HERMANN HESSE

BÁNH XE SỐ PHẬN

Tiểu thuyết

Phạm Đức Hùng

dịch

Thời niên thiếu của chính nhà văn Hermann Hesse hiện lên như một vở bi kịch đầy cay đắng khi cậu bé Hans, với tài năng thiên phú và tương lai xán lạn phía trước, phải chịu số phận tức tưởi dưới áp lực khổng lồ của gia đình và xã hội. Liệu có đáng để con người ta đánh đối sức lực và của cải, đánh đối những ngày ấu thơ tươi đẹp hồn nhiên, thậm chí đánh đổi cả sinh mạng, tự nguyện gò mình vào kỳ vọng của người khác, để rồi rốt cuộc biến thành một con rối vô tri và tầm thường như hàng triệu con rối dưới bánh xe đời?

Dịch từ nguyên bản tiếng Đức: Unterm Rad

của Hermann Hesse.

Chương Một

Ông Joseph Giebenrath, người môi giới và đại lý, so với những người bạn cùng thành phố của mình, ông không có gì nổi trội hơn hay có khả năng đặc biệt nào khác. Cũng giống như họ, ông có một thân hình lực lưỡng, khỏe mạnh, một khả năng kinh doanh tàm tạm, kết hợp với sự quý trọng từ trong tâm khảm với đồng tiền, ngoài ra ông còn có một ngôi nhà nhỏ có vườn, một hầm mộ gia đình ở nghĩa trang công cộng, một quan niệm tôn giáo đã trở nên hời hợt, sự kính trọng vừa phải đối với Chúa, đối với chính quyền và sự phục tùng mù quáng đối với những mệnh lệnh cương quyết của người có địa vị thuộc giai cấp tư sản. Ông có thể uống rất nhiều rượu, nhưng chưa bao giờ say. Ông cũng tham gia nhiều phi vụ kinh doanh không hẳn là không mờ ám, nhưng chưa hề vượt ra khỏi những giới hạn cho phép của một doanh nhân. Ông chửi rủa những kẻ nghèo túng là khố rách áo ôm và mắng những kẻ khoe giàu có hơn mình là hợm hĩnh. Ông là hội viên của Hiệp hội Công dân, chơi bowling vào thứ Sáu hàng tuần ở Câu lạc bộ Đại Bàng, ngoài ra ông còn tham gia vào tất cả những ngày làm bánh cũng như tham dự mọi buổi thử nghiệm những món ragu và hay món súp xúc xích ở câu lạc bộ. Ông hút những loại xì gà rẻ tiền trong lúc làm việc, còn sau bữa ăn và vào các ngày Chủ nhật thì ông dùng loại đắt tiền hơn.

Cuộc sống nội tâm của ông khá khô cằn. Có lẽ tất cả những gì ông có trong tâm hồn từ lâu đã bị phủ bụi và không có gì hơn ngoài một truyền thống gia đình tục tằn, một niềm hãnh diện về cậu con trai độc nhất của mình và một chút hào phóng họa hoằn đối với những người nghèo khổ. Khả năng trí tuệ của ông không vượt quá một sự láu cá và giỏi tính toán bẩm sinh. Việc đọc của ông cũng chỉ giới hạn trong khuôn khổ báo chí, và để đáp ứng nhu cầu của ông ta về thưởng thức nghệ thuật thì buổi diễn kịch nghiệp dư hàng năm của Hiệp hội Công dân và thỉnh thoảng đi xem xiếc là đủ. Ông có thể hỏi han trao đổi họ tên và địa chỉ với bất kỳ người hàng xóm nào, nhưng chỉ như vậy mà thôi. Sâu thẳm trong tâm hồn, ông luôn luôn hoài nghi tất cả những thế lực hay cá nhân xuất chúng, và ghen ăn tức ở thuộc về bản năng với bất kỳ ai tài giỏi hơn mình, phóng khoáng hơn mình, tinh tế hơn mình, giống hệt như những ông chủ gia đình khác trong thị trấn.

Tôi nói về ông ta như thế là đủ rồi. Chỉ có ai hay châm biếm sâu cay mới mô tả nổi cuộc đời nhạt nhẽo và tấn bi kịch tất yếu của ông. Nhưng người đàn ông này có một cậu con trai độc nhất, và bây giờ tôi cần phải nói về cậu ấy.

Không nghi ngờ gì nữa, Hans Giebenrath là một cậu bé tài năng thiên phú; chỉ cần liếc qua cũng thấy so với những đứa trẻ cùng trang lứa, cậu nổi trội hơn hẳn về vẻ tao nhã thanh lịch. Trước đây ngôi làng nhỏ ở Rừng Đen, nơi cậu chào đời, chưa từng sản sinh ra những người như thế, chưa bao giờ có ai có tầm nhìn và sự ảnh hưởng vượt ra khỏi nơi chôn nhau cắt rốn. Có Chúa mới biết cậu bé thừa hưởng đôi mắt nghiêm nghị, cái trán thông minh và dáng đi khoan thai từ ai. Phải chăng là từ mẹ cậu? Bà ấy đã mất từ nhiều năm nay, và người ta không nhận ra điều gì khác thường ở bà trong suốt cuộc đời ngoài nỗi phiền muộn và đau ốm liên miên. Ở cha cậu cũng không có những đặc điểm này. Vậy thì hẳn là hồi trước đã có tia sáng huyền bí chiếu từ trên trời xuống ngôi làng cổ, nơi mà trong tám, chín trăm năm đã sinh ra rất nhiều người dân cần cù, chăm chỉ, nhưng chưa từng sinh ra một tài năng hay thiên tài nào.

Người quan sát được đào tạo bài bản khi nhớ lại người mẹ ốm yếu cùng lịch sử mấy đời của gia đình cậu, có thể nói về sự thông minh vượt trội của Hans Giebenrath như là triệu chứng của sự thoái hóa. Nhưng thật may là ở thị trấn nơi cậu sinh sống hiện giờ, không chứa loại người này, chỉ có những công chức trẻ tuổi hơn, lanh lợi hơn, mới thông qua sách vở báo chí mà mơ hồ biết về sự tồn tại của hạng “người hiện đại” này. Người ta vẫn có thể sống ở đó và tỏ ra có học thức mà không cần biết đến các luận thuyết của Zarathustra ¹; có cuộc hôn nhân bền vững, luôn luôn hạnh phúc, và duy trì cuộc sống mà không thể từ bỏ những thói quen lỗi thời. Những người dân sống hạnh phúc no đủ, trong hai mươi năm nay, đã có nhiều người từ thợ thủ công trở thành các chủ nhà máy, tuy trước mặt họ vẫn ngả mũ chào các công chức và tìm kiếm mối quan hệ, nhưng sau lưng họ gọi đám này là những kẻ khố rách áo ôm, lũ công bộc. Mặc dù vậy, điều lạ lùng là họ luôn ôm một ước vọng xa vời là nếu có thể thì để cho các cậu con trai của họ học đại học và trở thành công chức. Đáng tiếc việc này gần như luôn luôn là giấc mơ viển vông; vì phần lớn đám thanh niên phải nhọc công tốn sức lắm mới qua được trung học với những lần đúp lên đúp xuống.

Cho nên chẳng còn ai nghi ngờ về tài năng của Hans Giebenrath. Các giáo viên, hiệu trưởng, những người hàng xóm, vị mục sư của thị trấn, bạn học cùng trường và bất kỳ ai biết cậu đều thừa nhận rằng Hans Giebenrath là một cậu bé thông minh sáng láng và rất đặc biệt. Nhờ đó tương lai của cậu đã được định đoạt. Vì tại những khu vực ở Schwaben ² chỉ có một con đường duy nhất dành cho những cậu bé tài năng, trừ phi bố mẹ chúng phải giàu có: là vượt qua Kỳ thi Quốc gia để được vào học ở Học viện Thần học thuộc Tu viện Tübingen và sau đó làm mục sư hoặc làm giáo sư đại học. Hàng năm có khoảng ba, bốn mươi học sinh bản địa bước vào con đường rộng mở, chắc chắn này; những cậu học trò mới được làm lễ kiên tín gày gò vì học hành quá sức sẽ học qua các ngành khoa học xã hội và nhân văn bằng kinh phí của nhà nước và tám hoặc chín năm sau bắt đầu phần thứ hai của con đường đời, khi mà họ phải hoàn trả những ưu đãi đã được hưởng cho nhà nước.

Trong ít tuần nữa lại diễn ra “Kỳ thi Quốc gia”. Đây là cuộc cạnh tranh khốc liệt hàng năm của các thí sinh mà ở đó nhà nước tuyển chọn những học sinh giỏi và trong thời gian diễn ra cuộc thi thì những mong ước, những lời cầu nguyện, những lời cầu chúc của nhiều gia đình ở các thành phố và làng mạc đều hướng về thủ phủ của bang, nơi kỳ thi đang diễn ra.

Hans Giebenrath là thí sinh duy nhất mà thị trấn dự định cử đi tham dự kỳ thi khốc liệt này. Vinh dự thật lớn lao nhưng không phải cậu được đài thọ miễn phí hoàn toàn, đó là sau những tiết học ở trường hàng ngày kéo dài đến bốn tiếng đồng hồ, là đến giờ học đặc biệt môn tiếng Hy Lạp do thầy hiệu trưởng dạy, sau đó vào lúc 6 giờ thì mục sư tận tình hướng dẫn ôn luyện môn tiếng La tinh và môn Tôn giáo. Ngoài ra hai lần một tuần, sau bữa tối có giáo viên toán dạy kèm một tiếng đồng hồ nữa. Ở môn tiếng Hy Lạp, ngoài các động từ bất quy tắc thì chủ yếu coi trọng sự đa dạng thể hiện trong các phụ ngữ của những liên kết câu, ở môn tiếng La tinh thì điều cần nhất là rõ ràng và ngắn gọn trong lối hành văn và đặc biệt là làm chủ được sự tinh tế của các thể thơ, ở môn toán thì việc nắm vững các quy tắc tam xuất phức tạp là điều rất quan trọng. Tuy rằng như thầy giáo thường nhấn mạnh, những môn này có vẻ như không quan trọng đối với cuộc sống và việc học đại học sau này, nhưng đó chỉ là bề ngoài thôi. Trên thực tế chúng rất quan trọng, quan trọng hơn nhiều môn chính, vì chúng phát triển năng lực tư duy logic cho học sinh và là nền tảng của mọi tư duy lý luận rõ ràng, sáng suốt và sắc sảo.

Tuy thế, để không tạo ra sự quá tải đối với trí óc, để hoàn toàn không quên và không thui chột kỹ năng rèn luyện trí thông minh thì mỗi sáng, trước khi vào lớp một tiếng, Hans được phép tham gia giờ học Giáo lý, nơi hơi thở tươi mát của cuộc sống tôn giáo từ sách bổn ³, từ việc học và đọc thuộc lòng lý thú các câu hỏi và các câu trả lời thấm vào tâm hồn của những người trẻ. Đáng tiếc là cậu tự bớt xén những giờ học thú vị này và tự tước đoạt của mình những phước lành mà chúng mang lại. Vì cậu đã bí mật kẹp những mẩu giấy viết đầy từ mới tiếng Hy Lạp và tiếng La tinh hoặc các mẫu câu vào cuốn sách bổn của mình và dành gần như cả giờ học Giáo lý vào việc học những kiến thức trần tục này. Tuy nhiên, chắc chắn lương tâm của cậu không đến nỗi quá chai sạn, nên cậu thường xuyên cảm nhận được sự bồn chồn và cảm giác hơi sợ. Khi cha chánh xứ bước đến gần chỗ cậu hoặc thậm chí chỉ gọi tên cậu thôi, thì lần nào cậu cũng rùng mình sợ hãi, và khi phải đưa ra một câu trả lời thì cậu sợ toát mồ hôi hột và tim đập thình thịch. Nhưng những câu trả lời của cậu đều hoàn hảo, và phát âm cũng rất chuẩn, cha chánh xứ rất coi trọng điều này.

Những bài tập viết hay học thuộc lòng, những bài ôn tập và những bài chuẩn bị trước ở lớp dồn lại từ bài này sang bài khác thì có thể được hoàn thành ở nhà vào lúc tối muộn dưới ánh sáng đèn ấm cúng. Việc học tập nhẹ nhàng bao quanh bằng sự bình yên bên gia đình cho kết quả rất tốt, thầy giáo chủ nhiệm cho là nó đem lại một hiệu quả đặc biệt to lớn thường kéo dài chỉ đến khoảng 10 giờ vào thứ Ba và thứ Bây, nhưng cũng có khi kéo dài đến 11, 12 giờ và thỉnh thoảng còn muộn hơn ở các ngày khác. Cha của Hans hơi bực mình về việc tốn dầu thắp đèn khi cậu học bài muộn, nhưng nhìn con chăm học, ông ta lại thấy rất tự hào. Đối với những lúc rảnh có thể có trong những ngày Chủ nhật, thường chiếm khoảng một phần bảy thời gian, thì thế nào thầy giáo cũng khuyên cậu đọc thêm các thứ ngoài sách vở và phân tích ngữ pháp.

“Dĩ nhiên là bên cạnh việc học tập chăm chỉ cũng phải biết cách nghỉ ngơi điều độ. Đi dạo một, hai lần trong tuần là cần thiết, rất có lợi cho sức khỏe. Tất nhiên là khi thời tiết đẹp, em cũng có thể mang theo sách khi đi dạo... em sẽ thấy, việc học tập ở ngoài trời giữa bầu không khí trong lành thì nhẹ nhàng và thoải mái như thế nào. Ngoài ra em hãy ngẩng cao đầu!”

Cho nên, nếu có dịp là Hans lại ngẩng cao đầu, từ giờ cậu cũng tận dụng những lần đi dạo để học, cậu im lặng đi loanh quanh, nhút nhát với khuôn mặt thiếu ngủ và với đôi mắt thâm quầng, mệt mỏi.

“Thầy thấy Giebenrath thế nào? Cậu ta sẽ vượt qua chứ?” Có lần thầy giáo chủ nhiệm của Hans đã hỏi thầy hiệu trưởng như thế.

“Tôi tin là cậu ấy sẽ vượt qua,” thầy hiệu trưởng vui mừng nói. “Đây là một trong số những học sinh rất thông minh, thầy cứ ngắm cậu ta mà xem, quả là trông cậu ta thực sự có trí tuệ hơn người.”

Trong tuần ôn luyện cuối cùng, tài năng của Hans Giebenrath đã được bộc lộ rõ ràng. Đôi mắt sâu, lanh lợi của cậu sáng quắc trên gương mặt non choẹt, mảnh mai đáng yêu; trên vầng trán rộng hiện rõ những nếp nhăn, bộc lộ trí thông minh; ngoài ra đôi bàn tay và đôi cánh tay mảnh khảnh, gầy guộc buông thõng với một vẻ đẹp mệt mỏi, gợi nhớ đến Botticelli. ⁴

Cuối cùng cũng đến ngày đi thi. Sáng mai cậu cần phải đi Stuttgart và ở đó cậu cần phải tỏ rõ liệu cậu có xứng đáng đi qua cánh cổng hẹp của chủng viện hay không. Cậu vừa mới đến chào tạm biệt thầy hiệu trưởng. “Tối nay - thầy hiệu trưởng mà tất cả các học sinh trong trường đều sợ nói bằng giọng dịu dàng khác thường lúc chia tay - “em không nên học gì nữa. Em hãy hứa với thầy điều đó. Ngày mai khi có mặt ở Stuttgart, em phải hoàn toàn sảng khoái. Em hãy đi dạo thêm một tiếng và sau đó đi ngủ sớm. Những người trẻ cần phải ngủ đẫy giấc.” Hans lấy làm lạ, thay vì phải nghe rất nhiều lời khuyên nghiêm khắc, cậu nhận được rất nhiều cảm tình từ thầy hiệu trưởng, cậu hít thở sâu và bước ra khỏi trường. Lá những cây đoạn to của nhà thờ ở trên gò cao lấp lánh lóa mắt trong ánh nắng xiên khoai lúc chiều muộn, ở bãi họp chợ, hai vòi phun to phun nước rào rào và óng ánh, sau những nóc nhà nhấp nhô hiện lên những dãy núi phủ toàn cây thông màu xanh đen. Hans có cảm tưởng như thể đã lâu rồi mình không còn nhìn thấy tất cả những thứ này, và cậu cảm thấy mọi thứ đẹp và quyến rũ một cách lạ thường. Tuy có hơi nhức đầu, nhưng quả thực hôm nay cậu không cần học gì nữa.

Cậu thong thả dạo bước qua bãi họp chợ, đi ngang qua tòa thị chính cổ kính, đi qua phố Marktgasse, đi dọc theo những cửa hàng bán dao kéo ra cây cầu cổ. Ở đó cậu đi đi lại lại trên cầu một lát, sau đó ngồi lên thành cầu rộng. Hàng tuần và hàng tháng trời, ngày nào cậu cũng đi qua đây bốn lần mà không hề để ý đến nhịp cầu nhỏ hình vòm được xây theo kiến trúc Gothic, và không để ý đến dòng sông, đến cửa cống, đến bờ đập và đến cối xay nước, thậm chí cũng chẳng để ý đến bãi tắm và bờ sông trồng đầy liễu, mấy tiệm thuộc da san sát nhau, nơi sông sâu, mặt nước xanh thẳm và yên lặng như mặt hồ, nơi những cành liễu bị uốn cong cùng những chiếc lá nhọn rủ xuống tận mặt sông.

Bây giờ Hans sực nhớ lại ngày xưa đã bao lần cậu từng ở đây nửa ngày hoặc cả ngày, cậu đã thường xuyên bơi, lặn, chèo thuyền và câu cá ở đấy. Ôi, nhất là việc đi câu! Giờ đây cậu đã gần như quên cách câu cá, và trong năm qua cậu đã gào lên thảm thiết khi bị cấm câu cá vì kỳ thi. Việc câu cá thật tuyệt! Đó là thú chơi mà cậu thích nhất trong tất cả những năm học dài đằng đẵng. Việc đứng câu cá trong bóng liễu lưa thưa, tiếng rào rào kề bên của hai con đập ngăn nước chạy máy xay bột, mặt sông rộng, tĩnh lặng; rồi việc được ngồi trên thuyền câu ở giữa sông, sự rung rinh mềm mại của chiếc cần câu dài, sự phấn khích khi cá cắn câu, khi phao bị kéo chìm xuống và niềm vui sướng thật lạ, khi người ta cầm trên tay một con cá mát lạnh, béo tròn, quẫy đuôi... tất cả đều thật tuyệt vời!

Chắc chắn là cậu cũng đã gỡ nhiều con cá chép tươi ngon ra khỏi lưỡi câu, cả những con cá bạc, cá trê, cá hanh thơm ngon và những con cá tuế nhỏ có màu sắc đẹp. Hans nhìn một lúc lâu xuống dòng sông, và trong khi nhìn mặt nước xanh thẳm của góc sông cậu trở nên trầm tư, buồn bã, cảm thấy những niềm vui tuyệt vời, vô hạn, mộc mạc của thời niên thiếu đã ở lại rất xa phía sau. Bất giác cậu lấy một miếng bánh mỳ để trong cặp sách ra, véo bánh mỳ, vê tròn thành những viên bi to và nhỏ, ném xuống nước, quan sát chúng chìm từ từ và bị những con cá đớp lấy. Trước tiên những con cá cờ và cá diếc bé tẹo xuất hiện, ăn lấy ăn để những viên bánh mỳ nhỏ hơn và đẩy những viên to bằng những cái mõm háu ăn lại trước mặt nhau theo đường chữ chi. Sau đó một con cá bạc to từ từ và thận trọng bơi lại gần, cái lưng rộng, màu đen của nó nổi bật trên mình trắng, nó dè dặt bơi quanh viên bánh mỳ và sau đó bất ngờ há cái mõm tròn tợp một cái mất tăm viên bánh. Một làn hơi nóng ẩm bốc lên từ mặt nước sông đang lững lờ trôi, một vài đám mây trắng soi mình lờ mờ xuống mặt nước xanh trong, trong cối xay nước có tiếng bánh răng kêu ken két, và tiếng rào rào của nước chảy ở hai đập ngăn hòa vào nhau tạo nên một mớ âm thanh ầm ì, hỗn độn. Hans nhớ đến ngày Chủ nhật làm lễ Kiên tín cách đây không lâu, hôm đó cậu đã đánh liều nhẩm học thuộc lòng cách chia của một động từ bất quy tắc tiếng Hy Lạp trong không khí trang nghiêm của buổi lễ. Thời gian gần đấy, cậu tranh thủ học mọi lúc mọi nơi, đến nỗi tự làm đầu óc mình rối tung lên, và ngay cả ở trường, thay vì chú tâm vào việc học các bài đang học, cậu lại luôn nghĩ đến các bài đã học hoặc bài chưa học đến. Nếu kỳ thi này mà cũng vậy thì phiền thật!

Hans bần thần đứng dậy và lưỡng lự không biết đi đâu. Cậu hốt hoảng khi một bàn tay rắn rỏi túm lấy vai cậu và một giọng đàn ông xởi lởi nói với cậu.

“Chào Hans, cháu đi cùng chú một đoạn nhé?”

Đó là chú Flaig - chủ cửa hàng đóng giày, trước đây thỉnh thoảng vào buổi tối cậu từng chơi hàng tiếng đồng hồ ở cửa hàng của chú ấy, nhưng đã lâu rồi cậu không còn ra đấy chơi nữa. Hans đi cùng chú ấy và nghe người đàn ông mộ đạo nói mà không chú tâm. Chú Flaig nói về kỳ thi mà Hans sắp tham dự, chúc cậu gặp may mắn và động viên cậu, nhưng mục đích cuối cùng của cuộc nói chuyện của chú ấy với Hans là ám chỉ rằng kết quả trong một kỳ thi như vậy vẫn chỉ là một thứ gì đó bề ngoài và ngẫu nhiên. Việc thi trượt không phải là nỗi hổ thẹn, điều đó có thể xảy ra ngay cả với người giỏi nhất, và nếu như điều đó xảy ra với Hans thì cậu có thể nghĩ rằng Chúa có những dự định riêng của mình với mỗi thân phận và dẫn họ đi theo những con đường khác nhau.

Khi nghe chú Flaig nói vậy, Hans thấy xấu hổ trong lòng. Cậu kính trọng lối sống chân thành của chú ấy. Tuy Hans đã nghe rất nhiều lời cười nhạo từ những người bạn về con người sùng đạo này và đã cùng cười đùa với họ về những chuyện đó, nhưng cậu thường tự vấn lương tâm và biết rằng như thế là không nên.

Ngoài ra, cậu cũng xấu hổ về sự nhút nhát của mình, vì từ lúc nào không hay, cậu gần như là sợ hãi lẩn tránh người thợ đóng giày này, bởi những câu hỏi sắc sảo của chú. Từ khi cậu trở thành niềm tự hào của các giáo viên ở trường và thậm chí trở nên hơi tự kiêu, chú Flaig thường thấy cậu rất buồn cười và cố hạ thấp cậu. Thế rồi Hans dần dần xa lánh chú thợ giày tốt bụng, vì cậu đang ở đỉnh cao của sự ương ngạnh tuổi mới lớn và coi những lời nhận xét thẳng thắn là sự đụng chạm thô bạo vào lòng tự trọng của cậu. Giờ đây cậu đang bước đi bên cạnh chú ấy và không biết chú đang nhìn cậu với ánh mắt ân cần và hiền hậu.

Ở phố Kronengasse họ gặp mục sư. Chú Flaig điềm tĩnh, lãnh đạm chào ông ta và vội vàng bước đi, vì mục sư là một người cấp tiến, thậm chí ông ta còn nổi tiếng vì không tin vào sự Phục sinh. Mục sư bảo Hans đi cùng với mình.

“Con khỏe không?” Mục sư hỏi Hans. “Chắc là con đang vui vì cuối cùng cũng đã đến kỳ thi rồi?”

“Vâng, thưa mục sư. Con rất vui ạ.”

“Hãy cố gắng thi thật tốt nhé! Con biết là ta và mọi người đều đặt hy vọng vào con. Ta mong chờ một thành tích đặc biệt của con ở môn tiếng La tinh.”

“Nhưng lỡ như con thi trượt...” Hans rụt rè nói.

“Thi trượt ư?” Mục sư hốt hoảng đứng lại. “Không thể có chuyện con thi trượt được. Không thể có chuyện đó được! Con đừng bao giờ nghĩ đến việc mình sẽ thi trượt!”

“Con chỉ nghĩ là, điều đó vẫn có thể xảy ra...”

“Điều đó không thể xảy ra, Hans, con hãy nhớ điều đó, không thể xảy ra. Con hãy bình tĩnh, tự tin để làm bài thật tốt! Bây giờ thì con về nhà đi, cho ta gửi lời hỏi thăm tới cha của con nhé, và hãy can đảm lên!”

Hans nhìn theo mục su; sau đó cậu ngoảnh lại nhìn chú Flaig. Chú ấy đã nói gì nhỉ? Điều đó không hoàn toàn phụ thuộc vào môn tiếng La tinh, khi cậu chỉ cần là một người tốt và biết kính Chúa. Chú ấy nói cũng có lý. Còn bây giờ mục sư lại nói thế! Cậu sẽ không còn mặt mũi nào gặp mục sư, nếu như thi trượt.

Hans rầu rĩ lặng lẽ trở về nhà và lẻn ra mảnh vườn nhỏ, dốc thoai thoải. Tại đây có một ngôi nhà vườn nhỏ mục nát, từ lâu đã không còn được sử dụng; ngày xưa cậu từng đóng một cái chuồng bằng ván và đã nuôi những con thỏ trong đó suốt ba năm trời. Mùa thu năm ngoái cậu đã phải để cho cha mình bán chúng đi, vì kỳ thi. Cậu đã không còn thời gian để chăm sóc lũ thỏ nữa. Đã lâu cậu cũng không ra vườn. Căn nhà trống trông có vẻ sắp đổ nát, mảng vữa sùi lên ở trong góc tường đã rơi xuống, chiếc guồng nước nhỏ bằng gỗ nằm nép mình và xộc xệch bên cạnh ống dẫn nước. Hans nghĩ đến quãng thời gian cậu đã tự tay đục đẽo, đóng mọi thứ và điều đó đã mang lại cho cậu niềm vui. Đến nay cũng đã được hai năm rồi - một khoảng thời gian dài. Cậu cầm chiếc guồng nước lên, bẻ nó ra thành từng mảnh và vứt qua bờ giậu. Những thứ bỏ đi! Quả là mọi thứ đã trôi qua lâu rồi. Lúc này, cậu sực nhớ đến August - bạn đồng môn của cậu. Nó đã giúp cậu đóng chiếc guồng nước và sửa cái chuồng thỏ. Cậu và August đã chơi cả buổi chiều ở đấy: bắn ná cao su, đuổi bắt những con mèo, dựng những túp lều nhỏ, ăn sống những củ cà rốt. Nhưng sau đó August muốn lập nghiệp, và trước đây một năm cậu ta đã nghỉ học và đi học nghề cơ khí. Từ đó cậu ta chỉ đến chơi nhà Hans hai lần. Tất nhiên là giờ đây Hans cũng không có thời gian để đi chơi nữa.

Những bóng mây trôi nhanh qua thung lũng, mặt trời đã xuống lưng chừng núi. Trong chốc lát, cậu có cảm giác muốn gục xuống và gào lên thật to. Sau đó cậu lấy cái rìu ở trong kho để đồ, vung nó lên cao bằng cánh tay khẳng khiu và bổ cái chuồng thỏ ra làm nhiều mảnh. Những mẩu gỗ bắn tứ tung, những chiếc đinh oằn lại kêu đinh đang, một ít thức ăn của thỏ bị thối còn sót lại từ mùa hè năm ngoái rơi ra. Cậu bổ rìu vào tất cả mọi thứ cho tan tành, như thể làm vậy cậu có thể giết chết nỗi nhớ những con thỏ, về cậu bạn August và về tất cả những trò chơi trẻ con ngày xưa.

“Này, này, con làm sao thế?” Cha của Hans đứng ở trong cửa sổ quát. “Con đang làm gì với cái chuồng thỏ vậy?”

“Bổ củi ạ.”

Hans không nói gì thêm, cậu quăng chiếc rìu đi, chạy qua sân ra ngõ rồi sau đó chạy men theo bờ ngược dòng sông. Ở khúc sông gần nhà máy bia có hai chiếc bè được neo vào bờ. Trước đấy, vào những buổi chiều mùa hè nóng nực, cậu thường đi xuôi dòng xa hàng dặm đường với những cái bè như thế kia, vừa phấn khích vừa bị ru ngủ bởi việc lướt đi trên mặt nước vỗ ì oạp ở giữa những thân cây. Cậu bước qua những thân cây đang nổi dập dềnh trên mặt nước, nằm xuống một đống cành liễu ở trên bè và cố tưởng tượng cái bè đang trôi lúc nhanh lúc chậm trên dòng sông, qua những đồng cỏ, những cánh đồng, những làng mạc và những cánh rừng rợp bóng mát, trôi qua bên dưới những cây cầu, qua những cửa cống được mở, và cậu nằm ở trên bè, thì mọi thứ lại như trước đấy, khi cậu vẫn còn lấy thức ăn cho thỏ ở núi Kapf, vẫn đứng câu cá ở trong những khu vườn nhỏ ven sông, chưa bị đau đầu và chưa phải lo âu.

Mệt mỏi và buồn bực, cậu về nhà để ăn tối. Cha rất lo lắng về việc đưa cậu đi thi ở Stuttgart và hỏi đi hỏi lại liệu sách vở ôn luyện đã được cho hết vào cặp để mang đi hay chưa, liệu cậu đã bỏ sẵn bộ com-lê màu đen ra hay chưa, liệu cậu có còn phải ôn lại ngữ pháp khi ở trên tàu xe hay không, liệu cậu có cảm thấy khỏe hay không. Hans trả lời nhát gừng, cấm cảu, ăn qua loa và nói là đi ngủ sớm.

“Ngủ ngon nhé, con trai! Sáng mai cha sẽ gọi con dậy vào lúc 6 giờ. Con cũng không quên tập từ vựng đấy chứ?”

“Vâng ạ, con không quên tập từ vựng. Chúc cha ngủ ngon!”

Cậu còn ngồi rất lâu trong căn buồng nhỏ đã tắt đèn tối om. Cho đến giờ, đó là niềm hạnh phúc duy nhất mà chuyện thi cử đã mang lại cho cậu: căn phòng nhỏ của riêng cậu, trong đó cậu là chủ và không bị làm phiền. Tại đấy, trong căn phòng này, cậu đã nghiền ngẫm về những nhân vật lịch sử như Caesar, Xenophon, nghiền ngẫm những bài ngữ pháp, những cuốn từ điển, những bài tập toán đến tận đêm khuya trong khi phải chiến đấu với sự mệt mỏi, với cơn buồn ngủ và đau đầu một cách bền bỉ, kiên cường, đầy quyết tâm, nhưng cũng thường xuyên gần như là tuyệt vọng. Ở đấy, cậu cũng đã có những giờ phút tìm được niềm vui lớn hơn nhiều so với tất cả những thú vui thời niên thiếu đã mất đi, những giờ phút tuyệt vời, lạ thường ấy tràn đầy tự hào, hứng thú và tinh thần quyết thắng, trong đó cậu đã mơ thấy mình thoát ra khỏi ngôi trường, kỳ thi và mọi thứ, bị cuốn vào vòng tròn của những thân phận cao cấp hơn. Một cảm giác ngạo mạn, hân hoan bao trùm lấy cậu, đến nỗi cậu cảm thấy mình thực sự là một thứ gì đó khác, đẳng cấp hơn những người bạn má phúng phính, hiền lành và sẽ có ngày cậu nhìn xuống bọn chúng một cách kiêu ngạo từ độ cao lý tưởng. Ngay cả bây giờ cậu cũng hít thở thật sâu, như thể trong căn buồng này có một bầu không khí tự do hơn, mát lành hơn, cậu ngồi trên giường chìm đắm trong cảm xúc mơ mộng. Hai mí mắt thâm quầng từ từ hạ xuống đôi mắt to tròn mỏi mệt nâng lên một lần nữa, chớp chớp và lại hạ xuống.

Cái đầu gật gù của cậu ngoẹo xuống bờ vai gầy gò và hai cánh tay khẳng khiu duỗi ra. Cậu ngủ thiếp đi mà không cởi quần áo ngoài ra, giấc ngủ chập chờn nhẹ nhàng như bàn tay mẹ làm dịu những con sóng trong trái tim non nớt bồn chồn và xóa đi những nếp nhăn nhỏ trên vầng trán rộng của cậu.

*

Đây là việc chưa từng thấy, khi thầy hiệu trưởng đã dậy rất sớm để đích thân ra tận nhà ga để tiễn Hans đi thi. Ông Giebenrath cứng người trong chiếc áo khoác đuôi tôm màu đen và hoàn toàn không thể đứng yên vì xúc động, vì vui sướng và tự hào; ông ta xoắn xuýt quanh thầy hiệu trưởng và quanh Hans, nghe Ban lãnh đạo và tất cả các nhân viên nhà ga chúc mừng cha con ông lên đường may mắn, chúc con trai ông gặp nhiều thuận lợi trong kỳ thi. Ông ta xách chiếc va li nhỏ căng phồng, lúc thì ở tay phải lúc thì ở tay trái. Còn chiếc ô thì kẹp dưới cánh tay, sau đó lại kẹp nó vào giữa hai đầu gối, đánh rơi nó một vài lần, cứ mỗi lúc như vậy, ông ta lại đặt chiếc va li xuống để có thể nhặt chiếc ô lên. Ông ta làm như thể mình đi sang Mỹ chứ không phải là đi Stuttgart bằng vé khứ hồi. Hans có vẻ khá bình tĩnh, tuy nhiên một nỗi sợ sâu kín đang bóp nghẹt cổ họng cậu.

Tàu đến và dừng lại, cha con Hans lên khoang, thầy hiệu trưởng vẫy tay chào tạm biệt họ khi tàu rời ga, ông Giebenrath châm một điếu xì gà, thị trấn và dòng sông khuất dần vào thung lũng. Chuyến đi xa là một nỗi cực nhọc cho cả hai cha con Hans.

Ở Stuttgart, ông Giebenrath bất ngờ cảm thấy tinh thần sảng khoái, ông trở nên vui vẻ, niềm nở và lịch thiệp; niềm vui sướng của người nhà quê ra tỉnh làm ông phấn chấn. Nhưng Hans đã trở nên lầm lì hơn, nhút nhát hơn, một sự lo âu sâu kín bao trùm lấy cậu khi nhìn thấy quang cảnh thanh phố; những khuôn mặt xa lạ, những ngôi nhà cao tầng nguy nga lộng lẫy, những đường phố dài đi bộ đến mỏi chân, những chiếc xe ngựa chở khách và tiếng ồn của đường phố làm cậu sợ và đau đầu. Hai cha con ở nhờ nhà của một bà cô, và ở đó, những căn phòng lạ lẫm, sự niềm nở cùng tính ưa chuyện của bà cô, việc ngồi nói chuyện lan man cùng sự dặn dò động viên liên tục của cha, càng làm cậu mệt mỏi. Cậu ngồi im chẳng nói chẳng rằng trong phòng khách, và khi nhìn những người họ hàng xa lạ, nhìn bà cô với cách ăn mặc kiểu người thành phố của bà, nhìn giấy dán tường có họa tiết lớn, nhìn chiếc đồng hồ quả lắc để bàn, nhìn những bức tranh ở trên tường hoặc nhìn đường phố ồn ào qua cửa sổ, Hans cảm thấy lạc lõng, rồi cảm giác như mình đã xa nhà quá lâu, giờ đây cậu đã hoàn toàn quên mất tất cả những gì đã học được một cách cực nhọc.

Vào buổi chiều, cậu đang muốn xem lại các giới từ tiếng Hy Lạp một lần nữa, thì bà cô rủ cậu đi dạo. Hans nghĩ ngay đến việc được ngắm thứ gì đó như màu xanh của đồng cỏ và tiếng rì rào của rừng cây, cậu vui vẻ đồng ý đi cùng. Nhưng Hans đã sớm nhận ra rằng ngay cả việc đi bộ ở đấy, tại thành phố lớn, cũng là một thú vui kiểu khác so với việc cậu đi dạo ở quê nhà.

Hans đi dạo một mình cùng với bà cô, vì cha cậu đang đi thăm thú thành phố. Ngay khi xuống cầu thang cậu đã gặp xui xẻo. Ở tầng hai, Hans và bà cô gặp một bà to béo, trông có vẻ kiêu kì, ngay khi bà cô vừa cúi chào thì lập tức bà ta thao thao bất tuyệt tán gẫu với bà cô của Hans. Cuộc tán gẫu kéo dài gần nửa tiếng đồng hồ. Hans đứng tựa người vào tay vịn cầu thang, bị con chó nhỏ của người đàn bà to béo đánh hơi, gầm gừ, Hans lờ mờ hiểu ra rằng hai người đàn bà đang nói chuyện về cậu, vì bà béo nhìn đi nhìn lại cậu từ trên xuống dưới qua kính kẹp mũi. Sau đó, khi vừa đi trên phố được một đoạn thì bà cô rẽ vào một cửa hàng, phải mất một lúc mới đi ra. Trong khi đó, Hans khép nép đứng ở trên phố, bị những người đi qua xô đẩy và bị những đứa trẻ lang thang chế giễu. Khi ra khỏi cửa hàng, bà cô đưa cho cậu một thanh sô cô la, Hans lịch sự cám ơn mặc dù cậu không thích sô cô la. Hai cô cháu lên xe ngựa công cộng ở góc phố gần đó, đi qua hết con phố này đến con phố khác trên chiếc xe chở đầy khách cùng với tiếng chuông kêu leng keng liên tục, cho tới khi đến một đại lộ lớn và một vườn hoa. Trong vườn hoa có một đài phun nước, những luống hoa trồng xung quanh nở rộ, những con cá vàng bơi trong cái ao nhỏ nhân tạo. Hans và bà cô đi qua đi lại theo vòng tròn ở trong vườn hoa, giữa đám đông những người đi bộ khác, cậu ngắm nhìn vô khối những gương mặt, những bộ quần áo đẹp lạ mắt, những người đi xe đạp, những chiếc xe lăn và xe nôi, cậu phải nghe một mớ hỗn độn những giọng nói và phải hít thở một bầu không khí ngột ngạt và bụi bặm. Cuối cùng Hans và bà cô ngồi trên một cái ghế băng bên cạnh những người khác. Bà cô nói liên tục gần như là cả buổi đi dạo, bây giờ bà ấy thở dài, âu yếm mỉm cười với Hans và bảo cậu hãy ăn sô cô la đi. Cậu không hề muốn.

“Chúa ơi, không phải là cháu tôi đang ngại ngùng đấy chứ? Đừng ngại, ăn đi cháu!”

Hans đành lấy thanh sô cô la ra, miễn cưỡng xé một góc giấy bạc và cuối cùng cắn một miếng rất nhỏ. Chưa khi nào Hans thích ăn sô cô la, nhưng cậu không dám nói với bà cô điều đó. Trong khi cậu nhấm thanh sô cô la và cố nuốt thì bà cô phát hiện ra một người quen ở trong đám đông và vội chạy đi.

“Cháu cứ ngồi ở đây nhé, cô sẽ trở lại ngay.”

Hans tận dụng cơ hội thở phào nhẹ nhõm và ném thanh sô cô la ra xa trên bãi cỏ. Sau đó cậu đu đưa chân theo nhịp, trân trân nhìn mọi người đi qua trước mặt và cảm thấy xui xẻo. Cuối cùng Hans ngồi nhẩm lại một lần những động từ bất quy tắc, nhưng cậu vô cùng hốt hoảng khi nhận ra mình gần như không còn nhớ gì nữa. Cậu đã quên tiệt mọi thứ! Và ngày mai là Kỳ thi Quốc gia!

Bà cô của Hans trở lại và qua câu chuyện với người quen, bà đã hỏi thăm được năm nay có một trăm mười tám thí sinh tham dự Kỳ thi Quốc gia. Nhưng số thí sinh có thể trúng tuyển chỉ là ba mươi sáu. Đột nhiên Hans cảm thấy vô cùng lo sợ, và trên suốt đoạn đường trở về, cậu không nói gì nữa. Buổi tối, cậu lên cơn đau đầu, không muốn ăn uống gì và cảm thấy tuyệt vọng, đến nỗi cha cậu chẳng thèm ngó ngàng gì đến cậu nữa và thậm chí bà cô còn cảm thấy rất khó chịu với cậu. Ban đêm, Hans trằn trọc mãi mới ngủ được nhưng sau đó cậu ngủ rất say, cậu gặp ác mộng và bị truy đuổi trong mơ. Cậu thấy mình ngồi cùng với một trăm mười bảy thí sinh trong kỳ thi, người giám thị lúc thì trông giống như mục sư ở quê nhà, lúc thì trông giống như bà cô, hàng núi sô cô la chất đống trước mặt mà cậu phải ăn. Và trong khi vừa ăn vừa khóc thì cậu nhìn thấy những thí sinh khác lần lượt đứng dậy, đi qua một cánh cửa nhỏ rồi biến mất. Tất cả các thí sinh khác đã ăn hết núi sô cô la của họ, nhưng đống sô cô la trước mặt cậu mỗi lúc một lớn hơn, trùm lên bàn, lên ghế băng, có vẻ như muốn chôn sống khiến cậu ngộp thở.

Sáng hôm sau, trong khi Hans đang uống cà phê và không rời mắt khỏi đồng hồ để chắc chắn không đi thi muộn, thì ở quê nhà nhiều người đang nhắc tới cậu. Trước tiên là chú Flaig - chủ cửa hàng đóng giày; chú ấy cầu nguyện trước khi ăn sáng, gia đình chú ấy cùng với những người thợ mới vào làm và cả hai cậu học nghề đứng thành vòng tròn xung quanh bàn ăn, và sau khi đọc kinh sáng như thường lệ, người thợ cả nói thêm: “Nào các bạn, hôm nay chúng ta cũng cầu nguyện cho cậu học sinh Hans Giebenrath, người hôm nay bước vào Kỳ thi Quốc gia, các bạn hãy cầu Chúa ban phúc khiến cho cậu ấy vững tâm, để tên thánh của cậu ấy sớm được xướng lên trong bảng vàng của kỳ thi!”

Tuy mục sư không cầu nguyện cho Hans, nhưng khi ăn sáng, ông ta nói với vợ mình: “Sáng nay cậu con trai của ông Giebenrath bắt đầu thi rồi. Hy vọng là cậu ta sẽ đạt thành tích cao; chắc chắn người ta sẽ phải chú ý đến cậu ta, và để đạt được điều đó cũng không có gì là khó, vì anh đã giúp cậu ta ôn luyện môn tiếng La tinh.”

Trước khi giờ học bắt đầu, thầy giáo chủ nhiệm của Hans nói với học sinh của mình: “Như vậy là bây giờ ở Stuttgart Kỳ thi Quốc gia đã bắt đầu, và thầy trò mình hãy cầu mong mọi điều tốt lành đến với Giebenrath. Tuy rằng để thi tốt, cậu ấy không cần đến điều đó, vì sức học của cậu ấy gấp mười những kẻ lười học như các em.” Và giờ đây gần như tất cả học sinh trong lớp đều nhớ đến Hans, nhưng phần lớn là các bạn học đã đánh cuộc với nhau về việc Hans thi đỗ hay thi trượt.

Vì lời cầu nguyện chân thành và sự dễ đồng cảm sâu sắc có tác dụng vượt qua khoảng cách lớn đến nơi xa nên Hans cũng cảm nhận được là mọi người ở quê đang nhắc đến mình. Mặc dù có cha cậu đi cùng, trống ngực Hans vẫn đập thình thịch khi cậu đến trường thi, cậu rụt rè, sợ hãi nghe theo hướng dẫn của trợ lý giám khảo, giống như một kẻ phạm tội trong phòng tra tấn và nhìn quanh trong căn phòng lớn đông nghịt các thí sinh xanh xao vì học quá sức. Nhưng khi giáo sư giám khảo bước vào phòng thi, yêu cầu im lặng và đọc cho các thí sinh chép bài thi để dịch ra tiếng La tinh thì Hans thở phào nhẹ nhõm, cậu thấy đề thi dễ đến buồn cười. Cậu nhanh chóng và gần như là vui vẻ viết bài dịch ra giấy nháp, sau đó chép lại cẩn thận và sạch sẽ, cậu là một trong những thí sinh đầu tiên nộp bài. Mặc dầu sau đó cậu không còn nhớ đường về nhà bà cô và đi lòng vòng hai tiếng đồng hồ trên những đường phố nóng hầm hập, nhưng rồi cậu mau chóng lấy lại được cảm giác cân bằng, thậm chí cậu còn thấy vui khi thoát khỏi sự chăm chút của cha mình và bà cô một lúc, cậu cảm thấy việc cuốc bộ trên những đường phố xa lạ, ồn ào của thành thị giống như một cuộc phiêu lưu táo bạo. Cuối cùng, sau khi cố gắng hỏi thăm và tìm được đường về nhà bà cô, cậu bị cha và bà cô hỏi dồn dập:

“Con làm bài được không?”, “Cháu thi tốt chứ?”, “Đề có khó không con?”

“Đề dễ ợt ạ,” Hans tự hào trả lời, “khi học lớp năm con đã có thể làm được bài dịch này.” Bữa trưa cậu ăn ngấu nghiến.

Buổi chiều cậu được nghỉ ngơi. Cha đưa cậu đi chơi đây đó đến nhà một vài người họ hàng và bạn bè. Tại nhà một người quen cha con cậu gặp một thiếu niên nhút nhát, mặc đồ đen đến từ Gӧppingen ⁵, cũng tham dự Kỳ thi Quốc gia. Hans và cậu ta ngồi riêng ra một góc, rụt rè và tò mò nhìn nhau.

“Cậu thấy bài thi tiếng La tinh thế nào? Dễ, đúng không?” Hans hỏi.

“Rất dễ. Nhưng khi làm bài thi dịch tiếng La tinh thí sinh dễ ‘bị lừa’, ở những đề thi dễ thì thường mắc phải những lỗi không ngờ tới. Vì thí sinh không chú ý. Và trong đề thi năm nay cũng có những chỗ nhằm đánh lừa thí sinh.”

“Cậu nghĩ vậy sao?”

“Tất nhiên rồi. Các thầy ra đề không phải là những kẻ ngu.”

Hans hơi sợ và trở nên đăm chiêu. Sau đó cậu rụt rè hỏi: “Cậu còn giữ đề thi không?”

Cậu học sinh đến từ Gӧppingen mang đề thi ra, và bây giờ Hans với cậu ta cùng dịch lại toàn bộ bài thi. Đúng nguyên văn. Cậu học sinh đến từ Gӧppingen cứ như là một nhà La tinh học tinh thông, ít nhất hai lần cậu ta đã nhắc đến những khái niệm ngữ pháp mà Hans chưa bao giờ nghe thấy ai nói đến.

“Không biết ngày mai thi môn gì nhỉ?”

“Tiếng Hy Lạp và viết bài luận.”

Sau đó, cậu học sinh đến từ Gõppingen hỏi trường của Hans có bao nhiêu người đi thi.

“Chỉ có mỗi mình tớ thôi”, Hans trả lời.

“Ít thế, trường tớ có mười hai người đi thi! Trong đó có ba bạn rất giỏi, các bạn ấy được kỳ vọng nằm trong số những người đỗ đầu kỳ thi năm nay. Năm ngoái thủ khoa cũng là một học sinh của trường tớ. Cậu có đi học trung học không, nếu như cậu thi trượt?”

Hans chưa từng nghe thấy ai hỏi mình câu này. “Tớ không biết... Không, tớ nghĩ là không.”

“Vậy sao? Còn tớ thì nhất định tớ sẽ đi học đại học, ngay cả khi năm nay tớ thi trượt. Vì sau đó mẹ tớ sẽ cho tớ đi học ở Ulm”. ⁶

Điều đó khiến Hans rất nể phục. Mười hai thí sinh đến từ Gӧppingen trong đó có ba người rất giỏi cũng gây ra nỗi sợ hãi cho cậu. Nếu thi trượt thì cậu chẳng còn mặt mũi nào nhìn ai nữa.

Khi về nhà bà cô, cậu ngồi xuống và xem lại một lần nữa những động từ bất quy tắc khi chia có đuôi mi. Sáng nay, khi làm bài thi môn tiếng La tinh, cậu đã không hề sợ, khi đó cậu đã cảm thấy vững tin. Nhưng ở môn tiếng Hy Lạp thì lại khác. Cậu thích môn học này, gần như là say mê, tuy nhiên chỉ ở việc đọc. Trước hết là do Xenophon đã viết rất hay, sinh động và hấp dẫn, mọi thứ ở ông đều trong sáng, thú vị, mạnh mẽ và ông có một tinh thần phóng khoáng, tự do; bài viết cũng dễ hiểu. Nhưng nếu phải phân tích ngữ pháp hoặc dịch một đoạn văn từ tiếng Đức ra tiếng Hy Lạp, thì cậu cảm tưởng như lạc vào một mê cung của các quy tắc và dạng thức trái ngược; và cảm giác sợ hãi trước khi thi gần hệt như ngày trước cậu cũng đã từng sợ lúc học bài đầu tiên, khi cậu còn chưa đọc nổi bằng chữ cái tiếng Hy Lạp.

Ngày hôm sau đúng là thi môn tiếng Hy Lạp và sau đó là thi viết bài luận bằng tiếng Đức. Bài thi môn tiếng Hy Lạp khá dài và chẳng dễ chút nào, chủ đề của bài luận khó, có thể bị hiểu sai. Từ 10 giờ trở đi, không khí ở trong phòng thi trở nên ngột ngạt và nóng bức. Hans không có ngòi bút loại tốt, trước khi cậu chép sạch sẽ bài thi tiếng Hy Lạp xong, cậu đã làm thủng hai tờ giấy thi. Khi viết bài luận, Hans gặp phiền phức lớn bởi một thí sinh trơ tráo ngồi cạnh đẩy sang phía cậu một mảnh giấy có ghi câu hỏi và thúc vào sườn cậu mấy lần để buộc cậu phải trả lời. Việc trao đổi bài trong phòng thi giữa các thí sinh bị cấm tuyệt đối và sẽ dẫn đến việc thí sinh bị đình chỉ thi ngay lập tức. Tay run run vì sợ, Hans viết lên mảnh giấy: “Hãy để cho tớ yên” và xoay lưng lại với thí sinh hỏi mình. Trời cũng rất nóng. Thậm chí thầy giám thị, người thường xuyên, đều đặn không ngừng đi từ đầu này đến đầu kia của phòng thi, phải lấy khăn mùi xoa lau mồ hôi trên mặt nhiều lần. Hans cũng đầm đìa mồ hôi trong bộ com-lê dày được may trong dịp lễ Kiên tín, cậu bị đau đầu và buồn bã nộp bài cùng với cảm giác bài thi của mình mắc nhiều lỗi, có lẽ cậu không còn hy vọng gì ở kỳ thi này nữa.

Bên bàn ăn Hans không nói gì mà chỉ nhún vai khi được hỏi và cảm thấy mình như kẻ có tội. Bà cô an ủi cậu, nhưng cha thì nổi cáu và trở nên thô lỗ. Sau bữa ăn, cha bảo cậu cùng đi vào phòng bên cạnh và cố gạn hỏi cậu một lần nữa.

“Bài thi của con đã mắc khá nhiều lỗi,” Hans trả lời.

“Tại sao con không cẩn thận? Con phải chú tâm vào bài thi chứ, đồ quỷ!”

Hans im lặng, nhưng khi cha cậu bắt đầu chửi mắng, cậu đỏ mặt và nói: “Cha có biết gì về tiếng Hy Lạp đâu!”

Cái tồi tệ nhất là cậu phải thi vấn đáp vào lúc 2 giờ chiều. Hans rất sợ điều đó. Khi bước trên những đường phố nóng hầm hập bỏng rát để đến địa điểm thi, cậu trở nên rất thiểu não, hầu như không còn nhìn thấy gì nữa vì buồn rầu, sợ hãi và chóng mặt. Suốt mười phút đồng hồ, cậu ngồi trước mặt ba thầy giáo tại một cái bàn to màu xanh, dịch một vài câu tiếng La tinh và trả lời các câu hỏi.

Sau đó cậu ngồi mười phút trước mặt ba thầy giáo khác, dịch tiếng Hy Lạp và lại phải trả lời một loạt các câu hỏi. Cuối cùng một thầy hỏi cậu về thời quá khứ của một động từ bất quy tắc đã được học, nhưng cậu không trả lời được.

“Em có thể đi ra được rồi, đi qua cửa ở phía bên phải đằng kia.”

Cậu đứng dậy, đi ra cửa, nhưng khi đến cửa thì cậu sực nhớ ra thì quá khứ của động từ vừa được hỏi. Cậu đứng lại.

“Em ra ngoài đi,” một thầy nói với theo cậu. “Ra ngoài đi! Hay là em cảm thấy không được khỏe?”

“Không ạ, nhưng bây giờ em sực nhớ ra thì quá khứ của động từ bất quy tắc mà các thầy vừa hỏi em rồi.” Cậu xin phép quay trở lại, nhìn một thầy trong số ba thầy ngồi hỏi cười và vắt óc ra nghĩ. Sau đó cậu cố gắng nhớ lại các câu hỏi và các câu trả lời của cậu, nhưng đầu óc cậu cứ rối tung lên. Cậu chỉ biết nhìn xuống mặt bàn to, màu xanh, rồi lại nhìn ba thầy giáo già với vẻ mặt nghiêm nghị mặc áo đuôi tôm, nhìn quyển sách đã được mở ra và nhìn bàn tay run run của cậu được đặt ở trên mặt bàn. Chúa ơi, cậu bị làm sao thế này!

Khi cậu đi qua những con phố, cậu cảm thấy như thể mình đã ở đây hàng tuần lễ và không bao giờ có thể rời khỏi nơi này được nữa. Hình ánh của mảnh vườn nhà cậu, của những núi thông xanh rì, của những nơi câu cá bên sông, hiện về trong cậu như một thứ gì đó ở nơi rất xa và từ rất lâu rồi. Ôi, giá như hôm nay cậu được về nhà! Cậu chẳng còn lý do gì để ở đây nữa, nhất định cậu sẽ bị trượt trong kì thi này.

Hans mua một ổ bánh mỳ để ăn và đi lang thang cả buổi chiều nhàn rỗi ở ngoài đường, chì để không phải trình bày với cha về việc cậu thi không được tốt. Buổi tối, khi cậu quay về nhà bà cô, mọi người đã rất lo lắng cho cậu, và vì cậu mệt lả và trông thật thiểu não, nên bà cô mang tới một bát súp trứng và bảo cậu ăn xong thì hãy đi ngủ ngay. Ngày mai cậu còn phải thi môn toán và môn Tôn giáo nữa, sau đó cậu có thể trở về quê nhà.

Sáng hôm sau, Hans thi rất tốt. Cậu cảm thấy điều đó là sự mỉa mai cay đắng khi hôm nay mình đã làm bài thi rất suôn sẻ, sau khi đã gặp nhiều đen đủi khi thi các môn chính vào ngày hôm qua. Thôi, dù thế nào thì kỳ thi cũng qua rồi, bây giờ chỉ còn một việc là về nhà!

“Cháu đã thi xong, bây giờ cha con cháu có thể về nhà được rồi,” cậu thưa chuyện với bà cô.

Hôm nay, cha cậu vẫn còn muốn ở lại đấy. Ông muốn đi Cannstatt và uống cà phê trong vườn của khu nghỉ dưỡng. Hans năn nỉ xin cha cho phép cậu đi một mình về nhà ngay trong ngày hôm đó. Cậu được đưa lên tàu, nhận được một cái vé, một cái hôn của bà cô cùng một ít đồ ăn và bây giờ đang mệt mỏi và trống rỗng trở về nhà, qua vùng đồi núi nhấp nhô xanh biếc. Mãi đến khi rặng núi thông xanh rì xuất hiện thì một cám giác vui vẻ và nhẹ nhõm mới ùa về với Hans. Cậu vui vì sắp về với bà hầu gái già, với căn phòng nhỏ của mình, với thầy hiệu trưởng, với phòng học thấp thân quen và về với tất cả.

May mắn là không có những người quen tò mò nhìn cậu ở trên sân ga, và cậu có thể vội vã về nhà với túi hành lý nhỏ mà không bị ai để ý.

“Ở Stuttgart có vui không cháu?” Bà hầu gái già Anna hỏi.

“Vui ư? Bà cứ thử nghĩ mà xem, đi thi thì có gì mà vui? Cháu chỉ vui khi trở về nhà. Ngày mai cha cháu mới về.

Hans uống một tô sữa tươi, mặc chiếc quần bơi được phơi ở trước cửa sổ rồi mặc quần áo ngoài và chạy đi, nhưng cậu không chạy ra đồng cỏ, nơi có đông người đang tắm sông.

Cậu đi ra xa ngoài thị trấn đến chỗ “cái cân”, nơi dòng nước lững lờ chảy qua giữa lùm cây cao. Ở đó, cậu cởi quần áo ngoài, khum khum bàn tay thò xuống làn nước lạnh, cậu thoáng rùng mình rồi nhảy ùm xuống sông. Chậm rãi bơi ngược dòng chảy yếu, cậu cảm thấy mồ hôi và nỗi sợ của những ngày thi cử trôi khỏi mình, và trong khi dòng sông mát mẻ ôm lấy thân hình gầy còm của Hans thì tâm hồn cậu với niềm hân hoan mới đón nhận quê hương tươi đẹp. Cậu bơi nhanh hơn, nghỉ một lát, rồi lại bơi tiếp và cảm thấy được bao bọc bởi một sự mát mẻ và nỗi mệt nhọc dễ chịu. Cậu nằm ngửa, để cho mình trôi xuôi theo dòng sông, lắng tai nghe tiếng vo vo quen thuộc của bầy nhặng màu vàng kim đang lơ lửng đứng yên một chỗ ở trên không tạo thành những chấm tròn nhỏ đáng yêu, nhìn trời chiều bị những cánh chim én lao nhanh cắt ngang qua và ráng trời chiều đỏ ửng đang biến mất đằng sau dãy núi. Khi Hans mặc quần áo xong và mơ màng dạo bước về nhà thì thung lũng đã chìm trong bóng tối.

Cậu đi ngang qua khu vườn của thương gia Sackmann, nơi mà hồi còn nhỏ cậu đã từng hái trộm những quá mận còn xanh cùng với vài đứa trẻ khác. Cậu đi ngang qua xưởng mộc của nhà ông Kirchner, nơi những thanh xà gồ gỗ thông trắng nằm ngổn ngang, trước đây cậu luôn tìm thấy những con giun làm mồi câu bên dưới. Cậu cũng đi ngang qua ngôi nhà nhỏ của bác bảo vệ Gessler, con gái của bác ấy tên là Emma, trước đây hai năm cậu đã phải lòng cô ấy ở chỗ trượt băng. Cô là nữ sinh duyên dáng nhất và thanh lịch nhất của thị trấn, cô ấy bằng tuổi cậu, dạo đó đã có lúc cậu chẳng thiết gì ngoài việc được một lần nói chuyện với cô hoặc được cầm tay cô. Điều đó chưa hề xảy ra, cậu đã quá nhút nhát, về sau cô được gửi đi học nội trú, và cậu hầu như không còn nhớ cô ấy trông như thế nào nữa. Tuy nhiên giờ đây cậu lại sực nhớ đến những kỷ niệm thời niên thiếu, như của thời quá vãng với những sắc thái mãnh liệt và một hương thơm diệu kỳ như thể cho đến nay cậu chưa từng được trải qua. Cậu còn nhớ đến nhiều kỷ niệm khác nữa, đó là khi vào buổi tối cậu ngồi cạnh bà Nascholds Liese trên bậu cửa, gọt khoai tây và chăm chú nghe những câu chuyện cổ tích, là khi vào ngày Chủ nhật, với hai ống quần xắn cao, câu lẻn đi mò cua từ sáng sớm ở bên dưới bờ đập hoặc đi bắt những con cá nhỏ, rồi để sau đó trong bộ quần áo ướt sũng, được cha cho ăn một trận đòn nên thân! Thủa ấy có rất nhiều những con người và sự việc lạ lùng và khó hiểu mà đã lâu rồi cậu không còn nghĩ tới nữa! Đấy là lão Schuhmächerlei với cái cổ vẹo, mà mọi người đều cho là lão đã đầu độc vợ mình, là “ngài Beck” liều lĩnh, người đã xách bị gậy đi lang thang khắp xứ và người ta gọi lão là “ngài”, vì trước đây lão là một người giàu có, đã từng có bốn con ngựa cùng với một cỗ xe. Hans đã không còn nhớ gì về họ nữa ngoài những cái tên và lờ mờ cảm thấy rằng kí ức tuổi thơ này đã mãi rời xa cậu mà không có thứ gì sinh động và lắng đọng thay thế.

Vì ngày hôm sau vẫn còn được nghỉ, nên buổi sáng cậu ngủ dậy muộn và tận hưởng sự tự do của mình. Buổi trưa cậu đi đón cha, người đã sung sướng thưởng thức tất cả các món ngon Stuttgart.

“Nếu thi đỗ thì con mong muốn điều gì?” Ông Giebenrath vui vẻ nói. “Con nghĩ đi!”

“Không, con chả muốn gì cả,” Hans trả lời, “chắc chắn là con trượt rồi.”

“Đồ ngốc, đừng nói thế. Con hãy muốn điều gì đó đi, trước khi cha đổi ý.”

“Con lại muốn đi câu trong những ngày nghỉ học. Cha cho phép con chứ?”

“Được, cha cho phép, nếu con đỗ.”

Hôm sau là ngày Chủ nhật, trời đổ mưa rào kèm theo giông, Hans ngồi đọc sách và ngẫm nghĩ hàng tiếng đồng hồ trong căn phòng của mình. Cậu nhớ lại chính xác một lần nữa các bài thi của mình đã làm ở Stuttgart và thỉnh thoảng đi đến kết luận mình đã quá đen đủi, nhẽ ra cậu đã có thể làm bài tốt hơn nhiều. Cậu không có cơ hội đỗ nữa. Tất cả chỉ tại những cơn đau đầu đáng ghét! Một nỗi tuyệt vọng đang tăng lên dần xâm chiếm cậu, và cuối cùng cậu đẩy nỗi lo âu nặng nề sang cha mình.

“Cha ơi!”

“Con muốn gì?”

“Cha cho con hỏi cha một tí, về nguyện vọng của con. Con không thích đi câu nữa.”

“Vậy à, sao bây giờ con lại nói thế?”

“Vì con... À mà con muốn hỏi, liệu con có thể không...”

“Có gì thì nói ngay đi. Cứ ấp a ấp úng như ngậm hột thị ấy. Nào, con muốn gì nào?”

“Liệu con có được đi học trung học không, nếu con thi trượt.”

Ông Giebenrath sững sờ. “Cái gì? Đi học trung học á?” Sau đó ông xổ ra một tràng. “Học trung học á? Ai đã nhồi nhét vào đầu mày cái ý nghĩ đó?”

“Không ai cả. Con chỉ nghĩ thế thôi.”

“Đi đi, mày đi học trung học đi,” ông Giebenrath bật cười ha hả. “Ngông cuồng! Học trung học! Mày nghĩ cha mày là đại thương gia chắc?”

Ông bực bội xua tay, nên Hans không nói gì nữa, cậu thất vọng đi ra khỏi phòng.

“Đúng là đồ trẻ con!” Ông Giebenrath bực tức nói với theo. “Thật không thể tin được! Bây giờ lại còn đòi nghĩ đến việc đi học trung học nữa cơ đấy! Tốt thôi, xin chúc mừng, mày cứ mơ đi con!”

Hans ngồi suốt nửa tiếng đồng hồ trên bậu cửa sổ, nhìn chằm chằm xuống sàn gỗ mới được lau sạch và cố hình dung, sẽ ra sao đấy, nếu như cậu không vào được chủng viện và không được đi học trung học hay đại học. Cậu sẽ được cha cho đi học nghề ở một xưởng sản xuất pho mát hoặc ở một văn phòng nào đó, suốt đời cậu sẽ là một trong số những người tầm thường, nghèo khó mà cậu hằng coi thường và muốn hoàn toàn vượt lên trên. Khuôn mặt thư sinh thông minh, xinh xắn của cậu méo xệch đi vì tức giận và buồn rầu; cậu nổi cơn thịnh nộ, nhảy xuống khỏi bậu cửa sổ, khạc nhổ nước bọt, vơ lấy tuyển tập văn học cổ điển bằng tiếng La tinh và dùng hết sức ném quyển sách vào bức tường trước mặt. Sau đó cậu chạy ra ngoài trời mưa.

Sáng ngày thứ Hai cậu đi học trở lại.

“Em khỏe chứ?” Thầy hiệu trưởng hỏi và chìa tay cho cậu bắt. “Thầy cứ nghĩ là hôm qua em sẽ đến nhà thầy. Em làm bài thi có tốt không?”

Hans cúi đầu. “Nào, sao thế? Em đã làm bài không được tốt à?”

“Thưa thầy, em nghĩ là thế.”

“Thôi nào, em hãy lạc quan lên!” Thầy hiệu trưởng già an ủi. “Có thể sáng nay sẽ có tin từ Stuttgart.”

Hans thấy buổi sáng hôm đó dài kinh khủng. Đến trưa cũng không có tin gì, và trong bữa ăn trưa, Hans gần như không nuốt nổi thứ gì vì buồn bã trong lòng.

Lúc 2 giờ chiều, khi cậu bước chân vào lớp học vào thì thầy giáo chủ nhiệm đã ở đó.

“Em Hans Giebenrath,” thầy gọi to.

Hans bước lại trước mặt thầy. Thầy chìa tay cho cậu bắt.

“Hans, thầy chúc mừng em. Em đã trúng tuyển Kỳ thi Quốc gia với vị trí Á khoa.”

Một sự im lặng trang nghiêm ngự trị lớp học. Cánh cửa phòng học bật mở, và thầy hiệu trưởng bước vào.

“Thầy chúc mừng em Hans. Nào, bây giờ thì em nói gì đi.”

Hans đứng ngây như tượng vì ngạc nhiên và vui mừng.

“Thế nào, em không nói gì sao?”

“Nếu em biết nói được gì bây giờ,” Hans buột miệng nói ra, “thì em cũng đã hoàn toàn có thể trở thành Thủ khoa rồi.”

“Bây giờ em hãy về nhà đi, báo tin mừng này cho cha em,” thầy hiệu trưởng nói. “Từ nay em không cần phải đến trường nữa, đằng nào cũng thế, một tuần nữa là bắt đầu nghỉ hè rồi.”

Hans ngây ngất bước ra đường phố, nhìn những cây đoạn ở hai bên đường và nhìn bãi họp chợ nằm phơi mình dưới nắng, tất cả vẫn như mọi khi, nhưng với cậu, hôm nay tất cả đều đẹp hơn, có ý nghĩa hơn và vui tươi hơn. Cậu đã thi đỗ! Và cậu là Á khoa! Khi niềm vui ngất ngây đầu tiên qua đi thì trong lòng cậu tràn ngập sự biết ơn sâu sắc. Bây giờ thì cậu không cần phải tránh mặt vị mục sư nữa.

Giờ đây cậu có thể đi học ở chủng viện! Giờ đây cậu không cần sợ phải đi học nghề ở xưởng sản xuất pho mát hay ở văn phòng nữa! Và giờ đây cậu cũng lại có thể đi câu.

Ông Giebenrath đang đứng ở cửa ra vào của nhà mình khi Hans về đến nhà.

“Sao lại về vào giờ này?” Ông Giebenrath hỏi tỉnh bơ.

“Chẳng có chuyện gì đâu. Thầy hiệu trưởng cho con nghỉ học.”

“Mày nói cái gì? Tại sao lại phải nghỉ học?”

“Vì bây giờ con đã là chủng sinh.”

“Có thật không? Con đỗ rồi à?”

Hans gật đầu.

“Điểm thi có cao không?”

“Con là Á khoa.”

Đó là điều mà ông Giebenrath đã không dám mong chờ. Ông chẳng biết nói gì, vỗ vai cậu con trai liên tục, cười và lắc đầu. Sau đó ông mở miệng, định nói điều gì đó. Nhưng ông không biết nói gì mà chỉ lúc lắc cái đầu.

“Không thể tin được!” Cuối cùng ông thốt lên. Rồi ông thốt lên một lần nữa: “Không thể tin được!”

Hans phóng vào nhà, leo lên cầu thang và lên tầng sát mái, mở toang một cái tủ tường ở trong căn gác trống không, lục lọi trong đó và lôi ra đủ các loại hộp, các cuộn chỉ câu và những cái phao bằng bần. Đó là đồ câu cá của cậu. Bây giờ, trước hết cậu cần phải chặt một cái cần câu đẹp nữa.

Cậu đi xuống chỗ cha mình. “Cha ơi, cha cho con mượn con dao nhíp!”

“Để làm gì?”

“Con phải cắt một cây phỉ để làm cần câu.”

Ông Giebenrath thò tay vào trong túi quần.

“Đấy,” ông dõng dạc nói một cách trịnh trọng, “đây là hai mark, con có thể mua riêng cho mình một con dao nhíp. Nhưng đừng mua ở cửa hàng của lão Hanhied, mà hãy đi sang lò rèn dao kéo ở bên kia đường.”

Hans chạy nhanh tới lò rèn. Bác thợ làm dao kéo hỏi Hans về kết quả Kỳ thi Quốc gia của cậu, nghe cậu báo tin vui, bác liền lấy cho cậu một con dao nhíp rất tốt.

Xuôi về phía hạ lưu, ở dưới cầu Brühel, có các lùm dương đỏ và phỉ tươi tốt thân cao, ở đó, sau khi lựa chọn một hồi lâu, Hans cắt một cây phỉ cao, thân dẻo dai để làm cần câu rồi vội mang về nhà. Với khuôn mặt ửng hồng và đôi mắt sáng long lanh, cậu bắt tay vào công việc chuẩn bị yêu thích cho việc đi câu mà cậu cảm thấy thích thú gần như sánh với việc được tự tay gỡ cá ra khỏi lưỡi câu. Cả buổi chiều cậu ngồi cặm cụi chuẩn bị đồ câu. Những sợi chỉ câu màu trắng, màu nâu và màu xanh được phân loại, xem xét kỹ càng, gỡ ra nhiều nút thắt và chỗ rối cũ. Những cái phao bằng gỗ bần và ống lông của những cái bút lông cũ với đủ mọi hình dáng kích cỡ được mang ra thử hoặc được cắt mới, những mẩu chì có trọng lượng khác nhau được vê tròn bằng búa thành những viên bi, được đục lỗ và xỏ dây qua để thả câu được dễ dàng. Sau đó là đến những lưỡi câu, cậu còn dự trữ được một hộp nhỏ. Một số được buộc vào những sợi chỉ khâu màu đen chập bốn, một số buộc vào những sợi dây ruột mèo còn thừa, và một số buộc vào những sợi dây lông bờm ngựa được xe lại. Gần tối, mọi thứ đã được chuẩn bị xong, Hans tin chắc mình sẽ không buồn chán trong bảy tuần nghỉ hè dài đằng đẵng, vì với chiếc cần câu cậu có thể ngồi cả ngày bên bờ sông.

Chương Hai

Nghỉ hè là phải như thế! Bên trên những ngọn núi là một bầu trời xanh thẳm, hàng tuần trời, nắng chói chang hết ngày này sang ngày khác, thỉnh thoảng có cơn giông mạnh nhưng cũng qua mau. Dòng sông dẫu có chảy qua rất nhiều tảng đá sa thạch, qua các rừng thông và qua những thung lũng hẹp thì nước sông vẫn bị ấm lên, nên đến tối muộn, người ta vẫn có thể tắm ở đó. Xung quanh thị trấn phảng phất mùi cỏ khô và mùi cỏ non, những luống lúa mì trên một vài cánh đồng đã ngả vàng và nâu vàng, bên những dòng suối, mấy cây cần độc hoa trắng mọc um tùm cao bằng đầu người, hoa của nó có hình chiếc ô, luôn bị những con bọ rùa nhỏ xíu bâu kín và từ những đoạn thân rỗng của chúng, người ta có thể khoét thành những ống sáo, ống tiêu. Ven bìa rừng, những hàng dài cây mao nhị thảo có nhiều lông tơ, nở vàng, oai phong khoe sắc; trân châu và liễu thảo mộc đu đưa trên những cái thân mảnh khảnh, dẻo dai bao phủ toàn bộ những sườn dốc bằng màu đỏ tím của mình.

Trong rừng, dưới những tán thông, cây mao địa hoàng cao, thẳng đứng, màu đỏ đứng nghiêm trang và duyên dáng, biệt lập với những chiếc lá to ở gốc có lông tơ trắng bạc, với thân khỏe và những đài hoa đỏ tươi xếp thành hàng hướng lên trên. Ngoài ra còn có đủ các loại nấm: nấm cóc phát ánh sáng đỏ, nấm thông mập mạp, nấm san hô vàng kỳ lạ, nấm san hô đỏ nhiều nhánh; và cây nhựa thông lạ lùng có thân và lá trong suốt, mềm mại, căng mọng. Ở trên nhiều dải đất trống giữa rừng và đồng cỏ, cây kim tước ngoan cường nở hoa vàng rực, sau đó là những dải dài đỏ tím của cây thạch nam, tiếp đến là đồng cỏ trải dài, chiếm phần lớn diện tích còn lại, cải xoong dại, thạch trúc, ngải đắng, cúc phong luân cũng mọc um tùm, nở hoa sặc sỡ. Trong rừng cây lá rộng chim yến tước hót ríu rít, trong rừng thông những con sóc đỏ hung nhảy nhót trên những ngọn cây, cạnh những bờ ruộng, những bức tường và những ngôi mộ ở nơi khô ráo, các chú thằn lằn màu xanh khoan khoái hít thở nằm sưởi nắng, lớp da lấp lánh sáng, và trên những ngọn cây mọc ở đồng cỏ tiếng ve sầu ngân nga không dứt.

Vào khoảng thời gian này, thị trấn rất đượm phong vị làng quê; trên đường đầy những xe chở cỏ khô, mùi cỏ khô thoang thoảng trong không khí và tiếng mài lưỡi hái tràn ngập các đường phố; nếu như ở đây không có hai cái nhà máy thì người ta tin là mình đang ở trong một ngôi làng.

Ngay từ sáng sớm của ngày nghỉ đầu tiên, Hans đã sốt ruột đứng ở trong bếp và đợi cà phê, khi mà bà hầu gái Anna còn chua ngủ dậy. Sau đó cậu giúp bà nhóm lò, lấy bánh mỳ từ đĩa, uống một hơi hết tách cà phê được làm nguội bằng sữa tươi, nhét bánh mỳ vào trong túi và chạy ra ngoài. Cậu dừng lại ở chỗ đoạn đường tàu lên dốc, móc ra một hộp thiếc tròn từ trong túi quần và hăng say bắt cào cào. Tàu hỏa chạy qua - không ầm ầm lao nhanh, mà từ từ êm ái, vì đoạn đường tàu ở đó rất dốc, cửa sổ của các toa xe mở rộng và trên tàu có ít khách, đầu máy nhả ra một làn khói cùng hơi nước dài trông rất vui mắt, tựa như một lá cờ đang bay phấp phới. Hans nhìn theo con tàu, quan sát làn khói trắng loang ra và nhanh chóng tan biến vào bầu không khí của buổi sáng mùa hè rực rỡ. Đã lâu rồi câu không nhìn thấy cảnh tượng này. Cậu hít thở thật sâu, như thể giờ đấy cậu muốn lấy lại gấp đôi quãng thời gian tươi đẹp đã mất và một lần nữa muốn trở lại làm một cậu bé hồn nhiên, vô tư.

Trái tim của Hans đập rộn ràng vì niềm vui sướng thầm kín và sự hào hứng như được đi săn, cậu dấn bước qua cầu với hộp cào cào cùng chiếc cần câu mới, xuyên qua những mảnh vườn đến chỗ “máng ngựa”, nơi sâu nhất của dòng sông. Ở đó có một chỗ cậu có thể ngồi tựa lưng vào gốc cây liễu mà câu cá một cách thoải mái và yên tĩnh hơn bất cứ nơi nào khác. Cậu giở chỉ câu ra, buộc một chuỗi hạt chì vào rồi lạnh lùng móc một con cào cào béo tròn vào lưỡi câu, vung mạnh cần câu ném mồi ra phía xa giữa sông. Trò chơi cũ, rất quen thuộc bắt đầu: Những con cá diếc nhỏ bâu lại thành đàn xung quanh con mồi và cố rỉa nó ra khỏi lưỡi câu. Con mồi nhanh chóng bị ăn sạch, rồi đến con cào cào thứ hai, thứ ba, thứ tư và thứ năm. Hans luôn móc chúng cẩn thận hơn vào lưỡi câu, cuối cùng cậu buộc một hạt chì nữa vào sợi chỉ cho nó nặng để thả câu cho dễ, và bây giờ con cá đầu tiên thận trọng thử con mồi. Nó ngậm một ít vào con mồi, sau đó lại nhả nó ra, thử ngậm một lần nữa. Rồi thì nó đớp mồi - một người câu cá giỏi sẽ cảm thấy tay rung lên qua dây câu truyền đến cần câu! Hans giật mạnh cần câu và rất thận trọng kéo cần lên. Con cá đã bị móc vào lưỡi câu và khi nhấc nó lên khỏi mặt nước, Hans nhận ra một con cá chày. Cậu nhận ra giống cá này ngay ở cái thân rộng, trắng nhạt ngả vàng, sáng láp lánh, ở cái đầu hình tam giác và chủ yếu ở những cái vây đẹp màu đỏ ở bụng. Nó nặng khoảng bao nhiêu nhỉ? Nhưng trước khi Hans có thể ước lượng cân nặng của con cá thì nó đã quẫy mạnh, sợ hãi xoay tròn trên mặt nước và tuột khỏi lưỡi câu. Hans còn nhìn thấy nó quay lại nhìn ba, bốn lần ở dưới nước và sau đó biến mất vào lòng sông sâu như một tia chớp bạc. Lưỡi câu đã mắc không sâu vào miệng nó.

Giờ đây trong lòng Hans trỗi dậy sự phấn khởi và niềm đam mê câu cá của mình. Cậu dán mắt vào sợi dây câu mỏng manh màu nâu ở chỗ nó tiếp xúc với mặt nước, má cậu ửng đỏ, những động tác của cậu nhanh gọn, chính xác. Con cá chày thứ hai đến cắn câu và bị giật lên, sau đó một con cá chép, đáng tiếc là nó quá nhỏ, rồi lần lượt đến ba con cá bống. Những con cá bống làm cho Hans đặc biệt vui, vì cha cậu thích ăn chúng. Loài cá này có thân béo và vẩy nhỏ, đầu béo mập với cái râu trắng ngộ nghĩnh, đôi mắt nhỏ và một cái bụng thon. Cá bống có hai màu xanh lá cây và nâu, nếu chúng bơi vào gần bờ thì sẽ đổi sang màu xanh thép.

Bấy giờ mặt trời đã lên cao, bờ đập phía trên tung bọt trắng xóa như tuyết, trên mặt nước không khí nóng hầm hập bốc lên, nếu nhìn lên trời, người ta sẽ thấy phía trên núi Muck có một vài đám mây nhỏ to bằng bàn tay, trắng muốt. Trời đã trở nên nóng nực. Không có gì thể hiện sức nóng của một ngày giữa mùa hè trong trẻo như một vài đám mây trắng nhỏ lặng lẽ lơ lửng bay lưng chừng trời và bị ánh sáng chói lòa của mặt trời chiếu qua đến nỗi người ta không thể nhìn chúng được lâu. Không có chúng, người ta thường hoàn toàn không nhận thấy trời nóng như thế nào, không phải ở bầu trời trong xanh lẫn ở vẻ lấp lánh của mặt sông, nhưng ngay sau khi nhìn thấy vài đốm trắng như bọt xà phòng bay lượn, đột nhiên người ta cảm thấy mặt trời đang thiêu đốt, phải tìm bóng râm và đưa tay lên quệt mồ hôi trên trán.

Dần dần, Hans không còn chăm chăm nhìn cần câu nữa. Cậu thấm mệt, và dù sao đi nữa thì vào buổi trưa cậu cũng thường không câu được gì cả. Những con cá chép, ngay cả những con già nhất và to nhất, bơi lên trên vào quãng thời gian này để tắm nắng. Chúng mơ màng bơi ngược dòng thành từng đàn lớn màu đen dày đặc ở mặt nước, thỉnh thoảng sợ hãi vu vơ và trong quãng thời gian này chúng không đớp mồi.

Hans để dây câu vắt qua một cành liễu thõng xuống nước, cậu ngồi xuống đất và nhìn ngắm dòng sông xanh. Những con cá chậm rãi nổi lên trên, một cái lưng màu đen xuất hiện rồi xung quanh những cái lưng khác nổi trên mặt nước - từng đàn lặng lẽ, chậm chạp bơi, bị quyến rũ và bị say đắm bởi sự ấm áp. Có lẽ những đàn cá này chỉ có ở vùng nước ấm! Hans tháo ủng và thả chân xuống nước, mặt nước khá ấm. Cậu ngắm nghía những con cá đã câu được đang bơi trong một cái bình tưới to và chỉ thỉnh thoảng mới khẽ quẫy. Chúng thật là đẹp! Đó là những con cá màu trắng, nâu, xanh lục, bạc, vàng xỉn, xanh dương và những màu khác lấp lánh trong mỗi cử động ở vẩy và vây.

Nơi đây bốn bề yên tĩnh. Người ta hầu như không nghe thấy tiếng xe chạy qua cầu, ngay cả tiếng kêu lạch cạch của cối xay nước ở đây cũng chỉ còn nghe thấy rất nhỏ. Chỉ có tiếng nước chảy rì rào đều đều, êm ái ở con đập trắng xóa vọng xuống rì rầm gây buồn ngủ và tiếng róc rách khe khẽ của nước chảy lách qua khe bè gỗ.

Tiếng Hy Lạp, tiếng La tinh, ngữ pháp, phép tu từ, số học, các môn thuộc lòng và cả sự ồn ào huyên náo khó chịu của một năm dài, náo động, bận rộn lặng lẽ chìm xuống trong giờ phút ấm áp mơ màng buồn ngủ. Hans hơi bị đau đầu, nhưng không đau nhiều như thường lệ, giờ đây cậu lại có thể ngồi bên bờ sông, nhìn bọt trắng ở bờ đập tan ra, đưa mắt nhìn sợi dây câu và những con cá vừa câu được bơi ở trong chiếc bình bên cạnh cậu. Điều đó thật thú vị. Giữa lúc đó, cậu chợt nhớ ra rằng mình đã đỗ Kỳ thi Quốc gia và là Á khoa, khi ấy cậu đập hai bàn chân trần xuống nước, đút cả hai tay vào túi quần và bắt đầu huýt sáo một điệu nhạc. Tuy rằng, nói cho đúng ra thì cậu không thể huýt sáo đúng cách, đó là một nỗi buồn cũ và đã mang lại cho cậu không ít sự giễu cợt từ bạn bè cùng lớp. Cậu chỉ có thể huýt sáo qua kẽ răng và phát ra những tiếng gió nho nhỏ, nhưng như vậy là cũng đủ rồi, lúc này làm gì có ai nghe thấy cậu huýt sáo. Giờ đây những bạn khác đang ngồi ở lớp và học môn Địa lý, chỉ có một mình cậu là được nghỉ học. Cậu đã học vượt trội và đám bạn học đều xếp dưới cậu. Bọn chúng từng làm tình làm tội cậu đủ điều, vì ngoài August, cậu không chơi với đứa bạn nào, mà bản thân cậu cũng không tìm thấy niềm vui đích thực ở những cuộc ẩu đả và những trò chơi của chúng bạn. Thế đấy, bây giờ thì bọn chúng, những đứa ngu ngốc và những kẻ cứng đầu, sẽ phải hâm mộ cậu. Hans rất coi thường đám bạn học, nên cậu ngừng huýt sáo một lát để bĩu môi. Sau đó cậu cuộn dây câu lại và thấy buồn cười, vì đoạn dây để buộc lưỡi câu mắc mồi vào đã bị đứt. Những con cào cào còn lại ở trong hộp được cậu phóng thích, miễn cưỡng bò lổm ngổm xuống bãi cỏ đã bị cắt cụt. Những người thợ ở xưởng thuộc da ở gần chỗ Hans ngồi câu đã nghỉ trưa; đã đến lúc phải về nhà ăn trưa.

Trong bữa ăn cậu không nói gì.

“Con có câu được cá không?” Cha cậu hỏi.

“Được năm con ạ,” cậu đáp.

“Vậy sao? Nhớ là khi câu được con cá có chửa thì con hãy thả nó ra, nếu không thì sau này sẽ không còn cá con nữa.”

Sau đó hai cha con không nói thêm gì nữa. Trời rất nóng. Và đáng tiếc là sau bữa ăn, cậu không được phép đi tắm ngay. Tại sao thế nhỉ? Người lớn bảo tắm ngay sau khi ăn xong là có hại! Hại gì kia chứ? Hans biết rõ điều đó, mặc dù bị cấm cậu đã vẫn thường xuyên trốn đi tắm. Nhưng bây giờ thì không bao giờ nữa, cậu đã từng là đứa trẻ nghịch ngợm. Chúa ơi, trong kỳ thi người ta toàn gọi cậu là “anh”!

Sau khi lưỡng lự một lát, cậu thấy việc nằm nghỉ trưa một tiếng dưới cây vân sam ở trong vườn cũng không đến nỗi tồi. Ở đấy có đủ bóng mát để đọc sách hoặc ngắm nhìn đàn bướm. Cậu cứ nằm ở đó đến 2 giờ chiều, và chỉ thiếu chút nữa là ngủ thiếp đi. Giờ thì có thể đi bơi! Chỉ có một vài đứa nhóc ở bãi tắm bên sông, bọn lớn hơn đều đang ở trường, từ đáy lòng Hans cười trên nỗi đau khổ của bọn chúng. Cậu cởi quần áo rất từ từ và nhảy xuống nước. Cậu biết cách bơi ngửa để vừa được phơi nắng vừa tận hưởng sự mát mẻ của nước sông; chỉ một lát sau, cậu đã bơi xa được một đoạn, lặn ngụp bì bõm, rồi chẳng bao lâu cậu đã nằm sấp ở trên bờ và cảm thấy mặt trời nóng bỏng trên lớp da đang nhanh chóng khô đi. Những cậu nhóc đi rón rén quanh cậu với vẻ kính trọng. Đúng thế, cậu đã trở thành một người nổi tiếng. Và trông cậu cũng rất khác so với bạn bè cùng trang lứa. Trên cái cổ khẳng khiu, rám nắng là cái đầu xuất sắc với khuôn mặt thông minh, thanh tú cùng đôi mắt lanh lợi. Ngoài ra cậu rất gầy, chân tay nhỏ nhắn yếu ớt, người ta có thể đếm xương sườn ở ngực, lưng của Hans, và cậu hầu như không có bắp chân.

Gần như cả buổi chiều cậu vừa tắm nắng vừa tắm sông. Sau 4 giờ, phần lớn lũ bạn cùng lớp với cậu vội vàng và ồn ào chạy đến.

“Giebenrath! Mày được nghỉ học rồi, sướng thế!”

Hans vươn người khoan khoái: “Đúng là tao bắt đầu nghỉ rồi.”

“Khi nào thì mày phải đi học ở chủng viện?”

“Mãi tháng Chín cơ. Bây giờ đang là kỳ nghỉ hè.” Hans để mặc cho bọn bạn ganh tỵ với mình. Thậm chí còn chẳng thèm bận tâm khi bọn chúng nói giễu cợt ở sau lưng cậu và một đứa đọc mấy câu thơ:

Mày chỉ nằm ườn

Như thằng lười nhác

Cả ngày trên giường

Chẳng ai muốn thế

Hans chỉ cười. Trong khi đó, đám bạn cởi quần áo. Một thằng xông xáo nhảy xuống nước, những đứa khác thận trọng vã nước lên người, mấy đứa trước khi xuống tắm còn nằm một lát trên bãi cỏ. Một thằng giỏi lặn được trầm trồ thán phục. Một thằng sợ nước bị đẩy xuống nước và kêu thất thanh. Bọn chúng đuổi nhau, chạy, bơi và té nước lên người những đứa nằm tắm nắng ở trên bờ. Tiếng vỗ nước và tiếng hò hét hòa vào nhau ồn ào, ầm ĩ, và cả mặt sông lấp lánh bởi những thân hình bóng loáng, ướt át, trần truồng.

Sau một tiếng đồng hồ Hans bỏ đi. Đã đến những giờ buổi chiều ấm áp, khi cá cắn câu lại. Cậu câu ở trên cầu đến giờ ăn tối và chưa bao giờ câu được nhiều cá như thế. Những con cá thi nhau đớp mồi, chỉ một loáng là con mồi đã bị ăn sạch, nhưng mồi câu đã hết. Cậu móc quả anh đào vào lưỡi câu, đương nhiên là nó quá to và quá mềm. Cậu quyết định, sau này sẽ thử lại một lần nữa.

Khi ăn tối cậu mới biết có rất nhiều người quen đến chúc mừng. Người ta cho cậu xem tờ tuần báo ra ngày hôm nay, bên dưới tin chính có dòng thông báo: “Lần này thị trấn chúng ta đã chỉ gửi đi một thí sinh, Hans Giebenrath, tham dự kỳ thi tuyển vào Sơ cấp chủng viện Thần học. Xin vui mừng thông báo rằng thí sinh của chúng ta đã thi đỗ và là Á khoa của kỳ thi.”

Hans gấp tờ báo lại, nhét vào trong cặp và không nói gì, nhưng trái tim cậu muốn nổ tung bởi niềm tự hào và vui sướng. Sau đó cậu lại đi câu. Lần này cậu mang theo một vài miếng pho mát để làm mồi; lũ cá thích ăn pho mát và chúng có thể nhìn rõ miếng mồi lúc trời nhá nhem.

Cậu dựng chiếc cần câu ở nhà và chỉ mang theo một ống cuộn dây câu khá đơn giản. Cậu thích câu cá bằng cách này nhất: giữ sợi dây câu không có cần và không có phao ở trong tay, thành thử cả chiếc cần câu chỉ gồm có dây với lưỡi câu. Câu cá như thế hơi khó, nhưng thích hơn nhiều. Trong khi câu, người ta làm chủ được bất cứ chuyển động nhỏ nhất nào của mồi câu, cảm nhận bất cứ sự ria hay sự cắn mồi nào và có thể quan sát lũ cá khi dây câu giật giật, như khi người ta nhìn chúng ngay trước mắt mình. Đương nhiên để có thể câu cá kiểu này, người ta cần phải có những ngón tay linh hoạt và phải chú ý như một người trinh sát.

Hoàng hôn xuống sớm, con sông hẹp, sâu và quanh co, dòng nước đen thẫm lặng lẽ chảy dưới cầu, bên trong cối xay nước người ta đã thắp đèn. Tiếng trò chuyện, tiếng hát râm ran trên cầu và trong các con ngõ, bầu không khí hơi ngột ngạt, và ở dưới dòng sông lúc nào cũng có một con cá màu đen chợt vọt lên khỏi mặt nước. Trong những lúc chập tối như thế này, lũ cá bị hưng phấn một cách lạ lùng, bơi đi bơi lại theo đường chữ chi, nhảy lên khỏi mặt nước, chen chúc nhau cạnh dây câu và xông bừa vào đớp mồi. Khi dùng đến miếng pho mát cuối cùng, Hans đã câu được bốn con cá chép nhỡ; cậu định sáng mai mang chúng biếu vị mục sư.

Một làn gió dìu dịu thổi xuống thung lũng. Bóng tối đã bao trùm, nhưng bầu trời còn ánh sáng. Từ phía thị trấn đang chìm hoàn toàn vào bóng tối, chỉ còn thấy tháp chuông nhà thờ và mái của tòa lâu đài vươn lên bầu trời sáng đen chũi và nhọn hoắt. Nhất định ở nơi nào đó trời đã nổi cơn giông, thỉnh thoảng người ta nghe thấy tiếng sấm ì ùng từ xa vọng lại.

Lúc 10 giờ, Hạn chuẩn bị lên giường, cậu cảm thấy thấm mệt một cách khoan khoái và buồn ngủ như từ lâu rồi không được ngủ. Một chuỗi dài những ngày hè tươi đẹp, tự do, yên ả, hấp dẫn đang ở chờ đón cậu, những ngày cậu được thoải mái đi chơi, tắm sông, đi câu và tha hồ mơ mộng. Chỉ có một điều làm cậu bực nhất, đó là mình đã không trở thành Thủ khoa.

Mới hửng sáng, Hans đã đứng ở trong hành lang nhà mục sư để biếu những con cá câu được. Mục sư đi ra từ phòng làm việc của ông ta.

“Ôi, Hans Giebenrath đấy à! Chào con. Ta chúc mừng con, chân thành chúc mừng con. Thế con mang cái gì đến thế này?”

“Chỉ một vài con cá thôi ạ. Hôm qua con đã câu được.”

“Đâu, ta xem nào! Cám ơn con. Bây giờ thì vào đây đi.”

Hans bước vào căn phòng làm việc rất quen thuộc đối với cậu. Thực ra ở đây trông không giống như văn phòng của mục sư. Trong phòng không có cả mùi hoa lẫn mùi thuốc lá. Bộ sưu tập sách lớn cho thấy hầu như toàn là những gáy sách mới, được sơn và được mạ vàng cẩn thận, không phải là những cuốn sách dày, được xếp xiên xiên, bị mọt ăn và có những vết ố nâu mà người ta thường thấy ở trong các thư viện giáo xứ. Ai nhìn kỹ hơn cũng sẽ nhận thấy một tinh thần tân tiến qua nhan đề của những cuốn sách được xếp ngay ngắn, một tinh thần khác so với những gì đang tồn tại ở những người đàn ông già lão, đáng kính của thế hệ đang mất đi. Những cuốn sách quý của một thư viện giáo xứ, những cuốn của Bengel ⁷, của Oetinger ⁸, của Steinhofer ⁹ cùng với sách của các nhạc sĩ mộ đạo, những cuốn mà Mӧrike ¹⁰ ca ngợi hết lời trong bài thơ Chiếc chong chóng gió, tuy nhiên ở đấy, trong số rất nhiều cuốn sách, lại thiếu hoặc rất ít những tác phẩm hiện đại. Tất cả các cuốn sách, cùng với những chồng tạp chí, chiếc bàn đứng và cái bàn viết đầy giấy tờ cho thấy chủ nhân của căn phòng là một người uyên bác và quan trọng. Người ta có ấn tượng rằng ông mục sư thường xuyên làm việc ở đấy. Và ở trong căn phòng này, ông mục sư cũng đã làm việc nhiều, tất nhiên những công việc thuyết giáo, dạy giáo lý đại cương, nghiên cứu Kinh Thánh thì ít hơn so với những việc khảo cứu và viết các bài báo dành cho các tạp chí khoa học và nghiên cứu sơ khởi các cuốn sách đặc biệt. Thuyết thần bí mơ hồ và những suy nghĩ viển vông bị tẩy chay ở nơi này, thần học tâm linh hão huyền không có căn cứ khoa học làm chai sạn tâm hồn dân tộc đang khao khát yêu thương và sự đồng cảm cũng bị tẩy chay, thay vào đó là môn Phê bình Kinh Thánh được sốt sắng nghiên cứu và được khám phá theo “Chúa Jesus lịch sử”. ¹¹

Đơn giản là Thần học cũng là một môn học. Có một thuyết thần học là nghệ thuật, và một thuyết khác là khoa học hoặc ít ra cũng cố trở thành khoa học. Điều đó từ xưa tới nay, các nhà khoa học đã luôn bỏ qua chuyện rượu cũ bình mới, trong khi đó các nghệ sỹ là những người an ủi, người mang lại niềm vui cho công chúng vẫn vô tư trong một số sai lầm không cố hữu. Đó là cuộc đấu tranh lâu đời, không cân sức giữa phê phán và sáng tạo, giữa khoa học và nghệ thuật, về những sự việc mà ở phía nào người ta cũng luôn có lý, mà không cần phải phục vụ ai đó, nhưng người ta liên tục gieo hạt giống của đức tin, của tình yêu thương, của niềm an ủi, của cái đẹp và của khả năng bất tử vào những mảnh đất màu mỡ. Vì cuộc sống mạnh hơn cái chết, và lòng tin mạnh mẽ hơn sự nghi ngờ.

Lần đầu tiên Hans ngồi vào chiếc ghế sô pha bọc da ở giữa cái bàn đứng và cửa sổ. Mục sư rất niềm nở. Ông ta kể cho Hans nghe về chủng viện một cách rất thân mật và nói cho cậu biết cậu sẽ sống và học tập ở đó như thế nào.

“Điều mới mẻ quan trọng nhất mà con sẽ trải qua ở đó là việc nhập môn Tân Ước bằng tiếng Hy Lạp.”

Sau đó ông ta nói tiếp: “Điều đó sẽ mở ra cho con một thế giới mới, con sẽ phải chăm chỉ học tập và cũng sẽ có được nhiều niềm vui. Lúc đầu con sẽ gặp khó khăn với môn tiếng Hy Lạp; đó không còn là tiếng Hy Lạp cổ đại nữa, mà là một ngôn ngữ mới, được tạo nên bởi một tinh thần mới.”

Hans chăm chú lắng nghe và cảm thấy tự hào được tiếp cận với khoa học thực thụ.

“Dĩ nhiên là sự hòa nhập đúng cách vào thế giới mới này,” mục sư nói tiếp, “sẽ lấy mất của nó nhiều nét quyến rũ. Mới đầu ở chủng viện, môn tiếng Do Thái cổ có thể cũng làm cho con tốn nhiều thời gian. Nếu con muốn thì trong kỳ nghỉ hè này ta sẽ dạy trước cho con một số kiến thức cơ bản. Sau đó, khi học ở chủng viện, con sẽ cảm thấy nhẹ nhàng, dành thời gian và sức lực cho những môn học khác. Hai chúng ta có thể cùng nhau đọc một vài chương của Luca, và con sẽ cảm thấy việc học tiếng Hy Lạp gần như là vừa chơi vừa học. Ta có thể cho con mượn một quyển từ điển. Hàng ngày con sẽ học một tiếng đồng hồ, nhiều nhất là hai tiếng. Đương nhiên là không cần học nhiều hơn, vì bây giờ con xứng đáng được nghỉ ngơi. Tất nhiên đây chỉ là đề nghị của ta - ta không hề muốn phá hư nghỉ hè tuyệt vời của con.”

Dĩ nhiên Hans đồng ý liền. Đối với cậu thì việc mỗi ngày dành một tiếng đọc Phúc Âm có vẻ chỉ như một đám mây nhẹ trên bầu trời vui tươi trong xanh của sự tự do, vả lại cậu không thể từ chối. Việc học thêm một ngôn ngữ mới như thế trong kỳ nghỉ hè chắc chắn thích thú hơn nhiều so với việc phải làm gì khác. Nhưng trên hết, cậu cũng hơi sợ trước những môn học mới ở chủng viện, đặc biệt là môn tiếng Do Thái cổ.

Cho nên cậu không cảm thấy kém vui khi rời khỏi nhà mục sư và băng qua con đường trồng cây thông rụng lá để đi vào rừng. Nỗi lo lắng nhỏ đã biến mất, càng cân nhắc đề nghị của mục sư thì cậu càng thấy nó có lợi cho mình. Vì chắc chắn cậu biết rằng ở chủng viện mình còn phải học với nhiều tham vọng hơn và bền bỉ hơn, nếu như muốn thành tích học tập của mình cũng vượt trội so với các bạn ở đó. Và rõ ràng là cậu muốn điều đó. Tại sao nhỉ? Bản thân cậu cũng không biết. Từ ba năm nay, mọi người đã để ý đến cậu, các thầy giáo, mục sư, cha cậu và trước hết là thầy hiệu trưởng đã động viên, khích lệ và thúc giục cậu trong việc học hành. Cả quãng thời gian dài, từ lớp này lên lớp khác, cậu luôn là học sinh đứng đầu lớp không ai có thể cạnh tranh. Giờ đây chính cậu dần dần đã có một niềm tự hào về việc mình đứng đầu lớp và không phải cạnh tranh với ai. Bây giờ thì nỗi sợ hãi ngu ngốc trước kỳ thi cũng đã qua đi.

Tuy nhiên, nói cho đúng ra được nghỉ hè vẫn là điều thú vị nhất. Rừng đẹp một cách lạ thường vào buổi sáng, khi mà giờ đây ngoài Hans ra không còn ai đi dạo nào trong rừng. Những cây vân sam mọc san sát bên nhau, tạo thành vòm cây xanh lục trải dài tít tắp. Có ít cây vân sam thấp, mà chỉ có vài bụi cây mâm xôi rậm rạp mọc rải rác trên nền đất mềm rêu mọc rậm rì bên dưới các cây việt quất tán thấp và thạch thảo. Sương đã tan, giữa những thân cây thẳng đứng, không khí lẩn quẩn ngột ngạt đặc trưng vào buổi sáng ở trong rừng được pha trộn với cái nóng của ánh nắng mặt trời, với hơi sương, với mùi rêu, với mùi nhựa thông, với mùi lá thông và mùi nấm, len lỏi quyện vào tất cả các giác quan khiến người ta mê say. Hans quỳ xuống mặt đất đầy rêu, ăn những quả việt quất tím đen sai trĩu cành, nghe đây đó chim gõ kiến mổ vào thân cây và chim cu gáy hay ghen gọi bầy. Giữa những ngọn thông xanh đen lộ ra một khoảng trời trong xanh thăm thẳm, hàng ngàn, hàng vạn thân cây thẳng đứng chen chúc nhau thành một bức tường sừng sững màu nâu trải dài tít tắp, đó đây những đốm nắng được rải xuống mặt đất đầy rêu một cách ấm áp và rực rỡ.

Thực ra Hans đã định đi dạo xa, ít nhất đến đồn điền Luetzeler hoặc đến cánh đồng hoa nghệ tây. Nhưng giờ đấy, cậu đang nằm trên nền đất phủ rêu, ăn quả việt quất và uể oải nhìn lên trời. Chính Hans cũng lấy làm lạ là mình sớm cảm thấy mệt mỏi như thế. Trước đây việc đi bộ ba, bốn tiếng đồng hồ đối với cậu chẳng là gì cả. Cậu quyết định đứng dậy và cố đi một đoạn nữa. Nhưng mới bước đi thêm một vài trăm bước, cậu đã lại nằm xuống thảm rêu xanh mà không biết tại sao mình lại làm thế. Cậu nằm yên, đưa mắt lim dim nhìn những thân cây, nhìn những ngọn cây và nhìn mặt đất phủ đầy rêu xanh. Cậu cảm thấy không gian này làm cho mình rất mệt mỏi.

Khoảng buổi trưa, khi đi về nhà, cậu lại bị đau đầu. Nắng chói lóa khi đi trong rừng cũng làm cho mắt của cậu đau rát. Cậu buồn bực ngồi không ở nhà nửa buổi chiều, mãi đến khi đi tắm sông, cậu mới lại trở nên tươi tỉnh. Bây giờ là lúc cậu đi đến nhà mục sư.

Chú Flaig, người đang ngồi trên cái giá ba chân ở cạnh cửa sổ cửa hàng đóng giày của mình, nhìn thấy Hans đi trên đường và gọi cậu vào cửa hàng.

“Cháu đi đâu đấy? Suốt từ hôm cháu đi thi về đến giờ chú chẳng nhìn thấy cháu đâu?”

“Bây giờ cháu phải đến nhà mục sư.”

“Vẫn học nữa à? Cháu thi xong rồi kia mà?”

“Vâng ạ, nhưng bây giờ cháu học môn khác. Môn Kinh Thánh Tân Ước. Chính xác là Kinh Thánh Tân Ước được viết bằng tiếng Hy Lạp, nhưng lại là thứ tiếng Hy Lạp hoàn toàn khác so với tiếng Hy Lạp mà cháu đã học. Nên bây giờ cháu phải học.”

Người thợ giày đẩy cái mũ lưỡi trai ra sau gáy, nhíu cái trán rộng của người hay nghĩ ngợi thành những nếp nhăn dày. Chú ấy buông tiếng thở dài nặng nề.

“Hans à,” chú Flaig nói, “chú muốn nói với cháu điều này. Chú đã giữ im lặng, vì việc thi cử của cháu, nhưng bây giờ chú phải nhắc nhở cháu. Vì cháu cần phải biết rằng ông mục sư là một kẻ không tin vào Chúa. Ông ta sẽ lừa bịp cháu bằng cách nói là Kinh Thánh sai và giả dối, và nếu cháu đọc Kinh Thánh Tân Ước với ông ta, thì chính cháu sẽ đánh mất đức tin của cháu mà không biết là do đâu.”

“Nhưng thưa chú, chủ yếu cháu chỉ muốn học tiếng Hy Lạp. Dù thế nào đi nữa cháu cũng phải học môn đó ở chủng viện.”

“Cháu nói thế thì chú cũng chẳng biết nói gì nữa. Nhưng vấn đề ở chỗ là, liệu cháu có được những thầy giáo ngoan đạo và tân tâm dạy Kinh Thánh cho không, hay là được một người thầy không còn tin vào Chúa kính yêu nữa giảng dạy.”

“Vâng, nhưng làm sao mà chú biết được, liệu mục sư có thực sự không tin vào Chúa hay không?”

“Có chứ, Hans, đáng tiếc là chú biết điều đó.”

“Nhưng cháu phải làm gì đấy? Cháu đã hẹn với mục sư là sẽ đến học.”

“Thế thì cháu phải đến, đương nhiên rồi. Nhưng nếu ông ta nói về Kinh Thánh như: nó là tác phẩm do con người tạo ra, nó giả dối và không được thần linh viết ra, thì cháu hãy đến chỗ chú, chú cháu mình sẽ nói về điều đó. Cháu có muốn thế không?”

“Vâng, thưa chú. Nhưng chắc chắn là việc ấy sẽ không tồi tệ như vậy đâu.”

“Rồi cháu xem, cháu hãy nhớ lời chú căn dặn đấy!”

Mục sư chưa về nhà, thế là Hans phải chờ ông ta ở trong phòng làm việc. Trong khi ngắm nghía những gáy sách mạ vàng, cậu nhớ đến những lời nói của chú Flaig. Nói chung, những lời nhận xét như thế về ông mục sư và những giáo sĩ đương thời, cậu cũng vẫn thường xuyên được nghe. Nhưng bây giờ, lần đầu tiên chính cậu bị lôi kéo vào những việc này với sự căng thẳng và tò mò. Những việc này đối với cậu không quan trọng và ghê gớm như đối với chú Flaig, đúng hơn là cậu cảm thấy ở đây cần vận dụng hết khả năng để tìm hiểu những bí ẩn cổ xưa vĩ đại. Trong những năm học trước đây ở trường phổ thông, những câu hỏi về sự hiện diện của Chúa ở khắp mọi nơi, về nơi trú ngụ của các linh hồn, về quỷ sứ và địa ngục đã gợi lên trong cậu những suy nghĩ lớn lao, nhưng tất cả những điều đó đã bị lãng quên trong những năm học cuối cấp chăm chỉ, vất vả, và đức tin vào Thiên Chúa được giáo dục ở nhà trường của cậu chỉ được khơi dậy thành đức tin của chính cậu một cách ngẫu nhiên trong những câu chuyện với chú Flaig. Cậu bất giác mỉm cười khi so sánh người thợ giày với ông mục sư. Hans có thể không hiểu nổi sự cương quyết sắt đá có được trong những năm tháng gian khổ của người thợ giày, ngoài ra chú ấy là một người tuy sáng dạ, nhưng giản dị và cố chấp, bị nhiều người chế nhạo vì sự sùng đạo quá mức của mình. Trong các cuộc hội họp của những người bạn học Kinh Thánh, chú ấy xuất hiện với tư cách là người nhận xét khắt khe, chân tình và một người dẫn giải kỹ càng Kinh Thánh, chú ấy cũng thường đi giảng đạo ở các làng, nhưng chú ấy vẫn chỉ là một người thợ thủ công bình thường và bị hạn chế về nhiều mặt như tất cả những người thợ khác. Ngược lại, ông mục sư không chỉ là một người hùng biện và nhà truyền giáo thông minh, mà còn là một học giả cần mẫn. Hans nhìn những tủ sách của ông ấy với sự kính nể.

Mục sư về nhà chỉ ít phút sau đó, thay chiếc áo khoác đuôi tôm bằng một cái áo khoác mỏng màu đen mặc ở nhà, đưa cho Hans một bài văn tiếng Hy Lạp trong Phúc âm Luca và bảo cậu đọc. Cách học hoàn toàn khác so với việc học tiếng La tinh ở trường. Hai thầy trò chỉ đọc ít câu, chúng được mục sư dịch theo đúng từng chữ, và sau đó mục sư giải thích cho Hans hiểu tinh thần đặc thù của ngôn ngữ này từ những ví dụ đơn giản một cách khéo léo, đầy thuyết phục. Rồi mục sư nói về thời gian, cách thức ra đời của cuốn sách này, và truyền cho cậu một phương pháp hoàn toàn mới về việc học và việc đọc trong thời gian buổi học chỉ kéo dài một tiếng đồng hồ. Hans hình dung ra những bí ẩn, những ý nghĩa gì đang ẩn chứa trong mỗi tiết và mỗi câu của Kinh Thánh, như hàng ngàn nhà khảo cứu, học giả, nhà nghiên cứu từ những thời đại cổ xưa đã cố gắng khám phá những vấn đề đó, trong giờ học này, cậu cảm thấy như là chính mình được thu nạp vào đội ngũ của những người nghiên cứu Kinh Thánh.

Hans được mục sư cho mượn một quyển từ điển cùng với một quyển sách hướng dẫn sử dụng ngữ pháp, thế là cậu tiếp tục học thêm suốt buổi tối ở nhà mình nữa. Giờ đây cậu cảm thấy, con đường dẫn đến việc nghiên cứu Kinh Thánh thực thụ còn phải vượt qua nhiều ngọn núi của công việc học tập và tri thức, và cậu sẵn sàng vượt qua, quyết không bỏ dở giữa chừng. Chú Flaig tạm thời bị lãng quên.

Mấy ngày liền cậu rất bận rộn với môn học mới này. Chiều tối nào cậu cũng đến học ở nhà mục sư, và ngày nào Hans cũng cảm thấy như là vẻ đẹp chân chính của tri thức trở nên thú vị hơn, khó khăn hơn và đáng khao khát hơn. Ngoại trừ sáng sớm đi câu, buổi chiều đi tắm sông, thì cậu ít đi ra khỏi nhà. Nỗi sợ hãi vì kỳ thi đã lắng xuống và niềm vinh quang kỳ thi đem tới lại trỗi dậy, không để cho cậu yên. Đồng thời, cảm giác kỳ lạ ở trong đầu mà cậu rất hay cảm thấy trong mấy tháng gần đây cũng lại bắt đầu trỗi dậy - không phải sự đau nhức, mà là một động lực khát khao chiến thắng khiến nhịp tim tăng nhanh và năng lực được tận dụng tối đa, một sự khao khát tiến về phía trước mãnh liệt, cháy bỏng. Sau đó đương nhiên cậu bị đau đầu, nhưng chừng nào sự hăng hái sôi sục ấy còn tiếp diễn thì việc học tập của câu còn mạnh mẽ tiến về phía trước, vì thế mà cậu đọc một cách dễ dàng những câu khó nhất trong các tác phẩm của Xenophon mà thông thường cậu phải nghiền ngẫm đến mười lăm phút một câu, sau đó gần như cậu không còn cần đến từ điển nữa mà đọc trôi chảy một cách hứng thú qua các trang khá khó với khả năng nhận thức sắc sảo. Thế là một cái tôi kiêu hãnh kết hợp với sự hăng hái học tập và khao khát tri thức đã tăng lên này, làm cho cậu có cảm giác như thể các thầy giáo và những năm học ở trường phổ thông đã nằm lại ở phía sau cậu từ lâu, như thể cậu đã bước đi một con đường riêng, tiến tới đỉnh núi tri thức.

Giờ đây Hans lại cảm thấy điều đó trong giấc ngủ chập chờn không sâu và mơ những giấc mơ lạ lùng, trong trẻo. Trong đêm, khi cậu thức giấc cùng với cơn đau đầu nhẹ và không thể ngủ tiếp thì sự sốt ruột đạt được thành công bao trùm lấy cậu cùng với một niềm kiêu hãnh lớn hơn khi cậu nghĩ đến việc mình đã vượt lên trên tất cả các bạn học và việc các thầy giáo và thầy hiệu trưởng đã nhìn cậu với ánh mắt gần như là coi trọng, thậm chí là khâm phục như thế nào.

Đó là niềm vui thật sự đối với thầy hiệu trưởng, khi đã nuôi dưỡng và chứng kiến hoài bão cao đẹp do thầy khơi dậy ở Hans trở thành hiện thực. Có ai nói là các thầy giáo không có trái tim và là những kẻ tầm thường, nhỏ nhen, cố chấp đâu! Ồ không, khi một thầy giáo chứng kiến tài năng đã được khơi dậy từ lâu nhưng vẫn chưa đơm hoa kết trái của một học sinh bất ngờ nở rộ, chứng kiến một cậu học trò không chơi các trò đấu kiếm gỗ, bắn ná, bắn cung và các trò nghịch dại khác, chứng kiến cậu ta bắt đầu tiến bộ, chứng kiến việc học hành nghiêm túc đã tạo nên một cậu học sinh chăm chỉ, thật thà và gần như khổ hạnh, từ một chú nhóc cục cằn có đôi má phúng phính, chứng kiến khuôn mặt của cậu ta trở nên từng trải và thông minh hơn, chứng kiến cái nhìn của cậu ta trở nên sâu sắc và cương nghị hơn, chứng kiến đôi tay của cậu ta trở nên trắng trẻo và ít nghịch ngợm hơn, thì thầy nở nụ cười mãn nguyện vì sung sướng và tự hào. Bổn phận và nghề nghiệp được nhà nước giao phó của thầy giáo là chế ngự, diệt trừ những bản tích cục cằn và lòng tham trong mỗi học trò, nuôi dưỡng những lý tưởng phù hợp và được nhà nước chấp nhận. Như những người giờ đây là một công dân hạnh phúc hay một công chức mẫn cán, có thể đã trở thành một người cải cách nông nổi mất phương hướng hay là một người mơ mộng vẩn vơ vô tích sự, nếu như từ nhỏ đã không được dạy dỗ ở nhà trường! Có cái gì đó trong con người anh ta, một cái gì đó không kiềm chế được, một cái gì đó phóng túng, một cái gì đó vô văn hóa cần phải bị đập vỡ, một ngọn lửa nguy hiểm cần phải bị vùi dập và dẫm tắt hoàn toàn. Con người ta bẩm sinh đã có cái gì đó không lường trước được, có cái gì đó thủ đoạn, có cái gì đó nguy hiểm. Anh ta là một con sông lớn bắt nguồn từ ngọn núi xa lạ và là một rừng già nguyên sinh với cây cối mọc um tùm không có lối đi. Và như một cánh rừng nguyên sinh, việc đốn hạ, dọn dẹp, sửa sang cần phải thực hiện một cách nghiêm ngặt, thì trường học cũng phải giáo dục, uốn nắn và hạn chế con người tự nhiên một cách nghiêm ngặt để trở thành người tốt; nhiệm vụ của nhà trường là làm cho con người đó trở thành một thành viên có ích của xã hội theo những nguyên tắc được chính quyền thừa nhận và gợi lên những phẩm chất trong con người đó, sau đó sự giáo dục cẩn thận trong môi trường quân đội sẽ hoàn toàn kết thúc sự giáo dục đầy đủ những phẩm chất này.

Cậu học sinh Hans Giebenrath đã tiến bộ một cách thật tuyệt vời! Gần như cậu đã không tự ý bỏ học trốn đi chơi, từ lâu rồi cậu không hề gây mất trật tự trong giờ học, ngay cả trò chơi làm vườn, việc nuôi thỏ và việc đi câu không phải lúc, cậu cũng đã bỏ.

Một buổi chiều, đích thân thầy hiệu trưởng đến nhà Hans chơi. Sau khi chào hỏi xã giao, khen cha của Hans có được một cậu con trai giỏi giang thầy xin phép một cách lịch sự được gặp riêng Hans, thầy bước vào phòng của Hans và thấy cậu đang đọc sách Phúc âm Luca. Thầy niềm nở nói với cậu:

“Chăm học quá, Giebenrath! Nhưng tại sao thầy chẳng thấy mặt mũi em đâu nữa? Ngày nào thầy cũng mong em.”

“Em đã định đến nhà thầy,” Hans nói, “nhưng em còn muốn biếu thầy cá nữa ạ.”

“Cá á? Cá gì vậy?”

“Thưa thầy, một con cá chép hoặc cá gì đó đại loại như thế ạ.”

“Ra vậy. Thế em lại đi câu rồi à?”

“Vâng, mỗi ngày em chỉ đi câu một lúc thôi ạ. Cha em đã cho phép.”

“Hừm. Ra thế. Em thích đi câu lắm à?”

“Thưa thầy, vâng ạ.”

“Tuyệt, rất tuyệt, em xứng đáng được nghỉ hè một cách thật thoải mái. Hình như là bây giờ em ít có hứng thú học thêm phải không?”

“Thưa thầy, tất nhiên là có chứ ạ.”

“Nhưng thầy hoàn toàn không muốn ép buộc em làm những gì mà bản thân em không thích.”

“Tất nhiên là em thích học thêm.”

Thầy hiệu trưởng thở dài, vuốt vuốt chòm râu thưa và ngồi xuống một cái ghế.

“Em thấy đấy, Hans. Kinh nghiệm lâu năm cho thấy những học sinh có một kỳ thi rất thành công thì thường là sau đó có kết quả học tập giảm sút bất ngờ. Khi đến chủng viện em sẽ phải làm quen với nhiều môn học mới. Ở đó luôn có một số học sinh đã học trước trong kỳ nghỉ hè – thường là những học sinh có kết quả thi vào chủng viện kém hơn. Sau đó những học sinh này bất ngờ vượt lên dẫn trước những em đã ngủ quên trên vinh quang trong kỳ nghỉ hè.” Thầy hiệu trưởng lại thở dài.

“Lúc còn học ở trường mình, em luôn dễ dàng là học sinh đứng đầu. Nhưng đến chủng viện, em sẽ thấy những bạn thực sự tài giỏi hoặc học hành rất chăm chỉ không dễ để cho em vượt qua như khi còn học ở trường đâu. Em hiểu điều đó chứ?”

“Thưa thầy, em hiểu ạ.”

“Vậy nên thầy khuyên em nên học trước một ít trong kỳ nghỉ hè này. Tất nhiên là có mức độ thôi! Giờ đây em có quyền và bổn phận phải nghỉ ngơi đầy đủ. Thầy nghĩ em nên học một hoặc hai tiếng trong ngày là đủ. Nếu không học trước, em sẽ dễ dàng đánh mất phương hướng và sau đó em sẽ phải mất nhiều tuần để lấy lại phong độ. Em nghĩ sao?”

“Thưa thầy, em sẵn sàng, nếu thầy không ngại giúp em học thêm ạ.”

“Thế thì tốt. Cùng với môn tiếng Do Thái cổ thì các tác phẩm của Homer sẽ đặc biệt mở ra cho em một thế giới mới. Em sẽ đọc ông ấy với hứng thú nhận thức gấp đôi nếu giờ đây được trang bị một nền tảng kiến thức vững vàng. Ngôn ngữ mà Homer sử dụng, phương ngữ có nguồn gốc từ Hy Lạp cùng với vần điệu của Homer, là một trường hợp rất độc đáo, đặc biệt, đòi hỏi em phải học một cách chăm chỉ và kỹ lưỡng nếu như em muốn thưởng thức một cách thực sự các tác phẩm của nhà thơ này.”

Dĩ nhiên Hans cũng rất sẵn sàng xâm nhập vào thế giới mới đó, và hứa sẽ học hành chăm chỉ. Nhưng chưa hết, thầy hiệu trưởng đằng hắng, niềm nở nói tiếp:

“Phải nói thật là thầy cũng muốn em học thêm môn toán nữa. Đúng là em học toán không tồi, nhưng chắc chắn cho đến nay môn toán không hoàn toàn là sở trường của em. Ở chủng viện, em sẽ phải học Đại số và Hình học, chắc chắn việc học trước một số bài vẫn là hơn.”

“Đúng thế, thưa thầy.”

“Em biết đấy, ở chỗ thầy thì em học vào lúc nào cũng được. Thầy rất lấy làm vinh dự khi được giúp em thành công về mặt nào đó. Nhưng đối với môn toán thì em phải nói ngay với cha, xin thầy giáo dạy toán dạy ngoài giờ cho em. Khoảng ba hoặc bốn tiếng một tuần.”

“Thưa thầy, vâng ạ.”

*

Giờ đây Hans lại hăng say học tập, nếu như hôm nào đi câu hoặc đi dạo một tiếng đồng hồ thì cậu liền vẫn cảm thấy lãng phí thời gian. Giờ đi tắm sông hằng ngày đã được thầy giáo dạy toán tận tình chọn làm giờ dạy thêm cho cậu.

Mặc dù rất chăm chỉ Hans vẫn không thích học Đại số. Thật vất vả khi phải đi đến căn phòng nóng bức của thầy giáo dạy toán vào giữa buổi chiều nóng nực thay vì được đầm mình tắm mát dưới sông thì lại phải thực hiện các phép tính a cộng b và a trừ b trong căn phòng bụi bặm có muỗi bay vo ve, với cái đầu mệt mỏi cùng giọng nói khô khốc. Ngoài ra, căn phòng hơi tù túng và ngột ngạt, dễ làm cho người ta cảm thấy buồn bã, tuyệt vọng trong những ngày xấu trời. Thực ra với Hans, môn toán là một môn học thú vị. Cậu không nằm trong số những học sinh không học được và không hiểu được môn toán, thỉnh thoảng cậu tìm ra những lời giải hay, thực sự thông minh và sau đó cậu có được niềm vui khi học toán. Điều làm cho cậu thích là trong môn toán không có sự mơ hồ và sự mập mờ, không có chuyện lạc đề và mất phương hướng. Cũng vì lý do ấy mà cậu rất thích học môn tiếng La tinh. Vì ngôn ngữ này rõ ràng, đáng tin cậy và hầu như hoàn toàn không chứa đựng sự hoài nghi. Nhưng với môn toán, kể cả khi làm đúng tất cả các kết quả thì cậu cũng không học hỏi thêm được bất kỳ đạo lý gì. Những bài kiểm tra và những giờ học môn toán đối với Hans như là một cuộc đi bộ trên con đường bằng phẳng; cậu luôn học hành tiến bộ, ngày nào cậu cũng hiểu ra điều gì đó mà ngày hôm trước cậu chưa biết, nhưng sẽ chẳng bao giờ lên tới được đỉnh cao, nơi tầm nhìn đột nhiên được mở rộng.

Những giờ học của Hans ở chỗ thầy hiệu trưởng diễn ra sinh động hơn một chút. Dĩ nhiên là ông mục sư vẫn biết cách tạo nên điều gì đó hấp dẫn hơn nữa và tuyệt vời hơn nữa từ thứ tiếng Hy Lạp xa lạ trong Tân Ước so với điều Hans học được từ thứ ngôn ngữ khác lạ của Homer. Nhưng rốt cục thì với ngôn ngữ của Homer, Hans cũng có được những điều ngạc nhiên thú vị và tiếp tục bị lôi cuốn một cách không thể cưỡng lại ngay sau những khó khăn đầu tiên. Cậu thường đứng ngồi không yên vì một câu thơ khó hiểu, bí hiểm, không thể nhanh chóng tìm được lời giải, luôn mang lại cho cậu sự yên ổn, khoái trá khi tra cứu trong từ điển.

Giờ đây cậu có khá nhiều bài tập ở nhà, và nhiều buổi tối cậu lại ngồi học đến tận khuya để mải miết làm bài vở. Nhìn cậu con trai học hành chăm chỉ, ông Giebenrath rất tự hào. Trong cái đầu trì độn của ông luôn tồn tại lờ mờ mong ước của rất nhiều người tầm thường: Con hơn cha là nhà có phúc.

Trong tuần cuối cùng của kỳ nghỉ hè, thầy hiệu trưởng và mục sư lại đột nhiên tỏ ra đặc biệt quan tâm, lo lắng cho Hans. Họ kết thúc việc dạy trước chương trình cho cậu, khuyên cậu nên dành thời gian đi dạo và nhấn mạnh việc cậu bước vào con đường học hành mới với một tinh thần sảng khoái là quan trọng như thế nào.

Hans còn đi câu một vài lần nữa. Cậu vẫn rất đau đầu và bồn chồn ngồi bên bờ sông, giờ đây lòng sông phản chiếu bầu trời màu xanh nhạt chớm thu. Cậu không hiểu được tại sao trước đây mình lại thích nghỉ hè đến như vậy. Bây giờ cậu còn vui hơn, khi kỳ nghỉ hè đã qua đi và cậu sẽ tới học ở chủng viện, nơi bắt đầu việc học hành và một cuộc sống hoàn toàn khác. Vì không để ý đến việc câu cá nên cậu cũng hầu như không câu được cá nữa, nhân một lần cha cậu giễu cợt về việc đó, Hans liền không đi câu nữa, cậu cất dây câu vào tủ tường ở trên tầng sát mái.

Mãi gần đây, cậu mới đột nhiên sực nhớ ra rằng mấy tuần rồi mình không đến cửa hàng đóng giày của chú Flaig. Thậm chí giờ đấy cậu cũng rất miễn cưỡng phải đến chỗ chú ấy. Chiều tối, chú Flaig đang ngồi cạnh cửa sổ phòng khách và bế hai đứa con nhỏ trên hai đùi. Mặc dù cửa sổ đóng, mùi da và mùi xi đánh giày vẫn lọt vào khắp nơi trong nhà. Hans thẹn thùng đặt bàn tay mình vào bàn tay phải to, rắn rỏi của chú Flaig.

“Thế nào, cháu khỏe không?” Chú Flaig hỏi. “Cháu đã học hành chăm chỉ ở chỗ ông mục sư hả?”

“Vâng, thưa chú. Ngày nào cháu cũng học ở đó và đã học được nhiều thứ ạ.”

“Cháu đã học gì vậy?”

“Chủ yếu là tiếng Hy Lạp, nhưng cháu cũng học những thứ khác nữa.”

“Cháu không muốn đến chỗ chú ư?”

“Cháu rất muốn đến, chú Flaig ạ, nhưng cháu chẳng có lúc nào rảnh cả. Hàng ngày cháu phải học ở chỗ mục sư một tiếng, ở chỗ thầy hiệu trưởng hai tiếng và một tuần bốn buổi cháu phải đến chỗ thầy giáo dạy Toán học.”

“Học trong kỳ nghỉ hè ư? Thật vô lý!”

“Cháu không biết là có vô lý hay không. Mục sư và thầy hiệu trưởng đã khuyên cháu nên tranh thủ học trước trong kỳ nghỉ hè. Và việc học đối với cháu đúng là không khó khăn gì.”

“Cũng có thể,” chú Flaig nói và nắm lấy cánh tay của Hans. “Với việc học hành như thế là tốt rồi, nhưng sao cánh tay của cháu khẳng khiu thế này? Khuôn mặt cũng rất hốc hác. Cháu vẫn bị đau đầu sao?”

“Vâng, thỉnh thoảng ạ.”

“Chú thấy việc người ta bắt cháu học nhiều như thế là thật vô lý và còn có hại nữa. Ở lứa tuổi của cháu, phải thường xuyên hoạt động ở ngoài trời và nghỉ ngơi hợp lý. Người ta cho các cháu nghỉ hè để làm gì? Tất nhiên không phải để ngồi ở trong phòng và học trước chương trình. Đúng là cháu chỉ còn da bọc xương!”

Hans cười.

“Điều đó chứng tỏ rằng cháu đã phải học quá nhiều. Nhưng cái gì quá thì đều không tốt. Thế còn việc học Kinh Thánh của cháu ở chỗ ông mục sư đã diễn ra như thế nào? Ông ta đã nói gì với cháu?”

“Mục sư đã nói với cháu nhiều thứ, nhưng chẳng có gì xấu cả. Mục sư hiểu biết rất rộng.”

“Ông ta đã không hề nói về Kinh Thánh một cách bất kính chứ?”

“Không một lần nào ạ.”

“Thế thì tốt. Chú chỉ muốn nói với cháu điều này: thà rằng để cho thân xác bị hành hạ còn hơn là để cho tâm hồn mình bị tổn hại! Sau này cháu sẽ trở thành mục sư, đó là một trách nhiệm cao cả và nặng nề, khi những mục sư hiện giờ nằm xuống thì cần có những người khác để tiếp tục gánh vác trọng trách đó, phần lớn là những người trẻ bọn cháu. Có thể cháu là người xứng đáng, sẽ là người cứu rỗi tâm hồn và là người cha tinh thần của các giáo dân. Từ đáy lòng chú mong muốn và sẽ cầu nguyện cho cháu đạt được điều đó.”

Chú Flaig đứng dậy, hai tay túm chặt lấy vai Hans.

“Tạm biệt cháu nhé, Hans, chú chúc cháu luôn học hành giỏi giang và thành đạt! cầu Chúa phù hộ và che chở cho cháu - Amen.”

Sự trịnh trọng và lời cầu Chúa của chú Flaig làm cho Hans cảm thấy lúng túng và khó xử.

Khi cậu chào tạm biệt mục sư, mục sư đã không hề làm như như thế.

Hai ngày nghỉ hè còn lại của Hans trôi đi nhanh chóng và gấp gáp cùng với việc chuẩn bị hành lý tư trang rồi chia tay mọi người. Một cái hòm đựng chăn màn, quần áo và sách vở đã được gửi đi trước, bây giờ những thứ còn lại được cho vào cái túi du lịch, và vào một buổi sáng mát mẻ Hans cùng cha lên đường đi Maulbronn. Nhưng Hans cảm thấy lạ lùng, bứt rứt khi phải rời khỏi ngôi nhà thân thuộc, rời quê hương đến một nơi xa lạ.

Chương Ba

Chủng viện Cistercian Maulbronn rộng lớn nằm giữa những quả đồi, có rừng và những cái hồ nước nhỏ, yên ả ở phía tây bắc của bang. Những tòa nhà đẹp, cổ kính, rộng rãi, kiên cố và đương nhiên đã được bảo tồn cẩn thận và là một nơi ở tuyệt vời, bởi chúng tráng lệ từ trong ra ngoài, gắn bó một cách mật thiết và hài hòa với vùng yên tĩnh, xung quanh có cảnh quan tươi đẹp trong hàng thế kỷ. Ai muốn vào tu viện thì phải đi qua một cái cổng đẹp hai bên có tường cao tới một quảng trường rộng rãi và rất yên ắng. Qua cổng người ta sẽ nhìn thấy một đài phun nước, những cây cổ thụ trầm mặc, những ngôi nhà cổ bằng đá vững chãi ở hai bên, ở phía trong cùng là mặt tiền nhà thờ chính có một tiền sảnh với lối kiến trúc Baroque mang một vẻ đẹp kiều diễm và đặc biệt không gì sánh được của một đại giáo đường. Bên trên cái mái đồ sộ của nhà thờ có một tháp chuông nhỏ, nhọn, ngộ nghĩnh mà người ta không hiểu làm sao nó có thể mang nổi một quả chuông. Hành lang còn nguyên vẹn của chủng viện, cũng là một công trình đẹp, bao quanh nhà thờ tráng lệ như một báu vật; phòng ăn phía nam với vòm có gân cung giao nhau vững chắc, tuyệt đẹp, cùng với phòng cầu nguyện, phòng tiếp khách, phòng ăn dành cho người thế tục, nơi ở của Tu viện trưởng và hai giáo đường đều liên thông với nhau. Những bức tường, những cánh cổng, những mảnh vườn nhỏ đẹp như tranh vẽ, một cái cối xay và các ngôi nhà có cửa sổ mở ra ngoài bao quanh những công trình kiến trúc đồ sộ, cổ kính một cách hài hòa. Sân trước rộng rãi nằm im lìm, trống không, mơ màng cùng với những bóng cây râm mát. Chỉ sau giờ nghỉ trưa mới có lác đác vài bóng người trên sân đem lại sinh khí cho không gian. Khi đó, một đám đông chủng sinh tràn ra mặt sân rộng từ các lớp học, kèm theo một chút ồn ào, tiếng gọi nhau í ới, tiếng trò chuyện và tiếng cười nói râm ran, họ cũng chơi bóng và sau khoảng một tiếng đồng hồ biến mất một cách nhanh chóng và không để lại dấu vết gì trên sân, họ vào các lớp học phía sau những bức tường. Đứng trên cái sân này nhiều chủng sinh đã nghĩ, nơi đây là dành cho một quãng đời và niềm vui đáng nhớ, nhất định một thứ gì đó tích cực, mang lại hạnh phúc cho họ đang lớn lên tại đấy, những con người trưởng thành và giỏi giang cần phải có những suy nghĩ tích cực và tạo ra những tác phẩm tuyệt vời, vui tươi. Từ lâu rồi, người ta đã để lại chủng viện tráng lệ nằm ở nơi khuất nẻo, ẩn mình phía sau những quả đồi và những cánh rừng này cho những học sinh của Chủng viện Thần học Tin Lành, để phong cảnh thiên nhiên đẹp đẽ và sự yên tĩnh bao bọc những tâm hồn nhạy cảm, trẻ trung. Đồng thời, ở đó các chủng sinh cũng tránh khỏi những ảnh hưởng và phân tâm bởi sự nhộn nhịp của đô thị cùng cuộc sống gia đình, luôn được bảo vệ trước hình ảnh có hại của cuộc sống trần tục. Qua đó góp phần thúc đẩy việc học tiếng Do Thái cổ và tiếng Hy Lạp cùng với những môn học khác trong nhiều năm như là mục đích thực sự của cuộc đời, tạo nên một con người mới, hướng sự khao khát cháy bỏng của những người trẻ vào việc học tập, nghỉ ngơi, giải trí một cách lành mạnh và bổ ích. Ngoài ra cuộc sống ở kí túc xá, sự bắt buộc phải tự chăm sóc bản thân, tình đoàn kết cũng là yếu tố quan trọng trong việc hoàn thiện nhân cách của các chủng sinh. Chủng viện chi trả cho việc sinh sống, học hành của các chủng sinh, qua đó biến chúng thành những đứa trẻ có tư tưởng đặc thù, mà nhờ đó sau này chúng có thể luôn được mọi người nhận ra - một dấu hiệu chính xác và chắc chắn giống như chúng bị đóng dấu sắt nung vào nô lệ thời xưa. Ngoại trừ những học sinh ngỗ ngược, thỉnh thoảng có kẻ bỏ học, thì người ta lúc nào cũng có thể nhận ra chủng sinh miền Schwaben.

Những ai còn mẹ trong khi học ở chủng viện đều luôn nghĩ đến mẹ mình với lòng biết ơn và sự xúc động sâu sắc. Hans Giebenrath không nằm trong số đó và hoàn toàn không có cảm xúc ấy, nhưng cậu vẫn có thể quan sát rất nhiều bà mẹ đến chủng viện thăm con và một ấn tượng đặc biệt về tình mẫu tử.

Hòm xiểng xếp la liệt trong những hành lang rộng mà người ta gọi là phòng ngủ lớn, xung quanh là những cái tủ tường, các chủng sinh được bố mẹ đưa đến đang bận rộn với việc dỡ bỏ đồ đạc và sắp xếp chúng vào chỗ ở mới. Mỗi chủng sinh nhận tủ có đánh số và một giá sách cũng được đánh số do chủng sinh khóa trước chuyển giao ở trong các phòng học tập. Chủng sinh với các vị phụ huynh quỳ dưới đất dỡ bỏ hành lý, thầy phụ trách sốt sắng đi qua đi lại hướng dẫn chủng sinh mới sắp xếp đồ đạc. Quần áo bỏ ra từ ba lô, túi xách được vuốt cho phẳng phiu, những chiếc áo sơ mi được gấp lại, sách vở được xếp lên giá, giày dép được xếp thành hàng ngay ngắn. Những đồ dùng chính của các chủng sinh đều được chuẩn bị như nhau, vì số lượng tối thiểu quần áo và đồ dùng thiết yếu cá nhân các chủng sinh phải mang theo đến chủng viện đều đã được ghi trong giấy báo nhập học. Những chậu rửa mặt bằng sắt tây có khắc tên để dễ dàng nhận ra, được xếp gọn gàng ở trong phòng rửa mặt, bên cạnh chậu rửa là miếng bọt biển, hộp đựng xà phòng và lược. Ngoài ra mỗi chủng sinh còn phải mang đến chủng viện một cái đèn, một chai dầu hỏa và một bộ dao ăn.

Tân chủng sinh đều rất hào hứng và hồi hộp. Những ông bố mỉm cười mãn nguyện, cố giúp con của mình sắp xếp đồ đạc, liên tục nhìn đồng hồ bỏ túi, trong lòng dâng lên một nỗi buồn khi phải xa con, nhưng họ cố giấu nỗi buồn đó đi. Nhưng người chăm chút từng li từng tí cho tân chủng sinh là các bà mẹ. Họ nâng niu trên tay từng chiếc quần, chiếc áo của con mình, vuốt phẳng các nếp gấp, lau thật sạch tủ và cẩn thận xếp quần áo vào để làm sao con mình dễ tìm nhất. Các bà mẹ cũng luôn miệng căn dặn con mình:

“Con phải hết sức giữ gìn những cái áo sơ mi này, chúng có giá ba mark rưỡi đấy nhé. Mỗi tháng một lần, con gửi đồ giặt về cho mẹ bằng tàu hỏa - nếu vội thì gửi qua đường bưu điện. Con chỉ đội cái mũ đen vào những ngày nghỉ học thôi nhé.”

Một người phụ nữ to béo, có khuôn mặt phúc hậu ngồi trên một cái thùng cao vừa dặn con trai mình vừa dạy cậu ta cách đính lại cúc áo một cách khéo léo.

“Nếu con nhớ nhà,” một bà mẹ khác nói, “thì hãy chăm viết thư cho mẹ, đến lễ Giáng sinh cũng không còn lâu nữa.”

Một người phụ nữ xinh đẹp, còn khá trẻ, xem xét cái tủ đã xếp đầy quần áo của con mình và đưa tay lên lật lật chồng quần áo lót, những chiếc áo khoác và những chiếc quần. Sau đó chị đưa tay vuốt vuốt cái má phúng phính ửng đỏ của cậu con trai. Cậu ta xấu hổ, thẹn thùng cười quay đi và đứng đút hai tay vào túi quần để tỏ vẻ mình đã lớn. Hình như phía người mẹ khó chia tay hơn là ở phía cậu ta.

Một vài tân chủng sinh khác thì ngược lại. Các cậu đứng đực ra nhìn những người mẹ của mình sắp xếp đồ đạc và trông có vẻ như các cậu chỉ muốn được quay về nhà cùng với bố mẹ. Tất cả các cậu đều đang sợ phải chia ly; cái cảm giác yêu thương, quyến luyến tăng lên giằng co quyết liệt với sự ngượng ngùng trước mặt mọi người, cùng cảm giác hãnh diện của một trang nam tử ở tuổi mới lớn. Một vài cậu chỉ chực òa khóc đang cố tỏ ra cứng rắn và làm như thể mình chẳng hề hấn gì. Thấy thế các bà mẹ đều mỉm cười.

Ngoài những thứ thiết yếu, hầu như bà mẹ nào cũng để vào hòm của con mình vài thứ đồ ăn thêm như một túi táo, xúc xích hun khói, hộp bánh quy và những thứ tương tự. Rất nhiều tân chủng sinh mang theo giày trượt băng. Một cậu thấp bé trông có vẻ láu cá khiến nhiều người phải chú ý vì cậu có cả một chiếc đùi lợn muối mà cậu cố tình khoe khéo.

Người ta rất dễ dàng phân biệt được trong số những tân chủng sinh cậu nào lần đầu tiên đi học xa nhà và cậu nào trước đây đã học ở các trường nội trú. Nhưng người ta nhận ra một điểm chung là tất cả các cậu đều hồi hộp và căng thẳng.

Ông Giebenrath tỏ ra tháo vát, nhanh nhẹn giúp con trai mình dỡ hành lý. Ông sắp xếp đồ đạc cho con mình xong sớm hơn phần lớn những ông bố, bà mẹ khác, rồi đứng quanh quẩn chẳng biết làm gì một lúc cùng với Hans ở trong hành lang. Khi ông ta nhìn các vị phụ huynh dặn dò, những cậu con trai đang lắng nghe một cách chăm chú ở xung quanh, ông cũng thấy cần phải đưa ra một vài lời khuyên vàng ngọc cho cậu con trai của mình trong lúc này. Ông vắt óc ngẫm nghĩ, đi đi lại lại bên cạnh cậu con trai im lặng, sau đó ông bất ngờ lên tiếng và đọc to mấy câu thành ngữ thông dụng khiến Hans lấy làm lạ và chăm chú lắng nghe, cho đến khi cậu nhìn thấy một mục sư đứng ở cạnh đó tủm tỉm cười thì cậu thấy xấu hổ và kéo cha mình ra chỗ khác.

“Cha nói như vậy không đúng sao, con sẽ làm rạng danh gia đình mình đúng không? Nhớ vâng lời các cha bề trên nhé?”

“Vâng, dĩ nhiên rồi, thưa cha!” Hans trả lời.

Ông Giebenrath im lặng và thở phào nhẹ nhõm. Ông ta bắt đầu cảm thấy buồn khi sắp phải chia tay cậu con trai. Hans cũng cảm thấy khá buồn, lúc thì cậu nhìn qua các cửa sổ xuống sân chủng viện im ắng với ánh mắt tò mò lo âu, danh tiếng lâu đời và sự cô tịch của chủng viện trái ngược hẳn với không khí nhập học ồn ào náo nhiệt ở trên này; lúc thì cậu rụt rè quan sát những người bạn mới đang sắp xếp đồ đạc mà cậu còn chưa quen biết một ai cả. Hình như cậu bạn quê ở Stuttgart mà Hans quen trong Kỳ thi Quốc gia đã không đỗ bất chấp trình độ tiếng La tinh điêu luyện được học ở Gӧppingen, vì Hans không thấy cậu đâu. Hans nhìn bâng qươ những bạn học tương lai của mình. Tuy rằng việc trang bị đồ dùng của tất cả các tân chủng sinh đều giống nhau về chủng loại và số lượng, nhưng người ta vẫn có thể dễ dàng phân biệt những học sinh ở thành phố với những học sinh ở nông thôn, những học sinh con nhà giàu với những học sinh con nhà nghèo. Dĩ nhiên, họa hoằn mới có con nhà giàu trở thành chủng sinh, một phần vì sự kiêu ngạo hoặc vì sự kém hiểu biết của bố mẹ, một phần vì năng lực của con họ có hạn; tuy nhiên nhiều thầy giáo dạy trung học và những người có chức có quyền thế nào cũng gửi con đến chủng viện Maulbronn học, vì bản thân họ thời trẻ đã được học tại đấy. Thành thử người ta chỉ thấy chút ít khác nhau ở cách ăn mặc trong số bốn mươi tân chủng sinh, tuy rằng các cậu còn khác nhau nhiều ở điệu bộ, tiếng nói từng vùng và phong thái. Có những cậu đến từ vùng Rừng Đen với thân hình mảnh khảnh, chân tay lóng ngóng, có những cậu đến từ vùng núi Jura với sức vóc mạnh mẽ, mái tóc màu vàng rơm, mau mồm mau miệng, có những cậu đến từ vùng đồng bằng khéo ăn nói, phong cách thoải mái, vui nhộn, có những cậu là người Stuttgart thanh lịch đi giày mũi nhọn, nói thứ ngôn ngữ cách tân, bóng bẩy của dân thủ phủ. Gần một phần năm những học sinh ưu tú này đeo kính cận. Một cậu ấm người Stuttgart có thân hình mảnh dẻ và trông hơi ẻo lả, đội một cái mũ phớt cứng sành điệu, cử chỉ tao nhã, mà không biết là cái mũ ấy đã làm cho những kẻ bạo gan trong số những tân chủng sinh ngay trong ngày tập trung đầu tiên đã muốn sau này sẽ bắt nạt và tước đoạt. Chắc chắn một người tinh ý hơn có thể nhận ra rằng một số ít những chủng sinh nhút nhát ở đây không phải là sự lựa chọn tồi qua Kỳ thi Quốc gia. Bên cạnh những học sinh có học lực trung bình do kết quả của việc dạy và học một cách máy móc phổ biến ở các trường, người ta thấy không thiếu những học sinh nho nhã lẫn những học sinh có phong thái quật cường, dám mơ ước về một cuộc sống tốt đẹp hơn trong tương lai đằng sau cái trán nhẵn bóng. Có thể cậu này hoặc cậu kia trong số những học sinh miền Schwaben láu cá, bướng bỉnh ấy nằm trong số những học sinh đã có trải nghiệm trong giới thượng lưu, khiến cho những suy nghĩ lúc nào cũng hơi nhàm chán, ương ngạnh của các cậu trở thành bản chất của những thế lực mới, hùng mạnh. Vì miền Schwaben không chỉ cho ra đời những nhà khoa học mà còn có truyền thống về tư duy triết học. Truyền thống này cũng bồi dưỡng nên rất nhiều các nhà tiên tri và ngụy tiên tri. Xứ sở giàu mạnh của Hans đào tạo nhân tài như thế, những truyền thống chính trị tốt đẹp của nó đã có từ lâu đời, ít ra là ở trong các lĩnh vực thần học và triết học vẫn ảnh hưởng sâu rộng đến thế giới. Ngoài ra, người dân ở đây từ xa xưa vẫn còn lưu giữ niềm đam mê với cổ phong và thi ca, nên thỉnh thoảng cũng xuất hiện một vài thi sĩ và nhà văn không tệ.

Nhìn bề ngoài, tại các tòa nhà và trong các hoạt động truyền thống của chủng viện Maulbronn người ta nhận thấy không có gì thể hiện bằng ngôn ngữ miền Schwaben, nói cho đúng hơn còn có nhiều dòng chữ cổ điển mới được dán lên bên cạnh những cái tên bằng tiếng La tinh còn sót lại từ thời còn là tu viện. Phòng ở của chủng sinh được chia theo lớp, có tên là: Forum, Hellas, Athen, Sparta, Akropolis, và việc phòng ở cuối cùng nhỏ nhất có tên là Germania gần như tỏ cho mọi người thấy một sự cố gắng để biến nước Đức ngày nay trở về với phong vị Hy La thuở xưa. Tuy nhiên, điều này cũng chỉ là vỏ ngoài thôi, trong thực tế những cái tên bằng tiếng Do Thái cổ vẫn thích hợp hơn. Thành thử, có những trường hợp tình cờ thật thú vị, như việc phòng Athen không nhận về mình những chủng sinh có tư tưởng khoáng đạt nhất, cởi mở nhất mà vừa mới nhận về một vài chủng sinh chất phác trung thực; hay việc những học sinh được phân vào phòng Sparta không phải là những chiến binh hay những người khắc khổ mà là một vài chủng sinh ham vui phóng đãng học ngoại trú. Hans Giebenrath được phân vào phòng Hellas cùng với chín chủng sinh khác.

Đương nhiên là Hans có cảm giác rất lạ, khi vào buổi tối đầu tiên, cậu bước vào buồng ngủ lạnh lẽo, trống trải cùng với chín người bạn cùng lớp và nằm xuống chiếc giường nhỏ dành cho chủng sinh. Trên trần nhà treo lủng lẳng một chiếc đèn dầu to, các chủng sinh cởi quần áo ngoài, nằm lên giường trong thứ ánh sáng đỏ quạch và 10 giờ 15 phút thầy phụ trách sẽ tắt đèn. Trong buồng ngủ này, giường của người nọ cạnh giường của người kia, ở giữa lại có một chiếc ghế dựa để vắt quần áo, chiếc dây thừng treo thòng xuống ở cột trụ để người ta kéo chuông báo thức vào buổi sáng. Hai hoặc ba cậu trong số các chủng sinh cùng phòng đã biết nhau và khẽ trao đổi vài câu dè dặt, rồi nhanh chóng im lặng; những người khác chưa biết nhau, nằm hơi buồn bã, im lặng trên giường. Đã nghe thấy tiếng thở sâu của vài cậu chìm vào giấc ngủ, vài tiếng sột soạt của tấm chăn bằng vải gai do ai đó cựa mình; những cậu còn thao thức thì nằm im. Nằm mãi mà Hans vẫn chưa ngủ được. Cậu lắng nghe hơi thở của những người bạn nằm gần mình, một lúc sau cậu nghe thấy một thứ âm thanh lạ lùng, ghê rợn từ chiếc giường cách chỗ cậu một giường; ở đó có một cậu đang nằm khóc, kéo chăn trùm kín đầu và tiếng khóc nhỏ thổn thức như vọng lại từ xa khiến Hans thấy kỳ quặc. Bản thân cậu không thấy nhớ nhà, nhưng tiếng khóc vẫn làm cậu nghĩ đến căn buồng nhỏ im lìm trống vắng ở nhà; ngoài ra cậu còn e ngại trước cuộc sống tập thể đầy lạ lẫm và trước nhiều người bạn mới. Bây giờ chưa đến nửa đêm và trong phòng ngủ không còn ai thức. Những cậu thanh niên mới lớn nằm trên giường được kê sát nhau, má áp xuống chiếc gối kẻ sọc, những cậu buồn rầu và những cậu vui vẻ, những cậu mạnh dạn và những cậu nhút nhát, tất cả đều chìm trong giấc ngủ êm đềm. Vầng trăng khuyết bàng bạc đang nhô cao, trên những mái nhà hình chóp cổ kính, bên trên những tháp chuông, trên những chiếc cửa sổ lồi, trên những tháp nhọn, trên những đầu tường hình răng cưa và trên những ban công có lan can hình cung; ánh sáng của nó soi rõ những đường gờ và ngưỡng cửa, chiếu vào những cửa sổ Gothic và những cái cổng kiểu Roman, lấp lánh trong màu vàng nhạt ở đài phun nước lớn của hành lang chủng viện. Vài tia sáng và đốm sáng vàng vàng cũng lọt qua ba chiếc cửa sổ vào buồng ngủ của phòng Hellas, chứng kiến những giấc mơ của các chủng sinh đang ngủ gần giống như những giấc mơ của các thầy tu ngày xưa.

Ngày hôm sau diễn ra lễ đón trọng thể các tân chủng sinh ở nhà nguyện. Các giảng sư mặc áo đuôi tôm tham dự buổi lễ, Đức cha Giám đốc chủng viện đọc một bài diễn văn ngắn, các chủng sinh ngồi thu mình trầm tư trên những chiếc ghế dựa, thỉnh thoảng cố liếc mắt về phía bố mẹ mình đang ngồi ở tận phía sau. Các bà mẹ nghĩ ngợi nhìn và mỉm cười với những cậu con trai, các ông bố ngồi thẳng đơ, theo dõi bài diễn văn của Giám đốc chủng viện, trông nghiêm nghị và cương quyết. Cảm giác tự hào và hãnh diện tràn đầy lồng ngực của họ và không một người nào nghĩ đến việc sau này con mình sẽ kiếm được thật nhiều tiền. Cuối buổi lễ, thay mặt cho toàn thể các tân chủng sinh, một chủng sinh được mời lên phát biểu cảm tưởng, cậu ta bước lên phía trước và được Đức cha Giám đốc chủng viện bắt tay, sau đó cậu ta hứa sẽ suốt đời phụng sự cho chính quyền. Từ giờ tới cuối đời, chỉ cần cư xử đúng đắn, cậu sẽ được nhà nước che chở và cấp dưỡng. Điều này không phải bất kỳ cậu chủng sinh nào hay cha của họ, có thể nghĩ tới được, không có gì là miễn phí cả.

Đối với các tân chủng sinh, giây phút phải chia tay với bố mẹ diễn ra có vẻ nghiêm trang và xúc động hơn nhiều. Một số phụ huynh đi bộ, một số người đi xe ngựa tuyến, một số người vội vã bắt đủ các loại xe cộ khác nhau rời khỏi chủng viện, để nhanh chóng vượt khỏi tầm nhìn của tân chủng sinh, các bà mẹ cầm những chiếc khăn nhỏ tung bay trong làn gió nhẹ tháng Chín vẫy chào tạm biệt con mình một lúc lâu, cuối cùng khi các ông bố bà mẹ cũng đi khuất sau cánh rừng, còn các tân chủng sinh lặng lẽ và trầm tư quay lại chủng viện.

“Như vậy là bố mẹ của các anh đã về rồi,” Đức cha Giám đốc chủng viện nói.

Bây giờ các tân chủng sinh bắt đầu làm quen với nhau, trước tiên là những bạn cùng lớp. Các cậu đổ đầy mực vào lọ, đổ đầy dầu vào đèn, sắp xếp sách vở và cố quen dần với những căn phòng mới. Đồng thời các cậu tò mò nhìn nhau, bắt đầu trò chuyện, hỏi han nhau quê ở đâu, đã học ở trường nào và cùng nhớ về kỳ thi chung khiến họ từng toát mồ hôi. Những nhóm tân chủng sinh ngồi tán gẫu xúm lại quanh những chiếc bàn học riêng rẽ, đây đó vang lên những tiếng cười trong trẻo của các bạn trẻ, đến tối thì những tân chủng sinh cùng phòng đã biết rõ về nhau nhiều hơn những hành khách cùng đi một con tàu ở cuối cuộc hành trình trên biển.

Trong số chín người bạn sống cùng phòng Hellas với Hans thì có bốn cậu con nhà giàu, những cậu còn lại đều thuộc về tầng lớp trung lưu. Trước tiên là Otto Hartner, con của một thầy giáo, người Stuttgart, là người có tài, trầm tĩnh, tự tin và cư xử mẫu mực. Cậu ta cao lớn, ăn mặc diện và khiến cả phòng nể phục qua tính cách cứng rắn, mạnh mẽ của mình.

Sau đó đến Karl Hamel, con của một trưởng làng nhỏ đến từ vùng núi Jura. Để hiểu cậu ấy, người ta cần một khoảng thời gian nhất định, vì cậu đầy mâu thuẫn và hiếm khi thấy vẻ mặt cậu ta không lạnh tanh. Nhưng nếu thoát ra khỏi vẻ lạnh lùng, cậu trở nên hoạt bát và phóng khoáng, nhưng chỉ được một lúc thôi, cậu lại sống khép mình, sau đó người ta không hiểu nổi cậu là người lặng lẽ hay chỉ là một kẻ nham hiểm.

Một người khác thường mặc dù ít phức tạp hơn nhưng cũng khá nổi bật là Hermann Heilner, một người Rừng Đen xuất thân từ gia đình khá giả. Ngay từ hôm nhập học, người ta đã biết rằng cậu ấy có tài làm thơ và là người duy mỹ, ngoài ra còn có tin đồn rằng trong Kỳ thi Quốc gia, cậu ta đã dùng thể thơ sáu chữ để làm bài. Cậu vui nhộn, hoạt bát. Cậu có một cây vĩ cầm tuyệt đẹp, có vẻ như bản tính của cậu nông nổi, nó bao gồm một sự pha trộn giữa sự đa cảm và bồng bột của tuổi trẻ. Tuy nhiên, rõ ràng cậu cũng là người không sâu sắc lắm. Thể xác và tâm hồn cậu phát triển trước tuổi và cậu đã bắt đầu thăm dò những con đường phát triển riêng.

Tuy vậy, cư dân đặc biệt nhất của phòng Hellas là Emil Lucius, một người bé nhỏ, kín đáo, có mái tóc màu vàng nhạt. Cậu là người cần cù chăm chỉ và khô như ngói. Bất chấp vóc người và những nét đặc trưng của cơ thể chưa trưởng thành, cậu không gây cho người khác ấn tượng rằng mình là một thiếu niên, mà cậu luôn tỏ ra mình là người lớn, như thể giờ đây ở cậu không có gì thay đổi nữa. Ngay ở ngày nhập học, trong khi những tân chủng sinh khác buồn chán, tán gẫu và cố quen với môi trường mới, thì cậu ngồi im lặng và trầm tĩnh trước một quyển sách ngữ pháp, dùng hai ngón tay cái bịt tai lại và chăm chú đọc, như thể cố lấy lại những năm tháng cậu đã bỏ lỡ.

Một thời gian sau, người ta dần dần hiểu rõ gã trai kỳ quặc lầm lì này, nhận ra một kẻ keo kiệt, ích kỷ, xảo quyệt trong con người cậu ta dưới một vỏ bọc hoàn hảo cho những tật xấu này, đã mang lại cho cậu một thứ giống như là sự tôn trọng hoặc ít nhất cũng là sự cam chịu. Cậu ta tính toán chi li, nhưng sự ranh mãnh vốn có đã từ từ bộc lộ và gây ngạc nhiên cho mọi người. Điều bộc lộ đầu tiên là mỗi khi ngủ dậy vào sáng sớm, Lucius sẽ là người đầu tiên hoặc là người cuối cùng vào phòng rửa mặt để dùng trộm khăn mặt và nếu có thể cũng dùng trộm cả xà phòng của người khác, để giữ gìn khăn và tiết kiệm xà phòng của mình. Thành ra cậu ta luôn giữ cho chiếc khăn mặt của mình dùng được hai hoặc nhiều tuần. Trong khi đó khăn của những người khác cứ một tuần phải thay mới một lần, và sáng thứ Hai hàng tuần, thầy tổng phụ trách đi đến từng phòng rửa mặt kiểm tra việc thay mới khăn mặt. Vì thế mỗi sáng thứ Hai, Lucius treo một chiếc khăn mới vào chiếc đinh đã được đánh số của mình, nhưng vào giờ nghỉ trưa cậu lại vào phòng rửa mặt lấy nó, gấp lại cẩn thận, cất vào trong hòm, và treo chiếc khăn cũ đã dùng lên đinh. Xà phòng của cậu ta cứng và ít bọt, dùng được cả tháng trời. Nhưng hoàn toàn không vì thế mà Emil Lucius có vẻ ngoài cẩu thả, trái lại trông cậu ta luôn tươm tất; cậu chải và rẽ ngôi mái tóc mỏng, vàng một cách cẩn thận và giữ gìn chăn màn, quần áo rất sạch sẽ.

Hằng ngày cậu ta đi ăn sáng từ phòng rửa mặt. Bữa sáng của các chủng sinh gồm có một ổ bánh mỳ, một miếng đường và một tách cà phê. Phần lớn các chủng sinh cảm thấy ăn như thế là chưa no, vì thường thường các cậu khá đói sau một giấc ngủ dài tám tiếng. Còn Lucius thì bằng lòng, cậu ta dành dụm từng miếng đường của bữa sáng hằng ngày và luôn tìm được người đổi chác chúng, hai miếng để lấy một xu, hoặc hai mươi lăm miếng cho một quyển vở. Hiển nhiên là vào buổi tối, cậu thích học bài nhờ ánh sáng đèn của một bạn khác để tiết kiệm dầu. Tuy nhiên, có lẽ cậu ta không phải là con nhà nghèo, mà xuất thân từ một gia đình khá giả, vì phần lớn con cái của những gia đình nghèo khó thì hiếm khi biết cách quản lí chi tiêu và tiết kiệm, nói cho đúng hơn là luôn cần nhiều thứ hơn là chúng có, và không biết để dành.

Emil Lucius không chỉ tính toán chi li với đồ dùng cá nhân và tài sản hữu hình mà cậu còn cố kiếm lợi trong lĩnh vực tinh thần mỗi khi có thể. Cậu ta rất thực dụng, không bao giờ quên rằng tất cả tài sản tinh thần chỉ có giá trị tương đối, vì thế cậu ta chỉ dành sự chăm chỉ thực sự cho những môn có thể mang lại điểm số trong kỳ thi sau này, và bằng lòng với điểm tổng kết ở những môn còn lại chỉ ở mức trung bình. Lúc nào cậu cũng so sánh những gì mình học và làm với thành tích của những bạn cùng phòng, cậu thích làm người đứng đầu với kiến thức lơ mơ hơn là kiến thức vững vàng mà điểm số chỉ thứ nhì. Cho nên vào buổi tối, người ta nhìn thấy cậu ta lặng lẽ ngồi học trong khi các bạn khác mải mê giết thời gian vào đủ các loại trò chơi và việc đọc sách báo. Sự ồn ào của các bạn hoàn toàn không làm phiền cậu ta, thậm chí thỉnh thoảng cậu còn ném một cái nhìn hài lòng, không ghen tị về phía các bạn. Vì nếu tất cả các bạn khác cũng học thì đương nhiên sự nỗ lực của cậu ta cũng bằng thừa.

Không ai ganh ghét kẻ háo danh với tất cả những sự láu cá và mánh khóe này. Nhưng giống như tất cả những kẻ tự đắc và quá tính toán, cậu ta cũng sớm trở thành kẻ ngu xuẩn. Vì việc học ở chủng viện không phải đóng học phí nên cậu ta nảy ra ý tưởng học thêm cả đàn vĩ cầm, mà không cần biết là muốn học vĩ cầm, người ta phải cần những yếu tố nhất định ví dụ như đã học sơ qua, biết nghe nhạc và có chút tài năng hoặc chí ít là phải đam mê âm nhạc! Nhưng Lucius lại nghĩ người ta có thể học chơi đàn vĩ cầm như học tiếng La tinh hay học Toán. Như cậu đã từng nghe, những kiến thức âm nhạc sẽ được sử dụng trong cuộc sống sau này và khiến người biết chơi nhạc được mọi người yêu quý, hâm mộ. Ngoài ra, hiển nhiên là cậu không mất chi phí gì thêm, vì ngay cả đến đàn dùng để học, chủng viện cũng cho sử dụng miễn phí.

Thầy Haas dạy nhạc rất hãi khi Lucius tìm đến thầy hỏi học đàn vĩ cầm, vì thầy nhận ra cậu qua những giờ tập hát của ca đoàn, tuy rằng cách hát ngang phè của Lucius đã làm cho tất cả các học sinh cùng lớp rất vui nhưng lại khiến thầy tuyệt vọng. Thầy Haas cố khuyên ngăn Lucius đừng học vĩ cầm; tuy nhiên Lucius vẫn không hiểu. Cậu nhã nhặn mỉm cười khiêm tốn, cố nài nỉ được học và nói là mình không cưỡng lại được niềm đam mê âm nhạc. Vì vậy cậu chỉ được trao cho cây đàn tồi nhất trong số những cây đàn dành cho các chủng sinh học đàn vĩ cầm tập luyện, mỗi tuần cậu học đàn hai buổi và mỗi ngày luyện tập nửa tiếng. Nhưng sau lần luyện tập đầu tiên của cậu, các bạn cùng phòng tuyên bố đây là lần đầu và cũng là lần cuối cùng, họ không cho cậu kéo đàn cò cưa ở phòng ở. Từ đó trở đi, Lucius lặng lẽ lủi đi với cây đàn vĩ cầm của mình qua chủng viện, tìm những góc yên ắng để tập đàn, những nơi sau đó sẽ phát ra những âm thanh lạ lùng rin rít, the thé, ư ử và làm cho những người ở gần đấy khiếp sợ. Chàng thi sĩ Heilner nói đó là tiếng phát ra của cây đàn vĩ cầm cũ bị hành hạ, cầu khẩn sự bảo vệ từ tất cả những lỗ mọt của nó một cách tuyệt vọng. Vì Lucius tập mãi mà không tiến bộ nên thầy Haas, người như bị tra tấn khi phải nghe tiếng đàn của cậu, trở nên nóng giận và cáu gắt mỗi khi hướng dẫn cậu ta. Lucius tập đàn ngày một tuyệt vọng hơn, và trên khuôn mặt vốn thường vênh vênh tự đắc đã xuất hiện những nếp nhăn lo âu. Đó là bi kịch thực sự, vì cuối cùng, khi thầy Haas nói là cậu ta hoàn toàn không có khả năng học vĩ cầm và từ chối việc tiếp tục dạy cậu thì Lucius, kẻ mê muội vì việc học đàn, lại quay sang học đàn dương cầm và cũng tự hành hạ mình với việc đó trong suốt mấy tháng trời không có kết quả, cho đến khi cậu ta chán và lặng lẽ thôi học đàn. Nhưng trong những năm sau đó, khi nói chuyện về âm nhạc thì cậu ta tỏ ra gần như là am hiểu và nói rằng trước đây mình đã học cả dương cầm lẫn vĩ cầm và chỉ quên dần những môn nghệ thuật tuyệt vời này vì hoàn cảnh không cho phép.

Thành thử phòng Hellas thường xuyên có khối chuyện vui với những cư dân kì cục của mình, vì ngay cả Heilner, người duy mĩ, cũng diễn nhiều cảnh buồn cười. Karl Hamel là kẻ hay châm chọc và là người quan sát hóm hỉnh. Cậu lớn hơn những chủng sinh khác cùng phòng một tuổi, điều đó mang lại cho cậu một ưu thế nhất định, nhưng cậu không cậy mình lớn tuổi hơn các bạn mà bắt họ phục tùng; tính khí cậu thất thường và cứ khoảng một tuần, khi mà thỉnh thoảng cậu trở nên hung dữ và độc ác, cậu lại muốn thử sức mạnh cơ bắp của mình trong một cuộc ẩu đả.

Hans Giebenrath nhìn Karl Hamel với sự sửng sốt, cậu chỉ cốt sao bình yên tiến lên phía trước trên con đường của riêng mình, với tư cách một người bạn thân, nhưng trầm tĩnh. Hans học hành chăm chỉ, chăm gần bằng Lucius, và nhận được sự tôn trọng của những người bạn cùng phòng, ngoại trừ Heilner, kẻ tự xưng là thiên tài hóm hỉnh, thỉnh thoáng lại nhạo báng cậu như là một kẻ bon chen. Nhìn chung, các chủng sinh ở độ tuổi đang lớn, nhanh chóng hòa đồng với nhau, mặc dù không hiếm khi xảy ra những cuộc cãi lộn ầm ĩ vào buổi tối trong các phòng ngủ. Vì tuy rằng các cậu hăng hái nỗ lực tự cảm thấy mình đã trưởng thành và khẳng định cách xưng hô bằng “anh” còn mới lạ của các giảng sư, qua sự đứng đắn được giáo dục và tư cách tốt, hơn nữa, các cậu nhìn lại ngôi trường tiểu học vừa mới rời khỏi, vừa kiêu ngạo vừa cảm thông, tựa như sinh viên đại học nhìn lại ngôi trường trung học. Nhưng thỉnh thoảng sự trẻ con đích thực vẫn bộc lộ qua dáng điệu gượng gạo và việc cố thể hiện mình là người lớn. Ngoài ra từ phòng ngủ còn phát ra những tiếng đánh đấm nện thụi thình thịch và những tiếng chửi nhau tục tĩu của các chủng sinh.

Đối với người lãnh đạo hoặc thầy giáo của một cơ sở giáo dục như thế cần phải nắm được tâm lý của học sinh, để quan sát, sau tuần đầu tiên chung sống, những cậu học sinh ở tuổi mới lớn hòa nhập với nhau ra sao như trong một hợp chất hóa học, trong đó những đám mây đang bay tụ hợp và những bông tuyết vón lại, rồi lại tách rời và hình thành những hình thù khác, cho đến khi có được một số lượng các hình thù ổn định. Sau khi vượt qua sự bẽn lẽn ban đầu và sau khi tất cả các chủng sinh đều đã làm quen đủ với nhau, thì một làn sóng tìm người hợp với mình bắt đầu, những nhóm bạn được hình thành, những tình bạn và những sự ác cảm được bộc lộ. Hiếm khi những người đồng hương và những bạn học trước đây còn gắn kết với nhau, phần lớn các tân chủng sinh kết thân với những người bạn mới quen, người thành thị với người nông thôn, người miền núi với người đồng bằng, theo một bản năng thầm kín kết giao với nhiều người khác nhau cho thêm bạn. Những tân chủng sinh dè dặt hỏi nhau, nhu cầu tồn tại độc lập song song với ý thức về sự bình đẳng, đồng thời lần đầu tiên trong con người của nhiều cậu xuất hiện sự hình thành của nhân cách ở tuổi mới lớn. Những quá trình rất nhỏ của sự thiện cảm và sự ghen tỵ diễn ra, phát triển thành tình bằng hữu, thành lòng thù hằn ác độc, công khai và kết thúc, còn tùy theo bằng những mối quan hệ thân mật và những cuộc đi chơi cùng nhau, hay là bằng những cuộc đấu vật và đấm nhau dữ dội.

Hans dường như đứng ngoài cuộc. Karl Hamel rất muốn kết bạn với cậu, khi đó cậu đã sợ hãi tránh mặt. Ngay lập tức Hamel kết bạn với một chủng sinh của phòng Sparta; Hans còn lại một mình. Tình cảm trong sáng đã vẽ ra cho cậu một miền đất của tình bạn với những màu sắc tuyệt đẹp ở chân trời và kéo cậu sang đó bằng một xung lực nhẹ nhàng. Nhưng sự nhút nhát đã ngăn cậu lại. Thói quen nép mình trong những năm tháng niên thiếu nghiệt ngã không mẹ đã khiến cậu e sợ thu mình. Ngoài ra còn là sự kiêu ngạo của tuổi mới lớn và cuối cùng là tham vọng đáng ghét. Không như Lucius, cậu thực sự học vì kiến thức, nhưng cũng vì điều này cậu đã cố xa lánh mọi người, điều mà sau này có thể gây ra tai họa cho cậu. Cho nên tuy học hành chăm chỉ, nhưng cậu cũng hâm mộ và ghen tị khi nhìn những chủng sinh khác vui vẻ trong tình bằng hữu. Karl Hamel là người không thích hợp, nhưng nếu như có ai đó đến và quyết tâm cố kéo Hans đi với mình thì cậu cũng sẵn lòng đi theo. Như một cô gái rụt rè, nhút nhát Hans ngồi yên đợi xem liệu có ai đó, một người mạnh mẽ hơn và can đảm hơn, đến kéo cậu đi theo và bắt cậu vui hay không.

Vì bên cạnh những chuyện này là việc phải ra sức học tập, chủ yếu là học tiếng Do Thái cổ, nên thời gian đầu của những chủng sinh năm thứ nhất trôi đi rất nhanh. Nhiều hồ nhỏ và đầm bao quanh Maulbronn phản chiếu bầu trời cuối thu xám xịt, những cây tần bì héo úa, những cây bạch dương, những cây sồi và ánh hoàng hôn. Những cơn gió đầu đông thổi qua những cánh rừng, lúc ào ào lúc vi vu, và đã xuất hiện vài đợt sương muối nhẹ.

Chàng thi sĩ Hermann Heilner đã uổng công cố tìm kiếm một người bạn tri âm tri kỷ, giờ đây hàng ngày mỗi khi rảnh rỗi, đơn độc đi dạo qua những cánh rừng, cậu đặc biệt ưa thích hồ nước trong rừng, một cái đầm u sầu màu nâu, bị lau sậy bao quanh và bị những chiếc lá héo úa phủ kín. Góc rừng buồn bã này lôi cuốn mạnh mẽ Heilner - người hay mơ mộng. Ở đây cậu có thể mơ màng dùng một cành cây mềm tạo nên những vòng tròn loang rộng trên mặt nước phẳng lặng, đọc thi tập của Lenau và nằm giữa bãi cỏ lác mọc thấp suy tư về chủ đề mùa thu của sự chết chóc và sự tan biến trong khi lá thu rơi xào xạc lẫn trong tiếng gió thổi vi vu trên những ngọn cây trơ trụi. Sau đó cậu thường rút ra một cuốn sổ tay nhỏ màu đen từ trong túi áo, viết vào đó những câu thơ bằng bút chì.

Heilner đang làm thơ như thế trong một buổi trưa hửng nắng cuối tháng Mười khi Hans Giebenrath đi bộ một mình bước vào nơi ấy. Cậu nhìn thấy nhà thơ trẻ ngồi trầm tư trên chiếc cầu gỗ bắc qua một cái cống ngăn nước nhỏ, quyển sổ tay để ở trong lòng và miệng ngậm cái bút chì được vót nhọn. Một quyển sách đã được mở ra nằm ở bên cạnh. Hans từ từ tiến đến gần chỗ Heilner.

“Chào cậu, Heilner! Cậu đang làm gì đấy?”

“Đọc Homer. Còn cậu, Giebenrath bé nhỏ?”

“Tớ không tin. Tớ biết cậu đang làm gì rồi.”

“Vậy sao?”

“Dĩ nhiên. Cậu làm thơ.”

“Cậu nghĩ thế sao?”

“Đương nhiên.”

“Cậu ngồi xuống đây đi!”

Giebenrath ngồi xuống tấm ván bên cạnh Heilner, để chân đu đưa trên mặt nước và nhìn những chiếc lá vàng khô rơi ở khắp nơi và lại một chiếc nữa quay quay rơi xuống qua bầu không khí lành lạnh và lặng lẽ chìm xuống mặt nước màu hơi nâu.

“Cảnh vật ở đây thật u buồn”, Hans nói.

“Đúng thế.”

Cả hai cùng nằm xuống một lúc lâu, thành thử hầu như họ chỉ còn nhìn thấy một vài cành cây nhô ra của khung cảnh mùa thu và đồng thời nhìn lên bầu trời xanh nhạt có những đảo mây đang lặng lẽ trôi.

“Cậu hãy nhìn xem, Giebenrath,” Heilner thở dài nói, “nếu người ta chỉ như một đám mây kia!”

“Thì sao?”

“Thì chúng ta sẽ trôi ở trên kia, qua những cánh rừng, những làng mạc, những thành phố, những vùng đất. Cậu chưa hề nhìn thấy một con tàu, đúng không?”

“Chưa. Còn cậu?”

“Tất nhiên là tớ đã nhìn thấy rồi. Nhưng Chúa ơi, đúng là cậu chẳng hiểu gì về những thứ như thế. Nếu như cậu chỉ có thể học, ước muốn và lại học như điên!”

“Nói vậy cậu coi mình là một thằng đần, đúng không?”

“Tớ không nói thế.”

“Còn lâu tớ mới ngu dốt như cậu nghĩ. Nhưng cậu hãy nói tiếp về những con tàu đi!”

Heilner xoay mình, đồng thời gần rơi xuống nước. Bây giờ cậu ta nằm sấp, hai tay chống cằm.

“Tớ đã nhìn thấy những con tàu ở trên sông Rhine,” cậu ta nói tiếp, “trong kỳ nghỉ hè. Một bận, vào ngày Chủ nhật, khi đó người ta chơi nhạc ở trên tàu, ban đêm còn có cả những ngọn đèn lồng nhiều màu. Những ngọn đèn phản chiếu xuống nước, và tớ cùng với mọi người vừa nghe nhạc vừa trôi xuôi dòng. Người ta uống rượu vang vùng sông Rhine, các cô gái thì mặc những chiếc váy màu trắng.”

Hans chăm chú lắng nghe và không nói gì, nhưng cậu đã nhắm mắt lại mường tượng ra con tàu đi trên sông, cùng với ban nhạc đang biểu diễn, với những chiếc đèn màu đỏ và các cô gái mặc váy trắng. Heilner nói tiếp:

“Thế đấy, mọi thứ khác so với bây giờ. Ở chủng viện này có mấy ai trải qua những điều như thế? Chỉ toàn những kẻ nhàm chán và những kẻ hèn nhát! Bọn nó cắm đầu vào học và chẳng biết gì hơn ngoài bằng chữ cái tiếng Do Thái cổ. Cậu cũng chẳng khác khác gì bọn chúng.”

Hans im lặng. Cái cậu Heilner này đúng là một người lạ thường. Một người hay mơ mộng, một thi sĩ. Hans thường xuyên ngạc nhiên về cậu ta. Như mọi người đều biết, Heilner học rất ít, tuy thế cậu ta lại hiểu biết nhiều, biết đưa ra những câu trả lời hay nhưng cũng lại coi thường những kiến thức này.

“Chúng ta cứ đọc Homer mà xem,” cậu ta chế nhạo tiếp, “trường ca Odyssey chẳng khác gì một quyển sách dạy nấu ăn. Hai khổ thơ trong một tiết học, và sau đó hết từ này đến từ khác được lặp đi lặp lại và được phân tích, cho đến khi điều đó trở thành một sự chán ngấy. Nhưng cuối tiết học lần nào giảng sư cũng nói: ‘Các anh thấy đấy, nhà thơ Homer đã sử dụng từ ngữ một cách thật tài tình, qua tiết học này các anh đã khám phá ra điều bí ẩn của công việc sáng tác thi ca!’ Chẳng qua cũng chỉ là một đống hổ lốn những phụ từ và những thì quá khứ của động từ tiếng Hy Lạp cổ khiến người ta đến chết ngạt. Bởi thế tớ chả thích học thơ của Homer tí nào. Hơn nữa cái thứ tiếng Hy Lạp cổ thì liên quan gì đến chúng ta cơ chứ? Nếu một người trong chúng ta muốn một lần thử sống theo kiểu Hy Lạp thì cậu ta sẽ bị tống cổ. Trong khi phòng của chúng ta có tên là Hellas! Thật là mỉa mai! Tại sao nó không có tên là sọt rác hay cũi nô lệ hay mũ đại lễ? Toàn bộ cái thứ tiếng Hy Lạp cổ chỉ là thứ vô giá trị.” Cậu ta phun nước bọt vào không khí.

“Vừa rồi cậu đã làm thơ, đúng không?” Hans hỏi.

“Ừ.”

“Về cái gì?”

“Thì cậu thấy đấy, về cái hồ và về mùa thu.”

“Cho tớ xem nào!”

“Không được, chưa xong.”

“Nhưng khi nào xong thì cậu cho tớ xem chứ?”

“Được, tớ sẽ cho cậu xem.”

Hai người đứng dậy và đi thong thả trở về chủng viện.

“Tại đây cậu đã thấy chủng viện đẹp như thế nào rồi chứ?” Heilner nói khi họ đi ngang qua đài phun nước, “những phòng lớn, những cửa sổ vòm, những hành lang, những phòng ăn, được xây dựng theo lối kiến trúc Gothic và Roman, tất cả đều rất đa dạng, phong phú, đầy thẩm mỹ và rất đẹp. Nhưng vẻ đẹp huyền bí thì dành cho ai? Dành cho các cậu chủng sinh đáng thương cần trở thành mục sư. Được nhà nước quan tâm.”

Cả buổi chiều Hans ngẫm nghĩ về Heilner. Cậu ta là người thế nào nhỉ? Nỗi lo lắng và niềm mong ước của Hans lại hoàn toàn không tồn tại ở con người này. Cậu ta có cách nghĩ riêng, cậu sống vui vẻ hơn và tự do hơn, cậu chịu những nỗi đau lạ lùng và có vẻ như coi thường tất cả những người xung quanh. Cậu hiểu được vẻ đẹp của những cột trụ, những bức tường cổ. Với lối sống khác thường, bí ẩn, phản chiếu tâm hồn mình trong những bài thơ, cậu tạo dựng cho mình cuộc sống riêng sinh động giả tạo từ trí tưởng tượng. Cậu vui nhộn và buông thả, mỗi ngày nói những câu nói bông đùa nhiều hơn số lượng câu bông đùa mà Hans nói trong một năm. Cậu đa cảm và có vẻ như tận hưởng nỗi buồn riêng như một điều xa lạ, khác thường, thú vị.

Buổi tối hôm đó, Heilner còn chứng minh cho cả phòng thấy bản chất phức tạp, lạ thường của cậu. Một cậu cùng phòng, một kẻ khoác lác và giả dối, tên là Otto Wenger, cãi nhau với cậu. Heilner giữ được vẻ điềm tĩnh, hóm hỉnh và thông minh một lát, sau đó cậu ta cho Otto một cái bợp tai, và ngay lập tức cả hai địch thủ nổi khùng, lao vào vật nhau, đấm đá loạn xạ và xô đẩy nhau đi như một con tàu không có bánh lái ở trong phòng Hellas, dồn nhau vào những bức tường, xô đổ những chiếc ghế. Đoạn, cả hai nằm vật xuống nền nhà thở hổn hển, chẳng nói chẳng rằng, miệng nhổ nước bọt phì phì. Trong khi đó những người bạn khác đứng nghệt mặt ra nhìn, né tránh hai kẻ đang xô đẩy nhau, không để những chiếc ghế văng vào chân, giữ lấy những cái bàn học, những cái đèn và đợi trận đánh nhau kết thúc trong sự căng thẳng hả hê. Sau một vài phút Heilner đứng dậy một cách khó khăn, lui ra và đứng yên thở. Mặt mày cậu ta sứt sát, hai mắt đỏ ngầu, cổ áo bị kéo rách toạc và có một lỗ thủng ở đầu gối quần. Địch thủ của cậu lại định lao vào, nhưng cậu đứng khoanh tay và nói một cách kiêu ngạo: “Tao không đánh nhau với mày nữa. Nếu mày muốn thì cứ đánh tao đi!”

Otto Wenger chửi và bỏ đi. Heilner đứng tựa vào bàn học của mình, vặn chiếc đèn đứng to lên, đút hai tay vào túi quần và có vẻ như muốn nhớ lại điều gì đó.

Bất ngờ nước mắt cậu ta rơi lã chã. Điều đó thật khó tin, vì không còn nghi ngờ gì nữa việc khóc được coi là điều nhục nhã nhất của một chủng sinh. Mà cậu hoàn toàn không che giấu điều đó. Cậu không rời khỏi phòng, cậu đứng yên, quay gương mặt đã trở nên tái mét vào ngọn đèn; cậu không lau nước mắt và thậm chí không rút tay ra khỏi túi quần, những người khác đứng quanh cậu, nhìn cậu một cách tò mò và độc ác, cho đến khi Hartner đứng ra trước mặt cậu và nói: “Cậu không xấu hổ à, Heilner?”

Heilner từ từ nhìn quanh mình như một người tỉnh dậy sau một giấc ngủ sâu.

“Tôi phải xấu hổ trước các người ư?” Rồi nói to và đầy khinh miệt: “Không đâu các người ạ.” Cậu ta lau mặt, bực tức mỉm cười, thổi tắt đèn của mình và đi ra khỏi phòng.

Trong khi diễn ra cảnh tượng trên thì Hans Giebenrath ở yên chỗ của mình, chỉ liếc nhìn Heilner một cách ngạc nhiên và sợ hãi. Mười lăm phút sau cậu mới dám đi theo Heilner. Cậu nhìn thấy Heilner ngồi bất động trên một bậu cửa sổ ở trong hành lang tối tăm, giá lạnh và nhìn về phía cuối hành lang. Từ phía sau trông bờ vai cùng cái đầu nhỏ, nhọn của cậu có vẻ đặc biệt nghiêm nghị và rất người lớn. Heilner không cử động khi Hans bước đến và ngồi yên bên cạnh, một lát sau cậu mới hỏi bằng giọng bị khàn mà không quay mặt lại: “Có chuyện gì vậy?”

“Là tớ đấy”, Hans rụt rè nói.

“Cậu muốn gì?”

“Tớ chẳng muốn gì cả.”

“Vậy sao? Thế thì cậu có thể đi ra chỗ khác.” Hans cảm thấy bị tổn thương và định bỏ đi thật. Khi đó Heilner giữ cậu lại.

“Này, gượm đã,” câu ta nói bằng giọng vui vẻ giả tạo, “tớ không có ý đó.”

Giờ đây cả hai nhìn vào mặt nhau, và hình như trong khoảnh khắc này, hai người lần đầu tiên nhìn ngắm nhau một cách nghiêm túc và cố hình dung ra một cuộc đời đặc biệt cùng với những đặc tính và một tâm hồn đặc biệt được phác họa theo cách thức của nó tồn tại đằng sau những nét mặt non nớt, phẳng lì này.

Hermann Heilner từ từ đưa tay ra, nắm lấy vai Hans, kéo cậu lại gần, cho đến khi hai khuôn mặt của hai người rất gần nhau. Sau đó thình lình Hans cảm thấy đôi môi Heilner run rẩy lạ lùng của chạm vào miệng cậu.

Trống ngực Hans đập thình thịch. Việc ở bên nhau này trong hành lang tối tăm và cái hôn bất ngờ này là một thứ gì đó liều lĩnh, mới mẻ, thậm chí là nguy hiểm; cậu chợt thấy việc mình bị rơi vào hoàn cánh thật kinh khủng, vì một cảm giác chắc chắn đã cho cậu biết rằng cái hôn này của Heilner đối với những người khác có vẻ như còn nực cười hơn và nhục nhã hơn nhiều so với việc khóc lóc lúc nãy. Cậu không thể nói gì, nhưng máu dồn lên đầu và muốn chạy đi thật nhanh.

Một người trưởng thành mà nhìn thấy cảnh này thì có thể đã có niềm vui thầm kín, về sự thân mật vụng về dè dặt của một bản tuyên ngôn tình bạn thẹn thùng và về cả hai gương mặt non choẹt nghiêm trang mà đều dễ thương, đầy hứa hẹn, một nửa còn là sự đáng yêu của trẻ con, một nửa đã được qua đi bởi sự bướng bỉnh ngấm ngầm, thú vị của tuổi mới lớn.

*

Dần dần tập thể phòng Hellas cũng hòa thuận với nhau. Các cậu đã biết nhau, mỗi người đều có một sự hình dung, hiểu biết nhất định về từng người trong phòng; và nhiều người đã kết bạn với nhau. Có những đôi bạn cùng nhau học từ mới tiếng Do Thái cổ, có những đôi bạn cùng nhau học vẽ hoặc đi dạo hoặc đọc Schiller. Có những người học giỏi môn tiếng La tinh và những người học không tốt môn toán cùng học bài với những người học không tốt môn tiếng La tinh và học giỏi môn toán, để cùng tận hưởng những thành quả của việc giúp đỡ lẫn nhau trong học tập. Cũng có những tình bạn mà nền móng của nó thiết lập một cách thức khác của hợp đồng và cộng đồng tài sản. Thành thử cậu có thịt giăm bông ngon tìm đến cậu con của người làm vườn đến từ Stammheim, người đã chất đầy những quả táo thơm lừng trong hòm của mình. Một bận, vì khát nước trong khi ăn, cậu có thịt giăm bông xin cậu con người làm vườn một quả táo và mời lại thịt giăm bông. Họ ngồi cùng nhau chia sẻ, để thịt giăm bông mà hết thì ngay lập sẽ được gia đình gửi cho và cũng để cậu có táo có thể dùng dần số táo dự trữ của gia đình mình cho đến tận mùa xuân, và vì thế tạo nên một mối quan hệ bền vững làm cho tình bạn thân thiết được duy trì dài lâu.

Chỉ một số ít vẫn không chơi với ai, trong số đó có Lucius, tình yêu tham lam của cậu ta đối với âm nhạc thủa ấy vẫn còn cuồng nhiệt.

Cũng có những đôi bạn khác hẳn nhau. Hermann Heilner và Hans Giebenrath được xem là đôi khác nhau nhất, một người xốc nổi và một người chín chắn, một nhà thơ và một người cầu tiến. Tuy rằng các bạn trong phòng coi cả hai là những người thông minh và tài giỏi nhất, nhưng Heilner có được danh tiếng được cho là hơi mỉa mai của một nhân tài, trong khi Hans được tiếng thơm là chủng sinh kiểu mẫu. Tuy nhiên, các bạn cùng phòng không công kích họ, vì ai cũng chỉ quan tâm đến tình bạn của riêng mình và dĩ hòa vi quý.

Nhưng những chuyện cá nhân này ít được chủng viện để ý đến. Nói đúng hơn chủng viện là một tập thể lớn, bên cạnh chuyện vui đùa còn có chuyện học nhạc của Lucius, chuyện làm thơ của Heilner cùng với tất cả những chuyện cãi cọ, xích mích và những cuộc đánh nhau lẻ tẻ chỉ xảy ra như những chuyện riêng của các cậu chủng sinh. Tốn thời gian nhất là chuyện học tiếng Do Thái cổ. Thứ ngôn ngữ kì lạ, cổ xưa của Jehova, một cái cây đang sống bị khô héo nhưng vẫn ẩn chứa bên trong sức sống kỳ bí, đầy mấu và khó hiểu trước mắt các cậu chủng sinh năm thứ nhất, khiến họ chú ý đến qua sự phân cành lạ lùng và làm họ ngạc nhiên qua những bông hoa bị phai màu một cách kì quái, đang tỏa hương thơm. Trong các cành, các hốc và các rễ của nó trú ngụ những hồn ma ngàn năm khủng khiếp hoặc đáng yêu: những con rồng to lớn, nhút nhát, những tiên nữ dễ thương, những chiếc đầu người già với khuôn mặt nhăn nheo, nghiêm nghị, lạnh lùng bên cạnh những chú bé kháu khỉnh và những cô gái với đôi mắt trầm tư hay những người đàn bà cãi nhau. Giờ đây điều ở Kinh Thánh của Luther nghe như là trong chiêm bao và từ xa vọng về đã giành được thứ cốt yếu và một sức sống củ kĩ già nua nhưng dẻo dai trường tồn ở trong thứ ngôn ngữ thô mộc, thuần chất ¹². Cho nên có vẻ như chí ít là Heilner, kẻ luôn mồm nguyền rủa bộ ngũ kinh nhưng vẫn tìm thấy nhiều thứ ở trong nó, và từ nó có được nhiều chủng sinh kiên trì trong học tập, những người biết tất cả từ mới và không mắc lỗi đọc nữa.

Bên cạnh đó là Tân Ước, khi nó được thể hiện một cách nhẹ nhàng hơn, sáng sủa hơn, sâu sắc hơn và tuy rằng ngôn ngữ của nó ít cổ hơn, ít sâu kín hơn và ít phong phú hơn, nhưng được viết bằng một tình thần trẻ trung, hăng hái và thậm chí là mơ mộng. Còn trường ca Odyssey, từ những câu thơ rất êm tai, ào ạt tuôn chảy giống như từ một cánh tay trắng nõn, tròn trịa của nữ thủy thần, nhận thức và cảm nhận cuộc sống hạnh phúc tươi đẹp tưởng như đã chấm dứt lại hiện lên, lúc thì rắn chắc và có thể nắm được trong một sự say mê mãnh liệt nào đó được phác họa một cách sâu sắc, lúc thì chỉ là một giấc mơ và dự cảm tốt đẹp xuất phát từ những lời và câu thơ nào đấy.

Ở đây các sử gia Xenophon và Livius mất hút hoặc là chỉ đứng cách xa một cách khiêm nhường và gần như mờ nhạt như những danh nhân ít nổi tiếng hơn.

Hans ngạc nhiên nhận ra một điều, dường như cái nhìn của Heilner với cậu hoàn toàn khác biệt về tất cả mọi thứ. Đối với Heilner thì chẳng có gì là trừu tượng, chẳng có thứ gì mà cậu ta không hình dung ra và không thể tô điểm với những màu sắc tưởng tượng. Ở những môn nào không có hứng thú học thì cậu chỉ học một cách miễn cưỡng. Môn toán như một con nhân sư Sphinx chứa trong mình những câu đố thâm hiểm, cái nhìn lạnh lùng, dữ tợn của nó đốt cháy cậu, và cậu đi vòng ra xa tránh con quái vật.

Tình bạn giữa Heilner và Hans là một mối quan hệ đặc biệt. Nó là một niềm thú vị và ham mê, một sự dễ chịu hay thậm chí là một nguồn câm hứng đối với Heilner, nhưng đối với Hans lúc thì nó là một báu vật được giữ gìn với niềm tự hào, lúc thì nó cũng là một gánh nặng quá nặng nề. Trước đấy, Hans luôn sử dụng những giờ buổi tối vào chuyện học hành. Giờ thì gần như hôm nào Heilner cũng sang chỗ cậu, giằng lấy quyển sách và chiếm dụng thời gian cậu thường dành cho việc học. Cuối cùng, Hans phát sợ trước việc sang chơi hàng tối của người bạn thân và sau đó phải học hăng say và vội vàng gấp đôi để không bỏ sót môn nào. Còn khó chịu hơn nữa là khi Heilner thậm chí bắt đầu châm chọc việc chăm học của cậu.

“Đó là lao động khổ sai,” Heilner nói, “rõ ràng là tự bản thân cậu không thích việc học tập này, mà cậu học chỉ vì sợ các giảng sư hoặc sợ cha cậu. Cậu được gì nếu là người đứng thứ nhất hoặc thứ nhì? Tớ đứng thứ hai mươi nhưng không phải vì thế mà tớ ngu dốt hơn các cậu, những kẻ cầu tiến.”

Hans cũng sợ khi lần đầu tiên nhìn thấy Heilner đối xử với những quyển sách giáo khoa. Một lần Hans đã bỏ quên sách của mình ở giảng đường và mượn quyển Atlas của Heilner, vì cậu muốn chuẩn bị bài cho giờ học Địa lý tới đây. Khi đó cậu sợ hãi thấy rằng Heilner đã vẽ nhăng nhít bằng bút chì lên toàn bộ các trang quyển Atlas. Bờ phía tây của bán đảo Iberian được vẽ nối dài ra thành một hình trông nghiêng kỳ quái, trong đó cái mũi trải dài từ Porto đến Lisbon và vùng đất ở mũi Finisterre được cách điệu hóa thành một thứ đồ trang sức quyến rũ gợn sóng, trong khi mũi Saint Vincent tạo thành cái chóp nhọn hoắt của bộ râu xồm. Hết trang này đến trang khác của quyển Atlas đều bị vẽ nhăng nhít như thế; những tranh biếm họa được vẽ và những câu thơ bông đùa hỗn hào được viết ở mặt sau các tấm bản đồ, và cũng không thiếu các vết mực. Đã thành thói quen, Hans đối xử với những quyển sách của mình như những thánh tích và báu vật thiêng liêng, cậu cảm thấy sự cả gan này của Heilner nửa như là tội xúc phạm thần thánh, nửa như là hành động tuy rằng phạm tội, nhưng lại anh hùng.

Chúng ta có thể nói, dường như Giebenrath tốt bụng chỉ là một món đồ chơi dễ thương đối với Heilner, một thứ giống như là con mèo nhà, và chính Hans thỉnh thoảng cũng cảm thấy điều đó. Nhưng Heilner lại quyến luyến với Hans, vì cậu ta cần Hans. Cậu ta cần phải có ai đó, người mà cậu có thể tin cậy, người lắng nghe cậu, người thán phục cậu. Cậu cần một người im lặng và khao khát lắng nghe khi cậu mạnh bạo nói về chủng viện và cuộc sống. Cậu cũng cần một người an ủi cậu và được phép gối đầu vào lòng người đó khi cậu buồn rầu. Như tất cả những nhà thơ trẻ, cậu thường có những cơn đột phát của một nỗi buồn chán vô cớ, vu vơ, nguyên nhân của nó một phần là bởi sự từ biệt lặng lẽ của tâm hồn trẻ thơ, một phần là bởi sự dồi dào không nơi phát tiết của sức lực, của sự tưởng tượng và của sự ham muốn, một phần là bởi những rung động mơ hồ của tuổi thanh xuân. Sau rốt, cậu ta có một nhu cầu bệnh hoạn là được thương hại và được vuốt ve. Trước đây cậu là một người được mẹ cưng chiều, và giờ đây, chừng nào cậu chưa trưởng thành đối với tình yêu của phụ nữ thì cậu cần một người bạn trai dễ bảo chiều chuộng cậu như là một người an ủi cậu.

Buổi tối, cậu thường sang chỗ Hans với bộ mặt đau khổ, làm gián đoạn việc học tập và rủ Hans đi ra đại sảnh. Họ đi đi lại lại bên nhau trong đại sảnh lạnh lẽo, hoặc trong phòng cầu nguyện cao mờ mờ tối, hoặc chịu lạnh ngồi lên một bậu cửa sổ. Sau đó Heilner đưa ra những lời than vãn đáng thương khác nhau của mình, theo cách thức của những người trẻ tình tự đang đọc Heine, và bị những đám mây của một nỗi buồn hơi trẻ con che lấp, mặc dù không thể hiểu được một cách chính xác nhưng lại gây ấn tượng cho Hans, thậm chí thỉnh thoảng còn khiến cậu buồn lây. Đặc biệt là Heilner, kẻ duy mỹ nhạy cảm, đối mặt với những cơn đột phát trong thời tiết u ám, phần lớn lời than vãn và tiếng rên rỉ đạt tới cực điểm vào những buổi tối, khi mà những đám mây mưa cuối thu làm bầu trời ảm đạm, và lấp ló sau những đám mây u ám là mặt trăng đang vẽ nên quỹ đạo của mình. Sau đó cậu ta chìm đắm trong những tâm trạng của các nhân vật trong sử thi Ossian, đắm chìm trong sự ưu sầu mịt mờ, tan chảy trong những tiếng thở dài ưu thương, trút những lời nói cùng những câu thơ xuống cậu Hans hồn nhiên.

Bị dày vò và đau đớn bởi những cảnh tượng đau khổ này, Hans càng gặp phải nhiều khó khăn hơn trong việc tập trung học tập khi không bị Heilner quấy rầy. Chứng đau đầu cũ tái phát không làm cậu ngạc nhiên; nhưng cậu rất lo lắng bởi ngày càng thường xuyên hơn có những giờ mệt mỏi không học hành gì, và phải tự khích lệ mình chỉ để làm những điều tối cần thiết. Tuy rằng cậu lờ mờ cảm thấy rằng tình bạn với Heilner, một kẻ kỳ quặc, làm cậu kiệt sức và làm vẩn đục một phần nào đó còn trong trắng của con người cậu, nhưng Heilner càng ủ rũ, càng hay khóc thì cậu càng làm Hans thương cậu nhiều hơn, và ý thức làm cho cậu càng thân mật hơn, càng hãnh diện hơn khi là người không thể thiếu được đối với Heilner.

Hơn nữa có lẽ cậu cảm thấy rằng bản chất của sự ưu sầu bệnh hoạn này chỉ là một sự phát tiết của những ham muốn dư thừa, bệnh hoạn và thực ra không thuộc về bản chất của Heilner, người mà cậu thán phục một cách trung thực và thành thật. Khi Heilner đọc các câu thơ của mình hoặc nói về những hình mẫu nhà thơ hoặc thể hiện những màn độc thoại của Schiller, của Shakespeare với sự say mê cùng với cử chỉ và nét mặt, thì đối với Hans trông Heilner như đang phiêu bồng trên bầu trời trong niềm mê say nhiệt thành rồi bay đi trên đôi dép có cánh như một thiên sứ trong tác phẩm của Homer. Trước đó cậu ít biết đến thế giới của các thi sĩ và nó không quan trọng đối với cậu, giờ đây lần đầu tiên cậu cảm nhận một cách tự nhiên sự mãnh liệt giả tạo của những vần điệu, của những thi ánh dễ làm cho lầm lẫn, của những vần thơ mê hoặc, và sự tôn sùng của cậu đối với thế giới mới được mở ra này đã hòa trộn với sự cảm phục dành cho người bạn duy nhất Heilner.

*

Lúc này đã là những ngày tháng Mười một u ám hay có gió mạnh đột ngột mà các cậu chủng sinh chỉ có thể học được ít giờ không cần đến đèn, còn những đêm đen, bão thổi những đám mây cao chót vót cuồn cuộn qua những độ cao tối tăm và gió rít lên từng cơn xung quanh những tòa nhà cổ kính bề thế của chủng viện. Cây cối đã hoàn toàn trụi lá; chỉ những cây sồi to rậm rạp, những ông vua của khu vực có nhiều cây này, là còn rì rào to hơn và buồn bã hơn bằng những chiếc lá héo úa. Heilner hoàn toàn sầu muộn và mới đây lại thích một mình đi tập đàn vĩ cầm ở phòng tập nằm cách xa kí túc xá hoặc cãi cọ với những người bạn cùng phòng thay vì ngồi ở chỗ Hans.

Một buổi tối, khi Heilner đến chỗ phòng tập đàn, cậu ta thấy Lucius - người có nhiều tham vọng, đang mải miết tập đàn ở đó trước một cái giá nhạc. Cậu ta bực tức bỏ đi và trở lại sau nửa tiếng đồng hồ. Lucius vẫn đang tập đàn.

“Mày có thể thôi được rồi đấy,” Heilner nói. “Mày phải hiểu rằng cũng có những người khác muốn luyện đàn nữa chứ. Dù thế nào đi nữa thì việc cò cưa của mày vẫn là một sự tra tấn đối với người khác.”

Lucius không muốn nhượng bộ, Heilner trở nên thô lỗ, và khi Lucius lặng lẽ tiếp tục tập đàn thì Heilner đạp đổ cái giá nhạc của đối phương, vì thế những tờ nhạc bay tứ tung ở trong phòng và cái giá nhạc đập vào mặt Lucius. Cậu ta cúi xuống nhặt các tờ nhạc.

“Tao sẽ mách chuyện này với Giám đốc chủng viện” Lucius nói chắc nịch.

“Mày đi mà nói”, Heilner nổi giận hét lên, “tao cũng sẽ bảo với ông ấy rằng tao đã dạy cho mày một bài học.”

Và ngay lập tức Heilner định lao vào Lucius.

Lucius chạy nhanh ra cửa. Heilner đuổi theo, và thế là diễn ra một cuộc rượt đuổi gay cấn, ồn ào qua các hành lang, qua đại sảnh, chạy lên các cầu thang và các hành lang nhỏ đến tận đầu hồi ở mãi đằng xa của chủng viện, nơi có phòng của Giám đốc chủng viện nằm trong sự im lặng trang nghiêm. Heilner đuổi kịp Lucius ngay trước cửa phòng làm việc của Giám đốc, và khi Lucius vừa gõ cửa và đang đứng ở ngoài cánh cửa đã mở, cậu ta còn bị Heilner đạp cho một cái ngã dúi dụi ngay trước mặt ông Giám đốc mà không kịp đóng cánh cửa ở phía sau mình lại.

Đây là một sự việc chưa từng xảy ra ở phòng làm việc của ông Giám đốc. Sáng hôm sau ông ấy đã có một bài phát biểu gay gắt về sự hư hỏng của thanh niên trước toàn thể chủng sinh. Lucius chăm chú lắng nghe và tỏ ra tán đồng, còn Heilner thì nhận hình thức kỷ luật bị phạt cấm túc.

“Từ nhiều năm nay,” Giám đốc chủng viện quát mắng Heilner, “ở chủng viện này, một sự việc như thế chưa từng xảy ra. Tôi sẽ để ý đến việc trong mười năm nữa anh có còn nhớ đến bài học ngày hôm nay nữa không. Tôi phạt anh Heilner làm gương để các anh nhìn vào.”

Toàn thể chủng sinh sợ sệt nhìn Heilner, kẻ đang tái mặt và quật cường đứng trước họ và không tránh cái nhìn của Giám đốc chủng viện. Trong thâm tâm, nhiều chủng sinh thán phục cậu ta, mặc dù vậy cuối buổi học, cậu ta ở lại lớp một mình, trong khi cả lớp ồn ào đi về kí túc xá, xa lánh cậu như một người mắc bệnh hủi. Cần phải có lòng dũng cảm để đứng về phía cậu lúc này.

Ngay cả Hans cũng không đứng về phía Heilner. Đó vốn là trách nhiệm của cậu, có lẽ cậu cảm thấy thế và cậu đau đớn vì sự hèn yếu của mình. Cậu ẩn vào trong một cái hốc cửa sổ một cách ngượng ngùng, buồn bã và không dám ngước nhìn lên. Thâm tâm thôi thúc cậu đi đến chỗ Heilner, và cậu rất muốn có thể làm việc đó một cách lén lút. Nhưng một chủng sinh bị phạt cấm túc ở chủng viện một thời gian dài cũng gần như là bị bêu xấu. Ai nấy đều biết rằng từ nay trở đi, Heilner sẽ bị theo dõi đặc biệt và rằng sẽ rất phiền toái, sẽ bị mang tiếng xấu nếu chơi với cậu ta. Kỷ luật nặng và nghiêm khắc đi đôi với những lợi ích mà nhà nước dành cho các chủng sinh, điều đó đã được nhắc đến trong bài phát biểu của ông Giám đốc trong lễ nhập học. Hans cũng biết điều đó. Cậu đã chịu thua trong cuộc đấu tranh giữa trách nhiệm với bạn bè và chí tiến thủ. Giờ đây lý tưởng của cậu chỉ là học thật giỏi, tham gia những kỳ thi danh giá và không phải là kẻ mơ mộng hay nguy hiểm. Thành thử cậu hèn nhát ngồi yên trong hốc cửa sổ. Cậu vẫn có thể ló ra và can đảm, nhưng từng khoảnh khắc lần lượt trôi qua, điều đó trở nên ngày một khó hơn, và loáng một cái sự bất động của cậu đã biến thành sự phản bội.

Heilner nhận thấy rõ ràng điều đó. Cậu thanh niên mới lớn dễ nổi cáu cảm thấy mọi người tránh mặt mình và cậu hiểu điều đó, nhưng cậu đã tin tưởng Hans. Bên cạnh nỗi đau với sự phẫn uất, cậu còn cảm thấy những đau khổ trống vắng hiện tại thực trống rỗng và nực cười. Cậu đứng yên bên cạnh Giebenrath một lát. Trông cậu tái mét, kiêu ngạo rồi cậu nói nhỏ: “Giebenrath, mày là một kẻ hèn nhát đê tiện. Thật kinh tởm!” Nói xong cậu bỏ đi, miệng khe khẽ huýt sáo và hai tay đút trong túi quần.

Cũng may là những ý nghĩ và những việc khác đã tiêu tốn thì giờ của các chủng sinh. Ít ngày sau biến cố ấy, bất ngờ tuyết rơi dày, sau đó là mùa đông rét buốt, quang mây, người ta có thể chơi trò ném tuyết và trượt băng, giờ đây tất cả mọi người cũng đều nhận thấy lễ Giáng sinh và kỳ nghỉ đã đến rất gần, họ cùng nhau bàn tán về chuyện ấy. Heilner ít bị để ý hơn. Cậu ta ngẩng cao đầu lặng lẽ và quật cường, đi đi lại lại với bộ mặt kiêu ngạo, không nói chuyện với ai và thường viết những câu thơ vào một quyển sổ được bọc bằng vải có dòng chữ đề ở bìa “Các bài thánh ca của tu sĩ”.

Trên các cây sồi, cây trăn, cây dẻ gai, cây liễu có sương muối và tuyết đã đóng băng với những hình thù dễ thương, kỳ lạ. Trong cái lạnh cắt da cắt thịt, lớp băng trong suốt trên mặt các ao hồ kêu lên răng rắc. Sân chủng viện trông như một khu vườn bằng đã cẩm thạch im lìm. Một sự hồi hộp vui sướng tưng bừng như ngày hội lan khắp các phòng, và thậm chí nỗi mừng vui vì lễ Giáng sinh đang đến gần còn mang lại cho cả hai giảng sư tuyệt vời, đáng tôn quý một ánh hào quang nhỏ của lòng độ lượng và sự phấn khởi hồ hởi. Trong số các giảng sư và các chủng sinh, không có ai thờ ơ với lễ Giáng sinh, ngay cả Heilner cũng bắt đầu trông có vẻ ít trầm uất và ít thiểu não hơn, còn Lucius thì cân nhắc xem cậu ta nên mang về nhà những quyển sách nào và đôi giày nào trong kỳ nghỉ lễ. Các lá thư gia đình được gửi đến cho các chủng sinh đều ngập tràn những điều tốt đẹp: cha mẹ hỏi con mình về món quà yêu thích, kể chuyện về ngày nướng bánh, nói về những điều ngạc nhiên sắp tới và về nỗi vui mừng của việc đoàn viên.

Trước chuyến đi về nhà nghỉ lễ Giáng sinh, các chủng sinh trong chủng viện và đặc biệt là phòng Hellas còn trải qua một câu chuyện vui. Chủng viện đã quyết định mời các giảng sư đến dự buổi lễ mừng Giáng sinh được tổ chức vào buổi tối diễn ra tại phòng Hellas là phòng rộng nhất. Một bài diễn văn, hai tiết mục ngâm thơ, một tiết mục độc tấu sáo và một tiết mục song tấu đàn vĩ cầm đã được chuẩn bị. Nhưng bây giờ nhất định là còn cần đến một tiết mục hài hước cho chương trình. Mọi người bàn bạc và dàn xếp, đề xuất và bác bỏ các đề nghị, mà không thống nhất được. Khi đó Karl Hamel nói xen vào, thực ra tiết mục vui nhộn nhất là tiết mục độc tấu đàn vĩ cầm của Emil Lucius. Điều đó được thông qua. Qua những lời yêu cầu, hứa hẹn và cả dọa dẫm, mọi người cũng ép được Lucius đồng ý tham gia biểu diễn. Và bây giờ tiết mục độc tấu đàn vĩ cầm của Lucius trong chương trình văn nghệ đã được gửi tới các giảng sư cùng với một chiếc giấy mời trang trọng như là một tiết mục đặc biệt được viết: “Silent Night, soạn cho đàn vĩ cầm, do ngôi sao của phòng Emil Lucius biểu diễn.” Danh hiệu “ngôi sao” là dành cho sự luyện tập chăm chỉ của cậu ở phòng tập đàn nằm cách xa kí túc xá.

Ông Giám đốc chủng viện, các giáo sư, các giảng sư, thầy giáo dạy nhạc và thầy tổng phụ trách đã được mời và xuất hiện tại buổi lễ. Thầy giáo dạy nhạc toát mồ hôi trán khi Lucius xuất hiện trong chiếc áo khoác đuôi tôm màu đen được Hartner cho mượn, đầu tóc bóng mượt, quần áo là thẳng tắp và với nụ cười e thẹn, gượng gạo. Ngay khi cậu ta cúi chào đã làm cho mọi người phải bật cười. Dưới những ngón tay của cậu từ bài hát Silent Night đã trở thành tiếng rên rỉ nỉ non và một bài ca than thở, đau buồn của sự khổ đau; cậu bắt đầu hai lần, xé nát và băm vằm bản nhạc, cậu đánh nhịp bằng chân và chơi đàn như những người thợ xẻ gỗ.

Ông Giám đốc chủng viện vui vẻ gật đầu với thầy giáo dạy nhạc, người đã tái mét mặt vì tức giận.

Khi Lucius chơi lại bản nhạc lần thứ ba, lần này cậu ngừng giữa chừng, buông cây đàn xuống, xin lỗi và nói với khán giả: “Tôi không chơi được, nhưng tôi cũng mới chỉ chơi đàn vĩ cầm từ mùa thu năm ngoái.”

“Thế là tốt rồi, Lucius,” ông Giám đốc chủng viện nói. “Chúng tôi cám ơn em về sự nỗ lực của em. Em hãy tiếp tục chăm chỉ học đàn. Per aspera ad astra!” ¹³

Ngay từ 3 giờ sáng ngày 24 tháng Mười hai, tất cả các phòng ngủ của kí túc xá đã trở nên ồn ào. Trên kính các cửa sổ băng giá đóng dày, nước sinh hoạt cũng bị đóng băng. Một cơn gió mỏng manh, lạnh buốt thấu xương thổi qua sân chủng viện, nhưng không ai để ý đến điều đó. Trong phòng ăn, những bình cà phê lớn tỏa khói, và chỉ một lúc nữa thôi, các chủng sinh mặc áo măng tô kín mít cùng quàng khăn sẽ đi khỏi đây thành từng nhóm, vượt qua cánh đồng bị tuyết phủ trắng xóa lờ mờ, qua khu rừng im lìm để đến nhà ga xe lửa. Tất cả mọi người đều tán gẫu, pha trò, cười nói ồn ào và ngoài ra trong lòng ai cũng tràn ngập những mong ước thầm kín, những niềm vui và những sự chờ đợi. Họ biết bố mẹ, các anh chị em đang đợi họ trong những căn phòng ấm áp được trang hoàng đẹp đẽ để đón lễ Giáng sinh trên khắp mọi miền đất nước, trong các thành phố, các làng mạc và ở các trang trại biệt lập. Phần lớn trong số họ, đây là lễ Giáng sinh đầu tiên họ về nghỉ từ nơi xa, và phần lớn mọi người đều biết rằng gia đình đang mong chờ mình với tình thương và niềm tự hào.

Tại ga xe lửa nhỏ, ở giữa khu rừng bị tuyết phủ, các chủng sinh đợi tàu trong cái lạnh cắt da cắt thịt, chưa bao giờ họ cùng nhau đồng lòng, hòa thuận và vui vẻ như vậy. Chỉ có Heilner đứng tách ra và im lặng, khi tàu đến, cậu ta đợi cho các bạn lên tàu hết và sau đó đi một mình sang toa khác. Khi chuyển tàu ở nhà ga tiếp theo, Hans còn nhìn thấy cậu ta một lần nữa, tuy nhiên cái cảm giác thoáng qua của sự xấu hổ và hối hận lại nhang chóng chìm xuống trong sự hồi hộp và niềm vui của chuyến đi về nhà.

Ở nhà Hans thấy cha mình mỉm cười, hài lòng và một cái bàn xếp đầy quà tặng đang đợi cậu. Đương nhiên là trong gia đình Hans không có một lễ Giáng sinh thực thụ. Vì thiếu tiếng hát và niềm hân hoan của ngày lễ, thiếu một người mẹ, thiếu một cây thông Noel. Ông Giebenrath không hiểu nghệ thuật và không biết cách tổ chức các ngày lễ gia đình. Nhưng ông đang tự hào về cậu con trai của mình và lần này thì ông đã không dè sẻn trong việc mua quà tặng. Còn Hans thì không quen với việc đón lễ Giáng sinh khác đi, cậu thấy chẳng thiếu thứ gì.

Mọi người thấy Hans không được khỏe, quá gầy và quá xanh xao, họ hỏi cậu rằng liệu có phải ở chủng viện người ta cho ăn ít hay không. Cậu một mực nói không và cam đoan là mình khỏe, chỉ có điều cậu thường bị đau đầu. Ông mục sư, người cũng từng bị đau đầu trong những năm trẻ tuổi và sau này vẫn thấy khỏe mạnh bình thường, an ủi cậu về chuyện này. Dòng sông hoàn toàn bị đóng băng và trong những ngày nghỉ lễ Giáng sinh đầy người ra đó trượt băng. Gần như cả ngày Hans ở ngoài sông, cậu mặc quần áo mới, đầu đội mũ chủng sinh màu xanh lá cây, những bạn cùng học với cậu ngày trước càng ganh tị với cậu hơn về việc cậu được đi học ở chủng viện.

Chương Bốn

Theo kinh nghiệm thì mỗi khóa chủng sinh thường sẽ có một hoặc nhiều chủng sinh phải bỏ học giữa chừng trong quá trình bốn năm học ở chủng viện. Đôi khi có một chủng sinh chết và được an táng có thánh ca hoặc được bạn bè hộ tống thi thể về quê. Thỉnh thoảng có chủng sinh tự ý bỏ học hoặc bị đuổi học vì những tội lỗi đặc biệt. Thỉnh thoảng, nhưng hãn hữu và chỉ ở khóa trên, cũng có khi xảy ra chuyện một chủng sinh nào đó nghĩ quẩn vì những nỗi buồn ở tuổi thanh niên, tìm tới lối thoát ngắn ngủi, đen tối qua một phát súng hoặc qua việc nhảy xuống hồ.

Khóa của Hans Giebenrath cũng mất đi một vài người bạn, và điều đó xảy ra với một sự ngẫu nhiên lạ lùng là tất cả những người này đều thuộc về phòng Hellas.

Trong số những chủng sinh cùng phòng có một cậu thấp bé tóc vàng khiêm tốn tên là Hindinger, được gọi với biệt danh Hindu, là con trai của một thợ may sống ở đâu đó trong cộng đồng người Do Thái tại Allgaeu.

Cậu ấy là người ít nói và chỉ gây chú ý một chút qua sự ra đi của mình, nhưng ngay cả khi đó cậu cũng mờ nhạt. Là người ngồi cùng bàn với Lucius keo kiệt, cậu có quan hệ qua lại với Lucius hơi nhiều hơn so với những bạn khác, nhưng nếu không thì cậu không có bạn. Chỉ khi không còn cậu nữa, các bạn trong phòng Hellas mới nhận ra rằng họ đã rất mến cậu như là một người bạn tốt bụng, dễ tính và như là một điểm lặng trong cuộc sống thường ồn ào của phòng.

Vào một ngày trong tháng Giêng, cậu nhập bọn với những người trượt băng đi ra khu Rossweiher. Không có giày trượt băng, nên cậu không trượt mà chỉ muốn một lần xem mọi người trượt băng. Tuy nhiên, cậu sớm bị lạnh cóng, và cậu dậm bước tới lui quanh bờ để làm ấm cơ thể. Sau đó cậu bắt đầu chạy, cậu chạy một quãng xa qua cánh đồng và sa vào một cái hồ nhỏ khác chỉ đóng một lớp băng mỏng trên mặt vì có nguồn nước ấm hơn và mạnh hơn chảy vào. Cậu bước xuyên qua những bụi lau. Tuy rất thấp bé nhẹ cân, cậu vẫn làm vỡ lớp băng trên mặt hồ gần bờ, cậu vùng vẫy, kêu lên mấy tiếng và sau đó chìm mất dạng xuống làn nước lạnh giá đen ngòm. Mãi đến khi giờ học buổi chiều bắt đầu vào lúc 2 giờ, người ta mới nhận ra sự vắng mặt của cậu ấy.

“Hindinger đâu?” Giảng sư hỏi. Không ai trả lời.

“Các anh kiểm tra trong phòng Hellas xem!” Nhưng ở đó không có dấu vết của cậu ấy.

“Hindinger sẽ đến muộn. Chúng ta bắt đầu giờ học thôi, không đợi cậu ta nữa. Chúng ta đang ở trang bảy mươi tư, khổ thơ thứ bảy. Nhưng tôi yêu cầu, từ nay trở đi không có ai đi học muộn như thế này nữa. Các anh cần phải đến lớp đúng giờ!”

Khi chuông đồng hồ điểm 3 giờ và vẫn không thấy Hindinger đến lớp thì giảng sư thấy lo và báo lên Giám đốc chủng viện. Ngay lập tức, đích thân ông có mặt ở phòng học, đặt nhiều câu hỏi với các chủng sinh rồi sau đó cử mười chủng sinh đi cùng với thầy phụ trách và một giảng sư đi tìm Hindinger. Những chủng sinh ở lại lớp phải viết một bài chính tả tiếng Do Thái cổ.

Vào lúc 4 giờ, giảng sư bước vào phòng học mà không gõ cửa và nói nhỏ với thầy phụ trách.

“Cả lớp nghe tôi nói đây!” Thầy phụ trách nói, các chủng sinh thì ngồi bất động trên ghế và nhìn thầy phụ trách với ánh mắt đầy hy vọng.

“Hindinger, chủng sinh của lớp ta,” thầy phụ trách nói tiếp nhỏ hơn, “hình như đã bị chết đuối trong một cái hồ. Bây giờ cả lớp phải giúp chúng tôi đi tìm cậu ấy. Thầy Meyer sẽ dẫn các anh đi, các anh phải làm theo hướng dẫn của thầy ấy và không được tự ý làm bất cứ điều gì.”

Các chủng sinh sợ hãi, vừa bàn tán vừa kéo nhau đi tìm Hindinger, thầy Meyer dẫn đầu. Từ thành phố, một vài người đàn ông cũng vội vàng đi tìm Hindinger với những dây thừng, những thanh gỗ mỏng và những cái sào. Trời lạnh cắt da cắt thịt, mà mặt trời đã bắt đầu xuống núi.

Cuối cùng, khi cơ thể nhỏ bé cứng đờ của Hindinger được tìm thấy, được đặt lên một cái cáng và phủ bằng chiếc chiếu cói bám đầy tuyết thì trời đã nhá nhem tối. Những chủng sinh sợ hãi đứng xung quanh như những kẻ nhút nhát, chằm chằm nhìn xác chết, xoa xoa tay vào nhau cho bớt lạnh. Chỉ khi người bạn bị chết đuối được khiêng đi trước mặt và mọi người im lặng đi theo cậu ấy qua những cánh đồng tuyết trắng, thì bất thình lình những tâm hồn lo âu của họ bị một nỗi khiếp sợ đè nặng và nhận ra cái chết khủng khiếp như những con hoẵng nhận ra kẻ thù.

Trong nhóm nhỏ những chủng sinh buồn rầu, đang bị lạnh cóng, tình cờ Hans Giebenrath đi bên cạnh người bạn cũ của cậu là Heilner. Cả hai cùng nhận ra rằng họ đang đi bên nhau, khi họ bước qua những chỗ mấp mô của cánh đồng. Có lẽ là diện mạo của cái chết đang xâm chiếm Hans và trong giây lát cậu nhận ra sự nhỏ nhen của mọi sự ích kỉ, chắc chắn cậu cảm thấy một nỗi đau sâu thẳm không giải thích được và vô tình nắm lấy bàn tay của Heilner, khi cậu bất ngờ nhìn rất gần khuôn mặt trắng nhợt của cậu ta. Heilner tức giận rút bàn tay của mình ra khỏi tay của Hans và hằm hằm quay mặt nhìn đi, ngay lập tức đi ra chỗ khác và biến mất vào những hàng người đi sau cùng.

Khi đó trái tim Hans, một chủng sinh mẫu mực, liền đập trong đau đớn, hổ thẹn, cậu không thể ngăn nổi nước mắt rơi lã chã xuống đôi má xanh xao của mình trong khi cậu tiếp tục thất thểu bước đi trên trên cánh đồng buốt giá. Cậu hiểu rằng có những tội lỗi và thiếu sót người ta không thể quên và không còn cơ hội hối hận, đối với cậu có vẻ như là người nằm trên cáng đang được khiêng đi ở đằng trước không phải là Hindinger mà là cậu bạn Heilner, và cậu ta đang mang theo nỗi đau, sự tức giận về sự không trung thành của Hans sang tận thế giới bên kia, nơi người ta không quan tâm đến văn bằng, kỳ thi hay thành tích học tập, mà chỉ quan tâm đến sự trong sạch hay vấy bẩn của lương tâm.

Bấy giờ, mọi người đã đi ra đến đường quốc lộ rồi nhanh chóng đi về chủng viện, nơi tất cả các giảng sư cùng người lãnh đạo cao nhất là ông Giám đốc chủng viện đang đợi cậu chúng sinh xấu số Hindinger, người mà khi còn sống có nằm mơ cũng không có được một vinh dự như vậy. Các giảng sư luôn nhìn một chủng sinh bị chết với con mắt hoàn toàn khác so với một chủng sinh đang sống, mỗi khoảnh khắc trôi qua, họ mới nhận thấy tuổi thanh xuân ra đi không bao giờ trở lại. Sai lầm mà họ đã thường xuyên mắc phải.

Ngay cả vào buổi tối và suốt cả ngày hôm sau, sự hiện diện của cái xác chết nhỏ bé có tác dụng như một phép thuật ngăn cản, kìm hãm và triệt tiêu tất cả những hành động với lời nói, vì thế trong khoảng thời gian ngắn này việc cãi cọ, sự tức giận, tiếng ồn ào và tiếng cười ẩn mình như những nữ thủy thần biến mất khỏi mặt nước trong giây lát, khiến cho dòng sông tĩnh lặng như mặt hồ. Nếu hai người nói chuyện với nhau về Hindinger thì họ luôn gọi tên thật của cậu ấy, vì họ cảm thấy có vẻ như cái biệt danh Hindu không xứng đáng đối với người quá cố. Và cậu Hindu ít nói thường biến mất trong đám đông một cách lặng lẽ tự nguyện, giờ đây được nhắc đến ở mọi nơi trong chủng viện bằng họ tên và cái chết của mình.

Vào ngày thứ hai sau khi Hindinger mất, cha cậu đến chủng viện, ở lại một mình vài tiếng đồng hồ trong căn phòng nhỏ, nơi quàn con trai mình, sau đó ông được Giám đốc chủng viện mời uống trà và ngủ trọ ở khách sạn Con Hươu.

Tiếp theo là lễ tang của Hindinger. Quan tài được đặt ở kí túc xá, cha của Hindinger có mặt trong lễ tang và chứng kiến tất cả. Ông ấy là một hình mẫu thợ may thực thụ, người gầy đến trơ xương, mặc một cái áo lễ phục màu đen hơi xanh và một chiếc quần ống bó, trên tay cầm một cái mũ lễ hội cũ kĩ. Khuôn mặt nhỏ, mỏng của ông trông có vẻ khổ sở, buồn rầu và yếu ớt, như ngọn nến nhỏ trước gió, ông luôn tỏ ra bối rối và kính trọng trước Giám đốc chủng viện và những giảng sư.

Trong giây phút cuối cùng, trước khi di quan, người đàn ông bé nhỏ buồn rầu, cha của Hindinger, bước ra phía trước một lần nữa và sờ vào nắp quan tài bằng một cử chỉ lúng túng, rụt rè và âu yếm. Sau đó ông đứng ngây như tượng, cố ngăn nước mắt trào ra, và đứng giữa căn phòng rộng, im lặng như một cái cây nhỏ khô héo trong mùa đông, lẻ loi, tuyệt vọng và bị bỏ rơi, trông ông rất đau buồn. Vị mục sư nắm tay ông và ở cạnh ông, rồi ông đội cái mũ hình trụ có vành uốn cong lên đầu và là người dẫn đầu đi theo chiếc quan tài, xuống cầu thang, qua sân chủng viện, qua cánh cổng cổ kính và qua bãi đất trống về phía bức tường thấp của nghĩa trang. Trong khi các chủng sinh hát một bài thánh ca cạnh mộ của Hindinger thì phần lớn trong số họ không nhìn vào bàn tay đánh nhịp của thầy giáo dạy nhạc đang chỉ huy dàn đồng ca khiến ông thầy bực bội, mà nhìn vào người thợ may bé nhỏ đứng buồn bã và ngay đơ trong tuyết giá, nghiêng đầu cùng lắng nghe những lời phát biểu của mục sư, của Giám đốc chủng viện và của cậu lớp trưởng, bất giác gật đầu với những chủng sinh đang hát và thỉnh thoảng cố tìm chiếc khăn mùi xoa để ở túi trong của chiếc áo lễ phục bằng tay trái, nhưng không rút nó ra.

“Tớ không thể đừng nghĩ tới việc, sẽ ra sao, nếu cha tớ là người đứng ở đây như bác ấy,” sau đấy Otto Hartner nói.

Khi đó tất cả các chủng sinh đều đồng tình: “Đúng vậy, tớ cũng nghĩ như thế.”

Sáng sớm hôm sau Giám đốc chủng viện đi đến phòng Hellas cùng với cha của Hindinger. “Có ai trong số các anh là người bạn thân của Hindinger không?”

Giám đốc chủng viện hỏi vọng vào phòng Hellas. Đầu tiên không ai nói gì, cha của Hindinger rụt rè và buồn rầu nhìn những khuôn mặt trẻ trung của những người bạn cùng phòng với con mình. Nhưng sau đó, Lucius bước ra phía trước, và cha của Hindinger nắm lấy bàn tay của cậu ta, giữ chặt nó một lát, nhưng không biết nói gì và nhanh chóng đi ra với một cái gật đầu khiêm nhường. Sau đó ông khởi hành và phải đi suốt một ngày trời qua vùng đất mùa đông rộng lớn, trước khi về đến nhà để có thể kể cho vợ biết về nơi con trai bà nằm lại.

*

Cuộc sống ở chủng viện sớm trở lại bình thường. Các giảng sư lại lên lớp, những cánh cửa phòng học lại khép kín, và Hindinger xấu số cũng ít được nhắc đến nữa. Một vài chủng sinh đã bị cảm lạnh do đứng lâu bên cái hồ mà Hindinger bị chết đuối và nằm ở trạm xá hoặc bước quanh quẩn với giày nỉ đi trong nhà, cổ cuốn chặt khăn. Sức khỏe Hans Giebenrath không vấn đề gì, nhưng từ cái ngày Hindinger chết đi, trông cậu chín chắn và già dặn hơn. Có một thứ gì đó đã thay đổi ở trong Hans, từ một cậu thiếu niên đã trở thành một thanh niên, tâm hồn cậu gần như được chuyển sang một mảnh đất khác, nơi nó bay lượn vòng quanh một cách rụt rè, lạ lẫm và còn chưa biết nơi hạ cánh. Không phải nỗi sợ hãi trước cái chết và cũng không phải nỗi buồn về sự ra đi của Hindinger tốt bụng làm cho cậu như vậy, mà chỉ là sự nhận thức về lỗi lầm của cậu đối với Heilner bị thức tỉnh bất ngờ.

Heilner đang nằm với hai người khác ở trạm xá, phải uống trà nóng và không có thời gian sắp xếp những cảm tưởng có được về cái chết của Hindinger để chuẩn bị sử dụng vào việc có thể làm thơ sau này. Tuy nhiên, có vẻ như cậu ta ít quan tâm đến điều đó, đúng hơn là trông cậu buồn bã, đau khổ và hầu như không nói chuyện gì với những người bạn cùng nằm điều trị ở trạm xá. Nỗi cô đơn kể từ khi cậu bị phạt cấm túc đã làm tổn thương tâm hồn nhạy cảm cần sự bộc lộ thường xuyên của Heilner và khiến cậu cay đắng. Các giảng sư giám sát cậu nghiêm ngặt như một kẻ bất mãn và nổi loạn, các chủng sinh tránh mặt cậu, thầy phụ trách đối xử với cậu bằng vẻ chế giễu, các nhà văn, nhà thơ như Shakespeare, Schiller, Lenau đã cho cậu thấy một thế giới khác, rộng lớn hơn, hùng vĩ hơn, như nó vốn thế, đang bao quanh cậu một cách ngột ngạt và khắc nghiệt. Ban đầu, từ “Những bài thánh ca của tu sĩ” trong cuốn sổ của cậu được viết nên chỉ bằng một âm thanh u uẩn, sầu não dần dần trở thành một tuyển tập các bài thơ cay đắng, đầy thù hận về chủng viện, các giảng sư và bạn học.

Cậu tìm thấy trong nỗi cô đơn của mình một niềm vui thích chua xót của kẻ tử vì đạo, cảm thấy không được người khác hiểu như mình hiểu người ta và coi mình là một Juvenal nhỏ ¹⁴ trong những bài thơ về tu sĩ không kiêng nể, khinh miệt của mình.

Một tuần sau đám tang của Hindinger, khi cả hai người bạn đã bình phục và chỉ còn Heilner nằm lại ở trạm xá thì Hans đến thăm cậu. Hans rụt rè chào Heilner, để cái ghế vào cạnh giường, ngồi xuống và cầm lấy bàn tay của Heilner, người tức giận quay mặt vào tường và có vẻ như không muốn làm lành. Nhưng Hans cứ ngồi yên. Cậu nắm chặt bàn tay của Heilner và buộc cậu ta phải nhìn mình.

Heilner mím môi, bực bội nói: “Cậu muốn gì vậy?”

Hans vẫn nắm chặt tay cậu ta. “Cậu phải nghe tớ đã,” Hans nói. “Dạo ấy tớ đã hèn nhát mà bỏ mặc cậu. Nhưng cậu biết là tớ là người như thế nào: Việc đứng ở tốp đầu trong chủng viện và hoàn toàn có thể trở thành chủng sinh đứng đầu khóa là mục tiêu chắc chắn của tớ. Cậu đã gọi đó là sự cầu tiến, tớ nghĩ cậu không sai; nhưng điều đó chính là một thứ giống như lý tưởng của tớ, đã là mục đích cao nhất của tớ.”

Heilner nhắm mắt lại, và Hans nói tiếp rất nhỏ: “Cậu thấy đấy, tớ rất ân hận. Tớ không biết cậu có còn muốn kết bạn với tớ một lần nữa hay không, nhưng cậu phải tha lỗi cho tớ.”

Heilner im lặng và không mở mắt ra. Cậu thấy hả lòng hả dạ, nhưng giờ đây cậu đã quen với nỗi cay đắng và cô đơn và giả tảng như không nghe thấy gì. Hans vẫn nói tiếp:

“Cậu phải tha lỗi cho tớ, Heilner! Tớ thà trở thành người đứng bét lớp còn hơn phải tiếp tục lảng tránh cậu. Nếu cậu muốn thì chúng ta lại là bạn bè và để cho những đứa khác biết rằng mình không cần chúng.”

Khi đó Heilner cũng nắm lấy tay Hans và mở mắt.

Ít ngày sau, Heilner cũng bình phục và rời khỏi trạm xá, việc nối lại tình bạn giữa Heilner và Hans khiến chủng viện có không ít lời ra tiếng vào. Còn đối với cả hai thì giờ đây đang sống trong những tuần lễ khác thường, không có sự kiện gì, nhưng tràn đầy cảm giác hạnh phúc lạ kỳ của tình bạn và của sự thấu hiểu thầm lặng, ngấm ngầm. Điều đó hơi khác so với trước đấy. Thời gian không chơi với nhau đã làm biến đổi cả hai. Hans đã trở nên dễ mến hơn, niềm nở hơn, mơ mộng hơn; Heilner đã có được một tính cách mạnh mẽ hơn, đàn ông hơn, và cả hai trong thời gian gần đây đều cảm thấy rất thiếu nhau, cho nên việc nối lại tình bạn như là một sự kiện lớn và một món quà quý giá đối với họ.

Cả hai cậu thiếu niên trưởng thành sớm đều không biết trước về những điều bí ẩn ngọt ngào của tình yêu đầu tiên trong tình bạn của họ, nên cùng rụt rè e sợ. Ngoài ra, tình bạn của hai người có sức quyến rũ mạnh mẽ của nam tính đang trưởng thành và cũng là đồ gia vị cay nồng cùng với bản tính bướng bỉnh chống lại toàn bộ các chủng sinh khác, những người vẫn cho tình bạn chỉ là trò chơi vô hại, họ cảm thấy Heilner thì khó ưa, còn Hans thì khó hiểu.

Hans càng gắn bó sâu sắc với Heilner thì chủng viện càng trở nên xa lạ với cậu. Cái cảm giác hạnh phúc mới mẻ như một loại rượu vang mới sủi bọt chảy trong huyết quản và qua những ý nghĩ của cậu, đồng thời cậu không còn hứng thú học các tác phẩm của Livius cũng như của Homer nữa. Các giảng sư lo sợ khi thấy chủng sinh xuất sắc Giebenrath biến thành một chủng sinh yếu kém và chịu ảnh hưởng xấu của chủng sinh cá biệt Heilner. Còn những hiện tượng lạ lùng xuất hiện ở cậu thiếu niên đã phát triển sớm trong lứa tuổi nguy hiểm của kẻ mới lớn thì họ chẳng e ngại. Dù sao đi nữa, một tư chất thiên tài nào đấy ở Heilner từ lâu đã khiến các giảng sư rất khó chịu - đúng là từ xưa giữa thiên tài và những người làm nghề giáo luôn có một hố sâu ngăn cách, và các biểu lộ của những học sinh như vậy ở trường học thì ngay từ xa xưa đã là một sự đáng ghét đối với các thầy giáo. Đối với họ, những học sinh có tài đều là những kẻ tồi tệ không kính trọng họ, mười bốn tuổi đã bắt đầu hút thuốc, mười lăm tuổi đã yêu đương, mười sáu tuổi đã đi quán rượu, đọc sách cấm, viết những bài luận láo xược, khi có dịp là nhìn thầy giáo với vẻ giễu cợt, hay bị ghi là kẻ nổi loạn và bị ghi tên phạt cấm túc trong sổ đầu bài. Một thầy giáo thích có một gã ngốc hơn là một thiên tài ở trong lớp của mình, và thực tế thì quả là thầy có lý, vì nhiệm vụ của thầy không phải là đào tạo ra những thiên tài ngông cuồng mà đào tạo ra những học giả giỏi tiếng La tinh, những nhà Toán học và những người lương thiện. Nhưng ai khiến ai chịu khổ sở nhiều hơn, thầy giáo khiến học sinh có tài chịu khổ sở hay là ngược lại, ai trong hai người là kẻ cay nghiệt hơn, là kẻ khó chịu hơn và ai trong hai người làm hư hỏng, làm ô uế tâm hồn và cuộc đời của người kia, những vấn đề này, người ta không thể đánh giá mà không nhớ tới thời thanh niên của mình với sự day dứt và hổ thẹn. Nhưng đó không phải là việc của chúng ta, và chúng ta có niềm an ủi rằng ở những học sinh có tài thực sự thì những vết thương gần như sẽ luôn luôn thành sẹo, và rằng sẽ hình thành nên những người sáng tác ra những tác phẩm hay để thách thức nhà trường, và sau này, nếu như họ chết đi, sẽ được bao quanh bởi vầng hào quang tuyệt đẹp, để cho những thế hệ thầy giáo khác của họ được nhắc đến như là những hình mẫu tuyệt vời và những tấm gương tiêu biểu. Thế là cảnh tượng của cuộc đấu tranh giữa nội quy và tài năng liên tục diễn ra từ trường này sang trường khác, và chúng ta liên tục nhìn chính quyền với trường học cố gắng nhổ tận gốc rễ một số tư tưởng sâu sắc hơn và quý giá hơn đang nổi lên hàng năm. Trước hết, những người đó luôn luôn là những học sinh bị các thầy giáo căm ghét, những học sinh thường xuyên bị phạt, những học sinh bỏ trốn, những học sinh bị đuổi học mà sau này làm giàu kho báu của dân tộc chúng ta. Nhưng nhiều học sinh - có ai biết được là bao nhiêu? - phải im lặng chịu khổ sở trong sự ngoan cố và bị mai một dần.

Theo qui tắc chặt chẽ cũ của chủng viện, không phải tình thương mà là sự khắt khe cũng được tăng lên gấp đôi để chống lại hai kẻ kì quặc trẻ tuổi ngay sau khi người ta biết hai cậu chơi lại với nhau. Chỉ có ông Giám đốc chủng viện, người luôn tự hào về Hans như là chủng sinh học tiếng Do Thái cổ chăm chỉ nhất, là cố giúp cậu. Ông cho người gọi cậu lên phòng làm việc của mình, căn phòng có cửa sổ lồi đẹp như tranh cổ dành cho Giám đốc chủng viện, nơi theo truyền thuyết Faust, quê ở Knittlingen gần đó, đã uống nhiều vại bia Elfinger. Giám đốc chủng viện không phải là người phiến diện, ở ông ấy không thiếu sự sáng suốt và khôn ngoan, thậm chí ông có một sự thân mật gần gũi nào đấy đối với các chủng sinh, những người mà ông thích gọi là “cháu”. Nhược điểm chính của ông là sự tự cao tự đại, khiến ông thường ba hoa chích chòe ở trên giảng đàn, và không để ông cam chịu nhìn quyền lực, uy tín của mình bị nghi ngờ dù chỉ là chút ít. Ông không thể chịu nổi sự phản đối, không thể thừa nhận sai lầm. Vì thế những chủng sinh thiếu nghị lực hoặc là thậm chí cả những chủng sinh không trung thực dễ gần ông, nhưng chắc chắn là những chủng sinh giàu nghị lực và những chủng sinh trung thực không ưa ông, bởi vì chỉ một sự phản đối bóng gió thôi cũng khiến ông nổi giận. Ông vào vai một bậc chú bác với cái nhìn động viên và giọng nói cảm động như là nghệ sĩ điêu luyện, giờ đây ông cũng vào vai đó.

“Mời anh ngồi, anh Giebenrath,” ông nói một cách thân mật, sau khi ông bắt chặt tay cậu chủng sinh Hans đang rụt rè bước vào phòng.

“Tôi muốn trao đổi với anh một chút. Chúng ta xưng hô với nhau là bác cháu, được không?”

“Thưa bác Giám đốc, vâng ạ.”

“Cháu Giebenrath này, có lẽ cháu cũng đã tự nhận thấy rằng thành tích học tập của cháu trong thời gian gần đây đã giảm sút, đơn cử như trong môn tiếng Do Thái cổ. Cho đến nay có thể cháu là chủng sinh học tiếng Do Thái cổ giỏi nhất của chủng viện, vì thế bác lấy làm tiếc khi nhận thấy thành tích học tập của cháu bất ngờ bị giảm sút. Phải chăng cháu không thích học tiếng Do Thái cổ nữa?”

“Thưa bác, cháu vẫn thích ạ.”

“Cháu thử nghĩ mà xem! Có phải là cháu dành nhiều thời gian cho môn học khác không?”

“Thưa bác, không ạ.”

“Thực sự là không chứ? Thế thì bác cháu ta phải tìm những nguyên nhân khác. Cháu nói đi, có gì không ổn với cháu?”

“Cháu không biết... nhưng cháu vẫn luôn làm bài tập...”

“Bác tin cháu. Nhưng differendum est inter et inter. ¹⁵ Dĩ nhiên là cháu đã làm bài tập, đó hẳn nhiên là nhiệm vụ của cháu. Nhung trước đây cháu làm nhiều bài tập hơn. Có thể cháu đã chăm chỉ hơn, nhất định là trước đây cháu đã có nhiều hứng thú hơn trong việc học tập. Giờ đây bác tự hỏi mình, tại sao mà sự hăng hái học tập của cháu lại bất ngờ giảm sút. Cháu không bị ốm đấy chứ?”

“Thưa bác, không ạ.”

“Hay là cháu bị đau đầu? Trông cháu không được tươi tỉnh cho lắm.”

“Vâng, thỉnh thoảng cháu bị đau đầu.”

“Việc học tập hàng ngày đối với cháu là quá sức?”

“Ồ không, thưa bác hoàn toàn không quá sức ạ.”

“Hay là cháu đọc truyện nhiều quá? Cháu nói thật đi!”

“Không mà, thưa bác, cháu gần như không đọc gì.”

“Thế thì bác chẳng hiểu nổi. Phải có nguyên nhân nào đó. Cháu có hứa với bác là cháu sẽ cố gắng hết sức không?”

Hans đặt bàn tay của mình vào bàn tay phải được chìa ra của ông Giám đốc chủng viện, một người cao lớn, người đang nhìn cậu với tất cả độ lượng.

“Thế thì tốt rồi. Chỉ có điều cháu đừng buông xuôi, nếu không thì cháu sẽ hư hỏng.”

Ông Giám đốc chủng viện bắt tay Hans, và cậu thở phào nhẹ nhõm bước ra cửa. Chợt cậu bị gọi quay lại.

“Còn chuyện này nữa, Giebenrath. Cháu thường xuyên giao du với Heilner, đúng không?”

“Vâng, khá nhiều ạ.”

“Bác nghĩ là nhiều hơn so với những bạn khác. Phải thế không?”

“Đúng thế ạ. Cậu ấy là bạn thân của cháu.”

“Làm sao có chuyện ấy được? Các cháu có tính cách khác nhau cơ mà.”

“Cháu cũng không biết, nhưng cậu ấy là bạn thân của cháu.”

“Cháu biết đấy, bác không yêu quý Heilner lắm. Cậu ta là một kẻ bất mãn, dễ bị kích động; có thể cậu ta có tài, nhưng chẳng chịu học hành gì và gây ảnh hưởng không tốt đến cháu. Bác sẽ rất vui nếu cháu tránh xa cậu ấy. Cháu hứa với bác chứ?”

“Thưa bác, cháu không thể làm thế được.”

“Cháu không thể ư? Tại sao lại không thể?”

“Vì cậu ấy là bạn thân của cháu mà. Cháu không thể bỏ mặc cậu ấy được.”

“Hừm. Nhưng cháu vẫn có thể giao du nhiều hơn với những bạn khác, đúng không? Cháu là người duy nhất chịu ảnh hưởng xấu của cậu Heilner này, và hậu quả thì mọi người đã thấy. Điều gì đã khiến cháu thân thiết với cậu ta đến thế?”

“Bán thân cháu cũng không biết. Nhưng chúng cháu thích chơi với nhau, và cháu sẽ là kẻ hèn nhát, nếu bỏ rơi cậu ấy.”

“Ra thế. Thôi được, bác không ép buộc cháu. Nhưng bác hy vọng dần dần cháu sẽ tránh xa cậu ta. Bác muốn thế. Bác rất muốn thế.” Ông Giám đốc chủng viện nói hai câu cuối cùng với vẻ bực bội. Sau đó ông để cho Hans đi.

Từ đó trở đi Hans lại lao vào học tập. Đương nhiên là cậu không còn tiến bộ nhanh như trước nữa, mà phải cùng ganh đua một cách vất vả hơn nhiều, để ít nhất không tụt lại quá xa so với các bạn trong lớp. Cậu cũng biết rằng điều đó một phần là do tình bạn của mình với Heilner gây ra, tuy nhiên cậu không nhận thấy một sự mất mát và một sự cản trở trong tình bạn này, nói đúng hơn là cậu nhận ra một điều quý giá bù lại tất cả những điều đã bị bỏ lỡ - một cuộc sống ấm áp hơn mà sự vùi đầu vào sách vở chán ngắt trước đây không thể so với nó. Điều đó làm thay đổi cách suy nghĩ của cậu: cậu cảm thấy mình có khả năng đạt được những thành tích lớn, nhưng không có khả năng hoàn thành công việc học tập vụn vặt, chán ngắt hàng ngày. Thế là cậu liên tục chất lên mình gánh nặng cùng với tiếng thở dài tuyệt vọng. Cậu không bắt chước cách học của Heilner, cậu ấy học một cách qua loa và học thứ cần thiết nhất một cách nhanh chóng và hầu như rất vội vã. Vì gần như tối nào Heilner cũng làm mất thời gian nên Hans buộc mình phải dậy sớm hơn một tiếng đồng hồ vào buổi sáng, và đánh vật chủ yếu với ngữ pháp tiếng Do Thái cổ như chiến đấu với kẻ thù. Đúng ra cậu chỉ còn thích học các tác phẩm của Homer và môn Lịch sử. Với cảm giác mò mẫm trong bóng tối, cậu đến với thế giới tri thức của Homer, và trong môn Lịch sử, những anh hùng dần dần không chỉ còn là những cái tên và những con số, mà họ gần gụi hơn, với những đôi mắt rực lửa, những đôi môi đỏ sinh động, và khuôn mặt, đôi bàn tay của mỗi người lại mang một vẻ khác nhau - người này có đôi bàn tay đỏ, dày, thô kệch, người khác có đôi bàn tay lạnh giá, vững chãi, chai sạn, người khác nữa có đôi bàn tay nhỏ, ấm, gân guốc.

Ngay cả khi đọc Phúc âm bằng tiếng Hy Lạp thỉnh thoảng cậu thấy ngạc nhiên về sự rõ ràng và sự gần gũi của các nhân vật, quả là rất ngạc nhiên. Đặc biệt có lần, khi đọc chương thứ sáu của Markus, khi Chúa Jesus rời khỏi thuyền cùng với các tông đồ, đến câu “họ nhận ra Người ngay lập tức và chạy lại”. Khi đó Hans cũng nhìn thấy Chúa Jesus rời khỏi thuyền và cậu nhận ra Người ngay lập tức, không ở hình dáng và cũng không khuôn mặt, mà ở sự tinh anh của đôi mắt hiền từ của Người và ở một cử chỉ đang khẽ vẫy, hoặc nói đúng hơn là đang chào đón của bàn tay đẹp, mảnh khảnh, hơi rám nắng của Người có vẻ như được tạo hình và được sống bởi một tâm hồn tinh tế nhưng mạnh mẽ. Một dòng nước chảy siết rẽ ra và mũi của con thuyền nặng cùng nhô lên trong chốc lát, sau đó toàn bộ bức tranh tan biến như một hơi thở bốc khói trong mùa đông.

Những cảnh tượng như thế luôn luôn lặp lại, để từ những quyển sách, một nhân vật nào đó hay một đoạn lịch sử hiện ra như là ao ước sống một lần nữa và khao khát phản chiếu cái nhìn của mình trong một con mắt sống động. Hans tiếp nhận điều đó, kinh ngạc về nó, cảm thấy bị biến đổi một cách sâu sắc và lạ lùng ở những lần hiện ra chớp nhoáng, luôn được nhìn thấy lặp lại theo chuỗi, như thể cậu đã nhìn xuyên qua đất đen như nhìn xuyên qua tấm kính, hoặc là như thể Chúa đã nhìn xuyên qua cậu. Những khoảnh khắc quý giá này đến một cách tự nhiên và nhanh chóng biến mất như những người hành hương và những người khách niềm nở mà người ta không dám bắt chuyện và không dám khẩn khoản mời ở lại, vì họ có một thứ gì đó xa lạ và tuyệt vời quanh mình.

Hans giữ những trải nghiệm này lại cho riêng mình, cậu cũng không kể gì với Heilner. Sự u sầu trước đây ở cậu ấy đã biến thành một tư tưởng nguy hiểm, sắc bén chỉ trích chủng viện, các giảng sư, bạn học, thời tiết, đời người và sự tồn tại của Chúa khi có dịp, nó cũng dẫn đến việc thích tranh cãi hoặc những hành động ngu ngốc bất ngờ. Nhưng vì cậu ấy đã bị cô lập và ở thế đối nghịch với những bạn trong lớp, nên trong sự kiêu ngạo dại dột, cậu cố làm trầm trọng thêm toàn bộ sự trái ngược này thành một mối quan hệ xung khắc, thù nghịch. Hans cũng sa vào và không muốn ngăn cản, cho nên cả Hans và Heilner đều nằm tách biệt như một hòn đảo thu hút sự chú ý và được quan sát bằng thái độ thù địch của đám đông. Đồng thời dần dần Hans cảm thấy khó chịu về tình cảnh này. Nếu không có sự tồn tại của ông Giám đốc chủng viện, người mang lại cho cậu nỗi sợ hãi mơ hồ. Trước đây cậu là chủng sinh được ông yêu quý, giờ đây cậu bị ông cố tình đối xử lạnh nhạt và ít được ông quan tâm đến. Thế là ở môn tiếng Do Thái cổ, chuyên ngành của ông Giám đốc chủng viện, dần dà cậu đã mất hết mọi hứng thú.

Trông thật thích mắt, khi trong một vài tháng mà bốn mươi chủng sinh đã thay đổi cả về thể xác và tâm hồn, ngoại trừ một số ít không thay đổi. Nhiều chủng sinh lớn bổng lên, người to ra, cổ chân, cổ tay thò hết cả ra ngoài từ những bộ quần áo không lớn cùng. Những gương mặt biểu lộ tất cả các sắc thái giữa sự hồn nhiên đang mất đi và sự bắt đầu ra vẻ ta đây là người lớn một cách dè dặt, và cơ thể còn phát triển tự do những góc cạnh trong thời kỳ đang lớn thì ít nhất cậu ta cũng phải tìm đọc những quyển sách của Mosis. Những đôi má mũm mĩm gần như đã trở thành của hiếm.

Hans cũng đã thay đổi. Giờ đây cậu cao và gầy như Heilner, nhưng trông cậu già dặn hơn Heilner. Những nếp nhăn mỏng trước đây vắt ngang trán đã lộ rõ ra, đôi mắt nằm sâu hơn vào trong hốc mắt, gương mặt xanh xao, tứ chi và hai vai gầy giơ xương.

Càng ít tự bằng lòng với thành tích học tập ở chủng viện thì dưới ảnh hưởng của Heilner, Hans càng muốn xa lánh chúng bạn. Vì không còn cơ hội nhìn họ một cách kẻ cả với tư cách là chủng sinh kiểu mẫu và chủng sinh đứng đầu khóa trong tương lai nữa, nên sự kiêu căng rất không thích hợp với cậu. Nhưng việc họ để cậu nhận ra điều đó và việc cậu tự cảm thấy điều đó dằn vặt trong mình làm cậu thêm ghét họ. Đặc biệt cậu đã nhiều lần cãi nhau với Hartner, người không ai chê trách được, và với Otto Wenger, một kẻ thóc mách. Một bận, khi Otto Wenger lại chế giễu và chọc tức cậu, Hans không làm chủ được mình và đáp lại bằng một cú đấm. Thế là xảy ra một cuộc đánh nhau dữ dội. Wenger là một thằng hèn, nhưng với một đối thủ yếu ớt thì cậu ta đã dễ dàng đánh bại và đánh một cách không thương tiếc. Heilner không có mặt khi Hans đánh nhau, những chủng sinh khác chỉ dửng dưng đứng nhìn và vui sướng khi Hans bị đánh. Cậu đã bị đánh một trận nhừ tử, máu mũi chảy đầm đìa, và tất cả các xương sườn đều đau ê ẩm. Hổ thẹn, đau đớn và tức giận khiến cậu thức trắng cả đêm. Cậu không nói cho Heilner biết mình đã đánh nhau, nhưng từ đấy trở đi cậu càng xa lánh và hầu như không nói chuyện gì nữa với các bạn cùng phòng.

Mùa xuân sắp đến rồi, cuộc sống ở chủng viện bắt đầu xuất hiện những hoạt động mới dưới sự ảnh hưởng của những ngày mưa và của việc ngày bắt đầu dài ra. Phòng Akropolis có một người chơi đàn dương cầm giỏi và hai người biết thổi sáo, họ tổ chức hai đêm nhạc định kỳ, phòng Germania lập ra một nhóm đọc kịch, và một vài chủng sinh mộ đạo lập một nhóm nghiên cứu Kinh Thánh, đọc một chương Kinh Thánh cùng với những lời chú giải trong quyển Kinh Thánh của nhà xuất bản Calwer ¹⁶ vào tất cả các buổi tối.

Heilner đăng kí làm thành viên nhóm đọc kịch của phòng Germania nhưng không được thu nạp. Cậu ta rất tức giận. Để trả thù, giờ đây cậu xin gia nhập nhóm nghiên cứu Kinh Thánh. Ở nhóm này mọi người cũng không muốn nhận cậu, nhưng cậu xin cho kỳ được, rồi cậu mang bất hòa và tranh cãi vào trong những buổi tọa đàm thành kính của nhóm qua những lời nói bạo dạn và những sự ám chỉ vô thần. Cậu cũng sớm bị mệt mỏi bởi trò đùa này, nhưng cậu còn giữ cái giọng mỉa mai Kinh Thánh trong lời nói rất lâu sau đó. Đương nhiên cậu hầu như không được để ý, vì giờ đây nhóm hoàn toàn bị cuốn hút bởi một tinh thần say mê nghiên cứu Kinh Thánh.

Một chủng sinh phòng Sparta có tài, hóm hỉnh cũng được nhiều người chú ý. Ngoại trừ việc muốn trở nên nổi tiếng, mục đích của cậu ta chỉ là mang một chút cuộc sống vào phòng ở và cố mang lại một sự giải trí thường xuyên hơn cho đời sống học tập đơn điệu qua đủ cách pha trò hóm hỉnh. Cậu ta có biệt danh là Dunstan, và đã tìm ra một cách riêng để gây ấn tượng mạnh và đạt được một sự nổi tiếng nhất định.

Một buổi sáng, khi các chủng sinh đi ra từ phòng ngủ, họ thấy một tờ giấy được dán ở cửa phòng rửa mặt, trên tờ giấy có ghi một danh sách được lựa chọn từ những chủng sinh khác thường dưới nhan đề “Sáu bài thơ trào phúng từ phòng Sparta”, trong đó sự ngu xuẩn, những việc làm ngu ngốc và tình bạn của họ bị chế giễu một cách hóm hỉnh bằng những bài thơ hai câu. Cặp đôi Giebenrath và Heilner cũng bị cậu ta chế giễu. Một sự kích thích tột độ xuất hiện trong đám đông chủng sinh, họ chen lấn nhau trước cánh cửa phòng rửa mặt như trước cửa rạp hát, cả đám đông xì xào bàn tán, chen chúc nhau như một đàn ong lúc ong chúa của chúng chuẩn bị bay đi.

Sáng ngày hôm sau cả cánh cửa phòng rửa mặt bị dán đầy các bài thơ trào phúng và những bài thơ đáp trả, cùng với những sự hưởng ứng, tán dương, công kích, tuy nhiên người chủ xướng vụ bêu xấu lại không dại gì mà tham gia vào việc đó nữa. Cậu ta đã đạt được mục đích của mình là ném mồi lửa vào nhà kho rồi phủi tay đứng xem. Suốt mấy ngày trời, hầu như tất cả các chủng sinh đều tham gia vào cuộc chiến châm chọc, ai cũng đi đi lại lại trầm tư suy nghĩ, sáng tác một bài thơ hai câu, và có lẽ Lucius là người duy nhất vô tư tiến hành công việc học tập của mình như thường lệ. Cuối cùng một giảng sư biết chuyện đó và cấm các chủng sinh tiếp tục trêu tức nhau.

Trong khi đó Dunstan ranh mãnh không say sưa trong chiến thắng mà đã chuẩn bị đòn quyết định. Giờ đây cậu ta xuất bản số đầu tiên của một tờ báo được nhân bản bằng máy với những khổ nhỏ xíu bằng giấy nháp và từ vài tuần nay cậu ta đã thu thập các bài viết. Tờ báo có tên “Con nhím” và chủ yếu là một tờ báo hài hước. Một cuộc nói chuyện hài hước giữa tác giả của cuốn sách Joshua ¹⁷ với một chủng sinh người Maulbronn là một bài viết đặc sắc của số đầu tiên.

Thành công của số báo đầu tiên gây tiếng vang lớn, còn Dunstan, người giờ đây đang làm quen với vẻ mặt, cách đi đứng của một biên tập viên và người xuất bản rất bận rộn, có lẽ đang tận hưởng tiếng tăm lẫy lừng như người Arezzo nổi tiếng của Cộng hòa Venezia ¹⁸ xưa kia.

Hermann Heilner tham gia nhiệt tình vào việc biên tập và giờ đây đang cùng với Dunstan thực hiện việc kiểm duyệt những bài viết châm biếm sắc sảo để mang lại cho tờ báo cả sự hài hước lẫn sự hóm hỉnh đã gây nên sự ngạc nhiên cho tất cả các chủng sinh. Tờ báo nhỏ đã gây nên sự hứng thú cho toàn chủng viện trong suốt bốn tuần liền.

Giebenrath không ngăn cản Heilner làm việc đó, bản thân Giebenrath không thích mà cũng không có tài để tham gia. Thậm chí lúc đầu cậu hầu như không để ý đến việc Heilner tối nào cũng ở phòng Sparta, vì từ một vài ngày trước Hans còn bận rộn với những việc khác. Ban ngày cậu đi đi lại lại một cách uể oải và thờ ơ, học hành chểnh mảng và không có hứng thú, và một lần một điều gì đó lạ lùng đã xảy ra với cậu trong giờ học tác phẩm của Livius.

Giảng sư yêu cầu Hans dịch một đoạn trong tác phẩm. Cậu ngồi yên.

“Anh Hans, anh làm sao vậy? Tại sao anh không đứng dậy?” Giảng su bực tức gọi.

Hans không động đậy. Cậu ngồi thẳng trên ghế băng, đầu hơi cúi và hai mắt lim dim ngủ. Tiếng gọi đã gần đánh thức cậu khỏi giấc mơ, tuy nhiên cậu nghe giọng của giảng sư chỉ như nghe từ một khoảng cách rất xa. Cậu cũng cảm thấy người bạn ngồi cạnh mình thúc mạnh khuỷu tay vào sườn. Chẳng liên quan gì tới cậu cả. Cậu bị những chủng sinh khác bao quanh, một vài người chạm tay vào cậu, và những giọng nói khác gọi cậu, đó là những giọng nói ở gần, khe khẽ, trầm thấp, không thành lời mà chỉ như những âm thanh rì rầm từ đáy giếng. Và nhiều đôi mắt nhìn vào cậu - những đôi mắt mở to, lo lắng, xa lạ, long lanh. Có lẽ đó là những đôi mắt của một đám đông người La Mã mà cậu vừa mới còn đọc về họ trong tác phẩm của Livius, có lẽ đó là những đôi mắt của những người xa lạ mà cậu đã mơ về họ hoặc là những người mà cậu đã nhìn thấy một lần nào đó ở trong những bức tranh.

“Anh Giebenrath!” Giảng sư quát. “Anh đang ngủ gật đấy à?”

Hans từ từ mở mắt, ngạc nhiên nhìn giảng sư và lắc đầu.

“Anh đã ngủ gật! Anh hãy nói cho tôi biết, chúng ta học đến đoạn nào rồi? Thế nào?”

Hans chỉ ngón tay vào quyển sách, cậu biết chắc, giảng sư đang dạy đến đoạn nào.

“Có lẽ bây giờ anh cũng muốn đứng lên rồi chứ?” Giảng sư hỏi với giọng mỉa mai. Và Hans đứng lên.

“Anh làm gì vậy? Anh hãy nhìn tôi!”

Hans nhìn giảng sư. Nhưng thầy không thích cái nhìn của Hans, vì thầy ngạc nhiên lắc đầu. “Anh Giebenrath, anh bị ốm à?”

“Thưa thầy, không ạ.”

“Anh ngồi xuống, và sau khi hết giờ anh hãy lên phòng tôi.”

Hans ngồi xuống và nhìn vào quyển sách. Cậu đã hồi tỉnh và hiểu tất cả, nhưng đồng thời tâm trí cậu dõi theo nhiều nhân vật xa lạ đang dần dần rời xa và những đôi mắt long lanh của họ luôn nhìn cậu, cho đến khi họ hoàn toàn chìm trong đám sương mù ở đằng xa. Cùng lúc đó giọng nói của giảng sư vang lên, sau đó là giọng của một chủng sinh đang dịch một đoạn trong tác phẩm của Livius, cậu nghe mọi tiếng xì xào trong lớp học mỗi lúc một rõ hơn và cuối cùng lại rất thật và quen thuộc như thường lệ. Bàn ghế, bục giảng và bảng đen của phòng học vẫn như mọi khi, trên tường treo một chiếc compa lớn bằng gỗ và ê ke, tất cả các bạn cùng lớp ngồi xung quanh, và nhiều người trong số họ liếc nhìn cậu một cách tò mò và giễu cợt. Lúc này cậu rất sợ.

Hans đã nghe thấy câu nói của giảng sư: “Sau khi hết giờ anh hãy lên phòng tôi.” Chúa ơi! Đã xảy ra chuyện gì thế này? Lúc hết giờ, giảng sư vẫy tay và bảo cậu đi theo trong khi những bạn khác trố mắt ra nhìn.

“Bây giờ thì anh nói xem, anh đã làm sao vậy? Anh không ngủ gật đấy chứ?”

“Thưa thầy, không ạ.”

“Thế tại sao anh không đứng lên, khi tôi gọi tên anh?”

“Em không biết ạ.”

“Hay là anh đã không nghe thấy tôi gọi tên anh? Anh bị lãng tai à?”

“Không ạ. Em có nghe thấy thầy gọi tên em.”

“Và anh đã không đứng lên? Sau đó mắt anh cũng đã nhìn đi đâu ấy. Anh đã nghĩ đến điều gì vậy?”

“Em đã chẳng nghĩ đến điều gì cả. Em đã định đứng lên.”

“Thế tại sao anh đã không đứng lên? Như vậy là anh bị ốm đúng không?”

“Em không nghĩ vậy. Nhưng em không biết tại sao em lại không đứng lên.”

“Anh đã bị đau đầu à?”

“Không ạ.”

“Được rồi. Anh về lớp đi.”

Trước khi ăn trưa Hans lại bị gọi đi và được đưa vào phòng ngủ. Ở đó ông Giám đốc chủng viện đang đợi cậu cùng với bác sĩ. Cậu được khám bệnh và được hỏi han, tuy nhiên bác sĩ không phát hiện ra cậu bị làm sao. Vị bác sĩ nở nụ cười hiền hậu và bảo cậu không gặp vấn đề gì nghiêm trọng về sức khỏe.

“Thưa ông Giám đốc, đó chỉ là một dạng suy nhược thần kinh,” vị bác sĩ cười khà khà. “Một tình trạng suy nhược tức thời - giống như là hơi bị chóng mặt. Hàng ngày cậu ấy cần đi dạo ở ngoài trời. Tôi sẽ kê đơn thuốc điều trị chứng đau đầu của cậu ấy.”

Từ đó trở đi, hàng ngày Hans phải đi dạo một tiếng đồng hồ ở ngoài trời sau bữa ăn. Cậu không phản đối gì. Điều tồi tệ là ông Giám đốc chủng viện cấm tuyệt đối Heilner đi dạo cùng cậu. Heilner nổi giận, chửi bới nhưng đương nhiên phải chấp hành. Vì thế Hans luôn đi dạo một mình và tìm thấy một niềm vui nhất định ở việc đi dạo. Bây giờ là đầu xuân. Màu xanh của cỏ non đang nhú lên trải dài trên những quả đồi hình bát úp như những làn sóng mỏng, thưa thớt. Cây cối đã trút bỏ vẻ ảm đạm điêu tàn của mùa đông, đang đâm chồi nẩy lộc, hòa vào nhau và hòa vào phong cảnh như những làn sóng bất tận, uyển chuyển của màu xanh non sống động.

Trước đấy, trong những năm học ở trường trung học cơ sở, Hans ngắm nhìn mùa xuân khác với bây giờ, cậu từng ngắm nhìn một cách kỹ càng hơn, tò mò hơn và chi tiết hơn. Cậu đã quan sát lũ chim di thê đang bay trở về, hết loài chim này đến loài chim khác, cây cối liên tục nở hoa, và sau đó, ngay khi bước sang tháng Năm thì cậu đã bắt đầu đi câu. Giờ đây cậu không cố phân biệt các loài chim hoặc cố nhận ra các bụi cây qua những cái chồi của chúng. Cậu chỉ nhìn quang cảnh chung, nhìn màu xanh của cỏ cây đang đâm chồi ở khắp mọi nơi, hít mùi lá non, cảm nhận không khí ấm áp hơn và đi qua những cánh đồng với tâm thế ngạc nhiên. Chẳng mấy chốc Hans thấm mệt, cậu rất muốn nằm xuống và ngủ thiếp đi, cậu hầu như liên tục nhìn thấy đủ thứ cảnh vật khác nhau khi chúng thực sự bao quanh cậu. Thực ra đó là những cảnh vật gì thì chính cậu cũng không biết, cũng chẳng quan tâm. Đó là những giấc mơ rực rỡ, ngọt ngào, khác thường bao quanh cậu như những hình ảnh hoặc như những con đường trong công viên trồng các loại cây kì lạ mà không có gì diễn ra trong đó. Những hình ảnh trong trẻo, chỉ để ngắm nhìn, nhưng chính sự ngắm nhìn cũng là một sự trải nghiệm. Đó là sự lấy đi và mang đến những vùng khác và đến với những con người khác, là một cuộc đi dạo trên một mánh đất xa lạ, mặt đất mềm, êm ái khi dẫm lên, và là sự hít thở bầu không khí xa lạ, một bầu không khí đầy dễ chịu và khoan khoái tuyệt vời như trong mơ. Thay cho những hình ảnh này, thỉnh thoảng cũng có một cám giác lờ mờ, ấm áp và hồi hộp, như thể một bàn tay nhẹ nhàng lướt trên cơ thể Hans với những sự tiếp xúc êm ái.

Hans đã rất cố gắng chăm chú trong khi đọc và làm bài tập. Cái gì không làm cậu thích thú thì cậu chỉ học qua loa, và cậu phải học từ mới tiếng Do Thái cổ nửa tiếng trước khi đi ngủ cậu còn muốn hiểu bài ở trên lớp hôm sau. Nhưng quang cảnh của sự hình dung cụ thể thường xuất hiện khiến cho khi đọc cậu nhìn thấy tất cả những người được mô tả đột nhiên hiện ra, còn sống và cử động, sinh động hơn nhiều và thật hơn nhiều so với những người xung quanh. Trong khi cậu thất vọng nhận ra rằng trí nhớ của mình không muốn thu nạp gì nữa và gần như càng ngày càng trở nên giảm sút, thì đôi khi những kỷ niệm ngày xưa lại ùa về trong cậu với một sự rõ ràng đáng kinh ngạc làm cậu cảm thấy lạ lùng và lo lắng. Thỉnh thoảng giữa giờ học và trong khi đọc bài, cậu sực nhớ ra cha mình hoặc bà hầu gái già Anna, hoặc một trong những thầy giáo hay bạn học trước đấy, đứng lù lù trước mặt, khiến cậu ngẩn người ra một lát. Thậm chí cậu liên tục trải qua cả những cảnh tượng ở Stuttgart, của Kỳ thi Quốc gia và của kỳ nghỉ hè sau đó, hoặc là cậu nhìn thấy mình ngồi câu bên dòng sông, ngửi mùi nước sông bốc hơi trong nắng, đồng thời cậu cảm thấy như thể quãng thời gian mà cậu đang mơ về đã nằm sâu trong quá khứ.

Vào một buổi tối ấm áp, ẩm ướt, u ám, cậu đi đi lại lại cùng với Heilner ở trong ký túc xá và kể cho Heilner nghe về thành phố quê hương, về cha cậu, về việc đi câu và về ngôi trường mà cậu đã học. Heilner nghe rất chăm chú; cậu ta để cho Hans kể chuyện, thỉnh thoảng gật đầu hoặc vụt vụt cái thước kẻ nhỏ mà cậu có thể cầm chơi trên tay cả ngày vào trong không khí. Dần dần Hans cũng ngừng kể; lúc đó đã là đêm, và họ ngồi lên bậu của một cửa sổ.

“Hans này!” Cuối cùng Heilner cũng lên tiếng. Giọng của cậu ta run run và xúc động.

“Gì cơ?”

“Ồ, không có gì.”

“Cậu đang nghĩ gì vậy? Nói đi!”

“Tớ chỉ nghĩ là... vì cậu đã kể đủ mọi chuyện cho tớ nghe..”

“Thế cậu đang nghĩ gì vậy?”

“Hans, cậu hãy nói xem, cậu chưa bao giờ theo đuổi một cô gái phải không?”

Hai người im lặng một lúc. Về chuyện này họ chưa hề nói với nhau. Hans sợ khi thấy Heilner hỏi mình như thế, và đối với Hans chuyện khó hiểu này cũng giống như một khu vườn cổ tích. Cậu cảm thấy mình đỏ mặt và các ngón tay của mình run run.

“Mới chỉ có một lần thôi,” Hans nói nhỏ. “Hồi tớ còn là một cậu thiếu niên ngốc nghếch.”

Hai người lại im lặng.

“Thế còn cậu, Heilner?”

Heilner thở dài.

“Thôi, cậu đừng nói gì nữa! Cậu thấy đấy, tớ hoàn toàn không nên nói đến chuyện này, đúng là chả có gì đáng nói.”

“Có chứ, cậu nói đi!”

“Tớ có một cô người yêu.”

“Thật chứ?”

“Cô ấy ở quê. Gia đình cô ấy là hàng xóm của nhà tớ. Và mùa đông vừa rồi tớ đã trao cho cô ấy một nụ hôn.”

“Cậu đã hôn cô ấy à?”

“Ừ. Cậu biết không, khi đó trời đã tối. Vào chiều tối, trên sân băng, và tớ đã giúp cô ấy cởi giày trượt băng. Khi đó tớ đã trao cho cô ấy một nụ hôn.”

“Cô ấy đã không nói gì à?”

“Không. Cô ấy chỉ chạy đi.”

“Sau đó thì sao?”

“Sau đó thì... Chẳng có gì sau đó cả.”

Heilner lại thở dài, và Hans nhìn cậu ta bằng ánh mắt thán phục.

Khi ấy chuông vang lên. Các chủng sinh phải đi ngủ. Hans nằm xuống giường khi chiếc đèn treo ở giữa phòng ngủ đã tắt và phòng ngủ trở nên im lặng, cậu còn thức hơn một tiếng đồng hồ nữa và nghĩ đến nụ hôn mà Heilner đã trao cho cô người yêu.

Ngày hôm sau, Hans đã định hỏi Heilner tiếp về chuyện đó, nhưng cậu xấu hổ, còn Heilner thì sợ phải tự nói ra khi Hans không hỏi.

Việc học tập của Hans ở chủng viện mỗi ngày một sa sút hơn. Các giảng sư đã bắt đầu tỏ ra bực bội với cậu và bắt đầu nhìn cậu bằng con mắt khác, Giám đốc chủng viện thì tỏ ra lạnh nhạt và giận dữ với cậu, các bạn cùng lớp từ lâu cũng đã nhận thấy rằng Giebenrath đang chìm xuống từ đỉnh cao của mình và đã ngừng phấn đấu trở thành người đứng đầu khóa. Chỉ có Heilner là chẳng nhận thấy điều gì, vì việc học tập đối với bản thân cậu ta không quan trọng lắm, còn chính Hans thì nhìn mọi thứ diễn ra và thay đổi mà không hề làm gì.

Lúc này, Heilner đã chán việc biên tập báo và hoàn toàn quay lại với người bạn của mình. Mặc dù bị cấm, hai người vẫn đi dạo cùng nhau, nằm tắm nắng và mơ mộng, đọc thơ hoặc chế giễu ông Giám đốc chủng viện. Từ ngày này sang ngày khác, Hans đã hy vọng tiếp tục khám phá chuyện tình ái của Heilner, tuy nhiên càng về sau, cậu càng không dám hỏi về chuyện đó. Chưa bao giờ cả Heilner và Hans bị các bạn ghét như bây giờ, vì Heilner bị tất cả mọi người ác cảm, qua những truyện cười nham hiểm ở trên tờ báo “Con nhím”.

Vào thời gian này tờ báo “Con nhím” đã đình bản; nó đã không được các chủng sinh ưa thích nữa, và vốn cũng chỉ được dự trù ra vài số cho những tuần tẻ nhạt chờ đông qua xuân lại. Giờ đây mùa xuân, mùa đẹp trong năm đang bắt đầu, mang lại đủ các loại hình giải trí như việc sưu tập các loài thực vật, những cuộc đi dạo và những trò chơi ở ngoài trời. Trưa nào các chủng sinh cũng tập thể dục, chơi đấu vật, chạy thi và chơi bóng ồn ã khắp sân chủng viện.

Ngoài ra giờ đây còn xảy ra một biến cố mới gây chấn động mạnh mẽ mà kẻ khởi xướng và tâm điểm của nó lại là Hermann Heilner, nguyên nhân chính của vụ việc.

Ông Giám đốc chủng viện đã biết rằng Heilner coi thường lệnh cấm của mình và hầu như tất cả mọi ngày đều đi dạo cùng với Giebenrath. Lần này ông để cho Hans yên và chỉ gọi Heilner, kẻ gây ra tội lỗi, lên phòng làm việc của mình. Ông xưng hô bác - cháu với Heilner, điều mà cậu ta ngay lập tức không đồng ý. Ông Giám đốc lại trách cậu không chịu tuân lệnh. Cậu nói mình là bạn thân của Giebenrath, và không ai có quyền ngăn cấm tình bạn giữa cậu và Giebenrath. Một cuộc đấu khẩu đã diễn ra và kết quả là Heilner bị phạt cấm túc vài tiếng kèm theo lệnh cấm nghiêm khắc đi dạo cùng với Giebenrath trong thời gian tới.

Vì thế ngày hôm sau Hans lại đi dạo một mình. Cậu trở về chủng viện lúc 2 giờ và có mặt cùng với các bạn khác ở trong phòng học. Khi giờ học bắt đầu, cậu phát hiện ra Heilner vắng mặt. Điều đó giống y như sự biến mất trước đây của Hindinger, chỉ có điều lần này không ai nghĩ đến việc Heilner đi học muộn. Vào lúc 3 giờ cả khóa cùng với ba giảng sư đi tìm Heilner. Mọi người chia nhau ra lùng sục, gọi cậu ta khắp các cánh rừng, và nhiều người, trong đó có cả hai giảng sư, cho rằng việc Heilner tự tử là không phải không thể xảy ra.

Vào lúc 5 giờ, chủng viện đã đánh điện đến tất cả các đồn cảnh sát trong vùng và vào buổi tối một lá thư hỏa tốc được gửi cho cha của Heilner. Vào lúc tối muộn, mọi người vẫn chưa tìm thấy dấu vết nào của Heilner, các chủng sinh thì thầm bàn tán ở trong phòng ngủ cho đến tận đêm khuya. Phần lớn chủng sinh đều tin là Heilner đã nhảy xuống hồ. Những người khác thì cho rằng đơn giản là cậu ta đã đi về nhà. Nhưng mọi người đều khẳng định rằng cậu ta không có tiền trong người.

Hans bị chú ý, như thể nhất định cậu phải biết chuyện. Nhưng cậu chẳng hề biết gì, nói đúng hơn cậu là người bất ngờ nhất và người lo lắng nhất trong số tất cả các chủng sinh, vào ban đêm ở trong phòng ngủ, khi cậu nghe thấy những bạn khác bàn tán, phỏng đoán, nói huyên thiên và pha trò, thì cậu chui sâu vào trong chăn, nằm trằn trọc đến gần sáng trong sự buồn rầu và lo lắng cho Heilner. Một linh cảm rằng Heilner sẽ không trở về chủng viện xâm chiến trái tim nhút nhát của cậu, một cảm giác đau đớn, lo lắng tràn ngập trong lòng cậu cho đến khi cậu mệt quá và ngủ thiếp đi.

Cùng lúc đó, Heilner nằm trong một khu rừng nhỏ cách xa chủng viện vài dặm. Cậu bị lạnh cóng và không thể ngủ được, tuy nhiên cậu hít thở thật mạnh trong cảm giác tự do tuyệt đối như thể đã thoát khỏi một cái lồng hẹp. Cậu chạy đi từ trưa, cậu đã mua bánh mỳ ở Knittlingen và thỉnh thoảng cắn một miếng, trong khi cậu ngắm nhìn những cành cây đen ngòm vẫn còn lưa thưa lá trong mùa xuân, những ngôi sao và những đám mây đang bay nhanh. Cuối cùng, đi đâu đối với cậu không quan trọng; mà quan trọng là giờ đây cậu đã thoát khỏi cái chủng viện đáng ghét và chỉ cho ông Giám đốc chủng viện thấy rằng ý chí của cậu mạnh hơn các mệnh lệnh và sự cấm đoán.

Cả ngày hôm sau, mọi người lại uổng công tìm cậu. Heilner ngủ đêm thứ hai trong đống rơm trên cánh đồng gần một ngôi làng; sáng ra cậu lại lẩn vào rừng và mãi đến gần tối, cậu rơi vào tay một viên sen đầm khi cậu lại định vào một ngôi làng. Anh ta đón tiếp cậu với sự chế nhạo vui vẻ và đưa cậu lên xã, nơi cậu chiếm được cảm tình của ông xã trưởng qua cách ăn nói hóm hỉnh, ông ấy đưa cậu về nhà mình ngủ qua đêm và trước khi đi ngủ còn cho cậu ăn no nê thịt giăm bông với trứng. Ngày hôm sau cha của Heilner đến đón cậu.

Cả chủng viện xôn xao khi Heilner, kẻ bỏ trốn, bị đưa trở về. Nhưng cậu ta vênh mặt lên và có vẻ như chẳng hối hận gì về việc bỏ đi của mình. Chủng viện yêu cầu cậu làm bản kiểm điểm và xin tha thứ, nhưng cậu từ chối và đương đầu với Hội đồng kỷ luật của chủng viện một cách hoàn toàn không e sợ cùng với thái độ thách thức. Chủng viện đã muốn giữ cậu lại, nhưng giờ đây sự việc đã đi quá xa. Heilner bị đuổi học trong sự nhục nhã và rời chủng viện với cha mình vào buổi tối. Cậu ta chỉ có thể bắt tay từ biệt người bạn thân Giebenrath của mình.

Ông Giám đốc chủng viện đã có bài phát biểu nảy lửa trước toàn thể chủng sinh về Heilner, một chủng sinh cá biệt, ngang bướng, hư hỏng. Báo cáo của ông gửi lên cơ quan chủ quản ở Stuttgart nhẹ nhàng hơn nhiều, khách quan hơn nhiều và ôn hòa hơn nhiều. Các chủng sinh bị cấm trao đổi thư từ với Heilner, điều mà đương nhiên chỉ làm Hans Giebenrath thấy buồn cười. Hàng tuần trời không ai nói gì về Heilner và về việc bỏ trốn của cậu ta. Sự xa cách và thời gian qua đi đã làm thay đổi quan điểm chung, sau này nhiều chủng sinh còn coi Heilner như con chim sổ lồng.

Giờ đây phòng Hellas có hai cái bàn học trống. Heilner đã không bị lãng quên nhanh như Hindinger. Chỉ có Giám đốc chủng viện là không muốn nói gì đến Heilner nữa. Tuy nhiên cậu ta đã không làm gì để phá rối sự bình yên của chủng viện. Hans cứ đợi hoài đợi mãi, nhưng cậu không hề nhận được thư của Heilner. Cậu ta đã bị đuối khỏi chủng viện, hình ảnh và việc bỏ trốn của cậu ta dần dần trở thành quá vãng. Mọi người nghi ngờ Hans đã biết việc bỏ trốn của Heilner và làm cho các giảng sư không còn thiện cảm với Hans. Một giảng sư đã nói với cậu, khi cậu không trả lời được nhiều câu hỏi mà thầy hỏi cậu trong giờ học: “Tại sao anh đã không đi cùng với ông bạn chí cốt Heilner của anh?”

Ông Giám đốc chủng viện đã bỏ mặc Hans và coi cậu như một kẻ bỏ đi. Các chủng sinh cũng xa lánh cậu.

Chương Năm

Hans tiếp tục học thêm được một thời gian nữa với kiến thức có được trước đây của mình như một con chuột đồng tiếp tục sống với nguồn thức ăn đã được dự trữ. Sau đó chính cậu cũng phải ngạc nhiên về sự sa sút trong học tập của mình và cảm thấy tuyệt vọng khi học không vào nổi. Giờ đây cậu dễ dàng bỏ qua việc tự hành hạ mình một cách vô ích trong việc học đại số rồi đến các tác phẩm của Homer, các tác phẩm của Xenophon, năm quyển đầu của Kinh Cựu Ước, rồi hoàn toàn buông xuôi khi tiếng tốt về cậu hạ xuống theo từng bậc đối với các giảng sư, từ tốt xuống khá, từ khá xuống trung bình và cuối cùng về con số không. Nếu cậu không bị đau đầu, vốn xảy ra rất thường xuyên, thì cậu nhớ đến Hermann Heilner, mơ mộng và đắm chìm hàng giờ trong những suy tư. Mới đây cậu đã đáp lại những lời chê trách ngày càng tăng của tất cả các giảng sư bằng một cái mỉm cười hiền lành, khiêm tốn. Giảng sư Wiedrich, một giảng sư trẻ đáng yêu, là người duy nhất bị cái mỉm cười bất lực này làm cho đau lòng và là người đối xử với Hans, một chủng sinh học hành sa sút, bằng sự thương hại. Những giảng sư còn lại tức giận với cậu, trừng phạt cậu bằng sự bỏ mặc, chẳng ngó ngàng gì tới cậu hoặc khi có dịp là cố nhắc đến tham vọng đã ngủ quên của cậu kèm theo tiếng cười nhạo.

Các thầy thường chế giễu việc cậu đã ngủ trong giờ học bằng những câu đại loại như: “Nếu không ngủ gật thì anh nói cho tôi biết chúng ta đang học đến đâu rồi chứ?”

Ông Giám đốc chủng viện là người tức Hans nhất. Ông ta tỏ ra quá kiêu ngạo qua cái nhìn đầy uy lực của mình và nổi điên lên khi Giebenrath thường xuyên đáp lại cái trợn mắt dữ tợn dọa nạt của ông bằng cái mỉm cười hiền lành, khiêm tốn của mình, điều mà dần dần đã làm cho ông tức giận.

Có lần ông đã nói với Hans: “Anh đừng có mỉm cười quá ngu ngốc như thế, anh phải biết xấu hổ chứ!” Bức thư của cha cậu van xin cậu học hành cho tốt càng tác động đến cậu nhiều hơn. Vốn là Giám đốc chủng viện đã viết thư cho cha cậu, và cha cậu đã vô cùng lo lắng. Bức thư của cha cậu gửi cho cậu là một tập hợp của tất cả những câu thành ngữ khích lệ, răn dạy đạo lý dành cho người trung thực, nhưng tỏ rõ sự đau buồn đầy nước mắt làm cho Hans cảm thấy đau khổ, mặc dù trong lòng cha cậu không muốn điều đó.

Tất cả những người có trách nhiệm, từ Giám đốc chủng viện đến cha của Hans, các giáo sư và các giảng sư đều nhìn thấy ở trong Hans có một sự cản trở những mong muốn của họ, một thứ gì đó ngoan cố và trì trệ mà người ta phải dùng hết sức để đưa trở lại quỹ đạo bằng được. Có lẽ ngoại trừ giảng sư Wiedrich, người thương hại Hans, không ai có thể nhìn thấy đằng sau nụ cười mỉm bất lực trên gương mặt non nớt, hốc hác ấy, là nỗi sợ hãi, tuyệt vọng nhìn quanh của kẻ sắp chết chìm. Và có lẽ không ai nghĩ đến việc trước đây nhà trường, kỳ vọng của một người cha và của vài thầy giáo đã đưa cậu học sinh yếu ớt Hans đi quá xa. Tại sao hàng ngày trong những năm niên thiếu nhạy cảm nhất và dễ bị tổn thương nhất, cậu phải học cho đến tận đêm khuya? Tại sao người ta đã lấy đi của cậu những con thỏ ở nhà, đã cố tình làm cậu xa lánh các bạn ở trường, đã cấm cậu đi câu và đi chơi, và đã gieo rắc cái lý tưởng rỗng tuếch, tầm thường của một tham vọng nhỏ nhen làm cậu kiệt sức? Thậm chí, tại sao người ta đã không đem lại cho cậu kỳ nghỉ hè xứng đáng sau kỳ thi?

Giờ đây Hans như con ngựa kiệt sức nằm bên đường và không ai cần đến nữa.

Khoảng đầu mùa hè, bác sĩ khám lại cho Hans và nói cậu bị suy nhược thần kinh, chủ yếu là do quá trình dậy thì. Cậu cần nghỉ ngơi, ăn uống đầy đủ và đi dạo nhiều ở trong rừng để bình phục sức khỏe.

Đáng tiếc là mọi việc lại không diễn ra như thế. Còn ba tuần nữa là đến kỳ nghỉ hè, Hans bị giảng sư mắng té tát trong một tiết học buổi chiều. Trong khi giảng sư vẫn còn đang mắng thì cậu buông người xuống ghế băng, run rẩy sợ hãi và bật khóc nức nở một lúc lâu cho đến hết tiết học. Sau đó cậu nằm bẹp nửa ngày trên giường.

Hôm sau, trong giờ học toán, cậu bị gọi lên bảng vẽ một hình học và chứng minh định lý. Cậu đi lên bảng, nhưng sau đó cậu bị chóng mặt; cậu dùng phấn và thước kẻ vẽ những nét vẽ xiên xẹo lên bảng, đoạn, cậu đánh rơi cả phấn và thước kẻ, và khi cúi xuống nhặt cậu gục luôn xuống đất và không thể đứng lên được nữa.

Ông bác sĩ khám cho Hans khá tức giận về việc cậu đã gặp phải. Bác sĩ giải thích cặn kẽ, yêu cầu cậu nghỉ học ngay lập tức và giới thiệu cậu đến gặp một bác sĩ chuyên khoa thần kinh để điều trị.

“Cậu ta còn bị bệnh mất trí nhớ, liên quan đến bệnh Alzheimer nữa,” bác sĩ nói thầm với Giám đốc chủng viện. Ông Giám đốc chủng viện gật đầu và cùng với đó là biểu lộ cau có bực tức trên khuôn mặt ông ấy nhanh chóng chuyển thành biểu lộ hối tiếc của một người cha, điều mà ông dễ dàng thể hiện và hợp với địa vị của mình.

Giám đốc và bác sĩ, mỗi người viết cho cha của Hans một lá thư, nhét nó vào túi áo của Hans và gửi cậu về nhà. Sự tức giận của ông Giám đốc chủng viện đã biến thành nỗi lo lắng lớn - cơ quan chủ quân ở Stuttgart vừa mới bị trường hợp của Heilner làm cho lo ngại sẽ nghĩ gì về sự rủi ro mới này? Thậm chí ông ấy còn từ chối phát biểu về trường hợp của Hans, và làm cho mọi người ngạc nhiên khi ông tỏ ra rất niềm nở đối với Hans trước khi cậu lên đường về nhà. Ông biết rõ là Hans sẽ không trở lại chủng viện sau chuyến đi này - ngay cả trong trường hợp cậu, một học chủng sinh giờ đây đã tụt lại đằng sau quá xa, dẫu có bình phục thì cũng không thể theo kịp những bạn cùng lớp sau một thời gian nghỉ học để điều trị bệnh, dù đó là nhiều tháng hay chỉ là vài tuần. Mặc dù khi chia tay với Hans, Giám đốc chủng viện vẫn niềm niềm nở nở nói “Hẹn gặp lại” để động viên cậu nhưng trong thời gian tới đây, mỗi lần ông bước vào phòng Hellas và nhìn thấy ba chiếc bàn học bị bỏ trống, ông sẽ cảm thấy dằn vặt và cố gắng không nghĩ đến việc rất có thể ông có một phần lỗi trong việc mất đi hai chủng sinh có tài. Tuy nhiên, là một người đàn ông cứng rắn và quả quyết, ông đã nhanh chóng gạt bỏ những dằn vặt vô ích và mơ hồ này ra khỏi tâm trí mình.

Đằng sau Hans, cậu chủng sinh ra đi cùng với chiếc túi du lịch nhỏ của mình, chủng viện với những nhà thờ, cánh cổng, những nóc nhà, những ngọn tháp, rồi đến những cánh rừng và những dãy đồi đang chìm xuống, sau đó hiện ra những vườn cây ăn trái sai trĩu quả của khu ranh giới xứ Baden, tiếp đến là Pforzheim, và ngay sau đó là những rặng thông xanh rì của Rừng Đen, bị cắt ngang bởi vô vàn con suối và càng xanh hơn, mát hơn, rợp bóng mát hơn thường lệ trong cái nóng nực của mùa hè. Hans thích thú ngắm nhìn những phong cảnh lần lượt hiện ra và đang trở nên mỗi lúc một gần gũi hơn, cho đến khi cậu về đến gần thành phố quê hương, sực nhớ đến cha mình, và một nỗi e sợ khi gặp lại cha đã làm mất hết niềm vui bé nhỏ mà cậu có được trong chuyến đi. Cậu sực nhớ đến chuyến đi thi ở Stuttgart, chuyến đi Maulbronn để nhập học với sự căng thẳng, niềm vui và cả sự nhút nhát. Giờ đây tất cả những điều đó để làm gì? Cậu biết rõ như ông Giám đốc chủng viện, rằng cậu sẽ không thể quay lại chủng viện Maulbronn và rằng giờ đây việc học ở chủng viện hay học đại học và những hoài bão lớn lao của cậu đã chấm hết. Tuy nhiên bây giờ điều đó không làm Hans buồn, cậu chỉ có một nỗi sợ trước người cha thất vọng của mình, những hy vọng của ông mà cậu đã làm tan vỡ, đè nặng trái tim cậu. Giờ đây cậu không muốn gì ngoài việc nghỉ ngơi, ngủ đẫy giấc, khóc thỏa thuê, thôi mơ ước và sau tất cả, mọi đau khổ cậu sẽ được yên thân. Cậu sợ rằng mình sẽ không có được những điều đó khi ở nhà cùng với cha mình. Khi sắp xuống tàu, cậu bị đau đầu dữ dội và không nhìn ra ngoài cửa sổ nữa, mặc dù bây giờ tàu đang chạy qua đoạn đường yêu thích, trước đây cậu đã rất thích rong chơi qua những quả đồi và những cánh rừng; giờ đây suýt nữa cậu đã quên xuống tàu khi đến nhà ga rất quen thuộc của thành phố quê hương.

Cậu đứng trên sân ga, một tay cầm ô, một tay xách túi, và cha cậu đang ngắm nghía cậu. Bức thư vừa rồi của ông Giám đốc chủng viện đã biến nỗi thất vọng và tức giận của ông về cậu con trai hư hỏng thành một nỗi sợ hãi hoang mang. Ông rất sốt ruột về tình hình sức khỏe của Hans, đã hình dung ra trông cậu rất đáng sợ. Giờ đây, ông thấy tuy cậu gầy yếu nhưng vẫn lành lặn và đi được trên đôi chân của mình. Điều đó an ủi ông chút ít; nhưng điều tồi tệ nhất là nỗi sợ thầm kín trước căn bệnh thần kinh mà bác sĩ và Giám đốc chủng viện đã viết thư nói cho ông biết. Cho đến giờ, trong gia đình ông không hề có ai mắc bệnh thần kinh, người đời đã luôn nói về những người bị mắc bệnh này với sự chế nhạo về sự ngớ ngẩn hoặc với sự thương hại, khinh rẻ như nói về những người điên, và giờ đây con trai của ông trở về với những câu chuyện như thế.

Ngày đầu tiên trở về nhà Hans cảm thấy vui khi không bị cha mình quở mắng. Rồi cậu bắt đầu chú ý tới thái độ hết sức lo lắng và ngại ngùng mà cha dành cho cậu. Thỉnh thoảng cậu cũng nhận ra cha đang nhìn cậu với ánh mắt dò xét lạ lùng, với một sự tò mò ghê gớm, nói với cậu bằng giọng dịu dàng giả tạo khác hẳn bình thường, ông cũng luôn âm thầm quan sát, tránh để cậu bắt gặp. Hans càng trở nên e sợ hơn, và một nỗi sợ hãi mơ hồ về tình trạng sức khỏe bắt đầu dày vò cậu.

Vào những ngày đẹp trời, cậu nằm phơi nắng hàng giờ liền ở trong rừng, và điều đó làm cho cậu dễ chịu.

Ở đó, thỉnh thoảng một sự phản chiếu yếu ớt của niềm vui thời niên thiếu trước đây lướt qua tâm hồn bị tổn thương của cậu: niềm vui về cây cỏ hoa lá hoặc những con bọ rùa, về việc lắng nghe chim hót hoặc về việc lần theo dấu vết của một con thú rừng. Tuy nhiên, đó luôn chỉ là những khoảnh khắc. Phần lớn thời gian, cậu nằm ườn ở chỗ có nhiều rêu mọc, đầu óc nặng trịch và uổng công cố nhớ điều gì đó, cho đến khi những giấc mơ mang cậu về những miền xa xôi.

Một lần cậu có một giấc mơ như sau: Cậu nhìn thấy người bạn Hermann Heilner nằm chết trên một chiếc cáng và cậu muốn đi đến chỗ cậu ấy, nhưng Giám đốc chủng viện và các giảng sư kéo cậu trở lại và đấm cậu những cú đau điếng mỗi khi cậu tiến lên phía trước. Không chỉ có các giảng sư, các giáo sư mà cả thầy hiệu trưởng cũ của cậu và những giám khảo ở Stuttgart cũng có ở đó, tất cả đều mang khuôn mặt dữ tợn. Đột nhiên mọi thứ khác đi, người nằm trên cáng là Hindinger bị chết đuối, và cha cậu đội một chiếc mũ hình trụ cao tức cười đang buồn bã đứng khum chân ở bên cạnh.

Thêm một giấc mơ nữa: Cậu chạy trong rừng đi tìm Heilner đang bỏ trốn, và cậu liên tục nhìn thấy bạn mình đi ở đằng xa giữa những thân cây và liên tục nhìn thấy cậu ấy biến mất mỗi khi định gọi cậu ấy. Cuối cùng Heilner đứng lại, để cho cậu đến gần và nói: Cậu đấy à, tớ có một người yêu. Đoạn cậu ấy cười rất to và biến mất trong lùm cây.

Sau đó cậu nhìn thấy một người đàn ông gầy, đẹp trai từ thuyền bước lên, ông ấy có đôi mắt hiền từ tuyệt đẹp, đôi bàn tay cũng rất đẹp và an tĩnh, ông ấy chạy về phía cậu. Rồi tất cả lại tan biến đi, và cậu nhớ lại đó là cảnh tượng nào, cho đến khi cậu sực nhớ ở trong Phúc Âm có câu “họ nhận ra Người ngay lập tức và chạy lại” thì cậu biết là mình đã nhìn thấy Chúa. Rồi cậu lại máy móc nhớ tới các cách chia động từ, thì hiện tại, thì hiện tại hoàn thành, thì tương lai, động từ bất quy tắc. Xong lại điểm qua số ít và số nhiều rồi chia một lần nữa, và cậu hoảng loạn mỗi khi bị tắc. Sau khi hoàn hồn, cậu có cảm giác như thể chỗ nào trong đầu cũng sưng đau, và khi đôi môi cậu bất giác méo xệch đi thành một nụ cười uể oải của sự tuyệt vọng và của sự hối lỗi, thì ngay lập tức cậu nghe thấy ông Giám đốc chủng viện nói: “Sao anh lại nở nụ cười ngu ngốc vậy? Anh phải dẹp ngay nụ cười ấy đi!”

Nói chung, dù thỉnh thoảng cũng có ngày khá hơn, nhưng có vẻ như sức khỏe của cậu chẳng những không khá lên mà còn đang xấu đi nhanh hơn. Ông bác sĩ gia đình ngày trước đã điều trị cho mẹ cậu cho đến khi bà qua đời, thỉnh thoảng thăm khám căn bệnh thống phong cho cha cậu, ông tỏ ra thất vọng và chần chừ lần lữa bày tỏ quan điểm của mình.

Chỉ những tuần gần đấy, Hans mới nhận ra rằng cậu không còn bạn học cùng hai năm cuối ở trường tiểu học nữa. Bạn bè hồi đó của cậu một phần đã đi khỏi thị trấn, một phần thì đang học nghề mà cậu vẫn gặp trên phố, không ai trong số họ có liên hệ gì với cậu, cậu cũng chẳng hỏi han gì đến ai, và không ai quan tâm đến cậu. Thầy hiệu trưởng cũ hai lần nói vài lời hỏi thăm xã giao cậu, cả thầy giáo dạy tiếng La tinh và ông mục sư cũng vui vẻ gật đầu chào đáp lại khi gặp cậu trên đường, nhưng thực ra Hans không còn liên quan gì đến họ nữa. Cậu không còn là cái thùng mà người ta có thể nhét đủ các thứ vào nữa, không còn là cánh đồng gieo đủ loại hạt giống nữa; việc dành thời gian và sự nhiệt tình để nói chuyện với cậu là phí công vô ích.

Có thể Hans sẽ khá hơn nếu được ông mục sư quan tâm chút ít. Nhưng ông ấy có thể làm gì? Khoa học, hoặc ít ra là sự tìm tòi khoa học, thứ mà ông có thể truyền đạt cho cậu, trước kia ông đã không giấu giếm gì cậu, và chính ông cũng không biết làm gì hơn. Ông cũng không phải dạng mục sư mà người đời thường hoài nghi về trình độ tiếng La tinh, và những bài giảng đạo đáng ngờ của họ được trích dẫn từ những nguồn quá quen thuộc, nhưng người ta tìm tới họ mỗi khi gặp khó khăn là bởi họ có đôi mắt tinh đời và biết an ủi tất cả mọi nỗi khổ đau. Ngay cả cha của Hans cũng không phải là người bạn hay người an ủi cậu trong khi ông cũng hết sức cố che giấu nỗi tức giận và sự thất vọng về cậu.

Thành thử cậu cảm thấy mình bị bỏ mặc và không được yêu thương, cậu thường ngồi tắm nắng trong vườn nhà hoặc nằm ở trong rừng, chìm đắm trong những mộng tưởng hoặc trong những suy nghĩ, dằn vặt. Cậu không thể đọc sách để giúp mình quên đi những thứ đó, vì cậu thường xuyên bị đau đầu, nhức mắt và vì bóng ma của thời gian học ở chủng viện và của cảm giác sợ hãi ở đó hiện ra trong tâm trí cậu từ mỗi cuốn sách ngay khi cậu mở sách, dồn cậu vào cõi mơ nghẹt thở hãi hùng và giữ chặt cậu ở đó bằng cái nhìn nảy lửa.

Trong sự đau khổ và cô đơn này, một bóng ma khác lại gắn bó với Hans, một người bệnh tật, như là kẻ an ủi giả dối, dần dần trở nên thân thiết và cần thiết đối với cậu. Đó là ý nghĩ về cái chết. Thật dễ khi tự kết liễu mình bằng một khẩu súng hoặc tự treo cổ ở nơi nào đó trong rừng. Gần như ngày nào những ý nghĩ này cũng đeo đẳng khi cậu đi dạo, cậu ngắm nghía cho mình một nơi biệt lập, yên tĩnh, thích hợp và cuối cùng tìm thấy một chỗ, nơi thuận tiện cho việc tự sát và là chỗ cậu quyết định dứt khoát sẽ là nơi chết của mình. Cậu liên tục đến chỗ đó, ngồi ở đó và tìm thấy niềm vui lạ lùng khi hình dung ra việc sắp tới người ta tìm thấy cậu chết ở đó. Cái cành cây sẽ buộc dây thừng đã được xác định, cậu đã kiểm tra độ vững chắc của nó, không còn khó khăn nào cản trở cậu tìm đến cái chết nữa. Sau nhiều lần dừng bút, cậu cũng đã viết xong một lá thư ngắn gửi cha mình và một lá thư dài gửi Hermann Heilner, người ta sẽ tìm thấy chúng cạnh xác của cậu.

Những sự chuẩn bị và cảm giác yên tâm đã đem lại ảnh hưởng tốt cho tinh thần của Hans. Ngồi dưới cành cây mà cậu dự định sẽ dùng để treo cổ tự tử, cậu đã trải qua nhiều tiếng đồng hồ trong đó áp lực tìm đến cái chết của cậu đã không còn và gần như một cảm giác thoái mái, vui vẻ đang xâm chiếm tâm hồn cậu.

Tại sao sau nhiều ngày ngồi ở đó rồi mà cậu vẫn không treo cổ tự tử ở cành cây ấy? Bản thân cậu cũng không biết chính xác. Mọi thứ đã được lên kế hoạch, cái chết của cậu là một việc đã được quyết định, nghĩ tới những việc ấy cậu cảm thấy rất thoải mái, và cậu không bỏ lỡ cơ hội tận hưởng thêm ánh nắng mặt trời rực rỡ và mơ tưởng khi chỉ có một mình trong những ngày cuối cùng này, như người ta thích làm điều đó trước những chuyến đi xa. Đúng là ngày nào cậu cũng có thể ra đi, mọi thứ đã sẵn sàng. Đối với cậu việc tự nguyện ở lại thêm chút nữa ở mảnh đất thân thuộc và nhìn mặt những người không hay biết gì về những quyết định nguy hiểm của cậu cũng là một niềm sung sướng cay đắng đặc biệt. Mỗi lần ông bác sĩ đến khám, cậu lại nói thầm trong đầu với ông ấy: “Khám cho cháu làm gì nữa, bác sẽ thấy điều gì sắp xảy ra!”

Số phận đã để cho Hans được tận hưởng những dự định thầm kín của mình và quan sát cậu hưởng thụ một vài giọt yêu đời và sức sống từ đài hoa của cái chết hàng ngày. Đương nhiên thứ đó có rất ít ở con người bệnh tật này, nhưng trước tiên đúng là thứ đó cần hoàn tất chu trình của mình và không cần biến mất khỏi kế hoạch trước khi Hans nếm trải thêm một chút ngọt ngào, đắng cay của cuộc đời.

Những ý nghĩ dằn vặt không tránh khỏi ít xuất hiện trong đầu Hans hơn và nhường chỗ cho một sự buông xuôi hoàn toàn, cho một tâm trạng uể oải không đau đớn khi cậu vô tư nhìn thời gian trôi, thản nhiên nhìn đời và đôi lúc có vẻ như bị mộng du hoặc ngây ngô. Một bận, trong tâm trạng uể oải cậu ngồi trong vườn nhà bên dưới cây thông, khe khẽ ngâm nga mà không biết mình cứ ngâm đi ngâm lại bài thơ ngắn từ khi còn học ở trường tiểu học mà cậu vừa mới sực nhớ ra:

Ôi, tôi mệt mỏi quá!

Ôi, tôi quá mệt nhoài!

Trong ví không có tiền

Ở trong túi cũng không.

Hans ngâm bài thơ theo giọng điệu cũ và không hề nghĩ gì khi cậu cứ ngâm đi ngâm lại bài thơ hàng chục lần. Nhưng cha cậu đang đứng cạnh cửa sổ, lắng nghe và cảm thấy rất sợ. Cái giọng trầm bổng tự nhiên, khoan thai, buồn bã này hoàn toàn khó hiểu đối với bản tính khô khan của ông, và ông thở dài cho rằng đó là một dấu hiệu của sự đần độn hết thuốc chữa. Từ đó ông càng sợ hãi hơn khi nhìn con trai mình, dĩ nhiên Hans nhận ra và khổ sở vì điều đó; tuy nhiên cậu vẫn chưa quyết định mang theo sợi dây thừng và treo cổ tự tử ở cành cây to mà mình đã chọn.

Trong khi đó mùa hè đã đến và một năm đã trôi qua kể từ Kỳ thi Quốc gia và kỳ nghỉ hè dạo ấy. Thỉnh thoảng cậu lại nhớ về hồi đó, nhưng không xúc động lắm; cậu đã trở nên khá trì độn. Cậu lại bắt đầu thích đi câu, nhưng không dám xin phép cha. Điều đó dày vò cậu mỗi lần ra đứng bên sông, và đôi khi cậu đứng rất lâu bên bờ, nơi không ai nhìn thấy, dõi mắt theo chuyển động của những con cá có lưng đen đang lặng lẽ bơi. Hàng ngày khoảng chiều tối, cậu đi ngược dòng sông một đoạn để tắm, khi đó cậu luôn phải đi ngang qua ngôi nhà nhỏ của bác bảo vệ Gessler và cậu tình cờ phát hiện ra người mà trước đây ba năm cậu đã thầm yêu, cô Emma Gessler đã về nhà. Một vài lần, cậu tò mò nhìn theo cô, nhưng cậu không còn thích cô như trước đây nữa. Ngày trước, cô là một thiếu nữ nhỏ nhắn dịu dàng, rất xinh đẹp, giờ đây cô đã lớn, điệu bộ thô kệch và mang kiểu tóc người lớn, thời trang làm khuôn mặt của cô già hẳn đi. Cả những chiếc váy dài cũng không hợp với cô, và những cố gắng để trông quý phái chắc chắn sẽ mang lại cho cô những điều bất hạnh.

Hans thấy cô ăn mặc lố lăng, nhưng đồng thời cậu cũng lấy làm tiếc khi nhớ đến việc ngày trước cậu cảm thấy ngọt ngào, mơ mộng và ấm áp đến lạ kì mỗi lần nhìn ngắm Emma. Đại thể là hồi ấy mọi thứ ở cô trông đều khác, trông cô xinh đẹp hơn nhiều, vui tươi hơn nhiều và sôi nổi hơn nhiều! Đã từ lâu rồi cậu không biết gì ngoài tiếng La tinh, tiếng Hy Lạp, lịch sử, các kỳ thi, chủng viện và cơn đau đầu. Còn trước đó thì những quyển sách của cậu có các chuyện cổ tích và các câu chuyện về những tên cướp, khi đó cậu đã để cho một cái máy xay do cậu tự làm chạy bằng sức nước hoạt động ở trong khu vườn nhà mình, vào buổi tối cậu đã ngồi ở bậu cửa nhà bác Naschold nghe các câu chuyện phiêu lưu của bà Liese, khi ấy, một thời gian cậu đã tưởng bác hàng xóm Grossjohan, được gọi là Garibaldi ¹⁹, là kẻ giết người cướp của và đã mơ thấy bác ta suốt cả năm trời. Tháng nào cậu cũng vui về một điều gì đó, lúc thì về việc đi cắt cỏ ba lá, lúc thì về việc phơi cỏ, sau đó lại về việc lần đi câu cá hay bắt cua đầu tiên trong năm, về việc thu hoạch cây hoa bia, vào vườn rung cây để mận rơi, nướng khoai tây, về việc đập lúa và cậu cùng đặc biệt vui về tất cả những ngày Chủ nhật và các ngày lễ đáng yêu. Khi đó còn có vô khối cảnh vật đã quyến rũ cậu bằng nét lôi cuốn bí ẩn: những ngôi nhà, những đường phố, những cầu thang, những sàn nhà kho, những giếng nước, những hàng rào, những con người và mọi loài vật đối với cậu đều đáng yêu và thân thuộc hoặc quyến rũ một cách bí ẩn. Cậu đã phụ giúp việc hái hoa bia và đã chăm chú nghe những cô gái lớn tuổi hát, ghi nhớ những câu hát mà phần lớn để gây cười một cách vui nhộn, nhưng một vài câu hát cũng than thân trách phận não nề khiến người nghe nghẹn ngào, xúc động.

Tất cả những điều đó đã chìm xuống và kết thúc, mà thủa ấy cậu đã không nhận ra ngay. Trước tiên là những buổi tối cậu ngồi nghe bà Liese kể chuyện chấm dứt, sau đó là việc đi câu cá vào sáng ngày Chủ nhật, rồi đến việc đọc truyện cổ tích, và cứ lần lượt như thế cho đến việc hái hoa bia và việc cho cái máy xay chạy ở trong vườn. Ôi, tất cả mọi thứ đã tan biến đi đâu mất rồi?

Điều đó đã xảy ra để bây giờ Hans, chàng thanh niên trưởng thành sớm, đang trải qua thời ấu thơ thứ hai trong trí tưởng tượng trong những ngày đau ốm của mình. Giờ đây tâm hồn bị đánh cắp thời thơ ấu đang hướng về những năm tháng tuổi thơ tươi đẹp ấy với niềm khao khát bột phát, bị quyến rũ, lạc lối trong một rừng kỷ niệm mà sự sâu sắc và rõ ràng của chúng có thể đã phai mờ. Cậu đang trải qua tất cả những kỷ niệm với không ít nồng nhiệt và say mê, như là trước đây cậu đã trải qua chúng trong thực tế; thời thơ ấu bị gò bó trào lên trong cậu như một nguồn nước bị chặn lại lâu ngày.

Nếu một cái cây bị đứt rễ cọc, nó sẽ đâm rễ mới, và một tâm hồn đã trở nên rất ốm yếu, cằn cỗi cũng thường hướng về quãng thời gian đẹp đẽ của thời ấu thơ, như thể nó có thể tìm thấy ở đó những hy vọng mới và nối mạch sống đã bị đứt vào cuộc sống mới. Những chồi rễ nhanh chóng mọc tua tủa, nhưng đó là một sự sống giả tạo, và từ đó sẽ không bao giờ có lại được một cái cây thực thụ.

Hans Giebenrath cũng sống như vậy, và vì thế việc đi theo cậu một lúc trên những con đường mơ mộng ở thế giới tuổi thơ là cần thiết.

Ngôi nhà của ông Giebenrath ở gần một cây cầu cổ bằng đá và tạo thành cái góc ở giữa hai phố rất khác biệt. Một phố, nơi ngôi nhà của ông Giebenrath được coi là thuộc về đó, là con phố dài nhất, rộng nhất và giàu nhất của thành phố, có tên là Gerber. Một phố dốc ngược dẫn lên núi thì ngắn, hẹp, nghèo nàn và có tên là Chim Ưng, được đặt theo một quán trọ xa xưa, đã không còn tồn tại từ lâu, mà trên biển hiệu của nó có hình một con chim ưng.

Hết thảy những gia đình sống ở phố Gerber toàn là những người gốc thành phố giàu có, khá giả, có nhà riêng, chỗ ngồi riêng trong nhà thờ và những mảnh vườn sau nhà ở chỗ đất cao trải dài dốc ngược lên núi, hàng rào được dựng lên vào những năm 70 tiếp giáp với nền đường sắt có cây kim tước mọc đầy, nở hoa vàng rực. Chỉ có quảng trường họp chợ, nơi có nhà thờ, Tòa án, ủy ban hành chính thành phố, Tòa thị chính, văn phòng Giáo xứ, là có thể ganh đua sự giàu có với phố Gerber, nơi tạo ra một ấn tượng tốt về thành phố với vẻ tráng lệ nguy nga của chúng. Tuy rằng giờ đây phố Gerber không có các trụ sở cơ quan, nhưng lại có những nhà dân cũ và mới với những cửa chính rộng rãi, những ngôi nhà gỗ và nửa gỗ nhỏ cũ kỹ xinh đẹp, những đầu hồi nhà cao rộng đẹp đẽ; và việc chỉ có một dãy nhà đã mang lại cho nó nhiều sự thân thiện, thi vị và sáng sủa, vì phía bên kia phố là dòng sông chảy qua dưới chân một bức tường có lan can.

Nếu như phố Gerber dài, rộng, sáng sủa, thênh thang và giàu có thì phố Chim Ưng hoàn toàn ngược lại. Ở đây có những căn nhà xiêu vẹo, tối tăm với lớp vữa vôi trên tường lốm đốm những mảng bong tróc, những chái nhà ọp ẹp, những cửa sổ và cửa ra vào bị nứt nẻ, chắp vá, những ống khói cong queo và những máng nước bị hư hỏng. Những căn nhà thò thụt tranh nhau không gian và ánh sáng, phố thì hẹp, uốn khúc một cách kỳ cục và chìm trong cảnh tranh tối tranh sáng vĩnh cửu, biến thành một nơi tối sầm, ẩm ướt trong thời tiết mưa, hay là sau khi mặt trời lặn. Trước tất cả các cửa sổ luôn có rất nhiều quần áo được vắt ở những cái sào hay các sợi dây; con phố bé và nghèo nàn, lại có rất nhiều gia đình sống ở đó, chưa kể tới những người thuê nhà và khách trọ qua đêm. Trong những căn nhà xiêu vẹo, ẩm thấp, có rất nhiều người ở, và sự nghèo khổ, tệ nạn, bệnh tật hoành hành ở đó. Nếu bệnh đậu mùa bùng phát, thì bùng phát ở đó, nếu xảy ra một vụ án mạng, thì cũng xảy ra ở đó, và nếu trong thành phố xảy ra sự trộm cắp, thì cảnh sát lục soát ở phố Chim Ưng đầu tiên. Ở đấy, những người bán hàng rong nay đây mai đó có chỗ trú chân, trong số họ có lão bán bột tẩy Hottehotte và gã thợ mài dao kéo Adam Hittel, kẻ mà mọi người nói là mắc đủ thứ tội lỗi và tệ nạn.

Trong những năm đầu đi học, Hans thường lui tới phố Chim Ưng. Cùng với một bọn đáng ngờ gồm những thằng bé tóc màu vàng rơm, bẩn thỉu cậu đã nghe những câu chuyện giết người của mụ Lotte Frohmueller mang tiếng xấu. Mụ này đã từng là vợ của một chủ khách sạn nhỏ và đã bị ngồi tù năm năm; trước đây mụ là một người đẹp nổi tiếng, có nhiều người tình trong đám công nhân nhà máy, đó là nguyên nhân gây ra nhiều vụ ẩu đã và những cuộc đâm chém nhau. Giờ đây mụ sống cô độc và dùng thời gian các buổi chiều tối sau khi hết giờ làm ở nhà máy vào việc pha cà phê và kể chuyện; trong khi cửa nhà mụ mở rộng, ngoài những người phụ nữ, những công nhân trẻ, luôn có một lũ trẻ con hàng xóm ngồi chật kín từ ngưỡng cửa trở vào chăm chú nghe mụ kể chuyện với sự thích thú và khiếp sợ. Nước được đun sôi ở trong một cái ấm ở trên một bếp lò nhỏ bằng đá màu đen, một ngọn nến mỡ cháy ở bên cạnh cùng với ngọn lửa than nhỏ màu xanh soi sáng căn phòng tối tăm, chật cứng người, kèm theo sự lập lòe kỳ quái, hắt những cái bóng đen lố nhố của những người ngồi nghe lên tường, lên trần nhà và đầy những chuyển động có vẻ ma quái.

Ở đó, Hans, cậu bé tám tuổi, đã làm quen với cả hai anh em nhà Finkenbein và duy trì một tình bạn với chúng khoảng một năm bất chấp sự ngăn cấm nghiêm ngặt của cha cậu. Chúng tên là Dolf và Emi, là những đứa trẻ lêu lổng ranh mãnh nhất của thành phố, nổi tiếng về việc ăn cắp trái cây, phá hoại cây cối của các gia đình, và là đầu têu trong vô số những trò nghịch ngợm khéo léo. Ngoài ra, chúng còn bán trứng chim, bi chì, quạ non, sáo đá, thỏ, lén lút đặt các cần câu đêm và cảm thấy ở trong tất cả các khu vườn của thành phố như ở nhà, vì không có hàng rào nào sắc nhọn và không có bức tường nào được cắm đầy mảnh thủy tinh đến nỗi chúng không dễ dàng vượt qua.

Nhưng đặc biệt là thằng Hermann Rechtenheil sống ở phố Chim Ưng mà Hans đã kết thân. Nó là một đứa trẻ mồ côi ốm yếu, trưởng thành sớm và khác thường. Vì một chân quá ngắn nên nó thường xuyên phải đi bằng gậy và không thể tham gia vào những trò chơi của lũ trẻ cùng phố. Nó gầy gò xanh xao và có một gương mặt đau khổ trắng bệch với cái miệng xấu xí và cái cằm nhọn hoắt. Nó cực kỳ khéo léo trong đủ thứ công việc đòi hỏi sự khéo tay, và đặc biệt là nó có một niềm đam mê mãnh liệt với việc đi câu mà nó đã truyền cho Hans. Thủa ấy Hans còn chưa có giấy phép câu cá, nhưng mặc dù vậy, cậu và Hermann Rechtenheil vẫn bí mật câu ở những chỗ kín đáo, và nếu đi săn là một niềm vui thì câu lén, săn trộm quả là một niềm thích thú. Thằng Rechtenheil thọt chân dạy Hans cắt những cần câu tốt, bện lông đuôi ngựa, nhuộm chỉ câu, cuộn dây câu và mài sắc lưỡi câu. Nó cũng dạy Hans đoán thời tiết, quan sát mặt nước và rắc cám rang dụ cá đến ăn, cách chọn mồi và mắc mồi chắc chắn vào lưỡi câu, dạy Hans phân biệt các loài cá, nhìn tăm cá, giữ dây câu ở độ sâu thích hợp. Nó truyền đạt cho Hans sự khéo léo và cảm giác tinh tế vào khoảnh khắc kéo hoặc nới dây câu không phải bằng lời nói mà qua việc làm mẫu khi cùng ngồi câu. Nó coi khinh và kịch liệt chế giễu những chiếc cần câu đẹp, được mua ở các cửa hiệu, những cái phao, dây cước và tất cả những đồ câu bán sẵn, đồng thời thuyết phục Hans rằng người ta không thể câu cá bằng một cái cần câu có các bộ phận lắp ghép không tự làm lấy.

Sau đó Hans cãi nhau với em nhà Finkenbein và không chơi với chúng nữa; thằng Rechtenheil lầm lì, ốm yếu rời bỏ cậu mà không có sự bất hòa nào. Vào một ngày tháng Hai, nó nằm sõng soài trên cái gường nhỏ tồi tàn của mình, đặt cái gậy chống lên bộ quần áo ở trên ghế, lên cơn sốt và chết một cách nhanh chóng trong im lặng; cư dân phố Chim Ưng ngay lập tức lãng quên, và chỉ có Hans còn lưu giữ kỉ niệm đẹp về nó.

Nhưng với Hans, con số những cư dân kì quặc của phố Chim Ưng còn lâu mới dừng lại. Ai chẳng biết đến lão đưa thư Roetteler bị sa thải vì chứng nghiện rượu, kẻ cứ nửa tháng lại uống say nằm trên đường phố hoặc la hét om sòm vào ban đêm, nhưng bình thường lại hiền như cục đất và luôn mỉm cười đầy thân thiện? Lão để cho Hans hít thuốc lá từ cái hộp hình bầu dục của lão, thỉnh thoảng nhận những con cá Hans cho, rán chúng với bơ và mời Hans cùng ăn. Lão có một con diều hâu nhồi rơm với đôi mắt giả bằng thủy tinh và một cái hộp đồ chơi nhỏ có nhạc đã cũ phát ra một điệu nhạc khiêu vũ với những âm thanh nhỏ dịu dàng, trong trẻo. Và ai mà chả biết đến ông thợ cơ khí đã rất già tên là Forsch lúc nào cũng mặc áo cài măng sét, ngay cả khi đi chân đất? Là con trai của một thầy giáo trường làng cổ lỗ, ông cụ có thể thông thạo nhiều phần trong Kinh Thánh, nhiều câu tục ngữ và châm ngôn về đạo đức; nhưng cả điều này lẫn mái tóc bạc trắng như tuyết của ông cũng không ngăn cản được ông tán tỉnh phụ nữ và thường xuyên uống say. Mỗi khi có tí men rượu, ông lại thích ngồi trên cột đá ở góc ngoài nhà Giebenrath, gọi tên tất cả những người đi qua đó và đọc cho họ nghe rất nhiều câu châm ngôn.

Có lần ông đã nói với Hans: “Này Hans Giebenrath, con trai yêu quý của ta, hãy nghe đấy, phải chăng những gì ta nói với con đều là những điều mà Sirach đã nói? Chẳng lẽ bởi ông ta là người không bao giờ đưa ra lời khuyên xấu nên không có một lương tâm xấu? Giống như những chiếc lá xanh trên một cái cây tươi tốt, một số rồi sẽ rụng xuống, một số rồi sẽ mọc lên, con người ta cũng vậy: một số rồi sẽ chết đi, một số rồi sẽ được sinh ra. Thế đấy, bây giờ thì con có thể về nhà rồi, con trai yêu quý của ta.”

Ông cụ Forsch kể nhiều câu chuyện bí ẩn, hoang đường về những bóng ma và những điều tương tự mà không giảm bớt những câu châm ngôn đạo đức của mình. Ông biết những nơi các bóng ma như thế xuất hiện, và ông luôn bán tín bán nghi những câu chuyện của riêng mình. Phần nhiều là ông bắt đầu kể chúng bằng giọng hoài nghi, khoe khoang, khinh thường, như thể đang giễu cợt cả câu chuyện lẫn người nghe, nhưng dần dần, trong khi kể, ông tỏ ra sợ hãi, mỗi lúc lại hạ thấp giọng hơn và kết thúc bằng giọng thì thào khe khẽ, rùng rợn, đầy sức thuyết phục.

Con phố nhỏ nghèo nàn này chứa đựng biết bao điều kỳ quặc, bí hiểm, thú vị! Gã thợ nguội Brendle cũng sống ở đó sau khi cửa hàng của gã bị đóng cửa và xưởng thợ dột nát của gã hoạt động kém hiệu quá. Suốt ngày, gã ngồi bên cửa sổ ngôi nhà nhỏ của mình buồn rầu nhìn ra con phố náo nhiệt, thỉnh thoảng, nếu một trong số những đứa trẻ ăn mặc rách rưới, bẩn thỉu của những nhà hàng xóm rơi vào tay gã thì gã hành hạ nó với niềm vui độc địa, dứt tóc, véo tai và bẹo thâm tím khắp cơ thể. Nhưng một hôm, gã tự treo cổ ở cầu thang nhà mình bằng một đoạn dây kẽm và nom gã kinh tởm đến mức không ai dám lại gần, cho đến khi ông thợ cơ khí Forsch cắt cái dây kẽm từ phía sau bằng một cái kéo cắt tôn, do đó xác gã Brendle với cái lưỡi thè ra rơi sấp mặt xuống cầu thang và trượt xuống dưới, vào giữa đám người đang đứng xem khiến họ bị một phen kinh hãi.

Mỗi lần Hans đi từ phố Gerber sáng sủa, rộng rãi vào phố Chim Ưng tối tăm ẩm ướt thì một nỗi lo sợ khủng khiếp thú vị, một sự pha trộn của sự tò mò, nỗi sợ hãi, sự lo lắng và cảm giác phiêu lưu thích thú, xâm chiếm cùng với bầu không khí ngột ngạt, khác thường. Phố Chim Ưng là nơi duy nhất mà ở đó có lẽ còn một câu chuyện cổ tích, một phép lạ, một sự rùng rợn chưa từng nghe thấy có thể xảy ra, nơi chuyện phép thuật, chuyện ma quỷ có thể có và có thể tin được, nơi người ta có thể cảm thấy nỗi khiếp sợ ghê gớm thú vị giống như khi đọc truyện thần thoại và những cuốn truyện dân gian Reutlingen tuyệt vời bị các thầy giáo tịch thu khi học sinh lén đọc trong giờ học nói về những sự trừng phạt đối với những tội ác của các tên tướng cướp Sonnenwirtle, Schinderhannes, Messerkale, Postmichels cùng những tên tướng cướp khác, và những tay anh chị, những kẻ phạm trọng tội.

Nhưng ngoài phố Chim Ưng còn có một chỗ, nơi mà mọi thứ đều khác, nơi người ta có thể nghe thấy, trải qua thứ gì đó và mất dạng trong những những căn phòng tối tăm, khác thường. Đó là xưởng thuộc da lớn ở gần đó, một ngôi nhà cổ đồ sộ, nơi những tấm da lớn treo trong những căn phòng có ánh sáng lờ mờ, nơi ở tầng hầm có những căn hầm được che đậy và những lối đi bị cấm, và nơi vào buổi tối bà Liese thường kể cho lũ trẻ nghe những câu chuyện cổ tích lý thú. Việc kể chuyện cổ tích của bà Liese ở đó diễn ra im lặng hơn, thân mật hơn và có tình người hơn so với việc kể chuyện giết người của mụ Lotte Frohmueller ở bên phố Chim Ưng, nhưng những câu chuyện của bà Liese không ít huyền bí hơn. Cách làm việc của những thợ thuộc da mới vào nghề trong các phòng tối, ở dưới tầng hầm, trong vườn thuộc da, ở trên gác thượng lạ lùng và độc đáo, những căn phòng lớn mở toang hoác im lìm, vừa lôi cuốn vừa khủng khiếp, ông chủ xưởng cao lớn và hay gắt gỏng bị mọi người sợ như một kẻ ăn thịt người, còn bà Liese thì đi đi lại lại trong xưởng, trong ngôi nhà kỳ quặc, như một bà tiên, như một người bảo vệ, như bà mẹ của lũ trẻ, chim chóc, chó mèo, đầy lòng nhân đức cùng với rất nhiều câu chuyện cổ tích và câu dân ca.

Giờ đây những ý nghĩ và những giấc mơ của Hans lởn vởn trong thế giới mà cậu đã xa cách từ lâu này. Cậu hướng về thời ấu thơ đẹp đẽ trong quá khứ vì nỗi thất vọng và tuyệt vọng lớn của mình, bởi cậu vẫn còn đầy hy vọng và nhìn thế giới trước mặt mình như nhìn một khu rừng mê hoặc khổng lồ ẩn chứa những mối nguy hiểm khủng khiếp, những kho báu thần tiên và những lâu đài ngọc bích nằm sâu bên trong không thể đi xuyên qua của nó. Cậu đã thâm nhập một đoạn ngắn vào khu rừng này, nhưng cậu đã trở nên mệt mỏi trước khi những phép màu xảy ra, và bây giờ cậu lại đứng cạnh lối vào huyền bí đang trở nên tối dần, lần này cậu là một người ngoài cuộc, trong sự tò mò vô ích.

Có đôi lần Hans lại ghé thăm phố Chim Ưng. Chính ở đó, cậu tìm thấy hoàng hôn ngày cũ và cái mùi ghê tởm xưa kia, những góc nhà cũ và những cầu thang cũ tối tăm; các ông bà già vẫn ngồi trước cửa, những đứa trẻ tóc màu vàng rơm bẩn thỉu hò hét đi lang thang ngoài đường. Ông thợ cơ khí Forsch đã già, hơn nữa, ông không còn nhận ra Hans và đáp lại lời chào rụt rè của cậu bằng tiếng lầm bầm trong miệng. Bác hàng xóm Grossjohan, được gọi là Garibaldi, đã chết, mụ Lotte Frohmueller cũng vậy. Lão đưa thư Roetterer vẫn sống ở phố Chim Ưng. Lão than phiền rằng bọn trẻ đã làm hỏng cái hộp đồ chơi có nhạc của lão, rồi lão mời Hans hít thuốc lá, rồi cố nài xin cậu mấy xu; sau cùng lão kể về anh em nhà Finkenbein, giờ đây một thằng đang làm việc ở nhà máy xì gà và rượu chè bê tha, một thằng đã bỏ đi biệt xứ từ một năm nay sau một cuộc đâm chém ở hội chợ phiên. Tất cả mang lại một cám giác buồn bã và đau thương.

Và một lần, vào buổi chiều Hans đi vào xưởng thuộc da. Cậu mơ màng đi qua cổng qua cái sân ướt, như thể thời thơ ấu của mình cùng với tất cả niềm vui đã mất, đều ẩn giấu trong ngôi nhà cổ đồ sộ. Cậu đi qua cầu thang xoắn và hành lang lát đá đến gần cầu thang tối tăm, lần mò lên gác thượng, nơi những tấm da đang được căng ra phơi, bao kỷ niệm bỗng ùa về khi cậu ngửi thấy mùi da hăng hăng. Sau đó cậu đi xuống và ra sân sau, nơi có những bể thuộc da và những cái giàn nhỏ, cao, có mái che để phơi khô da thuộc. Đúng lúc bà Liese đang ngồi trên bệ tường cạo vỏ một rổ khoai tây và vài đứa trẻ xúm quanh nghe bà kể chuyện cổ tích.

Hans đứng lại ở ngoài cửa trong bóng tối và lắng tai nghe. Một sự yên tĩnh lạ thường bao trùm khu vườn thuộc da, ngoài tiếng chảy róc rách khe khẽ của dòng sông chảy qua phía sau bức tường bao quanh sân Hans chỉ nghe thấy dao sột soạt cạo vỏ khoai tây và tiếng kể chuyện của bà Liese. Bọn trẻ ngồi xổm yên lặng lắng nghe và hầu như không động đậy. Bà Liese kể câu chuyện về Thánh Christoffel, tiếng độc thoại của bà như một giọng trẻ con gọi Ngài qua sông trong đêm.

Hans chăm chú nghe một lát, sau đó cậu khẽ khàng đi trở lại qua hành lang tối tăm và về nhà. Cậu cảm thấy rằng chắc chắn cậu không thể lại trở thành một đứa trẻ và ngồi nghe bà Liese kể chuyện cổ tích vào buổi chiều tối ở trong vườn thuộc da, và bây giờ cậu lại lẩn tránh cả xưởng thuộc da cũng như phố Chim Ưng.

Chương Sáu

Tiết trời đã chuyển hẳn sang thu. Ở những cánh rừng thông xanh thẫm, những loài cây lá rộng đã chuyển sang màu vàng hoặc đỏ rực như những bó đuốc, các khe núi đã có sương mù dày đặc, và vào buổi sáng dòng sông bốc hơi trong thời tiết lạnh giá.

Hans, cậu cựu chủng sinh xanh xao, hàng ngày vẫn đi dạo loanh quanh ngoài trời, cậu u sầu, mệt mỏi và tránh mặt những người quen. Bác sĩ kê đơn cho cậu thuốc nước, dầu cá, khuyên cậu ăn trứng, tắm nước lạnh.

Nhưng tất cả những biện pháp đó đều không mang lại một phép màu nào. Mỗi cuộc đời khỏe mạnh cần có ý nghĩa và mục đích, nhưng cả hai điều đó đã mất đi đối với chàng trai trẻ Hans Giebenrath. Giờ đây, cha cậu đã quyết định hoặc là xin cho cậu một chân thư ký hoặc là cho cậu đi học nghề. Mặc dù Hans còn yếu và trước tiên cần tăng cường sức khỏe thêm nữa, tuy nhiên lúc này, cha cậu đã có thể suy nghĩ về cậu một cách nghiêm túc.

Kể từ khi những cảm xúc rối loạn đầu tiên ít dần đi và từ khi Hans không còn nghĩ đến việc tự tử nữa, thì cậu từ chỗ lo lắng, bực bội bất thường mà chuyển sang sầu thảm, cậu đã chìm vào đó một cách từ từ và bất lực như chìm vào một vũng bùn.

Giờ đây cậu đi dạo quanh trong những cánh đồng mùa thu và là nạn nhân chịu ảnh hưởng của mùa trong năm. Sự ảm đạm của mùa thu, lá vàng lặng lẽ rơi, đồng cỏ chết khô ngả vàng, cây cối úa tàn, màn sương mù buổi sáng dày đặc khiến cậu rơi vào những tâm trạng nặng nề, tuyệt vọng cùng với những ý nghĩ buồn rầu như tất cả những người bệnh khác. Cậu mong muốn được cùng úa tàn, cùng chết đi, cùng tiêu tan, cậu đau đớn vì việc tuổi trẻ của mình chẳng chịu tuân theo ước vọng này, không muốn rời bỏ cuộc sống cùng với sự kéo dài vô nghĩa.

Cậu quan sát cây cối trở nên úa vàng, trơ trụi, quan sát màn sương mù trắng đục như sữa bay ra từ những cánh rừng, quan sát những mảnh vườn mà sự sống trong đó tàn lụi sau đợt thu hoạch trái cây cuối cùng và không ai ngắm nhìn những bông cúc thúy sặc sỡ héo tàn, quan sát dòng sông mà ở đó việc tắm sông, câu cá đã kết thúc và bị phủ đầy những chiếc lá khô, ở hai bên bờ sông lạnh lẽo chỉ còn những người thợ thuộc da dẻo dai mới chịu đựng nổi cái lạnh. Từ vài ngày nay, nhiều đám bã táo ép trôi theo dòng sông, vì giờ đây tại những chỗ ép táo và ở tất cả các cối xay nước, người ta đang ra sức làm rượu táo, mùi nước táo ép thoang thoảng khắp các con phố.

Ở một cối xay, chú thợ giày Flaig cũng thuê một máy ép táo và rủ Hans cùng làm rượu.

Ở sân cối xay có đủ máy ép táo lớn nhỏ, xe đẩy tay, sọt, bao chứa đầy táo, những chiếc chậu, chiếc bình, thùng gỗ và thùng phuy, bã táo ép màu nâu chất thành đống, rất nhiều tay đòn bằng gỗ, xe cút kít, xe ngựa kéo trống không. Những chiếc máy ép làm việc hết công suất, phát ra những tiếng kêu cót két, kèn kẹt. Phần lớn máy ép được sơn màu xanh lá cây, và màu xanh này cùng với màu vàng nâu của bã táo ép, màu của các sọt táo, màu lục nhạt của dòng sông, đám trẻ đi chân đất và ánh nắng mặt trời mùa thu trong veo mang lại cho bất cứ ai ngắm nhìn cánh tượng đó một ấn tượng thú vị về niềm vui, về sự yêu đời và về vẻ đẹp phong phú của cảnh vật. Tiếng lẹp bẹp của những quả táo bị ép nát vang lên giòn tan khiến người nghe chảy nước miếng; ai đến gần máy ép và nghe thấy tiếng táo bị ép cũng đều cầm lấy ngay một quả táo và ăn. Dòng rượu táo mới ngon ngọt màu nâu đỏ nhạt, đặc sệt chảy ra từ những cái ống lấp lánh trong ánh mặt trời; ai đến gần và nhìn thấy dòng rượu cũng đều lấy ngay cốc uống thử, sau đó đứng yên, chớp chớp mắt cảm nhận sự ngọt ngào và khoan khoái chảy trong mình. Mùi thơm dễ chịu của thứ rượu ngọt ngào này tỏa ra khắp xung quanh. Nói cho đúng là mùi hương táo chín tinh túy nhất của cả năm, và thật tuyệt khi được hít thở hương thơm ấy trước khi mùa đông đến gần, vì khi đó người ta nhớ đến rất nhiều điều tốt đẹp tuyệt vời, với lòng biết ơn đất trời: nhớ mưa phùn tháng Năm dịu dàng, mưa rào mùa hạ xối xả, sương sớm mùa thu lành lạnh, nhớ ánh nắng mùa xuân dịu nhẹ, cái nắng chói chang mùa hè, nhớ hoa hồng trắng, hoa hồng đỏ thắm, nhớ màu vàng ruộm của trái chín trước vụ thu hoạch và nhớ tất cả những gì vui tươi, tốt đẹp mà chu trình của một năm đã mang theo.

Đó là những ngày tươi đẹp dành cho tất cả mọi người. Người giàu và người thích phô trương nâng lên đặt xuống những trái táo căng tròn khi không còn giữ sĩ diện, mua hàng chục bao hoặc nhiều hơn để làm rượu táo, nếm thử rượu của nhà mình bằng một cái cốc bạc bỏ túi và khoe với mọi người rằng rượu táo mới của họ không hề pha một giọt nước. Những người nghèo thì chỉ mua được một bao táo làm rượu, nếm thử rượu nhà mình bằng cốc thủy tinh hay bát gốm, pha thêm nước vào rượu, tuy nhiên họ cũng hãnh diện và phấn khởi y như những người giàu. Nếu có ai hoàn toàn không thể làm rượu táo vì những lý do nào đó thì anh ta đi từ máy ép này sang máy ép khác của người quen và hàng xóm, ở máy ép nào anh ta cũng được rót cho một cốc vào bình, được nhét một quả táo vào bao để cảm thấy mình cũng là một phần của mùa làm rượu táo. Nhiều đứa trẻ con nhà nghèo hoặc con nhà giàu thì chạy quanh với một chiếc cốc nhỏ, một quả táo cắn dở, một miếng bánh mỳ ở trên tay, vì theo một truyền thuyết cổ xưa không lý giải nổi thì nếu hàng năm người ta ăn bánh mỳ đều đặn trong khi làm rượu táo thì sau này người ta không bị đau bụng.

Hàng trăm giọng nói đan xen vào nhau, hòa lẫn cùng sự ồn ào của lũ trẻ, và tất cả những giọng nói này đều rộn ràng, hồ hởi, phấn khởi:

“Hannes, lại đây uống thử một cốc rượu của nhà tớ xem nào!”

“Cám ơn cậu, tớ uống căng cả bụng ra rồi.”

“Cậu đã mua một tạ táo với giá là bao nhiêu?”

“Bốn mark. Nhưng táo ngon lắm. Cậu ăn thử một quả xem!”

Thỉnh thoảng cũng xảy ra một sự cố nhỏ. Một bao táo bị bục, và táo lăn lông lốc xuống đất.

“Rõ khi, mọi người nhặt táo giúp tôi với!”

Tất cả mọi người đều giúp nhặt táo, một vài cậu bé láu cá cố tình giấu vài quả đi trong khi nhặt hộ.

“Bọn láu tôm láu cá này, đừng có giấu táo đi như thế, chúng mày ăn bao nhiêu cũng được. Nhưng không được lấy để mang về nhà. Này Gutedel, đứng lại, đừng có lẩn!”

“Này, bác hàng xóm, bác đừng tưởng chỉ có rượu nhà bác ngon thôi nhé! Bác hãy uống thử rượu nhà em mà xem, ngọt như mật ong, đúng thế, ngọt như mật ong. Nhà bác làm nhiều không?”

“Hai thùng, không hơn, nhưng được cái là rượu ngon.”

“Thật may là chúng ta không làm rượu táo vào giữa mùa hè, nếu không chúng ta đã uống hết từ lâu rồi.”

Trong mùa làm rượu táo năm nay, vài cụ già khó tính khó nết, những người không được phép vắng, cũng có mặt. Bản thân các cụ từ lâu đã không còn làm rượu táo nữa, nhưng các cụ có nhiều kinh nghiệm, các cụ kể về vùng đất Anno Duback, nơi người ta có thể mua được loại táo thơm ngon. Táo ở đó rẻ hơn nhiều và thơm ngon hơn nhiều, người ta hoàn toàn không cần cho thêm đường vào rượu, và những cây táo ngày xưa ở đó sai quả hơn nhiều những nơi khác.

“Tôi vẫn còn có thể đưa ra lời khuyên cho những người trồng táo thời nay. Tôi từng có những cây táo cho đến năm tạ quả.”

Nhưng thời gian đã lấy đi sức khỏe của các cụ, trong mùa làm rượu táo năm nay, những cụ nói nhiều cũng góp phần cho việc uống thử rượu thêm rôm rả, và những cụ còn răng đều cầm táo gặm quanh. Thậm chí có cụ còn cố ăn vài quả to và bị đau dạ dày dữ dội.

“Tôi nói cho các người biết, trước đây tôi còn ăn được mười quả một lúc.” Rồi cụ thở dài sườn sượt nhớ đến thời mình còn ăn được mười quả táo trước khi bị bệnh đau dạ dày.

Chú Flaig đứng ép táo cạnh chiếc máy ép ở giữa đám đông và được một cậu học việc lớn tuổi giúp. Chú ấy mua táo xứ Baden, và rượu táo nhà chú ấy luôn là loại rượu ngon nhất. Chú ấy phấn khởi và không ngăn cấm ai nếm thử. Các con của chú còn phấn khởi hơn, chúng nô giỡn xung quanh chỗ ép táo của nhà mình và vui vẻ chơi đùa cùng lũ trẻ ở sân cối xay. Nhưng phấn khởi nhất là cậu học việc của chú Flaig, ngay cả khi cậu ta không nói gì. Việc được ra khỏi cửa hàng đóng giày và lại được hăng say làm việc ngoài trời khiến cậu thấy khoan khoái trong người, vì cậu xuất thân từ một gia đình nông dân nghèo ở miền núi, và ngay cả thứ rượu táo thơm ngon cũng được cậu đón nhận một cách thích thú. Gương mặt rắn rỏi của cậu thiếu niên nông thôn nở nụ cười hiền hậu như mặt nạ của thần rừng, còn đôi bàn tay thợ giày của cậu thì sạch sẽ hơn cả trong ngày Chủ nhật.

Khi Hans đến sân cối xay thì cậu trầm lặng và rụt rè; cậu vốn không thích đến. Nhưng ngay khi đến gần chiếc máy ép đầu tiên thì một cốc rượu táo đã được đưa ra trước mặt cậu, người đưa cốc rượu chính là bà Nascholds Liese. Hans uống thử, khi nuốt ngụm rượu xuống thì rất nhiều kỷ niệm tươi đẹp về những mùa thu trước ùa về trong cậu cùng với hương vị thơm ngon, hấp dẫn của rượu táo mới, đồng thời có gì đó làm cậu vui lên và thôi thúc cậu tham gia vào mùa làm rượu táo. Những người quen bắt chuyện với cậu, ai cũng mời cậu uống rượu, khi cậu đến chỗ máy ép của chú Flaig thì rượu táo mới và sự vui tươi đã tràn ngập tâm hồn, làm thay đổi cậu. Hans chào chú Flaig rất vui vẻ và kể một vài câu chuyện vui quen thuộc về rượu táo. Chú Flaig che giấu sự ngạc nhiên và hồ hởi chào cậu.

Nửa tiếng đồng hồ trôi qua, khi đó có một cô gái mặc chiếc váy màu xanh đến chỗ máy ép của chú Flaig, cô gái mỉm cười với chú Flaig và cậu học việc rồi bắt đầu phụ giúp.

“Giới thiệu với cháu,” chú Flaig nói với Hans, “đây là Emma, cháu gái của chú, đến từ Heilbronn. Đương nhiên là Emma cũng quen với mùa thu ở thành phố chúng ta, chỗ cô bé sản xuất nhiều rượu nho.”

Emma khoảng mười tám, mười chín tuổi, hoạt bát và vui tươi như những cô gái sống ở vùng đồng bằng, cô không cao, nhưng có thân hình cân đối. Đôi mắt đen láy với cái nhìn ấm áp và cái miệng xinh xắn, đáng yêu trên gương mặt tròn trịa toát lên vẻ thông minh, vui nhộn, nói chung, tuy rằng cô trông như một cô gái Heilbronn mạnh khỏe, xinh tươi, nhưng hoàn toàn không như một người họ hàng của người thợ giày ngoan đạo. Trông cô ấy hoàn toàn bình thường, với đôi mắt không giống như những đôi mắt của những người thường đọc Kinh Thánh, kinh cầu nguyện của Gossner vào buổi tối và trong đêm.

Bỗng nhiên Hans lại có vẻ buồn rầu và mong sao cô Emma sớm bỏ đi. Nhưng cô cứ ở đó, cô cười, tán gẫu, đối đáp sắc sảo mọi câu bông đùa. Hans xấu hổ và không biết nói gì. Dù sao đi nữa, cậu cũng rất sợ tiếp xúc với những cô gái trẻ, sợ phải xưng hô lịch sự gọi họ là “chị”, nhưng Emma lại rất sôi nổi, rất hoạt bát và không thèm để ý tới sự có mặt cùng vẻ e thẹn của Hans lắm, cho nên cậu như một con ốc sên bị bánh xe lăn sượt qua, vội rụt những cái râu vào một cách yếu đuối, hơi ươn hèn và co rúm mình lại. Cậu không phản ứng gì và cố làm ra vẻ đang buồn chán; tuy nhiên cậu không thành công, ngược lại trông cậu chẳng khác gì một kẻ vừa có người thân chết.

Không ai rảnh rỗi để ý đến điều đó, ngay cả Emma cũng vậy. Nghe mọi người nói chuyện, Hans biết được Emma mới đến chơi nhà chú Flaig từ hai tuần nay, nhưng đã biết nhiều người ở đấy. Cô chạy lăng xăng khắp nơi, uống thử rượu táo và tươi cười với mọi người, cô quay lại chỗ máy ép của chú Flaig và tỏ vẻ hăng hái cùng làm rượu táo, cô túm lấy tay bọn trẻ, cho chúng táo và cười nói vui vẻ với chúng. Cô gọi bất cứ đứa trẻ đường phố nào và hỏi: “Em có muốn ăn táo không?” Sau đó cô cầm một quả táo đỏ thơm ngon, đưa hai tay ra sau lưng và nói với đứa trẻ được gọi: “Đố em biết chị cầm quả táo ở tay phải hay tay trái?”; nhưng chẳng bao giờ cô để cho bọn trẻ đoán đúng, và chỉ đến khi lũ trẻ đường phố nổi cáu và bắt đầu chửi tục thì cô mới đưa ra một quả táo, nhưng là một quả táo xanh và bé hơn. Cô có vẻ đã nghe kể qua về Hans, cô hỏi Hans rằng cậu có phải là người thường xuyên bị đau đầu mà chú Flaig hay nhắc tới hay không, nhưng trước khi Hans trả lời thì cô đã quay sang nói chuyện khác với những người đứng cạnh rồi.

Hans vừa định lẩn ra chỗ khác và đi về nhà, thì chú Flaig ấn tay đòn vào tay cậu.

“Nào, bây giờ thì cháu có thể làm thay chú một lát;

Emma sẽ giúp cháu. Chú phải đi về cửa hàng.”

Chú Flaig đi rồi, cậu học việc được giao nhiệm vụ cùng với vợ chú Flaig mang rượu táo về trước, thế là chỉ còn Hans và Emma ở lại ép táo.

Cậu hùng hục nghiến răng vít tay đòn của máy ép. Khi đó cậu lấy làm lạ là tại sao việc vít tay đòn của máy ép lại nặng nhọc đến vậy, và khi cậu ngước nhìn thì Emma bật ra một tiếng cười trong trẻo. Cô cố nhịn cười, và khi Hans cáu tiết lại vít tay đòn của máy ép thì Emma lại bật cười.

Hans không nói gì. Nhưng trong khi đứng vít tay đòn ở phía đối diện với Emma thì đột nhiên cậu cảm thấy bối rối ngượng ngùng, và dần dần cậu dừng hẳn việc vít tay đòn máy ép. Một nỗi sợ hãi ngọt ngào xâm chiếm cậu, và khi Emma cười, mạnh dạn nhìn thẳng vào mặt cậu thì bỗng dưng đối với cậu có vẻ như cô đã thay đổi, thân mật hơn, nhưng cũng lạ lùng hơn, và cậu cũng hơi mỉm cười, thẹn thùng bối rối.

Rồi cần máy ép ngừng lại hoàn toàn.

Sau đó Emma nói: “Chúng ta không cần quá sức như vậy,” và cô với qua chiếc máy ép đưa sang cho Hans cốc rượu táo mà cô vừa mới uống một nửa.

Đối với cậu có vẻ như thứ rượu táo trong cốc mà Emma đưa cho cậu mạnh và ngọt ngào hơn thứ rượu cậu uống lúc trước, khi uống hết chỗ rượu, cậu thèm thuồng nhìn vào chiếc cốc không và lấy làm lạ khi thấy tim mình đập mạnh và hơi thở trở nên gấp gáp.

Sau đó họ lại cùng nhau ép táo một lúc nữa, Hans cũng không biết mình đã làm gì khi cố đứng sát vào Emma, nên chiếc váy của cô chạm nhẹ vào cậu và bàn tay của cô chạm vào bàn tay của cậu. Mỗi lần điều đó lặp lại thì trái tim cậu dường như ngừng đập trong niềm hạnh phúc sợ sệt và một niềm say mê thú vị, ngây ngất xâm chiếm cậu, đến nỗi đầu gối cậu hơi run run và đầu cậu ong ong.

Hans không biết mình đã nói những gì, nhưng cậu trả lời tất cả các câu hỏi của Emma, cậu cười khi Emma cười, một vài lần cậu giơ ngón tay dọa cô khi cô trêu chọc cậu quá mức, và cậu còn uống hết hai cốc rượu táo cô đưa. Giờ đấy, hàng loạt kí ức vụt qua trong đầu cậu: những cô gái mà cậu đã nhìn thấy đứng ở cửa nhà mình cùng với người yêu vào buổi tối, một vài câu chuyện trong tiểu thuyết, cái hôn mà dạo trước Hermann Heilner đã trao cho cậu, và rất nhiều các câu nói, các câu chuyện rỉ tai nhau của đám học trò về các cô gái và câu hỏi “sẽ ra sao nếu có người yêu”. Rồi cậu thở gấp như một con ngựa già kéo xe lên dốc.

Tất cả đã biến đổi. Mọi người và sự nhộn nhịp xung quanh đã tan ra thành một đám mây sặc sỡ. Những giọng nói, những câu chửi rủa và những tiếng cười riêng rẽ tắt lịm trong một sự ồn ào hỗn độn của đám đông, dòng sông và cây cầu cổ ở đằng xa trông giống như cảnh trong tranh.

Cả Emma trông cũng khác. Cậu không còn nhìn thấy gương mặt của cô ấy nữa - chỉ còn đôi mắt đen tinh nghịch và cái miệng màu đỏ, bên trong là những chiếc răng trắng nhọn; hình ảnh cô nhòe đi, và cậu chỉ còn nhìn thấy những phần riêng biệt - lúc thì một chiếc giày thấp cổ cùng với chiếc tất màu đen ở bên trên, lúc thì lọn tóc xoăn lạc chỗ trên gáy, lúc thì một cái cổ tròn rám nắng đang biến vào trong chiếc khăn màu xanh, lúc thì đôi vai tròn trịa và bộ ngực căng tròn phập phồng ở dưới, lúc thì một bên tai ửng đỏ.

Một lát sau Emma đánh rơi chiếc cốc vào thùng gỗ và cúi xuống nhặt, đồng thời thành của chiếc thùng gỗ ép đầu gối của cô vào cổ tay của Hans. Cậu cũng cúi xuống, nhưng từ từ hơn, mặt cậu gần như chạm vào mái tóc của cô. Nó có mùi thơm nhẹ, ở bên dưới mái tóc xoăn buông xõa lộ ra một cái gáy đẹp rám nắng và kéo dài xuống chiếc áo nịt ngực màu xanh, dù nó ôm sát người, nhưng vẫn lộ ra một khe nhỏ.

Emma đứng thẳng người lên, đầu gối của cô đồng thời trượt dọc theo cánh tay của Hans, mái tóc của cô quệt vào má cậu và khi gương mặt cô ửng hồng vì cúi xuống, khi đó chân tay cậu bủn rủn. Mặt cậu tái mét đi và trong chốc lát cậu có cảm giác mệt mỏi, rã rời, đến nỗi cậu phải bám vào thành máy ép. Tim đập dồn dập, hai cánh tay trở nên yếu ớt và đôi vai cậu đau nhức.

Từ lúc đó trở đi Hans hầu như không nói gì nữa và tránh cái nhìn của Emma. Nhưng chỉ cần cô quay đi hướng khác là cậu lại nhìn cô chằm chằm và với một sự pha trộn giữa niềm khao khát chưa từng có và tâm địa xấu xa. Giờ phút ấy, có cái gì đó trong cậu vỡ tung, mở ra một mảnh đất mới mẻ, lạ lùng, lôi cuốn với hai bờ xa tít và xanh mướt trước tâm hồn. Hans chưa biết hoặc chỉ trải nghiệm sự e ngại và sự dày vò ngọt ngào trong cậu có ý nghĩa gì, và cậu cũng không biết điều gì lớn hơn trong cậu, nỗi khổ đau hay niềm vui sướng.

Nhưng niềm vui sướng cho thấy sự chiến thắng của sức mạnh tình yêu non trẻ trong cậu và trải nghiệm đầu tiên về cuộc đời rộng lớn, còn nỗi khổ đau lại cho thấy rằng sự yên bình của tâm hồn cậu đã bị phá vỡ và rằng tâm hồn cậu đã rời bỏ mảnh đất của thời ấu thơ mà cậu không tìm lại được. Con thuyền tâm hồn nhỏ nhẹ của cậu vừa mới thoát khỏi cuộc đắm thuyền đầu tiên thì giờ đây lại rơi vào sức mạnh của những cơn bão mới, vào gần vực sâu ở phía trước với những mỏm đá ngầm rất nguy hiểm, qua những nơi mà tuổi trẻ cần được dẫn lối cẩn thận, thì thậm chí con thuyền không có cá người cầm lái, mà phải tìm đường và sự giải cứu bằng sức lực của chính mình.

Thật may lúc này anh chàng học việc của chú Flaig quay lại và thay cậu đứng vào ép táo. Hans còn ở lại một lát nữa. Cậu hy vọng có được sự đụng chạm hoặc đôi lời thân mật của Emma. Nhưng cô ấy lại tán gẫu với người bên cạnh máy ép khác. Bởi Hans ngượng ngùng trước anh chàng học việc, nên cậu gần như là lủi về nhà mà không nói lời tạm biệt.

Tất cả cảnh vật đã thay đổi một cách lạ lùng, đẹp và hấp dẫn. Những con chim sẻ đã trở nên béo tròn nhờ ăn bã táo ép, chúng ríu rít bay vút qua bầu trời chưa bao giờ cao, đẹp, xanh thẳm làm mê say lòng người như thế, chưa bao giờ dòng sông có mặt nước trong xanh, lấp lánh ánh mặt trời như thế, và cũng chưa bao giờ nước sông chảy qua đập tung bọt trắng xóa như thế. Dường như tất cả cảnh vật đều giống như những bức tranh trang trí mới được tô màu và được lồng kính trong suốt đang chờ đợi sự bắt đầu của một ngày hội lớn. Ngay cả trong ngực mình, Hans cũng cảm thấy một sự trào dâng mạnh mẽ, khao khát, ngất ngây của những cám xúc mãnh liệt lạ lùng và của những hy vọng lớn lao, tươi sáng, cùng với một nỗi e sợ hoài nghi, nhưng đó chỉ là một giấc mơ và không bao giờ có thể trở thành sự thực. Những cảm xúc trái ngược này tăng lên trở thành một mạch nguồn đang phun trào âm ỉ, thành một cảm giác như thể có thứ gì đó quá mạnh mẽ trong cậu muốn được giải phóng và tan biến - có thể là một tiếng thổn thức, có thể là một tiếng hát, một tiếng gào thét hay là một tiếng cười to. Mãi đến khi cậu đã ở nhà cảm xúc này mới hơi lắng xuống. Đương nhiên đó là nơi mà tất cả mọi thứ vẫn như mọi khi.

“Con đi đâu về vậy?” Ông Giebenrath hỏi.

“Con ra chỗ chú Flaig làm rượu táo ở cối xay.”

“Chú ấy đã làm mấy thùng rượu?”

“Con nghĩ là hai thùng.”

Hans xin phép cha, được mời mấy đứa con của chú Flaig đến chơi nếu gia đình cậu làm rượu táo.

“Thích mời thì mời” ông Giebenrath lẩm bẩm. Sau đó ông ta nói: “Tuần tới nhà mình làm. Con cứ bảo chúng đến!”

Còn một tiếng nữa mới đến bữa ăn tối. Hans đi ra ngoài vườn. Ngoài hai cây thông thì những cây khác chỉ còn giữ lại được một ít lá xanh. Hans ngắt một nhành cây phỉ, quất vun vút vào không khí và dùng nó gẩy gẩy những chiếc lá khô ở trên mặt đất. Mặt trời đã khuất đằng sau ngọn núi, hình thù màu đen của núi cùng với hình những ngọn thông bé xíu cắt ngang bầu trời chiều xanh biếc, quang đãng. Bên trên thung lũng, một đám mây màu xám trải dài, phản chiếu ánh mặt trời nên ngoài rìa của nó có màu vàng và màu hơi nâu, chầm chậm, thong thả trôi như một con thuyền đang quay về bến.

Bị lay động bởi vẻ đẹp huyền ảo, đầy màu sắc của buổi chiều tà theo một cách thức lạ lùng, xa lạ, Hans thơ thẩn dạo bước trong vườn. Thỉnh thoảng cậu đứng lại, nhắm mắt và cố hình dung ra hình ảnh của Emma khi cô đối diện với cậu ở chỗ máy ép táo, khi cô đã đưa cho cậu cốc rượu táo mà cô đã uống một nửa, khi cô cúi xuống thùng gỗ và mặt cô ửng đỏ khi đứng thẳng người lên. Cậu hình dung ra mái tóc, thân hình trong chiếc váy màu xanh bó sát, cổ với gáy lộ ra sau mớ tóc sẫm màu của cô, lòng cậu ngập tràn khao khát, rung động, chỉ có gương mặt của cô là cậu không thể hình dung ra nổi nữa.

Khi mặt trời khuất hẳn, Hans không cảm thấy lạnh và nhận thấy hoàng hôn đang buông xuống như một tấm màn đầy huyền bí mà cậu chưa từng trải qua. Mặc dù hiểu rằng mình đã phải lòng cô gái đến từ Heilbronn, nhưng cậu chỉ lờ mờ cảm nhận phần nam tính trỗi dậy đang biến thành sự kích thích lạ thường khiến cậu rơi vào trạng thái mỏi mệt.

Trong bữa tối, việc ngồi cùng người thân với tâm trạng đã thay đổi khiến Hans cảm thấy lạ lùng. Cha cậu, bà hầu gái, bàn ghế, đồ dùng và toàn bộ phòng ăn có vẻ như bỗng nhiên trở nên cũ kĩ đối với cậu, và Hans nhìn mọi thứ với cảm giác ngạc nhiên, xa lạ, trìu mến, như thể cậu vừa mới trở về sau một thời gian dài xa nhà. Mấy tuần trước đấy, cậu ngày nhớ đêm mong cái cành cây nơi định treo cổ tự tử, cậu đã nhìn cha mình, bà hầu gái và những đồ đạc ấy với một cảm giác vô cùng buồn bã của một người sắp lìa xa cõi đời, thì giờ đây cậu như vừa trở về, ngạc nhiên và hân hoan nắm giữ lấy lần nữa.

Mọi người đã ăn xong, và Hans đã định đứng dậy, khi đó cha cậu hỏi: “Hans, con muốn trở thành thợ cơ khí hay thích trở thành thư ký?”

“Sao cha lại hỏi con thế ạ?” Hans ngạc nhiên hỏi lại cha mình.

“Cuối tuần sau, con có thể bắt đầu học nghề ở chỗ bác thợ cơ khí Schuler hoặc sang tuần sau nữa học nghề thư ký tại Tòa thị chính. Con hãy cân nhắc kỹ và trả lời cha vào ngày mai!”

Hans đứng dậy và đi ra ngoài. Câu hỏi bất ngờ của cha làm cậu bối rối và xúc động. Cuộc sống lao động thường nhật, mới mẻ, không mong đợi mà từ mấy tháng nay cậu đã trở nên xa lạ thì nay đang ở trước mặt cậu, nó đã có một diện mạo vừa hấp dẫn vừa dữ dằn, nó hứa hẹn và thách thức. Thực lòng cậu không muốn trở thành thợ cơ khí mà cũng không muốn trở thành thư ký. Công việc lao động chân tay vất vả của thợ cơ khí làm cậu hơi sợ. Khi đó Hans sực nhớ đến cậu bạn đồng môn August, người chắc chắn đã trở thành thợ cơ khí và Hans có thể hỏi cậu ấy xem sao.

Hans càng ngẫm nghĩ miên man thì những sự hình dung của cậu càng trở nên lờ mờ và mơ hồ, tuy nhiên đối với cậu việc học nghề có vẻ không cần phải vội vàng và không quan trọng lắm. Một thứ gì khác đang thôi thúc và giục giã, cậu bồn chồn đi đi lại lại ở hành lang, và bỗng dưng cậu cầm mũ, rời khỏi nhà và thong thả đi ra phố. Cậu sực nhớ ra, hôm nay cần phải gặp mặt Emma một lần nữa.

Trời đã tối hẳn. Tiếng hò hét và tiếng hát khàn khàn vọng lại từ một quán rượu ở gần đó. Nhiều nhà đã lên đèn, đây đó các ngọn đèn lần lượt bừng lên và chiếu thứ ánh sáng yếu ớt, đỏ quạch vào bóng tối. Một hàng dài các cô gái trẻ, tay trong tay vui vẻ dạo phố cùng với tiếng cười nói rôm rả, dắt díu nhau trong ánh sáng lờ mờ và chạy như một con sóng lừng của tuổi trẻ và khát khao qua các phố vắng. Hans nhìn theo họ một lúc lâu, trái tim đập rộn ràng. Có tiếng vĩ cầm vọng ra từ một ô cửa sổ được che rèm. Một người phụ nữ đang rửa rau ở vòi nước công cộng. Hai cậu thanh niên đi dạo với người yêu trên cầu. Một cậu nắm nhẹ bàn tay bạn gái của mình, tay vung vẩy cánh tay của cô ấy, tay kia cầm thuốc hút. Đôi kia đi thong thả và áp sát vào nhau, cậu thanh niên ôm hông cô gái, còn cô ấy thì nghiêng vai và đầu áp vào ngực cậu ta. Hans đã nhìn thấy cảnh tượng này nhiều lần và chưa bao giờ để ý. Nhưng giờ đây đối với cậu điều đó mang một ý nghĩa thầm kín, mơ hồ nhưng ngọt ngào, mê li. Hans dán mắt nhìn hai đôi trai gái, và cậu cũng muốn mình được như họ. Trái tim bồi hồi rung động, cậu cảm thấy mình đang đứng trước một bí ẩn lớn mà không biết điều đó thú vị hay đáng sợ, nhưng cậu cũng có một chút dự cảm về cả hai trạng thái.

Cậu dừng bước trước ngôi nhà nhỏ của chú Flaig mà không dám bước vào. Cậu sẽ phải làm gì và nói gì khi vào đó? Cậu buộc phải nghĩ đến điều đó như khi còn là một cậu bé mười một, mười hai tuổi thường xuyên đến nơi đấy; thế rồi chú Flaig đã kể cho cậu nghe những câu chuyện trong Kinh Thánh và đã cố trả lời hàng loạt các câu hỏi tò mò của cậu về địa ngục, về quỷ sứ và về yêu quái. Những kỷ niệm này đang đè nặng tâm hồn cậu và mang lại cho cậu một tâm trạng xấu. Cậu không biết mình muốn làm gì, thậm chí cậu không biết thực ra mình muốn gì, tuy nhiên cậu có cảm giác mình đang đứng trước thứ gì đó bí ẩn và bị cấm đoán. Có vẻ như cậu đang cư xử không đúng với chú Flaig khi đứng trong bóng tối trước cửa nhà chú ấy mà không bước vào. Nếu Flaig nhìn thấy cậu đang đứng ở đây hoặc chú ấy bước ra khỏi cửa, thì chú ấy sẽ không những nhạo báng cậu mà còn chửi mắng cậu, và cậu lại sợ nhất điều đó.

Hans lẻn ra phía sau nhà chú Flaig và có thể nhìn vào phòng khách từ ngoài hàng rào quanh vườn. Cậu không nhìn thấy chú Flaig. Hình như vợ chú ấy đang khâu vá hay đan lát cái gì đó, cậu con trai cả vẫn còn thức và ngồi đọc sách ở bàn. Emma đi đi lại lại, rõ ràng là cô ấy đang dọn dẹp, thành ra cậu chỉ có thể loáng thoáng nhìn thấy cô. Không gian im ắng, nên Hans có thể nghe rõ từng bước chân ở đằng xa của người đi trên phố và tiếng rì rầm của dòng sông ở đối diện khu vườn. Bóng tối và cái lạnh của ban đêm tăng lên nhanh chóng.

Bên cạnh những ô cửa sổ sáng đèn của phòng khách có một ô cửa sổ bé hơn có ánh sáng lờ mờ của hành lang. Sau một lúc lâu, Hans nhìn thấy có một bóng người lờ mờ ở cửa sổ đó, chống hai tay vào bậu cửa sổ và nhìn ra màn đêm. Hans nhận ra đó là Emma, tim cậu gần như ngừng đập vì hồi hộp. Cô đứng yên bên cửa sổ, lặng nhìn một lúc lâu về phía Hans, nhưng cậu không biết cô ấy có nhìn thấy cậu hoặc nhận ra cậu hay không. Cậu đứng như trời trồng và trân trân nhìn về phía cô, trong lòng cậu vừa hy vọng vừa sợ hãi mong cô nhận ra cậu.

Sau đó bóng người lờ mờ biến mất khỏi cửa sổ, tiếp theo sau có tiếng cánh cửa nhỏ dẫn ra vườn kêu cọt kẹt, rồi Emma từ trong nhà đi ra. Hans sợ tới mức định lẻn đi, nhưng cậu đứng đực ra sát bờ rào nhìn Emma đang từ từ đi lại phía mình qua mánh vườn mờ tối, mỗi bước chân của cô đi đến gần lại thôi thúc cậu chạy trốn, nhưng lại có một thứ gì đó mạnh hơn giữ cậu lại.

Bây giờ thì Emma đã đứng ngay trước mặt cậu, cách không đầy nửa bước chân, chỉ có bờ rào thấp ở giữa hai người, Emma nhìn Hans một cách chăm chú và lạ lùng. Một lúc lâu không ai nói gì cả. Sau đó Emma khẽ hỏi Hans: “Sao anh lại đứng ở đấy?”

“Ồ không...” Hans ấp úng nói, và cậu sướng rơn khi nghe Emma gọi cậu là anh.

Cô chìa tay qua bờ rào cho cậu bắt. Cậu nắm lấy bàn tay cô một cách rụt rè và âu yếm, cậu nắm nhẹ lấy, khi đó cậu nhận thấy rằng Emma để yên bàn tay cô trong bàn tay mình, cậu lấy hết cam đảm nhẹ nhàng vuốt ve bàn tay ấm áp của Emma. Khi cô vẫn không rụt tay lại thì cậu áp bàn tay cô lên má cậu. Một luồng hơi ấm kỳ diệu lan tỏa khắp người cậu, bầu không khí xung quanh có vẻ như trở nên ấm áp hơn, cậu không còn nhìn thấy mảnh vườn và con phố nữa, cậu chỉ còn nhìn thấy gương mặt tươi tắn và mái tóc quăn màu nâu của Emma.

Đối với Hans tiếng nói của Emma có vẻ vọng về từ nơi xa xăm của màn đêm khi cô ấy hỏi rất khẽ: “Anh có muốn hôn em không?”

Emma ghé sát gương mặt tươi tắn vào Hans, sức nặng của cơ thể cô đè bờ rào hơi võng ra phía ngoài, mái tóc buông xõa tỏa hương thơm nhẹ nhàng của cô chạm vào trán Hans, và đôi mắt có hàng mi cong vút đã nhắm lại của cô đang ở ngay sát trước mắt Hans. Thân thể cậu run lên khi Hans rụt rè chạm đôi môi của mình vào miệng Emma. Ngay lập tức cậu định lùi lại, nhưng hai tay của Emma đã ôm chặt lấy đầu cậu, ép mặt cô vào mặt cậu và không rời khỏi đôi môi cậu. Cậu cảm thấy đôi môi cô nóng bỏng, cậu mút chặt lấy chúng, như thể muốn mút hết sự nóng bỏng của chúng vào mình. Một niềm say mê mãnh liệt xâm chiếm tâm hồn cậu; tuy nhiên ngay cả trước khi cậu thôi hôn cô thì niềm say mê mãnh liệt ấy cũng đã biến thành sự mệt mỏi rã rời và nỗi khổ đau, và khi Emma buông cậu ra thì Hans lảo đảo, bám chặt những ngón tay run rẩy vào bờ rào.

“Anh Hans, tối mai anh lại đến đây nhé!” Emma nói và nhanh chóng trở vào nhà. Cô đi khỏi chưa đầy năm phút. Nhưng đối với Hans có vẻ như cậu đã phải xa cách cô rất lâu rồi. Cậu thẫn thờ nhìn theo bóng cô, cậu vẫn bám tay vào bờ rào và cảm thấy mệt mỏi, chưa thể bước đi. Cậu mơ màng đứng yên, hai thái dương cậu giật giật, tim cậu nhói đau từng cơn, hơi thở cậu gấp gáp.

Bây giờ cậu nhìn thấy cánh cửa ở trong phòng khách mở ra và chú Flaig bước vào, có lẽ chú ấy vừa rời khỏi công việc ở cửa hàng giày. Nỗi sợ hãi về việc chú ấy có thể nhận ra mình đang đứng ở sau nhà xâm chiếm, buộc cậu phải bỏ đi. Cậu bước đi một cách chậm chạp, miễn cưỡng, chếnh choáng như một người say rượu và có cảm giác muốn khuỵu xuống theo từng bước chân. Các dãy phố tối om với những mái nhà chìm trong bóng đêm, các ô cửa sổ sáng đèn như những đồ vật lờ mờ ở trên một sân khấu đang chuyển động ngang qua bên cạnh cậu, rồi đến cây cầu, dòng sông, cái sân và mảnh vườn. Tiếng rào rào của đài phun nước ở phố Gerber vang lên to một cách lạ thường. Hans thẫn thờ như kẻ mộng du, cậu mở cổng, bước qua lối đi tối om, leo lên cầu thang, mở rồi đóng cánh cửa ở hành lang, sau đó vào phòng mình và khép cửa lại, ngồi lên một chiếc bàn và phải một lúc lâu sau mới nhận thấy là mình đã ở nhà. Lại mất một lúc lâu nữa cậu mới đi đến quyết định cởi quần áo ngoài. Cậu làm việc đó một cách lơ đễnh và cởi trần ngồi yên bên cửa sổ, cho đến khi cái lạnh của đêm thu bất ngờ lùa vào phòng và buộc cậu phải lên giường nằm đắp chăn.

Hans nghĩ nhất định mình sẽ ngủ thiếp đi ngay lập tức. Nhưng mắt cứ chong chong, không sao ngủ được, người cậu đã ấm hơn một chút, nên trái tim đập bình bịch trở lại, nhiệt huyết sôi trào. Ngay khi nhắm mắt lại thì cậu liền cảm thấy như thể đôi môi của Emma vẫn đang dính chặt vào môi cậu, hút hết tâm hồn cậu và làm đầy cậu bằng sự nóng bỏng, khiến cậu giờ đây thương nhớ khôn nguôi.

Mãi đến khuya Hans mới ngủ thiếp đi và mơ hết giấc mộng này sang giấc mộng khác: Cậu đang đứng ở nơi tối om đáng sợ, lần mò xung quanh mình và túm lấy cánh tay của Emma, cô ôm lấy cậu, và họ cùng nhau từ từ chìm xuống một chỗ nước sâu ấm áp. Đột nhiên chú Flaig đứng ở đó và hỏi, tại sao cậu không muốn đến thăm chú ấy nữa, khi đó Hans không nhịn được cười rồi nhận ra đó không phải là chú Flaig, mà là Hermann Heilner, người đang ngồi cạnh cậu và pha trò trong một ô cửa sổ tại nhà nguyện Maulbronn. Nhưng ngay lập tức cảnh tượng đó cũng biến mất, giờ đây cậu đứng ở cạnh máy ép táo mà Emma đứng tựa vào tay đòn, còn cậu thì cố gắng hết sức vít nó xuống. Cô ấy cúi người về phía cậu, tìm môi cậu, bốn bề trở nên im lặng, tối đen như mực, còn bây giờ cậu lại chìm xuống một chỗ nước sâu đen ngòm, ấm áp và đang bị nôn nao vì chóng mặt. Đồng thời cậu nghe thấy ông Giám đốc chủng viện đọc bài diễn văn mà cậu không biết có nhắm tới đối tượng là mình hay không.

Sau đó cậu ngủ đến tận sáng bạch. Rồi cậu chào đón một ngày mới tinh khôi tràn ngập nắng. Cậu đi đi lại lại ở trong vườn một lúc lâu, cố gắng tỉnh táo và trở nên minh mẫn, nhưng cậu vẫn bị bao bọc bởi một màn sương mù đặc quánh, mờ ảo. Cậu nhìn thấy những bông cúc thúy màu tím - những bông hoa nở sau cùng trong vườn, xinh đẹp, rực rỡ trong ánh mặt trời, như thể bây giờ vẫn là tháng Tám, cậu nhìn thấy thứ ánh sáng ấm áp, rạng rỡ dịu dàng tuôn tràn xung quanh những nụ mầm, cành khô héo và những cây dây leo trơ trụi, như thể bây giờ đang là những ngày đầu xuân.

Nhưng cậu chỉ nhìn thấy cảnh tượng đó thôi, chứ không thể nghiệm nó, chẳng có gì liên quan đến cậu. Bỗng dưng cậu hồi tưởng về một kỷ niệm trong sáng, sâu sắc từ thời những con thỏ của cậu còn nhảy lăng xăng trong mảnh vườn này và cái guồng nước cùng máy xay đồ chơi của cậu còn chạy, làm cậu xúc động. Rồi cậu nhớ đến một ngày tháng Chín trước đây ba năm. Đó là chiều hôm trước ngày hội Sedan ²⁰; August đến nhà Hans và mang theo dây thường xuân, khi ấy hai đứa rửa sạch tinh hai cán cờ, buộc dây thường xuân vào đầu cán thếp vàng, và hồ hởi nói về ngày hội diễn ra vào ngày mai. Những năm trước đấy, cậu và August chẳng có gì để chào đón ngày hội, nhưng năm nay cá hai đều đang rất hứng khởi, giương cao những lá cờ có đầu cán thếp vàng lấp lánh trong ánh mặt trời, bà hầu gái già Anna đã nướng bánh nhân mận, và vào đêm nay, lửa hội Sedan sẽ được thắp lên trên tảng đá cao.

Hans không biết tại sao vào chính hôm nay cậu lại nhớ đến buổi chiều ngày ấy, không biết tại sao kỷ niệm này lại rất đẹp đẽ và sâu sắc, cũng không biết tại sao nó lại làm cho cậu rất đau khổ và buồn rầu. Cậu không biết là nhờ kỷ niệm này mà thời thơ ấu và niên thiếu hiện ra rõ mồn một trước mắt cậu, để từ biệt cậu rồi để lại nỗi đau của niềm hạnh phúc lớn lao đã qua và không bao giờ quay trở lại. Cậu chỉ cảm thấy rằng kỷ niệm này không hợp với việc nhớ đến Emma và những gì xảy ra tối hôm qua, và rằng có thứ gì đó không hợp với niềm hạnh phúc thủa ấy đã trỗi dậy trong cậu. Cậu tin là mình đã nhìn thấy lại đầu cán cờ thếp vàng, đã nghe thấy tiếng August cười và đã ngửi thấy mùi thơm của bánh ngọt vừa mới nướng xong, tất cả những điều đó trở nên vui tươi, hạnh phúc vô ngần và trở nên xa lạ đối với cậu, xa lạ đến nỗi cậu phải dựa vào cái gốc sần sùi của cây vân sam, bật ra tiếng khóc nức nở, để được an ủi trong chốc lát và giải thoát cậu khỏi nỗi tuyệt vọng.

Vào buổi trưa cậu chạy đến nhà August, người giờ đây đã trở thành học sinh học nghề đầu tiên trong số các bạn đồng môn và đã chững chạc, béo ra. Cậu kể cho August nghe ý định trở thành thợ cơ khí của cậu.

“Không phải chuyện đùa đâu,” August nói và vênh mặt tỏ vẻ ta đấy. “Điều đó đối với cậu là khó. Vì cậu yếu như sên ấy. Nếu cậu học nghề cơ khí, trong năm thứ nhất cậu luôn phải quai búa khi học rèn, đó là cái búa tạ không phải thìa súp. Cậu còn phải khuân vác sắt thép, buổi chiều cậu phải dọn dẹp nhà xưởng. Để học giũa, cậu cũng cần phải có sức khỏe, khi mới học cho đến khi biết giũa, cậu chỉ được phát những chiếc giũa cũ, không còn sắc và nhẵn như đít nhái.”

Ngay lập tức Hans trở nên do dự.

“Thế thì tớ không nên học nghề cơ khí, cậu nhỉ?” Hans dè dặt hỏi.

“Trời ạ, tớ có nói thế đâu! Cậu đừng có chưa đánh đã chạy! Chỉ có điều là khi mới vào học nghề cậu sẽ gặp không ít khó khăn. Nhưng nói chung thì thợ cơ khí là thứ gì đó tuyệt vời, cậu biết không, anh ta cũng phải có một cái đầu thông minh, nếu không thì anh ta chỉ có thể trở thành thợ rèn. Cậu hãy nhìn đây!”

August mang ra mấy chi tiết máy nhỏ bằng thép sáng nhoáng, được chế tạo tinh vi, và đưa cho Hans xem.

“Cậu biết không, những chi tiết máy này không được phép có dung sai đến nửa milimet. Tất cả đều được làm bằng tay, ngoại trừ các bu lông. Cậu xem đi! Chúng sẽ còn được tôi và đánh bóng nữa, sau đó mới được sử dụng.”

“Trông thật đẹp. Chỉ có điều tớ chẳng biết gì về kỹ thuật cả...”

August cười, nói:

“Cậu sợ à? Đúng là học sinh học nghề phải chịu hành xác, điều ấy không thể tránh được. Nhưng có tớ cũng đang học đấy, và tớ sẽ giúp cậu. Nếu cậu bắt đầu học vào thứ Sáu tuần sau thì hôm đó tớ cũng hoàn thành năm học nghề thứ hai và nhận khoản lương tuần đầu tiên vào hôm thứ Bảy. Hôm Chủ nhật, nhà tớ sẽ mở tiệc ăn mừng, sẽ có bia với bánh ngọt, và tất cả người thân của tớ sẽ đến dự, cả cậu nữa, sau đó cậu sẽ thấy, lễ ăn mừng diễn ra ở nhà tớ như thế nào. Đúng thế, khi đó cậu sẽ thấy! Hơn nữa trước đây chúng mình là bạn rất thân của nhau mà.”

Trong khi ăn trưa Hans nói với cha mình là cậu thích trở thành thợ cơ khí và hỏi cha xem liệu một tuần nữa cậu đã có thể bắt đầu đi học nghề được không.

“Được thôi,” cha cậu nói. Vào buổi chiều ông đi cùng Hans đến xưởng cơ khí của bác Schuler và đăng ký học cho cậu.

Nhưng khi trời bắt đầu chạng vạng tối thì Hans lại đã quên tất cả và chỉ còn nghĩ đến việc Emma sẽ đợi mình vào buổi tối. Cậu chẳng nói chẳng rằng, đi ra đi vào, chỉ mong cho trời chóng tối, thời gian đối với cậu lúc thì quá dài lúc thì quá ngắn, và cậu đợi cuộc hẹn hò như một tay chèo bơi thuyền ngược dòng nước siết. Trong bữa tối, cậu cũng không nói năng gì, cậu gần như không uống nổi một tách sữa. Sau đó cậu đi.

Tất cả mọi thứ đều như tối hôm qua - những con phố tối tăm, im lìm, những ô cửa sổ sáng đèn, thỉnh thoảng có ánh sáng lờ mờ của ngọn đèn đường và những cặp tình nhân đang thong thả đi dạo.

Một nỗi sợ hãi ghê gớm xâm chiếm cậu khi đứng cạnh bờ rào nhà chú Flaig, cậu giật thót mình khi nghe thấy bất cứ tiếng động nào và thấy mình như một tên trộm đang đứng nghe ngóng trong bóng tối. Cậu đợi chưa đầy một phút thì Emma đã đứng trước mặt, đưa hai tay lên vuốt tóc cậu và mở cổng vườn cho cậu. Hans rón rén bước vào trong vườn, Emma kéo cậu đi theo mình, hai người khẽ khàng đi qua lối đi được trồng cây bụi thấp ở hai bên, qua cửa sau vào hành lang tối tăm.

Tại đó họ ngồi bên nhau ở bậc thang trên cùng dẫn xuống tầng hầm, và phải mất một lúc, họ mới có thể lờ mờ nhìn thấy nhau trong bóng tối. Emma rất phấn khích, cô thì thầm gợi chuyện trước. Cô đã hôn nhiều người và biết chút ít chuyện yêu đương; Hans, một chàng trai trẻ nhút nhát, dịu dàng, thật hợp với cô. Hai tay cô ôm lấy khuôn mặt gầy guộc của cậu rồi cô hôn trán, hai mắt và hai má cậu, đến khi hôn đôi môi cậu thì cô hôn rất lâu và mút chặt lấy chúng nên Hans cảm thấy choáng váng, cậu ngả người dựa vào Emma một cách yếu ớt. Cô khẽ cười và véo nhẹ tai cậu.

Emma nói chuyện không ngớt, Hans nghe cô nói nhưng không biết mình đang nghe gì. Cô vuốt ve cánh tay, mái tóc, cổ và đôi bàn tay cậu, cô áp má mình vào má cậu và tựa đầu vào vai cậu. Cậu lặng im và để cho cô muốn làm gì thì làm, trong lòng cậu tràn ngập nỗi sợ hãi ngọt ngào và hạnh phúc, thỉnh thoảng cậu lại khẽ rùng mình như một người đang lên cơn sốt.

“Hans, anh thật tuyệt vời!” Cô nói và cười khúc khích. “Anh không dám yêu em sao?”

Rồi cô cầm lấy tay cậu, đưa nó lên gáy, luồn qua mái tóc, đặt nó lên ngực mình ép chặt vào. Cậu cảm thấy bầu ngực căng tròn, mềm mại của cô đang phập phồng theo từng hơi thở, cậu thấy mình như đang chìm vào xoáy nước sâu vô tận.

“Thôi! Hôn thế thôi em!” Cậu nói khi cô lại muốn hôn cậu nữa. Cô cười khinh khích.

Emma kéo Hans sát về phía mình, ghì chặt cậu vào ngực, đến nỗi cậu ngạt thở và không thể nói được gì nữa.

“Anh cũng yêu em chứ?” Cô hỏi.

Hans định trả lời “ừ, anh yêu em” nhưng cậu chỉ có thể gật đầu và gật liên tục.

Emma cầm lấy tay cậu một lần nữa, thích thú luồn nó xuống dưới áo nịt ngực của mình. Vì cậu quá nhút nhát và yếu đuối nên cậu có cảm tưởng tim mình ngừng đập, cậu nghĩ là mình chắc chết rồi, rất khó thở. Cậu rút tay ra và thở dốc: “Bây giờ anh phải về nhà.”

Khi định đứng lên thì cậu chệnh choạng, suýt nữa ngã xuống bậc thang dẫn xuống tầng hầm.

“Anh làm sao thế?” Emma ngạc nhiên hỏi.

“Anh không biết. Anh thấy mình rất mệt.”

Cậu không nhận thấy là Emma dìu cậu trên lối đi qua vườn ra cổng và áp sát người vào cậu, cậu cũng không nghe thấy cô nói “Chúc anh ngủ ngon” và tiếng đóng cổng vườn ở phía sau lưng. Cậu đi qua các con phố về nhà, cậu không biết mình về nhà bằng cách nào, như thể một cơn bão mạnh đã cuốn cậu theo hoặc một cơn lũ lớn đã cuốn cậu đi.

Cậu nhìn thấy những ngôi nhà lờ mờ ở bên trái và bên phải, phía trên cao kia là những đỉnh núi, những ngọn thông, đêm đen và những ngôi sao tĩnh lặng. Cậu cảm thấy gió thổi, nghe thấy dòng sông chảy dồn vào các trụ cầu và nhìn thấy những khu vườn, những ngôi nhà lờ mờ trong đêm đen, những ngọn đèn đường và những ngôi sao được phản chiếu ở dưới nước.

Cậu phải ngồi nghỉ ở trên cầu; cậu rất mệt và nghĩ là không thể về đến nhà được nữa. Cậu ngồi xuống thành cầu, lắng nghe nước sông chảy miết vào các trụ cầu và tiếng nước chảy rào rào phát ra từ bờ tràn của con đập và tiếng nước róc rách chảy qua lưới sắt ngăn rác của các cối xay. Hai bàn tay cậu lạnh ngắt, cổ họng và lồng ngực như muốn trào máu, tim đập thình thịch, mắt hoa lên, đầu óc quay cuồng.

Tuy nhiên sau đó cậu cũng về được đến nhà, vào phòng mình, nằm xuống giường và ngay lập tức ngủ thiếp đi, trong mơ cậu rơi xuống hết vực thẳm này đến vực thẳm khác qua những khoảng không bao la. Nửa đêm cậu thức giấc, cậu bị dằn vặt và bị kiệt sức, cậu nằm ngủ chập chờn cho đến sáng; sau đó, do nỗi khát khao cháy bỏng dày vò, bị những ý nghĩ rối bời day dứt, nỗi đau đớn dằn vặt đã bật ra thành tiếng khóc thổn thức một lúc lâu rồi cậu lại ngủ thiếp đi trên cái gối ướt đẫm nước mắt.

Chương Bảy

Ông Giebenrath hì hục làm việc bên máy ép táo ồn ào náo nhiệt, còn Hans thì trợ giúp. Hai đứa con của chú Flaig đến chơi theo lời mời của Hans và đang loay hoay chọn táo. Sau đó chúng cùng nếm thử một cốc nhỏ rượu táo, tay cầm một miếng to bánh mì đen và ăn ngon lành. Nhưng Emma lại không đến cùng.

Mãi đến khi cha cậu đi mua thùng gỗ sồi để ủ rượu khoảng nửa tiếng đòng hồ cậu mới dám hỏi bọn trẻ về Emma:

“Chị Emma có ở nhà không? Chị ấy không thích đến đây à?”

Phải mất một lát, cho đến khi bọn trẻ nuốt hết bánh mì trong miệng mới có thể nói được.

“Chị ấy đi rồi,” hai đứa cùng nói.

“Thế chị ấy đi đâu?”

“Chị ấy đi về nhà mình.”

“Chị ấy đi rồi sao? Đi bằng tàu hỏa à?”

Hai đứa trẻ gật đầu liên tục.

“Chị ấy đi vào lúc nào vậy?”

“Sáng nay ạ.”

Bọn trẻ lại chọn táo ăn. Hans ngồi thừ ra cạnh máy ép táo, trân trân nhìn vào chiếc xô đựng rượu và dần dần định thần lại.

Cha cậu đã quay lại, hai cha con cậu lại vừa ép táo vừa cười nói, bọn trẻ cảm ơn và chạy đi. Đến khi trời xế chiều thì hai cha con cậu về nhà.

Sau bữa tối, Hans ngồi một mình trong phòng của mình. 10 giờ rồi 11 giờ, cậu cũng không thắp đèn lên. Sau đó cậu ngủ say một giấc dài.

Sáng hôm sau, khi cậu thức dậy muộn hơn thường lệ thì cậu chỉ có cảm giác mơ hồ về sự mất mát và bất hạnh, cho đến khi cậu sực nhớ đến Emma. Cô ấy đã đi khỏi nơi đây không từ mà biệt; chắc chắn cô ấy đã biết lúc nào mình đi khi cậu ở bên cô ấy lần cuối. Cậu nhớ đến tiếng cười, nụ hôn và nhớ đến việc cô ấy chủ động hơn trong việc bày tỏ tình cảm. Cô ấy đã hoàn toàn không nghiêm túc với cậu.

Cùng với nỗi uất ức đó, hợp với sự day dứt của những khao khát yêu đương đã được gợi lên mà không được thỏa mãn trong cậu, thành một nỗi đau buồn đưa cậu đi từ nhà, ra vườn, qua phố, vào rừng rồi quay trở về nhà.

Thế là, có thể quá sớm, cậu đã nếm trải một phần của bí mật trong tình yêu, điều đó chứa đựng ít ngọt ngào nhưng nhiều cay đắng. Một thời gian dài, ban ngày cậu ngập chìm trong những dằn vặt vô ích, trong những nhớ nhung thầm kín và trong những day dứt khôn nguôi; ban đêm thì nỗi lo âu và sợ hãi làm cậu mất ngủ hoặc chìm vào những giấc mơ khủng khiếp. Trong cơn ác mộng, những nỗi uất ức không được ai hiểu của cậu trào dâng thành những bức tranh ngụ ngôn quái dị đáng sợ, trở thành hai cánh tay siết chặt của thần chết, trở thành những con quái vật có đôi mắt đỏ ngầu, trở thành những vực thẳm hun hút, trở thành đôi mắt khổng lồ đỏ rừng rực. Tỉnh giấc, cậu thấy chỉ có độc một mình, cô đơn vây bủa trong những đêm thu lạnh lẽo, nỗi nhớ nhung Emma dày vò và cậu gục mặt vào gối đẫm lệ khóc thổn thức.

Thứ Sáu, ngày mà cậu phải đi học nghề cơ khí, đang đến gần. Cha mua cho cậu một bộ quần áo bảo hộ màu xanh và một chiếc mũ cát két bằng vải pha len, cậu mặc thử bộ đồ và thấy mình khá nực cười trong bộ quần áo công nhân. Nếu cậu đi ngang qua trường cũ, ngang qua nhà thầy hiệu trưởng hoặc nhà thầy giáo dạy toán, ngang qua cửa hàng giày của chú Flaig hoặc nhà ông mục sư, thì cậu sẽ tự cảm thấy nhục nhã. Rất nhiều nỗ lực, chăm chỉ và vất vả trong học tập, rất nhiều những niềm vui nhỏ bé đã được chia sẻ, rất nhiều tự hào, hoài bão và tương lai đầy hứa hẹn, tất cả đều vô ích, tất cả chỉ để giờ đây cậu trở thành một học sinh học nghề tầm thường, để bạn bè và người quen sau này sẽ cười vào mặt cậu!

Và Heilner sẽ nói gì với cậu về việc này?

Phải mất mấy hôm cậu mới thôi dằn vặt về bộ quần áo công nhân màu xanh, cậu bắt đầu cảm thấy hơi vui về thứ Sáu tới, ngày mà lần đầu tiên cậu cần phải mặc bộ đồ ấy. Ít nhất thì hôm ấy cậu cũng sẽ được nếm trải thứ gì đó!

Dù vậy, ý nghĩ này cũng chẳng khác gì tia chớp lóe lên từ mây đen. Hans không quên được việc Emma rời khỏi nơi đấy, và càng không thể quên hay vượt qua được những dằn vặt trong những ngày này. Điều đó dồn nén và đòi hỏi nhiều thứ, đòi hỏi một sự giải thoát cho niềm khao khát đã trỗi dậy trong cậu. Thế nên, đối với cậu thời gian đang trôi đi một cách chậm chạp, nặng nề và buồn bã.

Mùa thu là mùa đẹp nhất trong năm, mùa có bầu trời ngập tràn ánh nắng dịu nhẹ, buổi sáng sớm sương mù giăng kín, buổi trưa nắng vàng rực rỡ và có những buổi chiều không một gợn mây. Rặng núi xa xa có màu xanh thẫm. Lá cây dẻ ngả sang màu vàng rực, và trên những bức tường, những bờ giậu nho dại đã cho những chùm nho tím thẫm.

Hans hoang mang chạy trốn bản thân. Ban ngày cậu đi lang thang trong thị trấn hoặc ngoài cánh đồng và tránh mặt người quen, vì cậu nghĩ nhất định mọi người nhận ra nỗi đau tình yêu của cậu. Buổi tối cậu đi trên phố, ngắm nhìn bất cứ cô gái nào và hằn học len lén đi theo bất cứ đôi tình nhân nào. Cùng với Emma, có vẻ như tất cả mọi thứ đáng mong muốn trên đời đã ở gần cậu, thì bất ngờ lại bị tuột khỏi tay vì tình yêu giả dối của cô. Cậu không còn nghĩ đến nỗi đau khổ và sợ hãi mà mình đã cảm thấy khi ở bên cô. Nếu như giờ đây cậu lại có Emma thì cậu tin là mình sẽ không e sợ mà sẽ khám phá mọi bí mật ở cô, sẽ đột nhập vào khu vườn tình yêu thần tiên mà cánh cổng của nó giờ đây đã đóng lại trước mặt cậu. Toàn bộ trí tưởng tượng của cậu bị lạc vào khu vườn rậm khoái lạc, nguy hiểm này, hoang mang loanh quanh tìm lối ra, trong khi tự dằn vặt mình một cách dai dẳng, cậu không muốn biết gì về việc bên ngoài khu vườn tình yêu thần tiên nhỏ hẹp có những nơi rộng lớn đẹp đẽ, quang đãng, thân thiện.

Cuối cùng thì cậu cũng vui lên khi thứ Sáu đến, dẫu lúc đầu nó được cậu chờ đợi với những nỗi lo âu. Sáng sớm, cậu mặc bộ quần áo bảo hộ mới màu xanh, đội chiếc mũ cát két lên đầu và hơi dè dặt đi xuống phố Gerber về phía nhà bác thợ cơ khí Schuler. Một vài người quen tò mò nhìn theo cậu, thậm chí một người còn hỏi: “Sao lại thế này, cháu đi làm công nhân à?”

Trong xưởng cơ khí của bác Schuler, không khí làm việc đã khá nhộn nhịp. Bác vừa là chủ xưởng vừa là thợ cả. Lúc này bác đang rèn. Bác giữ một thỏi sắt đã được nung đỏ ở trên đe, một thợ học việc quai búa tạ cho thỏi sắt dẹt ra, bác Schuler nện búa con để tạo hình chi tiết, dùng kìm để kẹp chặt lấy nó, đồng thời nện búa theo nhịp xuống mặt đe, làm cho những nhát búa rộn rã vang ra không gian buổi sáng qua cửa xưởng mở rộng.

Cậu thợ học việc lớn tuổi hơn đứng cạnh chiếc bàn thợ dài dính đầy dầu mỡ và mạt sắt, người đứng bên cạnh cậu ta là August, cả hai đều đang cặm cụi làm việc cạnh chiếc ê tô của mình. Những dây cu-roa chạy nhanh ở sát trần nhà xưởng chạy rào rào truyền động cho những chiếc máy tiện, máy mài, quạt bễ lò rèn và máy khoan, vì những dây cu-roa này truyền động từ những động cơ chạy bằng sức nước.

August gật đầu chào Hans và ra hiệu cho cậu là phải đợi ở ngoài cửa cho đến khi bác Schuler ra tiếp nhận cậu.

Hans nhìn lò rèn, nhìn những chiếc máy tiện không hoạt động, nhìn những dây cu-roa đang chạy vù vù và nhìn những bánh đai chạy không tải một cách chậm chạp. Khi bác Schuler đã rèn xong chi tiết, bác ấy ra cửa và chìa bàn tay to, rắn rỏi, ấm áp ra bắt tay Hans.

“Cháu treo mũ vào đấy,” bác Schuler nói và chỉ tay vào một chiếc đinh trống ở trên tường.

“Nào, đi theo bác. Đằng kia là chỗ làm việc và ê tô của cháu.”

Nói xong, bác Schuler dẫn Hans đến chiếc ê tô ở phía trong cùng của bàn thợ và hướng dẫn cậu phải sử dụng ê tô, thu dọn bàn thợ, sắp xếp dụng cụ gọn gàng, ngăn nắp ra sao.

“Cha cháu đã nói với bác là cháu không được khỏe cho lắm, và bác cũng thấy thế. Thôi, thế này. Ban đầu cháu chưa học rèn vội, cho đến khi cháu khỏe hơn một chút.”

Bác Schuler thò tay xuống dưới gầm bàn thợ và lôi ra một chiếc bánh răng nhỏ bằng gang đúc.

“Nào, cháu có thể bắt đầu với chi tiết này. Đây là cái bánh răng mới đúc, còn thô ráp và có nhiều ba-via mà cháu phải giũa sạch, nếu không thì sau này chúng sẽ làm hỏng các dụng cụ chính xác khi gia công chi tiết.”

Bác Schuler vặn ê-tô kẹp chặt chi tiết, lấy một cái giũa cùn và làm mẫu để Hans nhìn.

“Nào, bây giờ thì cháu làm tiếp đi. Nhưng đừng để bác phải đưa cho cháu cái giũa khác đấy nhé! Từ giờ đến trưa cháu phải làm xong, sau đó đưa cho bác xem. Và trong khi làm việc cháu đừng quan tâm đến gì cả, ngoài những điều bác vừa hướng dẫn. Một người học nghề không cần phải nghĩ ngợi nhiều.”

Hans bắt đầu giũa.

“Dừng lại!” Bác Schuler nói. “Cháu đừng cầm giũa như thế. Cháu phải đặt bàn tay trái lên đầu chiếc giũa, vừa giũa vừa ấn xuống. Hay cháu là người thuận tay trái?”

“Không ạ.”

Bác Schuler đi ra nơi làm việc của mình, chỗ chiếc ê tô đầu tiên trên bàn thợ ở gần cửa, và nhìn xem Hans có giũa được không.

Khi Hans giũa những nhát đầu tiên, cậu lấy làm lạ là chiếc bánh răng đúc rất mềm và ba-via rất dễ rơi ra. Sau đó cậu nhận ra rằng đó chỉ là lớp xỉ đúc còn dính lại trên chiếc bánh răng rời ra, và rằng dưới đó mới là những ba-via thực sự mà cậu phải giũa đi. Cậu dốc sức giũa tiếp. Từ khi không còn tự làm lấy những đồ chơi, cậu chưa hề nếm trải niềm vui nhìn thấy thứ gì trông thấy được và dùng được, hình thành dưới bàn tay cậu.

“Cháu giũa chậm thôi!” Bác Schuler nói với vào chỗ Hans. “Khi giũa cháu phải giữ nhịp - một... hai, một... hai. Đồng thời tay trái cháu phải ấn xuống, nếu không thì chiếc giũa sẽ bị hỏng.”

Khi đó, cậu thợ học việc lớn tuổi nhất đang phải tiện thứ gì đó, và Hans không thể ngăn mình liếc nhìn sang chỗ máy tiện. Một cái trục bằng thép được gá vào mâm cặp, dây curoa truyền động cho máy tiện, cái trục lấp lánh quay tít, kêu vo vo, trong khi ấy, cậu thợ học việc lấy ra những chiếc phoi tiện sáng loáng, mỏng dính từ chiếc trục.

Và khắp nơi trong nhà xưởng, chỗ nào Hans cũng thấy để những dụng cụ, những thỏi sắt, thép và đồng thau, những bán thành phẩm, những bánh răng nhỏ sáng loáng, những lưỡi đục và mũi khoan, những con dao tiện và những cái dùi đủ các hình dạng, bên cạnh lò rèn có treo những chiếc búa con và búa tạ, những cái đe, những cái kìm và những mỏ hàn thiếc, dọc theo một bức tường là hai chiếc giá dài để giũa và lưỡi phay, trên mấy cái kệ có những miếng giẻ lau dầu mỡ, những chiếc chổi nhỏ, những chiếc giũa nhám, những cái cưa sắt, và trong mộc góc xưởng để bừa bộn những can dầu, những chai axít, những chiếc hòm nhỏ đựng đinh và đinh vít. Thi thoảng tiếng ai đó dùng máy mài lại vang lên.

Sung sướng với thành quả lao động của mình, Hans nhận ra rằng đôi tay trắng trẻo của cậu đã hoàn toàn đen xì, và cậu hy vọng bộ quần áo bảo hộ giờ đây còn mới, có màu xanh của cậu hoàn toàn lạc lõng bên cạnh những bộ quần áo báo hộ vá víu bị dầu mỡ bám đen của những thợ học việc khác cũng sớm trông cũ hơn.

Đến gần nửa buổi sáng thì xưởng bắt đầu có khách. Các công nhân của xưởng đan len ở gần đó mang những chi tiết máy nhỏ đến để mài hoặc sửa chữa. Một lão nông dân đến hỏi xem cái máy cán bóng quần áo giặt của lão đã được sửa chưa, và lão bực bội văng tục khi biết nó chưa được sửa xong. Sau đó một ông chủ nhà máy có dáng vẻ thanh lịch đến, bác Schuler tiếp ông ta trong căn phòng ở cạnh xưởng.

Trong khi đó, công nhân, thợ học việc và máy móc trong xưởng tiếp tục làm việc bình thường, lần đầu tiên trong đời Hans nghe và biết được tiếng các loại âm thanh trong một xưởng cơ khí mà ít ra cũng mang lại cho người lần đầu nghe thấy một cảm giác vui nhộn, và cậu hiểu là từ nay con người bé nhỏ và cuộc đời bé nhỏ của cậu đã được hòa vào cuộc sống bao la.

Vào lúc 9 giờ, mọi người được nghỉ giải lao mười lăm phút, và mỗi người nhận được một ổ bánh mì và một cốc rượu táo. Mãi đến lúc này, August mới tới nói chuyện với Hans. Cậu khuyên nhủ, động viên Hans và lại thích thú nói về ngày Chủ nhật tới đấy, khi mà cậu có ý định dùng khoản tiền lương tuần đầu tiên của mình để mở tiệc ăn mừng với các đồng nghiệp. Hans hỏi August, cái bánh răng mà cậu đang phải giũa ba-via là bánh răng gì, và được biết, đó là bánh răng của một cái đồng hồ trên tháp nhà thờ. August còn muốn giải thích cho Hans, khi được lắp ráp cái bánh răng sẽ chạy như thế nào, nhưng cậu tổ trưởng tổ học nghề đã lại đứng dậy làm việc, và tất cả mọi người nhanh chóng trở lại chỗ làm việc của mình.

Khoảng giữa 10 giờ và 11 giờ, Hans bắt đầu cảm thấy mệt, đầu gối và cánh tay phải của cậu hơi đau. Cậu lén duỗi chân, duỗi tay và đổi chân trụ, nhưng điều đó cũng chẳng giúp cậu đỡ mệt được là bao. Bởi vậy, cậu buông giũa xuống một lát và đứng dựa người vào cái ê tô. Không ai chú ý đến cậu. Khi cậu đứng nghỉ như vậy và nghe những dây cu-roa chạy rào rào ở trên đầu mình thì một cơn buồn ngủ ập đến khiến cậu nhắm mắt lại trong giây lát. Khi đó bác Schuler đang đứng phía sau cậu.

“Thế nào, cháu sao vậy? Cháu mệt rồi à?”

“Vâng, thưa bác, cháu hơi mệt ạ,” Hans thừa nhận. Những thợ học việc khác cùng cười ồ lên.

“Thôi, để đấy đã,” bác Schuler nói nhẹ nhàng. “Bây giờ bác cho cháu xem người ta hàn thiếc như thế nào. Nào, đi theo bác.”

Hans tò mò nhìn xem công việc hàn thiếc được tiến hành như thế nào. Đầu tiên mỏ hàn được nung nóng, sau đó chỗ mối nối được quệt nước hàn, sau đó thiếc nóng nhỏ xuống từ mỏ hàn và kêu xèo xèo.

“Cháu lấy một cái giẻ lau và lau sạch nước hàn đi. Nó ăn mòn kim loại, người ta không được để nó dính trên bề mặt chi tiết.”

Xong xuôi, Hans quay trở lại chỗ ê tô của mình và mài xung quanh chiếc bánh răng bằng chiếc giũa. Cánh tay phải cậu đau nhức, bàn tay trái dùng để đè lên đầu giũa đã đỏ ửng lên cũng bắt đầu đau.

Đến trưa, khi cậu tổ trưởng bỏ giũa xuống và đi rửa tay, Hans mang cái bánh răng mà cậu đã giũa ba-via đến cho bác Schuler xem. Bác xem qua nó.

“Được rồi, cháu biết giũa ba-via rồi đấy. Ở trong cái hòm sắt bên dưới bàn thợ chỗ làm việc của cháu còn một cái bánh răng giống như cái này, chiều nay cháu giũa ba-via nốt cho bác.”

Bây giờ Hans cũng rửa tay và đi về nhà. Cậu được nghỉ một tiếng để ăn trưa.

Hai học sinh học nghề kinh doanh, bạn học trước đây của Hans, chế nhạo cậu khi đi sau cậu trên phố.

Một thằng gọi: “Ê, công nhân Kỳ thi Quốc gia.”

Hans bước đi nhanh hơn. Cậu không biết chính xác liệu mình có đang hài lòng hay không; cậu thích không khí làm việc ở xưởng cơ khí, chỉ có điều là cậu rất mệt, mệt kinh khủng.

Về đến nhà, trong khi cậu mới cảm thấy vui vì được ngồi ăn trưa cùng gia đình, thì bỗng dưng cậu lại nhớ đến Emma. Cả buổi sáng cậu đã quên cô. Cậu khẽ khàng đi lên phòng mình, nằm vật ra giường và thổn thức vì đau khổ. Cậu muốn khóc, nhưng hai mắt lại ráo hoảnh. Cậu tuyệt vọng khi thấy mình đắm chìm trong nỗi khao khát làm bản thân mòn mỏi vì buồn rầu. Đầu cậu nhức như búa bổ, còn họng thì đau rát vì đã khóc nấc lên từng cơn.

Bữa trưa đối với cậu đúng là một cực hình. Cậu phải trả lời các câu hỏi của cha, phải kể cho ông nghe về buổi học nghề đầu tiên và phải tỏ ra thích thú khi cha pha trò, vì ông đang ở trong tâm trạng vui vẻ. Cậu hầu như không ăn gì. Sau đó cậu chạy ra vườn, nằm mơ mơ màng màng phơi nắng, sau đó đến giờ, cậu tới xưởng cơ khí.

Ngay từ buổi sáng, hai lòng bàn tay cậu đã có những chỗ sưng đỏ, bây giờ chúng bắt đầu thực sự đau, vào cuối buổi chiều thì chúng phồng rộp lên, đến nỗi cậu không thể cầm nắm được thứ gì, tuy rằng cậu không còn thấy đau nữa. Trước khi hết giờ làm việc, cậu còn phải dọn dẹp cả xưởng dưới sự hướng dẫn của August.

Ngày thứ Bảy còn tồi tệ hơn. Hai bàn tay cậu bỏng rát, những chỗ phồng rộp phồng to hơn thành những bọng nước. Bác Schuler ở trong tâm trạng cáu gắt và mắng chửi vô cớ. Mặc dù August an ủi là những chỗ phồng rộp chỉ kéo dài vài ngày, sau đó thành chai và sẽ không còn cảm thấy đau khi cầm giũa, nhưng Hans cảm thấy rất chán chường, suốt ngày liếc nhìn đồng hồ và hờ hững đứng giũa một cách tuyệt vọng.

Buổi chiều, khi dọn dẹp xưởng trước khi hết giờ, August thì thầm thông báo với Hans, ngày mai cậu ấy đi lên làng Bielach cùng với vài người bạn, chuyến đi sẽ rất sôi nổi và vui vẻ, nhất định Hans không được phép vắng mặt. August sẽ đón cậu vào lúc 2 giờ chiều. Hans hứa sẽ đi cùng, mặc dù cậu chỉ muốn nằm ì cả ngày Chủ nhật ở nhà, vì đang rất mệt mỏi và đau khổ. Buổi tối, bà hầu gái già Anna đưa cho cậu tuýp thuốc mỡ để bôi hai bàn tay phỏng rát của mình, 8 giờ cậu đã đi ngủ đến tận gần trưa ngày hôm sau, cho nên phải vội vội vàng vàng để còn đi nhà thờ cùng với cha.

Trong khi ăn trưa, Hans nói chuyện về August và về việc hôm nay cậu muốn đi dã ngoại với cậu ấy. Cha không phản đối gì, thậm chí còn cho cậu năm mươi xu và chỉ yêu cầu cậu phải về kịp bữa tối.

Hans dạo phố dưới ánh nắng mặt trời rực rỡ, lần đầu tiên cậu lại có được niềm vui vào ngày Chủ nhật từ nhiều tháng nay. Đường phố đông vui hơn, mặt trời rực rỡ hơn, mọi thứ đều tuyệt vời hơn, khi cậu để lại sau lưng những ngày làm việc với đôi bàn tay dính đầy dầu mỡ và tứ chi mỏi nhừ. Bây giờ thì cậu hiểu được tâm trạng của người bán thịt, thợ thuộc da, thợ làm bánh mì và thợ rèn đang ngồi tắm nắng trên những chiếc ghế băng trước nhà của họ và trông họ thật vui tươi, và cậu không còn coi họ là những người ít học đáng khinh nữa. Cậu nhìn theo những tốp công nhân và những thợ học nghề đầu đội mũ hơi lệch, trong những bộ quần áo sạch sẽ mặc ngày Chủ nhật, đi dạo thành từng nhóm hoặc đi ăn tiệm. Phần nhiều, mặc dù không phải là luôn luôn, những người thợ chỉ chơi trong giới với nhau, thợ mộc chơi với thợ mộc, thợ xây chơi với thợ xây, gắn bó khăng khít với nhau và bảo vệ danh dự cho tầng lớp của mình, trong số họ, phường hội của những người thợ khóa là phường hội có ảnh hưởng, đứng đầu là phường hội của những người thợ cơ khí. Tất cả những điều đó có cái gì đó thân thiết, mặc dù một số người trong bọn họ hơi ngờ nghệch, chậm chạp, thì ở đằng sau đó vẫn ẩn chứa vẻ đẹp và niềm tự hào của những người thợ mà ngay cả ngày nay vẫn tượng trưng cho cái gì đó vui vẻ, chất phác, và một cậu thợ học may nghèo hèn cũng có được niềm kiêu hãnh nho nhỏ.

Khi những thợ cơ khí mới vào nghề vui vẻ, tự hào đứng trước nhà bác Schuler chào hỏi những người quen đi ngang qua và tán gẫu với nhau, thì người ta có thể nhận ra họ đã tạo nên một tập thể đoàn kết, vui vẻ và không muốn có người lạ xen vào, ngay cả buổi đi dã ngoại ngày Chủ nhật.

Hans cũng cảm thấy điều đó và vui khi cậu thuộc về tập thể này. Tuy nhiên, cậu thấy hơi sợ trước chuyến đi dã ngoại đã được lên kế hoạch, vì cậu biết rằng, những thợ cơ khí này sẽ vui chơi xả láng. Thậm chí có thể họ sẽ khiêu vũ. Hans không biết phải làm sao, nhưng cậu cũng lại nghĩ, mình phải cố gắng hết sức có thể và sẽ đánh liều một phen nếu bắt buộc phải tham gia cùng với họ. Cậu không quen uống nhiều bia, còn hút thuốc thì phải cố gắng lắm mới có thể chậm rãi hút hết một điếu mà không bị say để bạn bè khỏi chế giễu.

August hồ hởi chào đón Hans. Cậu báo, tuy có một anh lớn tuổi hơn không muốn đi cùng, nhưng thay vào đó là một đồng nghiệp ở xưởng cơ khí khác, như vậy ít nhất họ cũng có bốn người, như thế là đủ để bày ra khối trò. Hôm nay mọi người có thể uống bia bao nhiêu tùy thích, vì cậu ta sẽ khao. Cậu ta mời Hans một điếu xì gà, sau đó bốn người bọn họ từ từ khởi hành, chậm rãi và tự hào dạo bước qua thành phố và chỉ khi đi hết quảng trường họ mới bắt đầu đi nhanh hơn, để lên đến làng Bielach lúc còn sớm.

Mặt sông lấp lánh xanh, vàng và trắng, mặt trời tháng Mười dịu dàng tỏa nắng trên đường xuyên qua những cây phong và cây keo đã gần như rụng hết lá, bầu trời trên cao quang đãng, xanh trong. Đó là một trong những ngày thu yên ả, trong sáng và dễ chịu, những ngày mà bầu không khí mát dịu chất chứa tất cả những gì tươi đẹp của mùa hè đã qua đi như một kỷ niệm vui, còn tươi rói, những ngày mà bọn trẻ quên đi thời tiết trong năm và cho rằng nên đi hái một ít hoa dại, và những ngày mà người già hay ngồi ở cửa sổ hoặc ở ghế băng trước nhà lặng nhìn khung cảnh mùa thu, vì đối với họ có vẻ như những kỷ niệm đẹp không chỉ của năm nay mà còn của cả phần đời đã qua đang hiện về trong khung trời xanh thẳm. Còn những người trẻ tuổi thì hồ hởi và cảm tạ đất trời, tùy theo tài năng và tính cách, thông qua việc ăn uống hoặc tiệc tùng, thông qua tiếng hát hoặc điệu nhảy, xong rồi họ cùng nhau chè chén say sưa, vì nhà nào cũng nướng bánh trái cây, ở dưới tầng hầm nhà nào cũng chứa rượu táo hoặc rượu nho mới và trước các quán rượu hay tại các sân chơi, người ta kéo vĩ cầm hoặc thổi kèn harmonika để ăn mừng những ngày đẹp cuối cùng của năm, cùng nhau ca múa hay nói những lời yêu đương.

Nhóm bạn trẻ đi nhanh về phía trước. Hans hút điếu xì gà của mình với vẻ mặt vô tư lự và thậm chí còn lấy làm lạ là khói xì gà khiến cậu rất khoan khoái. August kể về quãng thời gian học nghề của mình, cũng không ai phản đối việc cậu ta nói quá lên; vì đó là chuyện đương nhiên. Ngay cả người học việc khiêm tốn, thật thà nhất khi kể về thời gian học nghề của mình cũng thêm mắm dặm muối khiến chúng khó lòng tin nổi. Với các nghệ nhân phường thợ, đời sống của họ gắn liền với nền văn học dân gian tuyệt vời, mỗi cố sự đều được sáng tác dựa trên các truyền thuyết xa xưa. Mỗi một người vô công rồi nghề khi kể về bản thân đều mang hơi hướm Eulenspiegel ²¹ lưu lạc giang hồ.

“Còn chuyện này nữa, ở Frankfurt, nơi mà dạo trước tớ đã học nghề, ôi chao, quãng thời gian đó đối với tớ thật là tuyệt! Tớ chưa hề kể với ai chuyện này, khi một thương gia giàu có, một kẻ thích khoe mẽ, đã muốn cưới con gái chủ xưởng; nhưng cô ấy đã đuổi gã về, vì cô ấy yêu tớ và đã là người yêu của tớ suốt bốn tháng trời, nếu như tớ không cãi nhau với cha cô ấy thì bây giờ tớ vẫn ở đó và là con rể của lão ta rồi.”

Rồi cậu ta kể tiếp lão chủ xưởng, kẻ thâm hiểm, tham lam đáng khinh, đã định đánh mình như thế nào, một lần lão đã giơ tay tát cậu, nhưng khi đó cậu đã không nói gì mà chỉ vung chiếc búa lên, nhìn thẳng vào mắt lão, rồi lão lặng lẽ bỏ đi vì sợ cậu nện búa vào đầu mình, nhưng sau đó cái lão hèn nhát ấy đã gửi giấy đuổi học cậu. Tiếp đó cậu kể về một trận ẩu đả lớn ở Offenburg, nơi ba thợ cơ khí, trong đó có cậu, đã đánh cho bảy công nhân một trận thừa sống thiếu chết - ai đến Offenburg thì chỉ cần hỏi thằng Schorsch cao kều, nó vẫn sống ở đó và là người hồi ấy đã cùng tham gia vào trận ẩu đã .

Tất cả những chuyện đó được cậu ta kể bằng một giọng lạnh tanh, nhưng với sự say sưa, hứng thú, bất cứ người thợ nào cũng chăm chú nghe với sự thích thú, định bụng sau này cũng kể câu chuyện này của quãng đời học nghề ở chỗ khác với những người bạn khác. Cho nên người thợ nào cũng kể đã từng là người yêu của con gái lão chủ xưởng, đã từng xông vào lão chủ xưởng thâm hiểm với chiếc búa trên tay và đã từng đánh cho bảy công nhân nhừ tử. Và câu chuyện lúc thì xảy ra ở xứ Baden, lúc thì ở Hessen hoặc là ở Thụy Sĩ, thay vì cái búa thì lại là cái giũa hay một que hàn nung đỏ, thay vì những công nhân bị đánh thì lại là các thợ làm bánh mì hoặc các thợ may, nhưng người kể luôn phải nói là chuyện cũ, khiến cho người nghe lần nào cũng tỏ ra thích thú, để mang lại danh tiếng cho phường hội của mình và để nghề của mình được xã hội tôn trọng. Điều ấy không có nghĩa là nơi cậu học việc không có (ngay cả ngày nay vẫn còn) những thiên tài đầy kinh nghiệm hoặc sáng tạo, hai loại này cơ bản cũng như nhau cả thôi.

Nghe chuyện, August tỏ ra rất khoái chí, hào hứng. Cậu ta liên tục cười và tán thưởng, cậu cảm thấy mình như là người trong cuộc và vênh mặt khoan khoái nhả khói xì gà vào trong không khí tràn ngập nắng vàng. Rồi cậu lại được thể phét lác, bởi điều quan trọng đối với cậu là ra vẻ ta đây, vì thật ra hôm nay cậu không còn là thợ học việc nữa và cậu sẽ thấy xấu hổ nếu những bạn cùng đi phải dạy cậu, một thợ mới vào nghề, biết cách tiêu xài hết số tiền đã mang theo.

Bọn họ đã đi được một đoạn dài con đường đất xuôi theo dòng sông; giờ đây bọn họ phải lựa chọn giữa một đường có xe chạy thoai thoải dẫn lên dốc ở chỗ khúc cua và một đường tắt dốc đứng dẫn lên làng Bielach gần hơn được nửa đường. Bọn họ chọn đường lớn, mặc dù đi theo đường này vừa xa lại vừa bụi. Đường tắt chỉ dành cho những người đi làm trong tuần hoặc những người đàn ông đi dạo; nhưng dân chúng lại yêu thích những con đường làng còn giữ được vẻ thơ mộng, đặc biệt là vào những ngày Chủ nhật. Đi lên những đường tắt dốc ngược là việc của nông dân hoặc của những người thích vận động đến từ thành phố, mệt chẳng khác gì phải lao động nặng hoặc tập thể thao, còn đa số người dân thì không thích. Ngược lại, đường lớn là nơi người ta có thể thoải mái vừa đi vừa nói chuyện, là nơi người ta diện bộ cánh mặc ngày Chủ nhật yên tâm bước đi mà không sợ bị vấp làm xước giày, nơi người ta được ngắm nhìn những chiếc xe ngựa bon bon chạy trên đường, được gặp những người quen cũng đi dạo, được bắt gặp những cô gái ăn mặc đẹp đẽ và những nhóm nam sinh vừa đi vừa hát, nơi những cô gái bị trêu ghẹo nhưng vẫn phải gượng cười, nơi người ta có thể đứng trò chuyện, có thể đuổi theo, buông lời đùa cợt các cô gái trẻ hoặc chiều chiều cùng nhau đi dạo, giãi bày tâm sự để hiểu nhau hơn!

Vì thế mà August và nhóm bạn quyết định đi theo đường lớn thoai thoải, với những khúc cua lớn như những người đi lên làng Bielach mà không cần phải vội và không muốn phải toát mồ hôi. August cởi áo khoác ngoài và vắt nó lên vai, bây giờ thay vì nói chuyện cậu ta bắt đầu huýt sáo lanh lảnh một cách hết sức vui vẻ, và cậu huýt sáo cho đến khi mọi người lên đến làng Bielach sau đó một tiếng đồng hồ. Có vài lời châm chọc nhắm vào Hans, nhưng cậu không cảm thấy bận lòng lắm và được August đáp trả gay gắt như chính cậu ta bị châm chọc. Giờ đấy, mọi người đang đứng trước làng Bielach.

Trong làng có nhiều nhà mái ngói đỏ tươi và nhà mái rạ màu xám bạc nằm giữa những cây ăn trái có lá đã đổi sang màu vàng đỏ trong mùa thu, rực rỡ hơn hẳn vùng rừng núi xám xịt ở phía sau.

Nhóm bạn trẻ không thống nhất được với nhau trong việc vào quán nào. Quán Mỏ Neo có bia ngon nhất, nhưng quán Thiên Nga lại có thứ bánh ngọt hảo hạng, còn ở quán Góc Nhọn thì ông chủ quán có một cô con gái xinh đẹp. Cuối cùng, August quyết định vào quán Mỏ Neo, và nháy mắt nói rằng quán Góc Nhọn chắc chắn sẽ không chạy đi đâu mất trong khi họ uống một vài cốc bia và sau đó vẫn có thể ghé vào. Mọi người thấy như thế là hợp lý, và thế là họ vào làng, đi ngang qua những chuồng gia súc, ngang qua những cửa sổ thấp của những ngôi nhà ở nông thôn được xếp đầy những chậu phong lữ thảo đến quán Mỏ Neo, cái biển có chữ mạ vàng của nó lấp lánh trong ánh mặt trời bên trên hai cây dẻ mới trồng ở hai bên có tán lá tròn mời gọi khách hàng. August vốn thích cả bọn ngồi bên trong, lấy làm tiếc vì trong quán khách đã ngồi chật kín, và thế là họ phải ngồi ngoài vườn.

Theo lời của những khách quen thì quán Mỏ Neo là một quán tuyệt vời, nghĩa là nó không phải quán được xây theo lối truyền thống thôn quê mà là một ngôi nhà mái bằng được xây bằng gạch nung hiện đại có nhiều cửa sổ, có ghế dựa thay vì ghế băng và có rất nhiều biển quảng cáo sặc sỡ nhỏ bằng tôn đặt ở các bàn, ngoài ra quán còn có một cô bồi bàn xinh xắn ăn vận theo kiểu thành phố và ông chủ quán mà khách uống bia chưa bao giờ nhìn thấy chỉ mặc áo sơ mi, ông luôn đóng bộ com-lê thời thượng màu nâu. Thực ra ông ta đã bị vỡ nợ, nhưng ông thuê lại ngôi nhà của chính mình từ chủ nợ chính, chủ một lò bia lớn, để mở quán và từ đó phải trở nên lịch thiệp hơn để hút khách. Trong vườn của quán có một cây keo và một giàn lưới sắt rộng, bấy giờ nho đã bao trùm một nửa.

“Nào, nâng cốc, các bạn!” August nói dõng dạc và chạm cốc với cả ba người bạn. Rồi để thể hiện mình, cậu ta uống một hơi hết cốc bia.

“Này, cô em xinh đẹp, cốc của anh chẳng còn gì nữa rồi; mang ngay cho anh một cốc nữa!” Cậu ta gọi cô bồi bàn và đưa cho cô ấy cái cốc không qua bàn.

Bia ở quán này tuyệt vời, mát và không quá đắng, Hans uống cốc bia của mình một cách ngon lành. August tỏ ra sành sỏi khi uống bia, cậu ta chặc lưỡi và vừa uống vừa hút xì gà phả khói nghi ngút, làm Hans thầm thán phục.

Chẳng có gì là xấu khi có một ngày Chủ nhật vui vẻ, ngồi ở quán với tư cách là người đã làm ra tiền và được phép uống bia, tận hưởng niềm vui của cuộc sống với mọi người. Thật tuyệt khi được cùng cười đùa và thỉnh thoảng đánh bạo tự kể một câu chuyện cười, thật ra dáng đàn ông sau khi uống hết bia rồi mạnh bạo đặt uỵch cái cốc không xuống bàn và vô tư gọi: “Em ơi, cho anh một cốc nữa nào!” Thật vui khi được chạm cốc uống với một người quen ngồi ở bàn khác, tay trái kẹp điếu xì gà chưa châm lửa và hất ngược cái mũ cát két ra sau gáy như những cậu thanh niên khác.

Giờ đây cậu bạn đồng nghiệp đi cùng của August cũng bắt đầu trở nên thân mật và tham gia trò chuyện. Cậu ta kể về một thợ cơ khí ở Ulm có thể uống liền một lúc hai mươi cốc bia, kể về loại bia Ulm thơm ngon, và khi nói xong, cậu lau miệng và nói: “Nào, bây giờ thì gọi một chai rượu vang ngon đi!” Rồi cậu kể mình biết một anh thợ đốt lò ở Cannstatt có thể ăn một lúc mười hai cái xúc xích hun khói và đã thắng trong một lần đánh cuộc. Nhưng anh ta cũng bị thua trong lần đánh cuộc thứ hai. Anh đã không lượng được sức mình khi đánh cược ăn hết các món ăn trong thực đơn của một quán ăn, tuy rằng anh ta đã ăn gần hết các món, nhưng ở cuối thực đơn có đến bốn loại pho mát, khi ăn đến loại thứ ba, anh ta đẩy cái đĩa đi và nói: thà chết còn hơn là ăn thêm chút nữa!

Những câu chuyện như thế này cũng được nhiều người tán thưởng, điều đó cho thấy rằng đâu đó ở trên thế gian này có những người ăn thùng uống vại, vì ai nấy cũng đều biết một người như thế và kể về khả năng ăn uống của anh ta. Người này thì kể về “một người đàn ông ở Stuttgart”, người kia thì kể “tôi biết một anh lính kị binh ở Ludwigsburg”, người này thì kể ăn hết mười bảy củ khoai tây, người khi thì kể ăn hết mười một chiếc bánh rán với sa lát. Mọi người đều đưa ra những con số dẫn chứng cụ thể và cảm thấy vui khi biết được rằng trên đời có đủ các loại người, tài năng có, kỳ quặc có, và có cả những kẻ gàn dở. Từ lâu rồi, những câu chuyện như thế này là món đặc sản tinh thần bên bàn nhậu của đám khách quen và được những người trẻ nhiệt tình bắt chước như ăn uống, nhậu nhẹt, phì phèo hút thuốc, bàn việc chính trị, kết hôn và chết.

Uống đến cốc thứ ba thì một cậu trong nhóm hỏi liệu quán này có phục vụ bánh ngọt hay không. Một cậu khác gọi cô bồi bàn đến hỏi thì biết rằng quán không bán bánh ngọt, điều này khiến cả bọn nổi nóng. August đứng dậy và nói, nếu quán không phục vụ bánh ngọt thì đương nhiên cả bọn có thể đi sang quán khác. Cậu bạn đồng nghiệp đi cùng của August thì chửi đây là cái quán phục vụ chả ra quái gì, chỉ có cậu người Frankfurt là bảo ở lại, vì cậu ta đã hơi phải lòng cô bồi bàn, đã mấy lần sờ mông cô ta. Hans đã nhìn thấy cảnh tượng ấy kết hợp với bia khiến cậu nóng mắt. Cậu cảm thấy vui khi giờ đây cả bọn rời khỏi quán.

Sau khi trả tiền xong, cả bọn bước ra đường thì Hans bắt đầu cảm thấy hơi lâng lâng. Đó là một cảm giác lâng lâng dễ chịu, vừa mệt mỏi, vừa thích thú, và cũng có thứ gì đó như một màn sương mỏng trước mắt cậu, qua nó tất cả mọi thứ trông có vẻ xa hơn và không thật, giống như người ta nhìn trong mơ. Cậu liên tục mỉm cười, cậu còn hơi bạo gan hơn, đội cái mũ lệch đi và có vẻ như cậu là một kẻ đang rất vui vẻ. Cậu người Frankfurt lại huýt sáo theo kiểu ngông nghênh của mình, còn Hans thì cố gắng đi theo nhịp huýt sáo của cậu ta.

Ở quán Góc Nhọn khá yên ắng. Chỉ có vài người nông dân đang ngồi uống rượu vang. Quán này không bán bia hơi, chỉ bán bia chai, đồng thời khách sẽ được phục vụ uống bằng chai, chai của ai, người nấy uống. Cậu bạn đồng nghiệp đi cùng của August muốn tỏ vẻ hào phóng đã gọi cho cả bọn ăn chung một cái bánh nướng nhân táo to. Bỗng dưng Hans cảm thấy đói cồn cào và ăn liên tiếp mấy miếng bánh liền. Cậu ngồi thoải mái trên cái ghế băng gắn tường rộng và chắc chắn, trong cái quán đã được xây từ lâu, thiếu ánh sáng, có tường quét vôi trắng đã ngả sang màu vàng. Cái quầy rượu kiểu cổ và cái lò sưởi to tướng chìm trong ánh sáng lờ mờ, một chiếc lồng to được đóng bằng những thanh gỗ có hai con chim bạc má đang bay chuyền, cả một cành thanh lương trà có quả chín đỏ được nhét qua khe lồng để làm thức ăn cho chúng.

Ông chủ quán bước đến gần bàn chào khách. Sau những lời chào hỏi xã giao của ông chủ quán mọi người bắt đầu nói chuyện vui vẻ. Hans uống vài ngụm nhỏ từ chai bia có vị đăng đắng và cảm thấy băn khoăn liệu mình có uống được hết chai hay không.

Cậu người Frankfurt lại thỏa sức khoác lác về những lễ hội rượu nho vùng sông Rhine, về đời phiêu lãng và những chuyến đi chơi xa; mọi người hào hứng nghe cậu ta nói, và ngay cả Hans cũng cười không dứt.

Bỗng nhiên Hans nhận thấy mọi thứ trước mắt nhòa đi. Cậu luôn nhìn thấy mọi thứ trong quán, cái bàn, cái chai, cái cốc và mấy người bạn quyện lại thành một đám mây màu nâu dịu dàng và chỉ trở về những hình thù riêng rẽ khi cậu cố đứng dậy. Thỉnh thoảng trong lúc nói chuyện, khi mọi người cười ồ lên, cậu cũng cùng cười to và nói điều gì đó mà cậu lại quên ngay lập tức. Nếu được người khác chạm chai, cậu cũng chạm chai lại, và sau một tiếng đồng hồ, cậu ngạc nhiên thấy mình đã uống hết chai bia.

“Cậu uống tốt đấy,” August nói. “Uống một chai nữa nhé?”

Hans cười, gật đầu. Cậu không nghĩ là mình lại uống được như thế. Giờ đây, cậu người Frankfurt bắt đầu hát rồi mọi người cùng hát thì cậu cũng cố hát theo thật to.

Trong lúc đó quán lại có thêm khách vào ngồi chật kín, cô con gái của ông chủ quán ra giúp chị bồi bàn phục vụ khách. Đó là một cô gái cao lớn có khuôn mặt bầu bĩnh, dễ thương và đôi mắt sâu thẳm màu nâu. Khi cô ấy đặt một chai bia mới trước mặt Hans thì ngay lập tức cậu ngồi bên cạnh Hans tán tỉnh cô bằng một loạt những lời ong bướm ngọt ngào mà cô bỏ ngoài tai. Có thể là để thể hiện cho cậu ta thấy cô chẳng coi cậu là gì, hoặc có thể là vì cô thích gương mặt xinh trai của Hans, nên cô quay lại phía Hans và đưa nhanh tay vuốt tóc cậu; sau đó cô đi trở lại vào trong quầy rượu.

Một cậu đã uống đến chai thứ ba đi theo cô và cố gắng bắt chuyện với cô, nhưng không được. Cô con gái xinh đẹp của ông chủ quán dửng dưng nhìn cậu, không nói gì và nhanh chóng quay lưng lại. Khi đó cậu ta quay trở lại bàn, dộng dộng cái chai không xuống bàn và bất ngờ hô to: “Nào, những người anh em, chúng ta muốn vui vẻ, uống đi!”

Và thế là cậu ta kể một câu chuyện tiếu lâm tục tĩu về phụ nữ.

Hans chỉ còn nghe thấy một mớ âm thanh hỗn độn, khi uống gần hết chai thứ hai thì cậu bắt đầu ríu cả lưỡi, thậm chí đến cười cũng phải cố gắng. Cậu định đi ra chỗ lồng chim và trêu đùa hai chú chim một lát; nhưng khi bước được hai bước, cậu cảm thấy chếnh choáng suýt nữa ngã bổ nhào, cậu bèn cố gượng quay lại bàn.

Từ đó trở đi cậu cố gắng giảm bớt sự vui vẻ quá đà của mình. Biết là mình đang say, việc uống nhiều bia đối với cậu có vẻ như không còn vui nữa. Cậu thấy đủ thứ chuyện tồi tệ đang chờ đợi cậu ở phía trước: việc phải cố đi về nhà, việc sẽ phải cãi cọ với cha và việc sáng sớm mai cậu lại phải đến học nghề ở xưởng cơ khí. Sau đó, dần dần cậu thấy nhức đầu.

Ngay cả những người khác cũng không uống được thêm nữa. Trong lúc còn tỉnh, August gọi bồi bàn đến trả tiền và chỉ nhận được mấy xu tiền thối khi cậu đưa ra một đồng Taler ²². Mọi người cười nói rôm rả đi ra đường, bị lóa mắt bởi ánh nắng buổi chiều. Hans gần như không còn giữ thẳng người được nữa, cậu lảo đảo dựa người vào August và để cho cậu ấy dìu mình đi.

Cậu bạn đồng nghiệp đi cùng của August trở nên đa cảm. Cậu ta hát “Ngày mai tôi phải rời xa nơi này” với đôi mắt ngấn lệ.

Thực ra mọi người đã định đi về, nhưng khi đi qua ngang qua quán Thiên Nga thì August một mực đòi phải rẽ vào. Vào đến cửa quán, Hans buông August ra. “Tớ phải về.”

“Cậu có giỏi thì đi một mình đi!” August cười, nói.

“Được, tớ sẽ đi được. Tớ... phải... về.”

“Thế thì ít nhất cậu cũng phải uống thêm một ly rượu mạnh nữa, cậu ấm! Rượu mạnh giúp cậu đi vững và làm cho bụng dạ cậu yên ổn. Đúng thế, cứ uống vào cậu sẽ thấy có tác dụng.”

Hans cảm thấy có một cái ly nhỏ ở trong tay. Hans đánh đổ quá nửa ly rượu, cậu nuốt chỗ còn lại và cảm thấy như có lửa cháy ở trong cổ họng. Cậu thấy người nôn nao. Một mình cậu lảo đảo bước xuống bậc tam cấp và đi ra khỏi làng mà không biết đi bằng cách nào. Những ngôi nhà, những bờ giậu và những mảnh vườn ngả nghiêng trôi ngang qua cậu.

Cậu nằm xuống một bãi cỏ ẩm ướt bên dưới một cây táo to. Cảm giác khó chịu tràn ngập, những nỗi lo sợ đang dày vò cậu và những suy nghĩ còn dang dở, đang ngăn cản cậu ngủ thiếp đi. Cậu cảm thấy mình bẩn thỉu và đáng xấu hổ. Cậu nên về nhà thế nào đấy? Cậu sẽ phải nói với cha mình thế nào? Ngày mai điều gì sẽ đến với cậu? Cậu có vẻ đang bị suy sụp và thảm hại khi giờ đây cậu phải nghỉ ngơi thật lâu, phải ngủ, phải hổ thẹn. Đầu cậu nhức như búa bổ, còn hai mắt thì cay xè, và thậm chí cậu cảm thấy không còn đủ sức để đứng dậy và đi tiếp.

Đột nhiên một chút vui vẻ lúc trước trở lại như một gợn sóng muộn màng thoáng qua; cậu nhăn mặt và hát khe khẽ:

Ô, anh bạn Augustin ²³ yêu quý

Augustin, Augustin

Ồ, anh bạn Augustin yêu quý

Đã mất tất cả rồi.

Cậu hầu như đã không thể hát hết bài, vì có điều gì đó trong lòng làm cậu đau đớn, một loạt các cảnh tượng lờ mờ, kỷ niệm, ân hận và hổ thẹn xâm chiếm cậu.

Cậu gào khóc nức nở và thổn thức úp mặt xuống bãi cỏ. Sau một tiếng đồng hồ, khi trời đã tối, cậu đứng dậy, lảo đảo, khó nhọc bước đi xuống núi.

Ông Giebenrath đã chửi rủa thậm tệ khi cậu con trai không về ăn tối. Đến 9 giờ Hans vẫn chưa về nhà, ông lôi sẵn cái roi to đã lâu không dùng đến ra. Phải chăng con trai của ông nghĩ rằng mình đã hết tuổi ăn đòn? Thế thì ông ta sẽ cho cậu biết là cậu đã nhầm khi về đến nhà!

Vào lúc 10 giờ ông Giebenrath khóa cửa ra vào. Nếu cậu con trai của ông định đi chơi đêm, thì cậu sẽ phải đứng ngoài khi về đến nhà cho nhớ đời.

Tuy đã khóa cửa, ông Giebenrath vẫn không ngủ mà chờ đợi cùng với nỗi tức giận đang lớn lên từng giờ từng phút việc cậu con trai về mở thử cửa xem có khóa không và phải rụt rè kéo chuông. Ông hình dung ra cảnh cậu con trai dám cả gan đi chơi đêm phải chịu hình phạt đứng ở ngoài. Có lẽ thằng con hư đốn đã bị say rượu, nhưng sau đó nó sẽ tỉnh lại, nó đúng là thằng đua đòi, thằng mất dạy, thằng khốn nạn! Ông chỉ muốn nện nó một trận nhừ tử cho bõ tức.

Cuối cùng thì giấc ngủ cũng thắng được nỗi tức giận của ông.

Vào khoảng thời gian ấy Hans trôi xuống thung lũng một cách lạnh giá, lặng lẽ và từ từ theo dòng sông đen ngòm. Sự nhục nhã, nỗi hổ thẹn và sự đau khổ của cậu đã được nó tiếp nhận; phía trên cơ thể gầy còm, đen đen, đang trôi đi theo dòng sông là bầu trời đêm thu hơi xanh, lạnh lẽo, nước sông đen ngòm đang đùa giỡn với đôi bàn tay, mái tóc và đôi môi tái mét của cậu. Không ai nhìn thấy cậu, ngoài con rái cá nhút nhát đang mải săn mồi trước lúc bình minh nhìn cậu một cách tinh quái và lặng lẽ lướt trên mặt nước ngang qua cậu. Cũng không ai biết được cậu ngã xuống sông ra sao. Có thể là cậu đã bị lạc đường và bị trượt xuống sông ở chỗ dốc đứng; có thể cậu đã định uống nước sông và đã mất thăng bằng mà ngã xuống sông. Cũng có thể là vẻ đẹp của nước sông đã lôi cuốn cậu đến nỗi cậu cúi xuống nhìn mặt nước, và khi cậu thích thú ngắm nhìn bầu trời đêm cùng mặt trăng bàng bạc ở dưới nước thì cậu đã sa vào bóng đêm của Thần Chết vì mệt mỏi và sợ hãi.

Ngày hôm sau, người ta tìm thấy cậu và đưa cậu về nhà. Ông Giebenrath vô cùng kinh hoàng khi nhận được tin dữ, đến nỗi ông phải chống gậy mới đứng vững và phải quên đi nỗi tức giận bị dồn nén trong lòng. Tuy rằng ông không khóc và ít biểu cảm, nhưng đêm hôm đó, ông thức trắng và thỉnh thoảng nhìn qua khe cửa sang chỗ cậu con trai đã chết của mình đang nằm trên một cái giường trải ga trắng, vẫn là vầng trán sáng láng, gương mặt thông minh tuy đã nhợt nhạt nhưng trông cậu có nét gì đó đặc biệt và phải gánh chịu một số phận khác thường so với những người khác. Da ở trán và hai bàn tay của cậu hơi bị trầy xước thâm tím, nhưng gương mặt cậu vẫn ẩn chứa những nét đẹp thánh thiện, đôi mắt cậu nhắm nghiền, còn cái miệng không ngậm lại hẳn trông có vẻ như cậu đang hài lòng và gần như là vui tươi. Điều đó cho thấy Hans, chàng trai trẻ, đã đột ngột từ giã cõi đời ở tuổi thanh xuân và bị giật ra khỏi cuộc sống tươi đẹp, và ngay cả cha cậu cũng đang phải trả giá cho trò chơi này của số phận trong mệt mỏi và đau buồn và cô đơn.

Đám tang của Hans thu hút một số lượng lớn những người thân quen và những người tò mò. Một lần nữa, cậu lại trở nên nổi tiếng và ai cũng quan tâm đến cậu; các thầy giáo, thầy hiệu trưởng, ông mục sư cũng đến dự đám tang của Hans và cũng lại một lần nữa tham gia vào số phận của cậu. Tất cả bọn họ xuất hiện trong những chiếc áo khoác đuôi tôm, đầu đội mũ hình trụ với dáng vẻ trang nghiêm, họ đưa ma và đứng lại bên nấm mồ của Hans một lúc, thì thầm nói chuyện với nhau. Thầy giáo dạy tiếng La tinh trông rất buồn, còn thầy hiệu trưởng thì nói khẽ với thầy giáo dạy tiếng La tinh:

“Tôi rất thấu hiểu lòng tiếc thương của thầy đối với em Hans. Lẽ ra cậu ấy đã có thể làm nên danh phận.

Phải chăng đó là định mệnh, chữ tài liền với chữ tai một vần?”

Khi mọi người ra về, chú Flaig ở lại sau bên mộ Hans cùng cha cậu và bà hầu gái già Anna, người đã liên tục gào khóc.

“Bác Giebenrath, thật là đau xót,” chú Flaig buồn rầu nói. “Em cũng rất quý cháu Hans.”

“Tôi không thể hiểu nổi sự oái oăm của số phận,” ông Giebenrath thở dài nói. “Con trai tôi đã là một học sinh rất tài năng, mọi thứ cũng đã diễn ra với nó tốt đẹp, từ việc học hành đến thi cử, thế mà bỗng dưng một tai họa ập đến đã cướp đi của nó tất cả!”

Chú Flaig chỉ tay về phía những người mặc áo dài đuôi tôm đang rời khỏi nghĩa trang qua cổng:

“Vài người đang đi ở đằng kia cũng đã đồng lòng hợp sức đẩy cháu Hans đến tình cảnh này,” chú Flaig khẽ nói.

“Chú vừa nói cái gì đấy?” Ông Giebenrath nổi giận và trừng trừng nhìn chú Flaig một cách hoài nghi lạ lẫm. “Chú nói đi, chú định nói cái quái gì thế?”

“Bình tĩnh nào! Đó chỉ là lời tâm sự rất thật của một người thợ giày với một người hàng xóm thân thiết thôi.”

“Cái gì? Chú nói cái gì?”

“Thôi, biết làm sao được! Giữa bác và em có sự khác biệt, có thể chúng ta đã nhìn nhận tài năng của con trai của bác theo cách riêng của mình, bác không nghĩ thế sao?”

Bầu trời xanh trong trải rộng trên thị trấn nhỏ, trong thung lũng, dòng sông lấp lánh dưới ánh mặt trời, dãy núi đầy thông ở đằng xa mờ xanh trong tiết trời thu quang đãng. Chú Flaig buồn bã mỉm cười bắt tay ông Giebenrath, người đang im lặng và ngập ngừng tiến lại gần chú với nỗi đau buồn đè nặng trong lòng, không biết cuộc sống bình nhật của mình sẽ đi đâu về đâu.

Notes

[←1]

Zarathustra (hay Zoroaster), là một nhà tiên tri và triết gia Ba Tư cổ đại và lầ người sáng lập Bái hỏa giáo (hay là đạo Zoroastrianism, một tôn giáo cố của Ba Tư). Đạo này kéo dài gần 2.500 năm và đến nay vẫn còn có tín đồ. Zarathustra Đã Nói Như Thế là tên một cuốn sách của triết gia người Đức Friedrich Nietzsche.

[←2]

Là vùng đất giữa Rừng Đen ở phía Tây và sông Lech ở phía Đông, giữa hồ Bodensee ở phía Nam và vùng Stuttgart ở phía Bắc nước Đức.

[←3]

Sách bổn: Sách giáo lý nhỏ, in những giáo lý căn bản cần thiết cho người Công Giáo.

[←4]

Một họa sĩ người Ý nối tiếng thời kỳ tiền Phục Hưng (1445-1510).

[←5]

Một thành phố nằm cách Stuttgart khoảng 40km về phía đông.

[←6]

Một thành phố thuộc bang Baden-Württemberg nước Đức.

[←7]

Ernst Gottlieb Bengel (1769-1826), nhà thần học Tân giáo dòng Luther và đạo Tin Lành Đức.

[←8]

Friedrich Christoph Oetinger (1702-1782), nhà thần học Đức.

[←9]

Johann Ulrich Steinhofer (1709-1757), nhà thần học đạo Tin Lành.

[←10]

Tên đầy đủ là Eduard Friedrich Mӧrike (1804-1785) là một nhà thơ trữ tình người Đức, một tiểu thuyết gia và dịch giả. Ông cũng là mục sư của đạo Tin Lành.

[←11]

Thuật ngữ này tiếng Đức là historischer Christus tồn tại song song với thuật ngữ der Christus des Glaubens - Chúa Jesus của đức tin.

[←12]

Luther cũng đặt nền tảng chuẩn hóa chữ viết của tiếng Đức. Cho đến nay bản dịch Kinh Thánh của ông vẫn phổ biến nhất trong các bản dịch Kinh Thánh tiếng Đức.

[←13]

Thành ngữ La tinh: Vượt qua khó khăn tới những vì sao.

[←14]

Juvenal: Thi sĩ châm biếm thời cổ La Mã.

[←15]

Thành ngữ tiếng La tinh, có nghĩa tương tự như “cái gì cũng có nguyên nhân của nó”.

[←16]

Là một ấn bản Kinh Thánh đặc biệt theo bản dịch của Martin Luther với những lời giải thích và chú giải được Nhà xuất bản Calwer ấn hành.

[←17]

Là cuốn sách thứ sáu trong Kinh Thánh Do Thái của người Do Thái (Tanakh) và Cựu Ước của Thiên Chúa giáo.

[←18]

Cộng hòa Venezia là một quốc gia xuất phát từ thành phố Venezia ở Đông Bắc Ý. Quốc gia này đã tồn tai trong một thiên niên kỷ, từ cuối thế kỷ 7 đến năm 1797.

[←19]

Giuseppe Garibaldi (1807-1882), là một nhà cách mạng người Ý, người đã đấu tranh cho sự thống nhất của Ý vào thế kỷ 19.

[←20]

Ngày hội Sedan: Ngày lễ kí niệm, được tố chức hàng năm ở Đế chế Đức (1871-1918) vào ngày mùng 2 tháng Chín để nhớ lại sự đầu hàng của quân đội Pháp sau trận Sedan.

[←21]

Eulenspiegel: Một nhân vật trong văn hóa dân gian Đức, thích chơi khăm người khác.

[←22]

Đồng 3 mark bằng bạc.

[←23]

Tên đầy đủ là Marx Augustin hay là Der liebe Augustin (1643-1685), là một người hát rong, một người thối kèn túi và một người ứng khẩu thành thơ. Ông đã trở nên nối tiếng qua khúc balat “Ồ, anh bạn Augustin yêu quý.”