và cái phép màu ấy rõ ràng mang lại cho bản thân anh ta cũng nhiều vui thú không thua gì khán giả. Chỉ cần nhìn anh ta nắm lấy tay cầm bằng bạc của cây ba-toong hoặc nhẹ nhàng đút tay vào túi là lòng ta đã say mê; nhìn cái cách anh ta nhấc người lên khỏi ghế bành, nghiêng mình cúi chào, bước ra hay bước vào sân khấu với một vẻ tự tin duyên dáng vô cùng tận, là cảm giác yêu đời đã dâng lên tràn ngập tim ta. Đúng thế, cốt lõi của phép màu là ở đó: Müller-Rosé tỏa ra sự yêu đời - cái từ đó không gì khác hơn cảm giác đau đớn mê ly bao gồm cả ghen tị, khát khao, hy vọng và say đắm, những gì hạnh phúc và sự hoàn thiện, hoàn mỹ nhen nhóm lên trong tâm hồn con người.

Đám công chúng ngồi trên các dãy ghế dưới khán phòng, trong đó có chúng tôi, bao gồm toàn là phó thường dân: các ông tiểu thương đi cùng vợ, mấy cậu phụ việc trong các tiệm buôn, mấy anh thanh niên một năm quân dịch*, các cô gái con nhà bình dân mặc áo sơ mi giản dị, và mặc dù hết sức hồi hộp tôi vẫn đủ sáng suốt và tò mò để quan sát chung quanh, tìm hiểu tác động của những cảnh diễn ra trên sân khấu đối với các khán giả khác và thử giải thích những biến chuyển trên gương mặt họ thông qua cảm xúc của chính mình. Những gương mặt quanh tôi thể hiện đồng đều một vẻ sung sướng đến ngây độn. Một nụ cười ngẩn ngơ vô thức nở trên tất cả các cặp môi, trong khi ở các cô gái bé đó là sự hồi hộp ngây thơ, ở các bà sồn sồn là vẻ đắm đuối thẫn thờ và uể oải, thì ở cánh đàn ông lại là lòng tự hào pha lẫn chút kính nể của các ông bố bình dân khi ngước lên nhìn đứa con trai giỏi giang thành công vượt bậc, leo lên được địa vị hơn hẳn mình, vừa sung sướng vừa mủi lòng như thấy giấc mơ thời trẻ của chính mình đã trở thành hiện thực. Còn các cậu bán hàng và các anh lính trẻ một năm quân dịch, tất cả các khe hở trên khuôn mặt nhất loạt hướng lên trên của họ đều mở to hết cỡ: cả mắt, mũi và miệng. Trong lúc ấy họ vẫn không thôi mỉm cười mơ màng. Nếu mình là cái người mặc quần lót đứng trên kia, có lẽ họ đang thầm nghĩ, thì nhìn mình sẽ thế nào nhỉ? Coi kìa, anh ta mới chịu chơi làm sao khi đi lại với hai ả gái giang hồ trác táng nọ! Mỗi khi Müller-Rosé rời khỏi sân khấu, các đôi vai lại đồng loạt chùng xuống như thể sức lực xì hết khỏi đám đông. Còn khi anh ta vung cao tay phụ họa cho một nốt nhạc ngân dài, sải bước chân hùng dũng của người chiến thắng từ sau cánh gà bước ra sàn diễn, thì tất cả các bộ ngực bất giác ưỡn căng lên hướng về phía anh ta đến nỗi đường may những tấm áo lụa của các bà giãn ra răng rắc. Đám công chúng tụ tập trong bóng tối lúc ấy quả thực không khác gì một bầy thiêu thân khổng lồ, câm nín, mù lòa, say sưa lao vào ngọn lửa.

•

Nam thanh niên đến tuổi quân dịch nếu đang học đại học hoặc trung học thì chỉ phải làm nghĩa vụ quân sự một năm.

Cha tôi cao hứng lắm. Ông theo lối Pháp, mang cả mũ và gậy vào trong khán phòng, một thứ ông đặt ngay lên đầu mỗi khi màn vừa hạ xuống, còn thứ kia ông dùng để giộng liên hồi kỳ trận xuống sàn phụ họa với tiếng vỗ tay vang dội. “C‘est épatant!” ông say sưa thốt lên nhiều lần câu đó bằng giọng nhỏ nhẻ thường ngày. Sau khi đêm diễn kết thúc, tất cả đã trôi qua, ngoài hành lang quanh chúng tôi chỉ còn mấy cậu phụ việc tiệm buôn chưa hết bốc tìm cách bắt chước cử chỉ điệu bộ của kép chính, lặp lại cách đi đứng, nói năng của anh ta, làm bộ ngắm nghía bàn tay đỏ lựng và vung gậy nhặng xị, thì đột nhiên cha tôi quay sang bảo tôi: “Đi, chúng ta đến bắt tay anh chàng kia một cái. Có Chúa chứng giám, Müller với cha là chỗ quen biết cũ mà! Y sẽ mừng lắm khi gặp lại cha.” Và sau khi ra lệnh cho cánh phụ nữ đứng đợi ngoài tiền sảnh, chúng tôi hăm hở cất bước đi chào hỏi Müller-Rosé.

Chúng tôi theo lối đi xuyên qua cái lô tối om của ông giám đốc nhà hát nằm kế bên sân khấu, rồi từ đó qua một cánh cửa sắt nhỏ vào trong hậu trường. Sân khấu mờ mờ tối, bóng những người dọn dẹp hối hả lướt qua lướt lại như những bóng ma. Một người nhỏ thó vận đồng phục màu đỏ - tôi nhận ra cậu bồi gác thang máy trong vở kịch - đang đứng tựa vai vào tường, thả hồn theo ý nghĩ vẩn vơ nào đó thì bị người cha tội nghiệp của tôi suồng sã véo một cái vào chỗ phình ra to nhất và hỏi thăm đường đến buồng hóa trang của người chúng tôi tìm kiếm. Đáp lại, cậu ta chỉ cáu kỉnh vẫy tay chỉ về một hướng. Chúng tôi đi dọc theo một hành lang dài quét vôi trắng, bầu không khí tù đọng khét lẹt mùi khí đốt đèn. Tiếng chửi thề, tiếng cười, tiếng nói chuyện oang oang vọng ra từ nhiều cánh cửa thông ra hành lang. Cha tôi mỉm cười khoái chí, hất ngón tay cái ra hiệu cho tôi để ý đến những ngôn từ sinh động ấy. Chúng tôi tiếp tục đi đến tận cánh cửa sau cùng ở cuối hành lang, và cha tôi rụt rè gõ lên đó, vừa gõ vừa nghiêng tai nghe ngóng. Bên trong có tiếng nói với ra: “Đứa nào đó?” hay “Thằng quỷ nào đó!” Tôi không còn nhớ rõ từng lời, chỉ biết đó là một câu khá cục cằn. “Vào được không?” cha tôi hỏi và nhận được câu trả lời vượt ra ngoài khuôn khổ phép lịch sự để có thể viết ra ở đây. Cha tôi nở nụ cười bối rối và lại nói chõ vào: “Müller, tôi đây mà - Krull, Engelbert Krull. Chỗ bạn bè chẳng lẽ không bắt tay nhau được một cái hay sao!” Bên trong vang lên tiếng cười và tiếng trả lời: “A, thì ra là cái hũ chìm này! Không cuộc vui nào thiếu mặt ông! - Hy vọng”, đoạn này được bồi thêm vào lúc chúng tôi đã đặt chân lên ngưỡng cửa, “sự hở hang của tôi không đến nỗi làm ông đỏ mặt.” Chúng tôi bước vào, và một cảnh tượng gớm ghiếc không thể quên đập vào mắt cậu nhỏ là tôi.

Müller-Rosé ngồi bên một cái bàn bẩn thỉu trước một tấm gương bụi bặm đầy vết ố vàng, trên người không có gì ngoài chiếc quần lót dệt kim xám xịt. Một người đàn ông tay áo xắn cao đang dùng một chiếc khăn chà xát tấm lưng ướt đẫm mồ hôi của tay ca sĩ, trong lúc anh ta tự lau lớp phấn son dày cộp trên mặt và cổ mình bằng một tấm khăn khác bê bết sáp màu. Một nửa khuôn mặt anh ta còn phủ lớp phấn hồng lúc nãy tạo vẻ mịn màng óng ả cho làn da giờ đây đỏ rực một cách thiếu tự nhiên, tương phản đến lố bịch với màu vàng bủng của nửa mặt bên kia đã tẩy trang. Vì anh ta đã gỡ bỏ bộ tóc giả màu hạt dẻ rẽ ngôi dài mượt khi đóng vai chàng tùy viên ngoại giao, tôi nhận ra tóc thật anh ta màu đỏ. Một con mắt anh ta tô viền đen với hàng lông mi chải kim nhũ lấp lánh, trong khi con mắt thứ hai trần trụi, õng nước, trơ trẽn và đỏ hoe vì dụi nhiều giương lên nhìn khách. Nhưng tất cả những cái đó còn có thể chấp nhận được, nếu như ngực, vai, lưng và hai cánh tay Müller-Rosé không dày đặc mụn nhọt. Đó là những cái mụn hết sức kinh tởm, đỏ hỏn, đầu có mủ, nhiều cái vỡ ra chảy máu, cho đến tận hôm nay khi nhớ lại tôi vẫn không nén nổi một cái rùng mình. Theo như nhận xét của tôi, khả năng ghê tởm của chúng ta càng lớn khi dục vọng càng mãnh liệt, có nghĩa là: khi ta càng say mê cuộc đời và những tấn trò của nó. Một bản chất lạnh lùng điềm đạm sẽ không bao giờ biết đến cảm giác tởm lợm của tôi lúc ấy. Đã thế trong phòng còn hừng hực hơi nóng tuôn ra từ một cái lò sưởi bằng sắt - mùi mồ hôi trộn với mùi phấn sáp rẻ tiền bốc lên từ những hũ, lọ lủ khủ trên bàn ngột ngạt đến mức lúc đầu tôi tưởng mình không thể thở hít bầu không khí ấy lâu hơn một phút mà không lăn ra bất tỉnh.

Mặc dù vậy tôi vẫn đứng đó và giương mắt nhìn - ngoài ra không đóng góp thêm được chút gì đáng kể cho chuyến viếng thăm buồng hóa trang của Müller- Rosé. Vâng, tôi có lẽ sẽ phải tự trách mình không dưng đi kể lể chi tiết về lần xem hát đầu tiên trong đời, nếu tôi đặt bút viết những dòng hồi ký này không phải trước tiên là để thỏa mãn nhu cầu của bản thân tôi, rồi thứ đến mới là để phục vụ quý độc giả. Sự hồi hộp và kịch tính hoàn toàn không phải là mối quan tâm của tôi, những cái đó xin để dành cho các tác giả chuyên khai thác trí tưởng tượng và dùng chất liệu hư cấu xây đắp những tác phẩm đẹp đẽ đúng quy luật, còn tôi chỉ muốn kể lại cuộc đời kỳ thú của chính mình, khi đưa đoạn này vào đây tôi đã suy tính trước sau cặn kẽ. Tôi muốn dừng lại lâu hơn và dùng ngòi bút sắc nhọn phân tích mổ xẻ đến từng chi tiết những trải nghiệm và biến cố đặc biệt có ý nghĩa đối với nhận thức của tôi về bản thân mình và về thế giới, còn những sự kiện khác không mấy ấn tượng, tôi sẽ chỉ nhanh chóng lướt qua thôi.

Những điều Müller-Rosé và người cha tội nghiệp của tôi trao đổi với nhau hôm ấy đã gần như biến sạch khỏi trí nhớ tôi, vì một lẽ đơn giản là tôi không tìm được thời gian để chú ý đến ngữ nghĩa. Bởi ấn tượng thông qua các giác quan in dấu vào trí óc chúng ta chắc chắn mạnh hơn rất nhiều những gì chỉ do lời lẽ gợi lên. Tôi nhớ rằng người ca sĩ, được sự cổ vũ cuồng nhiệt dường ấy của khán giả, lẽ ra phải rất chắc chắn về thành công vang dội của mình mới phải, lại cứ luôn miệng hỏi lúc nãy anh ta diễn có hay không, hay tới mức độ nào - tôi quá hiểu nỗi băn khoăn lo lắng của anh ta! Ngoài ra tôi chỉ còn nhớ mang máng vài câu pha trò tục tĩu mà anh ta ưa xen vào câu chuyện, chẳng hạn đáp lại một câu đùa nào đó của cha tôi anh ta cười hềnh hệch bảo: “Câm họng đi, ông bạn!” để rồi lập tức chêm vào: “Đúng là có tiếng mà không có miếng! ” Nhưng như đã nói, tôi chỉ để nửa tai nghe những điều anh ta phát ngôn, đầu óc tôi còn bận tập trung căng thẳng vào việc tiêu hóa những cái mà các giác quan tôi thu nhận được.

Vậy ra - những ý nghĩ rối bời của tôi đại loại như thế - cái sinh vật nhem nhuốc hủi lậu này là thần tượng mà cả đám đông vừa mới khao khát hướng lên! Loài sâu bọ đáng tởm này hóa ra là hình hài đích thực của con bướm lộng lẫy mới đây lừa phỉnh hàng ngàn cặp mắt, làm người ta tưởng gặp được hiện thân của sắc đẹp, của sự thanh cao và hoàn thiện trong giấc mơ thầm kín của họ! Anh ta thật chẳng khác gì con giun nhũn bấy lúc ban ngày, nhưng khi màn đêm buông xuống lại phát ra ánh sáng lân tinh! Nhưng tại sao những con người trưởng thành và hiểu đời ở mức độ trung bình lại sẵn sàng, thậm chí háo hức để cho anh ta mê hoặc như thế, lẽ ra họ phải biết rằng mình đang bị lừa chứ? Hay họ ngấm ngầm biết thế nhưng vẫn nhắm mắt để cho người ta lừa, coi lừa đảo không phải là lừa đảo? Điều này có thể đúng, vì cứ nghĩ kỹ mà xem: cái gì là chân tướng đích thực của con đom đóm - đốm sáng lập lòe thi vị chấp chới trong đêm hè, hay sinh vật cấp thấp nhớp nháp ngọ nguậy trong lòng bàn tay ta? Nhưng hãy coi chừng, mình không phải là kẻ có thể quyết định điều này! Tốt hơn hết hãy nhớ lại hình ảnh lúc trước: một đám côn trùng đông đặc, câm lặng điên cuồng lao vào ngọn lửa đầy quyến rũ! Thật là một sự đồng tâm tự nguyện để bị cám dỗ! Rõ ràng ở đây có một ham muốn chung, do chính Thượng đế gieo rắc vào bản chất con người, khiến người ta cảm thấy bị lôi cuốn bởi tài năng của những kẻ như anh chàng Müller-Rosé kia. Không còn nghi ngờ gì nữa, đây chính là một cơ cấu không thể thiếu trong cỗ máy cuộc đời, mà người vận hành và được trả công là anh chàng nghệ sĩ nọ. Anh ta nhận được biết bao ưu ái, ngưỡng mộ cho vai diễn ngày hôm nay, và không chỉ hôm nay mà là mỗi ngày! Hãy chế ngự cảm giác ghê tởm để nhận thức điều này, hãy xem tay diễn trò kia, mặc dù trong thâm tâm biết rõ sự tồn tại của những ung nhọt kinh tởm trên thân mình, nhưng vẫn tự tin ra biểu diễn trước đám đông, tất nhiên phải kể đến sự hỗ trợ không nhỏ của son phấn, đèn màu, âm nhạc và khoảng cách, nhưng anh ta đã làm mê hoặc đám đông kia trong một lúc, khiến họ tin rằng anh ta chính là hiện thân của hình ảnh lý tưởng trong trái tim mình, và qua đó động viên tinh thần họ không biết bao nhiêu mà kể!

Hãy cảm thụ nhiều hơn! Hãy tự hỏi mình, động lực gì thúc đẩy con người tiếu lâm tục tĩu kia học cách tự biến dạng đêm đêm! Hãy tự hỏi mình về nguồn gốc bí ẩn của sự tự tin màu nhiệm nhập vào anh ta và điều khiển mọi hoạt động của anh ta trên sân khấu! Để trả lời câu hỏi này mình chỉ cần nhớ lại (vì mình biết rõ lắm) cái sức mạnh ghê gớm không tên, niềm ham muốn ngọt ngào quyến rũ không sao tả xiết đã dạy cho những con đom đóm tỏa sáng trong đêm. Hãy để ý mà xem, con người kia nghe không biết chán những lời cam đoan rằng anh ta diễn rất hay, hay vô cùng! Chính ham muốn làm vừa lòng đám đông khao khát thú vui là động lực nội tâm thôi thúc anh ta diễn hay như vậy; nếu như anh ta cống hiến cho họ cảm giác yêu đời và họ thưởng lại anh ta những tràng vỗ tay vang dội, thì đó chẳng phải là một sự trao đổi đôi bên đều có lợi, một cuộc giao duyên thỏa mãn được dục vọng của cả anh ta và của họ hay sao?

Chương sáu

Những dòng trên tóm lược luồng suy nghĩ chạy qua trí óc nóng nảy và bồng bột của tôi lúc đứng trong buồng hóa trang của Müller-Rosé, đối tượng còn khiến tôi bận tâm tơ tưởng nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần sau đó. Kết quả của những hoạt động nội tâm này luôn luôn là một nguồn cảm xúc mãnh liệt bao gồm khao khát, hy vọng, ngây ngất, hoan hỉ hòa quyện với nhau trào lên nhấn chìm linh hồn tôi, cho tới tận ngày nay, bất kể sự mệt mỏi thường trực trong người, mà mỗi khi hồi tưởng lại, trái tim già nua của tôi vẫn bồi hồi tăng nhịp đập. Lúc bấy giờ cảm xúc dữ dội này tưởng như đe dọa làm nổ tung lồng ngực tôi, làm cho tôi gần như phát ốm, và vô hình trung đã không ít lần cung cấp cho tôi cơ hội tốt để trốn học.

Thiết nghĩ viện dẫn thêm ở đây nguyên do lý giải mối ác cảm ngày càng tăng của tôi đối với bầu không khí thù địch của chốn học đường là chuyện hết sức dư thừa. Trong đời tôi có một điều kiện mà tôi cần để sống như cá cần nước, đó là sự tự do về tinh thần và tư tưởng. Bởi thế, mỗi khi nghĩ lại tôi vẫn thấy những năm ngồi tù còn sướng hơn quãng đời đi học, khi tâm hồn non trẻ và nhạy cảm của tôi bị đè bẹp dưới bao nhiêu gông cùm kỷ luật, chỉ biết phục tùng và sợ hãi những nguyên tắc sư phạm cao quý thống trị trong tòa nhà như cái hộp quét vôi trắng xóa nằm dưới phố mang tên ngôi trường. Nếu tính thêm vào đó cả tình trạng cô độc của tôi, mà căn nguyên tôi đã giãi bày ở những trang viết trước, thì thật chẳng có gì là lạ khi tôi sớm bày mưu tính kế để tránh xa nhà trường không chỉ trong những ngày lễ và chủ nhật.

Lúc ấy, trò chơi một thời gian dài tập bắt chước nét chữ cha tôi bỗng hóa ra hữu dụng. Người cha luôn luôn là tấm gương tự nhiên và gần gũi nhất đối với đứa con trai đang hình thành nhân cách và tấp tểnh đặt chân vào thế giới người lớn. Được hỗ trợ bởi mối dây huyết thống và sự tương đồng về tướng mạo, đứa nhỏ coi việc bắt chước điệu bộ cử chỉ của đấng sinh thành là điều đáng tự hào, sự vụng về non nớt của bản thân càng củng cố lòng ngưỡng mộ của nó với người kia - hay nói đúng hơn, lòng ngưỡng mộ khiến đứa trẻ gần như vô thức rập theo khuôn mẫu mà gien di truyền đã quy định sẵn cho nó. Từ khi tôi còn vạch những nét nguệch ngoạc như gà bới lên tấm bảng nhỏ kẻ li thì cái cách cha tôi nhẹ nhàng và bận rộn lướt ngòi bút thép nhanh thoăn thoắt đã là niềm mơ ước của tôi, rồi về sau tôi đã tiêu tốn không biết bao nhiêu giấy nháp để luyện nét chữ cha tôi theo trí nhớ, thậm chí những ngón tay cũng gắng học cách cầm quản bút bay bướm như ông. Điều đó thực ra không khó bởi người cha tội nghiệp của tôi có nét chữ rất trẻ con, bài bản và không cá tính, chỉ có điều chữ ông nhỏ li ti và đằng đuôi đặc biệt kéo dài ra khiến trang viết rất thưa, kiểu chữ ấy tôi không hề thấy ở người nào khác. Chẳng bao lâu tôi đã có thể giả chữ viết của ông giống như thật. Đặc biệt khi ông ký tên “E. Krull” thì, khác với những con chữ Latinh cao nhọn kiểu gô-tích trong đoạn văn, chữ ký của ông như được bọc trong một đám mây uốn lượn cầu kỳ mới nhìn tưởng như khó bắt chước lắm, kỳ thực được nghĩ ra bởi một đầu óc đơn giản đến nỗi chính chữ ký lại là cái tôi gần như luôn luôn giả mạo một cách hoàn hảo. Cụ thể là nửa dưới của chữ “E” vươn ra trong một nét uốn cong thật rộng, ôm trọn vào lòng cả cái họ ngắn ngủi. Bên trên, vòng qua đầu chữ “u” là một nét uốn lượn bay bướm thứ hai được đưa vào khi kết thúc, lộn ngược trở lại hai lần cắt nét lượn của chữ “E”, làm thành một chữ S khổng lồ với khúc giữa đỡ lấy toàn bộ chữ ký và khúc đuôi ngoặt xuống mất hút bên dưới. Kết quả là sáng tạo cầu kỳ này có chiều cao hơn hẳn chiều rộng, vừa rườm rà vừa ấu trĩ và chính vì thế rất dễ nhái theo, đến nỗi người nắm bản quyền có lẽ cũng nhầm lẫn tưởng sản phẩm của tôi là bút pháp của chính mình. Còn gì tiện hơn là sử dụng cái kỹ năng lúc đầu chỉ luyện tập cho vui vào việc phục vụ sự tự do tư tưởng của mình? “Cháu Felix con trai tôi”, tôi viết, “ngày mùng 7 currentis* bị một cơn đau bụng dữ dội nên rất tiếc không thể đến trường được. Nay kính báo - E. Krull.” Hoặc giả: “Vì bị viêm lợi có mủ và sái tay phải nên Felix phải nằm dưỡng bệnh từ ngày mùng 10 đến ngày 14 hujus*. Chúng tôi rất tiếc phải xin cho cháu nghỉ học. Trân trọng ký tên - E. Krull.” Mánh lới này trót lọt, và không có gì ngăn cản tôi vắng mặt ở trường một hay nhiều ngày liên tiếp, thả sức la cà lêu lổng khắp các vùng lân cận cái thị trấn cỏn con của chúng tôi. Tôi có thể nằm mơ màng cả buổi trong cái truông cỏ xanh rì dưới bóng lá xào xạc, thả hồn theo những ý nghĩ kỳ quái nhất nảy ra trong trái tim phiêu lưu non trẻ của mình, hay bỏ ra nhiều tiếng đồng hồ lần theo dấu vết bức tường đổ nát của tòa giám mục cổ nằm vùi lấp dọc bờ sông Rhein, hoặc lúc trời đông giá rét thì tìm nơi trú ẩn trong xưởng họa của cha đỡ đầu Schimmelpreester, ông này mặc dù lên tiếng mắng mỏ tôi theo trách nhiệm, song giọng nói ngầm để lộ ý tán thưởng, chứng tỏ ông đánh giá cao động cơ trốn học của tôi.

•

Hiện nay, (tháng, năm) này (tiếng Latinh).

•

(Tháng, năm) này (tiếng Latinh).

Nhưng xen vào đó cũng không hiếm lần tôi cáo ốm chỉ để nằm nhà mà, như đã trình bày ở trên, không phải hoàn toàn không có lý do chính đáng. Theo học thuyết của riêng tôi, bất kỳ sự lừa bịp nào không có một chút xíu sự thật làm cơ sở thì chỉ là một sự bịa đặt vụng về, khiếm khuyết mà ai cũng có thể lật tẩy ngay. Để có triển vọng thành công và gây được hiệu quả mong đợi thì lừa đảo không được phép đúng với cái nghĩa lừa đảo từ đầu tới cuối, mà chỉ là những tô vẽ sinh động cho một sự thật không hoàn toàn nằm trong phạm trù hiện thực và phải chứa đựng những đặc điểm cần thiết để được người đời nhận biết và tôn trọng. Là một thiếu niên khỏe mạnh, chưa hề ốm nặng lần nào ngoài các chứng bệnh thường gặp của trẻ con, tôi không dại gì giả bộ ốm sắp chết chỉ vì một sáng đẹp trời nào đó bỗng nảy ra ý định làm bệnh nhân để tránh những nghĩa vụ phiền toái ở trường. Tại sao tôi phải mất công giả bệnh, khi trong tay đã sẵn một phương tiện hữu hiệu, có thể bất kỳ lúc nào cũng vô hiệu hóa được quyền lực của những kẻ áp bức tinh thần tôi? Nên biết rằng những suy ngẫm và căng thẳng nội tâm đến mức dằn vặt đau đớn như đã trình bày ở trên, sản phẩm của luồng tư tưởng thường xuyên chiếm lĩnh tâm trí tôi, cộng với lòng thù ghét các hình thức tra tấn tinh thần của cái trại tù khổ sai mang tên trường học có thể tạo ra những triệu chứng đủ để cung cấp cho trò lừa đảo của tôi một sự thật vững chắc làm cơ sở, rất hiệu quả trong việc đưa bác sĩ và các thành viên khác trong gia đình vào tròng, khiến họ phải lo lắng chiều chuộng tôi.

Tôi không đợi đến lúc có khán giả mới bắt đầu màn trình diễn, mà nhập vai ngay từ lúc vẫn còn một mình nằm trong phòng, khi cái ý định ngày hôm nay sẽ chỉ thuộc về mình và phục vụ tự do của cá nhân mình mỗi phút một thành hình rõ rệt hơn và rồi cuối cùng trở thành một quyết định bất di bất dịch trong tôi. Thời điểm muộn màng nhất để dậy khỏi giường đã bị bỏ lỡ khi còn đắn đo suy nghĩ, bữa điểm tâm chị giúp việc dọn lên đã nguội ngắt trong phòng ăn, lũ trẻ cù lần cùng phố đã mải mốt cắp sách đến trường, một ngày như bao nhiêu ngày khác đã bắt đầu, riêng tôi nhất quyết tự cho phép mình không tuân theo nhịp điệu độc tài của nó. Sự liều lĩnh của chính mình cũng làm tôi phát hoảng, nỗi sợ như gọng kìm bóp nghẹt trái tim và dạ dày tôi. Tôi bỗng nhận thấy móng tay mình tím tái. Chỉ cần buổi sáng ấy trời hơi se lạnh, và tôi chỉ cần tung chăn để mình trần vài phút ở nhiệt độ trong phòng, đúng thế, tôi chỉ cần lợi dụng hoàn cảnh một chút thôi là đã có thể rùng mình ớn lạnh liên hồi và đánh răng cầm cập một cách đầy ấn tượng. Tôi nói ra điều này là để quý vị hiểu được bản chất con người tôi, vốn dĩ hết sức nhạy cảm và cần chăm sóc, hết thảy mọi thành tựu tôi đạt được trong đời đều là kết quả của nỗ lực nội tâm để chiến thắng bản thân, thậm chí đáng được biểu dương là thành tích đạo đức ở mức độ cao nhất. Nếu không thì lúc ấy cũng như bây giờ, làm sao tôi có thể, chỉ bằng sự cố gắng thể xác và tinh thần, tạo ra cho mình một vẻ bề ngoài ốm yếu đầy sức thuyết phục khiến mọi người xung quanh bất giác cảm thấy cần thương xót và giúp đỡ. Giả ốm như thật là một điều gần như bất khả thi đối với một kẻ lực điền vai u thịt bắp. Nhưng ai, ở đây lại xin mạo muội dùng cách diễn đạt hình tượng này, được đẽo gọt từ gỗ quý như tôi, thì luôn có một mối quan hệ thân tình với bệnh tật mà không mắc bệnh theo cái nghĩa thô thiển của từ này, và chỉ bằng sức mạnh nội tâm có thể hướng cơ thể mình theo các biểu hiện của nó. Tôi nhắm mắt lại rồi mở ra thật to, hai tròng căng lên cho đôi mắt trố ra, và thêm vào đó một ánh nhìn hoang mang vừa như dò hỏi, vừa như than thở. Không cần gương tôi cũng biết rằng tóc mình rối bời xõa xuống bết vào trán và rằng, sự căng thẳng hồi hộp tự động làm mắt tôi sáng rực và sắc mặt tôi nhợt nhạt hơn. Để gương mặt trở nên hốc hác, tôi sử dụng một chiêu tự mình sáng chế ra, đó là, hút thật nhẹ mặt trong má vào giữa hai hàm răng khiến hai má ngoài hơi hóp lại, cằm hơi dài ra, nhìn tưởng đâu một lúc sụt hàng mấy ký. Cánh mũi rung rung nhè nhẹ cộng với đuôi mắt giật giật tạo ra vẻ đau đớn đạt được hiệu quả tối đa. Cuối cùng tôi kéo cái thau rửa mặt đặt trên một chiếc ghế đẩu lại gần giường và, những ngón tay móng tím tái chắp lại đặt lên ngực, hai hàm răng chốc chốc gõ vào nhau lập cập, tôi nằm đợi khoảnh khắc có người vào phòng xem mình sống chết ra sao.

Thường thường tôi phải đợi khá lâu, vì cha mẹ tôi thích ngủ muộn, đến khi có người phát hiện ra là tôi không đi học thì hai hay ba tiết đầu đã trôi qua rồi. Rốt cuộc cũng tới lúc mẹ tôi lên cầu thang vào phòng tôi và hỏi tôi bị ốm ư. Tôi giương to mắt ngơ ngác nhìn như thể khó khăn lắm mới nhận ra bà, hoặc giả hoàn toàn không rõ mình đang ở vào hoàn cảnh nào. Tôi khó nhọc trả lời: “Vâng, hình như con bị ốm.” - “Con ốm thế nào”, bà hỏi. - “Đau đầu... đau khắp tứ chi... Chẳng biết tại sao người con rét run cầm cập?” tôi trả lời nhát gừng, cặp môi tê liệt gần như không mấp máy, người vặn vẹo lăn bên này, trở bên kia. Mẹ tôi lập tức tỏ ra thương hại. Tôi không tin là bà thực sự lo lắng cho tình trạng sức khỏe của tôi, nhưng vốn dĩ là người ủy mị vô lý trí, không đời nào bà bỏ lỡ dịp tham gia một màn kịch sến, và, giống như trong nhà hát, bà nhập ngay vai phụ tá cho tôi. “Thằng bé tội nghiệp!” bà than, vừa nói vừa đặt ngón tay trỏ lên má và lắc lắc đầu vẻ phiền muộn. “Thế con không ăn gì à?” Tôi rùng mình, đầu cúi gằm chống cằm vào ngực, ra dấu phản đối. Thái độ cự tuyệt dứt khoát của tôi làm bà giật mình sửng sốt và lôi tuột bà ra khỏi cơn đa sầu đa cảm; bởi vì sự kiện một người từ chối ăn uống là điều vượt ra ngoài sức tưởng tượng của bà. Bà đưa mắt nhìn tôi một lần nữa từ đầu xuống chân như muốn kiểm tra. Khi đã thu hút được mối quan tâm của bà đến mức độ này, tôi bèn ra đòn quyết định bằng một màn kịch khó nhất và gây hiệu quả lớn nhất, để xóa tan mọi nghi vấn và buộc bà đi đến một quyết định. Thình lình tôi ngồi bật dậy, đưa tay run rẩy hấp tấp kéo chiếc thau rửa mặt lại gần rồi úp mặt vào đó ọe, oằn người đi trong một cử động co giật kinh khủng, toàn thân vặn vẹo, khiến người khác phải có một trái tim bằng đá mới không lo cuống lên. “Không ăn được...” tôi phều phào trong một lúc nghỉ lấy hơi, ngẩng khuôn mặt nhăn nhó méo xệch lên khỏi cái thau. “Hồi đêm con ói hết cả...” Và rồi tôi cương quyết diễn nốt cảnh cuối, một cơn nôn ọe kéo dài tưởng không bao giờ dứt khiến tôi gần như tắt thở. Mẹ tôi hoảng hốt nâng đầu tôi lên cao và không ngớt khẩn khoản gọi tên để tôi hồi tỉnh lại. “Để mẹ cho người đi gọi Düssing!” bà kêu lên lúc tay chân tôi thôi co giật, rồi bà chạy vụt ra khỏi phòng, hoàn toàn bị thuyết phục. Kiệt sức, nhưng với một cảm giác thỏa mãn và đắc thắng không thể tả, tôi ngả mình xuống gối.

Đã bao nhiêu lần tôi tự vẽ lên cảnh này ở trong đầu, đã bao nhiêu lần tôi luyện tập trong tâm trí trước khi gom góp đủ can đảm để diễn thật! Không biết có ai hiểu tâm trạng của tôi lúc ấy không, nhưng lần đầu tiên khi tôi thi triển chiêu này và thu được thành công mỹ mãn, tôi sướng như được lên tiên. Không phải ai cũng làm được việc ấy. Người ta mơ ước và tưởng tượng, nhưng người ta không làm thật. Nếu có chuyện gì kinh khủng xảy ra với mình thì sao nhỉ, người ta nghĩ. Nếu mình gục ngã và ngất lịm, nếu máu trào ra khỏi miệng mình, người mình co giật - lúc bấy giờ thiên hạ hẳn sẽ đột nhiên chuyển từ thái độ thờ ơ tàn nhẫn sang quan tâm lo lắng và ân hận muộn màng! Nhưng cơ thể con người dai như chão và trơ như đá, nó vẫn chẳng làm sao trong khi tâm hồn đã quằn quại đòi được thương hại và chăm sóc từ lâu, nó không chịu cung cấp những triệu chứng cụ thể mang tính chất báo động để bày ra trước mắt bàn dân thiên hạ, để quảng cáo với mọi người nỗi khốn khổ của mình, bắt họ mủi lòng và cảm thấy bị lương tâm cắn rứt. Thế mà tôi giờ đây đã đạt được điều này, đã tạo ra được những triệu chứng cần thiết và gây được những ấn tượng mong muốn, như thể quá trình ấy đã diễn ra không cần đến tác động của tôi. Tôi đã làm chủ được tự nhiên, đã biến một giấc mơ thành hiện thực - và ai đã một lần từ chỗ không có gì ngoài hiểu biết và quan sát, nói tóm lại là từ trí tưởng tượng thuần túy, chỉ với những nỗ lực táo bạo của bản thân mà đạt tới một hiện thực áp đảo và đầy hiệu quả như thế, người đó chắc chắn thấu hiểu cảm giác mãn nguyện đê mê trong lòng tôi lúc nằm nghỉ sau khi hoàn thành kiệt tác của mình.

Một tiếng đồng hồ sau ông cố vấn vệ sinh dịch tễ Düssing tới. Ông ta là bác sĩ gia đình của chúng tôi từ khi bác sĩ Mecum qua đời, vị lương y già từng vất vả với cú lọt lòng mẹ của tôi. Düssing người dài ngoằng, dáng đi hơi khòm, tóc xám lởm chỏm như lông lừa, có thói quen hết dùng ngón cái và ngón trỏ vuốt dọc theo sống mũi thì lại xoa xoa hai bàn tay to tướng xương xẩu. Con người này có thể trở nên nguy hiểm cho màn kịch của tôi - không phải vì dúm kiến thức y học theo ý tôi khá là ít ỏi của ông ta (thực ra chính một vị bác sĩ uyên thâm quen làm việc một cách nghiêm túc và khoa học lại dễ qua mặt nhất), mà là bản chất khôn vặt và láu tôm láu cá, cũng như nhiều nét cá tính xấu khác rất tiêu biểu cho con người ông ta, mới là nơi hiểm họa chính rình rập. Dốt nát và đầy tham vọng, tên đồ đệ vô liêm sỉ của thần Asklepios* đã lợi dụng quan hệ cá nhân, ô dù và những cuộc nhậu nhẹt nơi tửu quán để mua cái danh hiệu cố vấn vệ sinh dịch tễ, và vẫn thường xuyên thậm thụt đến Wiesbaden hòng thúc đẩy tiếp cho sự thăng quan tiến chức của mình. Trong phòng mạch của ông ta, điều này tôi đã được tận mắt chứng kiến, không có quy tắc trật tự gì ráo mà thước đo là tài sản và chức vụ, các bệnh nhân tai to mặt lớn và ví căng phồng không bao giờ phải đợi lâu mà được ông ta công khai mời vào khám trước, những kẻ có danh vọng và thế lực được ông ta quan tâm chăm sóc đặc biệt ân cần chu đáo, trong khi người nghèo khó tầm thường bị ông ta đối xử cộc cằn hách dịch và đầy nghi kỵ, thậm chí khi kể bệnh còn bị ông ta mắng át đi là vô căn cứ. Tôi tin rằng ông ta sẵn sàng làm mọi trò ma giáo, kể cả gian lận và giả mạo, nếu đánh hơi thấy có cơ hội tâng công với nhà chức trách hoặc lấy lòng những kẻ có thế lực, và không từ một thủ đoạn đê hèn nào để che đậy sự bất tài của mình, hòng tiến xa hơn nữa trên bước đường công danh. Và vì người cha tội nghiệp của tôi, mặc dù mang nhiều tai tiếng nhưng dù sao cũng đường đường là một ông chủ nhà máy, một người đóng thuế vào công quỹ, nên vẫn được coi là có vai vế trong cái thị trấn tỉnh lẻ này, hơn nữa ông cố vấn vệ sinh dịch tễ lại còn là bác sĩ gia đình của chúng tôi và ít nhiều phụ thuộc vào chúng tôi, nhưng cũng có thể chỉ vì bản chất gian dối và tham nhũng mà con người thảm hại ấy thực sự nghĩ rằng ông ta cần phải bao che cho tôi.

•

Vị thần bảo trợ ngành y trong thần thoại Hy Lạp, có biểu tượng là con rắn quấn quanh cây gậy.

Lần nào cũng thế, ông ta vào phòng với một câu cửa miệng nửa thầy lang nửa cha chú thay lời chào kiểu như: “Ây dà, lại ươn người rồi?” hoặc: “Nào chú nhỏ, có chuyện gì vậy?”, và xăm xăm bước tới bên giường tôi, ngồi xuống làm bộ quan sát một tí, hỏi han một tí - lần nào cũng thế, tôi xin thề, ông ta luôn tìm cách thử dụ tôi bằng một khoảnh khắc im lặng, một nụ cười hay một cái nháy mắt đồng lõa, chỉ đợi tôi đáp lại cũng bằng cách ấy và vô hình trung thú nhận với ông ta mình chẳng đau ốm gì mà chỉ mắc “bệnh trốn học” như ông ta vẫn thường hay nói toạc móng heo ra. Nhưng tôi không bao giờ vào hùa với ông ta. Lý do không phải vì thận trọng (tôi có thể tin chắc rằng ông ta sẽ không tố cáo mình), mà lòng tự trọng và cảm giác khinh bỉ đã ngăn cản tôi không làm điều đó. Đáp lại cố gắng dụ dỗ của ông ta, mắt tôi càng thêm đục ngầu ngơ ngác, má tôi càng thêm hóp, môi tôi càng nhợt nhạt, hơi thở tôi càng gấp gáp nguy kịch, và tôi sửa soạn sẵn sàng để có thể cống hiến ông ta một màn ói mửa ngoạn mục nếu cần. Núp sau cái vẻ tối dạ ấy, tôi ngoan cố vượt qua thử thách, buộc ông ta phải đầu hàng và dẹp qua một bên sự ranh ma từng trải của mình để nhìn nhận vấn đề dưới góc độ khoa học.

Dính tới khoa học thì ca này xem chừng khó nhằn, thứ nhất vì ông ta dốt đặc cán mai, và thứ hai vì những triệu chứng tôi trưng ra vừa chung chung vừa rất phổ biến, có thể gặp ở vô số bệnh. Cực chẳng đã ông ta lật qua lật lại người tôi, nghe ngóng chỗ này chỗ kia, gõ khắp ba bề bốn bên, thọc một cái cán thìa xúp vào tận họng tôi, bắt tôi cặp sốt và cuối cùng dù muốn dù không cũng phải đưa ra chẩn đoán. “Đau đầu dạng migrainei”*, ông ta giải thích. “Không có gì đáng ngại lắm. Như chúng ta đã biết, anh bạn trẻ này có tố chất đặc biệt thích hợp với căn bệnh ấy. Rất tiếc dạ dày cũng bị ảnh hưởng. Cần nhiều yên tĩnh, không tiếp khách, hạn chế nói chuyện, tốt nhất giảm ánh sáng trong phòng. Ngoài ra vitamin C có thể mang lại tác dụng tốt. Để tôi kê đơn... ” Nếu trong thị trấn vừa có vài ca cảm cúm thì ông ta bảo: “Cúm, bà Krull đáng kính ạ, mà là dạng tác hại dạ dày. Đúng thế, anh bạn thân mến này bị lây rồi! Viêm nhiễm đường hô hấp chưa thể hiện ra, nhưng đã có triệu chứng rõ rệt. Cậu bị ho mà, phải không anh bạn? Và thân nhiệt cũng cao hơn mức bình thường, từ giờ đến cuối ngày chắc còn tăng nữa. Thêm vào đó mạch đập hơi nhanh và không đều.” Với trí tưởng tượng nghèo nàn, ông ta chỉ biết kê đơn bắt tôi dùng một loại rượu tăng lực ngọt ngọt đăng đắng ngoài hiệu thuốc. Thú thực thứ thuốc này rất hợp khẩu vị tôi và được tôi chiếu cố nhiệt tình trong lúc nằm nghỉ, lòng râm ran sung sướng sau cuộc đấu trí thắng lợi vừa rồi.

•

Chứng đau nửa đầu từng cơn.

Nghề thuốc cũng không hơn gì các ngành nghề khác với đa số thành viên là những kẻ đầu rỗng tuếch, sẵn sàng nhìn thấy những điều không hề có và phủ nhận sự thật rành rành. Bất kỳ kẻ nghiệp dư nào quan tâm đến môn khoa học thân thể đều hơn đứt họ trong những hiểu biết liên quan đến bí mật của mình và dễ dàng cho họ vào tròng. Bệnh viêm đường hô hấp mà người ta gán cho tôi hoàn toàn không được dự tính trước và chẳng hề được ám chỉ tới trong màn kịch của tôi. Nhưng một khi ông cố vấn vệ sinh dịch tễ không thể buộc tôi thú nhận mình chẳng qua chỉ mắc “bệnh trốn học” theo cách nói lỗ mãng của ông ta, thì ông ta không biết làm gì khác hơn là đổ hô cho tôi bị cúm, và để củng cố cho chẩn đoán vô thưởng vô phạt của mình, ông ta muốn tôi phải ho, lại còn phát hiện a-mi-đan của tôi bị sưng, cái này cũng láo toét y như cái kia. Riêng về nhận định tăng thân nhiệt thì ông ta hoàn toàn đúng, cũng phải nói thêm rằng chính triệu chứng lâm sàng xác đáng này đã làm đổ nhào giả thuyết “bệnh trốn học” của ông ta. Y học dạy rằng, sốt là hậu quả tất yếu của nhiễm khuẩn hệ tuần hoàn do một tác nhân gây bệnh gây ra và không thể có một nguyên nhân nào khác không liên quan đến thể lực. Thật là nực cười. Như quý độc giả hẳn cũng nhận thấy, và tôi xin đem danh dự của mình ra đảm bảo rằng, tôi chẳng bệnh tật gì ráo khi được ông cố vấn vệ sinh phòng dịch Düssing khám; trong khoảnh khắc ấy chỉ có sự hồi hộp trước những mạo hiểm của cuộc phiêu lưu, sự nỗ lực vượt bậc về tinh thần khi đóng kịch khiến tôi bốc hỏa, người tôi lúc đó ở vào tình trạng ngây ngất như say, sinh ra bởi sự tập trung cao độ trong vai người bệnh của vở kịch mà tôi vừa là đạo diễn vừa là diễn viên, và lại còn phải từng giây từng phút gia giảm mắm muối cho vừa vặn để khỏi trở thành lố bịch; đầu óc hưng phấn tột độ, vừa căng thẳng vừa trống rỗng, trong cố gắng biến cái phi hiện thực thành hiện thực: Kết quả của tình trạng này là sự nâng cấp cả thể xác và tinh thần của con người tôi, của toàn bộ các hoạt động hữu cơ trong cơ thể tôi, điều đó ông cố vấn vệ sinh thực sự đo được bằng cây nhiệt kế của mình. Mạch tăng nhanh cũng không ngoài lý do này; đúng thế, trong lúc đầu ông cố vấn vệ sinh áp lên ngực tôi nghe ngóng, gần đến nỗi tôi ngửi thấy mùi hoi hoi từ mái tóc xám lông lừa của ông ta, tôi hoàn toàn kiểm soát được nhịp mạch của mình, thông qua những xúc cảm đột ngột và sinh động mà tôi hoàn toàn có khả năng kìm hãm hay thúc đẩy hoạt động tuần hoàn của mình. Cuối cùng về phần cái dạ dày của tôi, cơ quan không lần nào không bị ông bác sĩ Düssing kết luận là bị phương hại, bất kể bệnh ông ta chẩn đoán là bệnh gì, thì phải giải thích thêm rằng, ở tôi cái cơ quan này từ xưa tới nay vẫn đặc biệt nhạy cảm và dễ bị kích thích, mỗi khi tôi xúc động mạnh thì nó lại co bóp liên hồi, có thể nói không ngoa rằng mỗi khi rơi vào hoàn cảnh khác thường tôi không thể bảo tim mình đập dồn như những người khác mà phải bảo dạ dày mình đập dồn mới đúng. Hiện tượng này cũng lọt vào con mắt quan sát của ông cố vấn vệ sinh và gây được ấn tượng mong đợi ở ông ta.

Vậy là ông ta kê cho tôi đơn thuốc vitamin chua lè hoặc xi rô ngọt đắng và ngồi lại một lúc bên giường tôi để tán gẫu dăm ba câu với mẹ tôi, trong lúc tôi nằm hé cặp môi nhợt nhạt thoi thóp thở, đôi mắt lờ đờ mệt mỏi ngó lên trần nhà. Rồi cha tôi cũng nhập bọn, ông đưa cái nhìn ngượng ngập lướt qua người tôi, lảng tránh ánh mắt tôi, và tranh thủ cơ hội hỏi han ông cố vấn vệ sinh về căn bệnh thống phong của mình. Còn lại một mình tôi nằm ườn cả ngày - và đôi ba ngày kế tiếp - trong giường, đến bữa chỉ ăn đồ nhẹ dễ tiêu, nhưng thế cũng chẳng sao, thậm chí càng hợp ý tôi, vì được mọi người để cho yên thân tự do thả hồn theo những giấc mơ ngọt ngào về thế giới và tương lai. Nếu xúp loãng và bánh khô không đủ lấp đầy cái dạ dày trẻ trung đang tuổi lớn thì tôi lẻn dậy khỏi giường, nhẹ nhàng không một tiếng động mở nắp hộc cái bàn viết nhỏ của mình và thả sức tự bồi dưỡng bằng kho sôcôla đầy ắp tôi cất giấu ở đó.

Chương bảy

Những sôcôla chứa trong phòng tôi ở đâu ra? Kho tàng ấy lọt vào tay tôi một cách khác thường, có thể nói là vận may ngoài sức tưởng tượng mang đến cho tôi. Sự thể thế này, trong thị trấn chúng tôi, ở một góc phố buôn bán tương đối sầm uất có một cửa hàng đặc sản phong phú và đẹp mắt, nếu tôi nhớ không nhầm thì đó là chi nhánh của một công ty ở Wiesbaden, mở ra nhằm phục vụ khách sành ăn thuộc tầng lớp trên. Ngày ngày con đường đến trường dẫn tôi đi qua địa điểm đầy cám dỗ ấy, và cùng đã nhiều lần tôi đặt chân vào bên trong với một đồng kẽm trong tay, tùy theo giá trị món tài sản nho nhỏ của mình mà đánh đổi lấy mấy thứ vặt vãnh, vài cái kẹo trái cây hay kẹo sữa, để phục vụ nhu cầu cá nhân. Một buổi trưa tôi bước vào thì thấy tiệm trống không, chẳng những không có mống khách nào mà cả nhân viên bán hàng cũng biến đâu mất hết. Cái chuông treo trên cánh cửa, một kiểu lục lạc nhỏ mỗi khi cửa mở ra lại đẩy một thanh sắt đụng vào làm nó rung lên mấy tiếng lanh canh, đã lên tiếng báo động; nhưng hoặc là những người làm ở trong cái buồng phía sau cánh cửa kính bọc vải màu lục không nghe thấy, hoặc ở đó lúc bấy giờ chẳng có ai: tình hình là trong tiệm chỉ có một mình tôi. Bất ngờ, lạ lẫm, gần như không tin khung cảnh vắng lặng và sự đơn độc của mình là có thật, tôi tò mò nhìn quanh. Chưa bao giờ tôi có cơ hội tự do ngắm nghía gian hàng xa xỉ này một cách không e ngại như thế. Nó không rộng mấy, nhưng trần đặc biệt cao và từ trên xuống dưới chất đầy của ngon vật lạ. Giăm bông, xúc xích treo san sát thành dãy, nhất là xúc xích, thôi thì đủ màu, đủ dạng: trắng, vàng, đen, đỏ, tròn xoe, dài ngoằng, suông đuột, vặn thừng, che kín cả mái vòm. Lon thiếc và hộp sắt tây đựng ca cao và trà, lọ thủy tinh màu sắc sặc sỡ đựng mứt nhừ, mật ong và dưa chuột muối, chai cổ thon bụng bự đựng rượu ngọt rượu mùi xếp đầy các giá đóng vào tường từ sàn lên tới trần. Trong các quầy kính giữa phòng trưng bày đủ loại hải sản, nào cá thu, cá hấp đá, cá thờn bơn và lươn hun khói xếp đầy trên đĩa trong tô chờ người thưởng thức, xen vào là những khay xà lách Ý ngồn ngộn. Một con tôm hùm nằm giương càng ôm khối nước đá, cá trích tròn lẳn da láng bóng nằm chen chúc trong thùng gỗ, trên bàn dâu tây và nho chín mọng như hoa trái miền đất hứa xếp thành núi bên cạnh những chồng cá hộp và hũ sứ trắng tinh đựng trứng cá hay pa tê gan ngỗng.

Gia cầm vặt trụi lông cổ dài ngoằng treo lủng lẳng trên móc, những tảng thịt tươi nằm đợi mấy con dao dài sáng loáng cắt theo ý khách, những súc thịt quay, giăm bông, lưỡi muối, ức ngỗng và cá hồi hun khói được xếp riêng trên giá trong một góc. Những cái chuông thủy tinh trong suốt úp vồng bên trên đủ loại pho mát trên đời: đỏ như gạch, đục như sữa, có vân như đá hoa cương hay nổi múi vàng hườm trong lốp vỏ trắng lấm tấm. Bông actisô, măng tây bó thành bó, nấm củ chất thành đống, dưới chân rải rác những súc pa tê gan bọc trong giấy thiếc bóng loáng nằm lăn lóc, và trên những chiếc bàn nhỏ bên quầy bày đầy những hộp bánh bích quy mở sẵn, những miếng bánh mật ong nâu óng xếp chồng lên nhau trong khay bên cạnh những thẫu thủy tinh cầu kỳ đầy ắp kẹo và mứt hoa quả.

Tôi đứng chôn chân tại chỗ như bị bỏ bùa mê, ngập ngừng hít căng lồng ngực bầu không khí ngon lành trong tiệm, một sự tổng hòa mùi thơm của sôcôla và thịt hun khói, điểm xuyết thêm mùi ngai ngái nồng nàn của nấm củ. Những câu chuyện cổ tích về xứ sở diệu kỳ và các kho báu ngầm dưới đất, nơi những đứa trẻ tốt số sinh ngày chủ nhật được tự do hốt châu ngọc bỏ đầy túi, đầy giày ủng mang về bỗng nổi lên quay cuồng trong đầu làm mờ hết các giác quan tôi. Phải rồi, đây là một chuyện cổ tích hay một giấc mơ! Tôi thấy những quy tắc luật lệ cứng nhắc của đời thường, được nghĩ ra để hạn chế và cản trở con người thỏa mãn ham muốn của mình, bỗng chốc bị mất hiệu lực, bị gạt bỏ một cách nhẹ nhàng không thương tiếc. Ham muốn chiếm hữu cái hang ê hề báu vật, trong khoảnh khắc chỉ có sự hiện diện của mỗi mình, đột nhiên dậy sóng trong tôi, làm tay chân tôi ngứa ngáy. Tôi phải vận dụng toàn bộ ý chí để ngăn mình khỏi nhảy cẫng lên reo mừng trước cảm giác tự do mới lạ này. Tôi hướng vào khoảng không run run lên tiếng: “Xin chào!” và lắng nghe giọng nói thiếu tự nhiên của mình mất hút trong bầu không khí yên lặng như tờ. Không ai trả lời. Cùng lúc ấy nước miếng tôi bất giác tứa ra đầy miệng. Nhanh như cắt, không gây một tiếng động, tôi nhảy một bước tới bên chiếc bàn đầy bánh kẹo, thọc tay vào cái thẫu thủy tinh đựng sôcôla gần nhất, bốc đầy một nắm tuồn vào túi áo khoác, một giây sau tôi đã ra khỏi cửa và rẽ ngoặt vào góc phố bên cạnh.

Chắc chắn sẽ có người gọi hành động vừa rồi của tôi là trộm cắp. Tôi không bào chữa và cũng chẳng phản đối, vì dĩ nhiên tôi không muốn và cũng không thể ngăn cản người nào sử dụng cái từ tồi tàn ấy, ai thích thì cứ nói. Nhưng từ ngữ là một chuyện - dù rằng đó là cái từ rẻ tiền nhất, cũ mòn và trật lất, chẳng ăn nhập gì với cuộc đời - còn hành động lại là chuyện khác, hành động là việc làm, thực tế và sống động, mãi mãi trẻ trung, mãi mãi mới mẻ, lần nào cũng là lần đầu, có một không hai. Thói quen và sự lười biếng xui chúng ta đánh đồng hai cái ấy, kỳ thực ngôn từ khi dùng để chỉ hành động chẳng khác gì một cái vỉ đập ruồi không bao giờ đập trúng. Hơn thế nữa, nếu đã nói đến một việc làm thì trọng tâm ở đây không phải là làm gì và làm như thế nào (mặc dù trong hai yếu tố ấy thì vế thứ hai quan trọng hơn hẳn vế thứ nhất), mà điều đáng nói là ai làm, và chỉ một điều đó mà thôi. Những việc tôi đã làm có tầm cỡ lớn lao vì đó là việc làm của tôi, do tôi hoàn thành chứ không phải kẻ cha căng chú kiết nào khác, dù rằng tôi buộc phải chấp nhận luật pháp của người đời và phải để mặc họ gán cho việc làm của mình một tên gọi chung như đối với trăm ngàn kẻ khác, nhưng sâu thẳm tận đáy lòng tôi vẫn giữ một niềm tin không gì lay chuyển nổi rằng mình là một đứa con cưng của số phận, đến máu thịt cũng tinh khiết hơn người, và như thế không thể bị xếp ngang hàng với kẻ khác. Quý độc giả nào đó, xin hãy thứ lỗi cho những lý luận dông dài của tôi, một sự lộng hành của kẻ ít học lẽ ra chẳng nên mon men bàn về tư tưởng. Song, tôi coi bổn phận của mình là phải dốc hết tài hèn sức mọn kể về những điều kỳ lạ trong cuộc đời tôi để mua vui cùng quý vị, hoặc chí ít cũng mong quý vị đừng sớm lật qua trang mới.

Về tới nhà tôi mặc nguyên áo khoác lên phòng mình, bày hết tất cả chỗ chiến lợi phẩm mang theo ra bàn ngắm nghía. Tôi gần như không dám tin những thứ ấy là thật, vì trong mơ vẫn thường hay xảy ra chuyện chúng ta nhận được báu vật, nhưng khi tỉnh dậy trong tay chẳng có gì. Ai thử hình dung ra cảnh những tặng phẩm của một giấc chiêm bao sáng ngày hôm sau không biến mất cùng với giấc mơ mà nằm chềnh ềnh trên đệm giường, có thể sờ nắn và cầm lên được, thì sẽ hiểu nỗi vui mừng không lời nào tả nổi của tôi khi ấy. Tôi say sưa ngắm nhìn những chiếc kẹo sôcôla hảo hạng bọc trong giấy láng đủ màu, bên trong là nhân rượu ngọt và kem thơm phức, nhưng không phải chất lượng của chúng làm tôi ngây ngất, mà là nhận thức rằng mình đã thành công trong việc đưa kho báu tưởng như trong mơ ấy về hiện thực, niềm hạnh phúc của tôi lớn đến nỗi sau này tôi không ngần ngại lặp lại việc làm này để tái tạo cảm giác sung sướng ấy. Người ta muốn diễn giải một sự việc thế nào cũng được - tôi tự thấy mình không có trách nhiệm biện bạch gì nhiều: chỉ biết cái tiệm trứ danh ấy buổi trưa thường hay vắng khách, và thỉnh thoảng có hôm không ai đứng trông hàng. Chuyện ấy không xảy ra thường xuyên lắm, cũng không đều đặn, nhưng cứ khoảng dăm bữa nửa tháng một lần, và mỗi lần như thế tôi nhận ra ngay từ khi khoác cặp sách đi qua bên ngoài cửa kính. Thế là tôi bước vào, cẩn thận giữ cánh cửa để thanh sắt báo động chỉ chạm nhẹ vào cái chuông không làm nó rung lên lanh lảnh, sau tiếng chào thăm dò tôi nhẹ tay quơ thật lẹ, nhưng chỉ lấy vừa đủ chứ không bao giờ nhiều quá - một nắm kẹo, một miếng bánh mật ong hay một thỏi sôcôla - để không ai nhận ra sự thiếu hụt. Và rồi, thấy mình lớn mạnh không thể tả, có quyền tự do đưa tay hái hoa thơm trái ngọt của cuộc đời, tôi lại thấy cồn lên cái cảm xúc không tên nảy sinh mỗi khi tôi lần theo dòng tư tưởng thám hiểm nội tâm của chính mình, một cảm giác lâu nay đã trở nên vô cùng quen thuộc đối với tôi.

Chương tám

Thưa các độc giả không quen biết! Trước khi viết đoạn này tôi đã dừng bút cân nhắc khá lâu, bởi đến đây tôi đặt chân vào một lĩnh vực từ đầu tới giờ tôi mới đáo qua đôi ba lần, nhưng nay thấy cần phải nói kỹ hơn một chút. Tôi xin báo trước rằng ai tưởng tôi sẽ kể ra ở đây những chuyện trăng hoa của mình bằng những lời ong bướm thì sẽ thất vọng. Dự định của tôi là kết hợp sự thành thật như đã hứa ở phần đầu với sự tế nhị và nghiêm trang cần thiết theo đúng luân thường đạo lý và phép tắc xã giao. Đối với tôi, chuyện tiếu lâm chẳng có gì là hay ho, hơn thế tôi coi lời ăn tiếng nói thiếu giữ gìn là một điều đáng khinh bỉ nhất, vì chúng chỉ bộc lộ sự dễ dãi buông thả và không thể viện dẫn đam mê ra để biện minh được. Khi nghe thiên hạ nhả nhớt đùa cợt ta có thể tưởng họ nói về điều gì xấu xa thô bỉ nhất trên đời, kỳ thực đâu phải thế, họ đang lôi cái điều quan trọng và bí hiểm nhất của tự nhiên, của sự sống ra làm trò cười và lăng nhục nó bằng những lời tục tĩu. - Song giờ hãy quay trở lại với câu chuyện của tôi!

Trước tiên phải thú thật rằng điều tôi muốn tiết lộ ở đây đã đóng một vai trò nhất định trong cuộc đời tôi từ rất sớm, đã khiến tôi bận tâm suy nghĩ, đã ám ảnh các giấc mơ và tưởng tượng con trẻ của tôi rất lâu trước khi tôi biết gọi tên nó hoặc có bất kỳ một hình dung xa xôi mơ hồ nào về ý nghĩa của nó, một thời gian dài tôi đinh ninh rằng chỉ có mình hay mơ tưởng tới điều câm kỵ ấy và khoái cảm nó mang lại, rằng đó là một điểm dị biệt của mình mà những người khác không thể nào hiểu nổi, vì thế tốt nhất không nên thổ lộ điều đó với ai. Bởi không nắm được khái niệm người ta dùng để chỉ điều đó nên tôi cứ theo bản năng và cảm tính của mình mà gọi nó là “điều tốt nhất” hay “niềm vui lớn”, và cẩn thận giữ gìn nó như một bí mật quý giá của riêng mình. Nhờ thái độ ghen tuông kín đáo ấy, thêm vào đó là hoàn cảnh cô độc của tôi như đã nói ở trên và thứ ba là nhờ một yếu tố khác mà tôi sẽ trình bày chi tiết dưới đây, tôi đã trì trệ khá lâu trong tình trạng trong trắng tinh thần này, một tình trạng không mấy phù hợp với các giác quan và cảm xúc hết sức sinh động của tôi. Từ khi tôi biết nghĩ, cái được mệnh danh là “niềm vui lớn” ấy đã chiếm một vị trí áp đảo trong đời sống nội tâm tôi, thậm chí phải bảo rằng nó vượt cả ra ngoài phạm vi trí nhớ của tôi mới đúng. Trẻ nhỏ chưa biết đến điều này và ở một mức độ nào đó có thể coi là vô tội, nhưng nếu tin rằng chúng thực sự trong trắng và thánh thiện như thiên thần thì quả là một sự mê tín đầy cảm tính, một quan niệm sai lầm không thể đứng vững qua kiểm chứng bằng thực tế khách quan. Bản thân tôi ít nhất được biết từ một nguồn tuyệt đối đáng tin cậy (mà sau đây tôi sẽ nói kỹ hơn) rằng khi còn là một hài nhi ôm bầu vú bà nhũ mẫu, tôi đã thể hiện những ham muốn không thể lẫn vào đâu được - tôi không có lý do gì để nghi ngờ lời kể này, nhất là nó lại trùng khớp với những trải nghiệm thường xuyên của tôi.

Trên thực tế, dục vọng bẩm sinh của tôi có thể nói đạt tới mức siêu quần; cho tới ngày nay tôi vẫn tin rằng khả năng ấy của mình vượt xa mọi chuẩn mực thông thường. Từ rất sớm tôi đã có cơ sở để phỏng đoán điều này, nhưng từ phỏng đoán đến chỗ tin tưởng một cách chắc chắn thì tôi phải cảm ơn người đã cung cấp thông tin về biểu hiện khôn sớm của tôi lúc ôm bầu sữa bà nhũ mẫu. Đó là chị giúp việc nhà chúng tôi tên gọi Genovefa, suốt nhiều năm thiếu thời tôi đã có một mối quan hệ thầm kín với chị ta. Chị vào nhà tôi làm từ khi còn rất trẻ, khi tôi mười sáu tuổi thì chị khoảng ngoài ba mươi. Là con gái một viên thượng sĩ trong quân đội và được mai mối cho ông trưởng ga của một cái ga nhỏ trên tuyến đường sắt Frankfurt - Niederlahnstein, chị ta nhét đầy đầu những mơ tưởng về tầng lớp thượng lưu quý phái và, mặc dù phải làm một công việc thấp kém, trong tác phong cử chỉ chị ta cố tỏ ra mình cũng có một địa vị nhất định, lửng lơ đâu đó ở giữa thân phận người giúp việc và cô gái già. Thiếu khoản hồi môn cần thiết, cuộc hôn nhân của chị ta ở vào thời điểm muộn màng đó vẫn thuộc về tương lai xa vời, và thời gian chờ đợi vô hạn định chắc hẳn cũng làm người phụ nữ cao lớn tóc vàng với tấm thân đẫy đà, đôi mắt xanh lá cây lúng liếng và dáng đi õng ẹo ấy khổ tâm không ít. Mặc dù có nguy cơ uổng phí những năm tuổi xuân đẹp nhất, chị ta không bao giờ để tai nghe những lời tán tỉnh sàm sỡ của đám lính tráng, thợ thuyền, thợ thủ công thuộc tầng lớp bình dân khi họ tỏ ý tiếc cho cái nhan sắc đã mõm mòm của chị, vì chị ta không có ý định đi lại với giới hạ lưu, chị ta khinh bỉ ngôn ngữ thô tục và mùi mồ hôi của họ. Với cậu công tử con trai chủ nhà thì lại khác, bước sang tuổi trưởng thành tướng mạo cậu ta đã đánh thức sự quan tâm đầy nữ tính ở chị. Mặt khác chị ta quan niệm làm vừa lòng cậu chủ cũng là phận sự của mình, vả chăng cũng có thể coi đó là một cơ hội tiếp cận tầng lớp trên. Vì những lý do đó, các đòi hỏi của tôi hầu như không gặp phải một sự kháng cự nào đáng kể.

Tôi không hề có ý định diễn giải dông dài một chuyện quá tầm thường mà những chi tiết của nó chẳng có gì là hấp dẫn đối với quý độc giả có học thức. Nói tóm lại là, một đêm sau khi cha đỡ đầu Schimmelpreester đến dùng bữa tối ở nhà chúng tôi và cho tôi diễu qua diễu lại trong nhiều bộ trang phục mới khác nhau, đã xảy ra một cuộc chạm trán, trong đó không phải Genovefa hoàn toàn vô can, trước cửa phòng tôi ở tầng áp mái và từng bước một nhích dần vào trong phòng để rồi ở đó diễn ra sự chiếm hữu lẫn nhau một cách hoàn toàn. Tôi còn nhớ, buổi tối hôm ấy sau khi tôi lại một lần nữa chứng tỏ năng khiếu đổi lốt kỳ nhông của mình thì sự sa sút tinh thần, nỗi buồn chán, thất vọng và cảm giác trống rỗng vẫn thường làm u ám tâm trạng tôi sau những cuộc biểu diễn thời trang như thế lại kéo đến, lần này trở nên đặc biệt tệ hại. Tôi kinh tởm bộ quần áo ngày thường mà tôi lại phải khoác lên mình thay cho bao nhiêu bộ trang phục lộng lẫy lúc trước, tôi cảm thấy một thôi thúc dữ dội muốn lột chúng ra khỏi người, nhưng không phải chỉ để thoát khỏi tâm trạng nặng nề và tìm nơi trú ẩn trong giấc ngủ như mọi khi. Đối với tôi, lúc ấy nơi trú ẩn thực sự chỉ có trong vòng tay Genovefa, đúng thế, nói toạc móng heo ra thì tôi khao khát được gần gũi không giới hạn với chị, cứ như thể đó là sự tiếp nối và hoàn thiện tối vui náo nhiệt kia, thậm chí là mục đích khiến tôi thay hình đổi dạng trong những bộ đồ hóa trang của cha đỡ đầu Schimmelpreester! Thế rồi điều đó xảy ra, và niềm hoan lạc mãnh liệt kéo dài tưởng không bao giờ dứt tôi được hưởng bên bộ ngực trắng nõn đẫy đà của Genovefa, thật không lời nào tả xiết. Tôi thét lên trong cơn thống khoái và tin rằng mình đã tới thiên đàng. Nhưng khoái lạc ấy không phải của riêng tôi, tôi chỉ cảm thấy nó thực sự bùng lên khi Genovefa cũng thể hiện hứng thú của mình. Đương nhiên trong chuyện này không thể so sánh được, song khi ấy tôi cảm thấy, mặc dù điều này chẳng thể nào chứng minh hay bác bỏ, nhưng tôi tin chắc như đinh đóng cột rằng khoái cảm của tôi sâu sắc và nhiều gấp đôi người khác.

Tuy nhiên sẽ rất bất công đối với tôi, nếu có ai vội rút ra kết luận rằng năng lực trời cho ấy sẽ biến tôi thành kẻ háo sắc chuyên săn đuổi đàn bà. Tôi không sa vào con đường ấy chỉ vì một lý do đơn giản, đó là cuộc đời trắc trở đầy phiêu lưu mạo hiểm đặt ra cho tôi những đòi hỏi tinh thần cực kỳ cao mà tôi sẽ không thể đáp ứng được nếu buông thả theo dục vọng. Bởi trong khi, theo quan sát của tôi, có những người chỉ coi hành động nói trên là chuyện vặt mà họ giải quyết chóng vánh cho xong rồi tỉnh bơ đi làm việc khác, thì riêng tôi luôn phải cống hiến hết mình và dốc ra toàn bộ sức lực, đến nỗi sau đó người trống rỗng như bị hút hết sinh lực, phải tạm dừng mọi việc khác. Tôi thường hay sa ngã vì sự yếu mềm của xác thịt, nhưng cũng vì thế gian quá sẵn sàng chiêu đãi và đua nhau mời mọc tôi. Song về bản chất, tôi là kẻ mang khí tiết đàn ông, luôn nghiêm túc trong sự nghiệp, nên sau khi dục vọng lắng xuống tôi lập tức quay về với công việc căng thẳng và mạo hiểm của mình. Chẳng phải sự động dục của thú vật cũng chỉ là hình thức thô sơ nhất để tìm đến khoái cảm mà một thời tôi ngây thơ đặt cho cái tên “niềm vui lớn” đó sao? Nó làm ta suy nhược, vì nó cho ta thỏa mãn đến chán chê, nó biến chúng ta thành những người tình lười biếng của cuộc sống, vì một mặt nó làm mất đi ánh hào quang màu nhiệm của dục tình, mặt khác nó khiến chúng ta tự đánh mất sức quyến rũ của chính mình, bởi người quyến rũ là người còn đang khao khát chứ không phải người đã no nê. Về phần mình tôi được biết rất nhiều hình thức thỏa mãn dục vọng một cách tinh tế, hấp dẫn và thanh nhã hơn cái hành động thú vật cuối cùng chỉ giải quyết ham muốn một cách hạn chế và lừa dối kia, và tôi cho rằng, người nào không hiểu gì về hạnh phúc thì chỉ có cái đích thấp hèn này trước mắt mà thôi. Sự thỏa mãn của tôi thuộc về đẳng cấp cao, có tầm cỡ, rộng lớn và hoàn thiện, nó tìm được những món ăn tinh túy và đậm đà hương vị ở nơi những kẻ phàm phu tục tử không biết đường tìm kiếm, trước nay nó không tuân theo một quy tắc nào và cũng không được định trước, và chính đó là một trong những lý do khiến tôi, mặc dù bẩm sinh nhiều dục vọng nhưng một thời gian dài vẫn vô tư và vô tội. Có thể nói cả đời tôi vẫn mang tâm hồn trẻ thơ của một kẻ mơ mộng.

Chương chín

Tới đây tôi rời khỏi lĩnh vực này, lòng tin tưởng trong khi đề cập đến các vấn đề tế nhị vẫn không lúc nào phạm lỗi khiếm nhã đối với độc giả, và sải những bước dài tới khúc ngoặt đột ngột thay đổi hoàn cảnh sống của tôi, một sự kiện bi thảm chấm dứt quãng đời thơ ấu của tôi dưới mái ấm gia đình. Trước đấy, tôi phải kể đôi lời về cuộc đính hôn giữa chị Olympia của tôi và ông quan hai Übel thuộc trung đoàn bộ binh Nassau số 88 đóng quân ở Mainz, một sự kiện được ăn mừng rầm rộ nhưng sau đó không đi đến ràng buộc xã hội nghiêm trọng nào. Hoàn cảnh khách quan với những diễn biến bất lợi đã dẫn tới việc thoái hôn, và cô dâu hụt bước chân lên sân khấu nhạc kịch sau khi gia đình chúng tôi tan vỡ. Übel, một thanh niên ốm yếu không am hiểu sự đời, là một gương mặt thường trực trong đám khách khứa thường xuyên ra vào nhà chúng tôi. Hoa mắt vì những điệu nhảy và trò chơi sau các bữa tiệc linh đình, vì rượu “Berncastler Doktor” và những hở hang có tính toán mà đám phụ nữ nhà chúng tôi cố tình tiết lộ, con người tội nghiệp ấy chết mê chết mệt Olympia. Bị thiêu đốt bởi dục vọng quá độ của người bệnh phổi, ông ta không cưỡng lại được sức cám dỗ toát ra từ tấm thân hoành tráng của chị tôi, song cũng có thể do trẻ người non dạ, ông ta đã ước lượng quá cao gia sản của chúng tôi, và thế là một tối kia ông ta quỳ gối hấp tấp nói ra lời quyết định, gần như phát khóc vì mất bình tĩnh. Giờ đây tôi vẫn còn kinh ngạc không hiểu tại sao chị Olympia - mặc dù trong lòng hoàn toàn dửng dưng trước những rung động của ông thiếu úy - có gan nhận lời cầu hôn thiếu suy nghĩ của ông ta, vì thông qua mẹ tôi, chắc chắn chị ấy biết rõ hơn tôi về tình hình tài chính bi đát của cha tôi. Có thể chị tôi hy vọng kịp trao thân gửi phận dưới một mái nhà dù xiêu vẹo cũng còn hơn không, hoặc giả có ai xúi chị ấy rằng cuộc đính hôn với một người mặc bộ quân phục hai màu danh giá - có tương lai hay không cũng mặc - sẽ góp phần củng cố địa vị lung lay của nhà chúng tôi và giúp chúng tôi cầm cự thêm ít lâu nữa. Về phần người cha tội nghiệp của tôi, khi đôi trẻ xin phép ông đồng ý ngay với vẻ ngượng ngùng cố hữu của mình, tin vui lập tức được công bố với các thực khách có mặt ngày hôm đó và được họ nhiệt liệt tán thưởng, rồi “Loreley extra cuvée” chảy như suối để “rửa lễ đính hôn”, theo cách nói của bọn họ. Từ đấy trở đi thiếu úy Übel gần như ngày nào cũng lặn lội từ Mainz đến nhà chúng tôi và hủy hoại sức khỏe một cách không thương tiếc trong những buổi gặp gỡ thần tượng của lòng ham muốn bệnh hoạn của ông ta. Mỗi lần bước vào phòng khách - sau khi người ta đã ý tứ để đôi uyên ương ngồi riêng với nhau khoảng một tiếng đồng hồ - tôi đều thấy mặt mũi ông ta phờ phạc và tái xanh như xác chết, không còn nghi ngờ gì nữa, cái tai họa sắp sửa đổ xuống đầu chúng tôi chắc chắn lại là may mắn lớn đối với ông ta.

Về phần tôi, trong những tuần này tâm trí tôi hoàn toàn bị thu hút vào chuyện chị tôi sẽ đổi họ theo chồng sau khi kết hôn*, và tôi còn nhớ rõ mình đã ghen tị với chị ấy như thế nào. Chị tôi, từ trước tới nay vẫn mang cái tên Olympia Krull, trong tương lai sẽ được gọi là Olympia Übel, một sự thay đổi mang trong mình bao nhiêu hấp dẫn và mới lạ. Cả đời phải ký mãi một cái tên dưới vô số thư từ giấy má thì thật mệt mỏi và đơn điệu! Bàn tay ta chắc hẳn sẽ cứng đờ vì chán ghét và ngán ngẩm! Ta sẽ cảm thấy hạnh phúc, phấn chấn và yêu đời biết bao nhiêu khi được tự giới thiệu và nghe người khác gọi mình bằng một cái tên mới! Phụ nữ có cơ hội ít nhất một lần trong đời được đổi sang họ khác, trong mắt tôi sự ưu đãi dành riêng cho nữ giới là một bất công lớn đối với nam giới, những kẻ bị luật pháp tước mất cái quyền sung sướng ấy. Tất nhiên tôi không phải là kẻ sinh ra để sống một cuộc đời an phận được luật pháp che chở như đại đa số phó thường dân, nên về sau tôi đã vận dụng óc sáng tạo để thường xuyên vi phạm một điều cấm đoán làm phương hại an ninh và hạn chế những vui thú của mình, ở đây tôi xin mạo muội một lần nữa đi trước thời gian lưu ý độc giả đến một đoạn tôi đặc biệt ưng ý sau này, kể về cảm giác nhẹ nhàng siêu thoát khi tôi lần đầu tiên rũ bỏ cái tên cha sinh mẹ đẻ như vứt bỏ bộ quần áo cũ bẩn hôi rình để, ở một mức độ nào đó có thể nói là được cho phép, nhận một cái tên mới vừa đẹp vừa kêu hơn hẳn tên ông thiếu úy Übel.

•

Ở châu Âu sau khi kết hôn phụ nữ thường đổi sang họ chồng.

Nhưng trong thời gian chị tôi đính hôn, tai họa đã bắt đầu guồng quay của nó, và bóng ma bần hàn, nói một cách hình tượng, đã gõ những ngón tay xương xẩu lên cánh cửa nhà chúng tôi. Tin đồn dai dẳng trong vùng về chuyện làm ăn thất bát của người cha tội nghiệp của tôi, thái độ lạnh nhạt đầy nghi ngại của người xung quanh, những lời tiên đoán đen tối của họ về tương lai gia đình tôi - tất cả những cái đó đã trở thành sự thật mang lại niềm vui độc ác cho những kẻ đố kỵ, khi các điềm gở được minh chứng và khẳng định một cách tàn nhẫn nhất. Người tiêu thụ cứ dần dần quay lưng lại với nhãn hiệu rượu vang của chúng tôi. Dù liên tục hạ giá (biện pháp này đương nhiên không dẫn đến việc nâng cao chất lượng) và được sự hỗ trợ của những tấm bảng quảng cáo hết sức quyến rũ do cha đỡ đầu Schimmelpreester có lòng tốt cung cấp miễn phí cho hãng, sản phẩm của chúng tôi vẫn không thể thu hút được người mua, lượng đơn đặt hàng cuối cùng tụt xuống số không, và một ngày mùa xuân năm tôi tròn mười tám tuổi, tai họa đã rơi xuống đầu người cha tội nghiệp của tôi.

Ở cái tuổi còn dại khờ ấy tôi chẳng hiểu biết gì về kinh doanh, và cả sau này trong suốt cuộc đời tạo lập hoàn toàn từ trí tưởng tượng và kỷ luật bản thân, tôi cũng ít có cơ hội bổ sung kiến thức về thương mại. Thế nên tôi sẽ không tốn giấy mực trình bày ở đây một đề tài xa lạ đối với mình, và cũng để khỏi làm phiền độc giả bằng những từ ngữ chuyên môn về vụ phá sản của hãng rượu vang Loreley. Tôi chỉ muốn kể lại ấn tượng của cá nhân mình về hình ảnh thương tâm của cha tôi trong những tháng ngày ấy. Càng ngày ông càng chìm sâu vào tâm trạng trầm uất câm lặng, có khi ông ngồi gục đầu cả buổi trên một chiếc ghế nào đó trong nhà, mấy ngón bàn tay phải nhè nhẹ xoa bụng, mắt nhấp nháy lia lịa. Ông cũng thường ngồi xe đến thành phố Mainz - những chuyến đi buồn thảm không ngoài mục đích vay tiền và tìm kiếm nguồn tài trợ mới, trở về với gương mặt phiền muộn võ vàng, ông liên tục đưa chiếc khăn tay lụa lên lau trán và chấm chấm đuôi mắt. Duy chỉ trong các bữa tiệc vẫn được tổ chức đều đặn tại biệt thự nhà chúng tôi, khi ngồi trước đám thực khách với tấm khăn ăn gài trước ngực và ly rượu trên tay ông mới lấy lại được vẻ khoan khoái quen thuộc trong giây lát. Nhưng trong một bữa ăn tối như vậy đã xảy ra một cuộc đấu khẩu gay gắt không kiêng nể giữa người cha tội nghiệp của tôi và lão chủ nhà băng Do Thái, chồng mụ đàn bà mặc váy đính dày đặc hạt huyền, qua đó tôi mới biết lão là một tay cho vay cắt cổ, một trong những kẻ chuyên giăng lưới dụ các thương gia nông nổi gặp bước khó khăn. Chẳng bao lâu sau là đến cái ngày nghiêm trọng quyết định số phận chúng tôi, mặc dù trong thâm tâm tôi chỉ cảm thấy kích động vì nó khác hẳn ngày thường: các xưởng sản xuất ngừng hoạt động, văn phòng nhà máy đóng cửa im ỉm, và một tốp người của tòa án mặt lạnh như tiền môi mím chặt kéo đến biệt thự chúng tôi kê biên tài sản. Bằng chữ ký uốn lượn cầu kỳ, sản phẩm thiếu tưởng tượng của một tâm hồn đơn giản, cái chữ ký tôi có thể giả mạo một cách hoàn hảo, người cha tội nghiệp của tôi chứng thực trước tòa rằng mình không còn khả năng chi trả, và thủ tục phá sản được long trọng mở màn.

Vì nỗi đê nhục của chúng tôi là chủ đề bàn tán khắp thị trấn nên ngày hôm ấy tôi không đến trường, ngôi trường phổ thông trung học mà tôi không có cái may mắn theo đuổi đến cùng: thứ nhất bởi tôi chưa bao giờ tìm cách che giấu mối ác cảm sâu sắc của mình đối với sự độc tài ngu độn thống trị ở cái cơ sở giáo dục này, thứ hai, và có lẽ đầy mới là lý do chính, bởi tiếng tăm bất hảo và cuối cùng sự sụp đổ của gia đình tôi đã khiến cả hội đồng giáo viên ghét bỏ và trù dập tôi. Lễ Phục sinh năm ấy, sau khi người cha tội nghiệp của tôi vỡ nợ, họ từ chối không cấp cho tôi chứng chỉ tốt nghiệp và đặt tôi trước sự lựa chọn: hoặc là tiếp tục chịu đựng cái ách giáo dục khổ sai không còn phù hợp với tuổi đời của tôi, hoặc rời khỏi trường không có mảnh giấy đảm bảo một số đặc quyền đặc lợi trong xã hội do họ cấp; và với niềm tin vững chắc rằng những khả năng sẵn có của mình thừa sức bù đắp lại sự thiếu sót các ưu đãi vặt kia, tôi chọn cách thứ hai.

Sự vỡ nợ đẩy chúng tôi vào cảnh khánh kiệt hoàn toàn, rõ ràng người cha tội nghiệp của tôi đã cố hết sức dây dưa cho đến lúc không thể trì hoãn hơn được nữa, và ông đã lọt sâu vào lưới của đám cho vay nợ lãi cũng vì ông biết rằng sau khi phá sản, ông chỉ còn nước đi ăn mày. Tất cả tài sản của chúng tôi bị đưa ra bán đấu giá: cả những hàng chai rượu chứa trong hầm (nhưng ai thèm bỏ tiền ra mua thứ hàng tai tiếng như rượu vang hãng chúng tôi!) lẫn bất động sản bao gồm dãy nhà kho ngầm dưới đất và ngôi biệt thự chúng tôi ở, những thứ thực ra đã bị thế chấp từ lâu với khoản nợ đọng đến hơn hai phần ba giá trị của chúng cộng thêm lãi suất nhiều năm không trả được; cả những chú lùn, cây nấm và con giống bằng sành trong vườn, thậm chí cả quả cầu thủy tinh và cái chuông gió hình cây đàn lia cũng không thoát khỏi số phận đáng buồn ấy; ngôi nhà được giải phóng khỏi mọi món đồ trang trí tươi tắn và ấm cúng dư thừa bên trong, chiếc xa quay sợi, những cái gối lông, những hộp gương và những chai dầu thơm, tất cả đều theo nhát búa đấu giá đội nón ra đi, cả đến những ngọn kích dài treo rèm cửa sổ và những tấm mành mành trúc lách cách vui tai cũng không bị bỏ sót. Chỉ có cái thiết bị nhỏ tinh xảo bên trên cánh cửa khoang chắn gió thoát được con mắt soi mói của các quý ông mõ tòa và, bất kể cảnh cướp bóc tang thương bên dưới, vẫn điềm nhiên cử lên những âm thanh thánh thót mở đầu bài hát “Hãy yêu đời đi”.

Mới đầu người cha tội nghiệp của tôi chưa có những biểu hiện suy sụp rõ rệt. Thậm chí ông còn tỏ ra nhẹ nhõm, vì các vấn đề không thể giải quyết nổi đối với ông giờ đã có người khác lo, và vì nhà băng, chủ sở hữu mới những bất động sản của chúng tôi, đã rủ lòng thương cho phép chúng tôi tạm thời ở lại trong biệt thự giữa những bức tường trống rỗng, như thế chí ít ông cũng còn một cái mái che đầu. Bản tính nhẹ dạ cả tin, ông không nghĩ rằng đồng loại có thể tàn nhẫn đến mức chặn mọi con đường sống của mình, thậm chí ông còn đủ ngây thơ để ra ứng cử chức giám đốc một công ty cổ phần sản xuất rượu vang ở địa phương. Bị từ chối thẳng thừng và còn bị cười vào mặt, ông vẫn cố gắng vài lần nữa thử bắt đầu một sự nghiệp mới, lòng vẫn ôm mộng có ngày quay trở lại cảnh sung túc trước kia với tiệc tùng và pháo hoa. Những cố gắng ấy không đưa đến kết quả gì, ông dần dần trở nên tuyệt vọng; tin rằng mình chỉ còn là gánh nặng cho chúng tôi và không có mình chúng tôi sẽ dễ sống hơn, ông đi đến quyết định tự kết liễu đời mình.

Bấy giờ là năm tháng sau ngày bắt đầu thủ tục phá sản, và trời đã sang thu. Từ lễ Phục sinh đến giờ tôi không bén mảng tới trường mà tự cho phép mình hưởng một thứ tự do tạm thời, không bị ràng buộc bởi dự tính gì rõ rệt. Hôm đó mẹ tôi, chị Olympia và tôi đang ngồi trong phòng ăn trống huếch trống hoác dùng một bữa trưa đã trở nên vô cùng đạm bạc, chờ sự xuất hiện của ông chủ gia đình. Chờ mãi đến khi đã xong món xúp vẫn chưa thấy người cha tội nghiệp của tôi xuất hiện, chúng tôi bèn cử chị Olympia, người được ba tôi cưng chiều hơn cả, lên phòng làm việc mời ông xuống ăn trưa. Chị tôi đi chưa đầy ba phút thì chúng tôi nghe tiếng chị ấy la thất thanh và chạy lên chạy xuống cầu thang, lồng lộn ngược xuôi khắp nhà. Sống lưng lạnh toát vì một linh cảm không lành, tôi phi ngay lên phòng cha tôi. Ông nằm thẳng cẳng dưới sàn, áo phanh ra, bàn tay đặt lên cái bụng căng vồng, bên cạnh ông là món đồ chơi xinh xẻo láng bóng đầy nguy hiểm mà ông vừa dùng để bắn vào trái tim nhu nhược của mình. Chị Genovefa và tôi nâng ông đặt lên ghế xô pha. Trong lúc chị giúp việc chạy đi mời bác sĩ, chị Olympia của tôi vẫn xồng xộc chạy khắp nhà và mẹ tôi không dám ló đầu ra khỏi phòng ăn, tôi đứng lặng người đưa tay che mắt bên cạnh tấm thân lạnh dần của đấng sinh thành ra mình, âm thầm nhỏ rất nhiều nước mắt thương tiếc ông.

Quyển hai

Chương một

Một thời gian dài những trang viết của tôi nằm im trong hộc tủ khóa kỹ; có dễ đến cả năm trời tôi đã nản chí, hoài nghi kết quả công việc của mình và bỏ dở việc viết lách, không cần cù đưa những hồi ức chồng chất lên trang giấy nữa. Lý do là bởi, mặc dù trong các phần trước tôi đã nhiều lần cam đoan những dòng hồi tưởng này chủ yếu phục vụ nhu cầu và sở thích của riêng tôi, song để tôn trọng sự thật tôi buộc phải thú nhận rằng, trong khi viết tôi vẫn ngầm định hướng theo độc giả và dành cho họ một sự quan tâm nhất định, vì nếu không hy vọng vào sự hưởng ứng và cổ vũ của họ thì có lẽ, tôi đã không đủ kiên nhẫn để theo đuổi việc viết lách tới giờ này. Nhưng rồi tôi lại phải tự đặt ra cho mình câu hỏi, liệu sự thật chân chính và giản dị trong những bí mật đời tư của tôi có đọ nổi với những câu chuyện hoang đường của các nhà văn chuyên nghiệp hay không, để giành sự quan tâm của giới độc giả đã bội thực và chai lì do bị nhồi nhét quá nhiều sản phẩm hư cấu nghệ thuật kinh dị nhất. Có trời mới biết, tôi tự nhủ, người đọc mong đợi những tình tiết ly kỳ hấp dẫn tới mức độ nào khi cầm lên tay một cuốn sách với cái tiêu đề có vẻ rất hình sự như thế này - trong khi câu chuyện đời tôi, mặc dù đầy các tình tiết phiêu lưu nhưng hoàn toàn thiếu yếu tố giật gân và kịch tính! Thế là lòng can đảm của tôi sụt xuống.

Nhưng hôm nay do một sự tình cờ những ghi chép này lại bày ra trước mắt tôi; lòng bồi hồi xúc động, tôi đọc lại những sự kiện của chuỗi ngày thơ ấu và niên thiếu, rồi chìm sâu trong ký ức, tôi tiếp tục hồi tưởng lại những tình huống đặc biệt éo le trong cuộc đời mình, và không thể không đi đến kết luận tất yếu rằng, những điều đối với tôi là hấp dẫn và lý thú đến thế chắc chắn phải thu hút được đông đảo người đọc. Chẳng hạn tôi nhớ lại cuộc tiếp tân sang trọng tại một trong những dinh thự tiếng tăm nhất Đế chế Đức, hôm ấy tôi giả danh một nhà quý tộc Bỉ đến dự và tình cờ làm quen với ông giám đốc cảnh sát cũng được mời, một con người rất nhân từ và am hiểu tâm lý, thế rồi trong lúc uống cà phê, vừa nhả khói xì gà chúng tôi vừa có một cuộc tranh luận sôi nổi hết sức lý thú về tội lừa đảo và các vấn đề hình sự khác! Hoặc giả tôi làm sống lại trong đầu khoảnh khắc định mệnh của lần sa bẫy đầu tiên và nhớ ngay ra một chi tiết vui vui, khi ấy trong đám cảnh sát ập vào bắt tôi có một anh chàng còn rất trẻ, cậu này, hồi hộp vì tầm quan trọng của nhiệm vụ và lóa mắt trước nội thất xa hoa trong phòng ngủ của tôi, mặc dù cửa mở toang cậu ta vẫn cẩn thận gõ vài tiếng và chùi chân trước khi bước vào phòng, rồi còn nhìn tôi nói khẽ: “Giày tôi sạch lắm”, và bị tay trưởng nhóm mập thù lù quắc mắt lườm cho một cú nảy lửa. Khi nghĩ đến những cảnh ấy lòng tôi không khỏi nhóm lên hy vọng rằng câu chuyện của mình, dù chẳng sánh được với những hư cấu ly kỳ của các nhà viết tiểu thuyết sành sỏi trong việc thỏa mãn thị hiếu số đông công chúng, nhưng chắc chắn vượt xa họ về mặt cảm xúc và chân thực. Thế là trong tôi lại bừng lên hứng thú tiếp tục bắt tay vào việc để hoàn thành cuốn hồi ký này, và tôi tự hứa từ nay trở đi sẽ còn lưu tâm nhiều hơn nữa đến văn phong để cho tác phẩm của mình có được sự tao nhã và lịch lãm cần thiết, xứng đáng lọt vào phòng khách những nhà quyền quý nhất.

Chương hai

Tới đây tôi xin nối lại mạch chuyện từ chỗ bị ngắt quãng, cụ thể là lúc người cha tội nghiệp của tôi, bị đồng loại nhẫn tâm dồn vào bước đường cùng, tự hủy hoại mạng sống của mình. Việc an táng ông như một con chiên ngoan đạo hóa ra là cả một vấn đề nan giải, vì hành động của ông về mặt tôn giáo không được nhà thờ chấp nhận và về mặt đạo đức cũng bị dư luận xã hội lên án nốt. Bởi cuộc sống không chỉ là tài sản quý báu nhất con người phải cố công gìn giữ - vì lý do hưởng thụ - mà là một bổn phận nặng nề số phận giao phó cho ta và, theo thiển ý của tôi, ở một mức độ nào đó do ta tự chọn, và chúng ta có nghĩa vụ kiên trì thực hiện bổn phận ấy một cách mẫn cán và tận tâm, do đó chạy trốn trước khi hết thời hạn phải bị coi là một hành vi vô kỷ luật. Tuy nhiên ở vào hoàn cảnh của tôi, đương nhiên lý trí phải nhường chỗ cho lòng thương xót. Là thân nhân của người quá cố, chúng tôi không thể đưa ông xuống mộ mà chưa được nhận phép rửa tội của nhà thờ: mẹ và chị tôi vì thói đạo đức giả (cả hai là những tín đồ công giáo nhiệt thành) rất sợ bị người đời chê cười, còn tôi, do tính tình bảo thủ nên tôi luôn luôn tôn trọng nghi lễ truyền thống và rất ghét xu hướng giản tiện mượn danh tiến bộ. Vì đám phụ nữ không đủ can đảm nên tôi phải đứng ra lãnh trách nhiệm thuyết phục cha sở tại là linh mục Chateau, một người có chân trong hội đồng cố vấn tôn giáo địa phương, làm lễ mai táng cho cha tôi.

Tôi gặp vị linh mục vui tính lúc ông đang ăn bữa điểm tâm thứ hai với trứng tráng rau thơm và rượu ngọt, và được ông tiếp đón ân cần. Đức cha Chateau mới về cai quản giáo xứ chúng tôi chưa bao lâu nhưng đã tỏ ra là một đấng chăn chiên lịch lãm, một người đại diện và quảng bá đầy tin tưởng cho uy tín và sự hào nhoáng của nhà thờ. Vóc người vừa lùn vừa mập nhưng dáng dấp ông rất đĩnh đạc bệ vệ, với bước đi chậm rãi đung đưa hông, và cử chỉ thì tao nhã vô cùng. Ngôn ngữ ông sử dụng rất trau chuốt và chuẩn mực, dưới tà áo choàng thâm thấp thoáng đôi chân đi tất lụa và giày đen bóng. Thành viên hội tam điểm và những kẻ chống giáo hoàng rêu rao rằng ông khổ sở vì bệnh hôi chân và phải tìm cách che giấu trong giày tất đắt tiền, nhưng cho tới ngày nay tôi vẫn ngờ đó chỉ là tin đồn thất thiệt. Mặc dù lúc ấy chưa quen biết gì tôi, ông vẫn đưa bàn tay chuối mắn trắng trẻo mời tôi ngồi, vui vẻ kể lể về bữa điểm tâm của mình và chăm chú lắng nghe câu chuyện của tôi, nội dung đại ý là, nguời cha tội nghiệp của tôi trong lúc kiểm tra một khẩu súng đã lâu không sử dụng thì không may bị một viên đạn cướp cò xuyên thủng bụng. Trung thành với chính sách của nhà thờ (trong thời buổi đói kém này có người đến xin ban phép là mừng rồi, dù rằng đó là kẻ nói láo một cây) ông không tỏ ý nghi ngờ gì những điều tôi kể, lại còn nhân từ an ủi tôi mấy câu và hứa sẽ chủ trì lễ mai táng cha tôi theo nghi thức công giáo, mọi phí tổn đã có cha đỡ đầu Schimmelpreester của tôi hào phóng đứng ra chịu. Đức cha ghi chú tóm tắt đôi điều về cuộc đời người quá cố, một cuộc đời lương thiện và hạnh phúc theo lời kể của tôi, hỏi mấy câu về hoàn cảnh hiện tại và dự định tương lai của cá nhân tôi mà tôi tìm cách tránh né bằng những câu trả lời vô thưởng vô phạt. “Anh bạn trẻ”, cuối cùng ông bảo, “nãy giờ ta thấy con có vẻ nản chí và muốn buông xuôi. Nhưng hoàn cảnh của con chưa phải đã hết hy vọng, vì con gây được thiện cảm ở người khác, đặc biệt ta có lời khen ngợi giọng nói êm tai của con. Ta tin rằng rồi đây thần tài sẽ ban thưởng hào phóng cho con. Ta có thể nhận ra ngay những kẻ may mắn được Chúa rủ lòng thương, bởi vì số phận một con người phụ thuộc rất nhiều vào tư chất người ấy và hiện rõ rành rành trên diện mạo anh ta, điều đó không lọt khỏi con mắt tinh đời một người am hiểu.” Và ông chia tay tôi.

Mừng rỡ được lời con người tinh đời ấy, tôi vội vàng quay về thông báo với những người thân kết cục may mắn của sứ mệnh được giao phó. Buồn một nỗi là đám tang cha tôi, dù được sự ban phép của nhà thờ, đã không thể tiến hành một cách trang trọng như chúng tôi mong muốn, vì sự tham gia hết sức hạn chế của đồng loại, một điều rút cục chẳng có gì đáng ngạc nhiên nếu chỉ tính đến đám dân chúng ở cái thị trấn tỉnh lẻ này Nhưng các bạn bè của chúng tôi đâu cả rồi, những người trong thời oanh liệt của người cha tội nghiệp của tôi đã không quản ngại đường xa đến thưởng thức “Berncastler Doktor” và xem pháo hoa? Họ không thò mặt tới có lẽ không hẳn vì vô ơn, mà đơn giản chỉ vì họ thuộc loại người không quan tâm đến ý nghĩa của nghi lễ trang nghiêm nhìn về cõi vĩnh hằng này và nói chung họ muốn lẩn tránh tất cả những gì có thể gây ra tâm trạng buồn thảm. Duy nhất chỉ có thiếu úy Übel thuộc trung đoàn Nassau số hai đóng quân ở Mainz tới dự tang lễ, mà cũng chỉ mặc thường phục, nhưng nhờ sự có mặt của ông ta mà cha đỡ đầu Schimmelpreester và tôi không đến nỗi hoàn toàn đơn độc khi bước theo cỗ quan tài lắc lư ra huyệt.

Tuy nhiên sau đó lời tiên đoán của vị chăn chiên tinh đời cứ ngân vang mãi trong tầm trí tôi, bởi không những nó trùng lặp hoàn toàn với các linh cảm và ấn tượng của chính tôi, mà còn phát nguồn từ một nơi rất đáng được tín nhiệm khi bàn về những vấn đề tâm linh thần bí. Giải thích tại sao là một điều rất khó; song tôi vẫn muốn mạo muội nêu ra ở đây một vài nguyên nhân có thể. Thứ nhất, thành viên của một tầng lớp uyên bác như giới tu sĩ công giáo chắc chắn phải có cảm nhận tinh tế hơn những kẻ phàm phu tục tử rất nhiều khi xét đoán và phân loại con người. Dựa vào cơ sở ấy tôi tiến thêm một bước nữa, trong khi vẫn cố bám sát logic của vấn đề. Ở đây chúng ta nói đến cảm giác, tức là một thành phần của xúc cảm. Mà, để đạt tới mục tiêu siêu cảm, nhà thờ công giáo đề cao tất cả những gì liên quan tới xúc cảm, tìm cách tác động lên nó, khuyến khích nó bằng mọi khả năng có thể, và đi sâu nghiên cứu nó hơn ai hết. Một thính giác quen tập luyện với loại âm nhạc êm ái hài hòa nhất để có thể đón nhận những âm thanh tinh tế từ cõi cao vời - chẳng lẽ lại không đủ nhạy cảm để nhận ra âm hưởng cao sang trong giọng nói con người? Một thị giác quen hưởng thụ những màu sắc, hình ảnh lộng lẫy thể hiện cảnh thiên đàng - chẳng lẽ không đặc biệt tinh tường trước những nét đẹp thầm kín, ưu đãi của tạo hóa? Một khứu giác được nuông chiều bởi nhang trầm của chốn thờ phụng thâm nghiêm, để có thể tiếp nhận hương thơm tuyệt đỉnh của thánh thần - chẳng lẽ lại không phát hiện ra cái mùi phi vật chất toát lên từ thân thể một kẻ may mắn sinh ngày chủ nhật? Và ai nắm trong tay điều bí mật tối cao của nhà thờ, sự thần bí của thể xác và máu thịt - chẳng lẽ người đó không hình thành một giác quan cao hơn để có thể phân biệt vật chất tạo nên một con người, nhận ra cái nào quý báu và cái nào kém phẩm chất? - Thiết tưởng với những lập luận xác đáng trên, tôi đã có thể bộc bạch ý nghĩ của mình một cách rành mạch nhất.

Một điều chắc chắn là lời tiên đoán vừa nhận được cũng không ngoài những điều tôi đã biết nhờ linh cảm và xúc cảm chủ quan. Dẫu rằng lúc bấy giờ tinh thần tôi chìm đắm trong u uất, vì tấm thân xinh đẹp thuở nào được bàn tay nghệ sĩ biến thành bất tử trong một bức tranh huyền thoại nay phải khoác những bộ quần áo cũ kỹ tồi tàn, chưa kể chuyện tôi đã mất hết danh dự cũng như địa vị trong cái thị trấn tỉnh lẻ này, thậm chí có thể còn bị xếp vào hạng lưu manh du thủ du thực. Xuất thân từ một gia đình tai tiếng, con trai một kẻ vỡ nợ tự sát, học hành chẳng đi đến đâu và không có bất kỳ một triển vọng tương lai nào, tôi chỉ nhận được những cái nhìn khinh bỉ của đồng loại, dù đó chỉ là những đồng loại tầm thường vô vị, song đối với một người bản chất kiêu hãnh như tôi, thái độ rẻ rúng ấy vẫn gây nên những thương tổn đau đớn lắm, thậm chí khiến tôi ở lì trong nhà không dám bước chân ra đường. Thời gian ấy tính ưa cô độc và ngại tiếp xúc của tôi càng được dịp phát triển, thực ra đó là một nét cá tính từ xưa đã hằn sâu trong tôi, nó không những không mâu thuẫn mà còn gắn chặt với lòng khao khát chinh phục thế giới của tôi. Mặc dù vậy, tôi vẫn nhận thấy trong những ánh mắt hờ hững người đời ném cho tôi - mà không phải chỉ của phái nữ đâu nhé - có trộn lẫn một thoáng ngưỡng mộ, một dấu hiệu có thể tạm gọi là sự cảm thông vô ý thức, nếu gặp điều kiện thuận lợi hứa hẹn sẽ mang lại nhiều điều tốt đẹp. Giờ đây gương mặt tôi đã hao gầy và chân tay mang nhiều dấu tích không tránh khỏi của tuổi già, nhưng tôi có thể tự tin khẳng định rằng, tấm thân mười chín tuổi của tôi khi ấy đã đạt đến độ viên mãn của tuổi thanh xuân, từ một đứa trẻ kháu khỉnh tôi đã trở thành một thanh niên đẹp trai. Tóc vàng nhưng lại có làn da ngăm ngăm nâu, thêm vào đó đôi mắt xanh biếc, nụ cười khiêm nhường, giọng nói êm ái quyến rũ, mái tóc mượt óng rẽ ngôi bên trái chải hất lên bồng bềnh trên vầng trán cao, hẳn lúc ấy những người dần cù lần chất phác ở cái thị trấn tỉnh lẻ quê tôi - cũng như cư dân nhiều miền đất khác nhau trên quả địa cầu sau này - phải thấy tôi khả ái lắm, nếu hoàn cảnh trớ trêu không làm lu mờ bớt giá trị con người tôi trong mắt họ. Vóc dáng tôi, từng được con mắt nghệ sĩ của cha đỡ đầu Schimmelpreester tán thưởng, không hẳn là lực lưỡng, nhưng tay chân và các bắp thịt cân đối nở nang chẳng khác gì cơ thể một vận động viên chuyên nghiệp hay người chơi một môn thể thao dai sức - mặc dù thú thật từ trước tới nay tôi chỉ thích mơ mộng và rất ghét mọi hình thức vận động thân thể, trong đời tôi chưa bao giờ bỏ công luyện tập một môn thể dục thể thao nào. Cũng phải nói thêm rằng tôi có làn da đặc biệt mịn màng và nhạy cảm, mặc dù lâm vào cảnh bần hàn nhưng tôi vẫn phải dùng xà bông tắm loại đặc biệt mềm và mịn, vì chỉ cần một thời gian ngắn dùng hàng rẻ tiền là da tôi bị nứt nẻ ngay.

Người ta thường có xu hướng giải thích năng khiếu bẩm sinh hay ưu điểm tự nhiên của mình do yếu tố di truyền và từ đó sinh lòng ngưỡng mộ đầy hiếu kỳ đối với tổ tiên, tôi cũng không ra khỏi lệ thường ấy. Một thời gian dài tôi hình thành thói quen nghiên cứu những bức chân dung, ảnh chụp, tiểu họa gài trong mặt dây chuyền, hình ghép sáng tối, tóm lại là tất cả những gì tôi có trong tay để tìm hiểu tướng mạo các vị tiền bối, xem dấu hiệu nào báo trước những đặc điểm ngoại hình của cá nhân mình và liệu tôi phải cảm ơn ai trong số họ. Song kết quả thu được rất lèo tèo. Mặc dù tôi tin rằng đã tìm thấy trong đám họ hàng xa gần phía đằng nội một vài đường nét và tư thế có thể coi là những thử nghiệm của thiên nhiên (như đã nhấn mạnh ở phần trước, người cha quá cố của tôi không thiếu nét duyên dáng mặc dù trọng lượng dồn hết vào phần bụng), nhưng tổng kết lại tôi buộc phải đi đến kết luận mình chẳng chịu ơn tổ tiên được là bao; và nếu không muốn tin vào giả thuyết táo bạo rằng tại một thời điểm không xác định trong lịch sử gia đình đã xảy ra một sự cố bất thường khiến tôi được hưởng những đặc điểm di truyền của một vị vương hầu đào hoa nào đó không ghi danh trong phả hệ, thì để xác định nguồn gốc những ưu thế kể trên, tôi chỉ còn cách đi sâu vào tìm hiểu nội tâm của chính mình.

Vậy thì vì lẽ gì những lời khuyến dụ của đức cha cố vấn tôn giáo lại gây được nơi tôi ấn tượng mạnh đến thế? Cho tới ngày nay tôi vẫn có thể lập tức kể ra những tia chớp lóe lên trong đầu óc tôi lúc bấy giờ. Đức cha khen ngợi tôi - mà vì cái gì? Vì giọng nói êm tai của tôi. Nhưng đó là một đặc điểm tự nhiên, một khả năng trời phú, theo quan niệm thông thường chẳng phải do công sức của người sở hữu và vì vậy chẳng có gì đáng để khen ngợi, cũng như ta chẳng thể chê trách những người mắt lé, bướu cổ hay chân phù về những khiếm khuyết của họ. Bởi khen ngợi hay chê trách theo cách nghĩ của người đời chỉ được dùng trong phạm trù đạo đức chứ không thể áp dụng cho tự nhiên; khen ngợi một đặc điểm tự nhiên thì có vẻ bất công và tùy tiện quá. Thế nhưng đức cha Chateau có cách xử sự khác hẳn người đời, đó là một điều hoàn toàn mới mẻ và táo bạo đối với tôi, thể hiện một quan điểm độc lập và tự tin nhưng đồng thời lại có vẻ gì ngây thơ và mê tín, điều đó kích thích sự hiếu kỳ và gợi lên những suy tư lý thú trong tôi. Phân biệt rạch ròi giữa tự nhiên và đạo đức, tôi tự hỏi mình, chẳng phải là một việc làm rất khó hay sao? Những bức chân dung ông bà chú bác đã dạy tôi một điều: di truyền tự nhiên chẳng đóng góp được là bao cho những ưu thế ngoại hình của tôi. Tôi có nên bỏ qua hoàn toàn yếu tố tinh thần trong quá trình hình thành các ưu thế đó không? Hay là nên tin vào linh cảm của mình, vào tiếng nói nội tâm không ngớt đảm bảo với tôi rằng bản thân tôi có thể quyết định đến một mức độ nào đó số phận mình, và giọng nói tôi có thể chói tai, mắt tôi có thể đục ngầu, chân tôi có thể vòng kiềng nếu tinh thần tôi không cố gắng? Ai yêu quý cuộc đời, người đó sẽ tự phấn đấu để được đời yêu quý. Và như thế, nếu thiên tư chịu sự tác động của tinh thần, thì lời khen vị linh mục tặng cho giọng nói dễ nghe của tôi lại không còn có vẻ tùy tiện và thiếu công bằng như lúc ban đầu ta tưởng nữa.

Chương ba

Một vài ngày sau khi tấm thân cát bụi của cha tôi được gửi gắm vào lòng đất, những người còn sống chúng tôi có một cuộc họp với cha đỡ đầu Schimmelpreester, một dạng hội nghị gia đình theo đề xướng của ông, diễn ra tại biệt thự chúng tôi. Người ta đã không úp mở thông báo với chúng tôi rằng muộn nhất sang đầu năm mới chúng tôi phải cuốn gói khỏi ngôi nhà này, và như thế việc tìm chỗ trú thân trong tương lai trở thành một vấn đề cấp bách không thể trì hoãn lâu hơn nữa.

Tới đây tôi không thể không tỏ lòng biết ơn cha đỡ đầu của tôi, người đã tận tình giúp đỡ chúng tôi cả bằng lời nói lẫn việc làm, và những kế hoạch cũng như định hướng tương lai bộ óc mẫn tiệp ấy vạch ra cho mỗi chúng tôi đã được thực tế hóa sau này, đặc biệt trong trường hợp của tôi, chứng tỏ sự đúng đắn và tầm nhìn xa trông rộng của ông. Cuộc họp gia đình đáng buồn nói trên diễn ra trong phòng khách nhà chúng tôi, gian phòng ấm cúng một thời chồng chất lụa là và những vật trang trí tươi tắn dễ thương, thường xuyên tràn ngập không khí tiệc tùng, giờ đây trống huếch trống hoác, đồ đạc bị bắt nợ gần như chẳng còn gì. Chúng tôi ngồi xúm xít trên một băng ghế gỗ dẻ hình thước thợ đưa từ phòng ăn sang, quanh cái bàn nhỏ màu xanh lá cây đúng ra thuộc một bộ bốn hay năm cái bàn kiểng uống trà có thể xếp gọn cái nọ trong lòng cái kia.

“Krull!” cha đỡ đầu của tôi lên tiếng (chỗ bạn bè thân thiết ông vẫn quen gọi mẹ tôi chỉ bằng họ). “Krull”, ông nhắc lại và quay cái mũi diều hâu với đôi mắt soi mói không lông mày lông mi, được đóng khung một cách kỳ quái trong đôi tròng mắt kính tròn to thô lố về phía bà, “bà gục đầu buông xuôi như thế là sai hoàn toàn. Nên biết rằng những cơ hội bất ngờ lý thú của cuộc đời chỉ thực sự mở ra sau khi tai họa đã làm ta mất hết, hay như cách nói ví von rất đúng của người đời, sau khi ta đã bị khai tử về mặt xã hội, bởi vì lúc ta có nhiều hy vọng thay đổi nhất chính là lúc ta ở vào thế cùng đường, tệ đến nỗi không còn có thể tệ hơn được nữa. Bạn thân mến ơi, xin bà cứ tin lời một con người biết rõ hơn ai hết tình cảnh này, dẫu mất mát của y không phải là vật chất mà là tinh thần! Thực ra bà vẫn chưa đến nỗi cùng đường đâu, chắc hẳn vì thế mà tinh thần bà chưa vỗ cánh vùng lên. Can đảm lên, bà bạn! Và hãy khuyến khích óc sáng tạo làm việc! Ván bài này bà đã thua, nhưng có hề chi? Cuộc đời vẫn đang mở rộng cửa trước mắt bà. Cái tài khoản riêng nho nhỏ của bà ở ngân hàng thương mại vẫn chưa cạn hẳn. Bà hãy mang theo những đồng bạc cuối cùng ấy nhập mình vào dòng chảy náo nhiệt của một thành phố lớn nào đó, Wiesbaden, Mainz, Köln hay thậm chí Berlin tùy ý bà. Từ trước tới nay bà vẫn là một vị nữ tướng trong bếp - tha lỗi cho so sánh vụng về của tôi! - bà biết cách biến bánh mì thừa thành bánh pudding và chế ra món thịt băm từ những suất ăn dư hôm trước. Không những thế, bà còn quen tập hợp khách khứa quanh mình, tiếp đãi họ và chuyện trò mua vui cho họ. Bà hãy thuê lấy vài gian phòng, quảng cáo cho thuê chỗ ăn ở với giá bình dân, và bà tiếp tục sống như từ trước tới nay bà vẫn sống, chỉ khác cái bây giờ khách khứa phải trả tiền và đem lại lợi nhuận cho bà. Tính tình kiên nhẫn yêu đời của bà sẽ đem lại tâm trạng sảng khoái, vui vẻ và mãn nguyện cho khách trọ, tôi sẽ rất lấy làm lạ nếu cơ sở làm ăn của bà không phát đạt và mở rộng một cách nhanh chóng.”

Tới đây cha đỡ đầu của tôi ngừng lời để chúng tôi có thời gian tán thưởng sáng kiến của ông và cảm ơn ông, sau phút ngần ngại ban đầu người được nhận những lời khuyên nhủ vừa rồi cũng vào hùa với chị em tôi.

“Về phần Lympchen”, ông tiếp tục (đây là tên thân mật cha đỡ đầu của tôi thường gọi chị tôi), “chắc ai cũng nghĩ ngay là cô bé sẽ đi theo đỡ đần mẹ, làm vui cửa vui nhà và vui lòng khách trọ của bà, tôi tin rằng cô thừa sức chứng tỏ mình là một filia hospitalis* đảm đang chăm chỉ và sẽ không thiếu cơ hội để trở thành người có ích. Nhưng tôi còn có một dự định hay hơn. Trong cái thời sung sướng của các bạn, cô bé có được học chút đỉnh thanh nhạc, đã đành không nhiều, và giọng cô bé cũng không được khỏe, nhưng bù lại tiếng hát của cô khá êm tai và có một độ truyền cảm nhất định, thêm vào đó ưu thế ngoại hình nhãn tiền của cô cũng đóng một vai trò không thể coi thường, ở Köln tôi có một người bạn cũ là Sally Meerschaum, làm nghề môi giới diễn viên sân khấu, ông ta có thể dễ dàng gửi Olympia vào một đoàn diễn lưu động hay một nhà hát nào đó, mới đầu hãy ở hạng khiêm tốn thôi, và tôi sẽ cung cấp cho cô bé một số trang phục biểu diễn lấy từ kho đồ hóa trang cũ của tôi. Giai đoạn mới vào nghề sẽ rất chông gai, cô bé sẽ phải vật lộn thực sự để sống còn. Nhưng nếu cô chứng tỏ được mình là người có ý chí (điều này còn quan trọng hơn cả tài năng) và biết cách khôn khéo sử dụng những thế mạnh mà cô có rất nhiều, thì đường đời của cô sẽ sớm đi lên khỏi vực thẳm, rất có thể sau này nó còn dẫn cô đến đỉnh cao danh vọng nữa kia. Đương nhiên tôi chỉ có thể vạch đường và tạo cơ hội thuận tiện cho các bạn, còn làm thế nào là việc của các bạn.” Chị tôi rú lên mừng rỡ, nhảy bổ đến ôm cổ người cố vấn cho mình và cứ nép mãi đầu vào ngực ông cả sau khi ông đã lên tiếng nói tiếp.

•

Con gái chủ nhà trọ (tiếng Latinh).

“Bây giờ”, ông bảo, và ai cũng thấy ngay đây là phần làm ông quan tâm lo nghĩ nhất, “tới phần chú nhỏ kỳ nhông của chúng ta!” (Hẳn quý độc giả còn nhớ ý nghĩa cái tên này của tôi.) “Tôi đã suy nghĩ rất lung về kế hoạch tương lai cho anh bạn trẻ này, và mặc dù gặp không ít khó khăn trở ngại, tôi tin rằng đã tìm thấy một giải pháp, dù mới chỉ là một giải pháp tạm thời. Về việc này thậm chí tôi phải gửi thư ra nước ngoài, cụ thể là đến Paris, vì sao thì tôi sẽ nói sau. Theo tôi điều quan trọng nhất ở đây là mở cho cậu bé của chúng ta một cánh cửa vào đời, tạo cho cậu cơ hội có một tương lai tốt đẹp, điều mà những kẻ ăn trên ngồi trốc nhầm lẫn tưởng rằng có quyền tước đi của cậu. Một khi đã thoát ra khỏi thế kẹt này, dòng đời sẽ tự khắc đưa cậu ta đến bến bờ hạnh phúc, tôi tin chắc là như thế. Tôi thấy đối với cậu bé của chúng ta, một nghề thuộc ngành khách sạn hay dịch vụ ăn uống là có vẻ nhiều triển vọng hơn cả, dù tiến thân theo đường thẳng hay đường vòng (như điều rất thường xảy ra trong ánh đèn thành phố), thậm chí cũng có thể là đường ngang lối tắt chệch ra ngoài chính đạo như đã thấy trong trường hợp một vài đứa trẻ ngày chủ nhật. Chuyện thư tín mà tôi nhắc đến ở trên là những trao đổi qua đường bưu điện với ông giám đốc điều hành khách sạn Saint James and Albany ở Paris, phố Saint-Honoré, không xa quảng trường Verdôme là mấy (một địa điểm rất trung tâm, tôi sẽ chỉ cho các vị thấy trên bản đồ). Isaak Stürzli là một người bạn cũ rất thân của tôi trong thời gian tôi ở Paris. Tôi đã miêu tả Felix như là một thanh niên có giáo dục và phẩm chất tốt, đã đứng ra bảo lãnh cả cho sự khéo léo nhanh nhẹn của cậu ta. Tôi còn giới thiệu rằng cậu bé biết một chút tiếng Pháp và tiếng Anh, và nhờ ông ta giúp đỡ để cậu củng cố thêm kiến thức về mặt này trong thời gian tới. Kết quả là, vì nể tôi Stürzli đã bằng lòng nhận Felix vào làm việc thử, dĩ nhiên trước mắt chưa có lương. Thời gian đầu Felix sẽ được ăn ở miễn phí và được trang bị đồng phục làm việc, chắc chắn chú nhỏ mặc vào sẽ bảnh chọe lắm. Tóm lại, đây là một hướng có nhiều khả năng và cơ hội để cậu bé phát triển tài năng của mình, và tôi tin rằng kỳ nhông của chúng ta thừa sức làm hài lòng các vị khách quý phái ở Saint James and Albany.”

Có thể dễ dàng đoán ra rằng tôi biết ơn người cố vấn tuyệt vời của chúng tôi cũng không thua gì đám phụ nữ. Tôi cười sung sướng và ôm chặt lấy ông để cảm ơn. Nỗi nhục nhằn do thái độ cố chấp thù địch của thị trấn quê hương phút chốc như tan biến, trước mắt tôi mở ra một chân trời mới bao la, và Paris, đô thị phồn hoa với những lạc thú mà người cha tội nghiệp của tôi lúc sinh thời mỗi khi nhắc tới giọng lại chùng xuống đầy cảm động, hiện lên lộng lẫy hào quang trong trí tưởng tượng của tôi. Song mọi việc không đơn giản thế. Kế hoạch này có một chỗ vướng mắc, một trở ngại khổng lồ: tôi không được phép ra nước ngoài nếu chưa làm xong nghĩa vụ quân sự, biên giới đế chế Đức đối với tôi là ranh giới không thể vượt qua chừng nào tôi chưa có trong tay tờ giấy chứng nhận thỏa đáng về mặt này, và điều đáng ngại nhất ở đây là, như ai cũng biết, tôi đã không giành được mảnh bằng tốt nghiệp phổ thông để có thể hưởng các đặc ân của tầng lớp trình độ văn hóa cao, trong trường hợp đủ sức khỏe nhập ngũ tôi sẽ lập tức bị nhốt vào trại huấn luyện tân binh. Cái nghĩa vụ phiền toái từ trước tới nay tôi vẫn vô tư gạt ra khỏi đầu bỗng chốc đè nặng lên trái tim tôi đúng vào giây phút tràn trề hy vọng nhất; và khi ngập ngừng lên tiếng nhắc, tôi mới vỡ lẽ ra là cả mẹ và chị tôi lẫn cha đỡ đầu Schimmelpreester đều chưa nghĩ đến điều này: mấy người phụ nữ dĩ nhiên chẳng biết nghĩa vụ quân sự là cái gì, còn cha đỡ đầu tôi, vì nặng chất nghệ sĩ nên ông có thói quen không đếm xỉa đến những luật lệ của chính quyền. Ông thú nhận rằng trong lĩnh vực này mình hoàn toàn bất lực và cau có thêm vào, ông chẳng quen biết ai trong đám bác sĩ quân y để mà nhờ vả, tôi phải tự xoay sở lấy để tìm cách rút đầu ra khỏi cái thòng lọng này thôi.

Vậy là để thoát ra khỏi cái thòng lọng này tôi chỉ có thể trông cậy vào chính bản thân mình, liệu tôi có làm chủ được tình thế hay không, xin quý độc giả đợi đến hồi sau sẽ rõ. Lúc này cái đầu trẻ trung của tôi còn đang bốc lên với ý nghĩ về sự đổi đời sắp tới, về chuyến dọn nhà và những khâu chuẩn bị phải làm ngay: mẹ tôi hy vọng có thể khai trương nhà trọ đúng dịp năm mới nên việc chuyển chỗ ở phải hoàn thành trước lễ Chúa giáng sinh, bà đã chọn cái đích làm nơi an cư lạc nghiệp của mình là Frankfurt am Main, một thành phố lớn không thiếu cơ hội và vận may, hứa hẹn một khởi đầu mới tốt đẹp.

Chàng trai trẻ nông nổi và bồng bột háo hức ra đi, sẵn sàng bỏ lại sau lưng thị trấn tỉnh lẻ quê hương không chút nuối tiếc và cũng chẳng mảy may xúc động, không thèm nhìn lại dù chỉ một lần cái tháp canh và những đồi nho của nó! Thế nhưng, dù tưởng mình đã trưởng thành và có thể dứt tình với quê hương, dù có đi đến chân trời góc bể nào, hình ảnh quê mùa rất đỗi thân thương của nó vẫn ẩn trong tiềm thức anh ta, sau nhiều năm lại bất ngờ nổi lên từ dưới đáy sâu quên lãng: lúc bấy giờ cái tầm thường lại trở nên đáng quý, sau bao nhiêu cay đắng cuộc đời con người ấy bỗng thấy quyến luyến vô cùng cái thế giới hạn hẹp tên gọi quê hương, mỗi khi lên voi xuống chó trong đời anh ta lại thầm tự hỏi, không biết ở cái xó tỉnh lẻ ấy người ta sẽ nghĩ gì, nói gì về thành công hay thất bại của mình, nhất là trong trường hợp của tôi, khi quê hương lại còn ruồng rẫy, bất công, ghẻ lạnh và cay nghiệt với đứa con non nớt. Lúc còn phụ thuộc vào nó thì anh ta ra sức giãy giụa chống lại sự ràng buộc của nó, đến khi đã thoát được ra và có thể đã bị nó quên lãng từ lâu thì anh ta lại tình nguyện gò mình vào khuôn khổ đạo đức của nó, để cho nó đánh giá và phán xét về cuộc đời mình. Và rồi một ngày nào đó, sau bao năm tháng thăng trầm đầy biến cố và thay đổi, anh ta lại muốn lần về cố hương, chẳng biết vô tình hay cố ý anh ta để cho mình bị cám dỗ bởi ước muốn xênh xang áo gấm về làng, để khoe với chốn quê mùa bảo thủ ấy những vàng son hào nhoáng nơi xứ lạ và hãnh diện tắm mình trong ánh mắt kinh ngạc của nó, mà lòng vẫn thon thót lo âu sợ bị nó cười chê - đó là tâm trạng của chính tôi, khi đến lúc sẽ xin giãi bày cùng quý độc giả.

Tôi gửi cho ông Stürzli khả kính ở Paris một lá thư lễ phép xin ông kiên nhẫn thêm một thời gian nữa, vì tôi chưa thể qua biên giới được mà còn phải đợi quyết định khám tuyển nghĩa vụ quân sự - một quyết định, tôi ghi đại thêm vào, có nhiều khả năng sẽ theo chiều hướng thuận lợi cho nghề nghiệp tương lai của tôi. Những ngày sau đấy, chỗ tư trang ít ỏi còn sót lại của chúng tôi được chóng vánh gói bọc kỹ càng chờ vận chuyển, trong hành lý của tôi có sáu chiếc áo sơ mi đẹp tuyệt ngực hồ bột cứng, quà chia tay của cha đỡ đầu Schimmelpreester, món quà rất hữu dụng cho tôi sau này khi tới Paris. Rồi một ngày mùa đông u ám, cả ba chúng tôi nhoài người ra khỏi cửa sổ con tàu ì ạch lăn bánh rời nhà ga, vẫy tay lia lịa từ biệt người bạn tốt cho đến lúc chiếc khăn tay màu đỏ của ông chìm hẳn trong sương mù. Về sau tôi chỉ gặp lại con người tuyệt vời ấy một lần duy nhất nữa trong đời.

Chương bốn

Tôi sẽ lướt nhanh qua những ngày đầu bi đát khi chúng tôi vừa đặt chân tới Frankfurt, bởi tôi không muốn gợi lại ký ức về vai trò thảm hại của mẹ con tôi trong cái thành phố thương mại giàu sang bậc nhất ấy, và hơn nữa tôi cũng sợ rằng những nỗi nhọc nhằn của chúng tôi chỉ làm quý độc giả chán ngán. Tôi cũng sẽ không phàn nàn về cái lữ điếm tồi tàn bẩn thỉu, hoàn toàn không xứng với danh xưng tự nhận là khách sạn, mà vì lý do tiết kiệm mẹ tôi và tôi phải ngủ lại vài đêm (vì chị Olympia đã giã từ chúng tôi ngay ở ga Wiesbaden để đón tàu đi Köln thử vận may nơi ông bầu hát Meerschaum); chỗ ngủ của tôi là một chiếc ghế xô pha nhung nhúc ký sinh trùng háu đói chỉ nghe hơi người là xông vào nào cắn, nào chích tơi bời. Tôi cũng sẽ không than phiền về mỗi ngày ngày đi bộ rạc cẳng trong cái thành phố rộng mênh mông, thờ ơ, nhẫn tâm và thù địch với người nghèo, gõ cửa hết nhà này đến nhà khác để tìm một chỗ ở giá phải chăng, cho đến khi chúng tôi tìm được trong khu phố lao động một căn hộ trống tương đối phù hợp với những dự tính tương lai của mẹ tôi. Đó là một căn hộ gồm bốn phòng nhỏ xíu và một cái bếp còn nhỏ hơn nằm ở tầng trệt một tòa nhà khuất sâu trong ngõ, trông ra mảnh sân sau xấu xí cả đời chưa biết đến ánh sáng mặt trời. Nhưng vì giá thuê chỉ có bốn chục mark* một tháng, vả lại kén cá chọn canh trong hoàn cảnh này là hoàn toàn không thích hợp, nên chúng tôi thuê liền tại chỗ và dọn đến ở ngay ngày hôm ấy.

•

Đơn vị tiền tệ cũ của Đức.

Cái gì mới mẻ cũng có sức hấp dẫn đối với tuổi trẻ, nên mặc dù chỗ trú ngụ ảm đạm này không thể đem so sánh với ngôi biệt thự xinh đẹp của chúng tôi trước kia, tôi vẫn cảm thấy háo hức và ở một mức độ nhất định, còn thích thú trước môi trường khác lạ. Với tâm trạng hăng hái vui vẻ, tôi xông vào giúp mẹ tôi kê đồ đạc, giải phóng chén đĩa khỏi đám phoi bào dùng làm lớp đệm khi vận chuyển, xếp dụng cụ làm bếp lên giá lên kệ và cố công đàm phán với lão chủ nhà, một thằng cha bụng phệ hết sức bẩn tính, về việc tu sửa những chỗ cần thiết trong căn hộ. Con heo mập ấy nhất định không chịu chi một xu nào, thế là cuối cùng mẹ tôi phải tự bỏ tiền túi ra sửa sang chút đỉnh để cho các căn phòng dự tính cho thuê không đến nỗi quá xập xệ. Vụ này cộng với chi phí di chuyển và dọn nhà ngốn mất một phần lớn ngân quỹ của bà, và nếu không sớm tìm được khách trọ, e rằng chúng tôi sẽ phá sản trước cả khi khai trương.

Ngay tối đầu tiên, khi đứng trong bếp ăn bữa tối sơ sài với vài cái trứng tráng, chúng tôi đã nhanh chóng thống nhất đặt cho cơ sở làm ăn mới của mình cái tên lãng mạn và đầy hoài niệm là “Quán trọ Loreley”, và cùng viết một tâm bưu thiếp gửi cho cha đỡ đầu Schimmelpreester thông báo quyết định này, tin chắc sẽ nhận được sự ủng hộ của ông. Ngay ngày hôm sau tôi chạy đến cơ sở phát hành tờ báo bán chạy nhất Frankfurt đăng một mẩu tin quảng cáo soạn thảo cẩn thận bằng những lời lẽ khiêm tốn nhưng đầy hứa hẹn, chắc mẩm cái tên thơ mộng in bằng chữ đậm sẽ đập ngay vào mắt người đọc và gây được ấn tượng cần thiết trong công chúng. Vì ngân sách quá hạn hẹp, chúng tôi loay hoay mấy ngày liền vẫn không thực hiện được ý định gắn một tấm bảng quảng cáo cho cơ sở làm ăn của mình lên tường ngôi nhà mặt đường để thu hút sự chú ý của khách vãng lai. Vậy nên không lời nào tả nổi nỗi mừng của chúng tôi, khi sáu hay bảy ngày sau đó đột nhiên có một gói bưu phẩm kềnh càng từ quê nhà gửi tới, đề tên người gửi là cha đỡ đầu Schimmelpreester, khi mở ra mới biết đó là một tấm bảng kim loại vuông góc đục sẵn bốn lỗ, bên trên đích thân bàn tay nghệ sĩ tài hoa vẽ hình người đàn bà khỏa thân ngồi trên tảng đá, nhãn hiệu rượu vang nhà chúng tôi khi xưa, với hàng chữ sơn dầu vàng óng “Quán trọ Loreley”. Hay nhất là tấm bảng ấy, khi gắn lên góc tường ngôi nhà phía trước trông ra phố thì bàn tay đeo nhẫn của nữ thủy thần duỗi ra chỉ đúng lối đi vào sân trong dẫn đến cửa nhà trọ chúng tôi, hứa hẹn hiệu quả quảng cáo ở mức cao nhất.

Quả thực chúng tôi không phải đợi lâu: người đầu tiên đến thuê phòng trọ là một kỹ thuật viên hay kỹ sư cơ khí còn trẻ, ít nói và nghiêm nghị, có thể bảo là cau có cũng được, rõ ràng thuộc loại người không hài lòng với số phận của mình, nhưng được cái trả tiền đúng hạn và có nếp sinh hoạt điều độ. Ông khách này tới ở chỗ chúng tôi chưa được tám ngày thì có hai nhân vật thuộc giới nghệ sĩ sân khấu kéo nhau đến cùng một lúc: một ca sĩ giọng nam trầm thất nghiệp sau khi mất giọng, một người to béo xuề xòa nhưng tâm trạng lúc nào cũng cáu bẳn vì sa cơ lỡ vận, đã thế những khổ công luyện tập để phục hồi giọng hát chẳng đem lại kết quả gì, các bài tập của ông ta nghe không khác gì tiếng người bị bóp cổ trong thùng phuy kêu cứu; ông này đèo bòng thêm một cô nhân ngãi, một nữ ca sĩ tóc đỏ hát trong dàn đồng ca với tấm áo ngủ bẩn thỉu và những móng tay sơn màu hồng - sinh linh ẻo lả như người lao phổi này thường xuyên bị tay ca sĩ mất giọng tháo dây đeo quần ra quật, chẳng biết vì cô ả phạm lỗi lầm gì hay gã làm thế chỉ để xả nỗi bất mãn với cuộc đời, nhưng thói quen này có vẻ không làm phương hại đến niềm tin cũng như tình cảm cô nàng dành cho gã.

Vậy là cặp ca sĩ sống chung trong một phòng, anh chàng cơ khí chiếm một phòng khác, phòng thứ ba dùng làm nơi dọn những bữa ăn tập thể được mẹ tôi khéo léo sửa soạn từ lượng nguyên vật liệu tối thiểu, và vì tôi không thể ở cùng phòng với mẹ tôi bởi những lý do tế nhị nên rút cục chỗ ngủ của tôi là một băng ghế dài ngoài bếp và chỗ rửa ráy là vòi nước ngay đó, dĩ nhiên tình trạng này chẳng thể kéo dài và đường đời của tôi kiểu gì cũng phải sớm rẽ sang ngã khác.

Quán trọ Loreley phát đạt đến độ chúng tôi phải nhường phòng cho khách như đã kể, và mẹ tôi hoàn toàn có lý khi tính đến chuyện thuê một người ở gái ngoại tỉnh để giúp việc nhà. Nhìn chung hoạt động kinh doanh đã đi vào nền nếp, mẹ tôi không còn cần nhiều đến sự đỡ đần của tôi, thế là tôi được rảnh rang, cho tới lúc có thể khởi hành đi Paris hay phải khoác lên người bộ quân phục hai màu, tôi còn vô khối thời gian chờ đợi trong tình trạng ăn không ngồi rồi, một tình trạng rất đáng hoan nghênh, thậm chí rất cần thiết đối với quá trình nâng cao nhận thức thầm lặng của một người trẻ tuổi có tư chất. Nhận thức không thể là kết quả của mồ hôi và công sức mà là quà tặng của tự do và nhàn rỗi; người ta không thể chiếm đoạt nó bằng sức lực mà hít thở nó tự nhiên như khí trời; những tác nhân âm thầm giúp ta hấp thụ nó, một sự cần cù thầm lặng của các giác quan và trí tuệ với cái vẻ ngoài lười biếng cứ lặng lẽ từng giờ bồi đắp thêm cho nó, và ta hoàn toàn có thể nói rằng, nó nhập vào người có tư chất thích hợp cả trong giấc ngủ. Bởi đương nhiên có được tạo ra từ chất liệu mềm dẻo mới dễ uốn nắn, tư chất của con người là cái bẩm sinh, người ta không làm ra được nó mà sở hữu nó từ lúc chào đời, và cái gì anh ta không có thì làm sao biết để mà ham muốn. Ai được đẽo gọt từ gỗ xấu chẳng thể mua được sự tao nhã; ai tao nhã thì không bao giờ thô lậu. Và ở đây lại rất khó vạch ra một đường ranh giới rạch ròi giữa nỗ lực của bản thân và may mắn trời cho; vì đương nhiên nếu số phận đã ưu đãi đưa tôi đến một thành phố lớn đúng lúc và cho tôi dư giả thời gian, thì mặt khác tôi lại hoàn toàn không có khả năng tài chính để bước chân vào những đền đài học vấn và văn hóa ở nơi đó, và tôi đành phải giới hạn việc học hỏi của mình bằng cách đứng ngoài hàng rào dán mắt qua chấn song khao khát nhìn vào thiên đường kỳ thú ấy mà thôi.

Thời gian ấy tôi ngủ xả láng, thường là tới tận bữa trưa hoặc muộn hơn nữa tôi mới dậy ăn qua loa chút đồ lạnh hoặc thức ăn thừa hâm nóng lại trong bếp, sau đó châm một điếu thuốc lá, quà tặng của anh chàng cơ khí (anh ta biết rằng tôi rất mê cái thú này nhưng tự mình không đủ khả năng mua), và chỉ rời khỏi quán trọ Loreley vào cuối buổi chiều, tầm bốn hay năm giờ gì đó, khi nhịp sống ăn chơi trong phố đã lên tới đỉnh cao, những người đàn bà sang trọng ngồi trong những cỗ xe đắt tiền đi mua sắm hoặc thăm viếng nhau, các tiệm cà phê bắt đầu đông khách, đèn đuốc trong các cửa hiệu được thắp lên lộng lẫy. Lúc ấy tôi mới ra khỏi nhà, túc tắc thả bộ vào trung tâm thành phố, hòa mình vào dòng người nườm nượp trên phố xá Frankfurt phồn hoa, mở hết các giác quan ra mà nghiên cứu và tìm hiểu, và thường khi ngày mới đã bắt đầu le lói những tia sáng đầu tiên tôi mới mò về gian bếp của mẹ tôi, mang theo rất nhiều ấn tượng mới mẻ.

Quý vị hãy hình dung ra hình ảnh một chàng trai trẻ trang phục xoàng xĩnh, không bạn bè, cô đơn và lạc lõng giữa khung cảnh hối hả nhộn nhịp của nơi xa lạ! Cậu ta không có tiền để tham dự vào những thú vui văn minh ở đó. Cậu ta thấy những điều hấp dẫn ấy được công bố và rao bán trên các bảng, các cột quảng cáo nhan nhản khắp nơi, dưới những hình thức lôi cuốn đến nỗi gợi được sự hiếu kỳ cả ở những kẻ ù lì nhất (nữa là tâm hồn đặc biệt nhạy cảm và dễ tiếp thu của cậu) - và phải tự bằng lòng với việc đọc tên cũng như ghi nhận sự tồn tại của chúng. Cậu ta nhìn thấy cánh cổng nhà hát mở toang mà không được phép hòa mình vào dòng người tuôn qua đó, phải đứng ngoài vỉa hè trong quầng sáng lóa mắt hắt ra từ đại sảnh ngôi đền ầm nhạc, giữa cửa nổi lên sừng sững bóng một gã mọi đen khổng lồ, gương mặt đen xì và chiếc áo bào đỏ tía như bạc đi trong làn ánh sáng gay gắt, đầu đội mũ miện ba góc, tay cầm vương trượng như một nhân vật vừa bước ra từ truyện cổ tích - mà không được phép nhận lời mời vào cửa bằng giọng nói lơ lớ và nụ cười chiêu khách khoe hàm răng trắng xóa của y. Nhưng tất cả các giác quan của cậu mở ra hoạt động hết công suất, tinh thần cậu căng như dây đàn vì tập trung cao độ; cậu ngắm nhìn, cậu thưởng thức, cậu háo hức hút tất cả vào lòng; và nếu như cảnh ồn ào náo nhiệt lúc đầu có làm chàng thanh niên tình lẻ hoang mang, thậm chí hơi hoảng sợ, thì được cái cậu ta đủ thông minh lanh lợi để chế ngự sự náo loạn nội tâm và biến các ấn tượng choáng ngợp ấy thành nhận thức hữu dụng cho mình.

Một địa điểm tuyệt vời nữa là các cửa kính trưng bày hàng hóa, nơi các tiệm buôn lớn nhỏ và các phòng triển lãm thay vì ích kỷ giấu kín những báu vật xa hoa của mình thì lại hào phóng bày ra la liệt trước mắt bàn dân thiên hạ, để chúng lộng lẫy khoe mình sau tấm kính rộng sáng choang! Vào những buổi chiều đông u ám, các khung cửa sổ ấy được chiếu sáng còn hơn cả lúc chính ngọ, từng dãy đèn thắp bằng khí đốt đặt bên dưới giữ cho kính không bị đóng băng. Và tôi đứng bên ngoài, để chống lạnh chỉ có một tấm khăn len ấm quấn quanh cổ (chiếc áo khoác tôi được thừa kế của ba tôi đã bị đem đến tiệm cầm đồ đổi lấy một món tiền nhỏ mọn), nhìn như nuốt lấy tất cả những đồ vật sang trọng, đắt tiền, quý phái trưng bày trong đó, không để ý đến giá lạnh và hơi ẩm đang bò dần từ hai bàn chân lên tới bắp đùi.

Trong khung cửa kính của tiệm đồ gỗ người ta dàn dựng nhiều bối cảnh nội thất khác nhau: phòng của đàn ông trang nghiêm và tiện nghi, phòng ngủ tiết lộ một cách tế nhị những chi tiết thầm kín trong sinh hoạt, phòng ăn ấm cúng mời mọc với khăn trải bàn lụa và hoa tươi, với những chiếc ghế bành êm ái quây quanh bàn ăn xếp đầy thìa nĩa bạc, chén đĩa sứ và ly tách pha lê mỏng tang, phòng khách sang trọng một cách vương giả với giá nến chân cao, lò sưởi bập bùng và ghế bành bọc gấm. Tôi ngắm nhìn không chán mắt những chân bàn, chân ghế cong cong thanh lịch bóng bẩy trên tấm thảm Ba Tư màu sắc rực rỡ trải dưới sàn. Tiếp đó tôi bị hút khá lâu vào những gian trưng bày của một tiệm may thời trang nam giới, ở đây tôi thấy tất cả các loại quần áo đàn ông từ áo khoác mặc nhà bằng nhung lót lụa cho đến áo dạ hội đuôi én dùng cho những dịp long trọng nhất, từ những chiếc cổ cồn thời thượng đến những cặp ghệt che ống chân mềm mại và những đôi giày bóng lộn, từ những chiếc áo sơ mi lụa mịn màng lấm chấm hay kẻ sọc đến những chiếc áo choàng lông đắt giá; rồi thì các loại túi du lịch xa xỉ bằng da bê mềm mại hay da cá sấu đắt tiền nhìn cứ như được ráp lại từ nhiều mảnh, và tôi được làm quen với những nhu cầu của một lối sống cao hơn, được biết khi đi du lịch người ta mang theo đủ thứ chai lọ mỹ phẩm, lược chải tóc, túi đựng đồ vệ sinh thân thể và hộp đựng thìa nĩa, lại cả những chiếc bếp đèn cồn dã chiến bằng thiếc sáng loáng có thể xếp lại bỏ vào túi; gian kế tiếp chứa những chiếc áo ghi-lê diêm dúa, những chiếc cravat đẹp tuyệt vời, những bộ đồ lót sang trọng, những đôi dép đi trong nhà bằng da dê thuộc, tất cả những cái ấy làm tôi mê mẩn, và tôi ghi nhớ từng chi tiết tất cả các phần của một bộ trang phục nam giới hoàn chỉnh cho đến từng chiếc khuy áo kết bằng tay. Chỉ cần nhanh nhẹn và cẩn thận một chút là tôi có thể luồn lách giữa những chiếc xe ngựa và xe điện chạy như mắc cửi sang hè phố bên kia để dừng lại trước cửa kính một tiệm bán đồ nghệ thuật. Ở đó tôi được chiêm ngưỡng các sản phẩm đặc biệt của ngành công nghiệp trang trí, đối tượng của những cặp mắt có học vấn và thị hiếu cao hơn: tranh nghệ thuật của các bàn tay tài hoa bậc thầy, tượng đủ loại thú vật bằng sứ bóng mịn, bình gốm các kiểu hình thù độc đáo, và cả những bức tượng đồng thau nhỏ mô tả những thân hình xinh đẹp ở mọi tư thế mà tôi chỉ muốn đưa tay sờ nắn vuốt ve. Nhưng cái gì sáng lấp lánh thế kia, chỉ cách chỗ tôi đứng vài ba bước? Đó là quầy hàng của một tiệm kim hoàn lớn - và chỉ có một tấm kính mỏng manh ngăn cách cậu bé lạnh cóng thèm thuồng với tất cả những báu vật trong truyện cổ. Ở đây, hơn bất cứ nơi nào khác, sự tò mò choáng ngợp của tôi lúc ban đầu đã được kết hợp với lòng ham học hỏi cao độ. Những chuỗi ngọc trai giá trị bằng cả một gia tài tỏa sáng dịu dàng nằm thành dây trên lớp lót đăng ten, viên ngọc chính giữa to như quả anh đào, càng sang bên càng nhỏ dần, cuối cùng được móc lại bằng một cái khóa kim cương; những món đồ trang sức nằm trên nền nhung thẫm phát ra những tia sáng lóng lánh đủ sắc cầu vồng, xứng đáng làm đẹp cho những cần cổ, những bộ ngực, những mái đầu của các công nương; những hộp đựng thuốc lá và tay cầm ba-toong bằng vàng ròng sáng chóe trên đĩa thủy tinh; và như thể tình cờ xen vào đó, rải rác khắp nơi là đá quý đủ màu: hồng ngọc đỏ như máu, bích ngọc xanh trong như mắt mèo, lam ngọc cũng trong suốt và xanh biếc phát ra tia sáng như cánh sao, thạch anh tím nghe đâu có được màu tím đặc biệt nhờ một chút chất hữu cơ lẫn trong thành phần cấu tạo, xà cừ long lanh đổi sắc tùy vị trí đứng của tôi, và một vài viên hoàng ngọc riêng lẻ nằm đây đó, tóm lại một kho ngọc quý ở tất cả các sắc độ có thể - tôi lóa mắt và mê mẩn tâm thần, tôi không chỉ thưởng ngoạn bằng các giác quan mà cố sức nghiên cứu, ghi nhớ tính chất từng loại, dò tìm bảng giá, so sánh, ước lượng bằng mắt. Lần đầu tiên trong đời tôi phát hiện ra niềm say mê của mình đối với thể loại đá này của trái đất, xét về thành phần hợp chất hoàn toàn không có giá trị gì, chỉ nhờ một cơn ngẫu hứng của thiên nhiên kết lại thành những tinh thể đặc biệt và trở nên quý giá. Đó là bài học đầu tiên đặt cơ sở cho vốn kiến thức sâu rộng của tôi sau này trong lĩnh vực đầy hấp dẫn ấy.

Tôi có nên kể tiếp về các tiệm bán hoa với làn hương nồng nàn ẩm ướt như hơi thở địa đàng phả vào người tôi mỗi khi cánh cửa mở ra, và đằng sau khung kính ngồn ngộn những lẵng hoa khổng lồ thắt nơ chờ được gửi đến tặng các bà, các cô để bày tỏ cảm tình sâu sắc của người nào đó? Về các cửa hàng văn phòng phẩm, nơi có các vật dụng dạy cho tôi biết người lịch lãm nên dùng loại giấy viết thư nào cho việc trao đổi thư tín của mình và làm cách nào in chữ cái đầu tên hay dập hình vương miện, hình gia huy lên đầu thư? Về cửa sổ các tiệm bán nước hoa và tiệm cắt tóc, nơi trưng bày những bình chưng cất thủy tinh trong suốt chứa các loại tinh dầu Pháp quý hiếm, những hộp mềm mở nắp, trong lòng là đủ thứ dụng cụ xinh xẻo để sửa sang móng tay, móng chân và chăm sóc da mặt? Tôi được trời phú cho khiếu quan sát, và đó là tất cả những gì tôi có trong thời điểm ấy - để nâng cao nhận thức, bằng những ấn tượng trực quan thông qua các sản phẩm trưng bày hấp dẫn của thế giới hưởng thụ. Nhưng trong khi thực hành bài học ngó, bên cạnh tâm lý tham lam muốn nuốt hết vào mắt tất cả các hiện vật của cái hội chợ phù hoa này, trưng bày ở những khu phố sang trọng mà tôi ưu tiên lui tới, khác với vật vô tri vô giác, cái tác động sâu sắc hơn vào cảm xúc của tôi và khiến tôi bận tâm nhiều nhất là ham muốn và khát vọng vươn lên không ngừng của một tâm hồn trẻ tuổi.

Ôi những cảnh tượng mê ly của thế giới giàu sang! Các ngươi chưa bao giờ có dịp khoe ra trước cặp mắt nào thiết tha khao khát hơn. Có trời mới biết tại sao một trong những hình ảnh đáng thèm muốn ấy lại khắc sâu vào tâm thức tôi, bám chắc vào ký ức tôi đến thế, và mặc dù đó chỉ là một cảnh chẳng đáng kể, thậm chí vô nghĩa, nhưng tới tận ngày nay mỗi khi nghĩ tới nó, lòng tôi vẫn thổn thức rung động. Tôi xin mạo muội vẽ ra đây cảnh tượng ấy, dù tôi biết rõ rằng người kể chuyện - tức là tôi, người cầm bút viết những dòng này lên trang giấy - không nên làm phiền độc giả bằng những sự kiện nói một cách dân dã là “lãng xẹt”, vì chúng không giúp ích gì cho việc xây dựng cái gọi là “kịch tính” của câu chuyện. Nhưng có lẽ khi kể lại cuộc đời của chính mình thì người ta được phép nghe theo tiếng gọi của trái tim thay vì giữ đúng các quy tắc nghệ thuật.

Tôi xin nhắc lại lần nữa, cảnh tôi sắp tả sau đây chẳng có mấy ý nghĩa, chỉ đẹp mà thôi. Sân khấu của sự kiện ấy ở một độ cao vượt lên trên đầu tôi: một cái ban công lộ thiên ở tầng ngoại hạng của khách sạn Frankfurter Hof. Một buổi chiều - xin thứ lỗi cho sự đường đột của tôi, nhưng mọi sự diễn ra hết sức đơn giản - có hai người trẻ tuổi bước ra đó, họ còn trẻ lắm, chỉ khoảng tuổi tôi mà thôi, rõ ràng là hai anh em vì họ giống nhau như hệt, có thể là một cặp song sinh cũng nên, anh trai và em gái ung dung đứng sóng vai giữa trời đông giá rét. Họ ra ngoài trời mà không đội mũ quàng khăn ấm, thật là khinh suất. Tóc họ đen dày, dung mạo có vẻ như người Nam Mỹ nói tiếng Tây Ban Nha - Bồ Đào Nha, tôi đoán có lẽ là người Argentina hay Brasil. Nhưng cũng có thể họ là người Do Thái, tôi không dám chắc và cũng không muốn thêu dệt thêm, vì con cái nhà giàu của dân tộc ấy cũng có những kẻ đẹp và sang trọng lắm. Hai anh em nhà này thì đẹp không lời nào tả nổi, chàng trai không kém gì cô gái. Cả hai đã thay trang phục buổi tối, ngực áo sơ mi người thanh niên đính ngọc trai, còn cô thiếu nữ mang một cái nơ kim cương trên mái tóc đen dầy cuốn chải công phu, một cái khác gài trên ngực áo, nơi chiếc váy công chúa bằng nhung màu da người chuyển sang chất liệu đăng ten trong suốt cho phép nhìn thấu đôi vai và hai cánh tay.

Tôi rùng mình lo cho họ, vì một vài bông tuyết ướt đã nhẹ nhàng rơi xuống và đọng lại trên mái tóc đen lượn sóng. Thực ra trò khoe khoang trẻ con của họ chỉ kéo dài chừng hai phút đồng hồ, họ bước ra ban công cười cười nói nói và nghiêng người dựa vào bao lơn cốt cho khách vãng lai dưới đường chiêm ngưỡng. Rồi họ làm bộ so vai vì lạnh, phủi những bông tuyết đậu chỗ này chỗ kia trên quần áo, và quay trở vào trong lúc gian phòng phía sau sáng bừng lên. Thế là hết, ảo ảnh mê ly tan biến trong chớp mắt, không bao giờ gặp lại. Nhưng tôi còn đứng chôn chân thật lâu bên cột đèn đường, ngước nhìn lên cái ban công trống, thử xâm nhập vào cuộc đời của họ trong tưởng tượng. Và không chỉ có đêm hôm ấy mà còn nhiều đêm khác nữa, mệt nhoài sau những chuyến bát phố mỏi chân mỏi mắt, trở về nằm trên băng ghế dài trong gian bếp tối, tôi lại mơ thấy họ.

Những giấc mơ tình, mơ về hạnh phúc và sự hợp nhất - tôi không thể gọi chúng là gì khác, mặc dù những khao khát của tôi không hướng tới một người mà là một đôi, một cặp song sinh khác giới tính - một người cùng giới tính với tôi còn người kia thuộc giới khác. Tôi chỉ gặp họ trong khoảnh khắc nhưng hình ảnh họ đã để lại dấu ấn sâu sắc trong tôi, như là biểu tượng của cái đẹp. Song cái đẹp trong suy nghĩ của tôi phải đủ đôi, phải được thể hiện bằng cả hai giới tính, và tôi có đủ lý do để ngờ rằng hình ảnh chàng trai, nếu anh ta xuất hiện một mình trên ban công, sẽ chẳng thể thu hút được sự chú ý của tôi - có chăng là những viên ngọc đính trên ngực áo anh ta - cũng như một mình cô gái, nếu không có người anh làm đối ngẫu, cũng sẽ chẳng ru nổi tôi vào những giấc mơ êm đềm đến thế. Những giấc mơ tình ái, những giấc mơ tôi yêu quý nâng niu bởi vì - trong nhận thức của tôi - chúng thể hiện trạng thái nguyên sơ còn bất định và không chia cắt của tình yêu, một biểu tượng kép nhưng cũng chính vì thế mới vẹn toàn ý nghĩa, bao gồm sự màu nhiệm nhân bản trong hình hài cả hai giới tính.

Rõ khéo mơ mộng vẩn vơ! Tôi nghe như có tiếng độc giả trách móc. Những cuộc phiêu lưu anh hứa hẹn đâu rồi? Chẳng lẽ anh định giúp vui cho chúng tôi từ đầu tới cuối cuốn sách bằng toàn những chuyện vớ vẩn đa sầu đa cảm anh trải qua trong lúc vô công rồi nghề hay sao? Chắc anh còn muốn kể mình đứng dán mũi vào cửa kính cho đến khi bị cảnh sát xua đi, căng mắt nhìn qua khe tấm màn cửa màu kem của một khách sạn sang trọng, cả người chìm trong đám mây thơm phức quyện đủ thứ mùi gia vị bốc lên từ tấm lưới thông hơi của hầm bếp, ngó nhìn giới thượng lưu Frankfurt đài các dùng bữa tối bên những chiếc bàn với giá nến chân cao và bình pha lê cắm các loại hoa quý hiếm, được đám bồi bàn nhanh nhẹn lễ phép phục vụ? - Quả có thế, và tôi rất ngạc nhiên thấy quý độc giả đã miêu tả thật là đạt thú vui nhìn trộm của mình, cứ như thể chính quý vị là người dán mũi vào cửa kính vậy! Nhưng ngoài những cái ấy quý vị rồi sẽ thấy ngay sự nhầm lẫn của mình khi trách tôi “vô công rồi nghề” và, với bản tính quân tử, chắc chắn quý vị sẽ thẳng thắn nhận lỗi mà rút lại lời buộc tội của mình. Bởi xin thưa rằng, tôi không chỉ đứng ngó mà còn tìm kiếm cơ hội tiếp cận với thế giới sang trọng đài các ấy, cái đích mà tôi không ngừng vươn tới. Cụ thể là mỗi khi tan một suất diễn tôi lại tới quanh quẩn trước cổng nhà hát trong vai thằng nhỏ nhanh nhảu đợi người ta sai vặt. Tôi đón lõng đám công chúng thuộc tầng lớp trên trong lúc họ vừa ầm ĩ tranh luận vừa tuôn ra khỏi tiền sảnh, say sưa sau khi thưởng thức nghệ thuật, để tình nguyện giúp họ gọi xe thuê hay xe nhà tới đón. Tôi lẹ làng nhảy ra khỏi mái che mưa đứng chắn trước cổng nhà hát chặn đường những chiếc xe chở khách, hoặc đi một quãng phố kiếm cho được một chiếc còn trống rồi ngồi cạnh người xà ích dong xe về chỗ có người đợi, nhảy xuống như một tên gia nhân thực thụ kính cẩn cúi chào và mở cửa xe cho họ. Để gọi xe nhà đến cho chủ thì tôi lễ phép hỏi tên người may mắn có xe rồi hồ hởi xướng to tên họ kèm theo cả chức vụ - ông cố vấn cơ mật Streisand! ông tổng lãnh sự Åckerbloom! Ông trung tá von Stralenheim hoặc Adelebsen! Tôi cất cao giọng gửi lên không trung những cái tên ấy để xà ích biết mà đánh xe tới. Có những cái tên khó đọc đến nỗi chủ nhân của chúng ngần ngại không muốn nói sợ tôi không nhắc lại được. Ví dụ gia đình hầu tước de Mont-en-fleur, hai vợ chồng khả kính với cô con gái già không gả được chồng, cả ba đã ngạc nhiên một cách cảm động khi thấy tôi, sau khi được họ tin tưởng nói cho biết tên, cất tiếng lảnh lót như gà gáy sáng gọi to cái tên trúc trắc ấy bằng giọng Pháp chuẩn với đầy đủ âm gió, âm họng thoát ra đằng mũi, thanh lịch và hoa mỹ như một câu thơ, kết quả là từ một góc khá xa, tên xà ích của gia đình họ cũng nghe thủng và lóc cóc đánh chiếc xe mui xếp kiểu cổ nhưng không kém phần sang trọng với những con ngựa kéo xe màu hung tuyệt đẹp tới đón chủ.

Những món tiền thưởng, không hiếm khi là cả đồng bạc, được kín đáo dúi vào tay tôi trả công cho các dịch vụ mang tính xã hội ấy. Nhưng trái tim tôi hướng về phần thưởng phi vật chất quý báu hơn nhiều: một dấu hiệu sửng sốt đầy thiện cảm từ thế giới giàu sang, một ánh mắt ngạc nhiên dễ chịu lướt qua người tôi, một nụ cười tò mò dành sự chú ý cho cá nhân tôi; và tôi cẩn thận ghi nhận vào lòng tất cả những chiến công thầm lặng ấy, những ấn tượng tới tận ngày hôm nay tôi vẫn đặt lên hàng đầu, cao hơn tất cả các nhận thức sâu sắc đáng kể nhất của mình.

Con mắt người xét cho cùng quả là một điều kỳ diệu của tự nhiên, một báu vật hữu cơ trong cơ thể, chỉ bằng tia sáng long lanh ươn ướt của mình mà có khả năng ghi nhận hình ảnh một người khác. Con ngươi mắt - một bọc nước nhờn quý giá, thực ra cũng chỉ cấu thành từ những chất liệu tầm thường như mọi tạo vật khác trong thiên nhiên và trở nên đặc biệt theo cái cách giống như ngọc quý, giá trị của nó không nằm trong vật chất cấu tạo mà chính là ở sự kết hợp tuyệt vời với linh hồn - cái bọc chất nhờn nằm lọt trong hốc xương sọ ấy, nếu không có linh hồn thì chỉ còn nước thối rữa trong mộ và tan vào đất bùn, nhưng chừng nào còn chứa một tia sáng của sự sống thì lại có khả năng bắc những nhịp cầu nhân ái tươi đẹp vượt qua mọi vực thẳm xa lạ ngăn cách con người!

Bàn về những điều tinh tế và bay bổng thì phải dùng ngôn từ tinh tế bay bổng, và như thế ở đây lại cần thận trọng bổ sung thêm một điều. Hạnh phúc chỉ có ở hai thái cực trong mối quan hệ giữa người với người, khi chưa nói nên lời hoặc không cần đến lời nói nữa, trong ánh mắt nhìn và trong vòng tay ôm, bởi chỉ có ở đó mới tồn tại cảm xúc vô điều kiện, tự do, bí hiểm và không khoan nhượng. Tất cả những giao tiếp và trao đổi nằm giữa hai thái cực ấy đều hờ hững và vô vị, bị quy định bởi những phép tắc và luật lệ của cộng đồng, bị hạn chế và ràng buộc bởi vô số điều kiện. Ở đây ngôn từ là kẻ thống trị, là phương tiện lạnh lùng và bất lực, sản phẩm của những lề thói xã giao bó buộc, xa lạ với bản chất âm thầm sôi sục của tự nhiên, có thể nói không ngoa rằng ngôn từ chỉ cần thốt lên thành lời đã là sáo rỗng. Tại sao tôi nói thế, tôi, kẻ luôn luôn chú trọng cách diễn đạt sao cho trau chuốt để tác phẩm ghi lại cuộc đời của chính mình có được chút giá trị văn chương. Bởi vì về bản chất tôi hoàn toàn không đặt nặng vai trò truyền đạt của ngôn từ; mối quan tâm thực sự của tôi không nằm ở đó. Trong thâm tâm tôi chỉ quan tâm tới những thái cực không lời nằm tận cùng ở hai đầu quan hệ con người: một bên, nơi giao tiếp chưa được hình thành, một tình trạng tự do nguyên thủy, xa lạ và không ràng buộc còn ngự trị, và ánh mắt con người còn có thể trao đổi những mơ ước không trong trắng một cách vô tư và vô trách nhiệm; và bên kia, nơi gắn bó, tin cậy và gần gũi tái tạo được một cách trọn vẹn nhất trạng thái không lời lúc ban đầu.

Chương năm

Tôi sợ rằng quý độc giả đã bắt đầu lo tôi mải vui chuyện mà quên mất cái nghĩa vụ quân sự tai hại còn treo lơ lửng trên đầu, nên tới đây tôi phải cam đoan rằng tôi không quên đâu, trái lại là đằng khác, tôi không lúc nào ngừng lao tâm khổ trí để tìm cách giải quyết vấn đề hóc búa ấy. Thế nên phải biết tôi nhẹ người đến mức nào khi tìm ra được một giải pháp, tuy nhiên lúc ấy mọi lo lắng trong tôi lại chuyển thành phấp phỏng hồi hộp, tâm trạng thường thấy khi ta chuẩn bị dốc hết khả năng và sức lực ra đương đầu với một thử thách lớn, một nhiệm vụ gần như bất khả thi – tới đây tôi phải hãm ngòi bút để khỏi kể tuốt tuồn tuột tất cả ra từ bây giờ. Bởi càng ngày trong tôi càng nung nấu ý định đưa ra xuất bản những trang viết này - nếu đến lúc nào đó tôi hoàn thành xong việc viết lách - để câu chuyện của mình được ra mắt công chúng, cho nên tôi tự bắt mình phải tuân thủ các nguyên tắc của nghệ thuật viết văn, nói tóm lại tôi không cho phép mình đầu hàng sự cám dỗ và kể huỵch toẹt ngay từ đầu những điều thú vị nhất, để tạo sự gay cấn cần thiết hòng lôi cuốn độc giả.

Chỉ có thể nói rằng, tôi biết mình phải thực hiện kế hoạch được vạch ra với độ chính xác cực kỳ cao, thậm chí thật là khoa học, và nhất là không được chủ quan coi thường những khó khăn có thể nảy sinh. Thực ra nhắm mắt húc bừa chưa bao giờ là cách làm việc của tôi, trái lại là đằng khác, tôi luôn tâm niệm rằng những việc làm càng táo bạo, càng khó tin đối với những kẻ tầm thường lại càng phải được thực hiện với đầu óc tỉnh táo và thận trọng thì mới không kết thúc trong thất bại nhục nhã và trở thành trò cười cho thiên hạ. Vậy nên tôi đã chuẩn bị một cách hết sức chu đáo. Không dừng lại ở chỗ tìm hiểu kỹ lưỡng thủ tục tuyển quân và các tiêu chuẩn lựa chọn tân binh (phần qua các cuộc trò chuyện với một khách trọ của nhà chúng tôi, anh chàng chế tạo máy, người đã hoàn thành nghĩa vụ quân sự; phần nhờ sự trợ giúp của bộ từ điển phổ thông nhiều tập con người bất đắc chí về đường học vấn này trưng bày trên giá sách trong phòng). Sau khi kế hoạch của tôi về cơ bản đã thành hình, tôi còn dành dụm những đồng xu khó nhọc, thu nhập của các buổi tối gọi xe cho khách xem hát, và bỏ hẳn ra một mark rưỡi tiền Đế chế mua một tập tài liệu thuộc lĩnh vực y khoa tôi tìm thấy sau cửa kính một tiệm sách, rồi lao vào đọc mải mê cả vì hứng thú chứ không phải chỉ vì mục tiêu trước mắt.

Giống như tàu thủy cần những bao cát dằn để chạy đằm, tài năng cũng cần những kiến thức nhất định, đương nhiên chúng ta chỉ dằn bụng những kiến thức mà tài năng của chúng ta cần đến cho những tình huống nhất định, trong lúc khẩn cấp ta tự động hấp thụ và biến chúng thành của mình để tạo một tải trọng cần thiết, một nền tảng thực tế ổn định làm cơ sở hành động. Những bài học trong tập tài liệu kể trên được tôi đọc ngốn đọc ngấu với nỗi vui mừng không thể tả, và đêm đêm một mình trong gian bếp nhỏ, tôi thắp một ngọn nến ra đứng trước gương hăm hở thực hành những điều vừa học được, nếu lúc đó có ai nhìn lén chắc phải tưởng tôi đã hoàn toàn mất trí, kỳ thực tôi đang theo đuổi một mục tiêu rất rõ ràng và tỉnh táo. Nhưng tôi không được phép tiết lộ một lời nào nữa! Xin các độc giả kiên nhẫn thêm giây lát, rồi quý vị sẽ được thỏa trí tò mò ngay thôi.

Cuối tháng Giêng, thể theo những quy định hiện hành* tôi viết thư lên Bộ chiến tranh đăng ký khám tuyển nghĩa vụ quân sự, trình cả tấm giấy khai sinh không thể chê trách vào đầu được của mình và một tờ chứng nhận hạnh kiểm công dân xin ở trụ sở cảnh sát. Nội dung hết sức dè dặt của văn bản thứ hai (nó chứng thực ở dạng phủ định rằng nhà chức trách không nắm được thông tin tiêu cực gì về hạnh kiểm của tôi) không hiểu sao cứ làm tôi lo lo và hậm hực một cách rất trẻ con. Sang tháng Ba, khi bầu không khí ngọt ngào và những tiếng chim hót đầu tiên rụt rè báo hiệu mùa xuân, theo luật định tôi phải đích thân đến trình diện vòng đầu ở địa điểm tuyển quân tại Wiesbaden. Thế là tôi leo lên một toa xe lửa hạng tư đi đến đó với tâm trạng tương đối bình thản, vì tôi biết rằng hôm nay chưa phải là ngày định đoạt số phận mình, gần như tất cả những người đi khám tuyển còn phải qua một vòng kiểm tra nữa, ở đó một ủy ban tuyển quân sẽ ra quyết định tối hậu kết luận ai có đủ khả năng phục vụ trong quân ngũ và ai bị loại. Mọi việc diễn ra không ngoài dự đoán của tôi. Thủ tục khám sức khỏe được tiến hành nhanh gọn, hời hợt và chẳng để lại ấn tượng gì đáng kể. Người ta lôi tôi ra đo chiều ngang và chiều dọc, người ta nghe ngóng lục phủ ngũ tạng tôi và hỏi han tôi một cách qua loa rồi bảo tôi về đợi tiếp. Tạm thời được trả tự do, nhưng là thứ tự do thả lỏng cột ở đầu một sợi dây dài, tôi tranh thủ lượn một vòng thăm quần thể công viên đẹp tuyệt mới được hoàn thành trang điểm cho vùng suối nước nóng chữa bệnh nổi tiếng này*, nhìn ngắm đến mãn nhãn những quầy hàng lộng lẫy của khu điều dưỡng rồi ngay trong ngày hôm đó, leo trở lên tàu về lại nhà ở Frankfurt.

•

Luật thời ấy quy định thanh niên nam giới phải đăng ký tuyển quân vào đầu năm họ tròn hai mươi tuổi.

•

Khu điều dưỡng Wiesbaden được xây dựng năm 1852.

Thấm thoắt hai tháng nữa trôi qua (tháng Năm chỉ còn nửa cuối, một đợt nóng đầu hè đã trùm lên nung nấu rẻo đất này), cuối cùng cũng tới cái ngày kết thúc thời hạn chờ đợi của tôi, sợi dây dài đã cuốn lại hết, và tôi phải trình diện lần nữa trước ủy ban tuyển quân. Lần này tim tôi đập như gõ trống, lại ngồi chen chúc giữa đủ mọi hạng người thuộc giới bình dân trên băng ghế hẹp của một toa xe lửa hạng tư trên đường đến Wiesbaden, có cảm tưởng như con tàu định mệnh đang đưa mình lên đoạn đầu đài. Hơi nóng ngột ngạt làm những kẻ đồng hành của tôi uể oải và ru họ vào giấc ngủ gà gật, riêng tôi không cho phép mình mệt mỏi, tôi ngồi thẳng lưng tránh không dựa vào đâu và giữ cho đầu óc tỉnh táo bằng cách mường tượng ra những thử thách sắp phải vượt qua để sẵn sàng đối phó, mặc dù lòng vẫn nơm nớp lo sự thể rồi lại diễn ra khác hẳn mọi tính toán đề phòng của mình, như kinh nghiệm cũ đã có lần cho thấy. Tuy nhiên nói rằng tôi lo sợ không có nghĩa là tôi sợ hỏng việc. Tôi đã có một kế hoạch và quyết tâm thực hiện nó đến cùng, thậm chí sẵn sàng dốc hết sức lực cả thể xác lẫn tinh thần ra nếu cần (phương châm của tôi là không có gì ngu ngốc hơn bắt tay vào việc mà thiếu sự chuẩn bị và lòng quyết tâm), tôi không một giây một phút nào nghi ngờ thành công của mình. Điều làm tôi lo lắng là tình trạng mơ hồ không rõ điều gì chờ đợi mình, không biết mình phải hy sinh tới mức độ nào, phải trả giá bằng bao nhiêu cảm xúc và hưng phấn để đi tới đích, tức là một sự lo lắng do quý trọng bản thân, một biểu hiện mềm yếu từ trước tới nay đã là một phần trong bản chất con người tôi và rất có thể chuyển thành nhu nhược hay hèn nhát nếu không được cân bằng lại bởi những nét cá tính khác mạnh mẽ và đầy nam tính.

Tôi vẫn còn nhớ như in gian phòng dài trần thấp với những thanh xà gỗ mộc mà người ta, với thái độ cục cằn lính tráng, bảo tôi vào, bên trong đã có cả một đám đông thanh niên trai tráng tụ tập. Nằm trên tầng lầu của một tòa nhà đổ nát trong khu doanh trại bỏ hoang ở ngoại ô thành phố, căn phòng trần trụi với bốn khung cửa sổ trống hoác hướng ra phong cảnh bên ngoài còn buồn thảm hơn: một bãi đất hoang lầy lội ngập ngụa rác rưởi, lon hộp, gạch vỡ và trăm thứ đồ bỏ khác. Một viên hạ sĩ hay trung sĩ ria mép rậm như chổi xể ngồi bên một cái bàn nhà bếp loại thông thường nhất, giấy tờ bút mực bày bừa trước mặt, lớn tiếng gọi tên từng người vào khám. Người được gọi, để ra mắt ủy ban trong hình hài cha sinh mẹ đẻ, phải trút bỏ quần áo và đi qua ô cửa không có cánh vào trong một cái ngách thông với phòng bên, sân khấu chính diễn ra việc khám tuyển. Viên hạ sĩ quan điểm danh cố tình tỏ thái độ dọa nạt thô bạo một cách có tính toán. Gã lúc lúc lại ngoác miệng ra ngáp, đấm tay đá chân hay lớn tiếng giễu cợt học vị cao của người nào đó ghi trong cái danh sách gã cầm trên tay. “Tiến sĩ triết học!” gã cao giọng gọi kèm theo mấy tiếng cười gằn như muốn bảo: “Cứ đợi đấy anh bạn, chỉ hai ngày là chúng ta tẩy hết chất triết học ra khỏi đầu anh!” Tất cả những điều ấy càng làm tôi thêm khiếp sợ và ác cảm.

Việc khám tuyển đang lúc cao trào nhưng diễn ra rất chậm chạp, và vì danh sách vào khám được xếp theo thứ tự bảng chữ cái nên những người có tên đứng sau cứ là còn phải đợi lâu. Một bầu không khí im lặng nặng nề bao phủ đám đông gồm toàn đàn ông con trai đủ mọi lứa tuổi và mọi tầng lớp xã hội tụ tập trong phòng. Người ta thấy ở đây những gã nông phu trẻ mặt ngơ ngơ và những đại diện ranh ma của giai cấp vô sản thành thị, những cậu chàng phụ việc tiệm buôn đỏm dáng và con nhà thợ thủ công bình dân, thậm chí có cả một thành viên giới nghệ sĩ sân khấu, béo múp và mặt mũi tăm tối, anh chàng trở thành cái đích của nhiều tiếng cười lén lút trong đám đông, rồi còn cả những kẻ mắt trũng sâu mặc áo không cổ cồn và đi giày há mõm chẳng biết làm nghề gì, cả những cậu ấm quen được nuông chiều có vẻ như vừa mới ra khỏi lớp học tiếng Latinh, và những ông tuổi đã trung niên với chòm râu nhọn, nước da tai tái, dáng thư sinh trói gà không chặt, chừng như cảm thấy nhục nhã trong hoàn cảnh đáng hổ thẹn này nên cứ bồn chồn sải bước đo phòng từ đầu này tới đầu kia. Ba hay bốn kẻ sắp tới lượt phải vào trình diện đã cởi sẵn đồ trên mình chỉ còn mặc mỗi chiếc sơ mi, quần áo ngoài vắt lên cánh tay, hai tay cầm mũ và giày, đi chân đất đứng gần cửa. Những người khác ngồi trên các băng ghế dài kê quanh phòng hay ghếch đùi ngồi ghé lên bệ cửa sổ, hạ giọng làm quen với nhau và thì thầm trao đổi nhận định về thể trạng người này, người kia hay sự trồi sụt của lượng người nhập ngũ. Thỉnh thoảng, không ai biết bằng cách nào, một vài tin tức từ bên phòng khám lọt sang và người ta truyền tai nhau rằng số lượng người trúng tuyển đã rất lớn và rằng cơ hội thoát nạn của những người còn lại khá là cao, những tin đồn thất thiệt không biết đường đâu mà kiểm tra độ chính xác. Những câu đùa tếu lẻ tẻ vang lên từ đám đông chọc ghẹo nhược điểm hình thể của một người nào đó đang đứng đợi trong bộ dạng gần như nhộng, châm ngòi cho những tiếng cười ngày càng tự do, đến lúc con người cấm cảu mặc quân phục ngồi bên bàn quát lên một tiếng và trật tự được khôi phục trở lại.

Về phần mình tôi vẫn lẻ loi như mọi ngày, không tham gia vào những chuyện ngồi lê đôi mách và những trò cợt nhả, chỉ trả lời một cách cầm chừng mỗi khi có ai hỏi tới mình. Tôi đứng bên một cửa sổ mở rộng (vì trong phòng nồng nặc hơi người), lúc thì hướng cái nhìn ra phong cảnh bỏ hoang bên ngoài, lúc lại lướt mắt qua đám đông hỗn tạp trong phòng, để thời gian trôi đi. Tôi rất muốn ném một cái nhìn sang phòng bên cạnh, nơi ủy ban tuyển quân ngồi xét duyệt, để xem mặt mũi viên bác sĩ quân y ra sao, song nguyện vọng ấy không thể thực hiện được, vả lại tôi vẫn không ngừng nhắc nhở mình rằng, quyết định ngày hôm nay không mấy phụ thuộc vào cá nhân con người ấy, và số phận mình nằm trong tay ông ta thì ít mà nằm trong chính bàn tay mình nhiều hơn. Cảnh chờ đợi lê thê đè nặng lên trí óc và tâm trạng những người xung quanh, riêng tôi không để cho nó ảnh hưởng tới mình, vì thứ nhất tôi là người bản tính kiên nhẫn, có thể ngồi hàng giờ không làm gì cả, thậm chí sung sướng được nhấm nháp khoảng thời gian tự do không bị công lên việc xuống nuốt chửng, xua đuổi và làm quên lãng; sau nữa tôi hoàn toàn không có ý định nóng vội lao vào thử thách khó khăn trước mắt, thậm chí tôi còn mừng vì có thì giờ chuẩn bị tinh thần, gom góp can đảm và làm quen với tình hình.

Khi tai tôi bắt đầu nghe gọi đến những tên vần K thì trời đã gần trưa. Song cứ như số phận muốn đùa cợt tôi, hôm nay đặc biệt nhiều người tên vần ấy, và một dãy những Kammacher, Kellermänner và Kiliane, rồi lại còn cả Knolls và Krolls cứ kéo dài tưởng không bao giờ hết, đến nỗi cuối cùng lúc tên tôi vang lên từ chỗ cái bàn cùng với hiệu lệnh trút bỏ quần áo, thì tôi đã mệt lử và thần kinh căng như dây đàn. Nhưng phải nói thêm rằng trạng thái tinh thần này chẳng những không bẻ gãy mà còn làm tăng thêm quyết tâm của tôi.

Để chuẩn bị cho sự kiện ngày hôm nay tôi đã mặc sẵn từ nhà một trong những chiếc áo sơ mi hồ bột trắng tinh, món quà của cha đỡ đầu tặng cho tôi làm hành trang bước vào đời. Bình thường mấy cái áo ấy tôi vẫn cẩn thận để dành chưa đụng tới, nhưng do biết trước hôm nay sẽ phải trình làng trong quần áo lót nên giờ đầy tôi có thể không ngượng ngùng chịu đựng những ánh mắt soi mói từ bốn phía, yên tâm đứng ngoài cửa phòng thay đồ đợi tới lượt giữa hai gã trai lóng ngóng trong những chiếc áo vải kẻ carô bạc phếch. Tôi để ý thấy lúc ấy trong phòng không có một câu châm chọc ác ý nào chĩa vào cá nhân mình, cả đến gã hạ sĩ ngồi bên bàn cũng ngẩng lên nhìn với một vẻ nể nang nhất định, hẳn là do ấn tượng món đồ thường khi chỉ mặc lót bên trong sang trọng và đỏm dáng của tôi gây ra. Tôi thấy gã đưa mắt đọc lại những thông tin ghi trên giấy và so sánh với hình ảnh con người tôi trong thực tế, và chăm chú vào việc này đến nỗi quên cả gọi tên tôi lần nữa khi tới lượt, cuối cùng tôi phải hỏi mình đã nên vào chưa và nhận được câu trả lời khẳng định. Thế là tôi nhón gót chân trần bước qua ngưỡng cửa vào một thứ gian xép vách ngăn bằng ván gỗ, đặt quần áo ngoài lên băng ghế dài kê trong đó cạnh mớ đồ của người trước mình, đôi giày bên dưới, và cởi nốt chiếc áo sơ mi hồ bột, cẩn thận xếp lại để chung với những món đồ kia. Rồi tôi đứng lắng tai chờ lệnh.

Toàn thân tôi căng thẳng đến nhức nhối, tim tôi lồng lên đập loạn xạ, và tôi tin rằng mặt tôi lúc bấy giờ cắt không còn giọt máu. Nhưng trong lòng tôi còn có một cảm giác khác len lén trộn vào, một niềm vui khó diễn tả bằng lời. Một lần nào đó chẳng rõ khi đọc sách trong tù hay đang lướt qua trang báo, tôi bỗng gặp một câu triết lý rằng: trong trạng thái tự nhiên, tức là hình hài thiên nhiên sinh ra ta, tất cả đều bình đẳng, sự trần trụi san bằng mọi khoảng cách và xóa bỏ mọi chênh lệch cũng như phân biệt đối xử giữa các tạo vật trần truồng. Nhận định này lập tức khơi dậy cảm giác bực bội và sự chống đối trong tôi, vì dẫu mới nghe có vẻ bùi tai nhưng trong thực tế nó không đúng một tí nào, và hầu như người ta có thể lập luận ngược lại rằng, đẳng cấp đích thực chỉ có trong tình trạng nguyên thủy và sự trần truồng chỉ có thể được coi là bình đẳng ở mức độ phù hợp với bản chất bất công của tự nhiên và thói phân biệt sang hèn của con người. Trước đó tôi đã nhiều lần cảm nhận được điều này, cụ thể là khi cha đỡ đầu Schimmelpreester dùng nghệ thuật đưa hình ảnh tôi lên khung vải và tạo cho nó một ý nghĩa cao hơn, hay lúc ở ngoài bãi tắm, khi con người được giải thoát ra khỏi những sự bó buộc tạm thời để thể hiện đúng bản thân mình. Và lúc ấy đứng đợi trong khoang buồng nhỏ, lòng tôi bỗng vô cùng phấn chấn, tự hào vì không phải ra mắt ủy ban trọng đại kia với bộ cánh tồi tàn như của đám ăn mày mà có thể xuất hiện trong hình hài đích thực của mình do thiên nhiên tạo tác nên.

Cái khoang tôi đang đứng có một đầu hẹp để ngỏ thông với phòng khám tuyển, và mặc dù mắt bị bức tường ván ngăn cản không nhìn thấy gì nhưng tai tôi nghe được hết mọi diễn biến bên ấy. Tôi nghe tiếng viên bác sĩ quân y ra lệnh cho kẻ vào khám quay hết bên này lại bên kia để người ta ngắm nghía từ mọi phía, nghe những câu hỏi cộc lốc ông ta đặt ra và những câu trả lời rụt rè của người kia, nghe anh ta ấp úng kể về trận sưng phổi đã qua - một cố gắng vụng về không đạt được mục tiêu lộ liễu của chủ nhân - và bị ông bác sĩ phũ phàng cắt ngang giữa tràng kể lể để tuyên bố đối tượng đủ khả năng phục vụ không hạn chế trong quân đội. Bản án được một giọng nói khác lặp lại, nhiều mệnh lệnh nữa nối tiếp, cuối cùng lệnh cho lui vang lên, rồi tiếng bước chân lạch bạch tiến lại gần và kẻ vừa bị bắt lính xuất hiện trước mắt tôi: một gã trai gầy còm với một vạch nâu quanh cổ, vai rủ, trên vai và cánh tay lấm tấm những nốt vàng khè, đầu gối củ lạc và hai bàn chân to đỏ lựng. Mặc dù chật chội, tôi cố tránh không chạm vào người gã. Cùng lúc ấy một giọng mũi vừa lè nhè vừa the thé cất lên gọi tên tôi và một viên hạ sĩ quan trợ lý xuất hiện trước phòng thay đồ đưa tay ngoắc, thế là tôi tiến ra phía trước bức tường ván, quay trái rồi đi vài bước thẳng thớm nhưng không quá tự tin về phía bác sĩ và ủy ban.

Trong khoảnh khắc ấy người ta có mắt cũng không nhìn thấy gì, và tôi, thần kinh kích động cao độ và toàn thân như tê liệt, chỉ ghi nhận được lờ mờ cảnh tượng trước mặt: một cái bàn dài kê chéo cắt một góc phòng, đằng sau là một đám các ông ngồi dàn hàng ngang, người nhoai ra phía trước người ngả về phía sau, người mặc quân phục người thường phục. Ông bác sĩ quân y đứng bên cánh trái, cả ông này cũng chỉ là một cái bóng nhòe nhoẹt đối với tôi, vì ông ta quay lưng lại cửa sổ. Về phần mình, tôi hơi sựng lại trước bấy nhiêu cặp mắt soi mói, người hụt hẫng lơ lửng như trong mơ, trống trải và trần trụi không thể tả, tôi cảm thấy mình lẻ loi và bị cắt hết mọi liên hệ với thực tại, không tên, không tuổi, không có gì ràng buộc, bồng bềnh trong khoảng chân không - một cảm giác tôi còn cẩn thận lưu giữ trong ký ức, chẳng những không khó chịu mà lại hứng khởi lạ kỳ. Tuy nhiên dù cho thân thể tôi bừng bừng như trong cơn sốt và mạch nhảy loạn xạ với một tốc độ kỷ lục, đầu óc tôi vẫn, nếu không hẳn là sáng suốt thì cũng hoàn toàn tỉnh táo, và những lời nói cũng như việc làm của tôi sau đó cứ diễn ra một cách trôi chảy tự nhiên không cần bất cứ cố gắng nào, khiến chính bản thân tôi cũng phải kinh ngạc: những kiến thức sau một thời gian dài luyện tập cho một tình huống trong tương lai đã nhập tâm đến mức chỉ việc nhắm mắt áp dụng, chắc chắn như trong trạng thái mộng du, sự cân bằng giữa ứng xử và hành động, ra đòn và chịu đòn được thiết lập không cần bất cứ một sự tập trung lý trí nào, không phải vì đòi hỏi trong thực tế thấp hơn những toan tính đề phòng của chúng ta, mà bởi vì chúng ta ở vào địa vị may mắn của một người được trang bị đến tận răng cho một trận đấu mà để giành thắng lợi, anh ta chỉ cần sử dụng một món vũ khí duy nhất trong đó là đủ. Người cẩn trọng luyện tập để đối phó với khả năng xấu nhất có thể dễ dàng vượt qua thử thách thấp hơn, và lấy làm thỏa mãn với thắng lợi đạt được chỉ bằng vài chiêu thức nhẹ nhàng thanh lịch, vì trước sau anh ta vẫn khinh bỉ vũ lực thuần túy và thô sơ, là thứ vạn bất đắc dĩ mới đưa ra áp dụng mà thôi.

“Cậu này diện một năm*”, một giọng nói trầm trầm độ lượng vang lên từ phía bàn ủy ban, nhưng liền sau đó bị một giọng khác, chính là cái giọng mũi the thé rất mất cảm tình, sửa lại rằng tôi chỉ thuộc diện quân dịch thường.

•

Để tiết kiệm công quỹ, thời đó có chế độ “quân tình nguyện một năm” áp dụng cho những thanh niên đã tốt nghiệp phổ thông và còn muốn học lên cao, tự nguyện mua sắm quân trang và chịu mọi chi phí khác cho bản thân. Đổi lại họ chỉ phải làm nghĩa vụ quân sự một năm, khác với dân thường phải phục vụ hai đến ba năm.

“Anh bước lại gần đây!” ông bác sĩ quân y bảo tôi. Giọng ông ta gắt gỏng nhưng hơi yếu. Tôi ngoan ngoãn vâng lời tới đứng trước mặt ông ta và xổ ra một câu có vẻ ngớ ngẩn, kỳ thực đã được tính toán kỹ:

“Tôi hoàn toàn đủ điều kiện nhập ngũ!”

“Anh không phải là người quyết định chuyện ấy!” đối thủ của tôi cáu kỉnh quặc lại, vênh mặt lắc đầu liền mấy cái. “Anh chỉ việc trả lời những câu hỏi của tôi, và làm ơn đừng có thêm vào ý kiến riêng của mình!”

“Tuân lệnh, thưa đại tướng quân y”, tôi bẽn lẽn đáp và hấp háy mắt nhìn ông ta vẻ sợ sệt, mặc dù tôi biết tỏng ông ta chỉ mang hàm đại úy quân y là cùng. Giờ thì tôi đã có thể thấy ông ta rõ hơn đôi chút. Ông ta gầy còm đến nỗi bộ quân phục khoác trên người rủ xuống thùng thình, hai cánh tay áo cửa tay viền lật lên dày cộp quá dài, che lấp hết nửa bàn tay chỉ để thò ra những ngón tay xương xẩu. Bộ râu cằm lưa thưa chẳng ra màu gì giống những cọng tóc dựng đứng trên đầu, cộng với khuôn mặt dài như mặt ngựa, quai hàm trễ xuống, cái miệng hơi hé mở và gò má trũng sâu càng làm ông ta thêm vẻ hốc hác. Cặp mắt đỏ hoe đeo một cái kính kẹp mũi gọng bạc bị vênh khiến cho một bên tròng đè lên mi mắt trong khi tròng kia lơ lửng cách mắt một quãng xa.

Đấy là vài nét chân dung người đứng đối diện mà tôi nắm bắt được, trong khi ông ta nở một nụ cười gượng gạo trước cấp bậc được tôi gán cho, mắt đảo nhanh một vòng liếc về phía bàn các vị ủy viên.

“Dang tay ra! Nghề nghiệp?” ông ta vừa nói nhát gừng vừa dùng một cái thước dây màu xanh có những vạch trắng đo lưng, đo ngực tôi như một ông thợ may.

“Dạ thưa, tôi dự tính gây dựng sự nghiệp trong ngành khách sạn”, tôi đáp.

“Ngành khách sạn? Ra thế. Anh còn đang dự tính? Thế khi nào mới bắt đầu?”

“Gia đình tôi đã đi đến quyết định rằng tôi có thể bước vào con đường ấy sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự.”

“Hừm. Tôi không hỏi gia đình anh. Gia đình anh là những ai?”

“Dạ thưa, giáo sư Schimmelpreester, cha đỡ đầu của tôi, và mẹ tôi, quả phụ một chủ hãng rượu champagne.”

“Ra thế, ra thế. Chủ hãng rượu champagne cơ đấy. Nhưng hiện nay anh đang làm gì? Anh mất bình tĩnh hay sao thế? Tại sao vai anh cứ giật giật liên hồi thế kia?”

Đúng là từ khi đứng trước mặt ông ta tôi cứ, một cách ngẫu hứng và gần như không chủ định, lặp đi lặp lại một cử động khá kỳ cục ở vùng vai mà vì một nguyên nhân không lý giải nổi tôi tin rằng rất thích hợp trong lúc này. Tôi nghiêm trang trả lời:

“Thưa không, tôi không nhớ mình có khi nào bị mất bình tĩnh chưa.”

“Thế thì đừng có giật giật vai nữa!”

“Tuân lệnh, thưa đại tướng quân y”, tôi ngượng ngùng đáp và lại giật thêm cái nữa. Ông ta lơ đi như không nhìn thấy.

“Tôi không phải đại tướng quân y”, ông ta gắt gỏng quát và lắc đầu mạnh đến nỗi cái kính kẹp mũi thiếu chút nữa thì văng ra. Ông ta đưa cả năm ngón bàn tay phải lên ấn nó vào vị trí nhưng vẫn không nắn lại chỗ vênh, lý do khiến nó kẹp không được chắc.

“Dạ thế thì tôi xin lỗi ạ”, tôi lí nhí đáp vẻ hổ thẹn.

“Trả lời câu hỏi của tôi!”

Tôi ngẩn người ngơ ngác nhìn quanh, đưa ánh mắt bối rối lướt dọc theo hàng ủy viên ngồi sau bàn, nhận thấy trong tư thế của họ thể hiện một sự quan tâm nhất định, vừa tò mò vừa thú vị. Cuối cùng tôi thở dài đánh sượt rồi im thin thít.

“Tôi hỏi hiện nay anh đang làm cái gì.”

“Tôi phụ mẹ tôi”, tôi nhanh nhảu đáp với vẻ mừng rỡ kiềm chế, “điều hành một nhà trọ hay có thể gọi là một lữ quán lớn ở Frankfurt am Main.”

Đáng ngại thật”, ông ta mỉa mai. “Ho đi!” Đó là mệnh lệnh tiếp theo, vì ông ta đã áp cái ống nghe đen xì lên người tôi và cúi lom khom để nghe nhịp tim.

Tôi phải giả vờ ho mấy lần trong lúc ông ta nghe ngóng khắp người tôi. Rồi ông ta thay ống nghe bằng một cái búa nhỏ nhặt lên từ cái bàn kê cạnh đấy và chuyển sang gõ.

“Anh đã bao giờ mắc bệnh nặng chưa?” giữa chừng ông ta hỏi.

Tôi trả lời:

“Dạ chưa, thưa ông bác sĩ chiến trường! Tôi chẳng bệnh nặng bao giờ. Từ trước tới nay trừ những dao động không đáng kể thì tôi luôn luôn khỏe mạnh và cảm thấy mình thừa khả năng phục vụ trong tất cả các binh chủng quân đội.”

“Anh im đi!” ông ta đột ngột quát lên và ngừng tay gõ, từ tư thế lom khom quắc mắt nhìn thẳng vào mặt tôi. “Để yên cho tôi khám, đừng có lải nhải nữa! - Anh nhiều lời quá!” ông ta thêm vào sau một thoáng im lặng, và bỏ dở việc khám xét bị gián đoạn, đứng thẳng người lên bước lùi ra xa tôi một chút. “Anh nói như bắn súng liên thanh, điều đó không lọt qua được mắt tôi! Anh làm sao thế? Anh học đến cấp nào?”

“Tôi đã học hết năm gần cuối trường trung học phổ thông”, tôi lí nhí trả lời và tỏ ra đau khổ vì đã chuốc lấy ác cảm của ông ta.

“Thế tại sao không học nốt năm cuối?”

Tôi cúi gằm mặt; từ tư thế ấy tôi ném cho ông ta một ánh mắt ai oán như biết nói, đánh thẳng vào lương tâm người nhận. Tại sao ông hành hạ tôi như thế? Ánh mắt tôi thầm hỏi. Tại sao ông cứ muốn bắt tôi phải nói ra lời? Ông không nhìn, không nghe, không cảm thấy rằng tôi là một con người trẻ tuổi đặc biệt tinh tế và nhạy cảm, rằng cái vẻ bề ngoài lễ phép và có giáo dục chỉ là lớp vỏ che đậy những vết thương sâu hoắm do đòn roi thù địch của cuộc đời? Bắt tôi thú nhận nỗi hổ thẹn của mình trước bấy nhiêu quý ông khả kính ngồi đây, thử hỏi ông làm như thế có tế nhị không? - Đó là ánh mắt tôi, và, thưa độc giả sáng suốt, trong giây phút ấy tôi không hề giả dối, mặc dù những oán thán không lời trong đó được đưa ra một cách tính toán và có mục đích rõ ràng. Bởi dối trá và vờ vĩnh đương nhiên sẽ lộ rõ chân tướng ngay nếu thái độ đau khổ do bị đối xử bất công chỉ là đóng kịch, vì những biểu hiện của nó không bắt nguồn từ trải nghiệm và cảm nhận thực tế, cơ sở để những quằn quại thương tâm đủ sức thuyết phục. Thế thì tại sao ta không làm sống dậy những kinh nghiệm quý báu của bản thân vào lúc cần thiết để đạt được mục đích ta theo đuổi? Tóm lại, ánh mắt ầu sầu và trách móc của tôi lúc ấy phản ánh đúng tâm trạng quen thuộc của tôi những khi bị cuộc đời dốt nát và thô bạo vùi dập. Rồi tôi thở dài một hơi não nuột.

“Anh hãy trả lời tôi!” viên bác sĩ quân y bảo, giọng có phần nhẹ nhàng hơn.

Tôi giằng co dữ dội với bản thân rồi ngập ngừng đáp: “Thưa, tôi phải ở lại lớp và không học xong bậc phổ thông vì một căn bệnh dai dẳng hay bắt tôi nằm liệt giường và thường xuyên phải nghỉ học. Các thầy giáo ở trường đánh giá tôi là thiếu tập trung và lười biếng, điều đó làm tôi rất đau khổ và nản chí, vì tôi tự thấy mình hoàn toàn không có lỗi trong chuyện này. Tôi hay bị phạt vì không trả bài được hay không làm bài tập về nhà, nhưng những thiếu sót ấy là do tôi không nghe thấy bài giảng chứ không phải vì tôi mải theo đuổi những ý nghĩ sai trái trong giờ học, thực ra lúc ấy tôi không biết gì hết, cứ như thể tôi không có mặt trong lớp học lúc thầy giáo chỉ dẫn hay giao bài, nhưng các thầy lại vì thế mà quở trách tôi và áp dụng những hình phạt cứng rắn quá sức chịu đựng...”

Nói tới đây tôi như thể cạn lời, bối rối ngừng bặt, hai vai giật giật lia lịa.

“Thôi đi!” ông bác sĩ bảo. “Anh điếc à? Ra góc đằng kia! Nhắc lại những lời tôi nói đây!” Và ông ta bắt đầu uốn éo cặp môi mỏng trong chòm râu thưa một cách thiếu tự nhiên đến tức cười, thì thầm đọc: “Mười chín, hai mươi bảy” và một lô một lốc những con số khác, tất cả được tôi nhanh nhảu lặp lại một cách chính xác, vì cũng như mọi giác quan khác thính giác của tôi chẳng những không khiếm khuyết mà còn đặc biệt tinh nhạy, và tôi không thấy có lý do gì bắt mình che giấu điều này. Vậy là tôi hiểu và nhắc lại được tất cả những con số ông ta chỉ thì thào trong hơi thở, khả năng tuyệt vời của tôi có vẻ làm ông ta thú lắm, vì ông ta cứ thử đi thử lại, bắt tôi đến đứng trong những góc xa nhất và từ khoảng cách sáu hay bảy mét, bắt tôi đoán nhiều hơn là nghe những con số tới bốn chữ số, rồi mím chặt môi ném về phía bàn ủy ban những cái nhìn đầy ý nghĩa khi thấy tôi lặp lại đúng những gì ông ta gần như không nói ra lời.

“Được rồi”, cuối cùng ông ta bảo giọng cố làm ra vẻ thản nhiên, “tai anh tốt đấy. Anh lại gần đây và nói cho chúng tôi biết căn bệnh thường xuyên bắt anh phải nghỉ học là bệnh gì.”

Tôi ngoan ngoãn tới gần.

“Bác sĩ gia đình của chúng tôi”, tôi trả lời, “ông cố vấn vệ sinh dịch tễ Düssing bảo rằng tôi bị mắc chứng migraine.”

“Ra thế, anh có bác sĩ gia đình. Cố vấn vệ sinh dịch tễ hử? Và ông ta chẩn đoán anh bị migraine! Vậy thì cái chứng migraine ấy nó ra làm sao? Anh hãy tả diễn biến một cơn bệnh! Có đau đầu không?”

“Thưa có!” tôi ngạc nhiên đáp và tặng cho ông ta một cái nhìn thán phục, “ngoài ra trong hai tai còn ù ù như tiếng gió và người thì khó chịu lắm, cảm giác sợ hãi hay đúng hơn là trầm uất làm tôi bải hoải và cuối cùng chuyển thành co giật dữ dội làm người tôi như bắn ra khỏi giường...”

“Co giật?” ông ta hỏi. “Chứ không phải kinh giật loại khác?”

“Không, không phải kinh giật loại nào khác”, tôi quả quyết.

“Nhưng mà có ù tai.”

“Có ù tai, nhiều lần là đằng khác.”

“Thế cơn đau thường xảy ra lúc nào? Ngay sau khi anh bị kích động mạnh? Trong những tình huống nhất định?”

“Nếu tôi không nhầm”, tôi ngập ngừng trả lời và đưa mắt do dự nhìn quanh, “thì những cơn như thế thường xảy ra trong thời gian tôi đi học, lúc ở lớp xảy ra chuyện gì đó như đã kể và tôi bị phạt...”

“Lúc anh không nghe thấy lời giảng, như thể anh không có mặt trong lớp học?”

“Dạ đúng thế, thưa ông bác sĩ viện trưởng viện quân y.”

“Hừm”, ông ta bảo. “Bây giờ anh hãy nghĩ kỹ và nói một cách chính xác cho chúng tôi biết, liệu có bất kỳ dấu hiệu đặc biệt nào thường xuyên xuất hiện báo trước những lần anh không nghe và không nhớ được gì, cứ như thể anh không có mặt ở lớp ấy. Anh đừng ngại! Không việc gì phải xấu hổ, anh cứ thành khẩn kể hết cho chúng tôi nghe những gì xảy ra trong một cơn bệnh như thế!”

Tôi chớp chớp mi nhìn thẳng vào mắt ông ta một lúc rồi mới chậm chạp, nặng nhọc gật đầu, có vẻ suy nghĩ lung lắm.

“Thưa có, tôi có cảm thấy những điều khác thường, thỉnh thoảng tôi thấy người mình kỳ cục lắm”, cuối cùng tôi khẽ khàng lên tiếng giọng trầm ngâm. “Đôi lần tôi có cảm tưởng như mình đột nhiên đứng cạnh bếp lò hay đống lửa lớn, cả người tôi nóng hừng hực, đầu tiên là hai chân, rồi hơi nóng cứ lan dần lên trên, lẫn vào đó là cảm giác kim châm tê tê rất lạ, và lạ nhất là mắt tôi đồng thời hoa lên đủ màu xanh đỏ tím vàng, có thể nói là rất đẹp nhưng không hiểu sao tôi lại cảm thấy sợ. Và cái cảm giác tê tê nhồn nhột kia thì có thể bảo là giống như kiến bò...”

“Hừm. Rồi sau đó anh không nghe thấy gì nữa.”

“Dạ đúng thế, thưa ông tư lệnh quân y! Lắm lúc tôi chẳng hiểu mình làm sao nữa, cả ở nhà tôi cũng gặp nhiều rắc rối, thỉnh thoảng lúc ngồi ăn tôi hay vô tình đánh rơi thìa dĩa và làm đổ xúp ra khăn trải bàn, thế rồi sau đó mẹ tôi mắng tôi vì tội đã sắp trưởng thành mà còn cư xử khiếm nhã trước mặt khách - dạ thưa, khách trọ chỗ chúng tôi toàn là nghệ sĩ và những người có học thức.”

“Ra thế, anh đánh rơi cả thìa trong khi ăn! Và mãi sau mới nhận ra! Thế anh không bao giờ kể cho ông bác sĩ gia đình của anh, ông cố vấn vệ sinh vệ siếc gì đấy, có trời mới biết ông ta giữ chức vụ dân sự gì, về những biểu hiện khác thường của mình hay sao?”

Tôi lí nhí đáp rằng không.

“Tại sao lại không?” ông ta gặng.

“Thưa tôi xấu hổ lắm ạ”, tôi trả lời một cách đứt đoạn, “và không muốn kể cho bất cứ ai nghe hết, tôi có cảm tưởng đây là một điều bí mật phải giữ kín. Tôi cũng thầm mong rằng với thời gian nó sẽ tự mất đi. Vả lại tôi chẳng tin cậy ai đến mức có thể thổ lộ với người đó những điều kỳ cục xảy ra với mình.”

“Hừm”, ông ta bảo, bộ râu thưa rung rung cố giấu một nụ cười châm biếm. “Vì anh tưởng rằng có thể qua mắt mọi người bằng chứng migraine chứ gì. Lúc nãy anh bảo”, ông ta tiếp tục, “cha anh làm nghề nấu rượu phải không?”

“Dạ thưa cha tôi từng làm chủ một hãng rượu vang ở vùng Rhein”, tôi lễ phép trả lời, vừa công nhận vừa cải thiện lời ông ta.

“Phải rồi, chủ hãng rượu vang! Vậy thì ông thân sinh ra anh lúc còn sống hẳn phải sành các loại rượu lắm nhỉ?”

“Dạ đúng thế, thưa ông danh y quân đội!” Tôi nhanh nhảu đáp, trong khi ở bàn ủy ban cồn lên một làn sóng lao xao vui nhộn. “Đúng thế ạ.”

“Và cũng không sống một cuộc đời chay tịnh mà rất biết thưởng thức rượu ngon phải không, như người ta thường nói thế nào ấy nhỉ, như một đệ tử chính cống của Lưu Linh?”

“Cha tôi khi còn sống”, tôi trả lời né tránh, giọng nói đã bớt vẻ hồ hởi, “là hiện thân của sự yêu đời. Tôi có thể đảm bảo điều này.”

“Ra thế, ra thế. Yêu đời. Thế ông thân sinh ra anh chết vì bệnh gì?”

Tôi câm tịt. Tôi ngước mắt nhìn ông ta rồi cụp mắt nhìn xuống. Cuối cùng tôi trả lời bằng giọng đổi khác hoàn toàn:

“Xin ông sĩ quan quân y làm ơn cho phép tôi không phải trả lời câu hỏi này...”

“Anh không có quyền xin xỏ gì ở đây”, ông ta cất giọng nghiêm khắc gắt gỏng đáp lại. “Tôi hỏi anh cái gì là đã có chủ ý cả rồi, có quan trọng thì tôi mới hỏi. Vì quyền lợi của chính bản thân anh tôi yêu cầu anh khai thật ra đây về cái chết của cha anh.”

“Cha tôi được chôn cất theo đúng nghi lễ nhà thờ”, tôi nói mà ngực cứ phập phồng nâng lên hạ xuống liên hồi, sự kích động quá lớn khiến tôi không thể trình bày sự việc một cách mạch lạc. “Tôi có thể trình ra những giấy tờ cần thiết chứng tỏ cha tôi được làm tang lễ đàng hoàng, và nếu bỏ công tìm hiểu các vị sẽ thấy có nhiều sĩ quan quân đội cùng với giáo sư Schimmelpreester đi đưa đám ông. Linh mục Chateau thuộc hội đồng cố vấn cũng đã nói trong điếu văn”, giọng tôi càng ngày càng cao, “rằng khẩu súng bị cướp cò lúc cha tôi cầm lên để kiểm tra, và nếu như lúc ấy cha tôi run tay hay thiếu tự chủ thì đó là bởi vì tai họa lớn đã giáng xuống đầu chúng tôi...” Tôi nói đến “tai họa lớn” và bổ sung thêm cho nó một số khái niệm nhiều hình ảnh và gây ấn tượng hơn. “Vận rủi đã gõ những ngón tay xương xẩu lên cửa nhà chúng tôi”, tôi gào lên đến gần lạc giọng, thậm chí còn khum ngón tay trỏ gõ gõ vào không khí, “vì cha tôi bị sa lưới bọn bất lương chuyên hút máu người, bọn cho vay nợ lãi cắt cổ, thế là tất cả bị tịch thu và bị đem bán... quả cầu thủy tinh... chuông gió...” tôi lắp bắp không còn ra đầu ra cuối gì nữa, máu dồn lên mặt tím bầm, đã đến lúc tôi trổ hết ngón ra, “đàn lia... xa quay sợi... ” Và trong khoảnh khắc ấy xảy ra những điều sau đây.

Mặt tôi méo xệch đi - nhưng nói thế là còn ít. Theo cảm nhận của tôi nó méo đi một cách hoàn toàn khác lạ và kinh khủng, như thể không còn nhân tính, như bị quỷ ám. Tất cả các đường nét trên mặt tôi giãn ra bốn phía, lên trên và xuống dưới, sang trái và sang phải, để rồi liền ngay đó lại co rúm vào giữa một cách tàn bạo; một cái nhếch mép ma quái giật lên kéo lệch mặt tôi về bên trái rồi sang bên phải, mỗi lần như thế con mắt bên ấy như bị một bàn tay có sức mạnh khủng khiếp bóp nghẹt chỉ còn là một khe mỏng, trong khi con mắt bên kia trộn ngược lên khiến tôi có cảm giác con ngươi sắp sửa bật ra, mà nếu sự thể đi xa đến thế thì xin cứ việc! Đây không phải là lúc sợ bị lòi mắt. Nhưng nếu như những biến đổi rùng rợn trên nét mặt tôi có gây ra nỗi ghê sợ tột cùng cho người ngoài, có thể nói làm họ táng đởm kinh hồn, thì đấy mới chỉ là màn mở đầu cho một dạ hội phù thủy bên trong với đủ thứ mặt nạ ma quỷ nhất biểu lộ trên gương mặt trẻ trung của tôi trong những giây sau đó. Miêu tả chi tiết cuộc phiêu lưu bằng nét mặt của tôi, những tư thế quái gở trong đó cơ miệng, cơ mũi, cơ má, cơ mắt, tóm lại tất cả các cơ bắp trên mặt, hăng hái tham gia và không ngừng thay đổi tư thế, là một việc quá dài dòng. Tôi chỉ muốn nói rằng, những trạng thái tinh thần bên trong tạm coi là tương ứng với các biểu hiện trên diện mạo tôi lúc ấy, dù là hân hoan đến cùng cực, kinh hoàng vô hạn độ, dục vọng điên cuồng, thống khổ vô nhân tính hay giận dữ nhe răng như chó dại, tất cả những tâm trạng ấy không thể thuộc về thế giới con người mà phải nảy sinh từ địa ngục, nơi những cảm xúc trần gian của chúng ta bị phóng đại lên quá hạn lệ, bị làm lệch lạc đi đến mức trở nên ghê tởm và rùng rợn. Chẳng phải những biểu hiện trên nét mặt chỉ giúp ta phỏng đoán phần nào bóng dáng của các diễn biến thật trong linh hồn ta đó sao? Trong lúc ấy cả người tôi cũng đồng thời vặn vẹo liên hồi, mặc dù tôi không nhích chân khỏi chỗ. Đầu tôi đảo lia lịa đến gần sái cổ, cứ như thể muốn văng ra khỏi thân mình, hai tay tôi như muốn trật ra khỏi khớp vai, hông tôi vẹo vọ lệch đi, hai đầu gối đập vào nhau cùm cụp, bụng tôi thót lại làm xương sườn nổi vồng lên như muốn bung ra khỏi da, những ngón chân tôi co quắp bám xuống đất, các ngón tay khum lại như móng vuốt, và tình trạng như bị tra tấn trong vạc dầu quỷ sứ ấy kéo dài khoảng hai phần ba phút đồng hồ.

Chừng ấy cũng đã là quá dài trong điều kiện căng thẳng kinh khủng của thể xác, suốt thời gian ấy tôi hoàn toàn mất ý thức, chẳng nhớ chút gì về bối cảnh cũng như khán giả, nỗ lực tột độ khiến tôi không nhận biết được bất cứ điều gì xảy ra quanh mình. Những tiếng gọi giật giọng như từ xa xôi vẳng đến tai tôi, nhưng tôi không thể tập trung để nghe xem họ nói cái gì. Tỉnh dậy tôi thấy mình ngồi trên một chiếc ghế ông bác sĩ quân y kịp thời kê xuống đỡ người tôi, và bật ho sặc sụa vì mấy ngụm nước lã nóng hâm hẩm vị học giả mặc quân phục ấy tìm cách đổ vào miệng tôi. Nhiều thành viên ủy ban tuyển quân chồm người qua bàn nhìn tôi với vẻ mặt ngơ ngác, kinh hoàng và cả ghê tởm. Những vị còn lại bày tỏ sự khiếp đảm của mình, mỗi người một cách khác nhau. Tôi thấy một ông đưa cả hai nắm tay lên bịt chặt tai và, cứ như thể đây là một bệnh truyền nhiễm, mặt mày nhăn nhó như bản thân ông ta cũng lên cơn động kinh; một người khác đưa hai ngón bàn tay phải lên ấn chặt môi và nhấp nháy mắt lia lịa. Về phần mình, chưa kịp lấy lại vẻ mặt bình thường, đương nhiên với một độ kinh ngạc vừa phải, tôi vừa ngơ ngác nhìn quanh để kết thúc màn diễn vừa bật dậy khỏi ghế và lấy tư thế đứng nghiêm không mấy phù hợp với tình cảnh của mình lúc bấy giờ.

Ông bác sĩ quân y lùi lại một bước, tay vẫn cầm ly nước.

“Anh làm cái gì thế?” ông ta hỏi giọng bực bội pha lẫn thương hại.

“Tuân lệnh, thưa ông bác sĩ chiến trường”, tôi nhanh nhảu đáp vẻ mẫn cán.

“Anh có nhớ được những gì vừa mới xảy ra không?”

“Tôi thành khẩn nhận lỗi vì đã lơ đãng một lúc ạ.” Đó là tất cả câu trả lời của tôi.

Từ phía bàn ủy ban vang lên vài tiếng cười cộc lốc gần như cay độc. Người ta rì rầm lặp lại từ “lơ đãng”.

“Đúng là anh tỏ ra mất tập trung”, ông bác sĩ quân y nói giọng khô khốc. “Anh đến đây với tâm trạng bị kích động lắm phải không? Kết quả khám tuyển ngày hôm nay đối với anh quan trọng lắm hay sao?”

“Thú thực”, tôi trả lời, “tôi sẽ rất thất vọng nếu không trúng tuyển, trong trường hợp ấy tôi không biết về nhà phải ăn nói thế nào với mẹ tôi. Trước đây mẹ tôi hay mở tiệc tại nhà tiếp đãi rất nhiều khách khứa là sĩ quan cao cấp, và bà ngưỡng mộ tất cả những gì thuộc về quân đội. Bởi vậy nên ước nguyện của bà là được thấy tôi phục vụ trong quân ngũ, và bà hy vọng thời gian làm nghĩa vụ quân sự không chỉ ích lợi cho sự nghiệp của tôi sau này mà còn có tác dụng củng cố sức khỏe tôi nữa ạ.”

Ông ta tỏ thái độ khinh bỉ ra mặt và cảm thấy không cần phải hạ cố lời qua tiếng lại với tôi nữa.

“Không đủ sức khỏe”, ông ta nói gọn lỏn và quay đi đặt ly nước xuống cái bàn nhỏ, chỗ để những đồ nghề khám bệnh, thước dây, ống nghe và búa gỗ. “Doanh trại quân đội không phải là bệnh viện”, câu này ông ta ném qua vai về phía tôi trong lúc quay người hướng về bàn các quý ông trong ủy ban.

“Đối tượng khám tuyển”, ông ta trình bày bằng cái giọng yếu ớt hơi gắt gỏng của mình, “mắc chứng động kinh kịch phát ở dạng không tiêu biểu, nặng đến mức hoàn toàn không đủ điều kiện nhập ngũ. Kết quả thăm dò bệnh nhân của tôi cho thấy ở đây yếu tố di truyền đóng một vai trò nhất định, cụ thể là từ phía người cha nghiện rượu, phá sản và tự sát. Có thể nhận ra ngay những biểu hiện không thể lẫn vào đâu còn được gọi là tiền triệu chứng qua lời kể vụng về của bệnh nhân. Thêm vào đó, như chúng ta vừa nghe từ chính miệng anh ta, bệnh nhân còn có cảm giác trầm uất bắt anh ta nằm liệt giường mà quý đồng nghiệp dân sự của tôi (nói đến đây cặp môi mỏng dính của ông ta cong lên chế giễu) quy cho là triệu chứng migraine, thực ra đã được khoa học biết đến như là trạng thái trầm cảm trước lúc lên cơn. Một đặc điểm tiêu biểu khác nữa của chứng bệnh này là thái độ giấu giếm những kinh nghiệm trải qua lúc lên cơn; như chúng ta vừa tận mắt chứng kiến, mặc dù bản tính ba hoa lắm lời nhưng bệnh nhân của chúng ta không muốn tiết lộ bí mật của mình với bất kỳ ai. Thật đáng ngạc nhiên là cho tới tận ngày nay, trong tiềm thức nhiều bệnh nhân động kinh vẫn tồn tại quan điểm tôn giáo thời cổ đại gán cho căn bệnh thần kinh này một ý nghĩa thần bí. Đối tượng khám tuyển đến đây ngày hôm nay với tâm trạng hồi hộp và kích động cao độ. Ngay từ đầu kiểu nói tràng giang đại hải của anh ta đã làm tôi để ý rồi. Trạng thái kích động còn biểu hiện rõ rệt qua nhịp tim thiếu đều đặn một cách nghiêm trọng, mặc dù không có lý do bệnh lý nào. Và cả cử động giật giật hai vai mà bệnh nhân có vẻ như không thể kiểm soát được. Một triệu chứng đặc biệt đáng lưu ý nữa mà tôi muốn nhắc đến ở đây là thính giác đáng ngạc nhiên của bệnh nhân lúc bị kiểm tra. Tôi có thể nói một cách chắc chắn rằng độ thính nhạy gần như siêu nhiên này có liên quan trực tiếp đến cơn kịch phát nặng vừa rồi của bệnh nhân, cơn bệnh có thể đã ủ sẵn nhiều tiếng đồng hồ trước đó và nổ ra qua yếu tố kích hoạt là câu hỏi không nương nhẹ của tôi. Tôi khuyên anh” - ông ta kết thúc bản giám định rõ ràng và uyên bác của mình, ung dung quay lại nhìn tôi với thái độ kẻ cả - “nên tìm đến một bác sĩ giỏi mà điều trị. Anh bị loại.”

“Bị loại”, cái giọng mũi the thé tôi đã quen lặp lại như con vẹt.

Tôi đứng ngẩn tò te, không nhích một bước ra khỏi chỗ.

“Anh được miễn nghĩa vụ quân sự và có thể về được rồi”, lần này giọng nam trầm của người lúc nãy - tinh ý chứ không phải do nhầm lẫn - nói rằng tôi thuộc diện một năm, ôn tồn cất lên bảo tôi, bao dung và độ lượng.

Bấy giờ tôi mới kiễng chân nhướng cao lông mày khẩn khoản hỏi lại:

“Xin cho tôi thử một thời gian có được không ạ? May ra đời sống trong quân ngũ sẽ giúp tôi tăng cường sức khỏe?”

Một vài quý ông ủy viên bên bàn nhịn cười rung cả hai vai, ông bác sĩ quân y vẫn giữ vẻ lạnh lùng tàn nhẫn.

“Tôi nhắc lại”, ông ta lên giọng gắt gỏng nói như tạt vào mặt tôi không chút thương xót, “doanh trại quân đội không phải là bệnh viện. Về chỗ!”

“Về chỗ!” cái giọng mũi the thé lặp lại, và một cái tên mới được xướng lên. Đó là “Latte”, nếu tồi nhớ không nhầm, vì bây giờ đã tới vần L, và một gã trai nghênh ngáo với bộ ngực lông lá xồm xoàm xuất hiện. Tôi cúi chào rồi lủi thủi quay vào trong cabin, và trong lúc tôi mặc quần áo thì viên hạ sĩ quan trợ lý đến ngồi gần tôi.

Mặc dù mừng rỡ nhưng tâm trạng nghiêm trang và thân thể mệt rã rời sau những cố gắng tột bậc gần như vượt ra ngoài khả năng của con người, đầu óc còn chìm sâu trong suy nghĩ, đặc biệt vì những lời ông bác sĩ quân y nói về sự trân trọng của người cổ đại đối với căn bệnh bí hiểm mà ông ta tin rằng tôi mắc phải, tôi không mấy để ý đến vị đại diện quân đội cấp dưới trong bộ quân phục xoàng xĩnh, mái tóc dấp nước và bộ ria xoắn vểnh lên cùng những điều ông ta nói với tôi, mãi sau trên đường về tôi mới nhớ tới những lời tâm sự mộc mạc ấy.

“Tiếc quá”, ông ta bảo và chăm chú nhìn tôi, “thật là tiếc cho anh, Krull, phải tên anh như vậy không! Anh là một chàng trai cừ khôi, có thể làm nên trò trống trong quân đội. Ở chỗ chúng tôi người ta có thể nhìn thấy ngay ai được tích sự hay không. Tiếc quá, nhìn qua một cái là tôi biết anh có cái chất ấy, anh có thể trở thành một người lính rất cừ. Ai mà biết được, có khi anh còn lên tới chức thượng sĩ cũng nên, nếu anh ở lại làm quân nhân chuyên nghiệp!”

Như đã nói ở trên, mãi sau những lời tâm huyết ấy mới lọt vào tâm trí tôi, và trong lúc con tàu hối hả lăn bánh đưa tôi trở về nhà, tôi chợt nảy ra ý nghĩ rằng có thể con người tử tế ấy hoàn toàn có lý; tôi hình dung ra hình ảnh mình trong bộ quân phục đỏm dáng vừa như in, mình sẽ oai phong, duyên dáng biết bao, và còn con đường công danh rộng mở nữa chứ: nghĩ đến đó tôi bỗng cảm thấy một nỗi gần như luyến tiếc vì đã cố tình bỏ qua cơ hội đặt chân vào thế giới vui nhộn, kiêu hùng của những người lính, một thế giới được phân chia thứ bậc đẳng cấp hết sức rõ ràng.

Nghĩ đi thì thế, nhưng nghĩ lại cho chín tôi phải thừa nhận rằng bước chân vào thế giới đó rất có thể là một sai lầm to lớn. Sao hỏa* không phải là vì sao chiếu mệnh của tôi, ít nhất thì cũng không phải theo cái nghĩa đen hẹp hòi ấy! Bởi dẫu tính kỷ luật, sự tự kiềm chế bản thân và coi thường hiểm nguy là những yếu tố chủ đạo trong cuộc đời khác thường của tôi, thì mặt khác tự do vẫn là điều kiện tiên quyết được tôi đặt lên hàng đầu, một điều kiện không thể dung hòa với thực tế thô bạo và đầy bó buộc trong quân ngũ. Nói rằng sống một cuộc đời người lính không có nghĩa là tôi phải thực sự gia nhập quân đội, hiểu như thế là mắc phải sai lầm diễn giải một cách quá đơn giản. Thực vậy, nếu coi tự do, món tài sản tinh thần quý giá nhất trên đời, là yếu tố quyết định tác thành lý trí, thì phải hiểu rằng: sống theo kỷ luật quân đội nhưng không cần khoác áo quân nhân, nghĩa bóng chứ không phải nghĩa đen, được sống cuộc đời quân ngũ ẩn dụ, đó chính là tự do đích thực.

•

Biểu tượng của chiến tranh.

Chương sáu

Sau thắng lợi vẻ vang này, một chiến thắng David* thực sự theo đánh giá của tôi, vì vẫn chưa đến lúc có thể tới Paris nhận việc làm nên tôi tạm thời quay trở lại kiếp sống đã được mô tả bằng vài nét phác họa ở trên, ngày ngày lang thang đánh bóng vỉa hè Frankfurt, cô đơn trong dòng xoáy cuộc đời. Buông mình theo guồng quay của một thành phố lớn, nếu muốn tôi chẳng thiếu cơ hội trao đổi và kết thân với đủ loại phần tử nhìn bề ngoài tưởng như đồng điệu hay đồng loại với tôi. Song đó chưa bao giờ là mục tiêu của tôi, nên hoặc là tôi tìm cách tránh tiếp xúc ngay từ đầu, hoặc lo liệu sao cho sự quen biết không trở thành thân thiết: vì một tiếng nói nội tâm đã nhắc nhở tôi từ rất sớm, rằng trong cuộc đời tôi không có chỗ cho các mối liên hệ chặt chẽ, dù là tình bạn hay mái ấm gia đình. Là một kẻ lữ hành đơn độc, tôi chỉ có thể trông cậy vào chính bản thân mình và phải một mình, cương quyết, không khoan nhượng đi theo con đường riêng đã chọn; vâng, nói đúng ra tôi cảm thấy, nếu mình bỏ thời gian đàn đúm nhậu nhẹt với vài kẻ đồng lõa, hay “giao lưu” với ai đó theo cách nói của người cha tội nghiệp của tôi, tóm lại, nếu tôi dễ dãi để cho ai đó lại gần mình quá và chia sẻ với họ phần nào bí mật con người mình, thì điều đó có thể làm loãng dòng nhựa sống trong huyết quản tôi, làm bạc nhược, thậm chí hủy hoại tinh thần và nghị lực tôi.

•

Theo Kinh Cựu Ước, David là tráng sĩ trẻ tuổi đã chiến thắng người khổng lồ Goliath, trở thành vua Do Thái.

Bởi vậy, mỗi khi tạt vào ngồi bên những chiếc bàn đá hoa nhớp nháp trong các hộp đêm rẻ tiền, đáp lại sự quan tâm đầy hiếu kỳ và những cố gắng làm quen suồng sã của đủ hạng người la cà nơi đó, tôi luôn luôn tỏ thái độ thoái thác một cách lịch thiệp, cách ứng xử theo tôi phù hợp và có gu hơn sự cự tuyệt thô lỗ, nhất là nó hiệu quả hơn nhiều trong việc dựng lên bức tường bảo vệ vô hình. Vì thô lỗ làm người ta nhờn, trong khi lịch thiệp tạo ra khoảng cách. Và đó cũng là phương tiện tôi dùng để tự vệ trước những đề nghị chướng tai của một loại đàn ông nhất định - chắc hẳn quý độc giả giàu kinh nghiệm với đời sống tình cảm phong phú chẳng lạ gì - họ bày tỏ sự quan tâm đối với tấm thân trẻ trung của tôi bằng đủ mọi hình thức bóng gió hoặc kiểu cách. Điều đó không có gì lạ nếu tính đến khuôn mặt khả ái và thân hình hấp dẫn thiên nhiên tặng cho tôi mà trang phục tồi tàn vá víu, chiếc khăn quàng cổ cũ kỹ và đôi giày há mõm không thể che lấp. Đối với những kẻ săn đón loại này, tuyệt đại đa số là các quý ông thuộc tầng lớp trên, thì cái vỏ ngoài xập xệ của tôi không những không ngăn cản mà ngược lại còn có tác dụng khuyến khích và thậm chí giúp họ tăng thêm can đảm, trong khi đối với các quý bà thanh lịch đó lại là một bất lợi lớn. Tôi không phủ nhận rằng thi thoảng mình cũng tình cờ bắt được một vài ánh mắt ngưỡng mộ từ phía các quý bà, bày tỏ một mối quan tâm trên mức trung bình dành cho những ưu điểm ngoại hình tự nhiên của tôi. Tôi thấy nụ cười kiêu sa lơ đăng trên khuôn mặt trắng muốt thoa Eau de lis* khi gặp sự hiện diện của tôi bỗng chuyển thành vẻ ngỡ ngàng pha chút nuối tiếc. Đôi mắt đen huyền của mỹ nhân quấn mình trong tấm áo choàng gấm sang trọng mở to kinh ngạc như muốn xuyên thấu lớp áo quần rách rưới trên người tôi, tôi gần như cảm thấy cái nhìn của nàng lướt trên da thịt mình, quay trở về lớp vỏ tồi tàn, phân vân đặt một dấu hỏi, và rồi ánh mắt nàng bắt gặp ánh mắt tôi, hút chặt lấy tôi trong lúc mái đầu nàng hơi ngả ra sau như khi cạn ly rượu nồng, ánh mắt nàng buông lơi, quấn quýt, lặn ngụp sâu trong mắt tôi, bồn chồn thăm dò, ngọt ngào say đắm - nhưng rồi cuối cùng nàng đành phải “thản nhiên” quay đi, phải leo lên căn nhà trên bốn bánh xe của mình, và khi nàng đã khuất nửa người vào dưới cái mui lụa của nó, khi người hầu của nàng đã trịch thượng dúi cho tôi mấy đồng bạc cắc, tấm lưng đẹp tuyệt bọc gấm thêu kim tuyến lóng lánh dưới ánh đèn mờ hắt ra từ tiền sảnh nhà hát opera, vẫn khựng lại chần chừ trong khung cửa toa xe chật hẹp.

•

Nước hoa huệ (tiếng Pháp).

Không, những cuộc gặp gỡ âm thầm trong ánh mắt mà tôi hơn một lần hồi tưởng lại với lòng xúc động, không hề thiếu. Nhưng xét cho cùng, những người đàn bà đẹp mặc áo choàng gấm biết làm gì với tôi lúc bấy giờ: một thanh niên xinh trai còn trẻ măng, nhưng nếu chỉ có thế thì chẳng đáng nhận của họ một cái nhún vai, chưa kể lại còn rách rưới như một tên ăn mày, thiếu mọi yếu tố để trở thành một người tình quý tộc và như thế hoàn toàn vô giá trị trong mắt họ, bị loại ngay từ đầu khỏi tầm ngắm của họ? Một phụ nữ như vậy chỉ nhắm tới một “quý ông”, tôi không có được địa vị may mắn đó. Nhưng sự thể lại khác hẳn đối với những người đàn ông có sở thích ngoại lệ như đã nói, những kẻ đi săn không nhắm con mồi là phụ nữ hay nam giới mà tìm kiếm một cái gì đó tuyệt vời ở giữa. Và cái gì đó tuyệt vời chính là tôi. Bởi thế tôi đã cần đến biết bao lịch sự để giữ khoảng cách, để làm nguội những cảm tình nóng bỏng loại này, thậm chí đôi khi còn phải xuống giọng an ủi những kẻ tuyệt vọng vì bị khước từ.

Tôi không có ý định lên giọng đạo đức phê phán một ham mê đối với tôi hoàn toàn có thể hiểu được. Hơn thế, tôi muốn mượn lời một thi sĩ La Mã để nói rằng, không có gì thuộc về con người lại xa lạ đối với tôi*. Song nếu muốn kể về những bài học ái tình của tôi thì thiết tưởng, câu chuyện sau đây thích hợp hơn.

•

Trích từ câu tiếng Latinh “Homo sum; humani nihil a me alienum puto” (Tôi là người; không có gì thuộc về con người lại xa lạ đối với tôi) của nhà soạn kịch cổ La Mã Terenz (190 -159 trước CN).

Trong tất cả các sinh hoạt của con người ở chốn đô thị phồn hoa mà tôi quan sát được có một hoạt động đặc biệt, chỉ riêng sự tồn tại của nó trong đời sống hằng ngày đã đủ cung cấp không ít thức ăn cho trí tưởng tượng và làm bận tâm chàng trai trẻ ham học hỏi là tôi. Đó là hoạt động hành nghề của một giới cư dân đặc biệt thuộc giống cái, được mệnh danh là kỹ nữ và gái làng chơi, bị hạ xuống hàng sinh vật thấp hèn và được tâng bốc lên thành nữ tu canh giữ đền thờ Venus, những nàng tiên và mụ phù thủy, hoặc giam mình trong những ngôi nhà kín cổng cao tường, hoặc lượn lờ trên đường phố đêm đêm, có môn bài chính thức hoặc lợi dụng sự nhắm mắt làm ngơ của nhà chức trách, bán yêu đương thầm kín cho một giới đàn ông thiếu tình nhưng thừa tiền. Đối với tôi đây là một sân chơi vô cùng hấp dẫn, xét từ một góc độ mà theo tôi bao giờ cũng nên áp dụng để nhìn nhận mọi vấn đề, cụ thể là một cái nhìn mới mẻ không bị tập quán làm cho thiên vị, thì các hoạt động này giống như những tàn dư lộng lẫy-phiêu lưu của một kỷ nguyên chói lọi còn sót lại trong thời đại đức hạnh của chúng ta, và chỉ riêng sự tồn tại trần trụi của nó cùng đã đủ mê ly và quyến rũ lắm rồi. Đến thăm những ngôi nhà chị em đặc biệt nói trên là điều vượt quá khả năng tài chính hạn hẹp của tôi, song trong các ngõ phố và các tụ điểm tươi mát nơi công cộng không thiếu cơ hội để tôi nghiên cứu và học hỏi. Cũng phải nói thêm rằng sự quan tâm không dừng lại ở một phía, nếu như tôi có khi nào được tham gia vào một cuộc phiêu lưu tình cảm thì chính là với những cánh chim đêm thoáng ẩn thoáng hiện này, và chẳng lâu la gì, mặc dù đã cố giữ thái độ dè dặt của người quan sát thuần túy, giữa tôi và vài kẻ trong bọn họ vẫn hình thành một mối quan hệ thân thiết.

Chim lợn hay chim báo tử là cái tên dân gian đặt cho loài cú nhỏ hay còn gọi là cú vọ, tương truyền đêm đêm chúng bay đến những nhà có người hấp hối, quẹt cánh vào cửa sổ với tiếng gọi thê lương “Đi nào!”, rủ rê những linh hồn đang hoang mang khiếp sợ thoát ra ngoài. Có gì là kỳ lạ, khi đám chị em tai tiếng kia cũng dùng tiếng gọi này, lúc lượn lờ dưới những cột đèn đường để, trắng trợn hoặc kín đáo, mời mọc cánh đàn ông vào cuộc truy hoan? Có những ả mập như bà hoàng Hồi giáo, cả người bó khúc tròn trùng trục trong tấm áo lụa đen chỉ nổi bật lên khuôn mặt bự phấn trắng lốp thiếu tự nhiên đến mức ma quái, những ả khác ngược lại gầy đét xác ve. Họ trang điểm thật gay gắt, để đạt hiệu quả cao nhất trong cảnh tương phản sáng tối của phố đêm. Ả này cặp môi đỏ lừ màu quả mâm xôi trên gương mặt tái mét, ả khác gò má trát kem hồng rực. Lông mày họ mỏng dính cong vồng, cặp mắt đánh quầng đen thẫm, kẻ đuôi dài đến thái duơng, rừng rực một ánh sáng thiếu tự nhiên, hậu quả do tiêm chích ma túy. Tai họ lấp lánh kim cương giả, trên đầu gật gù những chiếc mũ lớn cắm lông chim, và ai cũng cầm trên tay một loại túi xách nhỏ gọi là Ridikül hay Pompadour, chứa vài món đồ lặt vặt, son phấn và các phương tiện phòng ngừa nhất định. Với bộ dạng ấy họ lượn qua lượn lại trên vỉa hè sát vào người bạn, chạm cả vào tay bạn, mắt họ lấp loáng ánh đèn đường đong đưa liếc nhìn bạn, môi họ nhành ra trong một nụ cười lẳng lơ, hấp tấp thì thầm vào tai bạn tiếng gọi bí hiểm của loài cú vọ, đầu họ hất nhẹ sang bên trong một cử chỉ mời mọc mơ hồ và đầy hứa hẹn, như thể những ai dám đi theo lời vẫy gọi của họ tới nơi vô định sẽ được tưởng thưởng bằng niềm khoái lạc tột đỉnh, vô biên, chưa nếm mùi bao giờ.

Đã bao lần tôi chăm chú quan sát cái cảnh chèo kéo kín đáo này từ xa, thấy các quý ông áo quần bảnh bao hoặc kiên gan chống lại được sự cám dỗ, hoặc bị lôi kéo vào một cuộc đàm phán mà nếu đôi bên đi đến thỏa thuận chung thì người bị quyến rũ tấp tểnh theo chân kẻ quyến rũ biến mất nơi góc phố. Các sinh linh ăn đêm này không tiếp cận tôi theo cái nghĩa kể trên, vì bộ dạng nghèo nàn của tôi không hứa hẹn một vụ mua bán nhiều lợi nhuận. Nhưng chẳng bao lâu tôi đã được hưởng những ưu đãi riêng ngoài phạm vi nghiệp vụ của họ. Nếu như tôi vì nhớ tới sự bất lực về mặt kinh tế của mình mà không dám lại gần họ, thì chẳng hiếm khi chính họ, sau khi thận trọng quan sát tôi một cách kỹ lưỡng, lại chủ động lên tiếng làm quen, niềm nở chào hỏi và tò mò lục vấn xem tôi làm gì ở đây (tôi trả lời rằng mình chỉ dừng chân một thời gian ở Frankfurt để đợi thời), và trong những cuộc chuyện trò với các thành viên của nhóm sinh linh sặc sỡ ấy dưới các vòm cổng hay trong hành lang các tòa nhà, họ đã bày tỏ cảm tình họ dành cho tôi dưới nhiều hình thức thiết thực và bằng những ngôn từ không mấy êm tai của tầng lớp hạ lưu. Tới đây xin được có một nhận xét bên lề, đó là những người làm cái nghề đặc biệt này không nên nói. Những nụ cười, ánh mắt hay vẫy gọi không lời khiến họ có vẻ bí hiểm và đầy ý nghĩa; nhưng chỉ cần họ mở miệng cất lên tiếng nói là lập tức có nguy cơ làm chúng ta tỉnh mộng và tấm màn huyễn hoặc bao quanh họ rách tan. Bởi ngôn từ là kẻ thù của bí ẩn và kẻ phản bội nhẫn tâm vạch trần mọi tầm thường.

Song, trong mối giao hảo giữa tôi và bọn họ chẳng phải không tồn tại những nguy hiểm nhất định. Bởi kiếm sống bằng nghề khai thác ái tình không có nghĩa là được miễn dịch trước sự yếu mềm bẩm sinh mang bản chất con người này; ngược lại là đằng khác, họ chẳng thể mơn trớn, khêu gợi và thỏa mãn người khác một cách lành nghề đến thế nếu bản thân họ không đặc biệt nhiều ham muốn, đúng vậy, có thể nói để làm được nghề này họ phải là hiện thân thực sự của khoái cảm và dục vọng. Kết quả là, như ai cũng biết, các cô gái làng chơi ngoài vô số người tình mua bán lúc hành nghề gần như ai cũng có một người yêu hay tình nhân trong cuộc sống riêng, những kẻ xuất thân cùng đẳng cấp với họ và sống bằng giấc mơ hạnh phúc của họ cũng như họ bằng giấc mơ của tất cả những người đàn ông khác. Nhưng ngoài việc cung cấp cho họ những âu yếm và chăm sóc ngoài công vụ, các đấng tình nhân này, đại đa số là dân giang hồ quen thượng cẳng tay hạ cẳng chân hơn là sử dụng cái đầu, còn đồng thời giám sát việc hành nghề của họ và đảm bảo cho họ một sự che chở nhất định, đổi lại chúng tự coi mình là chủ sở hữu của họ, chiếm đoạt một phần lớn thu nhập của họ và thẳng tay trừng phạt họ nếu có gì không vừa ý. Sự hà khắc ấy không những không gây ra sự chống đối ở đám chị em mà còn được họ ngoan ngoãn phục tùng. Hoạt động hành nghề mại dâm là cái gai trong mắt nhà chức trách, do đó họ còn thường xuyên chịu sự truy đuổi cả từ phía này. Vậy nên kết thân với họ là tôi giơ đầu chịu báng từ hai phía: một đằng tôi có thể bị những người bảo vệ trật tự xã hội coi là thành phần bất hảo và bị làm khó dễ; mặt khác tôi có thể đánh thức lòng ghen tuông của những bạo chúa cai quản đám chị em này và được nếm mùi dao búa mà họ sẵn sàng vung lên bất cứ lúc nào. Thế cho nên tôi phải thận trọng gấp đôi, và nếu có ai đó trong đám chị em tỏ ý muốn bỏ bê khách hàng để vui thú cùng tôi thì việc thực hiện ý định ấy cũng bị sự thận trọng gấp đôi nói trên cản trở, cho đến một hôm, do những may mắn ngẫu nhiên, chí ít một nửa khó khăn đã được hoàn cảnh khách quan loại bỏ.

Vậy là một tối kia - hôm ấy tôi đặc biệt hứng thú và say mê trong việc tìm hiểu sinh hoạt sôi động nơi thành thị và đêm đã hết hơn phân nửa - vừa mệt mỏi vừa phấn chấn sau khi bát phố, tôi ngồi nghỉ bên ly rượu ngọt trong một tiệm cà phê bình dân. Ngoài phố gió bấc hú từng cơn, mưa trộn lẫn tuyết quất ràn rạt không ngừng xuống mặt đất, và tôi ngần ngại chưa muốn lên đường trở về nơi trú ngụ khá xa của mình. Nhưng chỗ dừng chân của tôi cũng chẳng có gì là ấm cúng mời mọc: người ta đã xếp một phần ghế chồng lên bàn để chuẩn bị đóng cửa, mấy mụ già quét dọn đã đang miệt mài chùi tấm giẻ lau trên sàn nhà cáu bẩn, đám bồi bàn đứng túm tụm cố rũ cơn buồn ngủ trĩu mi, và tôi nấn ná ngồi lại chủ yếu là vì những ấn tượng vừa thu lượm được còn quá sống động khiến việc quyết định chia tay cuộc đời và rút lui vào giấc ngủ sâu đối với tôi hôm nay khó hơn hẳn mọi ngày.

Trong tiệm vắng ngắt. Một người đàn ông dáng dấp như lái buôn súc vật ngồi ngủ gục bên chiếc bàn sát tường, áp má vào cái hầu bao bằng da. Đối diện với ông ta là hai ông già đeo kính, chắc hẳn mắc bệnh mất ngủ kinh niên, lẳng lặng ngồi chơi domino. Nhưng không xa chỗ tôi ngồi, chỉ cách hai bàn, có một cô gái ngồi đơn độc bên ly rượu mùi màu xanh. Có thể dễ dàng nhận ra cô ta cũng thuộc về đám chị em kia, nhưng cho tới nay tôi chưa gặp cô lần nào. Chúng tôi trao đổi những cái nhìn tò mò đánh giá đối phương, không phải là không có thiện cảm từ cả hai phía.

Cô ta có dáng dấp xa lạ của người ngoại quốc: dưới chiếc mũ dạ màu đỏ đội lệch một bên đầu là mái tóc đen mượt cắt ngắn che lấp một phần má hơi hõm vào theo một nét lượn mềm mại tương phản với hàng chân mày nhô cao. Cô ta có cái mũi hếch, cái miệng rộng tô son đỏ thắm và đôi mắt xếch, đuôi mắt hướng lên trên, con ngươi màu sáng đến gần như trong suốt, rất kỳ lạ, chẳng giống một ai. Đi chung với chiếc mũ đỏ là cái áo khoác màu hoàng yến, bên dưới thấp thoáng hằn lên một thân hình khiêm tốn về đường cong nhưng bù lại khá mềm mại và linh hoạt, thêm vào đó tôi còn kịp nhận ra cô ta có cặp chân thon dài như chân ngựa nòi, rất hợp khẩu vị tôi. Bàn tay cô ta chốc chốc nâng ly rượu mùi lên miệng có những ngón xòe ra hơi cong cong, không hiểu sao tôi đinh ninh bàn tay ấy nóng hổi, có lẽ tại những đường gân nổi rõ trên lưng bàn tay. Đã thế cô gái lạ còn có thói quen trề môi dưới ra đưa tới đưa lui cho nó cọ vào môi trên.

Hai chúng tôi trao đổi ánh mắt hồi lâu, mặc dù với đôi mắt xếch trong suốt của cô nàng chẳng ai dám chắc cô ta nhìn vào đâu. Cuối cùng, sau một hồi im lặng quan sát lẫn nhau, tôi kinh ngạc nhận ra cô nàng hất đầu ra hiệu với mình, cái dấu hiệu tiêu biểu, lời vẫy gọi về nơi vô định phi đạo đức mà các chị em trong nghề dùng để mời mọc khách cùng với tiếng gọi của loài chim báo tử. Tôi lộn trái túi áo ra ngoài, dùng hình ảnh thay cho câu trả lời; đáp lại cô ta chỉ lắc đầu tỏ ý bảo tôi không phải lo ngại chuyện tiền nong, lặp lại dấu hiện vẫy gọi một lần nữa rồi đặt mấy đồng bạc lẻ lên mặt bàn đá hoa trả tiền ly rượu mùi xanh lét và đứng dậy bước những bước êm ru ra cửa.

Tôi lật đật đi theo. Cháo tuyết nhoe nhoét ngập vỉa hè, mưa quất chéo xuống đầu xuống mặt, những bông tuyết lớn hình thù kỳ dị như những con thú mềm nhũn ướt át đáp nhẹ xuống vai, xuống mi mắt và tay áo tôi. Thế nên tôi nhẹ cả mình khi thấy người đẹp lạ mặt đưa tay vẫy một chiếc xe ngựa lắc lư chạy ngang. Cô ta cất giọng lơ lớ đọc cho người đánh xe địa chỉ nhà mình, ở một con phố mà tôi không biết, rồi chui tọt vào trong xe, và sau khi cánh cửa xe sập lại sau lưng, tôi buông mình ngồi xuống cạnh cô ta trên chiếc đệm ghế tồi tàn.

Tới tận lúc này, khi chiếc xe đêm đã lộc cộc lăn bánh, chúng tôi mới cất tiếng trao đổi trực tiếp với nhau. Tôi chủ động mở lời để phá tan sự im lặng sượng sùng khó xử lúc ban đầu. Cuộc trò chuyện của chúng tôi không có mào đầu, không rào trước đón sau gì hết; ngay từ phút đầu tiên nó đã tỏ rõ một sự tự do khác thường, vô trách nhiệm, không ràng buộc và không điều kiện, nó chông chênh lạ lùng như tình trạng chỉ thấy trong các giấc chiêm bao, khi bản thể của chúng ta gặp gỡ bóng đen không sự sống, hòa nhập vào nhau và vào chính bản thân mình, điều không thể xảy ra trong cuộc đời thực, khi thịt da thân thể mỗi người tách biệt khỏi người khác. Trong bối cảnh này điều đó trở thành có thể, và thú thật tôi cảm thấy rung động đến tận đáy sâu tầm hồn trước diễn biến kỳ lạ tuyệt vời của sự kiện thật mà như mơ này. Hai chúng tôi không phải một nhưng vẫn ít hơn hai cá thể; nếu trong hoàn cảnh bình thường sự có mặt của hai người tự khắc hình thành một mối quan hệ mang tính xã hội thì ở đây hoàn toàn không phải thế. Cô nàng có cái kiểu gác chân lên đùi tôi một cách tỉnh bơ cứ như thể tự vắt chân chữ ngũ; tất cả những gì cô ta nói và làm đều tự nhiên một cách lạ lùng, táo bạo và không bó buộc, như những ý tưởng cô đơn, và lòng bay bổng hạnh phúc tôi làm theo cô ta.

Tóm lại câu chuyện giữa chúng tôi không ngoài mục đích bày tỏ cảm tình sâu sắc nảy sinh từ cả hai phía ngay từ phút đầu nhìn thấy nhau, đi xa hơn nữa là những cố gắng thăm dò, khảo sát và phân tích tình cảm này, cũng như lời ước hẹn bằng mọi cách chăm sóc, vun trồng cho nó ngày càng nảy nở và trở nên đắc dụng. Ngoài ra, người bạn đồng hành còn tặng cho tôi những lời khen làm tôi nhớ tới lời úy lạo của một đấng chăn chiên, đức cha cố vấn hội đồng tôn giáo ở quê nhà, chỉ khác một điều, lời khen của nàng hào phóng và quả quyết hơn nhiều. Ngay từ cái nhìn đầu tiên, nàng cam đoan với tôi, con mắt tinh đời của nàng đã nhận ra ngay năng khiếu trời cho của tôi trong lĩnh vực ái tình, chắc chắn tôi sẽ mang lại cho mình và cho đời rất nhiều vui thú nếu tôi chịu bước vào một con đường nhất định và cống hiến cả cuộc đời cho sự nghiệp đó.

Về phần mình, nàng ngỏ ý sẵn sàng làm người thầy dẫn dắt tôi những bước đầu tiên, nhận tôi làm đệ tử và chỉ bảo cho tôi những điều cơ bản nhất trong nghề, bởi rõ ràng tài năng của tôi còn cần được mài giũa và uốn nắn bằng một bàn tay giàu kinh nghiệm... Đó đại khái là nội dung những điều nàng nói mà tôi đoán nhiều hơn hiểu, vì phù hợp với dáng vẻ bên ngoài, giọng nói của nàng là giọng lơ lớ của người ngoại quốc không rành tiếng Đức, phát âm sai bét và gần như chẳng có tí ngữ pháp nào, khiến cho từ ngữ trong một câu thường là trái nghĩa và không hiếm khi vô nghĩa, nhưng điều này chỉ càng làm cho cuộc trò chuyện giữa chúng tôi thêm đậm nét chiêm bao. Có điều ở đây phải đặc biệt nhấn mạnh rằng, nàng hoàn toàn không có thái độ tươi cười lả lơi, trong mọi hoàn cảnh - đôi khi là những hoàn cảnh hết sức lạ lùng - nàng luôn giữ vẻ mặt nghiêm khắc, gần như cau có, cả buổi tối hôm ấy và sau này trong suốt thời gian chúng tôi đi lại với nhau.

Chiếc xe ngựa dừng bánh sau một hồi lâu nhồi lắc, hai chúng tôi xuống xe và cô bạn đường của tôi trả công cho người đánh xe. Rồi chúng tôi leo lên một cái cầu thang dốc đứng hẹp như cái ống, sặc mùi bồ hóng, và người dẫn đường cho tôi mở khóa cửa phòng nàng nằm ngay đầu cầu thang. Khác hẳn ngoài trời, trong phòng ấm sực, mùi lò sưởi đốt quá nóng trộn lẫn với mùi phần sáp thơm phức, không gian như đặc quánh lại trong ánh sáng lờ mờ đỏ thẫm tỏa ra từ ngọn đèn bàn vừa được thắp lên. Một khung cảnh tương đối xa hoa bao bọc lấy tôi: những chiếc bàn xinh xắn bọc nỉ, trên đặt lọ hoa nhiều màu cắm đầy lá cọ, hoa giấy và lông công; vài bộ lông thú trải dưởi sàn; nằm chình ình chế ngự cả gian phòng là một cái giường căng màn màu đỏ kết tua vàng; và gương thì nhan nhản khắp nơi, ở cả những chỗ không ai ngờ tới, trên đỉnh màn và bức tường bên cạnh giường. Vì đã rất nóng lòng tìm hiểu tường tận về nhau nên chúng tôi vào việc ngay, và tôi ở lại đến tận sáng ngày hôm sau.

Rozsa, đó là tên người bạn tình của tôi, là người Hungary nhưng không rõ nguyên quán, vì mẹ cô đi theo một đoàn xiếc rong và kiếm sống bằng nghề nhảy lao đầu qua những chiếc vòng dán giấy bóng kính, còn cha cô là ai thì lại càng mù tịt. Từ nhỏ cô đã tỏ ra ham mê dục vọng vô độ, khi tuổi đời còn rất trẻ, không phải không có sự đồng ý ngấm ngầm của nạn nhân, cô đã bị bán vào một nhà chứa Budapest và hành nghề ở đó nhiều năm trời, là đối tượng ăn khách nhất của cơ sở ấy. Cho đến khi có một thương gia người Vienna phải lòng cô đến độ tưởng rằng mình không thể sống thiếu cô, ông ta đã vận dụng mọi mưu mô thủ đoạn, thậm chí nhờ cả đến sự tiếp tay của Hiệp hội đấu tranh chống nạn buôn bán phụ nữ để giải thoát cô khỏi cuộc sống giam cầm, nói trắng ra là ông ta tổ chức bắt cóc cô ra khỏi nhà thổ và đem về chứa chấp ở nhà mình. Đã có tuổi và mang nguy cơ dễ đột quỵ, nhưng quá sung sướng khi được một mình sở hữu người đẹp, ông ta quên cả giữ gìn đến nỗi bất thình lình hồn lìa khỏi xác ngay trong vòng tay cô ta, thế là Rozsa bỗng nhiên tự do như cánh chim trời. Từ đấy cô lại tiếp tục kiếm sống bằng nghệ thuật của mình, lang bạt kỳ hồ nay thành phố này mai thành phố khác và cách đây chưa lâu trôi dạt tới Frankfurt. Ở đây, do hoạt động nghề nghiệp còn xa mới đủ mức thỏa mãn nhu cầu của bản thân, cô ta cặp với một gã đàn ông vốn làm nghề đồ tể, nhưng được trời phú cho một sức lực cường tráng và bản tính hung dữ nên đã chuyển hẳn sang lĩnh vực dắt gái, tống tiền, bảo kê, tóm lại là tất cả các việc dao búa của xã hội đen. Thế là gã nghiễm nhiên trở thành chủ sở hữu Rozsa, và hoạt động buôn bán ái tình của cô là nguồn thu nhập chính không nhỏ của gã. Song gần đầy gã vướng vào một vụ đổ máu và phải vào tù bóc lịch, để lại cô một mình bơ vơ, và vì cô không có ý định ăn chay trong khoảng thời gian dài chờ gã ra tù nên cô để mắt đến tôi và quyết định chọn tôi làm đệ tử để truyền mọi ngón nghề của giới làng chơi.

Câu chuyện nhỏ này cô ta kể cho tôi nghe trong lúc chơi bời, và tôi cũng dốc bầu tâm sự về những sự kiện chính trong cuộc đời mình từ trước tới nay. Cũng phải nói thêm rằng lúc ấy và cả sau này, lời lẽ đóng một vai trò hết sức khiêm tốn trong mối quan hệ của chúng tôi, mọi trao đổi chỉ giới hạn ở các hướng dẫn, mệnh lệnh và tiếng gọi lấy trong vốn từ vựng của Rozsa thuở thiếu thời, cụ thể là những khái niệm thường dùng trên sân khấu rạp xiếc. Hình thức trao đổi này chỉ được mở rộng phong phú hơn khi chúng tôi ngỏ lời khen ngợi lẫn nhau, bởi những tiên đoán và hứa hẹn lúc ban đầu đã được thực tế chứng minh trên mức đầy đủ, và người thầy khó tính của tôi lặp đi lặp lại nhiều lần một cách hết sức hài lòng rằng, năng khiếu và phẩm chất của tôi trong lĩnh vực tình ái vượt ra ngoài mọi dự đoán lạc quan nhất của nàng.

Tới đây, thưa độc giả đáng kính, tôi lại ở vào một hoàn cảnh tương tự như đã có lần miêu tả trong những trang viết trước, khi tôi kể về lần đầu sung sướng tự phục vụ trong cửa hàng bánh kẹo, và tôi muốn khẩn khoản lưu ý quý vị rằng, không nên nhầm lẫn một hành động với ngôn từ dùng để gọi nó và đánh đồng cái sinh động đặc sắc của việc làm với ngữ nghĩa cứng nhắc tầm thường. Bởi nếu tôi tường trình rằng, những tháng sau đó cho tới khi rời khỏi Frankfurt lên đường sang Pháp, tôi luôn luôn cặp kè với Rozsa, thường xuyên có mặt ở nhà nàng, bí mật giám sát nàng lúc chinh phục khách hàng ngoài phố bằng cặp mắt xếch trong suốt, làn môi mọng không ngớt trề ra thụt vào, đôi khi còn lén lút trốn trong phòng lúc nàng tiếp khách (những lúc như vậy tôi hoàn toàn chẳng có lý do gì để ghen tuông), và không từ chối một phần thu nhập nàng chia cho, thì xin quý vị chớ tìm cách đặt cho hành vi của tôi một cái tên bất nhã và bỏ tôi vào chung một rọ với hạng ma cô trong xã hội đen như đã miêu tả ở trên. Ai tin rằng hành động làm cho người ta như nhau thì đã suy nghĩ một cách quá đơn giản. Riêng tôi muốn theo quan niệm thông thái trong dân gian cho rằng, khi hai người hành động giống nhau thì đó vẫn không bao giờ là cùng một việc; đúng thế, thậm chí tôi còn đi xa hơn ở chỗ khẳng định rằng, những khái niệm như “một gã say xỉn”, “một tay cờ bạc” hay “một kẻ dâm đãng” trong từng trường hợp cụ thể ngoài đời chẳng những không bao giờ đủ bao trùm và thể hiện toàn bộ con người bị gán cho cái tên ấy, mà trong những hoàn cảnh nhất định thậm chí còn không đủ khả năng chạm đến bản chất con người anh ta. Đó là cách suy nghĩ của tôi, người khác có thể đánh giá sự việc theo kiểu khác - chỉ xin quý vị đừng quên rằng đây là lời tự thú do tôi tự nguyện viết ra, và đó là những điều lẽ ra tôi hoàn toàn có thể giấu nhẹm đi nếu muốn.

Song ở đây tôi đã sa đà vào việc miêu tả mối quan hệ ngắn ngủi này một cách chi tiết tỉ mỉ hơn mức thông thường, đó là vì tôi tin rằng sự kiện ấy mang một ý nghĩa quyết định trong quá trình tự nâng cao học vấn của tôi: không phải theo cái nghĩa giúp cho tôi trở nên tinh tế lịch sự hơn trong giao tiếp xã hội - để hướng dẫn tôi về mặt này thì bông hoa dại phương Đông kia hoàn toàn không thích hợp. Nhưng tôi vẫn buộc lòng phải dùng chữ “tinh tế” ở đây, bởi kho tàng ngôn ngữ của chúng ta không cung cấp được một từ nào khác phù hợp hơn cho những kiến thức tôi thu lượm được từ mối quan hệ với người tình và người thầy nghiêm khắc này, người luôn đặt ra những đòi hỏi cao tương ứng với năng khiếu của tôi. Thêm vào đó cũng xin lưu ý quý vị rằng, ở đây tôi không muốn nói đến một sự tinh tế trong ái tình, mà là sự tinh tế thông qua ái tình. Sự nhấn mạnh ở điểm này là điều tối cần thiết, vì nó nhắc nhở ta về sự khác biệt và đồng thời là mối dây liên hệ giữa phương tiện và mục đích, một cái mang nghĩa hẹp và riêng, trong khi cái kia mang tính chất chung và tổng quát hơn nhiều. Ở một đoạn nào đó trong các trang viết trước tôi đã có lần nói rằng, cuộc đời với những thử thách khác thường đặt ra cho tôi những đòi hỏi tinh thần cực kỳ cao và không cho phép tôi tốn sức vào dục vọng. Nếu thế thì trong khoảng thời gian nửa năm trời ghi đậm dấu ấn của cái tên ngắn ngủi nhưng táo bạo Rozsa, tôi đã vi phạm điều này - chỉ có điều “tốn sức” ở đây là hiểu theo nghĩa hại sức khỏe, hoàn toàn không thích hợp trong một số trường hợp tế nhị nhất định. Vì hành vi tốn sức này lại có tác dụng bồi đắp tinh thần và, nếu hội đủ những điều kiện nhất định, lại giúp chúng ta đủ khả năng thực thi những hành động phi thường không phải việc làm của kẻ nhu nhược. Tôi tự hào không ít khi phát minh ra cụm từ “bồi đắp tinh thần” theo ý nghĩa này, một sáng tạo ngẫu hứng để chọi lại thành kiến về việc làm “tốn sức” bị coi là thiếu đạo đức kia. Bởi trong thâm tâm tôi biết, mình sẽ không thể sắm một số vai diễn trong đời một cách thanh nhã và tinh tế như thế, nếu không được đào tạo qua trường tình khắc nghiệt của Rozsa.

Chương bảy

Gần tới ngày lễ thánh Michael*, khi mùa thu chớm nhuộm vàng tán lá những hàng cây bên đường, là đã đến lúc tôi có thể lên đường nhận chỗ làm được thu xếp nhờ sự quảng giao của cha đỡ đầu Schimmelpreester. Và một buổi sáng đẹp trời, sau cuộc chia tay bịn rịn với mẹ tôi (nhân đây xin nói thêm rằng quán trọ của bà sau khi có một chị giúp việc đã hoạt động khá vững và bước đầu mang lại những thành quả khiêm tốn nhất định), tôi lên tàu với hành trang ít ỏi đựng không đầy chiếc vali nhỏ, để cho những bánh xe lăn hối hả đưa mình đến một cái đích mới trong đời: Paris hoa lệ, thủ đô nước Pháp.

•

Ngày lễ thánh Michael là ngày 29 tháng Chín.

Những chiếc bánh xe vội vã quay, dập dình vấp váp dưới toa tàu hạng ba gồm nhiều khoang ngồi thông nhau với những băng ghế gỗ vàng khè, bên trên là đám hành khách thuộc tầng lớp dưới lam lũ và buồn tẻ, cả ngày ngủ gà ngủ gật, nhai nhóp nhép, túm tụm lại chuyện gẫu hoặc đánh bài. Chỉ mấy đứa bé chừng hai đến bốn tuổi là đánh thức được chút cảm tình trong tim tôi, mặc dù thỉnh thoảng chúng cũng gào khóc điếc tai. Tôi lấy những gói kem rẻ tiền nhỏ xíu đựng trong túi giấy mẹ tôi cho tôi mang theo ăn đường ra chia cho tụi nhỏ, vì tính tôi ưa san sẻ, sau này những của cải từ tay người giàu lọt vào tay tôi cũng được dùng vào không ít việc làm với mục đích tốt đẹp. Thế là mấy đứa trẻ chốc chốc lại chập chững lần đến chỗ tôi ngồi, đưa những bàn tay nhỏ xíu dính lằng nhằng nắm áo tôi bi bô thông báo điều gì đó, và cười vang lên sung sướng khi tôi đáp lại cũng bằng giọng ngọng líu ngọng lô như vậy. Quan hệ tốt với tụi nhỏ mang lại cho tôi một vài ánh mắt thiện cảm của đám người lớn, mặc dù tôi vẫn giữ thái độ xa cách và lảng tránh mọi tiếp xúc với họ. Cuộc hành trình ngày hôm ấy cũng dạy cho tôi thêm một bài học, đó là một người được trang bị trí tuệ càng sắc sảo và tâm hồn càng nhạy cảm đối với những gì thuộc về nhân bản thì lại càng chìm đắm xuống hố sâu trầm uất khi quan sát đám hạ lưu. Đương nhiên tôi vẫn biết rằng những con người khốn khổ ấy không có lỗi gì trong sự xấu xí hèn mọn của họ, rằng họ còn mải bận tâm với những niềm vui nho nhỏ và nỗi lo khổng lồ của mình, tóm lại họ phải è cổ chịu mọi gánh nặng hỉ - nộ - ái - ố của kiếp người. Nhìn từ góc độ nhân đạo thì người nào trong đám họ cũng đáng thương xót. Song được tạo hóa tặng cho tâm hồn khao khát cái đẹp và trái tim dễ bị tổn thương, tôi không thể nhìn họ lâu mà không đưa mắt đi chỗ khác, chỉ những đứa trẻ còn rất hồn nhiên, háo hức nhận món đồ ngọt tôi chia và hớn hở cười khi tôi nhại giọng bi bô của chúng, là xứng đáng đón nhận cảm tình của tôi.

Nhân tiện tôi cũng muốn nói thêm để quý độc giả yên lòng, rằng đây là lần cuối cùng tôi phải ngồi trong một toa tàu hạng ba với những kẻ đồng hành hạ tiện. Cái được gọi là số phận, kỳ thực được lèo lái do chính bản thân ta, đã mau chóng vạch ra cho tôi một con đưòng theo những quy luật chẳng ai hay nhưng không sai lạc bao giờ, để điều đó không xảy ra một lần nào nữa.

Lẽ dĩ nhiên tấm vé tàu của tôi hoàn toàn hợp lệ, và tôi thưởng thức sự hợp lệ ấy một cách đặc biệt - vì nhờ nó sự có mặt của tôi trên tàu cũng hoàn toàn hợp lệ và tôi có thể đàng hoàng đưa nó cho những người soát vé trong tấm áo choàng thô suốt ngày nặng nề đi qua đi lại các toa tàu, để họ bấm vào đó một lỗ và đưa trả lại với thái độ dửng dưng của người thi hành công vụ. Họ làm việc ấy câm nín và vô cảm, tức là: với vẻ lãnh đạm gần như đã tiêu diệt hết mọi cảm xúc và phản ứng, thái độ ấy gợi lên trong tôi khá nhiều suy nghĩ về cách đối xử lạnh lùng xa lạ mà một số người, đặc biệt là công chức, cho rằng phải áp dụng trong quan hệ với đồng loại. Con người mẫn cán vừa mới bấm lỗ vào tấm vé hợp lệ của tôi sống bằng công việc ấy, đâu đó ngoài đời hẳn ông ta cũng có một mái nhà, ngón tay ông ta đeo nhẫn cưới, vậy là ông ta cũng có vợ, có con. Nhưng tôi có cảm tưởng mình không được phép quan tâm đến khía cạnh con người của ông ta, và những thắc mắc về đời tư để lộ ra rằng tôi không chỉ coi ông ta là một con rối công chức vô danh là điều hoàn toàn không đúng chỗ. Ngược lại, bản thân tôi cũng có một hoàn cảnh sống riêng có thể làm ông ta tò mò tự hỏi mình hoặc hỏi tôi, song chuyện ấy khó có, phần vì ông ta chẳng nghĩ ra, phần vì ông ta không hơi đâu hạ cố hỏi han khách đi tàu. Ông ta chỉ quan tâm đến một điều duy nhất, đó là sự hợp lệ của tấm vé của tôi, một con rối hành khách vô danh, chứ còn sau khi thời hạn ghi trên vé đã hết và cuống vé đã bị thu hồi thì tôi đi đâu, làm gì ông ta cũng mặc xác.

Có điều gì lạ lẫm và thiếu tự nhiên trong sự tiếp xúc này, nhưng người ta vẫn ngấm ngầm chấp nhận nó, bởi phá lệ là một việc bất thường, thậm chí có thể bảo là đi quá xa, vì chỉ cần một cử chỉ hơi lệch ra khỏi chuẩn mực ấy cũng đã đủ gây cảm giác sượng sùng khó xử cho cả đôi bên. Quả thực lúc chập tối một viên công chức hỏa xa, ngọn đèn bão treo toòng teng nơi thắt lưng, đã trả lại cho tôi tấm vé với một cái nhìn dài hơn thông lệ và một nụ cười chắc hẳn dành cho gương mặt trẻ trung của tôi.

“Anh đi Paris?” ông ta hỏi, mặc dù cái đích chuyến đi của tôi được ghi rõ rành rành trên vé.

“Dạ đúng thế, thưa ông thanh tra”, tôi nhanh nhảu gật đầu. “Tôi đi đến đó.”

“Anh đến đó làm gì?” ông ta hỏi thêm câu nữa.

“Ông biết không”, tôi trả lời, “tôi được giới thiệu đến đó làm việc trong ngành khách sạn.”

“Chà chà!” ông ta bảo. “Chúc anh nhiều may mắn!”

“Cũng xin chúc ông nhiều may mắn, ông chánh thanh tra”, tôi đáp lại. “Và xin gửi lời chào bà nhà cùng các cháu!”

“Ơ, cám ơn - úi chà!” ông ta cười bối rối, rõ ràng không biết nói gì thêm, và hấp tấp quay đi, bước chập choạng vấp một cái mặc dù dưới đất chẳng có chướng ngại vật nào. Một chút tình người ấm áp cũng đủ làm ông ta mất thăng bằng đến thế...

Cả khi đến biên giới, lúc tất cả hành khách phải xuống tàu mang hành lý vào trình báo thuế quan cửa khẩu hay còn gọi là nhà đoan*, tôi vẫn rất cao hứng, lòng bay bổng với một lương tâm trong sạch vì thực tình trong cái vali tí xíu của tôi chẳng có gì cần phải che giấu con mắt nhà chức trách; và thời gian chờ đợi dài dằng dặc (dĩ nhiên các quan chức thuế vụ phải ưu tiên tiếp hành khách hạng sang trước để rồi sau đó càng cảm thấy có trách nhiệm lục tung hành lý của đám dân đen một cách kỹ lưỡng hơn) cũng không làm vẩn đục nổi tâm trạng vui vẻ của tôi. Thế nên khi đến lượt phải giở của nả ra cho họ kiểm tra, tôi lập tức bắt chuyện với người đàn ông đứng sau quầy, một nhân viên sở thuế, bộ tịch mẫn cán như thể muốn rũ tung từng chiếc áo sơ mi và lộn trái từng chiếc tất của tôi ra xem trong đó có chứa đồ quốc cấm không, với dụng ý trước hết lấy cảm tình của ông ta và sau nữa đánh lạc hướng để ông ta đừng quá tỉ mỉ trong khi làm nhiệm vụ. Người Pháp rất thích nói chuyện và trọng ngôn ngữ - một điều hoàn toàn đúng! Chẳng phải ngôn ngữ là thứ phân biệt con người với loài vật đó sao, và người ta không phải là không có lý khi cho rằng con người càng nói giỏi thì càng khác xa súc vật - nhưng mà phải là nói giỏi tiếng Pháp, vì dân tộc tự tôn này chỉ coi tiếng nói của mình là tiếng người. Tôi hình dung ra những bộ lạc yêu đời thời cổ Hy Lạp, bộ lạc nào cũng coi thổ ngữ của mình là tiếng nói chung nhất của loài người, còn những ngôn ngữ khác chẳng qua chỉ là những tiếng gầm gừ man rợ mà thôi - một quan điểm được phần còn lại của thế giới không ít thì nhiều, tự nguyện hay miễn cưỡng chấp nhận, và thế là tiếng Hy Lạp thời cổ đại, như tiếng Pháp trong thời đại chúng ta ngày nay, nghiễm nhiên được coi là ngôn ngữ tinh tế nhất.

•

Tiếng Pháp trong nguyên bản là Douane. Sau đây các từ tiếng Pháp xen vào trong câu sẽ được dịch và để chữ nghiêng cho câu văn không bị gián đoạn. Trường hợp đặc biệt sẽ có chú thích riêng.

“Bonsoir, monsieur le commissaire!”* tôi đon đả chào tay nhân viên sở thuế, cố ý nhấn trọng tâm và ngân nga kéo dài âm tiết thứ ba trong từ commissaire. "Tôi cũng như tất cả tài sản của tôi hoàn toàn thuộc quyền kiểm soát của ông. Rồi ông sẽ thấy, tôi là một người trẻ tuổi lương thiện, tuyệt đối tuân thủ pháp luật và không mang theo bất cứ thứ gì lậu thuế. Tôi xin cam đoan là ông chưa bao giờ kiểm tra một món hành lý nào vô hại hơn cái vali này của tôi.”

•

“Xin chào ông thanh tra!” (tiếng Pháp, như tất cả những chữ in nghiêng trong đoạn đối thoại sau).

“Ái chà!” ông ta ngẩng lên nhìn kỹ mặt tôi. “Anh có vẻ là một công dân gương mẫu và lại còn vui tính nữa. Nhưng anh nói tiếng Pháp khá lắm. Anh là người Pháp à?”

"Dạ phải và không phải”, tôi đáp. "Gần như thế. Có thể bảo là nửa nọ nửa kia, thưa ông. Dù gì chăng nữa tôi cũng là một người ủng hộ nhiệt tình nước Pháp và một đối thủ không khoan nhượng chống lại việc thôn tính vùng Alsace-Lorraine*!”

•

Theo Hiệp ước hòa bình Frankfurt chấm dứt cuộc chiến tranh Đức - Pháp (1870 - 1871) nước Pháp bị buộc phải cắt xứ Alsace-Lorraine cho Đức.

Nét mặt ông ta giãn ra trong một vẻ mà tôi muốn gọi là tâm trạng cảm động-nghiêm trang.

“Thưa ông", ông ta trang trọng tuyên bố, “tôi không làm mất thì giờ của ông nữa. Ông hãy đóng nắp vali và tiếp tục cuộc hành trình đến thủ đô thế giới, với lời chúc tốt lành nhất của một người Pháp ái quốc!”

Và trong lúc tôi nhanh tay gom góp mấy món đồ ít ỏi của mình, miệng không ngớt cảm ơn, ông ta đã vạch dấu phấn trắng lên cái nắp vali còn chưa đóng lại của tôi. Tuy nhiên trong khi thu dọn, do một sự tình cờ của số phận, chiếc vali của tôi đã mất đi sự lương thiện mà tôi vừa lớn tiếng cam đoan một cách trung thực, vì sau khi đóng nắp nó chứa trong mình nhiều hơn một món đồ so với trước khi mở nắp. Số là sát cạnh tôi, bên thanh chắn bọc kẽm và quầy kiểm tra hành lý, chỗ làm việc của các nhân viên sở thuế, có một quý bà trung niên mặc áo lông đội mũ nhung hình quả chuông cắm lông chim diệc đang vươn cổ qua chiếc vali mở phanh nóng nảy tranh luận với viên công chức kiểm tra mình, ông này rõ ràng không đồng ý với bà ta về giá trị một món đồ thuộc sở hữu của bà, một tấm đăng ten mà ông công chức cầm trên tay. Những đồ vật đẹp đẽ bà ta mang theo khi đi đường, trong số đó có tấm đăng ten đối tượng tranh cãi bị ông công chức mẫn cán phát hiện ra, nằm lăn lóc gần như lẫn lộn với hành lý của tôi, gần nhất là một cái hộp nhỏ bằng da dê mịn vuông vắn trông như hộp đựng nữ trang, và trong lúc người bạn mới quen đánh dấu đã kiểm tra lên nắp vali tôi thì cái hộp này tự động chui tọt vào đó cùng với những đồ vật khác của tôi. Đó là một sự kiện tình cờ hơn là có chủ ý, xảy ra trong một phút tiện tay giữa bối cảnh ồn ào náo nhiệt, có thể nói rằng đó là hậu quả của tâm trạng cao hứng sau khi tôi trổ tài ăn nói và chiếm được cảm tình của người đại diện pháp luật đất nước tôi sắp đặt chân tới. Trên thực tế tôi không hề nghĩ tới cái hộp trời cho kia trong suốt chặng đường còn lại, và câu hỏi liệu quý bà nọ khi thu thập hành lý lên đường đi tiếp có phát hiện ra mất mát của mình không cũng chỉ thoáng lướt qua trong đầu tôi. Nhưng chẳng bao lâu sau tôi sẽ biết ngay thôi.

Thế rồi con tàu chở tôi đi, sau cuộc hành trình tính cả thời gian gián đoạn kéo dài đến mười hai tiếng đồng hồ, chầm chậm lăn bánh vào ga Bắc Paris. Giữa lúc những người phu khuân vác lăng xăng mời chào hành khách hạng sang nhiều hành lý, trong khi những người này còn bận ôm hôn chào hỏi thân nhân bạn bè ra đón và các nhân viên soát vé nhiệt tình chuyền qua cửa sổ cửa lên xuống của toa xe hành lý xách tay và chăn dạ ủ chân cho họ, có một chàng trai trẻ đơn độc âm thầm, giữa cảnh ồn ào náo nhiệt chẳng được ai đếm xỉa tới, tự mình xách chiếc vali nhỏ bước xuống khỏi toa tàu dành cho công dân hạng ba và rời khỏi không gian xô bồ hỗn tạp của nhà ga. Ra đến bên ngoài, trên đường phố bẩn thỉu nhầy nhụa (trời đang lâm râm mưa phùn) cũng có một hai người đánh xe ngựa vung roi về phía tôi gọi “Này! Có đi xe không bồ?" hoặc “cậu bé” hay cái gì đó đại loại như vậy, chắc vì thấy tôi xách vali. Nhưng tôi lấy gì mà trả tiền xe? Sau khi mua vé tàu tôi đã gần như nhẵn túi, dẫu rằng cái hộp nhỏ xinh xẻo kia hứa hẹn một sự cải thiện đáng kể tình hình tài chính của tôi, nhưng ruột gan của nó chưa thể móc ra sử dụng ngay lúc này được. Vả lại đi xin việc làm mà nghễu nghện ngồi xe ngựa thì có lẽ cũng hơi chướng. Do đó tôi đã tính đến chuyện phải cuốc bộ suốt chặng đường chắc là khá xa đến đó, và bắt đầu lễ phép hỏi khách bộ hành đường đến quảng trường Vendôme (tôi tế nhị không nhắc đến cả tên khách sạn lẫn tên phố Rue Saint-Honoré). Rất nhiều người đi qua mà không hề chậm bước dù chỉ để nghe câu hỏi của tôi. Mà thực ra bộ dạng tôi cũng đâu đến nỗi rách rưới lắm, bà mẹ tốt bụng của tôi đã cắn răng bỏ ra mấy đồng bạc sắm sửa cho tôi một bề ngoài tương đối tươm tất lúc đi đường. Đôi giày tôi đi đã được đóng lại đế và vá kín, bên ngoài tôi mặc một chiếc áo choàng ấm có bao tay, và đội một chiếc mũ thể thao càng làm tôn lên vẻ đẹp của mái tóc vàng óng mượt. Nhưng một thanh niên mặt non choẹt đi bộ tự xách vali, không thuê nổi một người phu khiêng hành lý và có vẻ cũng không đủ tiền để đi xe ngựa, thì không đáng để những thành viên của nền văn minh lãng phí một cái nhìn hay một lời nói. Thực ra cũng có thể họ sợ phải dính líu với tôi, bởi tôi mang trên người dấu ấn của một căn bệnh đáng ngại, đó là bệnh nghèo, nó không những nguy hiểm mà còn đáng ngờ, vì nó có thể kèm theo nhiều chứng tệ hại hơn nữa; đối với hạng phế phẩm của xã hội như thế, người đời cảm thấy khôn ngoan nhất là giả đui giả điếc làm lơ. Người ta thường nói “nghèo không phải là một tội”, nhưng đó chỉ là lời nói suông. Bởi nghèo là một cái gì đó vô cùng khó chịu trong con mắt người có của, nửa như một tì vết, nửa như lời oán trách vu vơ, nhìn chung rất đáng ghét, và hậu quả là không ai muốn dây dưa gì với nó.

Thái độ xa lánh của con người trước sự nghèo khó đã không ít lần làm tôi đau đớn, và ở đây cũng thế. Cuối cùng, chính tôi cũng chẳng biết tại sao, tôi giữ đại một bà cụ già móm mém đẩy một chiếc xe nôi lỉnh kỉnh đầy bát đĩa lại hỏi, và may mắn làm sao bà cụ không những chỉ đường mà còn bảo tôi chỗ có thể đón xe công cộng để đến cái quảng trường lừng danh nọ. Tôi có đủ vài xu lẻ để sử dụng phương tiện giao thông loại này, nên rất vui mừng cảm ơn người cung cấp thông tin. Càng nói chuyện lâu và nhìn kỹ mặt tôi, cái miệng móm mém không răng của bà lão tốt bụng càng nở rộng trong một nụ cười thân thiện, cuối cùng bà đưa bàn tay gân guốc cứng quèo lên vuốt má tôi và bảo: “Chúa phù hộ cho cậu, cậu bé!” Cử chỉ âu yếm của bà lão làm tôi sung sướng vô cùng, hơn cả sau này khi được nhận vuốt ve từ những bàn tay nuột nà xinh đẹp hơn nhiều...

Paris không gây được ngay ấn tượng choáng ngợp ở người khách bộ hành khi mới rời khỏi nhà ga, song càng vào gần đến trung tâm phố xá càng tăng vẻ lộng lẫy huy hoàng. Từ chỗ ngồi chật hẹp chiếm được trên chiếc xe đò, cái vali nhỏ kẹp giữa hai đầu gối, tôi ngước cặp mắt đầy ngưỡng mộ và kính cẩn - lòng tự ái đàn ông không cho phép tôi lộ vẻ sợ sệt - nhìn ra những đại lộ và quảng trường hoành tráng nườm nượp xe cộ và người đi lại, các cửa hàng sáng trưng quyến rũ, các quán ăn và tiệm cà phê mời mọc, các nhà hát mặt tiền rực rỡ dưới ánh đèn khí hoặc đèn điện chói mắt, trong khi người đánh xe xướng lên những địa danh đã bao lần người cha tội nghiệp của tôi nhắc đến bằng giọng run run cảm động: “Place de la Bourse”, “Rue du Quatre Septembre”, “Boulevard des Capucines”, “Place de l’Opéra” và nhiều cái tên khác nữa.

Tiếng ồn ào không dứt của đám đông, tiếng la chói tai của dân bán báo, cộng với ánh đèn rực rỡ làm các giác quan tôi như tê liệt. Trước các tiệm cà phê, dưới mái hiên che mưa nắng người ta thản nhiên đóng bộ áo măng tô và mũ phớt, cây ba-toong kẹp giữa hai đầu gối, ngồi bên những chiếc bàn nhỏ như trong nhà hát nhìn ra dòng thác giao thông trước mặt, trong lúc những bóng người lam lũ luồn dưới chân họ nhặt đầu mẩu thuốc lá. Họ chẳng đếm xỉa gì đến những kẻ này và cũng không tỏ vẻ bực mình với việc làm luồn cúi của bọn họ. Rõ ràng họ coi đó là một phần chính thức không tách rời của nền văn minh với những diễn biến ồn ào vui nhộn họ đang thích thú thưởng thức từ chỗ ngồi an toàn của mình.

Đã đến Rue de la Paix nổi tiếng nối liền quảng trường nhà hát lớn với Place Vendôme, tôi xuống xe bên chỗ hàng cột đội bức tượng vị hoàng đế vĩ đại và tiếp tục đi bộ đến mục tiêu đích thực của mình nằm ở Rue Saint-Honoré, con phố chạy thẳng vào Rue de Rivoli theo lời người cha đỡ đầu thông thái của tôi. Tôi tìm ra địa điểm này không khó khăn gì, vì từ xa hàng chữ tên khách sạn “Saint James and Albany” vừa to vừa sáng đã nổi lên đập vào mắt người đi đường.

Ở đó người đi kẻ đến tấp nập. Các quý ông quý bà chuẩn bị lên đường đứng cạnh những cỗ xe ngựa chất đầy rương hòm phân phát tiền boa cho đám gia nhân phục vụ mình, trong khi các gia nhân khác hì hục vác hành lý của khách vừa mới đến vào trong. Tới đây hẳn quý độc giả sẽ mỉm cười độ lượng khi tôi phải thú thật rằng, tâm trạng rụt rè bỗng nổi lên giằng co với bản chất táo bạo thường ngày của tôi và ngăn cản tôi bước qua cửa chính tòa nhà kiêu hãnh sang trọng này. Chẳng lẽ quyền lợi và nghĩa vụ kết hợp lại cũng không đủ giúp tôi có thêm can đảm hay sao? Chẳng phải tôi đã được giới thiệu và được nhận vào làm ở đây, và chẳng phải cha đỡ đầu Schimmelpreester của tôi từng là bạn chí thân của người lãnh đạo khách sạn này? Nhưng rồi cuối cùng sự khiêm tốn khuyên tôi không nên sử dụng lối đi của khách qua hai cánh cửa quay bằng kính sáng choang mà theo lối cửa hông như đám gia nhân mặc đồng phục khuân vác hành lý. Có điều bọn này, chẳng biết nghĩ tôi thuộc hạng người nào, nhất quyết không cho tôi đi qua với lý do tôi không phải nhân viên khách sạn, thế là cực chẳng đã tôi đành xách chiếc vali bé tí bước vào khoang kính của một trong hai cánh cửa quay lộng lẫy, và càng ngượng ngùng khi một cậu nhỏ mặc đồng phục đuôi én màu đỏ đứng chực sẵn ở đó xông ra đẩy cửa giúp. “Chúa phù hộ cho cậu, cậu bé!” tôi lúng túng bảo cậu ta, vô tình lặp lại đúng những lời của bà cụ tốt bụng - và làm cậu ta phá lên cười khanh khách như những đứa bé trên tàu lúc giỡn với tôi.

Bước vào trong tôi thấy mình lọt thỏm giữa một gian đại sảnh hoành tráng với đèn chùm pha lê, cột đá hoa cương đỏ và một hành lang nhỏ chạy dọc theo tường ở chiều cao lưng chừng, một làn sóng người không ngừng chuyển động trong đó, những người đã ăn mặc chỉnh tề để lên đường, cả một vài quý bà ôm trên tay con chó cảnh, ngồi thụt sâu trong những chiếc ghế bành êm ái hoặc đứng trên mặt sàn trải thảm gần dãy cột. Một gã trai mặc đồng phục gia nhân hăng hái quá mức muốn giành mang chiếc vali cho tôi. Tôi giật lại và quay sang phải, bước tới chỗ ngồi rất dễ nhận ra của người gác cổng, một người đàn ông hom hem với cái nhìn lạnh lẽo mặc đồng phục thêu chỉ vàng, rõ ràng đã quen nhận những món tiền lót tay hậu hĩnh. Ông ta đang bận rộn trả lời những câu hỏi của đám công chúng bu quanh bằng ba hay bốn thứ tiếng, thỉnh thoảng dừng lại nở một nụ cười nhã nhặn trao chìa khóa phòng cho khách. Tôi phải đợi khá lâu mới có cơ hội hỏi ông ta hôm nay ngài Stürzli có mặt ở khách sạn không và liệu tôi có thể ra mắt ngài được không.

“Anh muốn gặp Monsieur Stürzli?” ông ta hỏi với vẻ ngạc nhiên kênh kiệu. “Thế anh là ai?”

“Một nhân viên mới của khách sạn”, tôi trả lời, “được tiến cử với đích thân ngài tổng giám đốc.”

“Lạ nhỉ!” con người kênh kiệu ấy thốt lên và chêm vào với vẻ mỉa mai làm tôi cảm thấy bị tổn thương sâu sắc:

“Tôi không nghi ngờ rằng Monsieur Stürzli đã nhiều tiếng đồng hồ mòn mỏi mong chờ anh tới. Xin anh quá bộ đi vài bước sang chỗ quầy tiếp tân.”

“Ngàn lần cảm ơn ông, ông gác cổng”, tôi đáp. “Và mong rằng trong tương lai ông nhận được dồi dào tiền thưởng để có thể sớm rút về vui thú điền viên!”

“Thằng khùng!” tôi nghe ông ta chửi với theo sau lưng mình. Nhưng tôi chẳng thèm quan tâm. Tôi lại tha món hành lý xách tay, vật bất ly thân của mình, tới quầy tiếp tân trong thực tế đúng là chỉ cách chỗ ông gác cổng vài bước, ở cùng một phía gian đại sảnh. Chỗ này còn bị nguời ta bao vây dày đặc hơn cả chỗ kia. Một đám đông tranh giành sự chú ý của hai người đàn ông mặc lễ phục chỉnh tề đứng sau quầy, hỏi về chỗ đặt trước, nhận số phòng, ghi họ tên vào phiếu đăng ký. Để tới được sát bên quầy tôi phải tốn khá nhiều kiên nhẫn, song cuối cùng cũng đến lúc tôi được đứng mặt đối mặt với một trong hai nhân viên tiếp tân, một người đàn ông còn trẻ với hàng ria mép cong vểnh lên, đeo kính kẹp mũi và có nước da cớm nắng xanh xao.

“Ông muốn thuê phòng?” ông ta hỏi, vì tôi khiêm tốn đợi ông ta mở lời trước.

“Ô không - không phải thế ạ, thưa ông giám đốc”, tôi đáp với nụ cười cầu tài. “Có thể nói tôi gần như đã là người làm ở khách sạn này. Họ tôi là Krull, tên là Felix, tôi đến để nhận một chân giúp việc theo thỏa thuận giữa ngài Stürzli và người bạn chí thân của ngài là giáo sư Schimmelpreester, cha đỡ đầu của tôi. Số là...”

“Lùi lại!” ông ta hạ giọng vội vã nói nhanh. “Đợi lát nữa! Anh hãy lùi hẳn lại đằng kia!” Một vệt ửng hồng thoáng hiện trên làn da cớm nắng của ông ta trong lúc ông ta bồn chồn đảo mắt nhìn quanh, cứ như thể sự xuất hiện của một nhân viên mới không mặc đồng phục, hình ảnh tiết lộ con người và hoàn cảnh cá nhân của anh ta với đông đảo công chúng ở đây là một điều khiếm nhã lớn có thể làm ông ta mất mặt. Quả thực một số người đứng bên quầy đã tò mò nghển đầu lên.

Người ta ngừng cả việc khai phiếu đăng ký để quay sang nhìn tôi.

"Lẽ dĩ nhiên, thưa ông giám đốc!” tôi cũng thấp giọng trả lời và lùi hẳn lại đứng cách những người khách xếp hàng sau tôi một quãng. Cũng phải nói thêm rằng lúc bấy giờ lượng khách đợi lấy phòng đã bớt đông, và sau ít phút, đương nhiên phải hiểu đó chỉ là tạm thời thôi, trước quầy tiếp tân đã trống trơn chẳng còn ai.

“Nào, anh kia?” lúc này ông có nước da cớm nắng mới quay sang gọi với về phía tôi, vì tôi đứng khá xa ông ta.

“Nhân viên tập sự Felix Krull có mặt”, tôi đứng tại chỗ đáp, muốn buộc ông ta phải tiến về phía mình.

“Anh hãy lại gần đây!” ông ta bực bội bảo. “Anh tưởng tôi thích gân cổ lên trao đổi với anh ở khoảng cách này hay sao?”

“Tôi đứng ở chỗ này là theo lệnh ông, thưa ông giám đốc”, tôi trả lời và ngoan ngoãn bước lại gần hơn, “để đợi chỉ dẫn tiếp theo của ông.”

“Chỉ dẫn của tôi”, ông ta đay nghiến, “quả thực là tối cần thiết. Anh làm cái trò gì ở đây? Anh nghĩ thế nào mà ngang nhiên đi qua cửa chính và xông vào đứng lẫn với khách như vậy?”

“Ngàn lần xin ông thứ lỗi cho”, tôi nhũn nhặn đáp, “nếu đó là lỗi của tôi. Tôi không tìm được đường nào khác nên đành phải đi qua cửa quay vào đại sảnh để đến chỗ ông. Nhưng tôi xin cam đoan rằng dù phải đi cửa sau và lối đi có tối tăm chật hẹp đến mấy tôi cũng không nề hà để được ra mắt ông.”

“Anh ăn nói gì mà lạ thế!” ông ta quở, và một thoáng hồng lại hừng lên trên cặp má hóp xanh xao. Tôi bỗng thấy có cảm tình với cái tật hay đỏ mặt của ông ta.

“Anh nếu không khờ khạo thì lại thông minh quá mức đấy!” ông ta thêm vào.

“Tôi hy vọng sớm có cơ hội chứng tỏ với cấp trên là trí thông minh của mình nằm đúng trong phạm vi cho phép”, tôi đáp lại.

“Tôi không biết liệu anh có được cơ hội ấy hay không”, ông ta bảo. “Hiện nay chúng tôi không có chỗ làm nào trống cả.”

“Tôi xin phép được lưu ý ông rằng”, tôi nhắc ông ta, “đây là một giao kèo chắc chắn giữa ngài tổng giám đốc và người bạn thời thanh niên của ngài, đồng thời là người nhấc tôi ra khỏi chậu nước rửa tội. Tôi đã ý tứ không đòi gặp ngài Stürzli, vì tôi biết ngài không mòn mỏi mong chờ sự ra mắt của tôi, tôi không phải là người hay ảo tưởng, tôi hiểu rằng có thể mãi sau này, mà cũng có thể chẳng bao giờ tôi được diện kiến ngài. Nhưng chuyện ấy không quan trọng. Quan trọng hơn nhiều là ở chỗ tôi toàn tâm toàn ý ra mắt ông, thưa ông giám đốc, để được nghe ông chỉ giáo bằng cách nào và ở đâu tôi có thể chứng tỏ sự hữu ích của mình.”

“Lạy Chúa, lạy Chúa!” tôi nghe ông ta rên rỉ, nhưng vẫn với tay lấy từ cái kệ gắn trên tường xuống một cuốn sổ to và liên tục đưa hai ngón giữa bàn tay phải lên môi dấp cho ướt trong lúc bực bội lật từng trang. Sau khi khựng lại ở chỗ nào đó ông ta quay sang bảo tôi:

“Anh phải lập tức biến khỏi đây và lánh vào một chỗ phù hợp với anh hơn! Quả thực chúng tôi có ý đồ tuyển dụng anh, cái ấy thì đúng...”

“Mấu chốt vấn đề là ở đấy”, tôi bảo.

“Được rồi, được rồi! - Bob”, ông ta quay về phía sau bảo một cậu nhỏ chạy việc đang ngồi chống tay lên đầu gối đợi lệnh trên băng ghế kê cuối phòng, “chỉ đường cho anh này đến phòng ngủ nhân viên số bốn trên gác! Đi bằng thang máy chở hàng ấy nhé! Sáng mai chúng tôi sẽ liên lạc với anh”, câu này ông ta ném cho tôi. “Đi đi!”

Cậu nhỏ mặt đầy tàn nhang, rõ ràng là người Anh, đứng dậy đi cùng tôi.

“Anh xách giùm tôi cái vali một lúc”, dọc đường tôi bảo cậu ta. “Nói thật với anh hai tay tôi mỏi rã rời cả rồi.

“Anh cho tôi cái gì?” cậu ta hỏi lại bằng tiếng Pháp dở ẹc.

“Tôi chẳng có gì cả.”

“Thế thì tôi xách không công cho anh vậy. Anh đừng vội mừng về phòng ngủ số bốn! Nó tệ lắm. Chỗ ở của tất cả người làm đều rất tệ. Đồ ăn cũng tệ, và tiền lương càng tệ nữa. Nhưng đừng có mà nghĩ đến chuyện bãi công. Có quá nhiều người chỉ chờ dịp để thế chỗ chúng ta. Đáng ra phải đốt rụi cái hộp bóc lột này đi mới đúng. Tôi theo phe vô chính phủ, nói để anh biết, đúng thế, tôi là người như vậy đấy.”

Cậu ta rất trẻ con nhưng tốt bụng. Chúng tôi cùng đi thang máy chở hàng lên đến tầng năm, tầng áp mái, ở đó cậu ta trao lại cho tôi chiếc vali, chỉ vào một cánh cửa trông ra cái hành lang không trải thảm chỉ được chiếu sáng leo lét, chúc tôi may mắn rồi bỏ đi.

Tấm bảng gắn trên cửa cho biết tôi đã đến đúng chỗ. Tôi cẩn thận gõ cửa nhưng không có tiếng trả lời, mặc dù đã quá mười giờ đêm nhưng trong phòng vẫn tối om và vắng tanh. Sau khi bóng đèn trần trụi thòng xuống từ trần được bật lên, trước mắt tôi bày ra một quang cảnh đúng là chẳng ấm cúng chút nào. Tám chiếc giường, mỗi chiếc được trang bị một tấm chăn dạ thô và cái gối dẹp lép rõ ràng đã lâu ngày không giặt, xếp chồng lên nhau thành từng cặp kê sát tường như trong khoang nằm của thủy thủ, giữa chúng là những cái giá đóng vào tường trên để rương hòm của những người qua đêm ở đây. Phòng có một cánh cửa sổ duy nhất trổ ra một cái lỗ thông hơi, ngoài ra không còn tiện nghi gì khác, vả lại cũng không thể kê thêm đồ đạc gì, vì bề rộng phòng thua xa bề dài và ở khoảng giữa hai dãy giường, chẳng còn bao nhiêu chỗ để mà xoay trở. Tôi đoán khi đi ngủ người ta phải gấp quần áo ngoài lại để dưới chân giường hoặc đặt lên nắp vali trên giá.

Chà, tôi thầm nghĩ, lẽ ra mình chẳng cần phải lên kế hoạch công phu đến thế để trốn lính, vì doanh trại cũng không thể nào tệ hơn gian phòng này được, có khi còn tiện nghi hơn là đằng khác. Nhưng đã lâu rồi tôi đâu còn được nằm trên giường ấm nệm êm - từ khi cuộc sống sung túc dưới mái nhà vui nhộn của cha mẹ tôi sụp đổ tan tành - và từ đó tôi cũng đã rút ra được một điều rằng, cùng với thời gian con người và hoàn cảnh có thể hòa hợp ở một mức độ nào đó, và hoàn cảnh, dù mới đầu có vẻ khắc nghiệt đến đâu, nếu không luôn luôn thì cũng rất thường xuyên thể hiện một sự linh hoạt đầy may mắn không hoàn toàn dựa vào khả năng thích nghi. Cùng một hoàn cảnh nhưng không có nghĩa là với người nào cũng thế, và tôi tin rằng, số phận được quyết định rất nhiều bởi sự khác biệt của từng cá thể.

Xin bỏ quá cho những suy ngẫm lan man của một cái đầu ưa triết lý và quen nhìn nhận cuộc đời thông qua mặt tốt lành đáng yêu của nó hơn là những biểu hiện xấu xa tàn bạo. Một cái giá trên tường còn để trống, từ đó tôi suy ra rằng một trong tám cái giường chưa có chủ; có điều tôi không biết đó là cái giường nào - thật khổ, vì tôi đã mệt rũ sau chuyến đi dài và chỉ mong được ngủ một giấc cho lại sức, nhưng không có cách nào khác hơn là bắt buộc phải đợi những người ở cùng phòng trở về. Để giết thì giờ tôi sang thăm dò phòng rửa mặt kế bên, thông với phòng ngủ bằng một cánh cửa ngách để ngỏ. Có năm bàn rửa loại tầm thường nhất lót vải sơn không thấm nước, với thau và bình đựng nước, bên cạnh là thùng chứa và khăn mặt vắt trên sào. Chẳng có cái gương nào. Thay vào đó trên cửa và trên tường, cũng giống như trong phòng ngủ, chỗ nào còn trống là được dán đầy hình những cô gái hở hang cắt ra từ tạp chí. Tôi thất vọng quay trở về phòng ngủ. Vì không có việc gì làm nên tôi quyết định lấy chiếc áo ngủ trong vali ra để sẵn bên ngoài, và chạm tay phải cái hộp da dê chui nhầm vào đó lúc kiểm tra hành lý. Vui mừng thấy lại nó, tôi lập tức lôi ra tìm hiểu.

Liệu có phải nỗi tò mò về nội dung chứa trong cái hộp nhỏ ấy suốt thời gian qua vẫn lẩn khuất trong những ngóc ngách sâu kín nhất của tâm hồn tôi và ý định lấy áo ngủ chỉ là cái có để tôi làm quen với nó, điều đó tôi không muốn đưa ra bàn luận ở đây. Tôi ngồi xuống một trong mấy chiếc giường tầng dưới, đặt chiếc hộp lên đầu gối và bắt đầu xem xét, lòng thấp thỏm mong sao đừng có ai vào quấy rầy lúc này. Cái hộp có ổ khóa nhưng không khóa mà chỉ được cài bằng một cái móc. Tôi không tìm thấy cả một kho châu báu như cổ tích, nhưng những gì chứa bên trong cũng đủ làm tôi lóa mắt và vượt quá mọi mong đợi táo bạo nhất của tôi. Ngay trên cùng, nằm ngồn ngộn đầy lớp đáy trên lót nhung chia lòng hộp thành hai khoang là một chuỗi ngọc bội gồm toàn những viên hoàng ngọc lớn gắn trên đế bao chạm trổ tinh vi, đẹp hơn tất cả những món đồ trang sức tôi từng nhìn thấy trong cửa kính các hiệu kim hoàn, rõ ràng không phải một sản phẩm của thời hiện đại mà thuộc về một thế kỷ trong quá khứ. Có thể bảo rằng nó là hiện thân của vẻ đẹp lộng lẫy xa hoa, màu vàng óng ngọt ngào, trong suốt như mật ong của những viên đá quý làm tôi mê mẩn hồi lâu, mãi sau tôi mới ép được mình rời mắt đi chỗ khác và nhấc lớp đáy trên ra để xem bên dưới còn chứa những gì. Khoang này sâu hơn và cũng không được đầy như khoang trên với chuỗi hoàng ngọc. Mặc dù vậy trong đó cũng không thiếu những món đồ tuyệt vời sáng long lanh như mỉm cười với tôi, và tôi còn nhớ rõ như in từng món một. Dưới đáy hộp là một sợi dây chuyền dài gồm những viên kim cương nhỏ gắn chấu bạch kim nằm cuộn tròn thành một đống nhỏ sáng ngời. Ngoài ra còn có một cái lược đồi mồi khảm bạc đẹp tuyệt cũng nạm đầy kim cương, dĩ nhiên chỉ là những hạt kim cương tấm nhỏ li ti; một cây ghim cài áo với kim cài bằng bạch kim, phía trên là hai thanh bằng vàng đỡ một viên ngọc sapphire to bằng hạt đậu, xung quanh khảm một chục viên kim cương; một món đồ cài áo khác bằng vàng hình một lẵng nho tí xíu; một chiếc xuyến đeo tay dày càng xuống dưới càng thuôn lại, khóa bấm có lò xo, cũng bằng bạch kim, được tôn lên rất nhiều bởi một viên ngọc trai trắng bao quanh là những hạt kim cương chỉ kẹp bằng chấu bao mỏng hết sức thanh cảnh; thêm vào đó là ba hay bốn chiếc nhẫn cũng rất giá trị, một chiếc mặt ngọc trai xám kèm theo hai viên kim cương lớn và hai viên nhỏ, chiếc khác mang một viên ngọc ruby hình tam giác đỏ thẫm, cũng được trang điểm thêm bằng kim cương.

Tôi cầm từng món đồ trang sức mỹ miều lên nâng niu trong lòng bàn tay, để cho chúng lóng lánh trong ánh sáng ngọn đèn điện trần trụi trên trần. Mải say sưa với trò chơi ấy, ai có thể tả được nỗi kinh hoàng của tôi khi từ trên cao thình lình vang lên một câu nhận xét khô khốc:

“Mày có mấy thứ đồ chơi đẹp đấy.”

Nếu như ta bị bắt gặp trong khi vẫn yên trí chỉ có một mình, chẳng ngờ đã bị quan sát hồi lâu cũng đủ xấu hổ lắm rồi, thì tình cảnh của tôi lúc ấy còn nguy hiểm nữa. Tôi không giấu nổi một cái giật mình, phải ráng gom góp hết tự chủ để lấy vẻ hoàn toàn bình tĩnh, không chút vội vã đóng cái hộp nhỏ lại và với những cử động cũng thong thả như vậy cất nó vào trong vali, rồi mới chậm rãi đứng dậy, hơi lùi lại một chút ngước nhìn lên phía có tiếng nói. Ở tầng trên chiếc giường tôi vừa ngồi có một người nằm chống cùi chỏ ngó xuống chỗ tôi. Tôi thầm rủa mình lúc mới vào đã sơ ý đến nỗi không nhận ra sự có mặt của hắn ta. Chắc lúc ấy hắn nằm trùm chăn kín đầu. Đó là một gã trai còn trẻ, mặt lởm chởm râu đã đến lúc rất cần được cạo, với mái tóc nằm lâu rối bù, hàm râu quai nón và cặp mắt người Slav. Mặt gã đỏ bừng trong cơn sốt, nhưng mặc dù nhận ra gã đang ốm, sự bối rối và bực tức vẫn khiến tôi buột ra một câu hỏi ngở ngẩn:

“Anh làm gì trên đó?”

“Tao ấy à?” hắn ta trả lời. “Đúng ra tao mới là người có quyền hỏi mày làm cái trò gì dưới ấy.”

“Anh đừng có mày tao với tôi”, tôi nóng mắt cự lại. “Tôi không biết hai chúng ta có họ hàng thân thiết gì không mà xưng hô như thế.”

Hắn cười và đáp lại không phải là không có lý:

“Chà, cứ như những gì tao vừa mới nhìn thấy thì mày rất nên kết thân với tao mới phải. Chắc chắn mẹ mày không gói cho mày những thứ ấy mang theo đi đường. Chìa tay ra cho tao xem ngón tay mày dài đến mức nào, mày múa khá đấy!”

“Anh đừng có nói tầm bậy!” tôi làm bộ cứng cỏi. “Chẳng lẽ tôi có trách nhiệm trình báo với anh về tài sản của tôi, chỉ vì anh đã nhìn trộm tôi mà không lên tiếng cho tôi biết sự có mặt của mình? Như thế là rất bất lịch sự...”

“Gớm chửa, lại còn được mày lên giọng dạy dỗ tao”, hắn đập lại. “Đừng có làm bộ làm tịch nữa, lòng vả cũng như lòng sung thôi. Với lại nói để mày biết, thực ra tao ngủ nãy giờ chỉ vừa mới thức dậy. Tao bị cúm nằm bẹp hai ngày rồi, đầu còn đang nhức như búa bổ đây. Thế rồi tao tỉnh giấc và tự hỏi không thành tiếng: thằng nhóc xinh trai kia đang chơi cái gì thế nhỉ? Vì có ghen tị cũng phải công nhận là mày bảnh trai lắm. Nếu tao mà có được cái bản mặt của mày thì hôm nay chắc chắn không nằm đây rồi!”

“Cái bản mặt của tôi không phải là lý do để anh mày tao với tôi. Nếu anh không thôi ngay đi thì tôi sẽ không nói một lời nào với anh nữa.”

“Lạy Chúa, thưa hoàng tử, tôi phải gọi ngài là ‘điện hạ’ hay sao. Nhưng nếu tao hiểu không sai thì chúng ta là đồng nghiệp mà. Mày là người mới hở?”

“Đương nhiên. Ban lãnh đạo cho người đưa tôi lên đây để nhận một giường trống. Ngày mai tôi sẽ bắt đầu làm việc trong nhà này.”

“Việc gì?”

“Cụ thể còn chưa rõ.”

“Lạ nhỉ. Tao làm việc trong bếp, đúng ra là trong nhà kho, chỗ để đồ đông lạnh. Cái giường mày ngồi có chủ rồi. Cái giường tầng trên cách chỗ tao một cái thì còn trống. Mày là người nước nào?”

“Tôi vừa từ Frankfurt đến tối hôm nay.”

“Còn tao là người Croatia”, hắn chuyển sang tiếng Đức. “Quê ở Agram*. Ở đấy tao cũng đã từng làm việc trong bếp một khách sạn. Nhưng tao đến Paris được ba năm rồi. Mày có biết Paris không?”

“Anh hỏi ‘biết’ là biết thế nào?”

“Mày thừa hiểu ý tao muốn nói gì. Tao muốn hỏi, mày có biết chỗ bán cái của ấy cho được giá không.”

“Thế nào tôi cũng tìm ra.”

“Tự mày không tìm được đâu. Và giữ cái của ấy lâu trong người thì không khôn ngoan chút nào. Nếu tao tiết lộ cho mày một địa chỉ đáng tin cậy thì chúng mình cưa đôi nhé?”

“Anh nói hay nhỉ, cưa đôi! Mà chỉ để đổi lấy một cái địa chỉ!”

“Đối với một thằng còn thò lò mũi như mày thì cái ấy còn cần hơn bánh mì nhét bụng. Mày cứ nghĩ kỹ đi. Theo tao cái chuỗi kim cương...”

•

Tên cổ người Đức gọi Zagreb, thủ đô Croatia.

Tới đây câu chuyện giữa chúng tôi bị gián đoạn. Cửa bật mở, và một đám thanh niên trai trẻ ùa vào, vì đã đến giờ nghỉ của họ: một cậu điều khiển thang máy mặc đồng phục màu xám viền đỏ, hai cậu chạy giấy áo chẽn màu lam cổ cao có hai hàng cúc vàng và nẹp quần cũng màu vàng, một cậu thiếu niên mặc áo sọc xanh trên tay vắt cái tạp dề, có vẻ làm một chân gì đó thấp kém trong bếp, rửa bát hay đại loại như vậy. Chẳng bao lâu sau lại thêm một cậu chạy việc vặt cùng đẳng cấp với Bob và một người nữa, bằng vào chiếc áo trắng mặc chung với quần đen tôi đoán là đang học nghề bồi bàn hay giúp việc ở phòng ăn. Họ lớn tiếng chửi thề “Mẹ kiếp!” và vì trong số họ có người Đức nên tôi nghe thấy cả bằng tiếng mẹ đẻ “Khốn nạn thật!” và “Đồ chết toi!” - có vẻ đó là hình thức xả hơi của họ khi kết thúc một ngày làm việc vất vả. Rồi họ gọi với lên người ốm nằm trên giường: “Thế nào, Stanko, sắp ngoẻo chưa?” vừa nói vừa ngáp om sòm và cùng cởi quần áo ngoài ra. Họ hầu như chẳng để ý gì đến tôi, có ai hạ cố lắm thì cũng chỉ hỏi qua loa như thể sự xuất hiện của tôi là điều đương nhiên nhất trần đời: “A, cậu đấy à. Chúng tớ vẫn đợi cậu đến cho phòng đủ người!” Một người xác nhận là cái giường Stanko chỉ cho tôi còn trống. Tôi trèo lên đó, đặt vali lên cái giá thuộc về nó và ngồi trên giường cởi quần áo. Đầu chưa kịp đặt xuống gối, tôi đã chìm vào giấc ngủ say ngọt ngào của tuổi trẻ.

Chương tám

Nhiều chiếc đồng hồ báo thức nhất loạt cất tiếng reng reng chói tai từ lúc trời còn tối thui, vì mới có sáu giờ, và người đầu tiên xuống khỏi giường bật ngọn đèn điện sáng trưng trên trần. Chỉ có Stanko vẫn nằm yên tại chỗ không đếm xỉa đến cảnh thức dậy nhốn nháo trong phòng. Tươi tỉnh sau giấc ngủ ngon, tâm trạng phấn khởi của tôi chẳng hề vẩn đục dù phải chen lấn ở khoảng trống chật hẹp giữa mấy cái giường với những người cùng phòng dẫu bù xù mắt nhắm mắt mở, miệng ngáp liên hồi, tay chân quều quào kéo chiếc áo ngủ ra khỏi đầu. Cả những cãi cọ quanh năm cái bàn rửa mặt - năm cái dành cho bảy người có nhu cầu - cũng không làm tôi mất hứng, trừ việc nước trong bình chẳng đủ và người nào cũng phải trần như nhộng chạy ra ngoài hành lang hứng thêm nước vòi. Sau khi xát xà bông rửa ráy như những kẻ khác tôi cũng phải sử dụng một tấm khăn lau đã ướt sũng không được tích sự gì mấy.

Bù lại tôi được chia một ít nước nóng cạo râu do cậu gác thang máy và cậu bồi tập sự nấu bằng cái bếp đèn cồn, và trong lúc thành thạo đưa lưỡi dao cạo lướt qua má, cằm, môi trên, tôi còn được họ cho soi chung một mảnh gương vỡ khéo léo gài vào tay nắm cửa sổ.

“Này, người đẹp trai”, Stanko lên tiếng gọi lúc tôi - tóc rẽ đầu ngôi và mặt mũi láng coóng - quay trở lại phòng ngủ để mặc quần áo và thu dọn giường như những người khác. “Tên cậu là gì, Hans hay Fritz?”

“Xin anh vui lòng gọi tôi là Felix”, tôi trả lời.

“Tốt thôi. Felix, cậu làm ơn mang cho tôi một ly cà phê sữa dưới căng tin lên đây được không, sau khi cậu ăn sáng xong ấy? Nếu không từ giờ cho đến lúc nhìn thấy suất cháo đặc buổi trưa tôi chẳng có gì lót dạ.”

“Được”, tôi đáp. “Tôi rất sẵn lòng làm việc ấy cho anh. Tôi sẽ lấy trước cho anh một ly cà phê và sau khi ăn xong bữa sáng sẽ còn quay trở lại phòng.”

Tôi nói thế vì hai lý do. Thứ nhất, tôi lo lắng cho cái vali của mình, mặc dù có khóa nhưng tôi không có chìa, bởi vì tôi không tin tưởng Stanko một chút nào. Thứ hai là tôi muốn nối lại câu chuyện tối hôm qua và tìm cách đi đến một thỏa thuận với những điều kiện có thể chấp nhận được để moi cái địa chỉ hắn hứa hẹn.

Gian phòng rộng rãi dùng làm căng tin cho nhân viên nằm tận cuối hành lang. Trong phòng ấm sực và thơm lừng mùi thứ đồ uống buổi sáng được ông phụ trách căng tin và bà vợ mập ú dáng hiền từ đứng sau quầy buffet không ngừng chế ra tách từ hai cái máy pha cà phê sạch bóng. Trong tách đã bỏ sẵn đường, bà chủ chế thêm sữa vào rồi đưa kèm cho mỗi người một cái bánh trứng nhện. Ở đây chen vai thích cánh đủ mọi hạng người ở các phòng ngủ khác nhau, lác đác có cả những nhân viên phục vụ nhà hàng khách sạn mặc lễ phục đuôi tôm màu xanh lam đính khuy vàng. Đa số ăn đứng, nhưng trong phòng cũng kê mấy cái bàn nhỏ. Giữ đúng lời hứa tôi hỏi xin bà chủ hiền từ một ly cà phê “cho người ốm tội nghiệp ở phòng số bốn”, và được bà ta rót ngay cho một ly kèm theo nụ cười tôi đã quen nhận được của gần như tất cả mọi người khi tiếp xúc với mình. "Cậu chưa có đồng phục à?” bà ta hỏi, và tôi giải thích hoàn cảnh của mình bằng mấy lời ngắn gọn. Rồi tôi hối hả quay về chỗ Stanko, đưa cho hắn ly cà phê và nhắc lại lần nữa rằng tôi sẽ trở lại ngay. Hắn cười gằn mai mỉa, tỏ ý đã biết tỏng hai lý do hành động của tôi.

Trở lại căng tin, tôi mới lo phục vụ nhu cầu của bản thân, sung sướng tận hưởng ly cà phê sữa vì đã lâu không được chút gì ấm nóng vào bụng, và ăn hết cái bánh trứng nhện. Gian phòng dần dần thưa người, vì đã gần bảy giờ. Tôi kiếm được chỗ ngồi bên một chiếc bàn trải vải nhựa cạnh một người phục vụ nhà hàng đứng tuổi đang tranh thủ mấy phút cuối giờ nghỉ giải lao giở bao thuốc lá rút một điếu caporal* ra châm. Tôi chỉ cần nhìn ông ta cười cười và hơi nháy mắt là được ông ta mời ngay một điếu. Hơn thế nữa, sau một cuộc trò chuyện ngắn trong đó tôi kể sơ qua cho ông ta nghe về tình trạng chưa ngã ngũ của mình, ông ta để lại cho tôi bao thuốc còn phân nửa làm quà tặng trước khi đứng dậy trở về với công việc.

•

Một loại thuốc lá thơm.

Làn khói đen đậm đà của điếu thuốc lá sau bữa điểm tâm làm tôi thêm phần sảng khoái, rất tiếc tôi không thể nấn ná ở đó lâu hơn mà phải quay về với người bệnh của mình. Hắn quạu mặt khi nhìn thấy tôi.

“Đã về rồi?” hắn cau có hỏi. “Mày muốn gì? Tao không cần có người tâm sự. Tao vừa đau đầu vừa đau cổ đây và không có hứng thú chuyện trò gì hết.”

“Anh chưa đỡ chút nào à?” tôi đáp. “Tiếc quá. Tôi chỉ định hỏi xem ly cà phê tôi mang lên cho anh có ngon không thôi.”

“Tao biết thừa tại sao mày tử tế mang cà phê cho tao. Nhưng tao không muốn dính líu vào chuyện làm ăn dơ bẩn của mày đâu. Vô tích sự như mày mà không làm hư việc thì mới lạ.”

“Anh là người khơi chuyện làm ăn ra nói trước đấy chứ”, tôi cãi lại. “Tôi ngồi đây bầu bạn với anh một tí thì có hại gì, không làm ăn thì thôi. Chắc người ta không tìm tôi ngay đâu, tôi quá dư dả thời gian mà chẳng có việc gì làm. Anh có thể chuyện trò với tôi một lúc cho đỡ buồn.”

Tôi ngồi xuống cái giường bên dưới giường hắn ta, nhưng ở đấy có cái bất lợi là tôi không nhìn thấy hắn. Thế này thì không thể nói chuyện được, tôi tự nhủ và lại nhổm dậy chọn một chỗ đứng bất đắc dĩ trước giường hắn. Hắn bảo:

“Thật là tiến bộ, rốt cục mày đã hiểu ra rằng mày cần tao chứ không phải tao cần mày”

“Nếu tôi hiểu không lầm”, tôi đáp, “thì anh đang ám chỉ lời đề nghị của anh hôm qua. Rất hay là anh đã tự mình quay lại đề tài ấy. Điều đó chứng tỏ là anh cũng có quan tâm đấy chứ.”

“Chỉ một tí ti thôi. Cù lần như mày thì bán chỗ ấy được bao nhiêu. Mày làm sao có được cái của ấy thế?”

“Hoàn toàn tình cờ thôi. Trong một khoảnh khắc may mắn số phận đã muốn thế và tôi chỉ việc chiều theo ý nó.”

“Ờ, tao biết. Cũng có thể đơn giản là số mày đỏ. Tướng mày có vẻ hên lắm. Đưa tao coi lại mấy món đồ chơi của mày xem đáng giá bao nhiêu nào.”

Mặc dù trong bụng mừng thầm vì dụ được hắn ta nhưng tôi vẫn bảo:

“Đừng giở ra thì hơn, anh Stanko. Nếu có ai bất thình lình vào nhìn thấy thì mình rất dễ bị hiểu lầm.”

“Thực ra cũng chẳng cần”, hắn bảo. “Hôm qua tao đã nhìn khá kỹ rồi. Mày đừng có nuôi ảo tưởng về chuỗi vòng hoàng ngọc. Nó chỉ...”

Đúng lúc ấy sự lo xa của tôi được chứng minh là không sai. Một mụ già quét dọn mang theo thùng rác, giẻ lau và chổi đẩy cửa bước vào bắt đầu dọn dẹp và lau những vũng nước bên phòng rửa mặt. Trong lúc bà ta làm việc tôi ngồi trên cái giường tầng dưới không hé răng nói một lời nào. Đợi cho bà ta lẹp kẹp kéo lê đôi giày đế gỗ đi ra ngoài rồi tôi mới lên tiếng hỏi Stanko lúc nãy hắn ta định nói gì.

“Tao nói gì ấy à?” hắn lại làm bộ kiêu kỳ. “Mày muốn nghe, nhưng tao không muốn nói thì sao. Tao chỉ muốn khuyên mày đừng mong đợi gì nhiều ở chuỗi hạt hoàng ngọc mà hôm qua mày mân mê thật là lâu. Cái của ấy nếu mua ở Falize hay Tiffany* phải mất khối tiền, nhưng bán lại thì rẻ như bèo.”

“Rẻ như bèo là bao nhiêu?”

“Vài trăm franc*.”

•

Tên những hiệu kim hoàn nổi tiếng thế giới.

•

Đơn vị tiền tệ cũ của Pháp.

“Thế cũng tốt rồi.”

“Thằng ngu, không lẽ ai nói cái gì mày cũng ‘tốt rồi’ hay sao? Tao đã bảo mày là thằng vô tích sự mà. Giá tao đi được với mày, hay tốt hơn hết để tao tự giải quyết thì việc này mới ổn!”

“Không được đâu, anh Stanko, tôi không thể để anh đi được. Anh đang bị sốt và phải nằm nghỉ.”

“Biết rồi. Vả lại tao có đích thân đi cũng chẳng kiếm chác được bao nhiêu từ cái lược với cái cài áo. Cả cây ghim cũng không ăn thua gì, mặc dù nó có viên ngọc sapphire. Ngon nhất ở đây chỉ có cái dây chuyền kim cương thôi, phải đến chục ngàn franc chứ chẳng ít. Và trong mấy cái nhẫn cũng có một hai cái không thể coi thường được, chỉ tính viên ruby và viên ngọc trai xám thôi đấy. Tóm lại, tao áng chừng tổng cộng tất cả chỗ ấy đáng giá khoảng mười tám ngàn franc.”

“Tôi cũng đoán khoảng chừng ấy”

“Oai nhỉ? Mày thì biết gì mà đoán?”

“Biết chứ. Hồi ở nhà tôi đã nghiên cứu đến thuộc lòng các tiệm kim hoàn ở Frankfurt. Anh bảo liệu tôi có đòi được cả mười tám ngàn không?”

“Không, con người ơi, còn khuya. Nhưng nếu mày biết tỏ ra cứng rắn khi mặc cả và đừng có bạ ai nói gì cũng ‘tốt rồi’ thì có thể kiếm được khoảng một nửa chỗ ấy.

“Vậy là chín ngàn franc.”

“Mười ngàn. Chỉ bằng giá một mình sợi dây chuyền kim cương trên thực tế. Mày mà đáng mặt đàn ông thì nhất định không được lấy dưới giá ấy.”

“Thế anh khuyên tôi nên tới chỗ nào?”

“A ha! Giờ mới đến lúc cậu bé xinh đẹp để lộ mối quan tâm chính. Còn tôi nên vì lòng nhân ái biếu không cho cậu ta hiểu biết của mình phải không?”

“Ai bảo rằng biếu không, anh Stanko. Tất nhiên tôi phải tỏ lòng biết ơn anh chứ. Chỉ có điều tôi thấy cưa đôi như đề nghị của anh hôm qua thì hơi quá.”

“Quá là quá thế nào? Cưa đôi là luật tự nhiên, là cách chia phần thông dụng nhất trên đời, đã được nhắc đến cả trong Kinh thánh. Mày quên mất một điều là không có tao mày như cá nằm trên thớt. Đấy là chưa kể tao còn có thể tố cáo mày với ban giám đốc khách sạn nữa.”

“Phỉ phui, anh Stanko! Ai lại nói thế, và lại càng không ai làm thế! Anh cũng không định làm thế đâu, tôi biết là anh không đời nào bỏ lỡ mấy ngàn franc để đi tố cáo tôi với ban giám đốc. Làm thế thì anh được cái gì!

“Mày dám chi cho tao mấy ngàn franc à?”

“Thì đấy, cứ cho là tôi đòi được mười ngàn franc như anh tính và giữ đúng chữ tín chia cho anh một phần ba thì phải đến thế chứ. Anh nên khen ngợi tôi mới phải, vì tôi cũng biết tỏ ra cứng rắn khi mặc cả và có thể xử sự đáng mặt đàn ông lúc đối đầu với đám con buôn cắt cổ kia.”

“Lại đây”, hắn vẫy tôi lại gần và hạ giọng thầm thì nhưng rành rọt nói khi tôi đã bước lại sát bên giường:

“Số chín mươi hai, Rue de l’Échelle au Ciel*.”

•

Phố Thang trời (theo Kinh Cựu Ước, thánh tông đồ Jacobus ngủ mơ thấy một cái thang bắc lên trời, trên đó các thiên thần không ngớt leo lên leo xuống), phố này không có thật, cái tên tưởng tượng ám chỉ việc Felix sắp bước lên bậc thang xã hội cao hơn.

“Số chín mươi hai phố gì?”

“Échelle au Ciel. Mày nặng tai à?”

“Tên gì mà lạ thế!”

“Thì đã sao? Có thể nó đã được gọi như thế hàng trăm năm nay rồi. Hãy cứ coi đấy là điềm tốt cho mày! Đó là một con phố nhỏ thanh lịch, chỉ có điều hơi xa một chút, đâu đó phía sau nghĩa trang Montmartre. Tốt nhất mày cứ nhắm hưởng nhà thờ Sacré-Coeur mà đi, cái đích to như thế thì không lẫn vào đâu được, qua khỏi khu vườn giữa nhà thờ và nghĩa trang thì rẽ vào Rue Damrémont theo hướng Boulevard Ney. Trước khi phố Damrémont đổ vào phố Championnet nó cắt ngang một ngõ nhỏ tên là Rue des Vierges prudentes* dẫn sang phố Échelle của mày*. Mày không sợ đi lạc đâu.”

•

Phố các nàng trinh nữ khôn ngoan (dựa theo một sự tích trong Kinh Thánh), phố này không có thật.

•

Đoạn chỉ đường từ nghĩa trang Montmartre đến phố Championnet hoàn toàn đúng với thực tế.

“Người mua tên là gì?”

“Không quan trọng. Lão tự xưng là thợ đồng hồ, đấy cũng là một trong nhiều nghề của lão. Đi đi, và nhớ là đừng có ngoan ngoãn như cừu non. Thực ra tao nói cái địa chỉ ấy cốt để mày đừng có vo ve làm phiền tao nữa. Còn phần tiền của tao trong vụ này, đừng quên rằng tao vẫn có thể tố cáo mày bất cứ lúc nào.”

Hắn xoay người nằm quay lưng lại phía tôi.

“Tôi thực lòng rất biết ơn anh, anh Stanko”, tôi bảo. “Và anh cứ yên trí là sẽ không phải đi tố cáo tôi với ban giám đốc đâu!”

Rồi tôi bỏ đi, vừa đi vừa thầm nhẩm lại cái địa chỉ kia trong óc. Tôi trở lại gian căng tin giờ đã vắng tanh vắng ngắt, vì tôi còn biết đi đâu nữa? Tôi phải đợi cho đến khi người ta nhớ đến tôi. Gần hai tiếng đồng hồ tôi ngồi bên một cái bàn trải vải nhựa, không cho phép mình để mất dù chỉ một mẩu kiên nhẫn, hút vài điếu thuốc caporal và nghĩ ngợi vẩn vơ. Khi cái đồng hồ treo tường chỉ mười giờ tôi bỗng nghe ngoài hành lang có tiếng gọi tên mình giọng rất điệu. Tôi chưa kịp ra đến cửa đã thấy người chạy giấy tờ gọi chõ vào:

“L'employe Felix Kroull* - lên gặp ngài tổng giám đốc!”

“Tôi đây, anh bạn thân mến. Nào ta đi. Dù có phải lên gặp tổng thống nước cộng hòa tôi cũng sẵn sàng.”

•

Nhân viên Felix Krull (tiếng Pháp).

“Thế thì tốt quá, anh bạn thân mến”, gã đưa tin đay lại cách xưng hô thân mật của tôi bằng giọng mỉa mai và trắng trợn đưa mắt dò xét tôi từ đầu tới chân. “Làm ơn theo tôi!”

Chúng tôi leo cầu thang bộ xuống tầng dưới. Hành lang tầng bốn rộng rãi hơn hẳn trên tầng chúng tôi ở và được trải thảm đỏ sang trọng. Người dẫn đường cho tôi bấm chuông gọi thang máy chở khách vốn chỉ chạy lên đến tầng này. Chúng tôi phải đợi một lúc.

“Thế quái nào mà con tê giác ấy chịu đích thân tiếp cậu?” gã tò mò hỏi tôi.

“Anh muốn nói ngài Stürzli? Quan hệ tốt. Hoàn toàn nhờ quan hệ cá nhân tốt mà thôi”, tôi trả lời. “Tại sao anh gọi ông ấy là con tê giác?”

“Đó là biệt hiệu của lão. Xin lỗi, nhưng tôi không phải là người phát minh ra cái tên ấy.”

“Không sao, thông tin dù nhỏ nhặt đến đâu tôi cũng rất biết ơn”, tôi đáp.

Thang máy vách ốp gỗ rất đẹp và có đèn điện chiếu sáng, bên trong kê một băng ghế bọc nhung đỏ. Một thằng bé mặc đồng phục màu kem viền đỏ điều khiển cho thang chạy*. Đầu tiên nó cho thang dừng cao quá, sau đó lại thấp quá, và cứ để thế kệ cho chúng tôi leo lên khoảng cách không phải là nhỏ ấy.

•

Khoảng những năm 1890 ở châu Âu bắt đầu có thang máy chạy điện nhưng cách điều khiển vẫn còn khá phức tạp. Người điều khiển thang máy phải áng chừng quán tính của buồng thang ở tốc độ tối đa khoảng 1,5 m/s để cho nó dừng lại đúng mặt sàn mỗi tầng.

"Eustache”, người dẫn đường của tôi cằn nhằn, “cậu chẳng bao giờ học được cách điều khiển cái lồng này chạy cho đàng hoàng.”

“Tao không hơi đâu bỏ công sức ra hầu mày!” người kia cục cằn đáp.

Tôi thấy chướng tai quá không nhịn được phải buông lời nhận xét:

“Người yếu không nên ra mặt khó dễ nhau. Làm thế chỉ càng hạ thấp địa vị của mình trong mắt kẻ mạnh.”

“Hay chửa”, người bị sửa lưng vặn lại. “Một triết gia!”

Chúng tôi đã xuống đến dưới. Trong lúc đi từ cửa thang máy ở mé bên này đại sảnh về phía quầy tiếp tân, tôi hài lòng nhận thấy người dẫn đường chốc chốc lại tò mò liếc mắt nhìn trộm mình. Tôi rất thích được người ta chú ý không phải chỉ vì ngoại hình đẹp mà còn vì khả năng trí tuệ nữa.

Văn phòng riêng của ông tổng giám đốc nằm khuất sau Reception, trông ra một cái hành lang phía đối diện có cửa phòng billard và phòng đọc báo. Người dẫn đường cho tôi rụt rè gõ mấy tiếng và rón rén mở cửa sau khi trong phòng có tiếng gầm gừ đáp lại, rồi ngả mũ cầm tay, gã vừa cúi chào vừa để tôi bước vào.

Ngài Stürzli, một người đàn ông thân thể đồ sộ khác thường với bộ râu nhọn điểm bạc chỉ như ăn nhờ ở đậu trên cái cằm hai ngấn nần nẫn, đang ngồi bên bàn viết lật giấy tờ soàn soạt và chưa thèm đếm xỉa ngay đến sự có mặt của tôi. Vừa nhìn thấy ngài tôi lập tức hiểu ra căn nguyên cái biệt hiệu đám người dưới quyền đặt cho ngài. Không những lưng ngài vồng lên một núi thịt, cổ ngài rụt lại hai ba ngấn mỡ, mà quả thật phần trước mũi ngài có một cái mụn cóc lớp da trên cứng như sừng, chi tiết khiến cái biệt hiệu của ngài càng thêm hoàn chỉnh và chính xác. Đôi bàn tay ngài, lúc ấy đang khéo léo vỗ vỗ xấp giấy đã đọc xong xuống bàn theo chiều ngang, chiều dọc cho ngay ngắn, lại nhỏ nhắn đến mức đáng kinh ngạc so với tấm thân kỳ vĩ. Cùng phải nói thêm rằng ngài hoàn toàn không có cái vẻ nặng nề cục mịch thường thấy ở những người béo phì, mà vẫn giữ được tác phong khá thanh lịch.

“Vậy ra anh”, ngài nói tiếng Đức giọng Thụy Sĩ, vẫn bận rộn với việc sắp xếp mớ giấy tờ trên bàn, “là cái người trẻ tuổi được một người bạn của tôi giới thiệu - Krull, phỏng nhỉ - phải rồi. Anh có nguyện vọng làm việc chỗ chúng tôi?”

“Dạ đúng thế, thưa ngài tổng giám đốc”, tôi đáp, vừa nói vừa dè dặt tiến lại gần bàn - và có dịp, không phải lần đầu tiên mà cũng không phải lần cuối cùng, quan sát một hiện tượng khá lý thú. Vừa nhìn thấy tôi ngài tổng giám đốc bất giác nhăn mặt, để lộ sự ác cảm - tôi biết rõ - đối với không gì khác hơn hình ảnh trẻ trung xinh đẹp của tôi lúc bấy giờ. Bởi những người đàn ông có mối quan tâm duy nhất và đặc biệt dành cho phái nữ, mà ngài Stürzli với bộ râu dê và tấm thân phúc hậu rõ ràng là một đại diện tiêu biểu, luôn luôn mặc cảm khi đối mặt với vẻ đẹp hình thể của người cùng giới, một sự ức chế bản năng đặc biệt gây ra bởi cái ranh giới khó lòng vạch rõ giữa dục vọng nói chung và nói riêng, trong khi con người họ ra sức chống lại dục vọng riêng của bản thân và những liên tưởng theo chiều hướng này, kết quả là phản xạ thể hiện ra thành vẻ nhăn nhó trên gương mặt. Tất nhiên phải hiểu rằng đó chỉ là một phản xạ thoáng qua, vì người có văn hóa sẽ âm thầm nhận lỗi về cái ranh giới không rõ ràng kia, chứ chẳng thể trút giận lên đầu kẻ vô tội, chỉ bằng sự xuất hiện của mình gợi lên cảm giác ấy ở họ. Đương nhiên ngài Stürzli cũng không trút giận lên đầu tôi, nhất là vì tôi, đáp lại phản xạ của ngài, chỉ cụp mắt nhìn xuống vẻ đoan trang khiêm tốn nhất trần đời. Ngược lại là đằng khác, ngài cố tỏ ra ân cần hỏi han tôi:

“Ông bạn cố tri của tôi, cậu của anh, Schimmelpreester ấy, dạo này ra sao?”

“Xin ngài tổng giám đốc thứ lỗi”, tôi trả lời, “nhưng ông ấy không phải là cậu mà là cha đỡ đầu của tôi, một mối liên hệ còn có vẻ như sâu đậm hơn. Cảm ơn ngài có lời hỏi thăm, theo chỗ tôi được biết thì cha đỡ đầu của tôi rất mạnh giỏi. Ông là một nghệ sĩ tiếng tăm không chỉ lừng lẫy khắp vùng Rhein mà còn lan rộng cả ra ngoài.”

“Phải rồi, phải rồi, y là một thằng cha rất tếu, rất lập dị”, ngài Stürzli bảo. “Thật thế hả? Y thành công thật hả? Eh bien*, càng hay. Một tay trần quấy. Hồi đó chúng tôi đi đâu cũng cặp kè với nhau.”

•

Tốt thôi (tiếng Pháp).

“Chắc tôi không cần phải nói”, tôi tiếp tục, “rằng tôi vô cùng biết ơn giáo sư Schimmelpreester đã có lời giới thiệu tôi với ngài, thưa ngài tổng giám đốc.”

“Ờ, y có giới thiệu anh. Cái gì, y còn là giáo sư cơ à? Sao lại có thể như thế được? Thôi kệ. Đúng là ông ta đã viết thư gửi gắm anh cho tôi, và tôi không thể từ chối ông ta được, vì những trò tinh nghịch hồi xưa ở đây. Nhưng với anh, anh bạn, tôi muốn nói không quanh co rằng, chuyện này cũng có những khó khăn nhất định. Chúng tôi biết xếp anh làm việc gì đây? Rõ ràng anh chẳng có mảy may kinh nghiệm gì trong ngành khách sạn, và cũng không được đào tạo bài bản...”

“Tôi có thể nói trước mà không sợ mang tiếng huênh hoang”, tôi đáp lại, “rằng năng khiếu bẩm sinh có thể mau chóng bù đắp sự thiếu hụt về chuyên môn của tôi.”

“Chà”, ông ta pha trò, “năng khiếu của anh chủ yếu là tài lấy lòng các quý bà xinh đẹp chứ gì.”

Theo tôi ông ta phát biểu câu ấy vì ba lý do sau. Thứ nhất, đối với người Pháp - và ngài Stürzli đã từ lâu thuộc về dân tộc này - “quý bà xinh đẹp” là những từ cửa miệng yêu thích của họ, họ không chỉ rất thích nói mà còn rất thích nghe. “Une jolie femme*” là câu pha trò được ưa chuộng nhất ở xứ đó, khi nói ra người ta có thể tin chắc sẽ nhận được sự hưởng ứng vui vẻ và thiện cảm của người nghe. Nó cũng giống như ở Munich mà nhắc đến bia vậy. Ở Pháp người ta chỉ cần nói ra mấy từ này là lập tức tạo được bầu không khí chan hòa cởi mở. Đấy là lý do thứ nhất. Thứ hai, và cũng là lý do sâu xa hơn, đó là Stürzli nhắc đến “các quý bà xinh đẹp” và phỏng đoán năng khiếu của tôi đối với họ chỉ để chống lại cảm giác ức chế bản năng của ông ta, để thoát khỏi ảnh hưởng của tôi và có thể nói là đẩy tôi sang phe nữ giới. Điều đó tôi hoàn toàn có thể hiểu được. Nhưng thứ ba, mâu thuẫn với cố gắng làm lơ trước mọi ưu điểm tự nhiên của tôi, ông ta lại muốn làm cho tôi cười, và hậu quả tất yếu là ông ta một lần nữa rơi vào mặc cảm tự ti. Rắc rối là ở chỗ ông ta muốn thế. Để làm vừa lòng ông ta tôi phải nặn ra một nụ cười, dù là hết sức gượng gạo, và kèm theo mấy lời vuốt đuôi:

•

Một phụ nữ đẹp (tiếng Pháp).

“Chắc chắn trong lĩnh vực này, cũng như trong bất kỳ lĩnh vực nào khác, tôi chẳng đáng xách dép cho ngài, thưa ngài tổng giám đốc.”

Cố gắng khiêm nhường của tôi hoàn toàn uổng phí, vì ông ta chẳng để tai nghe những lời tôi nói mà chỉ nhìn thấy nụ cười của tôi và mặt lại co rúm đầy đau đớn. Nhưng ông ta đã muốn thế, và tôi không còn cách nào khác hơn là lại cụp mắt nhìn xuống đầy phục tùng như lúc trước. Cả lần này ông ta cũng cố tỏ ra công bằng đối với tôi.

“Thôi được rồi, anh bạn trẻ”, ông ta bảo, “vấn đề ở đây là anh làm được trò trống gì. Đùng một cái anh đến Paris - anh có biết tí tiếng Pháp nào không?”

Thật là được nước giội cối xay. Tôi mừng thầm trong bụng, vì với câu hỏi này cuộc nói chuyện rẽ sang một ngả mới thuận lợi hơn nhiều cho tôi. Đã đến lúc tôi mở máy cho cái lưỡi của mình hoạt động, một cái lưỡi có tài pha tiếng mọi dân tộc trên đời, biệt tài bí mật của tôi. Có sẵn trong mình tất cả các tố chất cần thiết, tôi không bắt buộc phải thực sự học một ngoại ngữ mà chỉ cần nghe người ta nói trong một khoảng thời gian ngắn là sau đó có thể lặp lại như vẹt, thậm chí làm người ta tưởng mình nói trôi chảy ngôn ngữ ấy, cộng thêm những điệu bộ đặc trưng của từng dân tộc khi nói mà tôi bắt chước như thật, đôi khi cương lên đến mức hài hước. Diễn xuất cường điệu của tôi không những không làm sút giảm độ tin cậy mà còn làm tăng thêm, nhờ tầm trạng hứng khởi, gần như xuất thần của tôi khi đặt mình vào vai trò lạ của người nói thứ tiếng mà tôi đang nhái - một trạng thái hưng phấn tinh thần lúc diễn cương, trong đó - chính tôi cũng phải kinh ngạc - những từ ngữ có trời biết được, từ đâu cứ ào ào bay tới đậu vào lưỡi tôi.

Vậy là trước tiên tôi phải thể hiện tiếng Pháp, thứ tiếng ngoài năng khiếu miệng lưỡi tôi còn có được chút ít kiến thức cơ bản làm lưng vốn.

“Ah, voyons, monsieur le directeur-général*, tôi lập tức mở máy với cách phát âm cầu kỳ nhất. "Ngài thật lòng hỏi tôi có biết tí tiếng Pháp nào không? Xin ngài ngàn lần thứ lỗi, nhưng câu hỏi của ngài làm tôi thấy tức cười. Sự thật là: tiếng Pháp phần nào có thể coi là tiếng mẹ đẻ của tôi, hay nói chính xác là tiếng cha đẻ, vì người cha tội nghiệp của tôi - cầu cho linh hồn ông phiêu diêu chốn bình an - mang trong trái tim nhạy cảm của mình một tình yêu, một niềm say mê lớn dành cho Paris, lúc sinh thời ông luôn tận dụng mọi cơ hội có thể để dừng chân ở thành phố tuyệt vời này, nơi ông thuộc lòng từng ngõ ngách. Tôi xin cam đoan với ngài, cha tôi biết cả những phố nhỏ hẻo lánh nhất, ví dụ như Rue de l’Échelle au Ciel, tóm lại, ở Paris cha tôi tự nhiên như ở nhà, thoải mái hơn bất cứ nơi nào khác trên thế giới. Hậu quả của niềm say mê ấy là gì? Đó là, tôi được thụ hưởng một nền giáo dục phần lớn bằng tiếng Pháp, và tôi tin chắc rằng hình thức trao đổi tư tưởng cao siêu nhất phải là một cuộc mạn đàm bằng tiếng Pháp. Chuyện trò đối với tôi có nghĩa là nói tiếng Pháp, vì tiếng Pháp - ôi thưa ngài, là tiếng nói của thanh lịch, của văn minh, của trí tuệ, là tiếng nói xứng đáng nhất trong giao tiếp, bản thân nó đã là giao tiếp... Suốt thời thơ ấu hạnh phúc của mình tôi đã nói thứ tiếng này với một cô gia sư khả ái người Vevey - thành phố Vevey ở Thụy Sĩ đấy ạ - có trách nhiệm kèm cặp cậu công tử con nhà trâm anh, cô ấy cũng là người đã dạy tôi thi ca Pháp, những vần thơ tuyệt diệu tôi đã thuộc lòng và thường đưa ra ngâm ngợi khi có thời gian, để cho từng âm điệu tan ra trên lưỡi:

Hỡi những cánh nhạn từ nơi cố quốc,

Có mang cho ta tin tức người yêu?"

•

A, thưa ngài tổng giám đốc (tiếng Pháp, như tất cả những chữ in nghiêng trong đoạn sau).

“Dừng lại!” ngài tổng giám đốc chặn đứng bài diễn văn tràng giang đại hải của tôi. “Đừng đọc thơ nữa! Tôi không thể chịu được thơ thẩn, nghe đọc thơ dạ dày tôi chỉ chực tống hết mọi thứ chứa trong đó ra ngoài. Ở đây thỉnh thoảng chúng tôi cũng mời mấy thi sĩ Pháp, nếu họ kiếm được cái gì ra hồn một chút để mặc, tới đọc thơ trong đại sảnh vào lúc five o’clock*. Các quý bà khoái cái trò ấy lắm, nhưng tôi bao giờ cũng tìm cách lánh cho xa, vì chỉ cần nghe nói đến thơ là tôi đã toát mồ hôi lạnh ra rồi.”

•

Năm giờ (tiếng Anh).

“Tôi xin lỗi, thưa ngài tổng giám đốc. Thật ra tôi cũng ghét cay ghét đắng thi ca...”

“Được rồi. Do you speak English*?”

•

Anh có biết tiếng Anh không? (tiếng Anh).

Chà, tôi có biết tiếng Anh không ư? Tôi biết, hay nói đúng ra là có thể làm như mình biết thứ tiếng này, bằng những từ ngữ lượm lặt chỗ này hay chỗ khác và những gì tôi nghe lỏm được ở Langenschwalbach, ở Frankfurt, từ vốn kiến thức chỉ là một con số không tròn trĩnh tôi có thể qua mặt người nghe nhiều nhất là ba phút đồng hồ. Vì vậy tôi trả lời - không phải bằng giọng bồi như đa số người không biết tiếng Anh, mà hết sức kiểu cách, môi dẩu ra, mũi hỉnh lên, suỵt gió liên tục:

“I certainly do, Sir*. Đương nhiên, thưa ngài, tất nhiên là tôi biết chứ. Làm sao tôi không biết cho được? Tôi yêu thích tiếng nói này, thưa ngài. Đấy là một ngôn ngữ tuyệt vời và rất tiện dụng, đúng thế thưa ngài, rất rất tiện dụng. Theo tôi tiếng Anh là ngôn ngữ của tương lai, thưa ngài. Ngài muốn gì tôi cũng sẵn sàng cá, rằng chỉ năm mươi năm nữa thôi nó sẽ trở thành tiếng nói thứ hai của tất cả mọi người..."

•

Dĩ nhiên tôi biết, thưa ngài, (tiếng Anh, như tất cả những chữ in nghiêng trong đoạn này)

“Tại sao anh cứ phải vung vẩy cái mũi trong không khí một cách không cần thiết như thế? Cả những học thuyết của anh cũng hoàn toàn dư thừa. Tôi chỉ hỏi anh có biết tiếng Anh không thôi. Parla italiano*?”

•

Anh có nói được tiếng Ý không? (tiếng Ý)

Trong khoảnh khắc ấy tôi lại trở thành người Ý, và nhiệt tình cháy bỏng lập tức dâng trào thay cho cầu kỳ kiểu cách. Tất cả những gì có chút hơi hướng Ý tôi từng được nghe từ cửa miệng cha đỡ đầu Schimmelpreester, người thường xuyên có những chuyến du lịch dài ngày tới xứ sở tràn đầy ánh nắng này, bỗng ùn ùn trỗi dậy trong tôi, và bàn tay tôi vừa mới chụm lại khua khua trước mặt giờ xòe hết cả năm ngón ra phụ họa cho giọng nói ngân nga:

“Ma Signore, che cosa mi domanda?* Tôi có thể nói không ngoa là đã phải lòng thứ tiếng tuyệt diệu này, tiếng nói đẹp nhất trên đời. Tôi chỉ việc mở miệng ra là bất giác từ đó tuôn chảy dòng suối du dương của ngôn ngữ thiên thần này. Vâng, thưa quý ngài, đối với tôi không còn nghi ngờ gì nữa, các thiên thần trên trời chắc chắn là nói tiếng Ý. Không thể tưởng tượng được là các tạo vật may mắn ấy có thể sử dụng một ngôn ngữ nào khác kém thi ca hơn...”

•

Quý ngài của tôi, ngài hỏi gì vậy? (tiếng Ý, như tất cả những chữ in nghiêng trong đoạn này)

“Thôi!” ông ta ra lệnh. “Anh lại sa đà vào thi ca, là thứ anh đã biết tôi dị ứng nặng rồi. Anh không nhắc đến đề tài ấy thì không chịu được hay sao? Thơ thẩn là thứ hoàn toàn không thích hợp với một nhân viên khách sạn. Nhưng anh nói khá đúng giọng đấy, và tôi cũng thấy là anh có một số kiến thức nhất định. Thế là nhiều hơn mong đợi của tôi rồi. Chúng tôi sẽ thử xếp cho anh một việc, Knoll...”

“Krull, thưa ngài tổng giám đốc.”

“Đừng có sửa tôi! Họ anh có là Knall tôi cũng thây kệ. Tên anh là gì?”

“Felix, thưa ngài tổng giám đốc.”

“Cũng không được. Felix - Felix nghe có vẻ trưởng giả học làm sang quá. Từ nay anh sẽ được gọi là Armand...”

“Tôi rất vui mừng được đổi tên, thưa ngài tổng giám đốc.”

“Vui mừng hay không cũng vậy. Armand là tên cậu bồi gác thang máy tình cờ xin nghỉ việc đúng vào ngày hôm nay. Từ mai anh có thể thế chỗ cậu ta. chúng tôi muốn thử giao cho anh việc điều khiển thang máy.”

“Thưa ngài tổng giám đốc, tôi xin đánh bạo hứa rằng sẽ thể hiện hết khả năng của mình để thậm chí còn làm việc tốt hơn cả Eustache...”

“Eustache làm sao?”

“Anh ta cho thang máy chạy quá cao và quá thấp, cách mặt sàn cả một khúc, thưa ngài tổng giám đốc. Nhưng đó là chỉ những lúc anh ta phải phục vụ đồng nghiệp thôi. Nếu tôi hiểu không sai thì với khách anh ta chịu khó bỏ ra nhiều công sức hơn. Sự phân biệt đối xử trong khi thi hành nhiệm vụ tôi thấy rất không đáng khen ngợi.”

“Ở đây anh không có trách nhiệm khen ngợi cái gì hết! Anh là người của phe xã hội hay sao?”

“Ô không, thưa ngài tổng giám đốc! Tôi thấy xã hội cứ thế này là tuyệt vời lắm rồi, và rất nóng lòng mong được thử vận may trong đó. Tôi chỉ muốn nói rằng, nếu người ta có khả năng làm tốt một việc gì thì không nên cẩu thả một cách không cần thiết.”

“Trong khách sạn của chúng tôi không có chỗ cho các phần tử xã hội đâu nhé.”

“Lẽ dĩ nhiên, thưa ngài tổng...”

“Thôi anh đi được rồi, Knull! Anh hãy xuống nhà kho dưới tầng hầm bảo người ta cấp cho một bộ đồng phục vừa người. Chúng tôi cung cấp đồng phục không kèm theo giầy, và tôi buộc phải lưu ý anh về đôi...”

“Đó là một khiếm khuyết tạm thời thôi, thưa ngài tổng giám đốc. Đến mai mọi sự sẽ được hoàn toàn như ý ngài. Tôi biết mình mang ơn ngài vô cùng và sẽ không làm ngài thất vọng đâu ạ. Nếu ngài cho phép tôi bày tỏ chút ít tâm tình thì phải nói rằng tôi rất hãnh diện được khoác lên người bộ đồng phục sắp được cấp. Cha đỡ đầu Schimmelpreester của tôi rất thích nhét tôi vào đủ loại trang phục khác nhau và luôn khen ngợi rằng tôi mặc gì cũng hợp, mặc dù đó là khả năng thiên phú và thực ra không đáng để khen ngợi. Song đồng phục của người điều khiển thang máy thì tôi chưa được mặc thử bao giờ.”

“Nếu mặc bộ đồng phục ấy vào”, ông ta bảo, “mà anh chiếm được cảm tình của các quý bà xinh đẹp thì càng hay. Thôi đi đi, ngày hôm nay anh không có việc gì ở đây nữa. Chiều nay anh hãy đi thăm thú Paris! Sáng sớm ngày mai anh hãy chạy lên chạy xuống vài lần với Eustache hay một người nào khác trong thang máy để làm quen với cơ cấu hoạt động của nó, thực ra rất đơn giản, không có gì quá sức hiểu biết của anh đâu.”

“Tôi sẽ điều khiển nó bằng tất cả tình âu yếm”, tôi đáp. “Tôi sẽ không ngừng phấn đấu cho đến khi dừng được thang không còn một chút chênh lệch dù nhỏ nhất với mặt sàn. Ngoài ra, thưa ngài tổng giám đốc”, tôi thêm vào và làm cho mắt rưng rưng, “tôi không thể tìm được lời thích hợp để bày tỏ...”

“Được rồi, được rồi, tôi bận lắm”, ông ta bảo và quay đi, một lần nữa lại nhăn mặt. Tôi không vì thế mà kém vui. Nhanh như tên bắn - vì tôi còn dự định ngay sáng hôm ấy tới thăm lão thợ đồng hồ - tôi lao theo cầu thang xuống tầng hầm, ở đó tôi tìm thấy cánh cửa đề chữ “Nhà kho” một cách không khó khăn gì và gõ lên mấy tiếng trước khi bước vào. Trong gian phòng treo đầy đồng phục đủ các loại, chẳng khác gì kho chứa quần áo cũ hay kho đồ hóa trang của một nhà hát, có một ông già bé nhỏ ngồi giương mục kỉnh đọc báo. Tôi bày tỏ nguyện vọng của mình và được giải quyết ngay lập tức.

"Vậy là”, lão già bảo, "cậu muốn sửa soạn cho đỏm đáng để đưa các quý bà xinh đẹp lên xuống phải không, cậu bé?”

Dân tộc này không thể nói hai câu mà không có đàn bà trong đó. Tôi nháy mắt công nhận đó chính là nguyện vọng cũng như nhiệm vụ của tôi.

Lão khọm già chỉ đưa mắt nhìn qua người tôi một cái rồi lấy từ trên giá xuống một bộ đồng phục màu kem viền đỏ cả áo lẫn quần và thản nhiên dúi vào tay tôi.

“Không cần thử hay sao?” tôi hỏi.

“Không cần, không cần. Tôi đã đưa cái gì là vừa cái ấy. Đóng bộ này vào nhầt định cậu sẽ được các quý bà xinh đẹp để ý.”

Lão khọm già đúng là không có cái gì khác trong đầu. Nhưng lão nói một cách hết sức tự nhiên, nên tôi cũng tỉnh bơ nháy mắt trả lời, lúc chia tay còn gọi lão là “mon oncle”* và thề thốt rằng con đường công danh sự nghiệp của tôi khởi đầu hoàn toàn nhờ công lão.

•

Chú, bác (tiếng Pháp).

Vì thang máy chạy xuống tận dưới này nên tôi tận dụng nó để lên lại tầng năm. Tôi vội quay về phòng vì câu hỏi không biết Stanko có để cho cái vali của tôi được yên không vẫn làm tôi lo lắng. Giữa đường chuông reo và thang dừng lại vài lần. Tôi khiêm tốn nép sát vào một bên vách nhường chỗ cho khách: một bà đi từ đại sảnh lên lầu hai, và ở lầu một có một đôi nói tiếng Anh đòi lên lầu ba. Người đàn bà đi một mình vào thang máy lập tức khêu gợi lên một mối quan tâm mãnh liệt nơi tôi - ở đây đúng là phải dùng từ “khêu gợi”, vì tôi quan sát bà ta mà tim đập thình thịch, tâm trạng hồi hộp lo sợ pha lẫn vị ngọt ngào lãng mạn. Tôi biết người phụ nữ này. Mặc dù bà ta không đội mũ quả chuông cắm lông chim diệc mà mang trên đầu một sáng tạo khác của thời trang có vành rộng viền lụa bóng buộc nơ dưới cằm, trên phủ một tấm mạng dài hững hờ rủ xuống áo măng tô, và mặc dù chiếc áo choàng hôm nay khác chiếc ngày hôm qua, mỏng hơn, màu sáng hơn vởi những chiếc khuy to bọc vải, nhưng không còn nghi ngờ gì nữa, trước mặt tôi lúc này đúng là người đã đứng cạnh tôi bên quầy thuế vụ, người có một mối dây liên hệ với tôi thông qua sự sở hữu cái hộp nhỏ trên kia. Tôi nhận ra bà ta trước hết qua cái cách bà ta lúc lúc lại trợn mắt tròn xoe như khi tranh cãi với tay nhân viên hải quan cửa khẩu, có vẻ như đó là một cái tật của bà ta, vì giờ đây không có duyên cớ gì bà ta vẫn liên tục làm như vậy. Nhìn chung gương mặt bà ta với những đường nét không phải là không hấp dẫn toát lên một vẻ căng thẳng thường trực. Ngoài ra về tổng thể, tôi không thấy có điều gì ở người đàn bà tóc nâu trạc tứ tuần này có thể làm phương hại đến mối quan hệ mỏng manh giữa tôi và bà ta. Một lớp lông tơ mềm mại sẫm màu phơn phớt trên làn môi trên, không những không làm giảm sút mà còn khiến bà ta tăng phần hấp dẫn. Cả đôi mắt nâu vàng long lanh như hổ phách của bà ta cũng là màu mắt tôi rất thích ở phụ nữ. Giá mà bà ta đừng có không ngừng trợn mắt lên một cách dữ dằn thế kia! Tôi tự nhủ nếu có dịp mình nên khuyên bà ta bỏ cái thói quen bất lợi ấy đi.

Như vậy là cả hai chúng tôi cùng nghỉ lại đây - nếu trong trường hợp của tôi có thể dùng từ nghỉ lại được. May mắn làm sao tôi không chạm trán bà ta từ lúc đứng trước người đàn ông hay đỏ mặt ở quầy tiếp tân. Sự gần gũi với bà ta trong không gian chật hẹp của buồng thang máy gây nên những xáo trộn đáng kể trong tâm tư tôi. Không biết đến sự có mặt của tôi, không hề nhìn thấy tôi trước đấy và cả bây giờ, nhưng trong thâm tâm hẳn bà ta phải dành cho sự tồn tại vô hình của tôi những quan tâm nhất định từ tối hôm qua hay muộn nhất là sáng hôm nay, lúc bà ta soạn đồ đạc trong vali ra và phát hiện thấy sự thiếu vắng cái hộp nhỏ kia. Có thể quý độc giả đang lo lắng cho sự an toàn của tôi sẽ lấy làm kinh ngạc, nhưng tôi không thể gán cho những quan tâm lùng tìm của bà ta một ý nghĩa thù địch. Việc bà ta nghĩ đến tôi, bà ta có thể đã thực hiện những bước nhất định để truy lùng tôi, không chừng bà ta vừa mới đi trình cảnh sát về cũng nên. Những khả năng ấy có thoáng hiện qua trong óc tôi nhưng không gợi lên một cảm giác nguy hiểm thực sự nào và dường như không lấn át được sự màu nhiệm của một tình huống ngẫu nhiên, trong đó người tìm kiếm không ngờ rằng đối tượng tìm kiếm đang đứng gần sát bên mình. Tôi rất lấy làm tiếc - tiếc cho cả hai chúng tôi - là thời gian gần gũi ngắn ngủi đến thế, chỉ đến tầng hai mà thôi! Khi người mang tôi trong ý nghĩ bước ra khỏi thang máy, tôi nghe tiếng bà ta nói với gã trai tóc đỏ điều khiển cái lồng:

“Merci*, Armand!”

•

Cảm ơn (tiếng Pháp).

Cử chỉ thân thiện đặc biệt này chứng tỏ tính tình dễ mến của bà ta, vì vừa đến đây chưa được bao lâu mà bà ta đã biết tên người phục vụ thang máy. Song cũng có thể bà ta là một khách trọ thường xuyên nghỉ lại Saint James and Albany và quen biết cậu ta đã lâu rồi. Nhưng bản thân tôi cũng giật mình khi nghe cái tên ấy, không ngờ lại gặp chính Armand ở đây. Cái thang máy quả thực là nơi hội ngộ.

“Bà ấy là ai thế?” tôi hỏi cái lưng cậu tóc đỏ lúc chúng tôi chạy tiếp lên trên.

Tên khốn kiếp ấy không thèm trả lời tôi. Mặc dù vậy lúc ra khỏi thang máy ở tầng bốn tôi vẫn gặng hỏi tiếp:

“Anh có phải là Armand, người vừa xin thôi việc ngày hôm nay không?”

“Liên quan gì đến mày”, nó thô lỗ đáp lại.

“Có chứ”, tôi bảo, “liên quan đến tôi lắm chứ. Vì từ giờ trở đi tôi tên là Armand và sẽ thế chỗ anh. Tôi là người kế nhiệm của anh, và dự định của tôi là trong tương lai sẽ không thô lỗ như anh.”

“Thằng ngu!” nó rống lên thay lời chào và kéo sập cánh cửa chấn song lại trước mũi tôi.

Stanko vẫn ngủ lúc tôi quay trở lại phòng ngủ số bốn trên gác. Không chậm trễ, tôi làm ngay các việc sau: Tôi lấy chiếc vali của mình từ trên giá xuống mang vào phòng rửa mặt, lấy từ trong đó ra chiếc hộp nhỏ ơn trời chưa có gì suy suyển - Stanko thật thà không động tới nó -, cởi áo vét và áo ghi-lê ra, đeo chuỗi hạt hoàng ngọc nặng trĩu lên cổ, vất vả một lúc mới cài được cái khóa lò xo sau gáy. Rồi tôi mặc lại mấy lớp áo phủ lên trên và nhét những món đồ trang sức còn lại vào đầy túi áo bên trái, bên phải, cũng may chúng không cần nhiều chỗ, nhất là sợi dây chuyền kim cương. Xong việc tôi đặt lại chiếc vali vào chỗ cũ, treo bộ đồng phục mới được cấp vào trong cái tủ kê cạnh cửa ngoài hành lang, mặc áo choàng và đội mũ vào rồi - để tránh một cuộc chạm trán nữa với Armand - tôi theo cầu thang đi bộ hết năm tầng lầu xuống dưới nhà và bắt đầu cuộc hành trình đến Rue de l’Echelle au Ciel.

Túi đầy báu vật nhưng không còn xu nào để đón xe công cộng đến đó, tôi buộc phải đi bộ và gặp không ít khó khăn, một phần vì cứ phải liên tục hỏi đường, phần khác tâm trạng bay bổng của tôi chẳng mấy chốc bị dìm xuống bởi đôi chân nặng trĩu vì leo dốc. Tôi cần dễ đến bốn mươi lăm phút đồng hồ chứ không ít mới tới được nghĩa trang Montmartre, địa điểm tôi nêu ra để hỏi đường. Từ đó, nhờ hướng dẫn đáng tin cậy của Stanko tôi tìm được Rue Damrémont và con ngõ nhỏ mang tên “Các nàng trinh nữ khôn ngoan” một cách không khó khăn gì, rẽ vào ngõ tôi chỉ đi thêm vài bước chân nữa là tới đích.

Một đô thị khổng lồ như Paris là nơi tập hợp rất nhiều khu phố và cụm dân cư, trong đó chỉ một số rất ít phản ảnh tầm vóc hùng vĩ của tổng thể mà nó là một phần cấu thành. Phía sau những đại lộ choáng lộn, bộ mặt thành phố trưng bày ra trước mắt người lạ, là các khu phố nhỏ bình dân, địa bàn hoạt động chính của đám tiểu thị dân. Trong số các cư dân của phố “Thang trời” có lẽ không ít người hàng năm chẳng nhìn thấy ánh đèn lộng lẫy của Avenue de l’Opéra hay cảnh ngựa xe tấp nập trên Boulevard des Italiens. Bước vào đây tôi bỗng thấy mình được bao bọc trong một khung cảnh thanh bình rất tỉnh lẻ. Trẻ con chơi giữa lòng đường hẹp lát đá củ đậu dành cho xe ngựa. Dãy nhà dân bình dị nằm ngái ngủ bên vỉa hè êm ả, mặt tiền tầng dưới lác đác cửa hàng cửa hiệu, đây một tiệm hàng xén, hàng thịt hay tiệm bánh, kia một xưởng đóng yên ngựa giới thiệu với khách những mặt hàng khiêm tốn. Thế nào cũng phải có một cửa hiệu đồng hồ. Số Chín Mươi Hai đây rồi. Dòng chữ “Pierre Jean-Pierre, Horloge*” đề trên cánh cửa tiệm, xế bên cửa kính trưng bày đủ loại thiết bị đo thời gian, đồng hồ bỏ túi nam và nữ, đồng hồ báo thức bằng sắt tây và đồng hồ quả lắc để trên mặt lò sưởi loại rẻ tiền.

•

Thợ đồng hồ (Tiếng Pháp).

Tôi ấn tay nắm cửa bước vào trong, tiếng đinh đoong của cái chuông rung lên khi cửa mở. Chủ tiệm ngồi sau quầy kính, trong lòng quầy cũng bày đầy đồng hồ và dây đeo các loại, một cái kính lúp lồng khung gỗ kẹp trên mắt, đang chăm chú quan sát hệ thống bánh răng cưa của một cái đồng hồ quả quýt chắc hẳn không còn làm vừa lòng chủ nhân. Tiếng tích tắc của những chiếc đồng hồ đứng dưới sàn và để trên bàn tràn ngập không gian yên ắng trong phòng.

“Xin chào bác cả”, tôi nói. “Tôi muốn mua một chiếc đồng hồ quả quýt để bỏ túi áo ghi-lê và một sợi dây đeo thật đẹp, có được không ạ?”

“Không ai cấm cậu làm điều đó, anh bạn trẻ”, chủ tiệm trả lời và nhấc chiếc kính lúp xuống khỏi mắt. “Có nhất thiết phải là đồng hồ vàng không?”

“Không cần thiết đâu ạ”, tôi đáp. “Tôi không đặt nặng vấn đề hình thức bóng bẩy. Bên trong chất lượng tốt, hoạt động chính xác mới là điều quan trọng đối với tôi.”

“Thật là những nguyên tắc lành mạnh. Vậy thì một chiếc bằng bạc nhé”, ông ta bảo và mở mặt kính mé bên trong quầy hàng lấy ra vài cái trong số những vật trưng bày ở đó đặt lên mặt quầy trước mắt tôi.

Đó là một người đàn ông gầy gò với mái tóc vàng dựng đứng đã điểm bạc và một bộ râu quai nón mọc rất cao, từ ngay bên dưới mắt, trùm kín cả phần khuôn mặt ở chỗ đáng lẽ là đường cong gò má. Đặc điểm kém ưu thế ấy đặc biệt bất lợi cho diện mạo của lão.

Tôi cầm lên tay một chiếc đồng hồ bạc chạy dây cót ông ta vừa lấy ra giới thiệu và hỏi giá. Lão ta đòi hai mươi lăm franc.

“Thú thực, thưa bác cả”, tôi bảo, “tôi rất thích chiếc đồng hồ này nhưng không có ý định mua nó bằng tiền mặt. Đúng ra tôi muốn đề nghị với bác một vụ làm ăn bằng phương thức thanh toán lâu đời hơn, đó là phương thức trao đổi. Xin bác hãy xem chiếc nhẫn này!” Và tôi rút ra cái vòng tròn nhỏ gắn viên ngọc trai màu xám, để chuẩn bị cho khoảnh khắc này tôi đà đặc biệt cất nó riêng một chỗ, cụ thể là túi ngoài chiếc áo khoác tôi đang mặc. “Ý định của tôi”, tôi giải thích, “là bán cho bác món đồ đẹp tuyệt này, để được bác thối lại khoản tiền chênh lệch giữa giá trị chiếc nhẫn và giá chiếc đồng hồ - nói cách khác, tôi sẽ lấy tiền bán chiếc nhẫn để mua đồng hồ của bác - hay nói khác nữa là tôi muốn xin bác trừ đi giá tiền chiếc đồng hồ, tôi hoàn toàn đồng ý với giá bác đòi, từ giá bán chiếc nhẫn, cứ cho là hai ngàn franc đi, tôi hoàn toàn không nghi ngờ là bác sẽ trả cho tôi từng ấy. Bác thấy thế có được không?”

Lão ta nheo mắt soi mói nhìn chiếc nhẫn trong tay tôi và ngẩng lên nhìn thẳng vào mặt tôi cũng với ánh mắt ấy, trong khi một cử động giật nhè nhẹ làm rung rung gò má không thật của lão.

“Anh là ai, anh lấy đâu ra cái nhẫn này?” lão gằn giọng hỏi. “Anh nghĩ tôi là hạng người nào mà đề nghị làm ăn kiểu ấy với tôi? Xin anh ra ngay khỏi cửa hiệu của một người lương thiện!”

Tôi buồn bã cúi đầu và cất giọng ôn tồn sau một lát im lặng:

“Bác cả Jean-Pierre, bác nhầm rồi. Bác đã nhầm vì quá đa nghi, điều đó dĩ nhiên có thể hiểu được, song tôi thiết tưởng con mắt nhìn người của bác đủ tinh tường để không mắc phải sai lầm này chứ. Bác đã nhìn kỹ mặt tôi - bác thấy sao? Chẳng lẽ trông tôi giống như - như một kẻ khiến bác phải dè chừng? Tôi không thể trách ý nghĩ nghi ngại đầu tiên của bác, thận trọng là điều rất nên. Nhưng nghĩ đi cũng còn phải nghĩ lại - tôi sẽ rất lấy làm thất vọng nếu ý nghĩ thứ hai không đổi hướng theo những đánh giá trên cơ sở hiểu biết con người của bác.”

Lão ta tiếp tục nhìn, đầu gục gặc lên xuống, hết chiếc nhẫn lại đến mặt tôi.

“Do đâu anh biết cơ sở làm ăn của tôi?” lão chất vấn.

“Do một người đồng nghiệp ở chung phòng”, tôi đáp. “Hiện anh ấy không được khỏe. Nếu bác muốn tôi sẽ chuyển lời chúc sức khỏe của bác đến cho anh ấy. Tên anh ấy là Stanko.”

Lão vẫn còn lưỡng lự, mắt đảo lên đảo xuống, gò má giật giật liên hồi. Nhưng tôi đã kịp nhận ra lòng ham muốn chiếm đoạt chiếc nhẫn dần dần thắng thế trước nỗi sợ. Sau một cái liếc mắt nhanh về phía cửa lão ta cầm chiếc nhẫn từ tay tôi rồi hấp tấp ngồi vào chỗ cũ sau quầy, lấy chiếc kính lúp của thợ đồng hồ ra soi.

“Nó có một lỗi”, lão nhận xét về viên ngọc trai. “Điều đó hoàn toàn mới đối với tôi”, tôi đáp lại.

“Tôi tin lời anh. Chỉ người có nghề mới nhìn ra được.”

“Chà, một cái lỗi mắt người thường không nhận ra nổi thì cũng chẳng ảnh hưởng gì mấy đến giá trị. Xin hỏi bác, thế còn những viên kim cương xung quanh?”

“Toàn là kim cương vụn mài theo phương pháp đơn giản, chỉ để trang trí không hơn không kém. - Một trăm franc”, lão ta phán và ném cái nhẫn lên mặt quầy kính giữa hai chúng tôi, về phía gần tôi hơn.

“Tôi nghe có nhầm không đấy!”

“Nếu anh cho rằng mình nghe nhầm, anh bạn trẻ, thì hãy nhặt lấy món đồ đồng nát của anh rồi lượn cho sớm!”

“Nhưng thế thì tôi không mua được cái đồng hồ của bác.”

“Mặc xác anh”, lão ta bảo. “Vĩnh biệt.”

“Bác nghe này, bác cả Jean-Pierre”, tôi thẽ thọt. “Dù có lịch sự cách mấy tôi cùng không thể không trách bác quá sơ suất trong chuyện này. Sự hà tiện thái quá của bác gây trở ngại cho quá trình đàm phán vẫn còn chưa thực sự bắt đầu. Bác không tính đến khả năng cái nhẫn này, mặc dù bản thân nó đã rất có giá trị, vẫn chưa bằng một phần trăm những gì tôi muốn bán cho bác. Ở đầy khả năng ấy rất hiện thực, và bác nên thay đổi quan điểm theo hướng này thì hơn.”

Lão ta mở tròn mắt ngó tôi lom lom, và động tác giật giật trên gò má lông lá tăng lên một cách đáng kể. Lão lại ném một cái nhìn bồn chồn ra phía cửa rồi hất đầu hạ giọng rít qua kẽ răng bảo tôi:

“Vào đây!”

Lão cầm lấy chiếc nhẫn, để cho tôi đi vòng qua quầy hàng và mở cánh cửa thông vào một gian buồng nhỏ kín mít không có cửa sổ nằm thụt sâu phía sau, thắp lên ngọn đèn khí sáng trắng treo toòng teng bên trên cái bàn nhỏ phủ khăn nỉ viền ren kê giữa phòng. Tôi để ý thấy trong phòng còn có một cái két sắt hay tủ chống cháy đựng tiền và một cái bàn viết nhỏ, những đồ vật làm cho gian buồng nửa như phòng khách một gia đình tiểu thị dân, nửa như văn phòng một thương gia.

“Nào! Chú mày có cái gì?” lão thợ đồng hồ hỏi tôi.

“Xin bác cho phép tôi cởi bớt đồ”, tôi bảo và cởi chiếc áo khoác ngoài ra. “Thế này tiện hơn nhiều”. Rồi tôi lần lượt lôi ra từ các túi chiếc lược đồi mồi, cầy ghim cài gắn viên ngọc sapphire, cái cài áo hình giỏ trái cây, cái xuyến khảm viên ngọc trai trắng, cái nhẫn với viên ngọc ruby và cuối cùng là con át chủ bài, sợi dây chuyền kim cương. Tôi cẩn thận đặt tất cả thành một hàng ngay ngắn trên mặt bàn trải khăn ren. Cuối cùng tôi xin phép chủ nhà lần nữa rồi cởi cúc chiếc áo ghi-lê, nhấc chuỗi vòng hoàng ngọc ra khỏi cổ và đặt xuống cạnh những báu vật khác trên bàn.

“Bác thấy thế nào?” tôi bình tĩnh hỏi, ngấm ngầm tự hào.

Tôi nhìn thấy mắt lão ta sáng rực lên, cặp môi mỏng không nén kịp một cái chép miệng. Nhưng lão làm bộ bình thản đợi tôi đưa ra thêm, cuối cùng mới cất tiếng hỏi giọng khô khốc:

“Sao? Có thế thôi à?”

“Có thế thôi?” tôi đay lại. “Bác cả, bác đừng làm bộ như không phải đã lâu lắm rồi chưa có ai mời bác mua cả một bộ sưu tập như thế này.”

“Chú mày nóng lòng tống khứ cái bộ sưu tập ấy đi lắm phải không?”

“Nóng lòng hay không là chuyện của tôi”, tôi đáp. “Nếu bác hỏi tôi có muốn bán cho bác với một cái giá hợp lý không thì tôi xin trả lời rằng có.”

“Được thôi”, lão bảo. “Cậu có vẻ điềm đạm và biết điều đấy, anh bạn trẻ.”

Lão kéo một chiếc ghế bành bọc nỉ lại gần bàn và ngồi xuống kiểm tra những báu vật của tôi. Không đợi mời tôi cũng ngồi xuống một chiếc ghế, vắt chân chữ ngũ nhìn lão làm việc. Tôi nhận thấy tay lão run run lúc cầm từng món đồ lên soi trước mắt, lật qua lật lại xem xét kỹ lưỡng rồi không đặt mà thảy trở lại mặt bàn trải khăn. Cử chỉ ấy chừng như để che giấu bàn tay run rẩy vì tham lam, cũng như lão cứ liên tục nhún vai, nhất là lúc lão cầm sợi dầy chuyền kim cương - mà lão cầm lên xem tới hai lần - để cho nó thòng xuống từ bàn tay, hà hơi vào từng viên đá và mân mê cho chúng chuồi qua những ngón tay. Thế nên phán quyết sau cùng của lão, vừa nói vừa đưa bàn tay úp trong không khí che lên cả đống đồ trang sức, nghe càng phi lý đến mức lố bịch:

“Năm trăm franc.”

“Xin được hỏi con số đó là cho món đồ nào ạ?”

“Cho tất cả.”

“Bác lại đùa rồi.”

“Anh bạn trẻ, không ai trong hai chúng ta có tâm trạng đùa giỡn lúc này. Cậu có muốn để lại cho tôi mẻ lưới của cậu lấy năm trăm không? Có hay không?”

“Không”, tôi đáp và đứng dậy. “Con số ấy còn cách rất xa hình dung của tôi. Xin bác vui lòng cho tôi nhận lại những vật kia, vì rõ ràng ở đây người ta không tôn trọng phẩm giá của tôi và tìm cách qua mặt tôi một cách trắng trộn nhất.”

“Phẩm giá”, lão châm chọc, “là cái phù hợp với cậu lắm đấy. Nhưng ở tuổi của cậu mà rắn rỏi như vậy cũng là khá lắm rồi. Để thưởng cho điều đó tôi đồng ý nâng lên sáu trăm.”

“Với sự nâng giá ấy bác vẫn chưa bước ra khỏi phạm vi lố bịch. Tôi nhìn bề ngoài trẻ hơn trong thực tế, thưa bác, nhưng đấy không phải là lý do để người ta đối xử với tôi như với trẻ con. Tôi biết giá trị thực của những món đồ này, và mặc dù tôi không ngốc nghếch đến độ tin rằng mình có thể đòi đủ số ấy, nhưng tôi nhất quyết không để cho người mua dìm giá một cách quá đáng. Tôi biết rõ rằng trong lĩnh vực làm ăn này không thiếu cạnh tranh, chẳng bán chỗ này thì tôi bán chỗ khác.”

“Phải công nhận bên cạnh những tài năng khác cậu còn có một cái miệng trơn như bôi mỡ. Nhưng cậu chưa nghĩ đến chuyện những cạnh tranh mà cậu đưa ra để dọa tôi cũng được tổ chức chặt chẽ và có những nguyên tắc làm ăn riêng.”

“Vấn đề ở đây rất đơn giản, thưa bác cả Jean-Pierre, đó là bác muốn mua đồ của tôi hay để một người khác làm việc ấy”

“Tôi cũng muốn mua lại cho cậu, và như chúng ta đã thỏa thuận từ đầu, với một cái giá hợp lý.”

“Hợp lý là bao nhiêu?”

“Bảy trăm franc, đó là lời cuối cùng của tôi đấy.”

Tôi lẳng lặng nhặt những món đồ trang sức trên bàn, trước hết là sợi dây chuyền kim cương, nhét vào túi.

Lão nhìn tôi, gò má giật giật liên hồi.

“Cậu dốt quá”, lão bảo. “Cậu không biết đánh giá vận may của mình. Thử nghĩ mà xem, bảy hay tám trăm franc là cả một đống tiền - đối với tôi, người sẵn sàng trả cho cậu cao như vậy, và đối với cậu, người bỗng dưng có từng ấy bỏ túi! Cậu có thể mua được bao nhiêu thứ với, cứ cho là tám trăm rưỡi franc đi, gái đẹp này, quần áo này, vé xem hát này, và cả đi ăn tiệm nữa chứ. Đáng lẽ thế thì cậu, như một thằng ngốc, lại muốn mang cái của nguy hiểm ấy trong người lâu hơn nữa. Cậu có biết cảnh sát đang chực sẵn ngoài cửa rình bắt cậu hay không? Cậu có tính đến những rủi ro tôi phải chịu không?”

“Bác đã”, tôi nói hú họa, “đọc thấy trên báo viết gì về những vật này chưa?”

“Chưa.”

“Thấy chưa! Mặc dù giá trị thực tế của chúng tổng cộng phải lên tới mười tám ngàn franc. Rủi ro của bác chỉ tồn tại trên lý thuyết. Song tôi sẵn sàng thỏa hiệp với bác, vì quả thực tôi đang cần tiền. Bác trả cho tôi một nửa, chín ngàn franc, thì vụ này dứt điểm.” Lão rống lên cười sằng sặc để lộ hàm răng sún đen lởm chởm trông gớm chết. Vừa cười lão vừa nhắc đi nhắc lại con số tôi nêu. Cuối cùng lão thôi cười lấy giọng nghiêm trang bảo:

“ “Cậu điên rồi.”

“Tôi ghi nhận”, tôi bảo, “đây là lời đầu tiên sau khi bác đã nói lời cuối cùng lúc nãy. Rồi bác cũng sẽ sửa lại lời này thôi.”

“Nghe đây, cậu nhỏ, đây chắc hẳn là vụ làm ăn đầu tiên loại này của cậu, một tay lính mới tò te, phải không?”

“Thế thì đã sao?” tôi đáp. “Bác hãy ghi nhớ ngày hôm nay, đó là khởi đầu của một sự nghiệp đầy hứa hẹn! Bác đừng vì thói bủn xỉn mà làm thui chột một tài năng trẻ, tốt hơn hết bác hãy rộng tay khuyến khích nó, vì quyền lợi của bản thân bác, bởi sau lần này biết đâu còn những lần khác nữa. Bác đừng để sau này phải tự trách mình thiếu con mắt tinh đời, khiến một mối hời lọt vào tay kẻ khác!”

Lão ngẩn người nhìn tôi. Không còn nghi ngờ gì nữa, lão đang cân nhắc những lời hoa mỹ của tôi trong trái tim teo tóp khô cằn của lão, trong lúc mắt lão nhìn như dán vào cặp môi tuôn ra những lời này. Tôi lợi dụng khoảnh khắc lưỡng lự của lão để bồi thêm:

“Bác cả Jean-Pierre, chúng ta cứ ông chẳng bà chuộc mặc cả trọn gói như thế này rất là vô nghĩa. Có lẽ ta nên dành thời gian định giá cụ thể từng món một thì hơn.”

“Được thôi”, lão bảo. “Nào thì tính giá từng món một.”

Tôi đã phạm phải một sai lầm lớn. Đương nhiên nếu bán trọn gói tôi cũng không bao giờ có thể đòi được chín ngàn franc, nhưng lão trên tài tôi quá xa trong cuộc giằng co mặc cả từng món đồ. Chúng tôi ngồi châu đầu bên bàn cò kè bớt một thêm hai vào những cái giá thảm hại lão thợ đồng hồ đưa ra, lão nghiến răng hì hục biên con số cuối cùng lên một tờ giấy nháp, kết quả là sau khi cộng lại tôi rơi xuống một tổng số thấp hơn rất nhiều mục tiêu của mình. Quá trình mặc cả kéo dài khá lâu, phải đến ba phần tư giờ đồng hồ hoặc hơn nữa. Giữa chừng chuông cửa reo một lần, và Jean-Pierre bước ra quầy hàng tiếp khách sau khi thì thầm ra lệnh cho tôi:

“Ngồi im!”

Lão quay trở lại, và trò mặc cả tiếp diễn. Tôi đòi được hai ngàn franc cho sợi dây chuyền kim cương, nhưng nếu có thể coi đó là một thắng lợi thì nó cũng là thắng lợi duy nhất của tôi. Tôi uổng công lấy trời đất quỷ thần ra làm chứng cho vẻ đẹp của chuỗi vòng hoàng ngọc, sự quý giá của viên sapphire trang điểm cây ghim cài áo, của viên ngọc trai trắng trên chiếc xuyến đeo tay, của viên ngọc ruby và viên ngọc trai xám. Mấy chiếc nhẫn cộng lại được một ngàn năm trăm, tất cả những thứ còn lại không kể sợi dây chuyền chỉ nằm trong khoảng từ năm mươi đến tối đa là ba trăm franc. Tổng cộng là bốn ngàn bốn trăm năm mươi franc, và lão già khốn kiếp còn làm bộ kinh hoàng như thể chi ra số tiền ấy lão sẽ tán gia bại sản không bằng. Lão tuyên bố trong hoàn cảnh này lão phải tăng giá chiếc đồng hồ bạc tôi muốn mua từ hai lăm lên năm mươi franc - bằng số tiền lão chịu trả cho cái cài áo đẹp tuyệt vời hình lẵng nho của tôi! Vậy là rốt cục tôi chỉ được nhận bốn ngàn bốn trăm franc. “Còn phần của Stanko?” tôi nghĩ bụng. Thu nhập của tôi bị teo đi một cách đáng kể. Nhưng tôi không còn lựa chọn nào khác ngoài cách hậm hực tuyên bố “đồng ý”. Jean-Pierre mở két sắt cất những của cải vừa mua được trong ánh mắt tạm biệt đầy nuối tiếc của tôi và đặt bốn tờ một ngàn với bốn tờ một trăm franc lên bàn trước mặt tôi.

Tôi lắc đầu.

“Bác đổi cho tôi tiền nhỏ hơn được không”, tôi nói và đẩy mấy tờ một ngàn về phía lão. Lão cười:

“Hoan hô! Tôi chỉ muốn thử chú mày một chút thôi. Hóa ra chú mày cũng đủ khôn để biết rằng nên tránh tiêu tiền lớn lúc mua sắm. Cái ấy làm tôi rất cảm tình. Nói chung tôi rất có cảm tình với cậu”, lão thêm vào trong lúc đổi cho tôi mấy tờ một ngàn franc ra tiền một trăm và cả bạc cắc, “lẽ ra tôi không được phép rộng rãi với cậu như thế, nếu cậu không thực sự chiếm được lòng tin cậy của tôi. Tôi muốn tiếp tục duy trì quan hệ với cậu. Có thể, rất có thể là đằng khác, cậu sẽ còn cần đến tôi. Tướng cậu rất sáng sủa. Cậu tên là gì?”

“Armand.”

“Được rồi, Armand, hãy tỏ lòng biết ơn bằng cách quay trở lại tiệm tôi! Đây là cái đồng hồ của cậu. Tôi tặng cậu thêm sợi dây đeo này.” (Sợi dây chẳng có giá trị gì.) “Tạm biệt, cậu bé! Nhớ đến nữa nhé! Tôi rất mến cậu qua vụ làm ăn này.”

“Bác biết cách che giấu tình cảm của mình khéo lắm.”

“Không đâu, không đâu!”

Chúng tôi chia tay nhau thân mật như vậy. Tôi đón xe công cộng đến Boulevard Haussmann và tìm thấy trong một ngách phố phụ của nó một tiệm bán giày, ở đó tôi chọn mua một đôi giày cao cổ cài khuy rất đỏm dáng, vừa chắc chắn vừa mềm mại, và đi ngay vào chân với lời tuyên bố không bao giờ còn muốn nhìn thấy đôi giày cũ nữa. Rồi tôi ghé cửa hàng “Printemps” ngay gần đấy và, thong thả lượn qua các gian hàng, tôi mua ngay một vài thứ lặt vặt cần thiết nhất: ba, bốn cái cổ cồn, một cái cravat, cả một cái áo sơ mi lụa nữa, ngoài ra còn thêm một chiếc mũ phớt để thay cho cái mũ trùm cũ tôi nhét vào ống tay áo khoác, rồi một cái ô đi mưa cuộn lại đút trong vỏ thành cây ba-toong rất vừa ý tôi, một đôi bao tay da lộn và một cái ví bằng da thằn lằn. Rồi tôi sang gian hàng may mặc chọn mua một bộ com lê may sẵn bằng vải len xám, ấm và nhẹ, vừa người tôi như in, đóng bộ lên cùng với cổ cồn cứng và chiếc cravat xanh lam chấm trắng trông tôi bảnh vô cùng. Cả bộ đồ này tôi cũng mặc luôn trên người và yêu cầu người ta gửi bộ cánh tôi mặc lúc đến đầy về nhà cho tôi, trong một cơn cao hứng tôi ghi cho họ địa chỉ người nhận là “Pierre Jean-Pierre, số chín mươi hai, Rue de l’Echelle au Ciel”.

Tôi rất hài lòng lúc ra khỏi “Printemps”, được tân trang từ đầu tới chân, tay cầm cong cong của cái ô thay cho cây ba-toong khoác trên cánh tay, cái gói nhỏ màu trắng thắt nơ đỏ đựng những món hàng vừa mua sắm kẹp giữa những ngón tay xỏ trong găng da - tôi hài lòng với ý nghĩ về người đàn bà mang hình ảnh vô hình của tôi trong tâm tưởng, vì giờ đây bà ta có thể gặp ngoài đời một hình ảnh theo tôi xứng đáng với bà ta và mối quan tâm của bà ta hơn lúc trước rất nhiều. Chắc hẳn bà ta cũng sẽ hài lòng thấy tôi thay hình đổi dạng theo chiều hướng thích hợp với mối liên hệ giữa tôi và bà ta. Nhưng chiều đã muộn sau khi bấy nhiêu công việc được giải quyết xong, và tôi bỗng nhận ra mình đói ngấu. Tôi tạt vào một quán bia và gọi một bữa ăn chưa đến mức thịnh soạn nhưng cũng không thiếu thốn gì, bao gồm xúp cá, bò bít tết, pho mát, hoa quả, và uống kèm hai ly bia đậm. No nê rồi tôi tự cho phép mình hưởng cái thú vui thanh lịch của những người dân Paris hôm qua đã làm tôi nổi máu ghen tị lúc đi đường: ngồi trước hàng hiên một tiệm cà phê ở Boulevard des Italiens ngắm dòng thác giao thông tấp nập. Tôi cũng làm như họ. Tôi chọn chỗ ngồi bên một cái bàn nhỏ cạnh một lò than hồng sưởi ấm cho khách, vắt chân chữ ngũ, bàn chân nhịp nhịp trong không khí, vừa hút thuốc vừa nhấm nháp một ly đúp cà phê, hết nhìn ra cảnh sinh hoạt ồn ào nhộn nhịp ngoài phố lại ngó xuống chiếc giày cao cổ mới mua đẹp tuyệt của mình. Tôi ngồi đó dễ đến một tiếng đồng hồ và cảm thấy khoan khoái vô cùng, có lẽ tôi còn ngồi lâu hơn nếu đám người nhặt rác bò lồm cồm dưới gầm bàn tôi và các bàn xung quanh không bu lại ngày càng đông quá hạn lệ. Số là tại tôi kín đáo tuồn xuống cho một ông già rách rưới nhặt đầu mẩu thuốc lá và một thằng bé còn rách rưới hơn, người thì một franc, người mười xu và ngầm sung sướng thấy họ ngỡ ngàng không tin vào vận may bất ngờ của mình; hậu quả là những người đồng cảnh ngộ với họ lũ lượt kéo đến, và vì tôi không thể một mình ra tay cứu trợ cả thế giới lầm than nên cuối cùng tôi đành phải rút lui. Mặc dù vậy tôi muốn thú nhận rằng ý định chia sẻ với người nghèo thực ra đã nảy sinh trong tôi từ tối hôm qua và đóng một vai trò không nhỏ thôi thúc tôi quay trở lại chỗ này.

Cũng phải nói thêm rằng suốt thời gian ngồi đấy, tâm trí tôi luôn luôn bận rộn với những tính toán tài chính nhất định, và mối bận tâm này vẫn không buông tha tôi cả lúc thưởng thức những trò tiêu khiển sau đó. Biết làm thế nào với Stanko đây? Nghĩ đến hắn ta tôi bị đặt trước một lựa chọn nan giải. Tôi có thể thú nhận với hắn rằng mình đã quá vụng về, ấu trĩ khi mặc cả và chỉ đòi được một số tiền thấp hơn rất nhiều cái giá hắn đặt ra cho những báu vật của tôi, nếu chịu thú nhận thất bại thảm hại ấy thì tôi sẽ chỉ phải chia cho hắn một ngàn năm trăm franc mà thôi. Hoặc tôi cũng có thể nói dối để bảo toàn danh dự của mình và làm lợi cho hắn, tôi có thể bảo rằng mình gần đạt được chỉ tiêu hắn đề ra, trường hợp ấy tôi sẽ phải trả cho hắn nhiều gấp đôi, và như thế phần của tôi sẽ teo lại chẳng còn được hơn đề nghị vô liêm sỉ lúc đầu của bác cả Jean-Pierre là bao. Tôi sẽ chọn cách nào? Trong thâm tâm tôi đã sợ rằng lòng kiêu hãnh, hay nói đúng hơn tính sĩ diện của tôi sẽ thắng thế và lấn át lòng tham.

Còn về những trò tiêu khiển sau khi uống cà phê, thì trước tiên tôi bỏ ra một món tiền nhỏ mua vé xem bức phông toàn cảnh* tuyệt vời tả lại trận đánh Austerlitz*, nền là một bức tranh khổ rộng vẽ những làng mạc bốc cháy tràn ngập lính Nga, lính Áo và lính Pháp, thật đến mức khó lòng phân biệt được ranh giới giữa tranh vẽ và thực tế dàn dựng phía trước với những vũ khí, ba lô không chủ vứt vương vãi và những hình nhân nằm rải rác đóng giả những người lính ngã xuống trên chiến trường. Hoàng đế Napoléon có bộ tham mưu vây quanh đứng trên một ngọn đồi dùng ống nhòm quan sát diễn biến trận đánh. Lòng đầy phấn chấn sau cảnh tượng này, tôi còn đi xem một trò ngoạn mục khác nữa, một triển lãm hình nhân bằng sáp, nơi người ta mỗi bước lại giật mình chạm trán với tất cả các nhân vật ít nhiều có tiếng trong lịch sử, những đấng quân vương, những tên đại bịp, những nghệ sĩ lừng danh và những tên sát nhân khét tiếng, tất cả hệt như người thật, tưởng như họ có thể cất tiếng hỏi chuyện mình bất cứ lúc nào. Đức cha Liszt* với mái tóc dài bạc phơ và những mụn cóc sần sùi trên má ngồi bên cây đàn dương cầm lớn mắt ngước lên trời, chân đạp pê-đan, bàn tay bằng sáp đặt trên dãy phím, và ngay cạnh đó là tướng Bazaine* cầm khẩu súng lục chĩa vào thái dương mình nhưng không bóp cò. Thật là những ấn tượng áp đảo đối với một tâm hồn non trẻ, song sự háo hức tiếp thu của tôi không vì Liszt và Lesseps* mà cạn kiệt. Buổi tối hôm nay có nguy cơ làm lu mờ tất cả những ấn tượng từ trước tới giờ; và sau một hồi bát phố, Paris vẫn lộng lẫy chói chang như hôm qua với muôn vàn ánh đèn quảng cáo nhấp nháy liên hồi, tôi vào giải trí một tiếng rưỡi đồng hồ trong một nhà hát tạp kỹ, xem hải cẩu đứng thăng bằng đội trên mũi một ngọn đèn măng xông cháy sáng, một nhà ảo thuật bỏ cái đồng hồ vàng của một khán giả vào cối giã nát rồi rút nó ra nguyên vẹn từ túi quần sau một khán giả khác chẳng liên quan gì ngồi tận hàng ghế cuối dưới tầng trệt, một nữ sĩ xanh xao đi găng tay đen dài cất tiếng âm u như từ dưới mộ đọc những vần thơ ảm đạm, và một ông tấu hài nói giọng bụng xuất sắc. Tôi không thưởng thức được đến cuối chương trình biểu diễn hấp dẫn của họ, vì tôi còn muốn ghé đâu đó uống một ly sô cô la và phải nhanh chân để kịp về nhà trước khi phòng ngủ lại đầy người.

•

Cảnh dàn dựng với phông nền là một bức vẽ lớn, phía trước bài trí đồ vật và tượng các nhân vật theo chủ đề bức vẽ. Paris hồi đó có chín bức phông toàn cảnh như vậy.

•

Trận đánh giữa ba vương quốc vào ngày mùng 2 tháng Mười hai năm 1805, kết quả Napoléon Đệ nhất thắng Nga và Áo.

•

Franz Liszt (1811 - 1886): nhà soạn nhạc người Hung. Năm 1860 ông được thụ phong chức dịch nhà thờ, từ đó cho đến cuối đời ông chỉ chú trọng sáng tác và giảng dạy về tôn giáo.

•

Francois Achille Bazaine (1811 - 1888): tướng Pháp, năm 1873 bị xử tử hình vì đầu hàng đối phương trong cuộc chiến tranh Đức - Pháp, sau được giảm xuống hai mươi năm tù giam, năm 1874 trốn thoát sang Tây- Ban Nha.

•

Tử tước Ferdinand de Lesseps (1805 - 1894) từng là lãnh sự Pháp ở Cairo và Madrid, từ năm 1859 đến năm 1869 ông chỉ đạo công trình kênh đào Suez ở Ai Cập.

Tôi theo Avenue de l’Opéra và Rue des Pyramides trở về Rue Saint-Honoré quen thuộc, tới gần khách sạn tôi dừng lại một chỗ cởi đôi găng tay vì tôi cảm thấy bên cạnh những cải thiện đáng kể về trang phục của tôi nó có vẻ đua đòi quá. Tuy nhiên chẳng ai để ý đến tôi trong cái buồng thang máy đông nghẹt, chạy lên đến tận tầng bốn vẫn còn đầy khách. Tôi leo bộ thêm một tầng lầu nữa và bước vào phòng ngủ. Stanko trố mắt nhìn tôi trong ánh sáng gay gắt của bóng điện treo trên trần.

“Quỷ tha ma bắt!” hắn thốt lên. “Nó lên đồ lớn ác liệt không. Thế tức là quả này thắng đậm?”

“Cũng tàm tạm”, tôi bảo, vừa nói vừa cởi áo ngoài và bước lại chỗ giường hắn. “Không đến nỗi nào, anh Stanko, tôi có thể nói như vậy mặc dù kết quả không được hoàn toàn như mong muốn của chúng ta. Lão già ấy rốt cuộc chưa phải là loại tệ hại nhất trong nghề này, lão cũng tỏ ra dễ gần nếu người ta biết cách lựa lời nói chuyện, cần nhất là không được nhượng bộ. Tôi đòi được chín ngàn. Cho phép tôi gửi lại phần của anh!” Và tôi đặt đôi chân đi giày cao cổ cài khuy lên mép chiếc giường dưới, rút cái ví da thằn lằn căng phồng lấy ra ba ngàn franc đặt lên tấm chăn đắp trên người hắn.

“Thằng đểu!” hắn bảo. “Mày bán được mười hai ngàn.”

“Anh Stanko, tôi xin thề...”

Hắn phá lên cười.

“Cưng ơi, không phải nhảy chồm lên làm gì!” hắn bảo tôi. “Tao thừa biết mày không đòi được mười hai ngàn đâu, mà chín ngàn cũng không. Mày chỉ có thể lấy được của lão tối đa năm ngàn là hết đất. Mày xem, tao nằm đây và cơn sốt đã tạm lui. Khi ốm đau cũng như sau cơn say người ta dễ mềm lòng và hay trở nên đa sầu đa cảm. Thế nên tao thú thật với mày là bản thân tao có lẽ cũng chỉ moi được khoảng từ bốn đến năm ngàn là cùng. Đây tao trả lại mày một ngàn. Hai chúng mình đều quân tử mà, phải không? Tao thấy chúng mình ăn ý lắm. Cho tao ôm mày một cái nào! Chúc ngủ ngon!”

Chương chín

Quả thực không có gì dễ hơn việc điều khiển một chiếc thang máy. Gần như người ta có thể làm ngay lập tức chẳng cần phải học, và vì cả tôi lẫn những người đẹp được tôi đưa lên cao xuống thấp đều hết sức hài lòng với bộ đồng phục mới đỏm dáng tôi khoác trên người, điều đó có thể thấy rõ qua sự tán thưởng lộ ra trong một vài ánh mắt lúc họ quan sát tôi từ đầu tới chân, thêm vào đó là tinh thần phấn chấn của tôi do được đổi sang tên mới, nên lúc đầu tôi rất thích thú với công việc. Có điều, dù công việc này dễ như bỡn, nhưng phải làm từ bảy giờ sáng đến gần nửa đêm chỉ có vài lần nghỉ ngắn thì người ra cũng rất nhanh mệt mỏi, và sau một ngày làm việc như thế người ta leo lên cái giường tầng tồi tàn, chỗ nằm của mình, với một thể xác và tâm hồn ngày càng sa sút. Mười sáu tiếng đồng hồ làm việc một ngày, chỉ trừ những phút giải lao ngắn ngủi đồng thời là giờ ăn, khi ấy nhân viên được phép thay phiên nhau vào dùng bữa ở một gian xép nằm kẹp giữa bếp và phòng ăn của khách, những bữa ăn rất tệ, anh bạn nhỏ Bob nhận xét chẳng hề sai, đồ ăn không thể nuốt trôi, được nấu lại quấy quá từ những suầt ăn thừa - thịt hầm, thịt băm và thịt gà xé tất thảy chỉ là những tên gọi khác nhau của một hỗn hợp hổ lốn đáng ngờ dọn chung với rượu quê chua loét mà cũng chỉ được phân phối rất dè sẻn - thật không khác gì cám heo, cả đời tôi chỉ có giai đoạn ngồi tù là tôi ăn kém ngon miệng hơn. Bấy nhiêu tiếng đồng hồ ròng rã không được ngồi một phút nào, phải đứng chôn chân trong cái lồng kín mít ngột ngạt mùi nước hoa của khách, nâng lên hạ xuống cái cần điều khiển, mắt không rời bảng điện xem chuông gọi ở đâu, trong lúc lướt lên cao xuống thấp còn phải ngừng đây đó để đón khách vào, tiễn khách ra, và kinh ngạc về sự thiếu kiên nhẫn của những cái đầu rỗng tuếch ngồi dưới đại sảnh, chỉ biết nạt nộ mà không nghĩ rằng người ta chẳng thể lao từ lầu bốn xuống thẳng dưới nhà mà còn phải dừng lại mỗi tầng, bước ra lễ phép cúi chào và nở nụ cười tươi nhất của mình mời những khách trọ muốn xuống dưới vào thang máy.

Tôi cười luôn miệng và nói liên hồi: “M'sieur et dame”* và “Watch your step!”* Câu sau này thực ra hoàn toàn không cần thiết, vì chỉ có ngày đầu tiên tôi còn dừng lại chỗ này chỗ kia chưa chuẩn, nhưng rồi sau đó tôi không bao giờ gây ra một bậc thang nào để phải lưu ý khách dè chừng nữa, hoặc giả nếu có thì tôi cũng lập tức cân bằng lại được ngay. Các quý bà có tuổi khi bước ra còn được tôi ân cần đưa tay đỡ dưới cùi chỏ, cứ như thể họ cần đỡ không bằng, và nhận được cái nhìn cám ơn thoáng chút ngạc nhiên, đôi khi là cú liếc mắt đong đưa-tiếc nuối của người sắp hết đát dành cho cử chỉ ga lăng trẻ trung. Dĩ nhiên cũng có những người kiêu kỳ không để lộ cảm xúc hoặc giả bản thân họ chẳng cảm nhận được gì nữa, vì trái tim họ đã nguội lạnh hoàn toàn và chỉ còn chứa đầy sự cao ngạo cùng tư tưởng phân biệt giai cấp. Thỉnh thoảng tôi áp dụng cử chỉ chăm sóc ân cần ấy cả với những quý bà còn trẻ, và một thoáng ửng hồng trên gò má, một câu “Merci”* thỏ thẻ của họ cũng khiến tôi vui vui và làm cho ngày làm việc đơn điệu của tôi đỡ nặng nề, mặc dù đúng ra mối quan tâm chính của tôi chỉ dành cho một người, có thể nói rằng tôi chỉ luyện tập cho phút giây gặp lại người ấy. Tôi kiên nhẫn chờ đợi người ấy xuất hiện trở lại, tâm trí tôi không ngừng bận rộn với hình ảnh người ấy - cũng như người ấy với sự không hình của tôi - đó là chủ nhân của cái hộp nhỏ, người quyên góp cho tôi đôi giày cài khuy, cái ô kiêm ba-toong và bộ đồ vía đi lượn phố, người phụ nữ gắn bó với tôi bằng một mối liên hệ bí mật mỏng manh - và nếu bà ta không bất ngờ trả phòng rồi thì chắc chẳng chóng thì chầy sẽ có lúc tôi được gặp lại.

•

“Xin mời quý ông và quý bà” (tiếng Pháp).

•

“Cẩn thận bước hụt!” (tiếng Anh).

•

“Cảm ơn”. (tiếng Pháp, như tất cả chữ in nghiêng trong chương này)

Ngay vào ngày làm việc thứ hai của tôi, lúc ấy khoảng năm giờ chiều, Eustache và cái lồng của nó cũng đang ở dưới, đã thấy bà ta xuất hiện trong góc đại sảnh chỗ đi vào thang máy, với tấm mạng choàng trên mũ như có lần tôi gặp. Đồng nghiệp tầm thường của tôi và tôi đang đứng chầu chực người nào trước cửa cái lồng di động của người ấy, thì bà ta bước thẳng tới trước chúng tôi do dự nhìn quanh, mắt mở to một thoáng khi thấy tôi, môi nở một nụ cười lưỡng lự và bàn chân nhấp nhứ không biết nên đi về phía cái lồng nào. Có vẻ như bà ta muốn bước về phía tôi, song bởi Eustache đã nhanh nhảu tránh sang bên và đưa tay mời nên có lẽ bà ta nghĩ rằng tới phiên nó làm việc, thế là bà ta bước vào cái lồng của nó, dọc đường còn ngoái lại công khai nhìn tôi lần nữa, mắt lại mở to một thoáng, rồi lướt đi mất.

Lần này chỉ có thế, nếu không kể lúc gặp lại Eustache tôi được biết tên bà ta. Đó là Madame Houpflé người Strasbourg. “Giàu không thể tưởng tượng được mày ạ”, Eustache còn chêm vào, và tôi chỉ lạnh nhạt đáp: “Thế thì tốt cho bà ấy thôi.”

Ngày hôm sau cũng vào giờ ấy, trong khi hai chiếc thang máy khác đang chạy chỉ còn mình tôi đứng canh cái lồng của mình, bà ta lại xuất hiện, lần này trong một chiếc áo choàng lông dài lượt phượt, đầu đội một chiếc mũ bê rê may cùng thứ lông như áo, có vẻ vừa đi mua sắm về, vì tay cắp nách mang nhiều gói đồ xinh xắn được bọc giấy và buộc nơ trang nhã. Bà ta gật đầu hài lòng khi thấy tôi, mỉm cười đáp lại câu mồi “Madame” lễ phép kèm theo một cử chỉ cúi chào tương tự như động tác mời khiêu vũ của tôi, và bước vào cái lồng đóng kín sáng trưng cùng với tôi. Đúng lúc ấy trên lầu bốn có người bấm chuông.

“Lầu hai phải không, thưa bà?’’ tôi hỏi, vì không thấy bà ta bảo chạy đi đâu.

Bà ta không bước sâu vào trong lòng thang máy phía sau lưng tôi mà đứng lại ngay trước cửa cạnh tôi và hết cúi xuống nhìn bàn tay tôi đặt trên cần điều khiển, lại ngước lên nhìn vào mặt tôi.

“Phải, lầu hai”, bà ta đáp. “Làm sao anh biết?”

"Tôi biết, đơn giản thế thôi.”

“A? Anh là Armand mới, nếu tôi không nhầm?”

“Sẵn sàng phục vụ Madame.”

“Có thể nói”, bà ta bảo, “thay đổi này là một bước tiến bộ về nhân sự ở đây.”

“Bà tử tế quá, Madame.”

Bà ta có giọng nữ trầm ấm áp rất gợi cảm, mặc dù hơi hấp tấp. Nhưng tôi vừa kịp nghĩ đến đấy thì đã nghe bà ta nhận xét về giọng nói của tôi.

“Tôi có lời khen ngợi giọng nói êm tai của anh”, bà ta bảo - đúng những lời của đức cha cố vấn Chateau!

“Tôi rất mừng, thưa bà”, tôi đáp, “là giọng nói của tôi không làm chướng tai bà!”

Phía trên lại có người bấm chuông. Chúng tôi đã lên tới lầu hai. Bà ta bảo:

“Đó là nhận xét của một cái tai nhạy cảm và có khiếu âm nhạc. Nhưng cũng phải nói thêm rằng thính giác không phải là giác quan duy nhất biết thưởng thức nơi tôi.”

Thật là một người đàn bà khác thường! Tôi nhẹ nhàng đưa tay đỡ bà ta lúc ra khỏi thang máy, cứ như thể bà ta yếu ớt lắm không bằng, và bảo:

“Xin cho phép tôi đỡ gánh nặng trên tay bà và giúp bà mang về phòng, Madame!”

Rồi tôi cầm lấy những gói bọc trên tay bà ta, lần lượt từng cái cho đến hết, và theo bà ta đi vào hành lang lầu hai, bỏ mặc sau lưng cái lồng thang máy, nhiệm sở của tôi. Chúng tôi chỉ đi khoảng hai chục bước. Bà ta mở cánh cửa số 23 bên trái và để cho tôi đi trước vào phòng ngủ của bà ta với cánh cửa thông sang phòng khách để ngỏ. Đó là một gian phòng ngủ rất xa hoa, sàn lát ván trải một tấm thảm Ba Tư lớn, đồ đạc toàn bằng gỗ anh đào, có một cái bàn trang điểm sáng choang, một chiếc giường rộng thênh thang khung đồng thau trải khăn lụa bóng và một chiếc đi văng bọc nhung xám. Tôi đặt những gói bọc của bà ta lên chiếc đi văng và cái bàn nhỏ mặt thủy tinh kê cạnh đấy, trong lúc Madame bỏ chiếc mũ bê rê trên đầu xuống và cởi khuy chiếc áo choàng lông.

“Cô hầu gái của tôi không có đây”, bà ta bảo. “Phòng của cô ta ở lầu trên. Anh có thể hoàn thiện sự ân cần của mình bằng cách giúp tôi ra khỏi cái áo choàng này được không?”

“Rất vui được phục vụ bà”, tôi đáp, miệng nói tay làm ngay. Nhưng trong lúc tôi còn đang bận đỡ chiếc áo ấm dày bằng lông lót lụa ra khỏi vai bà ta, bà ta đà quay đầu về phía tôi, mái đầu tóc nâu dày với một lọn nhỏ đã hơi ngả bạc xõa xuống trán, mắt mở to một thoáng để rồi khép ngay lại lim dim mơ màng giữa đôi mi, cất giọng gù gù với những lời sau:

“Ngươi cởi quần áo ta đấy à, tên đầy tớ táo tợn kia?”

Một người đàn bà khác thường miệng lưỡi đáng ngại! Kinh ngạc nhưng không mất tự chủ, tôi sắp đặt câu trả lời của mình như sau:

“Nếu Chúa cho tôi thời gian, Madame, tôi sẽ rất sung sướng được tiếp tục việc làm tuyệt vời này!”

“Ngươi không có thời gian dành cho ta?”

“Rất tiếc lúc này không thể được, Madame. Thang máy của tôi đang đợi ngoài kia. Nó đứng trống trơn ở đấy, trong lúc ở trên ở dưới chuông réo gọi, và rất có thể ở tầng gác này khách cũng đã xếp hàng trước cửa rồi. Tôi sẽ mất chỗ làm nếu bỏ bê công việc...”

“Nhưng ngươi sẽ dành thời gian cho ta - lúc ngươi có thời gian?”

“Bà muốn bao nhiêu cũng được, Madame!”

“Lúc nào thì ngươi có thời gian?” bà ta hỏi, mắt liên tục chuyển đổi từ mở to sang lim dim mơ màng, và bước tới sát bên tôi trong bộ váy áo ngắn cắt may sát người màu xanh xám.

“Tôi được nghỉ lúc mười một giờ”, tôi hạ giọng đáp.

“Ta đợi ngươi”, bà ta trả lời cũng bằng giọng ấy. “Đây là vật làm tin!” Và trước khi tôi kịp hiểu chuyện gì, hai tay bà ta đà ôm lấy đầu tôi và môi bà ta đặt lên môi tôi trong một nụ hôn kéo dài đi khá xa - đủ xa để trở thành một vật làm tin chắc chắn khác thường.

Mặt tôi hơi biến sắc lúc đặt chiếc áo choàng lông của bà ta mà tôi vẫn cầm khư khư trên tay xuống đi văng và rút lui khỏi phòng. Quả thực trước buồng thang máy mở toang đã có ba người ngơ ngác đứng đợi, và tôi phải luôn miệng xin lỗi, không chỉ vì có người bị lỡ một cái hẹn quan trọng do sự chậm trễ của tôi, mà còn vì trước khi đưa họ xuống dưới tôi phải chạy lên lầu bốn nơi lúc nãy có người bấm chuông gọi nhưng giờ đây chẳng còn thấy ai. Xuống tới dưới nhà tôi bị mắng mỏ thậm tệ vì sự tắc nghẽn giao thông tôi gây ra và phải chống chế rằng tôi bận đưa một bà bị choáng về phòng.

Madame Houpflé mà bị choáng! Một người đàn bà táo tợn như thế! Thái độ bề trên của bà ta, tôi nghĩ, chắc hẳn do tuổi đời hơn hẳn của bà ta và địa vị xã hội thấp kém của tôi, được bà ta lột tả một cách trắng trợn đến mức tổn thương. “Tên đầy tớ táo tợn” là ngôn từ bà ta dùng để gọi tôi - một người đàn bà văn vẻ! “Ngươi cởi quần áo ta đấy à, tên đầy tớ táo tợn kia?” Những lời lẽ ấy cứ quanh quẩn trong đầu tôi suốt buổi tối, cả sáu tiếng đồng hồ cho đến khi tôi “có thời gian” dành cho bà ta. Tôi hơi phật ý vì cái danh xưng thấp kém bà ta tặng cho tôi, nhưng đồng thời lại tự hào vì sự táo bạo mà tôi hoàn toàn không có, chỉ được bà ta gán cho, vì lúc đó chính bà ta mới là người chủ động. Nhưng giờ đây tôi đã thừa táo bạo. Bà ta đã rót cho tôi can đảm, nhất là thông qua cái vật làm tin rất chắc chắn kia.

Lúc bảy giờ tôi đưa bà ta xuống dưới nhà ăn tối, cùng với những người khách mặc dạ phục khác mà tôi đón ở các tầng trên. Bà ta bước vào thang máy trong một chiếc váy lụa trắng vạt ngắn đẹp tuyệt vời, bên trên khoác áo thêu đăng ten, eo thắt một chiếc thắt lưng nhung đen, cổ đeo một chuỗi ngọc trai tỏa ánh sáng mờ mờ không tì vết, may cho bà ta - và rủi cho bác cả Jean-Pierre - đã không nằm trong cái hộp nhỏ kia lúc đi đường. Điệu bộ phớt lờ như không hề quen biết của bà ta khi nhìn thấy tôi - sau một nụ hôn dài đi xa đến thế - làm tôi hết sức khâm phục, nhưng tôi cũng không nén được lòng tự ái và trả thù bằng cách lúc tiễn khách ra khỏi thang máy không đưa tay cho bà ta vịn mà đỡ lấy cùi chỏ một bà già trang điểm lòe loẹt. Hình như bà ta thoáng mỉm cười trước cử chỉ trẻ con ấy của tôi.

Bà ta trở về phòng vào giờ nào thì tôi không được biết. Mãi rồi cũng đến mười một giờ đêm, vào giờ này vẫn phải có người trực thang máy, nhưng chỉ còn một chiếc chạy, hai người điều khiển hai chiếc kia được nghỉ. Hôm nay tôi là một trong hai người ấy. Để sửa soạn đến chỗ hẹn hò sau một ngày làm việc khổ sai, trước tiên tôi về phòng rửa ráy kỹ lưỡng rồi mới đi bộ xuống lầu hai, bước đi êm ru không một tiếng động trong cái hành lang trải thảm đỏ dày giờ này vắng ngắt không thấy mạng nào. Tôi cho rằng tế nhị hơn thì nên gõ cửa phòng khách của Madame Houpflé, phòng số 25, nhưng ở đó chẳng thấy ai trả lời. Thế nên cuối cùng tôi khẽ khàng mở lớp cửa ngoài phòng số 23, phòng ngủ của bà ta, thận trọng gõ mấy tiếng lên cánh cửa trong và áp tai nghe ngóng.

Đáp lại là một tiếng “Mời vào” nhỏ nhẹ, giọng nói làm bộ ngạc nhiên dò hỏi. Tôi theo lời mời bước vào, không đếm xỉa đến vẻ ngạc nhiên. Gian phòng chìm trong ánh sáng mờ ảo của nguồn sáng duy nhất là một ngọn đèn ngủ chụp chao lụa đỏ. Cặp mắt nhanh chóng đánh giá tình hình của tôi nhận ra chủ nhân táo tợn của gian phòng - tôi rất sẵn lòng trao lại cho bà ta cái tính từ bà ta gán cho tôi, vì tôi thấy nó xứng đáng với bà ta hơn nhiều - đang nằm trên giường đắp hờ tấm chăn lụa điều, chính là chiếc giường đồng thau đồ sộ kê tự do giữa phòng đầu dựa vào tường, chân hướng về phía đi văng, một bên thành giường gần phía cửa sổ treo rèm kín mít. Lữ khách của tôi nằm đó, hai tay chắp sau gáy, mình mặc một tấm áo ngủ bằng lụa ngắn tay, cổ áo viền đăng ten mở rộng trên bộ ngực căng phồng. Để chuẩn bị đi ngủ, bà ta đã gỡ búi tóc kiểu cách lúc ban ngày và tết lại thành một bím giản dị quấn quanh đầu như một vòng vương miện khả ái. Lọn tóc bạc không còn xõa xuống vầng trán đã bắt đầu loáng thoáng nếp nhăn. Cánh cửa sau lưng vừa sập lại tôi đã nghe thấy tiếng then cài lách cách, được vận hành bằng một cơ cấu đặc biệt điều khiển từ giường.

Bà ta theo thói quen mở to đôi mắt màu hổ phách một thoáng rồi khép lại lim dim, song nét mặt vẫn giữ vẻ căng thẳng giả tạo khi cất tiếng:

“Sao? Thế là thế nào? Tại sao một nhân viên khách sạn, một tên nô bộc, một gã trai trẻ thuộc hàng đầy tớ lại vào phòng tôi giờ này, lúc tôi đã lên giường đi ngủ?”

“Tôi chỉ đáp ứng nguyện vọng của bà, Madame”, tôi trả lời và bước lại bên giường.

“Nguyện vọng? Của ta? Nhà ngươi dùng từ ‘nguyện vọng’ để chỉ mệnh lệnh của một người đàn bà thượng lưu đưa ra cho một tên gia nhân vô danh tiểu tốt, một chú bồi thang máy; nhưng thực ra với sự táo tợn có thể nói đã đạt mức hỗn xược của mình, ngươi muốn ám chỉ ‘ham muốn’, ‘dục vọng cháy bỏng’ có phải không. Song ngươi nói ra điều đó một cách vô cùng ngây thơ và chân thực, bởi ngươi trẻ và đẹp, rất đẹp, rất trẻ, rất táo tợn... ‘Nguyện vọng’! Chí ít hãy nói với ta, hỡi thiên thần xinh đẹp, niềm khao khát của các giác quan, bé yêu mặc đồng phục, tên đầy tớ khả ái kia, ngươi có táo tợn đến mức dám chia sẻ phần nào nguyện vọng ấy!”

Và bà ta nắm lấy tay tôi kéo về phía mình khiến tôi rạp người xuống trong một tư thế nửa ngồi nửa quỳ trên mép giường: để giữ thăng bằng tôi phải dang tay qua người bà ta chống lên thành giường bên kia và cúi sát bên trên tấm thân chỉ được che đậy sơ sài bằng một tí lụa đính đăng ten, từ đó tỏa ra một làn hương ấm nồng quyến rũ. Thâm tâm tôi hơi phật ý, vì bà ta cứ không ngừng đay nghiến và nhấn mạnh cái địa vị hèn kém của tôi - bà ta làm thế để được cái gì nhỉ? - Tôi không trả lời mà nhân đà cúi sát xuống và đặt đôi môi mình lên môi bà ta. Nụ hôn lần này đi xa hơn nụ hôn đầu tiên hồi chiều rất nhiều, một phần nhờ ở sự đóng góp nhiệt tình của tôi, không những thế bà ta còn nhấc tay tôi ra khỏi chỗ bám nơi thành giường và dẫn dắt nó luồn vào trong cổ áo ngủ, đặt lên bộ ngực căng phồng của mình và xoa xoa theo một cách khiến nam tính của tôi, điều này chắc chắn không thoát khỏi sự quan sát của bà ta, vùng lên trong một trạng thái khẩn cấp nhất. Nhận thấy thế bà ta lại gù lên sung sướng, với một sự pha trộn giữa cảm động và hứng thú:

“Ôi, tuổi trẻ tuyệt vời, đẹp hơn biết bao lần tấm thân có cái may mắn thổi bùng lên ngọn lửa đam mê trong đó!”

Và bà ta đưa cả hai tay lên sờ soạng khuy cài cổ áo tôi, tháo móc và mở nút với một tốc độ nhanh không thể tưởng tượng được.

“Nhanh lên, nhanh lên, cởi cái ấy ra, và cả cái này nữa”, bà ta hối hả giục. “Cởi hết ra đi, để ta nhìn thấy ngươi, thấy thượng đế tối cao! Giúp ta nhanh lên nào! Sao, tới lúc này đây khi giờ đã điểm mà ngươi vẫn chưa sẵn sàng? Cởi quần áo ra mau! Ta đếm từng khoảnh khắc! Châu ngọc đám cưới!* Ta gọi tấm thân thần thánh của ngươi như thế, tấm thân mà ta khao khát được ngắm nhìn, kể từ khi ta thấy ngươi lần đầu tiên. A, ôi! Bộ ngực thiên thần, đôi vai, cánh tay tuyệt mỹ! Cởi nốt cái này ra đi - ô là là, thế mới đúng là ga lăng! Lại đây với em nào, người yêu dấu! Đến với em, với em...”

•

Nhại một đoạn đối thoại trong vở kịch “Hemani, ou l’Honneur castilian" của Victor Hugo (1802 - 1885), đoạn nhà quý tộc già Don Ruy Gomez de Silva giục cô dâu trẻ của mình Dona Sol thay quần áo vì đã tới giờ cử hành hôn lễ, tuy nhiên thay vì “Mặc quần áo vào mau" như trong nguyên bản thì Thomas Mann lại cho Madame Houpflé giục người tình "Cởi quần áo ra mau".

Trên đời không thể có người đàn bà thứ hai nào hùng biện đến thế! Những lời bà ta nói là thơ, là nhạc chứ chẳng thể là cái gì khác được. Và bà ta vẫn thao thao bất tuyệt cả khi tôi đã nằm xuống bên cạnh, có vẻ như bà ta bị thôi thúc phải diễn đạt và thể hiện tất cả cảm xúc ra bằng lời. Đôi tay bà ta ôm riết lấy tên đệ tử đã được nàng Rozsa nghiêm khắc truyền cho mọi ngón nghề. Hắn làm bà ta sung sướng vô cùng và nhận được những lời khen ngợi như sau:

“Ôi mật ngọt của lòng em! Ôi thiên thần ái tình, bào thai của khoái cảm! A, a, tên quỷ trẻ trung, tiểu đồng bé nhỏ, chàng thật quá lành nghề! Chồng em không được tích sự gì cả, lão hoàn toàn vô dụng, chàng biết không. Ôi sung sướng quá, chàng giết em mất! Khoái cảm làm em nghẹt thở, làm trái tim em ngừng đập, em chết trong ân ái của chàng!” Bà ta cắn vào môi, vào cổ tôi. “Gọi em là con tiện tì!” bà ta đột nhiên rên rỉ, đã gần đến lúc cực khoái. “Hãy dùng những lời thậm tệ nhất lăng nhục em! Em chỉ thấy sướng khi bị lăng nhục! Em thèm khát nó! Ôi, em thèm khát chàng, tên đầy tớ bé nhỏ ngu ngốc của em, người làm hoen ố danh dự em...”

Bà ta lịm đi. Chúng tôi lịm đi. Tôi đã dốc hết mọi ngón nghề ra phục vụ bà ta, đã thưởng thức, song cũng có thể nói không ngoa là đã trả nợ một cách đầy đủ. Nhưng làm sao tôi không bất mãn cho được, khi bà ta trong cơn cực khoái cứ lảm nhảm rằng mình bị lăng nhục và gọi tôi là tên đầy tớ bé nhỏ ngu ngốc của bà ta? Chúng tôi cùng nghỉ lấy hơi, vẫn quấn chặt lấy nhau, có điều để tỏ thái độ bất bình về chuyện “làm hoen ố danh dự” tôi cố tình không đáp lại cái hôn của bà ta. Môi vẫn áp vào thân thể tôi, bà ta lại thỏ thẻ:

“Gọi em là em, nhanh lên! Em chưa thấy chàng gọi em bằng tiếng ấy bao giờ. Em nằm đây làm tình với một tấm thân thiên thần, nhưng tấm thân ấy lại thuộc về một gã gia nhân trẻ tầm thường nhất trần đời. Thật là một cú mất danh dự ngoạn mục! Tên em là Diane. Nhưng chàng, bằng đôi môi mình, hãy gọi em là con đ., đi nào, hãy bảo em là ‘con đ. đáng yêu’ đi!”

“Diane yêu dấu!”

“Không, gọi em là ‘con đ.’! Hãy để em thưởng thức sự nhục nhã lột tả ra bằng ngôn từ...”

Tôi gỡ mình ra khỏi vòng tay bà ta. Chúng tôi nằm bên nhau, tim vẫn đập như trống trận. Tôi bảo:

“Không, Diane, em sẽ không bao giờ nghe thấy những ngôn từ loại ấy lọt ra từ cửa miệng tôi. Tôi khước từ thứ ngôn ngữ ấy. Và tôi phải thú thật rằng tôi rất thất vọng khi em cảm thấy bị hoen ố danh dự vì tôi...”

“Không phải vì chàng”, bà ta vừa nói vừa kéo tôi về phía mình. “Vì em! Vì tình yêu em dành cho những cậu bé vô danh tiểu tốt! Chà, chàng ngốc đáng yêu, anh không hiểu được đâu!” Và bà ta ôm lấy đầu tôi cụng vào trán mình nhiều lần bằng một cử chỉ âu yếm đầy tuyệt vọng. “Anh phải biết rằng em là văn sĩ, là một phụ nữ trí thức. Tên em là Diane Philibert - Houpflé là họ của chồng em, một cái họ hết sức nực cười - em viết sách dưới cái tên thời con gái là Diane Philibert, đó là bút danh của em. Tất nhiên anh chưa nghe thấy cái tên ấy bao giờ phải không - làm sao mà anh biết được? Cái tên ấy xuất hiện trên rất nhiều bìa sách, toàn là tiểu thuyết, anh biết không, đó là một loại hình nghệ thuật rất tâm hồn, rất trí thức, đầy những vần thơ say đắm... Đúng thế, người tình tội nghiệp của em, Diane của anh có một trí thông minh kiệt xuất. Song trí tuệ... chà!” - và bà ta lại cụng đầu vào đầu tôi, thậm chí mạnh hơn lúc trước - “làm sao anh hiểu được điều này! Trí tuệ luôn thèm thuồng tìm kiếm cái phi trí tuệ, cái đẹp thể xác vô hồn và dốt nát; trí tuệ yêu say đắm, ôi, say đắm đến điên cuồng và cuối cùng tự chối bỏ bản thân, tự phủ nhận bản thân, chỉ biết tôn thờ vẻ đẹp ngu ngốc thần thánh của xác thịt, quỳ gối vong nô thờ phụng nó, trong dục vọng cháy bỏng quên cả bản thân, tự hạ nhục bản thân, và cảm thấy mê ly khi bị cái đẹp tầm thường hạ nhục...”

“Thôi, cưng yêu dấu”, rốt cục tôi không nhịn được nữa phải lên tiếng cắt lời bà ta. “Đẹp hay không cũng vậy - nếu thiên nhiên ra tay hào phóng với tôi về mặt ấy thì em cũng đừng tưởng rằng vì thế mà tôi là kẻ dại khờ, mặc dù tôi chưa đọc những tiểu thuyết và thơ...”

Bà ta không để tôi nói tiếp. Bà ta lại rơi vào một cơn hứng khởi ngoài mong đợi.

“Anh gọi em là ‘cưng yêu dấu’?” bà ta kêu lên, ôm chặt lấy tôi và hôn như mưa bão lên môi, lên cổ tôi. “A, thật tuyệt vời! Còn tuyệt vời hơn ‘con đ. đáng yêu’ nữa! Nó mang lại khoái cảm sâu đậm hơn tất cả những gì nghệ thuật ái tình của anh tặng cho em! Một chú bồi gác thang máy bé bỏng nằm khỏa thân cạnh em và gọi em là ‘cưng yêu dấu’, em, Diane Philibert! Tuyệt cú mèo... mấy tiếng ấy làm em sướng mê đi! Armand, anh yêu, em không có ý làm anh giận. Em không muốn nói rằng anh là người ngu ngốc. Nhưng cái đẹp là hiện thân của sự ngu ngốc, vì nó chẳng có gì ngoài sự tồn tại của mình, và nó tồn tại chỉ để làm đối tượng tôn thờ của trí tuệ. Để em ngắm nhìn anh nào, nhìn cả người anh - ôi lạy trời, anh mới đẹp làm sao! Bộ ngực mơn mởn vừa mạnh mẽ vừa mềm mại, cánh tay thon thả, những rẻ xương sườn tuyệt mỹ, cái hông thon, và ôi, đôi chân của thần Hermes*...”

“Thôi nào, Diane, thế là không công bằng. Chính tôi mới là người say mê vẻ đẹp của em...”

“Tầm bậy! Đàn ông các người chỉ tưởng tượng ra thế thôi. Phụ nữ chúng tôi phải cảm ơn trời là các người tối mắt lại trước những của quý của chúng tôi. Nhưng vẻ đẹp thần thánh, tác phẩm bậc thầy của tạo hóa, biểu tượng của mỹ thuật chính là các người, những thanh niên trai trẻ, trẻ măng tơ, với đôi chân Hermes. Anh có biết Hermes là ai không?”

•

Trong thần thoại Hy Lạp, Hermes là vị thần bảo trợ lữ khách, thương nhân, mục đồng, nhưng đồng thời cũng là thần trộm cắp và thần đưa tin vì có tài chạy nhanh.

“Phải thú thật là đột ngột như thế này...”

“Tuyệt! Diane Philibert làm tình với một kẻ chưa bao giờ nghe đến tên Hermes! Thật là một sự nhục mạ trí tuệ tuyệt vời! Giọt sương ngọt ngào của em, em sẽ giải thích cho anh Hermes là ai. Đó là vị thần trộm cắp nhanh như gió.”

Tôi giật thót mình đỏ mặt. Tôi liếc mắt nhìn trộm bà ta, phỏng đoán và gạt bỏ ngay phỏng đoán của mình. Một ý nghĩ vụt đến trong đầu nhưng bị tôi đẩy lui trở lại và bị vùi lấp trong những lời tự thú của bà ta, vì bà ta lại tiếp tục xưng tội trong vòng tay tôi, lúc đầu còn thì thầm, về sau càng lúc càng cao hứng, giọng sang sảng ngân nga.

“Anh có thể tin, người tình của em, rằng em chỉ yêu anh, một mình anh mà thôi, kể từ lúc em biết rung động và xúc cảm? Tất nhiên em không muốn nói đến cá nhân anh, mà là những gì anh đại diện, những khoảnh khắc ngọt ngào say đắm mà anh là hiện thân? Cứ việc bảo đó là sai trái, nhưng em ghê tởm người đàn ông râu ria xồm xoàm, ngực đầy lông lá, người đàn ông trưởng thành và có danh tiếng - thật kinh khủng rùng rợn! Bản thân em cũng có danh tiếng - nhưng chính cái ấy đối với em lại là điều trụy lạc: em không thể ngủ với một người đàn ông trí thức. Chỉ có thiếu niên trai trẻ là thu hút được cảm tình của em từ trước tới nay - khi còn là cô bé mười ba tuổi em đã mê những cậu trai mười bốn, mười lăm. Theo năm tháng tuýp người tình ấy có lớn lên chút đỉnh trong em, nhưng cái gu em thích, đối tượng của những khát khao dục vọng của em chưa bao giờ vượt quá mười tám tuổi... Anh bao nhiêu tuổi?”

“Hai mươi”, tôi đáp.

“Nhìn anh trẻ hơn nhiều. Anh đã gần như quá già đối với em rồi đấy.”

“Tôi mà quá già đối với em?”

“Thôi nào, thôi nào. Anh cứ như thế cũng đủ làm em sung sướng đến tột cùng rồi. Em chỉ muốn nói rằng... Có lẽ niềm say mê của em liên quan đến chuyện em chưa bao giờ được làm mẹ, chưa bao giờ có một cậu con trai. Nếu có hẳn em đã tôn thờ nó, chỉ cần nó đừng xấu quá, dĩ nhiên điều này khó tránh nếu nó là con của Houpflé. Có lẽ, em muốn nói rằng, tình yêu em dành cho tuýp người như anh là một sự biến dạng của tình mẫu tử, là nỗi khát khao mong có một đứa con trai... Anh cho như thế là sai trái? Thế còn các người thì sao? Các người muốn gì ở bầu vú từng cho các người bú mớm, muốn gì ở chỗ các người chui ra chào đời? Chẳng phải các người muốn quay trở lại làm con trẻ ôm bầu vú mẹ đó hay sao? Chẳng phải chính hình ảnh người mẹ khêu gợi lên tình yêu cấm đoán của các người với phái nữ đó hay sao? Thế nào là sai trái! Tình yêu là sai trái, nó không thể là cái gì khác ngoài sai trái. Anh muốn đặt thước đo vào đâu cũng sẽ thấy nó hoàn toàn sai trái... Nhưng tình yêu rất đáng buồn và thậm chí còn đau đớn đối với một người phụ nữ chỉ có thể yêu đàn ông con trai tuổi còn rất trẻ, đúng ra là còn ở tuổi thiếu niên. Đó là một tình yêu bi kịch, phi lý, không được chấp nhận, không thực tế, không thể tồn tại trong cuộc sống, không thể dẫn đến hôn nhân. Người ta không thể kết hôn với cái đẹp. Em đã kết hôn với Houpflé, một nhà tư bản công nghiệp giàu có, là để có thể ẩn náu trong sự giàu sang của lão mà viết sách, những cuốn sách thông minh kiệt xuất. Chồng em bất lực, chí ít là những lúc lão gần gũi em. Lão cũng lừa dối em, như người ta thường nói, và đi ngoại tình với một ả đào hát. Có thể lúc đi với ả lão không bất lực, nhưng em rất nghi ngờ điều đó. Song cái ấy đối với em chẳng có ý nghĩa gì - tất cả thế giới đàn ông, đàn bà, hôn nhân và ngoại tình này chẳng có ý nghĩa gì đối với em. Em sống trong cái gọi là sự sai trái của mình, trong tình yêu duy nhất của mình, dựa trên cơ sở tất cả những gì làm nên bản chất con người em, trong hạnh phúc và khổ đau của tình cảm mãnh liệt này với lời thề bất di bất dịch rằng, không có gì, tuyệt đối không có gì trên đời có sức quyến rũ như người đàn ông con trai ở tuổi hoa niên - em sống trong tình yêu dành cho anh, cho tất cả những người như anh, cho biểu tượng của cái đẹp mà em quỳ gối hôn lên với tất cả sự tuân phục và ngưỡng mộ của trí tuệ! Em hôn lên đôi môi kiêu ngạo của anh bên ngoài những chiếc răng trắng bóng mà anh khoe ra mỗi khi nở nụ cười. Em hôn lên hai ngôi sao mềm mại trên ngực anh, lên những cọng lông vàng óng trên bắp tay với làn da nâu bóng của anh. Sao lại thế được nhỉ? Anh lấy đâu ra màu da nâu bóng như đồng thau, trong khi mắt anh xanh và tóc anh vàng? Anh thật lạ lùng. Liệu anh có lạ lùng không! Nụ hoa hàm tiếu tuổi trẻ của anh lấp đầy trái tim từng trải của em với một cơn say kéo dài vĩnh viễn. Cơn say này không bao giờ chấm dứt, em sẽ chết đi cùng với nó, nhưng trí tuệ của em sẽ luôn quấn quýt bám lấy các anh. Cả anh nữa, người yêu dấu, anh sẽ già đi và sẽ xuống mồ, chẳng bao lâu nữa đâu, nhưng đó chính là sự an ủi xoa dịu trái tim đau đớn của em: bởi các anh sẽ mãi mãi như thế, vẻ đẹp của hạnh phúc ngắn ngủi, của nét yêu kiều phù du, của khoảnh khắc thiên thu!”

“Em nói gì mà lạ thế?”

“Sao cơ? Có gì là lạ khi người ta xuất khẩu thành thơ, trong cơn xuất thần của dục vọng cháy bỏng? Anh không biết thể thơ alexandrine*, không biết vị thần trộm cắp, mặc dù bản thân anh cũng như một vị thần?”

•

L’alexandrine là một thể thơ xuất xứ và phát triển trong văn học Pháp rồi được du nhập sang các nước khác, ở Đức nó thịnh hành nhất trong thời baroque. Đoạn độc thoại trên của Madame Houpfle tuân theo các quy tắc của thể thơ này.

Tôi lắc đầu, hổ thẹn như một cậu bé không thuộc bài. Thế là bà ta không ngừng vuốt ve nựng nịu, và tôi phải thú thực rằng bấy nhiêu âu yếm và khen ngợi, thậm chí còn xuất khẩu thành thơ, lại làm cho tôi nổi hứng. Mặc dù lễ vật tôi dâng lên lần đầu theo ý tôi đã đạt mức tối đa của nghệ thuật ái tình, lần này bà ta lại chứng kiến tôi đặc biệt phong độ - với cảm xúc pha trộn giữa rung động và khoái cảm mà tôi đã biết ở bà ta. Chúng tôi lại hòa nhập vào nhau lần nữa. Liệu bà ta có thôi cái được gọi là tự chối bỏ bản thân của trí tuệ và những lảm nhảm điên khùng về hạ nhục đi không? Bà ta vẫn không chịu thôi.

“Armand”, bà ta rên rỉ vào tai tôi, “cứ thẳng tay với em đi! Em hoàn toàn thuộc về anh, em là nô lệ cho anh mà! Cứ đối xử với em như với con điếm mạt hạng nhất! Em không đáng được đối xử khác, và như thế chỉ càng làm em sung sướng hơn thôi!”

Tôi nhất định không nghe. Hai chúng tôi lại lịm đi lần nữa. Trong lúc nằm nghỉ bà ta có vẻ nghĩ ngợi lung lắm và đột nhiên bảo:

“Nghe này, Armand.”

“Sao cơ?”

“Hay anh đánh em nhé? Đánh thật mạnh vào ấy? Anh đánh em đi, đánh Diane Philibert đi! Em đáng bị đánh lắm, em còn cảm ơn anh là đằng khác. Mấy sợi dây đeo quần của anh đằng kia kìa, anh yêu, hãy cầm lấy nó và quất vào lưng em cho tóe máu ra!”

“Không đời nào, Diane. Em cho tôi là người như thế nào? Tôi không phải hạng người ấy.”

“Thật đáng tiếc! Anh quá tôn trọng phụ nữ.”

Thế là cái ý nghĩ lúc nãy bị tôi đẩy lui bỗng quay trở lại. Tôi bảo:

“Em nghe đây, Diane! Tôi muốn thú nhận với em điều này, nó có thể là một hình thức đền bù cho những gì tôi phải từ chối em vì phản mỹ cảm của tôi. Hãy nói cho tôi biết: lúc em mở vali ra soạn sau khi đến đây, cái vali lớn ấy, em có thấy thiếu cái gì không?”

“Thiếu ư? Không. À mà có! Sao anh biết?”

“Một cái hộp nhỏ?”

“Một cái hộp nhỏ, đúng rồi! Đựng đồ trang sức.

Làm sao anh biết?”

“Tôi lấy đấy.”

“Anh lấy? Khi nào?”“

“Lúc hai chúng ta đứng cạnh nhau ở quầy hải quan cửa khẩu. Em đang bận cãi nhau, thế là tôi cầm nhầm luôn.”

“Anh lấy trộm đồ của em? Anh là một kẻ trộm? Nhưng như thế lại càng tuyệt! Tôi nằm trên giường với một tên trộm! Thật là một sự sỉ nhục tuyệt vời, vô cùng lý thú, một sự sỉ nhục đẹp như mơ! Không chỉ là một kẻ nô bộc - mà còn là một tên trộm gian ác!”

“Tôi cũng đoán là em sẽ khoái lắm khi tôi tiết lộ điều này. Nhưng lúc ấy tôi chưa biết và rất muốn xin em tha lỗi. Tôi làm sao mà đoán trước được là chúng ta sẽ yêu nhau. Nếu biết thế tôi đã chẳng làm em đau khổ và hoảng hốt, chẳng đoạt mất của em chuỗi hạt hoàng ngọc đẹp tuyệt vời, sợi dây chuyền kim cương và tất cả những thứ khác.”

“Đau khổ? Hoảng hốt? Đoạt mất? Anh yêu, Juliette, cô hầu gái của em, đã loay hoay tìm nó một lúc. Còn em, em chẳng mất công tốn một cái liếc mắt cho những của nợ ấy làm gì. Có là gì đâu đối với em? Anh đã lấy trộm được - vậy thì đó là của anh. Anh cứ việc giữ lấy! Anh định làm gì với chúng? Nhưng thôi đừng nói. Chồng em ngày mai sẽ đến đây đón em, lão giàu lắm. Lão sản xuất bồn toa lét, anh biết không. Ai cũng cần toa lét, anh còn lạ gì. Bồn toa lét của Houpflé ở Strasbourg có tiếng và rất được ưa chuộng, được xuất đi khắp thế giới. Lão phủ kín người em bằng đồ trang sức, vì bị lương tâm cắn rứt mà. Lão sẽ tặng cho em những thứ đẹp gấp ba lần những món anh đã lấy trộm. Chà, tên trộm đối với em đáng giá hơn của mất trộm rất nhiều! Thần Hermes! Anh chàng này không biết Hermes là ai, trong khi chính anh ta là Hermes! Ôi Hermes, Hermes của em! - Armand?”

“Em muốn nói gì?”

“Em nảy ra một ý tuyệt vời.”

“Ý gì?”

“Armand, anh hãy lấy trộm hết đồ của em đi. Ở đây, ngay trước mắt em. Tức là, em sẽ nhắm mắt lại giả vờ ngủ. Nhưng em muốn lén xem anh ăn trộm. Đứng dậy đi, cứ trần truồng như thế, hỡi vị thần trộm cắp, và hãy lấy hết đi! Lần trước anh mới lấy một phần nhỏ những gì em mang theo thôi, và trong mấy ngày ở đây đợi chồng tới đón, em không gửi gì vào két sắt của khách sạn cả. Trong cái tủ nhỏ kê góc đằng kia, ở ngăn kéo trên cùng bên phải có chùm chìa khóa tủ buýp phê đấy. Trong ấy dưới lớp đồ lót anh sẽ tìm thấy tất cả. Cả tiền mặt nữa. Hãy rón rén đi quanh phòng bằng những bước chân mèo và khoắng sạch đi anh! Nhé, anh sẽ chiều lòng Diane của anh và chứng tỏ tình yêu của mình như thế nhé!”

“Nhưng mà, cưng yêu dấu - tôi gọi em như thế vì em muốn nghe những lời này từ cửa miệng tôi - cưng yêu dấu, làm như thế thật không đẹp mắt và cũng không quân tử chút nào, sau những gì ta đã có với nhau...”

“Ngốc quá! Đó sẽ là bằng chứng tuyệt vời nhất của tình yêu chúng ta!”

“Vậy là ngày mai Monsieur Houpflé đến đây. Ông ta sẽ nói gì...”

“Chồng em ấy à? Lão chẳng có quyền nói năng gì hết. Em sẽ bảo lão với bộ mặt thản nhiên nhất trần đời rằng dọc đường em bị trấn lột sạch sành sanh. Chuyện ấy hoàn toàn có thể xảy ra, đúng không nào, nếu một người phụ nữ giàu sơ ý một chút lúc đi đường. Cái gì mất đã mất rồi, và bọn cướp thì đã cao chạy xa bay. Không, chồng em cứ để mặc em giải quyết!”

“Nhưng mà, Diane yêu quý, trước mắt em...”

“Ôi, anh thật không biết giá trị sáng kiến của em! Thôi được rồi, em sẽ không nhìn. Em tắt đèn đi đây.” Quả thực bà ta đưa tay tắt ngọn đèn ngủ chao đỏ trên bàn cạnh giường, khiến bóng tối trùm kín hai chúng tôi. “Em không nhìn thấy anh. Em chỉ cần nghe tiếng sàn gỗ khẽ cót két dưới bước chân vụng trộm của anh, nghe tiếng hơi thở thầm lén của anh lúc ăn trộm, và tiếng lanh canh nhè nhẹ của những món đồ bị lấy trộm va chạm nhau trong tay anh. Đi đi, lẻn trốn khỏi chỗ nằm bên cạnh em, rón rén, nhẹ nhàng tìm kiếm và nẫng sạch đi anh! Đấy là mong muốn của em...”

Và tôi thực hiện ý muốn của bà ta. Tôi thận trọng nhấc mình ra khỏi giường và lấy tất cả những gì tôi tìm thấy trong phòng - quá thuận tiện, vì ngay trên chiếc bàn ngủ đã có một cái thẫu nhỏ đựng mấy cái nhẫn, còn chuỗi ngọc trai bà ta đeo lúc đi ăn tối nằm tơ hơ trên mặt cái bàn thủy tinh nhỏ cạnh chiếc ghế bành. Mặc dù tối như hũ nút tôi vẫn tìm thấy ngay chùm chìa khóa nằm trong ngăn kéo cái tủ nhỏ kê ở góc phòng, mở ngăn trên tủ buýp phê chỉ cần gạt mấy món đồ lót ra là tôi tìm thấy ngay vô khối đồ kim hoàn, dây chuyền, vòng xuyến, kẹp tóc, ghim cài áo cũng như mấy tờ tiền lớn. Tất cả những thứ ấy tôi trung thành mang tới bên giường như thể tôi chỉ gom lại giúp bà ta. Nhưng bà ta thì thầm:

“Ngốc quá, anh làm gì đấy? Đó là chiến lợi phẩm ái tình của anh. Hãy nhét nó vào trong áo rồi xa chạy cao bay đi chứ! Nhanh tay lên rồi phới đi thôi! Em đã nghe thấy cả rồi, em nghe thấy hơi thở hổn hển của tên trộm, và bây giờ em sẽ gọi cảnh sát đây. Hay là đừng gọi nhỉ? Anh thấy thế nào? Anh làm đến đâu rồi? Sắp xong chưa? Anh đã mặc lại bộ đồng phục của anh và nhét tất cả chiến lợi phẩm ái tình vào trong đó chưa? Còn mấy cái khuy giày của em chắc anh quên lấy, đây này... Vĩnh biệt, Armand! Hãy sống mãi, sung sướng mãi, vị á thần tuyệt đẹp của em! Đừng quên Diane nhé, hãy nhớ rằng anh sống mãi trong em! Nhiều năm nữa - nếu thời gian cuốn anh theo dòng chảy của nó thì con tim này sẽ lưu giữ mãi hình ảnh anh của khoảnh khắc thần tiên này. Đúng thế, đến lúc hai ta đã xuống mồ, cả em và anh, Armand, anh sẽ còn sống mãi trong những vần thơ và những cuốn tiểu thuyết tươi đẹp của em, đôi môi này - xin đừng bao giờ tiết lộ với người thiên hạ - đã từng hôn tất cả. Vĩnh biệt, vĩnh biệt, anh yêu...”

Quyển ba

Chương một

Quý độc giả chắc sẽ hiểu, thậm chí có thể còn khen ngợi vì tôi không những dành cả một chương cho trải nghiệm khác thường vừa rồi mà còn lấy nó làm đoạn kết không kém phần trang trọng cho quyển thứ hai cuốn hồi ký này. Bởi đó có thể nói là một trải nghiệm đáng quý trong đời, và không cần nữ nhân vật chính khẩn khoản nài xin tôi cũng chẳng bao giờ quên. Một phụ nữ quái chiêu với đầy đủ ý nghĩa của cái từ này như Diane Houpflé và cuộc gặp gỡ tuyệt diệu với bà ta không phải là điều người ta có thể dễ dàng quên lãng. Nhưng như thế không có nghĩa là cảnh thầm kín giữa hai chúng tôi mà độc giả mới vừa chứng kiến chỉ xảy ra một lần duy nhất, chỉ là một sự kiện ngoại lệ đơn độc trên bước đường sự nghiệp của tôi. Không phải lúc nào các quý bà du lịch một mình, nhất là các quý bà đã có tuổi, chỉ hoảng hốt khi phát hiện ra một người đàn ông trẻ đang đêm đột nhập vào phòng ngủ của họ; không phải lúc nào phản ứng của họ trong tình huống bất ngờ ấy cũng là kêu cứu và báo động. Nếu có khi tôi lâm vào tình huống ấy (và tôi đã hơn một lần thực sự trải qua những kinh nghiệm như vậy), thì về ý nghĩa cũng như tính chất lãng mạn chúng luôn luôn thua xa cái đêm kỳ diệu đáng nhớ kia, và để tránh nguy cơ làm cụt hứng quý độc giả khi theo dõi những dòng thú tội tiếp theo, tôi xin nói rõ ở đây rằng, dù sau này vinh hoa phú quý nhất mực nhưng tôi chẳng bao giờ được nghe những lời tán tỉnh bằng thơ ngẫu hứng thể Alexandrine một lần nào nữa.

Những chiến lợi phẩm ái tình, lọt vào tay tôi theo sáng kiến của một nữ thi sĩ trường phái baroque, được bác thợ đồng hồ Pierre Jean-Pierre đánh giá cao, lão ta vừa không ngớt vỗ vai khen ngợi tôi vừa xỉa ra bàn sáu ngàn franc trả cho tất cả. Vì cái ngăn kéo tủ buýp phê của Diane còn cung cấp cho vị thần trộm cắp tiền mặt nữa, cụ thể là bốn tờ một ngàn franc nằm dưới lớp đồ lót, nên giờ đây cộng cả số tiền còn lại từ lần trước tôi nghiễm nhiên trở thành ông chủ nhân của mười hai ngàn ba trăm năm mươi franc, một tài sản đáng kể mà tất nhiên tôi chỉ muốn mang theo trong người càng ít ngày càng tốt. Thế là ngay khi có cơ hội, tôi liền mở một tài khoản séc ở ngân hàng Credit Lyonais dưới cái tên Armand Kroull, và gửi vào đó toàn bộ tài sản của mình chỉ giữ lại vài trăm franc tiền lẻ để chi tiêu trong những buổi chiều nghỉ làm.

Chắc quý độc giả sẽ hoan nghênh và cảm thấy yên dạ khi đọc những dòng sau. Người ta rất dễ nghĩ rằng, một thanh niên trẻ được vận may tặng cho số tiền lớn nhường ấy sẽ bỏ ngay chỗ làm không lương, thuê một căn hộ độc thân xinh xắn làm nơi trú ngụ và lao vào thưởng thức mọi lạc thú của Paris hoa lệ - cho đến cái ngày không xa khi anh ta cạn túi. Tôi không nghĩ đến chuyện ấy, hoặc giả nếu có thì tôi cũng vứt bỏ ý nghĩ đó ngay khi nó vừa xuất hiện, một cách quả quyết và đầy lý trí. Lối sống ấy sẽ đưa đẩy tôi đến đâu? Tôi sẽ về đâu khi chẳng chóng thì chầy, tùy theo mức độ phung phí món quà của thần tài đã tiêu tan hết? Tôi còn nhớ đinh ninh trong dạ những lời dạy bảo của cha đỡ đầu Schimmelpreester (thỉnh thoảng ông và tôi vẫn trao đổi với nhau vài dòng ngắn ngủi qua bưu thiếp) - những lời ông nói về cơ hội tiến thân trong ngành khách sạn, và những cái đích tốt đẹp người ta có thể đi tới nếu không bằng đường thẳng thì bằng đường ngang ngõ tắt; nếu tôi không làm chủ được bản thân để vượt qua những cám dỗ kia thì chẳng hóa ra tôi vô ơn vứt bỏ cơ hội mà ông đã lo liệu cho tôi bằng cách vận dụng cả đến quan hệ quốc tế của mình hay sao. Đương nhiên bám lấy chỗ làm này không có nghĩa là tôi chăm chú theo “đường thẳng” và nhắm tới cái đích là một chân phục vụ, gác cổng hoặc tiếp tân trong khách sạn. Trong thâm tâm tôi đặt hy vọng nhiều hơn vào những nẻo “đường ngang ngõ tắt” của số phận, nhưng vẫn phải rất thận trọng để khỏi rẽ vào cái ngõ cụt đầu tiên gặp ở đây mà cứ tưởng đó là một lối tắt đáng tin cậy dẫn tới vận may.

Vậy là mặc dù đã làm chủ cả một quyển séc, ngày ngày tôi vẫn tận tụy điều khiển thang máy trong khách sạn Saint James and Albany, và thậm chí còn cảm thấy thú vị với vai trò này, vì bộ đồng phục đỏm dáng của chú bồi thang máy giàu ngầm bỗng mang dấu ấn một bộ đồ hóa trang, chẳng khác gì những bộ đồ cha đỡ đầu Schimmelpreester cho tôi mặc thử khi xưa. Gia tài bí mật - bởi đối với tôi số tài sản có được như trong một giấc mơ ấy lớn lắm - khiến cho trang phục và việc làm của tôi ở đầy trở thành một thứ vỏ ngụy trang để che mắt thế gian, chỉ là một cái lốt nhất thời của con “kỳ nhông” mà thôi; đúng thế, nếu như sau này tôi vinh quang tột đỉnh khi đội lốt những nhân vật có tầm cỡ hơn hẳn bản thân mình thì giờ đây, tôi tạm thời đóng vai một kẻ hèn kém hơn, vấn đề là ở chỗ sự lừa bịp nào mang lại cho tôi nhiều vui thú hơn trong cuộc phiêu lưu đầy phép màu cổ tích này.

Tôi được cho ăn rất tệ và cho ở rất tệ trong tòa nhà xa hoa chỉ để phục vụ những kẻ có tiền, cái ấy đúng; nhưng chí ít tôi được ăn ở miễn phí, và mặc dù không được trả lương nhưng tôi chẳng những không phải tiêu vào tiền vốn của mình mà còn có một nguồn thu nhập khác là tiền lót tay của khách, mà tôi ưa gọi là những biểu hiện quan tâm nho nhỏ lữ khách nghỉ lại đây tặng cho tôi - cho tôi cũng như cho các đồng nghiệp giữ thang máy khác, nhưng đúng ra là cho tôi nhiều hơn một chút, ưu ái hơn một chút, tóm lại họ đối xử thiên vị một cách tự nhiên đối với một người được nhào nặn từ chất liệu tinh tế hơn, và sự khác biệt này được các đồng nghiệp thô lậu của tôi mặc nhiên chấp nhận không ghen tị. Một, hai hoặc ba franc, đôi khi là năm, hi hữu có những trường hợp tôi được người ta dúi cho với sự hào phóng vụng trộm tới mười franc - của những khách trọ lúc ra đi hoặc cả những người vẫn ở lại nhưng cứ đều đặn dăm bữa, nửa tháng lại kín đáo nhét một món tiền thưởng vào bàn tay không ngửa ra xin mà xuôi xuống chẳng hề đòi hỏi của tôi, nếu không tế nhị quay đi thì mỉm cười nhìn thẳng vào mắt tôi - những món tiền thưởng từ tay các bà và cả các ông, khi đi với vợ dĩ nhiên họ hào phóng hơn, đã thế còn bị các bà thường xuyên đốc áp thêm vào. Tôi còn nhớ một vài cảnh ngộ nghĩnh giữa hai vợ chồng không phải dành cho cặp mắt tôi, trong thực tế tôi cũng tế nhị ngó đi chỗ khác làm bộ không nhìn thấy cái cùi chỏ xinh xinh của một bà thúc vào sườn đấng phu quân kèm theo một câu thì thầm đại loại như: “Kìa cho cậu nhỏ ấy chút gì đi anh, thưởng cho cậu ta đi, cậu ta dễ thương quá mà”, thế là người chồng lẩm bẩm đáp lại câu gì đó và nhẫn nhục rút ví ra, nhưng vẫn bị vợ cằn nhằn: “Không, ít thế, không đủ đâu, anh thật keo quá chừng!”* Mỗi tuần tôi kiếm được từ mười hai đến mười lăm franc, một khoản thu nhập tiềm tiệm để bù đắp vào những chi phí giải trí hai tuần một lần trong nửa ngày tự do ít ỏi mà ban quản trị cái nhà trọ danh tiếng này dành cho đám người làm chúng tôi.

•

Trong nguyên bản nửa tiếng Pháp, nửa tiếng Anh.

Đôi lúc tôi dùng những buổi chiều, buổi tối tự do này để đi bát phố với Stanko, hắn đã khỏi bệnh và trở về kho lạnh từ lâu, tiếp tục công việc chuẩn bị những món đồ tráng miệng ngon lành cho thực khách. Hắn tốt với tôi nên tôi cũng tử tế với hắn và chịu cặp kè cùng hắn bát phố, tới các quán cà phê hoặc nơi giải trí, mặc dù phải nói thật rằng sự có mặt của hắn không làm tăng giá trị người đồng hành một chút nào. Lên đồ lớn trông hắn có cái vẻ gì đó rất lố lăng và lập dị một cách thiếu đứng đắn, phục trang của hắn thường lòe loẹt quá và kẻ ca rô thật rộng, rõ ràng trong bộ đồng phục làm việc với cái mũ đầu bếp trắng tinh cao nghêu trên đầu, nom hắn khá hơn nhiều. Đúng thế: người lao động không nên “học làm sang” theo gương giới tiểu tư sản thành thị. Họ chỉ càng để lộ sự vụng về thiếu thẩm mỹ và làm phương hại thể diện của chính mình. Về mặt này tôi đã hơn một lần được nghe quan điểm của cha đỡ đầu Schimmelpreester, và hình thức quái gở của Stanko khiến tôi nhớ lại từng lời của ông. Sự xuống cấp tinh thần của dân tộc, ông bảo, thể hiện ra qua trào lưu đua đòi học làm sang, một hình thức văn minh hóa của giới bình dân, một hiện tượng rất đáng phê phán. Bộ lễ phục dân gian của người nông dân, trang phục truyền thống của các phường thợ thủ công thuở trước rõ ràng đẹp mắt hơn bộ váy đuôi dài và cái mũ cắm lông chim của cô ở gái thô kệch ngày chủ nhật muốn làm quý bà, và bộ đồ vét mốt mới trên tấm thân vai u thịt bắp của anh thợ máy cũng chẳng hơn gì. Nhưng cái thời giữa các giai tầng trong xã hội còn có một ranh giới rõ rệt thể hiện ra qua sự khác biệt nhãn tiền đã vĩnh viễn qua đi và thuộc về quá khứ, nên nếu được chọn thì ông ước có một xã hội không còn giai cấp, chẳng có cô ở gái lẫn bà chủ, quý ông hay thằng hầu, và tất cả đều mặc một loại trang phục như nhau. Thật là những lời khuôn vàng thước ngọc, phù hợp với cảm nhận từ đáy lòng tôi. Nếu, tôi nghĩ thầm, bản thân mình cũng chỉ mặc áo sơ mi, quần dài thắt lưng, và chấm hết? Ăn mặc thế tôi sẽ vẫn đẹp trai như thường, và cả Stanko chắc chắn cũng sẽ dễ coi hơn là lên bộ sang trọng không phải lối. Thực ra trang phục nào cũng hợp với con người, chỉ cần đừng giả dối, ngu dốt và nửa nạc, nửa mỡ là được.

Lan man một chút ngoài lề thế thôi. Vậy là một thời gian dài tôi thường cùng Stanko la cà khắp các nhà hát tạp kỹ, các tiệm cà phê ngoài trời, nhất là Cà phê Madrid, nơi vào giờ tan hát rất nhộn nhịp và bổ ích, nhưng để lại ấn tượng sâu sắc nhất trong tôi là lần đến Gala-Soireé xem một buổi biểu diễn của đoàn xiếc Stoudebecker lúc bấy giờ đang có vài tuần lưu diễn ở đây. Về sự kiện này tôi nhất định phải có một đôi lời kể thêm ở đây! Tôi sẽ không thể tha thứ cho ngòi bút của mình nếu chỉ lướt qua một sự kiện như thế mà không ghi lại ít nhiều những ấn tượng đậm sắc màu của nó.

Đoàn xiếc danh tiếng ấy dựng cái rạp tròn khổng lồ của mình không xa nhà hát Sarah Bernhardt và sông Seine, bên cạnh quảng trường St.-Jacques. Người xem ùn ùn kéo đến đông vô kể, vì chương trình biểu diễn kỳ này được xếp vào hàng những chương trình đặc sắc nhất mà loại hình nghệ thuật táo bạo đòi hỏi kỹ thuật cao này từng cống hiến cho khán giả từ trước tới nay, nếu không muốn nói là hơn. Quả là một trận tấn công các giác quan và hệ thần kinh, một lạc thú kinh hoàng khi theo dõi các màn biểu diễn tuyệt hảo với rất nhiều khuôn mặt, họ thay phiên nhau thực hiện những động tác khó khăn phức tạp gần như đạt tới giới hạn khả năng của con người, trong lúc môi vẫn không ngừng nở nụ cười tươi tắn và bàn tay nhẹ nhàng tung những chiếc hôn gió gửi tặng khán giả. Về cơ bản tiết mục nào cũng dựa trên những màn nhào lộn chết người, tất cả bọn họ đều đùa giỡn với tử thần khi thực hiện những cú nhảy gãy cổ của mình, duyên dáng đến tận cùng liều lĩnh, trong tiếng nhạc chát chúa sôi động có thể phù hợp về mặt thể lực, song không tương xứng chút nào với mức độ tinh vi và sự căng thẳng tâm lý cực độ khiến người xem nín thở lo họ thất bại, để rồi cuối cùng càng mừng rỡ khi màn diễn thành công.

Người nghệ sĩ gật đầu (vì trên sân khấu xiếc người ta không cúi chào) cảm ơn tiếng vỗ tay vang rền của công chúng đầy kín rạp, một công chúng với thành phần hỗn tạp độc nhất vô nhị bao gồm đám tiện dân khao khát chuyện giật gân và giới thượng lưu chỉ biết có ăn chơi và ngựa nghẽo, vừa thanh lịch vừa thô bỉ, vừa phấn khích vừa ức chế. Các tay sĩ quan khinh kỵ mũ bê rê đội lệch ngồi trong lô; các thanh niên trẻ chịu chơi mày râu nhẵn nhụi, mắt đeo kính hai tròng, một nhành cẩm chướng hoặc hoa cúc gài trên ve áo măng tô rộng thùng thình; vài ả gái điếm cao cấp trà trộn vào đám phụ nữ thượng lưu từ các khu ngoại ô sang trọng bị lòng hiếu kỳ thôi thúc mò đến xem với sự hộ tống của các công tử sành điệu mặc áo choàng xám đội mũ ống xám, trước ngực lủng lẳng chiếc ống nhòm như khi xem đua ngựa ở Longchamp. Đám đông càng bị kích động bởi quang cảnh các diễn viên cả nam lẫn nữ gần như lõa lồ trong những bộ trang phục bó sát màu sắc lộng lẫy thêu kim tuyến lượn qua lượn lại trên sân khấu, bầu không khí như tích điện, phảng phất mùi hôi nồng của thú dữ. Tất cả mọi thị hiếu đều được thỏa mãn, mọi dục vọng được khêu gợi bởi những bộ ngực nõn nà và những cái gáy trắng ngần, bằng sắc đẹp ở mức độ dễ hấp thụ nhất, bằng sức hấp dẫn hoang dại của những thân thể cường tráng với những động tác mạnh mẽ trưng ra để mê hoặc đám đông khao khát bạo lực. Người ta như bị hớp hồn bởi nữ kỵ sĩ dũng mãnh vùng thảo nguyên, vừa thét lên những tiếng kêu hoang dại vừa nhún chân nghiêng người nhảy lên lưng con ngựa không yên cương mắt long sòng sọc trong lúc nó phi nước đại vòng quanh sân khấu. Các nghệ sĩ uốn dẻo trong bộ đồ bó sát màu da người đưa những cánh tay lực sĩ nhẵn nhụi bắp nổi cuồn cuộn đỡ các nữ diễn viên nét mặt lạnh lùng kiêu sa và những cậu bé trai duyên dáng. Tôi cảm thấy đặc biệt bị lôi cuốn bởi một nhóm diễn viên nhào lộn thăng bằng, không chỉ vì bộ trang phục thể thao hiện đại giàu trí tưởng tượng mà còn vì tiết mục của họ, được dàn dựng như thể mỗi động tác phối hợp chuẩn xác đến ghê người được thực hiện chỉ sau mấy lời trao đổi ngắn giữa các thành viên của nhóm. Người xuất sắc nhất trong số họ, một thiếu niên mười lăm tuổi, cục cưng của tất cả mọi người, có nhiệm vụ lấy đà từ một cầu nhảy gắn lò xo để tung người lên cao, lộn hai vòng rưỡi trong không trung rồi vững vàng đáp xuống vai người đàn ông đứng phía sau, chừng như là anh ruột của cậu. Dĩ nhiên tiết mục này cũng phải làm đến lần thứ ba mới thành công. Hai lần cậu thất bại, hai lần đôi chân cậu hụt mất vai người anh và cậu rơi xuống đất. Nụ cười tạ lỗi và cái lắc đầu thất vọng của cậu cũng đầy quyến rũ như cử chỉ ga lăng nhuốm màu châm biếm của người anh khi đưa tay mời cậu quay trở lại cầu nhảy. Rất có thể đó là thất bại dàn dựng, vì tới lần nhảy thứ ba sau cú lộn chết người quả thực cậu đứng vững trên cao, người vươn thẳng không hề nghiêng ngả, hai tay dang ra duyên dáng tự hào như muốn nói “coi tôi này” thì tiếng vỗ tay và tiếng hò reo cổ vũ của khán giả rền vang như sấm động. Song trong hai lần nhảy thất bại hoặc có tính toán hoặc phần nào cố ý rõ ràng cậu ta dễ gãy cột sống hơn cả lần nhảy thành công.

Họ là ai, những nghệ sĩ này! Họ có phải là người không? Ví dụ như những chú hề, những kẻ chuyên mua vui bằng sự khác thường với đôi bàn tay đỏ lựng, bàn chân nhỏ bé đi hài, mái tóc đỏ tết bím thò ra dưới vành mũ nỉ, với giọng nói lè nhè khôi hài, nếu không đi bằng tay thì cũng vấp ngã liên tục, lật đật chạy quanh với cố gắng giúp đỡ người khác một cách vô vọng, và bị đám đông cười nhạo hay hò reo tán thưởng mỗi khi họ thất bại thảm hại lúc thử bắt chước tiết mục của các đồng nghiệp giỏi giang - đơn cử như cố gắng thử đi trên dây chẳng hạn. Các sinh linh dở dang không tuổi tác mà những trò tinh nghịch của họ khiến Stanko và tôi cười thỏa thích (ở tôi tiếng cười trầm lắng trong một mối bận tâm hết sức nghiêm túc), những kẻ này, với gương mặt trát phấn trắng toát và tô vẽ vô cùng lố bịch - lông mày hình tam giác, giọt lệ đen ngoại cỡ thẳng góc bên dưới con mắt viền đỏ, cái mũi không thật chút nào, khóe mép vẽ dài ra và kéo lên cao trong một nụ cười ngớ ngẩn - một cái mặt nạ mâu thuẫn không thể tưởng tượng được với bộ quần áo tuyệt vời bằng lụa đen thêu những con bướm bạc, đẹp như giấc mơ con trẻ - tôi tự hỏi mình rằng, họ có phải là người không, những người đàn ông theo cái nghĩa tự nhiên và xã hội ít nhiều phù hợp với hình dung thông thường của chúng ta? Tôi không muốn chỉ vì thương hại mà bảo rằng họ “cũng là người” với những niềm vui, nỗi buồn của cuộc sống riêng tư, hay thậm chí có gia đình, vợ con nữa. Tôi tôn trọng họ, tôi bảo vệ họ chống lại sự rẻ rúng của người đời khi nói rằng: không, họ không phải là người, họ là những con yêu tinh quái gở, kỳ dị và làm chúng ta cười thắt ruột, họ là những tu sĩ của sự phi lý hài hước, hào nhoáng và xa rời thế tục, những tạo vật ái nam ái nữ nửa người nửa ngợm trồng cây chuối đi qua cõi đời này.

Nhưng tất cả phải làm ra vẻ “người” để phục vụ cái tầm thường, và vừa ngây thơ vừa từ tâm ai nấy vẫn khẳng định một cách đầy tin tưởng rằng, đằng sau cái mặt nạ kia nếu nhìn kỹ thể nào cũng tìm ra tính người. Vậy thì Andromache, nghệ sĩ đu bay, “tiên nữ trên không” theo lời quảng cáo của tờ chương trình dài dằng dặc, có tính người không? Cho đến ngày hôm nay tôi vẫn còn mơ thấy nàng, và mặc dù cá nhân cũng như tiết mục của nàng chẳng liên quan gì đến lĩnh vực hài, song nàng chính là đối tượng tôi nghĩ tới lúc suy luận về những chú hề. Nàng là ngôi sao sáng của đoàn xiếc, là đỉnh cao của đêm diễn, và đã cống hiến khán giả một tiết mục đu bay độc nhất vô nhị. Nàng biểu diễn không cần dây bảo hiểm và lưới an toàn chăng bên dưới - một điều mới mẻ gây chấn động dư luận, từ trước tới nay chưa hề có trong lịch sử xiếc - cùng với một nam diễn viên trình độ có thể nói đã thuộc vào bậc thầy nhưng chưa thấm vào đâu so với nàng, đúng ra trong khi diễn anh này giữ một vai trò rất khiêm nhường, chỉ chìa tay đón sau khi nàng hoàn thành những cú nhảy liều lĩnh ngoạn mục qua khoảng không gian giữa hai chiếc đu bay không ngừng lướt qua lướt lại với tốc độ chóng mặt, có thể nói anh ta chỉ làm nền cho tài năng của nàng. Nàng hai mươi tuổi, hay là hơn, hay là kém? Ai mà biết được. Các đường nét trên gương mặt nàng vừa nghiêm khắc vừa tao nhã, và có một điều đáng ngạc nhiên là gương mặt ấy không hề xấu đi, không đâu, thậm chí còn thêm trong sáng và hấp dẫn dưới vành mũ cao su bó chặt lấy đầu, giữ mái tóc nâu dày búi cao để nó khỏi xổ ra trong khi nàng thực hiện những động tác nhào lộn và treo ngược người trên xà. Nàng có chiều cao hơi nhỉnh hơn người phụ nữ trung bình một chút, và mặc một thứ áo giáp bạc bó sát người gắn hình thiên nga, trên hai vai, như để khẳng định thêm danh hiệu “tiên nữ trên không”, nhú lên một đôi cánh xinh xinh gắn lông vũ trắng. Cứ làm như nàng phải cần đến đôi cánh ấy mới bay lượn được không bằng! Ngực nàng tương đối nhỏ, hông hẹp, cánh tay với những bắp thịt - cũng dễ hiểu thôi - nổi lên rõ rệt hơn thông thường ở phụ nữ, và đôi bàn tay nàng, mặc dù không to như tay đàn ông nhưng cũng không nhỏ đến mức có thể hoàn toàn loại trừ nghi vấn rằng nàng, xin Chúa tha tội, chẳng biết có phải là một thiếu niên giả dạng không. Không, bộ ngực nàng dù sao cũng đủ nét nữ giới để xóa tan mọi nghi ngờ, và cả cặp đùi dẫu rằng rất thon thả cũng vậy. Hầu như không thấy nàng mỉm cười. Làn môi đẹp của nàng không mím chặt mà thường hơi hé mở, cũng như hai cánh mũi phập phồng căng thẳng dưới sống mũi Hy Lạp cổ điển dài và thẳng. Nàng không thèm ban cho khán giả một cái liếc mắt nào. Sau vòng biểu diễn ra mắt, nàng nhẹ nhàng đậu xuống thanh ngang bằng gỗ của chiếc đu bay, một tay nắm lấy sợi dây, tay kia hơi dang ra tỏ ý chào. Song cặp mắt nghiêm nghị dưới hàng lông mày thanh tú bất động vẫn đăm đăm phóng cái nhìn về phía trước, không cau có nhưng cũng chẳng tuơi cười.

Tôi mê mẩn ngắm nàng. Nàng đứng dậy, nhún cho chiếc đu bay bổng lên hết mức, buông mình bay ngang qua người bạn diễn cũng vừa rời chiếc đu đối diện bay lại phía nàng, gặp chiếc đu kia đúng lúc nó vừa lao tới, đưa hai bàn tay không phải đàn ông cũng chẳng phải đàn bà chụp lấy thanh gỗ tròn và ngay lập tức, duỗi thẳng người xoay một vòng trọn vẹn còn gọi là vòng xoay lớn, một kỹ thuật không có bao nhiêu người nắm vững, rồi lợi dụng đà quay nàng buông tay bay trở lại, một lần nữa lướt qua người bạn, nửa đường còn lộn nhào một vòng nguy hiểm tột độ trên không trung, bắt lấy thanh ngang của chiếc đu cũ, co tay kéo người lên, mắt vẫn nhìn thẳng về phía trước, thả tay nhẹ nhàng ngồi xuống đó.

Một điều khó tin, một hành động tưởng như bất khả thi nhưng đã được hoàn thành. Những ai được chứng kiến điều kỳ diệu ấy không khỏi cảm thấy một cơn rùng mình khoái cảm râm ran chạy khắp người và cuối cùng như một mũi dao lạnh toát xuyên thấu tim. Đám đông quá ngưỡng mộ nàng để có thể cất tiếng reo hò cổ vũ, họ tôn thờ nàng, cũng như tôi, tim họ ngừng đập trong bầu không khí im lặng chết chóc do dàn nhạc đã ngừng chơi đúng vào lúc gay cấn nhất, khi nàng hoàn tất tiết mục liều mạng của mình. Thiết tưởng không cần phải nói cũng biết mạng sống của nàng phụ thuộc vào độ chính xác tối đa của rất nhiều tính toán. Đúng vào khoảnh khắc quyết định, không được sai một phần giây, nàng phải buông tay bay về phía chiếc đu của người bạn diễn sao cho gặp được nó lúc nó bay về phía nàng chứ không phải bay đi, và nàng phải vận dụng sức lực cũng như tính toán thời gian thế nào để có thể thực hiện vòng xoay lớn hay vòng nhào lộn trên đường về. Nếu thanh gỗ ngang chắn giữa hai sợi dây không ở đúng chỗ đó thì đôi bàn tay tuyệt vời của nàng sẽ chụp vào khoảng không và nàng sẽ rơi xuống - nàng sẽ rơi, có thể đầu xuống trước, ra khỏi làn không khí, môi trường nghệ thuật của nàng, đập vào nền đất cứng không khoan nhượng, và điều đó có nghĩa là cái chết. Sự chính xác đến từng chân tơ kẽ tóc ấy khiến người ta chấn động tâm can.

Nhưng tới đây tôi lại phải đặt ra câu hỏi: Vậy thì Andromache có phải là người không? Bên ngoài sàn diễn, phía sau những thành công nghề nghiệp của nàng, những thành tựu gần như tới mức siêu nhiên, khó lòng đạt được đối với một người phụ nữ, liệu nàng có phải là phụ nữ? Nàng trong vai trò người vợ, người mẹ là một hình dung quá đỗi phi lý; một người vợ và người mẹ, hay thậm chí chỉ là một người có thể làm vợ làm mẹ, cũng không bao giờ máng chân trên đu bay treo người lơ lửng lộn đầu xuống dưới, ra sức nhún cho nó vọt lên cao, bay về phía người bạn diễn và nắm lấy bàn tay anh ta chìa ra đón, đợi cho anh ta lắc qua lắc lại lấy đà và lại thả tay khi đạt biên độ tối đa để bay về : chiếc đu của mình sau khi hoàn thành cú lộn trứ danh trong không trung. Đó là cái cách nàng quan hệ với đàn ông; một hình thức quan hệ khác là điều không thể tưởng tượng nổi, bởi người ta nhận ngay ra rằng tấm thân luyện tập rắn chắc này, nếu những người đàn bà khác dâng hiến cho tình yêu thì nàng dành hết cho nghệ thuật đầy mạo hiểm của mình. Nàng không phải là đàn bà, nhưng nàng cũng không phải là đàn ông và như vậy không phải là người. Nàng là một thiên thần nghiêm nghị và liều lĩnh, với làn môi hé mở và cánh mũi căng phồng, một nữ chiến binh Amazone kiêu hãnh trong khoảng không gian dưới mái lều rạp xiếc, bay cao trên đầu đám đông tê liệt vì thành kính, đắm chìm trong cơn ham muốn nàng.

Andromache! Hình ảnh nàng vừa đau đớn vừa cứu rỗi cứ bám riết lấy tâm trí tôi cả khi tiết mục của nàng đã hết từ lâu và thay vào đấy là những tiết mục tiếp theo. Tất cả các nhân viên cai quản và phục vụ trong chuồng ngựa đứng dàn thành hàng rào danh dự mở đường cho đích thân giám đốc rạp xiếc Stoudebecker dẫn mười hai con ngựa ô lực lưỡng ra sàn diễn. Đó là một quý ông phong lưu đã có tuổi nhưng dáng dấp còn rất thể thao với bộ ria mép điểm bạc, mặc lễ phục dạ hội ve áo cài cuống huân chương lê dương danh dự, một tay cầm roi ngựa chập với một cây roi chạm trồ cầu kỳ nghe đâu là quà tặng của quốc vương Ba Tư mà ông biết cách vung lên đánh gió thành tiếng ròn tan nghe thật tuyệt. Đôi giày bóng lộn như gương của ông dậm tung cát trên sàn diễn khi ông cất tiếng khe khẽ ra lệnh cho những con tuấn mã kiêu hùng thắng dây cương trắng đầu nghển cao đứng thành vòng tròn xung quanh mình, bắt chúng nhịp nhàng đi những bước nhảy theo tiếng nhạc nền, quỳ gối hay quay vòng, và khi ông giơ cao ngọn roi thì chúng nhấc hai chân trước lên làm một vòng diễu hành trên hai chân sau. Thật là một cảnh ngoạn mục, nhưng tôi chỉ nghĩ đến Andromache. Những tấm thân thú vật đẹp tuyệt vời. Con người, tôi nghĩ, là trung gian giữa thú vật và thiên thần. Gần với thú vật hơn, phải thừa nhận là như thế. Nhưng nàng, đối tượng tôn thờ của tôi, mặc dù cùng có một tấm thân, song thật trong trắng và không vương chút con người, nàng ở gần về phía thiên thần hơn.

Rồi sân khấu được quây rào sắt, chuồng sư tử được đẩy ra, cảm giác an toàn hèn nhát có tác dụng tăng khẩu vị cho đám đông hiếu kỳ. Người dạy thú, Monsieur Mustafa, một người đàn ông tai đeo khuyên vàng, mình trần tới thắt lưng, mặc quần thụng đỏ và đội mũ đỏ, bước lên sàn diễn qua một cánh cửa nhỏ được mở ra và đóng lại chớp nhoáng sau lưng ông, vào đứng giữa năm con mãnh thú. Bầu không khí nồng nặc mùi thú rừng hoang trộn lẫn mùi mồ hôi ngựa. Những con thú thấy ông lùi cả lại, rồi miễn cưỡng theo tiếng gọi của ông lần lượt tới ngồi lên năm chiếc ghế đẩu để rải rác xung quanh, chậm rãi ngoác họng ra ngáp, mũi nhăn nhúm rất gớm ghiếc, bàn chân trước xòe móng quào quào về phía ông - rất có thể đó là một cử chỉ đùa giỡn thần mật, nhưng bên trong vẫn ẩn chứa nhiều căm hận ngấm ngầm, chừng như chúng biết rằng lại sắp bị buộc phải làm những điều hoàn toàn trái ngược vởi bản năng tự nhiên của chúng như nhảy qua vòng, tệ hại nhất là cuối cùng phải nhảy qua vòng lửa. Một vài con rống lên làm không gian rung chuyển, tiếng gầm từng khiến các loài thú trong rừng run sợ đâm đầu bỏ chạy. Người dạy thú đáp lại bằng một phát súng lục bắn chỉ thiên, những con dã thú rụt cổ lấm lét chỉ còn gầm gừ khe khẽ, chúng đã nhận ra rằng tiếng rống chúa sơn lâm của mình chẳng nhằm nhò gì so với tiếng nổ điếc tai kia. Mustafa dương dương tự đắc châm một điếu thuốc lá, những con thú tức tối không rời mắt theo dõi từng cử chỉ của ông. Rồi người dạy thú cất tiếng gọi tên từng con, Achille hay Néron, bằng giọng nhỏ nhẹ nhưng đanh thép và đưa ra những mệnh lệnh đầu tiên. Từng con mãnh sư lừng khừng tụt xuống khỏi chiếc ghế đẩu của mình lấy đà nhảy qua một cái vòng treo cao, một lần nhảy đi, một lần nhảy lại, và lần cuối cùng, như đã nói, nhảy qua chiếc vòng quét hắc ín cháy đùng đùng. Dù muốn dù không chúng phải thực hiện cú nhảy qua vòng lửa, đối với chúng không khó, nhưng là một sự khuất phục đầy nhục nhã. Chúng gầm gừ quay trở về chỗ ngồi thực ra cũng rất gò bó và nhục nhã của mình, mắt chăm chăm dán vào người đàn ông mặc quần đỏ đứng giữa sân khấu, đầu cảnh giác không ngừng quay tứ phía, cặp mắt đen thẫm đón bắt và bẻ gãy tia nhìn sợ hãi trộn lẫn căm hờn bắn ra từ những con ngươi xanh lè thu hẹp chỉ còn một khe nhỏ của chúng. Chỉ cần thoáng nghe tiếng chộn rộn đằng sau lưng là ông ta quay phắt lại, và chỉ cần ông ta quắc mắt hay cất tiếng khẽ khàng nhưng đanh thép gọi một cái tên là trật tự được phục hồi.

Ai cũng cảm nhận rõ ràng cái lưới hiểm nguy không thể lường trước được bủa vây quanh người dạy thú, và đó chính là cảm giác giật gân mà đám đông hiếu kỳ ngồi trong sự an toàn bỏ tiền ra mua. Ai cũng biết rằng khẩu súng lục sẽ chẳng cứu nổi ông ta, nếu năm con dã thú kia bừng tỉnh khỏi cơn tê liệt tinh thần khiến chúng trở nên bất lực, và lao vào xé xác ông ta. Tôi có cảm tưởng chỉ cần ông ta vì lý do nào đó bị một vết thương, chúng nhìn thấy máu chảy và thế là xong. Tôi chợt hiểu ra rằng ông ta để trần nửa thân trên bước vào giữa bầy thú cũng là có tính toán, nhằm phục vụ sự khát máu của đám tiện dân: ông ta phơi bày da thịt trước mắt bầy thú dữ để thổi bùng thêm dục vọng hèn nhát của họ, để họ thầm hy vọng - ai mà biết được, nhỡ đâu điều đó xảy ra - móng vuốt sắc như dao của những con thú cắm phập vào đó. Tâm trí vẫn để cả nơi Andromache, tôi hình dung ra nàng là người tình của Mustafa và cảm thấy thực tế rất có thể trùng khớp với tưởng tượng của mình. Chỉ cần nghĩ đến đó thôi, ghen tuông đã nổi lên như một mũi dao bén nhọn đâm trúng tim tôi, làm tôi ngạt thở, và tôi vội dập ngay hình ảnh ấy trong đầu. Họ có thể là những đồng đội sánh vai cận kề cái chết, nhưng không thể là một cặp tình nhân, không, không đời nào, như thế chỉ càng thêm tai hại cho cả hai người! Ái tình làm mềm yếu trái tim, những con sư tử sẽ nhận ra ngay và sẽ không phục tùng ông ta nữa. Còn nàng, nàng sẽ hụt tay, tôi tin chắc thế, vì thiên thần liều lĩnh đã bị giáng cấp thành một người đàn bà, và nàng sẽ rơi xuống đất trong một cái chết đê nhục...

Còn gì nữa nhỉ, sau đó và trước đó, trong rạp xiếc Stoudebecker? Những tiết mục rất phong phú, đầy rẫy những điều kỳ diệu. Có kể hết ra đây cũng chẳng hơn gì. Tôi biết thế, vì thỉnh thoảng tôi vẫn liếc mắt nhìn sang phía người đồng hành, anh bạn Stanko của tôi. Hắn ngồi ngây người, như tất cả đám đông xung quanh chúng tôi, trong một trạng thái hưởng thụ lười biếng và đần độn, bị nhấn chìm trong cơn lũ sắc màu lộng lẫy, bị dòng thác các gương mặt nghệ sĩ và nghệ thuật tuyệt vời của họ làm cho quáng mắt, mê mẩn. Nhưng đó không phải là tình trạng của tôi, không phải là cảm nhận của tôi, không phải là cái cách tôi hấp thụ. Đương nhiên tôi cũng không bỏ sót điều gì, đương nhiên tôi cùng háo hức tiếp thu một cách có chọn lọc từng chi tiết. Tôi cũng say mê, nhưng niềm say mê của tôi - biết nói thế nào đây - chứa đựng một sự nổi loạn, sống lưng tôi cứng lại, trong linh hồn tôi một sức mạnh phản kháng trỗi dậy chống lại những ấn tượng ùa tới áp đảo các giác quan, đó là - tôi nói không đúng hẳn, chỉ gần đúng - với tất cả lòng ngưỡng mộ, tôi vẫn giữ được phần nào lý trí sắc bén khi quan sát những tiết mục nghệ thuật kia. Đám đông vây quanh tôi sôi lên sùng sục, kích động và đầy hứng thú - nhưng tôi, ở một mức độ nhất định, không tham dự vào sự thèm khát và bốc đồng của họ, cảm thấy mình vẫn tỉnh táo và lạnh lùng như một người nắm vững chuyên môn. Dĩ nhiên tôi không nói đến kỹ thuật làm xiếc, giả tỉ như kỹ thuật nhào lộn trong không trung, mà là một hình thức chuyên môn nói chung, nghệ thuật tâm lý làm con người vừa hạnh phúc vừa bị mê hoặc. Vì thế trong thâm tâm tôi tự tách mình ra khỏi đám đông nạn nhân của ham mê hưởng thụ đến quên cả bản thân, và không bao giờ nghĩ đến chuyện đem mình ra so sánh với họ. Họ chỉ biết hưởng thụ, mà hưởng thụ là một trạng thái thụ động, trong đó một người sinh ra với bản chất ham hành động, muốn tự mình đóng góp sẽ không thể nào cảm thấy thỏa mãn.

Đám đông vây quanh tôi, và cả Stanko với tâm hồn đơn giản của mình, không hề có những ham muốn giống tôi, và như thế chúng tôi là những kẻ đồng sàng dị mộng, khó lòng duy trì một mối quan hệ gắn bó lâu dài. Khi dạo phố, khác với hắn tôi để mắt nhiều hơn đến bức tranh toàn cảnh thành phố Paris, hào hoa phong nhã tuyệt vời từ mọi góc độ, lòng không khỏi chạnh nhớ tới người cha tội nghiệp của mình với câu cửa miệng: “Magnifique! Magnifique!”*, giọng nói run run cảm động mỗi khi nhắc đến đô thị phồn hoa này. Song bởi tôi không ưa thổ lộ tình cảm nên hắn hầu như chẳng thấy sự khác biệt về nhận thức trong tâm hồn hai chúng tôi. Hắn chỉ dần dần nhận ra rằng tình bạn giữa chúng tôi cứ dậm chân tại chỗ một cách khó hiểu - đối với hắn - mà không tiến xa hơn được nữa, không trở thành một mối quan hệ thực sự gắn bó và tin cậy lẫn nhau. Điều này đúng ra chẳng có gì là khó hiểu mà đơn giản chỉ vì bản tính khép kín thiên về nội tâm của tôi, vì nhu cầu cô độc, thói quen khách sáo và giữ khoảng cách trong quan hệ với người xung quanh mà tôi đã trình bày ở những phần trên, đó là một điều kiện cơ bản có ý nghĩa sống còn đối vối tôi, giả sử có muốn tôi cũng không thể thay đổi được.

•

“Tuyệt diệu! Tuyệt diệu!” (tiếng Pháp)

Nói cách khác, đó là cảm giác ngấm ngầm tự kiêu của một cá nhân tin tưởng rằng mình được số phận ưu đãi, cho rằng mình có một cái gì đó đặc biệt hơn người, nó như một vầng hào quang lạnh lẽo tỏa ra bao bọc lấy anh ta, chặn đứng mọi biểu hiện gần gũi chân thành của tình bạn và tình đồng đội, điều đó đôi khi bản thân đương sự cũng thực sự cảm thấy tiếc, còn người kia không hiểu tại sao thiện cảm của mình bị khước từ. Đó chính là tình cảnh của Stanko và tôi. Hắn đối xử với tôi một cách đầy tin cậy và chắc bất mãn lắm khi thấy tôi chịu đựng sự tin cậy ấy hơn là đáp lại. Một buổi chiều nọ, lúc cùng nhau ngồi bên ly rượu trong một tiệm ăn nhỏ, hắn vui miệng thổ lộ với tôi rằng trước khi đến Paris hắn đã phải ngồi tù một năm ở quê nhà vì tội đột nhập tư gia. Vụ trộm bị đổ bể không phải do lỗi của hắn mà do sự đần độn của thằng đồng lõa, hắn kể. Tôi ngồi nghe lời tự thú đối với tôi chẳng chút bất ngờ ấy một cách chăm chú và đầy thông cảm, tưởng như không gì có thể làm lung lay mối quan hệ gắn bó giữa chúng tôi. Nhưng lần sau hắn dấn xa hơn và lấp lửng để lộ ra rằng đằng sau lời tâm sự ấy ẩn giấu một tính toán nhất định mà tôi không tán thưởng. Hắn nhìn thấy ở tôi một thằng nhóc tinh ranh và số đỏ có thể tiếp tay cho hắn trong những phi vụ làm ăn chung. Chủ quan đến mức mù quáng, không nhận thức được rằng tôi sinh ra chẳng phải để trở thành lưu manh trộm cắp vặt, hắn thẳng thắn rủ tôi cùng đánh quả ở một ngôi biệt thự trong khu Neuilly mà hắn đã tăm tia đâu vào đấy, theo lời hắn đập hộp dễ như bỡn và gần như không có rủi ro gì. Bị tôi thản nhiên từ chối, hắn rất cay và hậm hực hỏi tôi còn cành cao cái nỗi gì, hắn đã biết tỏng con người tôi rồi. Bởi tôi luôn khinh bỉ những kẻ tưởng rằng đã biết rõ về tôi nên tôi chỉ nhún vai trả lời rằng, rất có thể tôi cành cao, nhưng tôi không thích đánh quả. Chuyện kết thúc ở chỗ hắn tặng cho tôi danh hiệu “thằng khùng” hay “đồ ngu” gì đó.

Sau lần bị tôi từ chối thẳng thừng, hắn chưa đoạn tuyệt với tôi ngay nhưng mối quan hệ giữa chúng tôi cứ nguội lạnh và lỏng lẻo dần, rồi cuối cùng đi đến chỗ chấm dứt hẳn, khiến chúng tôi, mặc dù không trở thành kẻ thù của nhau, nhưng cũng không cùng đi chơi phố nữa.

Chương hai

Tôi làm công việc điều khiển thang máy suốt cả mùa đông, và mặc dù được hưởng sự ưu ái đặc biệt của khách khứa ra vào khách sạn, tôi vẫn bắt đầu cảm thấy chán. Tôi có đầy đủ lý do để sợ rằng tình hình sẽ cứ thế tiếp diễn không có gì thay đổi, và tôi sẽ bị người ta bỏ quên trong cái xó này cho đến khi đầu bạc răng long. Những điều Stanko tâm sự với tôi càng củng cố thêm nỗi sợ này. Hắn ôm mộng một ngày nào đó được chuyển sang làm trong bếp chính, đứng vung muôi bên cạnh hai dãy bếp, bốn cái lò nướng, một lò quay và một lò đốt cồn, để từ đó dần dà leo lên những nấc thang cao hơn, nếu không giành được chân bếp trưởng thì chí ít cũng phải làm trợ lý cho ông ta, cai quản công đoạn nhận bông đặt món từ tay đám bồi bàn ngoài phòng ăn và chuyển tiếp vào trong cho đội quân đầu bếp nấu. Song theo lời Stanko thì hắn có rất ít hy vọng thực hiện ước mơ này, khả năng lớn hơn là hắn sẽ bị cầm chân lâu dài tại chỗ làm hiện nay; và hắn cũng tiên đoán cho tôi một tương lai đen tối kéo dài mãi mãi trong thang máy, may mắn lắm thì không phải vĩnh viễn làm nhân viên tập sự, nhưng cũng sẽ chẳng bao giờ được thấy hoạt động của tòa nhà quốc tế này dưới một góc độ nào khác ngoài mấy cánh cửa thang máy chật hẹp.

Đó chính là điều làm tôi sợ nhất. Tôi thấy mình như bị nhốt trong buồng thang máy, mọi hoạt động hạn chế ở việc điều khiển cho cái lồng ấy chạy lên chạy xuống trong lòng một cái ống, mà không có cơ hội để ném một cái nhìn hay thậm chí chỉ một cái liếc mắt vụng trộm vào bức tranh xã hội thu nhỏ sang trọng ngoài đại sảnh vào cữ trà chiều lúc năm giờ, khi âm nhạc nổi lên bồng bềnh lăng đãng trong không gian, các diễn giả ngâm thơ hay độc tấu trong khi các vũ nữ Hy Lạp nhảy múa mua vui cho thế giới thượng lưu giàu và đẹp ngồi trong ghế mây bên những chiếc bàn thanh lịch, nhấm nháp bánh ngọt và bánh mì kẹp với nước trà vàng óng, những ngón tay lịch thiệp xoa xoa trong không khí phủi vụn bánh như một động tác bắt nhịp nhẹ nhàng. Những người khác theo cầu thang nhỏ trải thảm leo lên một cái ban công lưng chừng trang hoàng lộng lẫy chậu hoa cây cảnh, giữa những tàu lá cọ mọc lên từ các chậu cảnh như những tác phẩm điêu khắc cầu kỳ họ chào hỏi nhau, làm quen với nhau, nét mặt cử chỉ vô cùng tao nhã và đầy học thức, họ trao đổi vài câu đùa dí dỏm và cất lên những tiếng cười trong trẻo vô ưu. Sung sướng biết bao những kẻ được đi lại phục vụ ở đó, trong phòng đánh bài bridge của các bà hay trong phòng ăn tối, nơi tôi có trách nhiệm điều khiển thang máy đưa các quý ông mặc lễ phục đuôi tôm và các quý bà treo đầy nữ trang lóng lánh xuống. Tóm lại, tôi bồn chồn mong mỏi được tháo cũi sổ lồng để mở mang tầm mắt, để có nhiều cơ hội tiếp xúc với thế giới bên ngoài hơn, và quả thực vận may lại một lần nữa tỏ ra hào phóng với tôi. Nguyện vọng thoát khỏi cái lồng thang máy và khoác lên người một bộ đồng phục mới với một nhiệm vụ mới để mở rộng chân trời nhận thức của tôi đã được đáp ứng: vào dịp lễ Phục sinh tôi được cất nhắc sang bên phòng ăn, sự thể diễn ra như sau.

Ông sếp nhà hàng, tên gọi Monsieur Machatschek, là một người đàn ông oai vệ ngày ngày vác cái bụng bự bọc trong áo sơ mi hồ bột lượn qua lượn lại, ban phát uy quyền trong hội trường kiêm phòng ăn của khách sạn. Gương mặt trăng rằm với cái cằm ngấn mỡ râu ria nhẵn nhụi của ông lúc nào cũng bóng nhẫy. Ông có động tác vẫy tay rất đỗi thanh lịch lúc phân phối bàn cho khách mới vào, và cái cách ông quở trách những sơ xuất hay lỗi lầm của đám nhân viên cũng tế nhị vô cùng. Mặt lạnh như băng, ông vác cái bụng khổng lồ đi lướt qua người họ, không dừng chân quay đầu mà chỉ ném mấy lời thì thầm qua khóe mép về phía đương sự, càng kín đáo bao nhiêu lại cay độc bấy nhiêu. Một sáng kia vị chúa tể cai quản bàn ăn, tôi đoán là theo chỉ thị của cấp trên, cho gọi tôi lên tiếp kiến trong văn phòng nhỏ của ông kế bên gian Salle à manger* lộng lẫy

•

Phòng ăn (tiếng Pháp, như tất cả các từ in nghiêng trong phần sau).

“Kroull?” ông ta cất tiếng oang oang. “Tên thường gọi là Armand? Để coi, để coi. Tốt lắm, tôi đã nghe nhiều về anh - không tệ lắm, không có gì đáng chê trách, đó là ấn tượng đầu tiên của tôi. Ấn tượng đầu tiên có thể sai lầm, dĩ nhiên. Chắc anh cũng rõ công việc anh làm từ trước tới giờ trong khách sạn này chỉ là trò trẻ con và thử thách tối thiểu đối vối những năng lực có thể có của anh? Anh cũng cùng một ý với tôi? Chúng tôi dự định thử xem anh có làm nên trò trống gì không trong lĩnh vực chạy bàn, nếu có thể. Anh cảm thấy mình có khả năng giới thiệu rượu và đồ uống - tôi muốn nói một năng khiếu nhất định chứ không phải tài năng xuất chúng như cách diễn đạt của anh, nói thế là tự quảng cáo một cách quá lố, mặc dù nhiệt tình mặt khác chỉ có lợi chứ không có hại - vậy là anh có một năng khiếu nhất định để có thể tế nhị và lịch thiệp phục vụ khách, ân cần chu đáo đáp ứng mọi yêu cầu của họ? Tối thiểu đủ để làm vừa lòng một công chúng như khách trọ của nhà này? Tài năng thiên bẩm? Dĩ nhiên những năng khiếu ấy là thiên bẩm, nhưng sự tự tin của anh khi khẳng định rằng tất cả những cái ấy từ trên trời rơi xuống đầu anh thật là quá thể. Tuy nhiên tôi phải nhắc lại rằng, tự tin ở mức độ hợp lý không có hại gì hết. Anh cũng đủ kiến thức về ngôn ngữ? Tôi không bảo phải ‘thông thạo’ như anh tự nhận, mà là ‘vừa đủ’. Tốt. Nhưng đấy là sau này. Hẳn anh không ảo tưởng về chuyện mình sẽ phải đi từ dưới đi lên. Công việc của anh trước mắt là đổ bỏ những thức ăn thừa trong bát đĩa đưa ra từ phòng ăn trước khi đem vào rửa trong bếp. Anh sẽ được trả lương bốn mươi franc một tháng cho việc làm này - một mức lương quá hậu hĩnh, như nét mặt anh tiết lộ với tôi. Có điều tiếp chuyện tôi mà cười toe toét trước khi tôi mỉm cười với anh là điều thất lễ. Tôi mới là người quyết định lúc nào nên cười. Tốt. Anh sẽ được nhận áo đồng phục trắng cho công việc vét đĩa. Anh có khả năng tự sắm lễ phục đuôi tôm để phục vụ ngoài bàn không, nếu một ngày nào đó anh được cất nhắc lên làm trong phòng ăn? Chắc anh cũng biết nhân viên chạy bàn phải tự chịu chi phí sắm đồng phục. Anh hoàn toàn đủ khả năng? Rất tốt. Tôi cảm thấy làm việc với anh sẽ không gặp khó khăn. Cả những phần khác thuộc về trang phục như áo sơ mi tươm tất mặc trong anh cũng có? Tôi hỏi này, gia đình anh khá giả lắm hay sao? Cũng tương đối? Tốt lắm, rất tuyệt. Tôi cho rằng, Kroull, chẳng bao lâu nữa chúng tôi có thể tăng lương cho anh lên năm, sáu chục franc. Địa chỉ hiệu may chuyên cung cấp lễ phục đuôi tôm cho chúng tôi anh có thể hỏi ở văn phòng. Anh muốn bắt đầu công việc ở bộ phận tôi lúc nào cũng được. Chúng tôi thiếu người, mà bên thang máy thì có hàng trăm người chầu chực một chỗ làm. Hẹn gặp lại sớm, anh bạn trẻ. Đã gần giữa tháng rồi, vậy tháng này anh có thể lĩnh hai mươi lăm franc, tôi đề nghị mức lương khởi điểm của anh là sáu trăm một năm. Lần này anh cười đúng phép, vì tôi cười trước. Vậy thôi. Anh có thể đi.”

Đó là những điều Machatschek trao đổi với tôi. Cuộc nói chuyện trọng đại ấy trước hết dẫn đến một sự xuống cấp về địa vị trong cách nhìn nhận của tôi, đó là điều không thể chối cãi. Tôi phải đem trả bộ đồng phục của người gác thang máy cho nhà kho, đổi lại tôi chỉ nhận được một chiếc áo ngoài màu trắng, thế là tôi phải cấp tốc mua thêm một cái quần phù hợp để mặc khi làm việc, vì tôi không thể cho phép mình hủy hoại chiếc quần com lê của bộ đồ vía mặc đi chơi phố. Công việc mới của tôi được gọi rất kêu là khâu chuẩn bị trước cho công đoạn rửa bát đĩa, trên thực tế chỉ là việc gạt những thức ăn bỏ mứa vào thùng rác, mới đầu tôi cũng thấy tởm và hơi bất mãn vì nó rõ ràng thấp kém hơn việc làm tương đối ga lăng của tôi từ trước tới nay. Cũng phải nói thêm rằng phạm vi hoạt động của tôi bao gồm cả khu bồn rửa trong bếp, nơi bát đĩa được chuyền qua tay nhiều người rửa và tráng rồi cuối cùng tới tay người lau khô, một nhiệm vụ thỉnh thoảng tôi phải đảm nhiệm với một cái tạp dề trắng choàng thêm bên ngoài. Vậy là có thể nói tôi đứng ở vị trí đầu tiên và cuối cùng của công đoạn phục hồi vệ sinh bát đĩa.

Ngậm bồ hòn làm ngọt khi gặp kẻ cà chớn và tỏ ra thân thiện với các đồng nghiệp biết điều không có gì là khó, nếu người ta luôn tâm niệm hai chữ “tạm thời”. Tôi tin chắc rằng con người, mặc dù luôn miệng kêu gào bình đẳng nhưng thâm tâm vẫn mang tư tưởng phân biệt thâm căn cố đế và không công bằng một cách bản năng, chắc chắn họ sẽ hành động theo bản năng ấy, nói tóm lại tôi yên chí rằng người ta sẽ không đày đọa tôi lâu ở vị trí này, rằng người ta thực ra chỉ xếp tôi vào đây một thời gian cho có lệ, thế nên từ đầu, sau cuộc nói chuyện với Monsieur Machatschek tôi đã tranh thủ ngày nghỉ đi đặt ngay một bộ lễ phục đuôi tôm của bồi bàn đúng kiểu Saint James and Albany tại tiệm may chuyên cung cấp các loại đồng phục cho khách sạn chúng tôi nằm trên phố Rue des Innocents, không xa khách sạn là mấy. Tôi phải đầu tư vào đó bảy mươi lăm franc, thực ra đã là giá đặc biệt theo thỏa thuận giữa tiệm may và khách sạn, ai không có tài sản có thể trích lương tháng trả dần, riêng tôi dĩ nhiên xỉa tiền mặt ra bàn trả ngay lập tức. Nếu biết đóng bộ lên cho đúng cách thì đó là một bộ lễ phục đẹp tuyệt vời: quần đen đi với áo khoác đuôi tôm màu lam sẫm, cổ lót nhung đính khuy vàng, bên trong là áo ghi-lê cùng màu cũng đính khuy vàng nhỏ hơn một chút. Tôi rất hài lòng với món tài sản mới, nâng niu treo nó vào trong cái tủ kê ngoài cửa phòng ngủ bên cạnh bộ com lê đi chơi phố, lại còn cẩn thận sắm thêm một chiếc nơ trắng và mấy cái khuy tráng men cài áo sơ mi cho phù hợp. Nhờ thế khi một trong hai người trợ lý, cánh tay phải của Monsieur Machatschek - các sếp phó này được mặc lễ phục đen thắt nơ đen - đến tìm tôi sau năm tuần làm chân rửa bát để bảo rằng ngoài phòng ăn họ cần tôi, liệu tôi có thể cấp tốc mua sắm trang phục và nhận việc ở đó càng sớm càng tốt được không, thì tôi hãnh diện trả lời rằng tôi đã sẵn sàng ra mắt ở đó bất kỳ lúc nào.

Vậy là ngay bữa trưa ngày hôm sau tôi đã bảnh chọe trong bộ đồng phục mới có mặt tại phòng ăn, một hội trường lộng lẫy rộng thênh thang như thánh đường với những hàng cột cao chạm rãnh dọc, đầu cột đắp thạch cao trắng viền vàng đỡ lấy trần, với những ngọn đèn tường bọc chao lụa đỏ, với những cửa sổ treo rèm đỏ lượn sóng và vô số bàn ăn lớn nhỏ trải khăn lụa trắng trang trí toàn bằng hoa phong lan, vây quanh là những chiếc ghế bành trắng sơn bóng lót nệm đỏ, dao nĩa sáng loáng nằm trên bàn bên cạnh những chiếc khăn ăn xếp hình quạt và hình kim tự tháp, ly tách pha lê đứng xếp hàng danh dự đón những chai rượu đặt trong xô nước đá mạ kền hoặc giỏ mây, do người phụ trách hầm rượu hoặc bồi bàn choàng một tấm tạp dề đặc biệt gắn xà tích mang lên. Từ lâu trước khi những thực khách đầu tiên xuống ăn trưa tôi đã phải có mặt để giúp nhân viên phục vụ chính chuẩn bị một nhóm bàn nhất định, nơi tôi được bổ nhiệm làm chân phụ tá thứ hai: bày bàn, phân phối thực đơn; rồi sau đó tôi tranh thủ mọi cơ hội để ra mắt khách ăn ở những bàn này, chí ít ở những chỗ người bồi bàn chính phụ trách tôi không tới được: niềm nở chào khách, kéo ghế cho các bà, đưa thực đơn, rót đồ uống, tóm lại là làm tất cả để gián tiếp bắt những kẻ được phục vụ, bất kể tuổi tác xấu đẹp, phải ghi nhớ sự hiện diện của tôi.

Mới đầu tôi không có được bao nhiêu cơ hội tự thể hiện. Tôi không được ghi bông cho khách, không được bưng đồ ăn lên phục vụ họ; trách nhiệm của tôi chỉ là dọn dẹp sau khi mỗi món được dùng xong, mang bát đĩa dao nĩa ra ngoài, và dùng phất trần với một cái xẻng nhỏ phủi sạch vụn bánh trên khăn trải bàn trước khi dọn đồ tráng miệng. Những nhiệm vụ cao cấp hơn thuộc thẩm quyền của Hector, cấp trên trực tiếp của tôi, một người đàn ông đứng tuổi nét mặt uể oải. Tôi nhận ra ngay ông ta là người ngồi cùng bàn với mình trong căng tin nhân viên vào buổi sáng đầu tiên của tôi ở đây, người đã tặng cho tôi bao thuốc lá. Ông ta cũng nhận ra tôi và buông lời chào "Ô kìa, thì ra là cậu”, kèm theo một cái phẩy tay mệt mỏi, về sau trở thành cử chỉ tiêu biểu cho mối quan hệ giữa ông ta và tôi. Ngay từ đầu mối quan hệ ấy đã có vẻ khước từ hơn là chỉ đạo hay dạy dỗ. Hẳn ông ta cũng nhận thấy thực khách, đặc biệt là các quý bà, già cũng như trẻ, tỏ ra thích tôi hơn, họ vẫy tôi lại chứ không gọi ông ta mỗi khi cần thêm một thứ gia vị nào đó, mù tạt Anh, nước sốt cay hay sốt cà chua - những nguyện vọng lặt vặt mà trong một số trường hợp tôi biết tỏng chỉ là cái cớ để gọi tôi lại bên bàn họ, để được nghe giọng nói êm tai của tôi trả lời “Vâng, thưa bà”, “Có ngay, thưa bà”, và để khi tôi mang vật được yêu cầu tới thì được thỏ thẻ một câu “Cảm ơn, Armand” kèm theo một cái liếc mắt nhiều biết ơn hơn hẳn giá trị việc làm của tôi. Mấy ngày sau Hector bảo tôi lúc tôi đang giúp ông ta gỡ xương cá thờn bơn bên bàn buffet:

“Có vẻ họ thích được cậu phục vụ hơn là tôi - tất cả bọn họ cứ trố mắt ra nhìn như muốn nuốt chửng lấy cậu - thật là một đám lẳng lơ dâm dật! Chẳng mấy chốc cậu sẽ cho tôi ra rìa và chiếm luôn mấy cái bàn này. Cậu ăn khách lắm - và cậu biết rõ điều ấy. Các sếp cũng biết thế nên cố tình lăng xê cậu. Cậu có nghe thấy - mà làm sao cậu không nghe thấy cơ chứ - Monsieur Cordonnier” (đó là ông sếp phó xuống chỗ rửa bát gọi tôi lên đây) “nói gì với đôi vợ chồng người Thụy Điển lúc nãy vừa được cậu săn đón tiếp chuyện không: ‘Một anh chàng lịch thiệp và dễ thương quá phải không ông bà?’ Anh bạn trẻ, cậu sẽ còn tiến xa. Tôi thành thật mừng cho cậu và chúc cậu may mắn.”

“Ông khen quá lời, ông Hector”, tôi đáp. “Tôi còn phải học ông nhiều trước khi có thể qua mặt ông, đấy là giả sử nếu tôi có ý định ấy.”

Tôi nói thế nhưng trong bụng không nghĩ thế. Một vài ngày sau trong bữa tối, đích thân Monsieur Machatschek vác cái bụng khổng lồ đến bên tôi, đứng quay lưng về phía tôi trong một tư thế khiến hai chúng tôi mỗi người nhìn ra một hướng khác nhau, và thì thầm qua khóe mép bảo tôi: “Được đấy, Armand. Anh làm việc không đến nỗi tồi. Tôi khuyên anh nên chú ý quan sát Hector để học cách phục vụ của anh ta, dĩ nhiên với điều kiện anh muốn một ngày nào đó lên làm bồi chính ở đây.” Và tôi cũng hạ giọng thì thầm trả lời:

“Ngàn lần cảm ơn sếp, nhưng tôi làm được rồi, còn tốt hơn anh ta là đằng khác. Xin sếp thứ lỗi, nhưng đó là năng khiếu bẩm sinh của tôi. Tôi không dám thúc giục sếp, nhưng nếu sếp cho tôi làm thử thì sẽ thấy ngay là tôi không nói láo.”

“Chỉ được cái ba hoa!” ông ta bảo và vừa rung rung cái bụng cười thầm vừa ngước nhìn về phía một bà mặc áo xanh với mái tóc vàng búi cao rất kiểu cách nãy giờ vẫn tò mò theo dõi cuộc trao đổi giữa chúng tôi, nháy mắt với bà ta và hất nhẹ đầu về phía tôi trước khi bỏ đi bằng những bước chân ngắn đung đưa. Cái bụng bự của ông ta vẫn rung rung vẻ rất thú vị.

Không bao lâu sau tôi được phép đưa cà phê ra phòng ăn phục vụ khách, nhiệm vụ này tôi hoàn thành hai lần một ngày cùng với vài đồng nghiệp khác. Rồi phạm vi trách nhiệm của tôi được mở rộng thêm bao gồm cả cữ trà chiều; và sau khi Hector bị điều đi phục vụ một nhóm bàn khác thì tôi thế chân ông ta trở thành người phục vụ chính ở khu vực trước kia là chỗ học nghề của mình. Từ lúc ấy tôi phải luôn chân luôn tay từ sáng đến tối, sau một ngày gần như quá tải để hoàn thành mọi việc người ta giao phó, khi mang cà phê và rượu mùi, whisky pha soda và trà hoa đoạn ra đại sảnh phục vụ khách sau bữa tối, thì thường là tôi đã mệt rũ, những câu trao đổi xã giao của tôi với thế giới bên ngoài trở nên vô hồn, các cử động của tôi có nguy cơ mất đi vẻ mềm mại duyên dáng, và nụ cười của tôi đông cứng lại trong một cái mặt nạ đau đớn.

Tuy nhiên sáng hôm sau khi thức dậy, cơ thể dẻo dai của tôi đã được giấc ngủ xua tan mệt mỏi và phục hồi sức lực, người ta lại thấy tôi tươi tắn nhanh nhẹn chạy qua chạy lại giữa phòng ăn sáng, kho đồ giải khát và bếp chính để mang lên cho những khách trọ không đòi phục vụ tận phòng hay ăn sáng tại giường những là trà, cháo kiều mạch, bánh mì lát, hoa quả ngâm, cá nướng, bánh tráng rưới sirô; họ lại thấy tôi chuẩn bị bàn ăn trưa trong hội trường với sự giúp đỡ của một gã phụ việc đoảng vị, trải khăn lụa Damast lên mặt bàn lót nỉ, sắp dao nĩa lên bàn, và từ mười hai giờ trở đi lại lăm lăm tập giấy ghi bông đứng đợi thực khách đặt món ăn. Tôi rất biết cách hạ giọng tế nhị như một bồi bàn giàu kinh nghiệm cho khách những lời khuyên đúng chỗ, rất biết cách trao và đặt món ăn lên bàn sao cho không có vẻ thờ ơ lạnh nhạt mà đầy vẻ chu đáo tận tình. Đầu hơi cúi, một tay đặt sau lưng đúng bài bản, tay kia đưa món ăn ra, dần dà tôi còn tập được cả nghệ thuật khéo léo sử dụng thìa nĩa kết hợp chỉ bằng tay phải lúc tiếp đồ ăn vào đĩa cho thực khách, và mỗi khi trổ tài không khỏi ngầm hãnh diện thấy người được phục vụ, cả nam lẫn nữ nhưng đặc biệt là phụ nữ, tròn mắt kinh ngạc ngắm nhìn bàn tay tôi, bàn tay thanh tú không phải của người lao động.

Thế nên chẳng có gì là lạ khi cấp trên, như Hector nhận xét không sai, ra sức “lăng xê” tôi để lợi dụng lòng ưu ái đám thượng đế phè phỡn xa hoa của cái nhà này dành cho tôi. Người ta đẩy tôi ra làm mồi cho dục vọng sục sôi của họ và để mặc tôi tự tùy cơ ứng biến, lúc ân cần niềm nở mua chuộc cảm tình của khách, lúc lại rất mực lễ độ nghiêm trang giữ khoảng cách với họ.

Để bức tranh cá tính của tôi, hình thành trong tâm tưởng độc giả khi đọc những dòng hồi ký này, không trở nên méo mó, tôi xin có vài lời giãi bày hòng đảm bảo danh dự trong sạch của mình. Tôi không bao giờ vì tự ái hay sĩ diện mà cự tuyệt ai một cách tàn nhẫn và cũng không bao giờ cảm thấy vui thú trước sự đau khổ của những người đem lòng cảm mến tôi, song tôi, tôn trọng nguyên tắc sống của mình, không thể đáp ứng lại. Là đối tượng được say mê nhưng bản thân không rung động, người ta thường cảm thấy mình có lợi thế hơn, từ đó dễ nảy sinh lòng kiêu ngạo, thái độ lạnh lùng xa lánh hay thậm chí khinh bỉ, nhẫn tâm chà đạp lên tình cảm của người kia. Họ khác với tôi biết chừng nào! Tôi luôn luôn tôn trọng sự cảm mến người khác dành cho mình, và thấy gần như có lỗi vì không thể đáp ứng lại, tôi cố gắng bày tỏ sự khước từ của mình một cách tế nhị và nương nhẹ nhất cho đương sự - tôi có thể kể ra đây hai ví dụ điển hình, hai sự kiện xảy ra trong đoạn đời đang được miêu tả này của tôi, đó là chuyện cô bé Eleanor Twentyman người Birmingham và Lord Kilmarnock, thành viên một dòng họ quý tộc lâu đài ở Scotland. Hai trường hợp xảy ra gần như đồng thời và thể hiện sự cám dỗ theo hai cách khác hẳn nhau, nhưng đều là những thử thách có nguy cơ kéo tôi ra khỏi con đường đã chọn, dụ tôi vào một trong những đường ngang lối tắt mà cha đỡ đầu của tôi từng cảnh báo, những ngả đường trước khi rẽ vào người ra rất nên kiểm tra hết sức kỹ càng xem nó dẫn đến đâu và đi được bao xa.

Gia đình Twentyman gồm có cha, mẹ và con gái cộng thêm một cô hầu phòng, ngụ lại nhiều tuần liền trong một dãy phòng ở Saint James and Albany, dấu hiệu chứng tỏ họ có cái may mắn sở hữu một tài sản không xoàng. Dấu hiệu ấy càng được khẳng định qua những món đồ nữ trang lộng lẫy Bà Twentyman mang lên người khi dùng bữa tối, cũng phải nói thêm rằng kết hợp này là một sự hạ thấp giá trị những đồ trang sức kia. Bởi Bà Twentyman là một phụ nữ có tài dập tắt mọi tia sáng yêu đời - dập tắt trong mắt người chiêm ngưỡng bà và cả trong tâm hồn bà, một tâm hồn đã bị chai cứng và thui chột trong cuộc lên voi về địa vị xã hội: vốn xuất thân từ tầng lớp dưới nhưng nhờ thành công nghề nghiệp của ông chồng, họ đã ngoi lên hàng danh giá ở Birmingham. Ông Twentyman với gương mặt hồng hào rượu Port tỏ ra nhiều nhân hậu hơn, rất tiếc một phần đáng kể tính yêu đời của ông bị chôn vùi bởi tật nặng tai như một bức tường câm lặng ngăn cách ông với thế giới xung quanh, điều này người ta có thể thấy rõ qua cái nhìn ngơ ngác dò hỏi thưởng trực trong cặp mắt xanh lơ õng nước. Ông có một cái ống nghe màu đen, phu nhân ông kê miệng nói vào đấy mỗi lần muốn trao đổi với ông điều gì - một chuyện rất hiếm khi xảy ra - và ông chĩa nó về phía tôi những lúc cần lời khuyên trong việc chọn thực đơn. Con gái họ, cô tiểu thư Eleanor khoảng mười bảy hay mười tám tuổi ngồi đối diện với ông ở bàn số 18 do tôi phục vụ, thường phải đứng lên theo hiệu vẫy tay của ông để thực hiện một cuộc đối thoại ngắn qua cái ống.

Đối với con gái ông tỏ thái độ cưng chiều một cách tận tụy rất cảm động. Về phần Bà Twentyman, tôi không muốn phủ nhận tình mẫu tử của bà ta, nhưng thay vì ánh mắt hay lời nói dịu dàng âu yếm, bà ưu tiên thể hiện sự quan tâm của mình bằng cách khắt khe theo dõi nhất cử nhất động của Eleanor qua một cái kính cầm tay gọng đồi mồi mà bà lúc lúc lại đưa lên mắt, bao giờ cũng tìm thấy cái gì đó đáng chê trách trong mái tóc hay hành vi của cô con gái để mà cấm cản, nào là đừng có vê ruột bánh mì thành những viên bi, đừng có cầm đùi gà lên tay gặm, đừng có giương mắt tò mò nhìn ngó khắp phòng ăn - vân vân và vân vân. Tất cả những kiểm soát ngặt nghèo mang tính giáo dục này tạo ra một bầu không khí bất an và đầy lo sợ, đối với tiểu thư Twentyman chắc căng thẳng lắm, nhưng những kinh nghiệm không kém phần căng thẳng của tôi với cô bé buộc tôi đi đến kết luận rằng sự khắt khe của bà mẹ không phải là không có nguyên nhân chính đáng.

Cô bé có mái tóc vàng, xinh đẹp và nhí nhảnh như một con dê con, với cặp xương quai xanh mỏng manh dễ thương nhất trần đời, tối tối thấp thoáng trong cổ váy đầm khoét hơi rộng của cô. Xưa nay tôi vẫn mê sắc đẹp Anglo-Saxon*, mà cô bé có những đặc điểm ngoại hình rất tiêu biểu của tuýp người này, nên tôi thích ngắm nhìn cô - và cũng không thiếu cơ hội để nhìn: trong bữa ăn, sau bữa ăn, và cả trong giờ uống trà nghe nhạc mà gia đình Twentyman, chí ít là thời gian đầu, thường xuyên có mặt. Tôi rất ân cần chu đáo với con dê con của mình, bao bọc cô bằng sự quan tâm của một người anh lớn, tiếp thịt vào đĩa cô, mang thêm cho cô suất tráng miệng thứ hai, đặt trong tầm tay cô bình nước lựu mà cô rất khoái uống, và khi cô ăn xong bữa tối đứng dậy thì tôi nhẹ nhàng phủ tấm khăn choàng thêu lên đôi vai mỏng manh trắng như tuyết cho cô - tôi đã phạm sai lầm bày tỏ quá nhiều quan tâm đối với sinh linh nhỏ bé nhạy cảm kia, mà quên không tính đến sức hút nam châm, bất kể tôi muốn hay không, tỏa ra từ bản thân mình và tác động lên tất cả những gì chưa đến nỗi hóa đá xung quanh tôi, thậm chí tôi dám khẳng định rằng sức hút ấy không giảm sút cả khi “cái vỏ trần gian” như người ta thường nói, tức là ngoại hình của tôi, có kém hấp dẫn hơn; bởi đó chỉ là bề ngoài, trong khi sức hút kia thể hiện một sức mạnh nội tâm sâu sắc và chân thực hơn, đó là tình cảm.

•

Dân tộc tóc vàng mắt xanh sống ở Đảo Anh từ thế kỷ V đến thế kỷ XI, trước khi người Norman xâm chiếm Anh.

Tóm lại, chẳng bao lâu sau tôi phát hiện ra cô bé chết mê chết mệt mình, và tất nhiên đó không chỉ là phát hiện của riêng tôi, mà chiếc kính cầm tay gọng đồi mồi chẳng để sót cái gì của Bà Twentyman cũng soi ra diễn biến đáng ngại này, bằng chứng là lời thầm thì rít qua kẽ răng sau lưng tôi trong một bữa ăn trưa:

“Eleanor! Con mà không thôi nhìn chằm chặp cậu bồi ấy đi thì mẹ sẽ bắt con lên phòng ngay lập tức và từ giờ đến lúc nhà mình ra về con sẽ phải ăn một mình trên đó!”*

•

Tiếng Anh trong nguyên bản, như tất cả những chữ in nghiêng trong đoạn sau.

Rất tiếc con dê con không biết tự kiềm chế, cô bé thậm chí chẳng hề có ý định đó và cũng không thèm che giấu tình cảm của mình. Đôi mắt xanh biếc của cô không rời tôi, say đắm mơ màng, và khi bắt gặp ánh mắt tôi thì cô cụp ngay hai hàng mi, máu dồn hết lên mặt, nhìn cắm xuống bàn ăn, nhưng tay thì lại nhấc đĩa lên cố hết sức đưa qua gương mặt đỏ dừ về phía tôi, không cho phép mình bỏ lỡ một cơ hội tiếp xúc. Người ta không thể trách sự cảnh giác thái quá của bà mẹ, rõ ràng bà đã được những dấu hiệu từ trước báo động rằng đứa trẻ với tâm hồn Birmingham này có xu hướng tự do quá trớn và tin tưởng một cách ngây thơ-dại dột rằng nó có quyền, thậm chí có nghĩa vụ công khai sống theo tình cảm của mình. Đương nhiên tôi không làm bất cứ điều gì khuyến khích xu hướng tình cảm này, tôi bắt đầu giữ khoảng cách một cách tế nhị nhưng dứt khoát với cô bé, lúc tiếp xúc với cô tôi cố gắng hết sức để thái độ ân cần phục vụ không vượt quá ranh giới nghề nghiệp, và hoàn toàn tán thành quyết định, chắc chắn là theo chỉ thị của bà mẹ, đối với Eleanor hẳn tàn nhẫn lắm, bắt đầu từ tuần thứ hai dời chỗ ngồi của gia đình Twentyman từ bàn tôi làm sang một bàn khác ở tận góc xa bên kia, nơi Hector phục vụ.

Nhưng con dê con cứng đầu của tôi đã có cách. Thình lình cô bé xuất hiện từ lúc tám giờ dưới phòng ăn sáng, mặc dù từ trước tới nay cô và cha mẹ vẫn ăn điểm tâm trên phòng. Vừa bước chân qua cửa mặt cô đã biến sắc, cặp mắt đỏ hoe dáo dác tìm tôi và không khó khăn gì - vào giờ ấy phòng ăn sáng còn rất vắng - chiếm được ngay một chỗ ngồi ở khu vực do tôi phục vụ.

“Xin chào tiểu thư Twentyman. Cô ngủ có ngon không?” "Không, Armand, không ngon chút nào”, cô lí nhí đáp. Tôi làm mặt kém vui khi nghe điều đó. “Nhưng mà”, tôi bảo, “nếu thế cô nằm nghỉ thêm một lúc nữa trên phòng có hơn không, tôi sẽ bảo người mang trà và cháo kiều mạch lên cho cô, tôi tin rằng ở đó cô có thể ăn sáng mà không sợ bị quấy rầy. Trong phòng cô yên tĩnh biết bao, và ăn trên giường chẳng sướng hơn...” Cô bé trả lời ra sao?

"Không, tôi không thích sướng, tôi thích khổ.”

“Nhưng thế thì cô làm tôi cũng khổ”, tôi hạ giọng đáp lại trong lúc làm bộ chỉ cho cô món mứt nhừ trên tờ thực đơn.

“Ôi, Armand, vậy thì hai chúng ta hãy cùng khổ với nhau!” cô bảo và ngước cặp mắt thiếu ngủ mọng nước lên nhìn tôi.

Biết làm gì với cô bé bây giờ? Tôi chỉ mong sao sớm tới ngày họ ra đi, nhưng ngày ấy mãi không thấy đến, thực ra cũng có thể hiểu được là ông Twentyman không vì một chút đồng bóng của con gái, chuyện này hẳn đã đến tai ông ta qua cái ống nghe màu đen, mà rút ngắn chuyến du lịch Paris của mình. Về phần tiểu thư Twentyman, từ đấy sáng nào cô cũng lẻn xuống dưới nhà ăn điểm tâm lúc cha mẹ cô còn ngủ - họ ngủ đến mười giờ, nên lúc mẹ cô sang kiểm tra thì Eleanor có thể làm bộ như nhân viên phục vụ phòng đã dọn bữa sáng của cô đi rồi - và tôi đến khổ với cô, trên hết để giữ gìn thanh danh cho cô tôi phải ráng hết sức che đậy những tình huống khó xử do cô gây ra, tránh cái nắm tay hay những hành động liều lĩnh và nhẹ dạ hơn nữa của cô trước mắt các thực khách ngồi quanh. Mọi lời cảnh cáo của tôi, rằng thế nào cũng có ngày cha mẹ cô phát hiện ra bí mật bữa điểm tâm của cô và hậu quả của trò gian lận này thật không thể lường trước được, đều bị cô bé bỏ ngoài tai. Không đâu, buổi sáng là lúc bà Twentyman ngủ say nhất, và cô thấy mẹ lúc ngủ đáng yêu hơn lúc bà thức và ráo riết canh chừng cô rất nhiều! “Mommy” không thương cô, bà chỉ thích soi cái mắt kính cầm tay để vạch lỗi cô thôi. “Daddy” thì thương cô, nhưng ông nghĩ cô vẫn còn trẻ con nên chẳng thèm để ý đến những rung động của trái tim cô, chí ít thì Mommy cũng tỏ ra quan tâm đến điều này, mặc dù một cách đầy ác ý, nhưng Eleanor sẵn sàng tha thứ cho bà. “Vì em yêu anh!”

Tôi làm lơ như thể không nghe thấy câu cuối cùng của cô và bỏ đi chỗ khác. Song lát sau khi quay trở lại phục vụ cô tôi cất tiếng kín đáo nhưng nghiêm khắc bảo:

“Tiểu thư Eleanor, cô vừa mới buông lời nói đến chữ ‘yêu’, nhưng đó chỉ là chuyện nhảm nhí trong tưởng tượng của cô. Cha cô rất có lý khi không thèm để ý đến chuyện đó, và mẹ cô cũng có lý khi quan tâm lo lắng để ngăn chặn cô, vì nó nhảm nhí. Xin cô đừng quá coi trọng ý thích nhất thời ấy mà làm khổ mình và làm khổ cả tôi, xin cô hãy thử nhìn nó dưới khía cạnh châm biếm một chút - tôi không làm thế, dĩ nhiên là không rồi, không đời nào, nhưng xin cô hãy tự làm! Sự say mê ấy có thể mang lại được kết quả gì? Nó thật trái lẽ tự nhiên. Cô là con gái một nhà tư bản giàu sang tột đỉnh, ông Twentyman, và cùng cha mẹ nghỉ trọ vài tuần tại khách sạn Saint James and Albany, còn tôi chỉ là một bồi bàn làm việc ở đó. Tôi chỉ là một anh bồi bàn, tiểu thư Twentyman, một mắt xích thấp kém trong trật tự xã hội của chúng ta. Tôi là người rất tôn trọng tôn ti trật tự, nhưng cô lại muốn nổi loạn chống lại trật tự ấy, đáng lẽ không đếm xỉa đến tôi như mẹ cô đòi hỏi một cách rất đúng, thì cô lại lợi dụng lúc cha mẹ còn say ngủ không thể bảo vệ trật tự xã hội để lẻn xuống đây ăn sáng và nói với tôi về 'tình yêu’. Nhưng đó là một ‘tình yêu’ cấm đoán mà tôi không thể đưa tay đón nhận, và tôi phải cố cưỡng lại niềm vui được gặp mặt cô. Đương nhiên tôi có thể ngắm nhìn cô, nếu tôi giữ niềm vui ấy cho riêng mình. Nhưng cô, tiểu thư con cưng của ông và bà Twentyman, lại thích nhìn tôi, điều đó không thể châp nhận được và trái lẽ tự nhiên. Cô đã bị quáng mắt, chủ yếu là vì bộ đồng phục lót nhung và đính khuy vàng này của Saint James and Albany, song nó chỉ là một sự tô điểm cho địa vị thấp hèn của tôi mà thôi, không có nó tôi chẳng đáng nhìn chút nào, tôi xin đảm bảo với cô như thế! Cái mà cô gọi là ‘tình yêu’ có lẽ đến với những người như cô rất nhanh trên đường du lịch, vì một chút ưa nhìn như tấm áo này, nhưng khi người ta rời chốn ấy ra đi, như cô chẳng bao lâu nữa, thì người ta sẽ quên ngay lúc tới chặng dừng chân mới. Xin cô hãy để lại cho tôi những kỷ niệm gặp gỡ giữa chúng ta nơi đây, như vậy ký ức đẹp đẽ này sẽ còn được lưu giữ mãi ở đầu đó mà không trở thành gánh nặng trong hành trang của cô!”

Tôi còn có thể làm được gì hơn nữa cho cô, ngoài những lời khuyên nhủ chân tình này? Nhưng cô bé chỉ ngồi khóc sướt mướt, may sao mấy bàn xung quanh còn trống. Cô trách tôi nhẫn tâm và không muốn biết cả trật tự xã hội lẫn lẽ tự nhiên mà cô vi phạm khi đem lòng cảm mến tôi, và sáng nào cũng đòi chứng tỏ tình yêu của mình, cả trong lời nói lẫn hành động, nếu chúng tôi có được một lần tự do ngồi riêng với nhau không bị ai quấy rầy, dĩ nhiên với điều kiện là tôi cũng có một chút cảm tình với cô, điều này tôi không hề chối cãi, nhất là lòng biết ơn của tôi đối với tình cảm cô dành cho tôi; song một cuộc hẹn hò riêng để được tự do cả trong lời nói lẫn hành động làm sao bố trí đây? chính cô cũng không biết làm sao, nhưng vẫn khăng khăng không chịu từ bỏ ý định của mình và buộc tôi phải hứa tìm ra cơ hội để nguyện vọng của cô được đáp ứng.

Nói tóm lại, tôi đến khổ với cô bé. Giá mà gần như cùng thời điểm đó không xảy ra câu chuyện với Lord Kilmarnock, một sự kiện không thể coi là chuyện nhỏ, thì đỡ biết mấy! Đó là một thử thách thực sự, vì nó không đơn thuần là bệnh tương tư của một cô bé mới lớn ngây thơ và hiếu động mà liên quan tới một nhân vật có tên tuổi, tin tức về đời sống tình cảm của người ấy có ít nhiều trọng lượng đối với cán cân dư luận, và người ta không thể đưa ra lời khuyên giải quyết khúc mắc bằng cách lôi những rung động thầm kín hay lôi chính bản thân mình ra mà châm biếm được. Ít nhất tôi cũng không phải là người làm như thế.

Huân tước Kilmarnock trọ lại mười bốn ngày ở chỗ chúng tôi và ngồi ăn tại một bàn đơn do tôi phục vụ. Ông là một người quý phái ra mặt, tuổi trạc ngũ tuần, có chiều cao vừa phải, người dong dỏng, trang phục chải chuốt nhất mực, với mái tóc chớm bạc còn khá dày rẽ ngôi thẳng tắp và hàng ria mép cũng đã hơi chớm bạc cắt tỉa kỹ lưỡng để lộ cái miệng thanh tú rất có duyên. Không thanh tú chút nào và cũng chẳng mấy quý phái là cái mũi đồ sộ, có thể nói là thô kệch, nằm chình ình giữa mặt, gốc mũi hằn lên một nếp nhăn sâu thẳng đứng giữa cặp chân mày rậm hơi xếch che bên trên đôi mắt xanh xám với cái nhìn căng thẳng hơi miễn cưỡng. Nếu cái mũi là một nhược điểm thì đổi lại làn da được chăm sóc hết sức kỹ càng, má và cằm không những được cạo râu nhẵn nhụi mà còn được thoa kem để luôn mềm mại. Khăn tay ông dùng thoang thoảng mùi một loại nước hoa tím nhẹ nhàng, mùi thơm tự nhiên tươi mát như hơi thở mùa xuân ấy tôi không hề thấy ở người nào khác.

Ông bước vào phòng ăn luôn luôn với một vẻ ngượng ngùng gò bó không ai ngờ tới ở một người có địa vị cao như ông, nhưng điều đó, ít nhất trong mắt tôi, không làm phương hại đến uy tín cá nhân ông. Đối lại một chút nhược điểm cỏn con ấy là quá nhiều phẩm chất tốt đẹp, và người ta chỉ có thể phỏng đoán rằng con người ông có cái gì đó rất đặc biệt, vì thế ông luôn cảm thấy mình là cái đích cho người đời để ý và quan sát. Ông nói năng rất dịu dàng, và tôi đáp lại bằng giọng còn dịu dàng hơn, để rồi nhận ra quá muộn rằng thiện chí của mình chỉ tai hại cho ông. Ông tỏa ra quanh mình một làn ánh sáng tiêu tao u sầu của người đàn ông từng chịu nhiều đau khổ; chẳng lẽ một người tinh ý không nên đáp lại như thế, bằng thái độ ân cần tế nhị như của tôi lúc phục vụ ông? Nhưng làm thế chỉ tai hại cho ông. Ông rất ít nhìn tôi khi trao đổi những nhận xét ngắn về thời tiết và thực đơn - nội dung trò chuyện chính của chúng tôi trong thời gian đầu chỉ giới hạn ở đó - đúng ra ông rất ít sử dụng đôi mắt, luôn cẩn thận giữ gìn và dè sẻn từng cái nhìn, cứ như thể ông sợ sử dụng chúng sẽ bị rơi vào tình thế khó xử vậy. Phải mất một tuần, quan hệ giữa chúng tôi mới cởi mở hơn một chút và thoát ra ngoài khuôn khổ thuần túy xã giao của phép lịch sự thông thường; thế rồi tôi phát hiện ra, lòng vui vui nhưng không khỏi có phần lo ngại, những biểu hiện quan tâm đặc biệt ông dành cho cá nhân tôi. Một tuần: đó chắc hẳn là khoảng thời gian tối thiểu cần thiết để một linh hồn có thể nhận ra những biến đổi nhất định trong quan hệ giao tiếp lặp lại mỗi ngày với một người lạ - nhất là khi người kia sử dụng mắt một cách hà tiện như thế.

Ông hỏi tôi phục vụ ở đây bao lâu rồi, hỏi tôi quê quán ở đâu, bao nhiêu tuổi, con số non nớt tôi nói ra được ông ghi nhận với một cái nhún vai cảm động kèm theo thán từ "Mon Dieu!”* hoặc “Good heavens!”* - ông nói cả tiếng Anh lẫn tiếng Pháp. Nếu tôi là người Đức, ông hỏi, thì tại sao lại có cái tên Pháp Armand. Đó không phải là tên thật của tôi, tôi trả lời, tôi mang nó theo chỉ thị của cấp trên. Thực ra tên tôi là Felix. “A, một cái tên đẹp”, ông bảo. “Nếu là tôi thì tôi sẽ trả lại cho anh tên thật của anh.” Và ông làm một điều không mấy phù hợp với sự chênh lệch lớn về địa vị giữa hai chúng tôi, khiến tôi thoáng có cảm giác chông chênh như người mất thăng bằng: ông giới thiệu thêm rằng tên rửa tội của ông là Nectan, đó là tên một vị vua của người Picts, cư dân cổ xứ Scotland. Mặc dù tôi lắng nghe với nét mặt kính cẩn đầy vẻ quan tầm, nhưng trong đầu tôi cứ trồi lên câu hỏi, rằng tôi biết làm gì với cái tên Nectan của ông. Biết tên ông cũng chẳng ích lợi gì cho tôi, bởi lẽ tôi phải gọi ông là “My Lord” chứ đầu thể réo tên rửa tội của ông ra mà gọi.

•

“Lạy Chúa!” (tiếng Pháp trong nguyên bản).

•

“Trời đất!” (tiếng Anh trong nguyên bản).

Dần dà tôi được biết thêm rằng ông có một lâu đài nằm không xa thành phố Aberdeen, ở đó ông sống với người chị gái sức khỏe kém, ngoài ra ông còn sở hữu một nhà nghỉ mùa hè bên bờ một hồ nước trên vùng núi, nơi đó người dân địa phương còn nói tiếng Gael* (ông cũng nói được một ít thứ tiếng này), phong cảnh vùng đất ấy nghe nói rất hoang sơ và lãng mạn, với những sườn núi dốc đứng nứt nẻ, bầu không khí đượm mùi hương thạch thảo. Nhưng ở gần Aberdeen cũng rất đẹp, trong thành phố không thiếu thú vui cho những ai ham giải trí, quanh năm gió biển mặn mòi thổi không khí trong lành từ Bắc Hải về. Tôi còn được biết ông yêu âm nhạc và thích chơi đàn đại phong cầm. Tuy nhiên ở ngôi nhà nghỉ bên bờ hồ trên núi chỉ có một cây đàn Harmonium* mà thôi.

•

Một ngôn ngữ Celt bản địa ở Scotland.

•

Còn gọi là đàn đạp hơi hay hoàng dương cầm, khi chơi đạp bàn đạp và gõ phím để không khí ra vào các ống gió tạo âm thanh như nguyên tắc đàn accordeon hay harmonica.

Những điều tâm sự này không được thổ lộ liền một mạch, mà kín đáo rải rác chỗ này chỗ kia như thể tình cờ, nay một đoạn mai một đoạn, nếu không kể ngoại lệ về cái tên “Nectan” thì chẳng có gì quá khác thường, chỉ là những trao đổi vô thưởng vô phạt của một lữ khách cô đơn không có ai chuyện trò ngoài cậu bồi bàn, và cơ hội thuận lợi nhất là thời gian ngay sau bữa trưa, vì buổi trưa huân tước có thói quen không uống cà phê trong đại sảnh mà ngồi lại hút một điếu thuốc lá bên bàn mình trong phòng ăn, lúc ấy gần như chẳng còn thực khách nào. Những lúc ấy ông uống liền tù tì tới mấy tách cà phê, nhưng trước đó ông hầu như không uống gì và cũng chẳng ăn mấy tí. Quả thực ông ăn rất ít, và người ta phải lấy làm lạ không hiểu ông làm sao sống được với lượng dinh dưỡng ít ỏi như thế. Xúp thì ông không chê: nước hầm thịt bò, xúp giả ba ba, canh đuôi bò biến nhanh như chớp khỏi đĩa của ông. Nhưng tất cả những của ngon vật lạ khác mà tôi đưa lên ông chỉ thử một hoặc hai miếng rồi châm ngay một điếu thuốc lá và bảo dọn đi, món ăn gần như còn nguyên. Mãi rồi tôi không thể nhịn được phải lên tiếng:

“Ngài không ăn gì ư, My Lord”, tôi lo lắng bảo. “Sếp tôi sẽ phật ý lắm nếu ngài chê tất cả các món ăn ở đây."*

•

Tiếng Pháp trong nguyên bản.

“Biết làm thế nào được, tôi không thấy ngon miệng”, ông trả lời. “Không thấy ngon miệng bao giờ. Nạp dinh dưỡng - tôi đặc biệt ác cảm với thủ tục này. Có lẽ đó là biểu hiện của sự tự phủ nhận bản thân.”

Mấy từ sau cùng chưa nghe thấy bao giờ làm tôi giật mình kinh sợ và phải cố hết sức giữ vẻ ngoài lịch sự.

“Tự phủ nhận bản thân?!” tôi kêu lên khe khẽ. “My Lord, điều đó không ai có thể hiểu và đồng ý được với ngài. Một tư tưởng như thế đáng gặp phải sự phản kháng mãnh liệt nhất!”

“Thật vậy sao?” ông hỏi và chậm rãi đưa ánh mắt từ dưới mặt bàn lên mặt tôi. Cái nhìn của ông luôn luôn nhuốm chút gì đó miễn cưỡng và căng thẳng. Nhưng lần này mắt ông để lộ ra rằng ông rất vui lòng chịu sự căng thẳng ấy. Môi ông thoáng một nụ cười u sầu. Rất tiếc nụ cười tinh tế bị khuất bóng cái mũi vĩ đại đứng sừng sững bên trên.

Sao tạo hóa có thể, tôi nghĩ bụng, kết hợp một cái miệng tinh tế nhường ấy với một cái mũi thô đến vậy?

“Thật mà!” tôi khẳng định giọng hơi bối rối.

“Biết đâu, anh bạn trẻ*”, ông bảo, “tự phủ nhận bản thân lại làm tăng khả năng tiếp nhận tình cảm của người khác.”

•

Tiếng Pháp trong nguyên bản.

Nói rồi ông đứng dậy rời khỏi phòng ăn. Tôi còn lại một mình với những ý nghĩ ngổn ngang và cái bàn cần dọn dẹp để bày mới lại.

Hầu như không còn nghi ngờ gì nữa, những tiếp xúc thường xuyên hằng ngày với tôi chỉ tai hại cho huân tước. Nhưng tôi không thể chấm dứt hay làm cho nó hết tai hại bằng cách loại bỏ tất cả những cử chỉ quan tâm tế nhị khi phục vụ ông, không thể đối xử lạnh lùng xa cách với ông, vì làm thế là xúc phạm những tình cảm thực sự tôi ấp ủ. Còn hơn cả trường hợp cô bé Eleanor, tôi không thể đem tâm sự của ông ra chế giễu, đương nhiên tôi cũng không thể lên mặt dạy dỗ ông như với cô bé. Tất cả những cái ấy dẫn đến một cuộc xung đột nội tâm nặng nề và trở thành một thử thách lớn đối với tôi, nhất là khi ông bất ngờ đưa ra một đề nghị - bất ngờ về nội dung thiết thực của nó, chứ về tất cả những mặt khác quả thật không bất ngờ chút nào.

Chuyện xảy ra gần cuối tuần thứ hai, vào cữ cà phê sau bữa tối, trong đại sảnh. Một dàn nhạc nhỏ đứng biểu diễn gần cửa ra, khuất sau một đám cây cảnh. Huân tước chọn cái bàn mà ông đã nhiều lần ngồi trong góc xa tận cuối phòng đằng kia, và tôi mang cà phê đến cho ông. Khi tôi đi ngang qua đó lần nữa ông đòi một điếu xì gà. Tôi đưa lại hai hộp xì gà nhập khẩu để ông chọn, một loại có vòng và một loại không có vòng. Ông ngắm nghía cả hai và hỏi:

“Tôi nên thử loại nào?”

“Người giao hàng”, tôi đáp, “khen loại này.” Và tôi chỉ vào loại có vòng. “Nhưng cá nhân tôi, nếu ngài cho phép, xin được tiến cử loại kia.”

Tôi không bỏ lỡ cơ hội giúp ông có một chọn lựa trang nhã.

“Tôi tin tưởng vào sự đánh giá của anh”, ông bảo, nhưng vẫn chưa cầm điếu nào mà cứ để tôi giữ cả hai cái hộp trước mặt mình và tiếp tục cúi đầu ngắm nghía.

“Armand?” ông gọi khẽ thoảng trong tiếng nhạc.

“My Lord?”

Ông thay đổi cách xưng hô:

“Felix?”

“My Lord dạy gì ạ?” tôi mỉm cười hỏi lại.

“Anh có muốn”, ông nói, mắt vẫn không rời những điếu xì gà trong hộp, “đổi chỗ làm trong khách sạn lấy một chân phục vụ tại tư gia không?”

Điều lo ngại của tôi đã trở thành sự thực.

“Làm thế nào ạ, My Lord?” tôi giả bộ không hiểu.

Ông chờ đợi câu hỏi “Làm cho ai?” nên trả lời với một cái nhún vai:

“Làm cho tôi. Đơn giản lắm. Anh theo tôi về lâu đài Nectanhall ở Aberdeen. Anh trút bỏ bộ đồng phục này và đổi lấy một bộ trang phục lịch sự phù hợp với địa vị mới của anh, tách biệt hẳn các gia nhân khác trong nhà. Ở đó có đủ loại gia nhân, riêng anh chỉ có trách nhiệm phục vụ một mình cá nhân tôi. Anh sẽ theo sát tôi từng bước, ở lâu đài cũng như ở nhà nghỉ mùa hè trên núi. Lương của anh”, ông thêm vào, “có thể sẽ gấp đôi hay gấp ba thu nhập ở đây.”

Tôi im lặng, và ông cùng không tìm cách dùng ánh mắt buộc tôi trả lời ngay. Hơn thế ông còn cầm lấy một hộp xì gà trong tay tôi và so sánh thuốc trong đó với loại kia.

“Quyết định này cần được cần nhắc kỹ càng, My Lord”, cuối cùng tôi lên tiếng. “Chắc tôi không cần phải nói rằng đề nghị của ngài làm tôi cảm thấy rất hân hạnh. Nhưng nó đến với tôi quá bất ngờ... Xin ngài cho tôi một thời gian để suy nghĩ.”

“Để suy nghĩ”, ông bảo, “không còn nhiều thời gian nữa đâu. Hôm nay đã là thứ sáu, tôi ra đi ngày thứ hai. Hãy đi cùng tôi! Đó là nguyện vọng của tôi.”

Ông cầm lấy một điếu xì gà thuộc loại tôi đề cử, ngắm nghía và đưa lên mũi ngửi. Không ai quan sát cảnh ấy từ xa có thể đoán được ông nói gì. Ông lại cất tiếng khẽ khàng:

“Đó là nguyện vọng của một trái tim cô đơn.”

Kẻ bất nhân nào đủ nhẫn tâm để trách cứ nỗi xúc động của tôi khi ấy? Nhưng đồng thời tôi đã biết rằng mình sẽ không quyết định rẽ sang ngả đường tắt này

“Xin hứa với ngài huân tước”, tôi lẩm bẩm, “là tôi sẽ sử dụng thời hạn ngài cho để cân nhắc thật kỹ càng.” Và tôi lui ra.

Ông đã chọn được một điếu xì gà ngon để thưởng thức với ly cà phê, tôi nghĩ. Kết hợp này mang lại sự sảng khoái nhất mực tức thời, và sảng khoái chí ít cũng là một mức độ thấp hơn của hạnh phúc. Trong những hoàn cảnh nhất định người ta phải vừa lòng với bấy nhiêu thôi.

Ý định của tôi là bằng sự im lặng của mình thầm giúp ông tự hiểu ra. Nhưng những ngày sau đó rất nặng nề, vì trong mỗi bữa ăn và cả sau đó khi uống trà huân tước đều ngước nhìn tôi và hỏi: “Thế nào?” Tôi hoặc chỉ cụp mắt nhìn xuống và so vai như dưới gánh nặng ngàn cân, hoặc trả lời hết sức thận trọng:

“Dạ thưa tôi vẫn chưa thể quyết định được.”

Khóe miệng thanh tú của ông ngày càng trở nên cay đắng. Nhưng dẫu người chị sức khỏe kém của ông không mong muốn gì hơn hạnh phúc cho em mình - ông có nghĩ đến vai trò khó xử của tôi giữa bầy gia nhân đông đúc ở nhà ông không, chưa kể đến miệng lưỡi thế gian ở một vùng mà dân miền núi còn nói tiếng Gael? Búa rìu dư luận sẽ không nhắm vào cái thú của ông chủ, tôi tự nhủ, mà nhất loạt bổ xuống món đồ chơi của ông ta. Trong thâm tâm dù có thông cảm với ông đến đâu chăng nữa tôi vẫn phải lên án ông là ích kỷ. Đã thế cùng lúc ấy tôi còn phải trổ hết tài khéo léo để kiềm chế cô bé Eleanor Twentyman với những đòi hỏi tự do cả trong lời nói lẫn hành động của cô nữa chứ!

Bữa tối ngày chủ nhật, rượu champagne được rót rất nhiều trong phòng ăn. Huân tước không uống, nhưng bên bàn nhà Twentyman có tiếng mở nút chai lốp bốp, và tôi nghĩ thầm trong bụng, thôi rồi, thế này chỉ tai hại cho Eleanor. Thực tế đã chứng tỏ mối lo ngại của tôi là đúng.

Sau bữa tối như thường lệ tôi mang cà phê vào phục vụ trong đại sảnh, nằm kề bên nó về một phía, ngăn cách bởi một cánh cửa kính căng rèm lụa xanh lục, là một gian thư viện nhỏ kê vài cái ghế bành bọc da và một cái bàn dài xếp đủ loại báo chí. Gian phòng này rất ít khi được sử dụng, thông thường chỉ lác đác vài người sáng sớm vào đó đọc báo mới. Đáng lẽ không được mang báo chí ra khỏi thư viện, nhưng ai đó đã cầm theo tờ Journal des Débats* ra ngoài đại sảnh và khi đi bỏ lại nó trên một chiếc ghế bên bàn mình. Theo thói quen tôn trọng trật tự, tôi cẩn thận cuộn tờ báo lại và mang trở về phòng đọc lúc bấy giờ không có ai. Tôi vừa mới xếp tờ báo vào đúng chỗ của nó trên cái bàn dài thì Eleanor chạy ào vào phòng, thái độ của cô bé cho thấy rõ ràng vài ly Moët-Chandon* đã rửa sạch chút khôn ngoan còn sót lại trong đầu cô. Cô xông đến chỗ tôi, run rẩy choàng hai cánh tay trần bé bỏng quanh cổ tôi và lắp bắp:

•

Một tờ nhật báo ở Paris, phát hành từ năm 1789 đến năm 1944.

•

Một loại rượu champagne nổi tiếng của Pháp có từ năm 1743.

“Armand, em yêu anh một cách vô vọng và bất lực, em không biết phải làm sao, tình yêu của em với anh làm em rơi xuống hố sâu tuyệt vọng, rơi mãi, rơi mãi... Anh hãy nói đi, anh có yêu em một tí nào không?”*

•

Tiếng Anh trong nguyên bản, như tất cả những chữ in nghiêng trong đoạn đối thoại sau.

“Lạy trời, Tiểu thư Eleanor, cô hãy thận trọng, nhỡ có ai vào đây thì sao... mẹ cô chẳng hạn. Cô làm cách nào mà thoát được sự canh giữ của bà ấy thế? Tất nhiên là tôi yêu cô, Eleanor bé nhỏ đễ thương! Cô có cặp xương quai xanh ai thấy cũng phải mềm lòng, cô thật là một cô bé đáng yêu về mọi mặt... Nhưng cô hãy buông tay khỏi cổ tôi và giữ ý một chút... Thế này thì nguy hiểm quá.”

"Em không sợ nguy hiểm! Em yêu anh, em yêu anh, Armand, chúng mình hãy cùng nhau bỏ trốn, cùng nhau tìm đến cái chết, nhưng trước tiên hãy hôn em một cái... Môi anh, môi anh đâu rồi, em khát khao thèm muốn môi anh...”

“Không, Eleanor thân mến”, tôi bảo và tìm cách gỡ mình ra khỏi tay cô mà không dùng đến vũ lực, “chúng ta sẽ không làm thế. Cô vừa mới uống champagne phải không, mà có vẻ như không chỉ một ly, nếu giờ đây tôi còn hôn cô nữa thì thật vô phương cứu chữa, cô sẽ bỏ ngoài tai mọi lời hơn lẽ thiệt của tôi. Tôi đã cố hết sức trình bày với cô rồi đấy, một tiểu thư lá ngọc cành vàng, con gái đại gia Twentyman, mà đi phải lòng một anh bồi bàn quèn thì thật trái lẽ tự nhiên. Như thế là làm đảo lộn tôn ti trật tự, dù cho cảm xúc nhất thời và bản tính bồng bột có thôi thúc cô nổi loạn thì cô cũng phải cố mà vượt qua, cô còn phải nghĩ đến luân lý và tập quán xã hội nữa chứ. Phải không nào, giờ thì hãy xử sự như một cô bé ngoan biết nghe lời, buông tôi ra và quay về với Mommy đi nào.”

“Ôi Armand, sao anh lạnh lùng tàn nhẫn thế, vậy mà anh vừa mới nói anh cũng yêu em một chút? Về với Mommy ư, em ghét Mommy và bà ấy cũng ghét em, nhưng Daddy rất thương em, em tin chắc rằng ông sẽ chấp nhận tất cả, nếu chúng mình đặt ông trước sự đã rồi. Chúng mình chỉ cần trốn đi - theo tàu tốc hành trốn đi ngay đêm nay, đi đâu cũng được, sang Tây Ban Nha hay Morocco, thực ra em đến để bàn với anh chuyện này. Chúng mình sẽ trốn ở đó một thời gian, em sẽ tặng cho anh một đứa con, đó sẽ là cái sự đã rồi mà em vừa nói tới, và Daddy sẽ phải chấp nhận, nếu chúng mình đưa con về quỳ dưới chân ông xin tha thứ, và ông sẽ cho chúng mình tiền của ông, thế là chúng mình sẽ giàu có và hạnh phúc... Hôn em đi!”

Và cô bé bướng bỉnh làm như thể cô muốn có ngay tại chỗ với tôi một đứa con.

“Thôi đủ rồi, quá đủ rồi, tiểu thư Eleanor”, tôi bảo và nhẹ nhàng nhưng quả quyết gỡ hai cánh tay cô xuống khỏi cổ tôi. “Tất cả chỉ là chuyện mơ mộng hão huyền, tôi không thể vì thế mà bỏ đường quang để đâm quàng vào bụi rậm. Cô làm thế là không đúng và chẳng mấy phù hợp với những thề thốt yêu đương cô trút lên đầu tôi, rõ ràng cô nói thế chỉ để dụ dỗ tôi rời khỏi con đường chính đạo, mặc dù ở đó cũng không thiếu điều bắt tôi lao tâm khổ tứ, không có chuyện của cô tôi cũng đã đủ khổ lắm rồi. Cô ích kỷ lắm, cô biết không? Nhưng các người đều thế cả, và tôi cũng chẳng hờn giận gì đâu, tôi vẫn biết ơn và sẽ không quên Eleanor bé bỏng. Bây giờ xin cô hãy để cho tôi tiếp tục công việc của mình.”

“Hu hu!” cô bé khóc rống lên. “Không hôn! Không có con! Khốn khổ thân tôi! Eleanor bé nhỏ tội nghiệp, bị khi dể và ruồng rẫy!” Và cô buông người ngồi phịch xuống một chiếc ghế bành da, vùi đầu vào hai bàn tay khóc nức nở đến đá cũng phải mềm lòng. Tôi định bước lại vuốt ve an ủi cô một chút trước khi bỏ đi. Nhưng một người khác đã nhanh hơn tôi. Bởi đúng khoảnh khắc ấy có một người bước vào phòng - không phải ai khác mà chính là Lord Kilmarnock, chúa tể lâu đài Nectanhall. Ông bước vào trong lễ phục buổi tối đầy đủ lệ bộ, chân xỏ trong giày da cừu lộn mềm mại, cằm nhẵn thín láng bóng kem, cái mũi vĩ đại hùng hổ đi trước. Đầu hơi nghiêng xuống một bên vai, cặp mắt đăm chiêu dưới đôi chân mày hơi xếch chăm chú quan sát thân hình bé nhỏ hai tay ôm mặt khóc như mưa như gió, ông bước tới bên chiếc ghế cô bé ngồi và đưa lưng bàn tay dịu dàng vuốt má cô. Cô ngước cặp mắt giàn giụa nước lên nhìn người lạ, miệng há ra kinh ngạc, rồi nhảy bổ ra khỏi ghế phóng vụt đi như một con chồn qua cánh cửa khác đối diện với cái cửa kính thông sang đại sảnh.

Vẫn với vẻ đăm chiêu như thế, ông nhìn theo cô bé một lát. Rồi ông bình thản quay về phía tôi, dáng điệu vô cùng tao nhã.

“Felix”, ông bảo, “giây phút quyết định đã đến. Ngày mai tôi sẽ lên đường vào lúc sáng sớm. Anh sẽ phải gói ghém hành lý từ đêm để kịp theo tôi về Scotland. Anh quyết định thế nào?”

“My Lord”, tôi đáp, “tôi thành tâm cảm ơn ngài và xin ngài rộng lòng tha thứ. Tôi cảm thấy mình không đủ khả năng đảm đương vai trò được ngài có nhã ý giao cho, và đã đi đến quyết định không rời khỏi con đường của mình để rẽ sang ngả ấy.”

“Tôi không thể”, ông lên tiếng sau một thoáng im lặng, “tin vào lý do không đủ khả năng mà anh đưa ra. Thêm vào đó”, ông tiếp tục sau khi ném một cái nhìn nhanh ra phía cửa, “tôi có cảm tưởng rằng anh đã giải quyết dứt điểm chuyện ở đây.”

Tôi cố trấn tĩnh để trả lời ông:

“Tôi cũng phải giải quyết dứt điểm chuyện này, xin chúc ngài huân tước thượng lộ bình an.”

Ông gục đầu giây lát, và chỉ ngẩng lên rất chậm rãi để nhìn vào mắt tôi theo cái cách rất đặc biệt, đầy ngại ngùng miễn cưỡng của riêng ông.

“Felix”, ông bảo, “anh không sợ phạm phải sai lầm lớn nhất đời mình hay sao?”

“Chính vì sợ như thế nên tôi mới đi đến quyết định này, My Lord.”

“Vì anh sợ không đóng nổi vai trò tôi đề nghị ư? Tôi sẽ rất nhầm lẫn nếu anh không đồng ý với tôi rằng anh sinh ra còn để leo lên những bậc thang cao hơn thế rất nhiều. Thiện cảm của tôi có thể mở ra cho anh nhiều cơ hội tốt, điều này có lẽ anh chưa tính đến lúc từ chối đề nghị của tôi. Tôi không có con và toàn quyền tự quyết mọi việc của mình. Có những trường hợp nhận con nuôi... Một ngày nào đó anh có thể trở thành Lord. Kilmarnock, người thừa kế tước hiệu và tài sản của tôi.”

Đòn ấy phải công nhận là mạnh. Quả thực ông ta đã sử dụng đến tận chiêu cuối. Trong đầu tôi các ý nghĩ chồng chéo lên nhau, nhưng không có ý nghĩ nào ngả về hướng xui tôi rút lại quyết định vừa rồi. Cái tước hiệu mà ông ta đem ra nhử tôi để đổi lấy thiện cảm là một thứ tước hiệu cùn, đáng ngờ trong mắt người đời và không danh chính ngôn thuận. Nhưng đó không phải là điều cốt yếu. Điều cốt yếu là, một bản năng thầm kín trong tôi, rất chắc chắn trong các quyết định của mình, đã lên tiếng chống lại cái viễn cảnh không lấy gì làm trong sạch người ta đề nghị với tôi - để bảo vệ giấc mơ và trò chơi tự do, tự tạo của riêng tôi và chỉ phụ thuộc vào một mình tôi, đó là: trí tưởng tượng của tôi. Khi còn bé tôi thức dậy một sáng kia với quyết định mình là một hoàng tử mười tám tuổi tên Karl, và , có thể tự do sống với những tưởng tượng phiêu lưu kỳ thú này, bao lâu tùy ý tôi - đó là cái tôi cần, chứ không phải những gì con người với cái mũi to cồ cộ kia hứa hẹn cho tôi kèm theo thiện cảm của ông ta.

Đó là tóm tắt một cách ngắn gọn những ý nghĩ vụt qua rất nhanh trong đầu tôi khi ấy. Tôi nói giọng quả quyết:

“Xin ngài thứ lỗi, My Lord, nhưng tôi muốn giới hạn câu trả lời của mình bằng cách nhắc lại lời chúc thường lộ bình an vừa rồi.”

Ông tái mặt đi, và thình lình tôi thấy cằm ông rung nhè nhẹ.

Kẻ bất nhân kia đâu rồi, kẻ trách mắng tôi vì mắt tôi gặp cảnh tượng này bất giác cũng đỏ hoe, có khi còn hơi ươn ướt, nhưng không, chỉ hơi cay cay một chút thôi? Thiện cảm là thiện cảm - kẻ giang hồ không thể vì thế mà mềm lòng. Tôi bảo:

“Kìa My Lord, xin ngài đừng quá thất vọng! Ngài gặp tôi và thường xuyên nhìn thấy tôi và nảy sinh thiện cảm với anh chàng trẻ tuổi là tôi, tôi rất cảm ơn, nhưng thiện cảm ấy thực ra chỉ là một sự tình cờ mà thôi, ngài cũng có thể nảy sinh thiện cảm với người khác được. Xin ngài hiểu cho - tôi không muốn làm ngài tổn thương, cũng không muốn hạ thấp nhân cách của mình, nhưng nếu chỉ xét đến con người tôi như tạo hóa sinh ra, mặc dù là một cá thể độc nhất vô nhị - mỗi người đều độc nhất vô nhị - vẫn phải biết rằng thế gian này có cả triệu người ở tuổi tôi và hình thức tương tự như tôi, nếu không tính đến một chút độc nhất vô nhị kia thì ai cũng như ai. Tôi biết một người phụ nữ, bà ta có thiện cảm với tất cả những người thuộc thể loại của tôi không trừ một ai - về cơ bản chắc ngài cũng thế. Cái thể loại của tôi lúc nào và ở đâu cũng có. Ngài trở về Scotland - ở đó cũng đầy rẫy những kẻ như tôi, ngài chẳng cần đến cá nhân tôi để bày tỏ thiện cảm! Ở đó nghe nói đàn ông mặc váy kẻ ca rô và để chân trần, chắc là hấp dẫn lắm! Ở đó ngài có thể lựa ra từ thể loại của tôi một người hầu phòng xuất sắc cho mình và còn có thể chuyện trò với anh ta bằng tiếng Gael nữa, để rồi sau đó nhận anh ta làm con nuôi. Cũng có thể anh ta lúc đầu hơi vụng về trong vai huân tước, nhưng mọi chuyện rồi sẽ ổn thỏa thôi, chí ít anh ta cũng là đồng bào của ngài. Tôi có thể hình dung ra anh ta là người rất dễ thương, tôi tin chắc rằng được sự bầu bạn của anh ta ngài sẽ toại nguyện và hoàn toàn quên hẳn câu chuyện tình cờ ở đây. Xin ngài cứ để tôi lưu giữ những kỷ niệm giữa hai chúng ta, chúng sẽ được trân trọng và gìn giữ một cách xứng đáng, ở nơi tôi. Vì tôi xin đảm bảo với ngài rằng những ngày này, khi tôi được phục vụ ngài và được giúp ngài lựa xì gà, và được nhận thiện cảm của ngài, sẽ được tôi ghi nhớ với tình cảm ấm áp nhất. Và cho phép tôi được khuyên ngài một cầu cuối, My Lord, xin ngài hãy ăn nhiều hơn! Bởi cái thuyết tự phủ nhận bản thân không ai có lương tri có thể tán thành với ngài được.”

Tôi nói một thôi một hồi, và những lời nói của tôi có vẻ làm ông dịu bớt nỗi đau lòng, mặc dù khi tôi nhắc đến những người đàn ông mặc váy thì thấy ông lắc đầu. Môi ông lại thoáng nở nụ cười tinh tế u sầu như khi tôi phê phán thuyết tự phủ nhận bản thân của ông lần đầu. Bất ngờ ông rút ra khỏi ngón tay một chiếc nhẫn mặt ngọc lục bảo rất đẹp - tôi đã bao lần ngưỡng mộ nhìn trộm nó trên tay ông, giờ đây tôi cũng mang nó trên tay khi viết những dòng này. Không, ông không lồng nó vào ngón tay tôi, ông không làm thế mà chỉ đưa nó cho tôi và nói rất khẽ giọng đứt đoạn:

“Anh hãy nhận chiếc nhẫn này. Tôi muốn thế. Cảm ơn anh. Vĩnh biệt.”

Rồi ông quay người bước đi. Tôi không biết nói sao cho xiết để ca ngợi cùng độc giả phẩm giá của con người quý phái này.

Đó là câu chuyện Eleanor Twentyman và huân tước Nectan Kilmarnock.

Chương ba

Tôi không biết phải miêu tả mối quan hệ giữa đời sống nội tâm của mình với thế giới bên ngoài, hay là với xã hội, bằng từ nào khác ngoài tính từ mâu thuẫn. Với tất cả nỗi lòng háo hức trao và nhận cảm tình, không hiếm khi trong đầu tôi vẫn bất ngờ nổi lên một suy nghĩ tỉnh táo, một ý tưởng lạnh lùng theo chiều hướng khách quan đến mức bản thân tôi cũng phải ngạc nhiên. Một ví dụ tiêu biểu là ý nghĩ đôi khi ám ảnh tôi trong những phút rảnh rỗi hiếm hoi đứng nơi phòng ăn hay ngoài đại sảnh, bàn tay cầm tấm khăn ăn chắp sau lưng, mắt chăm chú quan sát cái xã hội thượng lưu thu nhỏ được cả một bầy đồng phục đuôi tôm màu lam rối rít lượn quanh hầu hạ. Đó là ý nghĩ về sự hoán vị. Chỉ cần một chút thay đổi bên ngoài, chỉ cần đánh tráo bộ đồng phục màu lam với bộ com lê lịch sự, thì lập tức nhiều kẻ đang lăng xăng phục vụ có thể là ông chủ, và một vài kẻ đang ngồi ườn trong chiếc ghế mây, điếu thuốc lá ngậm lệch một bên mép, cũng có thể là bồi bàn. Ai phục vụ ai có vẻ là một sự rất ngẫu nhiên - sự ngẫu nhiên của tiền tài, vì đẳng cấp quy định bởi tiền bạc là thứ đẳng cấp ngẫu nhiên hoàn toàn có thể đổi tráo cho nhau.

Những ý nghĩ thử nghiệm ấy của tôi thường thì khá thành công, tuy nhiên một đôi khi cũng gặp trục trặc, vì thứ nhất kẻ giàu sang có những tập quán thể hiện một sự tinh tế nhất định chí ít là bề ngoài, điều này gây khó khăn không ít cho trò chơi hoán vị của tôi; và thứ hai trong đám đông bóng bẩy ra vào khách sạn lúc nào cũng có một vài nhân cách thực sự quý phái nổi bật, không phụ thuộc vào lượng tài sản họ sở hữu. Đôi khi tôi không có chọn lựa nào khác phải tự mình tham gia trò chơi hoán vị trong tưởng tượng, vì tôi không thể tìm ra trong số các đồng nghiệp một ai phù hợp để việc đổi vai được hoàn hảo: đó là trường hợp một nhà quý tộc trẻ hào hoa phong nhã đồng thời lại rất dễ mến, có tác phong tự nhiên vừa chan hòa cởi mở vừa duyên dáng vô tư, một người không trọ trong khách sạn nhưng đều đặn khoảng một hay hai lần một tuần đến ăn tối ở chỗ chúng tôi, và ngồi tại khu vực do tôi chịu trách nhiệm. Những lần ấy chàng ta gọi điện thoại cho Machatschek, cũng phải nói thêm rằng chàng rất biết cách thu phục cảm tình của ông này, đặt trước một bàn đơn, và sếp tôi không bao giờ quên nhắc nhở tôi, khi nói mắt vẫn nhìn cắm xuống chiếc bàn đã bày biện tươm tất:

"Le Marquis de Venosta. Attention.”*

•

“Hầu tước de Venosta. Chu đáo vào.” (tiếng Pháp, như tất cả những chữ in nghiêng trong chương này.)

Cả với tôi, hầu tước de Venosta, một thanh niên cỡ tuổi tôi, cũng đối xử một cách tự nhiên không khách sáo, thậm chí gần như thân thiện. Ngược lại tôi cũng quý chàng ta, tôi thực sự vui mỗi khi thấy chàng ung dung bước vào phòng ăn với dáng điệu thoải mái vô tư, tôi nhanh nhảu kéo ghế cho chàng ngồi nếu sếp tôi, ông Machatschek chưa tự tay làm việc đó, và đáp lại lời hỏi thăm sức khỏe của chàng một cách hóm hỉnh nhưng vẫn đầy đủ sự lễ độ cần thiết.

"Thưa tôi khỏe, còn ngài thì sao, thưa hầu tước?”

“Cũng tàm tạm. - Tối nay đồ ăn chỗ anh có tạm được không?”

"Cũng tàm tạm - ý tôi muốn nói là: không thể chê vào đâu được, cũng như sức khỏe của ngài, thưa hầu tước.”

"Láu cá lắm!”, chàng ta bật cười. “Anh biết tôi quá rõ nhỉ!”

Ngoại hình chàng ta không thể bảo là đẹp, mặc dù dáng người rất thanh lịch, đôi bàn tay quý phái và mái tóc nâu uốn chải điệu nghệ. Nhưng bên cạnh đó chàng có cặp má phình tròn căng hồng hào như má trẻ con, còn đôi mắt ngự bên trên thì quá nhỏ và luôn bắn ra những tia nhìn tinh quái. Song tôi lại thấy thích đôi mắt giảo hoạt với cái nhìn ranh mãnh ấy, nó tố cáo vẻ sầu muộn thỉnh thoảng chàng ưa trưng ra trước mắt bàn dân thiên hạ chỉ là một sự làm duyên làm dáng mà thôi.

“Anh biết tôi quá rõ, Armand thân mến, và anh nói thì dễ lắm. Rõ ràng anh rất có năng khiếu trong nghề nghiệp của mình, bởi vậy anh thật là hạnh phúc, trong khi tôi rất nghi ngờ chẳng biết mình có tài cán gì trong cái nghề tôi theo đuổi không.”

Chàng là họa sĩ, theo học ở Học viện mỹ thuật và vẽ tranh khỏa thân trong xưởng họa của giáo sư. Điều đó và những điều khác nữa tôi thu lượm được qua những mẩu đối thoại đứt quãng giữa hai chúng tôi lúc phục vụ bữa tối cho chàng, khi mang đồ ăn lên, khi đổi món, và về phần mình chàng cũng bắt đầu thân mật hỏi thăm xuất xứ và gia cảnh của tôi. Sự quan tâm ấy xác nhận rằng tôi có gây được ấn tượng nào đó ở chàng, bởi rõ ràng không phải bạ ai chàng cũng hỏi, nên khi trả lời tôi cố tránh mọi chi tiết có thể làm phương hại đến ấn tượng này. Trong những cuộc chuyện trò đứt đoạn của chúng tôi chàng dùng cả tiếng Đức lẫn tiếng Pháp. Chàng nói rành tiếng Đức vì mẹ chàng, “thân mẫu tội nghiệp của tôi” theo cách gọi của chàng, xuất thân dòng dõi quý tộc Đức. Lãnh địa của gia đình chàng ở xứ Luxembourg, nơi đó cha mẹ chàng, “các vị thân sinh tội nghiệp của tôi”, sống trong một tòa lâu đài của dòng họ xây từ thế kỷ Mười bảy nằm không xa thủ đô là mấy, có vườn hoa cây cảnh bao quanh, theo lời tả của chàng nó giống hệt như tòa lầu đài. Anh vẽ trên cái đĩa ăn tôi vừa mới đặt hai miếng thịt quay và một viên kem lên cho chàng. Thân phụ chàng là thị thần trong triều đình đại công tước Luxembourg “với đủ thứ tước hiệu lằng nhằng”, song bên cạnh đó, hay nói đúng hơn phần lớn thời gian ông dành để nhúng tay vào ngành công nghiệp thép xứ này, và ông “giàu nứt đố đổ vách” như Louis, con trai ông, ngây thơ thêm vào với một cái phẩy tay vô tư ý chừng muốn nói: “Anh còn lạ gì nữa, tất nhiên là ông bố tôi giàu nứt đố đổ vách!” Cứ làm như người ta không nhận ra điều đó qua cách tiêu xài của chàng, qua sợi dây chuyền vàng nặng trịch đeo ở cổ tay, những khuy cài măng sét bằng đá quý và những viên ngọc trai đính đầy ngực áo sơ mi chàng mặc không bằng!

“Các vị thân sinh tội nghiệp của tôi” là lối chàng gọi cha mẹ một cách hơi chế giễu, nhưng trong đó cũng có một chút nghĩa thương hại thực sự, vì theo ý chàng họ có một người con trai hoàn toàn vô dụng. Đáng lẽ nên trở thành luật gia theo sự sắp đặt của họ, thì sau một thời gian cực ngắn học luật ở đại học Sorbonne chàng lấy lý do ngành ấy chán chết để đổi sang học mỹ thuật, với sự đồng ý hết sức miễn cưỡng của các vị thân sinh ở Luxembourg - họ mang trong lòng rất ít niềm tin vào năng khiếu nghệ thuật của chàng và do đó rất nhiều lo ngại. Những lời kể của chàng, nhuốm một chút tự mãn u sầu, cho thấy chàng tự coi mình là một đứa con hư khó dạy, không đem lại cho cha mẹ được bao nhiêu niềm vui, và không thể hoặc không muốn thay đổi tình trạng ấy, hơn thế chàng còn cho rằng cha mẹ hoàn toàn có lý khi lo ngại chàng chẳng quan tâm đến điều gì khác ngoài việc rong chơi và hạ mình đi lại với đám nghệ sĩ giang hồ. Về điểm cuối cùng này, chẳng bao lâu tôi nhận ra rằng nguyên cớ không chỉ là lối sống bê tha đầy chất nghệ sĩ của chàng, mà còn có yếu tố một tình yêu không môn đăng hộ đối nữa.

Bởi cứ ít lâu vị hầu tước trẻ lại đến ăn tối không chỉ một mình mà có đôi, và tỏ ra ga lăng hết cỡ. Chàng gọi điện cho Machatschek đặt trước một bàn lớn hơn, yêu cầu trang trí hoa lá tưng bừng, và xuất hiện lúc bảy giờ cùng với một con búp bê xinh xắn, có thể nói là rất đẹp - tôi không thể chê thị hiếu của chàng, mặc dù thị hiếu ấy nhắm vào một sắc đẹp phù du có thể thấy trước là chẳng mấy chốc sẽ phai tàn. Nhưng giờ đây, đang ở vào thời điểm tươi tắn nhất của tuổi thanh xuân, thì Zaza - chàng gọi cô nàng như vậy - đúng là cô bé xinh đẹp nhất trên đời. Nàng là người Paris chính gốc với sắc đẹp tiêu biểu của một kỹ nữ, nhưng sắc đẹp ấy được tôn lên rất nhiều nhờ trang phục đắt tiền khi trắng tuyền thanh lịch, khi rực rỡ nổi bật của các tiệm thời trang danh tiếng - đương nhiên do chàng đặt may - và nhờ những món đồ nữ trang quý hiếm - đương nhiên cũng là quà tặng của chàng. Nói nôm na nàng là một cô gái tóc nâu thân hình thon thả với đôi cánh tay đẹp tuyệt vời lúc nào cũng để trần tới vai, mái tóc uốn bồng bềnh che gáy, thỉnh thoảng giấu trong một chiếc khăn tuy ban đỏm dáng quấn quanh đầu, trước trán cắm lông chim, đuôi khăn viền tua bạc rủ xuống một bên vai. Thêm vào đó nàng có một cái mũi hếch xinh xinh, cặp môi mọng lúc nào cũng đía lia và đôi mắt lúng liếng vô cùng sinh động.

Được phục vụ họ rất thú vị, hai người chuyện trò dí dỏm suốt bữa ăn bên chai champagne mà de Venosta luôn luôn đặt mỗi khi có Zaza đến ăn cùng, thay cho nửa chai Bordeaux chàng thường uống lúc dùng bữa một mình. Không còn nghi ngờ gì nữa - và cũng chẳng có gì đáng ngạc nhiên - chàng mê tít cô bé đến quên cả bản thân cũng như tước vị của mình và không thèm đếm xỉa tới những cặp mắt soi mói xung quanh, chàng như bị bỏ bùa bởi những của ngon vật lạ nửa kín nửa hở trong cổ áo mở rộng của cô nàng, bởi những lời đối đáp nhí nhảnh, đôi mắt đen long lanh tinh nghịch của nàng. Về phần mình tôi cho rằng cô nàng rất biết cách cho và nhận bằng những cử chỉ quan tâm âu yếm, những ánh mắt nụ cười đằm thắm để thổi bùng thêm ngọn lửa say mê của chàng, vận may vô cùng lớn của đời nàng, cơ sở cho những giấc mơ tương lai xán lạn. Tôi thường gọi nàng là “Madame”, nhưng có một lần, khi đã phục vụ họ tối lần thứ tư hay thứ năm gì đấy, tôi cố ý gọi nàng là “Hầu tước phu nhân” và thu được hiệu quả lớn. Nàng đỏ bừng mặt sung sướng và cả sợ hãi, ném cho người tình một cái nhìn đắm đuối dò hỏi, chàng đáp lại bằng ánh mắt tinh quái mọi khi của mình, thế là nàng ngượng ngùng cụp mắt xuống đĩa ăn.

Tất nhiên nàng cũng làm duyên làm dáng cả với tôi, và hầu tước giả bộ ghen, mặc dù chàng quả thực chẳng có lý do gì để lo ngại về quyền sở hữu của mình.

“Zaza, em làm tôi đến phát điên lên mất - em làm tôi ghen đến mất khôn - nếu em không thôi ngay, đừng có đá lông nheo với anh chàng Armand này! Em không sợ mang tội gây ra hai án mạng kèm thêm một vụ tự sát à... Thú thật đi, em sẽ không phản đối nếu anh ta mặc smoking ngồi ăn tối với em còn tôi mặc đồng phục màu lam đứng phục vụ phải không?!”

Thật lạ lùng, chàng ta nói ra miệng đúng những suy nghĩ thầm kín của tôi khi nhàn rỗi, trò chơi thử nghiệm đổi vai! Trong lúc đưa cho mỗi người một tấm thực đơn để họ chọn món tráng miệng tôi đánh bạo lên tiếng thay Zaza đáp lời chàng:

“Trong trường hợp ấy ngài sẽ phải nhận phần khó hơn, thưa hầu tước, vì bồi bàn là một nghề cực nhọc, còn hầu tước chỉ việc sống và hưởng thụ, đơn giản thế thôi.”

“Tuyệt diệu!” cô nàng reo lên tán thưởng, với tinh thần trọng ngôn ngữ như tất cả mọi người thuộc dân tộc nàng.

“Anh dám chắc rằng”, chàng quý tộc vặn lại, “anh có khả năng sống cuộc sống hưởng thụ đơn giản của tôi giỏi hơn tôi làm cái nghề cực nhọc của anh?”

“Tôi cho rằng”, tôi đáp, “gán cho ngài năng khiếu bồi bàn thì thật vừa bất lịch sự vừa bất công, thưa hầu tước.”

Cô nàng khoái chí vô cùng.

“Anh chàng này đấu khẩu giỏi vô địch!”

“Sự ngưỡng mộ của em giết chết tôi”, chàng thống thiết kêu lên với một cử chỉ vô cùng tuyệt vọng. “Mà anh ta chỉ lảng tránh thôi chứ có nói gì đâu.”

Tôi để câu chuyện chấm dứt ở đây và rút lui. Nhưng bộ smoking trong tưởng tượng chàng ta khoác lên người tôi và để tôi ngồi thế vào chỗ của chàng, bộ đồ ấy hóa ra có thật - gần đây tôi vừa mới mua một bộ và cất giấu cùng vài thứ khác trong một căn phòng tôi thuê chưa bao lâu ở một ngõ phố nhỏ yên tĩnh ngay trung tâm thành phố, không xa khách sạn tôi làm là bao, không phải để làm chỗ ngủ đêm - chuyện ấy chỉ xảy ra cực kỳ hãn hữu - mà làm chỗ chứa tủ áo riêng của tôi và là nơi tôi thay đồ khi ra phố, trong trường hợp tôi muốn dành ngày nghỉ của mình để tham gia vào đời sống xã hội ở một cấp độ cao hơn những hoạt động giải trí thời còn cặp kè với Stanko. Ngôi nhà với gian phòng tôi thuê nằm trong một khu cư xá khép kín có cổng sắt mở ra con phố nhỏ tịch mịch Rue Boissy d’Anglas. Ở đó không có cửa tiệm hay hàng quán gì mà chỉ có một vài khách sạn nhỏ và tư gia, loại nhà từ ngoài phố nhìn vào qua cánh cổng để ngỏ có thể thấy người gác cổng to béo ngồi bên chai rượu, bầu bạn với một con mèo. Vậy là trong một ngôi nhà như thế, mới đây tôi trở thành người thuê lại phòng của một bà góa già tính tình vui vẻ và rất có thiện cảm với tôi. Bà cụ sống trong một căn hộ bốn phòng chiếm hết phân nửa lầu hai của tòa nhà, một trong bốn gian phòng ấy bà ta cho tôi thuê lại với giá phải chăng, tiền thuê nhà trả từng tháng. Phòng của tôi là một dạng phòng ngủ nhỏ với một cái giường dã chiến kê cạnh lò sưởi bằng đá hoa cương bên trên treo một tấm gương, cái đồng hồ quả lắc đặt trên bệ lò sưởi, ngoài ra chỉ còn vài món đồ gỗ khấp khểnh và tấm rèm nhung ám khói treo trước ô cửa sổ sâu xuống tận sàn nhà trông ra một khoảng sân trong bốn bề kín mít, bên dưới mái kính của các bếp ăn chìa ra che gần hết. Nhìn vượt qua mái dãy nhà phía trước có thể thấy mặt sau những tòa nhà sang trọng ở phố Faubourg Saint-Honoré, nơi đó ban đêm trong những khung cửa sáng đèn của nhà bếp, phòng ăn và phòng ngủ hàng bầy gia nhân, đầu bếp và hầu gái đi lại lăng xăng. Nghe nói dinh thự của ông hoàng Monaco ở đầu bên đó, và cả khu cư xá nhỏ thanh bình này cùng thuộc về sở hữu của ông ta, chỉ cần ông ta đồng ý bán là lập tức có trong tay bốn mươi lăm triệu. Nhưng rồi nó sẽ bị kéo sập. Tuy nhiên ông ta không bán, có vẻ ông ta không cần tiền, và như thế tôi tiếp tục là người thuê nhà để đấy của ông hoàng kiêm chủ bất động sản lớn này, một ý nghĩ ngộ nghĩnh không phải là không hấp dẫn đối với tôi.

Bộ đồ vía đi bát phố tôi mua ở tiệm “Printemps” vẫn treo chỗ cũ trong cái tủ kê ngoài cửa phòng ngủ số Bốn. Nhưng kết quả của những lần mua sắm sau này, một bộ smoking cổ lụa bóng, một chiếc áo choàng mặc đêm lót lụa mà tôi đặc biệt chọn mua theo những ấn tượng không phai mờ của tuổi thiếu thời, ký ức về hình ảnh Müller-Rosé trong vai chàng tùy viên sát gái, thêm vào đó là chiếc mũ ống màu đen và đôi giày láng bóng, những món đồ ấy tôi không thể trưng ra ở khách sạn nên phải cất giữ trong “cabin thay quần áo”, một ngách nhỏ trong gian phòng thuê của tôi, ba mặt tường dán giấy, phía trước che một tấm màn crếp; ngoài ra còn một số đồ lót hồ bột trắng, tất lụa đen và nơ cài cổ được xếp cẩn thận nằm yên trong chiếc tủ thấp kiểu Louis-Seize* có sẵn trong phòng. Bộ đồ dạ tiệc cổ lụa bóng không phải hàng may đo mà chỉ là hàng may sẵn được sửa sang chút đỉnh, nhưng nó vừa như in với vóc người tôi và tôi thách tay sành điệu nào dám nói rằng nó không phải do một bác thợ may ở một tiệm đắt tiền đo cắt cho riêng tôi. Nhưng tôi cất giấu nó và những đồ vật đẹp đẽ khác trong căn phòng riêng tĩnh lặng của mình để làm gì?

•

Louis-Seize là phong cách kiến trúc và nghệ thuật thời vua Pháp Louis XVI (khoảng 1760 đến 1800).

Thì tôi đã nói rồi đó thôi: để thỉnh thoảng đóng bộ lên người, một cách thí nghiệm hay luyện tập, thâm nhập vào cuộc sống của giới thượng lưu bằng cách ăn tối ở một nhà hàng sang trọng trên đường Rue de Rivoli, trên đại lộ Champ-Élysée hay trong một khách sạn ngang tầm với nơi tôi làm việc, hoặc giả có thể là một khách sạn còn sang hơn nữa như Ritz, Bristol hay Meurice, rồi sau đó mua vé lô ngồi xem hát tại một nơi có tiếng nào đó, nhà hát kịch nói hoặc Opéra-Comique, hay thậm chí vào hẳn nhà hát lớn. Như người ta có thể thấy, hành vi ấy của tôi dẫn đến một hình thức sống hai mặt, mà sự hấp dẫn đặc biệt của nó là ở chỗ không thể chắc chắn đâu là mặt thật và đâu là bộ mặt hóa trang: khi tôi mặc đồng phục bồi bàn lễ phép phục vụ khách ở Saint James and Albany, hay khi tôi là một quý ngài thanh lịch vô danh, dáng dấp như một tay chơi sành điệu có thú cưỡi ngựa, chuyên ăn tối ở những chốn tiếng tăm và lui tới những salon sang trọng nhất, ngồi ung dung bên bàn để được phục vụ bởi những tay bồi bàn theo ý tôi là chẳng có ai làm việc được bằng một góc của tôi. Vậy là thế này hay thế khác, trường hợp nào đối với tôi cũng chỉ là giả dạng, và bộ mặt không đeo mặt nạ của tôi, đời sống thật của tôi nằm đâu đó ở khoảng giữa hai dạng này, không thể xác định một cách rõ ràng, vì trên thực tế nó không tồn tại. Tôi cũng không muốn nói rằng mình đặc biệt ưu tiên một vai nào trong hai vai diễn ấy, tức là: tôi không nhất định muốn làm quý ngài sang trọng. Tôi là một bồi bàn giỏi và rất thành công, nên chưa chắc tôi sẽ hạnh phúc hơn nếu chỉ ngồi đó cho người ta phục vụ - mặc dù để làm việc ấy cũng cần có những năng khiếu tự nhiên nhất định, chẳng kém gì việc kia. Nhưng rồi một buổi tối tôi đã đi đến quyết định sử dụng những năng khiếu khác của mình, năng khiếu để làm ông chủ, và chứng tỏ tài năng của mình một cách xuất sắc nhất trong một cuộc phiêu lưu có thể nói là vô cùng kỳ thú.

Chương bốn

Đó là một buổi tối tháng Bảy trước ngày lễ Quốc khánh*, ngày cuối cùng của mùa biểu diễn sân khấu, nhân được hưởng tiêu chuẩn nghỉ phép mười bốn ngày một lần khách sạn dành cho nhân viên, tôi quyết định, cũng như một vài lần trước đó, đến khách sạn Grand- Hôtel des Ambassadeurs ở Boulevard St.-Germain ăn tối trong nhà hàng của họ trên vườn sân thượng, một không gian trang trí cực kỳ diễm lệ, chẳng những thế từ trên độ cao ấy người ta còn có thể phóng tầm mắt qua hoa lá trồng dọc lan can chiêm ngưỡng toàn cảnh thành phố, dòng sông Seine, một bên là quảng trường Place de la Concorde và Madeleine-Tempel, bên kia là tháp Eiffel, kỳ quan của cuộc triển lãm quốc tế năm 1889. Thực khách theo thang máy chạy hết năm hay sáu tầng lầu lên sân thượng và lọt ngay vào một bầu không khí thanh lịch chỉ hơi xao động bởi những cuộc đàm thoại khách sáo rất thượng lưu, không ai cao giọng, không một ánh mắt hiếu kỳ, và tôi nhập mình vào đó thoải mái như cá lặn trong nước. Quanh những chiếc bàn ăn dìu dịu ánh sáng tỏa ra từ ngọn đèn chụp chao lụa là các quý bà mặc váy áo màu sáng ngồi lọt thỏm trong ghế mây, trên đầu nhấp nhô những sản phẩm mốt mới vành rộng cong tớn rất táo bạo của ngành thiết kế mũ, và các quý ông ria con kiến mặc trang phục dạ tiệc nghiêm chỉnh giống như tôi, một vài người thậm chí còn mặc lễ phục đuôi tôm. Lễ phục đương nhiên tôi chưa sắm được, nhưng bộ smoking thanh lịch thừa đủ để tôi hội nhập vào đây, và tôi có thể tự tin ngồi xuống chiếc bàn trống người phục vụ xếp cho mình sau khi anh ta dọn đi bộ đồ ăn thứ hai đặt trên bàn. Ngoài bữa ăn ngon tôi còn dự tính một tối giải trí cao cấp, trong túi tôi thủ sẵn một tấm vé xem hát ở Opéra Comique, ở đó tối nay trình diễn vở opera yêu thích của tôi, “Faust”, một tác phẩm âm nhạc bậc thầy của nhà soạn nhạc đã quá cố Gounod. Tôi đã xem vở này một lần rồi, và rất sung sướng mong đợi lúc sống lại những ấn tượng tuyệt vời của nó lần nữa.

•

Quốc khánh Pháp là ngày 14 tháng Bảy.

Sự thể không diễn ra như vậy. Số phận dành cho tôi một buổi tối khác hẳn, có ý nghĩa hơn nhiều đối với cuộc đời tôi.

Sau khi xem thực đơn tôi cho người bồi bàn đứng cúi đầu bên cạnh biết nguyện vọng của mình và yêu cầu mang lại bảng giá tiền rượu. Vừa đưa ánh mắt lười biếng làm bộ thản nhiên lướt quanh một vòng thực khách thì thình lình tôi bắt gặp một cặp mắt khác láu lỉnh và đầy chế giễu - cặp mắt vị hầu tước trẻ de Venosta, trong trang phục giống hệt tôi, đang ngồi ăn một mình ở cái bàn đơn cách tôi một quãng. Tôi nhận ra chàng ta trước khi chàng nhận ra tôi, thực ra cũng là điều dễ hiểu thôi. Tôi chẳng có lý do gì để nghi ngờ thị giác của mình, trong khi dĩ nhiên chàng khó mà tin được hình ảnh mắt chàng nhìn thấy. Trán chàng thoáng nhăn lại trong phút chốc rồi vẻ ngạc nhiên thú vị dần dần chiếm chỗ trên gương mặt chàng, bởi mặc dù tôi ngần ngại không chào (tôi không biết làm thế có tế nhị không) nhưng nụ cười chợt nở trên môi tôi khi bắt gặp ánh mắt chàng đã tố cáo nhân dạng tôi - một nhân dạng lơ lửng đâu đó giữa trang công tử và gã bồi bàn. Hơi ngửa cổ, hai bàn tay xòe ra tỏ ý kinh ngạc, chàng bỏ tấm khăn ăn xuống, đứng lên len lỏi đi qua mấy chiếc bàn về phía tôi.

"Mon cher Armand*, có thật anh đấy không, hay là không phải? Nhưng xin anh thứ lỗi cho nỗi nghi ngờ thoáng qua của tôi! Và xin thứ lỗi cho cả việc tôi theo thói quen gọi anh bằng tên - rất tiếc tôi không được biết họ anh, hoặc giả tôi sơ ý quên mất rồi. Đối với chúng tôi anh lúc nào cũng chỉ đơn giản là Armand...”

•

Armand thân mến (tiếng Pháp, như tất cả những chữ in nghiêng trong chương này).

Tôi nhổm dậy bắt tay chàng, bàn tay cho tới lúc ấy dĩ nhiên chàng chưa chìa ra với tôi bao giờ.

“Cả đến cái tên”, tôi cười bảo, “cũng chưa hẳn đúng, thưa hầu tước. Armand chỉ là biệt hiệu của tôi ở chỗ làm. Thật ra tên tôi là Felix - Felix Kroull - rất vui được gặp ngài ở đây.”

“Mon cher Kroull, tất nhiên rồi, sao tôi lại có thể quên được nhỉ! Rất vui cả về phía tôi, xin cam đoan với anh là như vậy. Anh khỏe chứ? Rất khỏe, cứ nhìn bề ngoài đủ rõ, mặc dù bề ngoài... Bề ngoài của tôi vẫn thế, nhưng bên trong tôi đang chết cả cõi lòng. Phải, phải, bi đát lắm. Nhưng thôi ta đừng nói chuyện ấy. Còn anh - chẳng lẽ anh đã bỏ việc làm mang đến cho chúng tôi rất nhiều niềm vui ở Saint James and Albany?”

“Không đâu, thưa hầu tước. Tôi vẫn ở đó. Nhưng cũng có lúc ở đây. Tôi lúc chỗ này lúc chỗ kia.”

“Rất lý thú. Anh biết phân thân như một pháp sư. Nhưng tôi làm rầy anh quá. Tôi có nên để anh ăn xong... Không, tốt hơn hết chúng ta hãy ngồi chung lại với nhau. Tôi không thể mời anh lại bàn tôi, bàn ấy quá nhỏ. Song như tôi thấy thì bàn anh còn chỗ trống. Đành rằng tôi đã dùng xong món tráng miệng, nhưng nếu anh cho phép, tôi xin được uống cà phê ở chỗ anh. Hay là anh muốn được cô liêu?”

“Ô không, xin mời ngài, thưa hầu tước”, tôi đáp rất tự nhiên. Và quay sang bảo bồi bàn: “Phiền anh mang đến một chiếc ghế nữa cho quý ông đây!” Tôi cố tình không tỏ ra quá nhún mình và cũng không dùng những từ như hân hạnh hay vinh dự quá, mà chỉ giới hạn ở chỗ đồng ý với chàng ta thôi. Chàng ngồi xuống đối diện với tôi, và trong khi tôi ăn bữa tối còn chàng được nhân viên phục vụ bưng lên cho ly cà phê kèm rượu mạnh, thì chàng không ngừng kín đáo quan sát tôi, người hơi ngả về đằng trước. Rõ ràng chàng đang suy nghĩ lung lắm về sự phân thân của tôi, và có vẻ như cuộc sống cấp cao của tôi làm chàng rất chú ý.

“Hy vọng”, chàng bảo, “sự hiện diện của tôi không làm anh ăn mất ngon miệng. Tôi sẽ rất ân hận nếu làm phiền anh. Nhất là tôi không muốn quá tọc mạch vào đời tư của anh, đó là một biểu hiện thiếu giáo dục. Một người có giáo dục phải biết điềm nhiên khi gặp sự bất thường, biết chấp nhận mọi biến cố không thắc mắc. Đó là cách xử sự của con người lịch lãm, thiết tưởng tôi cũng là một người như vậy. Vâng, tôi là một người như vậy. Song trong một số tình huống, ví dụ như lúc này đây, tôi cảm thấy rất rõ ràng rằng mình mặc dù có giáo dục nhưng thiếu kiến thức và sự từng trải, không có kinh nghiệm sống, là những điều tối cần thiết để có thể điềm nhiên trước mọi biểu hiện bất thường của cuộc đời. Thật không thú vị gì khi phải đóng vai một người lịch lãm ngu dốt... Anh hiểu cho, cuộc gặp gỡ giữa chúng ta tại đây đối với tôi vừa lạ lùng vừa đúng lúc, và nó đặc biệt kích thích lòng ham hiểu biết của tôi. Anh đừng chối, cách diễn đạt của anh ‘ở đó, ở đây’ và ‘lúc chỗ này lúc chỗ kia’ có vẻ gì đó rất mưu mô và đầy bí hiểm - đối với những người không từng trải. Lạy Chúa, anh cứ ăn đi và đừng nói gì! Anh để tôi nói tiếp, để tôi thử hình dung về cuộc sống của một người đồng niên với tôi, nhưng rõ ràng từng trải hơn tôi nhiều. Xem nào. Thế này nhé, không phải mãi tới hôm nay và ở đây người ta mới biết, mà từ trước tới nay ai cũng thấy, rằng anh xuất thân là con nhà tử tế. Trong giới quý tộc chúng tôi, xin anh thứ lỗi cho cái từ vênh váo ấy, người ta đơn giản chỉ là ‘con nhà’; con nhà tử tế đồng thời có nghĩa là dân thường. Một thế giới kỳ cục! Vậy là anh thuộc hạng con nhà tử tế, và đã chọn cho mình một đường đi chắc chắn sẽ dẫn anh đến những cái đích sự nghiệp phù hợp với tầng lớp xuất thân của anh, ở đó quan trọng nhất là phải đi từ dưới đi lên và lúc đầu phải tạm thời làm những việc thấp kém khiến kẻ thiếu tinh ý có thể nhầm tưởng anh là người lao động tầm thường, mà không nhận ra trước mặt họ là một gentleman* ẩn danh. Đúng không? - Nhân tiện đây chúng ta phải cảm ơn người Anh đã phổ biến từ ‘gentleman’ ra khắp thế giới. Nhờ thế người ta mới có một khái niệm để gọi một con người đúng ra không phải là quý tộc, nhưng xứng đáng được coi là một người như thế, còn xứng đáng hơn nhiều kẻ sinh ra là quý tộc và ở đầu thư được tôn xưng là ‘đức ông’, trong khi một gentleman chỉ được gọi là ‘ông’ - thiếu mất cái chữ mà họ đáng được nhận nhất, chữ ‘đức’*... Xin nâng cốc chúc sức khỏe anh! Tôi sẽ gọi thêm đồ uống nữa. Tức là, sau khi anh uống hết nửa chai rượu của anh thì chúng ta sẽ cùng uống thêm một chai nữa...

•

Người quý phái, quân tử (tiếng Anh).

•

Dịch lấy ý.

Với ‘đức ông’ và ‘ông’ cũng chẳng khác gì với ‘con nhà’ và ‘con nhà tử tế,’ giống lắm... Tôi nói lan man quá phải không, thật đúng là dây cà ra dây muống! Thực ra tôi chỉ muốn để yên cho anh ăn, không phải lo tiếp chuyện tôi. Anh đừng ăn món vịt, món ấy hôm nay bị rán cháy. Hãy lấy đùi cừu ấy, tôi có thể chứng thực với anh là nó đã được ngâm đủ lâu trong sữa, đúng như lời cam đoan của ông sếp phục vụ... Tùy anh! Tôi đang nói gì về trường hợp của anh nhỉ? À, anh phải đi từ dưới đi lên, và khởi đầu sự nghiệp trong vai một người lao động, mặc dù - giả dạng như vậy chắc phải thú lắm, tôi nghĩ thế - bản chất anh vẫn là một gentleman, và thỉnh thoảng bề ngoài anh cũng quay trở về làm một người như vậy, ví dụ như tối nay. Rất, rất lịch sự. Nhưng hoàn toàn mới lạ và làm tôi thực sự ngỡ ngàng - điều đó cho thấy con người ta, dù là một người lịch lãm, biết quá ít về cuộc sống của người khác. Về mặt kỹ thuật, xin anh thứ lỗi, thì ‘lúc chỗ này lúc chỗ kia’ không đơn giản một chút nào. Gia đình anh chắc khá giả lắm, theo nhận định của tôi - hẳn anh cũng nhận thấy tôi không hỏi, tôi nhận định, vì mọi việc đã rõ rành rành. Bởi có thế anh mới đủ điều kiện sở hữu một tủ áo riêng rất gentleman bên cạnh áo quần lao động của mình, và anh tạo ấn tượng rất thuyết phục cả trong trang phục này cũng như trang phục kia, đó mới là điều lý thú nhất.”

“Người đẹp vì lụa, thưa hầu tước - hay đúng hơn phải nói ngược lại: Người làm sao của chiêm bao làm vậy.”

“Vậy là tôi đã hình dung gần đúng hoàn cảnh sống của anh?”

“Hoàn toàn đúng.” Và tôi kể với chàng rằng tôi sở hữu một ít tài sản - ôi, thực sự chỉ rất khiêm nhường thôi - và rằng tôi có một chỗ ở riêng trong thành phố, nơi tôi tiến hành việc thay hình đổi dạng để có thể ngồi trước mặt chàng như lúc này.

Tôi thừa biết chàng kín đáo quan sát mình nên cố ăn uống sao cho nhã nhặn - ngồi ngay ngắn lưng thật thẳng, cùi chỏ khép sát người lúc sử dụng dao nĩa - nhưng tránh không có vẻ quá giả tạo và điệu bộ. Chàng để lộ sự quan tâm đến cách thức ăn uống của tôi qua một vài nhận xét về tập tục ở vài nước khác, ở Mỹ, chàng kể, nghe nói người ta nhận biết người châu Âu qua cái cách người này dùng tay trái cầm nĩa đưa thức ăn lên miệng. Người Mỹ cắt nhỏ trước tất cả thức ăn trong đĩa, đặt dao qua bên và chuyển nĩa sang tay phải rồi mới bắt đầu ăn. “Như trẻ con ấy nhỉ, phải không?” Nhưng đó là chàng được nghe người ta kể lại thôi. Bản thân chàng chưa sang Mỹ bao giờ, và chàng cũng không có hứng thú đi sang đó - hoàn toàn không - một chút xíu cũng không. Còn tôi thì sao, tôi đã đi được nhiều nơi trên thế giới chưa?

“Lạy Chúa, thưa hầu tước, chưa - à mà có! Nhưng khiêm tốn lắm. Ngoài mấy địa điểm tắm nước nóng ở vùng Taunus tôi mới chỉ biết có Frankfurt am Main. Rồi đến Paris. Nhưng Paris đã là rất nhiều rồi!”

“Paris là tất cả!” chàng sôi nổi thốt lên giọng xúc động. “Đối với tôi thành phố này là cả thế giới, và tôi chỉ muốn suốt đời không phải rời khỏi đây, ấy thế mà tôi sắp phải ra đi rồi, tôi sắp phải lên đường du lịch, Chúa ơi, hoàn toàn trái với tâm tư nguyện vọng của tôi. Là con trai trong gia đình - Kroull thân mến, tôi không biết anh còn dính chặt chừng nào vào cuống dây tiếp tế của gia đình - song anh chỉ là con nhà tử tế mà thôi, trong khi tôi, khổ thay, lại là con nhà...”

Tôi còn chưa ăn xong món tráng miệng gồm kem vani với đào tươi và nước sốt dâu, chàng đã gọi một chai Lafitte* như lời tuyên bố lúc trước.

•

Một loại rượu Bordeaux quý ở vùng trồng nho Pauillac.

“Tôi bắt đầu đây”, chàng bảo. “Hết ly cà phê anh có thể chuyển sang uống cùng tôi, và nếu chai này tới lúc đó không còn bao nhiêu thì ta đặt thêm chai nữa.”

“Chà, bữa nay ngài định phá lệ hay sao, thưa hầu tước. Ở chỗ tôi bên Saint James and Albany ngài điều độ hơn nhiều.”

“Lo buồn, đau khổ, thất tình, Kroull thân mến! Anh lạ gì nữa, những lúc ấy người ta chỉ còn cách tìm an ủi dưới đáy chai, và bấy giờ mới biết quý món quà của thần Bacchus*. Có đúng tên ông ta như thế không nhỉ? ‘Bacchus’ chứ không phải ‘Bachus’ như thiên hạ lười biếng đọc chệch đi. Tôi bảo họ lười biếng, chẳng qua là vì muốn dùng từ mạnh một chút. Anh có biết nhiều về thần thoại không?”

•

Bacchus là một tên khác của thần Dionysus, vị thần rượu trong thần thoại Hy Lạp.

“Không nhiều lắm, thưa hầu tước. Chẳng hạn tôi có biết vị thần Hermes. Nhưng đó gần như đã là tất cả rồi.”

“Anh cũng chẳng cần biết hơn làm gì! Sự uyên bác, phải nói trắng ra rằng, không phải là tính chất của một gentleman, về mặt ấy anh ta giống người quý tộc. Tương truyền thời xưa một nhà quý tộc chỉ cần ngồi hơi vững trên lưng ngựa là đủ, ngoài ra ông ta chẳng cần học thêm gì nữa, đọc với viết lại càng không cần thiết. Sách vở là chuyện của các thầy tu. Trong tầng lớp của tôi ngày nay vẫn còn khối người như thế. Đa số bọn họ là những thằng ngốc quý phái, thậm chí không phải lúc nào cũng thanh lịch. Anh có biết cưỡi ngựa không? - Cho phép tôi được rót cho anh một ly sầu! Chúc sức khỏe anh lần nữa! Ôi, sức khỏe tôi ấy à, anh cứ việc chúc và cạn ly vì nó. Nhưng chẳng có gì giúp được nó đâu. - Vậy ra anh không cưỡi ngựa? Tôi tin chắc rằng anh có đầy đủ tố chất để làm việc ấy, thậm chí sinh ra chỉ để làm việc ấy, và trên tài tất cả các kỵ sĩ ở Bois*.”

•

Bois de Boulogne, khu quần thể rừng và công viên ở phía Tây Paris.

“Thú thật với hầu tước, bản thân tôi cũng gần như tin vào điều đó.”

“Đó là lòng tự tin chính đáng, Kroull thần mến. Tôi gọi nó là chính đáng, vì tôi đồng tình với nó, vì bản thân tôi muốn mang lại niềm tin cho anh, không chỉ ở điểm này mà thôi... Cho phép tôi được hoàn toàn thẳng thắn với anh. Về phần anh, tôi không có cảm tưởng anh là con người cả tin và dễ trút bầu tầm sự. Anh luôn găm lại miếng cuối cùng. Con người anh có cái gì đó rất bí hiểm. Xin lỗi, tôi thiếu tế nhị mất rồi. Tôi nói như thế chỉ để anh thấy rằng tôi rất thẳng thắn và sẵn sàng nói ra tất cả, điều đó thể hiện lòng tin cậy của tôi đối với anh...”

“Tôi rất biết ơn ngài về điều đó, hầu tước thân mến. Liệu tôi có được phép hỏi thăm sức khỏe của tiểu thư Zaza không? Tôi đã hơi ngạc nhiên vì gặp ngài ở đây mà không thấy tiểu thư đi cùng.”

“Anh còn hỏi thăm nàng, thật tử tế quá! Anh cũng mến nàng phải không. Nhưng làm sao mà anh không mến nàng cho được? Tôi không giận đâu, tôi cho phép anh mà. Tôi cho phép toàn thế giới mến mộ nàng. Nhưng điều đó không ngăn cản tôi cách ly nàng với toàn thế giới, để giữ nàng cho riêng một mình tôi. Cô bé đáng yêu hôm nay phải trình diễn ở nhà hát ‘Folies musicales’. Nàng là ca sĩ operetta chuyên đóng vai đào lẳng, anh không biết à? Thời gian này nàng đang diễn vở ‘Quà tặng của nàng tiên’. Nhưng tôi đã xem vở ấy không biết bao nhiêu lần rồi, nên không cần phải có mặt trong mỗi buổi diễn nữa. Vả lại tôi không được bình tĩnh khi nàng xuất hiện trên sân khấu với quá ít trang phục - đã đành mặc ít thì hấp dẫn, nhưng ít quá cũng không ổn, chẳng hiểu sao giờ đây tôi lại khổ sở vì cái điều lúc đầu làm tôi yêu nàng đến phát điên. Anh đã yêu bao giờ chưa?”

“Tôi hoàn toàn có đủ khả năng theo ngài, thưa hầu tước.”

“Anh là người từng trải trên tình trường, điều đó anh không cần nói tôi cũng biết. Tuy nhiên tôi có cảm tưởng anh thuộc tuýp người được yêu nhiều hơn là khổ vì yêu. Tôi nói không đúng ư? Thôi được, chuyện đó dẹp qua một bên. Zaza còn phải hát ở hồi ba. Sau đó tôi sẽ đến đón nàng, rồi chúng tôi sẽ cùng uống trà trong căn hộ xinh xắn tôi thuê cho nàng.”

“Xin chúc ngài một buổi tối ấm cúng! Nhưng như thế có nghĩa là chúng ta phải giải quyết dứt điểm chai Lafitte và nhanh chóng kết thúc cuộc mạn đàm lý thú này thôi. Trong túi tôi cũng có một tấm vé xem hát ở Opéra Comique.”

“Thật ư? Tôi thì không vội vã chút nào. Tôi có thể gọi điện thoại bảo cô bé đáng yêu về trước đợi tôi ở nhà cũng được. Còn anh, giả dụ sang hồi hai anh mới vào ngồi trong lô của mình thì có sao không?”

“Không sao. ‘Faust’ là một vở opera hay. Nhưng sức hấp dẫn của nó đối với tôi không thể so được với sức hấp dẫn của tiểu thư Zaza đối với ngài.”

“Thực lòng mà nói tôi còn muốn trò chuyện thêm một lúc nữa với anh về những lo buồn của tôi. Bởi tôi đang ở vào thế kẹt, kẹt lắm, một tình huống có nguy cơ làm tan vỡ trái tim, điều này chắc anh cũng đã phần nào đoán được qua vài lời thiếu giữ gìn tôi để lọt ra nãy giờ.”

“Quả có vậy, hầu tước thân mến, tôi chỉ chờ một dấu hiệu của ngài để có thể bày tỏ lòng thông cảm của mình. Chuyện ấy có liên quan đến tiểu thư Zaza?”

“Còn liên quan đến ai khác nữa! Anh có nhớ tôi vừa mới nói tôi sắp sửa phải đi du lịch không? Mà là đi cả một năm trời!”

“Cả một năm! Nhưng mà tại sao?”

“Ôi, bạn thân mến ơi, sự thể thế này Các vị thân sinh tội nghiệp của tôi - thỉnh thoảng tôi vẫn kể chuyện về họ với anh đấy - đã được thông báo về cuộc tình hơn một năm trời nay của tôi và Zaza - chẳng cần đến dư luận ngồi lê đôi mách hay thư nặc danh, chính tôi đã ngây thơ và thật thà đến mức tự để lộ ra niềm hạnh phúc và nguyện vọng thầm kín của mình trong những lá thư gửi về nhà. Tôi là người có trái tim nằm ngay trên lưỡi, anh biết không, và từ đó xuống ngòi bút là một quãng đường vừa ngắn vừa trơn. Vậy là các cụ bô nhà tôi đã lo ngại một cách hoàn toàn có lý rằng đây là chuyện nghiêm túc chứ chẳng chơi, họ sợ rằng tôi dự định cưới cô bé - ‘con người kia’ như cái cách họ gọi nàng - và dĩ nhiên, tôi cũng không thể trông đợi phản ứng nào khác được, họ làm náo loạn cả lên. Họ thân chinh đến đây gặp tôi và ở lại đến ngày hôm kia - tôi đã trải qua những ngày hết sức nặng nề, cả một tuần tranh luận căng thẳng. Ba tôi nói rất nhiều bằng giọng rất trầm và mẹ tôi bằng giọng rất cao run rẩy vì nước mắt - một người bằng tiếng Pháp, người kia bằng tiếng Đức. Ô không, họ không buông ra một lời nặng nề nào, ngoài cái từ ‘con người kia’ lặp đi lặp lại, nhưng chính cái từ ấy lại làm tôi đau đớn nhất, chẳng thà bị họ gọi là thằng ngốc hay thằng mất trí, là kẻ làm bại hoại thanh danh gia đình còn hơn. Họ không làm thế, họ chỉ không mệt mỏi kêu gọi tôi đừng để cho họ và xã hội phải đặt cho tôi những danh hiệu ấy, và tôi phải cam đoan với họ, bằng giọng rất trầm và rất run rẩy, rằng tôi rất lấy làm tiếc đã gây đau khổ cho họ. Bởi vì họ yêu quý tôi và chỉ muốn điều tốt cho tôi, có điều họ chẳng hiểu tôi mấy tí - trên thực tế đúng là quá ít, đến nỗi họ dọa trong trường hợp tôi nhất định thực hiện ý muốn tai tiếng của mình thì họ sẽ tước quyền thừa kế của tôi. Họ không dùng đúng cái từ này, tiếng Pháp không và cả tiếng Đức cũng không, như đã nói, vì yêu quý tôi nên họ rất chú ý chẳng nặng lời. Họ chỉ ám chỉ một cách vòng vo, như là một hậu quả tất yếu, một sự đe dọa... Thực ra tôi tin rằng, với lượng tài sản của ba tôi, tính cả bàn tay ông nhúng vào ngành công nghiệp thép Luxembourg, thì chỉ cần phần thừa kế theo luật định* cũng đủ để tôi sống rất thoải mái rồi. Nhưng một vụ tước quyền thừa kế thì thật không ích lợi gì cho cả tôi lẫn Zaza. Nàng sẽ không hứng thú cưới một người bị tước quyền thừa kế, cái ấy hẳn anh thừa hiểu.”

•

Phần thừa kế tối thiểu luật pháp đảm bảo cho một người con trong giá thú, muốn tước đi phần này phải có lý do đặc biệt ghi vào di chúc. Hôn nhân không môn đăng hộ đối và trái ý gia đình có thể là một lý do.

“Đúng thế. Tôi có thể đặt mình vào địa vị tiểu thư Zaza. Nhưng sao lại có chuyến du lịch?”

“Chuyến du lịch chết tiệt ấy là thế này: các vị thân sinh ra tôi muốn tôi được giải thoát - ‘chỉ cần con được giải thoát là mọi việc ổn cả’, ba tôi bảo thế và nhét vào giữa câu tiếng Pháp cái từ ‘giải thoát’ bằng tiếng Đức, một cái từ hoàn toàn không đúng chỗ, vì tôi đâu có mắc kẹt trong băng giá như nhà thám hiểm Bắc cực - cái giường êm ái và tấm thân ấm áp của Zaza làm cho hình ảnh này trở nên hết sức nực cười - cũng chẳng bị trói buộc bởi xiềng xích gì, nếu không kể những sợi dây tơ hồng mà sức ràng buộc của nó tôi không chối cãi. Tôi phải thoát ra khỏi đó, ít nhất cũng phải thử thoát ra, đó là ý đồ của họ, và chuyến du lịch vòng quanh thế giới là để phục vụ ý đồ này, để đạt được mục đích ấy họ thực sự không tiếc tiền - họ chỉ muốn điều tốt cho tôi thôi mà! Tôi nên biến đi một thời gian - mà là một thời gian dài - biến khỏi Paris, khỏi nhà hát ‘Folies musicales’ và khỏi cuộc đời Zaza, nên nhìn thấy những đất nước và con người xa lạ, để ‘gột rửa khỏi đầu óc chuyện vớ vẩn kia’ - họ gọi đó là ‘chuyện vớ vẩn’ - và trở về là một con người khác hẳn. Một con người khác hẳn! Anh có muốn trở thành một người khác hẳn không, một người lạ không còn là anh nữa? Anh tỏ ra do dự, nhưng mà tôi, tôi không muốn thế một tí nào. Tôi muốn vẫn là người như tôi từ trước tới nay, chứ không muốn bị tẩy não và chai cứng trái tim bằng phương thuốc du lịch đắt tiền mà họ kê toa cho tôi, không muốn trở nên xa lạ với chính mình và không muốn quên lãng Zaza. Tất nhiên điều đó hoàn toàn có thể xảy ra. Một thời gian dài xa cách, những thay đổi về địa lý và hàng ngàn ấn tượng mới mẻ có thể khiến những lo sợ của tôi thành hiện thực. Nhưng chính vì tôi cho rằng điều đó có thể xảy ra trên lý thuyết nên tôi càng muốn chống lại cuộc thí nghiệm trên thực tế.”

“Nếu nghĩ kỹ hơn ngài sẽ thấy”, tôi bảo, “khi đã trở thành một người khác thì ngài sẽ không nhớ tiếc con người cũ của mình, con người hiện tại này đâu, đơn giản vì ngài không còn là người ấy nữa.”

“Chẳng lẽ trở thành người khác là một niềm an ủi đối với tôi? Ai lại muốn quên đi chính bản thân mình? Quên lãng là điều tồi tệ nhất, không đáng mong đợi nhất trên đời.”

“Nhưng ngài biết quá rõ rằng sự chống đối của ngài không phải là bằng chứng phủ nhận sự thành công của cuộc thí nghiệm.”

“Phải, trên lý thuyết thì như vậy. Nhưng trong thực tế tôi không chấp nhận nó, thậm chí tôi từ chối không xét đến việc thực hiện nó. Ba me tôi nhân danh tình thương và trách nhiệm để giết chết một tình yêu. Họ sẽ thất bại, điều đó đối với tôi chắc chắn như đinh đóng cột.”

“Hẵng biết thế. Cho phép tôi được hỏi, các vị thân sinh ra ngài có sẵn sàng coi đây chỉ là một thí nghiệm thôi, và nếu thí nghiệm này thất bại thì họ có chiều theo nguyện vọng của ngài không?”

“Tôi cũng hỏi họ câu ấy. Nhưng tôi không moi được ở họ một lời hứa hẹn rõ ràng. Trước tiên tôi cần được ‘giải thoát’, họ chỉ muốn có thế, còn sau đó ra sao thì họ chưa nghĩ tới. Thế mới bất công chứ, vì tôi phải đưa ra một lời hứa mà đổi lại không được hứa hẹn gì hết.”

“Vậy ra ngài đã hứa sẽ thực hiện chuyến du lịch?”

“Tôi còn biết làm thế nào nữa? Tôi không thể để Zaza chịu cảnh bị tước quyền thừa kế. Tôi cũng đã bảo nàng rằng tôi đã hứa sẽ đi du lịch, và nàng đã khóc rất nhiều, phần vì chúng tôi sẽ phải xa nhau một thời gian dài, phần vì dĩ nhiên nàng sợ phương thuốc của ba me tôi hiệu nghiệm và tôi thay đổi tình cảm với nàng. Tôi rất hiểu nỗi sợ của nàng. Chính tôi đôi khi cũng sợ. Ôi, bạn thân mến ơi, thật là tiến thoái lưỡng nan! Tôi phải đi mặc dù không muốn đi; tôi đã hứa sẽ đi nhưng không thể ra đi! Tôi biết làm gì bây giờ? Ai cứu được tôi ra khỏi tình cảnh này?”

“Tình thế của ngài quả là nan giải, hầu tước thân mến”, tôi bảo. “Tôi rất thông cảm với ngài, nhưng gánh nặng ấy không ai có thể đỡ cho ngài được.”

“Không một ai.”

“Không ai cả.”

Câu chuyện tắt ngấm một lúc. Chàng xoay xoay ly rượu trong tay. Thình lình chàng nhổm dậy bảo:

“Suýt nữa thì tôi quên mất... Tôi phải gọi điện thoại cho nàng. Anh tha lỗi cho tôi một lát...”

Chàng đi. Trên sân thượng giờ đã vãn thực khách. Ngoài bàn tôi ra chỉ còn hai bàn nữa có người ngồi. Đa số bồi bàn đứng không. Tôi giết thì giờ bằng cách châm một điếu thuốc lá. Khi quay trở lại de Venosta gọi thêm một chai Chateau Lafitte nữa và nối lại câu chuyện dang dở:

“Kroull thân mến, tôi vừa kể cho anh nghe về cuộc xung đột giữa tôi với ba me, một sự kiện rất đau đớn cho cả hai phía. Tôi hy vọng lúc trình bày đã không thiếu sót gì, cả sự tôn kính cần phải có cũng như lòng biết ơn của tôi đối với sự quan tâm lo lắng của họ thể hiện ở đề nghị rất hào phóng về mặt tài chính cho chuyến du lịch dài ngày kia, dẫu rằng đề nghị ấy có tính chất ra điều kiện và gần như một sự cưỡng bức. Song trong hoàn cảnh hiện nay tôi không thể chấp nhận chuyến đi vòng quanh thế giới với đầy đủ tiện nghi xa hoa mà họ đề nghị, chính tôi cũng không hiểu tại sao rốt cục tôi lại hứa với họ. Đối với bất kỳ người trẻ tuổi nào, dù là con nhà hay con nhà tử tế, thì đề nghị ấy với tất cả màu sắc và tính chất phiêu lưu hấp dẫn của chuyến đi hẳn phải là món quà trời cho. Bản thân tôi, trong hoàn cảnh này, đôi khi cũng bắt quả tang mình - như bắt quả tang một hành vi phản bội Zaza, phản bội tình yêu của chúng tôi - đang vẽ ra trong tưởng tượng những điều kỳ thú của cả một năm du lịch, với vô số gương mặt mới, những cuộc gặp gỡ, những kinh nghiệm, những điều bổ ích dọc đường mà nó có thể mang lại cho ta và ta cũng háo hức mở lòng đón nhận. Anh nghĩ mà xem - ta được thấy cả thế giới bao la, Đông phương, Bắc và Nam Mỹ, miền Đông Á. Nghe nói ở Trung Quốc mỗi người có cả đội quân gia nhân. Một thanh niên châu Âu độc thân phải có ít nhất một tá người hầu. Một người chỉ có mỗi việc mang danh thiếp - và lon ton chạy trước chàng ta. Tôi còn được nghe kể về một vị quốc vương Hồi giáo, trong một lần ngã ngựa ông ta bị gãy mấy cái răng cửa và phải sang Paris để làm răng vàng thế vào. Giữa mỗi cái răng vàng ông ta cho nạm một viên kim cương sáng chói. Ái phi của ông ta đi tháp tùng trong trang phục dân tộc, tức là đôi chân bà ta chỉ được che bởi một tấm khăn lụa đắt tiền choàng hững hờ quanh cặp hông uyển chuyển thắt múi trước bụng, và nói chung bà ta đẹp mê hồn. Quanh cổ bà ta đeo ba bốn tầng ngọc trai, bên dưới cũng bấy nhiêu chuỗi hột xoàn, hột nào hột nấy to như thần thoại.”

“Các vị thân sinh đáng kính của ngài đã kể như vậy sao?”

“Không phải họ. Họ đâu có ở đó. Nhưng chuyện ấy rất có khả năng đúng như người ta kể, nhất là cặp hông uyển chuyển, phải không? Nói nhỏ thêm với anh điều này: nghe đâu quốc vương thỉnh thoảng còn nhường ái phi của mình cho khách quý của ông ta, những khách thượng lưu đặc biệt ấy. Tất nhiên điều này cùng không phải ba me tôi kể cho tôi nghe - thật tình họ chẳng ngờ chuyến du lịch vòng quanh thế giới mà họ đề nghị với tôi ẩn chứa những cám dỗ tới bậc nào đâu, nhưng chẳng lẽ tôi không nên biết ơn hình phạt hào phóng của họ, dù cho họ có thiếu nhạy cảm đến thế nào đi chăng nữa?”

“Nhất định rồi, thưa hầu tước. Song ngài đang đặt mình vào địa vị tôi để bảo vệ quan điểm của các vị : thân sinh ra ngài, có thể bảo rằng ngài đang nói bằng miệng tôi đấy. Chẳng phải tôi mới là người nên tìm cách thuyết phục ngài thực hiện chuyến du lịch bị căm ghét ấy bằng cách chỉ ra những cái hay, cái đẹp nó có thể - nó sẽ mang lại cho ngài hay sao, thú thật đó cũng là ý định hình thành trong đầu tôi lúc đợi ngài đi gọi điện thoại.”

“Anh sẽ chỉ uổng công giảng đạo cho người điếc mà thôi. Anh có nói một trăm lần rằng anh ghen tị với tôi, chẳng hạn vì cặp hông uyển chuyển kia, cũng không thu được kết quả gì đâu.”

“Ghen tị ư? Thưa hầu tước, làm gì có chuyện ấy. Ghen tị không phải là động lực khiến tôi muốn thuyết phục ngài. Tôi không phải là người thích đi du lịch. Một người Paris cần gì phải đi du lịch vòng quanh thế giới? Thế giới tự đến với anh ta. Thế giới đến khách sạn chỗ chúng tôi, và tôi chỉ cần ngồi ngoài hiên tiệm cà phê Madrid vào giờ tan hát là đã có cả thế giới trong tầm tay và tầm mắt. Thiết tưởng điều đó tôi không cần phải tả với ngài.”

“Không, nhưng anh đã quá tự phụ khi nghĩ rằng có thể vạch ra cho tôi thấy cái hay, cái đẹp của chuyến đi này.”

“Hầu tước thân mến, mặc dù thế tôi vẫn muốn thử. Sao tôi lại không nên cố gắng suy nghĩ tìm một giải pháp giúp ngài, để bày tỏ sự cảm kích của tôi đối với lòng tin cậy của ngài? Tôi đã nghĩ đến chuyện đề nghị ngài đưa tiểu thư Zaza cùng đi, ngài thấy thế nào?”

“Không thể được, Kroull. Đầu óc anh để đâu mà lại nghĩ thế? Anh có ý tốt, nhưng anh không nghĩ đến nơi đến chốn! Hẵng bỏ qua chưa tính đến hợp đồng làm việc của Zaza ở ‘Folies musicales’. Hợp đồng có thể phá được. Nhưng tôi không thể đưa Zaza theo và giấu nàng trong túi suốt dọc đường. Nội cái chuyện đi du lịch khắp thế giới với một người phụ nữ không phải vợ mình cũng đã là cả một vấn đề rồi. Thêm vào đó tôi lại còn bị theo dõi sát sao từng bước, ba me tôi có tai mắt khắp nơi, chủ yếu là những mối quan hệ xã giao của họ, việc họ phát hiện ra tôi đưa Zaza theo, hành vi có thể nói là phá hỏng mục đích ý nghĩa của chuyến đi, là điều không thể tránh khỏi. Họ sẽ bất bình lắm lắm! Họ sẽ phong tỏa tín dụng thư không cho tôi lãnh tiền. Ví dụ như ở Argentina họ quy định cho tôi một chuyến viếng thăm dài ngày tại đồn điền của một gia đình họ làm quen được trong kỳ nghỉ phép nào đó ở một vùng dưỡng bệnh của Pháp. Chẳng lẽ tôi nên để Zaza nhiều tuần lễ một mình ở Buenos Aires, phó mặc nàng cho những hiểm nguy ở cái xứ nổi tiếng là thiếu an ninh ấy hay sao? Đề nghị của anh không thể châp nhận được.”

“Tôi cũng đã sợ như thế ngay từ đầu. Tôi xin rút lại đề nghị ấy.”

“Nhưng thế có nghĩa là anh bỏ mặc tôi trong hoạn nạn. Anh đầu hàng hoàn cảnh và chấp nhận để tôi đi du lịch một mình. Anh đầu hàng thì dễ lắm! Nhưng tôi không thể đi được. Tôi bắt buộc phải đi nhưng nhất định ở lại. Thế tức là: tôi phải tìm cách thực hiện một điều bất khả thi, phải đồng thời vừa đi du lịch vừa ở lại nhà. Hay là: tôi phải phân thân, phải xẻ mình làm hai; một nửa của Louis de Venosta phải lên đường du lịch, trong khi nửa kia được ở lại Paris gần gũi Zaza. Quan trọng là ở chỗ, cái nửa ở lại này mới là nửa thật. Tóm lại, chuyến du lịch chỉ là chuyện hình thức. Anh có theo kịp luồng suy nghĩ của tôi không?”

“Tôi đang cố gắng, thưa hầu tước. Ý ngài muốn nói: mọi việc phải diễn ra như thể ngài đi du lịch, trong khi trên thực tế ngài vẫn ở lại nhà.”

“Chính xác một cách đáng ngại!”

“Đáng ngại là ở chỗ đào đâu ra một người dung mạo giống ngài.”

“Ở Argentina chẳng ai biết tôi dung mạo ra sao. Tôi không có gì phản đối một dung mạo khác. Thậm chí tôi càng mừng nếu ở đó tôi đẹp trai hơn ở đây.”

“Vậy là tên tuổi của ngài phải lên đường du lịch, gắn liền với một người lạ không phải là ngài.”

“Người đó không phải bạ ai cũng được.”

“Thì thế. Chọn được một người vừa ý đâu có dễ.”

Chàng rót đầy ly, uống một hơi hết sạch và trầm ngâm đặt cái ly xuống bàn.

“Kroull”, chàng bảo, “về phần mình tôi đã chọn rồi.”

“Nhanh quá vậy? Ngài có cơ hội cân nhắc kỹ càng chưa?”

“Chúng ta ngồi đối diện nhau ở đây cũng khá lâu rồi.”

“Chúng ta? Ngài ám chỉ gì đây?”

“Kroull”, chàng bảo, “tôi gọi anh bằng họ của anh, họ của một người xuất thân con nhà tử tế, một cái họ người ta không dễ gì từ bỏ dù chỉ tạm thời, ngay cả khi để trở thành con nhà. Anh có sẵn sàng ra tay giúp một người bạn gặp cơn hoạn nạn không? Anh nói rằng anh không phải là người thích đi du lịch. Nhưng không thích cũng vẫn còn hơn nỗi khiếp sợ của tôi trước viễn cảnh phải rời khỏi Paris! Lúc nãy anh còn nói rằng, thậm chí hai chúng ta cùng nhất trí là, điều tôi hứa với ba me tôi không ai có thể gánh đỡ cho tôi được. Bây giờ tôi xin hỏi thẳng, liệu anh có thể gánh đỡ cho tôi không?”

“Tôi sợ rằng, hầu tước thân mến, như thế thì ma giáo quá.”

“Tại sao? Và tại sao anh nói đến ma giáo mà cứ như nói về một lĩnh vực hoàn toàn xa lạ đối với anh? Con người anh có cái gì đó rất khác thường, Kroull! Tôi đã gọi cái đó là mưu mô, thậm chí là bí hiểm! Nếu tôi gọi nó là ‘ma giáo’ thì anh có giận tôi không?”

“Không đâu, vì ngài nói thế hoàn toàn không ác ý.”

“Không một mảy may! Và như thế anh cũng không thể giận tôi đã chọn anh - trong thời gian chúng ta gặp gỡ nhau ở đây tôi đã đi đến chọn lựa này - một lựa chọn tối ưu!”

“Ngài chọn tôi làm người mang tên họ của ngài đi du lịch, đóng giả ngài, làm mọi người tưởng tôi là ngài, con trai của cha mẹ ngài, không phải chỉ là một người thân, mà là chính bản thân ngài? Ngài đã nghĩ chín chưa, vì một quyết định như thế cần được suy nghĩ cho thật chín?”

“Tôi thực sự có mặt ở đâu thì con người thật của tôi ở đó.”

“Nhưng đối với thế giới bên ngoài thì ngài là một người khác, cụ thể là tôi. Người ta nhìn thấy ngài trong con người tôi. Trước mắt thế gian ngài nhượng cuộc đời mình cho tôi. ‘Tôi thực sự có mặt ở đâu’, ngài nói thế. Nhưng mà ngài thực sự ở đâu? Chuyện này có khó lường quá không, cả cho tôi lẫn cho ngài? Và giả sử tôi chấp nhận chuyện khó lường ấy, thì ngài có chấp nhận được không? Chẳng lẽ ngài không thấy ngại ngùng khi chỉ được là chính mình ở nơi này, còn trên khắp thế giới, ở một phạm vi rộng lớn hơn nhiều, thì ngài là tôi, ngài chỉ tồn tại thông qua tôi, trong con người tôi?”

“Không, Kroull”, chàng đáp giọng ấm áp và đưa tay qua bàn nắm lấy tay tôi. “Tôi không ngần ngại - anh không làm tôi thấy ngại. Louis de Venosta sẽ rất hài lòng nếu anh cho y mượn con người mình, để y đi chu du thiên hạ trong hình hài của anh và để, đối với thế giới bên ngoài, tên tuổi của y gắn liền với hình hài anh, nếu anh đồng ý. Thâm tâm tôi rất ngờ rằng cả những người khác cũng sẽ hài lòng với kết hợp ấy. Họ sẽ cắn câu, và sự dao động của họ không làm tôi lo ngại mấy. Bởi tôi thực sự có mặt ở nơi tôi sống cùng Zaza. Còn ở những nơi khác anh cứ việc là Louis de Venosta. Tôi rất khoái được xuất hiện trước mắt mọi người trong hình hài anh. Anh là một chàng trai trẻ cừ khôi, lúc chỗ này lúc chỗ khác, nhưng ở đâu cũng hoàn hảo, trong cả hai hình hài, gentleman cũng như bồi bàn. Anh có tác phong lịch sự như một người thuộc tầng lớp tôi. Anh nói được nhiều thứ tiếng, và nếu như trong câu chuyện xuất hiện chủ đề thần thoại, một điều gần như không bao giờ xảy ra, thì kiến thức của anh về Hermes cũng quá đủ rồi. Không ai đòi hỏi nhiều hơn ở một nhà quý tộc - thậm chí có thể nói rằng, là một thường dân anh còn có trách nhiệm hiểu biết nhiều hơn. Tóm lại anh không phải lo gì cả. Anh đồng ý chứ? Anh sẽ vì tình bạn mà giúp tôi việc này nhé?”

“Hầu tước thân mến”, tôi bảo, “ngài có rõ rằng cho tới lúc này chúng ta mới chỉ nói chuyện khơi khơi vậy thôi chứ chưa có gì là cụ thể cả, hoàn toàn chưa đả động đến hàng trăm khó khăn trở ngại có thể gặp phải?”

“Anh nói đúng”, chàng trả lời. “Đúng nhất là anh làm tôi nhớ đến chuyện phải gọi điện thoại lần nữa. Tôi phải giải thích với Zaza là tôi chưa thể về sớm được, vì tôi còn bận trao đổi một việc quan trọng có ý nghĩa sống còn đối với hạnh phúc của chúng tôi. Anh thứ lỗi!”

Và chàng lại đi ra. Lần này chàng vắng mặt lâu hơn lần trước. Màn đêm đã buông xuống trùm kín Paris, mảnh sân thượng quanh tôi đã từ lâu tắm mình trong ánh sáng trắng của những ngọn đèn hồ quang. Vào giờ này quán ăn vắng tanh, nó sẽ chỉ đông khách trở lại sau khi tan hát. Tôi cảm thấy tấm vé opera tiêu tan dần trong túi mình mà không thấy luyến tiếc mấy - mọi khi bỏ lỡ một buổi trình diễn như thế này hẳn tôi đã tiếc đứt ruột. Trong đầu tôi các ý nghĩ chồng chéo lên nhau, có thể nói rằng lý trí phải vất vả lắm mới có thể canh giữ và kiềm chế để chúng đừng vượt quá ra ngoài ranh giới của sự thận trọng, nhất là để đừng đánh mất vẻ điềm đạm bề ngoài. Tôi mừng là được ngồi một mình trong chốc lát, có chút thời gian bình tĩnh suy xét tình thế và dự phòng trước một số điều để đem ra bàn luận khi tiếp tục cuộc nói chuyện. Trước mắt tôi đột ngột mở ra một ngã rẽ, một lối tắt tách ra khỏi con đường cha đỡ đầu của tôi vạch ra cho tôi kèm theo lời nhắc nhở ý nhị rằng bên cạnh đó còn nhiều đường đi khác, và ngả đường may mắn này hiện ra vừa bất ngờ vừa cám dỗ, khiến lý trí tôi phải làm việc căng thẳng để kiểm tra xem liệu nó có đưa tôi vào ngõ cụt không. Lý trí cảnh báo tôi rằng đó là một con đường đầy rẫy hiểm nguy, muốn không vấp ngã cần có bước chân thật vững. Song lời cảnh báo khẩn thiết ấy chỉ dẫn đến kết quả làm tăng thêm sức hấp dẫn của cuộc phiêu lưu, cơ hội lớn để tôi thi thố tài năng của mình. Muốn ngăn cản một người dũng cảm làm một việc bằng cách chỉ ra cho người ấy thấy muốn làm việc đó cần rất nhiều lòng dũng cảm thì chỉ uổng công. Có thể nói rằng từ lâu trước khi người đối thoại với tôi quay trở lại tôi đã quyết định lao mình vào cuộc phiêu lưu, thậm chí có thể nói quyết định ấy đã hình thành ngay từ khoảnh khắc tôi bảo chàng rằng không ai có thể đỡ cho chàng gánh nặng kia. Và trong thâm tâm tôi lo lắng về các khó khăn, trở ngại chúng tôi phải đối đầu khi thực thi kế hoạch thì ít, mà về nguy cơ tôi có thể trở nên đáng ngờ trong mắt chàng thì nhiều, nếu tôi tỏ ra quá tháo vát khi đương đầu với các khó khăn này.

Song chẳng cần thế, hình ảnh tôi trong mắt chàng cũng đã đáng ngờ lắm rồi; các tính từ chàng gán cho tôi, những là “mưu mô”, “bí hiểm”, thậm chí “ma giáo”, đều ám chỉ điều đó. Tôi không ảo tưởng gì, tôi biết rằng không phải bạ ai chàng cũng đưa ra đề nghị như với tôi, và việc chàng chọn tôi chứng tỏ chàng đánh giá tôi cao hơn những kẻ khác, có điều cao hơn ở một khía cạnh đáng ngờ. Tuy nhiên tôi không thể quên hơi ấm cái bắt tay của chàng khi chàng cam đoan rằng mình “không ngần ngại” đi chu du thiên hạ trong hình dạng tôi; và tôi tự nhủ rằng, trong cái trò đánh tráo này thì chàng, kẻ không từ một thủ đoạn nào để lừa dối cha mẹ mình, tội nặng hơn tôi, mặc dù tôi đóng một vai trò chủ động hơn. Khi chàng quay trở lại sau cuộc điện thoại dài, tôi nhận thấy rất rõ rằng bản thân chàng đã hoàn toàn tin tưởng và nhất định thực hiện cái sáng kiến của mình, mà chàng chỉ coi như một trò đùa tinh quái. Cặp má phính của chàng càng đỏ lựng, chắc chắn không phải chỉ vì mấy chai rượu, và cặp mắt ti hí của chàng lóe lên những tia sáng ranh ma. Rất có khả năng trong tai chàng còn văng vẳng tiếng cười ròn tan của Zaza khi chàng tiết lộ âm mưu của mình với nàng.

“Kroull thân mến của tôi”, chàng bảo, vừa nói vừa ngồi xuống, “hai chúng ta từ trước tới nay vẫn rất hợp nhau, nhưng chỉ mới đây thôi ai có thể ngờ được là chúng ta lại hợp nhau đến thế - hợp tới mức lẫn lộn được! Chúng ta đã nghĩ ra một trò hay tuyệt, nếu chưa thành kế hoạch đàng hoàng thì cũng đã trong phác thảo, và tôi thú vô cùng. Còn anh thì sao? Xin anh đừng làm mặt nghiêm trọng thế kia! Tôi hết sức kêu gọi năng khiếu hài hước của anh, kêu gọi anh hãy đánh giá cao một trò đùa thú vị - thú đến mức rất đáng được thực hiện đến cùng, chưa kể nó còn có ích cho một đôi tình nhân trong cơn hoạn nạn. Ngay cả đối với anh, người thứ ba, cũng không thể bảo rằng anh chẳng được lợi lộc gì trong chuyện này. Anh được khối ấy chứ - đúng ra mọi vui thú của chuyến du lịch về hết phần anh còn gì. Anh có muốn chối cãi điều ấy không?”

“Tôi không quen coi cuộc đời là một trò đùa, thưa hầu tước thân mến. Tôi không phải người dễ dãi, nhất là trong khi đùa; bởi có những trò đùa đòi hỏi người ta phải hết sức cẩn trọng, nếu không sẽ hỏng cả. Một trò chơi khăm chỉ có thể thành công nếu được chuẩn bị thật kỹ càng.”

“Đúng lắm. Chúng ta sẽ chuẩn bị kỹ càng. Anh có nói đến khó khăn trở ngại. Theo anh khó khăn hàng đầu là gì?”

“Thưa hầu tước, tốt nhất xin ngài hãy để tôi được hỏi vài câu. Chuyến du lịch của ngài sẽ đi về hướng nào?”

“A, Papa tốt bụng của tôi đã lên một chương trình cực kỳ hấp dẫn và lý thú với tất cả mọi người trừ tôi: Du lịch bằng tàu thủy tới Bắc và Nam Mỹ, quần đảo Thái Bình Dương và Nhật Bản, tiếp theo là Ai Cập, Constantinople, Hy Lạp, Ý và vân vân. Một chuyến du lịch mở mang kiến thức kiểu mẫu, chính tôi, nếu không có Zaza, cũng không thể mong muốn gì hơn. Nhưng giờ thì anh là người có cái may mắn ấy, xin chúc mừng.”

“Thân phụ ngài sẽ chịu mọi phí tổn của chuyến đi?”

“Đương nhiên. Ông bô tôi vung ra không ít hơn hai mươi ngàn franc để tôi giữ thể diện lúc đi đường. Đấy là chưa kể tấm vé xe lửa đi Lisbon và vé tàu thủy từ đó sang Argentina, cái đích đầu tiên của tôi. Papa đã đích thân mua vé và đặt sẵn cho tôi một buồng trên tàu ‘Cap Arcona’. Hai chục ngàn kia ông đã gửi vào Ngân hàng Pháp quốc, nhưng dưới dạng tín dụng thư trả dần ở các nhà băng dọc đường. Tất cả những thứ ấy tôi đã nắm trong tay.”

Tôi đợi.

“Tất nhiên tôi sẽ đưa cho anh tờ tín dụng thư”, chàng thêm vào.

Tôi vẫn im lặng. Chàng bổ sung:

“Cả những tấm vé đã mua nữa.”

“Thế thì”, tôi hỏi, “ngài sẽ sống bằng gì trong lúc tôi đội lốt ngài tiêu xài số tiền kia?”

“Tôi sẽ sống... Ờ nhỉ! Anh làm tôi cứng họng. Nhưng anh có cái cách hỏi cứ như thể cố tình làm tôi cứng họng. Chà, Kroull thân mến, chúng ta giải quyết vấn đề ấy thế nào đây? Tôi thật sự không quen bận tâm với ý nghĩ năm tới mình sẽ sống bằng gì.”

“Tôi chỉ muốn lưu ý ngài rằng cho mượn nhân dạng không phải là điều đơn giản. Nhưng chúng ta hãy tạm thời gác câu hỏi ấy sang một bên! Tôi không muốn trả lời ngay câu hỏi của ngài, vì để giải quyết vấn đề ấy cần một vài thủ đoạn, mà thủ đoạn thì không có phần tôi. Một gentleman không thủ đoạn.”

“Bạn thân mến ơi, tôi cho rằng anh thừa khả năng đem một ít thủ đoạn từ con người khác của anh sang con người gentleman.”

“Giữa hai con người ấy có một mối liên hệ rất tế nhị. Đó là khoản tiền tiết kiệm khiêm tốn ở một tài khoản ngân hàng nho nhỏ...”

“Mà tôi, trong bất kỳ hoàn cảnh nào, cũng không được động đến!”

“Rồi chúng ta sẽ phải bằng cách nào đó đưa chi tiết ấy vào trong những tính toán của mình. Ngài có cái gì để viết không?”

Chàng thọc tay vào túi áo.

“Có, tôi có mang bút theo. Nhưng không có giấy.”

“Tôi có đây.” Và tôi xé ra một tờ từ quyển sổ tay bỏ túi của mình. “Xin ngài cho tôi một chữ ký.”

“Để làm gì? - Nhưng thôi tùy anh.” Chàng đưa bút ngả rạp sang bên trái vẽ lên giấy một chữ ký rồi đẩy tờ giấy về phía tôi. Nhìn ngược đã thấy nó rất ngộ nghĩnh. Nó không chịu kết thúc ở nét cuối mà hất ngược trở lên vòng lại từ đầu. Đuôi chữ ‘L’ hoa uốn éo sau khi thắt cái nút ở góc dưới bên trái được kéo dài sang bên phải vòng lên trên một vòng rộng trùm qua đầu rồi quay trở lại cắt ngang thân chữ L lần nữa để từ đó, bằng nét chữ sin sít ngả về bên trái viết tiếp phần còn lại -ouis Hầu tước de Venosta nằm gọn trong cái vòng ô van của chữ L. Tôi không nén nổi một nụ cười, nhưng vẫn gật đầu tán thưởng với chàng.

“Được thừa kế hay tự phát minh?” tôi hỏi lúc cầm cây bút lên tay

“Thừa kế’, chàng bảo. “Papa ký như vậy. Nhưng không đẹp bằng”, chàng thêm vào.

“Vậy là ngài đã kế thừa và phát huy của cụ thân sinh”, tôi nói máy móc trong lúc cố gắng vẽ lại chữ ký ấy lần thứ nhất, kết quả không đến nỗi nào. “Ơn Chúa tôi không cần phải ký đẹp hơn ngài. Đẹp quá có khi lại là sai lầm cũng nên.” Vừa nói tôi vừa hoàn thành bản sao thứ hai, lần này kém thành công hơn. Nhưng chữ ký thứ ba thì không thể chê vào đâu được. Tôi gạch hai chữ đầu và đưa cho chàng tờ giấy. Chàng kinh ngạc sững sờ.

“Không thể tin được”, chàng kêu lên. “Đúng là chữ ký của tôi rồi, giống như in! Vậy mà anh còn không muốn nghe nói đến thủ đoạn! Tôi mặc dù không thủ đoạn mấy nhưng cùng đã hiểu tại sao anh luyện chữ ký của tôi. Anh cần ký như tôi để có thể rút tiền dọc đường.”

“Ngài ký thế nào khi viết thư cho cha mẹ?”

Chàng lại ngẩn người ra và thốt lên:

“Đúng rồi, tại mỗi chặng nghỉ tôi còn phải viết thư cho các cụ bô nữa chứ, ít nhất là một tấm bưu thiếp.

Chúa ơi, anh đã nghĩ đến tất cả! Ở nhà gọi tôi là Loulou, vì hồi nhỏ tôi tự xưng như vậy. Tôi ký thế này.”

Chàng ký một chữ không mấy gì khác chữ ký đầy đủ: chữ L phồng căng với cái đuôi lượn thành hình ô van vòng trở lại cắt ngang thân như một nét hoa văn, và trong cái lồng bầu dục ấy là phần cuối -oulou ngả rạp sang trái.

“Tốt lắm”, tôi bảo. “Vấn đề này coi như giải quyết xong. Ngài có mang theo người trang viết tay nào không?”

Chàng tỏ ý tiếc là không có.

“Thế thì xin ngài viết vào đây cho tôi mấy chữ.” Tôi đưa cho chàng một tờ giấy khác. “Xin ngài hãy viết: ‘Mon cher Papa, Mama yêu quý nhất của con, từ điểm mốc quan trọng này của cuộc hành trình, một thành phố hoa lệ, đệ nhất danh lam thắng cảnh, con gửi tới ba me lời chào biết ơn nhất. Con như ngụp lặn trong bao nhiêu ấn tượng mới mẻ làm con quên cả những điều trước đây tưởng không thể thiếu đối với con. Loulou của ba me.’ Đại khái thế.”

“Không phải đại khái, đúng như thế! Tuyệt diệu. Kroull, anh thật đáng khâm phục! Anh chỉ cần vung tay áo là hóa phép ra cả một bức thư!” Và chàng viết những câu tôi vừa đọc lên giấy, bàn tay xoay về bên trái, những con chữ nhô cao sin sít - chữ người cha quá cố của tôi giãn ra xa nhau bao nhiêu thì chữ chàng ép sát vào nhau bấy nhiêu, nhưng cũng chẳng khó bắt chước hơn. Tôi đút bản mẫu vào túi. Tôi hỏi chàng tên các gia nhân phục vụ trong lâu đài của cha mẹ chàng, hỏi về ông đầu bếp Ferblantier, về anh xà ích Klosmann, hỏi về người hầu cận riêng của Hầu tước cha chàng, một ông bõ già run rẩy đã cuối lục tuần tên gọi Radicule, và về cô hầu gái của Hầu tước phu nhân tên là Adelaide. Cả về thú nuôi trong nhà, mấy con ngựa, con chó săn xám tên là Fripon, con chó cảnh lông xù giống Malta của hầu tước phu nhân tên gọi Minime, một con vật ẻo lả mắc chứng tiêu chảy kinh niên, tôi cũng hỏi han cặn kẽ. Cuộc đàm thoại càng kéo dài chúng tôi càng hào hứng, nhưng về cuối sự sáng suốt và khả năng phân biệt của Loulou giảm sút một cách đáng kể. Tôi lấy làm lạ sao chàng không nên du lịch qua Anh quốc, đến London chẳng hạn. Lý do là bởi chàng chẳng lạ gì nước Anh nữa, chàng đã hai năm trời theo học một trường tư ở London. “Mặc dù vậy”, chàng bảo, “nếu có thêm London trong chương trình du lịch thì cũng rất hay. Trong trường hợp ấy tôi có thể dễ dàng lừa cụ bô tôi để giữa chừng nhảy về Paris thăm Zaza mấy ngày!”

“Nhưng mà ngài có lúc nào rời xa Zaza đâu!”

“Đúng thế”, chàng reo lên. “Đây mới chính là cú lừa lớn của chúng ta. Tôi nghĩ đến một trò chơi khăm chẳng đáng kể gì so với phi vụ này. Xin lỗi. Thật sự xin lỗi anh. Trò chơi thú vị ở chỗ, tôi ngụp lặn trong các ấn tượng mới mẻ, đồng thời lại vẫn ở bên Zaza. Anh biết không, tôi sẽ phải rất cẩn thận để đừng từ đây viết thư thăm hỏi Radicule, Fripon và Minime, trong khi tôi đồng thời từ, cứ cho là Sansibar đi, hỏi thăm chúng! Cái ấy dĩ nhiên không thống nhất, mặc dù sự thống nhất hai con người - ở hai địa điểm cách xa nhau ; về mặt không gian - lại hoàn toàn có thể... Anh nghe này, tình thế ấy buộc chúng ta phải đổi cách xưng hô thân mật với nhau! Anh thấy có gì trở ngại không? Khi tôi tự nói với mình tôi cũng không gọi mình là anh hay ngài. Nhất trí nhé? chúng ta hãy cạn ly cho thỏa thuận này! Chúc sức khỏe cậu, Armand - tớ muốn nói là Felix - hay là Loulou. Nhớ đấy, cậu không được gửi thư từ Paris hỏi thăm Klosmann và Adelaide mà chỉ được gửi từ Sansibar thôi đấy. Nhưng tớ không hề đến Sansibar và cậu cũng không. Có điều, bất kể tớ đang ở đâu, nếu tớ không đi du lịch thì cũng phải biến khỏi Paris. Cậu thấy không, đầu óc tớ còn sáng suốt lắm. Zaza và tớ phải lặn một thời gian, nói theo tiếng lóng của dân giang hồ. Có phải dân giang hồ hay nói là ‘lặn’ không nhỉ? Nhưng mà cậu, một gentleman và bây giờ còn là một công tử con nhà, làm sao mà biết được! Tớ phải giải thể hợp đồng thuê nhà của tớ và cả nhà của Zaza. Chúng tớ sẽ dọn đến một nơi nào đó ngoài ngoại ô, một vùng ngoại ô thật đẹp, Boulogne hay Sèvres gì đó, và phần còn sót lại của tớ - thế là đủ, vì cái phần ấy được ở lại bên Zaza - có lẽ nên lấy một cái tên khác, cứ đúng như logic đòi hỏi thì tớ phải tự xưng là Kroull - tất nhiên tở phải học giả chữ ký của cậu, hy vọng tớ đủ thủ đoạn để làm việc ấy. Vậy là ở vùng ngoại ô, Versailles hay xa hơn nữa, trong lúc tớ đi du lịch, tớ sẽ xây cho Zaza và mình một tổ ấm xinh xinh, thật là một trò lừa đảo mê ly... Nhưng mà Armand, à quên, Louis thân mến”, chàng giương to cặp mắt ti hí lên hết cỡ, “cậu có thể trả lời giùm tớ câu hỏi này được không: Chúng tớ sẽ sống bằng gì đây?”

Tôi trả lời chàng ta rằng câu hỏi ấy gần như đã được trả lời lúc chúng tôi đề cập đến nó lần đầu rồi. Tôi sở hữu một tài khoản mười hai ngàn franc ở ngân hàng, số tiền ấy tôi sẵn sàng trao cho chàng, để đổi lấy tờ tín dụng thư.

Chàng cảm động đến rơi nước mắt. “Một gentleman!” chàng kêu lên. “Một nhà quý tộc từ đầu tới chân! Nếu cậu không đủ tư cách hỏi thăm Minime và Radicule thì còn ai vào đấy nữa? Các vị thân sinh ra chúng ta sẽ nhân danh họ gửi trở lại lời chào chân thành nhất. Nào hãy nâng một ly cuối chúc cho người quân tử, bởi cả hai chúng ta đều là gentleman!”

Cuộc gặp gỡ trên cao của chúng tôi đã kéo dài hết thời gian tĩnh lặng của giờ xem hát. Chúng tôi đứng lên khi cái sân thượng dần dần sống động trở lại trong màn đêm ấm áp dịu dàng. Không đếm xỉa đến sự phản đối của tôi, chàng thanh toán cả hai bữa ăn tối và bốn chai Lafitte. Chàng líu lưỡi vì sung sướng và cả vì rượu. “Trả chung, tất cả chung làm một!” chàng ra lệnh cho người bồi bàn tính tiền. “Chúng tôi chỉ là một. Tên chúng tôi là Armand de Kroullosta!”

“Vâng ạ”, người đàn ông đáp lại với một nụ cười nhẫn nại, chuyển thành tươi rói khi thấy món tiền boa rất cao kèm theo.

De Venosta đưa tôi về chỗ ở của tôi bằng một chiếc xe ngựa thuê. Dọc đường chúng tôi thỏa thuận một cuộc hẹn nữa để tôi trao cho chàng số tiền mình sở hữu và nhận của chàng tờ tín dụng thư cùng vé tàu, vé xe.

"Chúc ngủ ngon, hẹn sớm gặp lại, thưa hầu tước”, chàng bảo tôi với sự hào phóng của người say lúc bắt tay tạm biệt - lần đầu tiên tôi nghe thấy chính miệng chàng gọi tôi bằng tước hiệu này, và ý nghĩ về sự cân bằng giữa thật và giả, món quà số phận ban thưởng cho tôi, cái giá xứng đáng với cái thật, làm tôi rùng mình sung sướng.

Chương năm

Cuộc đời quả thực giàu sáng tạo trong việc biến những giấc mơ tuổi thơ của chúng ta thành hiện thực - có thể nói nó biết cách biến đổi sự vật từ dạng sương mù bất định sang thể rắn! Chẳng phải tôi hiện nay đang ngấm ngầm thưởng thức cái thú của cuộc sống ẩn danh trong vai một nhân viên phục vụ nhà hàng, vai trò tôi còn phải duy trì một thời gian ngắn nữa, và chẳng phải từ khi còn là một cậu bé tôi đã sống trong tưởng tượng một cuộc đời khác, mà những người xung quanh không ai ngờ được địa vị hoàng tử của tôi đó sao? Trò chơi trẻ con ngộ nghĩnh và ngây thơ giờ đây đã trở thành hiện thực, với quy mô và mức độ trước mắt giới hạn trong thời gian một năm - mọi việc sẽ ra sao sau khi hết thời hạn ấy thì tôi chưa thèm nghĩ tới, chỉ biết rằng trong một năm này có thể nói tước vị và quyền hành xử của một nhà quý tộc, một hầu tước, nằm gọn trong túi tôi - một nhận thức mê ly mà tôi, như thuở nào một sáng mai thức giấc, luôn mang theo trong mình, song thế giới bao quanh tôi, ngôi nhà sang trọng mà trong đó ngày ngày tôi vẫn mặc đồng phục bồi bàn đuôi tôm màu lam phục dịch khách, chẳng hề hay biết mảy may.

Thưa độc giả thân mến! Tôi hạnh phúc vô cùng. Tôi thấy mình thật tuyệt vời và yêu mình lắm lắm - theo một cách chỉ có lợi cho môi trường xung quanh, khi tình yêu dành cho bản thân thể hiện ra thành thái độ ân cần nhã nhặn với bên ngoài. Một người kém khôn ngoan với nhận thức mà tôi đang giấu kín trong lòng rất có thể sẽ trở nên ngạo mạn, dương dương tự đắc và hỗn xược với cấp trên, kiêu căng khinh thường đồng nghiệp. Tôi thì không thế, trong những ngày này tôi phục vụ khách lễ độ hơn bao giờ hết, ăn nói mềm mỏng nhẹ nhàng hơn bao giờ hết, đối xử với những kẻ tự coi là cùng đẳng cấp với tôi, các đồng nghiệp trong phòng ăn và phòng ngủ, thân ái hơn bao giờ hết - thái độ có thể nói là nhuốm màu bí mật của tôi, trùm lên bằng một nụ cười ẩn ý, nhưng cái đó thực ra là để che giấu bí mật ấy hơn là tiết lộ nó: che giấu vì lý do thận trọng thuần túy, bởi chí ít lúc đầu tôi không thể chắc chắn một trăm phần trăm là người chủ cái tên sẽ được sang cho tôi ngay sáng hôm sau cuộc đàm phán kia, trong trạng thái tinh thần tỉnh táo, không hối tiếc và rút lại quyết định của mình. Tôi cũng thận trọng không xin thôi việc và bỏ chỗ làm ngay lập tức, mặc dù về cơ bản tôi chẳng có lý do gì để phải lo ngại cho kế hoạch của mình. De Venosta quá mừng rỡ khi tìm ra được giải pháp này - thực ra tôi tìm ra trước chàng - và sức hấp dẫn nam châm của Zaza là sự đảm bảo chắc chắn rằng chàng sẽ giữ chữ tín với tôi.

Tôi tính không sai. Cuộc đàm phán trọng đại của chúng tôi diễn ra ngày 10 tháng Bảy, và đáng lẽ phải đến ngày 24 tôi mới được nghỉ làm để có thể hẹn gặp tiếp với chàng. Nhưng ngày 17 hay 18 đã thấy chàng dắt nhân tình đến ăn tối trong khách sạn tôi làm, và không quên thăm dò tôi về quyết tâm thực hiện thỏa thuận kia. “Vẫn giữ đúng kế hoạch chứ, phải không?” chàng thì thầm lúc tôi bưng đồ ăn tới, và tôi đáp lại bằng một câu trả lời vừa chắc chắn, vừa kín đáo: “Đúng như thỏa thuận.” Tôi phục vụ chàng với thái độ đặc biệt tôn trọng, thực ra là tôn trọng bản thân, và hơn một lần tôi cố ý gọi Zaza, cô nàng không quên nhấp nháy mắt và đá lông nheo đầy vẻ đồng lõa, là “Hầu tước phu nhân” - một lễ vật bày tỏ lòng biết ơn với nàng.

Sau đó tôi có thể thông báo với Monsieur Machatschek mà không sợ hấp tấp nữa, rằng vì lý do gia đình tôi buộc phải nghỉ làm ở Saint James and Albany từ ngày mùng một tháng Tám. Ông ta không muốn nghe đến chuyện đó, bảo rằng tôi đã để lỡ thòi hạn xin thôi việc theo đúng quy định, rằng tôi là người không thể thay thế được ở đây, nếu tôi bỏ đi thì sẽ không bao giờ tìm được một chỗ làm khác, ông ta sẽ giữ lương tháng này không trả cho tôi, vân vân và vân vân. Kết quả là ông ta nhận được ở tôi một cái cúi đầu giả vờ cam chịu với lời tuyên bố, trong trường hợp ấy tôi sẽ không đợi tới ngày mùng một mà đi ngay lập tức. Bởi nếu đối với tôi thời gian chờ đợi đến lúc được bước vào cuộc đời mới cao hơn có dài dằng dặc, thì trong thực tế nó lại quá ngắn để chuẩn bị cho chuyến du lịch, cụ thể là mua sắm tư trang hành lý xứng đáng với địa vị của tôi. Tôi biết rằng ngày 15 tháng Tám con tàu “Cap Arcona” của tôi sẽ nhổ neo rời bến Lisbon. Tám ngày trước đó tôi sẽ phải lên đường đi đến đấy - và như thế tôi đầu còn bao nhiêu thời gian để sắm sửa vô số đồ dùng cần thiết.

Điều này tôi cũng trao đổi với người du khách ở lại nhà trong chuyến viếng thăm tiếp theo, sau khi rút hết tiền gửi ngân hàng, tức là: sang tên cho chàng, cho tôi món tài sản gửi ở đó, tôi rời chỗ trú ẩn riêng của mình tới gặp chàng trong căn hộ ba phòng sang trọng của chàng ở Rue Croix des Petits Champs. Khách sạn nơi tôi làm việc đã bị bỏ lại sau lưng không lời từ giã từ lúc sáng sớm, tôi cũng không thèm mang theo bộ đồng phục đuôi tôm và bỏ luôn cả tháng lương cuối cùng ở đó. Tôi phải cố gắng lắm mới thốt lên được cái tên cũ rích đã từ lâu bị chán ghét của mình khi xưng danh với tên gia nhân ra đón tôi ở cửa nhà de Venosta, và tự an ủi bằng ý nghĩ rằng đầy là lần cuối cùng mình sử dụng cái tên ấy. Louis đón tiếp tôi hết sức nồng hậu và nhanh nhảu trao tận tay tôi tờ tín dụng thư quan trọng cho cuộc hành trình của chúng tôi. Đó là một tờ giấy khổ đúp, một bên ghi nội dung văn bản tín dụng, tức là chứng nhận của ngân hàng cho phép người đi du lịch dọc đường rút ra khoản tiền tổng cộng tối đa lên tới con số đề ở đó, bên kia là danh sách các ngân hàng giao dịch, nơi lữ khách có thể rút tiền tại mỗi chặng nghỉ của cuộc hành trình. Ở mặt trong của văn bản này, để chứng minh nhân dạng, người có quyền lãnh tiền phải ký một chữ làm mẫu, và Loulou đã ký sẵn ở đó chữ ký tôi rất thông thạo rồi. Sau đó ngoài tấm vé xe lửa đi đến thủ đô Bồ Đào Nha và tầm vé tàu thủy sang Buenos Aires chàng trai tốt bụng còn chuẩn bị cho tôi vài món quà chia tay rất hữu dụng: một chiếc đồng hồ vàng bỏ túi có núm lên dây cót, nắp dẹp chạm những chữ cái đầu tên chàng, kèm theo sợi dây đeo bằng bạch kim và một tấm chatelaine* bằng lụa đen cũng khảm mấy chữ “L.d.V” vàng để dùng cho trang phục dạ tiệc, ngoài ra còn có một sợi dây chuyền vàng người ta ưa móc vào khuyết áo ghi-lê thòng xuống túi quần sau để đeo bật lửa, dao nhíp, bút chì và một hộp đựng thuốc lá tí xíu cũng bằng vàng. Việc trao nhận những món đồ ấy đã rất hoan hỉ, nhưng khoảnh khắc sau đó mới thực sự trở nên trang trọng, khi chàng lồng vào ngón tay tôi một bản sao chính xác chiếc nhẫn đồng thời là con dấu riêng của mình mà chàng không quên đặt làm sẵn cho tôi, mặt nhẫn bằng cẩm thạch chạm hình gia huy của dòng họ chàng, một cổng thành hai bên có tháp canh và ở trên có con đại bàng canh giữ. Cử chỉ này, như tuyên ngôn thầm lặng “Hãy là ta!” đánh thức bao nhiêu hồi ức về lễ phát thệ và tấn phong trong những câu chuyện cổ đã quen thuộc từ thuở ấu thơ khiến tôi thấy lòng bồi hồi xúc động khó tả. Song cặp mắt ti hí của Loulou lóe lên những tia sáng tinh nghịch hơn bao giờ hết và thể hiện rất rõ rằng, chàng chỉ coi đó cũng là một chi tiết không thể thiếu của trò đùa, và việc thực hiện trò đùa ấy, chưa tính đến mục đích của nó, đã là một thú vui lớn đối với chàng.

•

Chatelaine (tiếng Pháp) là một món đồ trang sức giống như một chùm khánh, mỗi nhánh treo một món đồ nhỏ như đồng hồ quả quýt, chìa khóa, để cài vào lễ phục cho dễ lấy và khỏi rơi mất. Đối với những trang phục kém sang như com lê với ghi-lê người ta thường chỉ dùng dây đeo đồng hồ.

Rồi, bên rất nhiều ly rượu mùi Benedict và những điếu thuốc lá Ai Cập tuyệt hảo, chúng tôi còn bàn soạn thêm vài điều nữa. Về mặt chữ viết tay của mình thì Loulou không lo lắng chút nào, nhưng chàng cũng đồng tình với tôi rằng những thư từ của cha mẹ chàng tôi nhận được dọc đường sẽ được gửi tiếp về địa chỉ sắp tới của chàng (cũng đã có sẵn: Sèvres, Seine et Oise, Rue Brancas), để trong trường hợp gặp diễn biến bất ngờ tôi có thể nhận được sự trợ giúp của chàng dưới dạng thông tin về những chi tiết có tính chất gia đình hay xã hội, dù muộn cũng còn hơn không. Chàng sực nhớ ra mình là người theo đòi nghệ thuật hội họa, vậy thì ở vào địa vị của chàng tôi cũng phải, tất nhiên chỉ những khi cùng bất đắc dĩ thôi, thể hiện năng khiếu vẽ vời chút đỉnh. Cha mẹ ơi, tôi biết thể hiện cái gì! - Nhưng chúng ta, tôi bảo, không được phép vì chuyện nhỏ ấy mà nản lòng. Và tôi đòi xem tập phác họa của chàng. Trên nền giấy xốp là những bức vẽ bằng chì mềm hay phấn màu, vài bức phong cảnh, rất nhiều chân dung phụ nữ thể hiện gương mặt, bán thân hay toàn thân và cả khỏa thân, rõ ràng Zaza đã đứng - hay nằm - làm mẫu cho chàng. Đầu người trong tranh được phác họa - theo ý tôi - với một sự táo bạo quá mức cần thiết, nhưng phải thừa nhận là cũng có một số điểm nhất định giống người mẫu - không nhiều, nhưng mà có. Về phần các bức phong cảnh, chúng thảy đều mang một vẻ nhòa nhạt thiếu kiểm soát và nói chung không thể nhận ra hình thù gì rõ rệt, đơn giản vì tất cả các đường nét chưa kịp vạch xong đã bị một dụng cụ xóa làm cho nhòe nhoẹt lẫn vào với nhau - liệu đó là một biện pháp nghệ thuật hay một sự lừa đảo thì tôi không thể nói được, nhưng tôi lập tức đi đến kết luận rằng, không cần biết có lừa đảo hay không, nếu cho tôi sử dụng biện pháp ấy thì tôi cũng vẽ được như thế. Tôi hỏi mượn chàng một cây bút chì mềm và cây đũa nhỏ có cái đầu bọc nỉ dùng nhiều đã đen sì, dụng cụ tạo ra cho các sản phẩm hội họa của chàng tính cách nhòe nhoẹt kia, và, sau một hồi trân trân nhìn vào không khí, tôi bôi lên giấy hình một ngôi nhà thờ làng với những ngọn cây ngã rạp trong gió bão, khá là vụng về, song nhờ sự bôi xóa của cây đũa nỉ những nét vẽ nguệch ngoạc trẻ con được bọc kín trong một sự mờ nhạt thiên tài. Khi cầm xem tác phẩm của tôi Louis ngẩn người nghệt mặt ra, nhưng chỉ một thoáng sau chàng đã vui vẻ tuyên bố rằng với kết quả ấy tôi có thể không ngại ngùng ra mắt thiên hạ.

Nghĩ đến thể diện, chàng than là không còn đủ thời gian để gửi tôi sang London nhà Paul, ông thợ may nổi tiếng mà chàng thường xuyên đặt may quần áo, trang bị cho tôi một tủ áo đi đường gồm những Âu phục, lễ phục, áo khoác ngắn dài, com lê vạt xéo với quần Âu kẻ sọc nhỏ, áo vét đủ các màu sáng tối hay lam thẫm, và ngạc nhiên một cách cảm động khi thấy tôi tỏ ra am hiểu về các loại trang phục xứng đáng với địa vị của chàng, kể cả đồ lót bằng vải lanh hay lụa, giày dép, mũ mãng và găng tay. Nhiều thứ trong số đó tôi có thể sắm sửa ở Paris không khó khăn gì, thậm chí có thể còn kịp may đo vài bộ Âu phục ngay tại đây, song tôi vui vẻ giải thích rằng không cần thiết phải tốn công như thế, vì một bộ đồ may sẵn không đến nỗi tồi mặc vào người tôi cũng đẹp chẳng kém gì hàng may đo đắt tiền.

Việc sắm sửa một phần những thứ cần thiết cho cuộc hành trình, nhất là quần áo mỏng sáng màu phù hợp với khí hậu nhiệt đới, bị hoãn lại tới lúc đến Lisbon. Để tài trợ cho việc mua sắm của tôi ở Paris, de Venosta đưa cho tôi mấy trăm franc cha mẹ chàng cho để mua quần áo đi đường, và còn thêm vào mấy trăm nữa từ số tiền tôi mang đến cho chàng. Tính sòng phẳng buộc tôi hứa với chàng sẽ tiết kiệm chi tiêu dọc đường để hoàn lại đủ số cho chàng. Chàng cũng giao cho tôi cả cuốn sổ phác họa, bút vẽ và cây đũa xóa thần kỳ của mình, cùng với một cái hộp nhỏ đựng danh thiếp in tên chúng tôi và địa chỉ của chàng; rồi chàng ôm lấy tôi, vừa cười khanh khách vừa vỗ bồm bộp vào lưng tôi, chúc tôi đắm mình như có thể trong các ấn tượng mới mẻ, và bằng cách ấy tiễn chân tôi lên đường đi đến những miền xa.

Độc giả thân mến, chỉ hai tuần và vài ngày sau đó tôi đã lên đường đến những miền xa, trong một khoang hạng nhất tường kính lót đệm xám êm ái của đoàn tàu tốc hành Bắc-Nam. Tôi ngồi bảnh chọe bên cửa sổ, cùi tay tì lên tay vịn có thể giở lên xếp xuống tùy ý, đầu tựa vào lưng ghế mềm mại bọc đăng ten, đôi chân khuất trong ống quần dạ Anh, phía dưới lộ ra một phần đôi ghệt sáng màu trùm ngoài cổ đôi giày ống bóng lộn. Chiếc vali lèn chặt của tôi đã được gửi vào khoang hành lý, túi xách tay của tôi bằng da bê và da cá sấu khảm mấy chữ cái đầu tên L.d.V. và chiếc vương miện chín đỉnh nằm gọn trong lưới phía trên đầu tôi.

Tôi không cần bất kỳ hình thức giải trí nào, cũng không muốn đọc sách, chỉ cần ngồi đó và là chính mình - còn có gì thú vị hơn thế nữa? Tâm trí tôi nhẹ nhàng bay bổng trên chín tầng mầy, nhưng ai cho rằng cảm giác mãn nguyện của tôi, tạm thời hay duy nhất, chỉ dựa trên sự hãnh diện về cuộc sống mới giàu sang, thì đã nhầm to. Không đâu, sự thay đổi và cải biến cái tôi cũ kỹ đã bị chán ghét, một hình thức lột xác thoát ra khỏi kiếp sống đã trở nên nhàm chán để chui vào một cái lốt mới hoàn toàn, đó mới chính là điều làm cho tôi sung sướng mãn nguyện. Tôi nhận thấy hình thức đổi đời này không chỉ mang lại cảm giác tươi rói tuyệt vời, mà còn như một làn gió mạnh làm quang đãng linh hồn, quét sạch bụi bặm tồn đọng trong trí nhớ về cuộc đời cũ không còn tồn tại của tôi. Khi ngồi vào đây là tôi đã không còn quyền hành gì với ký ức cũ nữa rồi - đương nhiên điều đó không thể coi là một sự mất mát. Trí nhớ của tôi ư! Tôi chẳng cảm thấy mất mát gì khi nó không còn là của tôi nữa. Chỉ phiền một nỗi việc lấp đầy khoảng trống nó để lại bằng một trí nhớ mới, mà lại phải đúng chỗ, thật không dễ chút nào. Một cảm giác chông chênh đãng trí lạ lùng, thậm chí gần như một sự trống trải tâm hồn, ập đến nhấn chìm tôi trong góc ngồi xa hoa của chuyến xe lửa tốc hành. Tôi chợt nhận ra mình chẳng biết gì về bản thân, ngoài chuyện mình đã trải qua thời thơ ấu và mấy năm đầu của thời niên thiếu trong một dinh thự nguy nga trên đất Luxembourg, cố lắm cũng chỉ có thể viện dẫn đôi ba cái tên như Radicule và Minime để điểm xuyết cho quá khứ mới của tôi ít nhiều điều cụ thể. Thực vậy, nếu muốn gợi ra trước mắt hình ảnh ngôi nhà tuổi thơ, nơi tôi lớn lên giữa những bức tường cổ kính, thì tôi buộc phải nhờ đến sự trợ giúp của bức tranh tòa lâu đài Anh in trên những chiếc đĩa sứ mà có thời, trong một kiếp sống khác thấp hèn hơn, tôi từng phải gạt thức ăn thừa trên đó đổ đi - thật là một sự xâm nhập trái phép của những hồi ức đã bị loại bỏ vào ký ức mới mẻ và duy nhất của tôi.

Những cân nhắc và suy tưởng ấy lướt qua đầu kẻ mơ mộng trong nhịp tàu đi dập dình hối hả, và tôi không thể bảo rằng nó làm mình đau khổ. Ngược lại là đằng khác: tôi cảm thấy sự trống rỗng nội tâm, đám mây mơ hồ trong trí nhớ khiến tâm trạng mình như nhuốm một vẻ u hoài nghệ sĩ, theo ý tôi phù hợp vô cùng với sự tao nhã bề ngoài, và tôi tự cho phép mình gửi vào ánh mắt mông lung nhìn về phía trước một thoáng trầm tư, một nét u hoài nhẹ nhàng, quý phái và vô định.

Đoàn tàu rời khỏi Paris lúc sáu giờ. Màn đêm dần buông, đèn trong toa bật sáng càng làm nổi bật sự xa hoa quanh tôi. Người soát vé đã trọng tuổi gõ nhẹ vài tiếng lên cánh cửa trước khi bước vào, đưa tay lên vành mũ chào và nhắc lại tước vị quý tộc của tôi lúc trả lại tấm vé. Con người lương thiện ấy, mà lòng trung thành và tín nghĩa có thể đọc thấy trên gương mặt, khi đi dọc đoàn tàu làm nhiệm vụ phải tiếp xúc với đủ mọi hạng sang hèn, cả những thành phần bất hảo, rõ ràng rất lấy làm sung sướng được cất tiếng chào một đại diện của tầng lớp tinh hoa trong xã hội, quý phái và cao cả, chỉ nhìn thấy thôi cũng đủ rũ sạch ưu sầu. Quả tình ông ta không cần phải lo lắng xem tôi đi đâu, về đâu khi không còn là hành khách của ông nữa. Về phần mình tôi cũng thay thế những thăm hỏi thông thường về gia cảnh ông ta bằng nụ cười khoan dung và cái gật đầu độ lượng của người trên dành cho kẻ dưới, củng cố thêm lòng trung thành đến mức sẵn sàng xả thân của ông ta.

Cả người đàn ông đi phân phát chỗ ngồi ăn tối cũng cẩn thận gõ cửa. Tôi chọn một số, và khi tiếng cồng vang lên ngoài hành lang không lâu sau đó báo hiệu giờ ăn, tôi mở cái xắc tay đựng những đồ vật cần thiết cho thủ tục vệ sinh buổi tối và buổi sáng, chỉnh đốn sơ sơ hình dung, thắt lại múi cravat với sự giúp đỡ của tấm gương lớn đối diện chỗ ngồi, rồi đi xuyên qua một vài toa tàu tới toa ăn, nơi người sếp phục vụ trang phục chỉnh tề lễ phép cúi chào, đưa tôi tới tận bàn và kéo ghế cho tôi.

Bên cái bàn nhỏ đã có một người đàn ông đứng tuổi ngồi nhấm nháp đồ khai vị. Ông ta dáng người nho nhã, trang phục đã có phần lỗi mốt (tôi rùng mình trước cái cổ cồn cao nhọn hoắt của ông ta) với bộ râu thưa điểm bạc, khi tôi nhã nhặn cất tiếng chào thì thấy ông ngước đôi mắt sáng như sao lên nhìn. Tôi không thể nói được cái ánh sao trong đôi mắt ông ta phát ra từ đâu. Có lẽ hai chấm sao* trong mắt ông ta đặc biệt trong trẻo, ấm áp, tỏa sáng? Đương nhiên chúng cũng có những tính chất ấy, nhưng như vậy liệu đã đủ để bảo rằng mắt sáng như sao chưa? “Chấm sao” là một từ văn hoa, nhưng nó chỉ là một khái niệm mang tính vật lý và không trùng hợp với ấn tượng nổi lên trong đầu tôi khi nhìn vào đôi mắt ấy, bởi ở đây hẳn không thể thiếu một chút yếu tố đạo đức-tinh thần, nhờ hai chấm sao trong mắt, mà người nào cũng có, mới có thể trở thành đôi mắt sáng như sao.

•

Con ngươi trong tiếng Đức còn có một tên gọi khác thi vị hơn là “chấm sao trong mắt”.

Cái nhìn phát ra từ đôi mắt ấy không vội rời khỏi người tôi; nó bám theo lúc tôi ngồi xuống, không lẩn tránh ánh mắt tôi, và nếu ban đầu nó chỉ chứa đựng một chút nghiêm trang nhẹ nhàng thì sau giây lát nó đã trở nên nồng nhiệt và tỏa ra một cái gì đó giống như sự đồng tình, có thể nói là một nụ cười tán thưởng, đi đôi với nụ cười thực sự thấp thoáng trên làn môi khuất sau bộ râu thưa, từ đó, rất muộn, khi tôi đã ngồi yên vị và với tay cầm lấy tờ thực đơn, mới vang lên câu trả lời cho tiếng chào của tôi. Lời đáp lễ tới muộn đến nỗi tôi có cảm tưởng như chính mình là người quên mất cử chỉ lịch sự này và con người mắt sáng như sao kia phải lên tiếng để nêu gương tốt và cho tôi một bài học. Tôi bất giác lặp lại câu “Bonsoir, monsieur”*, và nhận được từ ông ta lời đáp như sau:

“Chúc ông ăn thật ngon miệng.” Rồi còn thêm vào: “Tôi tin rằng ở tuổi của ông người ta chúc như vậy cũng hơi thừa.”

•

Lời chào buổi tối (tiếng Pháp).

Nghĩ rằng một người mắt sáng như sao có thể tự cho phép mình xử sự khác thường nên tôi chỉ mỉm cười khẽ gật đầu, và tập trung sự chú ý vào đĩa xà lách cá mòi cơm ngâm dầu trộn cần tây người ta vừa bưng lên cho mình. Vì thấy khát tôi gọi thêm một chai bia Ale, lần này ông râu bạc cũng lên tiếng tán thưởng ngay, không sợ bị trách vô cớ xía vào chuyện người khác.

“Rất đúng”, ông ta bảo. “Ông đặt bia cho bữa tối là rất đúng. Bia làm dịu thần kinh và giúp ngủ ngon, trong khi rượu thường làm người ta kích động và khó ngủ, trừ khi đã uống đến say khướt.”

“Một điều trái ngược hoàn toàn với phương châm sống của tôi.”

“Tôi cũng nghĩ thế. - Mặc dù giấc ngủ đêm nay chúng ta có thể kéo dài tùy thích. Tàu không thể đến Lisbon trước trưa mai. Hay là ông xuống sớm hơn?”

“Không, thưa ông, tôi đi đến tận Lisbon. Một hành trình dài.”

“Có lẽ là hành trình dài nhất của ông từ trước tới giờ đấy nhỉ?”

“Nhưng chỉ là một chặng không đáng kể”, tôi nói mà không trả lời thẳng vào câu hỏi, “nếu so với những gì chờ đợi tôi sau đó.”

“Chà chà!” ông ta rụt đầu rụt cổ và nhướng mày làm bộ kinh ngạc một cách khôi hài. “Ông dự định làm một chuyến kinh lý hành tinh này và những cư dân thời hiện đại của nó.”

Khái niệm “hành tinh” ông ta dùng để chỉ trái đất gây cho tôi một ấn tượng đặc biệt, nhất là trong mối liên hệ với đôi mắt sao của ông ta. Thêm vào đó tính từ “thời hiện đại” đi kèm với “cư dân” gợi lên trong tôi một cảm giác mênh mông khó tả. Và cách nói chậm rãi rõ ràng của ông ta, cộng với nét mặt biến đổi phù hợp, có cái vẻ như khi người ta tiếp chuyện một đứa bé, nhưng là một đứa bé ở địa vị cao - nó hàm chứa chút gì đó châm biếm nhẹ nhàng nhưng nhân hậu. Biết rằng bề ngoài trông mình trẻ hơn tuổi, tôi không cự lại.

Ông ta từ chối không ăn xúp và ngồi thong dong đối diện với tôi, chỉ thỉnh thoảng bận rộn rót thêm nước Vichy* từ chai ra ly mình, một việc phải tiến hành khá thận trọng, vì toa tàu lắc lư rất dữ. Tôi tập trung vào việc ăn và chỉ hơi ngước nhìn ông ta chứ không trả lời. Nhưng rõ ràng ông ta không muốn câu chuyện chấm dứt ở đây, vì chẳng bao lâu sau ông ta lại lên tiếng:

•

Nước khoáng tự nhiên từ vùng suối nước nóng Vichy của Pháp.

“Chà, dù cho cuộc hành trình của ông có những cái đích xa xôi đến thế nào đi nữa, ông cũng không nên coi thường giai đoạn khởi đầu, chỉ vì nó là chặng đầu tiên. Ông đang trên đường đến một đất nước rất lý thú với lịch sử lâu đời, xứng đáng là cái nôi của tinh thần khám phá, không sợ phiêu lưu mạo hiểm, bởi trong những thế kỷ trước nó đã mở ra một số con đường có tính chất tiên phong. Lisbon, thành phố hy vọng sẽ được ông dành cho sự quan tâm nhiều hơn một chuyến viếng thăm cưỡi ngựa xem hoa, đã có thời là đô thị giàu sang nhất thế giới nhờ những chuyến thám hiểm đường biển - tiếc là ông không tới thăm nó từ năm trăm năm trước. Ông đã có thể thấy thành phố cư dân đông đúc ấy thơm lừng hương vô số gia vị được đưa về từ các xứ sở xa xôi bên kia đại dương, và có thể thấy vàng được xúc lên bằng xẻng. Đáng tiếc là theo đà thoái trào của lịch sử tất cả những giàu sang và các thuộc địa bên ngoài của nó đã gần như mất hết. Nhưng ông sẽ thấy, đất nước và con người ở đó vẫn rất đáng yêu. Tôi nhắc đến con người, bởi trong cái thú du lịch có chứa một phần đáng kể ham muốn khám phá những điều ta chưa được trải nghiệm về con người, nói nôm na là thói ham của lạ, ước mong được nhìn vào những cặp mắt khác, những gương mặt mới, được làm quen với những phong tục tập quán ta chưa từng biết. Hay ông có ý khác?”

Tôi còn có ý nào khác nữa? Chắc chắn là ông ta có lý, tôi đáp, khi cho rằng hứng thú du lịch một phần lớn bắt nguồn từ hình thức tò mò “ham của lạ” kia.

“Ở đất nước mà ông sắp tới”, ông ta tiếp tục, “ông sẽ gặp một sự hòa đồng chủng tộc rất đặc biệt, vô cùng phong phú và đa dạng. Dân cư thời cổ đại ở đó đã đa chủng rồi, như ông biết đầy, thổ dân Iberia kết hợp với dòng giống Celtic. Và trong hai ngàn năm trở lại đây đã có thêm đủ loại dân tộc từ người Phoenician, người Carthaginian, người La Mã, người Vandal, người Sue và người Tây Goth, nhưng đặc biệt là người A Rập và người Moor, góp mặt để hợp thành dân tộc ngày nay mà ông sẽ gặp - có lẽ không nên quên nhắc đến một chút pha trộn với dòng máu rất nhiều nô lệ da đen được đưa về đó từ cái thời cả dải bờ biển châu Phi còn là thuộc địa của xứ này. Ông không nên ngạc nhiên nếu gặp ở đó một loại tóc nhất định, một nét môi hơi dày, một ánh mắt thú vật u buồn nhẫn nhục. Song ông sẽ thấy yếu tố chủng tộc Moor-Berber chiếm ưu thế ở đó - ảnh hưởng của một thời gian dài dưới ách đô hộ của người A Rập. Kết quả cuối cùng là một giống dân không mấy lực lưỡng song rất đáng yêu: tóc sẫm màu, da hơi ngà ngà và vóc dáng có phần mảnh dẻ, với đôi mắt nâu sáng thông minh...”

“Tôi thành thực nóng lòng mong được làm quen với họ”, tôi đáp và thêm vào: “Xin được hỏi ông có phải người Bồ Đào Nha không, thưa ông?”

“Không ông ạ”, ông ta trả lời. “Nhưng tôi đã bén rễ ở đó từ lâu rồi. Kỳ này tôi đi Paris chỉ để giải quyết chút việc - một chuyến công tác. Điều tôi muốn nói là: Nếu để ý một chút ông sẽ tìm thấy dấu ấn A Rập- Moor thể hiện ra khắp nơi trong đặc thù kiến trúc của đất nước này. Tôi đặc biệt muốn giới thiệu trước với ông vẻ đẹp của những công trình kiến trúc lịch sử ở Lisbon. Lisbon, ông biết không, nằm ngay trung tâm một vùng địa chấn mạnh, chỉ riêng trận động đất lớn hồi thế kỷ trước đã chôn vùi mất hai phần ba thành phố xinh đẹp này. Nhưng ngày nay nó đã hồi sức và lại xứng đáng là một viên ngọc quý trong các đô thị lớn của thế giới, với những danh lam thắng cảnh mà tôi không đủ lời để ca tụng với ông. Địa điểm đầu tiên ông nên đến thăm là vườn bách thảo của chúng tôi nằm trên ngọn đồi phía Tây thành phố. Đó là khu vườn độc nhất vô nhị ở châu Âu, nhờ khí hậu đặc biệt của vùng này nên các loài thực vật cả nhiệt đới lẫn ôn đới đều sinh sôi nảy nở tốt. Khu vườn rộng lớn xanh um các loài thảo mộc từ thông xương cá, tre trúc, chỉ thảo, ngọc giá đến dừa cọ. Nhưng ông sẽ tận mắt nhìn thấy ở đó cả những loài cây không phải của giới thực vật hiện nay của hành tinh chúng ta, mà thuộc về một thời xa xưa trong dĩ vãng, ý tôi muốn nói đến loài dương xỉ. Ông hãy tới tận nơi và hãy chiêm ngưỡng những cây dương xỉ từ kỷ Than Đá*! Cái ấy còn lý thú hơn mọi bài học văn hóa lịch sử. Đó là chứng nhân của sự sống từ đại Cổ Sinh.”

•

Kỷ Than Đá (khoảng 358,9 - 298,9 triệu năm về trước) là kỷ thứ năm trong sáu kỷ của đại cổ Sinh (khoảng 541 - 252,2 triệu năm về trước), đại đầu tiên trong liên đại Hiển Sinh, một thời kỳ của niên đại địa chất trong đó đã có sự sống động vật phong phú.

Trong tôi lại trào dâng cái cảm giác mênh mông bất định mà những lời nói của ông ta lúc nãy đã một lần gợi lên.

“Nhất định tôi sẽ không bỏ lỡ dịp đến thăm nơi đó”, tôi hứa hẹn.

“Xin ông thứ lỗi”, ông ta cho rằng cần phải thêm vào, “vì tôi đã đường đột can thiệp trực tiếp và tìm cách hướng dẫn đường đi nước bước của ông. Ông có biết ông gợi cho tôi nhớ đến điều gì không?”

“Xin ông vui lòng tiết lộ cho tôi biết”, tôi cười đáp.

“Đến loài huệ biển.”

“Ông quá khen.”

“Chắc cái tên làm ông tưởng đó là một loài hoa. Trên thực tế huệ biển không phải là hoa, mà là một dạng động vật gắn liền với đáy biển sâu, chúng thuộc ngành động vật da gai và do đó có thể coi là nhóm động vật cổ nhất. Tôi có rất nhiều hóa thạch của chúng. Các loài động vật gắn chặt xuống nền đất nơi chúng sinh sống thường có dạng hoa, ý tôi muốn nói là dạng hình tròn đối xứng như kiểu bông hoa hay ngôi sao. Loài sao biển lông ngày nay, một hậu duệ của loài huệ biển thời trước, chỉ còn gắn với đáy biển bằng một cái cuống khi còn trẻ. Sau đó cái cuống tiêu đi, nó tự giải phóng để tha hồ vùng vẫy bơi lội và leo lên bờ biển. Xin ông thứ lỗi cho sự liên hệ này, nhưng trong mắt tôi ông giống như một bông huệ biển hiện đại, vừa tách mình ra khỏi cuống để lên đường kinh lý. Đối với một sinh linh chưa quen vận động, người ta cảm thấy cần có một vài lời khuyên... Nhân đây: Kuckuck.”

Trong một thoáng tôi tưởng ông ta đùa*, nhưng kịp hiểu ra rằng người ngồi đối diện, mặc dù hơn tôi rất nhiều tuổi, vừa tự giới thiệu tên mình.

•

Kuckuck tiếng Đức nghĩa là chim tu hú, loài chim bị mang tiếng xấu vì tập tính đẻ trứng gửi vào tổ loài chim khác. Thậm chí trong ngôn ngữ dân gian Đức người ta gọi tránh quỷ sứ là Kuckuck, “zum Kuckuck” là câu rủa thông tục, đại ý “Quỷ tha ma bắt mày đi”. Kuckuck còn là họ nhà sinh vật học Đức Moritz Kuckuck, tác giả cuốn sách ‘Giải pháp của vấn đề thuyết tự sinh’ (xuất bản ở Leipzig năm 1907).

“De Venosta”, tôi vội vã đáp với một cái cúi đầu hơi lệch, vì phía bên trái tôi người ta đang đưa lên món cá.

“Hầu tước de Venosta?” ông ta hỏi lại, chân mày hơi nhướng cao.

“Vâng”, tôi đáp nhanh, gần như thoái thác.

“Thuộc chi Luxembourg, phải không ạ. Tôi có hân hạnh được biết một người cô của ông bên nhánh La Mã, nữ bá tước Paolina Centurione, nhũ danh Venosta, thuộc chi Ý. Chi này về phần mình có dây mơ rễ má với nhà Szechenyis ở Vienna và như thế lại có họ xa với nhà Esterhazys ở Galantha. Ông có anh em họ hàng ở khắp nơi, thưa hầu tước. Xin ông đừng lấy làm lạ vì sự thông tỏ của tôi. Khoa học về phả hệ và dòng dõi là bộ môn yêu thích của tôi - hiểu theo nghĩa rộng cũng có thể coi đó là nghề nghiệp của tôi. Giáo sư Kuckuck”, ông ta hoàn chỉnh lời tự giới thiệu của mình, “chuyên ngành cổ sinh học và giám đốc Viện bảo tàng lịch sử tự nhiên ở Lisbon, một cơ sở chưa được nhiều người biết đến do tôi sáng lập ra.”

Ông ta rút ví lấy một tờ danh thiếp trao cho tôi, khiến tôi cũng phải đưa cho ông ta danh thiếp của mình, tức là của Loulou. Trên tờ danh thiếp của ông giáo sư tôi đọc thấy tên ông ta: Antonio José, học vị, chức vụ và địa chỉ nhà ông ta ở Lisbon, cổ sinh học là cái gì thì tôi đã đoán được lờ mờ qua những lời giải thích rất chuyên môn của ông ta về lĩnh vực này.

Hai chúng tôi đọc danh thiếp của nhau với thái độ trân trọng và quan tâm thực sự. Rồi chúng tôi người nọ cất mảnh giấy nhỏ của người kia đi, không quên cúi đầu tỏ ý cảm ơn.

“Có thể nói, thưa giáo sư”, tôi lễ phép thêm vào, “tôi thật sự may mắn khi được xếp ngồi bàn này.”

“Về phần tôi cũng vậy”, ông ta đáp. Cho tới lúc này chúng tôi vẫn trao đổi bằng tiếng Pháp; chợt ông ta lên tiếng hỏi:

“Nếu tôi không lầm thì ông cũng thạo tiếng Đức phải không, thưa hầu tước de Venosta? Theo chỗ tôi được biết thân mẫu ông xuất thân người vùng Gotha - tiện đây xin nói thêm rằng đó cũng là quê hương của tôi - và nhũ danh của bà là nam tước tiểu thư Plettenberg, có phải không ạ? Ông thấy đấy, tôi biết tương đối rõ. Vậy chúng ta có thể...”

Làm sao Louis có thể quên nói với tôi rằng mẹ chàng vốn dĩ là tiểu thư Plettenberg! Tôi lập tức ghi nhận thông tin mới này để bổ sung vào bộ nhớ còn trống trải của mình.

“Được chứ”, tôi trả lời và chuyển sang nói tiếng Đức theo đề nghị của ông ta. “Lạy chúa, hồi nhỏ tôi suốt ngày lải nhải tiếng Đức, không chỉ với Mama mà còn với anh xà ích Klosmann nhà chúng tôi.”

“Tôi thì”, Kuckuck đáp lại, “gần như đã quên mất tiếng mẹ đẻ, nên tôi rất mừng khi có cơ hội ôn lại một chút. Tôi đã năm mươi bảy tuổi, hai mươi lăm năm đã trôi qua kể từ ngày tôi đặt chân đến Bồ Đào Nha. Tôi đã kết hôn với một phụ nữ địa phương - nhũ danh của nhà tôi là da Cruz, tiện thể chúng ta đang bàn về họ tên - bà ấy mang dòng máu thuần chủng Bồ Đào Nha, và dân tộc này, nếu bắt buộc phải dùng ngoại ngữ thì họ có xu hướng thiên về tiếng Pháp hơn là tiếng Đức. Cả con gái chúng tôi, mặc dù rất yêu quý cha nhưng cháu nó cũng không chịu học tiếng cha đẻ và ngoài tiếng Bồ Đào Nha, chỉ thích liến thoắng tiếng Pháp. Tiện đây cũng xin nói thêm rằng cháu nó là một cô bé rất dễ thương. Chúng tôi gọi cháu là Zouzou.”

“Chứ không phải là Zaza?”

“Không, Zouzou. Đấy là tên gọi tắt của Suzanna. Thế Zaza là gọi tắt của tên gì?”

“Thú thật là tôi không biết ạ. Tôi chỉ thỉnh thoảng gặp cái tên này - trong giới nghệ sĩ.”

“Ông giao thiệp với giới nghệ sĩ?”

“Cũng như với nhiều giới khác. Bản thân tôi cũng hơi nghệ sĩ chút đỉnh, cụ thể là họa sĩ, đồ họa. Tôi là học trò của giáo sư Estompard, Aristide Estompard ở Học viện mỹ thuật.”

“Ôi, ông còn là nghệ sĩ nữa. Rất hân hạnh.”

“Còn ông, thưa giáo sư, chuyến đi Paris của ông hẳn là để phục vụ viện bảo tàng?”

“Ông đoán chẳng hề sai. Mục đích chuyến đi của tôi là để đàm phán mua lại của viện cổ sinh học ở đó một vài di tích xương quan trọng - xương sọ, xương sườn và xương bả vai của một loài heo vòi đã tuyệt chủng từ lâu, thủy tổ loài ngựa của chúng ta ngày nay sau nhiều bậc thang tiến hóa.”

“Sao cơ ạ, ngựa xuất thân từ heo vòi ư?”

“Và từ tê giác. Đúng thế, thưa hầu tước, con ngựa ông cưỡi đã trải qua rất nhiều hình thức khác nhau trong quá trình tiến hóa. Có những giai đoạn, mặc dù đã là ngựa nhưng chúng vẫn mang kích thước của xứ Liliput*. Ôi, chúng tôi có những cái tên rất bác học cho tất cả các trạng thái từ xưa đến cổ xưa của chúng, những cái tên đều ghép với gốc từ ‘hippos’*!, tức là ‘mã", đầu tiên là ‘Eohippos’ - dòng heo vòi ấy sống ở thế Thủy Tân*.”

•

Xứ sở tưởng tượng của người tí hon trong tác phẩm ‘Gulliver du ký’ của văn hào Jonathan Swift (1667 -1745).

•

Hippos tiếng Hy Lạp cổ có nghĩa là ngựa.

•

Thế Thủy Tân (khoảng 56-33,9 triệu năm về trước) là thế thứ hai của kỷ Đệ Tam Hạ (khoảng 66 - 23,03 triệu năm về trước), kỷ đầu tiên của đại Tân Sinh (khoảng 66 triệu năm về trước cho tới ngày nay).

“Thế Thủy Tân. Tôi xin hứa sẽ ghi nhớ khái niệm này, thưa giáo sư Kuckuck. Thế Thủy Tân ở vào thời kỳ nào vậy?”

“Mới gần đây thôi. Nó thuộc về đại Tân Sinh, khoảng một vài trăm nghìn năm trước*, khi động vật móng guốc bắt đầu xuất hiện. Còn điều này nữa, là nghệ sĩ có lẽ ông sẽ quan tâm, viện chúng tôi đang giao trách nhiệm cho các chuyên gia trong lĩnh vực của ông, các họa sĩ bậc thầy, dựa vào những mảnh xương thu thập được tái tạo lại hình ảnh các loài thú đã tuyệt chủng một cách trực quan sinh động nhất, kể cả loài người thời cổ đại.”

•

Tác giả nhầm lẫn, đúng ra là khoảng vài chục triệu năm về trước.

“Cả loài người!”

“Kể cả loài người.”

“Loài người ở thế Thủy Tân?”

“Cái ấy thì hơi khó. Chúng tôi phải thú thực là khởi thủy của loài người còn nằm trong bóng tối. Quá trình hình thành của loài người diễn ra tương đối muộn và hoàn chỉnh trong bối cảnh động vật có vú đã khá phát triển, điều đó về mặt khoa học đã rõ như ban ngày. Loài người hiện đại là kẻ sinh sau đẻ muộn, và thuyết Khởi Nguyên của Kinh Thánh hoàn toàn có lý khi khẳng định con người là đỉnh cao sáng tạo của tạo hóa. Chỉ có điều Kinh Thánh rút ngắn giai đoạn một cách quá thể*. Sự sống hữu cơ trên trái đất được ước lượng tuổi khoảng chừng năm trăm năm chục triệu năm*. Cho đến khi loài người xuất hiện thiên nhiên đã khá là đủng đỉnh.”

•

Theo Bài ca sáng thế trong Kinh thánh, Chúa tạo ra trời đất và muôn loài chỉ trong vòng bảy ngày.

•

Khoa học ở thời điểm hiện nay ước chừng sự sống hữu cơ trên trái đất có tuổi thọ lớn hơn nhiều, khoảng 3,5 tỉ năm.

“Những điều ông nói thật vô cùng hấp dẫn đối với tôi, thưa giáo sư.”

Đó là sự thật. Tôi hoàn toàn bị cuốn hút theo câu chuyện - ngay từ lúc này, và càng ngày càng tăng. Tôi lắng nghe người đàn ông ấy với tâm trạng hồi hộp và đầy hứng thú, say sưa mê mẩn đến nỗi quên cả ăn. Người ta bưng lên hết món này đến món khác, tôi lấy vào đĩa mình, cắt một miếng đưa lên miệng, nhưng hàm không dám nhai để khỏi bỏ sót lời nào, dao nĩa trễ nải trong tay vì mắt mải nhìn như dán vào khuôn mặt, đôi mắt sáng như sao của ông ta. Tôi không tìm được lời nào để tả cảm giác tập trung cao độ của mình, nó giúp tôi hút vào hồn tất cả những điều ông ta đã nói và sẽ nói. Bởi nếu không có nó, không có sự hấp thu tuyệt đối này thì liệu hôm nay đây, sau bao nhiêu năm trời, tôi có khả năng chép lại gần như đúng từng lời, thậm chí tôi tin rằng chính xác từng lời những điểm chính của cuộc đàm thoại này không? Ông ta nói về một dạng tò mò, mà ông ta gọi là ham của lạ, thành phần quan trọng tạo nên hứng thú du lịch, và trong đó, như tôi còn nhớ rõ, ẩn chứa một điều gì thách thức lạ kỳ, da diết xoáy vào cảm xúc. Chính sự thách thức ấy đã chạm vào những sợi tơ thầm kín nhất trong tôi, càng nghe ông ta diễn thuyết sự hưng phấn trong tôi càng mãnh liệt, mặc dù ông ta luôn luôn nói bằng giọng nhỏ nhẹ, khách quan, điềm đạm, thỉnh thoảng trên môi thấp thoáng nụ cười...

“Liệu sự sống có còn tồn tại được một thời gian dài như quãng thời gian nó đã trải qua không”, ông ta tiếp tục, “thì chẳng ai có thể nói trước được. Dĩ nhiên sự sống có sức chịu đựng dẻo dai vượt bậc, nhất là sự sống ở những hình thức cấp thấp. Ông có tin không, bào tử của một số vi trùng nhất định có thể sống sót sáu tháng trời trong vũ trụ ở nhiệt độ thấp tới âm hai trăm độ?”

“Đáng nể thật.”

“Song đồng thời, sự phát sinh và duy trì sự sống lại gắn liền với những điều kiện hạn chế ngặt nghèo không phải thời nào cũng có và không phải sẽ có mãi. Thời gian sự sống hiện diện trên một vì tinh tú chỉ có giới hạn. Sự sống không phải đã luôn luôn có từ trước tới nay và sẽ không luôn luôn có từ nay về sau. Sự sống có thời, nó chỉ tồn tại một giai đoạn mà thôi, và giai đoạn ấy nếu đem so với chiều dài các liên đại* thì chỉ là một khoảnh khắc thoáng qua.”

•

Liên đại là đơn vị phân chia lớn nhất về thời gian trong niên đại địa chất.

“Tôi ghi nhận chính thị điều này”, tôi bảo. Tôi dùng từ “chính thị” vì trong trạng thái hưng phấn cao độ tôi muốn sử dụng một từ thật cổ, thật trang trọng*. “Có một bài hát”, tôi thêm vào, “lời của nó như sau: ‘Hãy yêu đời đi, chừng nào ngọn đèn còn cháy sáng.’ Hồi nhỏ tôi đã được nghe và rất thích, nhưng giờ đây những lời ông nói về ‘khoảnh khắc thoáng qua’ mới giúp tôi thấm thìa ý nghĩa sâu xa của nó.”

•

Ám chỉ đoạn đầu của sách Phúc Âm Giăng trong Kinh Tân Ước: “Ban đầu có Ngôi Lời, Ngôi Lời ở cùng Thiên Chúa, và Ngôi Lời là Thiên Chúa. Chính thị Ngài ban đầu ở cùng Thiên Chúa...”

“Và sự sống hữu cơ mới gấp gáp làm sao”, Kuckuck nói tiếp, “trong việc phát triển giống loài, cứ như thể nó biết rằng ngọn đèn không cháy sáng vĩnh viễn. Điều đó thể hiện đặc biệt rõ trong giai đoạn sơ khai của nó. Ở kỷ Cambri - đó là cái tên chúng ta đặt cho thời kỳ hình thành địa tầng dưới cùng, lớp kết cấu sâu nhất của đại Cổ Sinh - dĩ nhiên giới thực vật còn rất nghèo nàn: mới có rong biển và tảo, ngoài ra chưa có gì khác. Sự sống phát sinh từ nước mặn, từ biển nguyên sinh ấm áp, ông phải biết thế. Nhưng giới động vật không xuất hiện ngay thành từng loài riêng rẽ, mà bắt đầu từ động vật xoang tràng, giun, động vật da gai, động vật chân khớp, tức là: tất cả các loài trừ động vật có xương sống. Có vẻ như trong năm trăm năm chục triệu năm thiên nhiên không cần đến năm chục triệu năm để cho những con động vật có xương sống đầu tiên bò lên cạn, vì lúc bấy giờ đã có một vài vạt đất nổi lên khỏi đại dương. Và rồi quá trình tiến hóa diễn ra với sự phân chia các loài nhanh đến nỗi chỉ trong hai trăm năm chục triệu năm tiếp theo trên con tàu Arche của già Noah đã góp mặt đầy đủ vạn vật cho tới loài bò sát - chỉ còn thiếu có chim và động vật có vú mà thôi. Và tất cả nhờ vào một sáng tạo của thiên nhiên, phát sinh từ khởi thủy và vẫn được thiên nhiên miệt mài áp dụng cho đến khi xuất hiện loài người.”

“Xin ông hãy nói cho tôi biết điều đó!”

“Ôi, đó chỉ là sự kết hợp các tế bào sống thành quần thể, thiên nhiên đã nảy ra sáng kiến không để các cục động vật nguyên sinh trong trong nhầy nhầy, phần tử sơ khai nhất của sự sống, tiếp tục tồn tại riêng lẻ mà, mới đầu còn ít, về sau hàng triệu triệu con tập hợp lại với nhau làm thành những tác phẩm cao hơn của sự sống, các động vật đa tế bào, các cá thể lớn hơn, và tạo ra cho chúng máu thịt. Cái mà chúng ta gọi là ‘xác thịt’, bị tôn giáo bài xích là yếu đuối và dễ sa ngã, là ‘thuần túy tội lỗi’, thực ra chẳng phải gì khác ngoài một tập hợp các phần tử hữu cơ đặc biệt nhỏ, các mô đa tế bào. Thiên nhiên đã vô cùng hăm hở thực hiện sáng kiến này, phát minh cơ bản vô cùng quý báu của nó - mặc dù thỉnh thoảng cũng có lúc nhanh nhảu đoảng, đôi ba lần nó đã sa đà vào những sáng tạo quá phóng túng và phải ân hận. Chẳng hạn như trong số động vật có vú nó đã cho phép sự sống phát triển với kích thước quá hạn lệ như ở loài cá voi xanh, một con to bằng hai chục con voi, một thứ quái vật khổng lồ không thể di chuyển và kiếm sống trên mặt đất. Thế là thiên nhiên phải đưa nó trả về biển, ở đó nó là cái thùng mỡ cá vĩ đại với chân sau, vây ngực và cặp mắt thoái hóa vô tích sự, cho con bú trong một tư thế hoàn toàn bất tiện, cả đời ăn tép, chịu một kiếp sống không có gì vui thú, trở thành con mồi cho ngành công nghiệp ép dầu. Nhưng cả trong thời kỳ sớm hơn rất nhiều, khi mới bắt đầu đại Trung Sinh, kỷ Tam Điệp*, từ lâu trước khi có một con chim tung cánh trên bầu trời hay một cái cây lá rộng xanh rờn dưới nắng, nó đã tạo ra những quái vật khổng lồ thuộc họ bò sát, đó là loài khủng long - những sinh vật tốn chỗ đến mức bất nhã trên trần thế. Một con vật như thế cao như cái nhà và dài như đoàn tàu, nặng đến bốn chục ngàn pound*, cổ nó vừa dài, vừa to như một cây dừa, còn cái đầu lại nhỏ đến mức nực cười so với toàn bộ thân thể. Cái thân thể to lớn quá hạn lệ này chắc phải ngu xuẩn lắm. Tuy nhiên nó rất hiền lành, hậu quả tất yếu của sự vụng về...”

•

Đại Trung Sinh (khoảng 252,2 - 66 triệu năm về trước) là đại thứ hai trong liên đại Hiển Sinh, bắt đầu bằng kỷ Tam Điệp (khoảng 252,2 - 201,3 triệu năm về trước).

•

Cân Anh, đơn vị đo khối lượng truyền thống của Anh, Mỹ và một số nước khác, 1 pound = 0,45359237 kg.

“Tức là không tội lỗi mấy, mặc dù rất nhiều xác thịt.”

“Tội lỗi vì ngu xuẩn thì không. Tôi còn muốn nói gì với ông về loài khủng long nữa nhỉ? Có lẽ điều này: chúng có xu hướng đứng thẳng người lên.”

Và Kuckuck ngước đôi mắt sáng như sao lên rọi thẳng vào tôi, dưới ánh mắt ấy tôi bỗng cảm thấy ngượng ngùng bối rối.

“Chà”, tôi lên tiếng với vẻ tự nhiên giả tạo, “những vị khổng lồ này hẳn không thể sánh với thần Hermes về mục đi đứng.”

“Sao tự nhiên ông lại nghĩ tới Hermes?”

“Xin lỗi giáo sư, nền giáo dục tôi được hưởng trong lâu đài của gia đình đặt nhiều giá trị vào thần thoại. Một sở thích cá nhân của gia sư tôi...”

“Hừm, Hermes”, ông ta đáp. “Một vị thần lịch lãm. - Tôi không uống cà phê”, câu này ông ta nói với bồi bàn. “Cho tôi thêm một chai Vichy nữa! - Một vị thần lịch lãm”, ông ta lặp lại. “Và rất cân đối về hình thức, không quá nhỏ, không quá lớn, vừa bằng kích thước con người. Một bậc thầy trong ngành xây dựng thời xưa* từng nói, ai muốn xây nhà phải nhận thức được hết sự hoàn hảo của cơ thể con người, vì cơ thể ấy chứa đựng những bí mật sâu kín nhất của sự cân đối về tỷ lệ. Các nhà thần bí theo thuyết tỷ lệ quả quyết rằng, con người - và như thế cả các vị thần linh trong hình dạng con người - nếu xét về kích thước thì đứng ở khoảng giữa thế giới vĩ mô và thế giới vi mô. Họ bảo rằng, con người nhỏ hơn khối vật chất lớn nhất trong vũ trụ, một ngôi sao đỏ khổng lồ, bao nhiêu lần thì cũng lớn hơn phần tử nhỏ nhất của một nguyên tử, một đốm vật chất mà người ta phải phóng đại lên hàng trăm tỉ lần mới mong nhìn thấy được, đúng bấy nhiêu lần.”

•

Ám chỉ Marcus Vitruvius Pollio, kiến trúc sư La Mã sống ở thế kỷ thứ I trước công nguyên.

“Thế mới biết đứng thẳng người lên thì ích lợi như thế nào, nếu không có được kích thước lý tưởng.”

“Cứ theo truyền thuyết”, người ngồi cùng bàn với tôi tiếp tục, “thì thần Hermes của ông trong tấm thân với kích thước lý tưởng cổ Hy Lạp còn có khá nhiều trí khôn nữa. Các tế bào não của ông ta, nếu người ta được phép nói về một vị thần như thế, hẳn phải có những câu trúc đặc biệt thông minh. Song nếu ta không hình dung ông ta được tạc từ đá hoa cương, nặn bằng thạch cao hay dùng toàn thức ăn thần linh bất tử, mà như một thân thể sống của một con người, thì ở ông ta cũng còn khối tàn tích của thiên nhiên từ thời cổ đại. Thật đáng kinh ngạc vì tay chân con người ta, khác với bộ não, trải qua quá trình tiến hóa vẫn còn hết sức thô sơ. Chúng vẫn mang đầy đủ tất cả các đốt xương mà người ta tìm thấy ở động vật nguyên thủy sống trên cạn.”

“Cái ấy mới thật là lạ, thưa giáo sư. Đó không phải là điều lạ lùng đầu tiên mà ông tiết lộ với tôi, nhưng chắc chắn là một trong những điều lạ lùng nhất. Những xương chân và tay của một con người mà lại như xương những loài động vật thô sơ nhất trên cạn thời nguyên thủy! Tôi không ghê sợ, tôi chỉ thấy rất lạ mà thôi. Tôi không nói đến đôi chân nổi tiếng của thần Hermes. Nhưng xin ông hãy tưởng tượng một cánh tay phụ nữ thon thả nuột nà, khi ta có cái diễm phúc được nó ôm ấp - quỷ tha ma bắt*, xin lỗi, tôi không có ý vô lễ với ông, nhưng hãy thử tưởng tượng xem...”

•

Trong nguyên bản là câu rủa “zum Kuckuck”, chỉ dịch lấy ý.

“Tôi có cảm tưởng, hầu tước thân mến, ông đặc biệt sùng bái tứ chi. Tư tưởng ấy cũng có mặt tích cực của nó, đó là ác cảm của một sinh vật tiến hóa cao đối vối loài giun không chân. Còn về phần cánh tay phụ nữ thon thả nuột nà, khi chiêm ngưỡng bộ phận này người ta không nên quên rằng nó chẳng qua cũng chỉ như cái cánh đầy móng vuốt của thủy tổ loài chim và cái vây ngực của loài cá mà thôi.”

“Vâng, vâng, trong tương lai tôi sẽ nghĩ đến điều này. Tôi có thể đảm bảo với ông rằng tôi sẽ không nghĩ một cách cay đắng hay ai oán mà còn thú vị là đằng khác. Nhưng tôi thường nghe người ta nói con người xuất thân từ loài khỉ cơ mà?”

“Hầu tước thân mến, ta nên nói thế này thì hơn: con người xuất thân từ thiên nhiên và có cội nguồn ở đó. Có lẽ không nên quá mù quáng nhấn mạnh vào sự giống nhau giữa giải phẫu cơ thể người và một số giống khỉ tiến hóa cao, điều đó đã bị người ta tranh thủ làm to chuyện nhiều rồi. Da heo và đôi mắt tròng đen, tròng trắng phân minh viền lông mi của chúng giống da và mắt con người hơn bất kỳ giống khỉ nào - chính vì thế thân thể trần trụi của con người thường làm người ta liên tưởng đến con heo. Song bộ não của chúng ta, xét về cấu trúc phát triển ở mức độ cao của nó, thì lại giống não chuột hơn cả. Những nét tương đồng về hình thức giữa người và thú, ông có thể gặp ở khắp mọi nơi. Ông có thể thấy ở người cả cá và cáo, chó và hải cẩu, diều hâu và cừu. Mặt khác, tất cả những gì thú vật trong ta chỉ muốn thể hiện, muốn hướng cái nhìn của chúng ta vào ngoại hình và phép màu đáng buồn che lấp nhân bản... Ôi đúng thế, người và thú có họ hàng gần gũi lắm! Nhưng nếu chúng ta muốn luận về nguồn gốc, thì quá trình con người xuất thân từ loài thú cũng tương tự như sự hình thành của hữu cơ từ vô cơ. Phải có cái gì đó góp mặt vào.”

“Góp mặt vào? Xin được hỏi đó là cái gì vậy?”

“Cái đó cũng tương tự như yếu tố tham gia vào quá trình hình thành hiện hữu từ hư vô. Ông đã nghe nói đến thuyết tự sinh bao giờ chưa?”

“Tôi đang rất tha thiết được nghe điều đó.”

Ông ta liếc mắt nhìn quanh rồi hạ giọng vẻ tin cậy - sự tin cẩn rõ ràng chỉ vì tôi là cái người ông tưởng, hầu tước de Venosta:

“Không phải chỉ có một, mà có tới ba vụ tự sinh: hiện hữu nảy sinh từ hư vô, sự sống thức tỉnh từ hiện hữu, và khởi sinh của loài người.”

Kuckuck ngừng lời uống một ngụm nước Vichy sau tiết lộ này. Ông ta cầm chiếc ly bằng cả hai tay, vì đoàn tàu đang vào khúc quẹo. Toa ăn đã thưa bớt người. Phần lớn bồi bàn nhàn tản đứng không. Sau bữa ăn bị bỏ bê, tôi nốc cà phê hết ly này đến ly khác, song đó không phải là nguyên nhân chính gây ra tâm trạng kích động ngày càng tăng trong tôi. Tôi ngồi vươn cổ về phía trước lắng nghe người đồng hành kỳ dị nói về hiện hữu, về sự sống, về con người - và về hư vô, từ đó tất cả đã sinh ra để rồi tất cả sẽ quay trở về đó. Không còn nghi ngờ gì nữa, ông ta bảo, chẳng phải chỉ sự sống trên trái đất có thời hạn, mà cả hiện hữu cũng thế - một khoảnh khắc thoáng qua giữa hư vô và hư vô. Hiện hữu không phải đã luôn luôn tồn tại và sẽ không tồn tại mãi mãi. Nó có khởi đầu và sẽ có kết thúc, và cùng với nó là không gian và thời gian, bởi chúng chỉ tồn tại nhờ hiện hữu và cũng qua đó mới có mối quan hệ gắn bó với nhau. Không gian, ông ta bảo, chẳng phải cái gì khác hơn trật tự hay mối liên hệ giữa các vật thể. Không có vật thể chiếm chỗ thì chẳng có không gian và cũng chẳng có thời gian, vì thời gian chỉ là trật tự các sự kiện được nhận biết thông qua sự tồn tại của vật thể, sản phẩm của chuyển động, từ nguyên nhân đến hậu quả, mà trình tự của nó quyết định phương hướng cho thời gian, không có nó thời gian sẽ không tồn tại. Nhưng không có không gian và không có thời gian - đó lại là hư vô. Hư vô là tĩnh lặng theo mọi nghĩa, là trạng thái ngưng đọng vĩnh hằng, và chỉ bị ngắt quãng tạm thời bởi sự hiện hữu của không gian-thời gian. Hiện hữu có thời hạn dài hơn sự sống, dài hơn nhiều liên đại; nhưng đến một lúc nào đó, đấy là điều chắc chắn, thời hạn ấy sẽ hết, và cũng chắc chắn như vậy, phải có một khởi đầu tương ứng với kết thúc kia. Vậy thì thời gian, sự kiện bắt đầu từ khi nào? Khi nào cái hữu cựa mình trong cử động đầu tiên để nảy ra từ cái vô do một chữ “sinh”, khái niệm đã mang trong lòng nó chữ “diệt” như một điều tất yếu? Có lẽ thời điểm Sinh cũng vừa mới đây thôi, và thời điểm Diệt chẳng còn bao lâu nữa - có lẽ chỉ vài tỉ năm thôi... Trong lúc ấy hiện hữu mở tiệc tưng bừng giữa những khoảng không gian bất tận, tạo tác của nó, những vực thẳm không đáy trống hoác xa vời trong vũ trụ băng giá. Và ông ta kể cho tôi nghe về sân khấu khổng lồ của bữa tiệc này, vũ trụ bao la, đứa con không bất tử của hư vô vĩnh cửu, lấp đầy bởi vô số vật thể, thiên thạch, vệ tinh, sao chổi, tinh vân, hằng hà sa số các vì sao nhờ tác động của lực hấp dẫn qua lại liên kết với nhau thành chòm, thành đám, thành các thiên hà và siêu thiên hà, mỗi một hệ hợp thành bởi vô số mặt trời bốc lửa với các hành tinh xoay quanh, những quầng khí loãng, những đám tinh vân lạnh lẽo gồm các mảnh vụn sắt, đá và bụi vũ trụ...

Tôi hồi hộp lắng nghe, biết rằng mình may mắn lắm mới được nghe những điều này: một sự ưu đãi nhờ cái danh quý tộc của tôi, nhờ tôi là hầu tước de Venosta và có bà cô là nữ bá tước Centurione ở Roma.

Dải Ngân Hà của chúng ta, tôi lắng nghe, chỉ là một trong hàng tỉ thiên hà, và, khiêm tốn thập thò tuốt bên rìa, cách trung tâm tới ba chục ngàn năm ánh sáng, là hệ mặt trời của chúng ta với một quả cầu lửa đã có thể gọi là to nhưng chẳng nhằm nhò gì so với các vì sao khác, được tôn xưng là “ông mặt trời” mặc dù chỉ xứng đáng với một quán từ không xác định, được một đám hành tinh xúm xít vây quanh trong đó có trái đất của chúng ta, mà mọi sướng khổ của nó gói gọn trong chuyển động tự quay quanh trục với tốc độ hàng ngàn dặm một giờ và quay quanh mặt trời mỗi giây hai chục dặm, từ chuyển động ấy mới có ngày và năm - thời gian của nó, hẳn thế, bởi còn có những thời gian hoàn toàn khác. Tỉ như Sao Thủy, hành tinh nằm gần Mặt Trời nhất, nó hoàn thành một vòng quay quanh mặt trời chỉ trong tám mươi tám ngày trái đất và cùng lúc ấy quay trọn một vòng quanh trục của mình, thành thử một ngày trên Sao Thủy dài bằng một năm. Qua đó có thể thấy thời gian tương đối nhường nào - cũng tương đối như khối lượng theo cách hiểu thông thường của chúng ta. Ví dụ ngôi sao trắng cặp kè với sao Thiên Lang, một thiên thể chỉ lớn gấp ba trái đất nhưng vật chất trong lòng nó ở trạng thái nén chặt đến nỗi một phần khối nặng bằng cả tấn của chúng ta. So với nó, đất đá và thân thể con người trên trái đất chỉ là thứ bọt bèo mong manh nhẹ bỗng.

Trong lúc trái đất xoay quanh mặt trời, tôi có cái may mắn được nghe, thì nó đồng thời kéo theo Mặt Trăng quấn quýt bên mình, và cả cái hệ mặt trời rất địa phương của chúng ta lại tham gia vào chuyển động của một nhóm các vì sao vẫn còn rất địa phương nhưng không lề mề chút nào - cả cái nhóm này về phần mình lại lướt đi với một tốc độ khủng khiếp trong lòng dải Ngân Hà, song chính nó, dải Ngân Hà của chúng ta, cũng tách ra khỏi các thiên hà chị em khác trong một chuyển động nhanh không thể tưởng tượng được ở một không gian, nơi tất cả các hình thức tồn tại phức hợp của các dạng vật chất xa lạ nhất này linh hoạt đến nỗi một mảnh lựu đạn văng ra khi nổ so với chuyển động của chúng cũng chẳng khác gì đứng yên, ở đó chúng ngày càng tách ra xa nhau, lao vào khoảng trống hư vô, trong cơn lốc chuyển động của mình truyền vào hư vô không gian và cả thời gian.

Chuyển động quay cuồng trong lòng nhau và xung quanh nhau này, sự tích tụ của sương mù thành vật thể, sự thiêu đốt, bùng cháy, nguội lạnh, vỡ tung, tan thành bụi, xô đẩy và rượt đuổi, sinh ra từ hư vô và đánh thức hư vô, cái hư vô có lẽ chỉ thích ngủ yên và chỉ đợi cho đến khi lại được ngủ yên - đó là hiện hữu, còn gọi là thiên nhiên, nó là một ở mọi nơi và trong tất cả. Tôi chớ nên nghi ngờ rằng toàn bộ hiện hữu, tất cả thiên nhiên chỉ là một thể thống nhất khép kín, bao gồm từ chất vô cơ đơn giản nhất đến sự sống phức tạp nhất, dù đó là người phụ nữ với cánh tay thon thả nuột nà hay thân hình của thần Hermes. Bộ não người của chúng ta, xương thịt của chúng ta cũng chỉ là sản phẩm lắp ghép từ các phần tử cơ bản làm nên các ngôi sao và bụi sao, những đám tinh vân tối lởn vởn trong khoảng không vũ trụ. Sự sống nảy sinh từ hiện hữu, như hiện hữu từ hư vô - sự sống, bông hoa của hiện hữu, có chung tất cả các chất cơ bản với thế giới vô cơ, không thể tìm thấy một chất nào chỉ thuộc về riêng mình nó*. Người ta không thể nói rằng nó khác biệt hẳn với hiện hữu thuần túy, thế giới vô cơ. Giữa sự sống và vô cơ không có một ranh giới rõ ràng. Tế bào thực vật có khả năng nhờ sự trợ giúp của tia sáng mặt trời tự biến đổi các khoáng chất trong đá sỏi thành nguồn sống nuôi dưỡng mình. Khả năng tự sinh của chất diệp lục cho chúng ta một ví dụ tiêu biểu về sự hình thành hữu cơ từ vô cơ. Các ví dụ ngược lại cũng không thiếu. Ta có thể nêu ra đây sự hình thành đá sỏi từ vỏ tảo silic. Núi đồi tương lai mọc lên từ biển, từ những vùng đáy sâu nhất, nơi các lớp trầm tích xương những loài sinh vật nhỏ li ti không ngừng âm thầm bồi đắp. Trong sự thay đổi trạng thái của tinh thể lỏng, ta có thể thấy nhãn tiền sự sống giả tạo chuyển từ thế giới vô cơ sang thế giới hữu cơ. Luôn luôn, khi chúng ta tưởng rằng bị thiên nhiên lừa phỉnh giả cách tạo ra hữu cơ trong cái vô cơ, như quá trình thăng hoa của lưu huỳnh hay sự kết tinh hoa đá trong tiết trời băng giá, thực ra nó chỉ muốn chúng ta lĩnh hội được rằng nó là một thể thống nhất mà thôi.

•

Quan điểm của Kuckuck dựa vào tinh thần thuyết nhất nguyên rất phổ biến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, cho rằng toàn bộ khả năng trí tuệ và tinh thần của con người đã có mầm mống trong thú vật, thậm chí trong vật chất vô cơ, và như thế con người có họ hàng với tất cả các phần khác của tạo hóa.

Bản thần hữu cơ cũng không có ranh giới rõ ràng giữa các hình thức sự sống của nó. Động vật biến thành thực vật khi nó ngồi trên một cái cuống và có dạng hình tròn đối xứng như một bông hoa; thực vật biến thành động vật khi nó bắt và ăn thịt côn trùng thay vì hút chất sống từ khoáng vật. Người ta thường nói con người xuất thân từ thú vật, kỳ thực đó là quá trình tự sinh với sự góp mặt của cái gì đó khó mà nêu đích danh, như bản chất của sự sống, như khởi nguồn của hiện hữu. Khó mà xác định được thời điểm khi con người đã là người và không còn là thú, hay không còn hoàn toàn là thú. Con người bảo tồn cái phần thú, cũng như sự sống bảo tồn cái vô cơ trong mình; bởi truy xét đến những viên gạch xây nhỏ nhất của nó, các nguyên tử, ta lại thấy cái không-còn hay chưa-là-hữu-cơ. Trong tận cùng cấu trúc của nó, trong lòng các nguyên tử mắt ta không nhìn thấy được, vật chất trốn chạy sang phía phi vật chất, không còn tính vật thể; bởi những gì diễn ra ở đó, nguyên tử là hình thức cấu tạo cao hơn của cái gì, điều đó gần như dưới mức hiện hữu, vì nó không có một vị trí nhất định trong không gian và cũng không chiếm một khoảng không gian đáng kể, như một vật thể đàng hoàng phải thế. Từ chỗ gần như không hiện hữu đã hình thành hiện hữu, để rồi lại từ đó chìm vào gần như không hiện hữu.

Toàn bộ thiên nhiên, từ những hình thức sơ khai đơn giản nhất, gần như còn phi vật chất, cho đến sự sống phát triển ở mức cao nhất, luôn luôn hợp quần và tồn tại cùng nhau - tinh vân trong vũ trụ, đá, giun và người. Đành rằng có nhiều loài động vật đã tuyệt chủng, ngày nay không còn thằn lằn bay và voi ma mút, nhưng cái ấy không ngăn cản việc bên cạnh con người vẫn tồn tại các động vật nguyên sinh không biến dạng, động vật đơn bào, trùng cỏ, vi sinh vật, thân thể tế bào của chúng chỉ có một cửa nạp vào và một cửa thải ra - chúng chẳng cần nhiều hơn thế để được coi là động vật, và để là người nói chung cũng chẳng cần hơn.

Đó là một câu đùa của Kuckuck, một lối đùa cay độc. Có vẻ như ông ta cho rằng khi tiếp chuyện một nhà quý tộc trẻ tuổi như tôi cần thêm vào một chút mỉa mai, và tôi cũng cười phụ họa, bàn tay run run đưa tách cà phê đen đường thứ sáu, không, có lẽ là tách thứ tám, lên miệng. Tôi đã nói ở trên và tôi lặp lại ở đây rằng tôi đang trong trạng thái hưng phấn cao độ, khắp người tràn ngập một cảm xúc mãnh liệt gần như vượt quá sức chịu đựng của tôi, khêu gợi lên bởi lời kể của người đồng hành ngồi cùng bàn về hiện hữu, sự sống, con người. Nói ra thì có vẻ kỳ cục, nhưng cảm xúc mãnh liệt đang chế ngự tôi rất gần với, hay nói đúng ra: nó chẳng phải điều gì khác hơn cái mà tôi khi còn trẻ con, hay nửa trẻ con, đặt cho cái tên mơ mộng “niềm vui lớn”, một công thức bí mật của sự trong trắng, đầu tiên chỉ là cách nói tránh đi một điều khó tả, song từ rất sớm đã mang trong mình ý nghĩa đam mê sâu rộng.

Có sự tiến hóa, Kuckuck nối lại mạch chuyện sau câu pha trò, không còn nghi ngờ gì nữa, từ người vượn Java đến Newton và Shakespeare là cả một chặng đường dài hướng lên trên. Nhưng trong thiên nhiên thế nào thì trong thế giới loài người cũng vậy: cả ở đây tất cả cũng được gom về một mối, tất cả các hình thái văn hóa và đạo đức, từ sớm nhất đến muộn nhất, từ ngu xuẩn nhất đến thông thái nhất, từ đơn sơ, tăm tối, hoang dại nhất đến phát triển nhất và tinh tế nhất, tất cả tồn tại song song ở mọi thời trên thế gian này, thậm chí cái tinh tế nhất còn đâm ra chán ghét bản thân, phải lòng cái đơn sơ và trở về mê muội đắm chìm trong hoang dại. Nhưng thôi không nói chuyện ấy nữa. Ông ta sẽ mặc kệ con người với số phận của mình và cũng không giấu giếm tôi, hầu tước de Venosta, cái điều làm cho dòng giống homo sapiens* khác biệt hẳn với tất cả các tạo vật khác của thiên nhiên, dù có sự sống hay vô tri vô giác, ông ta sẽ tiết lộ về cái điều có khả năng nhập vào, “góp mặt” vào lúc con người thoát thai khỏi con thú. Đó là nhận thức về khởi đầu và kết thúc. Chỉ bằng một lời như thế tôi đã nói ra được tất cả những gì là nhân bản, nó giúp tôi có thiện cảm với sự sống, vì rằng sự sống chỉ có một thời thôi, chớ nên nghĩ rằng tính nhất thời làm mất giá trị cuộc sống, ngược lại là đằng khác, chính nó là cái làm cho cuộc sống thêm quý giá, đáng kính và đáng yêu. Chỉ những gì một đi không trở lại, có khởi đầu và có kết thúc, mới hấp dẫn và gây được thiện cảm, nó có hồn cũng chính bởi vì nó nhất thời. Và như thế toàn bộ hiện hữu, vạn vật trong vũ trụ đều mang linh hồn của sự nhất thời; ngược lại hư vô là vĩnh cửu, vô hồn và không thiện cảm, hiện hữu đã thoát thai từ đó để gánh nhận những sướng khổ của mình.

•

Loài người hiện đại.

Tồn tại không có nghĩa là hạnh phúc, nó bao gồm cả sướng và khổ; và tất cả hiện hữu không gian-thời gian, tất cả vật chất trong vũ trụ, dù đã thức tỉnh hay còn chìm sâu trong giấc ngủ, đều tham dự vào sự sướng khổ này, vào những cảm thụ mà con người, chủ nhân một khả năng cảm thụ phát triển ở mức tinh tế nhất, để tích tụ lại thành một mối tình chung. - “Thành mối tình chung”, Kuckuck nhắc lại trong lúc chống tay xuống bàn đứng dậy, nhìn tôi bằng đôi mắt sáng như sao và gật đầu từ biệt.

“Chúc ngủ ngon, hầu tước de Venosta”, ông ta bảo. “Nếu tôi không lầm thì chúng ta là những thực khách cuối cùng còn ngồi ở đây. Đã tới giờ đi ngủ. Xin hãy để tôi nuôi hy vọng còn được gặp lại ông ở Lisbon! Nếu ông muốn tôi có thể dẫn ông đi một vòng giới thiệu viện bảo tàng của tôi. Chúc ông ngủ ngon! Và hãy mơ về hiện hữu và sự sống! Ông hãy mơ về bữa tiệc tưng bừng náo nhiệt của dải Ngân Hà, dòng sông bạc của chúng ta, sinh ra để chở sướng khổ cuộc đời! Ông hãy mơ về cánh tay thon thả nuột nà với những đốt xương cổ đại và về bông hoa đồng nội, sinh vật biết dùng tia nắng mặt trời chắt lọc sự sống từ vật chất vô cơ nuôi dưỡng cơ thể hữu cơ của mình! Và ông cũng đừng quên mơ về sỏi đá, hòn đá rêu phong nằm trong lòng suối từ hàng ngàn hàng ngàn năm nay, ngập trong nước lạnh, bị nước nhấn chìm, chồm qua sủi bọt trên đầu! Xin ông hãy dành thiện cảm ấm áp cho sự tồn tại của nó, một sự tồn tại tỉnh thức nhất của giấc ngủ sâu nhất, và ông hãy chuyển đến nó lời chào tạo hóa! Nó rất hạnh phúc, nếu tồn tại và hạnh phúc có thể nào hòa thuận cùng nhau. Chúc ông ngủ thật ngon!”

Chương sáu

Nói ra sợ chẳng ai tin, nhưng dù sẵn có lòng trân trọng và năng khiếu bẩm sinh đối với giấc ngủ phục hồi sức lực, trái với thói quen nhẹ nhàng tìm về xứ sở êm đềm ấy, quê hương của vô thức, và bất chấp tiện nghi tuyệt hảo của chiếc giường trong khoang hạng nhất, giấc ngủ lần này đã lẩn trốn và bỏ rơi tôi gần như suốt cả đêm tới tận lúc sớm mai. Sao trước khi đi ngủ, trước khi trải qua đêm đầu tiên của cuộc hành trình trên con tàu xinh xịch lao về phía trước, trong nhịp tàu đi dập dình, lúc khựng lại, lúc chồm tới, tôi dại dột uống nhiều cà phê đến thế? Làm như vậy khác gì tôi đã tự cướp mất giấc ngủ của mình, điều chỉ riêng sự dằn xóc trên đường chắc chắn không làm nổi. Liệu sáu hay tám tách cà phê đậm có làm tôi mất ngủ không, nếu chẳng có cuộc đàm thoại tình cờ với giáo sư Kuckuck, một cuộc nói chuyện vô cùng hấp dẫn, khơi dậy từ chốn sâu thẳm nhất trong tôi một niềm hứng thú không thể diễn tả bằng lời - tôi không muốn nói rằng điều đó tôi đã biết rõ ngay từ ngày ấy, đã tin chắc như ngày hôm nay - câu hỏi ấy xin được để ngỏ, vì các độc giả tao nhã (và lời thú tội này của tôi được viết ra duy nhất chỉ để phục vụ giới độc giả này mà thôi) chắc chắn đã tự biết rồi.

Tóm lại, đêm hôm ấy tôi nằm trằn trọc cho tới gần sáng trong bộ pyjama lụa (một bộ đồ như thế lúc đi đường có tác dụng bảo vệ thân thể tốt hơn chiếc áo ngủ dài, nhất là vì người ta phải tiếp xúc với những chăn đệm có lẽ chỉ được giặt giũ qua loa). Cả đêm không ngớt thở dài và liên tục trở người trong cố gắng vô vọng tìm một tư thế thuận tiện giúp tôi ngả mình vào vòng tay Morpheus*, đến khi rốt cuộc chợp được mắt thì tôi lại bị nhấn chìm trong những cơn mộng rối như mớ bòng bong, kết quả của một giấc ngủ chập chờn không sâu và không mang lại sự thư giãn mong đợi: Tôi thấy mình cưỡi trên bộ xương một con heo vòi phi dọc dải Ngân Hà, trong giấc mơ của tôi nó như một dòng sông thực sự với làn nước bạc văng tung tóe dưới móng con thú xương xẩu cõng tôi trên lưng. Tôi ngồi cứng ngắc rất khổ sở trên cột sống nó, hai tay bám chặt mấy rẻ xương sườn, cả người bị lắc qua lắc lại dữ dội theo nhịp phi giật cục - chắc hẳn đó là sự chuyển thể những rung động của đoàn tàu vào trong giấc mơ tôi. Song tôi lại cho rằng đó là tại tôi chưa được học cưỡi ngựa bao giờ, và tự nhủ mình phải bù đắp thiếu sót này ngay khi có dịp, để có thể thành công trong vai một chàng công tử con nhà. Đi ngược về phía tôi và loang loáng tụt lại hai bên, bì bõm lội trong dòng nước bạc là một đám người bé nhỏ áo quần sặc sỡ, những người đàn ông, đàn bà tí hon, duyên dáng với nước da ngà ngà và đôi mắt nâu láu lỉnh, họ gọi với theo tôi bằng một ngôn ngữ tôi không hiểu - chắc rằng đó là hình dung của tôi về tiếng Bồ Đào Nha. Nhưng có một người phụ nữ trong số họ gọi to bằng tiếng Pháp: “Kìa, người lữ hành hiếu kỳ đấy!”, và vì cô nói tiếng Pháp nên tôi nhận ra cô là Zouzou, trong khi cánh tay thon thả để trần đến tận vai của cô lại bảo tôi rằng đấy có lẽ - hay đồng thời - là Zaza. Tôi dốc hết sức kéo sườn con heo vòi mong nó đứng lại để tôi trèo xuống, vì tôi rất muốn nhập bọn với Zouzou hay Zaza và trao đổi với cô về sự cổ xưa của những đốt xương trong cánh tay đẹp tuyệt của cô. Nhưng con thú tôi cưỡi bướng bỉnh chồm lên hất tôi ngã nhào xuống dòng nước bạc của dải Ngân Hà, khiến cho những người tóc đen ở đó, kể cả Zouzou hay Zaza, phá lên cười khanh khách, và giấc mơ của tôi tan theo tiếng cười ấy để nhường chỗ cho những tưởng tượng không kém phần hoang đường trong bộ não chập chờn giấc ngủ không thư giãn của tôi. Chẳng hạn tôi mơ thấy mình bò lồm cồm bốn vó trên bờ biển dốc trơn tuột, ; kéo theo sau lưng một cái cuống dài thẳng tắp, lòng thấp thỏm lo âu không biết mình là động vật hay thực vật - một nỗi lo pha lẫn niềm tự hào liên quan tới cái tên đẹp “huệ biển”. Vân vân...

•

Theo thần thoại Hy Lạp, Morpheus là vị thần cai quản các giấc mơ, con trai của thần ngủ Hypnos.

Cuối cùng, đến tận lúc ban mai tôi mới thoát được các giấc mơ và chìm vào giấc ngủ say, khi tỉnh dậy thì trời sắp trưa và tàu đã gần tới Lisbon, không thể nghĩ đến chuyện ăn điểm tâm nữa, tôi chỉ còn đủ thì giờ để rửa ráy sơ sơ và sử dụng vài món đồ đẹp tuyệt đựng trong cái xắc tay bằng da cá sấu của mình. Chẳng thấy bóng dáng giáo sư Kuckuck đâu, cả trên sân ga huyên náo lẫn ngoài quảng trường trước cửa nhà ga rất đẹp mang phong cách kiến trúc Moor*, nơi tôi theo chân người phu vác hành lý tới chỗ một cỗ xe độc mã mui trần. Hôm ấy là một ngày nắng ráo, trời trong nhưng không quá nóng. Gã xà ích trẻ tuổi nhận chiếc vali của tôi từ tay người phu khuân vác và xếp lên xe cạnh chỗ ngồi của mình. Anh ta chẳng khác gì những người đi trẩy hội trên dải Ngân Hà đã cười nhạo vụ ngã ngựa của tôi từ lưng con heo vòi: dáng người mảnh khảnh, gương mặt với nước da ngà ngà hệt như miêu tả chung của giáo sư Kuckuck, một điếu thuốc lá vắt vẻo giữa cặp môi hơi dẩu ra dưới hàng ria mép xoắn cong, chiếc mũ vải tròn đội lệch trên mái tóc sẫm màu bù xù xõa xuống thái dương, và đôi mắt nâu thông minh không uổng công bắn ra những tia sáng tinh nghịch. Bởi tôi chưa kịp nói tên cái khách sạn mình đã đánh điện đặt chỗ trước khi lên đường thì anh ta đã tự động áp đặt cho tôi một cách rất tài khôn: “Savoy Palace”. Anh ta đánh giá tôi thuộc hạng khách của nhà trọ này, trong con mắt anh ta tôi phải ở đó mới xứng đáng, và tôi chỉ có thể đồng tình với quyết định của anh ta bằng một câu “Chính xác”*, câu trả lời ngắn gọn làm anh ta phì cười và vừa nhái lại bằng giọng trọ trẹ vừa nhảy lên ngồi trên bục xà ích vung dây cương quất cho con ngựa một roi. “Chính xác - chính xác”, anh ta còn khoái chí lặp lại nhiều lần nữa bằng giọng ngân nga như hát trên quãng đường ngắn ngủi tới khách sạn. Xe chạy qua vài con phố hẹp thì đã thấy một đại lộ dài rộng thênh thang mở ra trước mắt chúng tôi, Avenida da Liberdade, một trong những đường phố bề thế nguy nga nhất mà tôi từng thấy, có tới ba làn đường: ở giữa là dải đường chính tấp nập ngựa xe, chạy song song hai bên là hai đại lộ lát đá phẳng phiu dành cho người đi bộ, viền quanh bằng những bồn hoa cây cảnh, tượng đài và giếng phun nước đẹp tuyệt vời. Nằm kế bên đường phố chính lộng lẫy ấy là nơi nghỉ trọ của tôi, quả thực không khác gì một cung điện, và ở đó tôi được đón tiếp khác xa một trời một vực với cái lần tôi bước chân vào tòa nhà phố Saint-Honoré ở Paris dạo nào!

•

Moor là từ chung chỉ dân du mục cổ ở Bắc Phi, thời Trung cổ từng chiếm bán đảo Iberia một thời gian dài và để lại dấu ấn văn hóa - nghệ thuật sâu đậm ở đó.

•

Tiếng Pháp trong nguyên bản, như tất cả những chữ in nghiêng trong chương này. Trường hợp đặc biệt sẽ có chú thích riêng.

Cùng một lúc có tới ba bốn nhân viên mặc đồng phục đính ngù kim tuyến và tạp dề màu lục xúm tới chiếc xe ngựa chở tôi, hối hả dỡ hành lý, túi xách, áo choàng, chăn ủ chân cứ như thể không được phép bỏ phí một phút nào, và trong nháy mắt họ đã tha lôi tất cả vào khách sạn trước cả tôi, khiến tôi chỉ việc thảnh thơi như người đi dạo, cây ba-toong bịt bạc với tay cầm bằng ngà voi khoác hờ hững trên cánh tay, ung dung đi qua đại sảnh tới quầy tiếp tân, ở đó không có ai đỏ mặt và cũng không ai thì thầm ra lệnh cho tôi “Lùi lại! Anh hãy lùi hẳn lại đằng kia!” mà, đáp lại lời xưng tên của tôi là một nụ cười thấu hiểu, một động tác nghiêng mình niềm nở đón chào, lời đề nghị nhỏ nhẹ nhất trần đời xin quý khách vui lòng điền những thông tin tối thiểu vào tờ khai đăng ký... Một quý ông mặc lễ phục com lê vạt xéo lễ phép hỏi với vẻ quan tâm chân thành nhất, liệu tôi đi đường có đầy đủ tiện nghi và thoải mái không, rồi đưa tôi lên lầu một dẫn vào một không gian khép kín gồm phòng khách, phòng ngủ và buồng tắm lát gạch men dành sẵn cho tôi. Tôi sướng rơn khi thấy mấy gian phòng xa hoa với cửa sổ hướng về phía đại lộ, nhưng gắng không để lộ ra nét mặt. Sự mãn nguyện hay đúng hơn niềm hân hoan mà vẻ đẹp hoành tráng mà chỗ nghỉ trọ vương giả này mang đến cho tôi chỉ thể hiện ra bằng một cử chỉ khoan dung rất bề trên cho phép người đi cùng rút lui. Còn lại một mình trong lúc chờ hành lý, tôi chạy quanh một vòng khám phá hết các phòng với một niềm vui con trẻ lẽ ra tôi không được phép để lộ cả với chính bản thân mình.

Tôi đặc biệt vừa ý với trang trí nội thất của mấy bức tường phòng khách: những mảng tường lớn trát thạch cao nhẵn thín đóng khung trong các đường gờ nổi mạ vàng luôn luôn được tôi đề cao hơn tường dán giấy bình dân, thêm vào đó là những cánh cửa rất cao trắng muốt cũng viền hoa văn khảm vàng, thụt sâu trong khung cửa dày tạo cho gian phòng một vẻ đặc biệt cung điện và vương giả. Phòng khách rất rộng được chia thành hai không gian nhỏ cách nhau một bức tường với cửa vòm, nó tách riêng từ gian chính ra một phần nhỏ hơn thích hợp với chức năng phòng ăn trong trường hợp chủ nhân gian phòng có ý định dùng bữa một mình. Ở đó, từ một cái đế hình tứ giác lệch gắn trên tường thòng xuống khá thấp một chùm đèn pha lê lấp lánh, rất ngoạn mục trong mắt tôi. Sàn nhà trải gần kín những tấm thảm dày mềm mại màu sắc sặc sỡ, chỉ đôi chỗ lộ ra một khoảnh nền nhẵn bóng. Vài bức họa xinh xắn trang trí những bức tường giữa trần nhà và các khung cửa lộng lẫy, thậm chí mảng tường phía trên cái tủ thấp chân quỳ chưng cái đồng hồ quả lắc và cái bình sứ Tàu còn treo cả một bức gấm thêu diễn tả cảnh cướp cô dâu trong thần thoại. Mấy chiếc ghế bành kiểu Pháp hờ hững vây quanh một chiếc bàn hình bầu dục lót đăng ten dưới mặt kính, bên trên đã đặt sẵn phục vụ khách một giỏ trái cây các loại cùng dao nĩa dùng để ăn hoa quả, kèm thêm một đĩa bánh quy và một cái thau rửa tay lịch sự - được hiểu như là nhã ý của ban lãnh đạo khách sạn, bằng chứng là tấm danh thiếp của họ thò ra giữa hai quả cam. Cạnh đấy là một tủ kính nhỏ trưng bày đồ trang trí linh tinh, tượng sứ đủ loại từ các chàng hiệp sĩ ga lăng ở mọi tư thế đến các công nương váy bồng, trong đám có một nàng tấm váy rách toạc một đường phía sau để lộ bộ mông tròn lẳn mà cô ả luống cuống quay lại tìm cách che giấu, một cảnh tượng khá lả lơi. Rồi thì đèn bàn chụp chao lụa, đèn tường được đỡ bằng những cánh tay đòn đồng thau cầu kỳ như những tác phẩm điêu khắc gắn vào tấm đế mỏng manh, một chiếc ghế dài lót đệm trên đặt gối lụa chăn nhung hoàn chỉnh nội thất cả gian phòng, quang cảnh làm tôi mãn nguyện không thua gì phòng ngủ xa hoa trong gam màu xanh xám với chiếc giường lớn căng màn tuyn mỏng, bên cạnh đó là chiếc ghế bành đọc sách tay vịn rộng như mời mọc lữ khách thư giãn giây lát, với tấm thảm dày nuốt hết mọi tiếng động trải kín mặt sàn, với giấy dán tường kẻ sọc màu lam nhạt có tác dụng làm dịu thần kinh, với tấm gương đứng cao, với ngọn đèn bóng thủy tinh mờ, chiếc bàn trang điểm, những cánh cửa tủ rộng trắng tinh tay nắm đồng thau sáng chóe...

Hành lý của tôi được đưa lên. Lúc ấy tôi đã làm gì có người hầu riêng như một vài giai đoạn sau này. Tôi tự soạn ra mấy món đồ cần dùng xếp vào ngăn kéo cái tủ Ăng lê, treo vài bộ com lê lên mắc áo, tắm rửa sạch sẽ và sửa soạn dung mạo, một việc làm có ý nghĩa đặc biệt khác thường đối với tôi. Nó luôn luôn khiến tôi có cảm giác như một diễn viên trong lúc hóa trang, mặc dù ngoại hình trẻ lâu của tôi không bao giờ cần đến sự hỗ trợ của mỹ phẩm. Tươi tỉnh trong bộ đồ lót mới thay và trang phục bằng vải len mỏng nhẹ phù hợp với khí hậu ấm áp ở đây, tôi thơ thới xuống phòng ăn và, đói ngấu sau một bữa tối trên đường bị bỏ bê vì mải nghe và một bữa điểm tâm bị ngủ quên, tôi chiếu cố đến bữa sáng muộn thịnh soạn với ragout nhồi sò nướng, thịt bò bít tết nướng vỉ và bánh trứng phồng trên nền sô cô la, một cách hết sức tận tụy. Nhưng tâm trí tôi, bất kể sự cần mẫn trong khi ăn, vẫn để cả ở cuộc trò chuyện tối hôm qua mà nội dung lý thú của nó đã ngấm sâu vào nhận thức của tôi. Hồi ức về cuộc nói chuyện ấy gợi lên một hứng thú lớn gắn liền với niềm sung sướng về cuộc đời mới quý phái của tôi, và cái làm tôi bận tâm hơn cả bữa ăn sáng là câu hỏi, không biết hôm nay tôi đã nên liên lạc ngay với giáo sư Kuckuck chưa - có lẽ cách đơn giản nhất là tới tận nhà riêng ông ta, không chỉ để hẹn ngày đi thăm viện bảo tàng mà còn, và cái này mới là lý do chính, để làm quen với Zouzou.

Song thăm viếng đường đột kiểu ấy thì chẳng khác gì bỏ bom người ta, nên tôi nén lòng dời cú điện thoại gọi cho ông ta sang ngày hôm sau. Vẫn còn hơi thiếu ngủ, tôi quyết định giới hạn hoạt động ngày hôm nay của mình ở chỗ tham quan một vài nơi trong thành phố, và lên đường ngay sau khi uống xong cà phê. Việc đầu tiên tôi làm là gọi một cỗ xe ngựa trước cửa khách sạn và bảo chở mình đến Praça do Comércio nơi có trụ sở ngân hàng của tôi, gọi là Banco do Comércio, bởi tôi dự định dùng tờ tín dụng thư đang nằm yên trong ví rút khoản tiền đầu tiên để trang trải tiền khách sạn và các chi phí khác. Praça do Comércio, một quảng trường rất bề thế nhưng yên tĩnh, một mặt mở ra bến cảng thực chất là cái vịnh thoai thoải ăn lõm vào bờ con sông Tejo, ba mặt kia được bao vây bởi các dãy nhà với hành lang vòm cuốn và các lối đi rợp bóng cây, là nơi đặt trụ sở hầu hết các cơ quan trọng yếu, thuế vụ, bưu chính, văn phòng các bộ, các ngành và cả ngân hàng có tên trong tờ tín dụng thư của tôi. Ở đó tôi được một người đàn ông râu đen dáng điệu đáng tin cậy, tác phong lịch thiệp tiếp, ông ta trần trọng cầm giấy tờ tôi đưa và mẫn cán thực hiện yêu cầu của tôi, bàn tay thành thạo điền vào sổ sách và lễ phép trao cho tôi cây bút để tôi ký giấy biên nhận. Tôi điềm nhiên vẽ lên tờ biên lai một bản sao giống như in cái tên đẹp tuyệt của mình với nét chữ sin sít nghiêng về bên trái bọc trong cải vòng cung hình ô van mà không cần đến một cái liếc mắt nhìn vào chữ ký mẫu của Loulou ở trang bên. “Một chữ ký độc đáo”, người viên chức không nhịn được một lời nhận xét. Tôi mỉm cười nhún vai. “Gần như một dạng thừa kế-di truyền”, tôi trả lời gần như phân trần. “Từ nhiều thế hệ nay người trong dòng họ nhà tôi đã ký như thế.” Ông ta nhã nhặn cúi chào, và tôi rời khỏi nhà băng với cái ví da thằn lằn căng đầy Milreis*.

•

Milreis là một đơn vị tiền tệ cũ của Bồ Đào Nha, 1 Milreis = 1.000 Reis.

Từ chỗ đó tôi đi sang bưu điện gần ngay đấy và thảo bức điện sau gửi về lâu đài Monrefuge: “Ngàn lời chào gửi ba me, đã đến nơi bình an vô sự, nghỉ tại khách sạn Savoy Palace. Lặn ngụp trong các ấn tượng mới mẻ, hy vọng sớm có dịp kể rõ hơn trong thư. Nhận thấy dấu hiệu chuyển biến về tư tưởng từ trước tới nay e không phải lúc nào cũng đúng đường. Rất biết ơn ba me - Loulou.” Lo xong việc này tôi bước qua một dạng cổng chào hay đài kỷ niệm lớn ở đầu đối diện với mặt trông ra cảng nối liền quảng trường thương mại với một trong những đường phố đẹp nhất của thành phố, Rua Augusta, để thực hiện tiếp một cuộc thăm viếng theo nghĩa vụ. Lẽ dĩ nhiên, tôi nghĩ, đã đến đây thì một cuộc diện kiến với đại sứ toàn quyền Luxembourg ở xứ này là một việc làm phải đạo và chắc chắn hợp ý ba me tôi. Nghĩ là làm. Chẳng cần hỏi han đôi hồi xem vị đại diện ngoại giao của quê hương mình, một ngài von Hüon nào đó, và phu nhân ông ta có nhà không, tôi chỉ đơn giản đưa cho lão gia nhân ra mở cửa hai tấm danh thiếp, trên đó tôi đã ghi địa chỉ tạm thời của mình ở đây, và nhờ lão trình lên các vị chủ nhân, Monsieur và Madame von Hüon. Đó là một người đàn ông đã cao tuổi với mái tóc bạc xoăn tít, tai đeo khuyên, cặp môi hơi dày và ánh mắt cam chịu nhẫn nhục như thú vật khiến tôi nghĩ ngay đến dòng máu pha trộn nhiều huyết tộc của người dân ở đây và bất giác có cảm tình với ông ta. Khi ra về tôi gật đầu chào lão với vẻ thân thiện đặc biệt, vì ở một chừng mực nào đó lão là di vật của một thời đại hoàng kim, cái thời xứ này còn vô số thuộc địa và độc quyền buôn bán gia vị khắp thế giới. Trở về Rua Augusta tôi theo con đường nhộn nhịp người xe đi tiếp lên trên tới một quảng trường mà người gác cổng khách sạn đã quảng cáo với tôi là nơi đáng thăm thú nhất của thành phố, Praça de Dom Pedro Quarto, nhưng trong dân gian vẫn thường được gọi là “O Rocio”. Để độc giả dễ hình dung xin giải thích thêm rằng, Lisbon được vây bọc bởi địa hình đồi núi với độ cao đáng kể, trên đó, dọc theo những con đường thẳng tắp của khu phố mới, cả bên trái lẫn bên phải gần như mọc lên từ sườn núi những ngôi nhà trắng xóa của các dãy phố sang trọng. Tôi biết rằng nhà giáo sư Kuckuck cũng ở đâu đó trong những khu biệt thự cao cấp ấy, nên đặc biệt để mắt tìm kiếm và còn hỏi cả một viên cảnh sát (tôi rất thích bắt chuyện với cảnh sát), bằng tay chân nhiều hơn bằng lời, xem Rua João de Castilhos ở đâu - đó là cái tên phố tôi đọc được trên danh thiếp của Kuckuck. Anh ta giơ tay chỉ lên khu vực các dãy phố biệt thự trên cao và hăng hái giải thích thêm bằng tiếng địa phương, trong tai tôi xì xồ khó hiểu không khác gì tiếng nói nghe thấy trong mơ, cái gì đó như là xe điện, cáp treo và xe thổ mộ do la kéo, rõ ràng có ý tốt hướng dẫn cho tôi về phương tiện vận chuyển. Tôi cảm ơn anh ta nhiều lần bằng tiếng Pháp cho cái thông tin ở thời điểm này chưa mấy thiết thực, và anh ta kết thúc cuộc trao đổi ngắn ngủi nhưng giàu cử chỉ và không kém phần thân thiện bằng cách đặt tay lên vành mũ mùa hè chào theo lối quân sự. Được nhận cử chỉ bày tỏ lòng trân trọng của người giữ gìn an ninh trật tự chất phác trong bộ đồng phục cảnh sát đỏm dáng mới thú làm sao!

Xin cho tôi được đưa ra tuyên ngôn chung này để ca ngợi những kẻ may mắn vượt ra ngoài khuôn khổ tầm thường, không ngừng và ngay cả trong những tình huống tưởng như thông thường nhất vẫn thể hiện một mức độ cảm thụ cực kỳ cao, món quà các bà tiên tặng cho y từ lúc chào đời. Không còn nghi ngờ gì nữa, năng khiếu này có ý nghĩa như là một sự tăng cường nhạy cảm, một điều đối lập với sự chai lì, và đi kèm với nó là rất nhiều khả năng tổn thương tâm lý mà những kẻ tầm thường khác không bao giờ biết đến. Song tôi vẫn sung sướng đón nhận món quà này của số phận, mà niềm vui và tình yêu cuộc sống nó mang lại thừa sức bù đắp những nhược điểm - nếu có thể coi nhạy cảm là nhược điểm -, bởi nó chính là khả năng đồng cảm với những rung động nhẹ nhất của cuộc đời, phù hợp một cách diệu kỳ với cái tên từng khiến cha đỡ đầu Schimmelpreester có lúc buông lời cay đắng, cái tên đầu tiên và cũng là tên thật của tôi - cụ thể là Felix* - có thể nói đó là cái tên xứng đáng nhất với tôi.

•

Felix tiếng Latinh có nghĩa là may mắn, hạnh phúc.

Kuckuck mới đúng làm sao khi nhận xét rằng lòng ham muốn sôi sục trước những điều chưa từng biết đến về con người là thành phần chính làm nên thú du lịch của chúng ta! Tôi quan sát một cách vô cùng hứng thú đám đông trên đường phố giao thông tấp nập, nhìn không chán mắt những mái tóc đen, những cặp mắt linh hoạt, và lối nói liến thoắng của người miền Nam kèm theo rất nhiều cử chỉ phụ họa của bàn tay, và cũng không bỏ lỡ cơ hội tiếp xúc với họ. Mặc dù tôi biết tỏng tên cái quảng trường mình muốn đến nhưng thỉnh thoảng tôi vẫn làm bộ hỏi đường một khách bộ hành hay một người bản địa, cả đàn bà trẻ con, thị dân và thủy thủ - chỉ để, trong lúc nghe câu trả lời gần như luôn luôn lịch sự và rất tận tình, quan sát nét mặt và cử chỉ của họ, lắng nghe ngôn ngữ lạ tai của họ thường là những tiếng xì xồ ngoại lai bằng giọng hơi khàn, và rồi chia tay họ trong thiện cảm. Tôi cũng đặt một món tiền, độ cao của nó có thể làm cho người ta kinh ngạc, vào cái đĩa của một người mù ngồi trên vỉa hè dựa lưng vào tường nhà với một tấm bìa các tông nguệch ngoạc mấy dòng thông báo về khuyết tật của mình, và còn cho một ông già khác, một người đàn ông mặc áo choàng gài bội tinh nhưng không có cổ cồn và đi giày rách bươm, một khoản tiền còn cao hơn khi ông ta lầm bầm lên tiếng hỏi xin. Ông ta tỏ ra rất cảm động và để rơi mấy giọt nước mắt khi nghiêng người lễ phép cảm ơn tôi, cử chỉ để lộ ra rằng, dù sa ngã do những yếu mềm tính cách loại nào chăng nữa, nhưng trước khi rơi vào cảnh khốn cùng chắc chắn ông ta phải thuộc về tầng lớp cao trong xã hội.

Khi tôi rốt cuộc đến được quảng trường “Rocio” rộng thênh thang với hai giếng phun nước bằng đồng, đài kỷ niệm cao chót vót, và nền đường lát đá màu ghép thành hình những làn sóng cuồn cuộn chảy xuôi về bốn phía, tôi càng có nhiều cơ hội hơn để bắt chuyện hỏi han những người đi dạo phố và nhàn tản ngồi phơi nắng trên thành giếng phun nước: về những tòa nhà cao vượt khỏi dãy phố bao quanh quảng trường, in lên nền trời xanh đẹp như tranh, về di tích đổ nát của một ngôi nhà thờ gothic cổ và về một công trình kiến trúc mới mọc lên bên cạnh đó, tòa thị chính của thành phố, hay còn được gọi là Municipio. Bên dưới khép lại một phía quảng trường là mặt tiền nhà hát, trong khi hai phía kia được bao bọc bởi từng dãy cửa hàng, tiệm cà phê, tiệm ăn san sát. Và tôi, trong vai một khách bộ hành ham tìm hiểu, sau khi tạm thời thỏa mãn hứng thú tiếp xúc với đủ các thành phần cư dân của thành phố lạ nhiều dáng vẻ này, dừng chân trong một tiệm cà phê để nghỉ mệt và uống một ly trà.

Bên cạnh bàn tôi ngồi, có vẻ cũng đang lúc nghỉ chân giải khát, là một bộ tam lập tức thu hút sự chú ý kín đáo của tôi. Họ gồm có hai người phụ nữ, một đã cứng tuổi một còn rất trẻ, có nhiều khả năng là hai mẹ con, được sự tháp tùng của một người đàn ông chưa tới tuổi trung niên đeo kính và mũi diều hâu, dưới vành mũ panama mái tóc dài nghệ sĩ lòa xòa rủ xuống trùm kín cổ áo. Cứ theo độ tuổi mà xét thì ông ta chưa thể là chồng người phụ nữ lớn tuổi và cha cô gái trẻ kia. Trong lúc nhấm nháp ly nước đá ông ta ôm trên đùi, chắc hẳn chỉ vì nịnh đầm, vài gói đồ mới mua bọc giấy cột dây kỹ lưỡng, và hai hay ba gói giống như thế cũng nằm trên bàn trước mặt hai người đàn bà.

Trong lúc làm bộ ngắm những tia nước bắn lên từ cái giếng phun gần đấy hay nghiên cứu kiến trúc ngôi nhà thờ đổ nát phía trên, thỉnh thoảng tôi vẫn ngầm liếc mắt sang bàn bên cạnh để thỏa mãn tính tò mò và mối quan tâm đầy thiện cảm với hai mẹ con - vì tôi đã xếp hẳn hai người vào mối quan hệ này. Vẻ khác biệt của họ bổ sung cho nhau và hòa trộn vào nhau một cách hài hòa tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt đối với tôi và khiến tôi lập tức hình dung ra họ trong mối quan hệ ấy. Đó cũng là một nét đặc thù trong đời sống tình cảm của riêng tôi. Ở gần đầu cuốn sách tôi đã có lần kể về ấn tượng sâu sắc của mình khi còn là một thanh niên đánh bóng mặt đường, đứng chôn chân dưới cột đèn ngây người xúc động trước cảnh một cặp anh em con nhà giàu xinh đẹp xuất hiện vài phút trên ban công khách sạn Frankfurter Hof. Khi ấy tôi cũng đã nhấn mạnh rằng mỗi người trong bọn họ nếu đứng riêng rẽ thì không thể gây nên được sự rung động nhường ấy ở tôi, người con trai không mà cô con gái cũng không, phải là cả hai người kết hợp thành một cặp đối ngẫu, là đôi anh em quấn quýt với nhau, đó mới chính là cái lôi cuốn tôi. Một người thấu hiểu nhân tình thế thái sẽ quan tâm đến khuynh hướng say mê kép này, sự mê hoặc của một cặp hai cá thể không giống nhau, thay vì hai anh em thì ở đây là mẹ và con gái. Bản thân tôi rất quan tâm đến điều này. Song phải thú thật rằng, niềm say mê của tôi được thổi bùng lên rất nhiều bởi một ức đoán nhanh chóng trỗi dậy, ngờ rằng ở đây hẳn có bàn tay số phận nhúng vào với trò đùa cợt ngẫu nhiên ưa thích của nó.

Bởi cô gái trẻ, theo sự ước lượng của tôi không quá mười tám tuổi, trong chiếc váy mùa hè giản dị bằng vải mỏng kẻ sọc xanh lơ với dải thắt lưng cùng màu, từ cái nhìn đầu tiên đã khiến tôi nghĩ ngay đến Zaza - mặc dù ở đây ngòi bút của tôi có trách nhiệm thêm vào cụm từ “chỉ có điều”. Một cô Zaza khác, chỉ có điều sắc đẹp của cô, hay nếu như khái niệm sắc đẹp là một từ quá kiêu hãnh và đúng ra (sau đây tôi sẽ giải thích tại sao) phù hợp với người mẹ hơn - chỉ có điều nét duyên dáng ở cô dường như thực chất hơn, mộc mạc và ngây thơ hơn ở cô nhân tình của Loulou, người được tôn lên rất nhiều nhờ trang điểm và trang phục, kết quả là một sự hào nhoáng tốt nhất không nên kiểm chứng kỹ càng. Ở đây tính chân thực - nếu cái từ vay mượn của phạm trù đạo đức này có thể dùng để tả sự mỹ miều - được thể hiện ra bằng một sự thẳng thắn trẻ thơ, mà sau đây tôi sẽ có dịp nếm mùi dưới những hình thức đáng kinh ngạc nhất...

Một cô Zaza khác - trên thực tế khác đến nỗi sau này tôi phải tự hỏi không biết sự giống nhau tôi vẫn tin rằng mình nhìn thấy tận mắt kia có thật hay không. Có lẽ tôi tin rằng mình nhìn thấy sự giống nhau ấy chỉ vì tôi muốn nhìn thấy nó, vì tôi - nói ra thì thật kỳ quặc - cố tình tìm kiếm một đối tượng thay thế cho Zaza? Về điểm này tôi không chắc lắm. Khi ở Paris tôi không hề có ý định cạnh tranh về mặt tình cảm với Loulou, tôi không phải lòng Zaza, dù cô nàng có đá lông nheo cho tôi bao nhiêu lần cũng vậy. Song có thể tôi đã thừa kế cả tình yêu khi tiếp nhận nhân dạng mới của mình, có thể tôi sau khi nhập vai đã phải lòng cô, và hy vọng gặp một Zaza ở nước ngoài? Khi giáo sư Kuckuck lần đầu tiên nhắc đến con gái mình tôi đã dỏng tai nghĩ ngay đến cái tên gần giống kia, và như thế khả năng này không thể hoàn toàn bị loại trừ.

Giống nhau ư? Mười tám tuổi và mắt đen, đó là những điểm tương đồng nếu người ta nhất định tìm kiếm sự giống nhau, mặc dù đôi mắt ở đây không lúng liếng đong đưa như đôi mắt ở kia, ngược lại là đằng khác, nếu không gặp lúc bị che rợp dưới hàng lông mi dày thì nó thường xuyên long lanh tươi cười, nhìn thẳng vào người đối diện với vẻ dò xét không giấu giếm, trẻ trung như giọng nói nãy giờ đã đôi ba lần lọt đến tai tôi: không thánh thót mà thẳng thắn và cứng cỏi, hoàn toàn không cầu kỳ khách sáo, hơn thế rất chân thực và bỗ bã, tóm lại cung cách mạnh bạo như con trai. Cái mũi thì không giống chút nào: đó không phải là một cái mũi hếch như của Zaza, mà sống mũi cao rất thanh tú, mặc dù hai cánh mũi không quá mỏng. Tới cái miệng thì, phải, ở đây tôi có thể tìm ra những nét tương đồng rõ rệt: cũng như ở đó, đôi môi ở đây (mà màu đỏ rõ ràng là thuần túy tự nhiên) nhờ một nét uốn cong của làn môi trên gần như lúc nào cũng hơi hé mở để lộ hàm răng trắng muốt, và cả chỗ hõm bên dưới, đường cong mềm mại đáng yêu từ cằm kéo xuống cần cổ cũng gợi nhớ đến Zaza. Ngoài ra tất cả những gì còn lưu lại trong trí nhớ tôi đều khác, đều đổi từ nét cả tính đặc trưng Paris sang vẻ khác lạ của bán đảo Iberia, nhất là chiếc lược đồi mồi cài trên đỉnh đầu giữ mái tóc sẫm màu búi cao trên gáy. Mớ tóc phía trước được chải hất lên để lộ vầng trán, tuy nhiên hai bên tai lại xõa xuống hai lọn tóc rất dễ thương, tạo cho chủ nhân một vẻ hấp dẫn rất miền Nam, rất Tây Ban Nha. Đôi tai cô gái cũng đeo đồ trang sức - không phải hai chuỗi hạt huyền dài lúc lắc như của bà mẹ, mà là những hạt ngọc trai nhỏ khảm rất dày trên tấm đá opal, góp phần làm dung mạo cô thêm lạ mắt. Cũng như bà mẹ, Zouzou - tôi đã gọi ngay cô bé bằng cái tên này - có nước da ngà ngà của người miền Nam, mặc dù ở bà mẹ thần sắc và toàn bộ dáng dấp toát lên một vẻ hoàn toàn khác, ấn tượng hơn, nếu không muốn nói rằng vương giả hơn nhiều.

Bà mẹ cao hơn cô thiếu nữ, thân thể không còn mảnh dẻ như con gái nhưng vẫn rất gọn gàng, mặc một tấm váy dài trang nhã bằng vải lanh màu kem cộc tay, cổ áo và cửa tay đột rua lỗ chỗ, càng thêm phần thanh lịch bởi đôi găng tay lụa màu đen dài che kín cùi chỏ. Người đàn bà ấy đã gần tới tuổi trung niên mặc dù chưa thể bảo là già, người ta hoài công tìm kiếm những sợi bạc trong mái tóc đen dày dưới vành mũ rơm cài đầy hoa theo mốt thời ấy. Đồ trang sức chỉ có chuỗi hạt huyền đeo tai và một dải nhung đen khảm bạc đeo quanh cổ rất hợp với bà ta, tất cả uy quyền và phẩm giá thể hiện ra qua mái đầu ngẩng cao kiêu hãnh, qua vẻ trang nghiêm đến gần như khắc nghiệt trên gương mặt khá to với cặp môi mím chặt, hai cánh mũi căng phồng, giữa đôi chân mày hằn lên hai nếp nhăn nghiêm nghị. Đó là vẻ nghiêm nghị của miền Nam mà nhiều người không biết đến vì cứ lầm tưởng rằng miền Nam ngọt ngào và mềm mỏng, còn nghiêm khắc chỉ có ở miền Bắc - một tư tưởng hoàn toàn sai lầm. Hẳn là dòng dõi thổ dân Iberia, tôi tự nhủ, với gốc gác Celtic, và tất cả các chủng tộc Phoenician, Carthaginian, La Mã, A Rập có lẽ đều góp mặt ở đó. Bà chằng này khó nhằn đây. Và tôi thầm thêm vào trong ý nghĩ, rằng với một bà mẹ như vậy cô con gái chắc hẳn được canh giữ cẩn mật còn hơn bằng cả một đội vệ sĩ.

Song le sự có mặt của một vệ sĩ như vậy - trong trường hợp này rõ ràng chỉ là hình thức bảo đảm danh dự cho hai người phụ nữ ở nơi công cộng - lại là một cơ hội đáng hoan nghênh đối với tôi. Trong số ba người ấy thì ông đeo kính tóc dài ngồi gần tôi nhất, có thể bảo là vai kề vai, vì ông ta kéo ghế sang bên hông bàn và ngồi quay gương mặt nhìn nghiêng đặc biệt gồ ghề về phía tôi. Tôi không có hứng thú nhìn vào cái cổ áo có mái tóc dài kín gáy xòa xuống, vì sớm muộn gì nó cũng sẽ bị sự tiếp xúc ấy làm cho cáu bẩn. Nhưng tôi cố nén sự nhạy cảm của mình và quay sang phía ông ta, không quên ném một ánh mắt xin lỗi cho hai người đàn bà trong lúc gửi tới vệ sĩ của họ những lời sau:

“Thưa ông, xin ông thứ lỗi cho sự đường đột của một người lạ vừa đặt chân tới đây và rất tiếc không biết tiếng địa phương để có thể trò chuyện với những người bồi bàn dĩ nhiên chỉ nói thứ tiếng này. Mong ông thứ lỗi, tôi xin nhắc lại” - và ánh mắt tôi lại chấp chới lướt qua các bà như thể không dám chạm vào họ - “cho sự quấy rầy bất nhã của tôi! Song tôi rất cần biết thông tin về các phương tiện vận chuyển ở đây. Bởi tôi có nguyện vọng hoàn thành một cuộc viếng thăm nghĩa vụ mà tôi rất vui lòng thực hiện, tại một ngôi nhà thuộc khu biệt thự mé trên thành phố, cụ thể là ở Rua João de Castilhos. Đó là nơi ở - tôi xin bổ sung một chi tiết để giải thích thêm - của một nhà bác học rất được kính trọng ở Lisbon, giáo sư Kuckuck. Phiền ông làm ơn giải thích ngắn gọn giúp tôi, liệu tôi có thể sử dụng phương tiện giao thông nào để lên trên đó?”

Năng khiếu diễn đạt bằng lời một cách trơn tru bóng bẩy quả là ân huệ lớn trong món quà bà tiên tốt bụng với bàn tay mềm mại đặt vào chiếc nôi của tôi khi mới chào đời, và cũng vô cùng hữu dụng cho việc soạn ra những dòng thú tội này! Tôi rất hài lòng với những lời rào đón của mình, mặc dù khi nói đến mấy chữ cuối cùng lòng tự tin của tôi có hơi bị lung lay: duyên cớ là bởi cô gái trẻ khi nghe tôi nhắc đến tên phố và nhất là tên giáo sư Kuckuck đã để buột ra một tiếng cười, thậm chí có thể bảo là đã phì cười. Thái độ ấy, phải nói thật, đã làm tôi hơi lúng túng - mặc dù nó chỉ chứng tỏ linh tính xui khiến tôi bắt chuyện với họ là đúng. Mái đầu ngẩng cao nhẹ lắc một cách vương giả, bà mẹ đưa mắt cảnh cáo cô con gái đang bụm miệng cười khúc khích, nhưng bản thân bà cũng không nén được một nụ cười tủm tỉm trên cặp môi nghiêm nghị, bên trên hơi sẫm lại dấu vết một hàng ria mép mờ mờ. Người đàn ông tóc dài về phần mình tỏ ra rất ngỡ ngàng, một điều dễ hiểu thôi vì ông ta - tôi có thể nói không ngoa rằng: khác với mấy người phụ nữ - cho tới lúc ấy không hề ngờ tới sự tồn tại của tôi, nhưng vẫn trả lời một cách hết sức lễ phép:

“Không có chi, thưa ông. Có nhiều cách đi lên trên đó - không phải cách nào cũng tối ưu, tôi xin được mạo muội thêm vào như vậy. Ông có thể thuê một cỗ xe ngựa, nhưng đường lên đó rất dốc, và ở một vài chặng rất có khả năng hành khách phải xuống đi bộ cạnh xe. Tốt hơn nên dùng xe do la kéo, những con vật này đi chậm nhưng leo dốc rất tài. Tuy nhiên thông dụng nhất phải kể đến đường cáp treo chạy lên núi, trạm dưới của nó nằm ngay trong Rua Augusta mà chắc ông đã biết. Phương tiện giao thông này sẽ đưa ông đi một cách rất tiện lợi đến một địa điểm gần ngay Rua João de Castilhos.”

“Hay quá”, tôi đáp. “Đấy là tất cả những điều tôi cần biết. Rất cảm ơn ông, thưa ông. Tôi sẽ theo lời khuyên của ông. Xin cảm ơn.”

Và tôi kéo ghế lùi lại phía sau một chút tỏ ý không muốn làm phiền họ thêm nữa. Song cô bé, đã được tôi thầm gọi là Zouzou, chẳng đếm xỉa gì đến cái liếc mắt đe dọa của bà mẹ, vẫn tiếp tục công khai bày tỏ sự khoái chí của mình, khiến cho người phụ nữ lớn tuổi cuối cùng không còn cách nào khác phải lên tiếng phân trần với tôi.

“Xin ông thứ lỗi cho sự hồn nhiên của một đứa trẻ, thưa ông”, bà ta bảo tôi bằng thứ tiếng Pháp rất cứng, nhưng với giọng nữ trầm lịch duyệt êm tai. “Bởi vì tôi chính là Madame Kuckuck ở Rua João de Castilhos, đây là Suzanna con gái tôi, và đây là ông Miguel Hurtado, một cộng tác viên khoa học của nhà tôi. Còn ông, thưa ông, chắc hẳn tôi không nhầm khi phỏng đoán rằng mình đang được tiếp chuyện người đồng hành của Dom Antonio José, hầu tước de Venosta. Hôm nay khi về tới nơi, nhà tôi đã kể cho chúng tôi nghe về cuộc gặp gỡ với ông...”

“Tuyệt quá, thưa Madame!” tôi kêu lên với vẻ mừng rỡ không hề giả dối trong lúc nghiêng mình cúi chào bà ta, cô gái trẻ và ông Hurtado. “Thật là một sự tình cờ đầy may mắn! Thưa đúng, tên tôi là de Venosta, và đúng là trên chuyến xe lửa từ Paris đến đây tôi đã có cơ hội được trò chuyện với ông nhà. Có thể nói rằng chưa bao giờ tôi học được nhiều điều bổ ích hơn thế trên đường du lịch. Cuộc trò chuyện với ngài giáo sư quả thật vô cùng cao siêu...”

“Thưa hầu tước, ông không nên ngạc nhiên”, tới đây cô bé Suzanna đột ngột xen vào, “vì tôi đã bật cười khi nghe câu hỏi của ông. Ông rất thích hỏi. Tôi để ý thấy ông đã hỏi han hết một phần ba khách bộ hành ở trên quảng trường. Và bây giờ ông lại nhè đúng Dom Miguel để hỏi nhà chúng tôi...”

"Con thật khiếm nhã, Zouzou”, bà mẹ ngắt lời cô con gái và vô tình làm tôi sướng rơn vì lần đầu tiên bà sử dụng cái tên thân mật mà nãy giờ tôi đã thầm gọi cô bé.

“Con xin lỗi, Mama”, cô bé đáp lại, “nhưng cái gì người ta nói ra khi còn trẻ cũng bị coi là khiếm nhã, vả lại bản thần ông hầu tước - phải nói thêm rằng ông ta cũng còn rất trẻ, có vẻ như chẳng hơn con bao nhiêu tuổi - cũng đã hơi khiếm nhã đấy thôi, khi hỏi với từ bàn này sang bàn khác. Hơn thế con còn chưa nói hết với ông ta những điều con muốn nói. Con muốn đảm bảo với ông ta rằng Papa lúc gặp lại chúng ta không hề kể ngay lập tức về cuộc gặp gỡ với ông ta, như người ta có thể lầm tưởng nếu chỉ nghe Mama nói. Papa trước tiên kể cho chúng ta nghe vô khối điều thú vị rồi mới tình cờ nhắc đến chuyện cùng ngồi ăn tối với một ông de Venosta...”

“Con gái ơi, cả khi nói sự thật”, người đàn bà nhũ danh da Cruz lại lắc đầu trách móc, “cũng không được phép khiếm nhã.”

“Lạy Chúa, thưa tiểu thư”, tôi bảo, “điều cô nói là sự thật, tôi không bao giờ dám nghi ngờ. Tôi không tự cao tự đại đến nỗi...”

“May quá, may quá, ông không tự cao tự đại!”

Bà mẹ: “Zouzou!”

Cô bé: “Một thanh niên trẻ, me thân yêu, mà lại còn đẹp trai thế kia, thì rất có nguy cơ tưởng mình là nhất.”

Không còn cách nào khác hơn là thả mình theo không khí vui nhộn sau lời nhận xét rất cụ non này.

Cả ông Hurtado cũng hòa tiếng cười chung với chúng tôi. Tôi bảo:

“Tiểu thư Suzanna không nên coi thường nguy cơ tự cao tự đại lớn hơn nhiều do sắc đẹp của cô. Thêm vào đó còn phải kể đến sức cám dỗ của niềm tự hào về một người cha uyên bác - và một bà mẹ tuyệt vời.” (Nghiêng mình về phía Senhora* Kuckuck.) Zouzou đỏ mặt - ở một mức độ nào đó có lẽ cô bẽn lẽn giùm bà mẹ, trong khi bà này ngược lại không mảy may nghĩ đến chuyện đỏ mặt; nhưng cũng có thể cô bé ghen tị với bà. Cô bé vượt qua phút bối rối một cách rất đáng kinh ngạc, cô lơ đi như không có chuyện gì và hất đầu về phía tôi thản nhiên nhận xét:

“Răng ông ta đẹp quá.”

Trong đời tôi chưa được nhận một lời khen thẳng thắn đến thế bao giờ. Và cô bé rất biết xóa đi sự thẳng thắn đến mức trắng trợn của mình bằng cách quay ra đáp lại lời trách móc của bà mẹ: “Zouzou, cô thật quá thể!” với một vẻ ngây thơ nhất trần đời:

“Nhưng mà ông ấy cứ khoe răng suốt đấy thôi. Rõ ràng ông ấy muốn được khen. Và người ta cũng không nên im lặng giữ kín những điều như thế trong lòng. Im lặng là không lành mạnh. Nói ra điều đó chí ít cũng chẳng hại gì cho cả ông ta lẫn người khác.”

•

Senhora: quý bà (tiếng Bồ Đào Nha)

Một sinh linh khác thường. Khác thường đến độ nào, vượt ra ngoài khuôn khổ phép tắc xã giao và tục lệ xứ cô như thế nào thì mãi sau này tôi mới rõ. Và phải đến lúc ấy tôi mới biết câu nói cửa miệng “im lặng là không lành mạnh” của cô bé mang một ý nghĩa thẳng thắn đến không ngờ.

Câu chuyện chững lại trong im lặng sượng sùng. Madame Kuckuck-da Cruz nhịp nhịp ngón tay xuống bàn như gõ trống. Ông Hurtado sửa lại gọng kính trên sống mũi. Tôi lên tiếng gỡ gạc:

“Chúng ta nên khen ngợi tài giáo dục của tiểu thư Suzanna. Từ lúc nãy cô đã hoàn toàn đúng khi nói rằng, thật nực cười nếu nhầm tưởng người cha khả kính của cô khi bắt đầu câu chuyện kể về cuộc hành trình của ông đã nhắc ngay đến cá nhân tôi. Tôi cuộc rằng ông giáo sư trước hết đã kể về món đồ ông mua được cho viện bảo tàng trong chuyến đi Paris lần này, cụ thể là vài phần quan trọng trong bộ xương một loài heo vòi sống từ thế Thủy Tân cổ kính, rất tiếc ngày nay đã tuyệt chủng...”

“Ông đoán rất đúng, thưa hầu tước”, Senhora Kuckuck bảo. “Đúng là Dom Antonio đã thông báo trước tiên về điều đó, điều mà nếu tôi không nhầm thì nhà tôi cũng đã kể với ông lúc đi đường, và ở đây ông lại có duyên gặp đúng người sung sướng nhất với món đồ mới tậu được này, vì nó tạo công ăn việc làm cho ông ấy. Tôi đã giới thiệu với ông Monsieur Hurtado là một cộng tác viên khoa học của nhà tôi - nói rõ hơn là: ông ấy là một nghệ nhân làm tiêu bản thú tuyệt vời, người không chỉ hoàn thành mẫu vật tất cả các loài thú đương đại cho viện bảo tàng của chúng tôi mà còn nắm vững nghệ thuật tài tình từ vài mảnh xương hóa thạch tái tạo một cách thuyết phục nhất hình ảnh những sinh vật cổ đã tuyệt chủng từ lâu.”

Hóa ra đó là lý do của mái tóc dài trùm gáy, tôi nghĩ bụng. Lẽ ra chẳng cần màu mè thế. Ngoài miệng tôi bảo:

“Nhưng thưa Madame, thưa Monsieur Hurtado, không thể có sự tình cờ nào hay hơn thế nữa! Thưa ông, về công việc đáng khâm phục của ông giáo sư Kuckuck dọc đường đã kể cho tôi nghe, và giờ đây tôi lại có cái may mắn được làm quen với ông ngay khi vừa đặt chân đến thành phố...”

Tiểu thư Zouzou có ý kiến gì về chuyện này, trong khi mặt vẫn ngoảnh nhìn đi nơi khác? Cô bé táo tợn đến mức dám nói ra những lời sau:

“Tuyệt quá! Sao ông không nhảy lên ôm cổ ông ta đi! Làm quen với chúng tôi chắc chỉ là chuyện vặt nếu so sánh với cái may mắn được làm quen với ông ta? Trông bộ dạng ông thì chẳng có vẻ gì là người ham mê khoa học, thưa hầu tước. Tôi tin rằng trong thực tế ông quan tâm nhiều hơn đến vũ ba lê và ngựa nghẽo...”

Có lẽ người ta chẳng nên để ý đến những điều cô nhóc này nói. Nhưng tôi vẫn trả lời:

“Ngựa ư? Trước hết, thưa tiểu thư, chớ nên quên con ngựa có dây mơ rễ má với con heo vòi ở thế Thủy Tân. Và cả môn vũ ba lê cũng có thể đưa người ta đến với những ý tưởng khoa học, nó gợi cho người ta nhớ đến khung xương của những con thú thời nguyên thủy, tiền thân của cặp chân đẹp trên sân khấu. Xin cô thứ lỗi cho lối nói sỗ sàng của tôi, nhưng đó là tại cô nhắc đến vũ ba lê trước. Song cô hoàn toàn có quyền coi tôi là một thiếu niên chưa chín chắn với những mối quan tâm nông nổi, đầu óc không có chỗ cho những điều cao siêu như vũ trụ và thuyết khởi sinh và mối thiện cảm chung. Cô có quyền nghĩ như thế, đương nhiên, chỉ có điều làm thế rất có thể cô đã không công bằng đối với tôi.”

“Zouzou”, bà mẹ bảo, “bây giờ là lúc con nên giải thích rằng con không có ý nói như vậy.”

Nhưng Zouzou bướng bỉnh im như hến.

Ngược lại ông Hurtado, rõ ràng cảm thấy lòng tự ái được vuốt ve, hăm hở bắt chuyện với tôi.

“Tiểu thư”, ông ta bảo giọng dàn hòa, “rất thích trêu chọc, thưa hầu tước. Đàn ông chúng ta phải chấp nhận thôi, vả lại ai trong chúng ta không muốn được cô ấy chọc ghẹo? Tôi cũng thường xuyên bị cô ấy gọi là thợ nhồi thú, vì quả thực lúc đầu đó là nghề nghiệp của tôi: tôi kiếm sống bằng cách nhồi những con thú cảnh đã qua đời, dù là hoàng yến, vẹt hay là mèo, và gắn cho chúng những cặp mắt thủy tinh. Sau đó đương nhiên tôi bước sang những lĩnh vực phức tạp hơn, làm mô hình tiêu bản, có thể nói đó là bước nhảy vọt từ thủ công sang nghệ thuật, và tôi không cần đến xác thú vật chết để tạo nên những mẫu vật trực quan sinh động nữa. Muốn làm được việc ấy phải có bàn tay khéo léo, khả năng quan sát và nghiên cứu, điều đó tôi không chối cãi. Về phần tôi đã nhiều năm trời phục vụ trong viện bảo tàng lịch sử tự nhiên - cũng phải nói thêm rằng không chỉ một mình tôi, mà ở đó còn có hai đồng nghiệp cùng ngành làm việc như tôi dưới sự chỉ đạo của giáo sư Kuckuck. Để tạo mô hình các con thú thuộc về những thời đại khác, tức là các sinh vật cổ, dĩ nhiên cần có kiến thức giải phẫu học vững chắc mới có thể dựng lại dáng dấp chúng một cách hợp lý, và vì thế tôi rất sung sướng khi giáo sư mang được từ Paris về những phần trọng yếu của bộ xương loài thú móng guốc cổ này. Tôi muốn bổ sung thêm nó vào bộ sưu tập đã có. Con thú này không lớn hơn con cáo và chắc chắn còn bốn ngón phát triển tốt ở chân trước cũng như ba ngón ở chân sau...”

Hurtado càng nói càng hăng. Tôi thành thật chúc mừng ông ta về nhiệm vụ cao quý ấy và chỉ tiếc rằng mình không thể đợi đến lúc được chiêm ngưỡng kết quả công việc của ông ta, vì một tuần nữa tôi đã phải xuống tàu thủy đi Buenos Aires. Nhưng từ giờ đến lúc ấy tôi nhất định muốn xem tất cả các tác phẩm của ông ta từ trước tới nay. Giáo sư Kuckuck đã có nhã ý tình nguyện làm người hướng dẫn tôi tham quan viện bảo tàng của ông. Chính vì thế tôi đang tìm cách hẹn gặp giáo sư.

Chuyện ấy dễ như bỡn, Hurtado bảo. Nếu sáng mai vào quãng mười một giờ tôi đến viện bảo tàng của họ ở Rua da Prata*, không xa chỗ này là mấy, thì vào giờ ấy ngài giáo sư và cá nhân nhỏ mọn của ông ta chắc chắn có mặt ở đó, và ông ta sẽ rất hân hạnh nếu được tháp tùng chúng tôi.

•

Ở Rua da Prata không có viện bảo tàng lịch sử tự nhiên nào, viện bảo tàng Museu de História Natural ở Lisbon (Museu do Bocage) nằm ở Rua da Escola Politécnica.

Hay quá. Tôi đưa tay cho ông ta bắt tỏ ý ưng thuận, và hai người phụ nữ mỉm cười ít nhiều độ lượng chứng kiến giao kèo của chúng tôi. Nụ cười của Senhora Kuckuck đầy vẻ bao dung, cái nhếch mép của Zouzou đầy châm biếm. Nhưng trong phần còn lại ngắn ngủi của cuộc nói chuyện cô ta tham gia với vẻ khá ngoan ngoãn, mặc dù vẫn tìm cách “trêu chọc”, như lời ông Hurtado. Tôi được biết “Dom Miguel” đã ra ga đón ông giáo sư, đưa ông ta về nhà và ăn trưa cùng với gia đình, sau đó hộ tống hai người phụ nữ xuống phố mua sắm và cuối cùng ghé vào nghỉ chân ở quán giải khát này, nơi mà theo phong tục địa phương họ không được vào nếu không có đàn ông đi cùng. Cả cuộc hành trình sắp tới của tôi cũng trở thành một chủ đề của câu chuyện, chuyến đi vòng quanh thế giới kéo dài một năm trời mà cha mẹ tôi ở Luxembourg sẵn lòng tài trợ cho người con trai độc nhất, cục cưng của họ.

"Từ ấy chính xác lắm”, Zouzou không bỏ lỡ dịp xen vào. “Đúng là một cục cưng.”

“Cô có vẻ quá lo lắng cho sự khiêm tốn của tôi, thưa tiểu thư.”

“Lo thế cũng không thừa đâu”, cô ta đập lại.

Mẹ cô dạy dỗ:

“Con ơi, một thiếu nữ phải học cách phân biệt sự khác nhau giữa châm biếm và mỉa mai.”

Song chính cái tính ưa mỉa mai này lại khiến tôi nuôi hy vọng một ngày nào đó - dù tôi chỉ có vài ngày ở đây - được hôn lên đôi môi xinh đẹp dẩu ra kia.

Rốt cuộc Madame Kuckuck lại là người củng cố thêm hy vọng của tôi, bởi câu chuyện đưa đẩy đến chỗ bà trịnh trọng mời tôi đến nhà ăn trưa vào ngày hôm sau. Số là Hurtado sa đà vào những cân nhắc xem tôi nên sử dụng thời gian hạn hẹp của mình để thăm thú những nơi nào trong thành phố. Ông ta khuyên nên thưởng ngoạn quang cảnh tuyệt mỹ của thành phố và dòng sông từ trên công viên Passeio da Estrela nhìn xuống, nhắc đến trận đấu bò tót sắp tới, đặc biệt ca ngợi tu viện Belem, một viên ngọc quý của nghệ thuật kiến trúc, và dĩ nhiên cả lâu đài Cintra. Tôi thú thật với ông ta rằng sau những điều nghe được từ giáo sư Kuckuck thì địa điểm hấp dẫn nhất đối với tôi là vườn bách thảo, nơi có một loài cây thuộc về kỷ Than Đá hơn là thuộc về giới thực vật hiện đại trên hành tinh chúng ta, cụ thể là loài dương xỉ. Cái ấy làm tôi quan tâm hơn tất cả những điều khác, và nếu không tính viện bảo tàng tự nhiên thì đó là nơi đầu tiên tôi muốn đến thăm.

“Chỉ như một cuộc dạo chơi thôi mà”, Senhora bảo. Tôi có thể đến đó không khó khăn gì. Đơn giản nhất là sau khi thăm viện bảo tàng tôi về Rua João de Castilhos ăn bữa trưa với gia đình họ, và buổi chiều cả nhà có thể tham quan vườn bách thảo, nếu Dom Antonio José không đi cùng được cùng chẳng sao.

Bà đưa ra đề nghị ấy và lời mời với vẻ tự nhiên và tự tin một cách đặc biệt vương giả, khiến tôi không cần phải cam đoan là mình đã nhận lời trong sự ngạc nhiên nhưng với lòng biết ơn nhất trần đời. Không bao giờ, tôi khẳng định, tôi có thể hình dung ra chương trình ngày hôm sau lý thú đến thế. Sau khi hò hẹn xong xuôi họ lục tục đứng lên chuẩn bị đi. Ông Hurtado gọi bồi đưa hóa đơn tiền nước chung cho mình và hai người phụ nữ. Không chỉ ông ta mà cả Madame Kuckuck và Zouzou cũng đưa tay cho tôi bắt lúc tạm biệt. “Hẹn mai gặp lại”, câu ấy được lặp lại tới mấy lần. Cả Zouzou cũng bảo “Hẹn mai gặp lại", nhưng vẫn không quên châm biếm thêm vào: “Nhờ tính hiếu khách của me tôi”. Song bất ngờ cô cụp mắt xuống lí nhí: “Tôi không thích bị ra lệnh. Bởi vậy nên lúc nãy tôi không muốn nói ngay rằng thực ra tôi không cố ý làm ông giận.”

Tôi quá sửng sốt trước sự nhu mì đột xuất này đến nỗi gọi nhầm cô là Zaza.

“Tiểu thư Zaza thân mến...”

“Zaza!” cô bé đay lại và phá lên cười chế nhạo trong lúc quay lưng bỏ đi.

Tôi hốt hoảng gọi với theo:

“Zouzou! Zouzou! Xin cô tha lỗi cho sự vụng về của tôi!”

Trên đường về lại khách sạn, khi đi qua trước cửa nhà ga với phong cách kiến trúc Moor duyên dáng, qua ngõ Rua do Principe chật hẹp nối liền Rocio với Avenida da Liberdade, tôi không ngừng trách móc mình đã buột miệng để lọt ra một câu vô ý đến thế. Zaza! Cô ta chỉ có một mình, hoặc cùng lắm thì sánh đôi với Loulou si tình của cô - chứ không phải với một người mẹ dòng dõi Iberia kiêu hãnh - và đó là cả một sự khác biệt khổng lồ!

Chương bảy

Museu Ciências Naturales Lisbon nằm trên Rua da Prata*, từ Rua Augusta đi sang chỉ có vài bước. Mặt tiền tòa nhà không có gì nổi bật, không có bậc tam cấp rộng dẫn lên cổng, không có hàng cột cao đỡ mái hiên. Nhưng vừa bước vào trong, thậm chí chưa cần đi qua cánh cửa quay cạnh người thu ngân ngồi sau cái bàn bày la liệt tranh ảnh và bưu thiếp, người ta đã phải ngỡ ngàng trước không gian sâu rộng của tiền sảnh, được sắp đặt để chào đón khách trong một khung cảnh thiên nhiên đầy ấn tượng. Ở gần giữa phòng nổi lên một cái bục như sân khấu, dưới sàn thảm cỏ xanh rờn, phía sau tối sẫm một khoảng rừng rậm, phần được vẽ lên một tấm phông, phần được trang trí bằng thân cây và cành lá thật. Ngay trước đó, như thể vừa từ trong rừng bước ra, là một con hươu trắng đứng chụm chân trên bãi cỏ, cái đầu mang cặp sừng vô số nhánh gạc cất cao, tư thế vừa kiêu hãnh vừa cảnh giác, đôi tai dỏng lên, lỗ tai hướng về phía trước, cặp mắt sáng cách xa nhau bình thản nhưng chăm chú nhìn thẳng vào người mới tới. Từ trên trần ánh sáng dịu như lọt qua tán lá rọi xuống bãi cỏ và thân hình bàng bạc của con thú, kín đáo và tự nhiên, càng làm cho nó thêm sinh động. Người ta bỗng sợ rằng chỉ cần nhấc chân đi một bước nữa là nó lao vụt đi khuất vào bóng tối của tấm phông rừng rậm. Tôi cũng không thoát khỏi sức thôi miên toát lên từ dáng vẻ nhút nhát của con thú đơn độc trên kia và bất giác chùn bước đứng yên, không nhận ra ngay Senhor* Hurtado chắp tay sau lưng đứng đợi dưới chân bục. Từ chỗ ấy ông ta đi về phía tôi, ra hiệu cho người gác đừng đòi tiền, tự tay mở cánh cửa quay cho tôi bước vào và niềm nở lên tiếng chào hỏi.

•

Viện bảo tàng này là một chi tiết hư cấu, được miêu tả theo Field Museum of Natural History Ở Chicago, nơi Thomas Mann đã nhiều lần đến thăm. Trong thư gửi Hermann Hesse ngày 14/10/1951 Thomas Mann viết: “Chicago có viện bảo tàng ‘Museum of natural history’ thật tuyệt vời, chúng tôi không chỉ vào đó một lần mà theo nguyện vọng của tôi còn quay trở lại lần thứ hai. Ở đó giai đoạn đầu của sự sống hữu cơ - dưới biển, khi trên mặt đất còn hoang vu trống trải -, toàn bộ thế giới động vật, hình thức và sinh hoạt của người tiền sử (dựng lại dựa theo các di tích xương cổ) được mô tả một cách hết sức sinh động. Tôi không bao giờ quên nhóm người Neanderthal trong hang (chi người theo hướng tiến hóa này đã tuyệt chủng) và càng không thể quên hình ảnh người nghệ sĩ nguyên thủy ngồi xổm say sưa dùng màu sắc chiết từ cây cỏ vẽ lên vách đá hình thù các con thú, rất có thể là để phù phép. Tôi bị mê hoặc hoàn toàn, và đó là một mối thiện cảm lạ lùng, nó làm ta say mê và cảm thấy ấm lòng khi nhìn vào những gương mặt ấy.”

•

Senhor: ông, ngài (tiếng Bồ Đào Nha)

“Tôi có thể thấy, thưa hầu tước”, ông ta bảo, “ông đã bị hớp hồn bởi trưởng ban tiếp đón của chúng tôi, chú hươu trắng này. Hoàn toàn có thể hiểu được. Một tiêu bản xuất sắc. Không, tôi không phải là tác giả. Những bàn tay nghệ nhân khác đã tạo ra nó, từ trước khi tôi về viện bảo tàng. Giáo sư đang đợi ông. Cho phép tôi...”

Nhưng ông ta còn phải kiên nhẫn mỉm cười đợi tôi trước tiên bước đến chỗ con thú rừng tuyệt đẹp, rất may nó không thể chạy trốn được, để ngắm nhìn nó từ cự ly gần.

“Nó không phải là hươu sao”, Hurtado giải thích, “mà thuộc loài hươu đỏ sừng nhiều nhánh, thỉnh thoảng cũng có con màu trắng. Nhưng sợ rằng tôi múa rìu qua mắt thợ mất rồi. Chắc ông vẫn thường săn bắn, có phải không ạ?”

“Thỉnh thoảng thôi, chỉ vừa đủ để hoàn thành nghĩa vụ giao tiếp. Ở đây tôi lại càng không nghĩ tới săn bắn. Tôi tin rằng mình không đời nào có thể nhắm vào con vật kiêu hãnh kia. Nó toát lên cái gì đó rất thần thoại. À mà, Senhor Hurtado, hươu cũng là một động vật nhai lại phải không?”

“Đúng thế, thưa hầu tước. Cũng như các loài anh em khác của nó, tuần lộc và nai.”

“Và như loài bò. Ông thấy đấy, điều đó không lọt qua khỏi mắt tôi. Con vật này có cái vẻ thần thoại, nhưng người ta vẫn nhận ra cội nguồn của nó. Nó có bộ lông trắng, đó là một ngoại lệ, cặp sừng cho nó cái vẻ vương giả của chúa tể rừng xanh, và bốn vó nó hết sức thanh cao nhẹ nhõm. Nhưng tấm thân tiết lộ dòng dõi - thực ra điều này không có gì đáng chê trách hết. Nếu người ta tập trung sự chú ý vào cái bụng và cặp mông, giả dụ để so sánh nó với loài ngựa - con ngựa xuất thân còn thấp kém hơn nhiều, từ heo vòi - thì con hươu thật chả khác gì một con bò đội vương miện.”

“Ông là một nhà quan sát với cặp mắt khắt khe, thưa hầu tước.”

“Khắt khe? Không đâu. Tôi quan tâm đến hình thức và bản chất của sự sống, của thiên nhiên, chỉ có thế thôi. Đó là cảm xúc. Một hứng thú nhất định. Cứ như những gì tôi được biết thì các động vật nhai lại có cái dạ dày rất kỳ lạ. Nó có nhiều ngăn, và từ một trong những ngăn ấy thức ăn đã nuốt vào được đẩy trở lên miệng. Thế là chúng nằm xuống và đủng đỉnh nhai lại một cách kỹ lưỡng cái cục thức ăn ấy lần nữa, có vẻ rất ngon miệng. Ông có thể bảo rằng với tập quán gia đình như thế mà được phong chúa tể rừng xanh thì hơi kỳ. Nhưng tôi tôn thờ thiên nhiên với tất cả những sáng kiến đa dạng của nó và hoàn toàn có thể đặt mình vào địa vị loài nhai lại! Xét cho cùng trên đời còn có cái gọi là mối tình chung.”

“Tất nhiên rồi”, Hurtado lúng túng đáp. Ông ta tỏ ra thực sự bối rối vì cách diễn đạt của tôi - nhưng làm gì có khái niệm nào kém cao siêu hơn để gọi “mối tình chung”. Bởi ông ta ngượng ngùng im bặt, cặp mắt buồn rầu không biết hưởng vào đầu nên tôi vội gỡ bí bằng cách lên tiếng nhắc rằng chủ nhà đang đợi chúng tôi.

“Rất đúng, thưa hầu tước. Tôi thật không phải khi giữ chân ông lâu tại đây. Xin ông vui lòng quá bộ sang bên trái...”

Bên trái trông ra hành lang là văn phòng của giáo sư Kuckuck. Ông ta đang ngồi bên bàn viết, thấy chúng tôi bước vào thì nhổm dậy nhấc cặp kính ra khỏi đôi mắt sáng như sao, nhìn vào đó tôi lại có cái cảm giác như mình đã gặp nó trong mơ từ muôn kiếp trước. Ông ta chào hỏi tôi rất niềm nở, tỏ ra thú vị vì sự tình cờ đã cho tôi cơ hội làm quen với vợ con ông ta và hò hẹn để có cuộc gặp gỡ ngày hôm nay. Chúng tôi ngồi vài phút quanh bàn, ông ta hỏi thăm về chỗ ở trọ của tôi, về ấn tượng đầu tiên của tôi đối với Lisbon. Rồi ông ta đề nghị: “Ta làm một vòng dạo quanh viện bảo tàng chứ, thưa hầu tước?”

Chúng tôi làm ngay. Trước con hươu ngoài tiền sảnh lúc này đang có một đám học trò, khoảng chừng mười tuổi, quây quần đứng nghe thầy giáo giảng giải về con vật. Chúng hết nhìn con thú lại nhìn sang ông thầy với vẻ kính trọng ngang nhau. Sau đó chúng được dẫn sang dãy tủ kính đựng các bộ sưu tập bướm và bọ dừa kê xung quanh phòng, chúng tôi bỏ qua chỗ này để đi sang bên phải, nơi có một dãy phòng lớn nhỏ khác nhau cửa mở toang, hứa hẹn sẽ làm thỏa mãn mối “quan tâm đến bản chất của sự sống” mà tôi vừa khoe khoang, thậm chí còn hơn cả thỏa mãn, vì bước chân tới đâu cũng gặp vô số vật trưng bày hấp dẫn nằm la liệt san sát bên nhau đầy chật các phòng, những sản phẩm từng thời kỳ nảy sinh từ trong lòng thiên nhiên, bên cạnh một thử nghiệm lệch lạc lại có ngay một tạo vật chứng tỏ sự tiến hóa đúng đắn nhất, hoàn thiện nhất trong giống loài của nó. Đằng sau lớp kính bảo vệ là một khoảng đáy biển với những hình thức hữu cơ sớm nhất của sự sống, thực vật, mọc lên tua tủa phần nào ở dạng còn hết sức thô thiển. Ngay cạnh đó người ta thấy mặt cắt các loại sò, ốc ở địa tầng sâu nhất của trái đất - vỏ bọc của những động vật thân mềm không đầu đã mục ruỗng trước đây hàng triệu triệu năm - bên trong lớp vỏ của chúng được cấu tạo chính xác đến từng chi tiết nhỏ nhất, khiến người ta phải kinh ngạc về khả năng sáng tạo tỉ mỉ của thiên nhiên ngay từ thời thượng cổ.

Dọc đường chúng tôi cũng gặp những khách tham quan riêng lẻ, những người đương nhiên phải trả khoản tiền vào cửa nhỏ nhoi, họ không có người hướng dẫn riêng, với địa vị xã hội của mình họ không được hưởng sự chiêu đãi đặc biệt ấy và phải tự tìm hiểu thông qua những lời giải thích ngắn gọn bằng tiếng địa phương trên các tấm bảng gắn bên hiện vật. Họ tò mò ngoảnh nhìn theo cái nhóm nhỏ chúng tôi, có lẽ họ tưởng rằng tôi là một hoàng tử nước ngoài, vị khách danh dự của viện bảo tàng. Tôi không chối cãi là giả thiết ấy có làm mình phổng mũi; thêm vào đó còn là cảm giác mãn nguyện và nhẹ nhõm vì sự tương phản giữa hình thức thanh lịch, tinh tế của tôi và các hóa thạch thời nguyên thủy, kết quả thí nghiệm còn sơ khai của thiên nhiên, thường là rất kỳ quái, thậm chí đáng ghê sợ, nào là động vật giáp xác, động vật chân đầu, tay cuộn, thân lỗ tuổi thọ tính bằng triệu triệu năm, và dĩ nhiên cả loài sao biển lông không ruột gan chỉ có một cửa vào và một cửa ra.

Điều làm tôi xúc động nhất lúc ấy là ý nghĩ rằng, tất cả các tạo vật này, dù thô sơ lố bịch đến đâu chăng nữa, đều là những thử nghiệm ban đầu với mục đích tự hoàn thiện bản thân theo chiều hướng tiến tới tôi, tức là: tiến tới con người; và đó là yếu tố quyết định thái độ quan tâm lịch sự của tôi, ví dụ như khi nghe giới thiệu về loài khủng long dưới biển da trần mõm nhọn, được minh họa bằng một mô hình dài năm thước lững lờ bơi trong bể kính. Anh bạn này, trong thực tế có thể vượt quá kích thước được trưng bày ở đây rất nhiều, thuộc lớp bò sát nhưng lại có hình dạng cá, và khá giống cá heo, một loài động vật có vú. Vậy là lơ lửng giữa các cấp phân loại động vật, nó giương con mắt nằm một bên đầu liếc xéo sang tôi, trong khi tôi, tai vẫn lắng nghe lời giải thích của Kuckuck, nhưng mắt đã chấp chới lướt đi trước tới một góc xa, nơi có sợi dây nhung đỏ chăng qua nhiều gian khoanh lại một khu vực để mô hình một con khủng long khổng lồ kích thước như thật đứng sừng sững. Ở các viện bảo tàng và phòng triển lãm vẫn thường gặp cái nạn ấy: có quá nhiều thứ để xem; giá ta tập trung sự chú ý vào một hay vài thứ trong số hiện vật trưng bày thừa mứa của họ thì có lẽ sẽ bổ ích hơn cho cả trí óc lẫn tâm hồn, song ở đây vừa dừng chân trước cái này người ta đã bị đánh lạc hướng bởi cái khác, sự phong phú làm ta mất tập trung, và như thế các hình ảnh cũng như ấn tượng biến mất nhanh khỏi trí nhớ như chạy trốn. Cũng phải nói thêm rằng đó là tôi phát biểu theo kinh nghiệm bản thân duy nhất của mình, bởi về sau tôi hầu như không có dịp đi thăm những chốn nâng cao học vấn như thế này nữa.

Về phần con vật kềnh càng đã bị thiên nhiên lạnh lùng cho vào quên lãng, ở đây được tái dựng trung thành nhờ một vài di vật chìm sâu trong lòng đất, thì viện bảo tàng khiêm tốn này không có phòng ốc nào đủ chỗ chứa tấm thân khổng lồ của nó - rút cục, Chúa ơi, nó dài tới bốn chục thước, và mặc dù người ta đã dành riêng cho nó hai gian phòng nối liền nhau bởi một khoang cửa vòm rộng, song vẫn phải hết sức sáng tạo trong việc bố trí tứ chi mới có thể đáp ứng nhu cầu về không gian của nó. Chúng tôi đi xuyên qua một gian phòng chứa cái đuôi vĩ đại vắt cong, hai cái chân sau da dẻ xù xì và một phần cái bụng phình to; ở phòng kế bên người ta dựng cạnh phần trên thân trước của nó một thân cây - hay cột đá? - và con vật tội nghiệp lom khom đặt một bàn chân lên đó, vươn cần cổ dài vô hạn với cái đầu tí xíu có vẻ đang đăm chiêu suy nghĩ - nếu có thể suy nghĩ bằng bộ óc chim sẻ ấy - cúi xuống trong một tư thế mặc dù kích thước kinh khủng của nó vẫn không thể bảo là không duyên dáng.

Tôi rất xúc động trước con khủng long và thầm bảo nó trong suy nghĩ: “Đừng buồn! Đã đành ngươi bị thiên nhiên bỏ rơi và loại trừ bởi kích thước quá hạn lệ của ngươi, nhưng ngươi thấy đấy, chúng ta đã tạo dựng lại hình ảnh ngươi và vẫn còn tưởng nhớ đến ngươi.” Song ngay cả hiện vật sáng giá này của viện bảo tàng cũng không thu hút được toàn bộ sự chú ý của tôi, tâm trí tôi vẫn đồng thời bị chia sẻ bởi nhiều thứ khác: treo lơ lửng trên trần là một con khủng long bay xòe rộng đôi cánh căng lớp da mỏng, cạnh đấy là thủy tổ loài chim vừa thoát thai từ bò sát, đã có đuôi nhưng cánh vẫn còn móng vuốt. Sát kề bên là các động vật có vú đẻ trứng và có túi, rồi thì những con tê tê khổng lồ mặt mũi ngây độn, bù vào chúng được thiên nhiên chu đáo trang bị cho một bộ áo giáp ghép bằng những tấm sừng cứng che kín lưng và sườn. Nhưng thiên nhiên cũng không quên lo lắng cho tạo vật háu đói của mình, con hổ răng kiếm, bằng cách cho nó bộ hàm phát triển cực khỏe với cặp răng nanh dài đủ sức bẻ vỡ lớp vảy sừng của con tê tê và xé ra từng tảng thịt có vẻ rất ngon từ tấm thân nung núc giấu trong đó. Con mồi càng to và càng được trang bị khả năng tự vệ đầy đủ thì hàm răng của kẻ đi săn càng khỏe, để có thể hoan hỉ cắn ngập vào lưng nó. Nhưng đến một ngày kia, Kuckuck tường thuật, sự biến đổi khí hậu và thảm thực vật chơi khăm con tê tê khổng lồ, nó không kiếm đâu ra thực đơn giản dị của mình nữa và lâm vào cảnh tuyệt chủng, thế là, dù mạnh hơn trong cuộc tranh tài, cả con hổ răng kiếm với bộ hàm cực khỏe bẻ gãy lởp vảy sừng cũng không có gì vào miệng, chẳng bao lâu sau cũng biến khỏi cõi đời. Vì lưu luyến con tê tê khổng lồ nên con hổ răng kiếm đã không ở lại trần gian để tiếp tục bẻ vỏ. Ngược lại con tê tê có lẽ cũng đã không bao giờ to béo đến thế nếu không có kẻ hâm mộ món thịt của mình. Nếu thiên nhiên muốn bảo vệ nó bằng lớp vảy sừng ngày càng cứng thì tại sao lại đồng thời để cho hàm dưới và răng nanh của kẻ thù nó mạnh thêm lên? Thiên nhiên nghĩ đến cả hai - hay là chả nghĩ đến ai -, nó chỉ đùa giỡn với chúng và thản nhiên bỏ rơi chúng đúng vào lúc chúng đạt đến đỉnh cao viên mãn của sự phát triển. Thiên nhiên làm cái trò gì vậy? Nó chẳng làm gì cả, và con người cũng chẳng thể làm được gì, mà chỉ có thể không ngừng kinh ngạc trước sự thờ ơ lãnh đạm trong công cuộc sáng tạo cần cù của nó, và hào phóng đem trái tim mình tặng cho hết bên trái lại đến bên phải, khi anh ta sắm vai vị khách danh dự bước đi giữa những tạo vật phong phú của thiên nhiên, những mô hình đẹp tuyệt vời, một phần là sản phẩm của ông Hurtado, bày la liệt đầy các phòng viện bảo tàng của giáo sư Kuckuck.

Người ta giới thiệu với tôi con voi ma mút lông xù với cặp ngà uốn cong ngày nay không còn tìm đâu thấy nữa, và con tê giác khoác một lớp da dày tơi tả, ngày nay vẫn còn, nhưng hình thức đã thay đổi hoàn toàn. Ngồi thu lu núp trên cành cây là những con bán hầu giương cặp mắt to tướng sáng long lanh nhìn xuống tôi, loài vượn Loris lập tức chiếm được lòng thương mến của tôi vì những bàn tay tí hon, cánh tay nhỏ xíu song vẫn chứa đầy đủ mọi đốt xương của loài thú cổ xưa nhất từng sống trên trái đất, đấy là chưa kể đôi mắt tuyệt vời của chúng; hay loài vượn ăn đêm Tarsier còn nhỏ hơn nữa với đôi mắt to như cái tách uống trà, những ngón tay dài mảnh dẻ chắp lại trước ngực, ngón chân xòe rộng bám vào cành cây. Dường như thiên nhiên muốn mua vui bằng những bộ mặt ngộ nghĩnh này, nhưng tôi kính cẩn nuốt xuống tiếng cười khi ngắm nhìn chúng. Bởi chưng tất cả mọi dấu hiệu đều chứng tỏ mối dây liên hệ từ chúng dẫn đến tôi, dẫu rằng theo một cách bông đùa tàn nhẫn đáng sợ.

Làm sao tôi có thể liệt kê ra đây để ca ngợi tất cả các tiêu bản thú vật viện bảo tàng trưng bày phục vụ người xem, từ chim chóc, nào cò trắng xây tổ, cú mèo mặt khó đăm đăm, hồng hạc chân dài khẳng khiu, kền kền và vẹt, đến cá sấu, hải cẩu, ếch nhái, kỳ nhông và con cóc sần sùi, tóm lại, thượng vàng hạ cám! Tôi nhớ mãi bộ mặt láu lỉnh của một con cáo nhỏ, và nói chung tôi không quên một con vật nào từ cáo, linh miêu, cu li đến loài chồn sói háu ăn, thậm chí cả con báo nấp trên cây với đôi mắt xếch xanh lè nham hiểm và cái mõm rộng ngoác chiếm hết nửa khuôn mặt, dấu hiệu cho thấy vai trò tàn bạo đẫm máu của nó trong thiên nhiên - tôi muốn âu yếm xoa đầu tất cả và trong thực tế cũng đưa tay vuốt bộ lông dày mềm mại của con này con kia, mặc dù nội quy viện bảo tàng cấm sờ vào hiện vật. Nhưng có điều gì tôi không được phép làm? Những người tháp tùng tôi còn tỏ ra thích thú khi thấy tôi bắt tay con gấu vụng về đứng trên hai chân sau hay thân mật vỗ vai con hắc tinh tinh ngồi xổm.

“Nhưng vẫn còn thiếu con người”, tôi bảo. “Thưa giáo sư, ông đã hứa sẽ cho tôi xem người nguyên thủy. Họ ở đâu vậy?”

“Ở dưới hầm”, Kuckuck trả lời. “Sau khi ông đã thưởng ngoạn tất cả ở đây, thưa hầu tước, chúng ta sẽ đi xuống dưới.”

“Đi lên chứ, phải không thưa giáo sư”, tôi dí dỏm đùa.

Tầng hầm được chiếu sáng nhân tạo hoàn toàn. Chúng tôi đi qua những khung kính gắn vào tường, bên trong đặt những mô hình kích thước như thật dàn dựng cảnh sinh hoạt của người nguyên thủy, trước mỗi khung kính như vậy đoàn chúng tôi dừng chân lắng nghe lời giải thích của chủ nhân, có khi - theo yêu cầu của tôi - còn từ cảnh sau quay trở lại cảnh trước ngắm nghía thêm lần nữa một cảnh chúng tôi đã xem rồi. Độc giả tốt bụng hẳn còn nhớ lời kể của tôi về một giai đoạn trong quá khứ, khi tôi tò mò tìm lời giải thích cho ngoại hình nhiều ưu thế của mình bằng cách nghiên cứu chân dung của các vị tiền bối trong dòng họ? Trong cuộc đời, những kinh nghiệm ban đầu vẫn thường hay lặp lại, giờ đây tôi cũng có cảm giác hoàn toàn sống lại mối quan tâm thuở ấy, khi mắt mở căng, tim đập thình thịch ngắm nhìn những hình ảnh xa vời trong quá khứ và thầm so sánh với bản thân mình. Chúa ơi, họ là ai, những thần hình nhỏ bé lông lá ngồi nhấp nhổm chụm đầu vào nhau như đang bàn luận bằng những âm thanh gầm gừ thô sơ chưa thành tiếng nói, xem trên quả đất đầy rẫy những sinh vật được thiên nhiên tặng cho đủ thứ vũ khí lợi hại này họ có cách nào chiến thắng trong cuộc đấu tranh sinh tồn không? Sự khởi sinh của loài người mà tôi được nghe kể, ngay từ đầu đã có sự tách biệt ra khỏi loài vật hay chưa? Có đấy, có đấy, nếu được hỏi thì tôi sẽ nói thế. Điều đó được chứng tỏ chính qua cái vẻ yếu đuối lạc lõng và bất lực đến nao lòng của những sinh linh lông lá ngồi kia, những kẻ sinh sau đẻ muộn trong một thế giới đầy hiểm nguy rình rập mà không được trang bị dù là sừng hay nanh, không có bộ hàm cực mạnh hay lớp áo giáp bọc ngoài, hay cái mỏ cứng như sắt. Nhưng tôi tin rằng ngay từ thời ấy họ đã biết và bí mật bảo nhau trong lúc ngồi chồm hổm, rằng họ được đẽo gọt từ loại gỗ quý hơn tất cả các sinh vật khác trên đời.

Trước mắt chúng tôi mở ra một cái hang rộng thênh thang, nơi mấy người Neanderthal đang nhóm lửa - dĩ nhiên đó chỉ là những thân hình thấp lùn thiếu cân đối, gần như trần trụi - nhưng một kẻ nào khác, vị chúa tể kiêu hãnh của rừng xanh, liệu có thể đến đây đánh đá và thổi lửa được không! Để làm điều ấy chỉ dáng vóc vương giả thôi chưa đủ, nó còn cần có cái gì đó góp mặt thêm vào. Đặc biệt lực lưỡng với cái gáy ngắn chùn chùn là thủ lĩnh của họ, một người đàn ông vai u thịt bắp lưng cong vồng, một bên đầu gối bầm dập tứa máu, đôi tay quá dài so với thân hình, một bàn tay nắm sừng con hươu ông ta vừa săn được và kéo vào trong hang. Tất cả bọn họ đều cổ rụt, tay dài và dáng người không mấy thẳng thớm: những người xúm xít bên đống lửa, thằng bé kính cẩn nhìn người nuôi sống cả bọn kéo con mồi về, và người đàn bà cho con bú bước ra từ một ngách hang phía sau. Nhưng kìa, đứa bé trong tay bà ta thì giống hệt một đứa trẻ sơ sinh ngày nay, tiến hóa và hiện đại hơn hẳn những người lớn. Song đến lúc trưởng thành chắc nó cùng sẽ như họ thôi.

Bịn rịn mãi tôi mới chia tay được những người Neanderthal, để rồi còn nấn ná lâu hơn nữa ở chỗ một nhân vật khác thường, từ nhiều ngàn năm trước đã một mình quỳ gối bên vách đá trần trụi, với một sự cần cù hiếm thấy, miệt mài vẽ đầy lên đó hình các con thú, bò rừng, linh dương và những đối tượng săn bắn khác kèm cả thợ săn. Những người cùng bộ lạc với anh ta chắc hẳn đang rong ruổi ngoài rừng trong cuộc săn thực sự, còn anh ta dùng nước màu vẽ họ, và bàn tay trái lấm màu của anh ta khi vẽ chống vào vách đá, để lại nhiều dấu bàn tay năm ngón xòe ra giữa các bức tranh. Tôi đứng nhìn rất lâu và khi những người đồng hành đã đi tiếp, tôi vẫn muốn quay trở lại với người nghệ sĩ chăm chỉ kia lần nữa. “Ở đây còn một người khác”, Kuckuck bảo, “anh ta tìm cách vạch vào đá những gì mình nhìn thấy.” Và cả thân hình cúi gập trên tảng đá, say sưa vạch vạch khắc khắc cũng có cái gì đó rất cảm động. Ngược lại, dũng mãnh và đầy sức mạnh là hình ảnh một người đàn ông cầm lao cùng bầy chó tấn công một con lợn lòi hung dữ, con vật - cũng đầy sức mạnh, song vẫn yếu thế hơn một cách tự nhiên - đứng ở tư thế sẵn sàng chống trả. Hai con chó - một giống chó kỳ cục ngày nay không còn gặp nữa, ông giáo sư gọi chúng là Torfspitz*, được loài người thuần chủng ở giai đoạn nhà sàn thời tiền sử - nằm lăn trên cỏ, bụng rách toang bởi nanh con lợn lòi, nhưng con dã thú còn phải đối phó với nhiều con chó khác và người chủ bầy chó đang nâng lao lên ngắm, và vì kết quả của cuộc đi săn đã quá rõ ràng nên chúng tôi đi tiếp, bỏ mặc con lợn lòi với số phận yếu thế hơn của nó.

•

Một giống chó thời tiền sử, còn dấu vết ở Thụy Sĩ thời kỳ đồ đá mới.

Một cảnh biển đẹp tuyệt vời mở ra trước mắt khách tham quan, ở đó những người đánh cá miệt mài với công việc không đổ máu nhưng cũng chiếm ưu thế hơn của họ, dùng lưới kéo lên một mẻ cá đầy. Song bước sang bên cạnh là một cảnh có ý nghĩa hơn hẳn mọi chỗ khác, hơn việc làm của những người Neanderthal, của người thợ săn lợn lòi, của người đánh cá kéo lưới và cả của người nghệ sĩ chăm chỉ: những cột đá cao được dựng lên, bên trên không có mái, rất nhiều cột đứng khoanh lấy một bãi đất, giống như những hàng cột trong một gian phòng rộng mái là vòm trời, và ở bên ngoài mặt trời nhô lên đỏ ối nơi đường chân trời. Trong gian thánh đường không mái có một người đàn ông thân hình vạm vỡ đứng giơ cao tay kính cẩn dâng lên mặt trời mọc một bó hoa. Đã từng có ai nhìn thấy cảnh nào như thế bao giờ chưa? Người đàn ông ấy chưa già, cũng không phải là trẻ nít, mà đang ở độ tuổi sung sức nhất. Nhưng cũng chính vì anh ta lực lưỡng khỏe mạnh như thế nên hành động của anh ta lại càng gượng nhẹ. Anh ta và đồng bọn của anh ta, những kẻ vì một lý do nào đó đã chọn anh ta chứ không phải ai khác giữ vai trò đặc biệt này, ở thời đó họ còn chưa biết cách xây cất và lợp mái; họ chỉ có thể xếp đá chồng lên nhau thành cột quây lấy một phạm vi nhất định dùng làm chỗ thực hiện nghi lễ của mình, như việc người đàn ông lực sĩ kia đang làm. Những cái cột thô sơ không có lý do gì để tự hào về cấu trúc. Hang chồn, hang cáo và những cái tổ chim kết bằng lau sậy thậm chí có thể bảo rằng còn thông minh và nghệ thuật hơn. Có điều hang thú và tổ chim duy nhất chỉ có một mục đích sử dụng, làm nơi trú ẩn và ấp trứng nuôi con, ý nghĩa của chúng không vượt quá điều đó. Với khoảnh đất có cột bao quanh thì lại khác - nó không liên quan gì đến mục đích ẩn trốn hay nuôi con, những điều đó dưới tầm ý nghĩa của nó, một ý nghĩa sinh ra từ nhu cầu tâm linh, trở thành mục đích tinh thần cao quý - khắp vũ trụ còn ai khác ngoài con người có thể nảy ra ý nghĩ ngày ngày dâng lên mặt trời mọc một bó hoa!

Đầu tôi nóng bỏng như phát sốt vì các ấn tượng sâu sắc hấp thụ bằng mắt, trong khi trái tim nãy giờ đã được hào phóng trao tặng không biết bao lần hăng say cảm nhận. Tôi nghe tiếng ông giáo sư bảo, giờ thì chúng ta đã xem xong tất cả và có thể leo trở lên trên, thậm chí lên cao hơn nữa đến tận Rua João de Castilhos, nơi vợ con ông ta đang đợi chúng tôi về dùng bữa.

“Có thể bảo rằng người ta gần như quên mất điều đó sau một cuộc tham quan lý thú như thế này”, tôi bảo, song kỳ thực tôi không quên đâu, thậm chí tôi còn coi việc đi quanh viện bảo tàng chỉ là sự chuẩn bị cho buổi gặp gỡ thứ hai với bà mẹ và cô con gái - giống như cuộc chuyện trò với Kuckuck trong toa ăn trên chuyến tàu tốc hành chỉ là sự chuẩn bị cho chuyến tham quan này.

“Thưa giáo sư”, tôi lên tiếng trịnh trọng vì cảm thấy cần phải có một lời bế mạc, “tôi mặc dù chưa có dịp đi thăm nhiều viện bảo tàng trong cuộc đời còn non trẻ của mình, nhưng viện bảo tàng của ông là một trong những nơi gây ấn tượng sâu sắc nhất đối với tôi, đó là điều không thể chối cãi. Đất nước và thành phố này phải biết ơn ông đã gây dựng cho họ một cơ sở tuyệt vời như thế, và tôi cùng rất biết ơn ông đã đích thân làm người hướng dẫn tôi. Cũng xin chân thành cảm ơn ông, ông Hurtado, ông đã dựng lại một cách sinh động biết bao con khủng long vĩ đại và con tê tê khổng lồ thịt rất ngon! Song đã đến lúc phải giã từ chúng, mặc dù tôi chẳng hề muốn rời khỏi nơi này, nhưng chúng ta không thể để Senhora Kuckuck và tiểu thư Zouzou chờ đợi lâu hơn nữa. Mẹ và con gái - quả là một kết hợp rất đáng lưu ý. Một cặp anh trai em gái, phải, hình ảnh ấy cũng có sức mê hoặc lớn. Nhưng mẹ và con gái, tôi xin nói thật lòng - mặc dù nghe có vẻ hơi bốc đồng - đó mới chính là hình ảnh kép hấp dẫn nhất trên đời.”

Chương tám

Và thế là tôi đặt chân vào nhà người đàn ông quen biết trên đường du lịch, mà cuộc chuyện trò với người ấy đã làm xáo trộn tâm tư tình cảm của tôi - vào tòa dinh thự trên đồi cao hôm qua nay tôi đã bao lần từ dưới thành phố ngước mắt nhìn lên tìm kiếm, và sau cuộc gặp gỡ tình cờ với các nữ chủ nhân nơi đó, một cặp mẹ và con gái, địa điểm ấy lại càng trở nên hấp dẫn đối với tôi. Đúng như lời ông Hurtado, đường cáp treo đưa chúng tôi đi hết sức nhanh chóng và thuận tiện lên trên núi, và quả thực bến đậu gần ngay Rua João de Castilhos, khiến chúng tôi chỉ cần bước thêm vài bước là đã đứng trước biệt thự nhà Kuckuck, một tòa nhà màu trắng như đa số những ngôi nhà khác trên này. Trước nhà là một bãi cỏ xinh xinh, ở giữa có một bồn hoa, bên trong nội thất giản dị kiểu nhà trí thức, về kích thước và trang bị trái ngược hoàn toàn với sự xa hoa tại nơi ăn chốn ở của tôi dưới phố, khiến tôi không thể cưỡng lại cảm giác tự phụ khi buông lời khen ngợi địa điểm thoáng đãng và tiện nghi ấm cúng của ngôi nhà.

Tuy nhiên cảm giác ấy nhanh chóng bị dập tắt và chuyển thành rụt rè vì một sự tương phản áp đảo khác: sự xuất hiện của nữ chủ nhân, Senhora Kuckuck-da Cruz. Bà ta chào đón chúng tôi - đặc biệt là tôi - trong gian phòng khách nhỏ hết sức bình dân, nhưng với thái độ kiêu hãnh vương giả không khác gì một nữ hoàng trong cung điện của mình. Ấn tượng sâu sắc hôm qua người phụ nữ này để lại trong tôi càng tăng thêm gấp bội khi gặp lại. Bà ta đã đặc biệt chú ý để ra mắt chúng tôi trong một bộ trang phục khác ngày hôm trước: chiếc áo dài bằng nhiễu trắng nổi vân mịn màng ôm sát eo với một dải nhung đen thắt dưới ngực, phần váy tỏa ra nhiều nếp xếp, tay áo hẹp cũng xếp nếp. Một món nữ trang bằng vàng lâu đời mặt gắn ảnh quấn quanh cần cổ màu ngà voi, nước da ở đó và trên gương mặt rộng bản giữa hai chuỗi hạt huyền đeo tai nổi bật trên màu trắng muốt của tấm áo dài. Mái tóc đen dày trước trán hơi lượn sóng, hôm nay vì không khuất cái mũ nên đã thấy loáng thoáng sợi bạc. Nhưng tấm thân chắc lẳn của bà còn gọn gàng son sẻ làm sao, và mái đầu ngẩng cao với đôi mắt lúc nào cũng lim dim như thể mệt mỏi vì kiêu hãnh, hạ cố nhìn xuống bạn! Tôi không chối cãi là mình gần như cảm thấy sợ sệt khi đứng trước người phụ nữ này, nhưng đồng thời những phẩm chất làm nên uy lực của bà ta lại có sức hấp dẫn lớn đối với tôi. Vẻ quý phái đến mức khó gần của bà ta không thể giải thích hoàn toàn bởi vai trò phu nhân một nhà bác học có ít nhiều danh tiếng. Đó hẳn phải có sự góp mặt của dòng máu thuần khiết, của lòng tự hào chủng tộc, hơi nặng về bản năng, nhưng cũng chính vì thế càng quyến rũ.

Trong lúc ấy tôi vẫn để mắt tìm kiếm Zouzou, người cùng độ tuổi và chắc chắn có nhiều điểm tương đồng với tôi hơn Senhora Maria Pia, tôi nghe ông giáo sư gọi tên bà vợ như vậy khi đứng bên chiếc bàn chất đầy ly tách kê trong góc phòng khách rót rượu Port mời chúng tôi. Tôi không phải đợi lâu. Zouzou ào vào phòng khi chúng tôi vừa nhấp môi chút rượu khai vị, và bước tới chào trước hết là bà mẹ, sau đó, một cách rất thân mật, ông Hurtado và cuối cùng mới đến tôi - chắc hẳn thứ tự này cũng có lý do giáo dục của nó, để tôi đừng quá tự cao tự đại. Cô bé vừa từ sân chơi tennis về, với những người bạn nghe đâu tên là Cunha, Costa và Lopes. Cô buông vài lời nhận xét về cuộc chơi, khen người này, chê người kia, qua đó có thể thấy cô tự xếp mình vào hạng quán quân trong lĩnh vực này. Cô hất đầu nhìn qua vai hỏi tôi có chơi tennis không, và mặc dù tôi mới chỉ đôi ba lần, trong cái thời còn ở Frankfurt, đứng chầu rìa bên sân xem - mặc dù là xem một cách rất chăm chú - những người trẻ tuổi thanh lịch chơi cái trò này, thậm chí có lần tôi còn cải thiện ngân sách tiêu vặt bằng cách chạy đi lượm bóng, ném những quả văng ra xa trở lại sân cho người chơi hay đặt lên vợt cho họ, và đó là tất cả kinh nghiệm của tôi trong môn quần vợt - mặc dù thế tôi vẫn thản nhiên trả lời rằng, trước kia trên sân tennis của gia đình ở lâu đài Monrefuge tôi từng là một tay vợt không tồi, nhưng giờ đây vì nghỉ chơi lâu nên đã lụt nghề rồi.

Cô bé nhún vai. Tôi sung sướng biết bao được thấy lại lọn tóc mai dễ thương trước vành tai, làn môi trên hơi dẩu ra, hàm răng trắng muốt, đường cong nao lòng từ cằm xuống cổ, và cái nhìn thẳng thắn mạnh bạo từ đôi mắt đen dưới hàng chân mày đều đặn của cô! Cô mặc một tấm váy lanh trắng giản dị ngắn tay, mang thắt lưng da, đôi cánh tay mềm mại dễ thương gần như để trần - tôi gần như mê mẩn mỗi khi cô vươn đôi cánh tay trần lên cao đưa hai bàn tay nắn nắn con rắn nhỏ bằng vàng thay cái bờm cài tóc. Đương nhiên, Senhora Maria Pia với nét đẹp vương giả dòng dõi khiến tôi ngưỡng mộ đến mức gần như kính sợ; nhưng chắc chắn mọi rung động của trái tim tôi hướng về cô con gái xinh đẹp của bà, và ý nghĩ thầm lén rằng cô Zouzou này có thể trở thành một Zaza của Loulou de Venosta trên đường du lịch ngày càng bắt rễ sâu trong đầu óc bướng bỉnh của tôi, mặc dù tôi ý thức được quá rõ những chướng ngại gần như không thể vượt qua nổi để thực hiện ý định ngông cuồng này. Làm sao trong vòng sáu, bảy ngày còn lại trước lúc xuống tàu, ở mức độ giao thiệp khách sáo hiện nay, tôi có thể đặt nụ hôn đầu tiên lên đôi môi mọng và đôi cánh tay mềm mại kia (đôi tay chứa trong mình đầy đủ những đốt xương cổ sinh vật)? Đó là lúc trong đầu tôi nổi lên ý nghĩ nhất định phải tìm cách kéo dài thời hạn ngắn ngủi kia, nếu cần thì thay đổi chương trình du lịch, đợi chuyến tàu thủy sau, để cho mối quan hệ của tôi với Zouzou có đủ thời gian đơm hoa kết trái.

Bao nhiêu ý tưởng ngông cuồng chớp nhoáng lướt qua trong óc tôi lúc ấy! Nguyện vọng kết hôn của cái tôi khác ở lại nhà cũng len lỏi xen vào những ý nghĩ này. Tôi bỗng thấy mình cần phải chơi cho các vị thân sinh ở Luxembourg một vố, phá vỡ kế hoạch ly gián bằng chuyến đi du lịch vòng quanh thế giới họ áp đặt cho mình và ở lì lại Lisbon để cầu hôn cô con gái xinh đẹp của giáo sư Kuckuck - mặc dù thâm tâm tôi đau đớn biết rõ rằng số phận mỏng manh treo đầu sợi chỉ của tôi, trò chơi hai mặt này không bao giờ cho phép tôi thực hiện ý đồ ấy. Điều đó, như đã nói, làm tôi đau đớn lắm. Song tôi cũng vui sướng biết bao vì được gặp lại những người bạn mới cùng một giai tầng xã hội với tôi và hoàn toàn phù hợp với sự tinh tế của những chất liệu tạo nên con người tôi!

Trong lúc ấy tất cả đã đi sang phòng ăn có kê một chiếc tủ buýp phê bằng gỗ dẻ chạm trổ cùng khắp, vừa to vừa nặng áp đảo cả gian phòng. Ông giáo sư ngồi vào vị trí chủ tọa đầu bàn. Tôi được xếp ngồi cạnh nữ chủ nhân, đối diện với Zouzou và ông Hurtado. Việc họ ngồi cạnh nhau, cộng với giấc mộng hôn nhân rất tiếc không thể thực hiện được khiến tôi soi mói quan sát thái độ hai người với một sự bồn chồn nhất định.

Ý nghĩ rằng người đàn ông tóc dài và cô bé xinh đẹp có thể đã được gán ghép cho nhau lơ lửng quá gần làm tôi lo lắng. Nhưng trong suốt bữa ăn hai người đối xử với nhau một cách hết sức tự nhiên và dửng dưng, nên mối nghi kị của tôi dần dần lắng xuống.

Một người hầu gái tóc xoăn đã đứng tuổi bưng lên những món ăn được nấu rất ngon. Có món khai vị làm từ cá sardine ngon tuyệt đặc sản địa phương, thịt cừu rán, bánh kem tráng miệng và sau đó còn trái cây tươi với bánh nướng pho mát. Tất cả mọi người được mời uống một thứ rượu đỏ nóng rực, những người phụ nữ pha thêm nước, còn ông giáo sư gần như không đụng tới. Ông ta cho rằng cần phải khiêm tốn thanh minh về nỗi niềm bữa ăn hôm nay tại nhà ông ta dĩ nhiên không thể cạnh tranh được với thực đơn của Savoy Palace, thế là Zouzou lập tức chen vào, trước cả khi tôi kịp lên tiếng đáp lại, rằng tôi đã hoàn toàn tự nguyện chọn bữa ăn trưa ở đây và rằng tôi không thể mong đợi người ta chỉ vì mình mà phải đặc biệt cố gắng. Chắc chắn người ta đã đặc biệt cố gắng, nhưng tôi bỏ qua điều này và chỉ trả lời rằng tôi hoàn toàn không có lý do gì để tiếc bữa ăn của khách sạn dưới phố và rằng tôi hết sức sung sướng được dự một bữa cơm gia đình ấm cúng với những người bạn mới thanh lịch và đáng mến như thế này, và tôi sẽ còn ghi nhớ mãi ai là người cho tôi cái vinh hạnh ấy. Rồi tôi cúi xuống hôn tay Senhora, nhưng mắt ngước lên nhìn Zouzou.

Cô bé giận dữ nhìn trả, cặp chân mày nhíu lại, đôi môi hé mở, cánh mũi phập phồng. Tôi hí hửng nhận thấy thái độ thản nhiên đáng yên tâm cô ta dành cho Dom Miguel hoàn toàn vắng mặt trong cách đối xử với tôi. Cô bé gần như không rời mắt khỏi tôi, công khai theo dõi từng cử chỉ của tôi, chăm chú lắng nghe từng lời tôi nói với vẻ soi mói và thách thức, nét mặt lạnh tanh không có đến một cái cười nhếch mép, chỉ thỉnh thoảng thở phì ra đằng mũi đầy vẻ coi thường. Tóm lại, rõ ràng sự có mặt của tôi khiến cô bé xù gai và sẵn sàng gây sự, nhưng ai có thể phản bác điều này, rằng đó cũng là một biểu hiện quan tâm đến cá nhân tôi - và dù cho nó có vẻ thù địch đi chăng nữa thì vẫn còn tốt hơn và đáng hy vọng hơn sự dửng dưng?

Cuộc chuyện trò diễn ra bằng tiếng Pháp, ông giáo sư và tôi thỉnh thoảng trao đổi vài câu tiếng Đức, nội dung vẫn còn xoay quanh chuyến viếng thăm viện bảo tàng và những ấn tượng sâu sắc dẫn đến mối tình chung mà tôi đặc biệt biết ơn ông ta, lướt qua dự định lát nữa đi thăm vườn bách thảo và rồi dừng lại thật lâu ở các danh lam thắng cảnh nổi tiếng về kiến trúc đặc biệt ở gần thành phố mà tôi không được phép bỏ lỡ cơ hội đến xem. Tôi quả quyết rằng mình rất quan tâm và sẽ lưu ý tới lời khuyên của họ, để dành đủ thời gian tìm hiểu thật kỹ càng cho khỏi phạm lỗi cưỡi ngựa xem hoa ở Lisbon. Song chính thời gian là điều làm tôi lo ngại, vì chương trình du lịch của tôi được sắp đặt quá sít sao, và tôi đã thực sự nghĩ đến khả năng có lẽ phải thay đổi nó để kéo dài thêm thời gian ở lại đây.

Zouzou, nãy giờ vẫn cố tình ngó lơ và nói về tôi bằng ngôi thứ ba cứ như thể tôi không hề có mặt ở đó, lên tiếng châm chọc rằng người ta thật vô lý khi cứ muốn Monsieur hầu tước cái gì cũng phải tìm hiểu kỹ càng. Theo ý cô như vậy là đã đánh giá sai tính cách của tôi, một người chắc chắn chỉ như con bướm lượn từ bông hoa này sang bông hoa khác thưởng thức mật ngọt khắp nơi. Thật tuyệt, tôi đáp lại, sử dụng đúng vũ khí châm biếm của cô, là tiểu thư đã bận tâm đến tính cách của tôi, và còn tuyệt hơn ở chỗ cô đã dùng một hình ảnh nên thơ đến thế. Cô bé càng trở nên cay độc và bốp chát ngay rằng, trong ánh hào quang lộng lẫy tỏa ra từ con người tôi thì thật khó mà không sa vào thơ thẩn. Lời lẽ của cô toát lên sự giận dữ và niềm tin chắc như đinh đóng cột mà cô đã tuyên bố ngay từ đầu, rằng người ta phải gọi đúng tên của sự vật và rằng “im lặng là không lành mạnh”. Hai người đàn ông bật cười, trong khi bà mẹ lắc đầu trách móc nhìn đứa con bướng bỉnh. Về phần mình tôi chỉ trân trọng nâng ly hướng về phía Zouzou, và cô bé, giận đến mất khôn, cũng cầm lấy ly định nâng lên, nhưng kịp thời nhận ra sự nhầm lẫn của mình, đỏ mặt rụt tay lại và đánh trống lảng bằng cách thở phì ra một hơi khinh bỉ qua cánh mũi xinh xinh.

Cả hành trình tiếp theo của tôi, vì nó mà thời gian tôi lưu lại Lisbon bị hạn chế một cách đáng trách như thế, cũng trở thành đề tài của cuộc chuyện trò, nhất là chặng dừng chân dự tính tại trang trại của gia đình người Argentina hiếu khách mà ba me tôi kết thân được trong kỳ nghỉ mát ở Trouville. Tôi truyền đạt lại nguyên xi những điều mà người ở lại nhà kể với mình. Những người trong gia đình này mang họ Meyer và Novaro, đó là họ của những đứa con riêng của bà Meyer trong cuộc hôn nhân trước, một cô con gái và một cậu con trai. Bà Meyer, tôi kể, sinh trưởng ở Venezuela và được gả từ khi còn rất trẻ cho một quan chức chính quyền Argentina, ông này đã bị bắn chết trong cuộc cách mạng năm 1890*. Sau khi để tang đủ một năm, bà ta đã trao thân gửi phận lần nữa cho ông lãnh sự Meyer giàu nứt đố đổ vách và cùng những đứa con họ Novaro của mình dọn đến ở trong biệt thự của ông ta tại Buenos Aires, nhưng phần lớn thời gian trong năm gia đình họ sống trong trang trại khổng lồ El Retiro nằm trên vùng núi cách thành phố khá xa. Khoản tiền tuất đáng kể bà Meyer được hưởng sau khi bà ta tái giá được chuyển sang cho những đứa con, thế nên chúng không chỉ là những người thừa kế tương lai của ông Meyer giàu nứt đố đổ vách mà ngay từ bây giờ đã có trong tay một tài sản riêng kha khá rồi. Nghe đâu hai người con bà ta một mười bảy, một mười tám tuổi.

•

Trong thời gian cầm quyền của tổng thống Miguel Juarez Celman (1886 - 1890) nạn tham nhũng và lạm dụng quyền lực ở Argentina trở nên đặc biệt trầm trọng. Leandro Alem đã khởi xướng cuộc nổi dậy ngày 26 tháng Bảy năm 1890. Celman từ chức, phó tổng thống Carlos Pellegrini lên nắm quyền.

“Senhora Meyer chắc hẳn là một mỹ nhân?” Zouzou hỏi.

"Tôi không biết, thưa tiểu thư. Nhưng vì bà ta đi bước nữa nhanh như thế nên tôi đoán bà ta không đến nỗi xấu xí.”

“Phỏng đoán này chắc cũng đúng cho những người con, hai anh em Novaro. Ông có biết tên hai người ấy không?”

“Tôi không nhớ có nghe ba me tôi nhắc đến tên họ lần nào.”

“Nhưng tôi cuộc rằng ông rất nóng lòng mong được biết tên họ.”

“Tại sao?”

“Tôi không biết. Ông kể về cặp anh em ấy một cách say sưa lắm.”

“Thế mà tôi không nhận thấy”, tôi đáp, giật mình vì bị nói trúng tim đen. “Tôi hoàn toàn chưa nghĩ tới hình thức của họ. Nhưng thú thực là hình ảnh anh em quấn quýt hồi nào tới giờ vẫn có sức hấp dẫn màu nhiệm đối với tôi.”

“Tôi rất tiếc chỉ có một mình và phải ra mắt ông lẻ loi như thế này.”

“Thứ nhất”, tôi đáp và nghiêng mình cúi chào, “lẻ loi và một mình cũng đã đủ màu nhiệm lắm rồi.”

“Còn thứ hai?”

“Thứ hai ư? Tôi đã chẳng nghĩ ngợi gì khi nói ‘thứ nhất’. Thực tình tôi không đào đâu ra cái ‘thứ hai’. Cùng lắm ở đây chỉ có thể nói rằng, ngoài cặp anh trai em gái, còn có những kết hợp hấp dẫn khác.”

“Lý sự cùn!”

“Không được nói thế, Zouzou”, bà mẹ xen vào cuộc đấu khẩu giữa chúng tôi. “Hầu tước sẽ nghĩ gì về nền giáo dục của con?”

Tôi cam đoan rằng những ý nghĩ của tôi về tiểu thư Zouzou không dễ dầu gì bị mất đi sự tôn trọng. Người ta tuyên bố kết thúc bữa ăn và chúng tôi lại lục tục kéo sang phòng khách để uống cà phê. Ông giáo sư bảo rằng mình phải quay về văn phòng làm việc và không thể cùng chúng tôi đi dạo vườn bách thảo. Nhưng ông ta vẫn đi cùng xuống dưới phố, tới Avenida da Liberdade ông ta mới chia tay chúng tôi - chia tay tôi - một cách trân trọng và nồng hậu nhất, không quên bày tỏ lòng biết ơn đối với sự quan tâm nhiệt tình tôi dành cho viện bảo tàng của ông ta. Ông ta bảo, tôi là một vị khách rất đáng mến và đáng quý của ông ta và gia đình ông ta, không chỉ ngày hôm nay, mà bất kỳ lúc nào trong thời gian tôi còn lưu lại Lisbon. Nếu tôi tìm thấy hứng thú và thời gian để luyện lại tay cầm vợt thì con gái ông ta chắc sẽ rất sung sướng được dẫn tôi đến câu lạc bộ tennis của mình.

Sung sướng không thể tưởng tượng được, Zouzou chêm vào.

Lắc đầu với một nụ cười khoan dung, ông ta hất nhẹ cằm về phía con gái mong được thông cảm trong khi bắt tay từ giã tôi.

Từ chỗ chúng tôi chia tay nhau đúng là người ta có thể dễ dàng đi bộ lên những ngọn đồi thoai thoải, nơi mục tiêu của chúng tôi, khu vườn thực vật lừng danh, nằm trải dài trên sườn dốc, bao quanh ao hồ và hang động. Chúng tôi thong thả đi với đội hình không ngừng biến động: Lúc thì Dom Miguel và tôi bước song song bên cạnh Senhora Kuckuck, trong khi Zouzou tung tăng đi trước. Lúc thì tôi một mình hộ tống người phụ nữ kiêu hãnh và nhìn Zouzou sánh vai với Hurtado phía trước mình. Cũng có lúc tôi đi cặp đôi với cô con gái, trước hay sau Senhora và ông nghệ nhân mô hình tiêu bản. Nhưng thường xuyên hơn là ông ta cặp kè bên cạnh tôi để giải thích về phong cảnh, về thế giới cây cỏ kỳ diệu ở đây, và, thú thực là tôi cũng thích sự phân chia này nhất, không phải vì “ông thợ nhồi thú” và những lời giảng giải của ông ta, mà là vì cái “thứ hai” bị tôi lấp liếm đi lúc nãy có cơ hội thể hiện và tôi được ngắm nhìn mãn nhãn hình ảnh mẹ và con gái trong một kết hợp tuyệt vời.

Phong cảnh nơi này, phải nói thật, có ngoạn mục đến mấy, có xứng đáng là danh lam thắng cảnh đi chăng nữa, cùng chỉ chiếm được phần nào sự chú ý của chúng ta, nếu ta còn mải quan tâm đến con người và tâm trí bị thu hút hết theo hướng ấy. Bấy giờ thiên nhiên, dù lý thú tươi đẹp đến đâu, cũng không thoát khỏi vai trò một tấm phông làm nền cho cảm xúc của chúng ta, một sự trang trí thuần túy. Nhưng tất nhiên trong vai trò ấy ở đây nó cũng rất đáng được khen ngợi. Tùng bách mọc cao vút, có dễ đến dăm chục thước, khiến ai nấy trầm trồ kinh ngạc. Dừa cọ đủ loại từ tất cả các miền trên trái đất được đưa về đây mọc chen chúc rậm rạp không khác gì rừng nguyên sinh. Các loại lau sậy lạ lùng, tre trúc và chỉ thảo viền quanh các dòng suối nhân tạo, dưới nước vịt trời và uyên ương màu sắc sặc sỡ tung tăng bơi lội. Cây ngọc giá được nhiều lời tán dương vì chòm lá xanh mướt, ở giữa vươn lên những búp hoa trắng muốt hình quả chuông. Và dĩ nhiên đáng quan tâm nhất là những cây dương xỉ không thay đổi từ thời cổ đại, mọc lẫn lộn thành từng mảng rừng nhỏ, lúp xúp bên dưới là những chồi non mập mạp cuộn lại như cái vòi, những thân cành thanh mảnh vươn lên cao xòe rộng thành tàu lá khổng lồ đồng thời là túi đựng bào tử, theo lời giải thích của Hurtado. Ngoài chỗ này ra chỉ còn rất ít nơi trên trái đất có dương xỉ, ông ta nhấn mạnh. Và loài dương xỉ nói chung, ông ta thêm vào, mặc dù không nở hoa và không có hạt, nhưng lại được loài người từ thời cổ đại mê tín gán cho nhiều sức mạnh thần bí, nhất là bùa phép tình yêu.

“Phỉ phui!” Zouzou bảo.

“Ý cô định nói gì, thưa tiểu thư?” tôi hỏi. Thật đáng ngạc nhiên, vì cụm từ “bùa phép tình yêu” xuất hiện trong một lời giải thích rất khoa học và khách quan, thực ra chẳng ám chỉ cái gì cụ thể, lại gây ra phản ứng tâm lý gay gắt đến thế. “Cô không vừa ý với phần nào của cụm từ ấy?” tôi muốn biết. “Với phép màu hay với tình yêu?”

Cô bé không trả lời mà chỉ trừng mắt giận dữ nhìn tôi, thậm chí còn gục gặc đầu đe dọa.

Tình cờ lúc này tôi lại sánh bước cùng cô đi sau ông thợ làm tiêu bản thú và bà mẹ dòng dõi kiêu hãnh.

Tình yêu bản thân nó là một phép màu, tôi bảo. Có gì là lạ, khi loài người cổ đại, có thể gọi là người dương xỉ cũng được, ngay từ thời ấy đã biết đến tình yêu, vì trên mặt đất này mọi thứ đều tồn tại song song và quy về một mối, và cảm thấy cần thử nghiệm với phép màu?

“Đó là một đề tài không đứng đắn”, cô ta gạt đi.

“Tình yêu mà không đứng đắn? Quan niệm như thế liệu có khô khan quá không! Ai cũng yêu cái đẹp. Tất cả trí tuệ và tâm hồn người ta hướng về nó cũng như bông hoa hướng về mặt trời. Hy vọng cô không tặng cho cái đẹp thán từ lúc nãy?”

“Tôi thấy vừa khoe mẽ vừa lên giọng tán dương cái đẹp thì thật vô cùng lố bịch.”

Đáp lại sự thẳng thắn ngoài sức tưởng tượng này, tôi nói như sau:

“Cô thật là vô lý, tiểu thư thân mến. Chẳng lẽ ngoại hình dễ coi lại nên bị trừng phạt bằng cách không cho nó quyền thán phục cái đẹp? chẳng phải xấu xí mới là bị trừng phạt đó sao? Tôi luôn coi xấu xí là một biểu hiện của tính cẩu thả. Vì tôn trọng cái thế giới đang chờ đón mình nên trước lúc lọt lòng mẹ tôi đã cố gắng để sau này không trở thành cái gai trong mắt nó. Có vậy thôi. Tôi muốn gọi đó là kỷ luật bản thân. Hơn nữa người ta có câu, chớ nên ném đá khi chính mình ngồi trong nhà kính. Cô đẹp lắm, tiểu thư Zouzou ạ, cái đuôi tóc mai trước tai cô thật là độc nhất vô nhị và có sức làm mê hồn người khác. Tôi có thể nhìn mãi không chán đuôi tóc ấy và thậm chí đã vẽ lại rồi đấy.”

Điều đó có thật. Sáng nay sau khi ăn điểm tâm trong gian phòng nhỏ kế bên salon, trong lúc ngồi hút thuốc lá tôi đã vẽ thêm đuôi tóc mai của Zouzou vào cạnh tai các bức họa khỏa thân Loulou vẽ Zaza.

“Cái gì? Ông dám tự tiện vẽ tôi?” cô bé rít khẽ qua kẽ răng.

“Vâng, cô có đồng ý hay không cũng vậy. Sắc đẹp là hàng miễn thuế của trái tim. Cô không thể ngăn cản tình cảm mà cô gợi lên ở người khác, cũng không thể cấm người ta vẽ mình theo trí nhớ.”

“Tôi muốn xem bức họa ấy.”

“Tôi không biết làm thế có ích lợi gì không - ý tôi muốn nói là: không biết liệu cô có vừa lòng không.”

“Mặc kệ, tôi yêu cầu ông đưa cho tôi tờ giấy ấy.”

“Nhiều tờ chứ không phải chỉ có một. Tôi còn phải nghĩ liệu có thể cho cô xem những bức họa ấy không, và nếu có thì lúc nào và ở đâu.”

“Lúc nào và ở đâu thì tự ông phải thu xếp lấy. Liệu có hay không là chuyện không cần phải bàn cãi nữa. Cái mà ông làm lén lút sau lưng tôi thuộc quyền sở hữu của tôi, và cái cách ông gọi nó là ‘hàng miễn thuế' như vừa rồi thật là một sự trắng trợn vô liêm sỉ.”

“Ý tôi không phải thế. Tôi sẽ đau khổ khôn nguôi nếu tạo ra lý do để cô nghi ngờ nền giáo dục của tôi. ‘Hàng miễn thuế của trái tim’, tôi nói thế không đúng hay sao? sắc đẹp vô phương tự vệ trước tình cảm. Nó có thể không rung động, không để cho tình cảm đụng chạm tới mình, có thể coi tình cảm chẳng liên quan gì đến nó. Nhưng nó không thể ngăn cản tình cảm.”

“Ông không thể đổi đề tài câu chuyện được hay sao?”

“Đổi đề tài? Rất sẵn lòng! Hay là nếu không sẵn lòng thì rất dễ. Ví dụ như”, tôi cao giọng chuyển sang lễ độ: “Xin được hỏi, thưa tiểu thư, chẳng hay cô hoặc các vị thân sinh đáng kính của cô có quen biết ngài von Hüon, đại sứ toàn quyền Luxembourg, và phu nhân ông ta không vậy?”

“Không, Luxembourg chẳng liên quan gì đến chúng tôi.”

“Cô lại một lần nữa hoàn toàn có lý. Nhưng với tôi thì khác, tôi phải đến thăm ông ta cho phải phép. Tôi làm điều đó còn để vui lòng ba me tôi nữa. Và giờ đây tôi đang đợi một lời mời đến dùng bữa tối, hay còn gọi là dạ tiệc, ở nhà họ.”

“Chúc ông ngon miệng!”

“Tôi còn ấp ủ trong đầu một ý định khác. Đó là thông qua ngài von Hüon để được vào yết kiến đức vua.”

“Thế cơ đấy? Ông còn định tiến thân ở chốn cung đình nữa?”

“Cô muốn gọi thế cũng được. Tôi đã sống quá lâu ở một nước theo thể chế cộng hòa, nên ngay khi được biết chuyến đi của mình sẽ qua một vương quốc quân chủ tôi đã nảy ra ý định ra mắt nhà vua ở đấy. Cô có thể cười tôi là trẻ con, nhưng đó là nguyện vọng thầm kín của tôi và tôi sẽ rất sung sướng nếu thực hiện được nó, được nhún gối chào theo kiểu cung đình và trong khi chuyện trò được thường xuyên nói ‘tâu bệ hạ’. ‘Tâu bệ hạ anh minh, xin Người nhận cho lòng biết ơn vô hạn độ của kẻ hèn này trước ân sủng ngày hôm nay!’ - vân vân và vân vân. Thực ra tôi còn muốn yết kiến Giáo hoàng nữa cơ, nhất định sẽ có ngày tôi làm được điều đó. Khi gặp Giáo hoàng, thậm chí người ta còn phải quỳ hẳn xuống và phải nói ‘thưa đức cha thần thánh’.”

“Thưa hầu tước, ông làm bộ kể cho tôi nghe nhu cầu luồn cúi của ông...”

“Không phải luồn cúi, mà là nghi lễ.”

“Lý sự cùn! Thực ra ông chỉ muốn khoe khoang các mối quan hệ lớn của mình, những là ông được mời đến nhà ông đại sứ, ông giao lưu với tầng lớp thượng lưu và có thể mở mọi cánh cửa...”

“Thân mẫu cô đã cấm cô không được bảo tôi là lý sự cùn đấy nhé. Thêm vào đó...”

“Mama!”“ cô bé réo to khiến Senhora Maria Pia quay lại. “Con phải thông báo để me biết rằng con lại vừa mới bảo ông hầu tước là ‘lý sự cùn’.”

“Nếu con cứ gây sự với vị khách trẻ tuổi của chúng ta như thế’, người phụ nữ dòng dõi Iberia trả lời bằng giọng nữ trầm hơi khao khao rất truyền cảm của mình, “thì con không được đi sóng đôi với ông ta nữa. Lại đây và để Dom Miguel tháp tùng con. Me sẽ cố gắng tiếp chuyện hầu tước.”

“Tôi xin cam đoan, thưa Madame”, tôi lên tiếng sau khi việc đổi chỗ đã xong, “rằng trong cuộc trò chuyện của chúng tôi không có mảy may chút gì là gây sự cả. Ai lại không thấy thú vị trước sự thẳng thắn đáng kinh ngạc của tiểu thư Zouzou.”

“Có lẽ chúng tôi đã bắt ông chịu đựng đứa trẻ ngỗ ngược này quá lâu, hầu tước thân mến”, người phụ nữ phương Nam vương giả đáp, chuỗi hạt huyền đeo tai lúc lắc. “Tuổi trẻ với tuổi trẻ thường là quá trẻ con. Một trẻ trung, một chín chắn nếu không hẳn là hợp thì chí ít cũng dễ chịu hơn.”

“Dù sao cũng vinh dự hơn nhiều, thưa phu nhân”, tôi đáp, thận trọng lồng một ít ấm áp vào câu nịnh xã giao.

“Vậy chúng ta hãy cùng đi nốt chặng cuối cuộc dạo chơi”, bà ta tiếp tục. “Ông có thích nơi này không?”

“Rất thích. Tôi thấy nó lý thú vô cùng. Và tôi tin chắc điều này: cảm giác của tôi sẽ không thể mãnh liệt bằng một nửa, không thể sâu sắc bằng một nửa bây giờ, nếu nhận thức và khả năng cảm thụ của tôi không được chuẩn bị trước để tiếp nhận những ấn tượng do cảnh vật và con người Lisbon mang lại - có lẽ tốt hơn nên đảo lại là do con người và cảnh vật -, nếu tôi không nhờ một sự tình cờ may mắn được làm quen với ông nhà, thưa Senhora, và có một cuộc đàm thoại vô cùng lý thú với ông, nếu có thể gọi đó là đàm thoại, khi một phía chỉ biết ngồi nghe chăm chú, nếu như không được những lời chỉ giáo của ông nhà, xin phép được lộng ngôn một chút, tưới niềm say mê cổ sinh học thấm vào trí óc tôi và làm cho nó trở thành mảnh đất màu mỡ cho những hạt mầm ấn tượng, những kinh nghiệm về các chủng tộc cổ xưa, được bổ sung phong phú qua nhiều thời đại, và hình ảnh kiêu hãnh đầy phẩm giá của dòng máu vương giả, một quà tặng quý giá cho đôi mắt, cho trái tim...”

Tôi ngừng lời hít vào một hơi thở sâu. Người phụ nữ đi bên tôi cất giọng trầm trầm tằng hắng, không quên ưỡn ngực vươn cao mái đầu vương giả.

“Tôi không thể làm thế nào khác được”, tôi tiếp tục, “cái tiếp đầu từ ‘cổ’ nói lên nguồn cội cứ lẻn vào luẩn quẩn trong tất cả các ý nghĩ và ngôn từ của tôi. Đó cũng là hậu quả của niềm say mê cổ sinh học mà tôi vừa nói đến. Nếu không có nó thì cả những cây dương xỉ chúng ta vừa mới chiêm ngưỡng cũng chẳng còn bao nhiêu ý nghĩa, dẫu rằng tôi mới được biết theo quan niệm cổ xưa, nó thậm chí được coi là có phép màu tình yêu. Từ khi mở mang trí óc, tất cả mới trở nên quan trọng đến thế đối với tôi, tất cả cảnh vật và con người - tôi muốn nói rằng: con người và cảnh vật...”

“Nguyên nhân chính của sự nhạy cảm của ông, hầu tước thân mến, là tuổi trẻ.”

“Thật sung sướng, Senhora, khi được nghe hai tiếng ‘tuổi trẻ’ từ cửa miệng bà! Bà nói ra điều đó với sự nhân từ của chín chắn. Tiểu thư Zouzou dường như chỉ thấy khó chịu với những người trẻ tuổi, vì đúng như nhận xét của bà, một người trẻ tuổi thường bị coi là quá trẻ đối với một người trẻ tuổi khác. Ở một mức độ nào đó, thậm chí điều ấy cũng đúng cả với tôi. Chỉ có tuổi trẻ thôi thì chưa đủ để khơi dậy niềm say mê mà tôi đang được hưởng. Diễm phúc của tôi là được chiêm ngưỡng sắc đẹp trong một hình ảnh kép, bông hoa của tuổi thanh xuân và nét vương giả của sự chín chắn...”

Tóm lại, tôi cố hết sức trổ tài văn hoa, và những lối hoa hòe hoa sói của tôi không phải là không có tác dụng. Bởi khi chúng tôi chia tay nhau ở bến xe cáp treo, tôi trở về khách sạn của mình còn những người đồng hành về lại biệt thự nhà Kuckuck trên núi, thì Senhora buông lời như thể tình cờ rằng người ta mong còn có dịp gặp lại tôi trước khi tôi lên đường đi tiếp. Dom Antonio đã gợi ý rằng, nếu muốn tôi có thể cùng với những người bạn thể thao của Zouzou dượt lại kỹ năng tennis bị mai một. Ý ấy có lẽ không đến nỗi tồi.

Quả thực ý ấy không tồi, thậm chí còn quá hợp ý tôi! Tôi đưa mắt hỏi dò Zouzou, và vì cô bé nhún vai mặt tỉnh bơ, dấu hiệu không nhất thiết phải hiểu là từ chối, nên ngay lập tức hình thành thỏa thuận về một ván chơi vào sáng ngày thứ ba kể từ hôm nay, sau khi tôi dùng thêm một bữa “cơm chia tay” nữa với gia đình. Thế là, sau khi cúi hôn tay Maria Pia và Zouzou cũng như chân thành bắt chặt tay Dom Miguel, tôi đi đường tôi, trong đầu ngổn ngang những tính toán cho tương lai gần.

Chương chín

Lisbon, ngày 25 tháng Tám năm 1895

Ba me thân thương nhất đời! Mama yêu quý của con! Papa kính mến và không kém phần yêu quý!

Những dòng này là để tiếp nối bức điện con gửi ba me ngay sau khi đặt chân đến đây, nhưng với khoảng cách lớn đến nỗi con sợ rằng không tránh khỏi bị ba me giận. Thời gian con lưu lại đây sẽ còn phải kéo dài gấp đôi như thế - rất tiếc đó đã là điều chắc chắn - trái với ý muốn của ba me, thỏa thuận của chúng ta và dự định của bản thân con. Ba me hẳn đinh ninh rằng con đã mười ngày lênh đênh trên biển, ấy thế mà con vẫn ngồi đây viết thư cho ba me từ cái đích đầu tiên của chuyến đi, thủ đô Bồ Đào Nha. Ba me yêu quý, con sẽ trình bày cặn kẽ nguyên nhân của diễn biến không thể lường trước được này và lý do vì sao con im hơi lặng tiếng lâu đến thế, hy vọng ba me nguôi cơn thịnh nộ vừa mới bùng lên.

Tất cả bắt đầu ở chỗ trên đường đến đây con đã làm quen với một nhà bác học trứ danh tên là giáo sư Kuckuck, và cuộc chuyện trò với ông ta hấp dẫn đến nỗi con tin chắc rằng nếu ba me có mặt ở đó thì cũng sẽ cảm thấy tinh thần và trí tuệ bị kích thích cao độ như con trai của ba me.

Ông ta người gốc Đức, nội cái tên đã tiết lộ điều này, cụ thể là người vùng Gotha như Mama yêu quý của con, xuất thân con nhà tử tế mặc dù đương nhiên không phải con nhà. Hiện ông ta là giáo sư cổ sinh học và đã sống một thời gian dài ở Lisbon với bà vợ dòng dõi Bồ Đào Nha. Tại đây ông ta là người sáng lập kiêm giám đốc viện bảo tàng lịch sử tự nhiên mà trong những ngày vừa rồi con đã được đích thân ông ta hướng dẫn tham quan, và các hiện vật phong phú thuộc cả lĩnh vực cổ sinh học lẫn nhân chủng học (những khái niệm này rồi sẽ trở nên quen thuộc với ba me) trưng bày ở đó thực sự làm con xúc động tận đáy lòng. Ngay khi mới làm quen, Kuckuck đã khuyên con chớ nên coi nhẹ giai đoạn đầu của chuyến đi dài ngày vòng quanh thế giới, chỉ vì nó là giai đoạn mở đầu, và bảo rằng một thành phố có bề dày lịch sử như Lisbon thì không thể thăm viếng kiểu cưỡi ngựa xem hoa; ông ta sợ rằng con đã định ra một thời hạn quá ngắn ngủi cho một nơi quá khứ huy hoàng và cư dân phong phú với những danh lam thắng cảnh tuyệt vời như thế (con chỉ xin đơn cử loài dương xỉ thuộc kỷ Than Đá được trồng trong vườn thực vật nổi tiếng ở đây).

Ba me yêu quý, với lòng độ lượng và quyết định thông thái khi áp đặt cho con chuyến đi này, chắc hẳn ba me không chỉ nhằm mục đích đánh lạc hướng con khỏi một vài ý tưởng - con xin thừa nhận đó là sự bốc đồng do thiếu chín chắn - mà còn muốn con nhân dịp này nâng cao học vấn và hoàn thiện nền giáo dục một thanh niên trẻ con nhà phải có. Vậy thì ý nghĩa sâu xa của chuyến đi đã được đáp ứng ngay từ đầu ở một mức độ không ngờ qua mối giao hảo với gia đình Kuckuck gồm có ba thành viên, hay nói đúng ra là bốn, vì một trợ lý khoa học của giáo sư Kuckuck, ông Hurtado, chuyên viên mô hình tiêu bản (nếu khái niệm này nói lên được điều gì với ba me) cũng ít nhiều thuộc về gia đình họ. Thú thật là con không hợp với những người phụ nữ nhà này. Quan hệ giữa con và họ trong mấy tuần vừa qua không hề trở nên ấm áp hơn và dù có tiên đoán một cách lạc quan nhất thì trong những tuần tới cũng khó có chiều thay đổi. Bà vợ ông giáo sư, một phụ nữ dòng dõi gốc Iberia nhũ danh da Cruz, nghiêm khắc đến phát sợ, lúc nào cũng giữ một vẻ mặt cứng rắn và kiêu kỳ không thể hiểu nổi (ít nhất là đối với con); cô con gái ít tuổi hơn con một chút, cho tới giờ con vẫn không tài nào nhớ được tên cô ta, là một tiểu thư nên xếp vào nhóm động vật da gai, nói thế đủ biết cô ta gai góc đến độ nào. Thêm vào đó, nếu con mắt thiếu từng trải của con không quá nhầm lẫn thì có lẽ Dom Miguel (tức là Hurtado mà con nói tới ở trên) đã được nhắm vào vai người cầu hôn cô ta và chàng rể tương lai của gia đình, theo ý con thì địa vị của ông ta thật không đáng ghen tị một chút nào.

Không, người giữ chân con ở lại đây là ông chủ gia đình, giáo sư K., và cùng lắm thì thêm người trợ lý giàu kinh nghiệm trong thế giới động vật, con người với óc sáng tạo và kỹ năng làm tiêu bản của mình đã đóng góp rất nhiều cho viện bảo tàng. Nhờ hai nhân vật này, song đương nhiên chủ yếu nhờ K. đích thân hướng dẫn và khuyến khích, con đã có thể mở mang kiến thức vượt xa khỏi phạm vi Lisbon và các công trình kiến trúc đặc sắc quanh vùng, có thể nói không ngoa rằng con đã lĩnh hội được cội nguồn của tất cả, nào vô cơ và hữu cơ và tự sinh, cả một quá trình hình thành sự sống từ đá sỏi đến con người. Nhờ sự chỉ giáo của hai người đàn ông xuất sắc này, trong mắt họ con giống như một dạng huệ biển vừa lìa khỏi cuống, tức là: một sinh linh non trẻ chưa quen vận động rất cần lời khuyên, con cảm thấy nhất thiết phải kéo dài thêm thời gian ở lại đây, dù cho có trái với chương trình du lịch đã vạch sẵn, và vì thế con viết thư này thiết tha xin được sự đồng ý của ba me yêu quý. Song nếu bảo rằng chỉ tại hai người ấy mà con nấn ná lại đây thì cũng không hoàn toàn đúng.

Thực ra nguyên nhân khách quan của sự trì hoãn này như sau. Số là con nảy ra ý nghĩ rằng trước khi rời khỏi thành phố mà không đưa trình danh thiếp cho đại sứ toàn quyền của nước ta, ngài von Hüon và phu nhân ông ta, thì không phải phép chút nào, chắc ba me cũng cùng một ý với con. Việc ấy con đã làm ngay ngày đầu tiên có mặt ở đây, và vì đang giữa mùa nghỉ mát nên mặc dù không gặp họ con vẫn coi như làm xong trách nhiệm. Bỗng dưng vài ngày sau con nhận được giấy mời gửi tới khách sạn, mời tham dự một buổi tiếp khách nam giới ở đại sứ quán, một sự kiện chắc chắn đã được ấn định từ trước khi con đến đây, và ngày hẹn rất cận ngày con phải xuống tàu. Tuy vậy chương trình du lịch vẫn chưa cần phải thay đổi gì nếu con muốn nhận lời mời tới dự buổi tiếp tân.

Con đã đến đó, ba me yêu quý, và đã trải qua một buổi tối rất thú vị trong tòa đại sứ ở Rua Augusta, ở đó, không giấu gì ba me, con đã - tất nhiên nhờ công lao giáo dục của ba me - ghi được thành công vang dội trong giao tiếp. Buổi tiếp tân hôm ấy được tổ chức để chào mừng hoàng tử Joan Ferdinand của xứ Rumani, một thanh niên có lẽ chỉ nhỉnh hơn tuổi con một chút, thời gian này cũng đang có mặt tại Lisbon cùng với võ sư của mình là đại úy Zamfiresku, khách khứa toàn là nam giới bởi lẽ bà von Hüon còn đang nghỉ mát ở bãi tắm Riviera Bồ Đào Nha, chỉ có chồng bà ta vì bận công chuyện đã bỏ dở kỳ nghỉ quay về thủ đô sớm. Số lượng khách mời có giới hạn và không vượt quá mười người, song buổi tiếp tân diễn ra rất hoành tráng, người phục vụ thảy đều mặc đồng phục quần bó gối quấn xà cạp và áo khoác đính ngù kim tuyến lộng lẫy. Để tỏ lòng tôn trọng vị hoàng tử, người ta yêu cầu khách dự tiệc mặc lễ phục theo phẩm hàm, thế là con có dịp ngắm nhìn thỏa thích các loại huân huy chương đeo quanh cổ và cài trên ngực những người tuổi đời và vòng bụng vượt xa con - thú thực con không tránh khỏi một chút ghen tị với vầng hào quang của những món đồ khoe khoang công trạng kia. Song con có thể cam đoan mà không sợ chủ quan rằng, trong bộ com lê dạ tiệc thanh lịch, không đồ trang sức diêm dúa, con vẫn nổi bật lên từ lúc bước chân vào salon và chiếm được cảm tình của cả chủ nhà lẫn khách khứa, không chỉ vì tên tuổi và tước hiệu gia đình mình mà còn vì cách ứng xử lịch thiệp nhã nhặn hoàn toàn phù hợp với tính chất xã giao của buổi tiếp tân.

Thành phần quanh bàn tiệc bao gồm cả người bản xứ và nhân viên ngoại giao nước ngoài, sĩ quan quân đội và tư sản công nghiệp, trong đó bảnh nhất là một vị cố vấn sứ quán Áo-Hung ở Madrid, bá tước Festetics, ông này bận nguyên bộ lễ phục truyền thống Hungary với áo choàng viền lông, giày ống cao bẻ cổ và đeo thanh kiếm cong, cứ như vừa bước ra từ một bức tranh. Con được xếp ngồi giữa một viên trung tá hải quân Bỉ ria mép rậm rì và một đại gia xuất khẩu rượu Bồ Đào Nha mặt mũi tinh quái, cung cách hoang tàng chứng tỏ một gia tài kếch xù, và vì ban đầu câu chuyện xung quanh con xoay quanh các vấn đề kinh tế chính trị thế giới nên một lúc lâu con ngồi chán ngắt, chỉ giới hạn sự tham gia ở những biến đổi linh hoạt trên nét mặt. Nhưng về sau vị hoàng tử ngồi hơi chếch phía trước con, một gã trai ủ dột mặt búng ra sữa, đã thế còn vừa nói đớt vừa cà lăm, gợi ra đề tài Paris và lôi cuốn được tất cả mọi người tham gia vào (vì ai lại không thích nói về Paris!). Được cổ vũ bởi nụ cười khuyến khích của vị hoàng tử cà lăm, con cũng đóng góp mấy câu. Sau bữa tiệc, khi người ta kéo nhau sang phòng hút thuốc của ông đại sứ để thưởng thức cà phê và rượu ngọt trong bầu không khí thoải mái hơn thì tự nhiên con được xếp chỗ ngồi một bên vị khách hoàng gia, bên kia là đích thân chủ nhà. Ngoại hình chải chuốt nhưng vô vị của ngài von Hüon với mái tóc lưa thưa vài cọng trên đỉnh đầu, cặp mắt xanh lơ õng nước và hàng ria mép mỏng thõng xuống hẳn ba me không lạ. Hoàng tử Joan Ferdinand gần như không đếm xỉa tới ông ta mà chỉ quay sang trò chuyện với con, nhưng điều đó lại có vẻ làm chủ nhà thấy nhẹ người. Có nhiều khả năng con được mời đột xuất chỉ vì người ta muốn vị hoàng tử trẻ có một người tiếp chuyện tương đối phù hợp về tuổi tác và tước vị trong cái đám khách khứa lão thành của buổi tiếp tân hôm nay.

Có thể nói rằng con đã giúp vui cho hoàng tử một cách đáng kể, mà bằng một cách rất đơn giản nhưng chừng như lại gây được hiệu quả lớn nhất ở chàng ta. Con kể cho hoàng tử nghe về những năm thơ ấu và niên thiếu của con trong lâu đài của gia đình mình, về Radicule già nua lập cập, và chàng ta đã khoái chí cười vui như trẻ nhỏ khi con nhại lại dáng dấp lão, vì chàng ta nhận ra ngay cái kiểu run rẩy vụng về của người hầu phòng chính mình thừa kế được của vua cha ở Bucarest; con kể cho chàng nghe về tật lấy le không thể tưởng tượng được của cô hầu gái Adelaide của me, và nhại lại dáng đi uốn éo của ả khi lượn qua lượn lại các phòng khéo đến nỗi hoàng tử lại bật cười khúc khích; rồi con còn kể về mấy con chó, về Fripon thỉnh thoảng hai hàm răng cứ gõ vào nhau cồm cộp vì phải lòng Minime tí xíu không bằng một góc của mình, và về chính Minime với những cơn tháo dạ đặc biệt tai hại đối với một con chó cảnh, đã không ít lần hủy hoại trang phục me yêu quý của con. Trong một bữa tiệc chỉ toàn nam giới con cho rằng mình có thể kể về những điều đó mà không sợ bị coi là khiếm nhã, về tật gõ răng vô hại của Fripon cũng như căn bệnh không mấy thanh lịch của Minime, nhất là Minime đã khiến vị hoàng tử thiếu gia cười ngặt nghẽo và phải liên tục đưa tay lau nước mắt giàn giụa trên má. Thật cảm động khi thấy cảnh một sinh linh bình thường rụt rè thu mình vào vỏ ốc vì tật nói đớt và cà lăm, nay có thể vui thích thả giàn như thế.

Có thể me yêu quý của con sẽ hơi phật ý vì con lôi căn bệnh con chó cưng của me ra làm chuyện mua vui, nhưng nếu nhìn thấy hiệu quả con thu được chắc chắn me sẽ hết giận sự thiếu tế nhị ấy. Tất cả mọi người ngoảnh nhìn vị hoàng tử cười sằng sặc, cuống nhất đẳng bội tinh cài trên ve áo nảy tưng tưng, và cùng hòa chung tiếng cười sảng khoái với chàng ta. Ai cũng muốn nghe chuyện Radicule, Adelaide và Minime và cứ liên tục đòi con kể lại. Vị khách người Hungary mặc áo choàng viền lông không ngừng vỗ đùi đen đét, chỗ ấy chắc mấy ngày sau vẫn còn đau, và ông đại gia buôn rượu ngực dày đặc bội tinh nhờ tài sản kếch xù của ông ta cũng cười rung rinh cái bụng phệ đến nỗi bung một chiếc nút áo ghi-lê, và ông đại sứ của chúng ta tỏ ra hết sức hài lòng.

Kết quả là, cuối buổi dạ tiệc ông ta đã gặp riêng con và đề nghị sẽ thu xếp cho con vào yết kiến đức vua trước khi con rời khỏi Bồ Đào Nha. Cứ bằng vào lá cờ của dòng họ Bragança phấp phới trên nóc cung điện thì Dom Carlos đệ nhất* hiện đang có mặt ở thủ đô. Ngài von Hüon bảo, ở một mức độ nào đó ông ta cảm thấy mình có trách nhiệm phải giới thiệu con trai của một gia đình đại quý tộc Luxembourg, theo lời ông ta còn có “những năng khiếu đặc biệt dễ mến”, với nhà vua xứ này. Cũng phải nói thêm rằng nhà vua là người có tâm hồn tinh tế - một tâm hồn vừa nghệ sĩ, bởi ngài đôi khi cũng nổi hứng vẽ tranh sơn dầu, vừa trí thức, vì ngài là một người hâm mộ nhiệt tình môn hải dương học, tức là khoa học về môi trường biển và các sinh vật sống trong đó - nhưng hiện nay ngài đang lâm cơn trầm uất, u ám bởi những mối lo chính trị không ngừng đè nặng tâm tư ngài từ lúc lên ngôi cách đây sáu năm, chủ yếu do những xung đột quyền lợi giữa Bồ Đào Nha và Anh Quốc ở vùng thuộc địa Trung Phi. Ngay từ bấy giờ ngài đã bị dư luận chung lên án là nhu nhược, quả thực trong bụng ngài thực sự biết ơn khi người Anh đưa ra tối hậu thư* quy định thời hạn để chính quyền của ngài có thể nhượng bộ những yêu sách của Anh mà không đến nỗi quá mất thể diện. Tuy nhiên vì thế ở các thành phố lớn trong nưóc đã xảy ra nhiều vụ lộn xộn nguy hiểm, và người ta phải thẳng tay đàn áp mới có thể dập tắt một cuộc nổi dậy của phe cộng hòa ở Lisbon. Thêm vào đó ngành đường sắt Bồ Đào Nha thời gian gần đây thường xuyên thua lỗ nặng nề mãi vẫn không gượng dậy được, ba năm về trước họ đã đẩy đất nước vào một cuộc khủng hoảng tài chính nghiêm trọng khiến chính quyền phải tuyên bố phá sản và cắt giảm một phần ba ngân sách! Trong hoàn cảnh ấy đảng cộng hòa lên như diều được gió, và các phần tử cực đoan trong nước càng có cơ hội hoành hành. Nhà vua thậm chí còn trải qua một kinh nghiệm đáng sợ, đấy là khi cảnh sát kịp thời khám phá một âm mưu ám sát ngài. Việc con ra mắt nhà vua có thể là khởi đầu để hoạt động yết kiến trong triều dần dần trở lại nhịp điệu bình thường, thêm vào đó hy vọng con còn giúp cho nhà vua khuây khỏa và lên cao tinh thần đôi chút. Nếu có thể con nên lái câu chuyện về chủ đề Minime, chủ đề hôm nay đã khiến hoàng tử Joan Ferdinand tội nghiệp vui đến thế, ông von Hüon không quên nhắc.

•

Carlos I (1863 -1908) trị vì Bồ Đào Nha từ 1889 -1908 cho đến khi bị ám sát cùng với con trai là hoàng thái tử Luis Filipe. Dòng họ Bragança cầm quyền từ năm 1640 đến năm 1910 thì bị đảo chính quân sự lật đổ, vị vua cuối cùng Manuel II (1889 - 1932) chạy ra nước ngoài sống lưu vong, Bồ Đào Nha trở thành một nước cộng hòa.

•

Cố gắng của Carlos I tìm cách sát nhập Angola và Mozambique thành một thuộc địa lớn của mình ở châu Phi bị thất bại do sự chống đối của Anh, ngày 11 tháng Giêng năm 1890 chính phủ Anh ra tối hậu thư yêu cầu Bồ Đào Nha rút quân khỏi Malawi.

Ba me thừa biết tư tưởng bảo hoàng của con từ trước tới nay, đã thế trong thâm tâm con còn ôm ấp một nguyện vọng thầm kín (điều này có lẽ ba me không ngờ tới), đó là niềm mong ước một ngày nào đó được nghiêng mình cúi chào một vị quân tử trị vì thiên hạ, thế nên chắc ba me hiểu đề nghị của ông đại sứ có sức hấp dẫn lớn thế nào đối với con. Để thực hiện điều này chỉ có một trở ngại duy nhất, đó là một cuộc yết kiến nhà vua theo đúng thủ tục cần được báo trước bốn hay năm ngày, và như thế sẽ quá thời hạn con phải xuống tàu “Cap Arcona”. Con biết làm gì đây? Nguyện vọng ra mắt nhà vua của con hoàn toàn trùng hợp với lời khuyên của người thầy tinh thần là giáo sư Kuckuck, rằng một thành phố như Lisbon không nên chỉ cưỡi ngựa xem hoa. Rốt cục con đi đến quyết định thay đổi kế hoạch du lịch và bỏ qua chuyến tàu thủy này để đợi chuyến sau. Hỏi văn phòng du lịch con được biết chuyến tàu tiếp theo của hãng khoảng mười bốn ngày nữa sẽ rời Lisbon, tàu “Amphitrite”, đã gần đầy và về trang bị thua xa “Cap Arcona”, không thể cung cấp những tiện nghi xứng đáng với một người ở địa vị con. Gã nhân viên văn phòng du lịch khuyên con tốt nhất nên đợi tàu “Cap Arcona” quay trở lại, theo dự tính vào khoảng sáu đến bảy tuần kể từ ngày 15 tháng này, hãng anh ta sẵn sàng cho con đổi vé sang chuyến sau và dời ngày xuất hành đến cuối tháng Chín hay thậm chí đầu tháng Mười.

Ba me yêu quý, ba me còn lạ gì tính con. Thế là không đắn đo nhiều con theo ngay lời khuyên của tay nhân viên văn phòng du lịch và yêu cầu gã làm ngay các thủ tục cần thiết để đổi chuyến tàu. Thiết tưởng con cũng không cần nói thêm rằng con đã gửi một bức điện tín cho những người bạn của ba me, gia đình Meyer-Novaro, thông báo về sự chậm trễ này để họ biết rằng con không thể đến trước tháng Mười. Như thế, ba me thấy đấy, thời gian con lưu lại thành phố này bị kéo dài ra đến quá cả mức mong đợi của con. Nhưng có sao đâu! Chỗ ở trọ của con trong khách sạn có thể nói một cách không phóng đại là khá dễ chịu, và cho đến lúc xuống tàu con không thiếu điều cần học hỏi thêm. Chẳng hay con có được sự đồng ý của ba me không đây?

Nếu không được sự chấp thuận của ba me thì dĩ nhiên con rất áy náy trong lòng. Nhưng con tin rằng ba me sẽ dễ dàng ủng hộ quyết định của con hơn sau khi nghe con kể về buổi yết kiến đức vua tới nay đã diễn ra rồi, thành công mỹ mãn và long trọng không thể tả. Con được ông von Hüon báo cho biết sự chuẩn y của nhà vua, và một buổi sáng theo giờ đã hẹn ông ta dùng cỗ xe ngựa của mình chở con từ khách sạn đến cung điện. Nhờ có thư đặc mệnh cũng như bộ lễ phục đại sứ ông ta mặc trên người nên chúng con đi qua các trạm gác trong, ngoài không gặp khó khăn gì. Chúng con theo bậc tam cấp đi lên một mái hiên hai bên có cặp tượng mỹ nhân vươn mình đỡ thay cột, tới một dãy phòng chờ trang hoàng lộng lẫy bằng tượng bán thần các vị vua thời trước, treo đầy tranh ảnh và đèn chùm pha lê, căng rèm lụa điều và bày biện đồ gỗ kiểu cổ. Trước khi vào tới phòng tiếp tân của nhà vua, người ta phải nhích dần từ phòng này sang phòng khác, vào đến phòng thứ hai thì chúng con được một viên chức lễ tân mời ngồi tạm chờ tới lượt. Nếu không tính đến khung cảnh tráng lệ thì ở đây cũng chẳng khác gì phòng mạch một bác sĩ tiếng tăm, người ta cứ ùn ùn kéo đến và sự dồn toa tích tụ ngày càng tăng khiến bệnh nhân phải đợi lâu hơn giờ hẹn rất nhiều. Dãy phòng chờ đông nghẹt các nhân vật quan trọng đủ loại, người bản xứ cũng như ngoại quốc, mặc quân phục cũng như lễ phục dân sự, đứng túm tụm thành từng nhóm chuyện trò khe khẽ hoặc ngồi buồn tẻ trong ghế bành. Người ta thấy lông chim gật gù trên vành mũ, kim tuyến lóng lánh trên ve áo treo đầy cuống bội tinh. Ở mỗi phòng khi mới bước vào ông đại sứ đều lên tiếng thân mật chào hỏi một vài nhân viên ngoại giao ông ta quen biết và giới thiệu con với họ, nên - nhờ có cơ hội liên tục thể hiện bản chất dễ mến trong giao tiếp, một việc làm luôn luôn khiến con vui thích - con cảm thấy thời gian chờ đợi có dễ đến bốn mươi phút trôi qua rất nhanh.

Cuối cùng một viên sĩ quan hầu cận nhà vua đeo băng chéo trước ngực, tay cầm một bản danh sách, tới bảo chúng con đứng đợi gần cánh cửa phòng làm việc của đức vua có hai tên gia nhân đội tóc giả rắc phấn đứng canh hai bên. Từ trong phòng bước ra một ông đã đứng tuổi mặc quân phục cấp tướng, chắc là tới tạ ơn vua vì một ân sủng nào đó. Viên sĩ quan hầu cận vào báo danh tánh chúng con. Rồi, được sự vận hành của hai tên gia nhân, những cánh cửa viền vàng mở ra cho chúng con vào.

Đức vua, mặc dù mới khoảng ngoài ba mươi nhưng tóc đã bắt đầu thưa và hơi có bụng, mặc một bộ đồng phục màu ô liu viền đỏ, trên ngực chỉ đeo một ngôi sao ở giữa là hình con đại bàng móng chân quặp chặt một bên là cây vương trượng, bên kia là quốc huy của vương quốc, đứng đón chúng con bên bàn làm việc của mình. Mặt ngài ửng đỏ vì phải chuyện trò nhiều. Chân mày ngài đen như than, song hàng ria mép rậm rạp về cuối vuốt nhọn cong vểnh lên thì đã hơi ngả bạc. Ngài đáp lại cái cúi chào thật thấp của ông đại sứ và con bằng một động tác vẫy tay thuần thục, đồng thời còn nháy mắt với ông von Hüon, thái độ tin cẩn đầy thân thiện nhưng vẫn rất bề trên.

“Ông đại sứ thân mến, trẫm rất vui được gặp ông, cũng như mọi khi... Cả ông cũng đã về lại thành phố?... Trẫm biết, trẫm biết... Hiệp ước thông thương mới... Nhưng chắc rồi nó sẽ được thông qua không khó khăn gì, nhờ tài thương lượng khéo léo của ông...* Chẳng hay sức khỏe Madame von Hüon đáng yêu... tốt quá. Trẫm rất vui! Trẫm thực sự vui lòng được biết điều đó! Hôm nay ông còn đưa tới cho trẫm chàng Adonis* nào thế kia?”

•

Tiếng Pháp trong nguyên bản, như tất cả những chỗ in nghiêng trong chương này.

•

Theo thần thoại Hy Lạp, Adonis là chàng trai trẻ hiện thân của sắc đẹp nam giới, được nữ thần ái tình Aphrodite đem lòng yêu. Cuối cùng thần chiến tranh Ares nổi ghen hóa thành con lợn lòi húc chết Adonis. Mỗi giọt máu chàng chảy ra thấm xuống đất mọc lên một bông hoa quỳ, cánh hoa gặp nước mắt Aphrodite nhỏ xuống chuyển thành màu đỏ như máu.

Ba me yêu quý, ba me phải hiểu lời ví von này thực ra chỉ là một câu đùa, trên thực tế không có ý nghĩa so sánh gì hết. Dĩ nhiên bộ lễ phục vừa như in tôn thân hình con được thừa hưởng của Papa lên rất nhiều. Nhưng ba me cũng biết rõ như con rằng cặp má đỏ như hai trái táo và đôi mắt ti hí láo liêng mỗi lần nhìn vào gương lại làm con vô cùng bất mãn không có chút gì gần với vẻ đẹp huyền thoại cả. Con đáp lại lời chào bông lơn của nhà vua bằng thái độ cam chịu vui vẻ; để xóa tan và làm quên đi vẻ sượng sùng do nó gây ra, nhà vua, trong lúc bắt tay con, tiếp tục nói với vẻ rất độ lượng:

“Hầu tước thân mến, xin chào mừng ông tại Lisbon! Trẫm chắc không cần phải nói rằng tên tuổi ông không xa lạ gì đối với trẫm, và rằng trẫm rất vui được đón tiếp thành viên trẻ tuổi trong một dòng họ quý tộc lâu đời ở một nước láng giềng hữu hảo của Bồ Đào Nha tại triều đình của trẫm, đó cũng là nhờ công lao người tháp tùng ông, là người có quan hệ hết sức tốt đẹp với trẫm. Ông hãy nói,” - nhà vua ngẫm nghĩ một thoáng xem con nên nói cho ngài biết điều gì - “ngọn gió nào đưa đẩy ông đến vương quốc của trẫm?”

Ba me yêu quý, không phải con muốn huênh hoang về phong cách đúng lễ nghi cung đình nhưng đồng thời lại rất mực khiêm nhường và tự nhiên của mình khi đối đáp với một vị quân vương. Con chỉ muốn nói để ba me yên lòng và hởi dạ là con không đến nỗi quá vụng về để đến nỗi thất lễ. Con kể cho nhà vua nghe về món quà ba me hào phóng tặng cho con, chuyến du lịch một năm trời vòng quanh thế giới để nâng cao học vấn, và rằng từ Paris, nơi ở cũ của mình, con đã đi thẳng đến chặng dừng chân đầu tiên là thành phố độc nhất vô nhị này.

“A, thế ra ông thích Lisbon?”

“Tâu bệ hạ, thích vô cùng! Thần bị mê hoặc hoàn toàn bởi đô thành xinh đẹp của bệ hạ, nơi xứng đáng là chỗ đóng đô của một đấng quân vương cao cả. Lúc đầu thần dự định chỉ dừng chân tại đây vài ngày, nhưng thần đã sớm nhận ra sai lầm tai hại của mình, và đã đảo lộn cả chương trình du lịch để ít nhất có thể dành vài tuần lễ cho nơi đây, một chuyến thăm viếng không ai nỡ bỏ dở giữa chừng. Một đô thị tuyệt vời, tâu bệ hạ! Những đại lộ, công viên, nơi dạo mát và ngắm cảnh! Nhờ quan hệ riêng vừa đặt chân tới đây thần đã được làm quen với viện bảo tàng lịch sử tự nhiên của giáo sư Kuckuck - một cơ sở tuyệt vời, tâu bệ hạ, riêng cá nhân thần có ấn tượng đặc biệt tốt về mảng hải dương học ở đó, một vài mẫu vật trưng bày đã thể hiện quá trình hình thành sự sống từ nước biển một cách trực quan sinh động vô cùng. Rồi đến vườn thực vật kỳ diệu, tâu bệ hạ, công viên Avenida, Campo Grande, Passeio da Estrela từ trên cao nhìn xuống quang cảnh thành phố và dòng sông... Có gì là lạ, khi kỳ quan tuyệt mỹ ấy của thiên nhiên, được trời phú cũng như do sức lao động cần cù của con người xây đắp, làm con mắt của một người có chút ít - lạy Chúa, thế nào là chút ít! - tâm hồn nghệ sĩ rưng rưng xúc động? Thú thực là thần - dĩ nhiên còn xa mới bén gót bệ hạ với những tác phẩm có tiếng là bậc thầy trong lĩnh vực này - khi còn ở Paris thần cũng có theo đòi chút ít nghệ thuật tạo hình, cụ thể là ngành hội họa, tức là vẽ vời đôi chút mà thôi, tóm lại thần từng là một học trò vụng về nhưng chăm chỉ, lấy cần cù bù tài năng khiêm tốn, trong xưởng họa của giáo sư Estompard ở Học viện mỹ thuật. Nhưng đó là chuyện nhỏ. Điều thần muốn nói là: bệ hạ quả thực là người trị vì một trong những xứ sở đẹp nhất trên trái đất, có lẽ là xứ sở đẹp nhất cũng nên. Ở đâu trên thế giới có thể thấy một phong cảnh so sánh được với những gì bày ra trước mắt du khách đứng trên vọng lâu hoàng thành Cintra nhìn xuống cánh đồng ngũ cốc, vườn nho và vườn cây ăn trái của đất Estremadura trù phú?...”

Con xin chú thích một chút bên lề, ba me yêu quý, rằng con chưa hề đi thăm lâu đài Cintra và tu viện Belem mà kiến trúc lừng danh của chúng con sẽ trình bày ở đoạn sau. Cho tới lúc vào yết kiến nhà vua con đã làm gì có dịp đến thăm những chỗ này, vì phần lớn thời gian con còn dành để chơi tennis trong câu lạc bộ với một nhóm những người trẻ tuổi rất có giáo dục, nhờ sự tiến cử của gia đình Kuckuck. Nhưng chuyện ấy con sẽ kể sau! Chỉ biết rằng con đã tán đầy tai nhà vua về những ấn tượng mà con chưa hề có, và nhà vua nhân từ bảo rằng ngài rất biết đánh giá cao năng khiếu cảm thụ của con.

Được thể con càng phát huy khiếu ăn nói có sẵn kết hợp một cách khéo léo với thực tế trong tình huống đặc biệt này, và tiếp tục tràng giang đại hải ca tụng đất nước cùng con người Bồ Đào Nha. Người ta đến một nước, con bảo, không phải chỉ để xem phong cảnh đất nước ấy mà còn - và đây thậm chí có thể coi là lý do chính yếu - vì con người ở đó, vì cái thói ham của lạ, xin bệ hạ tha lỗi cho cách dùng từ hơi lỗ mãng của thần, ham muốn khám phá những điều ta chưa từng trải nghiệm về con người, muốn được nhìn vào những đôi mắt lạ, những gương mặt lạ... Thần biết rằng cách diễn đạt của mình còn nhiều thiếu sót, nhưng ý thần muốn nói rằng, đó là nguyện vọng được chiêm ngưỡng thể chất và phong cách của một dân tộc mà ta chưa biết. Nước Bồ Đào Nha thật đáng xem. Nhưng chính những người Bồ Đào Nha, thần dân của bệ hạ, mới chính là điều thu hút toàn bộ sự chú ý của thần. Vốn dĩ gốc gác người Celt-cổ Iberia, suốt dọc chiều dài lịch sử được pha trộn thêm dòng máu tất cả các dân tộc từng có mặt trên dải đất này từ Phoenician, Carthaginian, La Mã đến A Rập - từ đó dần dần hình thành một sắc dân tuyệt vời làm mê hoặc các giác quan, một mặt là vẻ duyên dáng đoan trang, mặt khác là lòng tự hào chủng tộc thể hiện ra ở tư thế kiêu hãnh khiến người ta kính nể, thậm chí e sợ. “Là chúa tể một dân tộc đầy quyến rũ như thế, bệ hạ thật đáng được chúc mừng!”

“Được rồi, được rồi, hay lắm, tuyệt lắm”, Dom Carlos bảo. “Hầu tước thần mến, trẫm cảm ơn tấm thịnh tình ông dành cho đất nước và con người Bồ Đào Nha.” Con đã nghĩ rằng nhà vua muốn kết thúc cuộc yết kiến bằng những lời này, nên con hết sức ngạc nhiên và mừng rỡ khi ngài, trái với mong đợi, lại thêm vào:

“Chúng ta không định ngồi xuống hay sao? Ông đại sứ thân mến, hãy ngồi xuống đây một lát!”

Rõ ràng lúc đầu nhà vua có ý định để cuộc tiếp kiến diễn ra trong khi đứng, bởi nó chỉ nhằm mục đích giới thiệu con nên chắc ngài nghĩ có thể giải quyết nhanh gọn trong vòng mấy phút. Nếu như giờ đây cuộc yết kiến được kéo dài ra và nhất là trong một tư thế tiện nghi hơn thì ba me cứ tin rằng - con nói ra điều này thực ra để mang lại niềm vui cho ba me hơn là vuốt ve lòng tự ái của bản thân - đó là nhờ tài ăn nói dễ nghe và nói chung toàn bộ tác phong dễ mến của con.

Nhà vua, ông đại sứ và con ngồi xuống mấy chiếc ghế bành bọc da kê trước lò sưởi đá hoa cương che lưới sắt, trên bệ lò sưởi bày biện đủ cả đồng hồ quả lắc, đèn bàn nhiều nhánh và bình hoa Đông phương. Gian phòng làm việc rộng thênh thang của nhà vua bày biện đồ gỗ rất có gu, không thiếu hai tủ sách cửa trước lắp kính, và dưới sàn trải một tấm thảm Ba Tư khổng lồ.

Bên cạnh lò sưởi treo hai bức tranh lồng trong khung mạ vàng, một bức vẽ phong cảnh sơn cước, bức còn lại vẽ thảo nguyên nở đầy hoa. Ông von Hüon đưa mắt ra hiệu cho con nhìn hai bức tranh rồi nghiêng đầu về phía nhà vua lúc bấy giờ đang với tay lấy hộp thuốc lá bằng bạc đặt trên cái bàn hút thuốc chạm trổ tinh vi. Con hiểu ngay.

“Xin bệ hạ anh minh lượng thứ cho”, con lên tiếng, “nếu sự chú ý của hạ thần tạm thời bị đánh lạc hướng khỏi bệ hạ và tập trung vào những bức hình đẹp tuyệt vời kia, chúng có sức thu hút lớn đến nỗi thần không thể rời mắt ra được. Chẳng hay thần có được phép lại gần xem không ạ? A, thì ra là tranh vẽ! Thật là thiên tài! Thần không đọc được chữ ký, nhưng chắc đó phải là tác phẩm của những nghệ sĩ hàng đầu của vương quốc.”

“Nghệ sĩ hàng đầu ư?” nhà vua mỉm cười mệt mỏi. “Cái đó còn tùy mắt mỗi người. Hai bức tranh ấy do trẫm vẽ đấy. Bên trái là vùng núi Serra da Estrela, ở đấy trẫm có một nhà nghỉ dành cho các cuộc săn, còn bên phải là cố gắng tái tạo phong cảnh đồng lầy xứ này, nơi trẫm thường hay đi săn chim dẽ. Ông thấy không, trẫm đã thử diễn tả vẻ đẹp mỏng manh của những bông hoa nham mân khôi phủ kín mặt đất.”

“Người ta có cảm tưởng ngửi thấy cả mùi hương của chúng”, con bảo. “Ôi, lạy Chúa, đối diện với bấy nhiêu tài năng, kẻ nghiệp dư phải đỏ mặt hổ thẹn.”

“Những bức tranh này cũng chỉ được coi là nghiệp dư thôi”, Dom Carlos nhún vai đáp, trong lúc con làm bộ miễn cưỡng rời khỏi các tác phẩm của ngài và quay về chỗ ngồi. “Thiên hạ vẫn tin rằng một ông vua chỉ có thể là nghệ sĩ nghiệp dư. Người ta nghĩ ngay đến Nero* và những cơn cuồng nghệ thuật của y.”

•

Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus (37 - 68) là hoàng đế La Mã từ năm 54 đến năm 68, rất say mê thi ca nghệ thuật và thường tự xưng là nghệ sĩ.

“Đó là những kẻ tội nghiệp”, con đáp lại, “không thể tự giải thoát khỏi những thành kiến hẹp hòi! Lẽ ra họ nên lấy làm mừng vì số phận đã may mắn kết hợp địa vị cao nhất với tài năng tột đỉnh, dòng dõi quý phái với rung động nghệ thuật mới phải chứ.”

Rõ ràng nhà vua rất bùi tai với những lời này. Ngài ngả người thư thái dựa vào lưng ghế, trong khi ông đại sứ và con vẫn ngồi thẳng lưng tránh không chạm vào lớp bọc đệm ghế hơi dốc về phía sau. Nhà vua bảo:

“Hầu tước thân mến, trẫm rất vui thấy ông có một khả năng cảm thụ thật là nhạy bén, một cái nhìn vô tư không thiên vị đối với sự vật, thế giới, con người và tác phẩm, một sự trong trắng vô tội trước cuộc đời, và trẫm thực sự ghen tị với ông vì sự trong trắng ấy. Có lẽ ông giữ được sự trong trắng nhờ địa vị xã hội của ông. Bộ mặt xấu xa cay đắng của cuộc đời chỉ bộc lộ ra rõ nhất ở tận cùng dưới đáy xã hội và trên đỉnh cao tột cùng của nó. Kẻ tiểu dân ngoi ngóp trong cặn bã cuộc đời - và người lãnh đạo đất nước ngạt thở trong làn hơi xú uế của chính trị.”

“Nhận xét của bệ hạ”, con nói, “thật là thâm thúy. Thần chỉ kính cẩn xin bệ hạ chớ tin rằng mối quan tâm của thần dừng lại ở mức độ hưởng thụ và hời hợt bề ngoài, mà không hề thử thâm nhập xuống đáy sâu kém phần đẹp đẽ bên dưới. Thần chúc mừng bệ hạ vì hạnh phúc đáng ghen tị được trị vì một đất nước vinh quang như Bồ Đào Nha. Nhưng như thế không có nghĩa là thần không nhìn thấy những bóng mây đen làm u ám niềm hạnh phúc ấy, không phải thần không biết những giọt đắng cay cái ác pha vào ly rượu vàng số phận dành cho bệ hạ. Không phải thần không biết rằng cả ở đây, thậm chí ở đây, hay đúng hơn phải nói là: chính ở đây, không thiếu những phần tử tự nhận là thành phần kích động, chắc hẳn vì chúng âm thầm như chuột chũi đào bới, gặm nhấm gốc rễ xã hội - những phần tử xấu xa, nếu như thần được phép để lộ cảm tình thực của mình trong lời nhận xét khách quan và rất ôn hòa này, những kẻ chỉ rình rập lợi dụng từng vướng mắc ngoại giao, từng khó khăn tài chính hay chính trị của nhà nước để phục vụ âm mưu thủ đoạn của mình. Chúng tự xưng là người của nhân dân, mặc dù quan hệ duy nhất của chúng với nhân dân chỉ là phá hoại bản năng lành mạnh của dân tộc và, bất hạnh thay, cướp đoạt niềm tin tưởng tự nhiên của dân tộc vào sự cần thiết của một trật tự xã hội có đẳng cấp phân minh. Bằng cách nào ư? Bằng cách tiêm nhiễm vào đầu những người dân chất phác cái tư tưởng tuyệt đối trái tự nhiên và như thế cũng trái với quyền lợi dân tộc, đó là ý tưởng bình đẳng, và bằng ngụy biện đưa đẩy người dân đến chỗ điên khùng tin vào sự cần thiết hay chí ít nguyện vọng - đấy là còn chưa nói đến nguyện vọng ấy có khả năng thực hiện hay không - rằng cần phải san bằng sự khác biệt về gốc gác, dòng dõi, sự khác biệt giữa giàu và nghèo, quý phái và hạ tiện, những sự khác biệt mà để bảo toàn vĩnh viễn chúng thiên nhiên đã liên minh với cái đẹp. Gã ăn mày áo quần rách rưới bằng sự tồn tại của mình cũng đóng góp vào bức tranh đầy sắc màu của thế gian như nhà quý tộc đặt của bố thí vào bàn tay nhẫn nhục chìa ra của gã, dĩ nhiên vẫn tránh không đụng vào bàn tay này - và, tâu bệ hạ khả kính, gã ăn mày cũng biết điều đó; gã biết rất rõ phẩm giá đặc biệt dành cho gã trong trật tự thế giới, và tận trong thâm tâm gã không mong muốn điều gì khác hơn là giữ đúng trật tự này. Chúng cần kích động những tư tuởng xấu xa, làm người ta lóa mắt khi nhìn vào bức tranh xã hội lộng lẫy do chúng vẽ ra, và nhét vào đầu người dân ý tuởng điên rồ rằng con người phải bình đẳng. Con người không bình đẳng, và họ sinh ra để nhìn nhận điều đó. Con người sinh ra đời đã mang theo trong mình ý thức về đẳng cấp sang hèn. Đó là kinh nghiệm mặc dù tuổi đời còn non nớt của thần. Dù anh ta có là ai chăng nữa, một giáo sĩ thành viên của hệ thống nhà thờ hay một hạ sĩ quan trung thành quả cảm trong doanh trại - anh ta có cái nhìn, có các giác quan, có cảm xúc để phân biệt chất liệu thô hay mịn, để phân biệt thứ gỗ từ đó mỗi con người được đẽo gọt nên... Lẽ ra đó phải là niềm hoan hỉ, ngưỡng mộ mà những kẻ thô lậu hèn mọn cảm thấy khi ngước nhìn lên sự giàu có, sang trọng và thanh lịch của tầng lớp trên, thế nhưng sự vui sướng đã bị đầu độc thành ra ghen tị, thèm muốn, căm tức! Chúng cướp mất tôn giáo của đám đông, cướp mất niềm tin giúp họ sống trong khuôn khổ sùng tín và hạnh phúc, và lừa phỉnh họ rằng sự thay đổi thể chế nhà nước, lật đổ ngôi vua để dựng lên chế độ cộng hòa sẽ làm thay đổi bản chất con người và hóa phép ra hạnh phúc và bình đẳng... Nhưng đã đến lúc thần xin bệ hạ khả kính rộng lượng chấp nhận lòng ngưỡng mộ chân thành của hạ thần.”

Nhà vua quay sang gật đầu nhìn ông đại sứ, chân mày nhướng cao. Ông này hể hả ra mặt.

“Hầu tước thân mến”, nhà vua bảo, “ông đã bày tỏ những tư tưởng rất đáng khen ngợi - những tư tưởng không chỉ phù hợp với dòng dõi của ông mà còn phù hợp với bản thân ông, với chính con người ông, và để cho trẫm thêm vào một điều này, những tư tưởng cao quý ấy thể hiện rõ trên gương mặt ông. Phải, phải, trẫm nghĩ sao nói vậy. Tiện đây, ông vừa nhắc đến tài hùng biện châm lửa của những kẻ mị dân, tới nghệ thuật ngụy biện nguy hiểm của chúng. Thật không may là trên thực tế nghệ thuật dùng từ điêu luyện thường gặp ở những kẻ này, những luật sư, chính trị gia đầy tham vọng, thánh tông đồ của chủ nghĩa tự do và kẻ thù của tôn ti trật tự đã tồn tại từ trước tới giờ. Sự bền vững hiếm khi được sự ủng hộ của tinh thần. Được nghe những lời ủng hộ điều tốt đẹp thật là một ngoại lệ trong thời buổi này, một liều thuốc bổ cho tâm hồn trẫm.”

“Thần không thể nói”, con đáp lại, “mấy tiếng ‘liều thuốc bổ’ từ miệng bệ hạ khiến thần tự hào và cảm kích biết chừng nào. Dẫu cho nghe có vẻ nực cười khi một thanh niên quý tộc bình thường mà lại dám tự cho mình là liều thuốc bổ cho một vị quân vương - song thần thú thực rằng đó chính là mục tiêu thần cố gắng đạt tới. Vậy cái gì khiến thần cố gắng làm điều đó? Sự cảm thông, tâu bệ hạ. Đó là sự cảm thông góp phần với lòng kính trọng của thần - dù có bị coi là quá táo bạo thần cũng vẫn xin khẳng định rằng gần như không có một sự hòa hợp nào làm thỏa mãn tâm hồn hơn là sự kết hợp giữa thông cảm và tôn kính. Những gì tuổi trẻ của thần được biết về những mối lo buồn của bệ hạ, về sự thù địch chống lại nguyên tắc mà bệ hạ là người đại diện và chống lại chính cá nhân cao quý của bệ hạ, tất cả những điều đó khiến thần xúc động và không thể cưỡng lại ý muốn giúp bệ hạ quên đi dù chỉ một lúc, những điều bất như ý này, giúp bệ hạ khuây khỏa và vui lên càng nhiều càng tốt. Không còn nghi ngờ gì nữa, đó là điều bệ hạ đã tìm thấy trong mỹ thuật, trong hội họa. Thêm vào đó thần cũng rất vui khi nghe bệ hạ cũng còn có thú săn bắn.”

“Ông nói đúng”, nhà vua bảo. “Thú thật là trẫm chỉ thấy thư thái khi rời xa thủ đô và các âm mưu chính trị của nó, tốt nhất là ra ngoài thiên nhiên, đồng ruộng hay núi rừng, quanh mình chỉ có một nhóm nhỏ những kẻ thân tín trung thành, trong một cuộc săn đuổi hay mai phục. Ông có giỏi săn bắn không, hầu tước?”

“Thần không biết nói thế nào, tâu bệ hạ. Chắc chắn săn bắn là thú tiêu khiển tao nhã nhất của người quý tộc, nhưng nói chung thần không phải là người ham cầm súng, và bất đắc dĩ mới nhận lời mời tham dự một cuộc săn thôi ạ. Mỗi lần như thế cái làm thần thích thú nhất là những con chó săn. Một bầy chó săn được huấn luyện để đánh hơi và dồn con mồi, hăng lên đến mức gần như không tự kiềm chế được, mũi dí sát đất, đuôi dựng cao phất qua phất lại, mọi bắp thịt trên cơ thể căng như dây đàn - đội hình kiêu hãnh trở về, một con rụt cổ ngoạm ở mõm con chim hay con thỏ - cảnh tượng ấy thần có thể nhìn không chán mắt. Tóm lại, thần công nhận mình là người yêu chó và từ nhỏ đã quen quấn quýt với những đồng đội trung thành này của con người. Ánh mắt thiết tha nó nhìn ta, điệu cười hoác mõm khi ta giỡn với nó - phải biết rằng chó là loài vật duy nhất biết cười - cách bày tỏ âu yếm vụng về của nó, dáng điệu uyển chuyển linh hoạt lúc đùa chơi, bước chân nhẹ nhàng êm ru của chó nòi - tất cả những cái ấy làm ấm áp trái tim thần. Nguồn gốc chó sói hay chó rừng gần như đã không còn dấu vết ở hầu hết các loài chó. Nhìn bề ngoài chẳng ai còn thấy dáng dấp tổ tiên của chúng, cũng như chẳng ai thấy được những điểm chung giữa con ngựa và con heo vòi hay con tê giác. Ngay giống chó Torfspitz thời nhà sàn tiền sử đã không gợi nhớ gì tới dòng dõi hoang dã của chúng, và ai có thể nghĩ đến chó sói khi ngắm nhìn con chó săn giống Spaniel, con chó lùn Dachshund, con chó săn vịt Pudel, con chó sục Scotland chạy lũn cũn như trườn bằng bụng, hay con chó Bernhard Thụy Sĩ phẩm chất tuyệt vời? Một sự biến đổi nòi giống không thể tưởng tượng, không hề thấy ở các loài vật khác. Một con heo là một con heo, một con bò là một con bò. Liệu ai có thể nghĩ rằng con chó Great Dane to như con bê cũng cùng một loài với con chó săn chuột Affenpinscher nhỏ xíu? Đồng thòi”, con tiếp tục nói trong khi tư thế ngồi hơi chùng xuống và ngả người dựa vào lưng ghế, ông đại sứ cũng vội làm theo, “đồng thời người ta có cảm giác rằng những con vật này, dù to lớn hay bé nhỏ, không tự nhận biết được kích thước của mình và chẳng thèm đếm xỉa đến khía cạnh ấy trong quan hệ giữa chúng với nhau. Tình yêu - xin bệ hạ thứ lỗi vì thần đề cập đến lĩnh vực này - không cần biết đến phù hợp hay không phù hợp. Ở nhà thần có một con chó săn xám tên là Fripon, rất quý tộc, khinh khỉnh và bi quan, dáng điệu uể oải, nguyên do có thể tại bộ não kích thước cực tiểu của nó. Ngoài ra còn có Minime, con chó cảnh lông xù giống Malta của thân mẫu thần, trắng muốt như một cục bông và không lớn hơn nắm tay thần. Ai cũng tưởng rằng Fripon không thể không ghi nhận sự thật hiển nhiên là nàng công chúa yểu điệu này về một phương diện nhất định không môn đăng hộ đối với mình, ấy thế mà cứ đến kỳ cô nàng động đực là anh chàng, mặc dù bị xích thật xa, vẫn thất vọng vì tình yêu ngoài tầm tay với đến nỗi hai hàm răng gõ vào nhau cùm cụp cách mấy phòng vẫn còn nghe thấy.”

Nhà vua tươi nét mặt khi hình dung tiếng gõ răng của con chó thất tình.

“Chà”, con bồi tiếp, “nhưng thần sẽ rất thiếu sót nếu không kể cho bệ hạ biết thêm về Minime, một sinh linh đài các song lại có một khiếm khuyết về thể trạng không phù hợp chút nào với vai trò chó cảnh của cô nàng.” Và thế là, Mama yêu quý, con kể lại một cách sinh động và dí dỏm còn hơn cả lần trước những lần bi kịch xảy ra khi Minime đang nằm trong lòng me, diễn tả tiếng kêu thất thanh, tiếng chuông báo động, rồi Adelaide hốt hoảng phi tới, trong cảnh nguy ngập vẫn không quên õng ẹo làm duyên làm dáng lúc bồng con chó cưng gieo tai họa ra ngoài, rồi những cố gắng giúp đỡ chỉ làm vướng chân người khác của Radicule, khi lão run rẩy lập cập tới cứu me bằng một cái xẻng nhỏ và cái gạt tàn. Thành công thu được đúng như mong đợi. Nhà vua ôm bụng cười ha hả - thật là một niềm hạnh phúc vô song khi chứng kiến cảnh một người đội vương miện chồng chất lo âu, luôn phải đối phó với những âm mưu chính trị của một đảng phái phản loạn trong nước, nay có thể quên đi chốc lát tất cả những điều đó để buông mình theo tiếng cười sảng khoái như thế. Con không biết một kẻ nghe trộm nếu đứng ở phòng ngoài sẽ nghĩ gì về cuộc yết kiến này nhưng có một điều chắc chắn là nhà vua đã rất thú vị với những phút giải trí vô tư con mang lại cho ngài. Cuối cùng nhà vua nhớ ra rằng ông đại sứ - ông này đang rất sung sướng và hãnh diện vì có công tiến cử con với nhà vua - và con không phải là những người cuối cùng trong cái danh sách dài dằng dặc của viên sĩ quan hầu cận, thế là tay vẫn còn đưa lên lau mắt, ngài đứng dậy ra hiệu buổi tiếp kiến tới đây là hết. Trong lúc ông đại sứ và con cúi chào sát đất, con còn kịp nghe thấy mấy lời - hẳn không phải để dành cho đôi tai con - nhà vua nói với ông von Hüon: “Có duyên lắm, có duyên lắm”, và, ba me yêu quý, điều con kể sau đây chắn chắn sẽ giúp ba me nhìn nhận cái lỗi tiền trảm hậu tấu của con khi tự tiện kéo dài thời gian ở lại đây dưới một ánh sáng khác hẳn: Hai ngày sau buổi vào chầu con nhận được một cái hộp nhỏ do ban tiếp tân cung đình gửi đến khách sạn, một tặng phẩm của nhà vua, trong đựng tấm bội tinh sư tử đỏ hạng nhì của Bồ Đào Nha lồng một sợi ruy băng đỏ để đeo quanh cổ, vậy là từ nay trở đi gặp dịp tiệc tùng trọng thể nào, con không còn phải xuất hiện trong bộ com lê trơn không đồ trang sức như hôm dự tiếp tân ở tòa đại sứ nữa rồi.

Con biết rằng giá trị thực của một con người không được đo bằng những món đồ trang sức treo ngoài áo mà nằm sâu trong lồng ngực. Nhưng thiên hạ - ba me hẳn biết nhiều và rõ về họ hơn là con - cứ muốn nhìn tận mặt, bắt tận tay danh dự thông qua những bằng chứng cụ thể, và con không trách họ về điều đó, con thông cảm và tha thứ cho nhu cầu ấy, chỉ vì thiện cảm và lòng thương yêu đồng loại mà con cảm thấy vui khi tương lai có thể thỏa mãn ham muốn trẻ con của họ bằng cách xuất hiện trước mắt họ với tấm bội tinh sư tử đỏ hạng nhì trước ngực.

Hôm nay tạm hãy thế thôi, thưa ba me yêu quý. Kẻ huênh hoang nói nhiều hơn những gì y có. Thư sau con sẽ kể tiếp về những kinh nghiệm và ấn tượng con thu lượm được trên khắp mọi miền thế giới, duy nhất nhờ hảo tâm và sự hào phóng của ba me. Và nếu như con kịp nhận lá thư phúc đáp của ba me gửi đến địa chỉ này cho con biết ba me vẫn mạnh giỏi luôn thì đối với con, không còn niềm vui nào lớn hơn thế nữa.

Con trai thương mến, trung thành và tuyệt đối vâng lời ba me.
Loulou.

Bức thư này, soạn bằng nét chữ viết tay hơi ngả sang bên trái được nghiên cứu kỹ lưỡng, lúc tiếng Đức, lúc tiếng Pháp, làm tốn một số lượng không nhỏ giấy viết thư đầu trang in tên khách sạn Savoy Palace và kết thúc bằng chữ ký cầu kỳ bọc trong cái vòng ô van, được gửi đến địa chỉ các đấng sinh thành ra tôi tại lâu đài Monrefuge ở Luxembourg. Khi viết tôi đã rất cố gắng, vì mối liên hệ thư từ với các vị thân nhân quý phái ấy thực sự quan trọng đối với tôi, và chờ đợi lá thư trả lời, theo phỏng đoán của tôi nhiều khả năng từ hầu tước phu nhân, với một tâm trạng vừa hồi hộp vừa tò mò. Tôi bỏ ra nhiều ngày trời và nhiều công sức cho việc soạn thảo tác phẩm này, cũng phải nói thêm rằng nếu không kể một vài chỗ tung hỏa mù ở đầu thư thì nó tường thuật khá chính xác và trung thực các trải nghiệm của tôi thời gian vừa rồi, kể cả điểm ông von Hüon tự đề nghị đưa tôi vào yết kiến nhà vua, và vô tình đón trước nguyện vọng thầm kín của tôi. Công phu tôi đổ vào bản tường trình này càng nên đánh giá cao nếu biết rằng thời gian dành cho nó tôi phải cố gắng gạn ra từ mối giao du ngày càng khó giữ trong khuôn khổ xã giao thuần túy với gia đình Kuckuck, và trọng tâm của hoạt động giao lưu này - ai mà lường trước được - chính là môn thể thao từ trước tới nay tôi chưa luyện tập bao giờ, cũng như tất cả các môn thể thao khác, đó là trò chơi tennis với Zouzou và các bạn cùng câu lạc bộ của cô.

Nhận lời và đi đến cuộc hẹn đầu tiên đòi hỏi lòng dũng cảm không phải ít của tôi. Nhưng đúng ngày thứ ba, vào giờ buổi sáng như đã hẹn, trong trang phục thể thao hoàn hảo, quần trắng rộng thắt dây lưng da, áo sơ mi trắng như tuyết hở cổ, bên ngoài khoác áo vét xanh lam, đôi giày vải đế cao su không tiếng động như chắp cánh cho những bước chân nhún nhảy, tôi có mặt chỗ hai cái sân quần vợt được chăm sóc rất tốt không xa nhà cha mẹ Zouzou là bao, nơi cô và các bạn có quyền sử dụng vào những ngày giờ nhất định. Tâm trạng tôi giống y như cái ngày tôi vừa hào hứng vừa lo sợ, nhưng chủ yếu là đầy quyết tâm, ra mắt ủy ban tuyển quân. Ăn thua là ở quyết tâm. Trong bộ đồ trắng lóa mắt rất chuyên nghiệp, phấn khởi với đôi giày nhẹ như có cánh dưới chân, tôi sẵn sàng đương đầu với những thử thách của một trò chơi mặc dù tôi đã theo dõi và để tâm tìm hiểu nhưng chưa tự mình tham gia bao giờ.

Tôi đến quá sớm, trên sân chưa thấy bóng người nào. Cạnh đấy có một túp nhà nhỏ dùng làm nơi thay quần áo và chứa dụng cụ thể thao. Tôi cởi áo khoác ngoài cất vào đó rồi lấy một cây vợt với vài quả bóng trắng mềm xinh xẻo và bắt đầu thử cách sử dụng những đồ vật mỹ miều ấy. Tôi tâng bóng cho nó nhảy trên mặt vợt căng lưới đàn hồi, dùng vợt đập bóng xuống đất cho nó nảy lên cao và tìm cách đón lấy bằng động tác hớt nhẹ quen thuộc. Để quen tay và kiểm tra sức mạnh trong mỗi cú đánh tôi gửi hết quả bóng này đến quả khác, hết thuận tay lại trái tay, sang bên kia lưới - đấy là nếu nó sang được bên kia, vì đa số bóng chạm lưới hoặc bay ra ngoài sân, thậm chí khi tôi ra quá nhiều sức nó còn vượt qua hàng rào chấn song sắt bao quanh sân bay tuốt ra bên ngoài nữa.

Tôi còn đang quay cuồng nhảy nhót trên sân, tay nắm chặt cán vợt một mình đấu với đối thủ vô hình thì Zouzou Kuckuck thả bộ đi tới cùng với hai thanh niên cũng mặc toàn đồ trắng, một trai, một gái nhưng không phải hai anh em ruột mà chỉ là anh em họ. Tôi không nhớ rõ người con trai tên là Costa hay Cunha, và nếu cô gái không phải là Lopes thì hẳn là Camões. “Nhìn kìa, ông hầu tước đã luyện tập một mình rồi. Nhiều hứa hẹn lắm”, Zouzou không quên châm biếm khi giới thiệu tôi với cặp thanh niên nhỏ nhắn dễ coi nhưng thua xa cô về vẻ duyên dáng, và cả với những thành viên khác của câu lạc bộ sau đó lần lượt đến, những Saldacha, Vicente, de Menezes, Ferreira và đại loại thế. Số người đến chơi kể cả tôi lên đến hơn một tá, tuy nhiên phần lớn tạm thời đóng vai khán giả, vừa rôm rả chuyện trò vừa tìm chỗ ngồi trên những băng ghế kê bên ngoài hàng rào chấn song. Mỗi nhóm bốn người bước ra một sân, Zouzou và tôi là đối thủ của nhau trong một trận đấu. Một cậu trai dài ngoằng leo lên ghế trọng tài cao bên sân chúng tôi để tính điểm, phạt lỗi, ghi và đọc tỉ số thắng thua trong một ván hay một séc.

Zouzou đứng gần lưới, trong khi tôi nhường vị trí này cho người chơi cùng cặp với mình, một cô gái da vàng bủng mắt xanh lá cây, và đứng sẵn sàng ở cuối sân, cả người tập trung cao độ. Người cùng cặp với Zouzou, cậu anh họ bé nhỏ, đánh quả giao bóng đầu tiên một cách khá hóc hiểm. May mắn làm sao tôi kịp nhảy lên đỡ trúng quả bóng và đẩy trở lại bằng một đường bóng thẳng căng khá chính xác khiến Zouzou phải thốt lên “Úi chà”. Nhưng sau đó tôi phạm vô số lỗi vớ vẩn không thể tưởng tượng được trong lúc nhảy như con choi choi và chạy đi chạy lại khắp sân, khiến cho đối phương không cần làm gì cũng dẫn điểm; có điều tôi cố ý làm bộ khôi hài như thể trận đấu đối với tôi không quan trọng bằng việc mua vui cho khán giả, và gài vào đó hàng trăm động tác tung hứng làm trò với quả bóng - thái độ hài hước cố ý này cùng với những cú đỡ hụt không hề cố ý của tôi đã làm không khí trên sân vui nhộn lên một cách đáng kể, nhưng điều đó không ngăn cản tôi thỉnh thoảng lại đưa ra một đường bóng thiên tài không ăn nhập gì với sự vụng về nhãn tiền của tôi, và người ta có thể tưởng rằng sự dốt nát của tôi được cố ý trưng ra để che giấu tài năng thật sự. Tôi làm người ta kinh ngạc bằng một vài cú giao bóng nguy hiểm không ngờ, bằng động tác đón bóng sớm tài tình hay phản xạ đánh trả trong những trường hợp tưởng đã bó tay - tất cả là do trạng thái hưng phấn cao độ của cơ thể tôi nhờ sự có mặt của Zouzou. Tôi vẫn còn như thấy trước mắt tư thế đỡ một cú bóng thuận tay của mình, một chân xoạc ra, chân kia khuỵu gối đón quả bóng thấp - một hình ảnh chắc phải đẹp mắt lắm, vì từ phía mấy băng ghế rộn lên tiếng vỗ tay tán thưởng của khán giả; hoặc tôi thấy mình nhảy lên cao quá đầu cô bạn cùng cặp, nhanh như cắt đỡ một quả bóng bổng do cậu anh họ tí dỉn đưa sang và, cũng trong tiếng hoan hô cổ vũ vang dội, đập một nhát hủy diệt xuống sân đối phương - tất cả những cái ấy tạo ra ấn tượng giữa những thành công riêng lẻ bất ngờ kia còn ẩn giấu điều gì nữa.

Về phần Zouzou, cô đánh với kỹ thuật tốt và rất điềm tĩnh, chẳng những không để lọt ra một tiếng cười về những lỗi lầm thảm hại tôi phạm phải - tỉ như khi tôi đánh hụt một quả giao bóng chính mình tung lên - cũng như những màn pha trò của tôi, mà còn giữ vẻ mặt lạnh tanh trước những động tác quán quân của tôi và tiếng hò reo tán thưởng tôi gặt hái được. Song thành công của tôi quá họa hoằn, không đủ để cứu vãn tình thế, và mặc dù cô đồng đội của tôi chơi khá vững, nhưng sau hai chục phút phe Zouzou đã dẫn trước bốn ván và mười phút nữa thì thắng luôn séc ấy. Chúng tôi dừng trận đấu ở đây để những người khác còn có cơ hội ra sân. Mồ hôi mồ kê nhễ nhại, tất cả chúng tôi cùng ngồi xuống một băng ghế.

“Lối chơi của ông hầu tước thật thú vị”, cô đồng đội xanh vàng, người chịu thiệt nhiều nhất vì tôi, nhận xét.

“Hơi đặc biệt một chút, đã hẳn", Zouzou đáp, có lẽ cảm thấy phần nào phải chịu trách nhiệm vì cô là người đưa tôi vào nhóm. Nhưng tôi tin rằng, mặc dù những trò “đặc biệt” ấy, giá trị cá nhân tôi không bị giảm sút chút nào trong mắt cô. Tôi biện bạch rằng đây là lần đầu tiên mình cầm vợt trở lại sau một thời gian dài ngừng chơi, và tỏ ý hy vọng là sẽ sớm lấy lại được phong độ trước kia để xứng đáng với những đồng đội và đối thủ như thế này. Chúng tôi vừa chuyện gẫu vừa xem những người khác chơi và tán thưởng các đường bóng ngoạn mục của họ được một lát, bỗng đâu có một ông nói tiếng Bồ Đào Nha, tôi thấy họ gọi là Fidelio, đến gọi cậu anh họ và cô xanh vàng ra một chỗ nói chuyện riêng. Tôi chưa kịp mừng vì được ngồi lại một mình với Zouzou thì cô đã hỏi bộp ngay:

“Nào, những bức vẽ kia đâu rồi, hầu tước? Ông để chúng ở đâu? Ông biết rõ là tôi muốn nhìn tận mắt và cầm tận tay mấy bức tranh ấy.”

“Ô kìa, Zouzou”, tôi đáp, "tôi không thể mang chúng đến đây. Tôi biết để chúng ở đâu và làm sao giở ra cho cô xem được. Chúng ta có nguy cơ bị bắt quả tang bất kỳ lúc nào...”

"Ăn nói mới lạ chứ - ‘bắt quả tang’!”

“Chà, những sản phẩm mơ mộng trong trí tưởng tượng của tôi về cô không phải để cho một cặp mắt thứ ba nào khác - ấy là còn chưa nói đến chuyện chẳng biết nó có thích hợp cho cặp mắt cô không đấy. Thề có Chúa, cả ở đây, ở nhà cô và ở khắp mọi nơi tôi thật không tìm đâu ra cơ hội bí mật gặp gỡ cô.”

“Bí mật! Ông hãy thận trọng trong lời ăn tiếng nói!”

“Nhưng chính vì cô tôi mới phải bí mật, và cứ tình hình này thì chuyện ấy không dễ thu xếp chút nào.”

“Tôi đã bảo rằng ông phải tự xoay sở tìm cách đưa cho tôi mấy tờ giấy ấy cơ mà. Tài xoay sở thì ông không thiếu. Ông đã đặc biệt khéo xoay sở trong khi chơi, như lúc nãy tôi cố nói cho đẹp thêm lên, chứ trong thực tế ông chơi tồi đến nỗi người ta có thể nghĩ rằng ông chưa học đánh tennis bao giờ. Nhưng ông khéo vẽ trò lắm.”

“Tôi thật vô cùng sung sướng, Zouzou, khi được nghe từ miệng cô...”

“Ai cho ông gọi tôi là Zouzou?”

“Cả thế giới gọi cô như thế, và tôi thấy cái tên này rất dễ thương. Tôi đã dỏng tai lên khi nghe thấy nó lần đầu, và đã cất ngay vào trái tim mình...”

“Làm sao có thể cất một cái tên vào trái tim!”

“Cái tên là một phần không tách rời của người mang nó. Vì thế tôi vô cùng sung sướng, Zouzou, khi được nghe từ cửa miệng cô - nói đến cái miệng xinh xinh của cô cũng là cả một niềm sung sướng đối với tôi - một nhận xét rộng lượng, gần như một lời khen về trận đấu thảm hại của tôi. Xin cô hãy tin tôi, tôi đánh tệ như thế chẳng qua là vì không lúc nào tôi quên được rằng đôi mắt đẹp của cô đang dõi theo tôi.”

“Tuyệt lắm. Cái việc ông đang làm người ta gọi là tán tỉnh một cô gái trẻ. Về độc đáo thì nó thua xa phong cách của ông lúc chơi quần vợt. Vả lại đa số những người trẻ tuổi ở đây vẫn coi tennis không nhiều thì ít ra đây là tấm bình phong che đậy cái trò ghê tởm ấy.”

“Ghê tởm? Tại sao, Zouzou? Mới đây cô gọi tình yêu là một đề tài không đứng đắn và thậm chí kêu ‘phỉ phui’ khi nghe đến hai chữ tình yêu.”

“Bây giờ tôi vẫn nói thế. Đàn ông con trai các ông thảy đều nhơ nhuốc và tội lỗi, trong đầu các ông không có cái gì khác ngoài những điều không đứng đắn ấy”

“Ôi, nếu bây giờ cô đứng dậy bỏ đi thì tôi mất cơ hội bào chữa cho tình yêu.”

“Tôi đang định làm thế đấy. Chúng ta ngồi riêng hai người ở đây lâu quá rồi. Thứ nhất làm thế là trái với thuần phong mỹ tục, và thứ hai (vì nếu tôi đã nói thứ nhất thì không bao giờ tôi bỏ lửng vế thứ hai), thứ hai ông chẳng ưa cái gì đơn lẻ mà chỉ thích một cặp kết hợp.”

A, cô bé ghen với bà mẹ, tôi sung sương nhủ thầm trong bụng lúc nhìn theo cô ngẩng cao đầu bỏ đi sau khi ném lại một câu “tạm biệt”. Mong sao cả nữ hoàng kiêu hãnh nọ cũng ghen với cô con gái! Tình cảnh ấy thật hợp với sự cạnh tranh dữ dội trong lòng tôi giữa tình cảm tôi dành cho người này với tình cảm tôi dành cho người kia.

Quãng đường từ sân quần vợt về biệt thự nhà Kuckuck chúng tôi đi với cặp anh em họ trẻ tuổi tháp tùng Zouzou lúc đến, vì nhà họ cũng ở mạn ấy. Bữa ăn chỉ có bốn người vì vắng ông Hurtado, đáng lẽ là “cơm chia tay”, nhưng nay không ai nhắc đến chuyện ấy nữa, và không thiếu gia vị là những lời mỉa mai châm biếm của Zouzou về năng khiếu đánh tennis của tôi. Những câu hỏi kèm nụ cười bao dung của Dona* Maria Pia để lộ một mối quan tâm nhất định, và cô con gái bất đắc dĩ phải tường thuật lại cả những thành công của tôi - tôi nói rằng: bất đắc dĩ, vì cô ta làm điều đó mà hai hàm răng nghiến chặt và cặp chân mày nhíu lại. Tôi lưu ý cô bé về điều này, và cô ta đáp lại:

“Tôi có vẻ tức tối ư? Dĩ nhiên là tôi tức rồi. Vì những cú đánh bóng ấy chẳng ăn nhập gì với sự lóng ngóng của ông. Nó không tự nhiên tí nào.”

“Sao con không nói ngay là siêu nhiên!” ông giáo sư mỉm cười. “Cứ theo những điều con vừa kể thì ba có cảm tưởng ông hầu tước đã nhường cho các con thắng một cách rất ga lăng.”

“Papa yêu quý, ba chẳng hiểu gì về thể thao!” Zouzou cay đắng đáp. “Sao ba có thể nghĩ rằng ga lăng đóng vai trò gì đó ở đây, thực ra ba chỉ muốn đưa ra một lời giải thích rộng lượng để giữ thể diện cho người bạn đồng hành của ba thôi.”

•

Dona: bà (tiếng Bồ Đào Nha)

“Papa lúc nào cũng rộng lượng”, Senhora Kuckuck chấm dứt cuộc đấu khẩu.

Hôm ấy không có cuộc dạo chơi nào tiếp theo sau bữa ăn, một trong nhiều bữa ăn tôi được thưởng thức ở nhà Kuckuck trong những tuần sau đó. Các chuyến dã ngoại ra ngoại ô Lisbon là chuyện về sau. Có dịp tôi sẽ kể về một vài chuyến. Ở đây tôi chỉ muốn nói thêm về niềm vui và sự mãn nguyện của tôi khi nhận được lá thư trả lời của vị thân mẫu khả kính, do người gác cổng khách sạn trao lại một bữa khi tôi đi chơi về, khoảng mười bốn hay mười tám ngày sau khi thư tôi gửi đi. Lá thư bằng tiếng Đức nguyên văn như sau:

Hầu tước phu nhân Victoria de Venosta nhũ danh von Plettenberg
Lâu đài Monrefuge, ngày mùng 3 tháng Chín năm 1895

Loulou yêu quý của me!

Thư con đề ngày 25 tháng trước đã kịp tới tay ba me, hai chúng ta cảm ơn con vì những tường thuật chính xác, tỉ mỉ và không thể chối cãi là rất lý thú trong lá thư ấy. Chữ viết của con, Loulou yêu quý, vẫn đáng chê trách như mọi khi và trước sau vẫn quá luộm thuộm, nhưng văn phong của con so với trước kia đã có tiến bộ và chải chuốt hơn hẳn, me cho rằng một phần đó là nhờ ảnh hưởng ngày càng tăng của bầu không khí tôn trọng ngôn ngữ và tư tưởng ở Paris mà con đã hít thở một thời gian dài. Ngoài ra dĩ nhiên còn phải tính đến bản chất nhã nhặn dễ mến không thiếu ở con, vì ba me đã không tiếc công vun trồng, điều đó thể hiện ra toàn bộ con người chứ không dừng lại ở dáng điệu, cử chỉ, nó bao trùm tất cả các lĩnh vực cuộc sống, tức là cả phong cách viết và nói.

Có điều me không nghĩ rằng trong thực tế con có thể chuyện trò với nhà vua Dom Carlos một cách lịch lãm và hùng biện như con kể lại trong thư. Chắc chắn đó là một hư cấu văn chương của con. Song điều đó không hề làm giảm sút niềm hạnh phúc của ba me khi đọc thư con, nhất là đoạn con tranh thủ cơ hội thuận tiện bày tỏ quan điểm riêng của mình nhưng cũng hoàn toàn phù hợp với suy nghĩ của ba me và ý Chúa. Ba me tuyệt đối nhất trí với con về trật tự thế gian. Chúa trời đã định với sự khác biệt giữa giàu và nghèo, quý phái và hạ tiện và về sự cần thiết của tầng lớp ăn mày. Chúng ta lấy đâu ra cơ hội để bố thí và làm việc thiện theo tinh thần Cơ Đốc giáo nếu trên đời này không có nghèo đói và khốn khổ?

Giờ hãy nói vào chuyện chính. Me không muốn giấu, và con hẳn cũng thừa biết rằng việc tự tiện thay đổi chương trình du lịch của con, khiến hành trình đến Argentina bị chậm trễ một cách đáng kể, lúc đầu làm ba me rất phật ý. Nhưng đọc tiếp thư con, ba me dần dần nguôi giận và phải thừa nhận rằng những lý do con đưa ra rất xác đáng, con đã rất có lý khi nói rằng kết quả thu được chứng tỏ quyết định của con là đúng. Tất nhiên trước hết me nghĩ đến tấm bội tinh sư tử đỏ con được trao tặng nhờ ân sủng của nhà vua và nhờ cách xử sự đáng khen ngợi của con trong cuộc tiếp kiến, tiện đây ba me xin có lời chúc mừng con. Món quà ấy là một vật trang trí rất có giá trị, hiếm khi một người còn trẻ như con được nhận, và mặc dù là bội tinh hạng hai nhưng không có nghĩa nó chỉ có giá trị hạng hai. Đó là một niềm vinh dự thực thụ cho cả gia đình.

Sự kiện đáng mừng ấy cũng được nhắc tới trong một lá thư của bà Irmingard von Hüon mà me nhận được gần như đồng thời với thư con, trong đó bà ta, dựa theo lời kể của ông chồng, chúc mừng me về những thành công xã giao của con. Bằng thông báo ấy bà ta mong đem lại niềm vui cho trái tim người mẹ, và trong thực tế đã bắn một mũi tên trúng đích. Mặc dù vậy me vẫn phải nói, mà không có ý làm con tự ái, rằng me đã vô cùng ngạc nhiên khi đọc những lời kể của bà ta cũng như của ông đại sứ. Dĩ nhiên từ trước tới nay con vẫn có tiếng là một chàng trai vui tính, song bấy nhiêu tài năng diễn xuất và khiếu hài hước, một mình giúp vui cho cả buổi tiếp tân, đem lại tiếng cười cho một vị hoàng tử âu sầu, cũng như trong chốc lát cất được gánh nặng lo âu đè lên trái tim một quốc vương, thì quả thực ba me không ngờ tới. Tuy nhiên lá thư của bà von Hüon có thể coi là bằng chứng cho lời kể của con, và cả ở đây cũng phải thừa nhận rằng mục đích biện minh cho phương tiện. Me tha thứ cho con, con trai yêu quý, về việc con kể hết những sự kiện xảy ra trong nhà chúng ta, những điều lẽ ra không nên để lộ với người ngoài. Lúc me viết những dòng này, Minime đang nằm gọn trong lòng me, chắc nó cũng đồng ý với ba me, nếu bộ óc tí xíu của nó hiểu được vấn đề. Con đã cường điệu và lộng ngôn quá đáng khi chế giễu Minime tội nghiệp, nhưng đồng thời con cũng để thân mẫu của con xuất hiện trong một bối cảnh khá là lố bịch, một quý bà áo xống vấy bẩn nằm sõng soài gần như bất tỉnh trong ghế xô pha và phải đợi lão Radicule lập cập mang xẻng nhỏ với gạt tàn đến giúp. Me nhớ làm gì có cái gạt tàn nào đâu, rõ ràng đó là sản phẩm hoàn toàn hư cấu của trí tưởng tượng lúc con hăng hái mua vui cho mọi người, rất may là thành quả thu được đủ lớn để ta có thể bỏ qua vài sự hạ thấp nho nhỏ cá nhân me.

Bà von Hüon chắc hẳn cũng chỉ muốn nịnh trái tim người mẹ khi quả quyết rằng tất cả mọi người có mặt trong bữa tiệc đều khen ngợi hình thức của con, thậm chí còn gọi con là biểu tượng của sắc đẹp nam thanh, điều đó khiến ba me lại một lần nữa ngạc nhiên không ít. Công bằng mà nói thì con là một chàng trai đáng yêu, và con đã hạ thấp ngoại hình của mình một cách quá đáng khi tự châm biếm cặp má như hai trái táo và đôi mắt ti hí của con. Nói thế là quá bất công với bản thân. Nhưng cũng không thể bảo rằng con đẹp trai ngời ngời, ba me biết chứ, và khen nịnh kiểu này làm me thấy hơi kỳ, mặc dù là phụ nữ không phải me không biết mong muốn chiếm cảm tình của người khác cũng có tác động làm tăng vẻ đẹp bề ngoài, tóm lại, nỗ lực của bản thân có khả năng hỗ trợ thiên nhiên.

Nhưng me đâu muốn tranh luận về ngoại hình con, người ta bảo rằng con đẹp trai hay dễ coi thì có làm sao! Quan trọng hơn là việc cứu vớt linh hồn con, địa vị xã hội của con, vì những điều này, trái tim những người làm cha, làm mẹ chúng ta đã có lúc phải run rẩy lo âu. Và ba me đã cất được cả một gánh nặng trong lòng, vì lá thư của con cũng như bức điện trước đó là bằng chứng rõ ràng chứng tỏ, chuyến đi này đúng là một phương thuốc hiệu nghiệm để giải thoát con khỏi những ràng buộc và nguyện vọng không xứng đáng, làm con sáng mắt để nhận ra sự phi lý và tai hại của những ý tưởng này, giúp con đẩy chúng cùng cả con người gây ảnh hưởng đáng sợ đến con vào quên lãng!

Theo lời kể của con thì hoàn cảnh bên ngoài cũng có tác dụng hỗ trợ rất nhiều. Me không chối cãi là cuộc gặp gỡ giữa con và ông giáo sư giám đốc viện bảo tàng có cái tên kỳ cục kia là một sự tình cờ may mắn và việc giao thiệp với gia đình ông ta mang lại nhiều ích lợi tinh thần cho con. Giải trí là tốt; càng tốt hơn nếu giải trí kết hợp với việc nâng cao hiểu biết và bổ sung những kiến thức khoa học cao siêu như con tiết lộ trong thư, ví dụ hình ảnh so sánh với loài huệ biển (me không biết loài hoa này) hay ám chỉ về lịch sử tự nhiên của chó và ngựa đều tỏ rõ điều này. Những chi tiết ấy tung ra đúng lúc sẽ điểm trang một cách hiệu quả cho con trong những cuộc trò chuyện xã giao, một thanh niên biết phô bày kiến thức một cách khiêm tốn và tao nhã sẽ nổi bật hẳn lên so với những kẻ vốn từ vẻn vẹn gói gọn trong các sự kiện thể thao. Nói thế không có nghĩa là ba me không mừng khi được biết con vì lý do sức khỏe lại chơi Lawn-tennis*, môn thể thao lâu nay đã bị con bỏ bê.

•

Tennis chơi trên sân cỏ.

Còn một điều này nữa, nếu quan hệ của con với những người phụ nữ gia đình ấy, bà mẹ và cô con gái mà trong thư con nhắc đến bằng những lời lẽ có phần châm biếm, không hấp dẫn con và không được tốt đẹp như mối quan hệ với ông chủ nhà uyên bác cũng như trợ lý khoa học của ông ta, thì chắc me cũng không phải nhắc nhở con rằng - mặc dù những lời này cũng đã có thể coi như là nhắc nhở - con không bao giờ được phép để họ nhận thấy thái độ coi thường của con, và phải luôn luôn tỏ ra ga lăng như một nhà quý tộc khi đối xử với người khác phái.

Và như thế chúc con lên đường may mắn, Loulou yêu quý! Nếu khoảng bốn tuần nữa tàu “Cap Arcona” quay trở lại và con có thể xuống tàu tiếp tục cuộc hành trình, thì ba me cầu trời cho chuyến đi của con thuận buồm xuôi gió, không một ngày nào bị bao tử hành vì say sóng. Chuyến đi bị trì hoãn dẫn đến hậu quả là sang xuân con mới tới được Argentina và chắc sẽ phải chịu thử thách của mùa hè nóng nực ở Nam bán cầu. Me hoàn toàn tỉn tưởng ở con trong việc chuẩn bị trang phục cho phù hợp với thời tiết ở đó. Quần áo bằng vải len mỏng là thích hợp nhất để tránh cảm lạnh, chứng bệnh nói ra có vẻ vô lý nhưng trời nóng người ta lại dễ bị hơn trời lạnh. Nếu số tiền ba me dành ra cho con đi đường có thiếu hụt thì con cứ tin rằng me đủ khả năng thuyết phục ba con bổ sung thêm một cách thỏa đáng.

Nhớ chuyển lời thăm hỏi của ba me đến những người chủ nhà tiếp đãi con ở đó, ông bà lãnh sự Meyer.

Cầu Chúa phù hộ cho con
Maman

Chương mười

Mỗi khi nghĩ đến những cỗ xe ngựa Viktoria, Phaeton sang trọng của mình giai đoạn sau này, khung xe bóng lộn, buồng xe bọc toàn lụa, tôi không khỏi bùi ngùi nhớ lại cảm giác vui sướng rất trẻ con trong những tuần ở Lisbon lúc hãnh diện leo lên cỗ xe thuê tương đối lịch sự mà một hãng xe ngựa trạm dành cho tôi theo thỏa thuận riêng, mỗi lần muốn đi đâu tôi chỉ cần bảo người gác cổng Savoy Palace gọi điện thoại cho họ. Về cơ bản nó không khác gì một cỗ xe chở khách, nhưng mui xe xếp lại được và bên trong còn giữ nguyên trang bị của một cỗ xe nhà bốn chỗ ngồi có lẽ từ thời chủ trước bán lại cho hãng xe. Ngựa nghẽo và yên cương hình thức còn khá bảnh, và tôi đã đặc biệt trả thêm một khoản tiền nho nhỏ để ra điều kiện bắt người xà ích mỗi khi đánh xe đến đón tôi phải mặc đồng phục áo choàng xanh lam, mũ kết tràng hoa và giày ống cao bẻ cổ.

Tôi rất thích bước lên xe trước cổng khách sạn, có một nhân viên phục vụ cung kính mở cửa trong khi người xà ích, đã được tôi dặn trước, từ chỗ ngồi trên cao nghiêng mình cúi chào, một tay đặt lên vành mũ. Tôi cần có một cỗ xe riêng, không phải chỉ để cho các cuộc dạo chơi trong công viên hay ngoài ngoại ô, mà còn để giữ thể diện khi nhận một số lời mời đến những nơi ít nhiều sang trọng, những lời mời tôi nhận được ngày càng nhiều sau buổi tối tiếp tân ở đại sứ quán và nhất là sau buổi yết kiến nhà vua. Chẳng hạn như đại gia xuất khẩu rượu, tên ông ta là Saldacha, và bà vợ đẫy đà quá hạn lệ của ông ta đã mời tôi đến dự một bữa tiệc ngoài trời trong dinh cơ bề thế của họ ở ngoại ô thành phố, và vì giới thượng lưu đã dần dần từ nơi nghỉ mát trở về nên tối hôm ấy quanh tôi tụ tập rất nhiều tên tuổi và sắc đẹp. Sau đó tôi còn gặp lại họ với thành phần hơi thay đổi và số lượng ít hơn ở hai buổi dạ tiệc khác, một theo lời mời của ông tham tán thương vụ Hy Lạp, công tước Maurocordato, và bà vợ có sắc đẹp cổ điển nhưng cách xử sự lại dễ dãi không ngờ, bữa tiệc kia là của nam tước và nam tước phu nhân Vos von Steenwyk tổ chức ở sứ quán Hà Lan. Tại những sự kiện này tôi có dịp trưng ra tấm bội tinh sư tử đỏ mới tinh, và được mọi người tới tấp chúc mừng. Khi dạo chơi trên đại lộ Avenida tôi phải chào hỏi luôn miệng, vì số lượng người quen của tôi tăng lên vùn vụt; tuy nhiên tất thảy các mối quan hệ này đều không vượt quá mức độ xã giao hời hợt - nói đúng hơn là: tôi giữ chúng ở mức độ ấy với lòng dửng dưng, bởi mối quan tâm thực sự của tôi đã dành trọn cho ngôi nhà màu trắng trên sườn núi với cặp hình ảnh kép tuyệt vời mẹ và con gái.

Thiết tưởng tôi không cần phải nói rằng mình thuê hẳn một chiếc xe ngựa riêng không phải để tiện thể phục vụ họ mà chủ yếu là vì họ. Tôi có thể mời họ tham dự những chuyến dã ngoại, chẳng hạn đến thăm những danh lam thắng cảnh lịch sử mà vẻ đẹp của chúng tôi đã hết lời ca ngợi với nhà vua từ trước khi nhìn thấy; và đối với tôi không có gì sung sướng hơn là được ngả người dựa vào lưng ghế trong buồng kín cỗ xe thuê của mình, trước mặt là bà mẹ uy nghi ngồi bên cạnh cô con gái xinh đẹp, bên cạnh thi thoảng có thêm Dom Miguel, người đôi ba lần nghỉ làm để tháp tùng chúng tôi - trong chuyến viếng thăm lâu đài và tu viện ông ta giữ vai người hướng dẫn du lịch.

Trước các cuộc dạo chơi chung hoặc các chuyến dã ngoại bằng xe ngựa, độ một đến hai lần trong tuần, luôn luôn là các trận đấu tennis và sau đó là bữa cơm thân mật ở nhà Kuckuck. Phong độ của tôi trong các trận đấu, lúc thì cùng cặp với Zouzou, lúc là đối thủ của cô, có lúc lại mỗi người đánh ở một sân khác, đã nhanh chóng ổn định. Những thành tích vượt bậc do động lực tình cảm biến mất dần cùng với các lỗi lầm nực cười ban đầu, và tôi chơi khá vững ở mức trung bình, mặc dù sự có mặt của người đẹp vẫn tặng cho hoạt động thể thao của tôi ý nghĩa tinh thần nhất định - nếu có thể nói như vậy - hơn một sự rèn luyện thân thể bình thường. Giá việc gặp gỡ riêng cô, đừng có nhiều trở ngại đến thế thì đỡ biết mấy! Phong tục khắt khe của miền Nam rất đáng khen ngợi về mặt đạo đức, nhưng không giúp gì tôi trong việc thực hiện ý đồ của mình, ngược lại là đằng khác. Không thể nghĩ đến chuyện đón Zouzou từ nhà đưa đến sân tennis, chúng tôi phải ai đi đường nấy đến đó và chỉ gặp nhau tại chỗ. Cũng không có chuyện đi riêng hai người từ sân bóng trở về biệt thự nhà Kuckuck: lúc nào cùng có không người này thì người khác nhập bọn với chúng tôi, cứ như thể đấy là chuyện đương nhiên nhất trần đời. Khả năng hò hẹn với cô trong nhà trước hoặc sau bữa ăn, trong phòng khách hoặc ở bất kỳ nơi nào khác, lại càng không thể nói đến. Chỉ những lúc ngồi nghỉ mệt trên băng ghế ngoài hàng rào bao quanh sân tennis là thi thoảng có lần tôi trao đổi riêng được dăm ba câu với cô bé, những cuộc chuyện trò bao giờ cũng bắt đầu bằng các bức họa chân dung và yêu cầu của cô đòi xem hoặc hơn thế nữa, đòi tôi giao nộp hẳn cho cô. Không tranh luận về cơ sở lý lẽ ương bướng cô đưa ra để đòi quyền sở hữu mấy tờ giấy ấy, tôi chỉ lẩn tránh bằng cái cớ không thể chối cãi rằng mình chẳng tìm ra cơ hội chắc chắn để ra mắt cô các tác phẩm của mình. Trên thực tế, tôi sợ mình không bao giờ có thể cho cô xem những bức họa quá táo tợn kia, và bám lấy nỗi lo ngại này cùng với sự tò mò không gì thỏa mãn nổi của cô - hay có thể dùng một từ nào khác ở đây - vì những bức tranh không được xem trở thành một sợi dây liên kết thầm kín giữa hai chúng tôi, một mối liên hệ làm tôi vô cùng sung sướng và hết sức gìn giữ.

Ấp ủ chung với cô một bí mật, không chia sẻ với người khác một chút gì thầm kín giữa cô và tôi - bất kể cô muốn hay không - điều đó đối với tôi vừa trọng đại vừa ngọt ngào. Bởi thế tôi thường xuyên kể cho cô nghe trước tiên những hoạt động của mình trong giới thượng lưu, trước khi thuật lại một cách sinh động và dí dỏm nhất bên bàn ăn gia đình cô - và với cô bao giờ tôi cũng kể một cách chi tiết hơn, cụ thể hơn, đưa ra nhiều nhận xét cá nhân hơn khi kể cho những người thân khác trong nhà cô, để lúc ấy có thể trao đổi với cô một ánh mắt đồng lõa, một nụ cười hiểu biết gợi nhớ những điều trước đó đã bày tỏ cùng cô. Ví dụ như cuộc gặp gỡ giữa tôi và công tước phu nhân Maurocordato, người đàn bà với sắc đẹp cổ điển Hy Lạp, gương mặt thánh thiện và thân hình tuyệt mỹ như một nữ thần không cho phép ai ngờ tới cách xử sự như một cô hầu gái, không thần thánh chút nào của bà ta. Tôi kể cho Zouzou nghe người đàn bà Athens này đã tìm cách đong đưa với tôi như thế nào trong một góc salon, lúc chuyện trò không ngừng dùng quạt đập khẽ lên người tôi, le lưỡi liếm môi, liếc mắt đưa tình và có những hành động lả lơi một cách không thể tưởng tượng được - chẳng đếm xỉa gì đến trách nhiệm đoan trang mà một người đàn bà được thiên nhiên tặng cho vẻ đẹp cổ điển như thế lẽ ra phải có. Chúng tôi đã tranh luận hồi lâu trên băng ghế ngoài sân quần vợt về sự mâu thuẫn một trời một vực giữa dung mạo và đức hạnh, cuối cùng đi đến chỗ nhất trí rằng, hoặc là bà công tước phu nhân không hài lòng với tấm thân mẫu mực của mình, coi nó như là một sự bó buộc tẻ nhạt và bằng cách xử sự ấy tìm cách nổi loạn chống lại nó - hoặc đơn giản là bà ta ngu ngốc vô hạn độ, thiếu mọi ý thức và nhận thức về bản thân, giống như một con chó xù trắng như tuyết, việc đầu tiên sau khi được tắm rửa, chải chuốt sạch sẽ là tìm ngay một vũng bùn để lăn vào.

Tất cả những điều này bị cắt xén hết khi tôi, trong bữa cơm thân mật với gia đình, kể về buổi dạ tiệc Hy Lạp, bà công tước phu nhân và vẻ đẹp hoàn hảo của bà ta.

"... Một vẻ đẹp hẳn là để lại ấn tượng sâu đậm lắm nơi ông”, Senhora Maria Pia bảo, như thường lệ ngồi rất ngay ngắn bên bàn, lưng thẳng như tấm ván không hề chạm vào lưng ghế, chuỗi hoa tai hạt huyền đung đưa nhè nhẹ. Tôi đáp:

“Ấn tượng ư, Senhora? Không đâu, ngay từ ngày đầu tiên đặt chân đến Lisbon tôi đã choáng ngợp trước những ấn tượng áp đảo về sắc đẹp nữ giới, khiến tôi thú thật không còn biết rung động đối với ai khác.” Và tôi cúi xuống hôn tay bà, trong lúc mắt ngước nhìn Zouzou với một nụ cười: Tôi lúc nào cũng làm như vậy. Hình ảnh kép yêu cầu tôi không được nhất bên trọng, nhất bên khinh. Mỗi khi khen nịnh cô con gái một câu thì tôi phải nhìn bà mẹ, và ngược lại. Đôi mắt sáng như sao của ông chủ nhà ngồi đầu cái bàn tiệc nhỏ gửi đến chúng tôi ánh nhìn khoan dung mơ hồ từ thiên hà xa lắc, khoảng cách giữa ông và thế giới xung quanh. Lòng kính trọng tôi dành cho ông không hề suy suyển mặc dù tôi nhận thức rõ được rằng khi ve vãn hình ảnh kép kia tôi đã không đếm xỉa đến mọi sự tôn trọng cần có đối với ông.

“Papa lúc nào cũng rộng lượng”, Senhora Maria Pia đã không phải là không có lý khi nói thế. Tôi tin rằng ông chủ gia đình sẽ vẫn giữ vẻ lơ đãng khoan dung và hiền hậu đầy xa cách như vậy nếu nghe được những trao đổi giữa Zouzou và tôi bên sân tennis hay khi hai chúng tôi sóng đôi trong các cuộc dạo chơi, những trao đổi người nào khác nghe thấy hẳn phải rùng mình sởn tóc gáy. Chúng tôi có thể nói về mọi thứ, nhờ nguyên tắc “im lặng là không lành mạnh” của cô, nhờ sự thẳng thắn phi thường vượt ra khỏi mọi khuôn khổ lịch sự xã giao đến mức gần như một hiện tượng của cô - và nhờ đối tượng của các cuộc chuyện trò không bóng gió này: chủ đề tình yêu, để nói về nó như đã biết, cô chỉ có một câu bình luận: “Phỉ phui”. Tôi đến khổ với cô, vì tôi yêu cô và tìm mọi cách để cô hiểu điều đó, và cô cũng hiểu, nhưng mà hiểu như thế nào! Cô gái xinh đẹp này có một quan niệm hết sức lạ đời và kỳ quặc đến mức quái gở về tình yêu. Có vẻ cô coi đó là trò vụng trộm của bọn con trai hư hỏng, coi cái tội lỗi mang tên “tình yêu” là thói hư tật xấu của một mình phái nam và chẳng dính líu gì đến phái nữ, là phái về bản chất tự nhiên không mảy may quan tâm đến chuyện đó, chỉ có đám thanh niên trai trẻ là không lúc nào không nghĩ đến dục vọng và thường xuyên tìm cách lôi kéo người khác phái vào trò chơi hư đốn ấy, cám dỗ họ bằng những lời tán tỉnh bùi tai. Tôi nghe cô bảo:

“Ông lại giở bài tán tỉnh tôi rồi, Louis” (phải, đúng thế, những lúc nói chuyện tay đôi cô đã bắt đầu gọi tôi là “Louis”, giống như tôi gọi cô là “Zouzou”), “ông dùng toàn những lời đường mật và nhìn sâu vào mắt tôi - hay tôi nên bảo là nhìn soi mói? Chắc ông muốn nói rằng: nhìn say đắm, nhưng như thế là nói dối – với đôi mắt xanh của ông, ông thừa biết, đôi mắt ấy và mái tóc vàng chẳng ăn nhập gì với làn da nâu của ông khiến người ta không biết đâu mà lần nữa. Ông muốn gì ở tôi? Ông muốn đạt được cái gì bằng những lòi ngọt ngào và ánh mắt đắm đuối của ông? Cái ông muốn là một điều kinh tởm, thiếu vệ sinh, nực cười, phi lý và trẻ con đến nỗi không thể tả bằng lời. Tôi nói rằng: không thể tả, nhưng tất nhiên vẫn có thể dùng lời lẽ để tả nó, và tôi chẳng sợ gì mà không nói ra đây. Ông muốn chúng ta ôm nhau, người này quấn chặt lấy người kia, chúng ta, hai tạo vật đã được thiên nhiên chu đáo làm cho khác hẳn nhau và cẩn thận tách riêng khỏi nhau, và rồi ông ấn môi mình lên môi tôi, khiến lỗ mũi hai chúng ta chập vào nhau và người này hít vào hơi thở của người kia, một sự bỉ ổi không hơn không kém, nhưng được dục tình biến thành lạc thú - người ta hay nói thế đấy, tôi biết chứ, và tôi cũng biết rằng đằng sau những lời lẽ hoa mỹ ấy là một vũng lầy tội lỗi mà đàn ông các ông ưa dụ dỗ chúng tôi vào cùng các ông đằm mình trong đó, làm chúng tôi mụ mị hết cả trí khôn, và hai con người văn minh bỗng hít hít ngửi ngửi như những kẻ man rợ ăn thịt người. Đấy là cái đích ông muốn đạt tới bằng những lời tán tỉnh của ông.”

Cô nói một thôi một hồi rồi ngừng lời ngồi yên, không thở hổn hển, không có bất kỳ biểu hiện hụt hơi nào sau cơn bùng nổ bấy nhiêu thẳng thắn, và hoàn toàn không có vẻ gì là phẫn nộ, mà coi việc chấp hành nguyên tắc gọi sự vật bằng đúng cái tên của nó chỉ là chuyện đương nhiên. Tôi cũng im lặng, kinh hoàng, xúc động và đau đớn.

“Zouzou”, cuối cùng tôi lên tiếng và giơ tay úp lên phía trên nhưng không chạm vào bàn tay cô, sau đó tôi đưa cùng bàn tay ấy lên làm một cử chỉ trong không khí, như thể muốn che chở và vuốt tóc cô nhưng vẫn không chạm vào cô, “Zouzou, cô làm tôi thực sự đau lòng bởi những lời lẽ - tôi biết nói thế nào đây, cứng rắn, tàn nhẫn, lột trần sự thật và chính vì thế lại chỉ thể hiện có một nửa sự thật, thậm chí không thật nữa - xé nát màn sương mỏng lung linh trái tim và khối óc tôi dệt lên bằng cảm tình tôi dành cho cô. Xin cô chớ vội cười giễu ‘màn sương mỏng lung linh’ của tôi! Tôi cố ý gọi đó là ‘màn sương’, để dùng hình ảnh nên thơ này bảo vệ sự thơ mộng của tình yêu trước những miêu tả trần trụi đến mức tàn phá của cô. Thưa tiểu thư, cô nói thế nào về tình yêu, và về mục tiêu nó nhắm tới! Tình yêu chẳng nhắm tới cái gì hết, nó chẳng có gì ngoài mục đích tự thân, nó chỉ là chính nó và miệt mài dệt tơ cho mình nó - xin cô đừng cười phì qua cánh mũi xinh xinh của cô về chữ ‘dệt tơ’, tôi đã nói rằng tôi cố ý dùng ngôn ngữ thơ ca, vả lại như thế nghe cũng thuận tai hơn nhiều, tôi nhân danh tình yêu mà làm như thế, vì bản chất của tình yêu là lương thiện và tử tế, trong khi những ngôn từ cứng rắn của cô đã đi quá xa vào một con đường tình yêu dù có biết cũng không bao giờ lạc bước vào. Thưa tiểu thư, cô nói thế nào về nụ hôn, sự trao đổi mong manh nhất trên đời, câm lặng và đáng yêu như một bông hoa! Cái sự kiện xuất kỳ bất ý và mang ý nghĩa tự thân ấy, sự tìm thấy nhau êm đềm của hai cặp môi, cảm xúc không mơ gì hơn thế, vì đó là dấu ấn hạnh phúc thoáng qua của sự hòa nhập làm một với người khác!”

Tôi cam đoan, tôi thề rằng mình đã nói đúng như thế. Tôi nói ra tất cả những điều đó vì tôi thấy cái cách Zouzou xỉ vả tình yêu thực sự trẻ con và vì tôi thấy thơ thẩn còn dễ tiêu hóa hơn lối ăn nói sống sượng của cô gái này. Vả lại trốn vào thơ ca cũng rất tiện trong tình trạng bấp bênh của tôi, đối với tôi nói rằng tình yêu chẳng nhắm tới cái gì xa hơn một nụ hôn thì dễ lắm, vì trong cuộc đời ảo của mình tôi không thể tự cho phép toan tính điều gì thiết thực, chẳng hạn như cầu hôn Zouzou. Nhiều lắm tôi chỉ có thể đặt ra cho mình mục tiêu quyến rũ cô, song chẳng những con đường đi đến mục tiêu ấy đầy rẫy khó khăn trở ngại, gần như không thể vượt qua, mà hơn nữa nó còn là bằng chứng hùng hồn nhất chứng tỏ quan niệm nực cười của cô về tình yêu, thẳng thắn một cách đáng kinh ngạc và cụ thể đến mức trần trụi, là đúng. Chỉ cần nghe, với tất cả sự đau lòng, những điều cô nói về hình ảnh nên thơ tôi viện dẫn ra để biện hộ cho tình yêu cũng đủ thấy!

“Lý sự cùn”, cô bảo. “Sương lung linh với chả dệt tơ với chả nụ hôn như một bông hoa đáng yêu! Toàn là mật ngọt chết ruồi, để dụ dỗ chúng ta vào vũng lầy tội lỗi của các người! Khiếp, nụ hôn, sự trao đổi mong manh! Bài hát cũ rích! Nó là sự khởi đầu, một khởi đầu tội lỗi, hừ, vì thật ra nó đã là tất cả, và thậm chí còn là điều tệ hại nhất trong tất cả chuyện này. Tại sao ư? Tại vì đối tượng của cái gọi là tình yêu của các người là làn da, làn da trần trụi trên thân thể, dĩ nhiên là da môi đặc biệt mềm, ngay bên dưới là mạch máu, và nó mềm mại đến nỗi có hình ảnh nên thơ của hai cặp môi tìm đến nhau - thực ra cặp môi muốn sục sạo khắp mọi nơi bằng sự mềm mại của mình, và mục đích của các người là trần truồng nằm cạnh chúng ta, da áp sát da, để dạy chúng ta niềm khoái lạc ngu ngốc của các người, khi một con người tội lỗi vuốt ve bề mặt nhớp nháp của người khác bằng môi và cả bằng tay, không còn biết hổ thẹn vì hành vi nực cười của mình và không nghĩ đến một điều có thể làm họ tiêu tan hứng thú, đó là điều có lần tôi đã đọc, được viết thành thơ trong một cuốn sách tôn giáo:

‘Con người, dù bề ngoài đẹp đẽ bóng bẩy đến đâu

Bên trong cũng đầy ruột gan phèo phổi và xú uế’.”

“Thật là những vần thơ kinh khủng, Zouzou”, tôi đáp lại với cái lắc đầu trang trọng, “kinh khủng, lại còn mượn danh tôn giáo nữa chứ. Tôi sẵn lòng chịu đựng các nguyên tắc đạo đức cứng nhắc của cô, nhưng những vần thơ cô vừa đọc cho tôi nghe thì thật quá quắt. Tại sao, cô muốn biết ư? Phải, phải, tôi tin chắc rằng cô muốn biết, và tôi cũng sẵn sàng giải thích. Vì vần thơ nham hiểm ấy muốn phá hoại niềm tin vào vẻ đẹp, hình thể và mơ ước, vào mọi hình ảnh, đúng như ý nghĩa nằm trong cái từ ấy, tất nhiên chỉ là ảnh ảo của sự vật theo mộng mơ của chúng ta, nhưng niềm vui sống biết tìm ở đâu nếu không có sự sống, nếu không chấp nhận ảo mộng và khoái cảm nơi bề mặt? Tôi muốn nói với cô điều này, tiểu thư Zouzou xinh đẹp: Vần thơ tôn giáo của cô còn tội lỗi hơn dục vọng tội lỗi nhất, vì nó tàn phá niềm vui, tàn phá công trình của sự sống, nó không chỉ tội lỗi, nó đúng là ma quỷ. Cô nói gì về điều này? Không, thưa tiểu thư, tôi hỏi không phải để cô ngắt lời tôi. Tôi đã để cô nói hết lẽ, dù rằng những lý lẽ của cô tàn nhẫn đến thế, trong khi tôi vẫn dùng những lời lẽ thanh tao, và chúng cứ ào ào tràn đến với tôi! Cứ theo vần thơ hiểm độc kia thì trên đời này đáng kể và không phải là ảo ảnh cùng lắm chỉ có thế giới vô tri, vật chất vô cơ - tôi nói rằng: cùng lắm, bởi nếu suy nghĩ một cách ác ý thì ngay cả sự bền vững của chúng cũng có điều không ổn, và liệu đỉnh núi Alps đỏ rực ráng chiều hay thác nước tung bọt trắng xóa có đáng kể gì không, có hơn gì ảo mộng không, dù vẻ đẹp của chúng có chân thực đến đâu chăng nữa, tức là: đẹp một cách tự thân, không cần đến chúng ta, không cần tình yêu và lòng ngưỡng mộ, điều đó rốt cục vẫn còn là một vấn đề cần bàn cãi. Nhưng trước đây một thời gian trong thế giới vô cơ đã có sự khởi sinh, bản thân nó cùng là một hiện tượng còn nằm trong bóng tối, từ đó sự sống hữu cơ được ra đời, và tình trạng của hình thức tồn tại mới này cũng như những quá trình diễn ra trong lòng nó không sạch sẽ vô trùng, thiết tưởng cũng là điều đương nhiên. Một người lập dị có thể nói rằng, toàn bộ thiên nhiên trên trái đất này không là gì khác ngoài mốc meo thối rữa, nhưng đó chỉ là một nhận xét mỉa mai tiêu cực và rốt cuộc nó không thể giết chết tình yêu và niềm vui sống, niềm vui tìm thấy cái đẹp trong hình ảnh. Người phát biểu câu ấy là một họa sĩ, ông ta đã vẽ thế giới mốc meo bằng tấm lòng nghệ sĩ tận tụy của mình, và còn tự xưng là giáo sĩ của mốc meo. Ông ta cũng dùng hình ảnh con người làm mẫu để vẽ các vị thần Hy Lạp. Ở Paris, trong phòng mạch của một nha sĩ nơi tôi có lần tới trám cái răng vàng, tôi đã thấy một cuốn album, một tập tranh với tiêu đề ‘Vẻ đẹp con người’, in hình những tác phẩm mô tả vẻ đẹp thân thể của con người ở mọi thời đại, được tạo tác với niềm say mê và dục vọng cháy bỏng, bằng sơn màu, bằng đồng thau và bằng đá hoa cương. Tại sao có nhiều hình ảnh ngoạn mục thể loại này đến thế? Vì ở mọi thời, trên trái đất chúng ta đều có những kẻ lập dị không thèm đếm xỉa đến mấy câu vè tôn giáo về sự ‘bóng bẩy’ trên bề mặt, mà đã nhìn thấy chân thiện mỹ trong hình ảnh của bề mặt ấy, họ đã trở thành giáo sĩ của cái đẹp, và cũng không hiếm khi trở thành giáo sư.”

Tôi thề rằng mình đã nói như thế, vì những lời ấy cứ tự nhiên đến đậu trên lưỡi tôi. Và tôi không chỉ nói một lần, mà còn lặp đi lặp lại mỗi khi có dịp một mình đối thoại với Zouzou, dù là trên băng ghế ngoài sân tennis hay trong một cuộc dạo chơi bốn người, với sự tham gia của Senhor Hurtado, những cuộc dạo chơi sau bữa cơm thân mật trên con đường rừng ở Campo Grande hay giữa những cây chuối và các loại thảo mộc nhiệt đới của Largo do Principe Real. Phải đủ mặt bốn người, để tôi lần lượt cặp đôi với phần vương giả kiêu sa của hình ảnh kép và với cô con gái. Với cô này tôi thường đi lùi lại đằng sau để có thể tranh luận thoải mái về quan niệm trẻ con luôn được nói thẳng tuột ra của cô, rằng tình yêu chỉ là một trò bậy bạ thiếu vệ sinh của đàn ông con trai, và để phản bác lại bằng những lý lẽ chín chắn thanh tao.

Cô bé cứ bám lấy quan điểm này một cách rất ngoan cố, mặc dù tôi đã một đôi lần bằng tài hùng biện bắn trúng tim đen làm cô cứng họng và nao núng phần nào, bằng chứng là một cái liếc mắt câm lặng đầy ngờ vực về phía tôi, nó ngấm ngầm tiết lộ rằng sự hăng hái biện minh cho dục vọng và tình yêu của tôi không phải không gây được ấn tượng nơi cô. Một dịp như thế mà tôi không thể nào quên, trong chuyến dã ngoại đã bị trì hoãn quá lầu cuối cùng cũng thực hiện được và bốn người chúng tôi, dưới sự hướng dẫn thông thái của Dom Miguel, phấn khởi ngồi trong cỗ xe thuê của tôi trực chỉ hướng làng Cintra để tham quan tòa lâu đài cổ trong làng và sau đó trèo lên mũi đá cao ngắm những pháo đài vây quanh, rồi từ đó đi tiếp tới một danh lam nổi tiếng, do vị quốc vương vừa sùng đạo vừa xa xỉ, vua Manuel Hạnh Phúc*, xây dựng lên để vinh danh và ghi nhớ công lao các chuyến vượt biển thám hiểm của người Bồ Đào Nha: tu viện Belem, đúng ra là Bethlehem. Thú thực những lời giảng giải dài dòng của Dom Miguel về phong cách kiến trúc lâu đài và tu viện, về sự pha trộn dấu ấn văn hóa Moor, Gothic, La Mã, thậm chí điểm xuyết thêm vài nét kỳ quan Ấn Độ, tất cả cái mớ hổ lốn ấy, như người ta thường nói, vào tai này của tôi để rồi ra ngay ở tai kia. Tôi còn mải nghĩ đến chuyện khác, đó là làm thế nào giải thích cho tiểu thư Zouzou quá sức đoan trang hiểu về tình yêu, và khi người ta đang bận tâm suy nghĩ thì phong cảnh thiên nhiên, kể cả các công trình kiến trúc lịch sử dù có đẹp đẽ, lý thú đến đâu cũng chỉ còn là vật trang trí, là tấm phông làm nền cho con người. Mặc dầu vậy ở đây tôi vẫn ghi nhận được một điều rằng, tu viện Belem với dãy hành lang sân trong vô cùng tinh xảo không thuộc về phong cách kiến trúc tiêu biểu của một thời đại nào mà như thể được hình thành trong một giấc mơ màu nhiệm của trẻ thơ, với những tháp chuông nhọn cao vút và hàng cột mảnh mai đỡ các mái vòm, với những bức tường bằng sa thạch trắng chạm trổ lên nước, bóng mờ như tấm đăng ten do bàn tay thiên thần thêu dệt, khiến người ta có cảm tưởng chỉ cần dùng cưa cắt ra một mảnh nhỏ là có một món đồ trang sức cầu kỳ - tóm lại, trong khung cảnh thần tiên ấy tôi thấy tinh thần mình bay bổng, trí óc minh mẫn tuyệt vời, và chắc chắn nó đóng góp không ít vào việc ứng tác bài diễn văn xuất sắc sau đây tôi dành cho Zouzou.

•

Tức Manuel Đệ nhất (1463 - 1521), vua Bồ Đào Nha sau khi lên ngôi năm 1495 đã tích cực thực hiện chính sách tài trợ các cuộc thám hiểm vượt đại dương và mở rộng đáng kể diện tích thuộc địa của mình.

Bốn người chúng tôi thơ thẩn khá lâu ở dãy hành lang tuyệt đẹp bao quanh sân trong tu viện, đi hết vòng này đến vòng khác quanh đó, và Dom Miguel chắc cũng nhận ra hai người trẻ tuổi chúng tôi không mấy để tâm đến bài giảng của ông ta về các công trình kiến trúc thời vua Manuel, nên ông tế nhị cùng Dona Maria Pia đi vượt lên trước, trong khi chúng tôi thả bộ theo sau một quãng, và tôi kín đáo chậm bước để cho khoảng cách này ngày càng dài ra.

“Zouzou thân mến”, tôi bảo, “tôi tin rằng kỳ quan này làm cho trái tim hai chúng ta cùng bồi hồi tăng nhịp đập như nhau. Một hành lang tu viện đẹp đến thế này thì tôi chưa từng thấy bao giờ.” (Trong đời tôi chưa từng thấy một hành lang tu viện nào khác, và cái đầu tiên tôi gặp đã vượt quá mọi tưởng tượng trong các giấc mơ thời thơ ấu.) “Tôi rất sung sướng được cùng cô chiêm ngưỡng vẻ đẹp của nó. Chúng ta hãy thống nhất trước với nhau xem nên ca ngợi nó bằng ngôn từ nào cho xứng đáng! ‘Tuyệt mỹ’? Không, không phù hợp, mặc dù tất nhiên không thể bảo là nó không tuyệt mỹ. Nhưng cái từ ấy quá khuôn phép và trang trọng, cô có thấy thế không? Người ta phải đẩy giá trị các từ ‘xinh xắn’ và ‘đáng yêu’ lên đến mức tột đỉnh, bấy giờ sẽ có một lời ngợi khen thích hợp cho hàng hiên cổ tích này. Bởi tự bản thân nó đã làm việc đó. Nó đẩy cái đẹp lên đến mức tột cùng.”

“Ông lại tán hươu tán vượn rồi, hầu tước. Không thể bảo là không tuyệt mỹ, nhưng cũng không tuyệt mỹ, mà chỉ đẹp đến mức tột cùng. Thế cái đẹp tột cùng chẳng phải là tuyệt mỹ hay sao.”

“Không, vẫn có một chút khác biệt chứ. Tôi biết giải thích thế nào để cô hiểu nhỉ? Ví dụ như thân mẫu cô...”

“... là một mỹ nhân”, Zouzou cướp lời tôi, “còn tôi cùng lắm chỉ xinh xắn thôi, phải vậy không, ông muốn lôi hai chúng tôi ra làm ví dụ cho sự khác biệt nhăng cuội của ông phải không?”

“Cô đã đoán trúng luồng suy nghĩ của tôi”, tôi đáp sau một khoảng thời gian im lặng hợp lý, “nhưng đồng thời lại xuyên tạc nó đôi chút. Đành rằng ý tôi gần giống như cô nói, nhưng lại cũng không hẳn là như thế. Tôi thấy mấy tiếng ‘chúng tôi’, ‘hai chúng tôi’ cô dùng để gọi mình và bà mẹ thật tuyệt vời. Nhưng sau khoảnh khắc thưởng thức mối liên hệ ấy, tôi tách riêng ngay hai người để quan sát từng cá thể. Dona Maria Pia có lẽ là một ví dụ cho thấy rằng, sự hoàn mỹ, để hội đủ các tiêu chuẩn của mình, không thể thiếu nét duyên dáng đáng yêu. Giá như gương mặt thân mẫu cô không rộng đến thế và bớt đi vẻ nghiêm khắc đến phát sợ của lòng tự hào chủng tộc Iberia, thêm vào đó một chút cái duyên của cô, thì sắc đẹp của bà có thể coi là hoàn hảo. Nhưng thế này thì bà chưa trọn vẹn để nhận cái danh hiệu xứng đáng được hưởng: một mỹ nhân. Cô lại khác, tiểu thư Zouzou, cô là đỉnh cao kết hợp hoàn hảo giữa vẻ đẹp và sự duyên dáng đáng yêu. Cô cũng giống như dãy hành lang này...”

“Ôi, xin cám ơn! Vậy ra tôi là một cô gái phong cách lai tạp thời vua Manuel, một công trình kiến trúc cổ kính rườm rà. Vô cùng cảm ơn ông. Tôi gọi đó là tán tỉnh một cách vụng về.”

“Cô có thể bóp méo những lời tâm huyết của tôi, làm cho chúng thành ra nực cười, coi đó là tán tỉnh và tự gọi mình là một công trình kiến trúc. Nhưng cô không thể lấy làm lạ khi tôi say mê hàng hiên tu viện này và so sánh nó với cô, người cũng làm tôi say mê không kém. Đây là lần đầu tiên tôi được chiêm ngưỡng kỳ quan này. Cô thì chắc đã nhiều lần đến đây?”

“Phải, tôi đã đến một đôi lần rồi.”

“Thế thì cô nên lấy làm mừng có một lần thưởng thức vẻ đẹp của nó với một người tới đây lần đầu và thấy nó hoàn toàn mới lạ. Bởi khi ấy cô có thể quan sát một điều đã quá quen bằng một cái nhìn mới mẻ, cái nhìn của một người lạ, như thể mới thấy lần đầu. Ta nên luôn luôn thử nhìn mọi sự vật dù rằng quen thuộc, có vẻ như tồn tại một cách đương nhiên, bằng cặp mắt tò mò háo hức như mới gặp lần đầu. Qua đó ta sẽ có lại niềm vui ngỡ ngàng đã ngủ quên trong quen thuộc và đương nhiên, thế giới quanh ta sẽ giữ được vẻ tươi mới; nếu không tất cả sẽ ngủ quên, cả cuộc đời, niềm vui và sự ngỡ ngàng. Ví dụ như tình yêu...”

“Phỉ phui! Ông đừng nói nữa!”

“Nhưng mà tại sao? Cô cũng đã nói về tình yêu đấy thôi, nhiều lần là đằng khác, theo cái nguyên tắc có lẽ đúng của cô, rằng im lặng là không lành mạnh. Nhưng cô đã dùng những lời lẽ quá gay gắt, nhất là còn trích dẫn những vần thơ tôn giáo khủng khiếp, khiến người ta phải kinh ngạc tự hỏi sao lại có thể nói về tình yêu một cách nhẫn tâm đến thế. Cô đã vô tình và dửng dưng trước sự tồn tại của tình yêu, thái độ ấy không còn lành mạnh nữa, và người ta cảm thấy có nghĩa vụ phải uốn nắn cô, phải - xin cô thứ lỗi - sửa gáy cô. Nếu ta nhìn tình yêu bằng cặp mắt mới mẻ như lần đầu, ta sẽ thấy nó cảm động và đáng ngạc nhiên biết chừng nào! Nó đúng là một phép màu không hơn không kém! Xét cho cùng, toàn thể sự sống nói chung là một phép màu, nhưng tình yêu, theo tôi phải là phép màu kỳ diệu nhất. Mới đây cô có nói, thiên nhiên đã chu đáo tách người này ra khỏi người kia thành từng cá thể riêng biệt. Rất chính xác và quá đúng. Thiên nhiên lệ thường vẫn thế. Nhưng tình yêu là một ngoại lệ - lạ lùng nhất mực, nếu nhìn bằng con mắt mới. Xin cô chớ quên rằng chính thiên nhiên đã chấp nhận ngoại lệ này, hay nói đúng hơn tự mình đã bày ra ngoại lệ ấy, và nếu cô nghĩ rằng khi chống lại tình yêu cô đã ủng hộ thiên nhiên, thì thiên nhiên không cảm ơn cô về việc đó đâu, cô nhầm rồi đấy, cô đã vô tình chống lại thiên nhiên. Tôi sẽ cắt nghĩa điều này, tôi đã tự nhận lấy nghĩa vụ sửa gáy cô mà. Cô nói đúng: con người sống riêng rẽ và tách biệt khỏi những người khác, gói kín trong bộ da của mình, không phải vì anh ta bị bắt buộc làm thế, mà vì anh ta không mong muốn điều gì khác. Anh ta muốn sống tách biệt, muốn là một con người của riêng mình, muốn được độc lập và về cơ bản không muốn dính líu đến người nào khác. Người khác, cái người cũng gói kín trong bộ da khác, làm anh ta kinh tởm, xét cho cùng anh ta chỉ thấy bản thân mình là không kinh tởm mà thôi. Đấy là quy luật tự nhiên, có thế nào tôi nói thế ấy. Ta hãy tưởng tượng một người ngồi trầm ngâm chống cùi chỏ xuống bàn và vùi đầu vào hai bàn tay, mấy ngón tay đặt trên má và một ngón giữa đôi môi. Phải, đó là ngón tay anh ta và môi anh ta, chẳng có vấn đề gì cả? Thế nhưng nếu giữa đôi môi anh ta là ngón tay của một người khác thì chắc hẳn anh ta đã cảm thấy ghê tởm đến không chịu nổi. Có phải vậy không? Trên nguyên tắc sự chung đụng với người khác bao giờ cũng gợi lên cảm giác ghê tởm tự nhiên. Sự gần gũi thể xác với người khác có nguy cơ đè bẹp anh ta, là mối hiểm họa đáng sợ nhất đối với anh ta. Anh ta thà chết ngạt còn hơn mở các giác quan của mình tiếp nhận sự gần gũi với một người khác. Anh ta trốn kỹ trong bộ da của mình và thực ra chỉ tìm cách bảo vệ bản thân khi tế nhị không lại gần người khác một cách quá mức. Đúng thế! Hay chí ít đó cũng là sự thật. Với những lời này tôi muốn vạch ra một khuôn khổ chung và tự nhiên của sự vật, đúng một cách tổng quát, và chấm xuống dòng trong bài diễn văn tôi soạn riêng cho cô.

Bởi bây giờ, xuất hiện một điều lệch ra ngoài chuẩn mực nói trên của thiên nhiên, một điều làm con người bỗng không còn muốn sống riêng biệt trong bộ da của chính mình, làm mất hiệu lực cái nguyên tắc cơ bản cho rằng mỗi người chỉ cảm thấy cơ thể của mình là không ghê tởm, khiến ai chịu bỏ công để lần đầu thử nhìn nhận vấn đề bằng một đôi mắt khác - phải coi đó là một nghĩa vụ - sẽ ngạc nhiên và cảm động đến rơi lệ. Tôi nói rằng ‘rơi lệ’ bởi hình ảnh ấy nên thơ và xứng đáng với tình huống này. ‘Nước mắt’ theo ý tôi là quá tầm thường để diễn tả cảm xúc trong giây phút ấy. Nước mắt chảy ra cả khi có một hạt bụi bay vào mắt. ‘Giọt lệ’ là cái gì đó cao cả hơn.

Xin cô tha lỗi, Zouzou, nếu trong bài diễn văn tôi chuẩn bị cho cô, thỉnh thoảng tôi ngừng lại ở chỗ này, chỗ khác và bắt đầu một đoạn mới. Tôi hơi lan man ra ngoài đề, giống như ở chỗ này tôi nói về những giọt lệ, và sau đó phải tập trung để quay trở về với việc sửa gáy cô. Thôi được! Vậy thì thiên nhiên đã có ngoại lệ nào, cái gì đã khiến cả vũ trụ ngỡ ngàng khi vô hiệu hóa nguyên tắc biệt lập giữa cơ thể người này và người khác, giữa ‘Anh’ và ‘Tôi’? Đó là tình yêu. Một hiện tượng thường ngày, nhưng luôn luôn mới lạ, và nếu xét cho kỹ thì đúng là ngoài sức tưởng tượng. Cái gì xảy ra ở đây? Hai ánh mắt gặp nhau trong sự tách biệt, như chưa bao giờ có ánh mắt nào gặp nhau như thế. Kinh hoàng và mê mẩn, ngơ ngác pha chút hổ thẹn vì sự khác biệt hoàn toàn với mọi ánh mắt khác, song không một sức mạnh nào trên thế giới có thể thay đổi sự khác biệt này, ánh mắt hai người chìm vào nhau - nếu cô muốn cũng có thể nói rằng chúng lặn vào nhau, nhưng tôi thấy ‘lặn’ không cần thiết, ‘chìm’ cũng đủ rồi. Một thoáng cắn rứt lương tâm - vì nỗi gì thì tôi hãy tạm gác lại đã. Tôi chỉ là một nhà quý tộc bình thường, và không ai có thể đòi hỏi tôi thấu hiểu mọi bí ẩn trên đời. Dù sao chăng nữa, đó hẳn là sự cắn rứt lương tâm ngọt ngào nhất thế gian, và cùng với nó ánh mắt và trái tim hai người bỗng nhiên bay lại với nhau, bất kể mọi quy tắc luật lệ. Họ trao đổi với nhau điều này, điều nọ bằng ngôn ngữ thông thường, nhưng cả điều này lẫn điều nọ đều là nói dối, cũng như thứ ngôn ngữ thông thường mà họ sử dụng, bởi vậy miệng họ trong khi nói trẹo đi gượng gạo, và mắt họ mờ đi đầy dối trá. Người này nhìn vào mái tóc, đôi môi, tay chân người kia, cụp nhanh cặp mắt dối trá nhìn xuống hoặc ngó lơ chỗ khác, nơi chúng chẳng tìm kiếm cái gì và cũng chẳng thấy gì, bởi cả hai đã trở nên đui mù trước mọi sự trên đời và không còn nhìn thấy gì ngoài họ với nhau. Đôi mắt họ chỉ lẩn trốn đi nơi khác, để ngay sau đó lại rực sáng hơn quay trở về với mái tóc, đôi môi, tay chân của người kia, bởi tất cả những gì thông thường đã ngừng tồn tại, nhường chỗ cho điều gì đó lạ lùng vượt lên trên sự thờ ơ, đúng ra là một cảm giác ngại ngùng, thậm chí khó chịu, bởi không phải bản thân mà một người khác bỗng trở thành đối tượng làm ta mê ly, thèm khát, đòi hỏi được đụng chạm - một niềm khoái lạc mà cặp mắt đã nếm trước, đã lén lút tận hưởng hết mức có thể.

Đó là một đoạn trong bài diễn văn của tôi, Zouzou, bây giờ tôi lại chấm xuống dòng. Cô vẫn lắng nghe đấy chứ? Chăm chú như thể lần đầu được nghe nói về tình yêu? Tôi hy vọng thế. Chẳng bao lâu sẽ đến lúc hai con người thoát khỏi mọi quy luật tự nhiên kia chán ngấy sự dối trá vờ vĩnh và cuộc chuyện trò gượng gạo trẹo miệng, họ chỉ muốn vứt bỏ đi tất cả, như rũ bỏ quần áo khỏi thân mình, để thốt lên một lời thành thực duy nhất trên đời, một chân lý duy nhất đối với họ, chống lại tất cả những ngôn từ rườm rà sáo rỗng: lời nói ‘tôi yêu em’. Đó quả thực là một sự giải thoát, táo bạo và ngọt ngào tuyệt trần, và rồi cặp môi họ chìm đắm - ta cũng có thể nói: lặn vào nhau - trong một nụ hôn, cái sự kiện độc nhất vô nhị trong thế giới riêng rẽ và tách biệt có thể làm người ta ứa lệ. Thưa tiểu thư, cô đã nói về nụ hôn một cách khắc nghiệt biết chừng nào, mặc dù đó là sự xóa bỏ màu nhiệm mọi chia rẽ và ghê tởm, khước từ tất cả những gì không phải là bản thân mình! Tôi thừa nhận, thừa nhận với mối thiện cảm sâu đậm nhất, rằng nụ hôn là khởi đầu của tất cả, bởi đó là lời thú nhận câm lặng ngỡ ngàng rằng sự gần gũi, gần gũi nhất, không còn ranh giới, chính sự gần gũi đó, bình thường làm ta khó chịu đến ngạt thở, đã trở thành hiện thân của tất cả những gì đáng thèm muốn nhất. Tình yêu, Zouzou à, tình yêu làm tất cả thông qua những người đang yêu, nó hành động và thử thách tới mức tột cùng, để sự gần gũi không còn ranh giới, để nó trở nên hoàn thiện, để hai sinh linh thực sự hoàn toàn nhập vào làm một - song lạ lùng và đáng buồn thay, dù có cố gắng thế nào nó cũng không thể đạt được mục đích ấy. Nó không thể thắng các quy luật tự nhiên, bất chấp mọi nỗ lực của tình yêu, thiên nhiên vẫn bám lấy nguyên tắc chia rẽ của nó. Việc hòa trộn hai cá thể làm một không xảy ra giữa hai người đang yêu, cùng lắm nó chỉ xảy ra bên ngoài họ, trong hình hài một nhân vật thứ ba, đứa con hình thành từ cố gắng vượt bậc của họ. Nhưng ở đây tôi không muốn đề cập đến con cái và hạnh phúc gia đình, điều đó vượt ra ngoài chủ đề của bài diễn văn này, và tôi không muốn mở rộng sang mảng ấy. Tôi chỉ muốn nói về tình yêu bằng ngôn từ mới mẻ và thanh cao, để tìm cách giúp cô nhìn nó bằng cặp mắt mới, Zouzou, và để đánh thức nơi cô sự cảm thông cho cái điều theo cô là không đứng đắn kia, để cô đừng một lần nữa xài xể nó. Tôi làm việc ấy theo từng chặng, vì tôi không thể nói hết một lèo tất cả, và ở đây tôi chấm xuống dòng để thêm vào điều sau đây: Tình yêu, Zouzou thân mến, không phải chỉ là hiện tượng phải lòng, trong đó không hiểu tại sao xu hướng tách biệt thân thể khiến người này ghê tởm người kia bỗng nhiên biến mất. Tình yêu giăng tơ khắp thế gian bằng những dấu vết mỏng manh thể hiện sự tồn tại của mình. Nếu ở góc phố đằng kia cô không chỉ cho thằng bé ăn mày đang ngước mắt khẩn khoản nhìn cô vài xu, mà còn đưa tay vuốt tóc nó, ngay cả khi cô không mang găng tay và mái tóc nó rất có khả năng đầy chấy rận, và rồi cô đi tiếp, trong lòng hạnh phúc hơn trước đấy một chút - đó là gì nếu không phải là dấu vết mong manh của tình yêu? Tôi muốn nói với cô điều này, Zouzou thân mến: bàn tay trần của cô vuốt lên mái tóc đầy chấy của đứa bé và cảm giác hạnh phúc dấy lên trong lòng cô, đó có lẽ là một hình thức biểu lộ đáng kinh ngạc của tình yêu qua động tác vuốt ve một thân thể được yêu. Cô hãy nhìn quanh mình, hãy nhìn những con người quanh cô như thể mới thấy họ lần đầu! Đâu đâu cô cũng sẽ thấy dấu vết của tình yêu, những biểu hiện của nó, sự công nhận nó từ phía những cá thể vốn ưa riêng rẽ và không-muốn-biết đến cơ thể khác. Người ta đưa tay cho nhau bắt - đó là một cử chỉ không có gì đặc biệt, rất thường ngày và được mọi người chấp nhận như một sự đương nhiên, không ai nghĩ ngợi gì khi làm việc ấy, trừ những người đang yêu và đang ngấm ngầm thưởng thức sự đụng chạm tối thiểu này, vì họ chưa được phép làm gì hơn thế. Những người khác làm việc ấy không cảm xúc và không hề nghĩ rằng, chính tình yêu là thủ phạm khiến nó trở nên thông dụng; nhưng không ai từ chối cử chỉ ấy. Họ đứng cách nhau một khoảng vừa phải - chỉ xin đừng có quá gần, ấy chớ! Nhưng mặc dù giữ khoảng cách và nghiêm ngặt tách riêng trong đời sống cá thể của mình, họ vẫn chìa tay cho nhau và nắm lấy bàn tay lạ, choàng tay ôm lấy nhau, thân mật vỗ vai nhau - và đó là điều thông thường nhất trên đời, không mang ẩn ý gì, có vẻ là như thế, người ta cho là như thế. Sự thực là, nếu xét cho thật kỹ thì nó phải thuộc về lĩnh vực những điều khác thường, là sự đắc thắng nho nhỏ về nỗi thiên nhiên đã tự vi phạm nguyên tắc của chính mình, chối bỏ sự kinh tởm của một thân thể với một thân thể lạ, và là một dấu vết chứng tỏ sự hiện diện bí mật của tình yêu ở khắp mọi nơi.”

Thân mẫu đáng kính của tôi ở Luxembourg tới đây hẳn sẽ bảo rằng tôi không đời nào có thể nói năng trôi chảy và văn hoa như thế, những điều này chắc chắn chỉ là hư cấu tôi tô vẽ thêm vào. Nhưng tôi xin lấy danh dự ra mà thề: tôi đã nói đúng như thế. Bởi những lời lẽ ấy tự tuôn đến với tôi. Rất có thể vẻ đẹp tuyệt vời và độc nhất vô nhị của dãy hành lang tu viện Belem, nơi chúng tôi đang thong thả dạo bước, đã góp phần mang lại cho tôi niềm hứng khởi để ứng tác ra bài diễn văn này; sao cũng được. Tóm lại là tôi đã nói đúng như thế, và khi tôi ngừng lời thì xảy ra một việc hết sức lạ lùng. Zouzou bỗng đưa tay cho tôi! Không nhìn tôi, đầu ngoảnh đi như thể đang ngắm nhìn bức tường chạm trổ bên cạnh, cô đưa cho tôi - đương nhiên tôi đi bên trái cô - bàn tay phải, tôi nắm lấy bàn tay ấy xiết nhẹ, và cô đáp lại cái xiết tay của tôi. Nhưng cùng trong khoảnh khắc ấy cô đã rụt phắt tay lại cất giọng gay gắt, cặp chân mày chau lại đầy tức giận:

“Còn những bức tranh ông tự cho phép mình vẽ không hỏi ý kiến ai? Chúng đâu rồi? Tại sao mãi ông không đưa cho tôi xem?”

“Ô kìa Zouzou, không phải tôi quên đâu. Tôi cũng không có ý dây dưa để chuyện ấy chìm vào quên lãng. Có điều cô cũng biết đấy, làm gì có cơ hội...”

“Ông thật thiếu trí tưởng tượng trong việc tìm cơ hội”, cô bảo. “Tôi thấy là không giúp ông không được. Chỉ cần để ý một chút, không cần tôi phải nói, ông cũng có thể nhận ra đằng sau nhà chúng tôi, trong mảnh vườn nhỏ ông đã biết đấy, có một băng ghế nấp dưới bụi hoa trúc đào rậm rạp như cái mái che, đó là nơi tôi hay ngồi nghỉ sau bữa trưa. Lẽ ra ông phải biết điều đó, nhưng ông chẳng biết gì cả, ông thật tối dạ, thỉnh thoảng tôi phải tự nhủ như thế khi ngồi đó một mình. Chỉ cần một chút trí tưởng tượng và trí thông minh là ông có thể làm bộ như đi về sau khi dùng bữa và uống cà phê ở nhà chúng tôi, rồi bí mật quay trở lại tới gặp tôi ở chỗ đó và trao cho tôi các tác phẩm của ông. Ông ngạc nhiên lắm hở? Một sáng kiến thiên tài? - Ông muốn nói thế cũng được. Vậy lần sau xin ông làm thế cho tôi nhờ, được không thưa ông?”

“Nhất định tôi sẽ làm đúng thế, Zouzou! Thật là một sáng kiến tuyệt vời nhưng lại giản đơn đến không ngờ. Xin cô thứ lỗi vì tôi chưa bao giờ để ý đến băng ghế bên dưới bụi trúc đào! Nó khuất nẻo đến nỗi tôi chẳng nhìn thấy. Vậy ra cô ưa ngồi đó sau bữa trưa, một mình trong bụi hoa? Tuyệt vời! Tôi sẽ làm đúng như cô bảo. Tôi sẽ giả bộ chào từ biệt cả nhà, cả với cô nữa, và làm như lên đường về lại khách sạn, kỳ thực cầm mấy tờ tranh quay trở lại chỗ cô. Xin được bắt tay cô để chứng thực cho thỏa thuận này.”

“Ông hãy để tay ông yên đấy! Chúng ta có thể bắt tay khi từ giã, sau khi trở về trên xe ngựa của ông. Nếu cứ hai phút lại đưa tay cho nhau bắt một lần thì thật là vô nghĩa!”

Chương mười một

Lẽ dĩ nhiên tôi mừng rơn vì cuộc hò hẹn, song xen vào đó là cảm giác bồn chồn lo ngại khi nghĩ đến lúc phải cho Zouzou xem mấy bức vẽ, một sự xằng bậy quá sức tưởng tượng, một điều đúng là không thể chấp nhận được. Tôi đã vẽ thêm vào tấm thân xinh đẹp ở nhiều tư thế khác nhau của Zaza cái đuôi tóc mai đặc biệt của Zouzou để làm ra vẻ đó là chân dung cô, và thực tình không biết cô sẽ phản ứng dữ dội thế nào khi thấy hình ảnh mình trong tình trạng ấy. Ngoài ra tôi còn tự hỏi tại sao trước cuộc gặp gỡ bí mật dưới lùm cây, mình phải đến ăn trưa ở nhà Kuckuck và diễn vở hài kịch đi về rồi lộn trở lại. Nếu Zouzou có thói quen ngồi đó sau mỗi bữa trưa thì đúng ra tôi có thể đến bất kỳ ngày nào trong tuần và tới thẳng lùm cây trúc đào, hy vọng vào giờ ngủ trưa không bị ai bắt gặp. Giá mà tôi có thể đến chỗ hẹn không cần mang theo mấy bức tranh khỏa thân chết tiệt kia!

Rốt cục chẳng rõ tại tôi không thể đến tay không vì sợ cơn thịnh nộ của Zouzou - ai mà biết được cô sẽ phát ngôn như thế nào trong hoàn cảnh ấy - hay tại tâm hồn dễ rung động của tôi đột nhiên bị thu hút theo một hướng khác, bởi những ấn tượng mới vô cùng sâu sắc mà tôi sẽ trình bày liền sau đây, chỉ biết rằng, ngày lại ngày trôi đi mà tôi vẫn lần lữa chưa tìm đến chỗ hẹn theo lời gợi ý của Zouzou. Một sự kiện đã xảy ra, một sự kiện, tôi xin nhắc lại, lái sự quan tâm của tôi sang hướng khác, một sự kiện vừa hào hùng vừa dữ dội, trong vòng mấy giờ đồng hồ đã làm thay đổi hoàn toàn mối tương quan lực lượng trong quan hệ của tôi với cặp hình ảnh kép, rọi làn ánh sáng chói chang nhuộm màu huyết dụ vào một phần của nó, phần bà mẹ, làm cái phần ấy nổi bật hẳn lên, đồng thời đẩy phần kia, phần cô con gái xinh xắn đáng yêu, chìm vào bóng tối.

Có lẽ tôi sử dụng hình ảnh ánh sáng và bóng tối, vì trong sân vận động đấu bò, sự khác biệt giữa hai nửa khán đài - một bên phơi dưới ánh mặt trời gay gắt, bên kia nằm trong bóng râm - đóng một vai trò không thể coi thường, trong đó dĩ nhiên nửa có bóng mát được dành cho các khán giả thượng lưu chúng tôi, trong khi đám công chúng bình dân phải ngồi phơi nắng... Nhưng tôi lại phạm lỗi nhảy cóc và nhắc đến sân đấu bò một cách quá đường đột rồi, cứ như thể độc giả đáng quý đã biết về sự kiện xảy ra tại cái sân khấu kỳ lạ của hình thức lễ hội dân gian cổ xưa của các dân tộc sống trên bán đảo Iberia này. Hồi ký không phải là độc thoại. Một sự dẫn dắt có đầu có cuối, không hấp tấp là điều chẳng thể thiếu khi viết lách.

Trước hết phải nói rằng thời gian tôi dừng chân ở Lisbon đã dần dần cạn; bây giờ đã là cuối tháng Chín. Chẳng bao lâu nữa tàu “Cap Arcona” sẽ quay trở lại, và từ giờ đến lúc tôi phải xuống tàu có lẽ không còn được một tuần. Trong tôi nổi lên nguyện vọng đến thăm viện bảo tàng Museu Sciências Naturales ở Rua da Prata một lần thứ hai đồng thời là lần cuối. Tôi muốn trước khi lên đường được nhìn lại con hươu trắng ngoài tiền sảnh, con chim cổ đại, con khủng long tội nghiệp, con tê tê khổng lồ, con vượn Loris dễ thương và tất cả, nhưng trên hết là bộ tộc Neanderthal đáng yêu và người đàn ông tiền sử dâng lên mặt trời một bó hoa. Đã nghĩ là làm. Và một sáng kia, trái tim tràn ngập mối tình chung, tôi thong thả dạo bước một mình không người hướng dẫn qua các phòng, các gian trưng bày ở tầng trệt, các ngõ ngách ở tầng hầm, công trình sự nghiệp của giáo sư Kuckuck, và không quên rẽ vào văn phòng chào chủ nhân, người hẳn vẫn biết rằng thể nào tôi cũng ghé qua lần nữa. Ông ta đón tiếp tôi nồng nhiệt như mọi khi, khen ngợi mối quan tâm tôi dành cho cơ sở khoa học của ông ta, và đưa ra đề nghị sau:

Hôm nay, ngày thứ bảy, là sinh nhật hoàng thân Ruis-Pedro, em trai của nhà vua. Nhân dịp này ngày mai, chủ nhật, vào lúc ba giờ chiều, có một Corrida de toiros*, một trận đấu bò tót, được tổ chức tại đấu trường lớn Arena Campo Pequeno với sự hiện diện của đích thân ông hoàng, và ông ta, Kuckuck, dự định cùng vợ và con gái cũng như ông Hurtado tới dự lễ hội đậm tính văn hóa dân gian này. Ông ta đã mua vé ở phía khán đài râm mát, và chuẩn bị sẵn cả một vé cho tôi. Bởi theo ý ông ta thì đây là một cơ hội tuyệt vời để tôi mở mang kiến thức, một dịp may hiếm có mà trước khi giã từ Bồ Đào Nha, tôi không nên bỏ lỡ. Ý tôi thế nào?

•

Trong bản thảo của Thomas Mann viết là “Corrida de Toro”, sau đó “Toro” bị gạch đi và sửa lại bằng nét chữ lạ mực đỏ “tiếng Bồ Đào Nha = toiros”. Thực ra “toiro” là tiếng địa phương miền Bắc Bồ Đào Nha, đúng ra phải là “corrida de touros”. Biên tập viên Erich Neumann khi ấy có chú thích bên lề: “Toiros: không phải do tôi sửa. E.N.” nhưng khi in vẫn để là “Toiros”.

Bản thân Thomas Mann đã xem một trận đấu bò ở Sevilla, nhưng nguồn tư liệu chính cho những miêu tả ở đây là bài báo Corrida de Toro của Carl Freiherr von Merck đăng trên tờ nguyệt san tiếng Đức Südamerika (Buenos Aires, năm thứ nhất, số 2, tháng Tám, 1950), tả một trận đấu bò tót diễn ra ở Lima, theo truyền thống Tây Ban Nha chứ không phải Bồ Đào Nha. Ở Bồ Đào Nha việc giết chết con bò trong trận đấu đã bị coi là dã man một cách không cần thiết và bị cấm từ năm 1830. Tuy nhiên, Thomas Mann chủ ý mô tả một nghi lễ đẫm máu mang tính sinh tử nên đã chọn hình thức đấu cổ truyền của các dân tộc Iberia, trong đó con thú bị hạ sát ngay tại đấu trường.

Tôi hơi ngần ngại, và tôi thú thật điều đó với ông ta. Tôi không thích gì cảnh đổ máu, và nói chung tôi không phải là người ham các lễ hội cúng tế dân gian. Chẳng hạn tôi đã nghe nói trong một trận đấu bò, những con ngựa thường bị sừng bò đâm thủng bụng lòi cả ruột gan; cảnh tượng ấy tôi không muốn nhìn một chút nào, đấy là chưa kể cảnh con bò bị đâm gục cũng không làm tôi vui thú nổi, thực lòng tôi thấy tội nghiệp nó nhiều hơn. Người ta có thể bảo rằng một cuộc đấu không đến nỗi làm căng thẳng quá mức thần kinh của các quý bà thì tôi, dù không thích, chắc cũng chịu đựng được. Nhưng các quý bà ở đầy thuộc về dòng dõi Iberia, sinh ra và lớn lên với phong tục này, trong khi tôi là người lạ đến từ một nền văn hóa khác - tôi còn nói nhiều nữa, đại khái ý nghĩa là như thế.

Nhưng ông Kuckuck cố giải thích để tôi yên dạ. Tôi không nên có những hình dung đáng sợ về hình thức hội hè này, ông ta bảo. Một cuộc đấu bò mặc dù rất hồi hộp gay cấn, song không có gì là đẫm máu. Người Bồ Đào Nha yêu quý súc vật và tổ chức lễ hội không phải để hành hạ chúng một cách công khai. Về phần mấy con ngựa của các đấu sĩ, đã từ lâu người ta trang bị cho chúng những tấm giáp cứng che thân khó đâm thủng, và con bò trên đấu trường chết một cái chết oai hùng hơn trong lò mổ rất nhiều. Hơn nữa tôi có thể ra về bất kỳ lúc nào tôi muốn, hoặc đặt trọng tâm chú ý của mình vào công chúng đi xem hội, đám rước, quang cảnh đấu trường, bầu không khí đậm màu sắc dân gian và không kém phần hấp dẫn ở đó.

Cuối cùng tôi hiểu rằng mình sẽ làm ông ta phật ý nếu từ chối cơ hội này cũng như sự quan tâm của ông ta, nên đành nhận lời và cảm ơn nhã ý của chủ nhân. Chúng tôi thỏa thuận là tôi sẽ mang cỗ xe ngựa của mình tới đón ông ta và gia đình vào một giờ nhất định ở trạm cáp treo dưới chân núi, để cùng nhau từ đó đi đến đấu trường. Xe không thể đi nhanh như mọi khi được đâu, Kuckuck cảnh cáo tôi trước, vì phố xá sẽ đông nghẹt người. Ngày hôm sau ra khỏi khách sạn tôi phải công nhận lời ông ta là đúng, mặc dù đã lo xa lên đường từ lúc hai giờ mười lăm. Quả tình tôi chưa bao giờ thấy thành phố sôi động như thế này, mặc dù tôi đã trải qua nhiều ngày chủ nhật ở đây. Chỉ tại cuộc đấu bò, rõ ràng là như thế, mà tất cả mọi người nườm nượp đổ ra đường. Đại lộ Avenida với những làn đường thênh thang hôm nay chật cứng người, xe, cả xe ngựa, xe lừa kéo, người cưỡi la và người đi bộ; trong đám đông ấy tôi gần như phải nhích từng bước mới đến được Rua Augusta. Từ tất cả các ngóc ngách và ngõ hẻm, từ khu phố cổ, từ vùng ngoại ô, từ các làng mạc xung quanh dân chúng kéo về thành phố, cả thị dân và nông dân, ai nấy đều trang điểm như ngày hội và mặc những bộ lễ phục dân gian chắc hẳn chỉ được lấy ra cho dịp này, đầy vẻ tự hào, gương mặt hớn hở tươi vui, song tôi vẫn cảm thấy bầu không khí nhuốm chút gì kính cẩn trang nghiêm, vì đám đông di chuyển một cách trật tự, không ồn ào náo nhiệt, không chen lấn cãi cọ, đồng lòng đổ về hướng Campo Pequeno và hí trường.

Từ đâu ra cái tâm trạng hồi hộp lạ kỳ này, một sự hòa trộn giữa kính cẩn và cảm động, một niềm phấn chấn pha lẫn u buồn đè nặng lên trái tim ta khi chứng kiến cảnh một dân tộc đồng tâm nhất trí, như một khối thống nhất, đổ xuống đường vì một sự kiện lớn lao? Có cái gì âm u, nguyên thủy trong đó, khiến lòng ta bỗng cảm thấy không chỉ thành kính mà còn lo sợ. Trời đẹp như đang độ giữa hè, ánh mặt trời chói sáng trên những cây gậy dài bọc đồng những người đàn ông đi bộ cầm phía trước. Họ thảy đều khoác chéo trên vai những dải băng màu và đội mũ rộng vành. Đám phụ nữ mặc váy áo vải bông màu sắc rực rỡ, ngang ngực, trên cánh tay và dưới gấu váy đột rua lỗ dát vàng bạc lấp lánh. Một số người mái tóc cuốn cao cài lược kiểu Tây Ban Nha, không ít người còn trùm quanh đầu và vai một tấm mạng mỏng màu đen hay trắng, gọi là Mantilha. Cái ấy không có gì là lạ ở những phụ nữ nông dân đi bộ dưới đường, song tôi thực sự bị bất ngờ, gần như kinh ngạc khi tới trạm cáp treo và gặp Dona Maria Pia cũng trong bộ tịch ấy - dĩ nhiên bà không mặc váy áo vải bông dát vàng bạc sáng chói mà là trang phục buổi chiều thanh lịch, nhưng cũng trùm một tấm Mantilha đen trên mái tóc búi cao cài lược. Bà không cảm thấy cần thiết phải nở một nụ cười thanh minh cho cách phục trang khác thường của mình, và tôi cũng thấy điều đó hoàn toàn thừa thãi. Lòng đầy ngưỡng mộ, tôi cúi mình thật thấp hôn tay bà. Tấm mạng đen rất hợp với bà. Ánh mặt trời rọi qua chất liệu mỏng manh in những bóng đen tinh xảo lên gò má, lên gương mặt to bản với nước da người miền Nam trắng ngà đầy vẻ nghiêm nghị của bà.

Zouzou không trùm Mantilha. Trong mắt tôi đuôi tóc mai đen nhánh dễ thương của cô đã thể hiện đầy đủ nét dân gian. Nhưng trang phục của cô thậm chí còn tối màu hơn của bà mẹ, gần như đồ đi lễ nhà thờ; và cả cánh nam giới, ông giáo sư cũng như Dom Miguel, ông này đi bộ đến chỗ hẹn và nhập bọn lúc chúng tôi đang chào hỏi nhau, cũng đều ăn mặc rất nghiêm chỉnh, com lê vạt xéo và mũ ống cứng, trong khi tôi chọn mặc một bộ com lê xanh lam sọc màu sáng. Trong bộ đồ ấy tôi hơi lạc lõng, chỉ hy vọng người ta châm chước cho sự thiếu hiểu biết của khách lạ.

Tôi bảo xà ích đi lối Avenida-Park và Campo Grande, vì ở đó đỡ đông hơn. Ông giáo sư và bà vợ ngồi băng ghế sau, Zouzou và tôi ngồi ngược hướng với họ, còn Dom Miguel lên ngồi cạnh người xà ích. Nếu không kể vài mẩu đối thoại rời rạc thì cả chuyến đi chìm trong yên lặng, chủ yếu bởi tư thế kiêu hãnh như hóa đá của Senhora Maria Pia khiến chuyện trò cởi mở có vẻ không được hoan nghênh. Ông chồng cũng đôi lần thử gợi chuyện với tôi, song tôi chỉ trả lời vắn tắt sau khi bất giác đưa mắt nhìn như xin phép về phía người đàn bà trang trọng trùm tấm mạng Iberia che mặt. Chuỗi hạt đeo tai bằng hổ phách đen của bà đung đưa nhè nhẹ theo nhịp xóc của chiếc xe.

Trước cổng đấu trường ùn lại một đám lớn xe cộ. Chúng tôi nhích dần từng chút giữa những chiếc xe khác, và phải kiên nhẫn đợi những người đến trước xuống xe. Rồi cũng đến lúc đấu trưởng hình tròn rộng thênh thang mở ra trước mắt chúng tôi, với những thanh chắn, bao lơn và hàng ngàn chỗ ngồi trên những bậc thang cao dần, trong đó không còn bao nhiêu chỗ trống. Nhân viên giữ trật tự tay đeo băng chỉ cho chúng tôi chỗ ngồi của mình bên phía bóng mát, ở tầm cao lưng chừng phía trên vòng đấu màu vàng rải một hỗn hợp vỏ cây nghiền nhỏ trộn với cát. Hí trường khổng lồ nhanh chóng đầy kín tới tận chỗ ngồi cuối cùng. Kuckuck đã không hề phóng đại khi ca ngợi sự hoành tráng của nơi này. Đó là bức tranh toàn cảnh xã hội vĩ đại màu sắc rực rỡ thể hiện cả một dân tộc, trong đó giới quý tộc ngượng ngùng tìm cách hòa đồng với đám đông dân chúng sặc sỡ dưới ánh mặt trời gay gắt phía bên kia. Không ít quý bà, kể cả những phụ nữ ngoại quốc như bà von Hüon và công tước phu nhân Maurocordato, cũng dùng lược gài tóc lên cao và đeo mạng Mantilha, một vài người thậm chí còn bắt chước trang phục nông dân thêu vàng bạc lên gấu váy, và những bộ com lê trang trọng của các ông được coi như biểu hiện tôn trọng dành cho dân chúng - chí ít là tôn trọng tính nghi lễ dân gian của sự kiện này.

Trong cái vòng tròn vĩ đại bao quanh chúng tôi tràn ngập không khí phấn khởi đầy mong đợi, song vẫn có một sự kiềm chế nhất định - cả ở bên phía khán đài phơi nắng và đặc biệt ở nơi đó - khác hẳn sự xô bồ phàm tục ngự trị trên các sân đấu thể thao chốn quê nhà. Kích động, hồi hộp - bản thân tôi cũng mang tâm trạng ấy; nhưng trên hàng ngàn gương mặt hướng xuống mảnh đấu trường còn trống trơn kia, nơi nền cát vàng chẳng mấy chốc sẽ nhuộm đỏ máu, tôi còn đọc thấy vẻ kính cẩn như trong một nghi lễ thiêng liêng. Dàn nhạc đang cử một giai điệu trữ tình mang nét Moor-Tây Ban Nha bỗng nhiên ngừng bặt và chuyển sang bản quốc ca Bồ Đào Nha, khi vị hoàng thân, một người đàn ông gầy gò với ngôi sao đính trên áo choàng và một bông hoa cúc gài khuyết áo, cùng phu nhân - bà này cũng trùm mạng Mantilha - vào ngồi trong lô của mình. Mọi người đứng dậy vỗ tay. Cử chỉ này còn được lặp lại lần nữa, để tôn vinh một nhân vật khác.

Các chủ nhân của buổi lễ xuất hiện lúc ba giờ kém một phút. Trong tiếng chuông điểm giờ và tiếng nhạc rền vang đoàn diễu hành các đấu sĩ tiến vào qua cánh cổng lớn chính giữa, đi đầu là ba người đeo kiếm, ngù vai rộng rủ xuống tấm áo khoác ngắn thêu kim tuyến bó sát người, quần chẽn vải màu cũng viền kim tuyến dài đến lưng bắp chân đi tất trắng, chân mang giày da có khóa. Theo sau là các Bandarilheiros* tay cầm giáo nhọn thắt những dải băng màu sắc sặc sỡ, và các Capeadores* trong trang phục tương tự, cravat khổ hẹp màu đen quàng ngoài áo sơ mi, tấm khăn đỏ vắt trên cánh tay. Rồi đến một đoàn Picadores* cầm thương, đội mũ buộc quai dưới cằm, cưỡi trên lưng những con ngựa trước ngực và hai bên sườn choàng những tấm khăn trần quả trám dày như tấm nệm*, và một cỗ xe ngựa do la kéo trang điểm lộng lẫy bằng hoa tươi và băng màu đi đoạn hậu. Đoàn diễu hành chậm rãi đi xuyên qua vòng đấu màu vàng tối thẳng trước lô vị hoàng thân, và tản ra sau khi từng người trong đoàn cung kính cúi chào một cách vô cùng trang trọng. Tôi thấy một vài Toireadores* làm dấu thánh giá trong khi bước về khu vực an toàn.

•

Các đấu sĩ sử dụng giáo nhọn có móc, cán quấn băng màu (tiếng Bồ Đào Nha, số ít là Bandarilheiro).

•

Các đấu sĩ cầm tấm vải đỏ nhử con bò tót (tiếng Bồ Đào Nha, số ít là Capeador).

•

Các kỵ sĩ cầm thương mũi tù, ngồi trên lưng ngựa dồn con bò trong trận đấu (tiếng Bồ Đào Nha, số ít là Picador).

•

Chi tiết này tác giả miêu tả theo một bài báo năm 1950 (xem chú thích ở phần trên), đúng ra vào năm 1895, thời điểm xảy ra câu chuyện., ngựa của các tay thương trong đấu trường chưa được choàng đệm che chở, vì biện pháp bảo vệ này mới được áp dụng từ năm 1929.

•

Tên gọi chung các đấu sĩ (tiếng địa phương miền Bắc Bồ Đào Nha, đúng ra phải là Toureiro).

Thình lình âm nhạc lại ngừng bặt giữa chừng một bản nhạc. Một hồi kèn đơn độc lảnh lót gióng lên. Xung quanh lặng ngắt như tờ. Một cánh cổng nhỏ cho tới lúc bấy giờ tôi không để ý bỗng mở toang, từ đó xông ra - tôi dùng thì hiện tại, vì sự kiện ấy vẫn còn như đang diễn ra trước mắt tôi - một cái gì đó hoang sơ dữ dội và nguyên thủy, con bò tót, đen nhánh, nặng nề, đồ sộ, một khối sức mạnh sinh sản và giết chóc lồ lộ và áp đảo, thời xa xưa hẳn được các dân tộc cổ coi là một vị thần đội lốt thú, một con thú thần, với đôi mắt ti hí long sòng sọc đảo quanh đầy đe dọa và cặp sừng, cong vút như sừng rượu*, cắm trên vầng trán rộng gồ ra, mang trên hai mũi nhọn chĩa về phía trước của nó cái chết hiển nhiên. Nó hùng hục chạy vào vòng đấu, đứng sững lại, hai chân trước vững chãi cắm xuống đất, giương mắt tức giận trừng trừng nhìn tấm khăn đỏ thắm một Capeador cúi mình trải xuống mặt cát cách nó một quãng, xông tới, chọc sừng găm miếng vải xuống đất, và, chỉ trong một nháy mắt, lúc nó nghiêng đầu muốn hất sừng lên, người đấu sĩ bé nhỏ rút nhanh tấm khăn lại nhảy thoắt ra đằng sau, con vật đồ sộ nặng nề quay người lại, và hai Bandarilheiros đã nhanh như cắt phóng hai cây giáo thắt băng màu sặc sỡ đâm vào đôi vai u lên của nó. Những mũi giáo chắc hẳn có ngạnh móc vào thịt con thú và cắm chặt luôn ở đó, cán giáo chĩa ra hai bên mình nó rung bần bật trong những lần đọ sức tiếp theo. Chính giữa gáy nó bị một đấu sĩ thứ ba đâm cho một mũi mác đuôi gắn lông chim, từ đó trở đi nó mang vật trang sức này, như đôi cánh bồ câu xòe ra sau gáy, trong cuộc đấu tàn khốc chống lại cái chết.

•

Cái sừng dùng thay ly uống rượu của thần Dionysus.

Tôi ngồi giữa giáo sư Kuckuck và Dona Maria Pia. Ông giáo sư hạ giọng thì thầm cung cấp cho tôi một vài bình luận về diễn biến trận đấu. Tên gọi các loại đấu sĩ kể trên tôi học được qua lời giải thích của ông ta. Theo lời ông thì cho tới ngày hôm nay con bò tót được sống cuộc đời tự do như một vị chúa tể ngoài đồng cỏ, được chăm sóc chu đáo và được đối xử rất mực trân trọng. Láng giềng phía bên phải tôi, người phụ nữ uy nghiêm, ngồi lặng thinh không nói cầu nào. Đôi mắt bà chỉ rời khỏi vị ngưu thần sinh sát dưới kia và những gì xảy ra với nó để nhìn sang ông chồng, lắc đầu trách móc mỗi khi ông ta mở miệng nói. Gương mặt nghiêm nghị với nước da miền Nam ngà ngà trắng của bà hoàn toàn bất động dưới tấm mạng Mantilha, nhưng bộ ngực thì nâng lên hạ xuống một cách dồn dập, và tôi ngắm nhìn, dĩ nhiên không để bà biết, gương mặt đầy tự chủ bất động cùng bộ ngực thiếu tự chủ phập phồng lên xuống liên hồi của bà, còn nhiều hơn nhìn con vật tế thần bị đâm tua tủa dưới kia với cặp cánh nhỏ nực cười trên gáy, từ đó rỉ ra một dòng máu đặc quánh.

Tôi gọi nó là vật tế thần, vì phải là người hết sức ù lì mới không cảm nhận được bầu không khí vừa hồi hộp vừa hưng phấn bao trùm tất cả, một sự pha trộn vô tiền khoáng hậu giữa vui nhộn, đổ máu và thành kính trong một nghi lễ dân gian cổ xưa, lễ hội của sự chết. Sau đó, lúc ngồi trong xe trên đường về và đã có thể nói năng tự do, ông giáo sư còn giảng giải rất nhiều về nguồn gốc của sự kiện này, nhưng chẳng đóng góp thêm được điều gì mới mẻ đáng kể cho tâm hồn nhạy bén dễ rung động của tôi. Sự vui nhộn chen lẫn tức giận bùng nổ trong công chúng khi con bò tót, sau vài phút chống cự điên cuồng nhận ra rằng trò chơi bạo lực không cân sức này không thể kết thúc tốt đẹp cho nó, quay về phía cánh cửa vừa thả nó ra sân để, với những thanh giáo mác thắt đầy băng màu sặc sỡ cắm sâu trong da thịt, tìm cách chạy trở về chuồng. Một trận cười chế nhạo nổ ra như bão táp. Ở phía khán đài phơi nắng, nhưng cả ở bên phía chúng tôi, người ta đứng phắt dậy huýt sáo, hò reo, chửi bới và nguyền rủa nó. Cả người phụ nữ uy nghi ngồi cạnh tôi cũng bật dậy huýt một tiếng sáo lanh lảnh chói tai, đưa tay lên mũi chế giễu kẻ hèn nhát và cất tiếng cười mỉa mai bằng giọng nữ trầm của mình. Các Picadores phi ngựa nhảy ra chắn đường và xỉa những cây thương không có mũi nhọn vào mình nó. Những ngọn giáo mới sặc sỡ lại cắm vào cổ, vào lưng, vào sườn nó, để chọc tức một vài cây giáo còn buộc mấy quả pháo nổ đùng đùng và cháy xèo xèo trên lông nó. Bị khiêu khích như thế, chút khôn ngoan vừa nhen nhóm trong khối thịt khổng lồ kia nhanh chóng biến thành cơn điên giận mù quáng hướng toàn bộ sức mạnh của nó vào trò chơi chết người. Nó lại nghênh sừng chống trả và nhận được sự cổ vũ cuồng nhiệt như trước. Một con ngựa mang kỵ sĩ trên lưng nhảy vòng quanh sân cát. Một Capeador trượt chân và bị cặp sừng rượu khủng khiếp hất tung lên cao rồi từ đó rơi bịch xuống đất. Lợi dụng phản ứng thù địch tự nhiên của nó đối với tấm vải đồ, người ta đánh lạc hướng và dụ nó ra xa tấm thân bất động nằm trên mặt đất, người bị thương được mang ra ngoài trong tiếng vỗ tay hoan hô vang dội, không rõ dành cho người bị đâm hay người dụ con thú dữ. Có lẽ cho cả hai người. Maria da Cruz hăng hái đóng góp vào sự cuồng nhiệt chung, vừa vỗ tay vừa làm dấu thánh giá lia lịa và còn lẩm bẩm điều gì đó bằng tiếng mẹ đẻ, chắc hẳn một lời cầu nguyện cho kẻ bị thương.

Ông giáo sư bảo, mong sao anh ta chỉ bị gãy mấy rẻ xương sườn và chấn thương não nhẹ. “A, đây là Ribeiro”, bỗng ông ta hào hứng kêu lên. “Một chàng trai cừ khôi.” Từ nhóm đấu sĩ, một Espada* tách ra, được chào mừng bằng tiếng hò reo vang dội của công chúng, chứng tỏ anh ta rất được hâm mộ. Anh ta đứng một mình, vì tất cả những người khác đã rút lui ra ngoài vòng đấu, đối mặt với con thú điên giận máu chảy ròng ròng. Ngay từ lúc đi trong đoàn diễu hành vào sân anh ta đã thu hút sự chú ý đặc biệt của tôi, bởi cặp mắt tôi quen lọc tất cả những gì đẹp và tinh tế ra khỏi cái tầm thường. Mới chừng mười tám hay mười chín tuổi, anh chàng Ribeiro này quả thực rất đẹp trai. Dưới mái tóc đen mượt không rẽ ngôi xòa xuống tận chân mày là gương mặt Tây Ban Nha với những đường nét thanh tú, một nụ cười thấp thoáng trên làn môi, có thể vì tiếng hò reo cổ vũ, cũng có thể là một biểu hiện khinh thường cái chết và tự tin vào khả năng của mình, cặp mắt đen dài phóng ra cái nhìn trầm tĩnh nghiêm trang. Chiếc áo khoác ngắn thêu kim tuyến vai độn và cổ tay bó chẽn rất hợp với anh ta - chà, cha đỡ đầu Schimmelpreester của tôi đã có lần nhét tôi vào một bộ đồ hóa trang giống hệt như thế - và trong trang phục này anh ta đẹp trai ngời ngời, cũng như tôi dạo nào. Tôi nhìn anh ta bước đi, dáng người thanh mảnh, bàn tay quý phái cầm lưỡi kiếm thép Damascus tuốt trần, ve vẩy như cây ba-toong lúc dạo chơi. Tay kia anh ta cầm một tấm vải đỏ. Khi tới giữa vòng đấu rải cát bị cày tung và vấy máu, anh ta buông thanh kiếm xuống đất rồi khẽ vung vẩy tấm vải đỏ về phía con bò tót đứng cách đó một quãng đang tìm cách rũ mấy ngọn giáo cắm trên mình. Anh ta đứng đó bất động với nụ cười khinh bạc ẩn hiện trên môi, ánh mắt nghiêm nghị cảnh giác nhìn kẻ tử vì đạo nổi hung lao tới, lấy thân mình làm cái đích cho sức mạnh kinh hoàng của nó, như thân cây một mình hứng tia sét. Anh ta đứng như cắm rễ xuống đất - quá lâu, không còn nghi ngờ gì nữa; phải biết rõ lắm tài năng của anh ta mới khỏi hoảng sợ tin rằng trong chớp mắt anh ta sẽ bị xô ngã, bị cặp sừng nhọn xọc qua người, bị quăng lên quật xuống và giẫm nát. Song đáng lẽ thế, anh ta đã chứng tỏ sự duyên dáng tuyệt vời lấy nhu thắng cương, một cảnh tượng vô cùng ngoạn mục. Cặp sừng của con dã thú lướt qua người anh ta và rứt phăng một mảnh kim tuyến trên gấu áo, nhưng chỉ bằng một cử động nhẹ duy nhất từ bàn tay truyền vào tấm vải đỏ, anh ta đã lái con vật say máu chệch sang một bên, đồng thời lắc hông uyển chuyển lách qua mạng sườn nó, thân hình con quái vật giờ đây như hòa nhập cùng với thân hình nhỏ bé của con người đang dang rộng cánh tay vươn dọc tấm lưng đen trũi về phía cặp sừng điên cuồng xoáy vào tấm vải đỏ phất phơ, thống nhất trong một biểu tượng chung rất đỗi hào hùng. Đám đông khán giả nhảy chồm lên reo hò, gọi “Ribeiro!” và “Toiro!”*, và vỗ tay vang dội. Tôi cũng vỗ tay như điên và bên cạnh tôi, cả nữ hoàng kiêu hãnh dòng dõi Iberia với bộ ngực phập phồng dữ dội, đối tượng thu hút ánh mắt tôi không khác gì biểu tượng người-thú nhanh chóng hợp tan trong trường đấu, đối với tôi người đàn bà uy nghiêm và mãnh liệt này ngày càng hòa nhập làm một với cuộc đấu đẫm máu dưới kia.

•

Đấu sĩ sử dụng kiếm (tiếng Bồ Đào Nha, Espada có nghĩa là thanh kiếm).

•

Toiro tiếng Bồ Đào Nha có nghĩa là con bò tót.

Ribeiro và Toiro trong cuộc đấu tay đôi còn cung cấp cho công chúng một vài cảnh ngoạn mục nữa, và có thể thấy rất rõ rằng ở đây điều cốt yếu là làm nổi bật nét đẹp của điệu vũ nguy hiểm trong bức tranh truyền cảm kết hợp hài hòa giữa bạo lực và thẩm mỹ. Một lần, trong lúc con bò tót, đã đuối sức và đầy bất lực vì mọi cố gắng điên cuồng chẳng mang lại kết quả gì, đứng né sang bên chùng người xuống thở hồng hộc, người ta thấy đối thủ của nó quay lưng lại quỳ một gối xuống nền cát, và trong tư thế ấy anh ta vươn thân hình mảnh mai nhỏ bé một cách đáng sợ, đưa hai cánh tay lên cao giữ tấm vải đỏ căng rộng phía sau mái đầu cúi gục. Thật quá liều lĩnh, nhưng anh ta có vẻ tự tin tuyệt đối trước sự mù quáng ngu độn của vị sứ giả âm ti mang cặp sừng nhọn hoắt. Một lần khác lúc đang chạy trước con bò tót, anh ta vấp chân suýt ngã phải chống một tay xuống đất, nhưng tay kia đã nhanh nhẹn phất tấm vải đỏ nhử con quái vật rẽ sang bên, nhờ thế anh ta thoát chết và kịp đứng dậy để trong nháy mắt lẹ làng nhảy ra sau lưng nó. Anh ta nhận được sự cổ vũ nồng nhiệt, nhưng không bao giờ cảm ơn khán giả, vì rõ ràng anh ta coi những tràng vỗ tay ấy dành cho cả con bò, mà đối với nó, ngưỡng mộ hay hàm ơn đều vô nghĩa. Tôi đã gần như sợ rằng anh ta có thể thiếu nhạy cảm mà chiều lòng khán giả, thế thì khác nào giở trò phá rối làm mất sự trang nghiêm long trọng của một buổi lễ giết súc vật tế thần ngoài đồng cỏ. Song mặt khác chính sự vui nhộn đã mang lại nét đặc thù dân gian cho cái nghi lễ tôn sùng đổ máu này.

Cuối cuộc đấu Ribeiro chạy lại chỗ thanh gươm trần nãy giờ bị bỏ lăn lóc trên mặt đất, đứng lại đó, căng tấm vải đỏ ra trước mặt trong động tác mời mọc quen thuộc, một đầu gối hơi khuỵu xuống, ánh mắt nghiêm trang không rời con thú dữ với món vũ khí chết người cắm trên trán. Một lần nữa nó lại nặng nề lao về phía anh ta, bước chân đã hơi loạng choạng. Anh ta để nó phi lại thật gần, rất gần, tới sát bên mình rồi trong khoảnh khắc quyết định nhất mới nhặt lưỡi kiếm trên mặt đất và nhanh như chớp, thọc thanh sắt mỏng sáng loáng ngập đến gần phân nửa vào gáy con vật. Nó chựng lại, đổ vật xuống, trong một thoáng xoáy mũi sừng nhọn xuống nền đất như nhát đâm dành cho tấm vải đỏ, lăn kềnh sang bên, và cặp mắt trợn trừng của nó mờ đi.

Đó quả thực là hình thức sát sinh thanh lịch nhất. Tôi vẫn còn như nhìn thấy trước mắt hình ảnh Ribeiro, tấm khăn đỏ kẹp dưới nách, nhón gót nhẹ nhàng như thể không muốn làm kinh động, bước tránh sang bên sau khi nhìn kỹ lần nữa xem con vật bị đâm gục đã thật sự hết cử động chưa. Từ trước đó, ngay trong màn cuối ngắn gọn của cuộc đấu sinh tử, tất cả công chúng trên khán đài đã đứng hết lên muôn người như một, đưa cao tay chào nhân vật chính của trò giải trí chết người, sau một lần duy nhất quay đầu chạy trốn đã xử sự một cách rất xứng đáng. Tràng vỗ tay của họ còn kéo dài mãi cho đến khi nó được đặt lên cỗ xe la kéo trang trí sặc sỡ và đưa ra ngoài. Ribeiro đi bộ bên cạnh cỗ xe như thể hộ tống nó về nơi yên nghỉ cuối cùng. Anh ta không quay trở lại nữa. Sau này tôi gặp lại anh ta, đúng là anh ta, nhưng dưới một cái tên khác, trong một vai trò khác, một phần của một hình ảnh kép tuyệt vời. Song chuyện đâu còn có đó.

Chúng tôi còn xem hai con bò tót nữa ra đấu, nhưng đều dở hơn, và cả các đấu sĩ cũng vậy, một người đâm nhát kiếm kém cỏi đến nỗi con bò chỉ phun ra máu chứ không gục ngã. Như một người trong cơn ói mửa, nó đứng chống chân vươn cổ nhổ dòng máu đặc xuống nền cát - cảnh tượng không đẹp mắt chút nào. Một Matador* tướng ngũ đoản quần áo đặc biệt diêm dúa và điệu bộ rất phô trương phải đâm cho nó một nhát kiếm ân huệ, thế là hai lưỡi gươm thòi ra từ cổ con vật tội nghiệp. Chúng tôi ra về. Trong xe phu quân của Maria Pia giảng giải một cách rất uyên bác về những gì chúng tôi - đúng ra là tôi - mới được thấy lần đầu. Ông ta nói về một thánh đường La Mã cổ, nơi ta phải đi từ tầng trên, tầng Thiên chúa giáo, xuống sâu trong lòng đất để đến được nơi thờ phụng một vị thần rất khát máu đã có thời xém chút nữa chiếm mất vị trí độc tôn của quý ngài mang tên Jesus trong tôn giáo toàn cầu, vì các nghi lễ thần bí của việc thờ cúng ông ta thời ấy được phổ biến vô cùng rộng rãi*. Trong tôn giáo ấy người ta không rửa tội bằng nước mà bằng máu một con bò mộng, có lẽ nó chính là hiện thân của vị thần kia, cũng như vị thần ấy sống lại trong kẻ làm nó đổ máu. Bởi tôn giáo ấy mang một ý nghĩa gắn kết khăng khít cái chết và sự sống, đối với tất cả các tín đồ của nó, và sự thần bí của nó nằm trong sự bình đẳng và thống nhất giữa người giết và kẻ bị giết, giữa cái rìu và vật tế thần, mũi tên và cái đích... Tôi chỉ để nửa tai nghe tất cả những điều đó, chừng nào nó không làm tôi phân tâm trong việc chiêm ngưỡng người phụ nữ mà hình ảnh và tính cách nổi bật lên qua lễ hội dân gian vừa rồi, và đồng thời qua đó trở về nguồn cội để là chính bản thân mình, trở nên chín muồi để được chiêm ngưỡng. Bộ ngực bà đã hết phập phồng lên xuống. Tôi khao khát được thấy nó phập phồng trở lại.

•

Tên gọi khác của Espada, có gốc từ tiếng Latinh “mactator” nghĩa là “sát thủ”.

•

Ám chỉ tục thờ thần Mithras thịnh hành ở La Mã từ khoảng thế kỷ I sau Công nguyên, đạt tới đỉnh cao trong thế kỷ III khi được Aurelian (hoàng đế La Mã từ 270 - 275) đưa lên làm quốc đạo (Sol invictus). Trung tâm của đạo Mithras là tục giết bò tế thần diễn ra trong những điện thờ ngầm dưới đất, trên bức tường chính điện thường treo một bức tranh tả cảnh thần Mithras dùng một lưỡi dao găm đâm chết con bò thần, từ máu và tinh trùng của nó, tất cả sự sống trên trần gian được hồi sinh. Di tích các điện thờ Mithras từ thời cổ đại còn lại khá nhiều, cho tới ngày nay trong nhà thờ San Clemente ở Roma vẫn có thể theo cầu thang đi xuống một gian điện thờ như vậy. Thomas Mann đã đi thăm di tích này vào khoảng cuối tháng Tư năm 1953.

Thú thực là trong suốt thời gian xem cuộc giải trí đẫm máu kia tôi đã hoàn toàn quên mất Zouzou. Có lẽ chính vì thế nên cuối cùng tôi gom hết quyết tâm để thực hiện yêu cầu dai dẳng của cô, cụ thể là, xin Chúa phù hộ cho, đưa ra những bức họa mà cô đòi quyền sở hữu - những bức chân dung khỏa thân của Zaza với đuôi tóc mai của Zouzou. Ngày hôm sau cuộc đấu, tôi lại được mời ăn cơm lần nữa ở nhà Kuckuck. Một trận mưa đêm làm khí trời se se lạnh và tạo cho tôi lý do chính đáng để khoác thêm bên ngoài một tấm áo măng tô mỏng, túi trong tôi đã nhét đầy mấy bức tranh cuộn tròn. Cả Hurtado cũng có mặt. Bên bàn ăn, câu chuyện lại xoay quanh cuộc đấu ngày hôm qua. Để lấy lòng ông giáo sư tôi làm bộ hỏi thêm về cái tôn giáo đã bị đánh bật sới, phải từ điện thờ Thiên Chúa giáo đi xuống sâu phía dưới. Ông ta cũng không thể bổ sung gì nhiều, chỉ nhấn mạnh rằng, tôn giáo này không hẳn đã bị đánh bật sới, các nghi lễ của nó không bị xóa bỏ hoàn toàn, vì tục lệ dâng máu tế thần, hay máu Chúa, vẫn tiếp tục để lại dấu vết dù mờ nhạt trong tất cả các nghi thức tôn giáo của nhân loại, cho thấy những liên hệ nhất định giữa lễ ban thánh thể của nhà thờ và lễ hội đẫm máu ngày hôm qua. Tôi liếc nhìn bộ ngực bà chủ nhà, xem nó có phập phồng lên xuống không.

Sau cữ cà phê tôi từ biệt những người phụ nữ, không loại trừ hoàn toàn khả năng có thể tới thăm họ một lần nữa trong những ngày ngắn ngủi mình còn lưu lại đây. Vì những người đàn ông phải về lại viện bảo tàng nên tôi nhập bọn cùng với họ đi cáp treo xuống dưới núi và chia tay họ ở đó, với ngàn lời cảm ơn, mong rằng trong tương lai còn may mắn có dịp gặp lại. Tôi làm bộ đi về hướng khách sạn Savoy Palace, vừa đi vừa ngoảnh nhìn cho đến khi không thấy bóng dáng họ nữa thì quay ngay đầu trở lại đón chuyến cáp treo sau lên núi.

Tôi biết cổng vườn trước nhà để ngỏ. Từ sáng trời đã hửng lên chút nắng nhẹ mùa thu. Giờ này là giờ nghỉ trưa của Dona Maria Pia. Zouzou chắc hẳn đang ở sau vườn, từ cổng vào tới đó có một lối đi rải sỏi vòng qua hông nhà. Tôi nhẹ nhàng rảo bước theo lối đó. Giữa một thảm cỏ nhỏ, hoa thược dược và hoa thạch thảo khoe sắc thắm. Phía sau nhà mé bên phải bụi hoa trúc đào làm thành một vòng bán nguyệt bao quanh băng ghế đúng như đã được tả. Cô bé đáng yêu ngồi đó, hơi khuất trong bóng râm, trên người mặc một chiếc váy kiểu cách đơn sơ đúng như sở thích của cô, giống chiếc váy cô mặc khi gặp tôi lần đầu, kẻ sọc màu xanh lơ, thắt lưng cùng màu, tay áo ngắn lưng lửng, nơi cửa tay đính một chút đăng ten. Cô vùi đầu vào cuốn sách và không ngẩng lên, mặc dù chắc chắn đã nghe thấy tiếng bước chân rón rén của tôi, mãi cho tới khi tôi đứng lại trước mặt cô. Tim tôi đập thình thịch. “A?” cuối cùng cô hé môi cất tiếng, cặp môi cũng như gương mặt với nước da trắng ngà hôm nay tôi có cảm tưởng hơi tái hơn mọi khi. “Vẫn còn chưa đi?”

“Vừa mới quay lại, Zouzou. Tôi đã xuống núi rồi lại lên. Tôi bí mật quay trở lại, vì tôi nhất định thực hiện lời hứa của mình.”

“Thật đáng khen!” cô bảo. “Ngài hầu tước nghĩ đến việc giữ lời hứa - nhưng không sớm sủa gì. Chiếc ghế này dần dần đã thành ghế chờ...” Nhận ra mình lỡ lời, cô cắn chặt môi.

“Sao cô lại có thể nghĩ rằng tôi không giữ lời đã hứa với cô trong dãy hành lang tu viện cổ xinh đẹp kia!” tôi vội đáp. “Liệu tôi có được phép ngồi xuống cạnh cô? Chiếc ghế dưới bụi cây này kín đáo hơn băng ghế của chúng ta ngoài sân tennis nhiều. Tôi sợ rằng sắp tới mình sẽ lại bỏ bê môn thể thao ấy và quên cách chơi...”

“Hừ, anh em nhà Meyer-Novaro thế nào chả có sân tennis.”

“Có thể. Nhưng vẫn không giống ở đây. Zouzou, cuộc chia tay với Lisbon sẽ rất nặng nề đối với tôi. Dưới phố tôi đã nói lời từ biệt thân phụ đáng kính của cô. Lúc nãy ông giáo sư đã giảng giải một cách đáng ghi nhớ biết bao về các nghi lễ tôn giáo của nhân loại! Cuộc đấu bò tót hôm qua là một - chí ít tôi muốn nói rằng: một ấn tượng lạ lùng.”

“Tôi không mấy quan tâm đến trận đấu. Mà cả sự chú ý của ông cũng bị chia sẻ - như vẫn thường thấy ở ông. Nhưng thôi, không nói lòng vòng nữa, hầu tước. Mấy bức tranh của tôi đâu?”

“Đây”, tôi bảo. “Cô cứ nhất định đòi xem đấy nhé... Cô hiểu cho, đó là sản phẩm trí tưởng tượng của tôi, được hình thành, có thể nói rằng, một cách không chủ tâm...”

Cô cầm mấy tờ giấy tôi đưa, mở ra ngắm nghía tờ trên cùng. Đó là tấm thân của Zaza, được vẽ bằng nét bút si mê, trong tư thế này nọ. Đôi bông tai đúng là của Zouzou, cái đuôi tóc mai thì càng không thể lẫn vào đâu được. Gương mặt chỉ hơi nhang nhác, nhưng mặt mũi ở đây thì kể gì!

Tôi ngồi lưng thẳng tắp như Dona Maria Pia, chuẩn bị tinh thần đón nhận tất cả, vừa hồi hộp, vừa run sợ không biết điều gì sẽ xảy ra. Một vệt ửng hồng từ từ loang ra khắp gương mặt cô và càng ngày càng đỏ sẫm lại, trong lúc cô ngắm nhìn tấm thân mơn mởn của chính mình. Đột nhiên cô nhảy phắt dậy xé tan tành các tác phẩm nghệ thuật ấy thành trăm mảnh và ném tung những mảnh giấy vụn lên trời. Dĩ nhiên rồi, đấy là kết cục tất yếu không thể khác. Song sau đó lại xảy ra một điều không tất yếu mà vẫn xảy ra: Cô bé mở to mắt tuyệt vọng nhìn những mảnh giấy vụn nằm rải rác trên mặt đất một thoáng, và trong khoảnh khắc tiếp theo nước mắt bỗng dâng tràn cặp mắt cô, cô buông người ngồi phịch xuống băng ghế, vòng hai tay ôm lấy cổ tôi và vùi gương mặt đỏ rực vào ngực tôi, hơi thở dồn dập không tiếng động nhưng đã nói lên tất cả, đồng thời - và đó là điều cảm động nhất - bàn tay bé nhỏ của cô xiết lại thành nắm đấm, đó là bàn tay trái, giộng liên hồi kỳ trận vào vai tôi. Tôi hôn lên cánh tay trần của cô quàng quanh cổ tôi, tôi nâng đôi môi cô về phía mình và hôn lên đó như tôi đã bao lần tưởng tượng trong các giấc mơ, đã khao khát lấy đó làm mục tiêu ngay từ khi tôi nhìn thấy cô, Zouzou của tôi, lần đầu tiên trên quảng trường Rocio. Ai đưa mắt đọc lướt những dòng này mà không ghen tị với tôi về giây phút ngọt ngào ấy? Và không ghen tị với người con gái, mặc dù giáng xuống tôi một trận mưa nắm đấm nhỏ xíu, nhưng thực ra đang thú nhận tình yêu của mình? - Thật là một bước ngoặt định mệnh! Một sự sang trang đầy hạnh phúc!

Zouzou thình lình ngoảnh đầu sang bên, dứt mình ra khỏi vòng tay tôi. Trước bụi cây và băng ghế - ngay trước mặt chúng tôi - mẹ cô đứng sừng sững.

Chúng tôi câm lặng, y như lúc nãy khi say đắm gắn chặt môi nhau, ngước nhìn lên thân hình oai phong với gương mặt to bản, nước da ngà ngà trắng của người miền Nam, khóe miệng khắc nghiệt, đôi cánh mũi căng phồng, cặp chân mày chau lại dữ tợn, chuỗi bông tai hạt huyền đung đưa nhè nhẹ. Đúng hơn là chỉ có tôi ngước nhìn lên, Zouzou ấn cằm xuống ngực và nắm đấm nhỏ bé của cô bây giờ giộng xuống băng ghế chúng tôi ngồi. Thực lòng mà nói tôi không quá hốt hoảng trước sự xuất hiện đột ngột của bà mẹ như người ta tưởng. Sự xuất hiện của bà, mặc dù bất thình lình, song đối vối tôi như một điều tối cần thiết, một sự giải thoát trời cho, và trong sự luống cuống tự nhiên của tôi lúc ấy trộn lẫn cả mừng rỡ.

“Thưa Madame”, tôi lấy giọng thật lễ phép trong lúc đứng dậy. “Tôi rất lấy làm tiếc đã quấy rối giấc ngủ trưa của bà. Chuyện xảy ra ở đây diễn ra một cách tình cờ và hết sức tế nhị...”

“Ông đừng nói gì cả!” bà chủ ra lệnh cho tôi bằng giọng nữ trầm ấm áp, hơi khao khao âm hưởng miền Nam của mình; và quay sang Zouzou:

“Suzanna, cô về phòng mình và đợi ở đó cho tới khi được gọi.” - Rồi với tôi: “Hầu tước, tôi cần nói chuyện riêng với ông. Đi theo tôi!”

Zouzou chạy vụt qua thảm cỏ, chắc chúng tôi không biết Senhora đến vì cỏ đã nuốt hết tiếng động bước chân bà. Giờ thì bà ta chọn lối đi rải sỏi, và, tuân lệnh một cách tuyệt đối, tôi lẽo đẽo “đi theo” bà ta, tức là: tôi không đi ngang hàng mà hơi lùi lại xế xế sau lưng bà. Cứ thế chúng tôi vào nhà và bước qua phòng khách với cánh cửa thông sang phòng ăn như đã biết. Đối diện với nó, phía sau một cánh cửa khác chỉ khép hờ có vẻ là một không gian kín đáo hơn. Bàn tay người ra lệnh kéo cánh cửa này đóng lại sau lưng.

Tôi bắt gặp ánh mắt bà. Bà không duyên dáng, nhưng đẹp tuyệt vời.

“Luiz”, bà bảo, “trong hoàn cảnh này có lẽ câu hỏi đầu tiên nảy ra là, liệu đây có phải cái cách ông đáp lại lòng hiếu khách của người Bồ Đào Nha không - xin ông đừng nói gì! Tôi miễn cho mình câu hỏi ấy và tiết kiệm cho ông câu trả lời. Tôi không mời ông vào đây để cho ông cơ hội nói những lời xin lỗi chẳng đi đến đâu. Ông sẽ chỉ càng chứng tỏ sự thiếu chín chắn của mình, tệ hại hơn cả hành động càn rỡ vừa rồi nữa. Đó quả thực là chuyện xằng bậy ngoài sức tưởng tượng, và tất cả những gì ông có thể làm lúc này, ông được phép làm, là để cho bàn tay chín chắn hơn lèo lái, dẫn dắt ông trở về con đường đúng đắn, rời khỏi con đường lầm lỗi với những trò dại dột vô trách nhiệm mà ông trẻ người non dạ đến mức bước chân vào. Tuổi trẻ với tuổi trẻ hiếm khi dẫn đến cái gì tốt đẹp hơn là những sai lầm ngu xuẩn, ông nghĩ gì mà lại làm như thế? ông muốn gì ở đứa trẻ này? Ông đã vô ơn đến mức đem sai trái và hỗn loạn vào một ngôi nhà đã mở rộng cửa tiếp đãi ông vì tôn trọng dòng dõi và các phẩm chất tốt đẹp khác của ông - nơi đáng ra chỉ có trật tự, khôn ngoan và kế hoạch ngự trị. Suzanna không sớm thì muộn, nhiều khả năng rất sớm là đằng khác, sẽ trở thành vợ Dom Miguel, người trợ lý xứng đáng của Dom Antonio José, theo nguyện vọng và quyết định sáng suốt của nhà tôi. Ông hãy thử nghĩ xem thói phong tình của ông có thể dẫn đến hậu quả tai hại như thế nào, khi ông chọn con đường với những trò dại dột ấy và cố ý làm rối trí một cô gái nhỏ. Đó không phải là cách suy xét và xử sự của một người đàn ông, mà là của một đứa trẻ con. Sự khôn ngoan và chín chắn vì thế phải ra tay can thiệp trước khi quá muộn. Có lần, trong một cuộc đối thoại giữa chúng ta ông đã ca ngợi ưu điểm của chín chắn, ca ngợi lòng nhân từ của chín chắn khi nói về tuổi trẻ. Để có được hạnh phúc với sự chín chắn đương nhiên cần đến dũng khí đàn ông. Tuổi trẻ nên thể hiện dũng khí đàn ông, thay vì đi tìm hạnh phúc thoáng qua trong những trò trẻ con - ông không cần phải lủi thủi ra đi như con chó bị xua đuổi, không nhận được chút an ủi làm món quà chia tay...”

“Maria!” tôi kêu lên.

Và bà đáp lại một cách cuồng nhiệt: “Holé! Heho! Ahé!”

Một cơn cuồng phong sức mạnh hoang sơ nguyên thủy đưa tôi vào xứ sở mê ly. Và dồn dập hơn, cao hơn cả những đợt sóng khi xem nghi lễ Iberia đẫm máu, là nhịp thổn thức phập phồng lên xuống của bộ ngực vương giả dưới những vuốt ve nóng bỏng của tôi.

Phụ lục

Những phác thảo đầu tiên của tác phẩm này hình thành trong khoảng thời gian từ 1910 - 1913 và được xuất bản rải rác từ năm 1911, năm 1922 được tập hợp lại thành nhiều mẩu chuyện dưới cái tên Lời thú nhận của tay lừa đảo Felix Krull. Thời thơ ấu. Năm 1937 một phần thứ hai cho tới chương tuyển quân ở Quyển hai được ra mắt công chúng cũng dưới dạng các mẩu chuyện.

Sau một thời gian dài gián đoạn và nhiều lần thử nối lại việc viết lách không có kết quả, tháng Mười hai năm 1950 Thomas Mann thực sự bắt tay vào viết tiếp Lời thú nhận. Vào tháng Tư năm 1954 tác phẩm được hoàn thành ở dạng như hiện nay. Ấn bản đầu tiên mang tên Lời thú nhận của tay lừa đảo Felix Krull. Hồi ký phần một được nhà xuất bản S. Fischer phát hành chung trong Tuyển tập Stockholm, ra mắt độc giả vào ngày 27 tháng Chín năm 1954. Lời thú nhận chỉ có phần một, tác phẩm này mãi mãi dang dở và không có đoạn kết. Thomas Mann qua đời vào ngày 12 tháng Tám năm 1955.