KURBAN SAID
Nguyễn Bích Lan (dịch)

ALI và NINO

1

Chúng tôi là một đám hỗn tạp, bốn mươi thằng học trò đang có tiết địa lý vào một buổi chiều nóng nực tại trường Trung học Nhân văn thuộc Đế quốc Nga ở Baku, Nam Kavkaz: ba mươi đứa Hồi giáo, bốn đứa người Armenia, hai đứa người Ba Lan, ba đứa dị giáo và một đứa người Nga.

Từ trước đến giờ chúng tôi chẳng bận tâm nhiều đến vị trí địa lý lạ thường của thành phố mình, nhưng lúc này thầy Sanin đang nói với chúng tôi theo cái cách tẻ nhạt rất thiếu “lửa” của thầy: “Các biên giới tự nhiên của châu Âu: phía Bắc là Bắc Băng Dương, phía Tây là Đại Tây Dương, và phía Nam là Địa Trung Hải. Biên giới phía Đông của châu Âu chạy qua đế quốc Nga, dọc theo dãy núi Ural, qua biển Caspia, và qua Nam Kavkaz. Một số học giả cho rằng khu vực phía Nam của rặng Kavkaz thuộc châu Á trong khi những người khác, xét theo sự tiến hóa văn hóa của vùng Kavkaz, tin rằng xứ sở này nên được coi là một phần của châu Âu. Các em ạ, vì thế cho nên có thể nói rằng thành phố của chúng ta thuộc về châu Âu tiến bộ hay thuộc về châu Á phản tiến bộ, điều đó phần nào tùy thuộc vào các em.”

Thầy nở nụ cười tự mãn trên môi.

Chúng tôi ngồi im lặng một lát, bị choáng ngợp vì cả núi tri thức và gánh trách nhiệm bỗng dưng được chất lên vai.

Thế rồi Mehmed Heydar, anh chàng ngồi ở băng ghế cuối lớp giơ tay, nói, “Thưa thầy, chúng ta nên ở châu Á thì hơn.”

Một tràng cười nổ ra. Đây là năm thứ hai Mehmed Heydar học lớp ba. Và có vẻ như anh sẽ ở lại lớp thêm một năm nữa, nếu Baku vẫn thuộc về châu Á. Bởi sắc lệnh của quốc vụ khanh cho phép người bản địa Nga thuộc châu Á có thể học bất cứ lớp nào tùy thích.

Thầy Sanin, trong bộ đồng phục thêu chỉ vàng của giáo viên trường trung học Nga, chau mày: “Vậy Mehmed Heydar, em vẫn muốn làm dân châu Á ư? Em có thể đưa ra lý do cho quyết định này không?”

Mehmed Heydar bước lên phía trước, mặt đỏ bừng, nhưng không nói gì. Miệng anh há hốc, trán nhăn lại, mắt đờ đẫn. Và trong khi bốn đứa người Armenia, hai đứa người Ba Lan, ba đứa dị giáo và một đứa người Nga rất khoái chí trước sự ngớ ngẩn của anh, tôi giơ tay và nói, “Thưa thầy, em cũng muốn ở châu Á hơn.”

“Ali Khan Shirvanshir! Em cũng vậy hả? Được, bước lên.”

Thầy Sanin trề môi, thầm rủa số phận đã đày ải mình tới bờ biển Caspia này. Sau đó thầy hắng giọng và nói vẻ khoa trương, “Chí ít em cũng có thể đưa ra một lý do chứ nhỉ?”

“Vâng. Em thích châu Á hơn.”

“Vậy ư? À, em đã bao giờ đến những nước thực sự lạc hậu chưa, ở Tehran chẳng hạn?”

“Dạ rồi, hè năm ngoái ạ.”

“Rồi à. Và em có thấy bất cứ thành tựu văn minh châu Âu nào, chẳng hạn như xe hơi, ở đó không?”

“Ồ, có chứ ạ, thực sự là có những chiếc cỡ bự. Chứa tới ba mươi người hoặc hơn. Những chiếc xe đó không chạy xuyên qua thành phố đâu, chỉ chạy từ một điểm này tới một điểm khác trong nước thôi.”

“Những xe đó được gọi là xe buýt, và chúng được sử dụng bởi vì không có đường xe lửa. Đó là phản tiến bộ đấy. Ngồi xuống, Shirvanshir.”

Tôi biết ba mươi đứa người châu Á đang sướng rơn; bọn chúng thể hiện điều đó qua cách chúng nhìn tôi. Thầy Sanin im lặng đầy bực tức. Thầy cho rằng mình phải biến đám học sinh này thành những người châu Âu tốt. Bỗng thầy hỏi, “À, có ai trong các em đã từng đến Berlin chưa?” Hôm ấy quả thực không phải ngày của thầy - anh chàng dị giáo Mayikove giơ tay và nói hồi nhỏ cậu ta đã từng đến Berlin. Cậu nhớ rõ mồn một hệ thống xe điện ngầm hôi hám, như bị ma ám, một tuyến đường sắt ồn ào và chiếc bánh kẹp thịt lợn xông khói mà mẹ cậu đã chuẩn bị cho cậu. Ba mươi đứa Hồi giáo chúng tôi vô cùng phẫn nộ. Thậm chí Seyid Mustafa còn xin phép ra ngoài vì cụm từ “thịt lợn xông khói” khiến cậu buồn nôn. Và thế là cuộc thảo luận về Baku và vị trí địa lý của nó kết thúc tại đây.

Chuông reo. Thoát nợ, thầy Sanin rời khỏi phòng học. Bốn mươi đứa chúng tôi chạy túa ra ngoài. Đó là giờ giải lao chính, và có ba điều chúng tôi có thể làm: chạy ra sân và ẩu đả với những học sinh của trường bên cạnh, bởi vì chúng có phù hiệu vàng gắn ở mũ và những chiếc cúc vàng trên đồng phục, trong khi chúng tôi phải bằng lòng với những chiếc cúc bạc, hoặc tán chuyện rõ to với nhau bằng tiếng Tatar, bởi lẽ người Nga không thể hiểu được thứ tiếng đó và vì thế nó bị nghiêm cấm - hoặc băng qua đường thật nhanh và lẻn vào trường Nữ sinh của Nữ hoàng Tamar. Đó là điều tôi quyết định làm. Các nữ sinh tản bộ quanh vườn trường, mặc những bộ váy đồng phục màu xanh dương thanh lịch cùng váy yếm màu trắng. Chị họ Aishe vẫy tôi. Chị đang tay trong tay đi dạo cùng với Nino Kipiani, và Nino Kipiani là người con gái đẹp nhất trần đời. Khi tôi kể với các cô gái cuộc tranh luận về địa lý của tôi, cô gái đẹp tuyệt trần nhìn xuống qua cái mũi đẹp tuyệt trần và nói, “Ali Khan, anh thật là ngốc, ơn Chúa, chúng ta đang ở châu Âu. Nếu ở châu Á thì họ đã bắt em đeo mạng che mặt từ lâu rồi, và anh không thể nhìn thấy em.” Tôi chịu thua. Tình trạng địa lý chưa ngã ngũ của Baku cho phép tôi tiếp tục nhìn sâu vào đôi mắt đẹp tuyệt trần ấy. Tôi bỏ đi chỗ khác và chán nản bùng luôn các tiết học còn lại của hôm đó. Tôi ngắm lũ lạc đà, nhìn ra biển, nghĩ về châu Âu và châu Á, về đôi mắt đáng yêu của Nino và cảm thấy buồn. Một người ăn mày đi đến chỗ tôi, mặt và tay ông đầy những vết lở loét. Tôi cho ông ta tiền; ông định hôn tay tôi, nhưng tôi sợ, giật tay ra. Mười phút sau tôi chợt nghĩ rằng hành động giật tay ra của mình là một sự sỉ nhục, và suốt hai tiếng đồng hồ tôi chạy loanh quanh tìm người ăn mày để có thể chuộc lỗi. Nhưng tôi không thể tìm thấy ông ta, và thế là tôi đi về nhà với cảm giác cắn rứt lương tâm. Đó là chuyện của năm năm về trước.

Trong những năm ấy nhiều chuyện đã xảy ra. Thầy hiệu trưởng mới tới nhận nhiệm sở, và thầy là người thích túm cổ áo của chúng tôi mà lắc, bởi vì hành động bạt tai bị nghiêm cấm. Ông thầy dạy giáo lý của chúng tôi giải thích một thôi một hồi rằng Đấng Allah từ bi biết bao khi ban cho chúng tôi được sinh ra là người mang đức tin Hồi giáo. Hai học sinh người Armenia và một học sinh người Nga nhập hội, và hai học sinh Hồi giáo không còn ở trong nhóm chúng tôi nữa: một người, ở tuổi mười sáu, đã lấy vợ, người kia trong kỳ nghỉ đã bị giết bởi một kẻ có nợ máu với cậu ta. Tôi, Ali Khan Shirvanshir, đã tới Dagestan ba lần, Titlis hai lần, Kislovodsk một lần, Ba Tư một lần ở với ông bác của tôi, và tôi suýt bị đúp một năm vì không phân biệt nổi Gerundium và Gerundivum. Cha tôi tới thánh đường xin lời khuyên từ vị Molla, và vị ấy tuyên bố rằng toàn bộ mớ tiếng Latin này là thứ hão huyền vô tích sự. Vậy nên cha tôi đeo tất cả huân, huy chương của Thổ Nhĩ Kỳ, của Ba Tư và của Nga mà ông có tới gặp hiệu trưởng, ngỏ lời tặng một số dụng cụ hóa học và thế là tôi qua môn. Một thông báo được dán ở trường nêu rõ nghiêm cấm học sinh mang súng vào trường; điện thoại đã được lắp đặt trong thành phố, còn Nino Kipiani vẫn là cô gái đẹp nhất trần đời.

Giờ đây tất cả những chuyện này sắp kết thúc bởi chỉ còn một tuần nữa là đến kỳ thi tốt nghiệp, và tôi ngồi ở nhà, nghiền ngẫm về sự vô ích của việc dạy tiếng Latin ở vùng duyên hải Caspia. Tôi yêu căn phòng riêng của mình trên gác hai nhà tôi. Trên tường treo những tấm thảm sẫm màu có xuất xứ từ Bukhara, Istahan và Kashan. Các họa tiết tượng trưng cho những khu vườn, hồ nước, rừng cây và những dòng sông, như người dệt thảm đã thấy những cảnh đó bằng con mắt của tâm hồn, mà người ngoài không thể nhận ra, nhưng lại đẹp đến mức đốn tim đối với người sành hội họa. Đám phụ nữ du mục ở những sa mạc xa xôi đã thu thập cây cỏ để tạo ra những màu sắc đó từ những bụi gai mọc hoang, những ngón tay thon dài của họ đã vắt ra thứ màu nước đó. Bí quyết pha những màu sắc tinh tế này có tuổi đời hàng trăm năm. Thường thì phải mất hơn mười năm để người thợ dệt hoàn thành tác phẩm nghệ thuật của mình. Sau đó nó được treo lên tường, đầy những biểu tượng bí ẩn, những ám dụ, cảnh săn bắn, cảnh đấu kiếm của các hiệp sĩ, cùng những vần thơ của Ferdowsi, hoặc một trích dẫn từ các tác phẩm của Saadi dưới dạng thư pháp bay bướm chạy dọc các mép thảm. Vì nhiều tấm thảm này mà căn phòng trông có vẻ tối. Có một chiếc đi văng thấp, hai ghế đẩu nhỏ được khảm trai, nhiều gối nệm mềm, và giữa tất cả những thứ này, gây xáo trộn và rất không cần thiết, là những cuốn sách chứa đựng kiến thức của phương Tây: hóa học, vật lý, lượng giác - những thứ ngớ ngẩn, do đám người man di phát minh ra để tạo ấn tượng rằng họ đã được khai hóa văn minh. Tôi gập sách lại và đi lên sân thượng. Từ đó tôi có thể ngắm thế giới của mình, bức tường dày của pháo đài thành phố và những tàn tích của cung điện, dòng chữ khắc tiếng Ả Rập trên cổng. Những chú lạc đà đang đi qua các đường phố như mê cung, cổ chân của chúng mảnh khảnh đến nỗi tôi muốn vuốt ve chúng. Trước mặt tôi tháp Trinh Nữ bè bè hiện ra, được vây quanh bởi các truyền thuyết và những hướng dẫn viên du lịch. Và phía sau tháp là biển Caspia, vô tính tuyệt đối, xám xịt như chì, thăm thẳm khôn dò, còn phía bên kia là sa mạc - lởm chởm đá và những bụi cây xù xì: tuy nhiên, đó lại là phong cảnh đẹp nhất trên thế giới, tĩnh mịch, câm lặng, bất khả chế ngự. Tôi ngồi yên lặng trên sân thượng. Những thành phố khác, những mái nhà khác, những quang cảnh khác thì liên quan gì đến tôi cơ chứ. Tôi yêu vùng biển phẳng lặng này, yêu sa mạc bằng phẳng và thành phố cổ kính nằm giữa chúng. Đám người ồn ào tới tìm dầu mỏ, đã tìm thấy, phất lên rồi cuốn gói chẳng phải là người Baku thứ thiệt. Bọn họ không yêu sa mạc.

Người hầu mang trà lên. Tôi uống trà và nghĩ về kỳ thi. Nó chẳng khiến tôi lo lắng chút nào. Chắc chắn tôi sẽ đỗ. Nhưng kể cả nếu tôi chẳng đỗ thì cũng không thực sự quan trọng. Các nông dân trong lãnh địa của chúng tôi sẽ nói rằng tôi chẳng thể dứt ra khỏi Ngôi Nhà Trí Tuệ. Và quả thật tôi rất tiếc khi phải rời trường học. Bộ đồng phục màu xám với những chiếc cúc bạc, cặp cầu vai và phù hiệu rất đẹp. Trong những bộ thường phục, tôi cảm thấy mình bị giảm giá trị. Song tôi cũng không phải mặc chúng lâu. Chỉ một mùa hè thôi, rồi sau đó - sau đó tôi đi Moscow tới Học viện Ngôn ngữ phương Đông Lazarev. Tôi đã tự quyết định chuyện này, vì ở đó tôi sẽ vượt xa người Nga. Quả thật sẽ rất khó để bọn họ học được mọi thứ thuộc về bản năng thứ hai của tôi. Và bộ đồng phục của Học viện Lazarev là bộ đồng phục đẹp hơn hết thảy: áo khoác đỏ, cổ vàng, một thanh kiếm mạ vàng tinh xảo, và đôi găng tay bằng da mềm để đeo thậm chí vào những ngày thường. Một người đàn ông phải mặc đồng phục, nếu không người Nga sẽ khinh rẻ anh ta. Và nếu người Nga khinh rẻ tôi, thì Nino sẽ không lấy tôi làm chồng. Nhưng tôi nhất định phải cưới Nino, dù nàng là người Thiên Chúa giáo. Phụ nữ Gruzia là những người đẹp nhất trên thế giới. Còn nếu như nàng từ chối thì sao nhỉ? Ồ, vậy thì tôi sẽ kiếm vài gã gan dạ ném nàng lên yên ngựa của tôi, và chúng tôi sẽ chạy tuốt tới biên giới Ba Tư để đến Tehran. Ở đó nàng sẽ chịu khuất phục, nàng còn có thể làm gì chứ? Nhìn từ sân thượng nhà tôi, cuộc sống ở Baku thật đẹp và giản đơn.

Kerim, gã người hầu, chạm vào vai tôi. “Đến giờ rồi,” gã nói. Tôi đứng dậy. Phía chân trời, bên kia đảo Nargin, một con tàu chạy bằng hơi nước xuất hiện. Nếu có thể tin vào một tờ giấy in, được người bưu tá Thiên Chúa giáo giao phát, thì ông bác của tôi đang ở trên con tàu đó cùng với ba bà vợ và hai gã hoạn. Tôi sắp gặp bác. Tôi chạy xuống cầu thang tới chiếc xe ngựa đang chờ sẵn. Chúng tôi nhanh chóng chạy xe ra bến cảng náo nhiệt.

Bác tôi là người có tước hiệu hẳn hoi. Shah Naser al-Din đã rộng lượng ban cho ông danh tước Asadulla - “Mãnh sư của Đế quốc” và giờ đây không ai được phép gọi ông theo cách khác. Ông có ba bà vợ, nhiều người hầu, một dinh thự ở Tehran và điền trang lớn ở Mazandaran. Ông đến Baku bởi vì một trong những bà vợ của ông, cô Zeynab nhỏ, bị ốm. Cô chỉ mới mười tám tuổi, và bác tôi yêu cô hơn những bà vợ khác. Nhưng cô chưa có con, mà bác tôi thì chỉ muốn cô là người sinh con nối dõi cho ông. Cả những bùa phép của các khất sĩ Hồi giáo ở Karbala, cả những câu thần chú của các nhà thông thái ở Mashhad, lẫn các bà lão ở Tehran dày dạn trong nghệ thuật yêu đương đều không giúp gì được cho cô. Cô thậm chí đã thực hiện một cuộc hành hương đến Hamdan. Ở đó có một bức tượng sư tử khổng lồ, được đẽo từ một tảng đá đỏ, nhìn đăm đăm ra sa mạc mênh mông bằng đôi mắt bí ẩn, lạ lùng. Nó được những vị vua thời trước, hầu như đã bị lãng quên, dựng lên. Trong nhiều thế kỷ, phụ nữ hành hương tới chỗ con sư tử đá này, hôn bộ phận truyền giống hùng vĩ của nó và hy vọng được làm mẹ, xin ban cho những đứa con cầu tự. Nhưng cô Zeynab tội nghiệp đã không được sư tử giúp.

Bây giờ cô đang đến Baku, tìm kiếm tài nghệ của các bác sĩ Tây y. Ông bác tội nghiệp của tôi! Ông phải mang theo cả hai bà vợ khác, đều đã già và không được yêu. Bởi vì phong tục Hồi giáo đã chỉ rõ: “Người có thể có một, hai, ba hoặc bốn vợ, nếu người đối xử công bằng với họ.” Việc đối xử công bằng với họ có nghĩa là cho bà vợ này thứ gì thì cũng cho các bà vợ kia thứ ấy, chẳng hạn như chuyến đi đến Baku này.

Nhưng thật sự toàn bộ chuyện này chẳng liên quan gì đến tôi. Chỗ của đàn bà là ở anderun, ở trong nhà. Một người đàn ông được dạy dỗ tử tế không bàn tán, không hỏi thăm, cũng như không gửi lời chào hỏi vợ người khác. Đàn bà là cái bóng của đàn ông, dù người đàn ông chỉ cảm thấy hạnh phúc ở trong cái bóng đó. Điều này đúng đắn và khôn ngoan. Ở đất nước chúng tôi có một câu ngạn ngữ: “Trí khôn đàn bà không hơn gì một quả trứng có tóc.” Các sinh vật không có trí khôn phải được để mắt tới, nếu không họ sẽ gây tai họa cho bản thân và cho người khác. Tôi nghĩ đó là một quy tắc thâm thúy.

Con tàu nhỏ cập bến. Các thủy thủ vạm vỡ, bộ ngực lông lá đang bắc cầu tàu. Hành khách hối hả đổ ra: người Nga, người Armenia, người Do Thái, gấp gáp và vội vã, cứ như thể điều quan trọng nhất đối với họ là không để lỡ một phút giây nào. Ông bác tôi chưa xuất hiện. “Sự vội vã bắt nguồn từ quỷ dữ,” ông thường nói như vậy. Chỉ sau khi tất cả các hành khách khác đã rời khỏi tàu, nhân vật “Mãnh sư của Đế quốc” mới xuất hiện trên boong tàu. Ông mặc chiếc áo khoác có ve áo bằng lụa, đội mũ lông nhỏ màu đen và đi giày vải. Bộ râu bờm xờm và móng tay của ông được nhuộm màu nâu đỏ từ cây lá móng, để tưởng nhớ máu của thánh Hussein đã đổ từ một nghìn năm trước vì đức tin đích thực. Đôi mắt bác tôi nhỏ và đầy mệt mỏi, các động tác của ông chậm chạp. Phía sau ông, hơi nhốn nháo, là ba người đang bước đi, tất cả đều che mạng đen: các bà vợ của ông. Sau đó đến các hoạn giả: một người có khuôn mặt khôn quắt như thằn lằn phơi khô, người kia nhỏ thó, vênh váo và hãnh diện bởi ông ta là cận vệ của quý ngài danh giá. Ông bác tôi chậm chạp xuống tàu. Tôi ôm ông, hôn lên vai trái của ông một cách đầy tôn kính, mặc dù nói thực, điều này là không cần thiết ở nơi công cộng. Tôi không nhìn các bà vợ của ông dù chỉ một lần. Chúng tôi bước lên cỗ xe mui trần. Các bà vợ và những người hầu theo sau trong những cỗ xe mui kín. Đoàn tùy tùng của chúng tôi gây ấn tượng đến mức tôi ra lệnh cho người đánh xe chạy một vòng dọc Đại lộ, để toàn thành phố có thể chiêm ngưỡng sự sang cả của ông bác mình.

Nino đứng trên Đại lộ nhìn tôi bằng đôi mắt biết cười. Bác tôi vuốt chòm râu quý tộc của mình và hỏi han tin tức thành phố. “Chẳng có gì nhiều đâu ạ,” tôi nói, bởi tôi biết nhiệm vụ của mình là bắt đầu bằng những điều không quan trọng, rồi sau đó mới chuyển sang những chuyện thực sự quan trọng. “Tuần trước Dadash Bey đã đâm chết Akhundzade, bởi vì tám năm trước Akhundzade bắt cóc vợ của Dadash Bey và đã quay trở lại thành phố dù ông ta biết có mối nguy hiểm. Ông ta bị đâm chết ngay trong ngày quay trở lại. Hiện giờ cảnh sát đang truy tìm Dadash Bey. Nhưng họ sẽ không tìm thấy ông ta đâu, dù ai cũng biết ông ta đang ở làng Mardakan. Những người đàn ông khôn ngoan nói Dadash Bey đã làm tốt đấy.” Bác tôi gật đầu tán thành. “Có tin gì khác không?” “Có ạ. Người Nga đã tìm thấy nhiều dầu mỏ ở Bibi-Heybat. Một công ty lớn của Nobel đã đưa một cỗ máy của Đức sang nước ta, để chềnh ềnh ra cả một vùng biển và khoan dầu.” Bác tôi rất ngạc nhiên. “Lạy Đức Allah,” ông nói và bặm môi biểu lộ sự lo lắng. “… mọi việc ở nhà đều ổn, và theo ý Thượng Đế cháu sẽ rời Ngôi Nhà Hiểu Biết trong một tuần nữa.”

Tôi tiếp tục nói, và người đàn ông lớn tuổi chăm chú lắng nghe. Chỉ khi cỗ xe tới gần nhà mình tôi mới nhìn sang bên và nói với vẻ thờ ơ, “Một thầy thuốc người Nga nổi tiếng đã đến thành phố. Người ta nói kiến thức của ông ta rất uyên bác, rằng ông ta có thể nhìn thấy quá khứ và hiện tại trên mặt mọi người, và từ đó có thể đoán được tương lai.” Mắt bác tôi nhắm lại trong nỗi buồn chán quý tộc. Ông hỏi tên người đàn ông thông thái đó với vẻ hững hờ, và tôi nhận thấy rằng ông rất hài lòng về tôi. Bởi vì đó là những gì mà chúng tôi gọi là cách cư xử tốt và lối giáo dục quý tộc.

2

Trên sân thượng, những tấm thảm êm mềm, sặc sỡ với các họa tiết man di kỳ dị được trải ra, và chúng tôi ngồi khoanh chân trên thảm ở chỗ khuất gió: cha tôi, bác tôi và tôi. Mấy người hầu đứng phía sau chúng tôi, cầm đèn lồng. Trước mặt chúng tôi, trên tấm thảm, cả một bộ sưu tập những món cao lương mỹ vị của phương Đông hấp dẫn: bánh mật ong, trái cây, thịt xiên nướng và món cơm gà trộn nho khô. Tôi ngưỡng mộ sự tao nhã của cha tôi và bác tôi, như từ trước đến nay vẫn luôn như vậy. Không hề cử động tay trái chút nào, họ vẫn có thể xé những miếng bánh mỳ đen lớn, cuộn chúng thành hình nón và đưa lên miệng. Với vẻ thanh nhã mẫu mực, bác tôi đưa hai ngón tay và ngón cái của bàn tay phải vào thố cơm béo ngậy đang tỏa hơi ngùn ngụt, lấy ra một ít cơm, vo viên lại và bỏ vào miệng mà không để rớt một hạt nào. Tại sao người Nga lại tự phụ đến thế về nghệ thuật ăn bằng dao nĩa của họ cơ chứ? Thậm chí kẻ đần độn nhất cũng có thể học cách ăn đó trong vòng một tháng. Tôi ăn bằng dao nĩa khá dễ dàng và biết cung cách ăn tại bàn ăn của người Âu. Nhưng dù đã mười tám tuổi, tôi vẫn không thể ăn nhiều món phương Đông với vẻ tao nhã quý tộc như cha và bác tôi, chỉ sử dụng hai ngón tay và ngón cái của bàn tay phải, mà không đánh rơi một mẩu nào, kể cả rơi vào lòng bàn tay họ. Nino nói cách chúng tôi ăn là mọi rợ. Ở nhà Kipiani họ luôn ăn tại bàn ăn, theo cách của người Âu. Nhà tôi chỉ ăn theo cách đó khi chúng tôi có khách người Nga, và Nino khiếp sợ khi nghĩ đến cảnh tôi ngồi trên sàn, ăn bốc. Nàng quên rằng chính cha của nàng đến tận năm hai mươi tuổi mới cầm nĩa lần đầu.

Bữa ăn kết thúc. Chúng tôi rửa tay, và bác tôi đọc một lời cầu nguyện ngắn. Sau đó thức ăn được dọn đi. Những chiếc cốc nhỏ đựng trà đen pha đặc được mang lên, và bác tôi bắt đầu nói chuyện như những người già thường làm sau một bữa ăn ngon - hơi khề khà và rườm lời. Cha tôi không nói nhiều, còn tôi chẳng nói gì bởi vì đó là phong tục. Như mọi lần, khi bác tôi tới Baku, ông đều nói về cái thời Naser al-Din Shah vĩ đại còn trị vì, khi bản thân ông giữ một vai trò rất quan trọng tại triều đình, mà tôi không rõ lắm là vai trò gì. “Trong ba mươi năm,” bác tôi nói, “tôi ngồi trên tấm thảm ân sủng của vua của các vị vua. Ba lần nhà vua cho tôi theo hầu trong các chuyến xuất ngoại của ngài. Trong những chuyến đi đó tôi biết về thế giới của những kẻ không có đức tin một cách tường tận hơn bất cứ ai. Chúng tôi đến thăm các cung điện của các vị vua và của hoàng đế Đức, gặp những người Thiên Chúa giáo nổi tiếng nhất của thời bấy giờ. Đó là một thế giới kỳ quặc, và điều kỳ quặc nhất là cái cách người ta đối xử với đàn bà. Đàn bà, thậm chí những người đàn bà của hoàng đế Đức và của các vị vua, ở trần đi lại trong cung điện mà chẳng ai phẫn nộ hết. Có lẽ đó là bởi người Thiên Chúa giáo không phải đàn ông thực sự, hoặc có lẽ vì một lý do nào khác mà chỉ Thượng Đế mới biết được. Nhưng trái ngược với điều này, những người không có đức tin lại ghê tởm những điều hoàn toàn vô hại. Một hôm đức vua của chúng ta được mời tới dự một bữa tiệc lớn tại cung điện của Sa hoàng. Vương hậu ngồi bên cạnh ngài. Trên đĩa của đức vua chúng ta có một miếng thịt gà trông rất ngon. Để chứng tỏ sự lịch thiệp của mình, ngài cầm miếng thịt béo ngậy ấy bằng hai ngón tay và ngón cái theo cách rất tao nhã rồi đặt nó vào đĩa của vương hậu. Vương hậu mặt trắng bệch, và bắt đầu ho, bà ta sợ mất vía. Sau đó chúng tôi nghe nói rằng nhiều cận thần và hoàng thân quốc thích tại cung Sa hoàng khá khiếp sợ trước sự nhã nhặn lịch sự của đức vua chúng ta. Hèn nào người châu Âu đánh giá thấp phụ nữ của họ như vậy!

“Họ để phụ nữ phơi da lộ thịt trước toàn thế giới mà chẳng bận tâm đến việc đối xử lịch sự với phụ nữ. Sau bữa ăn đại sứ Pháp thậm chí còn được phép ôm vợ của Sa hoàng và xoay vòng vòng trong sảnh lớn theo tiếng nhạc khủng khiếp. Chính Sa hoàng và các cận thần chứng kiến cảnh đó mà không một ai bảo vệ danh dự của Sa hoàng hết. Ở Berlin chúng tôi thậm chí thấy một điều còn kỳ quặc hơn. Chúng tôi được đưa đi xem một vở opera có tên là ‘L’Africaine’. Trên sân khấu, một người đàn bà béo ú đứng hát nghe phát khiếp. Chúng tôi không thích giọng của người đàn bà đó chút nào. Hoàng đế Wilhelm nhận thấy điều đó và trừng phạt bà ta ngay tắp lự. Trong cảnh cuối cùng nhiều người da đen bước ra sân khấu dựng một giàn thiêu cỡ lớn. Người đàn bà đó bị trói tay, trói chân và bị thiêu từ từ đến chết. Chúng tôi rất thích thú vì điều ấy. Sau đó có người nói với chúng tôi rằng lửa trên sân khấu đó chỉ mang tính tượng trưng mà thôi. Nhưng chúng tôi không tin, bởi vì người đàn bà ấy rú lên khủng khiếp hệt như Qurrantul’ Ayn, kẻ dị giáo đã bị đức vua thiêu chết ở Tehran ngay trước khi chúng tôi bắt đầu chuyến đi đó.”

Có lúc bác tôi ngồi im lặng, đắm chìm trong những suy nghĩ và hồi tưởng của ông. Sau đó ông thở dài thườn thượt và nói tiếp, “Có một điều tôi không thể hiểu nổi về người Thiên Chúa giáo. Họ có vũ khí tốt nhất, quân lính tốt nhất và những nhà máy tốt nhất, trong đó họ sản xuất ra mọi thứ cần thiết để chinh phục kẻ thù. Hễ ai phát minh ra thứ gì đó giết được kẻ khác một cách dễ dàng, nhanh chóng và nhiều nhất thì được ca ngợi, kiếm được nhiều tiền và được trao huân chương. Như thế là giỏi giang và đúng đắn. Chiến tranh thì phải như thế rồi. Nhưng mặt khác người Âu lại xây dựng nhiều bệnh viện, và một người trong chiến tranh cứu chữa và chăm sóc quân địch lại được ngợi ca và tặng thưởng huân chương. Đức vua, chủ nhân lừng lẫy của tôi, luôn phân vân khi thấy rằng những người làm những việc đối lập nhau lại được tưởng thưởng như nhau. Một lần ngài đã đàm đạo với hoàng đế của nước Áo ở Vienna về điều này, nhưng chẳng thể nhận được một lời giải thích khả dĩ cho kiểu hành xử ngớ ngẩn này. Ấy thế mà người Âu lại coi thường chúng ta, bởi vì chúng ta được phép lấy bốn vợ, mặc dù họ thường có nhiều hơn cả bốn, và bởi vì chúng ta sống và cai trị theo lệnh của Thượng Đế.”

Bác tôi rơi vào im lặng. Đêm tối như mực. Cái bóng của ông trông tựa như một con chim già gầy nhom. Ông ngồi thẳng lưng lại, ho khù khụ như những ông già thường ho, và nói một cách hăng hái: “Nhưng dẫu vậy, dẫu chúng ta làm mọi điều mà Thượng Đế của chúng ta bảo phải làm, còn người Âu lại không làm những gì Thượng Đế của họ bảo phải làm, sức mạnh và lực lượng của họ không ngừng tăng, trong khi của chúng ta lại giảm. Ai có thể nói cho tôi biết tại sao lại như vậy không?” Chúng tôi không thể. Bác tôi đứng dậy, một ông già mệt mỏi, và bước loạng choạng xuống cầu thang về phòng mình. Cha tôi theo sau bác. Mấy người hầu dọn cốc chén đi. Tôi bị bỏ lại một mình trên sân thượng, nhưng tôi cảm thấy chẳng muốn đi ngủ chút nào.

Đêm tối bọc lấy thành phố của chúng tôi, và nó dường như là một con thú đang rình mồi, sẵn sàng vồ chộp hoặc nô giỡn. Thực ra có hai thành phố, cái này ở trong lòng cái kia, như cái nhân trong quả hạch vậy. Bên ngoài bức tường thành cổ là Thành Ngoại, với những đường phố rộng, những ngôi nhà cao, những thị dân ồn ào, khát tiền. Thành Ngoại được xây dựng vì dầu mỏ từ sa mạc của chúng tôi mang lại sự giàu có. Có những rạp hát, trường học, bệnh viện, thư viện, những viên cảnh sát và những phụ nữ đẹp vai để trần. Nếu có chuyện bắn giết ở Thành Ngoại thì đó luôn là vì tiền. Địa giới của người Âu bắt đầu ở Thành Ngoại, và đó là nơi Nino sống. Phía trong bức tường thành cổ, nhà cửa đều chật hẹp và cong cong như lưỡi dao găm của người phương Đông. Những ngọn tháp giáo đường xiên lên vầng trăng dịu dàng, thật khác với những tháp khoan dầu mà nhà Nobel đã dựng lên. Tháp Trinh Nữ nhô cao trên bức tường phía Đông của thành cổ. Mohammed Yusif Khan, vị Chúa tể của Baku, đã cho xây tháp đó để vinh danh con gái ngài, người mà ngài muốn cưới làm vợ. Cuộc hôn nhân loạn luân này không thành. Người con gái gieo mình từ tòa tháp xuống trong khi người cha phát cuồng vì yêu đang vội vã tới phòng của nàng. Phiến đá mà nàng trinh nữ ngã xuống và chết được gọi là Phiến Đá Trinh Nữ. Thỉnh thoảng phiến đá này được phủ đầy hoa, lễ vật của cô dâu trước ngày cưới.

Biết bao máu đã chảy qua các thế kỷ trong những con hẻm của thành phố chúng tôi. Máu ấy làm cho chúng tôi mạnh mẽ và can đảm. Cổng Tsitsianov hiện lên sừng sững ở phía đối diện nhà chúng tôi, và ở đấy dòng máu quý tộc cũng đã đổ, trở thành một phần của lịch sử gia đình tôi. Đó là chuyện xảy ra nhiều năm trước, khi đất nước Azerbaijan của chúng tôi vẫn còn thuộc về Ba Tư, và Huseingulu Khan thống trị Baku, thủ đô của đất nước. Công tước Tsitsianov, người gốc Gruzia, và là một vị tướng trong quân đội của Sa hoàng, bao vây thành phố chúng tôi. Huseingulu Khan tuyên bố ngài sẽ đầu hàng Pyotr Đại đế, mở cổng thành để công tước Tsitsianov vào. Công tước cưỡi ngựa vào thành, theo sau là vài cận thần. Một bữa tiệc lớn được tổ chức tại quảng trường phía sau cổng thành. Những giàn thiêu châm lửa, bò đực nướng nguyên con. Công tước Tsitsianov có quá nhiều thứ để uống, và ngài tựa mái đầu thấm mệt vào ngực Huseingulu Khan. Sau đó một vị tổ tiên của tôi, Ibrahim Khan Shirvanshir, rút con dao găm lớn lưỡi cong ra đưa cho Huseingulu Khan. Huseingulu Khan cầm con dao và chậm rãi cắt cổ công tước Tsitsianov. Máu phun tung tóe ra áo choàng của ngài, nhưng ngài vẫn tiếp tục cắt, cho tới khi đầu công tước nằm gọn trong tay ngài. Cái đầu đó được bỏ vào một bao đầy muối, và vị tổ tiên của tôi mang nó tới Tehran, tới chỗ vua của muôn vua. Nhưng Sa hoàng quyết định trả thù. Ngài điều một đội quân đến đánh Baku. Huseingulu Khan giam mình trong cung điện, cầu nguyện và ngẫm nghĩ về ngày sắp tới. Khi quân lính của Sa hoàng trèo tường vào, ngài trốn theo đường hầm ngầm thông ra biển và từ đó sang Ba Tư. Trước khi vào đường hầm ngài viết lên cánh cửa một câu duy nhất nhưng thật khôn ngoan: “Kẻ nào cứ nghĩ đến ngày mai thì không đời nào can đảm nổi.”

Trên đường từ trường về nhà tôi thường đi lững thững qua cung điện đổ nát. Tòa án với những hàng cột đồ sộ theo phong cách kiến trúc Moors thật vắng vẻ và tiêu điều. Các công dân tìm kiếm công lý đáng lẽ phải tới chỗ vị thẩm phán người Nga ở bên ngoài tường thành. Nhưng hầu như chẳng ai tìm tới vị thẩm phán người Nga hết, và nếu ai làm vậy thì những người khôn ngoan sẽ khinh bỉ và trẻ con trên đường phố sẽ thè lưỡi “lêu lêu” anh ta. Chẳng phải bởi vì các thẩm phán người Nga tồi tệ hay bất chính. Trái lại, họ hòa nhã và liêm chính, nhưng theo cái cách mà người dân chúng tôi không ưa. Một tên trộm bị bỏ tù. Hắn ngồi đó, trong buồng giam sạch sẽ, được cấp trà, thậm chí cả đường nữa. Nhưng không ai được gì từ chuyện này, ít nhất là tất cả những người bị hắn ăn trộm. Mọi người nhún vai và thực thi công lý theo cách của họ. Vào buổi chiều các nguyên cáo tới thánh đường nơi những bô lão thông thái ngồi thành vòng tròn và phán hình phạt theo luật của Sharia, luật của Đức Allah: “Trộm mắt trả mắt, trộm răng trả răng.” Thỉnh thoảng vào ban đêm những kẻ bịt mặt lẻn vào các con hẻm. Một lưỡi dao lóe lên như ánh chớp, một tiếng kêu khẽ, và công lý được thực thi. Những mối thù truyền kiếp từ gia tộc này sang gia tộc khác. Đôi khi một bao tải được vác qua các con hẻm vào giấc đêm tối nhất. Một tiếng rên rỉ bị bóp nghẹt, một tiếng rơi “tõm” xuống biển, và cái bao tải biến mất. Ngày hôm sau một người ngồi trên sàn phòng mình, áo choàng rách bươm, đôi mắt đẫm lệ. Ông ta đã thực thi luật của Đức Allah: cái chết cho kẻ thông dâm. Thành phố cổ kính của chúng tôi đầy những bí mật và bí ẩn, những ngóc ngách để ẩn nấp và những hẻm nhỏ. Tôi yêu những tiếng rì rầm êm ái của đêm, vầng trăng trên những sân thượng, và những buổi chiều tĩnh mịch nóng nực trong sân thánh đường với bầu không khí thiền định tĩnh lặng. Thượng Đế ban cho tôi sinh ra ở đây, được làm người Hồi giáo dòng Shiite, thuộc giáo phái của giáo chủ Jafar. Cầu xin Ngài rủ lòng thương cho tôi được chết ở đây, trên chính con phố này, trong chính ngôi nhà nơi tôi đã sinh ra. Tôi và Nino, một tín đồ Thiên Chúa giáo, ăn bằng dao nĩa, có đôi mắt biết cười, đi tất lụa mỏng tang.

3

Bộ lễ phục của những người sắp rời ghế nhà trường có cổ viền bạc. Khóa thắt lưng bằng bạc và những chiếc cúc bạc lấp lánh. Lớp vải cứng màu xám đã được là phẳng phiu và vẫn còn ấm. Chúng tôi để đầu trần đứng im lặng trong sảnh lớn của trường. Phần long trọng nhất của kỳ thi bắt đầu, tất cả chúng tôi cầu xin Thượng Đế của Chính Thống giáo phù hộ cho bốn mươi đứa chúng tôi, trong đó chỉ có hai đứa theo quốc giáo.

Thầy tư tế Chính Thống giáo, khoác bộ áo lễ nặng trĩu màu ánh kim, mái tóc dài phảng phất mùi dầu thơm, cầm trong tay cây thánh giá bằng vàng cỡ lớn, bắt đầu cầu nguyện. Không khí đậm đặc mùi hương trầm, các giáo viên và hai tín đồ quốc giáo quỳ xuống. Lời thầy tư tế, cất lên bằng giọng ngân nga như hát Kinh của Chính Thống giáo, vẳng đến tai chúng tôi nghe thật trống rỗng. Suốt tám năm trời chúng tôi đã nghe những lời vô vị, tẻ nhạt này không biết bao lần: “Cầu Chúa gia hộ cho Người Mộ Đạo Nhất, Người Phi Thường Nhất, Người Trị Vì Vĩ Đại Nhất, Sa hoàng Nicholas… cho tất cả các thủy thủ và kẻ lữ hành, cho tất cả những người học tập và những người chịu đau khổ, cho tất cả các chiến binh đã thiệt mạng trên đấu trường danh dự vì tôn giáo đích thực, vì Sa hoàng và Tổ quốc, cầu Chúa gia hộ cho tất cả tín đồ Chính Thống giáo…” Tôi nhìn đăm đăm lên bức tường, ngán ngẩm. Ở đó, trong một khung tranh màu vàng đậm khổ lớn có bức chân dung của Sa hoàng, Người Mộ Đạo Nhất, Người Trị Vì Vĩ Đại Nhất, to cỡ bằng người thật, trông như một bức tranh thánh theo phong cách nghệ thuật Byzantine phía dưới con đại bàng hai đầu khổng lồ. Khuôn mặt của Sa hoàng hơi dài, tóc màu vàng nhạt, ngài nhìn thẳng về phía trước với đôi mắt sáng lãnh đạm. Số huy chương trên ngực ngài trông phát choáng. Trong tám năm tôi đã cố đếm số huy chương đó, nhưng không bao giờ nhớ nổi mình đã đếm được bao nhiêu vì sự dồi dào của chúng. Trước kia bức tranh vương hậu được treo cạnh chân dung Sa hoàng. Nhưng nó đã được gỡ xuống. Người Hồi giáo phẫn nộ trước chiếc váy có cổ khoét sâu của vương hậu và không cho con họ đến trường học nữa.

Trong khi thầy tư tế cầu nguyện, chúng tôi đã bắt đầu cảm nhận được không khí trang trọng. Dù sao đó cũng là ngày hồi hộp nhất. Tôi đã dậy sớm, cố gắng hết sức để vượt qua nó theo cách phù hợp với một dịp trọng đại. Trước tiên tôi quyết tâm cư xử tốt với mọi người trong nhà. Nhưng hầu hết họ vẫn còn ngủ. Sau đó, trên đường tới trường, tôi cho tiền tất cả những người ăn mày mà tôi đi ngang qua - chỉ ở phía bên đường an toàn. Tôi phấn khích đến mức thậm chí cho một người trong số họ hẳn một ruble, thay vì năm kopek. Khi ông ta cảm ơn tôi rối rít, tôi đã nói một cách chững chạc, “Đừng cảm ơn tôi, hãy cảm tạ Đấng Allah, người đã dùng bàn tay tôi để làm từ thiện.” Chắc chắn tôi không thể thi trượt sau khi đã dẫn ra một câu nói mộ đạo như thế.

Nghi lễ cầu nguyện kết thúc. Chúng tôi xếp hàng tiến đến bàn của các vị giám khảo. Ngồi thành một dãy phía sau chiếc bàn dài, họ trông như quái vật thời tiền sử, với những bộ râu đen, ánh mắt u uẩn và những bộ lễ phục màu vàng đậm. Mọi thứ đều rất long trọng và đáng sợ, mặc dù người Nga không thích đánh trượt một người Hồi giáo. Bởi vì tất cả chúng tôi đều có nhiều bạn, và các bạn của chúng tôi là những đứa lực lưỡng mang dao găm và súng lục. Các giáo viên biết điều này và sợ những tên kẻ cướp hoang dã - học trò của họ - y hệt như học trò sợ giáo viên vậy. Hầu hết các giáo viên coi việc bị điều tới Baku làm việc như một hình phạt của Thượng Đế. Các trường hợp giáo viên bị hành hung và đánh đập trong các con hẻm tối tăm không phải là hiếm. Kẻ côn đồ chẳng bao giờ được tìm ra, và thầy giáo là nạn nhân được thuyên chuyển đi nơi khác. Đó là lý do tại sao họ ngoảnh mặt làm ngơ khi học trò Ali Khan Shirvanshir trắng trợn chép lời giải bài toán từ cậu Metalnikov ngồi bên cạnh. Chỉ duy nhất một lần khi tôi đang làm chuyện này, ông thầy tới gần bên và tuyệt vọng rít lên, “Không được giở trò công khai như thế, Shirvanshir, ở đây còn có người nọ người kia!”

Vậy nên những bài thi toán trên giấy đều ổn. Chúng tôi cuốc bộ dọc phố Nikolay, đã bắt đầu cảm thấy làn gió tự do. Chương trình của ngày hôm sau là môn thi viết tiếng Nga. Đề thi được chuyển đến từ Tiflis, như mọi khi, trong một cái gói niêm phong. Thầy hiệu trưởng mở gói và đọc to bằng giọng nghiêm trang, “Các nhân vật nữ của Turgenev như hiện thân của giới phụ nữ Nga.” Đề dễ ợt. Ngày hôm nay là ngày chiến thắng miễn sao tôi ngợi ca phụ nữ Nga. Môn thi vật lý trên giấy khó hơn. Nhưng ở môn nào kiến thức rời bỏ tôi thì thuật chép trộm lại giúp tôi. Vậy nên môn vật lý rồi cũng ổn, và hội đồng thi ban cho những kẻ tội lỗi một ngày nghỉ. Sau đó đến phần thi vấn đáp. Đến khúc này thì đơn thương độc mã. Bạn phải đưa ra những câu trả lời phức tạp cho những câu hỏi đơn giản. Trước tiên là thi môn giáo lý. Thầy dạy giáo lý của chúng tôi, vị Molla, thường giữ im lặng ở vị trí kín đáo, nhưng hôm nay thầy bỗng ngồi ở hàng đầu, với tấm áo choàng mềm rủ, thắt khăn màu xanh lá của hậu duệ Đấng Tiên Tri. Thầy có tấm lòng hiền hòa đối với học sinh. Thầy chỉ hỏi tôi về Tín điều, và cho tôi điểm tuyệt đối sau khi tôi nhắc lại bản tuyên ngôn về đức tin của tín đồ Hồi giáo dòng Shiite như một cậu học trò ngoan: “Không có Thượng Đế nào ngoài Đấng Allah, Mohammed là ngôn sứ của Người và là phó nhiếp chính của Ali Allah.” Mẩu sau cùng này đặc biệt quan trọng, bởi vì đó là điểm phân biệt những người Shiite ngoan đạo với những anh em đồng đạo lạc lối thuộc dòng Sunni, nhưng dẫu vậy Đấng Allah vẫn không thôi ban ân cho họ. Chúng tôi được vị Molla của mình dạy như vậy, bởi vì thầy là một người có quan điểm tự do.

Trái lại thì thầy dạy lịch sử lại chẳng hề có quan điểm tự do. Tôi bốc câu hỏi, và không may lắm. Đề ghi: “Chiến thắng của Madatov ở Ganja.” Ông thầy cũng không được thoải mái cho lắm. Trong trận Ganja người Nga phản trắc đã giết Ibrahim Khan Shirvanshir nổi tiếng, cụ của tôi, người đã từng giúp Huseingulu Khan cắt đầu công tước Tsitsianov. “Shirvanshir, em có quyền bốc một câu hỏi khác.” Lời của ông thầy khá hòa nhã. Đầy hoài nghi, tôi nhìn cái bát thủy tinh chứa những mảnh giấy ghi câu hỏi vấn đáp, bởi vì cả thế giới giống như trò chơi lô tô. Mỗi học sinh có quyền thay đổi lô của mình một lần. Cậu ta chỉ đánh mất cơ hội được điểm cao nhất mà thôi. Nhưng tôi không muốn đánh cược với số phận. Chí ít tôi cũng biết tất cả mọi điều về cái chết của cụ tổ mình. Ngộ nhỡ trong cái bát thủy tinh ấy chứa những câu hỏi gây bối rối cực kỳ về Friedrich Wilhelms ở nước Phổ, hoặc về những nguyên nhân của cuộc nội chiến ở Mỹ thì sao. Ai mà biết được chứ? Tôi lắc đầu. Thế rồi tôi nói, một cách trôi chảy và lịch sự hết mức có thể, về hoàng tử Abbas Mirza của Ba Tư, người đã từ Tabriz lên đường cùng một đội quân gồm bốn mươi nghìn người để đuổi người Nga ra khỏi Azerbaijan. Nói về tướng người Armenia Madatov của Sa hoàng đã đối mặt với hoàng tử cùng đội quân năm nghìn người tại trận Ganja như thế nào, và nã súng vào quân Ba Tư, những người trước đó chưa từng nghe thấy tiếng súng bao giờ, hoàng tử Abbas Mirza đã ngã khỏi mình ngựa và bò tới một đường hào như thế nào, cả đội quân đã bỏ chạy ra sao, và Ibrahim Khan Shirvanshir bị bắt và bị bắn hạ khi cố băng qua sông để trốn thoát cùng một đám kỵ sĩ như thế nào. “Chiến thắng đó phần lớn không phải do lòng dũng cảm của lính Nga, mà là do sự vượt trội về kỹ thuật súng ống của Madatov. Kết quả của chiến thắng là hiệp định hòa bình Turkmenchay, theo đó người Ba Tư phải cống nộp số tiền bằng tổng thiệt hại của năm tỉnh.” Thốt ra câu này tôi đã ném đi cơ hội “đỗ xuất sắc”. Đáng lẽ tôi nên nói, “Chiến thắng này là do lòng dũng cảm tuyệt vời của người Nga, đã khiến kẻ thù mạnh hơn họ gấp tám lần buộc phải tháo chạy. Kết quả của chiến thắng là hiệp ước hòa bình Turkmenchay, trên cơ sở đó mà Ba Tư có thể kết nối với văn hóa và thị trường phương Tây.” Nhưng tôi không phiền - danh dự của tổ tiên đối với tôi còn có ý nghĩa hơn việc “đỗ” hay “đỗ xuất sắc”.

Thế là xong. Thầy hiệu trưởng đọc một bài diễn văn nữa. Đầy nghiêm trang và long trọng, ông tuyên bố chúng tôi đã tốt nghiệp trung học và được xét tuyển vào đại học, sau đó chúng tôi chạy ùa xuống cầu thang như những tù nhân được thả tự do. Mặt trời chói lóa. Cát sa mạc vàng mịn phủ trên các đường phố. Viên cảnh sát đứng ở góc phố bảo vệ chúng tôi trong tám năm chúc mừng cả đám, và mỗi đứa chúng tôi tặng anh ta năm kopek. Sau đó chúng tôi xông vào thành phố như một băng cướp, reo hò, hú hét. Tôi vội vã về nhà và được chào đón như Alexander Đại đế trở về sau chiến thắng lẫy lừng trước quân Ba Tư. Đám người hầu nhìn tôi với ánh mắt kính nể. Cha tôi hôn tôi tới tấp và cho tôi ba điều ước - bất cứ thứ gì tôi muốn. Bác tôi cho rằng một người đàn ông khôn ngoan như vậy thì nên ở Tehran, nơi ông sắp trở về.

Khi sự phấn khích ban đầu lắng xuống tôi lẻn tới chỗ để điện thoại. Đã hai tuần rồi tôi chưa nói chuyện với Nino. Quy tắc thâm thúy đòi hỏi một người đàn ông nên tránh xa phụ nữ khi phải đứng trước thời khắc quyết định của cuộc đời. Bây giờ tôi nhấc điện thoại lên, quay số và nói to, “3381″. Giọng của Nino trả lời, “Đỗ rồi chứ, Ali?”

“Ừ, Nino.”

“Chúc mừng, Ali.”

“Khi nào và ở đâu, Nino?”

“Năm giờ, bên hồ ở Vườn Thống đốc, Ali.” Tôi không thể nói tiếp được nữa. Sau lưng tôi, những đôi tai tò mò của người nhà tôi, đám người hầu và mấy lão hoạn giả đang rình rập. Sau lưng Nino - bà mẹ quý tộc của nàng. Tốt hơn nên dừng lại. Dù sao thì việc nghe giọng mà chẳng thấy người cũng quá ư kỳ quặc nên ta chẳng thể thấy thật sự thoải mái cho được.

Tôi đi lên gác, vào phòng lớn của cha tôi. Ông ngồi trên đi văng, bác tôi ngồi bên cạnh, họ đang uống trà. Mấy người hầu đứng dọc tường, dán mắt nhìn tôi. Kỳ thi chưa kết thúc, còn lâu nhé. Bởi vì bây giờ, khi tôi sắp sửa bắt đầu cuộc sống của người trưởng thành, cha tôi phải giảng cho con trai mình biết về cuộc sống, một cách bài bản và công khai. Chuyện đó thật cảm động và hơi cổ hủ. “Con trai, vì rằng bây giờ con bắt đầu bước vào đời, một lần nữa cha phải nhắc con nhớ bổn phận của một người Hồi giáo. Chúng ta đang sống ở đây, tại đất nước của những kẻ không có đức tin. Chừng nào còn sống thì chừng đó chúng ta phải giữ những phong tục tập quán lâu đời và lối sống của mình. Hãy cầu nguyện thường xuyên, con trai ạ, đừng uống rượu, đừng hôn đàn bà lạ, hãy đối xử tốt với người nghèo và người ốm yếu, và luôn chuẩn bị sẵn sàng để rút kiếm ra vì đức tin của mình. Nếu con chết vinh, trên chiến trường, thì cha già của con sẽ tiếc thương con, nhưng nếu con sống nhục, thì cha già của con sẽ hổ thẹn. Đừng tha thứ cho kẻ thù của con vì chúng ta không phải là người Công giáo. Đừng nghĩ đến ngày mai, bởi điều đó sẽ biến con trở thành kẻ hèn nhát. Và đừng bao giờ quên đức tin của Mohammed, theo luận giải của Giáo chủ Jafar thuộc dòng Shiite.” Bác tôi và đám người hầu dường như đều đang trong trạng thái nhập định nghiêm trang. Họ lắng nghe những lời cha tôi nói như thể đó là lời mặc khải. Thế rồi cha tôi đứng dậy, cầm tay tôi và nói, giọng ông bỗng gượng gạo và run rẩy: “Và một điều cha xin con - chớ có dính dáng đến chính trị! Hãy cứ làm bất cứ điều gì con muốn, nhưng chớ có làm chính trị!” Tôi có thể thoải mái thề với cha điều đó. Chính trị còn khuya mới phù hợp với lối suy nghĩ của tôi. Nino không phải là một vấn đề chính trị. Cha ôm tôi một lần nữa. Bây giờ tôi đã lớn thật rồi.

Bốn rưỡi chiều tôi cuốc bộ dọc theo hẻm Pháo Đài hướng tới Đại lộ, vẫn lộng lẫy trong bộ lễ phục. Rồi tôi rẽ phải, đi qua Dinh Thống đốc tới khu vườn được kiến tạo bằng những nỗ lực phi thường trên nền sa mạc của Baku. Thật là một cảm giác kỳ lạ. Ngài thống đốc đi xe ngang qua tôi, và tôi không cần đứng chào kiểu nhà binh, như vẫn phải làm suốt tám năm qua. Tôi đã tháo chiếc phù hiệu bằng bạc của trường trung học Baku khỏi mũ. Điều này tuyên bố tôi là người đã tốt nghiệp. Vậy nên giờ đây tôi đi lại như một công dân không thuộc bất cứ tập thể nào, và trong một phút điên rồ tôi còn định châm một điếu thuốc, để mọi người đều nhìn thấy. Nhưng cảm giác ghét thuốc lá của tôi mạnh hơn sự cám dỗ của tự do. Tôi từ bỏ ý tưởng hút thuốc và rẽ vào khu vườn.

Đó là một khu vườn lớn bụi bặm với những hàng cây thưa thớt, buồn rũ và những lối đi trải nhựa. Phía bên phải là bức tường cổ của pháo đài. Dãy cột cẩm thạch màu trắng của câu lạc bộ thành phố đứng sừng sững giữa khu vườn. Giữa những hàng cây là vô số ghế băng. Ba con chim hồng hạc đang đứng giữa đám cọ phủ bụi, dán mắt vào vầng dương sắp lặn như một quả cầu đỏ rực. Gần câu lạc bộ là một hồ nước, mà thực ra là một cái bể chứa nước sâu hoắm hình tròn khổng lồ, được xây bằng đá phiến. Ý tưởng của Hội đồng Thành phố là đổ đầy nước vào hồ và bầy thiên nga tung tăng bơi lội. Nhưng ý tưởng đó còn lâu mới trở thành hiện thực. Nước thì đắt mà khắp đất nước chẳng bói đâu ra một con thiên nga. Cái bể đó nhìn chòng chọc bất tận lên bầu trời, như hốc mắt trống rỗng của một người khổng lồ đã chết ngắc.

Tôi ngồi xuống một chiếc ghế băng. Mặt trời chói lòa phía sau quần thể rối rắm, lộn xộn những ngôi nhà hình vuông xám xịt mái bằng. Những bóng cây phía sau tôi đổ dài. Một người phụ nữ đi ngang qua chỗ tôi, đeo tấm mạng che mặt có sọc màu xanh dương, đi đôi dép phát ra những tiếng lộp cộp. Chiếc mũi dài khoằm khoằm của bà ta nhô lên dưới tấm mạng. Cái mũi ấy hướng vào tôi khụt khịt khụt khịt. Tôi nhìn đi chỗ khác. Một cảm giác mệt mỏi lạ lùng bắt đầu lan trong tôi. May mà Nino không đeo mạng che mặt và không có chiếc mũi dài khoằm. Không, tôi sẽ không bắt Nino phải đeo mạng che mặt. Hay là có nhỉ? Tôi không nhớ nữa. Tôi nhìn thấy khuôn mặt của Nino trong ánh hoàng hôn rực rỡ. Nino Kipiani - một cái tên Gruzia thật hay, đấng sinh thành đáng kính của nàng sính Âu. Điều đó thì quan trọng gì chứ? Nino có làn da đẹp, đôi mắt đen biết cười của người Kavkaz dưới hàng mi dài thanh tú. Chỉ các thiếu nữ Gruzia mới có đôi mắt đen dịu ngọt như thế. Không có ở bất kỳ thiếu nữ nào khác, Âu cũng như Á. Hàng lông mày cong nửa vầng trăng thanh mảnh, và nét mặt nhìn nghiêng của Thánh mẫu Madonna. Tôi thấy buồn. Sự so sánh ấy khiến tôi cảm thấy buồn. Có nhiều cách so sánh dành cho một người đàn ông phương Đông. Nhưng những người phụ nữ này chỉ có thể được ví như Miriam của Thiên Chúa giáo, một biểu tượng của thế giới khó hiểu lạ lùng.

Tôi nhìn dọc lối đi trải nhựa trong Vườn Thống đốc bị phủ lớp cát lấp lánh từ những sa mạc rộng lớn. Tôi nhắm mắt lại. Thế rồi tôi nghe thấy tiếng cười vô tư gần bên mình: “Thánh George linh thiêng! Hãy nhìn Romeo đang thiếp đi trong khi đợi nàng Juliet của chàng này!” Tôi mở choàng mắt ra. Nino đứng bên tôi, vẫn mặc nguyên bộ đồng phục màu xanh tinh khôi của trường Nữ hoàng Tamar. Nàng rất mảnh khảnh, quá mảnh khảnh đối với thẩm mỹ phương Đông. Nhưng chính khiếm khuyết này khiến tôi cảm thấy cần bày tỏ sự che chở dịu dàng. Nàng mười bảy tuổi, và tôi biết nàng từ thuở nàng cất bước trên phố Nikolay trong ngày đầu tiên đi học. Nino ngồi xuống. Đôi mắt nàng long lanh. “Vậy là cuối cùng anh cũng thi đỗ rồi hả? Em hơi lo cho anh đấy.”

Tôi choàng vai nàng.

“Hồi hộp ra phết. Nhưng em thấy đấy, Thượng Đế phù hộ những người ngoan đạo mà.”

Nino mỉm cười. “Trong một năm nữa anh sẽ phải đóng vai Thượng Đế đối với em đấy. Em không thể thi đỗ nếu không có anh ngồi dưới gầm ghế trong khi em thi và nhắc đáp số toán cho em.”

Chuyện đó xảy ra đã lâu lắm rồi, từ khi Nino mười hai tuổi, nước mắt đầm đìa, chạy sang đường trong giờ giải lao và kéo tôi vào lớp nàng, và trong suốt tiết học, tôi phải ngồi dưới gầm ghế băng thì thầm đọc lời giải các bài toán cho nàng. Kể từ ngày đó tôi là anh hùng trong mắt Nino.

“Bác anh và hậu cung của ông ấy thế nào rồi?” Nino hỏi. Mặt tôi trở nên nghiêm nghị. Nghiêm túc mà nói, chuyện hậu cung phải được giữ bí mật. Nhưng trước sự tò mò vô hại của Nino mọi luật lệ của khuôn phép phương Đông đều tan chảy. Bàn tay tôi miên man trong suối tóc đen của nàng. “Thê thiếp của bác anh sắp lên đường về nhà rồi. Thật ngạc nhiên thuốc Tây dường như có hiệu quả, dù điều đó chưa thực sự được chứng minh. Ấy mới chỉ là bác anh hy vọng như vậy, chứ không phải bác dâu Zeynab.”

Vầng trán thơ ngây của Nino nhăn lại. “Chuyện đó thực sự không hay đâu. Cha mẹ em phản đối chuyện đó lắm. Năm thê bảy thiếp là điều đáng xấu hổ.” Nàng nói như một nữ sinh đọc thuộc lòng bài học của mình. Môi tôi chạm vào tai nàng. “Anh sẽ không có năm thê bảy thiếp đâu, Nino, không bao giờ.”

“Nhưng em cho rằng anh sẽ bắt vợ mình phải đeo mạng che mặt!”

“Có thể, cũng còn tùy. Mạng che mặt hữu ích đấy chứ. Nó bảo vệ người ta khỏi ánh mặt trời, bụi bẩn và cái nhìn của người lạ.”

Nino đỏ mặt. “Anh sẽ luôn là dân châu Á, Ali ạ. Cái nhìn của người lạ thì có gì xấu nào? Phụ nữ muốn làm vui lòng mọi người mà.”

“Chỉ được làm vui lòng chồng cô ta thôi. Một khuôn mặt để phơi ra trước mọi con mắt, một tấm lưng trần, một bộ ngực nửa kín nửa hở, đôi tất xuyên thấu trên đôi chân mảnh khảnh - tất cả những điều này là những lời hứa mà một người phụ nữ phải giữ. Một gã đàn ông nhìn thấy những thứ đó lại muốn nhìn thấy nhiều hơn thế. Để giữ cho đàn ông khỏi động lòng ham muốn, đó là lý do tại sao phụ nữ lại đeo mạng che mặt.”

Nino nhìn tôi bằng ánh mắt kinh ngạc. “Anh nghĩ những cô gái mười bảy tuổi và những chàng trai mười chín tuổi ở châu Âu có nói về những chuyện như vậy không?”

“Chắc là không.”

“Vậy thì chúng ta cũng sẽ không nói đến những chuyện đó,” Nino nói một cách gay gắt và bặm môi lại. Tay tôi vuốt ve mái tóc nàng. Nàng ngẩng cao đầu. Tia nắng hoàng hôn cuối cùng lấp lánh trong đôi mắt nàng. Tôi ngả người sang phía nàng… đôi môi nàng hé mở đầy dịu dàng và phục tùng. Tôi hôn nàng thật lâu, và thật vụng về. Nàng thở hổn hển. Rồi nàng đột nhiên dứt ra khỏi cái hôn. Chúng tôi im lặng nhìn đăm đăm không gian chiều nhập nhoạng. Một lúc sau chúng tôi đứng dậy, hơi thẹn thùng. Tay trong tay chúng tôi rời khỏi khu vườn. “Đúng là em nên đeo mạng che mặt,” nàng nói trong khi chúng tôi bước đi. “Tức là thực hiện lời hứa với anh.” Nàng mỉm cười bẽn lẽn. Tất cả mọi chuyện lại tốt đẹp và đơn giản. Tôi đưa nàng về nhà.

“Em sẽ đến dự buổi khiêu vũ của bọn anh, tất nhiên,” nàng nói.

“Nghỉ hè em sẽ làm gì, Nino?”

“Hè á? Gia đình em sẽ đến Shusha ở Garabagh. Nhưng đừng có tưởng bở. Thế không có nghĩa rằng anh cũng nên đến Shusha.”

“Thôi được, anh sẽ gặp em ở Shusha vào mùa hè.”

“Anh thật ghê gớm. Em không biết tại sao em lại thích anh nữa.” Cánh cửa đóng lại sau lưng nàng.

Tôi đi về nhà. Gã hoạn giả của bác tôi, người có khuôn mặt quắt như thằn lằn bị phơi khô, cười nhăn nhở với tôi: “Phụ nữ Gruzia đẹp đấy, Khan. Nhưng không nên hôn họ giữa thiên thanh bạch nhật, giữa vườn hoa công cộng, nơi nhiều người qua lại như vậy đâu.” Tôi véo cái tai nhợt nhạt của gã. Một gã hoạn giả có thể xấc xược như thế nào tùy thích. Gã là người vô tính, chẳng ra nam cũng chẳng phải nữ. Tôi đi gặp cha tôi. “Cha cho con ba điều ước. Bây giờ con đã biết điều ước thứ nhất của mình rồi: Con muốn nghỉ hè ở Garabagh, một mình.” Cha nhìn tôi hồi lâu rồi gật đầu mỉm cười.

4

Zeynal Agha là một nông dân chất phác xuất thân từ làng Binagady gần Baku. Ông sở hữu một khu đất sa mạc khô cằn bụi bặm mà ông đơn thuần chỉ trồng trọt cho đến khi một trận động đất nhỏ, loại động đất xảy ra như cơm bữa, tạo ra một khe nứt trên khu đất trồng trọt cằn cỗi của ông, và từ khe nứt ấy dầu mỏ chảy tràn như sông. Từ đó trở đi Zeynal Agha chẳng cần phải thông minh tháo vát mà làm gì. Đơn giản là ông không thể chạy trốn khỏi tiền. Ông xài nó một cách rộng rãi và hào phóng, nhưng càng ngày tiền càng đẻ ra tiền và gánh nặng của nó cũng lớn dần cho tới khi nó đè bẹp ông. Ông cảm thấy rằng sớm muộn gì sự trừng phạt cũng sẽ đến sau vận may lớn này, và ông sống trong cảnh phấp phỏng chờ đợi sự trừng phạt như một tên tội phạm đợi thi hành án. Ông xây thánh đường bệnh viện, nhà tù. Ông hành hương tới thánh địa Mecca, và thành lập viện cứu tế trẻ em. Nhưng số phận không nhận hối lộ. Cô vợ mười tám tuổi, mà ông cưới ở tuổi bảy mươi, làm ô danh ông. Ông trả thù cho danh dự của mình một cách tàn bạo, nghiêm khắc, và trở thành một người đàn ông mệt mỏi. Gia đình ông tan tác, một đứa con trai bỏ nhà ra đi, một đứa khác đã bôi nhọ danh dự của ông khôn tả bằng cách tự sát. Giờ đây ông sống trong dinh thự gồm bốn mươi phòng ở Baku, già sọm, u sầu và tấm lưng còng sụm. Ilyas Bey, đứa con trai duy nhất còn lại của ông, là bạn cùng lớp với tôi, vậy nên buổi dạ tiệc chia tay của chúng tôi diễn ra tại nhà của Zeynal Agha, trong sảnh lớn với trần nhà được ốp đá thạch anh.

Tám giờ tôi bước lên cầu thang cẩm thạch thoáng rộng của nhà ấy. Ilyas Bey đứng đó, đón khách. Cậu, cũng giống tôi, mặc trang phục truyền thống Kavkaz, giắt một con dao găm mỏng mảnh và thanh nhã ở thắt lưng. Từ giờ trở đi chúng tôi có đặc quyền mang dao găm. “Salam Aleikum, Ilyas Bey!” Tôi reo lên và đưa tay phải chạm lên mũ làm động tác chào. Chúng tôi bắt tay nhau theo kiểu truyền thống của dân bản xứ: bàn tay phải của tôi siết chặt bàn tay phải của Ilyas Bey, và bàn tay trái của cậu siết chặt bàn tay trái của tôi. “Tối nay chúng ta sẽ đóng cửa trại hủi,” Ilyas Bey thì thầm với tôi. Tôi gật đầu thích thú.

Trại hủi là phát minh và là bí mật của khối lớp chúng tôi. Các giáo viên người Nga mù tịt về những gì đang diễn ra trong thành phố của chúng tôi cũng như ở vùng ngoại ô, dù họ đã sống và làm việc ở đây nhiều năm. Đối với họ chúng tôi là dân bản xứ hoang dã, có thể làm bất cứ chuyện gì. Vậy nên chúng tôi đã nói với họ rằng có một trại hủi gần Baku. Nếu bất cứ ai trong chúng tôi muốn trốn học, thì đại diện của khối đến gặp giáo viên chủ nhiệm với hai hàm răng va vào nhau lập cập, thưa với ông thầy rằng có mấy người hủi trốn trại và đang ở đâu đó trong thành phố. Cảnh sát đang tìm kiếm họ. Họ được cho là đang ẩn nấp ở khu dân cư nơi học sinh kia đang sống và vì thế cậu ta muốn nghỉ học vài buổi. Thầy giáo sợ tái mặt và cho phép học trò của mình nghỉ học cho tới khi người hủi kia bị bắt trở lại trại. Thời gian nghỉ học có thể là một tuần, hoặc thậm chí hơn, còn tùy. Không giáo viên nào mơ đến việc kiểm tra thông tin tại Cục Vệ sinh để biết có một trại hủi ở gần đó thật hay không. Nhưng tối nay trại hủi sẽ bị đóng cửa.

Tôi bước vào căn phòng lớn đã đầy người. Thầy hiệu trưởng của chúng tôi, với vẻ trang trọng và nghiêm túc, ngồi ở một góc phòng, vây quanh là các giáo viên. Tôi đi tới chỗ ông và cúi chào kính cẩn. Khi phải gặp thầy hiệu trưởng, tôi đến với tư cách là người đại diện cho các học sinh Hồi giáo, bởi vì tôi có năng khiếu bắt chước ngôn ngữ và ngữ điệu. Trong khi phần lớn chúng tôi để lộ gốc gác không phải Nga ngay trong câu tiếng Nga đầu tiên, tôi thậm chí còn bắt chước được từng ngữ điệu riêng biệt. Thầy hiệu trưởng đến từ Petersburg, và vì thế ai muốn nói chuyện với thầy phải nói kiểu Petersburg, chẳng hạn phải nói nhịu phụ âm và nuốt nguyên âm. Nói kiểu này nghe không hay cho lắm, nhưng có vẻ rất đẳng cấp. Có mơ thầy hiệu trưởng cũng chẳng nghĩ tới việc tôi chơi khăm thầy, và thầy thích thú với sự Nga hóa đang tăng lên ở vùng biên giới xa xôi này.

“Chào thầy ạ,” tôi nói một cách lễ độ.

“Chào em, Shirvanshir, em đã hoàn toàn phục hồi sau nỗi sợ kỳ thi rồi chứ?”

“Vâng, thưa thầy. Nhưng từ đó em trải qua một cơn sốc khủng khiếp thầy ạ.”

“Gì vậy?”

“À, chuyện về trại hủi ấy mà. Người anh họ Suleyman của em đã ở đó. Thầy biết anh ấy là trung úy thuộc trung đoàn Salyan rồi đấy. Trại hủi làm anh ấy bị ốm và em phải chăm sóc anh ấy.”

“Nhưng có chuyện gì với trại hủi vậy?”

“Ồ, thầy không biết sao? Hôm qua tất cả các bệnh nhân hủi đã trốn trại và đi như diễu binh về phía thành phố. Hai đại đội của trung đoàn Salyan phải có mặt để đương đầu với họ. Người hủi đã chiếm hai ngôi làng. Lính đã bao vây hai ngôi làng đó và bắn hạ tất cả, cả người bệnh lẫn người lành. Ngay lúc này mọi ngôi nhà đang bị phóng hỏa hết. Trại hủi không tồn tại nữa, điều đó chẳng khủng khiếp sao, thưa thầy. Người hủi, với những mảng da thịt thối rữa, rơi rụng, lọc xọc trong họng họ, nằm như ngả rạ bên ngoài các cổng thành, và họ dần dần bị ngấm dầu và cháy đến chết.” Mồ hôi túa ra trên trán thầy hiệu trưởng. Có lẽ thầy đang nghĩ đã đến lúc đề nghị bộ trưởng cho thuyên chuyển đến một nơi văn minh hơn.

“Một đất nước khủng khiếp, những con người khủng khiếp,” thầy nói bằng giọng khàn khàn. “Nhưng các em ạ, thế mới biết, có một chính quyền và các vị thẩm phán đầy năng lực có thể hành động kịp thời là điều thật quan trọng.” Lớp tôi vây quanh thầy hiệu trưởng, vừa nghe bài thuyết giảng về Phúc lành của trật tự vừa cười nhăn nhở. Trại hủi đã kết thúc. Lớp kế cận chúng tôi sẽ phải nghĩ ra ý tưởng mới mẻ nào đó của riêng họ.

“Thầy có biết con trai của Mehmed Heydar đã học năm thứ hai ở trường chúng ta không ạ?” tôi hỏi vẻ vô tư.

“Gì cơ?” Đôi mắt thầy lồi ra. Mehmed Heydar là tai ương của trường. Anh học ít nhất ba năm một lớp. Ở tuổi mười sáu anh lấy vợ, nhưng vẫn đi học. Con trai anh chín tuổi và đã vào học cùng trường với bố. Ban đầu người cha hạnh phúc đó cố giữ bí mật chuyện ấy. Nhưng một hôm một đứa trẻ to béo đến gặp anh trong giờ giải lao và nói bằng tiếng Tatar, nhìn anh với đôi mắt thơ ngây; “Cha, nếu cha không cho con năm kopek để con mua sô cô la thì con sẽ mách mẹ rằng cha đã chép bài tập toán của người khác.” Mehmed Heydar xấu hổ quá chừng, bạt tai thằng con hỗn xược và cầu xin chúng tôi vào một dịp thích hợp hãy nói cho thầy hiệu trưởng biết về việc anh đã làm cha.

“Em muốn nói rằng học sinh lớp sáu, Mehmed Heydar, đã có con trai học lớp hai rồi ư?” thầy hiệu trưởng hỏi.

“Vậy đó thầy. Anh ấy xin thầy lượng thứ. Anh ấy muốn con trai cũng trở thành người có học như mình. Thật cảm động khi thấy nhu cầu đối với kiến thức phương Tây đang tăng.” Thầy hiệu trưởng đỏ mặt. Thầy thầm tự hỏi không biết liệu cặp cha con đó học cùng một lớp có vi phạm quy định của nhà trường hay không. Nhưng thầy không dám chắc. Vậy nên hai cha con nhà đó vẫn được phép bao vây thành trì trí tuệ phương Tây.

Cánh cửa phụ bật mở. Một cậu bé mười tuổi vén tấm rèm dày sang một bên và dẫn một nhóm nhạc công khiếm thị da ngăm đen đến từ Ba Tư bước vào. Họ nắm tay nhau đi tới một góc phòng và ngồi xuống thảm. Những nhạc cụ lạ mắt của họ được làm ở Ba Tư từ nhiều thế kỷ trước. Một nốt nhạc não nùng vang lên. Một nhạc công đưa tay lên tai - điệu bộ kinh điển của ca sĩ phương Đông. Căn phòng trở nên im ắng. Tiếng trống lục lạc vang lên, đầy nhiệt tình. Người ca sĩ bắt đầu hát bằng chất giọng cao, lảnh lót:

“Thân hình em như con dao găm Ba Tư.

Miệng em như viên hồng ngọc lấp lánh.

Nếu tôi là vua Thổ Nhĩ Kỳ tôi sẽ lấy em làm vợ,

Tôi sẽ đeo chuỗi ngọc trai lên bím tóc em,

Và hôn gót chân em.

Tôi sẽ đem em vào trong chiếc bát vàng

Trái tim tôi.”

Người ca sĩ ngừng hát. Sau đó giọng của người ngồi bên cạnh cậu cất lên oang oang đầy hung bạo. Anh ta gào lên đầy hận thù:

“Vậy mà hằng đêm

Như con chuột chạy vội vã

Qua sân sang nhà hàng xóm.”

Tiếng trống vang lên điên cuồng. Cây đàn một dây thổn thức. Ca sĩ thứ ba cất tiếng hát thiết tha:

“Hắn ta là một con chó rừng, một kẻ vô tín ngưỡng.

Ôi, thật buồn, thật bất hạnh, thật nhục nhã biết bao!”

Trong chốc lát cả căn phòng im phăng phắc. Thế rồi sau ba hoặc bốn nhịp nhạc ca sĩ thứ tư bắt đầu cất giọng khe khẽ, mơ mộng, thậm chí dịu dàng:

“Tôi đã mài con dao suốt ba ngày,

Ngày thứ tư tôi đâm kẻ thù của mình tới chết.

Tôi cắt hắn thành nhiều mảnh nhỏ.

Tôi ném em, người yêu của tôi, lên yên ngựa,

Tôi che mặt mình bằng tấm vải của chiến tranh

Và phóng ngựa mang em lên núi.”

Bên cạnh tôi là thầy hiệu trưởng và thầy dạy địa lý. “Nhạc ghê quá,” thầy hiệu trưởng nói khẽ. “Cứ như một con lừa Kavkaz hí lên trong đêm vậy. Tôi không biết lời bài hát có nghĩa gì.”

“Không có gì đâu, cũng như nhạc thôi ạ.”

Tôi sắp sửa nhón chân chuồn đi chỗ khác thì bỗng để ý thấy tấm rèm bằng lụa Damask dày cộp phía sau mình chuyển động. Tôi cảnh giác quay đầu lại. Một ông già tóc trắng như tuyết và đôi mắt sáng kỳ lạ đang đứng phía sau tấm rèm, lắng nghe tiếng nhạc và khóc: ông là Zeynal Agha đáng kính, cha của Ilyas Bey. Đôi tay mềm với những đường gân xanh của ông run rẩy. Đôi tay ấy gần như không thể viết tên của người sở hữu chúng, nhưng chúng quản lý hơn bảy mươi triệu ruble. Tôi nhìn đi chỗ khác. Ông là một nông dân chất phác, ông Zeynal Agha, nhưng ông hiểu nghệ thuật của nhóm nhạc này hơn các thầy giáo tuyên bố chúng tôi đã trưởng thành. Bài hát kết thúc. Các nhạc công bắt đầu chơi một điệu nhạc khiêu vũ Kavkaz. Tôi bước tha thẩn quanh sảnh. Học sinh đứng túm năm tụm ba. Bọn họ đang uống rượu vang, thậm chí cả những cậu theo đạo Hồi. Tôi không uống. Các cô gái - chị em, bạn bè của các bạn cùng lớp tôi - đang đứng tán chuyện ở các góc. Có nhiều cô người Nga, bím tóc họ màu vàng, mắt họ màu xám hoặc xanh, và ngực họ được trát phấn. Họ chỉ nói chuyện với người Nga, thậm chí với người Armenia và người Gruzia. Nhưng nếu một người đạo Hồi tiến đến chỗ họ, họ ngượng ngùng, cười khúc khích nói vài lời rồi quay gót đi chỗ khác. Ai đó mở nắp phím đàn dương cầm và bắt đầu chơi một điệu valse. Thầy hiệu trưởng khiêu vũ với con gái của ngài thống đốc.

Rốt cuộc! Giọng nàng vọng lên từ chân cầu thang. “Chào Ilyas Bey. Em đến muộn một chút, nhưng đó không phải là lỗi của em.” Tôi lao ra ngoài. Nino không mặc bộ váy dạ hội hay đồng phục của trường Nữ hoàng Tamar. Chiếc áo chẽn lửng bằng nhung đính những chiếc cúc vàng buông xuống từ đôi vai nàng. Eo nàng thắt dây lưng bó sát, nhỏ đến mức tôi nghĩ mình có thể đo bằng một gang tay. Chiếc chân váy nhung đen dài chạm tới tận gót chân nàng, để lộ những chỗ phủ kim tuyến trên đôi giày da mềm. Trên đầu nàng là chiếc mũ tròn với hai dải đồng xu bằng vàng lấp lánh buông xuống vầng trán. Đó là bộ lễ phục cổ của một công chúa Gruzia, và khuôn mặt của nàng là khuôn mặt Madonna theo phong cách nghệ thuật Byzantine. Madonna cười. “Không, Ali Khan, anh không được cáu đâu nhé. Phải mất nhiều giờ để thắt đai cái váy này. Em đã phải bó mình vào nó chỉ vì danh dự của anh đấy.”

“Nhảy điệu đầu tiên với anh nào!” Ilyas Bey reo lên.

Nino nhìn tôi. Tôi gật đầu. Tôi nhảy dở ẹc, thậm chí không thích nhảy. Và tôi có thể tin tưởng để Ilyas Bey nhảy với Nino. Cậu ta biết cách cư xử. “Lời cầu nguyện của Shamil!” Ilyas Bey xướng tên điệu nhảy với các nhạc công. Ngay lập tức một giai điệu cuồng nhiệt vang lên. Ilyas Bey nhảy ra giữa phòng. Cậu rút con dao găm ra. Đôi bàn chân cậu chuyển động theo nhịp điệu bốc lửa của vũ điệu vùng núi Kavkaz. Lưỡi dao loang loáng trong tay cậu. Nino nhảy về phía cậu. Đôi chân nàng trông như những món đồ chơi lạ mắt nhỏ xíu. Điều Bí Mật của Shamil bắt đầu. Chúng tôi vỗ tay theo điệu nhạc. Nino là cô dâu bị bắt cóc… Ilyas ngậm con dao giữa hai hàm răng. Như một con chim săn mồi, hai cánh tay của cậu dang ra, cậu ta nhảy vòng quanh cô gái. Đôi bàn chân Nino lướt quanh căn phòng, đôi cánh tay mềm mại của nàng miêu tả mọi cung bậc của nỗi sợ hãi, tuyệt vọng và sự phục tùng. Tay trái nàng cầm một chiếc khăn tay. Toàn thân nàng run rẩy. Chỉ những đồng xu gắn ở mũ nàng nằm yên trên vầng trán, và đó là cách thể hiện chính xác - đây là phần khó nhất của điệu nhảy. Ngoài một cô gái Gruzia ra, không ai có thể thực hiện những động tác xoay người nhanh đến chóng mặt như vậy mà không để dù chỉ một đồng xu kêu leng keng. Ilyas đuổi theo nàng. Không dừng lại, cậu rượt đuổi nàng chạy vòng quanh, vòng quanh. Động tác dang tay của cậu càng lúc càng trở nên chiếm ưu thế hơn. Những động tác tự vệ của Nino yếu ớt dần. Cuối cùng nàng dừng lại như một con nai bị người thợ săn khống chế. Ilyas Bey càng lúc càng xoay tròn gần sát nàng hơn. Đôi mắt Nino dịu dàng và nhún nhường. Đôi bàn tay nàng run rẩy. Một tiếng rú hoang dã ngắn ngủi từ điệu nhạc, và nàng mở bàn tay trái ra. Chiếc khăn phấp phới bay xuống sàn. Và bất thình lình con dao găm của Ilyas Bey phóng theo chiếc khăn lụa nhỏ đó, găm nó xuống sàn. Vũ điệu đầy tính tượng trưng kết thúc.

Nhân tiện, tôi đã kể chi tiết là trước màn khiêu vũ này, tôi đã đưa cho Ilyas Bey con dao găm của mình và cầm con dao của cậu ấy chưa nhỉ? Chính con dao của tôi đã xuyên qua chiếc khăn tay của Nino. Tốt hơn hết nên chọn phía an toàn, bởi lẽ một quy tắc thâm thúy đã dạy: “Trước khi phó thác con lạc đà của mình cho Đức Allah trông coi, hãy buộc nó thật chặt vào hàng rào nhà bạn.”

5

“Cậu Khan à, khi các bậc tổ tiên vinh quang của chúng tôi lần đầu tiên đặt chân đến đất nước này, nơi họ tạo nên tên tuổi lẫy lừng, gây kính sợ, họ kêu lên: ‘Kara Bakh!’ - ‘Nhìn kìa - có tuyết!’ Nhưng khi họ đến vùng núi và nhìn thấy rừng rậm họ thốt lên: ‘Garabagh!’ - ‘Khu vườn đen!’ Từ đó đất nước này được gọi là Garabagh. Trước đó nó được gọi là Sunik, và trước nữa là Agwan. Khan ạ, cậu phải biết rằng đây là một đất nước lâu đời và nổi tiếng.” Ông già Mustafa, người chủ căn nhà ở Shusha mà tôi đến tá túc, nói xong liền rơi vào sự im lặng trang nghiêm. Sau đó ông uống một ly nhỏ rượu hoa quả và cắt một miếng pho mát trông rất lạ mắt như được bện từ vô số các sợi dây bện tựa bím tóc của một cô gái, sau đó ông nói tiếp: “Garanlig, những hồn ma trong bóng tối, sống trên các ngọn núi của chúng tôi và canh gác các kho báu khổng lồ, như mọi người đều biết đấy. Có những tảng đá thiêng trong rừng, và những giếng nước thiêng chảy ở đó. Chúng tôi có tất cả mọi thứ. Hãy tản bộ quanh thị trấn mà quan sát - có ai làm việc không? Hầu như không! Có ai buồn không? Không một ai! Có ai không ngà ngà say không? Không nhé! Cậu sẽ ngạc nhiên đấy, cậu ạ!”

Quả là đáng ngạc nhiên thật, những kẻ nói xạo thành thần ở đây. Chẳng có chuyện gì mà họ không nghĩ ra để ngợi ca đất nước mình. Chỉ mới hôm qua thôi, một người Armenia béo tốt đã cố nói với tôi rằng nhà thờ Thiên Chúa giáo Maras ở Shusha đã năm nghìn tuổi. “Đừng nói những chuyện khó tin như vậy,” tôi nói với ông ta. “Đạo Thiên Chúa tồn tại chưa được hai nghìn năm kia mà. Họ không thể xây một nhà thờ trước khi đạo Thiên Chúa được nghĩ ra.” Ông béo bị tổn thương và nói bằng giọng quở trách, “Tất nhiên, cậu là một người có học. Nhưng hãy để một ông già nói cho cậu biết điều này: Ở các nước khác, đạo Thiên Chúa có thể chỉ hai nghìn năm tuổi thôi. Nhưng đối với chúng tôi, người dân Garabagh, ánh sáng của Đấng Cứu Thế đã soi tới chúng tôi trước những dân tộc khác tận ba nghìn năm. Chuyện là vậy đó.” Năm phút sau chính người đàn ông đó tiếp tục nói với tôi mà không chớp mắt rằng vị tướng người Pháp Murat là một người Armenia xuất thân ở Shusha. Vị tướng đó đã sang Pháp khi còn nhỏ để làm rạng danh xứ Garabagh ở đó. Thậm chí khi trên đường đến Shusha người lái xe chỉ tay ra cây cầu đá nhỏ mà chúng tôi sắp sửa vượt qua và nói với tôi bằng giọng hãnh diện, “Cây cầu này do Alexander Đại đế xây dựng khi ngài tiến vào để giành chiến thắng bất tử ở Ba Tư đó!” Con số “1897″ được khắc to tướng trên thành cầu, vậy mà ông ta dám nói thế. Tôi chỉ cho ông ta thấy con số đó, nhưng ông ta phẩy tay: “Ôi dào, sau này người Nga mới khắc con số đó lên, bởi vì họ ghen tị với sự vinh quang của chúng tôi đấy!”

Shusha là một thành phố kỳ lạ. Nó nằm chon von trên núi, ở độ cao năm nghìn bộ, vây quanh là những cánh rừng và những con sông. Người Armenia và dân Hồi giáo chung sống hòa bình ở đó. Trong nhiều thế kỷ đây là cầu nối giữa các nước thuộc vùng Kavkaz, Ba Tư và Thổ Nhĩ Kỳ. Các quý tộc bản địa - nhà Nakharar và nhà Malik người Armenia với nhà Bey và nhà Aghalar người Hồi giáo - đã dựng nhà trên những ngọn đồi và các thung lũng quanh thành phố. Thường thì, do tính tự phụ ngây thơ dễ mến, những nếp nhà tranh đắp bằng bùn nhỏ xíu của họ được gọi là các dinh thự. Những người đó không bao giờ biết mệt với việc ngồi trên bậc dẫn vào cửa nhà mình, hút tẩu và nói lai rai với nhau về chuyện đế quốc Nga và chính Sa hoàng đã được các vị tướng quân Garabagh cứu mạng bao nhiêu lần, và số phận khủng khiếp nào sẽ ập đến với những vị hoàng đế đó nếu như sự bảo vệ ấy được đặt vào tay những người xứ khác. Phải mất bảy tiếng đồng hồ vượt qua con đường mòn xóc nẩy tôi và gochu của tôi mới tới được Shusha. Xét về mặt nghề nghiệp thì các gochu là những người hầu được trang bị vũ khí, nhưng họ lại có thiên hướng của đám thảo khấu. Họ có khuôn mặt của chiến binh, đeo cả chuỗi dao găm, kiếm, súng đạn và nhìn chung trầm ngâm trong sự im lặng suy tư đầy bí ẩn. Có lẽ họ đang suy ngẫm về nghề trộm đạo, cướp bóc đầy kiêu hùng trong quá khứ, cũng có thể đó chỉ là cung cách của họ, chứ chẳng mang ý nghĩa gì. Cha tôi cứ khăng khăng điều một gochu theo để bảo vệ tôi khỏi những kẻ lạ hoặc để bảo vệ những người lạ khỏi tôi. Nhưng tôi cũng chẳng phiền, gochu đi cùng tôi là một người tốt, xét về mặt nào đó cũng có họ với nhà Shirvanshir, mà những người hầu phương Đông kiểu ấy rất đáng tin.

Đã năm ngày kể từ khi tôi đến Shusha, tôi đang đợi Nino và đã nghe tất cả mọi người mà tôi gặp ba hoa cả ngày về những con người giàu có, dũng cảm hoặc nổi tiếng thế giới theo một cách nào đó xuất thân từ Shusha. Tôi đã ngó qua mọi công viên, mọi tháp chuông, mọi ngọn tháp giáo đường có thể đếm được. Rõ ràng Shusha là một thành phố đậm chất tôn giáo: mười bảy nhà thờ và mười thánh đường Hồi giáo là quá thừa cho sáu mươi nghìn dân. Thế rồi còn có vô số những nơi linh thiêng gần thành phố, nhưng những địa điểm quan trọng nhất tất nhiên là ngôi mộ nổi tiếng, nhà nguyện và hai cái cây của thánh Sari Bey. Tôi được những người bạn mới có tính khoe khoang kéo đến đó ngay trong ngày đầu tiên tôi ở đấy. Ngôi mộ thánh cách Shusha một giờ di chuyển. Hằng năm cả thị trấn hành hương tới đó, và các bữa tiệc được tổ chức tại Khu Rừng Thiêng. Những người cực kỳ mộ đạo thực hiện cuộc hành trình hoàn toàn bằng đầu gối. Việc này khá bất tiện, nhưng nó làm nổi bật đáng kể sự tôn kính của những khách hành hương mộ đạo. Hai cây thiêng mọc gần mộ của vị thánh. Chạm vào chúng là phạm tội báng bổ. Chỉ cần chạm vào một cái lá của chúng thôi là bạn lập tức bị liệt, vậy nên sức mạnh của vị thánh quả là bao la bát ngát - dù chuyện này có từng xảy ra thật hay không, hoặc những điều nhiệm mầu khác của vị thánh có xảy ra hay không, không ai có thể khẳng định với tôi. Nhưng bù lại, tôi được kể cho nghe rất chi tiết câu chuyện có lần, khi bị kẻ thù truy đuổi, vị thánh đó đã phóng ngựa lên núi, tới tận đỉnh, nơi mà ngày nay Shusha tọa lạc. Kẻ thù đã tiến sát đến nơi. Sau đó chú ngựa của vị thánh thực hiện một cú nhảy phi thường, qua các ngọn núi, qua những mỏm đá, qua toàn thành Shusha. Những người mộ đạo ngày nay thậm chí có thể thấy một vết lõm trên đá, dấu vết mà móng con tuấn mã ấy để lại khi tiếp đất. Họ kể với tôi như vậy. Khi tôi dám thốt ra một lời tỏ ý hoài nghi về khả năng có một cú nhảy như thế, họ phẫn nộ nói, “Nhưng thưa ông, đó là một con tuấn mã Garabagh cơ mà.”

Rồi họ kể với tôi câu chuyện Chú Ngựa Garabagh, “Tất cả mọi thứ ở xứ này đều đẹp,” họ nói. “Nhưng đẹp nhất là Chú Ngựa Garabagh, chú ngựa nổi tiếng mà Agha Mohammed, vua xứ Ba Tư, đã ngỏ ý trao toàn bộ thê thiếp của ngài để đổi lấy (các bạn tôi có biết Agha Mohammed là một hoạn giả không nhỉ?). “Chú ngựa này,” họ nói, “gần như là ngựa thần. Trong nhiều thế kỷ những nhà thông thái đã mày mò suy nghĩ và phối giống, cho tới khi giống ngựa thần kỳ này ra đời: giống ngựa tuyệt vời nhất thế giới, con vật màu đỏ ánh kim xuất chúng của Garabagh.” Nghe những lời ngợi ca quá mức như vậy tôi đâm ra tò mò, và đề nghị họ chỉ cho tôi xem một con thuộc giống ngựa tuyệt vời đó. Những người bạn nhìn tôi bằng ánh mắt thương hại: “Tìm đường vào hậu cung của vua Thổ Nhĩ Kỳ còn dễ hơn đến tàu ngựa của Garabagh. Cả thành phố chỉ có vỏn vẹn mười hai con ngựa đỏ ánh kim ấy thôi. Để xem được những con ngựa đó thì ta phải trở thành kẻ trộm ngựa. Chỉ khi chiến tranh nổ ra người chủ mới trèo lên lưng con tuấn mã thần kỳ của mình.” Vậy là tôi buộc phải bằng lòng với những câu chuyện mà họ kể với tôi về chú ngựa huyền thoại chứ biết làm sao.

Giờ đây tôi ngồi trên hiên nhà ở Shusha, nghe ông già Mustafa nói chuyện, đợi Nino, và cảm thấy thích cái xứ cổ tích này. “Khan à,” lão Mustafa nói, “tổ tiên của cậu đã phát động chiến tranh, nhưng cậu lại ngồi trong Ngôi Nhà Trí Tuệ và là một người có học. Vậy nên cậu đã nghe nói về nghệ thuật. Người Ba Tư tự hào về Saadi, Hafiz và Ferdowsi, người Nga tự hào về Pushkin, và ở tít tận phương Tây kia có một thi sĩ tên là Goethe, người đã viết một bài thơ về quỷ dữ.”

“Tất cả những thi sĩ đó cũng đều xuất thân từ Garabagh chứ?” tôi ngắt lời ông.

“Không, nhà quý tộc ạ, nhưng các thi sĩ của chúng ta còn xuất sắc hơn, dù họ từ chối giam cầm ngôn từ của mình trong những con chữ không có sự sống. Họ quá kiêu hãnh nên không viết ra những áng thơ của mình, họ chỉ đọc chơi thôi.”

“Những thi sĩ đại tài đó là ai mới được chứ? Là các Ashiq chăng?”

“Đúng rồi, chính là các Ashiq đấy,” ông già nói như đinh đóng cột. “Họ sống ở những ngôi làng quanh Shusha, và ngày mai họ tổ chức một cuộc thi đấy. Cậu có muốn tới chiêm ngưỡng họ không?” Hầu như ở mỗi ngôi làng Garabagh đều có những thi sĩ người bản xứ sinh sống. Họ làm thơ trong suốt mùa đông, và vào mùa xuân họ bước ra thế giới đọc những bài thơ của mình trong các căn lều và các cung điện. Nhưng chỉ ba ngôi làng có đông thi sĩ mà thôi và để bày tỏ sự quý trọng của người phương Đông đối với thi ca, những ngôi làng này được miễn thuế và mọi khoản đóng góp. Một trong những ngôi làng này là làng Dashkand.

Chỉ cần liếc qua một cái cũng đủ thấy người dân của ngôi làng này không phải là những nông dân bình thường. Đàn ông để tóc dài, áo choàng của họ bằng lụa, và họ nhìn nhau bằng ánh mắt hoài nghi. Phụ nữ của họ đi sau, trông có vẻ u buồn, cầm nhạc cụ cho họ. Làng này đầy những người Armenia và người Hồi giáo giàu có đến từ khắp đất nước để tỏ lòng ngưỡng mộ các Ashiq. Một đám đông đầy háo hức tập trung ở quảng trường trung tâm nhỏ xíu. Ở giữa đám đông hai dũng sĩ chúa tể của các bài ca có mặt ở đây, trong một cuộc giao đấu tay đôi, khốc liệt. Họ nhìn nhau bằng ánh mắt khinh miệt. Mái tóc dài của họ bay bay trong gió. Một người trong số họ gào lên: “Quần áo của ngươi đầy mùi phân bò, khuôn mặt của người là mặt lợn, tài năng của ngươi mỏng như lông trên bụng gái đồng trinh, và vì vài đồng bạc lẻ ngươi làm một bài thơ về nỗi nhục của chính mình.”

Người kia gầm lên đáp trả một cách dứt khoát: “Mi mặc cái áo choàng của kẻ dắt gái, mi có giọng nói của một tên quan hoạn. Mi không thể bán tài năng của mình bởi vì mi chẳng có mẩu nào. Mi sống bằng những vụn bánh rớt xuống từ bàn tiệc thiên tài của ta.”

Họ cứ tiếp tục chửi rủa nhau một cách gay gắt như vậy và không hề giảm cao trào. Công chúng vỗ tay. Sau đó một ông già tóc bạc có khuôn mặt của một tông đồ đến và ra hai đề cho cuộc thi: “Vầng trăng trên sông Araz” và “Cái chết của vua Agha Mohammed!” Các thi sĩ nhìn lên trời. Rồi họ hát. Họ hát về vua Agha Mohammed, vị vua tàn ác vốn là hoạn giả, đã tới Tiflis để tìm lại khả năng làm đàn ông đã mất của mình tại những con suối lưu huỳnh. Khi những con suối không giúp được ngài, vị hoạn giả đã phá hủy cả thành phố và hành hình tàn nhẫn tất cả đàn ông và đàn bà trong thành. Nhưng số phận đã tóm được ngài trên đường ngài quay trở về Garabagh. Trong đêm đó, khi đang ngủ trong lều, ngài bị đâm chết. Vị vua vĩ đại đó đã không tận hưởng cuộc sống. Trong các chiến dịch của mình ngài đã chịu đựng cái đói, ăn bánh mì đen và uống sữa thiu. Ngài đã chinh phục vô số nước, vậy mà còn nghèo hơn cả kẻ ăn mày trên sa mạc. Vị vua hoạn giả Agha Mohammed. Họ xướng lên tất cả những điều đó trong các vần thơ kinh điển. Một trong hai thi sĩ miêu tả rõ dài những nỗi đau khổ của vị hoạn giả đó trên xứ sở của những người phụ nữ đẹp nhất thế giới, trong khi người kia miêu tả dài chẳng kém cuộc hành hình những phụ nữ đó. Công chúng thỏa mãn. Mồ hôi nhỏ xuống từng giọt từ trán các thi sĩ. Thế rồi người có giọng nói nhẹ nhàng hơn kêu lên, “Thế còn vầng trăng trên sông Araz như thế nào nhỉ?”

“Như khuôn mặt người yêu của anh,” thi sĩ dữ dằn hơn ngắt lời.

“Sự dịu dàng là vàng của trăng!” người có giọng nhẹ nhàng nói.

“Không, nó giống như tấm khiên của người chiến binh thất trận,” người dữ dằn nói. Đến lúc này họ đã cạn kiệt hình tượng để so sánh. Sau đó mỗi người hát một bài về vẻ đẹp của vầng trăng, của sông Araz, rằng dòng sông uốn lượn qua đồng bằng như bím tóc của một nàng thiếu nữ, và hát về những người yêu nhau vào giấc khuya ra bờ sông ngắm vầng trăng phản chiếu trên mặt nước sông Araz… Thi sĩ dữ dằn được tuyên bố là người thắng cuộc, và với nụ cười nham hiểm anh ta tước lấy cây đàn luýt của đối thủ. Tôi đi tới chỗ anh ta. Anh ta trông cau có, cái bát của anh ta đầy những đồng tiền xu. “Anh vui vì đã giành chiến thắng chứ?” tôi hỏi anh ta.

Anh ta nhổ nước bọt đánh toẹt, đầy vẻ chán ghét. “Đây không phải là chiến thắng, thưa ông. Thời xưa thì đó mới là chiến thắng. Một trăm năm trước người chiến thắng được quyền cắt đầu kẻ thua cuộc. Ngày đó nghệ thuật được coi trọng lắm. Giờ đây chúng ta trở nên yếu mềm. Chẳng ai đổ máu vì một bài thơ hết.”

“Bây giờ anh là nhà thơ xuất sắc nhất nước rồi.”

“Không đâu,” anh ta nói. “Tôi chỉ là một thợ làm thơ thôi. Không phải là Ashiq thực sự.”

“Vậy một Ashiq thực sự là gì?”

“Vào tháng Ramadan,” thi sĩ dữ dằn nói, “có một đêm bí ẩn, được gọi là Qadir. Vào đêm đó vạn vật ngủ trong một giờ đồng hồ. Các dòng sông ngừng chảy, các hồn ma không canh gác kho báu của chúng. Ta có thể nghe thấy tiếng cỏ mọc, tiếng cây cối trò chuyện. Các nữ thần từ dưới sông hiện lên, và những người đàn ông làm cha trong đêm đó trở thành bậc thông thái và thi sĩ. Trong đêm đó thi sĩ phải khấn tên nhà tiên tri Elias, vị thánh bảo trợ của tất cả các thi sĩ. Vào đúng giờ đó nhà tiên tri xuất hiện, cho các thi sĩ uống từ bát của mình và phán: ‘Từ giờ trở đi ngươi là một Ashiq thực sự, và ngươi sẽ nhìn tất thảy mọi thứ trên đời bằng con mắt của ta.’ Người được hưởng diễm phúc đó điều khiển các yếu tố sau: động vật và người, gió và biển tuân theo giọng nói của anh ta, bởi vì lời nói của anh ta là sức mạnh của Đấng Tiên tri.” Thi sĩ dữ dằn ngồi bệt xuống đất và lấy tay bưng mặt. Rồi anh ta khóc, nức nở và cay đắng. Anh ta nói: “Nhưng chẳng ai biết đêm Qadir là đêm nào, cũng chẳng ai biết giờ nào là Giờ Ngủ của vạn vật. Và chẳng còn vị Ashiq thứ thiệt nào nữa cả.” Anh ta đứng dậy và bỏ đi. Một con sói ủ dột, u ám và cô đơn của thảo nguyên khô cằn trên thiên đường xanh tươi Garabagh.

6

Giếng nước Pechapur rì rầm trong cái đáy hẹp bằng đá của nó. Xung quanh, những cội cây hướng lên bầu trời như những vị thánh mệt mỏi. Cảnh vật ở phía Nam thật tuyệt. Những đồng cỏ Armenia trải ra như những bãi chăn gia súc trong Kinh Thánh, ngọt ngào và đầy hứa hẹn về một vụ mùa bội thu. Shusha nằm khuất sau những ngọn đồi. Ở phía Đông, những cánh đồng Garabagh mất hút trong những sa mạc bụi mù của Azerbaijan. Hơi thở bừng bừng từ ngọn lửa của Zoroaster tràn qua bình nguyên trên đôi cánh của gió sa mạc. Nhưng không một chiếc lá nào trong khu rừng nhỏ xung quanh chúng tôi lay động, cứ như thể các vị thần của thời xa xưa vừa mới rời đi và trạng thái bị thôi miên vẫn còn vương ở đó. Đống lửa bốc khói của chúng tôi là hậu duệ của nhiều đống lửa được dâng cúng cho chốn linh thiêng này. Ngồi và nằm quanh những ngọn lửa trên những tấm thảm nhiều màu sắc là một nhóm người Gruzia, và tôi nhập hội với họ. Những cốc rượu vang, những đĩa trái cây đầy có ngọn, rau và pho mát được bày quanh đống lửa, nơi thịt đang được quay trên xiên. Nhóm Sasandari, những người hát rong, đang ngồi gần giếng nước. Thậm chí tên của những nhạc cụ trong tay họ nghe cũng như tiếng nhạc: daira, chiranuri, thari, diplipito. Họ bắt đầu hát một bài Bayat, một bài tình ca theo giai điệu của Ba Tư. Những người dân thành thị Gruzia đề nghị họ hát bài này để làm tăng sự hấp dẫn lạ thường cho cảnh tượng này. “Tâm trạng khoái lạc Dionysus” là điều mà các giáo viên tiếng Latin sẽ gọi cái cách hòa nhập vào phong tục của thôn quê phóng túng này. Cuối cùng gia đình Kipiani đã tới, họ mời tất cả những người đi nghỉ vui vẻ dự một dạ tiệc trong khu rừng nhỏ của Shusha.

Cha của Nino ngồi đối diện tôi; theo quy tắc nghiêm ngặt, đêm nay ông là “Tamada”, người chủ bữa tiệc. Đôi mắt ông lấp lánh, bộ râu đen nhánh rậm rì trên khuôn mặt hồng hào. Ông nâng cốc rượu lên và chúc sức khỏe tôi. Tôi nhấp rượu trong ly dù bình thường không uống rượu. Nhưng vị chủ tiệc là cha của Nino kia mà, và khi ông mời mà không uống thì thật khiếm nhã. Mấy người hầu mang nước giếng tới. Đây là một trong vô số điều kỳ diệu của Garabagh: uống nước giếng đó thì bạn có thể ăn bao nhiêu tùy thích mà không có cảm giác khó chịu vì ăn quá no. Khi chúng tôi uống nước đó hàng núi thức ăn vơi dần. Mẹ của Nino ngồi cạnh chồng bên đống lửa bập bùng. Khuôn mặt nhìn nghiêng của bà trông nghiêm nghị nhưng mắt bà lại đang cười. Đôi mắt ấy là mắt của người vùng Mingrelia, từ bình nguyên Rioni, nữ phù thủy Medea gặp Jason của nhóm thủy thủ tàu Argo. Vị Tamada nâng ly của mình lên: “Nâng ly để tỏ lòng kính trọng ông Dadiani nào.” Một ông già có đôi mắt của trẻ thơ cảm ơn chủ tiệc, và vòng thứ ba bắt đầu. Tất cả đều uống cạn ly. Không ai say, vì khi tiệc tùng người Gruzia cảm thấy hạnh phúc lâng lâng trong tim, còn đầu óc thì vẫn trong veo như nước giếng Pechapur, và đó là một trong những phẩm chất tuyệt vời của họ, khả năng giữ đầu óc tỉnh táo.

Nhóm của chúng tôi không phải là nhóm duy nhất. Khu rừng sáng bừng bởi nhiều đống lửa. Tuần nào cả thành Shusha cũng hành hương tới những giếng nước ở đây. Các bữa tiệc kéo dài tới tận bình minh. Những người Thiên Chúa giáo và người Hồi giáo cùng nhau ăn mừng dưới những bóng cây của khu rừng thiêng.

Tôi nhìn Nino đang ngồi bên cạnh mình, và nàng đáp lại cái nhìn của tôi. Nàng đang nói chuyện với ông Dadiani tóc bạc. Đó là cách ứng xử tốt và đúng mực. Sự kính trọng dành cho người già, tình yêu dành cho người trẻ. “Khi nào cô phải tới ở lại chơi với ta tại lâu đài Zugdidi mới được,” ông già nói, “bên bờ sông Rioni, nơi thuở trước các nô lệ của Medea từng bắt được vàng trong những bông tuyết. Cả cậu Ali Khan nữa. Cô cậu sẽ thấy những cây cổ thụ trong khu rừng nhiệt đới của Mingrelia.”

“Cháu rất vui, thưa ông, nhưng chỉ đến thăm ông thôi, chứ không phải vì những cây cổ thụ đó.”

“Cậu không thích cây cối sao? Với tôi chúng là biểu tượng của cuộc sống viên mãn.”

“Ali Khan sợ cây như trẻ con sợ ma, ông ạ,” Nino nói.

“Không đến nỗi như vậy đâu ạ. Nhưng ông yêu quý cây như thế nào thì cháu yêu sa mạc như thế,” tôi đáp.

Đôi mắt ngây thơ của ông Dadiani chớp chớp. “Sa mạc,” ông nói, “những bụi cây mọc hoang và cát nóng.”

“Thế giới của cây cối làm cháu thấy khó hiểu, thưa ông. Thế giới đó đầy nỗi sợ hãi và bí ẩn, đầy ma tà và quỷ dữ. Trong rừng cây ông không thể nhìn thấy phía trước được. Ông bị vây bủa. Xung quanh tối tăm. Những tia nắng mất hút trong cảnh tranh tối tranh sáng của bóng cây. Trong cảnh nhập nhoạng đó mọi thứ đều không thật. Không, cháu không ưa cây cối. Những bóng cây trong rừng gây áp chế, và cháu cảm thấy buồn khi nghe tiếng xào xạc của cành lá. Cháu yêu những thứ đơn giản: gió, cát và đá. Sa mạc đơn giản như một nhát gươm. Rừng cây thì phức tạp như nút thắt Gordas. Cháu đã từng bị lạc ở trong rừng đấy ông ạ.”

Dadiani trầm ngâm nhìn tôi. “Cậu có tâm hồn của một người đàn ông sa mạc,” ông nói. “Có lẽ đó là sự khác biệt thực sự giữa đàn ông của rừng và của sa mạc. Tình trạng say khô của người phương Đông bắt nguồn từ sa mạc, nơi gió và cát nóng khiến đàn ông bị say, nơi thế giới đơn giản không một vấn đề. Rừng thì đầy rẫy các câu hỏi. Chỉ sa mạc mới không hỏi, không cho và không hứa hẹn gì cả. Nhưng ngọn lửa của tâm hồn bắt nguồn từ rừng. Người đàn ông sa mạc - theo tôi biết - chỉ có một khuôn mặt, và chỉ biết một chân lý, và chân lý đó thỏa mãn anh ta. Người đàn ông của rừng có nhiều khuôn mặt. Kẻ cuồng tín đến từ sa mạc, người sáng tạo đến từ rừng. Có lẽ đó là sự khác biệt giữa phương Đông và phương Tây.”

“Đó là lý do tại sao người Armenia và người Gruzia chúng tôi lại yêu cây cối,” Malik Nakhararyan, một gã đàn ông béo tốt thuộc một trong những gia đình quý tộc danh giá nhất Armenia, ngắt lời ông già. Anh ta có cặp mắt lồi, lông mày rậm, thích triết lý và uống rượu. Chúng tôi có mối quan hệ tốt với nhau. Anh ta nâng cốc chúc sức khỏe tôi và nói oang oang,” Ali Khan! Đại bàng đến từ núi cao, mãnh hổ đến từ rừng sâu. Vậy thì thứ gì đến từ sa mạc nhỉ?”

“Sư tử và chiến binh,” tôi trả lời, và Nino vỗ tay thích thú.

Những xiên thịt cừu nướng được chuyền tay theo vòng. Những cốc rượu lại được rót đầy, lần nữa và lần nữa. Sự vui vẻ của dân Gruzia tràn ngập khu rừng. Dadiani đang say sưa đàm đạo với Nakhararyan, và Nino nhìn tôi bằng ánh mắt chứa đựng một câu hỏi rụt rè. Tôi gật đầu. Màn đêm đã buông xuống. Trong ánh sáng của những đống lửa, mọi người trông như những bóng ma hoặc những tên cướp. Không ai chú ý đến hai đứa chúng tôi. Tôi đứng dậy và bước chậm rãi về phía giếng nước. Tôi cúi xuống giếng, vốc nước lên lòng bàn tay và uống. Thật dễ chịu. Tôi nhìn đăm đăm những vì sao phản chiếu trên mặt nước. Thế rồi tôi nghe thấy tiếng bước chân ở phía sau. Tiếng cành khô gãy răng rắc dưới bàn chân nhỏ… tôi đưa tay ra và Nino nắm lấy tay tôi. Chúng tôi đi vào rừng. Việc chúng tôi rời khỏi chỗ đống lửa là hoàn toàn không phải phép, và việc Nino ngồi xuống bên rìa một bãi cỏ nhỏ, kéo tôi ngồi xuống bên nàng, cũng vậy. Các tục lệ ở cái xứ Garabagh hạnh phúc này rất nghiêm ngặt. Ông già Mustafa đã kể với tôi, đầy kinh sợ, rằng mười tám năm trước ở xứ này xảy ra một vụ thông dâm. Từ đó mùa trái cây không còn được như trước nữa. Chúng tôi nhìn nhau, và trong ánh trăng khuôn mặt của Nino nhợt nhạt, đầy bí ẩn. “Thưa công nương,” tôi nói, và Nino nhìn tôi qua khóe mắt. Nàng đã là một công nương được hai mươi tư tiếng đồng hồ, và cha nàng đã phải mất hai mươi tư năm để đòi tước vị của ông được công nhận ở Petersburg. Sáng nay ông nhận được một bức điện nói rằng đề nghị của ông đã được phê chuẩn. Điều này khiến người đàn ông lớn tuổi đó sung sướng như một đứa trẻ lạc tìm thấy mẹ, và tối nay chúng tôi cùng ăn mừng vì điều đó. “Thưa công nương,” tôi nhắc lại, và ôm khuôn mặt nàng bằng cả hai tay. Nàng không cưỡng lại. Có lẽ nàng đã uống quá nhiều rượu Kakheti. Có lẽ rừng cây và vầng trăng đã khiến nàng say. Tôi hôn nàng. Lòng bàn tay của nàng mịn và ấm, cơ thể nàng mềm mại. Những cành cây khô kêu răng rắc. Chúng tôi nằm xuống lớp rêu êm, Nino nhìn đăm đăm khuôn mặt tôi. Tôi chạm vào bầu ngực nhỏ, tròn trịa, rắn chắc của nàng. Một cảm giác kỳ lạ truyền từ Nino sang tôi và tràn ngập cả hai chúng tôi. Nàng đã hòa làm một với những thôi thúc bí ẩn của đất, sống chỉ bằng các giác quan. Khuôn mặt nàng trở nên nhỏ bé và rất nghiêm trang. Tôi cởi cúc váy của nàng. Trong ánh trăng da nàng sáng bóng như opal. Tim nàng đập mạnh và nàng nói những lời đứt quãng đầy dịu dàng và khát khao. Tôi vùi mặt giữa hai bầu vú nhỏ của nàng, da thịt nàng thơm tho, thoáng vị mặn. Đầu gối nàng run rẩy. Những giọt nước mắt lăn trên khuôn mặt nàng. Tôi lau chúng bằng những nụ hôn của mình, lau khô đôi má đẫm lệ. Nàng ngồi dậy và giờ đây nàng im lặng, không chắc chắn về những cảm giác và bí ẩn của mình. Nàng chỉ mới mười bảy tuổi, Nino của tôi, đang học trường Nữ hoàng Tamar. Nàng nói, “Em nghĩ em thực sự yêu anh, Ali Khan ạ, dù bây giờ em là một công nương.”

“Có lẽ em sẽ không là công nương lâu đâu,” tôi nói, và Nino nhìn tôi, bối rối.

“Anh nói thế nghĩa là sao? Sa hoàng sẽ lấy lại tước hiệu đó ư?”

“Em sẽ mất tước hiệu đó khi em lấy chồng. Nhưng đừng bận tâm, Khan cũng là một tước hiệu kha khá đấy.”

Nino đan tay sau gáy, ngả đầu ra phía sau và cười thành tiếng: “Khan có lẽ là vậy, nhưng phụ nữ nhà ấy thì sao? Làm gì có một tước hiệu như vậy. Dẫu sao thì anh cũng có cách cầu hôn hay đáo để - mà đó có phải là một lời cầu hôn không nhỉ?”

“Đúng vậy, đó là một lời cầu hôn.”

Ngón tay Nino vuốt ve khuôn mặt tôi và rồi để yên trong đám tóc của tôi. “Và nếu em nói đồng ý, thì anh sẽ luôn biết ơn khu rừng của Shusha và sẽ chung sống hòa bình với cây cối chứ?”

“Anh nghĩ là anh sẽ làm thế.”

“Nhưng để nghỉ tuần trăng mật của chúng ta, anh sẽ tới nhà bác anh ở Tehran, còn em, có lẽ sẽ thăm hậu cung của hoàng đế như một sự đối đãi đặc biệt, sẽ uống trà và nói chuyện với những phụ nữ phốp pháp ở đó.”

“Và gì nữa?”

“Và sau đó em sẽ được phép ngắm sa mạc, bởi vì không có ai ở xung quanh có thể nhìn thấy em.”

“Không, Nino, em không cần phải ngắm sa mạc. Em sẽ không thích sa mạc đâu.”

Nino choàng tay ôm cổ tôi và áp mũi của nàng lên trán tôi. “Có lẽ em sẽ lấy anh. Ali Khan ạ. Nhưng anh đã bao giờ nghĩ đến tất cả những điều chúng ta sẽ phải vượt qua, ngoài chuyện rừng và sa mạc chưa?”

“Điều gì?”

“Trước hết cha mẹ em sẽ buồn chết mất vì em lấy một người Hồi giáo. Thế rồi cha của anh sẽ nguyền rủa anh và đòi hỏi em phải trở thành một người Hồi giáo. Và nếu em làm điều đó, thì Sa hoàng sẽ đày em tới Siberia bởi vì em đã phản bội đạo Thiên Chúa. Và anh cũng bị đày tới đó vì anh đã buộc em phải cải đạo.”

“Và khi đó chúng ta sẽ ngồi giữa biển Bắc trên một tảng băng và những con gấu trắng to bự sẽ ăn thịt chúng ta.” Tôi cười. “Không, Nino, chuyện sẽ không tệ đến thế đâu. Em không cần phải trở thành một người Hồi giáo, cha mẹ em sẽ không chết vì đau buồn, và để nghỉ tuần trăng mật chúng ta sẽ đi Paris và Berlin, và em có thể ngắm cây cối ở rừng Boulogne, công viên Tiergarten. Em nói gì về chuyện đó nào?”

“Anh thật tốt với em,” nàng nói vẻ ngạc nhiên, “và em không nói ‘Không’ đâu nhé, nhưng vẫn còn nhiều thời gian để nói ‘Có’. Em sẽ không bỏ trốn đâu, đừng lo. Khi nào em học xong, hãy thưa chuyện với cha mẹ chúng ta. Nhưng đừng bắt cóc em nhé. Anh làm gì thì làm, cũng đừng làm chuyện đó. Em biết tính anh mà: vắt ngang yên cương, phi lên núi, và từ đó nuôi mối thù truyền kiếp với nhà Kipiani.” Nàng bỗng vui không kiềm chế nổi. Cả người nàng dường như đang cười: khuôn mặt nàng, đôi tay nàng, đôi chân nàng, da thịt nàng. Nàng tựa người vào một thân cây, đầu nàng cúi xuống, rồi nàng ngẩng lên nhìn tôi đang đứng trước mặt mình. Trong bóng cây nàng trông như một con thú lạ, ẩn mình trong rừng, sợ hãi thợ săn. “Đi thôi,” Nino nói, và chúng tôi bước qua rừng tới chỗ đống lửa lớn. Trên đường đi nàng bỗng nảy ra một ý nghĩ. Nàng dừng lại, ngước nhìn lên vầng trăng. “Nhưng con cái của chúng ta, chúng sẽ theo tín ngưỡng nào nhỉ?” nàng hỏi bằng giọng lo âu.

“Ồ, một câu hỏi thú vị và thích hợp đấy, hẳn rồi,” tôi đánh trống lảng. Nàng nhìn tôi bằng ánh mắt hoài nghi và im lặng suy tư một lát. Rồi nàng buồn bã nói: “Vả lại, em không quá già đối với anh chứ? Em sắp mười bảy tuổi rồi, mà vợ tương lai của anh phải mười hai tuổi thì vừa.” Tôi trấn an nàng. Không, chắc chắn nàng không quá già. Có chăng thì quá lanh lợi, mà quá lanh lợi chẳng phải là một điều tốt hay sao? Đôi khi tôi thấy dường như tất cả dân phương Đông chúng tôi đều chín chắn, lanh lợi và già trước tuổi. Tuy nhiên, có lúc tôi lại thấy dường như chúng tôi cũng ngốc nghếch và dại khờ. Tôi thực sự không biết phải nghĩ gì: tôi bị rừng cây, bị Nino, bị ánh lửa bập bùng phía xa xa, và nhất bị chính bản thân làm cho hoang mang, bởi vì có lẽ, tôi cũng đã nhấp quá nhiều rượu Kakheti và đi lang thang như một tên cướp vùng sa mạc trong khu vườn tình yêu. Song dường như Nino không giống nạn nhân của kẻ cướp vùng sa mạc. Nàng trông điềm tĩnh và thanh thản. Mọi dấu vết của nước mắt, tiếng cười và khát khao đầy say đắm đã biến mất. Tôi phải mất nhiều thời gian hơn mới trở lại bình thường được.

Chúng tôi quay về chỗ giếng Pechapur, nhưng dường như chẳng ai để ý đến sự vắng mặt của chúng tôi. Tôi rót đầy nước vào ly của mình và uống ừng ực - môi tôi khô bỏng. Khi đặt ly xuống tôi bắt gặp ánh mắt của Malik Nakhararyan đang nhìn tôi chằm chằm như thể đi guốc trong bụng tôi vậy: ánh mắt thân thiện và có phần kẻ cả.

7

Tôi nằm trên đi văng ngoài hiên, mơ về tình yêu. Tình yêu của tôi rất khác so với tình yêu của cha tôi, chú bác tôi và tổ tiên của tôi, rất khác so với đáng ra nó phải thế. Thay vì gặp Nino tại giếng nước, khi nàng đang lấy nước vào bình, tôi lại gặp nàng trên phố Nikolay, trên đường nàng đến trường. Tình yêu của người phương Đông bắt đầu bên giếng nước, tại cái giếng làng nhỏ rì rầm hoặc tại đài phun nước lớn róc rách reo hát trong các thành phố sẵn nước. Hằng tối các cô gái đi ra giếng, mang những chiếc bình gốm cỡ lớn trên vai. Gần giếng nước đám trai trẻ ngồi thành vòng tròn, tán gẫu về chiến tranh và các vụ cướp bóc, không để ý gì đến các nàng. Các cô gái chậm rãi lấy nước vào bình, chậm rãi cất bước ra về. Những bình nước thật nặng, đầy đến tận miệng. Các cô gái có thể bị vấp ngã, vậy là họ vén mạng che mặt lên và cụp mi nhìn xuống đầy vẻ đoan trang. Tối tối các cô đều đi ra giếng, tối tối đám trai trẻ đều ngồi ở cuối mảnh sân gần đó, và đó là cách tình yêu bắt đầu ở phương Đông. Hoàn toàn tình cờ, một trong số các cô gái ấy ngước mắt lên liếc nhìn đám trai trẻ. Họ không chú ý đến cô. Nhưng khi cô gái quay trở lại, một trong số các chàng trai ngước lên nhìn bầu trời. Đôi khi ánh mắt họ bắt gặp nhau, đôi khi không. Thế rồi ngày hôm sau người khác ngồi vào chỗ của chàng trai ấy. Nhưng khi ánh mắt hai người gặp nhau vài lần tại giếng nước mọi người đều biết tình yêu đã bắt đầu. Phần còn lại diễn ra một cách tự nhiên: chàng trai sầu muộn vì tình lang thang khắp vùng thôn quê ven thành phố hát những khúc trữ tình, gia đình chàng thương lượng khoản thách cưới, và những bậc thông thái tính toán đôi trẻ ấy sẽ cho ra đời bao nhiêu chiến binh. Mọi chuyện thật đơn giản, từng bước được quyết định và chuẩn bị sẵn sàng.

Nhưng với tôi thì sao? Giếng nước của tôi đâu? Tấm mạng che mặt của Nino đâu? Thật lạ: dẫu không thể nhìn thấy người phụ nữ phía sau tấm mạng che mặt, nhưng bạn biết rõ nàng: những thói quen, ý nghĩ, khao khát của nàng. Tấm mạng che đi đôi mắt, cái mũi và khuôn miệng của nàng. Nhưng không che được tâm hồn. Không có gì là bí ẩn trong tâm hồn của người phụ nữ phương Đông. Những người phụ nữ không che mạng lại hoàn toàn khác. Bạn nhìn thấy mắt, mũi, miệng của họ, thậm chí nhìn thấy nhiều hơn thế. Nhưng bạn sẽ không bao giờ biết được điều gì ẩn sau đôi mắt ấy, ngay cả khi bạn biết nàng rất rõ. Tôi yêu Nino, nhưng nàng làm tôi bối rối. Nàng vui thích khi những người đàn ông khác nhìn nàng trên phố. Một cô gái phương Đông nết na sẽ ghét điều đó. Nàng hôn tôi. Tôi có thể chạm vào ngực nàng và vuốt ve đùi nàng, nhưng chúng tôi thậm chí chưa đính hôn. Khi đọc những cuốn truyện tình mắt nàng trở nên dịu dàng và mơ mộng, cứ như thể nàng đang khát khao điều gì đó. Nhưng khi tôi hỏi nàng đang khát khao điều gì, nàng chỉ lắc đầu, ngạc nhiên - nàng không biết. Khi nàng ở bên tôi, tôi chẳng ước ao điều gì nữa cả. Tôi nghĩ nàng thường xuyên đến nước Nga. Cha nàng thường đưa nàng tới Petersburg, mà ai cũng biết rằng tất cả phụ nữ Nga đều cuồng dại. Ánh mắt họ đầy khao khát, họ thường phản bội chồng, tuy nhiên họ hiếm khi có nhiều hơn hai đứa con. Đó là cách Thượng Đế trừng phạt họ! Nhưng tôi yêu Nino. Đôi mắt nàng, giọng nói của nàng, cách nói và cách nghĩ của nàng. Tôi sẽ cưới nàng, và nàng sẽ trở thành một người vợ tốt như tất cả phụ nữ Gruzia, dù họ lẳng lơ, vô tư hay mơ mộng. Inshallah - nếu Đức Allah muốn thế.

Tôi trở mình. Toàn bộ dòng suy nghĩ này khiến tôi phát mệt: nhắm mắt lại mơ về tương lai thì dễ chịu hơn nhiều, mà tương lai có nghĩa là Nino. Bởi vì tương lai bắt đầu vào cái ngày Nino trở thành vợ của tôi. Đó sẽ là một ngày đầy hồi hộp. Tôi sẽ không được phép gặp nàng. Cô dâu và chú rể không được thấy mặt nhau vào ngày cưới, không gì có thể tai hại cho đêm tân hôn hơn điều đó. Các bạn của tôi, được trang bị vũ khí và ngồi trên lưng ngựa, sẽ đi mang Nino về. Nàng đeo mạng che mặt dày cộp. Vào ngày hôm đó nàng phải mặc bộ áo choàng phương Đông. Vị Molla sẽ hỏi vài câu hỏi, các bạn của tôi đứng ở bốn góc phòng lớn, thì thầm những câu thần chú chống lại sự bất lực. Phong tục quy định như vậy, bởi người đàn ông nào cũng có kẻ thù, và vào ngày cưới của anh ta kẻ thù rút dao găm ra khỏi bao, ngoảnh mặt về phía Tây và thì thầm: “Anisani, banisani, mamawerli, kaniani - hắn không thể làm chuyện đó, hắn không thể làm chuyện đó, hắn không thể làm chuyện đó.” Nhưng tạ ơn Thượng Đế, tôi có những người bạn tốt, và Ilyas Bey thuộc lòng tất cả mọi câu thần chú hộ vệ. Ngay sau đám cưới chúng tôi sẽ tạm xa nhau. Nino đi với các bạn của mình còn tôi đi với các bạn của tôi. Chúng tôi tổ chức chia tay thời thanh niên, thiếu nữ của mình. Và sau đó thì sao? Sau đó thì sao?

Trong chốc lát tôi mở mắt ra, nhìn hàng hiên bằng gỗ và cây cối trong vườn, nhưng rồi tôi lại nhắm mắt lại, để có thể hình dung rõ hơn chuyện gì sẽ đến. Bởi vì ngày cưới là ngày quan trọng nhất, có lẽ là ngày duy nhất quan trọng trong đời người. Nhưng đó cũng là một ngày rất khó khăn. Thật không dễ để lọt vào buồng cô dâu trong đêm tân hôn. Mỗi cánh cửa của hành lang dài đều có những người đeo mặt nạ đứng canh, và chú rể chỉ được phép đi qua sau khi đã thả những đồng xu vào tay họ. Trong buồng của cô dâu những người bạn đầy thiện chí đã giấu sẵn một chú gà trống, một con mèo hoặc những thứ khó đoán trước. Tôi sẽ phải quan sát quanh phòng thật kỹ. Đôi khi một mụ già xấu như khỉ đang cười khùng khục trên giường và bà ta cũng muốn nhận tiền mới chịu đi. Cuối cùng tôi cũng được ở đó một mình. Cánh cửa mở ra và Nino bước vào. Bây giờ phần khó nhất của đám cưới mới bắt đầu. Nino mỉm cười và nhìn tôi đầy mong đợi. Thân hình nàng được bó gọn trong chiếc yếm bằng da mềm. Nó được buộc chặt bằng dây bện, thắt với nhau ở đằng trước với những nút thắt phức tạp. Những bàn tay lão luyện đã thắt chúng lại để làm khó cho chú rể. Và tôi phải tự mình cởi các nút đó. Nino không được phép giúp tôi. Nhưng có lẽ nàng sẽ giúp. Bởi vì những cái nút đó quả thực phức tạp kinh khủng, và sẽ thật xấu hổ và mất mặt cho tôi nếu tôi phải cắt chúng. Một người đàn ông phải chứng minh được sự tự chủ, bởi vì sáng hôm sau các bạn của anh ta sẽ đến để xem các nút đã được tháo ra. Thật tội nghiệp nếu anh chàng khốn khổ không thể đưa cho họ xem thứ đó. Cả thành phố sẽ cười vào mặt anh ta. Vào đêm tân hôn, ngôi nhà sẽ như một tổ kiến. Bạn bè, người thân của bạn bè, rồi bạn bè của người thân của bạn bè, tất cả sẽ đúng trong các hành lang, trên sân thượng, thậm chí trên phố, chờ đợi và trở nên sốt ruột nếu chuyện diễn ra quá lâu. Họ gõ cửa phòng, kêu meo meo và sủa gâu gâu, và rồi cuối cùng háo hức đợi tiếng súng lục vang lên. Sau đó họ lập tức bắt đầu bắn chỉ thiên đầy nhiệt tình. Họ chạy ra khỏi nhà và hình thành một đội Bảo vệ Danh dự, và họ sẽ không để Nino và tôi ra khỏi nhà cho tới khi họ thấy thích hợp. Đúng vậy, đó sẽ là một đám cưới tuyệt vời, theo cách truyền thống trang trọng, như phong tục của cha ông tôi quy định.

Chắc hẳn tôi đã thiếp đi trên đi văng. Bởi vì khi tôi mở mắt ra gochu của tôi đang ngồi xổm trên sàn nhà, lấy con dao găm cạy móng tay. Tôi không nghe thấy tiếng anh ta tới. “Có tin tức gì mới không, người anh em?” Tôi vừa ngáp vừa hỏi vẻ uể oải.

“Chẳng có gì đặc biệt, thưa cậu chủ,” anh ta trả lời bằng giọng chán chường. “Mấy mụ đàn bà hàng xóm cãi nhau, một con lừa sổng chuồng, nó lao xuống giếng, và vẫn còn ở đó.” Gochu tra dao găm vào bao và nói tiếp bằng giọng dửng dưng, “Sa hoàng đã hạ cố tuyên bố chiến tranh với mấy hoàng đế châu Âu.”

“Gì cơ? Chiến tranh gì?” Tôi ngồi bật dậy nhìn anh ta, bối rối.

“Một cuộc chiến tranh thông thường ấy mà.”

“Anh nói thế nghĩa là thế nào? Chống lại ai mới được chứ?”

“Mấy hoàng đế châu Âu đó. Tôi không thể nhớ được tên của họ. Có quá nhiều hoàng đế. Nhưng ông Mustafa đã ghi tên họ ra giấy rồi đấy.”

“Gọi ông ấy tới đây ngay.”

Gochu lắc đầu phản đối - cái thói hiếu kỳ bất lịch sự này! - rồi anh ta mất hút sau cánh cửa, lát sau quay trở lại cùng với chủ nhà. Mustafa cười xếch tận mang tai, bởi vì ông ta cảm thấy mình là bề trên, và ông ta cười hớn hở bởi vì mình biết tuốt. Tất nhiên Sa hoàng đã tuyên bố chiến tranh. Toàn thành phố đều biết điều đó. Chỉ tôi ngủ trên hiên nên không biết mà thôi. Nghe này, không ai biết lý do chính xác vì sao Sa hoàng lại tuyên chiến. Ngài đơn giản chỉ quyết định theo trí khôn của ngài mà thôi.

“Nhưng Sa hoàng tuyên chiến chống lại ai mới được chứ?” tôi kêu lên, bực tức. Mustafa thọc tay vào túi áo và lấy ra một mẩu giấy trong đó ông ta viết nguệch ngoạc những thông tin cần lưu lại. Ông ta hắng giọng và đọc to, đầy trịnh trọng, nhưng ngắc ngứ: “Với vua Đức và vua Áo, vua Bavaria, vua Phổ, vua Saxony, vua Wurtemberg, vua Hungary, cùng nhiều lãnh chúa và hoàng thân khác.”

“Cậu chủ, tôi đã nói với cậu rồi mà, tôi làm sao mà nhớ nổi cả đống ấy,” gã gochu khúm núm nói. Mustafa gấp mảnh giấy lại và nói, “Mặt khác, Giáo chủ Hồi giáo và quốc vương của đế quốc Ottoman, Mehmed Rashid, cũng như vua của các vị vua ở Iran, Ahmed Shah, đã tuyên bố rằng họ sẽ không tham chiến cho đến khi có thông báo mới: vậy nên đây là cuộc chiến tranh của những kẻ không có đức tin và chẳng liên quan gì đến chúng ta. Vị Molla ở thánh đường Mehmed-Ali nghĩ người Đức sẽ giành chiến thắng.” Mustafa không thể nói hết ý. Từ thành phố, át hẳn mọi âm thanh khác, những quả chuông của mười bảy nhà thờ bắt đầu ngân tiếng. Tôi chạy ra ngoài. Bầu trời tháng Tám rực rỡ lơ lửng phía trên thành phố, đầy hăm dọa và bất động. Phía xa xa rặng núi xanh lơ nhìn xuống như những nhân chứng dửng dưng. Tiếng chuông dội vào những khối đá núi xám. Đường phố đông nghịt người. Những khuôn mặt bừng bừng kích động nhìn lên mái vòm của các nhà thờ và thánh đường. Bụi cuộn bay trong không trung. Những giọng người khàn khàn. Câm lặng và nhuốm màu phong sương, những bức tường của biết bao nhiêu nhà thờ nhìn chúng tôi như những đôi mắt bằng đá vĩnh cửu. Những ngọn tháp của chúng vươn cao phía trên chúng tôi như sự đe dọa không lời. Những quả chuông ngừng kêu. Một vị Molla phốp pháp, trong tấm áo choàng đa sắc mềm rủ, trèo lên ngọn tháp giáo đường gần chỗ chúng tôi. Ông bắc tay lên miệng làm loa và nói to bằng giọng kiêu hãnh, thê lương: “Hãy dậy cầu nguyện, dậy cầu nguyện, cầu nguyện tốt hơn là ngủ!” Tôi chạy ra chuồng ngựa. Gã gochu đã đóng yên cương cho ngựa của tôi. Tôi trèo lên mình ngựa và cho ngựa phi nước đại qua những con phố, những đám đông dạt ra nhường đường cho tôi với ánh mắt sợ hãi. Đôi tai chú ngựa của tôi dựng đứng trong sự mong chờ hân hoan khi tôi cưỡi nó phóng ra khỏi thành phố. Phía trước tôi là con đường mòn quanh co như một dải ruy băng khổ rộng. Tôi cho ngựa chạy nước đại qua những ngôi nhà của giới quý tộc Garabagh, và những ông chủ trang trại chất phác vẫy tay chào tôi: “Cậu xông ra chiến trường đấy à, Ali Khan?” Tôi nhìn xuống thung lũng. Có một ngôi nhà mái bằng ở giữa một khu vườn. Khi nhìn thấy ngôi nhà này tôi quên bẵng mọi quy tắc của thuật cưỡi ngựa và phóng xuống sườn đồi dốc với tốc độ điên cuồng. Ngôi nhà lớn dần lên, và phía sau nó núi non biến mất, bầu trời, thành phố, Sa hoàng và cả thế giới cũng biến mất. Tôi rẽ vào góc vườn. Một người hầu từ trong nhà bước ra nhìn tôi bằng ánh mắt thất kinh: “Gia đình quý tộc đó đã rời khỏi đây ba giờ trước.” Như một cái máy, bàn tay tôi chạm vào chuôi con dao găm bên sườn. Người hầu vội né sang một bên. “Công nương Nino để lại một bức thư cho cậu Ali Khan.” Anh ta đưa tay lên túi ngực. Tôi xuống ngựa, ngồi xuống bậc hiên. Chiếc phong bì thật mịn, trắng tinh và thoang thoảng hương thơm. Tôi vội mở nó ra. Nàng viết thư bằng những con chữ to như chữ trẻ con.

“Ali Khan yêu dấu! Bất thình lình có chiến tranh, và gia đình em phải quay trở lại Baku. Không có thời gian báo tin cho anh. Đừng giận, anh nhé. Em khóc và em yêu anh. Mùa hè này thật ngắn ngủi. Hãy về theo nhà em nhanh lên. Em đợi anh và mong chờ anh. Suốt dọc đường em sẽ chỉ nghĩ đến anh mà thôi. Cha em cho rằng chiến tranh sẽ sớm kết thúc, và quân ta sẽ chiến thắng. Trong cảnh hỗn loạn này em thấy mình thật ngu ngốc. Đi ra chợ Shusha mua cho em một tấm thảm anh nhé. Em không có thời gian. Em muốn một tấm thảm có hình những đầu ngựa nhỏ với nhiều màu sắc. Em hôn anh. Ở Baku trời nóng khủng khiếp.”

Tôi gấp lá thư lại. Mọi chuyện không đến nỗi tệ, quả thực như vậy. Chỉ là tôi, Ali Khan Shirvanshir, đã nhảy lên yên ngựa như một thằng ngốc, thay vì làm điều hợp lý và đúng mực: chúc mừng thống đốc của thành phố đã tham chiến, hoặc ít nhất cũng cầu nguyện trong một giáo đường nào đó cho chiến thắng của quân Sa hoàng. Tôi ngồi trên bậc thềm dẫn lên hiên nhà nhìn đăm đăm về phía trước. Tôi đúng là một thằng ngốc! Nino có thể làm gì khác ngoài việc về nhà với cha mẹ nàng, và bảo tôi về theo sớm nhất có thể cơ chứ. Chắc chắn rằng khi có chiến tranh ở đất nước này người được yêu sẽ đến với người yêu, chứ không viết những con chữ thoang thoảng hương thơm. Nhưng đất nước này đâu có chiến tranh, chiến tranh xảy ra ở nước Nga kia mà, và điều đó thực sự chẳng quan trọng đối với Nino và tôi. Dẫu vậy, tôi vẫn tức điên - giận chiến tranh, giận ông già Kipiani, người đã vội vã về nhà, giận trường Nữ hoàng Tamar đã không dạy bọn con gái cách hành xử, và hơn hết giận Nino, người vừa mới rời khỏi đó, trong khi bản thân tôi, quên bổn phận và lòng tự trọng, không thể đến với nàng đủ nhanh. Tôi đọc đi đọc lại bức thư. Bỗng nhiên tôi rút dao găm ra, vung tay lên - một tia sáng lóe lên, và với tiếng rít trong không khí, lưỡi dao bay vèo, găm vào vỏ cây trước mặt tôi. Người hầu cầm con dao từ cái cây đó, ngắm nghía nó bằng con mắt sành sỏi rồi đưa trả lại cho tôi. “Thép Kubitschek thứ thiệt, và tay cậu khỏe thật đấy,” gã nói bằng giọng rụt rè.

Tôi lên ngựa. Tôi cưỡi ngựa chầm chậm về nhà nghỉ ở Shusha. Những mái vòm hiện lên phía xa xa. Tôi không còn cảm thấy tức giận nữa. Tôi đã để lại nỗi tức giận trong vỏ của cái cây đó. Nino hoàn toàn đúng. Nàng là một đứa con gái ngoan và sẽ trở thành một người vợ tốt. Tôi cảm thấy xấu hổ và lầm lũi cưỡi ngựa đi, đầu cúi thấp. Đường phố bụi bặm. Vầng mặt trời đỏ ối đang chìm dần phía đằng Tây. Bỗng tôi nghe thấy gần đó có tiếng vó ngựa. Tôi ngẩng đầu lên và dừng lại, sững sờ. Trong một thoáng tôi quên Nino và toàn bộ thế giới. Trước mặt tôi là một con ngựa với cái đầu nhỏ, đôi mắt kiêu kỳ, bộ mông mảnh khảnh, và đôi chân của một vũ nữ ba lê. Trong tia nắng xiên nghiêng, lông nó lấp lánh màu đỏ ánh kim. Một ông già có bộ ria mềm rủ và chiếc mũi khoằm ngồi trên yên ngựa: Bá tước Malikov, chủ nhân của một dinh thự gần đó. Người ta đã nói gì về những con ngựa nổi tiếng của thánh Sari Bey khi lần đầu tiên tôi chân ướt chân ráo đến Shusha nhỉ? “Giống ngựa đó có màu đỏ ánh kim, và trên toàn cõi Garabagh chỉ có vỏn vẹn mười hai con. Chúng được bảo vệ như những phụ nữ chốn hậu cung của vua Ba Tư.” Giờ đây chú ngựa thần màu đỏ ánh kim đứng ngay trước mắt tôi.

“Ngài đi đâu vậy, thưa bá tước?”

“Đi chiến đấu, con trai ạ.”

“Một con ngựa tuyệt vời, thưa bá tước!”

“Phải, cậu ngạc nhiên, đúng không? Chỉ rất ít người từng nhìn thấy con ngựa đỏ ánh kim…” Đôi mắt ngài bá tước trở nên hiền từ. “Quả tim của nó nặng ba kilôgam cơ đấy. Khi cậu đổ nước, thân hình nó lấp lánh như chiếc nhẫn vàng. Trước đây nó chưa từng thấy ánh sáng mặt trời. Hôm nay khi ta đưa nó ra ngoài, những tia nắng chiếu vào mắt nó, đôi mắt nó lóe sáng như một giếng nước phun trào từ khe đá nứt. Ánh mắt của người tìm ra lửa chắc hẳn cũng như vậy khi lần đầu nhìn thấy lửa. Nó là hậu duệ của con ngựa của Sari Bey đấy. Ta chưa bao giờ cho ai xem nó cả. Chỉ khi Sa hoàng cất lời hiệu triệu cho chiến tranh bá tước Malikov mới trèo lên lưng con ngựa thần kỳ màu đỏ ánh kim này.” Ngài bá tước cất lời chào đầy vẻ hãnh diện rồi cưỡi ngựa đi, thanh kiếm của ông phát ra tiếng leng keng khe khẽ. Chiến tranh đã đến đất nước này thật rồi.

Khi tôi về nhà trời đã tối. Toàn thành phố náo loạn vì cơn khát chiến tranh. Những nhà quý tộc bản địa chạy lung tung, ồn ào trong cơn say khướt, bắn chỉ thiên loạn xạ. “Máu sẽ chảy” họ gào lên. “Máu sẽ chảy! Ôi Garabagh, tên Người sẽ trở nên vĩ đại!”

Một bức điện đang đợi tôi. “Về nhà ngay. Cha của con.” “Gói ghém hành lý đi,” tôi nói với gochu, “ngày mai chúng ta sẽ rời khỏi đây.” Tôi đi ra phố và quan sát cảnh hỗn loạn. Tôi lo lắng, nhưng không biết tại sao. Tôi ngước nhìn lên những vì sao và nghĩ ngợi mông lung hồi lâu.

8

“Ali Khan, hãy nói cho tôi biết, ai là đồng minh của chúng ta?” Gochu của tôi nói. Chúng tôi đang đi trên con đường dốc quanh co từ Shusha xuống. Chàng trai nông thôn cục mịch đó chưa bao giờ biết mệt khi đưa ra những câu hỏi kỳ quặc nhất về tất tần tật mọi điều liên quan đến chiến tranh và chính trị. Ở đất nước của chúng tôi một người bình thường chỉ có ba chủ đề để nói chuyện: tôn giáo, chính trị và kinh doanh. Đề tài chiến tranh bao trùm cả ba chủ đề đó. Bạn có thể nói về chiến tranh bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu và thường xuyên đến mức nào tùy thích, bạn có thể nói mệt nghỉ.

“Gochu ạ, đồng minh của chúng ta là Nhật hoàng, quốc vương Ấn Độ, vua Anh, vua Serbia, vua Bỉ và tổng thống Cộng hòa Pháp.”

Gochu mím môi tỏ vẻ bất đồng. “Nhưng tổng thống của Cộng hòa Pháp là dân thường, làm sao ông ta có thể đi đánh nhau và tiến hành chiến tranh được?”

“Có thể ông ta sẽ cử một vị tướng đi.”

“Phải tự mình chiến đấu chứ ai lại đùn cho kẻ khác, thế thì chẳng hay hớm gì.” Anh ta nhìn tấm lưng người đánh xe bằng ánh mắt lo âu rồi nói như một người thợ lành nghề, “Sa hoàng là một người gầy nhom và nhỏ thó. Nhưng vua Wilhelm của Đức thì cao to lực lưỡng và khỏe lắm. Ông ta sẽ áp đảo Sa hoàng ngay trong trận chiến đầu tiên mất thôi.” Anh chàng ngây thơ tin rằng để bắt đầu một cuộc chiến tranh hai ông hoàng đối địch sẽ giao chiến với nhau trên lưng ngựa. Có cố nói với anh ta khác đi cũng chẳng ích gì. “Khi vua Wilhelm đã đánh bại Sa hoàng thì con trai của Sa hoàng phải ra trận. Nhưng cậu ta còn nhỏ và ốm yếu. Mà Wilhelm thì có tới sáu người con trai khỏe như vâm cơ.”

Tôi cố trấn an anh. “Wilhelm chỉ có thể chiến đấu bằng tay phải, tay trái của ông ta bị què.”

“Úi, ông ta chỉ cần tay trái để giữ dây cương thôi. Tay phải mới là để chiến đấu.” Những ý nghĩ mông lung khiến những nếp nhăn hằn sâu trên trán anh. Bỗng nhiên anh hỏi, “Có thật là vua nước Áo Franz Joef một trăm tuổi rồi không?”

“Tôi không biết chắc. Nhưng ông ấy già lắm rồi.”

“Dở quá,” gochu nói, “dở tệ khi một ông già phải trèo lên ngựa và rút kiếm ra.”

“Ông ấy chẳng phải làm thế đâu.”

“Tất nhiên là phải làm chứ. Có nợ máu giữa ông ta và vua Serbia mà. Họ là những người có nợ máu, và vua Áo phải báo thù cho thái tử kia mà. Nếu vị ấy là một nông dân xuất thân từ làng chúng tôi thì có thể trả nợ máu bằng khoảng một trăm con bò và một ngôi nhà. Nhưng một vị hoàng đế không thể tha thứ cho chuyện đổ máu được đâu. Nếu ông ta làm thế thì mọi người cũng làm thế, và sẽ không có nợ máu nữa, và đất nước sẽ diệt vong.” Gochu của tôi nói đúng. Cho dù người Âu có nói gì chăng nữa, nợ máu là nền tảng quan trọng của trật tự quốc gia và cách hành xử tốt. Đúng vậy: tha thứ cho chuyện máu đổ là tốt nếu những bô lão thông thái thỉnh nguyện điều đó - thật tâm thỉnh nguyện. Khi đó người ta sẽ đòi một cái giá cao, và sẽ có sự tha thứ. Nhưng nguyên tắc nợ máu phải được duy trì. Nếu không thì chuyện sẽ kết thúc bằng cách nào đây? Nhân loại được chia thành các gia tộc, chứ không phải thành các quốc gia. Và giữa các gia tộc có sự cân bằng nhất định, sự cân bằng Thượng Đế ban, được hình thành dựa trên sự hùng dũng của đàn ông. Nếu sự cân bằng này bị xáo trộn do một vụ giết người, thì gia tộc đã làm trái ý Thượng Đế cũng sẽ phải mất một thành viên. Phải như vậy thì sự cân bằng mới được lập lại. Tất nhiên việc thanh toán nợ máu đôi khi có thể khó khăn một chút, những viên đạn bắn trượt, hoặc có nhiều người chết hơn mức cần thiết. Vậy là nợ máu cứ tiếp tục kéo dài mãi. Nhưng nguyên tắc của nó là tốt và rõ ràng. Gochu của tôi thông hiểu nguyên tắc ấy, và gật đầu vẻ hài lòng: đúng vậy, vị hoàng đế một trăm tuổi trèo lên lưng chiến mã để đòi món nợ máu cho con trai ngài là một người đàn ông tốt và công bằng.

“Ali Khan, nếu vị vua đó và vua của Serbia phải đánh nhau vì nợ máu thì các hoàng đế khác có lý do gì để mà tham chiến chứ?”

Đó là một câu hỏi khó, và chính tôi cũng không biết câu trả lời. “Nghe này,” tôi nói, “Sa hoàng của chúng ta và vua Serbia có chung Thượng Đế mà, vì thế ngài phải giúp ông ta chứ. Vua Wilhelm và các hoàng đế khác có họ với hoàng đế Franz Josef, tôi nghĩ vậy. Vua của Anh có họ với Sa hoàng, kiểu dây mơ rễ má ấy mà.” Gochu của tôi không thỏa mãn với câu trả lời đó. Anh ta chắc chắn rằng Nhật hoàng có Thượng Đế hoàn toàn khác với Thượng Đế mà Sa hoàng thờ phụng, và không thể có chuyện kẻ thường dân bí ẩn đang cai trị nước Pháp lại có họ hàng với bất cứ vị hoàng đế nào. Ngoài ra, theo như gochu biết, ở Pháp hoàn toàn không có Thượng Đế. Đó là lý do tại sao nước này được gọi là một nước cộng hòa. Bản thân tôi không rõ về những điều này. Tôi trả lời qua quýt, và cuối cùng tôi bắt đầu hỏi anh ta: Anh sẽ đi chiến đấu chứ? Anh ta mơ màng nhìn mớ vũ khí của mình. “Có chứ,” anh ta nói, “tất nhiên tôi sẽ đi chiến đấu.”

“Anh biết là anh không cần phải đi chứ? Người Hồi giáo chúng ta được miễn nghĩa vụ mà.”

“Tôi biết, nhưng tôi muốn đi.” Anh chàng cục mịch này bỗng chốc lại trở nên hoạt ngôn thế không biết. “Chiến tranh là tốt. Tôi sẽ đi thật xa trong cái thế giới rộng lớn này. Tôi sẽ nghe tiếng gió huýt ở phía Tây, và thấy những giọt lệ trong mắt kẻ thù. Tôi sẽ có một con tuấn mã, một khẩu súng và sẽ cùng các bạn tôi cưỡi ngựa qua những ngôi làng bị chinh phục. Khi trở về tôi sẽ có nhiều tiền, và mọi người sẽ ca ngợi tôi, bởi vì tôi sẽ là một anh hùng. Nếu tôi chết, đó sẽ là cái chết của một người đàn ông đích thực. Khi đó mọi người sẽ ca ngợi tôi và kính nể con trai tôi hoặc cha tôi. Không, chiến tranh là điều tuyệt vời, không cần biết là cuộc chiến chống lại ai. Trong đời mình người đàn ông nhất định phải ra sa trường một lần.” Anh ta tiếp tục nói. Anh ta đếm những vết thương mà anh ta muốn kẻ thù của mình phải hứng chịu, đếm chiến lợi phẩm mà anh ta đã nhìn thấy ở phía trước, đôi mắt anh ta ánh lên niềm khát khao chiến đấu vừa thức giấc, và khuôn mặt phong sương của anh ta trông như gương mặt của một chiến binh lão thành trong cuốn sách thánh của Shah Nahmed. Tôi ghen tị với anh ta, bởi vì anh ta là một người đàn ông đơn giản, biết rõ mình phải làm gì, trong khi tôi nhìn về phía trước, nghĩ ngợi và phân vân. Tôi đã mài mông trên ghế nhà trường đế quốc Nga quá lâu và đã bị ảnh hưởng bởi cái kiểu tự vấn nội tâm của người Nga mất rồi.

Chúng tôi đến ga xe lửa. Phụ nữ, trẻ em, người già, các nông dân từ Gruzia, dân du mục từ Zakatala vây lấy các tòa nhà. Có trời mới biết họ muốn đi đâu và vì lý do gì. Dường như chính họ cũng chẳng biết. Họ nằm trên những cánh đồng như những tảng bùn, hoặc xông đến chỗ những chiếc tàu hỏa đang tới, không cần biết mình đang đi đường nào. Một ông già khoác áo da cừu rách tướp, mắt đầy gỉ, ngồi ở cửa phòng chờ, khóc thút thít. Ông lão đến từ Lankaran, vùng giáp biên với Iran. Ông tin rằng nhà của ông đã bị phá hủy và các con ông đều đã chết. Tôi nói với ông rằng Iran không gây chiến tranh với nước chúng tôi. Ông lão chẳng nguôi ngoai chút nào. “Không, cậu ạ, thanh kiếm của Iran đã han gỉ suốt một thời gian dài. Và bây giờ họ đang mài nó đấy. Những người du mục sẽ tấn công chúng tôi. Người Shahsevan sẽ phá hủy nhà cửa của chúng tôi, bởi vì chúng ta sống ở đất nước của những kẻ vô tín ngưỡng. Con mãnh sư Iran sẽ tàn phá đất nước của chúng tôi. Những đứa con gái của chúng tôi sẽ trở thành nô lệ và cả những đứa con trai, những chàng trai vui vẻ của chúng tôi nữa.” Những lời than vãn vớ vẩn của ông già cứ tiếp tục tuôn ra. Gochu của tôi rẽ lối mở đường, và cuối cùng chúng tôi cũng tới được thềm ga. Đầu máy xe lửa trông như cái mặt nạ của một con quái vật thời tiền sử. Nó đứng đó, đen đúa và xấu xí trên nền sa mạc mang sắc vàng. Chúng tôi lên tàu, và người soát vé, sau khi nhận khoản tiền bồi dưỡng hào phóng liền đưa chúng tôi tới một toa riêng. Gochu ngồi trên ghế băng được phủ vải nhung đỏ có ba chữ cái ZZD (Zakavkazskaya Zheleznaya Doroga - Đường sắt Nam Kavkaz) được dệt trên nền. Đoàn tàu bắt đầu chuyển bánh qua sa mạc. Cát vàng, trải dài tít tắp, những đồi trọc nhỏ, nhẵn và tròn, những núi đá nhuốm màu mưa nắng ánh lên sắc đỏ. Từ ngoài biển, cách đó nhiều dặm, một làn gió mát thổi tới. Đôi chỗ những bụi cỏ đầy bụi mọc thành vệt quanh những vách đá hình tròn thâm thấp. Thế rồi một đoàn du mục hiện ra trong tầm nhìn: cả trăm con lạc đà có lẻ, con một bướu, con hai bướu, con to, con nhỏ, nhưng tất cả đều nhìn đoàn tàu hỏa với vẻ sợ hãi. Chúng di chuyển bằng những bước rộng, mềm mại, đầu chúng gật gật theo tiếng leng keng của những quả chuông nhỏ đeo quanh cổ. Nếu một con bị vấp, quả chuông của nó hỏng, nhịp di chuyển của cả đoàn sẽ bị xáo trộn. Tất cả những con khác đều cảm nhận được điều đó và trở nên bướng bỉnh cho tới khi sự thống nhất được khôi phục, và chúng lại di chuyển như trước. Đây là biểu tượng của sa mạc: giống vật kỳ lạ này, đứa con hoang của loài thú và loài chim vừa duyên dáng vừa vụng về, vừa quyến rũ vừa gớm ghiếc, được sinh ra và được tạo ra cho những giấc mơ nóng bỏng của sa mạc.

Và đối với tôi, đây là quả chuông hỏng: thôi thúc đầu tiên trong tôi về việc lên đường đi chiến đấu càng sớm càng tốt. Giờ đây tôi có thời gian để suy nghĩ. Đoàn du mục này đang cất bước về phía Đông trên cát mịn, chìm đắm trong giấc mơ. Đoàn tàu đang hướng về phía Tây dọc theo đường ray, vô tri và máy móc. Tại sao tôi không đưa tay ra kéo sợi dây liên hệ? Đây là nơi tôi thuộc về, thuộc về những chú lạc đà, thuộc về những người đàn ông đang dẫn dắt chúng, thuộc về cát! Cái thế giới ở phía sau những ngọn núi kia là gì đối với tôi chứ? Những người Âu với các cuộc chiến tranh của họ, những thành phố của họ, Sa hoàng của họ, các ông vua của họ? Những đau khổ, hạnh phúc, sự sạch sẽ và bẩn thỉu của họ - chúng tôi có cách khác để trở nên sạch sẽ hoặc bẩn thỉu, tốt hoặc tồi, chúng tôi có nhịp điệu khác và những gương mặt khác. Hãy cứ mặc cho đoàn tàu này chạy về phương Tây. Trái tim và tâm hồn tôi thuộc về phương Đông.

Tôi mở rộng cửa sổ, rướn người ra ngoài hết mức có thể. Mắt tôi dõi theo đoàn du mục giờ đây đang dần xa khuất. Tôi điềm tĩnh và thanh thản, tôi đã quyết định rồi. Không có kẻ thù nào trên đất nước tôi. Không ai đe dọa những thảo nguyên Kavkaz hết. Bởi vậy cuộc chiến tranh này không phải là cuộc chiến của tôi. Với gochu của tôi chuyện lại khác. Anh ta không quan tâm mình chiến đấu cho Sa hoàng hay cho phương Tây. Anh ta là nô lệ cho niềm khát khao phiêu lưu của chính mình. Giống như tất cả dân châu Á, anh ta muốn đổ máu và muốn thấy kẻ thù của mình khóc. Tôi cũng muốn đi chiến đấu, tôi khao khát sự tự do chiến đấu bằng cả tâm hồn, khao khát thấy khói của chiến trường trong trời chiều. Chiến tranh - một từ tuyệt vời, hùng dũng và mạnh mẽ, như cú thọc của ngọn giáo. Nhưng tôi phải đợi. Vì điều này tôi cảm thấy mơ hồ: dù ai giành chiến thắng trong cuộc chiến tranh này - nguy hiểm vẫn đang dồn về phía chúng tôi, đang đến gần, một mối nguy hiểm lớn hơn tất cả các cuộc chinh phạt của Sa hoàng cộng lại. Bởi vậy phải có đủ đàn ông ở lại đất nước, để chiến đấu với kẻ thù trong tương lai, khi hắn xâm lược thành phố của chúng tôi, đất nước chúng tôi, lục địa của chúng tôi. Giờ đây một bàn tay vô hình thậm chí đang cầm cương đoàn du mục, cố lái nó tới những đồng cỏ mới, những hướng đi mới. Và những lối đi này chỉ có thể là hướng đi về phía Tây, những hướng tôi không muốn đi theo.

Vậy thì đây là lý do tôi muốn ở nhà. Chỉ khi kẻ vô hình tấn công thế giới của tôi - chỉ khi đó tôi mới rút gươm ra. Tôi tựa lưng vào ghế ngồi. Thật may khi cuối cùng tôi cũng đã suy nghĩ thông suốt việc này. Người ta có thể sẽ nói tôi ở nhà bởi vì tôi không muốn rời xa đôi mắt đen của Nino. Có thể. Có thể những người tốt đó nói đúng. Đối với tôi, đôi mắt đen của nàng là đất mẹ, là tiếng gọi của quê hương đối với một đứa con trai mà kẻ lạ cố tình dẫn dụ đi lầm đường, lạc lối. Tôi sẽ bảo vệ đôi mắt đen của quê hương khỏi sự nguy hiểm vô hình.

Tôi nhìn gochu của mình. Anh ta đang ngủ tít thò lò, ngáy khí thế như dân võ biền.

9

Thành phố nằm uể oải, bơ phờ dưới cái nắng chói chang của mặt trời tháng Tám xứ Kavkaz. Khuôn mặt nhăn nheo cổ kính của nó chẳng thay đổi chút nào. Nhiều người Nga đã biến mất, đi chiến đấu vì Sa hoàng và đất mẹ. Cảnh sát đang lùng sục những gia đình người Đức và người Áo. Giá dầu mỏ tăng, người dân ở phía trong và bên ngoài bức tường lớn kiếm được khá, vì thế đều vui. Chỉ những khách hàng thường xuyên của các quán trà thứ thiệt mới đọc tin tức về chiến sự. Chiến tranh như ở tận đẩu đâu, ở một hành tinh khác… Tên các thành phố bị đánh chiếm hoặc thất thủ trong trận chiến nghe lạ hoắc và xa lắc. Những bức ảnh chụp các vị tướng trên trang nhất của các báo trông khá thân thiện, đầy tự tin và chắc chắn về chiến thắng. Tôi không đi Moscow học ở học viện đó nữa, bởi tôi không muốn xa gia đình trong thời gian chiến tranh, vả lại sự học của tôi đâu có chạy trốn mất mà lo. Nhiều người khinh tôi vì chuyện đó, và vì tôi không lên đường đi chiến đấu. Nhưng khi từ trên sân thượng nhà mình nhìn xuống thành phố cổ kính đa sắc, tôi biết không mệnh lệnh nào của Sa hoàng có thể kéo tôi ra khỏi bức tường thành bao quanh nhà mình.

Cha tôi ngạc nhiên và lo lắng: “Con thực sự không muốn đi chiến đấu ư, Ali Khan Shirvanshir?”

“Không, thưa cha. Con không muốn đi.”

“Hầu hết các vị tổ tiên của chúng ta đều ngã xuống trên sa trường. Đó là cái chết tự nhiên của gia tộc chúng ta.”

“Con biết, thưa cha. Con cũng sẽ chết trên chiến trường, nhưng không phải bây giờ, và không phải ở nơi xa xôi như thế…”

“Chết vinh còn hơn sống nhục con ạ.”

“Con không sống nhục đâu cha. Cuộc chiến tranh này không liên quan đến con.”

Cha nhìn tôi bằng ánh mắt hoài nghi. Con trai ông là một kẻ hèn nhát ư? Ông đã kể với tôi đến lần thứ một trăm về lịch sử của gia tộc: dưới thời Nadir Shah năm người nhà Shirvanshir đã chiến đấu cho Vương quốc của Sư Tử Bạc như thế nào. Bốn người đã ngã xuống trong chiến dịch chống lại quân Ấn. Một người duy nhất sống sót trở về từ Delhi với nhiều chiến lợi phẩm. Ông đã mua đất đai, xây dựng các dinh thự và sống sót qua thời của nhà cai trị hà khắc. Và khi Shah Rukh phát động chiến tranh chống lại Husein Khan chính vị tổ tiên này đã sát cánh bên vị hoàng tử ngông cuồng Qajar Agha Mohammed. Ông và tám người con trai nối gót ông qua Zand, Khorasan và Gruzia. Chỉ ba người sống sót, và tiếp tục phục vụ vị hoạn giả vĩ đại đó, thậm chí sau khi ngài trở thành quốc vương. Những chiếc lều của họ dựng trong trại của Agha Mohammed ở Shusha trong đêm ngài bị giết. Vì công lao góp bằng máu của chín thành viên nhà Shirvanshir mà Fathali, người thừa kế cao quý của Agha Mohammed, đã ban cho họ đất đai ở Shirvan, Mazandaran, Gilan và Azerbaijan. Ba người anh em trai đã trở thành cận thần cha truyền con nối của Vua của các vua, và cai trị vùng Shirvan. Sau đó người Nga tới. Ibrahim Khan Shirvanshir đã bảo vệ Baku, và cái chết anh dũng của Người ở Ganja đã mang lại sự vẻ vang mới cho tên tuổi của gia tộc chúng tôi. Chỉ sau Hiệp ước Hòa bình Turkmenchay các thành viên gia tộc Shirvanshir mới chia rẽ. Các thành viên Ba Tư của gia tộc đã chiến đấu và chết dưới thời Mohamed Shah và Naser al-Din Shah, trong các chiến dịch chống lại người Thổ Nhĩ Kỳ và Afghan, còn những người Shirvanshir theo Nga đã đổ máu vì Sa hoàng trong cuộc chiến Crimea, trong các trận giao tranh chống lại quân Thổ Nhĩ Kỳ, và trong cuộc chiến chống Nhật. Vì thế mà dòng họ của tôi có nhiều huân, huy chương, và những đứa con trai của gia đình đều thi đỗ dù không phân biệt nổi Gerundium và Gerundivium.

“Giờ đây đất nước lại có chiến tranh,” cha tôi kết thúc câu chuyện, “thế mà con, Ali Khan Shirvanshir, lại đang ngồi trên tấm thảm của kẻ hèn nhát, trốn tránh chỉ dụ của Sa hoàng. Nếu lịch sử của gia đình ta không ở trong máu của con thì nói lắm cũng chẳng ích gì. Con nên đọc về những hành động anh hùng của tổ tiên ta, không phải đọc trong những cuốn sách chết phủ đầy bụi bặm, mà trong trái tim và mạch máu của con.” Buồn bã, cha tôi rơi vào im lặng. Ông coi khinh tôi, bởi vì ông không hiểu tôi. Con trai ông là một kẻ hèn nhát ư? Đất nước đang có chiến tranh, thế mà nó không xông ra sa trường, không khát khao lấy máu quân thù, không muốn nhìn những giọt lệ trong mắt quân địch. Đứa con trai này đúng là một kẻ suy thoái! Tôi đang ngồi trên thảm, tựa lưng vào những chiếc gối nệm êm, và nói vẻ đùa cợt, “Cha đã cho con ba điều ước. Điều thứ nhất là kỳ nghỉ hè ở Garabagh. Và đây là điều thứ hai: con sẽ rút gươm của con ra khi con muốn. Con không nghĩ là sẽ quá muộn đâu. Trong một thời gian dài, hòa bình sẽ là thứ thuộc về quá khứ. Đất nước ta sau này sẽ cần đến thanh gươm của con.”

“Thôi được,” cha tôi nói. Sau đó ông không đả động gì đến chiến tranh nữa, nhưng ông chỉ nhìn tôi qua khóe mắt, với vẻ dò xét. Có lẽ, suy cho cùng, con trai ông không phải là một kẻ suy thoái. Tôi đã nói chuyện với vị Molla ở thánh đường Taza Pir. Ông hiểu tôi ngay lập tức. Ông tới nhà tôi trong tấm áo choàng mềm rủ, bước tới đâu là mùi thơm của long diên hương lan ra tới đó, và “họp kín” với cha tôi một lúc lâu. Ông nói với cha tôi rằng theo Kinh Koran thì cuộc chiến này không thuộc phận sự của người Hồi giáo, và trích dẫn nhiều câu cách ngôn của Đấng Tiên Tri để chứng minh cho điều ấy. Sau đó tôi đã có được sự bình an và yên tĩnh trong ngôi nhà của mình. Nhưng chỉ trong ngôi nhà của mình mà thôi. Sự khao khát chiến tranh lan tới những người trẻ tuổi, và không phải tất cả mọi người đều có đủ lý trí để kiềm chế. Thỉnh thoảng tôi đi gặp bạn bè. Tôi đi ngang qua cổng Tsitsianov, rẽ phải tới hẻm Ashum, sang phố Thánh nữ Olga và bước về phía nhà của Zeynal Agha.

Ilyas Bey đang ngồi ở bàn, cắm cúi đọc các chuyên luận quân sự. Bên cạnh cậu ta, Mehmed Heydar, vốn dĩ là học sinh tối dạ, ngồi thu mình, nhăn trán, trông có vẻ sợ hãi. Chiến tranh khiến anh bàng hoàng. Anh đã rời khỏi Ngôi Nhà Trí Tuệ ngay lập tức, và, giống như Ilyas Bey, giờ đây anh chỉ có một nỗi khát khao: được cảm thấy phù hiệu sĩ quan trên vai áo mình. Thế nên hai người bọn họ đang chuẩn bị cho đợt thi tuyển sĩ quan. Khi bước vào phòng tôi nghe thấy tiếng lẩm bẩm đầy thất vọng của Mehmed Heydar, “Nhiệm vụ của quân đội và hạm đội là để bảo vệ Sa hoàng và Tổ quốc trước kẻ thù bên ngoài và bên trong.” Tôi cầm cuốn sách của anh chàng tội nghiệp đó lên và hỏi, “Thưa anh Mehmed Heydar kính mến, kẻ thù bên ngoài là ai?”

Anh nhíu mày, suy nghĩ rất lung, rồi bất thình lình thốt lên, “Người Đức và người Áo.”

“Sai hoàn toàn, bạn thân mến ạ.” Tôi thích thú, đọc với vẻ đắc thắng: “Thuật ngữ ‘Kẻ thù bên ngoài’ dùng để chỉ bất cứ đội hình quân sự nào đe dọa bước qua biên giới của chúng ta với ý đồ gây chiến.” Sau đó tôi quay sang Ilyas Bey: “Định nghĩa một phát súng là gì?”

Cậu trả lời như một cái máy: “Một phát súng là sự phóng ra của một viên đạn từ họng của một nòng súng với sự góp phần của thuốc súng.” Trò chơi hỏi đáp tiếp diễn một lúc. Tất cả chúng tôi đều ngạc nhiên khi thấy việc giết một kẻ thù tuân thủ mọi luật lệ và quy định khó như thế nào. Chúng tôi ở đất nước này quả là một lũ nghiệp dư đang tiến hành môn nghệ thuật ấy! Thế rồi Mehmed Heydar và Ilyas Bey bắt đầu hào hứng ba hoa về những điều thú vị của các chiến dịch trong tương lai. Những phụ nữ nước ngoài, mà họ vớ được trong tình trạng lành lặn và nguyên vẹn từ đống đổ nát của những thành phố bị tàn phá, là phần chủ yếu trong những giấc mơ giữa ban ngày của họ. Rồi họ nói rằng mỗi người lính đều mang cây gậy chỉ huy của Thống chế trong ba lô mình, và nhìn tôi với vẻ chiếu cố. “Khi tôi làm sĩ quan,” Mehmed Heydar nói, “ra phố cậu sẽ phải nhường tôi đi trước cậu đấy, và phải kính nể tôi nhé. Bởi vì tôi bảo vệ bộ xương lười nhác của cậu bằng dòng máu anh hùng của mình.”

“Khi anh làm sĩ quan thì chiến tranh đã kết thúc từ đời tám hoánh và người Đức đã chiếm được Moscow lbéng rồi.” Hai người hùng tương lai của tôi chẳng hề phẫn nộ trước lời tiên đoán này. Chẳng khác gì tôi, họ không quan tâm ai sẽ giành chiến thắng trong cuộc chiến này. Giữa chúng tôi và tiền phương là lãnh thổ chiếm một phần sáu diện tích thế giới. Chinh phục được toàn bộ phần lãnh thổ đó quả là việc bất khả thi đối với người Đức. Thay cho vị hoàng đế Thiên Chúa giáo này là vị hoàng đế Thiên Chúa giáo khác sẽ cai trị chúng tôi. Cũng thế thôi chứ có gì khác đâu. Không, với Ilyas Bey đó là một cuộc phiêu lưu, còn với Mehmed Heydar đó là cái cớ được mong đợi để kết thúc việc học hành một cách đường hoàng và để anh cống hiến bản thân cho công việc đương nhiên của một người đàn ông. Tôi chắc chắn rằng cả hai người bọn họ sẽ trở thành những sĩ quan tuyến đầu tốt. Người dân của đất nước này đủ dũng cảm. Nhưng dũng cảm vì điều gì mới được chứ? Cả Ilyas Bey và Mehmed Heydar đều chưa từng tự đặt câu hỏi này cho bản thân, và mọi sự cảnh báo của tôi đều vô ích, bởi vì cơn khát máu của người phương Đông đã trỗi dậy trong họ.

Sau khi họ đã tỏ ra khinh thường tôi quá đủ, tôi rời khỏi nhà Zaynal Agha. Đi tắt qua những hẻm nhỏ ở khu dân cư của người Armenia, tôi ra tới Đại lộ. Biển Caspia mặn mòi, xám xịt, đang liếm vào bờ đá granít. Một chiếc tàu chiến đang nằm ở cảng. Tôi ngồi xuống nhìn những chiếc thuyền nhỏ của dân địa phương đang can đảm vật lộn với những con sóng. Trên một trong những chiếc thuyền như thế tôi có thể dễ dàng và thoải mái tới cảng Astara ở Iran, tới tổ ấm yên bình, ọp ẹp ở đất nước rộng lớn xanh tươi của vua Ba Tư. Ở đó tôi sẽ tìm thấy những tiếng thở dài u sầu của tình yêu được nặn thành những vần thơ hay của những nhà thơ cổ điển, ký ức về những hành động can đảm của người anh hùng Rustam và những vườn hồng ngát hương ở các cung điện Tehran. Một đất nước mơ mộng tuyệt vời.

Tôi đi lên đi xuống dọc Đại lộ, câu giờ một chút, bởi vì tôi vẫn cảm thấy thật kỳ cục khi đến gặp Nino tại nhà nàng. Điều đó đi ngược lại mọi khái niệm về hành vi chuẩn mực. Nhưng vì đang có chiến tranh, ông Kipiani có thể sẽ bỏ quá cho. Cuối cùng tôi hít một hơi thật sâu, và chạy lên các bậc cầu thang của ngôi nhà nơi nàng sống. Nhà có bốn tầng, và ở tầng hai có tấm biển bằng đồng khắc tên công tước Kipiani. Một cô người hầu đeo tạp dề trắng ra mở cửa và cúi chào lịch sự. Tôi đưa mũ của mình cho cô ta, dù ở phương Đông khách vẫn có thể đội mũ. Nhưng tôi biết cách hành xử của người Âu. Gia đình danh giá này đang dùng trà trong phòng khách.

Đó là một căn phòng lớn. Bàn ghế phủ lụa đỏ, những cây cọ cảnh và những bình hoa tươi bày ở các góc phòng, tường không được sơn hay trang trí bằng các tấm thảm, mà bằng giấy dán tường. Gia đình danh giá này đang uống trà theo kiểu Anh với sữa đựng trong những chiếc cốc lớn trang trí rất đẹp. Có bánh quy và bánh bít cốt, và khi hôn tay mẹ của Nino, tôi ngửi thấy mùi bánh quy, bánh bít cốt và mùi nước oải hương. Công tước, cha của Nino, bắt tay tôi, còn Nino chìa ba ngón tay ra cho tôi, mắt liếc xuống tách trà của nàng. Tôi ngồi xuống và được mời uống trà. “Cậu đã quyết định vào thời điểm hiện tại không tham chiến đúng không, cậu Khan?” công tước hỏi tôi bằng giọng hòa nhã.

“Không, thưa công tước, chưa phải lúc này.”

Công tước phu nhân đặt tách trà xuống. “Nhưng nếu là cậu tôi sẽ tham gia một ủy ban phụ trợ tác chiến. Chí ít cậu cũng mặc một loại đồng phục nào đó.”

“Có lẽ cháu sẽ làm như vậy, thưa phu nhân. Đó là một ý hay.”

“Tôi cũng sẽ làm thế,” công tước nói. “Dù không được miễn giờ làm việc ở văn phòng, tôi sẽ dành thời gian rảnh của mình để phục vụ Tổ quốc.”

“Tất nhiên rồi, thưa công tước. Nhưng thật không may cháu có quá ít thời gian rảnh rỗi đến mức e rằng Tổ quốc chẳng thể trông chờ gì nhiều ở cháu.”

Công tước có vẻ ngạc nhiên thực sự: “Nhưng cậu làm gì?”

“Cháu bận quản lý điền sản của mình, thưa công tước.” Một câu trả lời thích hợp. Tôi đọc được câu này trong một cuốn tiểu thuyết nào đó của Anh. Nếu một nhà quý tộc không làm gì, thì ông ta bận quản lý điền sản. Tôi có thể thấy rằng mình đã tạo được sự nể trọng đáng kể ở bậc cha mẹ danh giá đó. Chúng tôi trao đổi vài câu lịch sự nữa, và sau đó tôi được phép đưa Nino đi xem nhạc kịch vào tối hôm ấy. Tôi lại hôn tay công tước phu nhân, cúi gập người, thậm chí phát âm chữ “R” theo kiểu Petersburg, và hứa sẽ quay trở lại vào lúc bảy rưỡi tối.

Nino tiễn tôi ra cửa, và khi tôi nhấc chiếc mũ của mình từ tay cô người hầu, nàng đỏ mặt, cúi đầu và nói bằng thứ tiếng Tatar còn chưa chuẩn nhưng vẫn quyến rũ của nàng, “Em vui quá chừng vì anh ở lại. Thật sự, em rất vui. Nhưng hãy nói cho em biết, Ali Khan, anh thực sự sợ đi chiến đấu ư? Chắc chắn đàn ông con trai phải thích chiến trận chứ. Em thậm chí sẽ thích cả những vết thương của anh đấy.” Tôi không đỏ mặt, mà cầm tay nàng siết chặt.

“Không, anh không sợ. Rồi sẽ đến lúc em phải chăm sóc vết thương cho anh. Nhưng từ giờ đến lúc đó em có thể nghĩ anh là một kẻ hèn nhát nếu điều đó khiến em vui.” Nino nhìn tôi bối rối. Tôi về nhà và cắt cuốn sách giáo khoa hóa học cũ thành nghìn mảnh. Sau đó tôi uống một tách trà Ba Tư thật đặc và đặt vé cho buổi nhạc kịch.

10

Hãy nhắm mắt, bịt tai và mở rộng cánh cửa tâm hồn. Có nhớ đêm đó ở Tehran không? Một khán phòng bằng đá xanh đồ sộ, chữ ký cao quý của vua Naser al-Din phía trên lối vào. Ở giữa khán phòng là một sân khấu hình vuông, và đứng, ngồi, nằm xung quanh sân khấu đó là những người đàn ông quý tộc, những đứa trẻ phấn khích và những thanh niên cuồng tín - công chúng mộ đạo của vở kịch đầy cảm xúc về thánh Husein. Khán phòng tắm trong ánh sáng mờ. Trên sân khấu những thiên thần râu ria an ủi Husein trẻ tuổi. Vị Đại Giáo chủ Hồi giáo trông dữ tợn, sai các kỵ sĩ vào sa mạc, lấy đầu người trai trẻ đó về. Những bài hát thê lương bị gián đoạn vì tiếng xủng xoảng của đao kiếm. Ali, Fatima và Eva, người phụ nữ đầu tiên của loài người, đi lang thang trên sân khấu, ngâm nga những bài thơ Ba Tư khổ bốn. Một người dâng đầu của Husein đặt trên chiếc đĩa vàng lên Đại Giáo chủ. Khán giả run rẩy, khóc sụt sịt. Một vị Molla đi dọc hàng người hứng những giọt nước mắt bằng tấm vải bông. Có phép mầu trong những giọt nước mắt đó. Đức tin của chủ nhân những giọt nước mắt đó càng sâu sắc thì tác dụng của vở kịch đối với họ càng lớn. Một tấm ván gỗ hóa thành sa mạc, một cái hộp hóa ngai vàng nạm kim cương của Đại Giáo chủ, vài cái cột bằng gỗ làm vườn Địa đàng, và một người đàn ông có râu đóng vai con gái của Nhà Tiên Tri.

Bây giờ hãy mở mắt, đừng bịt tai, và nhìn xung quanh: Ánh sáng chói lóa từ vô số bóng đèn điện. Tường và ghế phủ vải nhung đỏ, những lô trên cao với trụ đỡ là những tượng thần bằng thạch cao. Những cái đầu hói trên dãy ghế gần sân khấu nhất bóng loáng như sao trên bầu trời đêm. Những tấm lưng trắng và những cánh tay trần của phụ nữ càng làm tăng thêm sự phấn khích. Một vực tối ngăn cách khán giả với sân khấu. Ở dưới đó các nhạc công không rõ mặt mũi, chẳng rõ tên tuổi đang ngồi tấu nhạc. Khán phòng tràn ngập âm thanh của những cuộc chuyện trò rì rầm, chuyện này nối tiếp chuyện kia, cùng tiếng lật giấy sột soạt, tiếng quạt phành phạch, tiếng lạch cạch của ống nhòm: đấy là nhà hát Baku vài phút trước khi bắt đầu vở Yevgeny Onegin. Nino đang ngồi bên tôi. Khuôn mặt trái xoan của nàng quay sang tôi, đôi môi nàng ẩm ướt và mắt nàng khô. Nàng không nói năng gì. Khi đèn tắt tôi choàng tay ôm vai nàng. Nàng ngả đầu về một bên, dường như đắm chìm trong tiếng nhạc của Tchaikovsky. Yevgeny Onegin đi quanh sân khấu trong bộ trang phục thời kỳ nhiếp chính, và Tatyana hát một khúc aria.

Tôi thích nhà hát hơn rạp kịch. Những câu chuyện trong các vở opera khá đơn giản, vả lại hầu hết đều là những câu chuyện nổi tiếng. Tôi không mấy để tâm đến âm nhạc, miễn là nó đừng quá ồn. Còn trong rạp kịch thường thì tôi phải cố gắng lắm mới theo dõi được những gì diễn ra trên sân khấu. Không gian tối om, và khi tôi nhắm mắt thì những người ngồi gần đó nghĩ tâm hồn tôi đang đắm chìm trong đại dương quyến rũ của âm nhạc. Lần này tôi mở mắt. Nino đang rướn người về phía trước và đằng sau khuôn mặt nhìn nghiêng thanh tú của nàng tôi nhìn thấy hàng ghế đầu. Ngồi giữa hàng ghế đó là một người đàn ông béo tốt có đôi mắt như mắt cừu và vầng trán của triết gia - người bạn cũ của tôi Malik Nakhararyan. Giữa mắt trái và sống mũi của Nino, tôi thấy đầu anh ta liên tục chuyển động theo điệu nhạc.

“Nhìn kìa, Nakhararyan đó,” tôi thì thầm.

“Nhìn lên sân khấu đi, đồ lỗ mãng,” nàng thì thầm lại, nhưng vẫn liếc nhanh về phía người đàn ông Armenia béo tốt. Anh ta quay lại, gật đầu chào thân thiện.

Trong lúc nghỉ giải lao, tôi gặp anh ta ở chỗ quầy ăn nhẹ, nơi tôi lấy sô cô la cho Nino. Anh ta đi tới lô ghế của chúng tôi và ngồi xuống, béo tốt, thông minh và hơi hói.

“Anh bao nhiêu tuổi, Nakhararyan?” tôi hỏi.

“Ba mươi,” anh ta trả lời.

Nino ngước lên. “Ba mươi ư?” nàng hỏi. “Vậy thì tôi cho rằng chúng tôi sẽ không gặp anh trong thành phố của chúng ta nhiều nữa đâu.”

“Tại sao, thưa công nương?”

“Anh thuộc diện được gọi nhập ngũ mà.”

Anh ta cười lớn, đôi mắt lồi ra, cái bụng rung rung: “Thật không may, thưa công nương, tôi không thể ra chiến trường. Bác sĩ của tôi phát hiện ra tôi mắc chứng viêm xoang nan y, vậy nên tôi phải ở lại hậu phương.” Tên của căn bệnh nghe lạ hoắc, và nó khiến tôi nghĩ đến chứng đau dạ dày. Đôi mắt Nino mở to.

“Đó có phải là một căn bệnh rất nguy hiểm không?” nàng hỏi bằng giọng đầy cảm thông.

“Còn tùy. Với sự trợ giúp của một bác sĩ biết làm ăn thì bất cứ bệnh nào cũng có thể trở nên nguy hiểm hết.”

Nino sửng sốt và phẫn nộ. Malik Nakhararyan là thành viên của một gia đình quý tộc vào bậc nhất ở Garabagh. Cha anh ta là một vị tướng quân, và bản thân anh ta khỏe như vâm, như bất cứ một người khỏe mạnh nào, và chưa kết hôn. Khi anh ta sắp sửa rời khỏi lô của chúng tôi, tôi mời anh ta đi ăn tối cùng. Anh ta lịch sự cảm ơn và nhận lời. Tấm màn sân khấu được kéo lên, và Nino ngả đầu vào vai tôi. Trong khi những bản valse nổi tiếng của Tchaikovsky vang lên, nàng ngước mắt nhìn tôi và thì thầm, “So với Nakhararyan thì anh là một người hùng thực sự. Chí ít anh cũng không bị mắc chứng viêm xoang.”

“Người Armenia có trí tưởng tượng phong phú hơn người Hồi giáo.” Tôi cố biện hộ cho Nakhararyan.

Nino vẫn ngả đầu trên vai tôi ngay cả khi chàng Lensky dũng cảm có giọng nam cao bước ra trước họng súng của Yevgeny Onegin, và bị giết, như định mệnh. Một sự thắng lợi toàn diện, tao nhã, dễ dàng và chúng tôi cảm thấy mình nên ăn mừng. Nakharayan đợi chúng tôi ở lối vào nhà hát. Anh ta có một chiếc xe hơi, trông rất thanh nhã và Âu hóa bên cỗ xe song mã của nhà Shirvanshir. Chúng tôi di chuyển bằng xe hơi qua những con hẻm tối tăm của thành phố, qua hai ngôi trường của chúng tôi. Vào ban đêm những tòa nhà đó trông có vẻ thân thiện hơn. Chúng tôi dừng lại trước bậc lên xuống bằng cẩm thạch của Câu lạc bộ Thành phố. Việc đó khá nguy hiểm. Nhưng nếu có một người tháp tùng mang tên Shirvanshir còn người kia là Nakhararyan, thì nàng công nương Kipiani không cần phải lo về các quy định và phép tắc của trường Nữ hoàng Tamar.

Hàng hiên rộng tắm trong ánh sáng chói lóa của những ngọn đèn màu trắng. Chúng tôi chọn một bàn nhìn ra Vườn Thống đốc tối om, hướng ra mặt biển êm đềm, lấp lánh và ngọn hải đăng trên đảo Nargin. Tiếng cụng ly leng keng. Nino và Nakhararyan uống sâm banh. Nhưng không có gì trên đời này, thậm chí cả đôi mắt của Nino, có thể khiến tôi uống rượu ở nơi công cộng. Như thường lệ, tôi nhấm nháp ly nước cam có ga. Khi ban nhạc khiêu vũ gồm sáu người rốt cuộc cũng để chúng tôi yên, Nakhararyan nói một cách nghiêm túc và đầy suy tư, “Ở đây chúng ta là đại diện của ba dân tộc Kavkaz lớn nhất: một người Gruzia, một người Hồi, và một người Armenia. Sinh ra dưới cùng một bầu trời, trên cùng một mảnh đất, tuy khác nhau mà lại giống nhau, như Chúa Ba Ngôi. Vừa Âu vừa Á, nhận và cho cả phương Đông lẫn phương Tây.”

“Tôi luôn nghĩ,” Nino nói, “rằng chiến đấu là một phẩm chất của dân Kavkaz. Tuy nhiên tôi ở đây, ngồi giữa hai người Kavkaz, mà chẳng ai trong số đó muốn chiến đấu cả.”

Nakhararyan nhìn nàng bằng ánh mắt bao dung: “Cả hai chúng tôi đều muốn chiến đấu, công nương ạ, nhưng không phải là chiến đấu chống lại nhau. Có một bức tường cao vút giữa chúng ta và người Nga. Bức tường đó là dãy Kavkaz. Nếu người Nga chiến thắng thì đất nước ta sẽ bị Nga hóa hoàn toàn. Chúng ta sẽ mất đi các nhà thờ, ngôn ngữ và bản sắc của chúng ta. Chúng ta sẽ trở thành những đứa con hoang Á-Âu, thay vì hình thành chiếc cầu nối giữa hai thế giới đó. Không, bất cứ ai chiến đấu cho Sa hoàng cũng đều chống lại Kavkaz.”

Đôi môi của Nino nói như đọc bài ở trường, “Người Ba Tư và người Thổ Nhĩ Kỳ đã xé nhỏ đất nước chúng ta ra. Vua Ba Tư đã tàn phá phương Đông, vua Thổ đã tàn phá phương Tây. Bao nhiêu cô gái Gruzia đã trở thành nô lệ, bị lôi tới các hậu cung! Người Nga thậm chí không muốn tới đây. Chúng ta mời họ tới đấy chứ. Vua George XII đã tự nguyện thoái vị để nhường quyền cai trị cho Sa hoàng. ‘Không phải để mở rộng lãnh thổ vốn đã mênh mông của đế chế mà chúng ta chấp nhận bảo vệ vương quốc Gruzia’… các anh không biết những lời đó sao?” Tất nhiên chúng tôi biết. Suốt tám năm trời những từ ngữ đó vang vang bên tai chúng tôi ở trường học, chỉ dụ mà Alexander Đệ nhất đã ban tới chúng tôi một trăm năm về trước.

Người ta có thể thấy những chữ đó ở phố chính của Tiflis, được khắc trên một tấm bảng bằng đồng: “Không phải để mở rộng lãnh thổ vốn đã mênh mông của đế chế mà chúng ta…” Nino nói không sai. Các hậu cung của phương Đông vào thời đó đầy những phụ nữ Thiên Chúa giáo bị giam cầm, những đường phố của các đô thành Kavkaz đầy những xác người Thiên Chúa giáo. Tất nhiên tôi đã có thể trả lời, “Tôi là người Hồi giáo, em là người Thiên Chúa giáo, em được Chúa ban cho chúng tôi như một con mồi hợp pháp.” Nhưng tôi giữ im lặng và đợi Nakhararyan trả lời.

“Thưa công nương, cô thấy đó,” anh ta nói, “một người nghĩ theo khía cạnh chính trị phải có đủ can đảm để đôi khi trở nên thiếu công bằng, thậm chí bất công. Tôi thừa nhận: Người Nga đã mang hòa bình đến cho xứ sở này. Nhưng người Kavkaz chúng ta giờ đây có thể tự mình gìn giữ hòa bình mà không cần đến họ. Họ làm như họ phải bảo vệ chúng ta, người này chống lại người khác. Vậy nên các trung đoàn lính Nga, các nhân viên công vụ và các thống đốc có mặt ở đây. Nhưng thưa công nương, nói theo quan điểm của cô: cô có cần phải được bảo vệ khỏi tôi hay không? Tôi có cần phải được bảo vệ khỏi Ali Khan không? Chẳng phải tất cả chúng ta đã ngồi bên nhau thật yên bình bên giếng Pechapur đó sao? Chắc chắn đã qua cái thời người Kavkaz phải nghĩ về người Ba Tư như kẻ thù của mình. Kẻ thù ở phương Bắc kia, và chính kẻ thù này đang cố nói với chúng ta rằng chúng ta là đám trẻ con, cần phải được bảo vệ khỏi nhau. Nhưng chúng ta đâu còn là trẻ con, chúng ta đã trưởng thành từ lâu rồi.”

“Và đó là lý do tại sao anh không đi chiến đấu ư?” Nino hỏi.

Nakhararyan đã uống quá nhiều sâm banh. “Không phải vì lý do đó,” anh ta nói. “Tôi lười biếng, và tôi thích sự thoải mái, nhàn nhã của mình. Tôi có ác cảm với người Nga vì họ tịch thu đất đai của Giáo hội Armenia, và ở đây thì thích hơn ở trong chiến hào. Gia đình tôi đã tạo danh tiếng đủ rồi. Tôi là người theo chủ nghĩa khoái lạc.”

“Tôi lại nghĩ theo cách khác,” tôi nói. “Tôi không phải là người theo chủ nghĩa khoái lạc, và tôi thích chiến tranh.”

“Cậu còn trẻ, bạn tôi ạ,” Nakhararyan nói và lại nâng ly lên. Anh ta tiếp tục nói một thôi một hồi, và có lẽ là nói đâu ra đấy. Khi chúng tôi bắt đầu ra về, Nino dù chưa hoàn toàn nhưng gần như đã tin anh ta đúng. Chúng tôi lên xe hơi của Nakhararyan. “Đây là một thành phố tuyệt vời,” anh ta nói trong khi lái xe, “cửa ngõ của châu Âu. Nếu nước Nga không bảo thủ cực đoan như vậy thì chúng ta đã là một nước châu Âu béng rồi.”

Nghĩ đến những ngày học địa lý thật nhộn, tôi bật cười. Đó là một buổi tối thú vị. Khi chúng tôi nói lời tạm biệt, tôi hôn đôi mắt và bàn tay Nino, trong khi Nakhararyan nhìn ra biển. Sau đó anh ta lái xe đưa tôi về đến cổng Tsitsianov - xe hơi chỉ có thể chạy tới đó. Phía sau bức tường là châu Á. “Cậu sẽ cưới Nino phải không?” là điều cuối cùng anh ta hỏi.

“Inshallah, nếu đó là ý Thượng Đế.”

“Cậu sẽ phải vượt qua một số khó khăn trở ngại đấy, bạn ạ. Nếu cậu cần giúp đỡ - tôi luôn sẵn sàng. Tôi ủng hộ hôn nhân đa chủng tộc giữa các gia đình thượng lưu của chúng ta. Chúng ta phải đoàn kết với nhau.”

Tôi nồng nhiệt siết chặt tay anh ta. Điều đó chứng tỏ rằng: thực sự có những người Armenia tử tế. Ý nghĩ này quả thực khiến tôi bận lòng. Thấm mệt, tôi đi vào nhà. Gã người hầu đang ngồi xổm trên sàn, đọc sách. Tôi liếc qua cuốn sách. Kinh Koran bản chính của Ả Rập có hoa văn trang trí. Gã người hầu đứng dậy, chào tôi. Tôi cầm cuốn sách thiêng lên và đọc, “Hỡi những người có đức tin! Việc uống rượu, cờ bạc, thờ cúng bụt tượng là những việc làm khả ố, là hành động của Shayton. Vì thế, hãy từ bỏ chúng, để may ra các ngươi được chiến thắng. Quỷ Satan đang cố kéo ngươi khỏi những ý nghĩa về Đấng Allah và khỏi việc cầu nguyện.” Một mùi hương thoang thoảng tỏa ra từ các trang sách. Những trang giấy màu vàng mỏng phát ra tiếng sột soạt. Lời của Thượng Đế, được đóng giữa hai tấm bìa da, thật nghiêm khắc và đầy tính cảnh báo. Tôi đưa trả cuốn sách cho gã người hầu rồi đi lên phòng mình. Chiếc đi văng rộng, thấp và êm. Tôi nhắm mắt lại, như luôn làm thế khi muốn nhìn thấy điều gì đó thật rõ ràng. Tôi nhìn thấy sâm banh, thấy Yevgeny Onegin tại vũ hội, đôi mắt cừu lanh lợi của Nakhararyan, cặp môi mềm của Nino, và đám kẻ thù tràn qua bức tường núi đến chinh phục thành phố của chúng tôi.

Tiếng hát đều đều vọng vào từ ngoài phố. Đó là Hashim, kẻ thất tình. Lão đã già lắm rồi, và không ai biết về cuộc tình mà lão oán than. Người ta kính trọng lão bằng cách đặt cho lão cái tên là Mainun, Tương Tư Khách. Vào ban đêm lão thường len lén đi qua các ngõ vắng, ngồi xuống một góc nào đó, khóc và hát bài ca buồn của lão cho tới rạng sáng. Những giai điệu đều đều ấy khiến tôi buồn ngủ. Tôi quay mặt vào tường, chìm vào bóng tối và những giấc mơ. Cuộc sống vẫn tuyệt vời.

11

Một cây gậy có hai đầu: đầu trên và đầu dưới. Lộn ngược gậy xuống, đầu trên sẽ là đầu dưới, còn đầu dưới là đầu trên. Nhưng bản thân cái gậy đó chẳng thay đổi chút nào. Chuyện với tôi cũng vậy. Tôi vẫn là tôi như một tháng trước, một năm trước. Cũng vẫn cuộc chiến tranh ấy đang diễn ra trong thế giới rộng lớn, và cũng vẫn những vị tướng đó chiến thắng hoặc thất bại. Nhưng những con người chỉ mới cách đây một thời gian ngắn đã gọi tôi là kẻ hèn nhát thì giờ đây lại cúi gằm mặt khi gặp tôi: những người bạn, những người họ hàng giờ đây ca ngợi sự sáng suốt của tôi, và cha tôi nhìn tôi bằng ánh mắt khâm phục. Nhưng cái gậy có thay đổi gì đâu. Một ngày nọ tin đồn bay khắp thành phố: quốc vương Ottoman, Mehmed V. Rashid, đã tuyên bố chiến tranh với thế giới của những kẻ không có đức tin. Quân đội bách chiến bách thắng của ngài đang di chuyển về phía Đông, xông lên phía Tây, để giải phóng những người có đức tin khỏi ách thống trị của Nga và Anh. Người ta đồn rằng, cuộc Thánh chiến đã được tuyên bố, và lá cờ xanh của Đấng Tiên Tri đang bay phấp phới phía trên cung điện của Đại Giáo chủ. Vậy là tôi trở thành một anh hùng. Những người bạn đến gặp tôi, nói lời hay ý đẹp về sự nhìn xa trông rộng của tôi. Tôi đã hoàn toàn đúng khi từ chối ra chiến trường. Một người Hồi giáo ai lại đi chiến đấu chống lại vua Hồi kia chứ. Người Thổ Nhĩ Kỳ, dân tộc anh em của chúng tôi, sẽ đến Baku, và bằng việc hợp nhất với người Thổ Nhĩ Kỳ chúng tôi sẽ trở thành một quốc gia vĩ đại của những người có đức tin.

Tôi lặng thinh và cúi đầu, không đáp lại sự ca ngợi của họ. Người đàn ông khôn ngoan không được phép để bản thân mình xao động trước sự ca ngợi hay oán trách. Các bạn của tôi trải những tấm bản đồ ra. Họ cãi nhau kịch liệt về việc quân Thổ Nhĩ Kỳ sẽ hành quân qua khu vực nào của thành phố chúng tôi. Tôi dập tắt cuộc cãi cọ của họ bằng cách chỉ ra rằng dù quân Thổ Nhĩ Kỳ đến từ hướng nào thì họ hầu như cũng đi qua khu dân cư Armenia. Các bạn tôi nhìn tôi đầy ngưỡng mộ và tiếp tục ngợi ca sự khôn ngoan của tôi.

Tâm hồn của con người thay đổi chỉ sau một đêm. Không người Hồi giáo nào vội vã cầm vũ khí chiến đấu nữa. Ilyas Bey bỗng nhiên phát chán chiến tranh, và Zeynal Agha phải chi một số tiền lớn để cậu ta được quay trở lại đơn vị đồn trú ở Baku. Anh chàng tội nghiệp đó đã đỗ kỳ thi sát hạch sĩ quan ngay trước khi Thổ Nhĩ Kỳ tuyên bố chiến tranh, và phép mầu đã xảy ra: ngay cả Mehmed Heydar cũng đã xoay xở để thi đỗ. Giờ đây họ đều là trung úy, ngồi trong doanh trại của mình, ghen tị với tôi, người đã không thốt ra lời thề liên minh với Sa hoàng. Không có đường lui cho họ. Nào có ai ép họ đâu. Họ đã thề tình nguyện chiến đấu, và tôi sẽ là người quay lưng lại với họ nếu họ phản bội lời thề đó.

Những ngày ấy tôi rất trầm lặng, bởi vì tôi không thể suy nghĩ một cách rành mạch được. Suốt thời gian đó, chỉ duy nhất một lần tôi ra ngoài vào buổi tối và bước nhanh tới thánh đường nhỏ gần tường thành. Ở đó, trong một ngôi nhà cũ kỹ, Seyid Mustafa, người bạn học của tôi, đang sống. Cậu là hậu duệ của Đấng Tiên Tri. Mặt rỗ, đôi mắt ti hí, và mang chiếc khăn màu xanh lá cây của dòng họ. Cha cậu là thầy tế của một thánh đường nhỏ, và ông của cậu là một nhà hiền triết nổi tiếng tại mộ của Lãnh tụ Hồi giáo Reza ở thành phố linh thiêng Mashhad. Cậu cầu nguyện năm lần một ngày. Cậu viết tên của vua Yesid lên đế giày của mình, để hằng ngày giẫm lên bụi đất cái tên của kẻ ghét Đức Tin Đích Thực. Vào ngày thứ mười của lễ Muharram, Ngày Khóc Thương, cậu cào da ngực của mình cho tới khi tóe máu. Nino nghĩ cậu cuồng tín, mù quáng và coi thường cậu vì điều đó. Tôi thích cậu vì tầm nhìn sáng suốt của cậu, vì không giống bất cứ ai khác, cậu có thể phân biệt giữa tốt xấu, thật giả.

Seyid Mustafa đón tôi bằng nụ cười vui vẻ của một người đàn ông hiểu biết. “Cậu đã biết chuyện gì chưa, Ali Khan? Ông Yaguboghlu giàu ú ụ đó đã mua mười hai thùng sâm banh để uống với viên sĩ quan Thổ Nhĩ Kỳ đầu tiên đến thành phố này. Sâm banh ư? Sâm banh để tôn vinh cuộc Thánh chiến của người Hồi ư?”

Tôi nhún vai. “Điều đó khiến cậu ngạc nhiên ư, Seyid? Thế giới này điên sẵn rồi mà.”

“Đấng Allah dẫn những kẻ Ngài giận đi lạc lối,” Seyid nói một cách dữ dằn. Cậu đứng phắt dậy và đôi môi cậu run bần bật. “Ngày hôm qua tám người đã đào ngũ sang chiến đấu trong quân đội của vua Thổ Nhĩ Kỳ. Tám người! Tôi hỏi cậu, Ali Khan, tám người đó nghĩ họ đang làm gì vậy?”

“Đầu họ trống rỗng như bụng của một con lừa đói,” tôi thận trọng đáp.

Cơn tức giận của Seyid không có giới hạn. “Nghe này!” cậu la lên. “Những người Hồi giáo dòng Shiite đang chiến đấu cho vua Hồi của dòng Sunni! Chẳng phải Yesid đã làm cháu trai Đấng Tiên Tri đổ máu đó sao? Chẳng phải Muljam đã giết hại Ali, người có tên tuổi được ngợi ca đó sao? Ai là người thừa kế của Đấng Tiên Tri? Máu của Đấng Tiên Tri chảy trong huyết quản ai, vua Hồi hay Đấng Vô Hình, hay Người Dẫn Dắt Vĩnh Hằng? Trong nhiều thế kỷ người Shiite đã khóc than, máu đã chảy giữa chúng ta và những kẻ phản bội còn tồi tệ hơn cả những người không có đức tin. Người Shiite ở đây - người Sunni ở đó - không có cầu nối nào giữa chúng ta cả. Cách đây chưa lâu lắm vua Selim đã cho tàn sát bốn mươi nghìn người của dòng Shiite. Giờ thì sao? Người Shiite đang chiến đấu cho vua Hồi, kẻ đã đánh cắp di sản của Đấng Tiên Tri. Mọi chuyện đã bị lãng quên rồi: máu của những người mộ đạo, bí mật của các lãnh tụ Hồi giáo. Ở đây, trong thành phố của người theo dòng Shiite chúng ta, cánh đàn ông lại mong đợi những người theo dòng Sunni tới hủy hoại đức tin của chúng ta. Người Thổ Nhĩ Kỳ muốn gì chứ? Enver thậm chí đã tiến đến Urrmia. Iran sẽ bị chia cắt thành hai nửa. Đức Tin Đích Thực đã bị hủy hoại. Ali, hãy đến với thanh kiếm lửa, tuyên án những kẻ phản bội! Ali, Ali..!” Những giọt nước mắt của cậu tuôn trào, tim cậu đập dồn dập trong cơn phẫn nộ.

Tôi nhìn cậu, run rẩy. Điều gì đúng, điều gì sai? Đúng vậy, người Thổ Nhĩ Kỳ là những người Hồi giáo dòng Sunni. Nhưng trái tim tôi lại mong thấy Enver đến thành phố của mình. Điều đó có nghĩa là gì? Máu của những người tử vì đạo của chúng tôi thực sự đã chảy vô ích ư? “Seyid,” tôi nói, “người Thổ là họ hàng của chúng ta. Ngôn ngữ của họ là ngôn ngữ của chúng ta. Dòng máu Turan chảy trong cả mạch máu của chúng ta và của họ. Có lẽ đó là lý do tại sao chết dưới cờ của vua Hồi còn dễ hơn dưới cây thánh giá của Sa hoàng.”

Seyid Mustafa lau nước mắt. “Trong mạch máu của tôi đang chảy dòng máu của Mohammed,” cậu nói bằng giọng điềm tĩnh và kiêu hãnh. “Máu của Turan ư? Dường như cậu quên một vài điều cậu đã học ở trường rồi. Hãy đi lên núi Altai, hoặc đi xa hơn đến biên giới Siberia: Ai sống ở đó nhỉ? Người Thổ Nhĩ Kỳ, giống như chúng ta, nói ngôn ngữ của chúng ta, có chung dòng máu với chúng ta đấy. Thượng Đế đã dẫn dắt họ đi lạc đấy, và họ vẫn là những kẻ ngoại giáo, họ đang thờ ngẫu tượng đấy: Thần sông Su-Tengri, Thần bầu trời Teb-Tengri. Nếu những người Yakut và Altai này trở nên hùng mạnh và gây chiến với chúng ta, thì người Shiite chúng ta sẽ vui mừng vì chiến thắng của những kẻ ngoại giáo, bởi vì họ có cùng dòng máu với chúng ta ư?”

“Chúng ta phải làm gì, Seyid?” tôi hỏi. “Thanh gươm của Iran han gỉ rồi. Bất cứ ai chiến đấu chống lại người Thổ Nhĩ Kỳ đều đang giúp Sa hoàng cả. Chúng ta nhân danh Mohammed bảo vệ cây thập tự của Sa hoàng chống lại trăng lưỡi liềm của vua Hồi ư? Chúng ta nên làm gì hả, Seyid?” Mustafa đang bị vây bọc trong nỗi buồn khủng khiếp. Cậu nhìn tôi, và dường như tất cả nỗi thất vọng của một thiên niên kỷ đang dần tàn đều chất chứa trong mắt cậu.

“Chúng ta nên làm gì ư, Ali Khan? Tôi không biết.” Cậu đang đau khổ, tuy nhiên ngay cả lúc này cậu cũng không che đậy nỗi buồn bằng những cụm từ trống rỗng.

Tôi rơi vào im lặng, hoang mang. Ngọn đèn dầu nhỏ nhoi đang bốc khói. Trong quầng sáng nhỏ hẹp những màu sắc của tấm thảm cầu nguyện trông thật rực rỡ, như những bông hoa trong vườn có thể được gấp lại và mang theo trong một cuộc hành trình. Và Seyid Mustafa chỉ ở trong thế giới này như thể trong một chuyến đi, vậy nên cũng dễ để cậu lên án tội lỗi của những người khác. Trong mười hoặc hai mươi năm nữa cậu sẽ là một học giả tại mộ của Reza ở Mashhad, một trong những nhà hiền triết dẫn dắt số phận của người Iran, không nhìn và không nghe. Ngay bây giờ cậu đã có đôi mắt mệt mỏi của một ông già ý thức được về tuổi già của mình và ghì chặt lấy nó. Cậu sẽ không cho tặng một mẩu Đức Tin Đích Thực nào, cho dù bằng cách làm như vậy cậu có thể khiến Iran lại trở nên vĩ đại và hùng cường. Thà chìm nghỉm còn hơn tìm thấy bóng ma trơi của hào quang trần tục bằng cách đi qua đầm lầy của tội lỗi. Vậy nên cậu im lặng và không biết phải làm gì. Vậy nên tôi mến cậu, người lính gác đơn độc trên ngưỡng cửa của Đức Tin Đích Thực. “Số phận của chúng ta nằm trong tay Đấng Allah, Seyid Mustafa ạ,” tôi nói, chấm dứt chủ đề đó. “Cầu Thượng Đế dẫn dắt chúng ta đi theo con đường đúng. Nhưng tối nay mình muốn nói với cậu về chuyện khác cơ.” Seyid Mustafa nhìn những cái móng tay được nhuộm bằng cây lá móng của cậu. Chuỗi tràng hạt màu hổ phách lấp lánh giữa những ngón tay cậu. Cậu ngước lên và gương mặt rỗ của cậu nở nụ cười toe toét.

“Tôi biết Ali Khan ạ, cậu muốn cưới vợ.”

Tôi giật mình, kinh ngạc. Tôi định nói về việc thành lập tổ chức Nam Hướng Đạo Của Người Hồi Giáo Dòng Shiite. Ấy thế mà Seyid Mustafa đã tự đảm nhận vai trò văn phòng và kiến thức của một giáo sĩ thuộc giáo hội rồi.

“Làm sao cậu biết tớ muốn cưới vợ, và điều đó thì liên quan gì đến cậu nhỉ?”

“Tôi nhìn thấy điều đó trong mắt cậu, và nó liên quan đến tôi bởi vì tôi là bạn cậu. Cậu muốn cưới Nino, người không ưa tôi cho lắm, và là người Thiên Chúa giáo.”

“Đúng vậy. Ý kiến của cậu thế nào?”

Seyid nhìn tôi bằng cái nhìn đầy khôn ngoan và dò xét. “Tôi nói ủng hộ, Ali Khan ạ. Một người đàn ông phải kết hôn, tốt nhất là với người phụ nữ anh ta thích. Cô ấy không cần phải thích anh ta. Một người đàn ông khôn ngoan không tán tỉnh phụ nữ. Người phụ nữ chỉ là cánh đồng, nơi người đàn ông gieo hạt mà thôi. Cánh đồng có nhất thiết phải yêu người nông dân không hả? Người nông dân yêu cánh đồng là đủ rồi. Hãy cưới vợ đi, và đừng bao giờ quên: phụ nữ chỉ là cánh đồng.”

“Vậy cậu tin rằng phụ nữ không có tâm hồn hay trí tuệ ư?”

Cậu nhìn tôi bằng ánh mắt thuơng hại: “Làm sao cậu có thể hỏi câu đó chứ, Ali Khan? Tất nhiên phụ nữ không có những thứ đó. Tại sao một phụ nữ lại cứ phải có tâm hồn hay trí tuệ cơ chứ? Cô ta còn trinh và đẻ nhiều con là được. Luật đã nói: Bằng chứng của một người đàn ông giá trị hơn bằng chứng của ba người phụ nữ. Đừng quên điều đó, Ali Khan ạ.” Tôi đã chuẩn bị tinh thần để nghe Seyid Mustafa sùng đạo nguyền rủa mình vì muốn kết hôn với một người theo đạo Thiên Chúa, người không ưa cậu, vậy nên tôi thực sự xúc động trước câu trả lời của cậu. Nó chứng tỏ rằng cậu trung thực và khôn ngoan. Tôi nói giọng ôn hòa, “Vậy cậu không thấy bực mình vì cô ấy là người Thiên Chúa giáo ư? Hay cô ấy nên trở thành một người theo đạo Hồi?”

“Tại sao?” cậu hỏi. “Dù sao chăng nữa một kẻ không có tâm hồn và trí tuệ thì cũng chẳng có đức tin đâu. Không có thiên đường hay địa ngục nào chờ đợi một người phụ nữ. Khi chết cô ta tan biến vào hư không. Những đứa con trai của cô cậu tất nhiên phải là người Hồi giáo dòng Shiite rồi.” Tôi gật đầu. Cậu đứng dậy đi tới giá sách. Đôi bàn tay dài của cậu, đôi bàn tay của một con khỉ thông minh, lôi một cuốn sách phủ bụi từ trên giá xuống. Tôi liếc nhìn bìa sách: Tựa bằng tiếng Iran: Shinobi: Al-Tawarikh-Seljuq. Cậu mở cuốn sách ra. “Đây này,” cậu nói, “trang 207.” Rồi cậu đọc to: “Vào năm Hijrah 637 vua Thổ Nhĩ Kỳ Aladdin Keyqubad qua đời trong lâu đài Kabadia. Giyaseddin Kai Khostow lên ngôi của Nhà Seljuq. Ngài kết hôn với con gái của một công chúa Gruzia, và tình yêu của ngài dành cho người phụ nữ theo đạo Thiên Chúa này lớn đến mức ngài ban lệnh rằng, hình ảnh của nàng phải xuất hiện bên cạnh hình ảnh của ngài trên đồng xu của vương quốc. Sau đó các nhà thông thái và những người mộ đạo đến gặp ngài can ngăn: ‘Nhà vua không được chống lại luật của Thượng Đế. Đó là tội lỗi.’ Quốc vương tức giận nói, ‘Thượng Đế đã đặt ta ở trên các người. Số phận của các người là vâng mệnh ta.’ Sau đó các nhà thông thái và những người mộ đạo ra về, buồn bã, nhưng Thượng Đế đã khai sáng cho vua. Ngài cho vời những người đàn ông thông thái và những người mộ đạo quay trở lại và nói, ‘Ta sẽ không chống lại luật thiêng mà Thượng Đế đã đặt ra. Vậy hãy làm như thế này: Con sư tử có bờm dài và một thanh kiếm ở chân phải - đó là ta. Vầng mặt trời mọc phía trên đầu ta - đó là người phụ nữ ta yêu. Hãy để đó là luật.’ Từ đó trở đi hình sư tử và vầng mặt trời là biểu tượng của Ba Tư. Nhưng các nhà thông thái nói, ‘Không có phụ nữ nào đẹp hơn phụ nữ Gruzia.’” Mustafa gấp sách lại và cười xếch đến mang tai. “Cậu đấy - cậu đang làm điều mà Kai Khosrow đã làm khi xưa. Không có luật nào chống lại việc đó cả. Phụ nữ Gruzia là một phần chiến lợi phẩm mà Đấng Tiên Tri đã hứa ban tặng các tín đồ mộ đạo của ngài: ‘Hãy đi mà chiếm lấy họ.’ Vậy là điều đó đã được viết trong sách rồi đấy.” Khuôn mặt u sầu của cậu bỗng trở nên dịu dàng. Đôi mắt ti hí xấu xí của cậu lấp lánh. Cậu vui được xua tan những đạo lý hẹp hòi của thế kỷ hai mươi bằng những lời trong cuốn sách thánh, cầu cho những kẻ không có đức tin thấy được sự tiến bộ thực sự nằm ở đâu. Tôi ôm hôn cậu. Sau đó tôi ra về, và bước chân của tôi vững chãi, mạnh mẽ trong những con hẻm tối tăm. Cuốn sách thánh, vị vua già và cậu Mustafa thông thái đứng về phía tôi.

12

Sa mạc là cánh cổng dẫn tới một thế giới khôn dò, bí ẩn. Cát bụi và sỏi đá cuộn xoáy dưới vó ngựa của tôi. Bộ yên cương Terek Cossack của tôi thật êm, như thể được nhồi bằng lông tơ. Trên yên cương này người Cossack có thể ngủ, đứng hoặc nằm. Tất cả những vật dụng thế gian của anh ta đều ở trong các túi yên cương: một ổ bánh mì, một chai vodka, một túi tiền vàng, chiến lợi phẩm từ một ngôi làng của bộ tộc Kabardin. Túi yên cương của tôi trống không. Tôi đang phóng ngựa xuôi theo cơn gió sa mạc thổi ào ào, chẳng có gì trong biển cát xám mênh mông. Trên vai tôi tấm khăn mũ trùm đầu Burka buông xuống, chiếc khăn mũ bằng nỉ Kabardin màu đen, mềm mại bảo vệ tôi khỏi cái nóng hoặc cái lạnh. Phường thảo khấu và giới kỵ sĩ đã phát minh ra món trang phục này để đi cướp bóc và cưỡi ngựa. Nắng hay mưa đều không thể xuyên qua nó được. Nó có thể dễ dàng biến thành một cái lều, và toàn bộ các món bở từ một vụ trộm cướp táo tợn có thể giấu trong những nếp gấp đen kịt của chiếc Burka. Giống như lũ vẹt ở trong lồng, các cô gái bị bắt cóc nằm cuộn tròn phía sau kẻ bắt cóc, được bảo vệ bởi tấm khăn mũ bằng nỉ rộng thùng thình.

Tôi cưỡi ngựa tới cổng Sói Xám. Những người khổng lồ thời tiền sử đã dựng hai tảng đá xám nhuốm màu mưa nắng này trong đại dương cát, giữa sa mạc gần Baku. Huyền thoại thời xa xưa kể rằng Boz Gurd, Sói Xám, tổ tiên của người Thổ Nhĩ Kỳ, đã từng dẫn bộ lạc Osman đi qua cái cổng hẹp này tới các bình nguyên xanh tươi của Tiểu Á. Vào những đêm trăng tròn lũ chó rừng và sói sa mạc tụ tập ở chỗ những tảng đá này mà tru, như chó tru lên trước xác chết. Chúng có giác quan của vũ trụ để đánh hơi được tử thần và chúng cảm thấy rằng mặt trăng là một xác chết. Khi một người sắp chết, lũ chó trong nhà ông ta bắt đầu tru. Chúng có thể ngửi thấy mùi chết chóc ngay cả khi người đó vẫn còn sống. Chúng có họ hàng với lũ sói sa mạc, cũng như chúng tôi, các thần dân của Nga, có họ hàng với những chiến binh sói của Enver Bey đang tiến đến vùng Kavkaz. Tôi đang cưỡi ngựa qua sa mạc rộng lớn hoang vắng, cha tôi cưỡi ngựa bên cạnh. Khi cha ngồi trên yên ngựa dường như ông và con ngựa là một, một nhân mã. “Safar Khan,” giọng tôi khàn khàn, hiếm khi tôi gọi cha mình bằng tên tục. “Safar Khan, con phải nói chuyện với cha.”

Bey và Pasha là các cấp bậc trong hệ thống chính trị và quân đội Thổ Nhĩ Kỳ.

“Con trai, hãy cứ nói trong khi chúng ta đang cưỡi ngựa. Sẽ dễ nói hơn khi ngựa và người cưỡi là một.” Cha đang cười nhạo tôi ư? Cái roi sượt qua sườn con ngựa của tôi. Cha tôi nhướn mày. Chỉ bằng một cử động nhỏ của đùi, ông đã bắt kịp tôi.

“Sao nào, con trai?” Giọng ông dường như chế giễu tôi.

“Con muốn cưới vợ, Safar Khan ạ.”

Im lặng kéo dài. Gió rít tứ bề. Sỏi đá bắn tung tóe dưới vó ngựa của chúng tôi. Cuối cùng câu trả lời của ông là: “Cha sẽ xây một căn biệt thự cho con. Cha biết một chỗ trên Đại lộ. Cha cho rằng ở đó có chuồng ngựa. Vào mùa hè con có thể nghỉ ở Mardakan. Con phải đặt tên con trai đầu lòng là Ibrahim, để tưởng nhớ tổ tiên của chúng ta. Cha sẽ cho con một chiếc xe hơi, nếu con muốn có một chiếc. Nhưng có xe hơi thì cũng được tích sự gì đâu, chúng ta chẳng có đường cho xe chạy. Một chuồng đầy nhóc ngựa thì hơn.”

Im lặng trở lại. Cổng Sói Xám đã ở phía sau chúng tôi. Cha con tôi đang cưỡi ngựa ra biển, hướng tới vùng ngoại ô Bayil. Giọng của cha vang xa: “Cha có nên đi tìm một người vợ đẹp cho con không, hay con đã tự xoay xở để tìm cho mình rồi? Ngày nay dường như chuyện các thanh niên tự chọn người phụ nữ cho mình là chuyện thường rồi.”

“Con muốn cưới Nino Kipiani.”

Mặt cha tôi bất động. Bàn tay phải của cha vuốt ve bờm ngựa. “Nino Kipiani,” cha nói, “hông của con bé quá hẹp. Nhưng cha tin rằng tất cả những thiếu nữ Gruzia đều có dáng người như vậy. Tuy nhiên họ vẫn sinh được những đứa con khỏe mạnh.”

“Cha!” Tôi hoàn toàn không biết tại sao mình lại cảm thấy phẫn nộ, nhưng đúng là tôi thấy phẫn nộ thật. Cha liếc nhìn tôi và mỉm cười.

“Con vẫn còn trẻ lắm, Ali Khan ạ. Hông của một người phụ nữ quan trọng hơn việc cô ta biết các thứ tiếng nhiều.” Ông hỏi, giọng khá tự nhiên, “Khi nào con muốn cưới?”

“Mùa thu này, khi Nino học xong.”

“Rất tốt. Vậy thì đứa bé sẽ chào đời vào tháng Năm năm sau. Tháng Năm là tháng may mắn.”

“Cha!” Tôi lại bị cơn phẫn nộ lấn át mà chính tôi cũng không hiểu tại sao. Tôi cảm thấy cha đang chế giễu tôi. Tôi không cưới Nino vì bộ hông của nàng, cũng chẳng phải vì nàng biết nhiều thứ tiếng - tôi cưới nàng bởi tôi yêu nàng. Cha tôi mỉm cười. Sau đó ông cho ngựa dừng lại và nói, “Sa mạc rộng lớn và trống vắng. Không quan trọng chúng ta sẽ ăn sáng trên ngọn đồi nào. Cha đói rồi. Nghỉ tại đây đi.” Chúng tôi xuống ngựa. Cha lấy ra một ổ bánh mì phết pho mát cừu từ túi yên cương của mình và đưa cho tôi một nửa. Nhưng tôi không đói. Chúng tôi nằm trên cát, cha tôi vừa ăn vừa nhìn ra xa xăm. Thế rồi khuôn mặt cha trở nên nghiêm túc, cha nhỏm dậy, ngồi thẳng người như cái thông nòng súng, xếp chân vòng tròn. Ông nói, “Con cưới vợ là rất tốt. Cha đã cưới vợ ba lần. Nhưng các bà ấy đều chết, như đám ruồi chết vào mùa thu. Và giờ đây, như con biết đấy, cha không cưới vợ nữa. Nhưng khi con cưới vợ, có thể cha cũng sẽ cưới. Nino của con là một người Thiên Chúa giáo. Đừng để nó mang đức tin ngoại lai đó vào nhà ta. Phụ nữ là một cái bình dễ vỡ. Đó là điều quan trọng con cần biết. Đừng đánh nó khi nó mang thai. Nhưng chớ quên: con là ông chủ, và nó sống trong cái bóng của con. Con biết đấy, mọi người đàn ông Hồi giáo đều được cưới cùng lúc bốn vợ. Nhưng tốt hơn cho con nếu con hài lòng với việc chỉ có một vợ. Trừ phi Nino không có con. Đừng phản bội. Vợ con có quyền đối với từng giọt tinh dịch của con. Sự đọa đày vĩnh viễn đợi chờ những kẻ thông dâm. Hãy kiên nhẫn với con bé. Phụ nữ giống như trẻ con, chỉ là tinh quái và độc ác hơn mà thôi. Đó cũng là điều quan trọng cần biết con ạ. Hãy cứ phủ lên nó các món quà nếu con muốn, tặng nó lụa là và châu báu. Nhưng nếu con cần lời khuyên và nếu nó cho con lời khuyên, thì hãy làm ngược lại. Đó có lẽ là điều quan trọng nhất cần phải biết.”

“Nhưng cha, con yêu cô ấy.”

Cha tôi lắc đầu. “Nói chung yêu một người đàn bà là điều không tốt đâu. Người ta yêu Tổ quốc, hay yêu chiến tranh cơ. Một số đàn ông yêu những tấm thảm đẹp hoặc những vũ khí quý hiếm. Nhưng có chuyện đó đấy, chuyện một người đàn ông yêu một người đàn bà. Con biết tất cả những bài hát về tình yêu của Leyla và Majnun, hay những bài thơ tình của Hafiz rồi đấy. Suốt đời Hafiz chỉ ngâm nga về tình yêu. Nhưng một số nhà thông thái nói, ‘Trong cuộc đời mình Hafiz chưa bao giờ ngủ với một người đàn bà nào’. Và Majnun chỉ là một kẻ lập dị. Hãy tin cha: Người đàn ông phải chăm sóc phụ nữ, nhưng việc yêu là của cô ta. Đó là ý Thượng Đế.” Tôi im lặng, và cha tôi không nói thêm lời nào nữa. Có lẽ cha nói đúng! Đối với một người đàn ông tình yêu không phải là điều quan trọng nhất trên đời. Chỉ là tôi chưa đạt đến đỉnh cao trí khôn của ông mà thôi. Bỗng nhiên cha tôi cười và reo lên vui vẻ, “Được rồi, ngày mai ta sẽ đến gặp công tước Kipiani và bàn chuyện đó với ông ấy. Hay là thời nay những người trẻ tuổi tự mình đi cầu hôn nhỉ?”

“Con sẽ tự mình thưa chuyện với gia đình Kipiani,” tôi nói nhanh.

Chúng tôi lại lên ngựa và tới Bayil. Chẳng bao lâu sau chúng tôi đã nhìn thấy những giàn khoan dầu ở Bibi-Heybat. Những giàn giáo đen đúa trông như một khu rừng tối đầy ám muội. Mùi dầu nồng nặc trong không khí. Các công nhân, dầu nhỏ xuống từ các ngón tay, đứng gần các giếng khoan, nơi dòng dầu phun tràn ra mặt đất nhầy nhụa. Khi cha con tôi đi ngang qua nhà tù Bayil, chúng tôi bất ngờ nghe thấy những tiếng súng. “Một vụ tử hình chăng?” tôi hỏi. Không, lần này không phải là một vụ xử bắn. Tiếng súng vọng tới từ doanh trại của đơn vị đồn trú ở Bayil. Họ đang huấn luyện nghiệp vụ chiến đấu ở đó. “Con có muốn gặp các bạn của mình không?” cha tôi hỏi. Tôi gật đầu. Chúng tôi cưỡi ngựa vào thao trường rộng mênh mông, nơi Ilyas Bey và Mehmed Heydar đang tập luyện. Mồ hôi chảy ròng ròng trên mặt họ.

“Phải - Trái - Phải - Trái!”

Vẻ mặt Mehmed Heydar rất nghiêm trọng. Ilyas Bey dường như là một con rối mỏng manh, được điều khiển bởi trí óc của người khác hơn là của chính cậu. Họ bước tới chỗ chúng tôi và cất tiếng chào. “Thế nào, các cậu có thích quân đội lắm không?” tôi hỏi. Ilyas Bey lặng thinh. Mehmed Heydar trông có vẻ buồn rầu. “Dẫu sao cũng tốt hơn ở trường,” anh lẩm bẩm.

“Chúng tớ sắp có chỉ huy mới. Bá tước Malikov đến từ Shusha!” Ilyas Bey nói.

“Malikov ư? Tớ biết ông ấy. Có phải người sở hữu chú ngựa màu đỏ ánh kim không?”

“Chính người đó đấy. Cả doanh trại đã ngập tràn những câu chuyện về chú ngựa đó rồi.”

Chúng tôi im lặng. Một lớp bụi dày phủ trên mặt thao trường. Ilyas Bey mơ màng nhìn ra cổng bằng ánh mắt chất chứa nỗi ghen tị và niềm mong ngóng. Cha tôi vỗ vai cậu. “Chớ có ghen tị với sự tự do của Ali Khan. Nó sắp đem cho sự tự do ấy đi rồi.” Ilyas Bey bật cười, bối rối.

“Đúng vậy, nó sắp trao cho Nino sự tự do của mình.”

Mehmed Heydar ngẩng đầu lên vẻ tò mò. “Huhu,” anh nói, “và cả thời gian nữa.”

Anh đã làm chồng từ lâu, vợ anh đeo mạng che mặt. Cả Ilyas Bey và tôi chẳng biết gì về chị ta, ngoài cái tên. Anh nhìn tôi với vẻ kẻ cả, vầng trán thấp của anh nhăn lại, rồi anh nói, “Giờ cậu sẽ biết mùi đời.” Điều đó phát ra từ miệng anh, nghe có vẻ rất ngớ ngẩn. Mehmed Heydar và người vợ đeo mạng che mặt của anh thì có thể biết gì về đời kia chứ? Tôi bắt tay cả hai người bạn rồi cha con tôi rời khỏi đó.

Trở về nhà tôi ngả người xuống đi văng. Một căn phòng kiểu châu Á luôn mát mẻ. Ban đêm hơi mát tràn ngập khắp phòng như nước chảy vào giếng. Còn ban ngày từ ngoài trời nóng nực bước vào phòng ta cảm thấy như thể bước vào bồn tắm mát rượi. Bỗng chuông điện thoại reo. Giọng Nino phàn nàn, “Ali Khan, em sắp chết vì nóng và vì môn toán đây. Đến giúp em với!”

Mười phút sau Nino chìa đôi cánh tay mảnh khảnh của nàng về phía tôi. Những ngón tay thon của nàng dính mực, và tôi hôn những vết mực đó. “Nino, anh đã thưa chuyện với cha anh. Cha đồng ý rồi.” Nino run run cười. Nàng bẽn lẽn nhìn quanh phòng và đỏ mặt. Nàng đang đứng sát bên tôi, và tôi nhìn sâu vào đôi tròng mắt mở to của nàng. Nàng thì thầm, “Ali Khan. Em sợ. Em sợ lắm.”

“Sợ kỳ thi ư, Nino?”

“Không.” Nàng quay mặt đi và nhìn ra biển. Rồi nàng luồn tay vào trong tóc và nói, “Ali Khan, một đoàn tàu hỏa đi từ thành phố X tới thành phố Y, với vận tốc năm mươi dặm một giờ…” Ôi người yêu của tôi! Tôi cúi xuống cuốn sách giáo khoa của nàng.

13

Màn sương dày dâng lên từ phía biển, bao trùm khắp thành phố. Tại các góc đường những chiếc đèn lồng tỏa khói u ám. Tôi đang chạy dọc Đại lộ, những khuôn mặt xuất hiện trước mắt tôi rồi biến mất, dửng dưng và sợ hãi. Tôi vấp phải một tấm ván gỗ ai đó ném ra giữa đường, và ngã dúi dụi vào một gã hambal, công nhân bến cảng. Đôi mắt gã lờ đờ, nhìn ra xa xăm. Cặp môi dày của gã nhóp nhép, gã đang nhai cần sa và rõ ràng bị ảo giác. Tôi thụi vào lưng gã một quả rồi chạy tiếp. Các ô cửa sổ của những ngôi nhà nhỏ gần bến cảng như thể đang nháy mắt với tôi. Tôi giẫm phải một mảnh thủy tinh nằm lăn lóc trên đường, và nghe thấy tiếng vỡ của nó, rồi nhìn thấy một khuôn mặt người Iran, méo mó vì sợ hãi. Một cái bụng bất thình lình xuất hiện trước mắt tôi. Tôi nổi điên khi nhìn thấy cái bụng phệ ấy: lấy hết sức bình sinh tôi húc đầu vào nó. Nó mềm và béo núc ních. Một giọng nói hồn hậu cất lên: “Chào cậu, Ali Khan.” Tôi ngẩng đầu lên thì thấy Nakhararyan đang nhìn tôi với nụ cười trên khuôn mặt. “Khỉ thật!” tôi kêu lên và chuẩn bị chạy tiếp, nhưng anh ta giữ tôi lại.

“Cậu đang bực mình, bạn của tôi. Cậu nên ở lại với tôi.” Giọng anh ta nghe thân thiện. Bỗng nhiên tôi cảm thấy rất mệt. Tôi cứ đứng đó, mệt lử, mồ hôi đầm đìa. “Tới Filipoysian đi,” anh ta nói. Tôi gật đầu. Anh ta nắm tay tôi, dẫn tôi đi dọc phố Bariatinskaya tới một quán cà phê lớn. Khi chúng tôi đã ngồi lún người trong những chiếc ghế tựa anh ta nói với vẻ thấu hiểu. “Gã điên. Một gã điên người Kavkaz. Có thể đây là do cái nóng ngột ngạt. Cũng có thể do nguyên nhân đặc biệt khác khiến cậu chạy như điên vậy, Ali Khan?” Tôi ngồi trong quán cà phê, trong căn phòng có những chiếc ghế êm và những bức tường được phủ lụa đỏ, nhấp những ngụm trà nóng và kể cho Nakhararyan nghe toàn bộ câu chuyện: Tôi đã gọi điện cho ông bà Kipiani như thế nào, xin phép được tới nhà họ hôm nay ra sao, Nino đã đi nhón chân ra khỏi nhà, lén lút và sợ hãi, và tôi đã bắt tay công tước, hôn tay công tước phu nhân, tôi đã nói về gia phả của dòng họ mình như thế nào, về thu nhập của gia đình tôi, và tôi đã hỏi cưới công nương Nino làm vợ, và tôi nói tất cả những điều đó bằng thứ tiếng Nga hoàn hảo đến mức Sa hoàng cũng phải ghen tị với tôi.

“Và sau đó thì sao, bạn của tôi?” Nakhararyan dường như rất quan tâm đến chuyện đó.

“Thì sao ư? Hãy cứ nghe tôi kể đã!” Tôi bắt chước các động tác của công tước và giọng Gruzia nhẹ nhàng của ông ấy: “Con trai yêu quý, chàng Khan đáng tôn trọng. Hãy tin tôi, tôi không thể hình dung có người chồng nào tốt hơn thế dành cho con gái mình. Thật hạnh phúc cho một người phụ nữ được một người đàn ông có chí khí như cậu lựa chọn. Nhưng vấn đề là tuổi của Nino. Suy cho cùng, con bé vẫn còn là một học sinh. Một đứa trẻ như thế thì biết gì về tình yêu kia chứ? Chắc chắn chúng ta sẽ không có một hệ thống hôn nhân của trẻ nít như Ấn Độ ở đây. Và còn nữa: những sự khác biệt về tôn giáo, giáo dục, nguồn gốc. Tôi nói điều này là vì cậu cũng như vì con bé. Tôi chắc chắn cha cậu cũng nghĩ như tôi. Và còn nữa: thời điểm này, thời điểm đang xảy ra cuộc chiến tranh khủng khiếp. Chỉ có Chúa mới biết chuyện gì sẽ xảy ra với chúng ta. Tôi không muốn ngăn cấm con bé. Nhưng hiện tại hãy tạm gác chuyện đó lại đã, hãy gác nó lại cho tới khi chiến tranh kết thúc. Khi đó cả cậu và con bé cũng trưởng thành hơn, và chúng ta có thể lại nói về chuyện này.”

“Vậy bây giờ cậu sẽ làm gì, Khan?” Nakhararyan hỏi.

“Bắt cóc Nino và đưa cô ấy sang Iran. Tôi không thể trì hoãn việc này được! Nói ư ‘Không’ với một người nhà Shirvanshir á! Ông ta nghĩ mình là ai hả? Tôi cảm thấy bị xúc phạm, Nakhararyan ạ. Gia đình Shirvanshir có truyền thống lâu đời hơn gia đình Kipiani. Dưới thời vua Agha Mohammed chúng tôi đã phá hủy toàn bộ Gruzia. Khi đó bất cứ ông Kipiani nào cũng cực kỳ vui mừng trao con gái mình cho một người nhà Shirvanshir. Sự khác biệt về tôn giáo ư, ông ta nói thế là có ý gì hả? Thiên Chúa giáo tốt hơn Hồi giáo chăng? Thế còn danh dự của tôi thì sao? Cha tôi sẽ cười vào mặt tôi. Một người Thiên Chúa giáo từ chối gả con gái cho tôi. Người Hồi giáo chúng tôi là những con sói đã mất răng. Một trăm năm trước…” Cơn tức giận khiến tôi nghẹn lời và tôi phải tạm ngừng trận trút xả của mình. Cũng tốt - bởi vì tôi đã nói quá nhiều, nhiều đến mức tốt hơn tôi nên dừng lại. Nakhararyan cũng là một người Thiên Chúa giáo. Anh ta hoàn toàn có quyền cảm thấy bị xúc phạm. Nhưng anh ta không như vậy.

“Tôi hiểu nỗi tức giận của cậu. Nhưng ông ấy có từ chối cậu đâu. Tất nhiên thật điên rồ nếu đợi tới khi chiến tranh kết thúc. Ông ấy chỉ không thể hiểu rằng con gái mình đã lớn. Tôi không phản đối việc bắt cóc. Đó là một cách đã tồn tại từ lâu để sắp đặt mọi chuyện, một truyền thống của đất nước chúng ta. Nhưng chắc chắn đó là phương án cuối cùng. Ai đó sẽ giải thích cho công tước rõ tầm quan trọng về mặt chính trị và văn hóa của cuộc hôn nhân này. Tôi chắc chắn khi đó ông ấy sẽ đổi ý.”

“Nhưng ai sẽ làm việc đó?”

Nakhararyan vỗ hai bàn tay to bản lên ngực mình và reo lên, “Tôi sẽ làm. Hãy tin ở tôi, Khan ạ!”

Tôi nhìn anh ta, kinh ngạc. Người Armenia này nghĩ gì trong đầu vậy? Đây là lần thứ hai anh ta xen vào cuộc sống của tôi. Có lẽ anh ta đang cố kết bạn với những người Hồi giáo, vì thấy rằng người Thổ Nhĩ Kỳ đang tiến đến. Hoặc cũng có thể anh ta thực sự có kế hoạch thành lập một liên minh của dân Kavkaz. Tôi không quan tâm. Rõ ràng anh ta là một đồng minh. Tôi chìa tay về phía anh ta. Anh ta nắm tay tôi: “Cứ để việc đó cho tôi. Tôi sẽ báo tin cho cậu biết. Và sẽ không có chuyện bắt cóc đâu đấy. Bất đắc dĩ mới phải dùng cách đó.”

Tôi đứng dậy. Tôi có cảm giác chắc chắn rằng mình có thể tin cậy người đàn ông béo tốt này. Tôi ôm anh ta và rời khỏi quán cà phê. Khi tôi bước ra ngoài đường phố, có ai đó đi theo tôi. Tôi quay đầu lại và nhìn thấy Sulleyman Agha, một người bạn cũ của cha tôi. Nãy giờ ông vẫn ngồi trong quán cà phê. Tay ông đặt trên vai tôi nặng trịch: “Thật đáng xấu hổ, một người nhà Shirvanshir lại đi ôm một người Armenia.” Tôi há hốc miệng. Nhưng ông đã mất hút trong màn sương mù. Tôi tiếp tục bước đi. Tôi nghĩ, thật may tôi không nói cho cha tôi biết lý do tôi đến nhà Kipiani hôm nay. Tôi sẽ chỉ thưa rằng tôi vẫn chưa nói chuyện đó với họ. Khi tra chìa vào ổ tôi lắc đầu trầm ngâm: “Chẳng ngớ ngẩn lắm sao - cái sự thù ghét người Armenia ấy.”

Trong suốt mấy tuần tiếp theo cuộc sống của tôi xoay quanh cái điện thoại màu đen. Cái vật truyền tin bập bõm có tay cầm cong queo ấy bỗng nhiên trở thành công cụ quan trọng đầy sức mạnh. Tôi ngồi nhà hết ngày này đến ngày khác, lẩm bẩm điều gì đó không thể hiểu nổi khi cha hỏi tại sao lại lưỡng lự không cầu hôn đi. Thỉnh thoảng cái của nợ màu đen ấy lại đổ chuông. Tôi nhấc ống nghe lên, và Nino tường thuật tình hình từ chiến trường, “Anh đấy phải không, Ali? Nghe này: Nakhararyan đang ngồi với mẹ em, nói về những bài thơ của ông nội mẹ, nhà thơ Iliko Chavchavadze.” Và một lát sau: “Ali, anh có nghe em nói không? Nakhararyan nói rằng thời đại của Rustveli và Tamar có ảnh hưởng mạnh mẽ đến văn hóa Ba Tư.” Rồi lát sau lại tiếp:

“Ali Khan! Nakhararyan đang uống trà với cha em. Anh ta chỉ nói, ‘Điều kỳ diệu của thành phố này nằm ở sự gắn kết thần bí giữa các chủng tộc và các dân tộc.’” Nửa giờ sau: “Anh ta rỉ trí tuệ như cá sấu rỉ nước mắt vậy. Anh ta nói, ‘Một chủng tộc hòa bình như Kavkaz được tôi luyện trên cái đe của Baku.’” Tôi bật cười và đặt ống nghe xuống.

Cứ như vậy, ngày lại ngày trôi đi. Nakhararyan ăn uống, chuyện trò với gia đình Kipiani. Anh ta đi du ngoạn với họ, cho họ những lời khuyên, trong đó vài lời có tính thực tiễn, vài lời có tính hoang đường. Tôi kinh ngạc theo dõi màn diễn xuất ranh mãnh của gã người Armenia này: “Nakhararyan nói mặt trăng là đồng tiền đầu tiên. Những đồng tiền vàng và sức mạnh của nó đối với con người là kết quả của tục thờ mặt trăng của người Kavkaz và người Iran thời xa xưa. Ali Khan, em không thể chịu đựng nổi trò vớ vẩn này thêm nữa. Đến vườn đi nào.”

Chúng tôi gặp nhau ở tường thành của pháo đài cổ. Gấp gáp và vội vã, nàng kể cho tôi nghe mẹ nàng đã khẩn nài nàng đừng tin tưởng trao gửi đời mình cho một kẻ Hồi giáo hoang dã. Nàng kể cha nàng đã nửa đùa nửa thật cảnh báo nàng rằng tôi sẽ đẩy nàng vào chế độ đa thê ra sao, và nàng, Nino bé nhỏ, đã bật cười, nhưng đồng thời cũng cảnh báo cha mẹ mình: “Cha mẹ cứ đợi mà xem - anh ấy có thể sẽ bắt cóc con. Khi đó thì cha mẹ sẽ làm gì nào?” Tôi vuốt tóc nàng. Tôi hiểu Nino của tôi. Nàng luôn đạt được những gì mình muốn dù nàng không thực sự biết đó là gì. “Cuộc chiến tranh này có thể kéo dài thêm hai mươi năm nữa,” nàng phàn nàn, “chẳng phải thật khủng khiếp nếu họ muốn chúng ta phải đợi lâu như thế ư?”

“Em có yêu anh nhiều không, Nino?”

Đôi môi nàng run rẩy. “Chúng ta thuộc về nhau. Cha mẹ em làm khó cho em quá. Nhưng phải già nua và mốc thếch như tảng đá này thì em mới chịu lùi bước. Hơn nữa: em thực sự yêu anh. Nhưng em sẽ nguyền tai ương đến với anh nếu anh bắt cóc em.” Rồi nàng im lặng, bởi vì ta không thể vừa hôn vừa nói chuyện cùng một lúc được. Sau đó nàng lẻn về nhà và trò chơi điện thoại lại bắt đầu. “Ali Khan, Nakhararyan nói anh họ của anh ta ở Tiflis đã viết rằng ngài thống đốc hoàn toàn ủng hộ các cuộc hôn nhân liên tôn giáo. Anh ta gọi đó là sự thẩm thấu hữu hình vào nhau của văn hóa phương Đông và phương Tây. Anh có hiểu điều đó không?” Không, tôi không hiểu. Tôi cứ đi vơ vẩn trong nhà, nói ít nhất có thể. Người chị họ của tôi, Aishe, học cùng lớp với Nino, nói rằng trong ba ngày qua Nino năm lần bị cho điểm thấp nhất lớp, và rằng mọi người đều nói đó là lỗi của tôi. Tôi nên nghĩ đến bài tập về nhà của Nino nhiều hơn đến tương lai của nàng. Tôi xấu hổ và chơi cờ nard với chị họ. Chị thắng và hứa giúp Nino ở trường. Chuông điện thoại lại reo: “Anh đó phải không? Họ đã nói suốt nhiều giờ về chính trị và kinh doanh. Nakhraryan nói anh ta ghen tị với những người Hồi giáo bởi vì họ được tự do đầu tư tiền vào bất động sản của Iran. Ai biết được chuyện gì sẽ xảy ra với nước Nga chứ? Có lẽ mọi thứ sẽ bị đập tan tành. Chỉ có những người Hồi giáo mới có thể mua đất ở Iran. Anh ta biết chắc chắn rằng một nửa đất Gilan thuộc về gia tộc Shirvanshir. Chắc chắn sự bảo hiểm tốt nhất trước bất cứ biến động nào ở Nga là có bất động sản ở các nước khác. Cha mẹ em bị gây ấn tượng mạnh. Mẹ nói một số người Hồi giáo có tâm hồn văn minh.”

Thêm hai ngày nữa, và cuộc đấu trí của anh chàng Armenia đã giành chiến thắng. Nino đang vừa cười vừa khóc qua điện thoại. “Chúng ta đã nhận được sự chúc phúc của cha mẹ em, ơn Chúa.”

“Nhưng bây giờ cha em phải gọi điện cho anh. Ông ấy đã xúc phạm anh.”

“Cứ để việc đó cho em.”

Và chuyện diễn ra đúng như vậy. Giọng công tước nghe mềm mỏng và nhã nhặn: “Ta đã nhìn vào trái tim của con gái ta. Tình cảm nó dành cho cậu là chân thành và thiêng liêng. Sẽ là tội lỗi nếu ngăn cản nó. Hãy tới đây đi, Ali Khan.”

Tôi đến. Công tước phu nhân reo lên và hôn tôi. Công tước nói một cách nghiêm túc về hôn nhân, nhưng hoàn toàn khác so với cách nói của cha tôi, người chưa bao giờ nghĩ rằng hôn nhân bao gồm sự tin cậy và tôn trọng lẫn nhau. Người chồng và người vợ nên giúp đỡ nhau bằng lời nói và việc làm. Và không bao giờ được phép quên rằng họ có quyền lợi bình đẳng và rằng tâm hồn là của riêng mỗi người. Tôi hứa sẽ không để Nino đeo mạng che mặt, và không theo tục đa thê. Nino bước vào, và tôi hôn lên trán nàng. Nàng rụt đầu lại, trông giống như một con chim nhỏ cần bảo vệ. “Nhưng chuyện này sẽ chưa được công khai,” công tước nói. “Thứ nhất Nino phải học xong đã. Học chăm vào nhé, con ạ. Nếu không đỗ thì con sẽ phải đợi thêm một năm nữa đấy.” Nino nhướn đôi lông mày trông như thể được vẽ bằng mực.

“Đừng lo, cha ạ. Con sẽ thi đỗ, cả ở trường lẫn trong hôn nhân. Ali Khan sẽ giúp con trong cả hai việc.”

Khi tôi bước ra khỏi nhà họ, Nakharayan đang ngồi trong xe hơi của anh ta đợi tôi. Cặp mắt lồi của anh ta nháy nháy với tôi. “Nakhararyan,” tôi reo lên, “tôi sẽ tặng anh một trại ngựa giống hoặc một ngôi làng ở Dagestan, anh muốn một tấm huân chương Iran hay một vườn cam ở Anzali?” Anh ta thụi vào lưng tôi.

“Tôi chẳng muốn gì hết,” anh ta nói. “Tôi vui vì đã thay đổi được số phận. Như vậy là đủ đối với tôi rồi.”

Tôi nhìn anh ta đầy biết ơn. Chúng tôi lái xe ra khỏi thành phố, tới vịnh Bibi-Heybat, nơi những cỗ máy đen đúa đang tra tấn lòng đất đẫm dầu. Nhà Nobel can thiệp vào hình dạng bao đời của quang cảnh nơi đây cũng như Nakhararyan tác động đến số phận của tôi vậy. Một phần bao la bát ngát của biển đã bị đẩy xa khỏi bờ. Giờ đây vùng đất mới có được này không phải là một phần của biển nữa, cũng chẳng phải là một phần của bờ biển. Nhưng một số người có đầu óc kinh doanh nhạy bén đã xây dựng một quán trà nhỏ trên nền đất lấn biển này, nhô ra xa hết mức, và chúng tôi ở đó uống trà Kyakhta, loại trà ngon nhất trên thế giới, đậm như rượu vậy. Ngà say vì chất trà có hương vị thơm ngát, Nakhararyan nói một thôi một hồi về người Thổ Nhĩ Kỳ, những người sẽ xâm lược Garabagh, và về những cuộc tàn sát người Armenia ở Tiểu Á. Tôi hầu như không nghe.

“Đừng sợ,” tôi nói, “Nếu người Thổ Nhĩ Kỳ đến Baku tôi sẽ giấu anh trong nhà chúng tôi.”

“Tôi không sợ đâu,” Nakhararyan nói.

Những ngôi sao lấp lánh phía trên biển, sau đảo Nargin. Sự tĩnh lặng yên bình thấm vào bờ. “Biển và bờ giống như người đàn ông và người đàn bà, hợp nhất trong cuộc chiến vĩnh hằng.” Tôi đã nói điều này hay anh ta nói nhỉ? Tôi không biết nữa. Anh ta đưa tôi về nhà. Tôi nói với cha tôi, “Kipiani gửi lời cảm ơn của ông ấy vì sự danh giá của nhà Shirvanshir đã được ban tặng cho gia đình ông ấy. Nino bây giờ là vợ chưa cưới của con. Ngày mai cha hãy đi sắp xếp những việc còn lại, cha nhé.” Tôi rất mệt và rất vui.

14

Ngày lại tuần, tuần lại tháng. Biết bao chuyện đã xảy ra trên thế giới, trên đất nước tôi, trong gia đình tôi. Đêm dài hơn, những chiếc lá vàng nằm bất động, u buồn trong vườn Thống đốc. Chân trời với những cơn mưa thu nhuốm một màu u ám. Lớp băng mỏng trôi trên biển, đập vào bờ đá, vỡ vụn. Một buổi sáng các đường phố phủ đầy tuyết, trắng và mịn như một tấm mạng, và trong chốc lát mùa đông ngự trị. Sau đó đêm trở nên ngắn hơn.

Những con lạc đà từ sa mạc tiến vào thành phố với những bước dài buồn bã, mang theo cát trong đám lông màu vàng, nhìn xa xăm bằng đôi mắt từng thấy sự vĩnh hằng. Chúng chở súng ống trên bướu, những thùng thuốc súng đeo hai bên sườn, những sọt đựng súng đạn: chiến lợi phẩm từ những trận đánh lớn. Các tù binh Thổ Nhĩ Kỳ trong những bộ đồng phục màu xám đang diễu qua thành phố, rách rưới, đầy thương tích. Khi họ ra tới biển, những chiếc tàu thủy nhỏ đưa họ ra đảo Nargin, nơi họ chết vì bệnh tiêu chảy, vì đói và nhớ nhà. Nếu bỏ trốn thì họ sẽ chết vì các sa mạc muối của Iran, hoặc trong biển Caspia xám xịt. Chiến tranh, bắt đầu ở một nơi xa lắc xa lơ, bất thình lình đã đến gần chúng tôi. Những đoàn tàu hỏa từ phương Bắc, đầy nghẹt binh lính. Những đoàn tàu hỏa chở đầy thương binh đến từ phía Tây. Sa hoàng đã bãi chức chú của ngài và giờ đây đích thân ngài chỉ huy quân đội hùng mạnh gồm mười triệu người. Ông chú bây giờ cai trị vùng Kavkaz và cái bóng đen khổng lồ của ông ta đè nặng lên đất nước chúng tôi. Đại Công tước Nikolay Nikolayevich! Bàn tay dài xương xẩu của ông ta đã vươn tới tận trái tim của Tiểu Á. Quân đội của ông ta tấn công điên cuồng, như để trút cơn giận đã hủy hoại trái tim ông ta đối với Sa hoàng. Cơn thịnh nộ của Đại Công tước gầm lên phía trên những ngọn núi tuyết phủ, vọng qua những sa mạc đầy cát, dội về phía Trabzon, Stamboul. Người dân gọi ông ta là “Nikolay cao kều” và khiếp sợ bàn tán về cơn giận điên cuồng trong tâm hồn ông ta, về cơn thịnh nộ của những chiến binh giận dữ dưới quyền ông ta. Vô số nước đã tham chiến. Đó là một trận tuyến dài dằng dặc, từ Afghanistan tới Biển Bắc, và những cái tên của các hoàng đế, các quốc gia, các tướng lĩnh đồng minh giăng kín các trang báo như những con ruồi độc bâu trên xác chết của những tử sĩ.

Và bây giờ đã lại là mùa hè. Cái nóng như thiêu đốt dồn xuống từ trên cao, lớp nhựa trên đường phố nóng chảy dưới những bước chân chúng tôi. Người ta ăn mừng chiến thắng từ mặt trận phía Tây và phía Đông. Tôi ngồi vạ vật trong các quán trà, quán cà phê, ở nhà bạn bè và nhà mình. Nhiều người quở trách tôi vì tình bạn của tôi với anh chàng Nakhararyan người Armenia. Trung đoàn của Ilyas Bey vẫn đồn trú trong thành phố, huấn luyện các quy định của thời chiến trên thao trường bụi mù. Nhà hát opera, rạp hát và rạp chiếu bóng vẫn hoạt động như trước khi có chiến tranh. Nhiều chuyện đã xảy ra, nhưng chẳng có gì thay đổi trên thế giới, trong thành phố và ở nhà tôi.

Khi Nino đến với tôi, thở dài dưới gánh nặng của chuyện học hành thi cử, tay tôi vuốt ve làn da mịn màng của nàng. Đôi mắt nàng sâu thẳm, chất chứa nỗi sợ hãi lạ lùng. Chị họ Aishe nói với tôi rằng các giáo viên, với sự độ lượng thầm lặng, đã ghi hết chữ “đỗ” này đến chữ “đỗ” khác vào cuốn học bạ cho quý bà Shirvanshir tương lai. Khi Nino và tôi bước đi trên phố, những con mắt của các bạn nàng dõi theo cho tới khi chúng tôi đi khuất. Chúng tôi tới Câu lạc bộ Thành phố, tới rạp hát, tới vũ hội, nhưng chúng tôi hầu như không bao giờ chỉ có hai đứa với nhau. Những người bạn vây quanh chúng tôi như một bức tường dốc của sự tử tế thấu hiểu. Ilyas Bey, Mehmed Heydar, thậm chí cả Seyid Mustafa mộ đạo cũng hộ tống chúng tôi. Không phải lúc nào họ cũng đồng tình, nhất trí với nhau. Khi Nakhararyan, người đàn ông béo tốt và giàu có, ngồi nhấp sâm banh, nói về tình yêu liên chủng tộc giữa những người Kavkaz, Mehmed Heydar sa sầm nét mặt và nói, “Ông Nakhararyan ạ, tôi tin rằng ông không cần phải lo lắng về chuyện đó đâu. Dù gì thì sau cuộc chiến tranh này cũng sẽ chỉ còn vài mống người Armenia thôi.”

“Nhưng Nakhararyan sẽ là một trong những người còn lại!” Nino kêu lên. Nakhararyan im lặng nhấm nháp sâm banh. Người ta đồn rằng anh ta đã chuyển toàn bộ tiền của mình sang Thụy Điển. Dù thế nào thì tôi cũng chẳng quan tâm. Khi tôi đề nghị Mehmed Heydar hãy thân thiện với Nakhararyan hơn một chút, anh nhíu mày: “Tôi không thể chịu nổi bọn Armenia, chỉ có Thượng Đế mới biết tại sao.”

Thế rồi một hôm Nino đứng trong phòng thi của trường Nữ hoàng Tamar, chứng minh sự trưởng thành của nàng bằng các phương trình toán học, các đoạn trích dẫn từ các tác phẩm kinh điển, các sự kiện lịch sử và bằng cái nhìn van xin từ đôi mắt Gruzia mở to của nàng trong những tình huống tuyệt vọng. Và điều đó có hiệu quả - nàng thi đỗ.

Khi tôi đưa Nino rạng rỡ của mình về nhà sau buổi khiêu vũ mà các cô gái của trường nàng tổ chức để mừng thi đỗ, ông Kipiano nói, “Bây giờ các con đã đính hôn. Hãy chuẩn bị hành lý của con đi, Ali Khan. Chúng ta sẽ đi Tiflis. Ta phải giới thiệu con với họ hàng.” Vậy là chúng tôi tới Tiflis, thủ đô của Gruzia.

Tiflis giống như một khu rừng nhiệt đới, và mỗi cái cây đều có tên riêng, là một người chú, một người anh họ hoặc một bà cô, bà bác. Thật không dễ để biết ý của người ta như thế nào. Những cái tên nghe như tiếng thanh gươm cổ xưa khua tít mù trong không khí: Orbeliani, Chavchavadze, Tsereteli, Amilakhvari, Abashidze. Một bữa tiệc tại Vườn Didube, ở vùng ngoại ô của thành phố, do nhà Orbeliani tổ chức, tỏ lòng trân trọng đối với người anh em họ mới. Các nhạc công người Gruzia chơi bản “Mravalzhamier”, bài ca về Chiến tranh của vùng Kakheti, và bài “Lelo” của Khevsur hoang dã. Abashidze, một người anh họ dân Kutaisi, hát bài “Maghali Delia”, bài ca bão dông của những ngọn núi Imereti. Một ông chú nhảy điệu “Davluri”, một ông già râu bạc phơ nhảy lên tấm thảm trải trên bãi cỏ xanh và đứng bất động theo dáng đứng của “Buknah”. Bữa tiệc kéo dài thâu đêm. Khi mặt trời lừ đừ nhô lên phía sau những ngọn đồi, các nhạc công bắt đầu ngâm nga, “Thức dậy đi, hõi nữ hoàng Tamar, Gruzia đang khóc thương Người.” Tôi ngồi im lặng ở bàn tiệc, Nino ngồi cạnh tôi. Bỗng nhiên dao kiếm vung lên loang loáng. Đó là điệu múa dao của người Gruzia, do đám anh em họ biểu diễn lúc bình minh, dường như là một vở kịch, được diễn trên sân khấu, cổ xưa và huyền ảo.

Tôi lắng nghe những cuộc trò chuyện của những người xung quanh, lời họ nghe như tiếng vọng của những thế kỷ đã trôi qua từ lâu: “Dưới thời Saakadze một người Tsereteli đã bảo vệ Tiflis khỏi Thành Cát Tư Hãn đấy.” “Tất nhiên ông biết rằng những người Chavchavdze chúng ta có lịch sử lâu đời hơn người Bagrationi, dòng họ của các vị vua.” “Người Orbeliani đầu tiên ư? Vị ấy xuất thân từ Trung Hoa, ba nghìn năm trước. Đó là một trong số con trai của hoàng đế đấy. Thậm chí ngày nay một số người nhà Orbeliani vẫn có đôi mắt ti hí.” Tôi lén nhìn ra xung quanh. Vài người nhà Shirvanshir đã đến cõi vĩnh hằng trước tôi, đã trả cái giá như thế nào để chống lại chuyện này? Nhưng Nino đang ngồi bên tôi: “Đừng bận tâm, Ali Khan. Tất nhiên cây phả hệ phía các anh em họ của em rất lâu đời và danh giá, nhưng tổ tiên của họ ở đâu khi các ông tổ của anh chinh phục Tiflis chứ?” Tôi không nói gì, chỉ nhìn nàng bằng ánh mắt biết ơn. Thậm chí bây giờ, ngồi giữa những người bà con của nàng, Nino đã cảm thấy nàng là vợ của một người nhà Shirvanshir rồi. Tôi hởi lòng hởi dạ.

Một bà già cúi xuống bên tôi và nói, “Rượu vang này nguyên chất đấy, bởi vì có Thượng Đế ở trong đó. Bất cứ dạng say sưa nào khác đều bắt nguồn từ quỷ dữ cả. Không nhiều người biết loại rượu này đâu. Uống đi, Ali Khan!” Rượu vang đỏ vùng Kakheti giống như lửa ở dạng lỏng vậy. Tôi lưỡng lự, nhưng cuối cùng cũng nâng ly vì sự tôn trọng dành cho nhà Orbeliani.

Khi chúng tôi lái xe quay trở lại thành phố, mặt trời đang chiếu sáng lấp lánh. Tôi muốn đi thẳng về khách sạn, nhưng một người anh họ - hay một người chú nhỉ? - giữ tôi lại. “Đêm qua cậu là khách của nhà Orbeliani, hôm nay cậu là khách của nhà tôi. Chúng ta sẽ ăn sáng ở Purgvino, và các bạn của chúng tôi sẽ đến ăn trưa.” Tôi trở thành tù nhân của giới quý tộc Gruzia. Chuyện cứ diễn ra như vậy suốt một tuần. Rượu vang Alzani và Kakheti, thịt cừu nướng và pho mát Motal - nữa và lại nữa. Những người anh em họ thay phiên nhau như những người lính trên tuyến đầu của lòng hiếu khách Gruzia. Chỉ hai chúng tôi trụ lại: Nino và tôi. Lòng tôi đầy khâm phục trước sức chịu đựng của Nino. Đến cuối tuần nàng vẫn tươi tắn, trong trẻo như giọt sương mùa xuân, đôi mắt nàng cười, đôi môi nàng chuyện trò không biết mệt cùng các anh chị em họ và các cô dì chú bác. Chỉ duy nhất giọng nói hơi khàn khàn của nàng cho thấy nàng đã khiêu vũ, uống rượu vang trong nhiều ngày, nhưng hầu như không ngủ.

Buổi sáng ngày thứ tám, những người anh em họ, Sandro, Dodiko, Vamekh và Soso kéo đến phòng tôi. Tôi rúc xuống dưới chăn như một con thỏ sợ hãi. “Ali Khan,” họ nói bằng giọng hoan hỉ, “hôm nay cậu là khách của nhà Jakeli. Chúng ta sẽ đi tới lãnh địa của họ ở Kojori.”

“Hôm nay tôi chẳng là khách của ai hết,” tôi nói bằng giọng ủ dột, “hôm nay cánh cửa thiên đường sẽ mở ra cho tôi, kẻ tử vì đạo khốn khổ. Tổng lãnh thiên thần Michael với thanh kiếm lửa sẽ để tôi đi qua cổng, bởi vì tôi đã chết trên con đường công chính.”

Những người anh em họ nhìn nhau cười rộ và không chút động lòng. Sau đó họ chỉ nói duy nhất một từ: “Lưu huỳnh.”

“Lưu huỳnh ư?” tôi nhắc lại. “Lưu huỳnh? Đó là ở địa ngục. Nhưng tôi - tôi sẽ lên thiên đường.”

“Không,” họ nói, “lưu huỳnh.”

Tôi cố ngồi dậy trên giường. Đầu tôi nặng như đeo đá, còn chân tay tôi dường như lủng lẳng hết cả, cứ như thể chúng không thuộc về cơ thể mình. Tôi nhìn vào gương và thấy một khuôn mặt xanh xao vàng vọt, nhợt nhạt, với đôi mắt lờ đờ. “À vâng,” tôi nói, “đúng là lửa lỏng,” và nghĩ đến rượu vang Kakheti. “Đáng đời mi. Một người Hồi giáo không nên uống rượu.” Tôi bò ra khỏi giường, rên rỉ như một ông già. Và những người anh em họ ở đó, mang đôi mắt giống Nino và thân hình mảnh khảnh, mềm mại như nàng, tươi tắn và thẳng thớm. Đối với tôi người Gruzia giống như những con nai quý tộc, đi lang thang trong khu rừng của những tộc người châu Á. Không chủng tộc người phương Đông nào có được sự quyến rũ này, những động tác duyên dáng, sự khát sống kỳ lạ và niềm thích thú lành mạnh đối với sự nhàn nhã. “Chúng tôi sẽ nói với Nino,” Vamekh nói. “Khoảng bốn giờ nữa chúng ta sẽ có mặt ở Kojori, khi đó cậu sẽ lại ổn thôi.” Anh ta đi ra ngoài, và tôi nghe thấy giọng anh nói vào điện thoại: “Đột nhiên Ali Khan cảm thấy không được khỏe lắm. Bây giờ chúng tôi sẽ đưa cậu ấy tới suối lưu huỳnh. Hãy bảo công nương Nino khởi hành tới Kojori cùng gia đình cô ấy đi, chúng tôi sẽ đến sau một chút. Không, không có gì nghiêm trọng đâu. Chỉ là cảm thấy không được khỏe lắm thôi.”

Tôi uể oải thay quần áo. Tôi cảm thấy chóng mặt. Sự hiếu khách của người Gruzia hoàn toàn khác so với sự đón tiếp trang trọng, không ồn ào tại nhà ông bác tôi ở Tehran. Ở đó chúng tôi uống trà đặc và nói về các nhà hiền triết và thơ ca. Ở đây họ uống rượu, nhảy múa, cười nói, hát hò, mềm dẻo và cứng rắn như lò xo bằng thép vậy. Đây là cánh cổng dẫn tới châu Âu ư? Không, tất nhiên là không. Đây là một phần của chúng tôi, nhưng lại rất khác so với chúng tôi. Một cánh cổng, nhưng dẫn tới đâu? Có lẽ là tới chặng cuối cùng của trí khôn, dần dần trở thành sự vui chơi vô ưu. Tôi không biết nữa. Tôi chỉ thấy mệt khủng khiếp. Tôi gần như phải cố gắng lê bước xuống cầu thang. Chúng tôi lên xe ngựa. “Đi tắm,” Sandro nói to. Người đánh xe vung roi ngựa lên. Chúng tôi tới một tòa nhà lớn, có mái vòm kiểu bát úp ở một quận được gọi là Meydan. Một người đàn ông hốc hác đứng ở cửa ra vào, ở trần, trông như một bộ xương hơn là một người sống. Mắt ông ta xuyên qua chúng tôi, nhìn vào cõi Niết Bàn. “Gamaqoba, Mekisse!” Sandro nói to. Người đàn ông giật mình bừng tỉnh. Ông ta cúi gập người nói, “Gamaqoba, Tawali, chúc một ngày tốt lành, thưa công tước.” Rồi ông ta mở cửa. Một căn phòng rộng lớn, ấm áp, đầy những chiếc ghế băng, mỗi chiếc có một hoặc hai người không mặc đồ đang nằm. Chúng tôi cởi quần áo ra và đi dọc hành lang vào phòng thứ hai. Có những cái hố hình vuông trên sàn nhà, chứa đầy nước lưu huỳnh nóng đang bốc hơi. Tôi nghe thấy giọng nói của Sandro như trong một giấc mơ: “Ngày xửa ngày xưa có một ông vua đi săn, và con chim ưng của vua đuổi theo một con gà trống núi. Ngài đợi hồi lâu nhưng không thấy con gà trống núi cũng chẳng thấy con chim ưng. Khi vua đi tìm chúng ngài tới một suối nước có màu lưu huỳnh. Cả con gà trống núi và con chim ưng đều đã chết trong suối nước đó. Bởi vậy vua phát hiện thấy suối nước lưu huỳnh, và đặt viên đá móng lập nên thành phố Tiflis. Vậy là chúng ta có nhà tắm gà trống núi, và ở ngoại vi Meydan có khu rừng nhỏ nơi suối nước đó chảy qua. Với lưu huỳnh, Tiflis đã được khai sinh, và nó sẽ lụi tàn trong lưu huỳnh.” Hơi nước và mùi lưu huỳnh ngập tràn khắp căn phòng.

Bước xuống bể tắm nước nóng giống như bước vào một nơi ủ những quả trứng thối. Người mấy anh em họ đều ướt nhẹp và bóng nhẫy. Tôi đưa tay lên kỳ ngực, và lưu huỳnh ngấm vào da tôi. Tôi nghĩ đến tất cả các chiến binh và những người chiến thắng đã chinh phục thành phố này rồi ngâm mình trong suối nước nóng nơi đây: Jalal al-Din vua Khwarazm, Thiếp Mộc Nhi, Sát Hợp Đài, con trai của Thành Cát Tư Hãn. Họ đã say máu và cảm thấy nặng nề vì máu đổ. Sau đó họ bước vào suối lưu huỳnh và trở nên nhẹ nhõm, nhanh nhẹn trở lại.

“Đủ rồi, Ali Khan, ra thôi.” Giọng của người anh họ kết thúc dòng hồi tưởng mơ màng về các chiến binh tắm khoáng. Tôi bò ra khỏi bể, đi sang phòng kế bên và nằm bơ phờ trên ghế đá. “Mekisse!” Sandro gọi to.

Người đàn ông đã gặp chúng tôi ở cửa hóa ra là một chuyên gia xoa bóp, bước vào, chỉ đội độc một tấm khăn turban. Ông ta bảo tôi nằm sấp xuống. Với đôi chân trần ông ta nhảy lên lưng tôi mà giẫm, nhịp nhàng như một vũ công trên tấm thảm. Sau đó những ngón tay của ông ta véo da thịt tôi như thể chúng là những cái móc sắc. Ông ta cầm hai cánh tay tôi duỗi thẳng ra, và tôi nghe thấy tiếng xương khớp của mình kêu răng rắc. Các anh em họ đứng xung quanh, đưa ra lời khuyên: “Bẻ cánh tay cậu ấy thêm một lần nữa đi, Mekisse, cậu ấy yếu quá.”

“Giậm lưng cho cậu ấy thêm lần nữa đi, như thế này này, và véo sườn bên trái ấy.”

Tôi cứ nghĩ làm thế chắc sẽ rất đau, nhưng tôi chẳng thấy đau chút nào. Tôi cứ nằm đó, người phủ đầy bọt trắng, thư giãn dưới những động tác tẩm quất nhún nhảy rất mạnh của Mekisse, và điều duy nhất tôi cảm thấy là toàn bộ cơ bắp của mình trở nên thả lỏng và thư giãn một cách tuyệt vời.

“Đủ rồi,” Mekisse nói, và lại rơi vào trạng thái của một giáo đồ thiền định. Tôi đứng dậy. Khắp người đau điếng. Tôi chạy vào phòng kế bên và ngâm mình trong nước khoáng lưu huỳnh lạnh của bể tắm thứ hai. Trong chốc lát nhịp thở của tôi như ngừng lại. Nhưng tứ chi tôi một lần nữa trở nên mềm dẻo, tràn đầy sức sống mới.

Tôi quay trở lại, quấn người trong một tấm khăn tắm màu trắng. Các anh em họ và Mekisse nhìn tôi bằng ánh mắt trông đợi. “Đói,” tôi nói với vẻ nghiêm túc và ngồi khoanh chân trên một chiếc ghế băng.

“Cậu ấy ổn rồi đấy!” mấy người anh họ gào lên. “Mang dưa hấu, pho mát, rau, rượu vang tới đây - mau lên!”

Chúng tôi nghỉ trong một phòng chờ và có một bữa tiệc nhỏ. Tôi đã quên bẵng lúc trước mình yếu ớt và mệt mỏi ra sao. Mùi lưu huỳnh bị xua tan bởi hương thơm của dưa hấu đỏ ướp lạnh. Đám anh họ uống rượu vang trắng Naparuli. “Đó,” Dodiko nói, nhưng không nói hết câu, bởi vì chừng ấy thôi cũng có nghĩa là tất cả: sự hãnh diện của anh về bể tắm khoáng lưu huỳnh tự nhiên, sự thương hại dành cho kẻ ngoại quốc kiệt sức trước sự hiếu khách của người Gruzia, và sự quả quyết của người anh em họ thân thiện rằng anh, Dodiko hiểu và thứ lỗi cho sự yếu ớt của người anh em Hồi giáo của mình. Hội bạn của chúng tôi mở rộng. Những người xung quanh kéo tới, đều ở trần, mang theo những chai rượu vang, các công tước, và các chủ nợ của họ, những kẻ ăn theo, đám người hầu, các nhà hiền triết, các thi sĩ, và các địa chủ từ trên núi xuống, tất cả ngồi quây quần trong hòa bình, một cảnh tượng bình đẳng vui vẻ của người Gruzia. Đó không còn là một phòng tắm nữa, mà là một câu lạc bộ, một quán cà phê hoặc đơn giản là một cuộc tụ họp của những người ở trần vui vẻ, mắt họ vô ưu, miệng họ tươi cười. Nhưng thỉnh thoảng tôi nghe thấy những lời nghiêm trọng, chất chứa điềm báo u ám. “Quân Thổ đang tới,” một người đàn ông có đôi mắt nhỏ nói. “Đại Công tước sẽ chiếm Stamboul. Tôi nghe nói một vị tướng người Đức đã dựng một cỗ súng đại bác ở đó. Khi cỗ súng đó nổ, nó sẽ bắn trúng mái của nhà thờ Zion ở Tiflis.”

“Ông sai rồi, công tước,” một người đàn ông có khuôn mặt như quả bí ngô nói. “Khẩu đại bác này chưa được lắp đặt đâu, chỉ mới có trong kế hoạch thôi. Nhưng ngay cả khi nó được hoàn thiện rồi, thì nó cũng chẳng thể bắn tới Tiflis được. Tất cả những tấm bản đồ người Đức có trong tay đều sai bét. Người Nga đã vẽ chúng, thậm chí trước cuộc chiến tranh này. Ông hiểu không? Những tấm bản đồ của Nga - làm sao chúng có thể chính xác được kia chứ?” Trong góc phòng ai đó trút tiếng thở dài. Tôi quay đầu lại nhìn và thấy một bộ râu trắng muốt, cái mũi dài khoằm khoằm.

“Đất nước Gruzia tội nghiệp,” người có bộ râu trắng thở dài. “Chúng ta ở giữa hai gọng kìm nóng đỏ. Nếu người Đức thắng - đó sẽ là dấu chấm hết đối với xứ sở của Tamar. Nếu người Nga thắng - thì chuyện gì xảy ra nhỉ? Vị Sa hoàng nhợt nhạt ấy sẽ có tất cả những gì ông ta muốn, nhưng những ngón tay của Đại Công tước sẽ siết cổ chúng ta. Ngay cả bây giờ đám con trai của chúng ta cũng đang chết trong những trận chiến, những đứa con trai cừ nhất trong số những đứa cừ nhất. Những gì còn lại sẽ bị quân Osman, quân của Đại Công tước hoặc bất cứ kẻ thù nào khác bóp nghẹt, thậm chí có thể là một cỗ máy, hoặc một người Mỹ. Dường như không thể hiểu nổi - ngọn lửa chiến tranh của chúng ta, và cách nó bỗng nhiên hóa thành tro tàn. Đó là sự chấm hết cho xứ sở của Tamar. Hãy nhìn xem: các chiến binh của chúng ta nhỏ bé, gầy gò, mùa màng thì nghèo nàn, rượu vang thì chua loét.” Người có râu rơi vào im lặng, thở khò khè. Không ai nói một lời. Bỗng nhiên một giọng nói nghèn nghẹt đầy lo âu cất lên, “Bọn chúng đã giết Bagrationi đáng kính rồi. Ông ta kết hôn với một cô cháu gái của Sa hoàng, và người Nga không bao giờ tha thứ cho ông ta vì điều đó. Chính Sa hoàng đã ra lệnh cho ông ta gia nhập trung đoàn Yerevan ở tuyến đầu. Bagrationi đã chiến đấu như một con sư tử và ngã xuống với mười tám phát đạn găm vào người.”

Đám anh em họ ngồi lặng lẽ uống vang. Tôi nhìn đăm đăm xuống sàn nhà. Tôi thầm nghĩ, Bagrationi là dòng họ quý tộc lâu đời nhất Thiên Chúa giáo. Người đàn ông để râu nói đúng. Gruzia đang bị siết đến chết giữa hai gọng kìm nóng đỏ. Một giọng nói khác cất lên: “Ông ấy để lại một người con trai, Teymur Bagrationi, vị vua đích thực. Ai đó đang bảo vệ an toàn cho con trai ông ấy.”

Tất cả lại im lặng. Thân hình như bộ xương của Mekisse vẫn đứng ở gần cửa, vẫn với dáng vẻ của một giáo đồ tận tụy. Sau đó Dodiko phá vỡ sự im lặng. Anh vươn vai và ngáp một cách sảng khoái. “Đẹp,” anh ta nói, “đất nước của chúng ta thật đẹp. Suối lưu huỳnh và thành phố này, chiến tranh và rượu vang Kakheti. Hãy ngắm dòng sông Alasani chảy qua đồng bằng! Thật tuyệt vời được là người Gruzia, cho dù Gruzia lụi tàn. Ông nói nghe tuyệt vọng quá. Nhưng chẳng phải đó là mặt khác ở xứ sở của Tamar ư? Và những dòng sông của chúng ta, vườn nho của chúng ta, điệu dân vũ chúng ta. Đây là một đất nước tươi đẹp, Gruzia của chúng ta. Vậy nên nó sẽ tồn tại, bất chấp số phận tuyệt vọng của mình.” Anh đứng dậy, trẻ trung, mảnh khảnh, đôi mắt anh long lanh, làn da anh như nhung, hậu duệ của các ca sĩ và những người anh hùng. Người đàn ông để râu ngồi ở góc phòng mỉm cười vui vẻ: “Ôi, chừng nào chúng ta còn có những người trẻ tuổi như thế thì…”

Vamekh nghiêng người về phía tôi: “Ali Khan, đừng quên - hôm nay cậu là khách của nhà Jakelis ở Kojori đấy.” Chúng tôi đứng dậy, mặc quần áo và rời khỏi đó. Người đánh xe vung roi, và Vamekh nói. “Nhà Jakelis thuộc dòng dõi quý tộc lâu đời của…” Tất nhiên! Tôi lại cười vui vẻ và hạnh phúc.

15

Nino và tôi đang ngồi trong quán cà phê Mephisto ở phố Golovinsky, nhìn ra núi David với tu viện lớn trên đó. Những người anh họ đã cho phép chúng tôi có một ngày nghỉ ngơi. Tôi biết Nino đang nghĩ gì. Ở đó, trên núi David, là ngôi mộ mà chúng tôi đã viếng thăm. Đó là nơi an nghỉ của Alexander Griboyedov, thi sĩ và là một thượng thư của Sa hoàng. Trên bia mộ của ông có ghi dòng chữ:

Những tác phẩm của ngài sẽ không bao giờ bị lãng quên, nhưng tại sao tình yêu của Nino lại phải khắc khoải vì ngài?

Tên của người phụ nữ đó là Nino Chavchavadze, và nàng mười sáu tuổi khi ngài thượng thư kiêm thi sĩ cưới nàng làm vợ. Nino Chavchavadze là cụ họ của nàng Nino đang ngồi bên tôi. Khi nàng mười bảy tuổi đám đông quá khích ở Tehran bao vây nhà của vị thượng thư Nga. “Ya Ali Salavat, ôi Ali đáng ca ngợi!” tiếng gào thét vang lên. Ngài thượng thư chỉ có một thanh gươm ngắn và một khẩu súng lục. Một tay thợ rèn ở phố Suleyman Sultan vung búa lên và đập nát ngực của ngài. Nhiều ngày sau người ta vẫn còn tìm thấy thịt da của thi thể trên các đường phố - còn cái đầu lâu bị những con chó cắn xé. Đó là tất cả những gì còn lại của Alexander Griboyedov, thượng thư kiêm thi sĩ của Sa hoàng. Vua Fath Ali nhà Qajar hài lòng và thái tử Abbas Mirza rất vui. Mashti Agha, một ông già thông thái cuồng tín, là một trong số những kẻ xúi bẩy cuộc bạo động đó, nhận được một phần thưởng lớn, và một người nhà Shirvanshir, vị tổ tiên của tôi, được ban cho đất đai ở Gilan.

Đó là chuyện xảy ra một trăm năm trước. Và giờ đây chúng tôi ngồi bên hiên quán cà phê Mephisto: tôi, một người nhà Shirvanshir, và nàng, Nino, cháu của Griboyedov. “Chúng ta đáng lẽ phải là những kẻ thù có nợ máu, Nino ạ.” Tôi nhìn về phía ngọn núi, hất đầu. “Em sẽ dựng một bia mộ đẹp như bia mộ ở trên đó cho anh chứ?”

“Có lẽ thế,” Nino nói, “còn tùy vào việc anh cư xử như thế nào khi còn sống.” Nàng uống cạn tách cà phê. “Nào,” nàng nói, “đi dạo một lát đi.”

Tôi đứng dậy. Nino yêu thành phố này như đứa trẻ yêu người mẹ của mình. Chúng tôi đi lên phố Golovinsky tới các con hẻm của thành cổ. Nino dừng lại trước nhà thờ Zion cổ kính. Chúng tôi bước vào bên trong thánh đường ẩm thấp, tối tăm. Phía trên cao, nơi bệ thờ có một cây thánh giá làm từ thân cây nho mà thánh Nino đã mang tới đất này khi bà từ phương Tây tới loan báo với người Gruzia rằng Đấng Cứu Thế đã đến. Nino quỳ xuống, làm dấu thánh, và ngước lên nhìn bức tranh vị thánh bảo trợ của nàng. Nàng thì thầm, “Thánh Nino linh thiêng, hãy tha thứ cho con.” Nhờ ánh sáng lấp lánh chiếu vào qua những ô cửa sổ của nhà thờ, tôi nhìn thấy những giọt lệ trong đôi mắt nàng.

“Đi ra ngoài thôi,” tôi nói. Nàng ngoan ngoãn đứng dậy và đi theo tôi. Chúng tôi im lặng bước trên đường phố. Cuối cùng tôi nói, “Em xin thánh Nino tha thứ cho mình vì điều gì thế?”

“Vì anh, Ali Khan.”

Nàng nói nghe buồn bã và mệt mỏi. Đi dạo trên những con phố của Tiflis cùng với Nino là một việc chẳng hay ho gì.

“Tại sao lại là anh?” Chúng tôi đến Meydan. Những người Gruzia đang ngồi trong các quán cà phê, hoặc giữa đường phố. Ai đó ở đâu đó đang thổi kèn zurna, và xa xa phía dưới kia sông Kura chảy xiết trong lòng sông nhỏ hẹp. Đôi mắt Nino chất chứa cái nhìn xa xăm, như thể nàng đang tìm kiếm bản thể của mình.

“Anh,” nàng nhắc lại, “và tất cả những gì đã qua.”

Tôi bắt đầu hiểu, nhưng tôi vẫn cứ hỏi: “Gì cơ?” Nino dừng lại. Ở đó, phía bên kia quảng trường, nhà thờ Kashveti hiện ra, được xây bằng đá, trắng toát, dịu nhẹ và mảnh mai như một nữ đồng trinh. Nino nói, “Hãy cứ đi dạo khắp Tiflis. Anh có thấy phụ nữ đeo mạng che mặt không? Không nhé. Anh có cảm thấy không khí châu Á không? Không nhé. Nó là một thế giới khác với thế giới của anh. Những đường phố rộng, những con người chân thật. Khi ở Tiflis em cảm thấy mình rất minh mẫn, Ali Khan ạ. Không có những kẻ ngớ ngẩn mù quáng như Seyid Mustafa ở đây, không có những kẻ cau có dữ dằn như Mehmed Heydar. Cuộc sống ở đây dễ dàng và vui vẻ.”

“Nhưng đất nước này đang nằm giữa hai gọng kìm nóng rực, Nino ạ.”

“Đó là lý do đấy,” - nàng lại bước nhẹ nhàng trên mặt đường lát sỏi - “chính thế đấy. Bảy lần Thiếp Mộc Nhi tàn phá Tiflis. Người Thổ Nhĩ Kỳ, người Ba Tư, người Ả Rập và người Mông Cổ đã tràn qua đất nước này. Đất nước chúng em vẫn tồn tại. Họ tàn phá Gruzia, cưỡng đoạt nó, giết hại nó, nhưng chưa bao giờ có thể thực sự sở hữu nó. Thánh Nino đến từ phương Tây, mang theo cây nho, và chúng em thuộc về phương Tây. Chúng em không phải là người châu Á. Đất nước chúng em là vùng đất xa xôi nhất ở phía Đông của châu Âu. Chắc chắn anh cảm nhận được điều đó, đúng không?” Nàng bước nhanh, vầng trán thơ ngây của nàng nhăn lại. “Chỉ bởi vì chúng em không nhượng bộ Thiếp Mộc Nhi, Thành Cát Tư Hãn, vua Abbas, vua Tahmasib và vua Ismayil, chỉ nhờ thế mà em tồn tại, em, Nino của anh. Và giờ đây anh đến, không đao kiếm, không voi giày ngựa xéo, không đi cùng những chiến binh, và anh là hậu duệ của các ông vua nhuốm máu. Các con gái của em sẽ đeo mạng che mặt, và khi thanh gươm của Iran lại được mài sắc, các con trai và cháu trai của em sẽ tàn phá Tiflis lần thứ một trăm. Ôi Ali Khan, chúng ta nên thuộc về thế giới phương Tây.”

Tôi cầm tay nàng. “Em muốn anh làm gì đây, Nino?”

“Ôi,” nàng nói, “em thật ngốc, Ali Khan. Em muốn anh yêu những đường phố rộng và những cánh rừng xanh tươi. Em muốn anh hiểu về tình yêu của chúng ta hơn nữa, và đừng bám lấy bức tường đổ nát của một thành phố châu Á. Em rất sợ mười năm nữa anh sẽ trở nên sùng đạo và quỷ quyệt, ngồi ở đó, ở Gilan, rồi một buổi sáng anh thức dậy và nói, ‘Nino, cô chỉ là một cánh đồng.’ Hãy nói cho em biết: Anh yêu em vì điều gì?”

Tiflis khiến Nino bối rối, nàng dường như bị say vì không khí ẩm thấp quanh sông Kura.

“Nino, anh yêu em vì điều gì ư? Vì tất cả những gì là em, giọng nói của em, mùi hương của em, dáng đi của em. Em còn muốn gì hơn nữa? Chỉ là anh yêu em. Chắc chắn tình yêu ở Gruzia hay ở Iran cũng giống nhau mà thôi. Ở đây, chính chỗ này, một nghìn năm trước, Rustaveli của em đang ngâm những bài thơ tình tặng nữ hoàng Tamar. Và bài ca của những thi sĩ vĩ đại nhất cũng giống hệt như bài thơ tứ tuyệt của người Iran. Gruzia chẳng là gì nếu không có Rustaveli, và Rustaveli chẳng là gì nếu không có Iran.”

“Đây, ngay tại chỗ này,” Nino trầm ngâm nói. “Nhưng có lẽ Sayat Nova cũng đã đứng ở đây, thi sĩ vĩ đại hát về tình yêu của người Gruzia và bị vua Iran chặt đầu vì điều đó.”

Ngày hôm nay chẳng có gì nhiều để tôi có thể nói với Nino của mình. Nàng đang tạm biệt quê hương của nàng, cảm nhận và bày tỏ tình yêu nàng dành cho quê hương một cách sâu sắc hơn bao giờ hết. Nàng thở dài: “Anh yêu đôi mắt em, mũi của em, tóc em - tất cả những cái đó, Ali Khan. Nhưng anh không quên điều này chứ: Anh có yêu tâm hồn em không?”

“Có, anh cũng yêu tâm hồn của em,” tôi nói bằng giọng mệt mỏi.

Thật lạ lùng: khi Seyid Mustafa nói rằng phụ nữ không có tâm hồn, tôi đã bật cười. Nhưng khi Nino muốn tôi khám phá tâm hồn nàng tôi lại cảm thấy khó chịu. Tâm hồn của một người phụ nữ là gì nhỉ? Phụ nữ nên chấp nhận rằng đàn ông không muốn hiểu cái giếng sâu không đáy của tâm hồn họ. “Vậy em yêu anh vì điều gì, Nino?”

Bỗng nhiên nàng bắt đầu khóc, ngay tại đó, giữa phố. Những giọt lệ lớn lăn xuống má nàng, khiến nàng trông như một bé gái: “Thứ lỗi cho em, Ali Khan. Em yêu anh, chỉ đơn giản là anh, chính con người anh. Nhưng em sợ thế giới của anh. Em điên rồi, Ali Khan. Em đang đứng đây, trên đường phố cùng anh, chồng chưa cưới của em, cư xử như thể tất cả những cuộc chiến tranh của Thành Cát Tư Hãn đều là lỗi của anh. Hãy thứ lỗi cho Nino của anh. Em thật ngốc khi bắt anh chịu trách nhiệm thay cho mọi người Hồi giáo đã giết dân Gruzia. Em sẽ không bao giờ làm như thế nữa. Nhưng anh thấy đấy: em, Nino của anh, em cũng là một mảnh nhỏ xíu của châu Âu mà anh ghét, và ở đây, ở Tiflis này em cảm nhận điều đó rõ hơn bao giờ hết. Em yêu anh, và anh yêu em. Nhưng em yêu rừng xanh và đồng cỏ còn anh yêu núi đồi, đá và cát. Và đó là lý do tại sao em sợ anh, sợ tình yêu của anh, sợ thế giới của anh.”

“Sao cơ?” tôi hoang mang hỏi. Tôi không thể hiểu được những gì nàng đang cố nói ra.

“Sao cơ?” Nàng lau mắt, lại mỉm cười, quay mặt đi. “Sao ư? Ba tháng nữa chúng ta sẽ kết hôn, em còn muốn gì hơn nữa?” Nino có thể cười và khóc, yêu và ghét, cùng lúc trong một nhịp thở. Nàng đã tha thứ cho tôi về tất cả những chiến dịch của Thành Cát Tư Hãn, và nàng lại yêu tôi. Nắm tay tôi, nàng kéo tôi qua cầu Vera tới mê cung của khu chợ phương Đông. Đó là sự tượng trưng cho một lời cầu xin tha thứ. Chợ phương Đông là nét phương Đông duy nhất trên tấm áo choàng châu Âu của Tiflis. Những người bán thảm béo tốt, người Armenia và người Iran, bày ở đây những kho báu lộng lẫy đa sắc của Iran. Những chiếc đĩa bằng đồng với những dòng chữ đầy trí tuệ khắc trên bề mặt màu vàng lấp lánh trong không gian tranh tối tranh sáng. Một cô gái người Kurd có đôi mắt xám nhạt đang xem bói và dường như kinh ngạc trước sự hiểu biết của chính mình. Ở mỗi cánh cửa dẫn tới một quán rượu vang hoặc một quán cà phê đều có người Tiflis ăn không ngồi rồi túm năm tụm ba, tranh luận hăng hái về bất cứ chuyện gì và về mọi chuyện dưới ánh mặt trời. Thành phố này với tám mươi tộc người khác nhau sinh sống, mỗi tộc người lại có ngôn ngữ riêng, có mùi chua riêng, và chúng tôi hít phải những mùi đó trong các con ngõ hẹp. Nỗi buồn của Nino biến mất trong khu chợ đa mùi, đa màu ấy. Những người bán hàng rong Armenia, những thầy bói người Kurd, những đầu bếp người Iran, những thầy tư tế người Ossetia, người Nga, người Ả Rập, người Ingush, người Ấn: tất cả mọi tộc người châu Á đều góp mặt trong khu chợ phương Đông của Tiflis. Có tiếng om sòm trong một cái quán. Các lái buôn đang đứng thành vòng tròn: một người Assyria đang cãi nhau với một người Do Thái. Tôi chỉ nghe thấy họ nói: “Khi các cụ tổ của tôi bắt tổ tiên của ông làm tù nhân ở Babylon…” Đám đông cười rộ. Và Nino cũng cười - cười người Do Thái, cười người Assyria, cười cái khu chợ phương Đông này, cười những giọt lệ mà nàng đã khóc. Chúng tôi đi tiếp. Chỉ thêm vài bước nữa là chúng tôi đã đi được một vòng khắp khu chợ. Chúng tôi lại đứng trước quán cà phê Mephisto ở phố Golovinsky. “Chúng ta lại vào trong quán nhé?” tôi hỏi, nhưng tôi thực sự không biết mình muốn làm gì.

“Không, hãy lên tu viện Thánh David, để mừng chúng mình hòa giải.” Chúng tôi rẽ vào những phố nhỏ dẫn tới đường tàu leo núi. Toa tàu nhỏ màu đỏ bắt đầu bò chầm chậm lên núi David. Thành phố chìm dần xuống phía dưới, và Nino kể cho tôi nghe chuyện tu viện nổi tiếng này được thành lập như thế nào: “Nhiều năm trước thánh David sống trên núi này. Và ở dưới kia, trong thành phố, có nàng công chúa mang mối tình tội lỗi với một chàng hoàng tử. Nàng có thai, nhưng hoàng tử kia đã bỏ rơi nàng, và khi người cha thịnh nộ của nàng tra hỏi tên của kẻ dụ dỗ, nàng sợ không dám nói tên chàng hoàng tử, mà đổ vấy cho thánh David. Giận dữ, cha của công chúa ra lệnh cho lính điệu người đàn ông mộ đạo kia tới cung điện của ngài. Vua gọi con gái ra và nàng lặp lại lời tố cáo của mình. Nhưng vị thánh dùng cây gậy thần của ngài chạm vào người của công chúa, và một điều kỳ lạ xảy ra. Người ta nghe thấy giọng nói của đứa trẻ trong bụng nàng công chúa, và giọng đó nói tên thủ phạm đích thực. Sau đó thánh David đưa tay lên cầu nguyện, và nàng công chúa sinh ra một hòn đá. Hòn đá đó vẫn còn ở đây, và từ hòn đá xuất hiện đài phun nước mang tên thánh David. Người phụ nữ nào đang mong có con cứ tắm ở đài phun nước linh thiêng này và sẽ được toại nguyện.” Đầy vẻ trầm ngâm, nàng nói thêm, “Thánh David không còn nữa và không ai biết cây gậy thần của thánh ở đâu, chẳng phải điều đó lại hóa hay ư, đúng không Ali Khan?” Chúng tôi đã tới tu viện.

“Em có muốn tới đài phun nước đó không, Nino?”

“Không, em nghĩ là em muốn đợi thêm một năm nữa.” Chúng tôi đang đứng bên bức tường bao quanh tu viện và nhìn xuống thành phố. Thung lũng Kura được bao phủ bởi màn sương màu xanh lơ. Từ biển những ngôi nhà mái bằng, những mái nhà thờ hình bát úp nhô lên như các hòn đảo lẻ loi. Khu công viên và vườn giải trí nằm trải dài về phía Đông và phía Tây: tổ hợp những khu vui chơi của Tiflis. Lâu đài Metekhi u ám hiện ra phía xa xa - đó từng là nơi ở của các vị vua Gruzia và giờ đây là một trong những nhà tù của Sa hoàng dành cho những người Kavkaz dám nghĩ tới chính trị. Nino quay mặt đi chỗ khác. Thật khó cho nàng kết hợp lòng trung thành của mình dành cho Sa hoàng với hình ảnh về cái nơi nổi tiếng - hoặc tai tiếng - về tra tấn và chết chóc ấy.

“Có người anh họ nào của em hiện đang ở Metekhi không, Nino?”

“Không, nhưng anh nên đến chỗ đó. Đi nào, Ali Khan.”

“Đến đâu cơ?”

“Tới thăm Griboyedov.” Chúng tôi rẽ vào một góc đường và dừng lại trước một ngôi mộ nhuốm màu mưa nắng. Nino nhặt một hòn sỏi cọ lên bia mộ bằng những động tác thật nhanh rồi thả nó xuống. Viên sỏi rơi xuống và lăn ra xa. Nino đỏ bừng mặt. Một niềm tin có tính chất mê tín lâu đời cho rằng nếu một cô gái cọ một viên sỏi lên mặt đá ẩm mà nó dính lại đó một lát, thì trong năm ấy cô gái sẽ lấy chồng. Viên sỏi của nàng rơi. Tôi nhìn khuôn mặt bối rối của nàng và bật cười. “Thấy không? Ba tháng trước khi chúng ta kết hôn! Chẳng phải nhà tiên tri của bọn anh đã đúng khi nói ‘đừng tin lời những hòn đá vô tri’ đó sao?”

“Đúng vậy,” Nino nói.

Chúng tôi quay trở lại đường tàu. “Chúng ta sẽ làm gì khi chiến tranh kết thúc?” Nino hỏi.

“Khi chiến tranh kết thúc ư? Làm những điều mà chúng ta đang làm bây giờ chứ còn gì nữa. Đi dạo ở Baku, gặp gỡ bạn bè, đi Garabagh và sinh con. Sẽ thật tuyệt.”

“Em thích ngắm châu Âu.”

“Tất nhiên. Chúng ta sẽ đi Paris, Berlin, bất cứ đâu em thích trong suốt cả một mùa đông.”

“Ừ, suốt mùa đông.”

“Nino, em không thích đất nước của chúng ta nữa ư? Chúng ta có thể sống ở Tiflis nếu em thích.”

“Cảm ơn anh, Ali Khan. Anh rất tốt với em. Chúng ta sẽ ở lại Baku.”

“Nino, anh nghĩ không có nơi nào giống như Baku.”

“Vậy ư? Anh đã thấy nhiều thành phố khác rồi ư?”

“Không, anh chưa. Nhưng nếu em thích anh sẽ đi vòng quanh thế giới cùng em.”

“Và lúc nào anh cũng nhớ nhà, nhớ bức tường cổ, nhớ những cuộc nói chuyện sâu sắc với Seyid Mustafa. Nhưng đừng bận tâm. Hãy cứ là anh. Em yêu anh.”

“Em nói đúng, Nino ạ. Anh yêu Tổ quốc mình, yêu thành phố của chúng ta, yêu từng viên đá, từng hạt cát trong sa mạc.”

“Em biết. Thật kỳ lạ - tình yêu dành cho Baku đó. Đối với người ngoại quốc thành phố của chúng ta chỉ là một nơi buồn tẻ, lem nhem dầu, bụi bặm và nóng nực.”

“Đó là bởi họ là người ngoại quốc.”

Nino choàng tay quanh vai tôi. Đôi môi nàng hôn lên má tôi: “Nhưng chúng ta không phải người ngoại quốc, không bao giờ. Anh sẽ luôn yêu em chứ, Ali Khan?”

“Mãi mãi, Nino ạ.”

Toa tàu của chúng tôi quay trở lại nhà ga trong thành phố. Chúng tôi lại tản bộ dọc phố Golovinsky, nhưng lần này chúng tôi khoác tay nhau. Ở bên trái, một khu vườn cảnh rộng lớn được bao quanh bởi hàng rào bằng sắt. Cổng vườn có hai người lính gác, đứng bất động như thể được tạo bằng đá, thậm chí dường như không thở. Lơ lửng ở phía trên cánh cổng song sắt lộng lẫy đầy uy nghiêm là một chú đại bàng hoàng đế dát vàng. Đây là dinh Đại Công tước Nicholas Nikolayevich, thống đốc vùng Kavkaz của Sa hoàng.

Nino bỗng nhiên dừng lại. “Nhìn kìa,” nàng nói, chỉ tay về phía khu vườn. Dọc theo một lối đi giữa hai hàng thông, một người đàn ông tóc hoa râm hốc hác cao nghều đang chầm chậm bước qua tầm nhìn của chúng tôi. Giờ đây ông ta quay mặt lại và tôi nhận ra đôi mắt to, điên dại, lạnh lùng của Đại Công tước. Khuôn mặt ông ta dài thượt, môi mím chặt. Dưới bóng ông ta trông giống như một con thú hoang to lớn, đáng gờm. “Em tự hỏi ông ta đang nghĩ gì, Ali Khan?”

“Tất nhiên là nghĩ đến vương miện của Sa hoàng, Nino ạ.”

“Nó hợp với mái tóc hoa râm của ông ta đấy. Ông ta sẽ làm gì nhỉ?”

“Người ta nói ông ta sẽ lật đổ Sa hoàng.”

“Đi thôi, Ali Khan. Em sợ.”

Chúng tôi quay gót rời khỏi hàng rào sắt đẹp đẽ đó. Nino nói, “Anh không nên nói những điều tồi tệ như thế về Sa hoàng và Đại Công tước. Họ bảo vệ chúng ta khỏi người Thổ Nhĩ Kỳ kia mà.”

“Họ là một trong hai gọng kìm nóng rực sẽ nghiền nát đất nước em đấy.”

“Đất nước em á? Thế còn đất nước của anh thì sao?”

“Với đất nước của anh chuyện lại khác. Đất nước của anh đang nằm trên cái đe và Đại Công tước là người cầm búa. Đó là lý do tại sao anh ghét ông ta.”

“Và anh yêu quý Enver Pasha. Điều đó thật ngớ ngẩn, anh sẽ không bao giờ thấy Enver đến thành phố của chúng ta đâu. Đại Công tước sẽ thắng.”

“Allah Brif, chỉ có Thượng Đế mới biết,” tôi nói một cách hòa hoãn.

16

Quân của Đại Công tước đang ở Trabzon, họ đã chiếm được Erzurum, trên đường tới Baghdad họ đã tràn qua những dãy núi ở Kurd. Quân của Đại Công tước đang ở Tehran, ở Tabriz, thậm chí ở đất thánh Mashhad. Một nửa lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ và nửa nước Iran đang co rúm dưới bóng đen của Nikolay Nikolayevich. Tại một cuộc họp của những nhà quý tộc người Gruzia ông ta tuyên bố: “Vâng lệnh Sa hoàng ta sẽ không nghỉ ngơi cho tới khi cây thánh giá Byzantine bằng vàng sáng lấp lánh trên chóp vòm của thánh đường Hagia Sophia.” Các nước thuộc đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ đang trong tình trạng hỗn loạn. Chỉ các gochu và hambal, sống trong những hẻm nhỏ tăm tối vẫn còn nói về sức mạnh của Osman và thanh kiếm bách chiến bách thắng của Enver Pasha. Ba Tư không còn tồn tại nữa, và chẳng bao lâu nữa Thổ Nhĩ Kỳ cũng vậy. Cha tôi trở nên rất trầm lặng, và thường xuyên ra ngoài. Thỉnh thoảng ông cắm cúi trước những bản thông báo và những tấm bản đồ, lẩm bẩm tên của những thành phố đã thất thủ, rồi ngồi hàng giờ bất động, cầm chuỗi hạt màu hổ phách trong tay.

Tôi qua lại khắp lượt những cửa hàng bán đồ trang sức, tiệm hoa, hiệu sách, mua quà tặng Nino. Khi tôi gặp nàng, chiến tranh, Đại Công tước và biểu tượng trăng lưỡi liềm đang bị đe dọa lại biến mất khỏi những ý nghĩ của tôi trong nhiều giờ.

Một hôm cha tôi nói, “Tối nay ở nhà nhé, Ali Khan. Một số người sẽ tới và chúng ta sẽ bàn chuyện quan trọng.” Cha nói nghe hơi ngường ngượng, trong khi mắt cha nhìn đi chỗ khác. Tôi hiểu, và trêu cha, “Chẳng phải cha đã bắt con thề không bao giờ dính dáng đến chính trị sao?”

“Quan tâm đến người dân của nước mình không nhất thiết có nghĩa là chính trị. Ali Khan, có những lúc nghĩ tới người dân là bổn phận của một con người.”

Tối hôm đó tôi đã sắp xếp đưa Nino đi xem opera. Chaliapin sẽ xuất hiện vào tối hôm đó với tư cách là nghệ sĩ khách mời, và Nino đã mong chờ dịp này nhiều ngày rồi. Tôi gọi điện cho Ilyas Bey. “Ilyas, tối nay tớ bận. Cậu đưa Nino đi xem opera được không? Tớ có vé rồi.” Một giọng cáu kỉnh trả lời, “Ý tưởng gì vậy chứ. Cậu biết tớ không thể giải trí được mà. Đêm nay tớ phải gác với Mehmed Heydar.”

Tôi gọi điện cho Seyid Mustafa.

“Xin lỗi, nhưng tôi thực sự không thể. Tôi có một cuộc hẹn với học giả nổi tiếng Haji Magsud. Ông ấy từ Tehran tới và chỉ ở đây vài ngày thôi.” Tôi gọi cho Nakhararyan. Giọng anh ta nghe rất lúng túng, “Tại sao cậu không đi, Ali Khan?”

“Tôi có khách.”

“Để bàn cách giết sạch người Armenia phải không? Tôi thực sự không nên đến nhà hát vào thời gian này, khi mà người Armenia chúng tôi đang đổ máu đến chết. Nhưng vì đó là cậu nhờ… mà quả thực Chaliapin là một ca sĩ tuyệt vời.” Cuối cùng anh ta cũng đồng ý. Người bạn trong lúc khó khăn mới thực sự là bạn. Tôi thông báo cho Nino và ở nhà.

Các vị khách của chúng tôi có mặt lúc bảy giờ, và họ đúng là những người tôi mong gặp. Trong phòng khách rộng lớn của nhà chúng tôi, ngồi trên những tấm thảm đỏ, những chiếc đi văng thật êm, là sự tập hợp của một tỉ rúp, hay nói đúng hơn, những người đàn ông có trong tay hơn một tỉ rúp. Không có nhiều người như thế, và tôi quen biết tất cả bọn họ đã nhiều năm. Zeynal Agha, cha của Ilyas Bey, là người đến đầu tiên. Lưng ông còng, mắt ông có vẻ mờ. Ông ngồi xuống đi văng, đặt chiếc gậy xuống, và bắt đầu ăn một miếng kẹo thạch dẻo Thổ Nhĩ Kỳ với vẻ trầm ngâm. Sau đó hai anh em Ali Asadulla và Mirza Asadulla tới. Cha của họ, cụ Shamsi quá cố, đã để lại cho họ mười hai triệu rúp. Hai người con ngoài việc thừa hưởng sự thông minh của cha còn được học hành tử tế.

Mirza Asadulla thích tiền, sự thông thái và yên bình. Em của ông ta, Ali, giống như ngọn lửa của Bái Hỏa giáo, rực cháy, nhưng không cháy đến chết. Ông ta luôn đi đây đi đó, thích chiến tranh, thích phiêu lưu mạo hiểm. Nhiều câu chuyện về ông ta được kể ở đất nước này, chuyện đánh nhau, ám sát, đổ máu. Suleyman Bunyadzade, ngồi cạnh ông ta, không thích phiêu lưu, nhưng thích ái tình. Ông là người duy nhất trong số chúng tôi có bốn bà vợ, họ luôn gây chiến với nhau một cách gay gắt. Ông rất xấu hổ về tình trạng này, nhưng không thể thay đổi được bản tính của mình. Khi được hỏi ông có mấy đứa con, ông thường trả lời buồn bã, “Mười lăm hay mười tám gì đó, làm sao tôi biết được cơ chứ, tôi là một người đàn ông khốn khổ đúng không nhỉ?” Và nếu được hỏi về những triệu rúp của mình, ông cũng trả lời y như vậy. Jussuf Oghly, ngồi ở cuối phòng, nhìn ông bằng ánh mắt chê bôi, ghen tị. Ông này chỉ có độc một vợ, và người ta nói rằng bà ta không được ưa nhìn cho lắm. Vào ngày cưới bà ta nói với ông, “Nếu anh phung phí tinh trùng của anh cho những người đàn bà khác thì em sẽ cắt tai, cắt mũi, cắt vú của họ. Còn anh, em sẽ làm gì với anh, em thậm chí không muốn nói ra đâu.” Bởi họ hàng của người đàn bà này nổi tiếng vì vẩy súng nhanh, lời đe dọa của bà ta chắc hẳn sẽ được thực hiện thật. Vậy nên người đàn ông tội nghiệp đó sưu tầm tranh ảnh.

Vị khách đến lúc bảy rưỡi người gầy gò, nhỏ thó. Những móng tay trên đôi tay thanh mảnh của ông được nhuộm đỏ. Tất cả chúng tôi đều đứng dậy cúi chào ông, tôn trọng sự bất hạnh của ông. Ismayil, đứa con trai duy nhất của ông, đã qua đời vài năm trước. Người cha đã xây dựng một ngôi nhà tráng lệ ở phố Nikolay. Cái tên “Ismayil” bằng vàng to tướng lấp lánh ở mặt tiền và ngôi nhà được hiến cho Hội Từ thiện của người Hồi giáo. Tên ông là Agha Musa Naghi, và ông là thành viên của nhóm chúng tôi ở đây chỉ vì ảnh hưởng của hai trăm triệu rúp mà ông có. Bởi vì ông không còn là một người Hồi giáo nữa. Ông thuộc về phái dị giáo Baha’i, do Bab, người mà vua Naser al-Din đã xử tội chết, sáng lập. Chỉ vài người trong số chúng tôi biết giáo lý của Baha’i giáo là gì. Nhưng tất cả chúng tôi đều biết rằng Naser al-Din đã ra lệnh chọc những cây kim nóng đỏ dưới móng tay của những người theo giáo phái này, thiêu sống họ và đánh đập họ đến chết. Giáo lý của giáo phái này chắc hẳn tệ hại lắm mới đáng chịu hình phạt như vậy.

Tám giờ tất cả các vị khách đã có mặt đông đủ. Họ ngồi đó, các ông hoàng dầu mỏ, uống trà, ăn kẹo và nói với nhau về việc kinh doanh đang khởi sắc, về nhà cửa, ngựa xe, vườn tược của họ và về những khoản thua ở sòng bạc. Họ nói những chuyện đó cho đến chín giờ, như nghi thức quy ước. Sau đó đám người hầu dọn trà đi, đóng cửa lại, và cha tôi nói, “Mirza Asadulla, con trai của Shamsi Asadulla, suy nghĩ nhiều về số phận của người dân nước chúng ta. Chúng ta hãy nghe ông ấy nói.” Mirza Asadulla ngẩng khuôn mặt mơ màng đẹp đẽ của mình lên.

“Nếu Đại Công tước thắng, thì trên bản đồ sẽ không còn một người Hồi giáo nào hết. Sa hoàng sẽ mạnh tay đấy. Ông ta sẽ không động đến chúng ta, những người có mặt ở đây tối nay, bởi vì chúng ta có tiền. Nhưng ông ta sẽ đóng cửa các thánh đường và trường học của chúng ta, và cấm chúng ta nói ngôn ngữ của mình. Những kẻ lạ mặt sẽ tràn qua đất của chúng ta, bởi vì sẽ không có ai bảo vệ người của Đấng Tiên Tri. Nếu Enver thắng, thì tình hình sẽ tốt hơn cho chúng ta, dù chiến thắng của ông ta chẳng nhằm nhò gì. Nhưng chúng ta có thể thay đổi được tình huống này hay tình huống kia hay không? Tôi nói là không. Chúng ta có tiền, nhưng Sa hoàng có nhiều tiền hơn. Chúng ta nên làm gì? Có lẽ chúng ta nên hiến cho Sa hoàng một số tiền và một số đàn ông trai tráng. Như thế sau chiến tranh ông ta sẽ không mạnh tay với người của chúng ta, nếu như chúng ta gửi cho ông ta một tiểu đoàn. Hoặc có cách nào khác không nhỉ?” Em trai của Mirza, Ali giơ tay. Ông ta nói, “Ai mà biết được, có thể sau chiến tranh sẽ chẳng còn Sa hoàng nữa.”

“Dẫu vậy, em của tôi ạ, vẫn sẽ có quá nhiều người Nga trên đất nước của chúng ta.”

“Có thể làm giảm số người Nga trên đất nước chúng ta, anh ạ.”

“Chúng ta chẳng thể giết hết bọn họ, Ali ạ.”

“Chúng ta có thể giết hết, Mirza ạ.”

Họ im lặng. Thế rồi Zeynal Agha phát biểu, rất khẽ khàng, mệt mỏi vì tuổi già, và hầu như không biểu cảm, “Chẳng ai biết những gì viết trong sách thánh. Chiến thắng của Đại Công tước không phải là chiến thắng, dù ông ta chiếm được Stamboul. Chìa khóa đối với vận mệnh của chúng ta không nằm ở Stamboul, mà ở phương Tây. Và ở đó quân Thổ Nhĩ Kỳ đang giành chiến thắng, dẫu ở đó họ được gọi là người Đức. Người Nga đang chiếm đóng Trabzon. Quân Thổ Nhĩ Kỳ đang chiếm đóng Warsaw. Người Nga ư? Liệu còn mống nào nữa không? Tôi nghe nói rằng một gã nhà quê - tôi tin rằng tên hắn là Rasputin - đang điều khiển Sa hoàng, ve vãn các con gái của Sa hoàng và gọi hoàng hậu là mẹ. Và còn có các vương công muốn phế truất Sa hoàng, và người dân chỉ đợi hòa bình, vậy nên họ có thể bắt đầu một cuộc cách mạng. Sau chiến tranh mọi thứ sẽ hoàn toàn khác đấy.”

“Đúng vậy,” một người đàn ông béo tốt có đôi mắt lanh lợi và bộ ria mép dài lên tiếng, “sau chiến tranh mọi chuyện thực sự sẽ khác.” Người đang nói là Fatali Khan Khovski, một người hành nghề luật sư. Chúng tôi biết rằng ông luôn nghĩ về nhân dân và chính nghĩa. “Đúng vậy,” ông nói thêm một cách hăng hái, “và bởi vì mọi chuyện sẽ khác, chúng ta không cần phải xin ân huệ của bất cứ ai hết. Ai thắng trong cuộc chiến này cũng đều yếu đi và đầy thương tích, còn chúng ta, chẳng ai yếu ớt và bị thương, sẽ ở cửa trên, chứ không phải quỵ lụy gì hết. Chúng ta là một đất nước của những người Hồi giáo dòng Shiite, và chúng ta mong đợi điều tương tự từ nhà Romanov cũng như từ nhà Osman. Độc lập tự chủ trong mọi chuyện liên quan đến chúng ta! Và các cường quốc càng yếu đi sau chiến tranh thì chúng ta càng gần sự tự do hơn. Sự tự do bắt nguồn từ chúng ta, từ sức mạnh chưa dùng tới của chúng ta, từ tiền và dầu mỏ của chúng ta. Chớ quên rằng: thế giới cần chúng ta hơn chúng ta cần thế giới.”

Các chủ nhân của tỉ rúp trong phòng khách nhà tôi rất hài lòng. Đợi xem tình hình như thế nào đúng là một kế sách hay. Chúng tôi có dầu mỏ, những người chiến thắng sẽ phải quỵ lụy chúng tôi. Và đến lúc ấy chúng tôi sẽ làm gì? Xây bệnh viện, xây nhà tình thương cho trẻ em, cho người mù, cho những người đấu tranh vì đức tin của chúng tôi. Không ai có thể buộc tội chúng tôi vì thiếu chí khí. Tôi ngồi trong góc phòng, im lặng và giận dữ. Ali Asadulla đi từ đầu kia của căn phòng đến ngồi cạnh tôi: “Cậu đang nghĩ gì vậy, Ali Khan?” Không đợi câu trả lời, ông ta cúi người về phía trước và thì thầm, “Giết hết bọn Nga ở đất nước ta chẳng phải tuyệt vời ư? Và không chỉ bọn Nga - giết hết tất cả bọn ngoại quốc, những kẻ nói, cầu nguyện và nghĩ khác chúng ta đi. Thực sự, tất cả chúng ta đều muốn làm điều đó, nhưng tôi là người duy nhất dám nói ra. Rồi sao nào? Theo tôi, Fathali có thể nắm quyền, dù tôi thích Enver hơn. Nhưng trước tiên chúng ta phải tiêu diệt tất cả bọn ngoại quốc đã.” Ông ta nói từ “tiêu diệt” với sự khát khao dịu dàng, như thể nó có nghĩa là “tình yêu”. Mắt ông ta lấp lánh, ông ta cười ranh mãnh. Tôi không trả lời.

Bấy giờ Musa Naghi, người theo giáo phái Baha’i, lên tiếng. “Tôi già rồi,” ông nói, “và tôi buồn khi thấy những gì mình chứng kiến, buồn khi nghe những gì mình nghe thấy. Người Nga đang giết người Thổ Nhĩ Kỳ, người Thổ Nhĩ Kỳ đang giết người Armenia, người Armenia muốn giết chúng ta, và chúng ta muốn giết người Nga. Điều này có tốt không? Tôi không biết. Chúng ta đã nghe những gì Zeynal Agha, Mirza, Ali và Fathali nghĩ về số phận của người dân chúng ta. Tôi hiểu họ quan tâm sâu sắc đến trường học, ngôn ngữ, bệnh viện và sự tự do của chúng ta. Nhưng một ngôi trường có ích gì khi ở đó dạy những điều vớ vẩn, và một bệnh viện có ích gì nếu nó chỉ chữa lành thể xác, mà tâm hồn thì bị bỏ quên? Tâm hồn chúng ta cố hướng về Thượng Đế. Nhưng mỗi dân tộc lại tin rằng họ có Thượng Đế của riêng mình, và Ngài là một và duy nhất. Nhưng tôi tin tất cả đều là một Thượng Đế, được biết tới qua tiếng nói của tất cả các nhà hiền triết. Bởi vậy tôi tôn thờ Chúa Jesus, Khổng Tử, Đức Phật và Mohammed. Tất cả chúng ta đều xuất phát từ một Thượng Đế, và qua Bab tất cả chúng ta sẽ trở về với Ngài. Con người nên được nói cho biết rằng không có Đen và chẳng có Trắng, bởi vì Đen là Trắng mà Trắng là Đen. Vậy nên lời khuyên của tôi là: chúng ta đừng làm bất cứ điều gì có thể gây tổn thương cho bất cứ ai ở bất cứ đâu trên thế giới này, bởi vì chúng ta là một phần của mỗi tâm hồn, và mỗi tâm hồn là một phần của chúng ta.”

Chúng tôi ngồi im lặng, bối rối. Vậy ra dị giáo Baha’i là vậy đấy. Bỗng nhiên tôi nghe thấy tiếng khóc thổn thức bèn quay đầu lại nhìn và thấy Asadulla với gương mặt đầm đìa nước mắt, méo mó vì đau đớn. “Ôi tâm hồn của tôi!” ông thổn thức. “Ông nói phải lắm! Thật hạnh phúc khi nghe những lời của ông! Ôi Thượng Đế Toàn Năng! Ước gì tất cả mọi người có thể tìm được trí khôn sâu sắc như của ông!” Rồi ông ta lau nước mắt, thở dài thườn thượt và nói thêm bằng giọng điềm tĩnh hơn nhiều, “Không nghi ngờ gì, thưa ngài đáng kính, bàn tay của Thượng Đế ở trên tay tất cả chúng ta, tuy nhiên, suối nguồn của trí khôn, của chân lý là, con người ta không thể lúc nào cũng phụ thuộc vào sự can thiệp nhân từ của Đấng Toàn Năng. Chúng ta là con người, và nếu sự soi dẫn thất bại, thì chúng ta phải tìm cách vượt qua khó khăn của mình.” Đó là một câu nói thật khôn khéo, và những giọt nước mắt của ông ta cũng thật khôn khéo. Mirza nhìn anh trai của mình bằng ánh mắt đầy ngưỡng mộ. Các vị khách đứng dậy. Những bàn tay mảnh khảnh chạm vào những vầng trán ngăm đen, chào tạm biệt. Những tấm lưng cúi xuống, những đôi môi lẩm bẩm: “Chúc ông bình an. Cầu chúc cho nụ cười luôn nở trên môi ông, ông bạn nhé!”

Cuộc hội họp kết thúc. Những chủ nhân của tỉ rúp bước ra đường phố, chia tay, gật đầu, nói lời chào tạm biệt, bắt tay nhau. Đã mười giờ rưỡi. Phòng khách trống không, ảm đạm. Tôi cảm thấy rất cô đơn. “Tôi ra doanh trại đây,” tôi nói với người hầu, “Ilyas Bey đang gác đêm.” Tôi đi về phía biển, đi qua nhà Nino, tới doanh trại lớn. Các ô cửa sổ của trạm gác sáng rực ánh đèn, Ilyas Bey và Mehmed Heydar đang đổ súc sắc, và họ chào tôi bằng động tác gật đầu lặng lẽ. Cuối cùng họ cũng kết thúc ván chơi. Ilyas Bey ném con súc sắc vào góc phòng và cởi cúc áo. “Thế nào?” cậu hỏi. “Asadulla lại thề giết hết người Nga đúng không?”

“Đúng vậy. Có tin tức gì về chiến tranh không?”

“Chiến tranh,” cậu nói vẻ chán nản. “Người Đức đã chiếm toàn bộ Ba Lan, Đại Công tước hoặc sẽ rúc đầu trong tuyết hoặc chiếm Baghdad. Có lẽ người Thổ Nhĩ Kỳ sẽ chinh phục Ai Cập. Ai biết được chứ? Cái thế giới này chán chết đi được.”

Mehmed Heydar xoa xoa cái đầu cạo nhẵn của mình. “Không hẳn là chán chết đâu,” anh nói. “Chúng ta có ngựa, có lính, và chúng ta biết sử dụng vũ khí. Một người đàn ông còn cần gì hơn nữa nào? Một ngày nào đó tôi sẽ vượt qua những ngọn núi, nằm trong chiến hào và thấy kẻ thù trước mắt mình. Hắn ta có cơ bắp cường tráng và da bốc mùi mồ hôi.”

“Nếu như đó là điều anh muốn, thì tại sao anh không xung phong ra tiền tuyến đi?” tôi nói.

Đôi mắt Mehmed Heydar đượm buồn và mất hút dưới hàng lông mày mọc sát mắt: “Tôi không thể bắn những người Hồi giáo dù họ thuộc dòng Sunni. Nhưng tôi cũng chẳng thể đào ngũ. Tôi đã thốt ra lời thề trung thành rồi. Mọi chuyện ở đất nước ta sẽ hoàn toàn khác.” Tôi nhìn anh và cảm thấy yêu quý anh. Anh ngồi đó, với đôi vai rộng, khuôn mặt chất phác, khỏe khoắn, gần như nấc nghẹn vì khao khát chiến đấu, “Tôi muốn ra tiền tuyến lắm, vậy mà tôi không đi,” anh nói giọng buồn bã.

“Điều gì sẽ xảy ra với đất nước của chúng ta?” tôi hỏi anh. Anh nhíu mày, nhưng im lặng một lát không trả lời. Suy nghĩ không phải là điểm mạnh của anh. Cuối cùng anh nói, “Đất nước của chúng ta ư? Chúng ta sẽ xây dựng các thánh đường. Hãy để đất có nước. Đất của chúng ta đang khát. Chẳng hay gì khi để tất cả những kẻ ngoại quốc đến nói cho chúng ta biết chúng ta ngu ngốc đến mức nào. Nếu chúng ta ngu ngốc thì đó là việc của chúng ta chứ. Vậy thì, tôi nghĩ cũng tốt nếu chúng ta châm lửa đốt quách những giàn khoan dầu đó đi. Sẽ là một cảnh tượng đẹp đấy, và tất cả chúng ta sẽ lại nghèo. Và thay vì những giàn khoan dầu chúng ta sẽ xây dựng một thánh đường thật đẹp, với mái ngói màu xanh dương. Chúng ta nên tậu trâu, trồng ngô trên mảnh đất dầu mỏ.” Anh rơi vào im lặng, mơ viễn cảnh ấy. Ilyas Bey cười vui vẻ, “Và khi đó việc đọc và viết sẽ bị cấm, chúng ta sẽ dùng nến thay điện, và tôn kẻ ngu dốt nhất lên làm vua.” Mehmed Heydar không bực mình trước câu trêu đùa này.

“Chẳng sao cả,” anh nói, “thời xưa có nhiều người ngu dốt hơn. Ấy vậy mà họ xây dựng kênh đào thay vì các giàn khoan dầu, và cướp của người ngoại quốc thay vì để bọn chúng cướp của mình. Vào thời xưa con người hạnh phúc hơn bây giờ.” Tôi cảm thấy muốn ôm hôn con người chất phác này. Anh nói như thể chính anh là một tảng đất khốn khổ bị vắt kiệt trên xứ sở của chúng tôi. Nhưng bỗng nhiên một tiếng gõ cửa gấp gáp vang lên khiến tôi giật mình. Tôi nhìn ra ngoài. Seyid Mustafa chạy bổ vào phòng. Chiếc khăn xếp của cậu xổ xuống một bên trán loáng mồ hôi. Chiếc thắt lưng màu xanh lá trễ xuống, và chiếc áo choàng không tay màu xám của cậu đầy bụi. Cậu ném mình xuống một chiếc ghế tựa và hổn hển: “Nakhararyan đã bắt cóc Nino. Nửa giờ trước. Họ đang trên đường đến Mardakan.”

17

Mehmed Heydar đứng phắt dậy. Mắt anh nheo lại bé tí. “Tôi sẽ thắng yên ngựa.” Anh chạy ra ngoài. Máu bốc lên đầu, nghe như trống đánh trong tai, tôi cảm thấy như một bàn tay vô hình đang cầm gậy đập vào đầu mình. Giọng Ilyas Bey nghe xa xăm: “Bình tĩnh, Ali Khan, bình tĩnh. Hãy đợi đến khi chúng ta tóm được bọn họ đã.” Khuôn mặt hẹp của cậu tái nhợt. Cậu thắt chiếc đai quanh eo lưng tôi, một con dao Kavkaz lưỡi thẳng giắt lên đó. “Đây,” cậu nói, ấn khẩu súng lục vào tay tôi, rồi lại nói, “Bình tĩnh, Ali Khan. Vì đường đến Mardakhan, hãy ghìm cơn giận của cậu lại.” Như một cái máy, tôi nhét khẩu súng vào túi quần. Khuôn mặt rỗ của Seyid Mustafa hiện ra sát bên tôi, tôi thấy đôi môi dày mấp máy và nghe thấy tiếng nói đứt quãng của cậu: “Tôi rời khỏi nhà để đi gặp học giả Haji Magsud. Căn lều trí tuệ của ông ấy ở cạnh nhà hát. Tôi rời khỏi chỗ ông ấy lúc mười một giờ. Vở kịch tội lỗi ấy vừa mới kết thúc. Tôi thấy Nino bước lên chiếc xe hơi đó, Nakhararyan đi cùng. Nhưng xe không khởi động. Họ đang nói chuyện. Tôi không thích vẻ mặt của Nakhararyan. Tôi rón rén tới gần hơn, và lắng nghe. ‘Không,’ Nino nói, ‘tôi yêu anh ấy.’ ‘Tôi yêu em nhiều hơn,’ Nakhararyan nói, ‘sẽ không tảng đá nào ở đất nước này còn đứng vững. Tôi sẽ cứu em khỏi gọng kìm của châu Á.’ ‘Không,’ Nino nói, ‘đưa tôi về nhà.’ Hắn ta khởi động xe. Tôi nhảy lên đuôi xe. Chiếc xe chạy tới nhà Kipiani. Tôi không thể nghe thấy gì, chỉ biết rằng họ nói suốt dọc đường. Chiếc xe dừng lại trước ngôi nhà. Nino khóc. Bỗng nhiên Nakhararyan ôm ghì lấy Nino và hôn tới tấp lên mặt cô ta. ‘Em nhất định không được rơi vào tay của những kẻ hoang dã đó,’ hắn ta gào lên, rồi thì thầm điều gì đó mà tôi không thể nghe được phần đầu ‘… tới dinh thự của tôi ở Mardakan, chúng ta sẽ cưới nhau ở Moscow, rồi sau đó sẽ đi Thụy Điển.’ Tôi thấy Nino đẩy hắn ra. Rồi chiếc xe hơi lại chạy, và tôi nhảy xuống, chạy hết tốc lực…” Cậu không nói hết câu, hoặc có lẽ tôi không nghe hết đoạn cuối. Mehmed Heydar xô cửa chạy vào và nói to, “Ngựa đã sẵn sàng rồi.” Chúng tôi chạy ra sân. vầng trăng tưới sáng lấp lánh lên những con ngựa đang đứng đó, giậm chân, hí khe khẽ. “Đây,” Mehmeh Heydar nói. Tôi nhìn con ngựa và sửng sốt. Đứng đó là vưu vật mang sắc vàng đỏ của Garabagh, con ngựa của Malikov, sĩ quan chỉ huy trung đoàn, một trong mười hai con ngựa đỏ ánh kim trên thế gian này. Khuôn mặt của Mehmed Heydar u ám. “Ngài chỉ huy sẽ nổi điên lên mất. Không ai ngoài ông ta dám cưỡi con ngựa này. Nó chạy nhanh như gió. Khẩn trương lên. Cậu sẽ đuổi kịp bọn họ.”

Tôi nhảy lên yên ngựa. Ngọn roi chỉ sượt qua cổ của con vật tuyệt vời. Một bước nhảy dài - và tôi đã ra khỏi sân doanh trại. Chúng tôi phóng ngựa dọc bờ biển. Tôi quất ngựa với tất cả lòng căm thù. Những ngôi nhà trôi qua loang loáng, như những tia sáng lóe lên từ vó ngựa. Cơn giận điên cuồng trong tôi mỗi lúc một dâng trào. Tôi giật mạnh dây cương, con ngựa chồm lên, phi về phía trước. Cuối cùng… những túp lều bằng đất sét của vùng ngoại ô đã bị bỏ lại phía sau. Tôi nhìn thấy những cánh đồng yên ả dưới ánh trăng, và con đường dẫn tới Mardakan. Không khí ban đêm khiến tôi cảm thấy dịu đi một chút. Ruộng dưa, giờ đây hiện ra ở bên trái và bên phải chúng tôi, với những quả dưa tròn trồng như những khối vàng. Con ngựa phi nước đại, với những bước dài, uyển chuyển, đều đặn đến mê hồn. Tôi rướn người hết cỡ về phía trước, cúi rạp xuống sát cái bờm ngựa vàng óng. Hóa ra chuyện là vậy! Tôi có thể nhìn thấy mọi thứ thật rõ ràng… Tôi nghe thấy mọi lời họ nói. Bỗng nhiên tôi có thể lần theo dòng suy nghĩ lạ lùng: Enver đang chiến đấu ở Tiểu Á. Ngai vàng của Sa hoàng đang bị đe dọa. Đại Công tước có những tiểu đoàn người Armenia trong quân đội của ông ta. Nếu tiền tuyến bị phá vỡ, quân đội của Osman sẽ tràn vào Armenia, Garabagh và Baku. Nakhararyan có thể nhìn thấy trước những hậu họa. Bởi vậy những thỏi vàng, những thỏi vàng nặng trĩu của Armenia đã được gửi sang Thụy Điển. Vậy là tình huynh đệ giữa các dân tộc Kavkaz đã chấm hết. Tôi có thể nhìn thấy hai người bọn họ trong nhà hát: “Công nương, không có cầu nối nào giữa Đông và Tây đâu, thậm chí cây cầu của tình yêu cũng không.” Nino không trả lời, nhưng nàng lắng nghe. “Chúng ta phải sát cánh bên nhau, chúng ta đang bị thanh gươm của Osman đe dọa. Chúng ta, những đại sứ châu Âu ở châu Á, tôi yêu em, công nương ạ. Chúng ta thuộc về nhau. Cuộc sống ở Stockholm dễ dàng và đơn giản. Đó là châu Âu, đó là phương Tây.” Rồi tôi nghe tiếng hắn rành rọt, như thể tôi đang có mặt ở đó khi hắn nói, “Sẽ không còn một tảng đá nào có thể đứng vững ở đất nước này.”

Cuối cùng: “Chính em phải quyết định số phận của mình, Nino ạ. Sau chiến tranh chúng ta sẽ sống ở London. Chúng ta sẽ được đón tiếp ở hoàng cung. Một người châu Âu phải làm chủ vận mệnh của mình. Tôi tôn trọng Ali Khan. Nhưng cậu ấy là một kẻ hoang dã, mãi mãi là tù nhân của sa mạc.”

Tôi quất ngựa. Một tiếng kêu hoang dại. Tiếng tru thê lương của con sói sa mạc khi nhìn thấy trăng. Toàn bộ đêm ngưng đọng trong một âm thanh ấy. Tôi lại rướn thêm về phía trước, cổ tôi bỏng rát. Tại sao tôi lại đang khóc trên con đường tràn ngập ánh trăng dẫn tới Mardakan? Tôi phải kìm nén cơn giận của mình. Một ngọn gió buốt quất vào mặt tôi. Chính nó khiến nước mắt tôi rơi, chứ không phải điều gì khác. Tôi không khóc, ngay cả khi tôi đột nhiên biết rằng chẳng có cầu nối nào giữa Đông và Tây, thậm chí cây cầu tình yêu cũng không. Đôi mắt Gruzia long lanh cười! Đúng vậy, tôi là một con sói sa mạc, sói xám Thổ Nhĩ Kỳ. Hắn đã lên kế hoạch đâu vào đấy, đúng thế còn gì? “Chúng ta sẽ cưới ở Moscow, và sau đó sẽ sang Thụy Điển.” Một khách sạn ở Stockholm, ấm áp và sạch sẽ, với đồ vải lanh trắng tinh. Một biệt thự ở London. Biệt thự ư? Mặt tôi chạm vào lớp lông đỏ ánh kim của con ngựa. Bỗng nhiên tôi cắn vào cổ con vật. Miệng tôi đầy vị mặn của máu. Biệt thự ư? Nakhararyan có biệt thự ở Mardakan, như tất cả những người giàu ở Baku. Được xây bằng cẩm thạch, trong khu vườn cây trái của ốc đảo, sát biển. Một chiếc xe hơi có thể chạy nhanh cỡ nào, và một con ngựa Garabagh có thể chạy nhanh ra sao? Tôi biết cái biệt thự đó. Giường bằng gỗ gụ, màu đỏ và rất rộng. Khăn trải giường trắng tinh, y như trong một khách sạn ở Stockholm. Hắn ta sẽ không nói chuyện triết học cả đêm đâu. Hắn sẽ… tất nhiên hắn sẽ. Tôi nhìn thấy chiếc giường hiện ra trước mắt mình, thấy đôi mắt Gruzia, bị ám bởi nỗi khát khao và sợ hãi. Răng tôi bập sâu vào thịt con ngựa. Con vật tuyệt vời phi nhanh. Đi mau! Đi mau! Để dành cơn tức giận cho tới khi mi bắt được chúng. Ali Khan. Đây là một con đường hẹp, đường đến Mardakan. Bỗng nhiên tôi cười lớn. Thật tuyệt vì chúng tôi đang ở châu Á, châu Á bảo thủ và hoang dã! Chúng tôi không có những con đường phẳng lì cho những chiếc xe hơi của phương Tây ở đây, chỉ có những con đường mòn gồ ghề cho những con ngựa Garabagh. Một chiếc xe hơi có thể chạy nhanh cỡ nào trên những con đường như thế này, và một chú ngựa Garabagh có thể phi nhanh ra sao? Những quả dưa bên đường nhìn tôi như thể chúng có khuôn mặt. “Đường xấu quá,” đám dưa nói, “không dành cho những chiếc xe hơi của Anh quốc đâu. Chỉ dành cho những kỵ sĩ trên lưng ngựa Garabagh mà thôi.”

Liệu con ngựa có sống sót qua chuyến đi này hay không? Tôi nghĩ là không. Tôi vẫn có thể nhìn thấy khuôn mặt của Malikov vào ngày hôm đó ở Shusha, khi thanh kiếm của ông kêu lách cách và ông nói, “Chỉ khi Sa hoàng kêu gọi lên đường chiến đấu ta mới trèo lên lưng con ngựa này.” Khỉ thật! Cứ để ông ấy khóc thương chú ngựa của mình đi, ông già Garabagh. Ngọn roi của tôi lại kêu vun vút trong không khí, hết lần này đến lần khác. Gió thốc vào mặt tôi như những quả đấm. Một cú rẽ ngoặt - những bụi cây mọc hoang ven đường - và cuối cùng - tôi có thể nghe thấy tiếng động cơ xe hơi ở phía xa xa.

Giờ đây hai bóng đèn xe rải một luồng sáng trên con đường gập ghềnh. Chính là chiếc xe đó! Nó chậm chạp bò về phía trước. Một chiếc xe hơi châu Âu, vô vọng trên những con đường châu Á. Chiếc roi ngựa của tôi lại quất vun vút. Giờ đây tôi có thể nhận ra Nakhararyan đang ngồi sau tay lái.

Và Nino! Nino ngồi co rúm ở một góc. Tại sao họ không nghe thấy tiếng vó ngựa nhỉ? Hắn ta nghĩ không cần phải lắng nghe động tĩnh bên ngoài đêm tối ư? Hắn cảm thấy thật an toàn trong chiếc xe hơi châu Âu trên đường đến Mardakan. Phải bắt nó phải dừng lại, cái hộp sắt phủ sơn ấy! Ngay bây giờ, ngay phút này! Tôi đẩy chốt an toàn của khẩu súng lục. Nào, cái công cụ bé nhỏ của Bỉ, làm nhiệm vụ của mày đi! Tôi bắn. Trong tích tắc một vệt lửa nhỏ lóe sáng dọc con đường. Tôi dừng ngựa lại. Tốt lắm, anh bạn Bỉ bé nhỏ. Lốp trái xịt như một quả bóng bay đột ngột bị xì hơi. Cái hộp sắt phủ sơn dừng lại. Tôi phóng ngựa tới chỗ nó, máu dồn lên hai thái dương. Tôi ném vũ khí đi, thực sự không còn biết mình đang làm gì. Hai khuôn mặt nhìn tôi, những con mắt mở to trong nỗi kinh hoàng hoang dại. Một bàn tay run rẩy giữ chặt một khẩu súng lục. Vậy là hắn không cảm thấy an toàn lắm trong chiếc xe hơi châu Âu. Tôi thấy những ngón tay múp míp và chiếc nhẫn kim cương. Nhanh lên, Ali Khan! Giờ đây, tôi bình tĩnh rút dao ra. Bàn tay run rẩy kia sẽ không bắn. Với một tiếng rít êm ái con dao găm bay vút trong không khí. Tôi đã học phóng dao ở đâu nhỉ? Ở Ba Tư? Ở Shusha? Không ở đâu cả! Khả năng này sẵn trong máu của tôi rồi, trong các mạch máu, được thừa hưởng từ các vị tổ tiên hoang dã của tôi, hiểu rõ cung đường chính xác mà con dao phải vạch ra. Được thừa hưởng từ người đầu tiên của dòng họ Shirvanshir, người đã chu du đến Ấn Độ và chinh phục Delhi. Một tiếng kêu, mỏng và the thé một cách đáng ngạc nhiên. Một bàn tay mập mạp xòe rộng các ngón, một dòng máu chảy xuống cổ tay. Thật tuyệt khi nhìn thấy máu của kẻ thù trên đường đến Mardakan. Khẩu súng lục rơi xuống sàn xe. Rồi bỗng nhiên, một hình dáng hấp tấp bò toài, một cái bụng béo. Một cú nhảy, rồi một người đàn ông chạy ngang qua đường tới đám cây bụi mọc hoang ở ven đường. Nino vẫn ngồi im, ngồi thẳng người trên ghế đệm êm của chiếc xe hơi. Mặt nàng rắn đanh, hoàn toàn không biểu cảm, như được tạc bằng đá. Nhưng toàn thân nàng run đến mức không thể kiểm soát nổi, trong cơn ác mộng của trận giao tranh đầy ma mị trong đêm tối. Tôi nghe thấy tiếng vó ngựa vọng tới từ phía xa xa, mỗi lúc một tiến lại gần hơn. Tôi nhảy vào đám cây bụi. Những cành cây gai góc túm lấy tôi như thể chúng là những bàn tay của kẻ thù vô hình. Lá cây phát ra tiếng lạo xạo dưới chân tôi, cành khô cứa vào tay tôi. Ở đằng xa, trong đám bụi cây con vật bị săn đuổi đang thở dồn dập - Nakhararyan! Một khách sạn ở Stockholm! Đôi môi dày bóng nhẫy lướt trên khuôn mặt Nino!

Tôi thấy hắn rồi. Hắn loạng choạng đưa tay rẽ đám cây ra. Bây giờ hắn đang chạy về phía biển qua ruộng dưa. Sao tôi lại ném khẩu súng lục đi lúc mới nhìn thấy hắn nhỉ? Nếu giữ khẩu súng lại thì giờ tôi đã có thể sử dụng nó rồi. Máu đang chảy từ hai bàn tay bị những cái gai nhọn đâm phải của tôi. Đó - quả dưa đầu tiên. Cái mặt nạ ngu độn tròn ung ủng - mày đang cười nhăn nhở với tao hả? Tôi giẫm lên nó, và nó nổ đánh “phộp” dưới gót chân tôi. Tôi chạy qua cánh đồng. Mặt trăng vô tri nhìn xuống. Cánh đồng dưa ngập lụt trong ánh trăng vàng lạnh lẽo. Mày sẽ không bao giờ mang những thỏi vàng sang Thụy Điển được đâu, Nakhararyan ạ. Bây giờ tôi đã chộp được vai hắn. Hắn quay lại, đứng đó như một khúc gỗ, mắt hắn nhìn tôi đầy căm thù, bởi vì giờ đây tôi đã biết bản chất của hắn. Một cú đấm - cú đấm của hắn giáng trúng cằm tôi. Và một cú nữa - trúng mạng sườn tôi. Được lắm, Nakhararyan, mày đã học đấm bốc ở châu Âu kia mà. Tôi cảm thấy choáng váng. Trong vài giây ngắn ngủi nhịp thở của tôi ngừng lại. Tao chỉ là một người châu Á, Nakhararyan ạ, và tao không bao giờ học mánh chơi xấu. Tao chỉ có thể nổi điên như loài sói sa mạc thôi. Tôi nhảy chồm lên. Hai cánh tay tôi ghì lấy thân hình của hắn, cứ như thể đó là một thân cây. Bàn chân tôi đạp mạnh vào cái bụng béo của hắn, hai tay tôi siết cổ hắn. Hắn vùng vẫy để thoát ra, điên dại, quên béng mọi sự trui rèn của châu Âu. Tôi cúi cong người, rồi cả tôi và hắn cùng ngã xuống đất. Chúng tôi lăn trên mặt đất. Bỗng nhiên tôi ở bên dưới hắn, hai bàn tay hắn bóp cổ tôi. Miệng hắn méo xệch về một bên trên khuôn mặt biến dạng. Chân tôi lại đạp mạnh vào bụng hắn, gót chân tôi ấn sâu vào lớp mỡ của hắn. Cái ôm ghì của hắn lỏng ra. Trong một giây chớp nhoáng tôi nhìn thấy cái cổ áo bị xé rách của hắn trễ xuống một bên. Hai hàm răng tôi bập vào cái cổ trắng béo núng nính. Đúng vậy, Nakhararyan, đây là cách chúng tao đánh nhau ở châu Á đấy. Không phải bằng những cú đánh chơi xấu dưới thắt lưng, mà bằng hàm răng của sói xám. Tôi cảm thấy mạch máu của hắn giật giật.

Vật gì đó thoáng chuyển động phía hông tôi. Bàn tay Nakhararyan nắm chặt con dao găm của tôi. Trong lúc hỗn loạn tôi đã quên bẵng con dao. Ánh thép bỗng lóe lên, và tôi cảm thấy đau nhói ở cạnh sườn. Máu tôi mới nóng làm sao. Cú đâm sượt qua sườn tôi. Tôi buông cổ hắn ra và giật con dao từ bàn tay bị thương của hắn! Giờ thì hắn nằm dưới tôi, mặt hướng lên vầng trăng. Tôi vung dao lên. Hắn bật ra tiếng kêu - một tiếng rít the thé, kéo dài, đầu hắn ngật ra phía sau. Toàn bộ khuôn mặt hắn chỉ còn là một cái miệng - cánh cổng toang hoác của nỗi hãi hùng khủng khiếp. Khách sạn ở Stockholm ư, đồ con lợn bị chọc tiết!

Tại sao tôi lại lưỡng lự? Một giọng nói vang lên phía sau tôi, “Giết hắn đi, Ali Khan, giết hắn đi!”

Đó là Mehmed Heydar. “Đâm vào ngực ấy, cứ thọc xuống!”

Tôi biết điểm chết người đó ở đâu. Nhưng tôi muốn nghe cái giọng đáng thương của kẻ thù thêm một lần nữa. Rồi tôi vung dao lên. Tôi gồng tay. Con dao cùng với cơ thể của kẻ thù tôi hợp thành một ở điểm phía trên trái tim hắn. Hắn quằn quại, quằn quại. Tôi từ từ đứng dậy. Máu thấm đẫm quần áo tôi. Máu tôi ư? Hay máu của hắn? Quan trọng gì chứ?

Mehmed Heydar nhe răng. “Làm tốt đấy, Ali Khan. Tôi sẽ mãi ngưỡng mộ cậu.” Mạng sườn tôi đau nhói. Anh dìu tôi. Chúng tôi lại lặn ngụp qua những bụi cây rậm rạp, rồi lại đang đứng bên chiếc hộp sắt phủ sơn, trên con đường dẫn đến Mardakan. Bốn con ngựa, hai người cưỡi ngựa. Ilyas Bey giơ tay lên chào. Seyid Mustafa vén khăn turban lên khỏi trán. Cậu đang giữ Nino trên yên cương của mình, thật chặt, như một cái kẹp bàn. Đôi mắt nửa nhắm nửa mở của cậu như thể đang trong cơn mơ màng, và cậu nói một cách chậm rãi, khẽ khàng, “Phải làm gì với mụ đàn bà này đây? Cậu sẽ đâm chết ả hay để tôi làm?”

“Giết cô ta đi, Ali Khan,” Mehmed Heydar đưa con dao cho tôi.

Tôi nhìn Ilyas Bey. Cậu gật đầu, mặt cậu trắng bệch như sáp. “Chúng ta sẽ ném xác xuống biển.”

Tôi đứng sát bên Nino. Mắt nàng mở to… nàng đã chạy qua đường đến trường tôi, nước mắt đầm đìa, ôm cặp sách. Có lần tôi đã ngồi dưới gầm ghế của nàng và thì thầm nhắc bài cho nàng: “Charlemagne lên ngôi ở Aechen năm 800.” Tại sao Nino im lặng? Tại sao nàng không khóc, như ngày đó khi nàng chạy đến tìm tôi giúp đỡ? Nàng không biết khi nào Charlemagne lên ngôi, đó đâu phải là lỗi của nàng. Tôi bám vào cổ con ngựa và nhìn nàng. Nàng đẹp làm sao, trên yên ngựa của Seyid, trong ánh trăng, nhìn đăm đăm con dao găm. Máu Gruzia. Dòng máu quý tộc bậc nhất trên đời. Đôi môi Gruzia - Nakhararyan đã hôn đôi môi này. Những thỏi vàng ở Thụy Điển - hắn đã hôn nàng. “Ilyas Bey, tớ bị thương. Đưa công nương Nino về nhà nhé. Đêm lạnh đấy. Khoác áo cho công nương. Tớ sẽ giết cậu, Ilyas Bey ạ, nếu công nương Nino không được đưa về nhà an toàn. Cậu có nghe tớ nói không, Ilyas Bey. Đó là điều tớ muốn. Mehmed Heydar, Seyid Mustafa, tôi cảm thấy yếu quá. Giúp tôi về nhà. Giữ chặt tôi. Để tôi dựa vào người anh, tôi sẽ chảy máu đến chết mất.”

Tôi túm chặt bờm con ngựa Garabagh, Mehmed Heydar giúp tôi ngồi lên yên ngựa. Ilyas Bey bước lại gần, đỡ Nino và thận trọng đặt nàng lên chiếc đệm êm của bộ yên cương Cossack. Nàng không kháng cự… Cậu cởi áo khoác của mình và nhẹ nhàng khoác nó quanh vai nàng. Mặt cậu vẫn trắng bệch. Chỉ một cái nhìn và một cái gật đầu - Nino đi với cậu sẽ được an toàn. Mehmed Heydar nhảy lên yên ngựa: “Cậu là một anh hùng, Ali Khan ạ. Cậu đã chiến đấu thật vẻ vang. Cậu đã thực hiện nhiệm vụ của mình.” Anh quàng tay quanh vai tôi, giữ tôi ngồi trên yên ngựa. Đôi mắt của Seyid Mustafa nhìn xuống dưới.

“Mạng sống của cô ta thuộc về cậu. Cậu có thể lấy mạng, hoặc có thể tha mạng. Luật cho phép cả hai.” Cậu mỉm cười mơ màng. Mehmed Heydar đặt dây cương vào tay tôi. Chúng tôi lặng lẽ cưỡi ngựa trong đêm, đi về phía những ánh đèn sáng dịu của Baku.

18

Một thềm đá hẹp bên rìa vực thẳm. Những tảng đá màu vàng, khô khốc, nhuốm màu mưa nắng, trọc lốc, trơ trụi. Những hòn đá lớn được ghép sơ sài với nhau để tạo nên những bức tường thô. Kề sát nhau, vuông vắn và đơn giản, những căn lều nằm cheo leo trên vách đá bên bờ vực. Mảnh sân của một căn lều bên trên chính là cái mái phẳng của căn bên dưới. Xa xa dưới chân núi một dòng suối chảy miệt mài, những khối đá ánh lên trong không gian quang đãng. Một con đường mòn hẹp quanh co chạy qua lớp sỏi đá và mất hút khỏi tầm nhìn ở phía dưới. Đây là một ngôi làng - một ngôi làng rẻo cao ở Dagestan. Bên trong một căn lều mờ tối, sàn nhà trải những tấm thảm dày. Bên ngoài hai cây cột đỡ mái lều hẹp. Một con đại bàng lơ lửng trên bầu trời rộng mênh mông, cánh nó dang rộng, bất động, như thể được tạc bằng đá.

Tôi nằm trên mái lều nhỏ hẹp, miệng ngậm cái ống điếu màu hổ phách, hít thứ khói dễ chịu vào phổi mình. Hai thái dương tôi trở nên mát dịu, làn khói xanh biến mất, bị gió nhẹ cuốn đi. Một bàn tay hào phóng đã trộn những viên cần sa vào thuốc lá của tôi. Tôi nhìn xuống vực và thấy những khuôn mặt xoay vòng trong màn sương mù lãng đãng. Những khuôn mặt quen thuộc -chiến binh Rustam và các hiệp sĩ của ngài, từ tấm thảm treo tường phòng tôi ở Baku. Tôi nhớ mình đã nằm đó, cuộn mình trong tấm chăn lụa dày. Mạng sườn tôi đau buốt. Lớp băng quấn vết thương mềm và trắng toát. Những bước chân khe khẽ ở phòng bên. Tôi chỉ có thể nghe thấy những giọng nói. Tôi lắng nghe. Những giọng nói đó to dần. Cha tôi nói, “Tôi xin lỗi, ông thanh tra. Tôi không biết con trai tôi hiện đang ở đâu. Tôi cho rằng nó đã sang Iran, chỗ bác nó rồi. Tôi rất tiếc.”

Giọng viên thanh tra oang oang, tức giận: “Có trát đòi con trai ông đó. Đây là một vụ giết người. Chúng tôi sẽ tìm cậu ta bằng được, kể cả ở Ba Tư.”

“Tôi mừng quá đi ấy chứ. Bất cứ tòa án nào cũng sẽ tuyên bố nó vô tội. Đó là hành động chính đáng buộc phải làm do những gì xảy ra trước đó. Vả lại…”

Tôi nghe thấy tiếng sột soạt của những tờ bạc mới toanh, hoặc chí ít tôi nghĩ đó là những gì mình nghe thấy. Sau đó là im lặng. Và giọng viên thanh tra lại vang lên: “Chao ôi, đám trẻ ấy. Cứ vội vàng rút dao ra. Tôi chỉ là nhân viên thi hành công vụ. Nhưng tôi hiểu. Chàng thanh niên đó không nên xuất hiện ở thành phố. Nhưng trát thì phải được gửi sang Ba Tư.” Tiếng bước chân xa dần, và sau đó sự im lặng lại ngự trị. Những ký tự trang trí trên tấm thảm giống như một mê cung. Mắt tôi lần theo những nét chữ, và lạc trong những vòng xoáy đẹp đẽ gồm những khuôn mặt cúi xuống tôi. Những đôi môi thì thầm những lời tôi không hiểu. Rồi tôi ngồi dậy trên giường, Ilyas Bey và Mehmed Heydar đang đứng trước mặt tôi. Cả hai đều mỉm cười, và đều mặc quân phục. “Chúng tớ đến chào tạm biệt cậu. Chúng tớ bị điều ra tiền tuyến rồi.”

“Tại sao?”

Ilyas Bey mân mê băng đạn của cậu. “Tớ đã đưa Nino về nhà. Cô ta không nói một lời. Sau đó tớ phóng ngựa về doanh trại. Vài giờ sau tất cả mọi người đều biết chuyện. Chỉ huy Malikov khóa trái cửa ở lì trong phòng và uống rượu say dứ đừ. Ông ấy không bao giờ muốn nhìn thấy con ngựa ấy nữa, và tối đến ông ấy sai người bắn chết nó. Sau đó ông ấy xung phong ra tuyến đầu. Cha tớ vừa mới xoay xở lo lót bên tòa án quân sự. Nhưng chúng tớ đã bị điều ra tiền tuyến, ra thẳng tuyến đầu luôn.”

“Thứ lỗi cho tớ nhé. Tất cả là lỗi của tớ.”

Cả hai phản đối dữ dội. “Không, cậu là một người anh hùng, cậu đã làm điều mà một người đàn ông phải làm. Chúng tớ rất tự hào.”

“Các cậu có gặp Nino không?”

Họ đứng đó, mặt ngây ra. “Không, chúng tớ không gặp Nino.” Giọng họ lạnh tanh. Chúng tôi ôm nhau. “Đừng lo cho chúng tớ. Ở tuyến đầu hay không, chúng tớ cũng sẽ xoay xở được.” Một nụ cười, một lời chào, và cánh cửa đóng lại.

Tôi lại nằm xuống gối, nhìn những họa tiết màu đỏ của tấm thảm. Những người bạn tội nghiệp của tôi. Tất cả là lỗi của tôi. Tôi chìm vào những cơn mộng mị kỳ lạ giữa ban ngày. Hiện tại đã biến mất. Khuôn mặt của Nino lơ lửng trong màn sương mờ, lúc thì tươi cười, lúc thì nghiêm nghị. Những bàn tay của người lạ chạm vào người tôi. Ai đó nói bằng tiếng Ba Tư, “Phải dùng cần sa thôi. Rất tốt cho tinh thần.” Ai đó đút cái ống tẩu vào miệng tôi, và những lời nói vọng tới qua những mảnh vụn của cơn mộng mị giữa ban ngày: “Ông Khan kính mến, chẳng đáng sợ sao. Chuyện đã xảy ra thật tồi tệ quá. Tôi nghĩ tốt nhất con gái tôi nên theo con trai ông. Chúng nên cưới nhau ngay.”

“Thưa công tước, Ali Khan không thể kết hôn. Nó giờ đây là ganli, có nợ máu với nhà Nakhararyan. Tôi đã gửi nó sang Ba Tư rồi. Nó đang gặp nguy hiểm từng giờ. Nó không phải là người chồng thích hợp của con gái ông.”

“Safar Khan, tôi xin ông. Chúng ta sẽ bảo vệ bọn trẻ. Chúng phải đi đến một nơi xa, sang Ấn Độ, đến Tây Ban Nha. Con gái tôi đã đánh mất danh dự rồi. Chỉ hôn nhân mới có thể cứu vớt nó.”

“Đó không phải là lỗi của Ali Khan, công tước ạ. Và dù sao chăng nữa, tôi cũng chắc chắn rằng con gái ông sẽ tìm được một người Nga, hoặc thậm chí một người Armenia.”

“Nhưng xin ông! Đó chỉ là một chuyến dạo chơi bằng xe hơi vô hại, có thể hiểu được trong tiết trời nóng nực như thế. Con trai ông quá hấp tấp, đã nghi ngờ vô căn cứ. Cậu ấy phải đền bù chứ.”

“Cứ cho là như vậy đi, công tước. Ali Khan là ganli và không thể kết hôn.”

“Tôi cũng là một người cha, Safar Khan ạ.”

Những giọng nói ngừng bặt. Tất cả lại im lặng. Những viên cần sa tròn tròn trông như những con kiến. Cuối cùng băng cũng được tháo ra. Tôi sờ vết sẹo - vết sẹo danh dự đầu tiên trên người tôi. Rồi tôi đứng dậy, bước đi trong phòng, những bước ngập ngừng. Đám người hầu len lén nhìn tôi bằng ánh mắt sợ hãi. Cửa bật mở, và cha tôi bước vào. Tim tôi đập thình thịch. Gã người hầu biến mất. Cha im lặng một lát. Ông rảo bước trong phòng, đi đi lại lại. Rồi ông dừng lại: “Ngày nào cảnh sát cũng tới, và không chỉ cảnh sát. Nhà Nakhararyan truy lùng con khắp nơi. Năm người nhà đó đã sang Ba Tư. Ta phải dùng hai mươi người canh gác nhà mình. Và, tiện đây cha nói với con, nhà Malikov cũng đã tuyên bố có nợ máu với con. Bởi vì con ngựa đó. Các bạn của con đã bị điều ra tiền tuyến rồi.” Tôi nhìn xuống đất, không đáp. Cha đặt tay lên vai tôi. Giọng ông nhẹ nhàng: “Cha tự hào về con, Ali Khan ạ, rất tự hào. Nếu là cha, cha sẽ làm y như vậy.”

“Cha hài lòng thật ư?”

“Gần như vậy. Chỉ có điều” - cha ôm tôi và nhìn sâu vào mắt tôi - “tại sao con lại tha cho ả đàn bà đó?”

“Con không biết, cha ạ. Con mệt quá.”

“Nếu là ta, ta sẽ làm tốt hơn, con trai ạ. Giờ thì muộn rồi. Nhưng ta không trách con. Tất cả chúng ta đều tự hào về con, cả gia đình ta.”

“Và giờ thì sao hả cha?”

Cha tôi lại đi đi lại lại, thở dài bấn loạn. “Con không thể ở đây được. Mà con cũng chẳng thể sang Ba Tư. Cảnh sát và hai gia đình thế lực kia đang truy lùng con. Tốt nhất là đi Dagestan. Sẽ không ai tìm thấy con ở một ngôi làng đâu. Không người Armenia và không cảnh sát nào dám bén mảng tới đó.”

“Trong bao lâu, thưa cha?”

“Trong một thời gian rất dài. Cho đến khi cảnh sát quên toàn bộ vụ việc này. Cho đến khi kẻ thù của con hòa hoãn với chúng ta. Cha sẽ đến đó thăm con.”

Đêm đó tôi lên đường đi Makhachkala, rồi từ đó tôi lên núi. Những con ngựa nhỏ có bờm dài đưa tôi đi theo những con đường mòn tới một ngôi làng hẻo lánh, nằm bên bờ vực hoang vắng. Và bây giờ tôi ở đây, được lòng hiếu khách của người Dagestan che chở. “Ganli,” người ta nói, và nhìn tôi bằng ánh mắt thấu hiểu. Những bàn tay ân cần trộn cần sa vào thuốc lá của tôi. Tôi hút vô tội vạ, và nằm im lặng, bị tra tấn bởi các bóng ma. Bạn của cha tôi, Ghazi Molla, người đã tỏa cái bóng hiếu khách của ông lên tôi, nói nhiều, và những mẩu vụn của lời ông nói bị giằng xé trong những cơn mộng mị đầy kích động hết lần này đến lần khác đưa tôi tới con đường có ánh trăng soi ấy. “Đừng mơ nữa, Ali Khan, đừng nghĩ ngợi nữa, Ali Khan. Hãy nghe ta. Cậu đã bao giờ nghe câu chuyện về Andalal chưa?”

“Andalal ư?” tôi hỏi một cách ngớ ngẩn.

“Cậu có biết Andalal là gì không? Sáu trăm năm trước đó là một ngôi làng tươi đẹp. Một hoàng tử tốt bụng, dũng cảm và thông minh đã cai trị ngôi làng đó. Nhưng thông minh quá cũng là điều khó chịu đối với dân làng. Vậy nên họ kéo nhau tới trước mặt hoàng tử mà rằng: ‘Dân chúng tôi mệt mỏi với ngài lắm rồi, hãy rời khỏi chỗ chúng tôi đi.’ Hoàng tử khóc, chàng lên ngựa, từ biệt gia đình và sang xứ Ba Tư. Ở đó chàng trở thành một người vĩ đại. Nhà vua chọn chàng làm cố vấn, và làm theo mọi điều chàng nói. Chàng chinh phục được nhiều thành phố, nhiều quốc gia. Nhưng trong nỗi cay đắng, trái tim chàng chống lại Andalal. Bởi vậy, chàng nói, ‘Trong các thung lũng của Andalal có nhiều kho báu chứa vàng và trang sức. Chúng ta sẽ chinh phục Andalal.’ Vậy là nhà vua dẫn đội quân hùng mạnh của ngài lên núi. Khi đó người dân Andalal nói, ‘Các ông có nhiều người, và các ông ở dưới thấp. Chúng tôi có ít người, nhưng chúng tôi ở trên cao. Song cao hơn hết là Đức Allah, ngài là duy nhất nhưng mạnh hơn tất cả chúng ta.’ Vậy là người làng Andalal chiến đấu, đàn ông, đàn bà, người già, trẻ em. Các con trai của hoàng tử, những người đã ở lại Andalal khi cha họ ra đi, chiến đấu ở hàng đầu. Quân Ba Tư bị đánh bại. Nhà vua là người đầu tiên chạy trốn, và kẻ phản bội dân làng là người cuối cùng. Mười năm trôi qua. Khi đó hoàng tử đã già, và trái tim ngài khao khát trở về quê hương. Ngài rời cung điện của vua và cưỡi ngựa trở về quê hương. Người dân nhận ra kẻ phản bội đã tùng dẫn kẻ thù đến thung lũng của họ. Họ phỉ nhổ hoàng tử và đóng sập cửa trước mặt ngài. Suốt cả ngày hoàng tử cưỡi ngựa đi khắp làng, nhưng không tìm được một người bạn nào. Cuối cùng ngài tới chỗ quan tòa và nói, ‘Tôi trở về quê hương để chuộc lại lỗi lầm mình đã phạm phải. Quan tòa hãy phán xử tôi theo luật.’ ‘Bịt mắt ông ta lại,’ quan tòa nói, và thông báo: ‘Luật của tổ tiên chúng ta nói rằng người đàn ông này sẽ bị chôn sống.’ Và dân làng kêu lên, ‘Cứ làm như vậy đi.’ Nhưng quan tòa là một người công bình. ‘Ông có thể nói gì để bào chữa cho mình không?’ ngài hỏi. Và hoàng tử trả lời, ‘Không gì cả. Tôi là kẻ có tội. Luật của tổ tiên chúng ta ở đây được tôn trọng. Điều đó là tốt. Nhưng cũng có luật nói rằng: Ai chiến đấu chống lại cha mình sẽ bị giết. Tôi đòi quyền của mình. Các con trai tôi đã chống lại tôi. Hãy chém đầu chúng trước mồ tôi.’ ‘Làm vậy đi,’ quan tòa nói, và cả hoàng tử lẫn toàn thể dân làng đều khóc trong cay đắng. Bởi vì các con trai của hoàng tử được dân làng coi trọng. Nhưng luật phải được thực thi. Vậy nên kẻ phản bội bị chôn sống, còn các con trai của ông ta, những chiến binh dũng cảm nhất nước, bị chém đầu trước mộ ngài.”

“Vớ vẩn,” tôi lẩm bẩm. “Đó là câu chuyện hay nhất của ông ư? Người anh hùng của ông là người cuối cùng ở đất nước này, và ông ta đã chết từ sáu trăm năm trước, và tệ hơn hết ông ta là một kẻ phản bội.”

Ghazi Molla khịt mũi, tình cảm của ông bị tổn thương. “Cậu đã nghe chuyện về Iman Shamil chưa?”

“Tôi biết tất cả mọi điều về Iman Shamil.”

“Từ đó đến nay đã năm mươi năm rồi. Dưới chế độ của Shamil người dân hạnh phúc, không rượu, không thuốc. Khi một tên trộm bị bắt, bàn tay phải của hắn bị chặt đứt, nhưng hầu như thời đó chẳng có một tên trộm nào. Cho tới khi người Nga đến. Rồi Đấng Tiên Tri xuất hiện trước Iman Shamil và ra lệnh cho ngài bắt đầu Gasayat, cuộc Thánh Chiến. Tất cả những người dân vùng núi đều bị trói buộc bởi lời thề với Shamil, trong đó có dân Chechnya. Nhưng người Nga mạnh. Họ đe dọa dân Chechnya, đốt làng mạc, tàn phá những cánh đồng. Sau đó các nhà thông thái của bộ lạc được cử tới Dargo, nơi ở của Iman, để cầu khẩn ngài giải phóng họ khỏi lời thề đó. Nhưng khi đến đối mặt với ngài họ không dám nói ra những gì chất chứa trong lòng. Thay vì thế họ đến gặp mẹ của Iman, và bà khóc thương cho nỗi đau của người Chechnya rồi nói, ‘Ta sẽ xin Iman cho.’ Bởi vì Iman luôn là người con có hiếu, và ảnh hưởng của người mẹ đối với ngài rất lớn. Ngài từng nói, ‘Trời tru đất diệt kẻ nào làm mẹ của mình buồn.’ Khi Khanim nói chuyện với ngài, ngài nói, ‘Kinh Koran nghiêm cấm sự phản quốc. Kinh Koran nghiêm cấm người con trai làm trái ý mẹ đẻ của mình. Trí khôn của con không đủ cho việc này. Con sẽ nhịn ăn và cầu nguyện, để Đấng Allah soi sáng ý nghĩ của con.’ Iman nhịn ăn ba ngày, ba đêm. Sau đó ngài xuất hiện trước dân chúng và nói, ‘Đấng Allah đã làm cho ta thông tỏ và trao cho ta luật của Ngài: Người đầu tiên bàn việc phản quốc với ta sẽ bị xử phạt một trăm roi. Kẻ đầu tiên nói về sự phản quốc với ta là Khanim, mẹ của ta. Ta phạt bà một trăm roi.’ Lính dẫn Khanim tới. Các chiến binh giật mạng che mặt của bà ra, ném bà lên bậc thềm thánh đường và vung roi. Nhưng bà chỉ nhận một roi duy nhất. Sau đó Iman quỳ xuống, khóc mà rằng: ‘Luật của Đấng Toàn Năng là không thể bị phá vỡ. Không ai có thể rút lại luật, ngay cả ta. Nhưng Kinh Koran cho phép điều này: những đứa con có thể chịu hình phạt thay cha mẹ mình. Vậy nên hãy để ta nhận những roi còn lại thay mẹ ta.’ Iman cởi áo choàng ra, nằm xuống bậc thánh đường trước tất cả dân chúng và nói to, ‘Nào, hãy đánh ta đi, và bởi vì ta là Iman, ta sẽ chặt đầu các người nếu ta cảm thấy rằng các người đánh khẽ.’ Iman chịu chín mươi chín roi. Ngài nằm đó, máu me be bét, da thịt rách nát. Dân chúng chứng kiến cảnh này đều kinh hoàng, và từ đó không ai còn dám nói đến chuyện phản quốc nữa. Năm mươi năm về trước những người dân vùng núi được cai trị như thế đó. Và người dân hồi ấy hạnh phúc.” Tôi im lặng.

Con đại bàng đã biến mất khỏi bầu trời. Trời nhá nhem tối. Vị Molla xuất hiện trên tháp của thánh đường nhỏ. Ghazi Molla trải tấm thảm cầu nguyện ra và chúng tôi cùng cầu nguyện, quay mặt về hướng Mecca. Những lời cầu nguyện bằng tiếng Ả Rập nghe như những bài hát chiến tranh thời xa xưa. “Giờ thì đi đi, Ghazi Molla. Ông là một người bạn. Tôi đi ngủ đây.” Ông nhìn tôi bằng ánh mắt hoài nghi. Rồi ông vừa thở dài vừa trộn những viên cần sa. Khi ông bước ra ngoài tôi nghe thấy ông nói với một người hàng xóm, “Ganli ốm quá.” Và người hàng xóm trả lời, “Ở Dagestan chẳng ai ốm lâu đâu.”

19

Một hàng dài người gồm đàn bà, con trẻ đang cuốc bộ qua làng, mặt họ nhăn nhó, mệt mỏi. Họ đã đi bộ suốt một chặng đường dài. Họ mang trên tay những chiếc túi nhỏ chứa đầy đất và phân bò, ôm khư khư thứ quý giá đó như giữ chặt một kho báu. Họ kiếm được đất đó từ những ngôi làng xa xôi, đổi bằng cừu, những đồng xu bằng bạc và những tấm vải dệt tay. Giờ đây họ đang đi rải thứ đất có được với giá đắt đỏ ấy lên những vùng đá sỏi trống trơn để những khoảng đất cằn này có thể trở thành đất trồng ngô nuôi sống con người. Những cánh đồng nằm cheo leo trên sườn dốc phía trên vực sâu. Dây buộc trên người, những người đàn ông trượt xuống những chỗ bằng phẳng nhỏ hẹp và cẩn thận bóp vụn thứ đất mới đó, rồi rắc lên nền đá. Một bức tường thô được dựng lên phía trên cánh đồng tương lai, để chắn gió và chống lở đất. Những mảnh ruộng này, dài ba bước, rộng bốn bước, là tài sản giá trị nhất của người dân trên núi. Sáng sớm đàn ông đã ra đồng. Họ nói những lời cầu nguyện thật dài và chỉ sau khi cầu nguyện họ mới cắm cúi trên mảnh đất tốt. Khi gió thổi mạnh, phụ nữ mang chăn ra để che cho mảnh đất quý của họ. Họ vuốt ve hạt giống bằng những ngón tay sạm nâu gầy guộc rồi dùng những cái hái nhỏ rạch vài đường trên đất. Họ gieo hạt và nướng những ổ bánh mì dài và dẹt. Họ nhét một đồng xu vào ổ bánh mì đầu tiên, họ tạ ơn vì sự nhiệm mầu của hạt giống.

Tôi bước đi dọc bức tường của một trong những mảnh ruộng nhỏ xíu đó. Ở phía trên núi đá, lũ cừu đang bước loạng choạng. Một người nông dân, đội mũ nỉ màu trắng rộng vành, xuất hiện điều khiển chiếc xe bò hai bánh. Bánh xe phát ra tiếng kêu cót két nghe như tiếng khóc của trẻ sơ sinh. Tôi đã nghe thấy âm thanh này khi người nông dân còn ở tít đằng xa. “Người anh em bé nhỏ ơi,” tôi gọi, “tôi sẽ viết thư về Baku nhờ người gửi lên đây cho anh ít dầu nhờn để anh bôi vào trục xe nhé.” Người nông dân cười xếch đến mang tai.

“Tôi chỉ là một người đơn giản, tại sao tôi phải giấu mình chứ? Ai nghe tiếng xe của tôi đang tới chẳng được, đó là lý do tại sao tôi không cần dầu nhờn để bôi trục xe. Chỉ các Abrek mới cần thứ đó thôi.”

“Abrek ư?”

“Đúng vậy, Abrek, những người bị xã hội ruồng bỏ.”

“Có nhiều người như thế không?”

“Khá nhiều đấy. Họ là trộm cướp, là những kẻ giết người. Một số giết người vì lợi ích của người khác, số khác vì lợi ích của bản thân mình. Nhưng tất cả họ đều phải thề độc đấy.”

“Thề như thế nào?”

Người nông dân dừng xe lại và nhảy xuống đất. Anh đứng dựa vào bức tường chắn trên thửa ruộng của mình, lấy một miếng pho mát cừu ra khỏi túi, dùng những ngón tay dài bẻ nó ra và đưa cho tôi một nửa. Mái tóc đen của anh rậm rịt, bết như keo. Tôi ăn. “Lời thề khủng khiếp của các Abrek. Anh bạn không biết ư? Vào lúc nửa đêm người Abrek lẻn vào thánh đường và thề, ‘Trước nơi linh thiêng mà con sùng kính, con xin thề rằng kể từ ngày hôm nay trở đi con sẽ là một kẻ bị xã hội ruồng bỏ. Con sẽ lấy máu người và không xót thương bất cứ ai hết. Con sẽ gây chiến với tất cả mọi người. Con thề sẽ cướp của người khác mọi thứ thân quý đối với trái tim của họ, lương tâm của họ, danh dự của họ. Con sẽ đâm chết đứa trẻ trong lòng mẹ nó, phóng hỏa đốt trụi lều của kẻ ăn mày nghèo mạt nhất và mang đau khổ tới tất cả những nơi mà con người đang vui vẻ, hạnh phúc. Nếu con không thực hiện lời thề này, nếu tình yêu và lòng thương luồn vào trái tim con thì con sẽ không bao giờ nhìn thấy mộ cha con nữa, thì nước không bao giờ làm hết cơn khát của con, bánh mì không bao giờ làm hết cơn đói của con, thì xác con sẽ bị ném ra đường làm mồi cho một con chó bẩn thỉu.’” Giọng người nông dân trang nghiêm, mặt anh ta hướng về phía mặt trời, đôi mắt anh có màu xanh lá, sâu thẳm. “Đúng thế đấy,” anh ta nói, “đó là lời thề của các Abrek đấy.”

“Ai lại đi thề như thế chứ?”

“Những người phải chịu sự bất công tàn tệ.” Anh ta rơi vào im lặng. Tôi đi về nhà. Mảnh sân chung của ngôi làng trông như một khối súc sắc. Nắng như đổ lửa. Có lẽ chính tôi là một Abrek, một kẻ bị xã hội ruồng bỏ, bị đẩy lên núi hoang chăng? Liệu tôi có nên thề lời thề khát máu như những tên cướp của Dagestan đã thề không? Những lời đó vẫn còn văng vẳng bên tai tôi, cám dỗ tôi. Thế rồi tôi nhìn thấy ở trước lều của mình có ba con ngựa lạ đóng yên cương, một trong số đó có dây cương dát bạc. Một cậu con trai mười sáu tuổi mập mạp thắt lưng giắt dao găm đang ngồi trong hiên. Cậu ta vẫy tay với tôi và cười. Đó là Aslan Agha, một cậu học sinh học cùng trường với tôi. Cha cậu sở hữu những giếng dầu hái ra tiền, và cậu không được khỏe cho lắm, vậy nên cậu thường đến các suối nước khoáng ở Kislovodsk. Tôi hầu như không biết cậu, bởi vì cậu ít tuổi hơn tôi nhiều. Nhưng ở đây, nơi vùng núi hoang vu và cô đơn này, tôi ôm chầm lấy cậu như ôm một người em trai. Cậu đỏ mặt vì hãnh diện và nói: “Tôi tình cờ đi qua đường này cùng với mấy người hầu, vậy nên tôi nghĩ đến chuyện ghé vào thăm anh.”

Tôi vỗ vai cậu. “Hãy làm khách của tôi, Aslan Agha. Tối nay chúng ta sẽ ăn mừng, vì thành phố của chúng ta.” Rồi tôi gọi với vào trong lều: “Ghazi Molla, chuẩn bị một bữa tiệc đi. Tôi có khách từ Baku đến.” Nửa giờ sau Aslan Agha đã ngồi khoanh chân trên thảm, chén thịt cừu nướng và bánh trong tâm trạng vui quá đỗi.

“Thật vui được gặp anh, Ali Khan ạ. Anh sống như một anh hùng, trong cái làng xa xôi hẻo lánh này, trốn một món nợ máu. Nhưng đừng lo. Tôi sẽ không bán đứng anh đâu.” Tôi chẳng có gì phải lo lắng hết. Cả Baku biết tôi đang ở đâu.

“Làm thế nào cậu tìm được tôi?”

“Seyid Mustafa nói cho tôi biết. Tôi nhìn thấy ngôi làng này trên đường đi, và anh ấy nhờ tôi chuyển lời thăm anh.”

“Cậu đang đi đâu thế, Aslan Agha?”

“Tới Kislovodsk. Hai người hầu đó đi cùng tôi.”

“À, ra vậy.” Tôi mỉm cười. Cậu ta trông rất ngây thơ. “Nói tôi hay, Aslan Agha, tại sao cậu không đi đường thẳng, đi tàu hỏa?”

“À, tôi muốn có chút không khí vùng núi. Tôi xuống tàu ở Makhachkala và đi đường chính tới Kislovodsk.” Cậu nhét đầy bánh vào miệng và nhai một cách thích thú.

“Nhưng đường chính dẫn đến Kislovodsk cách đây những ba ngày đường cơ đấy.”

Aslan Agha vờ ngạc nhiên: “Thật ư? Vậy thì họ đã cho tôi thông tin không chính xác rồi. Nhưng tôi mừng, bởi vì ít nhất tôi đã có cơ hội gặp anh.” Rõ ràng thằng quỷ con này cố ý đi đường vòng, để có thể về kể với mọi người là đã gặp tôi. Ở Baku, dường như tôi khá nổi tiếng. Tôi rót rượu vang cho cậu ta, và cậu uống từng ngụm lớn. Rồi cậu tỉ tê hỏi, “Từ đó đến nay anh đã giết ai chưa, Ali Khan? Nói cho tôi biết đi, tôi thề sẽ không bán đứng anh đâu.”

“À, vài chục mạng rồi.”

“Anh nói thật hả?” Cậu ta tỏ vẻ thích thú, tiếp tục uống rượu, còn tôi tiếp tục rót rượu. “Anh sẽ cưới Nino chứ? Khắp thành phố người ta cá cược nhau về chuyện đó. Người ta nói rằng anh vẫn yêu chị ta.” Cậu cười vui vẻ và tiếp tục uống: “Anh biết không, tất cả mọi người đều ngạc nhiên lắm. Hết tuần này đến tuần khác mọi người chẳng nói chuyện gì khác ngoài chuyện đó.”

“Vậy ư? Cho tôi biết tin tức ở Baku được không, Aslan Agha?”

“À, ở Baku - chẳng có gì. Có một tờ báo mới. Công nhân đình công. Các giáo viên của bọn tôi nói rằng anh luôn rất bốc đồng. Nói cho tôi biết - làm thế quái nào anh phát hiện ra chuyện đó?”

“Aslan thân mến, anh bạn thân mến, cậu hỏi như vậy đủ rồi đấy. Giờ đến lượt tôi. Cậu có gặp Nino không? Hoặc có gặp người nhà Nakhararyan nào không? Gia đình Kipiani đã nói gì?”

Cậu bé tội nghiệp gần như mắc nghẹn vì cái bánh. “Nhưng tôi nào có biết gì đâu, hoàn toàn không biết gì. Tôi chẳng gặp ai cả. Tôi hầu như không ra ngoài.”

“Tại sao, anh bạn? Cậu bị ốm ư?”

“Đúng vậy, tôi bị ốm. Ốm lắm. Tôi bị bệnh bạch hầu. Thử hình dung mà xem… tôi phải dùng ống thụt ba lần một ngày.”

“Vì bệnh bạch hầu ư?”

“… đúng vậy…”

“Uống nữa đi, uống đi, Aslan Agha. Rất tốt cho cậu đấy.”

Cậu ta uống. Sau đó tôi ghé sát vào cậu và hỏi, “Anh bạn thân mến, lần cuối cùng cậu nói thật là khi nào?”

Cậu ta nhìn tôi với con mắt tròn xoe, ngây thơ rồi thú thực, “Ở trường, khi tôi biết ba nhân ba bằng mấy.”

Rượu vang ngọt đã làm cho cậu ta ngà ngà say. Cậu còn ít tuổi, và giờ đã đến lúc cậu trả lời các câu hỏi của tôi một cách trung thực hơn. Cậu thú nhận rằng mình tới đây vì tò mò, rằng cậu chưa từng bị bệnh bạch hầu, và cậu biết tất tần tật mọi lời đồn đại ở Baku. “Nhà Nakhararyan sẽ giết anh đấy,” cậu vui vẻ nói, “nhưng họ đang chờ một dịp thích hợp. Họ chẳng việc gì phải vội. Tôi có đến thăm gia đình Kipiani một đôi lần. Suốt một dạo Nino đổ bệnh. Sau đó họ đưa chị ta đến Tiflis. Giờ chị ta trở về rồi. Tôi đã nhìn thấy Nino ở buổi khiêu vũ của Câu lạc bộ. Anh biết không - chị ta uống rượu như uống nước lã, và cười đùa suốt. Chị ta chỉ nhảy với người Nga thôi. Cha mẹ chị ta muốn gửi chị ta sang Moscow, nhưng chị ta không muốn đi. Ngày nào chị ta cũng ra ngoài chơi, và tất cả người Nga đều phải lòng chị ta. Ilyas Bey đã được tặng huân chương còn Mehmed Heydar thì bị thương. Căn biệt thự của Nakhararyan đã bị thiêu trụi và tôi nghe nói rằng các bạn của anh làm chuyện đó. À, còn chuyện này nữa. Nino có một con chó nhỏ, và ngày nào chị ta cũng đánh nó không thương tiếc. Không ai biết Nino gọi nó là gì, người thì bảo là Ali Khan, người thì bảo là Nakhararyan. Tôi nghĩ chị ta gọi nó là Seyid Mustafa. Tôi cũng đã gặp cha của anh. Ông ấy nói sẽ bạt tai tôi nếu tôi cứ ngồi lê đôi mách quá nhiều. Nhà Kipiani đã mua bất động sản ở Tiflis rồi. Có lẽ họ sẽ chuyển hẳn tới đó sống.” Cậu ta là một thằng nhóc tội nghiệp.

“Aslan Agha này, sau này cậu sẽ trở thành gì nhỉ?”

Cậu nhìn tôi bằng ánh mắt của kẻ say: “Tôi sẽ trở thành một ông vua.”

“Cậu sẽ thành gì cơ?”

“Tôi muốn trở thành vua của một đất nước xinh đẹp với thật nhiều kỵ binh.”

“Và gì nữa?”

“Chết.”

“Chết cho điều gì?”

“Chết khi tôi đang chinh phục vương quốc của mình.”

Tôi cười phá lên còn cậu ta thì cảm thấy bị tổn thương. “Bọn họ đã giam tôi ba ngày đấy, đồ lợn.”

“Ở trường ư?”

“Đúng vậy, và anh đoán xem lý do tại sao. Chỉ vì tôi đã lại viết báo, về cái cách những đứa trẻ bị đối xử tàn bạo. Ôi chao, họ nhặng xị lên vì chuyện đó.”

“Nhưng Aslan này, không một người đáng kính nào lại đi viết báo cả.”

“Phải, và khi về thành phố tôi sẽ viết điều gì đó về anh. Tất nhiên tôi không nêu tên anh đâu. Tôi là bạn của anh, và tôi là người thận trọng mà. Tôi sẽ viết như thế này: ‘Trốn chạy nợ máu - một phong tục tệ hại ở đất nước chúng ta.’” Cậu uống nốt chỗ rượu trong chai, đổ người xuống thảm và ngủ ngay tắp lự. Người hầu của cậu bước vào, ném cho tôi một cái nhìn chê trách, như thể muốn nói: Anh thật đáng xấu hổ, Ali Khan ạ, chuốc rượu đứa trẻ tội nghiệp này say khướt như thế. Tôi bước ra ngoài trời đêm. Cậu nhóc Aslan Agha này là một con chuột thoái hóa. Chắc chắn một nửa số chuyện cậu ta kể với tôi là xạo. Tại sao Nino lại đánh con chó của nàng chứ? Chỉ có trời mới biết nàng gọi con chó xấu xí của nàng là gì!

Tôi bước ra đường làng và ngồi ở rìa mảnh ruộng. Núi đá nhìn xuống tôi bằng cái nhìn kiên định, đen thẫm trong ánh trăng mờ. Chúng có nhớ quá khứ, hay những giấc mơ của con người không? Trên bầu trời cao những vì sao lấp lánh như những ánh đèn của Baku. Hàng nghìn tia sáng từ vũ trụ - và chúng lọt vào mắt tôi. Tôi ngồi đó, sửng sốt nhìn bầu trời, trong một giờ hoặc hơn. “Vậy là nàng khiêu vũ với người Nga ư,” tôi nghĩ, và bỗng nhiên muốn trở lại thành phố, để kết thúc cơn ác mộng đó. Một con thằn lằn phát ra những tiếng sột soạt và tôi tóm được nó. Bàn tay tôi cảm nhận trái tim bé nhỏ sợ hãi tột độ của con vật. Tôi vuốt ve lớp da mát lạnh của nó. Đôi mắt nhỏ của con vật nhìn tôi, bất động vì sợ hãi hoặc có thể vì khôn ngoan. Tôi cầm con vật đưa lên sát mặt mình. Nó giống như một hòn sỏi sống, già cỗi, phong sương, được bọc bởi một lớp da khô. “Nino,” tôi nói, và nghĩ tới con chó, “Nino, tao có nên đánh mày không? Nhưng làm sao người ta có thể đánh một con thằn lằn được nhỉ?” Bỗng con vật há miệng ra. Một cái lưỡi nhọn nhỏ xíu thè ra, rồi biến mất, tất cả chỉ trong một giây. Tôi cười thành tiếng, cái lưỡi đó thật nhỏ, thật nhanh. Tôi xòe tay ra, và con thằn lằn chuồn mất. Ở đó chỉ còn những tảng đá đen sẫm. Tôi đứng dậy và quay về lều. Aslan vẫn đang nằm trên sàn, ngủ say tít, đầu cậu ta đặt trên đầu gối của gã người hầu tận tụy. Tôi trèo lên mái lều và hút cần sa cho tới khi nghe thấy tiếng gọi cầu nguyện.

20

Chính tôi cũng chẳng biết chuyện đã xảy ra như thế nào. Một hôm tôi thức dậy và thấy Nino đứng đó, trước mặt mình. “Anh đã trở thành một bộ xương lười biếng rồi, Ali Khan ạ,” nàng nói, rồi ngồi xuống thảm, “và gì nữa nhỉ, anh ngáy, tật xấu đấy.”

“Cần sa trong thuốc lá khiến anh ngáy đó,” tôi nói giọng buồn rầu.

Nino gật đầu. “Vậy anh phải ngừng hút cần sa.”

“Tại sao em lại đánh đập con chó, hả đồ xấu xa?”

“Con chó. À. Em túm đuôi nó bằng tay trái và đánh nó bằng tay phải cho đến khi nó kêu ăng ẳng.”

“Và em gọi nó là gì?”

“Em gọi nó là Kilimanjaro,” nàng nói khẽ. Tôi dụi mắt, và bỗng nhiên lại nhìn thấy rõ mồn một mọi thứ trước mắt mình: Nakhararyan, con ngựa Garabagh, con đường đầy ánh trăng, và Nino trên yên cương của Seyid. “Nino,” tôi hét lên và choàng tỉnh. “Làm thế nào em tới đây được?”

“Aslan Agha kể với mọi người trong thành phố rằng anh muốn giết em. Vậy nên em tới đây.” Khuôn mặt nàng cúi xuống tôi, lệ dâng đầy trong mắt nàng. “Ali Khan, em nhớ anh khủng khiếp.” Bàn tay tôi chìm trong mái tóc đen của nàng. Tôi hôn nàng, và môi nàng hé mở, hơi ấm của nàng khiến tôi ngất ngây. Tôi đặt nàng xuống thảm, và chỉ với một động tác, tôi giật tung chiếc váy hoa khỏi người nàng. Da nàng mịn màng và thơm tho. Tôi âu yếm vuốt ve nàng, nàng thở hổn hển, ngước lên nhìn sâu vào mắt tôi, bầu vú nhỏ của nàng run rẩy trong tay tôi. Tôi ôm nàng, và nàng khẽ rên dưới vòng tay ghì chặt của tôi. Xương sườn của nàng nhô lên dưới làn da, nhỏ nhắn và mỏng manh. Tôi áp mặt lên ngực nàng. “Nino,” tôi nói, và từ ấy như có sức mạnh kỳ diệu, dường như khiến toàn bộ thế giới hữu hình biến mất. Chỉ còn đôi mắt Gruzia mở to, long lanh, phản chiếu tất cả: nỗi sợ hãi, niềm vui sướng, sự tò mò và sự đớn đau giằng xé đột ngột. Nàng không khóc. Nhưng bỗng nhiên nàng túm lấy tấm chăn và luồn xuống dưới lớp chăn lông ấm áp. Nàng giấu mặt sau khuôn ngực của tôi, và mọi cử động từ cơ thể mảnh mai của nàng đều giống như tiếng gọi của đất, khát khao cơn mưa đầy ân điển, thỏa thuê. Tôi nhẹ nhàng đẩy tấm chăn xuống phía dưới. Thời gian như ngưng đọng…

Chúng tôi nằm đó im lặng, mệt lử và hạnh phúc. Thế rồi Nino nói, “Bây giờ em sẽ về nhà. Em thấy rằng rốt cuộc anh sẽ không giết em.”

“Em đến đây một mình ư?”

“Không. Seyid Mustafa đưa em đến đây. Anh ta nói sẽ đưa em đi và sẽ giết em nếu em làm anh thất vọng. Anh ta đang ngồi ở ngoài kia, với khẩu súng sẵn sàng nhả đạn. Anh có thể gọi anh ta vào nếu như em đã làm anh thất vọng.” Tôi không gọi cậu bạn vào, thay vì thế tôi hôn nàng.

“Và em đến đây chỉ vì thế thôi ư?”

“Không,” nàng thật thà nói.

“Hãy nói cho anh biết, Nino.”

“Nói gì cơ?”

“Tại sao đêm hôm đó em im lặng, khi em ngồi trên yên ngựa của Seyid?”

“Đó là vì kiêu hãnh.”

“Và tại sao bây giờ em lại ở đây?”

“Cũng lại vì kiêu hãnh.”

Tôi cầm bàn tay của nàng và mân mê những ngón tay trắng hồng: “Vậy còn Nakhararyan?”

“Nakhararyan,” nàng nói chậm rãi, “anh không nhất thiết phải nghĩ rằng hắn bắt cóc em trái với ý muốn của em. Em biết mình đang làm gì, và em đã nghĩ đó không phải là điều sai trái. Nhưng đó là điều sai trái. Đó là lỗi của em, và em đáng chết. Đó là lý do tại sao em im lặng, và đó là lý do tại sao em ở đây. Bây giờ anh đã biết tất cả rồi đấy.” Tôi hôn lòng bàn tay của nàng. Nàng đã nói sự thật, dù người kia đã chết, và sự thật đó nguy hiểm cho nàng. Nàng đứng dậy, nhìn quanh phòng và buồn rầu nói, “Em về đây. Anh không cần phải cưới em đâu. Em sẽ đi Nga.” Tôi đi ra cửa và mở rộng cánh cửa đủ để nhìn thấy cậu bạn mặt rỗ của mình đang ngồi ở bên ngoài, chân khoanh tròn, khẩu súng lăm lăm trong tay. Chiếc thắt lưng màu xanh lá quấn chặt quanh bụng cậu. “Seyid,” tôi nói, “gọi giúp tôi một vị Molla tới đây và một người làm chứng nữa. Trong vòng một tiếng đồng hồ nữa tôi sẽ kết hôn.”

“Tôi sẽ không gọi Molla nào đến đây đâu,” Seyid nói, “chỉ cần hai người làm chứng. Chính tôi sẽ làm phép cưới cho cậu. Tôi được trao quyền làm việc đó.”

Tôi đóng cửa lại. Nino nhổm dậy trên giường, mái tóc đen của nàng buông xõa quanh bờ vai. Nàng cười: “Ali Khan, anh có hiểu mình đang làm gì không? Anh sắp cưới một người đàn bà hư hỏng đấy.”

Tôi nằm xuống bên nàng, cơ thể của chúng tôi kề bên nhau. “Anh thực sự muốn cưới em ư?” Nino hỏi.

“Nếu em đồng ý. Anh biết mình là ganli. Các kẻ thù đang săn lùng anh.”

“Em biết. Nhưng bọn họ sẽ không tới đây đâu. Chúng ta cứ ở yên đây thôi.”

“Nino… ý em là em sẽ ở lại đây với anh ư? Ở cái làng trên núi này, trong căn lều này, không có kẻ hầu người hạ ư?”

“Đúng vậy,” nàng nói. “Em muốn ở lại đây, bởi vì anh phải ở lại đây. Em sẽ làm việc nhà, nướng bánh và sẽ là người vợ tốt của anh.”

“Và em sẽ không phát chán chứ?”

“Không,” nàng nói đơn giản, “làm sao em có thể chán… khi chúng ta sống cùng nhau dưới một mái nhà?” Có người gõ cửa. Nino vội mặc váy vào. Seyid Mustafa bước vào, chiếc khăn turban của cậu vừa mới được thắt lại ngay ngắn, và cậu giới thiệu hai người làm chứng. Cậu ngồi xuống sàn. Cậu lấy từ thắt lưng ra một lọ mực bằng đồng và một chiếc bút. Trên lọ mực có dòng chữ: “Ngợi ca Đấng Thượng Đế”. Cậu mở tờ giấy ra và đặt nó lên lòng bàn tay trái. Sau đó cậu nhúng đầu bút tre vào lọ mực. Cậu viết thật nắn nót: “Nhân danh Thượng Đế, Đấng Nhân Từ”. Rồi cậu quay sang tôi.

“Tên ông là gì, thưa ông?”

“Ali Khan Shirvanshir, con trai của Safar Khan nhà Shirvanshir.”

“Tôn giáo của ông là gì?”

“Hồi giáo, dòng Shiite, theo luận giải của Iman Jafar.”

“Mong muốn của ông là gì?”

“Muốn công khai cưới người phụ nữ này làm vợ.”

“Tên cô là gì, thưa cô?”

“Công nương Nino Kipiani.”

“Tôn giáo của cô là gì?”

“Chính Thống giáo Gruzia.”

“Mong muốn của cô là gì?”

“Là làm vợ của người đàn ông này.”

“Cô có nguyện vọng giữ tôn giáo của mình hay cải đạo theo chồng?”

Nino lưỡng lự một lát, rồi nàng ngẩng đầu lên rồi nói một cách kiêu hãnh và quả quyết, “Tôi muốn được giữ tôn giáo của mình.” Seyid cắm cúi viết. Tờ giấy trượt trên lòng bàn tay cậu, những con chữ Ả Rập bay bướm đẹp đẽ dần giăng kín cả trang. Thỏa thuận hôn nhân đã được soạn xong. “Bây giờ hai người hãy ký vào,” Seyid nói. Tôi ký tên tôi.

“Bây giờ em ký tên gì vào đây?” Nino hỏi.

“Tên mới của cô.”

Nàng viết bằng bàn tay không hề run rẩy: “Nino Khanim Shirvanshir”. Rồi hai người làm chứng ký tên của họ vào. Seyid Mustafa lấy con dấu có khắc tên cậu ra và đóng dấu lên tờ giấy. Con dấu khắc dòng chữ viết kiểu Kufic rất đẹp: “Hafiz Seyid Mustafa Mashhadi, bầy tôi của Thượng Đế”. Rồi cậu ôm tôi và nói bằng tiếng Iran, “Tôi không phải là người tốt, Ali Khan ạ. Nhưng Aslan Agha đã nói với tôi rằng nếu không có Nino ở trên núi này thì cậu sẽ suy sụp và trở thành một kẻ say xỉn. Đó là một tội lỗi. Nino nhờ tôi đưa cô ấy lên đây. Nếu những gì cô ấy nói là sự thật, thì hãy yêu thương cô ấy nhé. Nếu Nino không nói thật thì ngay ngày mai chúng ta sẽ giết cô ấy.”

“Không còn là thật nữa, Seyid ạ, nhưng dẫu thế, chúng ta sẽ không giết cô ấy.” Cậu nhìn tôi bằng ánh mắt khó hiểu. Rồi cậu nhìn quanh căn phòng và cười thành tiếng. Một giờ sau chúng tôi trịnh trọng quẳng cái ống tẩu xuống vực. Và đó là tất cả những gì về đám cưới của chúng tôi.

Thật không ngờ cuộc sống đã tuyệt vời trở lại. Cả làng đều mỉm cười khi tôi bước đi trên đường, và tôi cười đáp lại, bởi vì tôi hạnh phúc, hạnh phúc hơn bao giờ hết. Tôi thích sống cả đời ở đây, dưới mái lều của chúng tôi là khoảnh sân của nhà bên trên, cùng với Nino, người phụ nữ có đôi bàn chân nhỏ nhắn và mặc chiếc quần ống bó màu đỏ rực của người Dagestan, chun lại ở đầu gối. Nàng thích nghi với cuộc sống nơi đây tốt đến mức không thể tốt hơn. Không ai đoán được rằng nàng đã từng có một cuộc sống khác, từng suy nghĩ và hành động hoàn toàn khác so với những người phụ nữ trong làng. Trong làng của chúng tôi không ai có người hầu, vậy nên Nino từ chối có người hầu. Nàng tự mình chuẩn bị các bữa ăn của chúng tôi, tán chuyện với đám phụ nữ trong làng và kể cho tôi nghe đủ chuyện ngồi lê đôi mách. Tôi cưỡi ngựa, săn bắn, mang thịt thú rừng về nhà cho nàng và ăn tất cả những món ăn lạ mà trí tưởng tượng của nàng có thể nghĩ ra mà không màng tới khẩu vị.

Một ngày của chúng tôi diễn ra như thế này: sáng sớm tôi nhìn Nino chạy chân trần tới giếng nước, mang theo một cái bình bằng đất nung to tướng, rỗng không. Sau đó nàng trở về, thận trọng đặt gót chân trần của nàng lên những bậc đá gồ ghề. Nàng mang bình nước về nhà trên vai phải, đôi bàn tay mảnh khảnh của nàng giữ chặt bình nước. Chỉ duy nhất một lần, trong những ngày đầu ở đây, nàng vấp ngã và bình nước bị rơi. Nàng khóc cay đắng - thật xấu hổ quá. Nhưng những người phụ nữ khác an ủi nàng. Ngày nào nàng cũng đi lấy nước, cùng cánh phụ nữ trong làng. Họ đi thành một hàng lên núi, và từ xa tôi có thể thấy đôi chân trần và đôi mắt hướng về phía trước với cái nhìn nghiêm trang của nàng. Nàng không nhìn tôi, và tôi cũng không nhìn nàng. Nàng ngay lập tức hiểu luật của vùng núi: dù trong bất cứ hoàn cảnh nào cũng không bao giờ bộc lộ tình yêu của một người trước mặt những người khác. Nàng đi vào trong căn lều mờ tối, đóng cửa lại và đặt bình nước xuống sàn. Nàng rót cho tôi một cốc nước, và nàng lấy bánh mì, pho mát, mật ong từ trong góc nhà ra. Chúng tôi ăn bằng tay, theo cách ăn của mọi người dân trong làng. Nino sớm biết cách ngồi xếp bằng chân trên sàn nhà, một kiểu ngồi khá khó. Khi chúng tôi ăn xong Nino liếm các ngón tay mình, để lộ những chiếc răng trắng bóng. “Phong tục ở đây,” nàng nói, “đòi hỏi em rửa chân cho anh. Nhưng vì chúng ta chỉ có hai đứa với nhau, mà em thì đã ra suối lấy nước, nên bây giờ anh sẽ rửa chân cho em.” Tôi đặt món đồ chơi nhỏ xíu ngộ nghĩnh mà nàng gọi là đôi bàn chân của nàng vào chậu nước, và nàng làm nước bắn tung tóe, những giọt nước bắn cả lên mặt tôi. Sau đó chúng tôi ngồi trên cái mái phẳng của lều, trên những tấm nệm, và Nino khẽ ngâm nga một bài hát hoặc ngồi im lặng nhìn tôi, trong khi tôi ngắm nhìn khuôn mặt như nữ thánh của nàng, khuôn mặt mà tôi ngắm mãi cũng không bao giờ biết chán.

Đêm nào cũng vậy, nàng cuộn mình dưới tấm chăn như một con thú nhỏ. “Anh hạnh phúc không, Ali Khan?” một đêm nàng hỏi tôi.

“Rất hạnh phúc. Còn em? Em không muốn trở lại Baku chứ?”

“Không,” nàng nói nghiêm túc, “em muốn chứng minh rằng em có thể làm những gì mà mọi phụ nữ châu Á đều có thể làm để phục vụ chồng mình.”

Khi ngọn đèn dầu phụt tắt, nàng thường nằm nhìn đăm đăm vào bóng tối, nghĩ những chuyện quan trọng: liệu mình có nên cho thật nhiều tỏi vào thịt cừu nướng hay không, và liệu chuyện thi sĩ Rustaveli yêu nữ hoàng Tamar có phải là thật không? Và điều gì sẽ xảy ra nếu, trong khi sống ở ngôi làng này, nàng bỗng nhiên bị đau răng khủng khiếp? Và tại sao, tôi có nghĩ, người phụ nữ bên hàng xóm lại lấy cán chổi đánh chồng chị một cách tàn tệ như thế? “Cuộc sống đầy những điều bí ẩn,” nàng buồn bã nói rồi ngủ thiếp đi lúc nào không hay. Trong đêm nàng tỉnh giấc, va phải khuỷu tay tôi và lầm bầm đầy kiêu hãnh và ngạo mạn, “Tôi là Nino.” Rồi nàng ngủ tiếp, còn tôi kéo chăn lên đắp đôi vai gầy của nàng. “Nino,” tôi nghĩ, “em thực sự xứng đáng có một cuộc sống tốt hơn cuộc sống ở một ngôi làng Dagestan.”

Một hôm tôi đi tới thị trấn nhỏ gần nhất có tên là Khunzakh. Tôi trở về với cơ man nào là thành quả của sự khai hóa văn minh: một chiếc đèn dầu, một cây đàn luýt, một cái máy hát, một tấm khăn lụa. Khuôn mặt nàng bừng sáng khi nhìn thấy cái máy hát. Thật tiếc rằng khắp Khunzakh tôi chẳng thể tìm nổi quá hai chiếc đĩa: một đĩa nhạc khiêu vũ của người vùng núi và một đĩa gồm các khúc hát trong vở Aida. Chúng tôi mở máy và nghe nhạc tới khi chúng tôi không thể phân biệt nổi giữa hai đĩa đó. Tin tức từ Baku thật ít ỏi và thất thường. Cha mẹ Nino tiếp tục khẩn nài chúng tôi chuyển tới một nước văn minh hơn, khi họ không dọa sẽ nguyền rủa chúng tôi nữa. Cha của Nino tới, nhưng chỉ một lần duy nhất. Khi ông tận mắt thấy con gái mình sống như thế nào ông nổi giận đùng đùng: “Vì Chúa, hãy rời khỏi đây ngay! Nino chắc chắn sẽ đổ bệnh ở cái nơi hoang vu này mất!”

“Con chưa bao giờ cảm thấy khỏe hơn bây giờ,” Nino nói. “Cha không hiểu ư, thưa cha, chúng con không thể đi khỏi đây, con không muốn trở thành một góa phụ.”

“Nhưng có những nước trung lập, Tây Ban Nha chẳng hạn. Không người nào nhà Nakhararyan có thể lùng được các con ở đó.”

“Nhưng cha, làm thế nào chúng con đi Tây Ban Nha được cơ chứ?”

“Đi qua Thụy Điển.”

“Con sẽ không tới Thụy Điển đâu,” Nino tức giận nói. Công tước đành trở về Baku và bắt đầu từ đó tháng nào ông cũng gửi cho chúng tôi những gói bưu kiện gồm quần áo lót, bánh và những cuốn sách. Nino giữ sách lại, còn thì đem cho hết. Một hôm cha tôi tới. Nino đón ông với nụ cười bẽn lẽn, nụ cười thời học sinh của nàng, khi bị đánh đố trước một phương trình có quá nhiều ẩn số lạ. Phương trình này mau chóng được giải: “Cô nấu ăn ư?”

“Vâng.”

“Cô đi lấy nước ư?”

“Vâng.”

“Đường xa làm tôi mệt quá. Cô rửa chân cho tôi được không?” Nàng đi lấy bình nước và rửa chân cho cha tôi.

“Cảm ơn,” ông nói, lấy ra một chuỗi ngọc màu hồng từ trong túi rồi đeo vào cổ Nino. Sau đó ông ăn bữa ăn nàng nấu và đưa ra nhận xét của mình, “Con có một người vợ tốt đấy, Ali Khan, nhưng có một đầu bếp tồi. Cha sẽ sai một đầu bếp ở Baku tới đây cho con.”

“Xin đừng làm thế,” Nino kêu lên. “Con muốn phục vụ chồng mình.” Ông cười thành tiếng và tặng nàng một đôi hoa tai đính kim cương to tướng.

Cuộc sống ở ngôi làng của chúng tôi thật yên bình. Chỉ duy nhất một lần Ghazi Molla hộc tốc chạy tới báo tin quan trọng: một người lạ có vũ khí đã bị bắt ở rìa làng, rõ ràng là người Armenia. Cả làng náo loạn - tôi là khách của họ kia mà. Cái chết của tôi sẽ là một vết nhơ muôn đời đối với danh dự của mỗi dân làng. Tôi tới để ngó qua người đàn ông kia một lát. Anh ta là người Armenia thật. Nhưng tất nhiên không thể biết được anh ta có phải là người nhà Nakhararyan hay không. Những người đàn ông thông thái trong làng tổ chức một cuộc họp, bàn đi tính lại rồi quyết định đánh anh ta một trận nên thân rồi đuổi cút khỏi làng. Nếu đúng là người nhà Nakhararyan thì hắn sẽ cảnh báo những người khác đừng có mò tới đây, còn nếu không phải, thì Thượng Đế sẽ xem xét ý định tốt của dân làng mà tha thứ cho họ.

Đâu đó, ở một hành tinh khác, chiến tranh đang diễn ra khốc liệt. Chúng tôi chẳng hề nghe thấy hay nhìn thấy bất cứ dấu hiệu gì của cuộc chiến đó. Những ngọn núi của chúng tôi đầy huyền thoại và những câu chuyện cổ tích từ thời Shamil. Tin chiến sự chẳng bao giờ bay tới chỗ chúng tôi. Thỉnh thoảng những người bạn gửi cho chúng tôi mấy tờ báo, nhưng chúng tôi không đọc mà ném đi luôn. “Anh có còn nhớ đang có chiến tranh không?” một hôm Nino hỏi. Tôi mỉm cười. “Nino, nói thật nhé, anh quên hẳn nó rồi.” Quả thực đối với tôi chẳng có cuộc sống nào tốt hơn thế, cho dù đó chỉ là một quãng chuyển tiếp giữa quá khứ và tương lai: Một món quà ngẫu nhiên Thượng Đế dành cho Ali Khan Shirvanshir.

Thế rồi bức thư đó tới. Một người cưỡi ngựa mệt lử trên lưng một con ngựa đầy bọt mồ hôi đã mang thư tới nhà chúng tôi. Đó không phải là thư của cha tôi, không phải thư của Seyid. “Aslan Agha gửi Ali Khan,” trên bì thư ghi rõ.

“Cậu ta muốn gì?” Nino kinh ngạc hỏi.

Người cưỡi ngựa nói, “Nhiều lá thư đang trên đường tới đây với anh, Khan ạ. Aslan Agha cho tôi nhiều tiền bởi vì cậu ấy muốn thư của cậu ấy đến trước tiên.”

“Vậy là kết thúc cuộc sống ở ngôi làng này đây,” tôi nghĩ và mở thư ra. Tôi đọc: “Nhân danh Thượng Đế, tôi chào mừng anh, Ali Khan. Anh khỏe không, lũ ngựa, rượu vang, và người dân anh đang sống cùng ổn cả chứ? Tôi khỏe, mấy con ngựa của tôi, rượu vang của tôi và người nhà tôi cũng ổn cả. Nghe tôi nói này: Những điều tuyệt vời đã xảy ra trong thành phố của chúng ta. Các tù nhân đã rời khỏi nhà tù và giờ đây đang tự do đi khắp nơi. ‘Cảnh sát đâu?’ tôi nghe thấy anh hỏi. Nghe này -cảnh sát bây giờ đang ở chỗ mà những người tù từng ở: trong nhà tù gần biển. Và binh lính đâu ư? Cũng chẳng còn binh lính nào hết. Tôi có thể thấy anh lắc đầu, bạn của tôi ạ, và tự hỏi lẽ nào thống đốc lại cho phép điều đó xảy ra? Vậy hãy để tôi nói cho anh biết: hôm qua ngài thống đốc khôn ngoan của chúng ta đã quyết định chạy trốn rồi. Ông ta phát mệt vì phải thống trị đám dân chúng tệ hại như vậy. Ông ta bỏ lại mấy chiếc quần cũ và một cái phù hiệu đeo mũ. Nhưng điều ngạc nhiên, điều ngạc nhiên đây! Lần này tôi không nói dối đâu. Tôi có thể nghe thấy anh hỏi: ‘Tại sao Sa hoàng không điều lực lượng cảnh sát mới và thống đốc mới tới?’ Hãy để tôi nói cho anh biết: cũng không còn Sa hoàng nữa luôn. Chẳng còn gì nữa. Tôi không biết toàn bộ sự việc này được gọi là gì, nhưng ngày hôm qua chúng tôi đã quật cho hiệu trưởng một trận ra trò mà chẳng ai can thiệp hết. Tôi là bạn của anh. Ali Khan, và vậy nên tôi muốn là người đầu tiên báo cho anh biết tình hình, dù ngày hôm nay nhiều người trong thành phố của chúng ta sẽ viết thư cho anh. Và đây nữa: tất cả nhà Nakhararyan đã về quê hương của họ rồi và chẳng có cảnh sát nữa. Anh được yên rồi, Ali Khan ạ. Bạn của anh và là người phục vụ trung thành, Aslan Agha.”

Tôi ngẩng lên. Nino mặt trắng bệch. “Ali Khan,” nàng nói và giọng nàng run run, “đường đã quang rồi, chúng ta sẽ đi! Chúng ta sẽ đi!”

Trong niềm phấn khích lạ kỳ nàng cứ lặp đi lặp lại những từ đó. Nàng ôm cổ tôi, thổn thức, “Chúng ta sẽ đi!” Rồi đôi chân trần của nàng làm điệu trống dồn trên mặt cát trong sân. “Ừ, Nino, tất nhiên chúng ta sẽ đi.” Tôi vừa vui vừa buồn. Những dãy núi đá trơ trụi ánh lên màu vàng lộng lẫy. Vài căn lều nhỏ nằm cheo leo bên bờ vực như những tổ ong, và ngọn tháp giáo đường nhỏ, lặng lẽ gọi ta nguyện cầu và suy ngẫm. Đó là ngày cuối cùng của chúng tôi ở ngôi làng này.

21

Những khuôn mặt trong đám đông biểu hiện nỗi sợ hãi xen lẫn vui mừng. Những tấm biểu ngữ đỏ chóe với những khẩu hiệu khá ngớ ngẩn được giăng từ bên này sang bên kia đường. Mấy bà buôn tụ tập ở các góc phố, đòi tự do cho thổ dân châu Mỹ và thổ dân châu Phi. Gió đã đổi chiều: Đại Công tước đã biến mất và những toán lính bệ rạc lang thang khắp thành phố. Ban đêm những tiếng súng lẻ tẻ vang lên, và ban ngày đám đông quá khích cướp bóc các cửa hàng.

Nino đang cắm cúi bên tập bản đồ. “Em đang tìm một vùng đất thanh bình,” nàng nói, và ngón tay nàng di chuyển qua nhiều đường biên giới được in màu. “Có lẽ Moscow. Hoặc Petersburg,” tôi trêu nàng. Nàng nhún vai, rồi ngón tay nàng phát hiện ra Na Uy.

“Anh chắc chắn đó là một đất nước bình yên,” tôi nói, “nhưng làm thế nào chúng ta tới đó được kia chứ?”

“Chúng ta chẳng thể đến đó được,” Nino thở dài. “Nước Mỹ thì sao?”

“Sang đó bằng tàu ngầm,” tôi hài hước nói.

“Ấn Độ, Tây Ban Nha, Trung Quốc, Nhật Bản?”

“Có thể những nước ấy cũng đang có chiến tranh, hoặc chúng ta chẳng thể tới đó.”

“Ali Khan, chúng ta đang ở trong một cái bẫy.”

“Em nói đúng đấy, Nino. Cố chạy trốn cũng chẳng ích gì. Chúng ta sẽ phải tìm cách duy trì trật tự thành phố, ít nhất là cho tới khi quân Thổ Nhĩ Kỳ đến.”

“Có một người anh hùng làm chồng thì được tích sự gì chứ!” Nino nói bằng giọng trách móc. “Em không thích những tấm biểu ngữ, khẩu hiệu và các bài diễn văn đâu. Nếu tình hình cứ tiếp tục như thế này em sẽ chạy sang chỗ bác anh ở Iran đấy.”

“Sẽ không tiếp tục như thế này mãi đâu,” tôi nói, và bước ra khỏi nhà.

Một cuộc họp đang diễn ra ở Hội Từ thiện của người Hồi giáo. Năm quý ông đáng kính, mà vài tháng trước tại nhà cha tôi đã tỏ ra quan tâm hết mực đến tương lai của người dân, lại không có mặt. Chen chúc trong phòng là những người đàn ông trẻ, vạm vỡ. Tôi gặp Ilyas Bey ở cửa phòng. Cậu ấy và Mehmed Heydar đã từ tiền tuyến trở về. Sự thoái vị của Sa hoàng đã giúp họ gỡ bỏ lời thề, và họ trở về, da nâu sạm, kiêu hãnh, khỏe mạnh. Chiến tranh đã có tác động tích cực đến họ. Họ dường như giống những người đã thoáng nhìn thấy thế giới khác, và sẽ mang nó trong tim mãi mãi. “Ali Khan,” Ilyas Bey nói, “chúng ta phải làm điều gì đó. Kẻ thù đã đến cửa ngõ thành phố rồi.”

“Đúng vậy, chúng ta phải tự vệ chứ.”

“Không, chúng ta phải tấn công.” Cậu bước lên bục và nói oang oang bằng giọng uy nghiêm, “Hỡi những người Hồi giáo! Tôi sẽ làm rõ tình thế của thành phố chúng ta thêm một lần nữa. Từ khi cuộc cách mạng bắt đầu, tiền tuyến đã tan rã thành nhiều mảnh. Lính Nga đào ngũ thuộc mọi đảng phái chính trị đang cắm trại quanh Baku, vũ khí đầy mình, khát khao cướp bóc. Chỉ có một tổ chức quân sự người Hồi giáo trong thành phố: đó là chúng tôi, quân tình nguyện thuộc ‘Sư đoàn Hoang Dã’. Chúng tôi không đông bằng quân Nga, và có ít vũ khí hơn. Lực lượng quân sự thứ hai trong thành phố của chúng ta là Liên hiệp Quân sự Dashnak thuộc Đảng Dân tộc Armenia. Stepan Zorian và Andranik là các nhà lãnh đạo và họ đã tiếp xúc với chúng tôi. Họ đang thành lập một đội quân gồm những người Armenia sống ở đây, và họ muốn đưa đội quân này tới Garabagh và Armenia. Chúng ta đã nhất trí với đội quân này và kế hoạch di chuyển tới Armenia của họ. Vậy nên người Armenia, cùng với chúng ta sẽ đưa ra tối hậu thư với người Nga. Chúng ta yêu cầu bất cứ binh lính hay người tị nạn nào của Nga cũng không được đi qua thành phố của chúng ta. Nếu người Nga bác bỏ tối hậu thư ấy, thì chúng ta có thể cùng với người Armenia giành lấy những gì chúng ta muốn bằng biện pháp quân sự. Hõi những người Hồi giáo, hãy gia nhập ‘Sư đoàn Hoang Dã’, hãy cầm vũ khí lên. Kẻ thù đang ở trước cửa nhà chúng ta rồi.” Tôi lắng nghe. Tôi ngửi thấy mùi máu và mùi chiến tranh. Trong nhiều ngày tôi đã học điều khiển súng máy trên thao trường. Bây giờ hiểu biết mới đó của tôi sẽ được đưa vào sử dụng. Mehmed Heydar đang đứng cạnh tôi, mân mê băng đạn quanh thắt lưng. Tôi quay sang anh. “Sau cuộc họp này hãy cùng Ilyas Bey đến nhà tôi nhé. Seyid Mustafa cũng sẽ đến. Chúng ta phải bàn bạc chuyện này.” Anh gật đầu và tôi đi về nhà.

Các bạn tôi đến, mang theo vũ khí, thậm chí Seyid Mustafa cũng có một con dao găm giắt ở thắt lưng xanh của cậu. Nino pha trà. Một sự im lặng lạ lùng giữa chúng tôi. Vào đêm trước của cuộc chiến, thành phố dường như xa lạ, đình trệ. Người dân vẫn đi lại trên phố, đi lo công chuyện hoặc đơn giản chỉ đi dạo. Nhưng không hiểu sao tất cả những điều đó có vẻ hư ảo, ma mị, cứ như thể họ cảm nhận được rằng chẳng bao lâu nữa cuộc sống thường ngày sẽ trở nên vô nghĩa.

“Các cậu có đủ vũ khí chứ?” Ilyas Bey hỏi.

“Năm súng trường, tám súng lục, một súng máy, và đạn dược. Có một căn hầm cho phụ nữ và trẻ em.”

Nino ngẩng đầu lên. “Em sẽ không xuống hầm,” nàng nói, giọng kiên quyết. “Em sẽ bảo vệ thành phố cùng các anh.” Giọng nàng đanh thép và quả quyết.

“Nino,” Mehmed Heydar điềm tĩnh nói, “chúng tôi sẽ bắn còn cô sẽ băng bó vết thương.”

Nino cúi đầu, vai nàng chùng xuống. “Trời ơi… đường phố của chúng ta sẽ trở thành bãi chiến trường, nhà hát sẽ trở thành Sở chỉ huy, chẳng bao lâu nữa việc đi sang phố Nikolay sẽ trở thành bất khả thi, chẳng khác nào sang Trung Hoa. Chúng ta sẽ phải thay đổi thể chế chính trị của mình hoặc phải đánh thắng cả một đội quân thì mới được phép đến trường Nữ hoàng Tamar. Em có thể nhìn thấy các anh trườn sấp qua Vườn Thống đốc, trang bị vũ khí tận răng, và sẽ có một khẩu súng máy gần hồ nước nơi Ali Khan và em thường gặp nhau. Chúng ta sống trong một thành phố lạ.”

“Tôi chắc chắn sẽ không có giao chiến nữa đâu,” Ilyas Bey nói. “Người Nga sẽ chấp nhận tối hậu thư của chúng ta.”

Mehmed Heydar cười gằn. “Tôi quên kể với các cậu rằng trên đường tới đây tôi đã gặp Asadulla. Ông ta nói người Nga đã bác bỏ tối hậu thư. Họ đòi hỏi chúng ta nộp vũ khí. Họ đừng hòng có được vũ khí của tôi.”

“Vậy thì sẽ có giao tranh,” Ilyas Bey nói. “Bởi vì chúng ta và người Armenia là đồng minh.”

Nino im lặng, nhìn ra cửa sổ. Seyid Mustafa sửa lại khăn đội đầu của cậu. “Lạy Đấng Allah,” cậu nói, “tôi chưa ra tiền tuyến. Tôi không được khôn khéo như Ali Khan. Nhưng tôi biết luật. Nếu trong một cuộc chiến những người Hồi giáo phải phụ thuộc vào lòng trung thành của những kẻ không có đức tin thì đó quả là một điều tệ hại. Thực ra phải phụ thuộc vào ai đó luôn là điều tệ hại. Luật nói vậy và cuộc sống cũng cho thấy như vậy. Ai là chỉ huy của đội quân Armenia? Stepan Zorian! Tôi biết ông ta. Năm 1905 cha mẹ ông ta bị người Hồi giáo giết chết. Làm sao ông ta có thể quên điều đó được cơ chứ? Và tôi không tin rằng người Armenia sẽ sát cánh với chúng ta để chiến đấu chống lại quân Nga. Quân Nga này là ai chứ? Chỉ là bọn hạ đẳng và đạo chích vô chính phủ thôi. Tên cầm đầu là Stepan Shahumyan, và hắn cũng là người Armenia. Bọn vô chính phủ người Armenia và những kẻ thuộc Đảng Dân tộc Armenia sẽ kết bè với nhau nhanh hơn những người Hồi giáo theo chủ nghĩa dân tộc liên minh với những người thuộc Đảng Dân tộc Armenia. Đó là Bí ẩn của máu. Sẽ có một kẽ hở, chắc chắn như Kinh Koran luôn đúng.”

“Seyid,” Nino nói, “không chỉ máu, mà còn theo lẽ thường nữa. Nếu người Nga chiến thắng họ sẽ không đối xử với Stepan Zorian và Andranik tốt lắm đâu.”

Mehmed Heydar cười lớn. “Xin lỗi, các bạn,” anh nói, “tôi vừa chợt nghĩ chúng ta sẽ đối xử với người Armenia như thế nào nếu chúng ta chiến thắng. Nếu quân Thổ Nhĩ Kỳ tràn qua Armenia, thì chắc chắn các cậu không thể mơ đến việc chúng ta bảo vệ nước đó.”

Ilyas Bey tức giận. “Chẳng có cách nào để mà nói hoặc nghĩ ra đâu. Vấn đề Armenia sẽ được giải quyết rất đơn giản: các tiểu đoàn của Lalai di trú tới Armenia, và gia đình binh lính đi cùng. Một năm sau sẽ không còn một mống dân Armenia nào ở Baku nữa. Họ sẽ có quốc gia của họ và chúng ta sẽ có Tổ quốc của mình. Chúng ta đơn giản là hai dân tộc láng giềng.”

“Ilyas Bey,” tôi nói. “Seyid nói đúng đấy. Cậu quên Bí ẩn của Máu rồi. Cha mẹ của Stepan Shahumyan đã bị người Hồi giáo giết chết, và ông ta sẽ trở thành một kẻ vô liêm sỉ nếu quên bổn phận của mình đối với món nợ máu đó.”

“Ali Khan, hoặc là một chính khách, người có thể kiềm chế tiếng gọi đòi nợ máu của bản thân để tránh cho nhân dân mình khỏi đổ máu. Nếu khôn ngoan thì ông ta sẽ đứng về phía chúng ta, vì lợi ích của ông ta và người dân của ông ta.” Chúng tôi tranh luận đến tận nhá nhem tối. Thế rồi Nino nói: “Dù các anh là ai, là chính khách hay chỉ là những người đàn ông bình thường, em cũng hy vọng rằng trong một tuần nữa tất cả các anh sẽ lại có mặt ở đây, an toàn và khỏe mạnh. Bởi vì, nếu có giao chiến trong thành phố thì…” Nàng chợt im bặt.

Đêm nàng nằm bên tôi, nhưng không ngủ. Đôi môi nàng hé mở và ẩm ướt. Nàng im lặng nhìn đăm đăm ra cửa sổ. Tôi ôm nàng. Nàng quay sang tôi và hỏi, “Anh sẽ đi chiến đấu ư, Ali Khan?”

“Tất nhiên, Nino.”

“Ừ,” nàng nói. “Tất nhiên.” Bỗng nhiên nàng ôm khuôn mặt tôi bằng cả hai tay và áp nó vào ngực nàng. Nàng hôn tôi lặng lẽ, mắt nàng mở to. Sự nồng nàn hoang dại chiếm lĩnh nàng. Nàng ghì lấy tôi, đầy nỗi khát khao dâng hiến và nỗi sợ hãi trước cái chết. Khuôn mặt nàng trông như thể nàng đang ở thế giới khác, một thế giới nàng phải tới đó một mình. Bỗng nhiên nàng ngả người ra, ôm đầu tôi sát vào mắt nàng và nói khẽ đến mức tôi gần như không nghe được, “Em sẽ đặt tên cho con là Ali.” Sau đó nàng lại rơi vào im lặng, đôi mắt khép hờ của nàng lại hướng ra cửa sổ. Ngọn tháp thánh đường cũ kỹ, thanh nhã và mảnh khảnh hiện ra trong ánh trăng mờ. Đêm tối và sự đe dọa náu mình dưới bóng của bức tường thành cổ. Từ xa vọng tới tiếng va chạm của kim khí - ai đó đang mài dao, và âm thanh đó nghe như một lời hứa. Thế rồi chuông điện thoại reo. Tôi bật dậy khỏi giường, bước loạng choạng trong bóng tối. Giọng của Ilyas Bey vang lên trong ống nghe: “Người Armenia đã liên kết với người Nga rồi. Bọn chúng yêu cầu tất cả người Hồi giáo phải nộp vũ khí trước ba giờ chiều mai. Chúng ta từ chối, tất nhiên. Chúng tớ sẽ có mặt ở chỗ đặt súng máy tại tường thành, bên trái cổng Tsitsianov. Tớ sẽ điều ba mươi người nữa sang chỗ cậu. Hãy chuẩn bị mọi thứ để bảo vệ cửa ngõ thành phố.” Tôi đặt ống nghe xuống. Nino đang ngồi trên giường, nhìn tôi đăm đăm. Tôi lấy con dao găm của mình ra và cố mài nó thật sắc.

“Có chuyện gì vậy, Ali?”

“Kẻ thù đang ở cổng thành, Nino ạ.” Tôi thay quần áo và gọi đám người hầu. Bọn họ tới, những người đàn ông vạm vỡ, vai rộng, vụng về. Tôi đưa cho mỗi người một khẩu súng, rồi đi xuống dưới nhà gặp cha. Ông đang đứng trước gương trong khi một người hầu đang chải chiếc áo khoác Kavkaz của ông.

“Vị trí của con ở đâu, Ali Khan?”

“Ở cổng Tsitsianov ạ.”

“Tốt. Cha ở văn phòng của Hội Từ thiện, trong sở chỉ huy.” Thanh kiếm của cha kêu lách cách, cha vuốt râu. “Hãy can đảm, Ali ạ. Kẻ thù không được phép vượt qua tường thành. Nếu chúng đến quảng trường bên ngoài tường thành thì hãy sử dụng súng máy. Asadulla đang điều động nông dân từ các ngôi làng tới, họ sẽ tấn công kẻ địch từ rìa phố Nikolay.” Cha nhét khẩu súng lục vào bao và chớp chớp mắt vẻ mệt mỏi: “Chuyến tàu thủy cuối cùng đi Iran sẽ nhổ neo lúc tám giờ. Nino chắc chắn phải đi. Nếu quân Nga thắng, chúng sẽ cưỡng hiếp tất cả phụ nữ.”

Tôi trở về phòng mình. Nino đang nói chuyện qua điện thoại. “Không, mẹ,” tôi nghe thấy nàng nói, “con sẽ ở lại đây. Không có nguy hiểm thật mà. Cảm ơn cha, đừng lo, chúng con có đủ thức ăn. Vâng, cảm ơn cha. Nhưng xin đừng lo lắng. Con không tới đó đâu! Con sẽ không đi đâu!” Nàng cao giọng khi nàng nói những tiếng cuối cùng, đó là tiếng kêu la. Nàng đặt ống nghe xuống. “Em đúng đấy, Nino,” tôi nói, “ở chỗ cha mẹ em, em cũng sẽ không được an toàn đâu. Tám giờ chuyến tàu cuối cùng sẽ khởi hành đi Iran. Hãy gói ghém tư trang đi.”

Mặt nàng đỏ gay. “Anh gửi em đi ư, Ali Khan?”

Chưa bao giờ tôi thấy nàng đỏ gay mặt như thế. “Ở Tehran em sẽ an toàn, Nino ạ. Nếu kẻ địch chiến thắng, chúng sẽ hãm hiếp tất cả phụ nữ.”

Nàng ngẩng đầu lên và nói vẻ bướng bỉnh, “Bọn chúng sẽ không hãm hiếp em đâu, Ali Khan… không phải là em. Đừng lo.”

“Hãy tới Iran đi, Nino, anh xin em! Vẫn còn thời gian.”

“Thôi đi,” nàng gắt. “Ali, em sợ quân địch khủng khiếp, sợ chiến trường, sợ tất cả những thứ tồi tệ đang xảy ra. Nhưng em sẽ ở lại đây. Em không thể giúp anh, nhưng em thuộc về anh. Em phải ở lại đây, vậy thôi.” Vậy thôi, không có gì phải bàn nữa. Tôi hôn đôi mắt nàng và cảm thấy rất đỗi tự hào. Nàng là một người vợ tốt, ngay cả khi nàng không chịu nghe tôi. Tôi rời khỏi nhà. Bình minh đang ló rạng. Bụi lơ lửng trong không khí. Tôi trèo lên tường thành. Đám người hầu của tôi đang nấp phía sau tường thành có lỗ châu mai, súng của họ đã sẵn sàng nhả đạn. Ba mươi người của Ilyas Bey đang gác ở quảng trường Duma vắng vẻ. Họ ở đó, râu đen, mặt nâu sạm, vụng về, lặng lẽ và căng thẳng. Khẩu súng máy với cái họng nhỏ của nó trông như cái mũi người Nga, ngắn tũn, hơi hếch và loe rộng. Xung quanh chúng tôi vắng lặng. Thỉnh thoảng các liên lạc viên lặng lẽ chạy dọc tường thành, mang những tin báo ngắn gọn tới. Ở đâu đó các bô lão và các vị linh mục đang cố đàm phán cho một phép mầu của sự hòa giải vào phút chót.

Mặt trời mọc, và cái nóng từ bầu trời xám xịt tràn xuống, ngấm vào các phiến đá. Tôi nhìn về phía nhà mình. Nino đang ngồi trên sân thượng, khuôn mặt nàng hướng về phía mặt trời. Vào giữa trưa nàng tới tường thành, mang theo thức ăn và nước uống. Nàng nhìn cỗ súng máy với vẻ tò mò sợ hãi, rồi lặng lẽ nấp vào chỗ khuất cho tới khi tôi bắt nàng phải về nhà. Bây giờ là một giờ. Từ tháp thánh đường Seyid Mustafa đang cất lên lời cầu nguyện, đơn giản và nghiêm trang. Sau đó cậu đến nhập hội với chúng tôi, vụng về kéo lê khẩu súng theo. Cậu giắt cuốn Kinh Koran ở thắt lưng. Tôi nhìn sang quảng trường Duma ở phía ngoài tường thành. Vài người đang hối hả chạy qua khoảng trống đầy bụi, cúi thấp người đầy lo âu, như thể sợ bị tấn công tức thì. Một người phụ nữ đeo mạng che mặt vừa thét gọi vừa lảo đảo chạy theo mấy đứa con đang chơi đùa giữa quảng trường. Một, hai, ba. Những tiếng chuông ở Tòa Thị chính vang lên, phá vỡ sự im lặng. Đồng thời, cứ như thể có phép mầu, những tiếng chuông đó đã mở cánh cửa sang một thế giới khác, chúng tôi nghe thấy những tiếng súng đầu tiên từ ngoại ô thành phố.

22

Đêm đó không có trăng. Chiếc thuyền buồm lướt nhẹ trên những con sóng xám xịt của biển Caspia. Thi thoảng vài tia bọt nước bắn vào người chúng tôi, đắng chát và mặn mòi. Giống như đôi cánh của một con chim khổng lồ chiếc buồm màu đen xòe rộng phía trên chúng tôi. Tôi nằm trên những tấm ván thuyền ẩm ướt, quấn mình trong tấm da cừu. Người lái thuyền, một người mang họ Tekin, hướng khuôn mặt vuông vức, nhẵn nhụi của mình về phía những vì sao. Tôi ngẩng đầu lên, và tay tôi chạm vào mớ tóc xoăn. “Seyid Mustafa phải không?” tôi hỏi. Khuôn mặt rỗ của cậu cúi xuống phía tôi. Những viên đá đỏ trong chuỗi tràng hạt trượt qua các ngón tay cậu… cứ như thể bàn tay cậu, bàn tay được chăm sóc kỹ lưỡng, đang chơi với những giọt máu. “Tôi đây, Ali Khan, cứ nằm yên đó,” cậu nói. Tôi nhìn thấy những giọt lệ trong mắt cậu và ngồi dậy. “Mehmed Heydar chết rồi,” tôi nói, “tôi nhìn thấy thi thể của anh ấy sáng nay ở phố Nikolay. Bọn chúng cắt mũi, cắt tai anh ấy.”

Seyid quay mặt sang phía tôi: “Người Nga từ Bayil tới và bao vây Đại lộ. Cậu vừa mới quét sạch bọn chúng khỏi quảng trường Duma.”

“Vậy ư?” Tôi nhớ lại chuyện đã xảy ra. “Rồi sau đó Asadulla tới và ra lệnh tấn công. Chúng ta tiến lên phía trước với lưỡi lê và dao găm. Cậu cất lời nguyện cầu ‘Yasin’.”

“Còn cậu - cậu uống máu quân thù. Cậu có biết ai đã đứng ở góc tòa nhà Ashum không? Cả gia đình Nakhararayan. Bọn chúng đã bị quét sạch.”

“Bọn chúng đã bị quét sạch ư,” tôi nhắc lại. “Tôi có tám khẩu súng máy trên nóc nhà Ashum. Chúng ta đã làm chủ toàn bộ khu vực ấy.”

Seyid Mustafa lau trán. Khuôn mặt cậu trông như thể bị rắc tro: “Ở trên đó tiếng tạch tạch vang lên suốt cả ngày. Ai đó nói cậu chết rồi. Nino nghe được tin ấy, nhưng không nói một lời. Cô ấy ngồi trong phòng, lặng thinh. Và những khẩu súng máy lại kêu tạch tạch. Bỗng nhiên cô ấy bưng mặt và gào lên: ‘Dừng lại đi! Dừng lại! Dừng lại!’ Và những khẩu súng máy vẫn kêu tạch tạch. Sau đó chúng tớ hết đạn, nhưng quân địch không biết điều đó. Chúng nghĩ đó là một cái bẫy. Musa Naghi cũng chết. Lalai bóp cổ cậu ấy.” Tôi chẳng thể nói gì được. Người lái thuyền từ Sa mạc Cát Đỏ nhìn đăm đăm lên bầu trời. Chiếc áo dài bằng lụa sặc sỡ của anh ta bay lật phật trong gió. Seyid nói, “Tôi nghe nói lúc đó cậu đang có một cuộc đụng độ nhỏ tại cổng Tsitsianov. Đúng không? Lúc đó tôi đang ở phía bên kia tường thành.”

“Đúng vậy. Có một cái áo da đen kịt. Tôi dùng dao đâm nó và nó biến thành màu đỏ. Chị họ tôi, Aishe cũng chết rồi.” Biển như một tấm gương, con thuyền sặc mùi nhựa đường. Nó không có tên, và nó trôi dọc vùng duyên hải vô danh của Sa mạc Cát Đỏ. Seyid nói khẽ, “Chúng tôi đặt xác đồng đội vào Thánh đường. Sau đó bọn tôi rút dao ra tấn công kẻ thù. Bọn tôi chết gần hết. Nhưng Thượng Đế không để tôi chết. Ilyas cũng còn sống đấy, đang ẩn náu ở đâu đó trong nước thôi. Ôi, bọn chúng cướp phá nhà cậu thật tàn tệ! Không còn một tấm thảm nào, không còn một chiếc ghế nào, không còn cái tách cái đĩa nào cả. Chỉ còn những bức tường trơ trụi.” Tôi nhắm mắt lại. Tôi vừa mới trải qua một cơn đau nhức nhối. Tôi nhìn thấy những chiếc xe kéo chất đầy thi thể, và Nino đang ôm một cái bọc trong bóng tối, trên bờ biển đẫm dầu của Bibi-Heybat. Sau đó tôi nhìn thấy con thuyền cùng với người đàn ông của sa mạc. Ngọn hải đăng trên đảo Nargin tỏa sáng. Thành phố biến mất trong bóng tối. Những tháp khoan dầu đen đúa trông như những tháp canh nhà tù dữ tợn. Và bây giờ tôi đang nằm đây, quấn mình trong tấm da cừu, với cảm giác đau xé lồng ngực. Tôi ngồi dậy. Nino đang nằm dưới bóng của mảnh vải buồm. Khuôn mặt nàng nhỏ bé và nhợt nhạt. Tôi cầm bàn tay lạnh toát của nàng và cảm thấy những ngón tay nàng run run. Phía sau chúng tôi, cha tôi đang ngồi cạnh người lái thuyền. Tôi nghe câu được câu chăng: “… vậy cậu thực sự nghĩ rằng ở ốc đảo Chardjui người ta có thể thay đổi màu mắt theo ý muốn ư?”

“Vâng, Khan ạ. Chỉ một nơi trên thế giới người ta có thể làm điều ấy - đó là ốc đảo Chardjui. Một người mộ đạo đã tiên đoán…”

“Nino,” tôi nói, “cha đang ngồi tán chuyện về những phép mầu ở ốc đảo Chardjui. Đó là cách để tồn tại nếu người ta phải sống trong cái thế giới này.”

“Em không thể,” Nino nói, “em không thể, Ali Khan, bụi đường nhuốm đỏ vì máu.” Nàng bưng mặt và khóc không thành tiếng. Đôi vai nàng run rẩy… Tôi ngồi bên nàng, nghĩ đến quảng trường Duma bên ngoài tường thành, nghĩ về Mehmed Heydar nằm chết trên phố Nikolay - chính con phố hằng ngày anh đã cuốc bộ đến trường - và về chiếc áo khoác da đen kịt bỗng nhuốm đỏ. Thật đau đớn khi ta còn sống. Giọng cha tôi nghe như từ xa xăm vọng tới: “Trên đảo Chaleken có rắn hổ mang không?”

“Có, Khan, những con rắn độc cực dài… nhưng không mắt người trần nào có thể nhìn thấy chúng. Chỉ duy nhất một người mộ đạo từ ốc đảo Merv kể đã từng…” Tôi không thể chịu đựng nổi nữa. Tôi đi tới chỗ bánh lái và nói, “Cha, châu Á chết rồi. Các bạn của con chết rồi, và chúng ta trở thành những kẻ tha hương. Cơn giận của Thượng Đế đã trút xuống chúng ta, vậy mà cha ngồi đây nói về những con rắn trên đảo Chaleken.” Vẻ mặt cha tôi bình thản. Cha ngồi dựa người vào cột buồm nhỏ và nhìn tôi một lúc lâu: “Châu Á không chết. Chỉ là các đường biên của nó đã thay đổi thôi, thay đổi vĩnh viễn. Baku bây giờ thuộc châu Âu. Và đó không phải là một sự trùng hợp ngẫu nhiên. Không còn người châu Á nào ở Baku nữa.”

“Cha, trong suốt ba ngày con đã bảo vệ châu Á bằng súng máy, lưỡi lê và dao găm.”

“Con là một người đàn ông dũng cảm, Ali Khan ạ. Nhưng sự dũng cảm là gì nhỉ? Người châu Âu cũng dũng cảm đấy chứ. Con và tất cả những người đã chiến đấu cùng con - con không còn là người châu Á nữa. Cha không ghét châu Âu. Cha dửng dưng với nó. Con ghét nó, bởi vì có gì đó là chất Âu ở trong con. Con đi học ở trường của người Nga, con học tiếng Latin, con có vợ là người Âu. Làm sao con vẫn có thể là một người Á được cơ chứ? Nếu các con chiến thắng, chính con sẽ giới thiệu châu Âu ở Baku, thậm chí không nhận biết được việc mình làm, hoặc không chủ định thế. Chúng ta hay người Nga xây dựng những nhà máy mới và các con đường mới, điều đó đâu có quan trọng. Cuộc sống vẫn tiếp diễn như nó vốn thế. Là một người châu Á tốt không có nghĩa là giết được nhiều kẻ thù, khát máu một cách cuồng điên.”

“Vậy thì làm một người châu Á tốt là như thế nào?”

“Con là một nửa người Âu rồi, Ali Khan ạ, đó là lý do tại sao con hỏi câu này. Cha không thể giải thích với con, bởi vì con chỉ nhìn thấy những thứ hữu hình trong cuộc sống. Mặt con hướng xuống đất. Đó là lý do tại sao sự thất bại làm con đau đớn, và tại sao con lại bộc lộ nó.” Cha tôi rơi vào im lặng, đôi mắt ông trông có vẻ bình thản. Ông không chỉ biết cái thế giới hiện thực của chúng ta: giống như những người già ở Baku và ở Iran, ông ý thức được về một thế giới khác, ở đó ông có thể bình thản và ở đó ông không thể bị tấn công. Tôi chỉ có cảm giác mơ hồ về một thế giới khác thanh bình, nơi người ta có thể chôn cất những người bạn, và chuyện trò với một người lái thuyền về những điều kỳ lạ của ốc đảo Chardjui. Tôi gõ vào cánh cửa của thế giới ấy, nhưng tôi không được phép vào. Tôi đã lún quá sâu vào hiện thực đau thương của chúng tôi. Vậy là tôi không còn là một người châu Á nữa. Không ai trách tôi về điều đó, nhưng dường như tất cả mọi người đều biết thế. Tôi tha thiết được thuộc về quê hương, trong thế giới của những giấc mơ châu Á, nhưng tôi đã trở thành một kẻ lạ. Tôi đứng trên thuyền, nhìn đăm đăm ra biển khơi như một tấm gương màu đen. Mehmeh Heydar đã chết, Aishe đã chết, ngôi nhà của chúng tôi bị cướp phá. Còn tôi đang lênh đênh trên một chiếc thuyền nhỏ tới xứ sở của vua Ba Tư, đến với sự trầm lặng vĩ đại mà người ta gọi là Ba Tư. Bỗng nhiên Nino đứng bên cạnh tôi. “Ba Tư,” nàng nói, “chúng ta sẽ làm gì ở đó?”

“Chúng ta sẽ nghỉ ngơi.”

“Ừ, nghỉ ngơi… em muốn ngủ quá, Ali Khan, ngủ suốt một tháng hoặc một năm. Em muốn ngủ trong một khu vườn đầy cây xanh. Và chắc chắn ở đó không có tiếng súng.”

“Em đang đến một đất nước thích hợp đấy. Ba Tư đã ngủ suốt một nghìn năm, và ở đó không có nhiều tiếng súng đâu.” Chúng tôi đi lên boong thuyền. Nino ngủ ngay lập tức. Tôi nằm đó, thức một lúc lâu, nhìn chuỗi tràng hạt như những giọt máu giữa những ngón tay của Seyid. Cậu đang cầu nguyện. Cậu biết cái thế giới ẩn khuất, cái thế giới bắt đầu nơi hiện thực kết thúc. Mặt trời đang nhô lên, và phía sau vầng mặt trời là Ba Tư. Chúng tôi có thể cảm nhận được hơi thở của nó trong khi chúng tôi ăn cá và uống nước, ngồi thu mình trên những tấm ván thuyền. Người lái thuyền hoang dã đang nói chuyện với cha tôi, nhìn tôi bằng ánh mắt dửng dưng như thể tôi chỉ là một thứ đồ vật.

Vào buổi tối ngày thứ tư chúng tôi nhìn thấy một dải màu vàng phía chân trời. Nó trông tựa như một đám mây, nhưng đó là Ba Tư. Dải đó mở rộng ra. Tôi nhìn thấy những căn lều bằng đất sét và những chỗ cho thuyền neo đậu sơ sài. Đó là Anzali - cảng của nhà vua. Chúng tôi thả neo bên một cầu tàu bằng gỗ cũ kỹ. Một người đàn ông mặc áo đuôi tôm đến đón chúng tôi. Trên chiếc mũ chóp cao bằng da cừu của ông ánh lên hình chú Sư Tử Bạc giơ cao hai chân trước, và vầng mặt trời nhô lên ở phía sau. Hai người cảnh sát biển bước phía sau vị quan đó, đi chân trần, trông rách rưới. Người đàn ông nhìn chúng tôi bằng đôi mắt tròn to và nói, “Tôi đón các vị như đứa trẻ đón những tia nắng đầu tiên trong ngày chào đời. Các vị có giấy tờ gì không?”

“Chúng tôi là người nhà Shirvanshir,” cha tôi nói.

“Là người nhà Saad al-Sultaneh Shirvanshir, người mà Cổng Kim Cương của nhà vua mở rộng đón chào, thật có phước khi trong mạch máu của nhà vua và của các vị có chung dòng máu đó, phải không ạ?”

“Ông ấy là anh trai của tôi.” Chúng tôi lên bờ. Người đàn ông tháp tùng chúng tôi. Khi chúng tôi tới ngôi nhà bằng đá ông ta nói, “Saad al-Sultaneh đã đoán thế nào các vị cũng đến. Ngài đã điều cỗ máy của ngài tới, cỗ máy khỏe hơn cả sư tử, nhanh hơn cả hươu đực, đẹp hơn cả đại bàng, an toàn hơn cả một lâu đài trên đá.” Chúng tôi rẽ vào một góc đường. Ở đó, đứng trên đường phố, khò khè như người bị bệnh hen, là một chiếc xe Ford cũ kỹ ọp ẹp. Lốp xe đã bị vá vài chỗ. Chúng tôi lên xe, và động cơ bắt đầu rung lên. Đôi mắt người lái xe nhìn ra xa xăm như thể anh ta là thuyền trưởng của một con tàu vượt đại dương. Mất nửa giờ để chiếc xe khởi động và sau đó chúng tôi bắt đầu hành trình tới Tehran qua thành phố Rasht.

23

Anzali-Rasht - các con phố và những ngôi làng, hơi thở của sa mạc phả cái nóng lên chúng. Thỉnh thoảng Abu-Yazid xuất hiện phía chân trời như một bóng ma. Abu-Yazid, Nước của Quỷ, ảo ảnh của Ba Tư. Con đường lớn dẫn đến Rasht đưa chúng tôi đi dọc theo một lòng sông, nhưng kỳ thực chẳng có sông nước gì cả, mà chỉ là lòng sông đầy bùn đóng bánh lại. Sông ở Ba Tư không có nước chảy, chỉ lác đác những vũng nước ở chỗ này, chỗ kia. Trên dải bờ khô cằn, những tảng đá đứng đó đổ bóng dài trên cát, trông như những người khổng lồ thời tiền sử với cái bụng bự, mơ màng và mãn nguyện. Tiếng chuông của một đoàn lữ hành từ xa vọng tới. Chiếc xe hơi của chúng tôi đi chậm lại, và chúng tôi có thể nhìn thấy những con lạc đà đang sải bước dọc theo sườn núi thoai thoải. Người trưởng đoàn đi đầu, cầm một chiếc gậy trong tay, theo sau là những người đàn ông mặc đồ đen. Những con lạc đà sải bước, mạnh mẽ và căng thẳng. Những quả chuông nhỏ trên cổ chúng kêu leng keng một cách nhẩn nha theo từng bước chân đều đặn. Những cái bao tải màu đen dài thõng xuống hai bên sườn những con vật. Chúng đang chở lụa tới Isfahan chăng? Hay len từ Gilan? Chiếc xe hơi dừng lại. Thì ra xác chết được vắt ngang lưng lạc đà. Một trăm, hai trăm thi thể, quấn trong những bọc màu đen. Lũ lạc đà đi qua chỗ chúng tôi, đầu rũ xuống như những thân ngô trên một cánh đồng ngô khi có gió thổi qua. Đoàn lữ hành đó mang theo gánh nặng qua sa mạc, qua những dãy núi, qua những vùng đất mặn trắng xóa của thảo nguyên, qua nhiều ốc đảo xanh tươi, qua những hồ nước lớn. Ở phía xa kia, tại biên giới Thổ Nhĩ Kỳ, những con lạc đà sẽ quỳ xuống. Các nhân viên công vụ, đội mũ đuôi seo đỏ, sẽ thọc que vào các thi thể để kiểm tra, rồi sau đó đoàn lữ hành sẽ lại tiếp tục di chuyển tới thành phố linh thiêng Karbala của những công trình kiến trúc mái vòm. Họ sẽ dừng lại gần hầm mộ của vị thánh tử vì đạo Husein. Những bàn tay cẩn thận mang những thi thể đó tới những ngôi mộ đã được chuẩn bị sẵn cho họ, nơi họ có thể yên nghỉ trong cát của Karbala cho tới khi Tiếng Kèn Cuối Cùng đánh thức họ dậy. Tay che mắt, chúng tôi cúi đầu trước họ. “Xin hãy cầu nguyện cho chúng tôi nơi mộ thánh!” chúng tôi kêu, và người dẫn đầu đoàn lữ hành đáp lời: “Chính chúng tôi cũng cần được cầu nguyện!” Và đoàn lữ hành tiếp tục đi lặng lẽ, tựa như một cái bóng, như Abu-Yazid, như ảo ảnh của sa mạc mênh mông…

Chúng tôi đi xe qua những đường phố của thành phố Rasht. Nhà cửa bằng gỗ và đất sét che khuất chân trời. Tại đây người ta có thể cảm nhận được nhiều thế kỷ dài đã trôi qua kể từ khi thành phố này được dựng lên. Những túp nhà đất sét nép mình trong những con hẻm nhỏ, cứ như thể sợ mặt tiền rộng lớn. Đất sét và than hồng là những màu sắc duy nhất. Mọi thứ đều nhỏ xíu, có lẽ như biểu tượng của sự đầu hàng số phận. Thật ngạc nhiên khi thấy một thánh đường bất ngờ hiện ra giữa những ngôi nhà nhỏ nằm thu mình ấy. Những người đàn ông đội mũ chóp tròn trông giống như những quả bí ngô trên cái đầu nhẵn bóng, và khuôn mặt họ trông như những chiếc mặt nạ. Khắp nơi đầy bụi bẩn. Không phải là người Ba Tư đặc biệt thích bụi bẩn, chỉ là họ cứ để nguyên mọi thứ như chúng vốn thế bởi vì họ biết rằng cuối cùng thì tất cả rồi cũng trở về cát bụi mà thôi. Chúng tôi nghỉ chân trong một quán trà nhỏ. Căn phòng sặc mùi cần sa. Những người đàn ông nhìn Nino bằng những cái liếc xéo. Một tu sĩ Hồi giáo cầm chiếc bát bằng đồng đứng ở góc phòng, quần áo rách rưới, miệng há hốc, môi đầy nước dãi. Ông ta nhìn tất cả mọi người mà như chẳng nhìn ai, cứ như thể đang lắng nghe một sự hiện diện vô hình, như thể đang đợi một dấu hiệu từ người vô hình đó. Ông ta toát ra một sự tĩnh lặng không thể nào chịu nổi. Bỗng nhiên ông ta nhảy dựng lên, miệng há hốc và kêu lên, “Ta nhìn thấy mặt trời mọc ở đằng Tây!” Đám đông rùng mình. Người đưa tin của thống đốc xuất hiện ở cửa: “Ngài thống đốc ra lệnh phải có lính gác ở đây vì có một người đàn bà ở trần.” Anh ta muốn nói đến Nino, người không đeo mạng che mặt. Nino vẫn bình thản như không, nàng không biết tiếng Ba Tư. Chúng tôi nghỉ qua đêm tại Dinh Thống đốc. Sáng ra các cận vệ đóng yên cương ngựa. Họ sẽ hộ tống chúng tôi suốt chặng đường tới Tehran, vì Nino không chịu đeo mạng che mặt, và bởi vậy được coi như ở trần, nhưng cũng bởi lẽ khắp đất nước đâu đâu cũng có bọn đạo chích. Chiếc xe hơi chậm chạp bò qua sa mạc. Chúng tôi đi qua thành Qazvin, qua những di tích cổ kính đổ nát của nó. Nơi đây vua Shapur đã tập trung các đội quân của ngài. Nhà Satavid bạc nhược, các nghệ sĩ, các nhà bảo trợ của các nghệ sĩ và các tông đồ đã tổ chức các buổi chầu tại đây.

Tám mươi, bảy mươi, sáu mươi dặm nữa - con đường ngoằn ngoèo tựa như một con rắn dài ngoằng. Rồi sau đó - chúng tôi tới cổng thành Tehran có những viên đá lát nhiều màu sắc. Bốn ngọn tháp đứng sừng sững nổi bật trên nền tuyết của núi Damavand phía xa xa. Cổng vòm kiểu Ả Rập màu đen với những chữ khắc đầy trí tuệ nhìn tôi tựa như mắt của một con quái vật. Đám hành khất người lở loét trông phát kinh, những tu sĩ Hồi giáo trong những bộ quần áo rách rưới đang nằm trên bụi đất bên dưới cổng thành đồ sộ. Bàn tay với những ngón xương xẩu của họ chìa về phía chúng tôi. Họ hát ca ngợi vẻ lộng lẫy của hoàng thành Tehran, giọng họ nghe thê lương và buồn bã. Họ đã tới thành phố của những mái vòm này từ lâu với niềm hy vọng mãnh liệt. Giờ đây họ là cát bụi, nằm trong cát bụi, và hát những giai điệu buồn bã về cái thành phố đã từ chối họ. Chiếc xe hơi nhỏ cố tìm đường xuyên qua mê cung những con hẻm, qua quảng trường Đại Bác, qua cổng Kim Cương của hoàng gia, và sau đó lại trở ra ngoài thành, lăn bánh trên con đường rộng dẫn tới ngoại ô Shemiran. cổng dinh thự Shemiran mở ra, và khi chúng tôi đi qua nó, mùi hương hoa hồng bay về phía chúng tôi như một đám mây. Những viên đá xanh trên tường trông thật dịu mát và thân thiện. Chúng tôi bước nhanh qua khu vườn, nơi đài phun nước bắn những tia nước bạc trên không trung. Căn phòng tối có những ô cửa sổ kéo rèm kín tựa như một cái giếng mát lạnh. Nino và tôi ném mình xuống đám gối nệm êm mềm và ngay lập tức ngủ không biết trời đất.

Chúng tôi ngủ, thức giấc, thiu thiu ngủ, mơ rồi lại ngủ thiếp đi. Thật tuyệt khi ở trong căn phòng mát rượi này với những ô cửa sổ kéo rèm kín. Sàn nhà và những chiếc đi văng thấp phủ vô số nệm, thảm và gối ôm. Trong những giấc mơ chúng tôi nghe thấy tiếng chim sơn ca hót. Thật lạ lùng khi ngủ trong căn nhà lớn yên tĩnh này, cách xa mọi nguy hiểm, xa bức tường nhuốm màu mưa nắng của Baku. Nhiều tiếng đồng hồ trôi đi trong yên tĩnh. Thỉnh thoảng Nino thở dài, nhỏm dậy trong ngơ ngác rồi lại nằm gối đầu lên bụng tôi. Tôi vùi mặt giữa những chiếc gối nệm êm thoang thoảng mùi thơm của hậu cung Ba Tư. Tôi cảm thấy mình lười nhác vô cùng. Trong nhiều giờ tôi chịu đựng cảm giác khó chịu vì ngứa mũi mà chẳng buồn đưa tay lên gãi. Cuối cùng cơn ngứa biến mất và tôi lại ngủ tiếp. Bỗng nhiên Nino tỉnh giấc, ngồi dậy và

nói, “Ali Khan, em chết vì đói mất.” Chúng tôi đi ra vườn. Những bụi hồng đơm hoa xung quanh đài phun nước, những cây bách vươn mình lên trời cao. Một con chim công xòe cái đuôi cực to đầy màu sắc, đứng bất động, nhìn mặt trời lặn. Phía xa xa đỉnh Damavand hiện ra trên nền trời hoàng hôn nhuốm màu vàng đỏ. Tôi vỗ tay. Một hoạn giả với khuôn mặt húp híp vội chạy đến chỗ chúng tôi, theo sau là một bà già bước đi lảo đảo dưới sức nặng của cả ôm thảm và gối tựa. Chúng tôi ngồi xuống dưới bóng một cây bách. Lão hoạn giả đi lấy bát và nước uống, rồi bày lên thảm những món cao lương mỹ vị của ẩm thực Ba Tư. “Ôi, em thà ăn bốc còn hơn là nghe tiếng súng,” Nino nói, và vọc cả bàn tay trái vào tô cơm tỏa khói. Khuôn mặt lão hoạn giả lộ rõ vẻ thất kinh - lão vội nhìn đi chỗ khác, để khỏi phải chứng kiến nỗi xấu hổ của chủ nhân mình. Tôi chỉ cho Nino cách ăn cơm ở Ba Tư: bằng cách dùng ba ngón tay của bàn tay phải. Lần đầu tiên kể từ khi chúng tôi rời khỏi Baku nàng bật cười thành tiếng, còn tôi thì cảm thấy bình thản và thư thái. Thật tuyệt vời khi ở trong dinh thự Shemiran, thuộc xứ sở thanh bình của hoàng đế Ba Tư, xứ sở của các thi sĩ và những nhà hiền triết. Bỗng nhiên Nino hỏi, “Bác anh, Saad al-Sultaneh, và hậu cung của ông ấy đâu?”

“Ở lâu đài trong thành phố, anh nghĩ thế, và bốn bà vợ ở cùng bác. À, hậu cung ư? Nhưng đây là hậu cung đấy, khu vườn này, và những căn phòng ở quanh đây.”

Nino cười: “Vậy rốt cuộc em cũng bị giam cầm trong hậu cung. Em đã nghĩ rồi chuyện đó cũng xảy ra thôi mà.” Lão hoạn giả thứ hai, một lão già gầy nhom, đến hỏi chúng tôi có muốn lão hát cho nghe không. Chúng tôi từ chối. Ba cô gái cuộn những tấm thảm lại, bà già bê đồ ăn thừa đi, và một thằng nhỏ bắt đầu cho con chim công ăn.

“Tất cả những người này là ai vậy, Ali Khan?”

“Bọn họ là người hầu.”

“Chúa ơi, chúng ta có bao nhiêu người hầu ở đây vậy?” Tôi không biết, vậy nên tôi gọi lão hoạn giả. Lão suy nghĩ một lúc, môi mấp máy không phát ra tiếng. Tôi hiểu rằng có khoảng hai mươi tám người đang trông coi hậu cung.

“Vậy có bao nhiêu phụ nữ sống ở đây?”

“Quý ông ra lệnh bao nhiêu thì có bấy nhiêu, thưa Khan. Lúc này chỉ có một người ngồi cạnh quý ông đó thôi. Nhưng chúng ta còn khối chỗ. Saad al Sultaneh ở trong thành với các phụ nữ của mình. Đây là hậu cung của chính quý ông đó.” Lão yên vị trong tư thế ngồi xổm và tiếp tục nói một cách nghiêm trang, “Tên tôi là Yahya Gulu. Tôi là người bảo vệ của quý ông, thưa Khan. Tôi biết đọc, biết viết, biết làm tính. Tôi biết tất cả mọi điều liên quan đến việc quản lý và đối xử với phụ nữ. Quý ông có thể trông cậy ở tôi. Tôi có thể thấy đây là một người đàn bà hoang dã, nhưng qua thời gian tôi sẽ dạy cô ấy cách cư xử. Hãy cho tôi biết kỳ kinh nguyệt của cô ấy, để tôi có thể ghi chép lại và ghi nhớ. Tôi phải biết điều này để có thể đoán được tâm trạng của cô ấy. Bởi tôi chắc chắn cô ấy có thể cáu bẳn. Đích thân tôi sẽ rửa ráy và cạo lông cho cô ấy. Tôi thấy cô ấy có lông nách. Thật tệ hại khi ở một số nước người ta lơ là việc giáo dục phụ nữ. Ngày mai tôi sẽ nhuộm đỏ móng tay cho cô ấy, và trước khi đi ngủ tôi sẽ kiểm tra miệng cô ấy.”

“Chao ôi, để làm gì kia chứ?”

“Phụ nữ bị sâu răng thường có hơi thở rất hôi, vậy nên tôi phải kiểm tra răng và ngửi hơi thở của cô ấy.”

“Ông ta huyên thuyên gì thế?” Nino hỏi.

“Ông ta giới thiệu một nha sĩ. Dường như đó là một nhân vật kỳ quặc.” Tôi nói câu đó nghe có vẻ ngượng ngùng. Tôi bảo lão hoạn giả, “Jajha Kuli, tôi thấy ông là một người có kinh nghiệm, biết nhiều về văn hóa. Nhưng vợ tôi đang mang thai, và phải được đối xử hết sức cẩn trọng. Bởi vậy chúng ta hãy để việc giáo dục lại sau nhé, cho tới khi cô ấy sinh con.” Tôi có thể cảm thấy mình đang đỏ mặt. Đúng là Nino có thai, tuy nhiên vẫn là tôi nói dối. “Quý ông rất khôn ngoan, thưa Khan,” lão hoạn giả nói. “Phụ nữ mang thai học chậm lắm. Nhân tiện, có một toa thuốc để sinh con trai đó ạ. Nhưng” - lão săm soi thân hình mảnh dẻ của Nino - “tôi nghĩ còn khối thời gian cho việc đó.”

Ở bên ngoài, trên hàng hiên, nhiều tiếng dép kêu loẹt xoẹt. Các hoạn giả và đám phụ nữ ra dấu một cách khó hiểu. Yahya Gulu bước ra ngoài rồi quay trở vào, mặt lão hằn những vết nhăn sâu. “Thưa Khan tôn kính, người có học Hafiz Seyid Mustafa muốn gặp quý ông. Tôi không dám quấy rầy quý ông. Thưa Khan, mặc dù quý ông đang hưởng vui thú nơi hậu cung, nhưng Seyid là người có học từ Nhà Của Đấng Tiên Tri. Ông ấy đang đợi quý ông trong phòng lớn.” Nghe nhắc tới “Seyid”, Nino ngẩng đầu lên. “Seyid Mustafa ư?” nàng nhắc lại. “Cho anh ấy vào đi, chúng tôi sẽ dùng trà với nhau.” Danh tiếng của nhà Shirvanshir tránh được sự hủy hoại hoàn toàn chỉ nhờ thực tế rằng lão hoạn giả không biết tiếng Nga. Thật không thể tưởng tượng nổi - vợ của Khan mà lại đi tiếp một người đàn ông khác trong hậu cung! Hơi ngượng ngùng và bối rối tôi nói, “Nhưng Seyid không thể vào đây. Đây là hậu cung.” “Ồ, chẳng phải ở đây người ta có những phong tục lạ lắm sao. Thôi được, tôi sẽ gặp ông ta ở bên ngoài.”

“Nino, anh e rằng… anh không biết phải giải thích như thế nào… em biết đấy ở Ba Tư mọi chuyện hoàn toàn khác. Ý anh muốn nói là… Seyid thực sự là một người đàn ông, đúng không nhỉ?”

Mắt Nino mở to. “Anh muốn nói rằng Seyid không được phép gặp em - chính cái anh Seyid đã đưa em đi suốt chặng đường tới Dagestan ấy hả?”

“Anh e là vậy, Nino ạ, ít nhất là hiện tại em không được gặp cậu ấy.”

“Thôi được,” Nino nói, bỗng nhiên trở nên lạnh lùng, “anh nên đi đi.”

Khá chán nản, tôi đi. Sau đó tôi ngồi trong thư phòng rộng lớn, uống trà với Seyid. Cậu nói cho tôi biết kế hoạch đi Mashha, ở lại đó với người chú nổi tiếng của cậu cho đến khi Baku thoát khỏi những kẻ không có đức tin. Tôi đồng ý rằng đó là một kế hoạch hợp lý. Seyid là một người lịch sự, cậu không hỏi về Nino, thậm chí không nhắc đến tên nàng. Bỗng nhiên cánh cửa bật mở. “Chào anh, Seyid.” Giọng Nino bình tĩnh nhưng nàng có vẻ buồn. Seyid đứng bật dậy. Khuôn mặt rỗ của cậu bộc lộ vẻ gì đó tựa như nỗi khiếp đảm. Nino ngồi xuống thảm: “Anh dùng thêm tách trà nữa nhé, Seyid?” Chúng tôi nghe thấy tiếng dép ngoài hành lang đi tới đi lui. Danh dự của nhà Shirvanshir đã sụp đổ vĩnh viễn. Phải mất vài phút Seyid mới hết khiếp sợ. Nino hơi nhăn nhó với cậu: “Em không sợ súng máy, và em sẽ không sợ mấy lão hoạn của các anh đâu.” Vậy là chúng tôi ngồi uống trà với nhau hàng giờ, bởi vì Seyid không chỉ là một người lịch sự mà còn là một người khéo ứng xử. Trước khi chúng tôi đi ngủ, lão hoạn giả khúm núm đến chỗ tôi: “Thưa ông chủ, hãy phạt tôi đi. Đáng lẽ tôi phải để mắt đến cô ta. Nhưng mà không thể ngờ cô ta lại hoang dã… hoang dã đến thế kia chứ. Đó là lỗi của tôi.” Khuôn mặt húp híp của lão thể hiện sự ăn năn sâu sắc nhất.

24

Thật lạ lùng, khi những tiếng súng cuối cùng vang lên trên bờ biển đẫm dầu của Bibi-Heybat, tôi cứ nghĩ mình sẽ chẳng bao giờ còn có thể hạnh phúc được nữa. Vậy mà giờ đây, sau bốn tuần ở trong khu vườn ngát hương của Shemiran tôi lại hoàn toàn thanh thản. Tôi cảm thấy như ở nhà, và thực sự tôi sống như một cái cây, hít thở không khí mát mẻ của nơi thanh bình gần Tehran này. Tôi không thường xuyên đi xe vào thành phố, chỉ thỉnh thoảng mới gặp gỡ bạn hữu hoặc họ hàng, và dạo bước qua những mê cung tối tăm của khu chợ phương Đông với sự tháp tùng của đám người hầu. Những lối đi chật hẹp, những cửa hàng tựa như những chiếc lều, những ngọn đèn dầu cháy leo lét trong các góc tối, những người mặc những bộ đồ bằng chất liệu mềm rũ, quần rộng thùng thình, rách rưới, và tất cả được che bởi cái mái tròn hình bát úp như một chiếc ô được làm bằng đất sét. Tôi bới, chọn những bông hồng, những quả hạch, những tấm thảm, những chiếc khăn quàng cổ, những tấm lụa, những món đồ trang sức. Tôi tìm được những chiếc bình có hoa văn dát vàng, những sợi dây chuyền chạm bạc và những chiếc lắc tay thuộc loại đồ cổ, chọn nước hoa và những tấm nệm bọc da Morocco. Những đồng tiền toman bằng bạc nặng trịch trượt vào túi các thương gia. Đám người hầu của tôi mang vác tất cả những tuyệt tác phương Đông đó về - tất cả đều dành cho Nino. Tôi không thể chịu đựng nổi khi thấy ở giữa vườn hồng mà khuôn mặt nhỏ bé của nàng trông buồn rười rượi. Lưng những người hầu trĩu xuống dưới sức nặng của những thứ họ mang. Tôi rảo bước. Ở một góc chợ người ta bán những cuốn Kinh Koran bọc bìa da mềm, có những bức tiểu họa: một cô gái đang ngồi dưới một cây bách, bên cạnh cô là một hoàng tử có đôi mắt hình quả hạnh - một ông vua đang săn bắn, một cây thương và một con hươu đực đang chạy trốn. Một lần nữa những đồng toman lại kêu leng keng. Ở một góc xa hơn hai người lái buôn đang cắm cúi bên chiếc bàn thấp. Một trong số họ lấy những đồng xu lớn từ trong túi áo ra đưa cho người kia, và người kia kiểm tra kỹ từng xu, thử đưa lên cắn, cân chúng bằng chiếc cân nhỏ, rồi cất vào một chiếc túi to. Người lái buôn đã cho tay vào túi một trăm, một nghìn và có lẽ mười nghìn lần, trước khi món nợ được trả hết. Các động tác của ông ta bình tĩnh và nghiêm trang. Tijaret! Buôn! Chẳng phải chính Mohammed cũng là một tay lái buôn đó sao?

Khu chợ phương Đông là một mê cung. Kế bên hai người lái buôn kia là một nhà hiền triết ngồi trong quán của mình, lật giở những trang sách. Khuôn mặt ông trông như một tảng đá có những chữ khắc rêu phong. Những ngón tay xương xẩu của ông kiên nhẫn và thanh thoát. Từ những trang giấy dậy lên hương thơm của hoa hồng Shiraz, bài ca của những con chim sơn ca Ba Tư, những giai điệu vui tươi, hình ảnh đôi mắt hình quả hạnh với hàng mi dài. Đôi bàn tay đẹp của ông già lật các trang sách đầy nâng niu. Những lời thì thầm, những tiếng ồn, những tiếng khóc. Tôi bắt đầu mặc cả để mua một tấm thảm cổ có màu sắc nhã nhặn xuất xứ từ Kerman. Nino thích những đường viền mượt mà của những khu vườn được dệt như thế này. Gần đó có người đang bán nước và tinh dầu hoa hồng. Hàng nghìn đóa hoa hồng được chiết xuất thành một giọt tinh dầu hoa hồng quý giá, cũng giống như hàng nghìn người hội tụ trong những lối đi nhỏ hẹp của khu chợ phương Đông ở Tehran. Trong đầu tôi hình dung ra Nino cúi xuống chiếc bát nhỏ tràn ngập mùi tinh dầu hoa hồng.

Đám người hầu mệt nhoài. “Mang tất cả những thứ này về Shemiran, nhanh lên, tôi sẽ về sau.” Họ mất hút trong đám đông. Tôi cúi lom khom bước qua ô cửa thấp vào bên trong một phòng trà Ba Tư đông đúc. Một người đàn ông có bộ râu đỏ ngồi ở giữa phòng. Mắt ông ta lim dim, ông đang đọc một bài thơ của Hafiz. Người nghe thở dài khoan khoái. Sau đó ông đọc từ một tờ báo: “Ở Mỹ một người nào đó đã phát minh ra một cỗ máy có thể mang lời nói tới người nghe. Điện hạ đại nhân, vua của các vị vua, hào quang của người còn chói sáng hơn cả mặt trời, bàn tay người chạm tới Sao Hỏa, ngai vàng của người cao hơn cả thế giới, đã đón tiếp đức vua, người trị vì toàn cõi Anh quốc, trong cung điện của ngài ở Bagshan. Ở Tây Ban Nha một đứa trẻ chào đời có ba đầu, bốn bàn chân. Dân chúng tin rằng đó là một điềm gở.” Người nghe kinh ngạc chặc lưỡi. Người đàn ông râu đỏ gấp tờ báo lại. Một bài thơ nữa! Lần này là bài thơ về hiệp sĩ Rustam và con trai Zorab của ngài. Tôi hầu như không nghe, mà nhìn tách trà vàng sánh và nghĩ: mọi chuyện không diễn ra như lẽ ra phải thế.

Tôi hài lòng, tôi đang ở Ba Tư và đang sống trong một dinh thự. Nhưng Nino sống trong chính dinh thự ấy, lại không hài lòng chút nào. Ở Dagestan nàng còn thấy khá hạnh phúc, mặc dù phải chịu đựng những khó khăn, bất tiện của cuộc sống nơi hoang dã. Ở đây nàng không thể chấp nhận những tập tục của Ba Tư. Nàng muốn đi dạo với tôi, chỉ hai chúng tôi với nhau, trên đường phố, mặc dù cảnh sát nghiêm cấm điều này. Người đàn ông và vợ của anh ta tuyệt đối không thể ra ngoài cùng nhau, họ cũng không thể cùng tiếp khách. Nàng nài xin tôi dẫn nàng đi tham quan thành phố và buồn bã khi tôi cố thuyết phục nàng đừng làm thế: “Anh muốn cho em thấy thành phố lắm chứ, Nino. Nhưng anh không được phép cho thành phố thấy em.” Đôi mắt đen to của nàng nhìn tôi đầy trách móc và hoang mang. Làm thế nào tôi có thể khiến nàng hiểu rằng vợ của Khan không thể bước trên phố mà không đeo mạng che mặt? Tôi mua về những tấm mạng che mặt đắt tiền nhất: “Nhìn này Nino, đẹp quá đi. Những tấm mạng này bảo vệ khuôn mặt khỏi ánh mặt trời và bụi bặm. Thật lòng, chính anh còn muốn đeo một chiếc.” Nàng mỉm cười buồn và gạt những tấm mạng sang một bên: “Một người phụ nữ mà che mặt thì thật mất giá trị, Ali Khan ạ. Em sẽ khinh bỉ bản thân mình nếu em đeo thứ này.” Tôi cho nàng xem quy định của cảnh sát. Nàng xé bản quy định và tôi đặt mua một chiếc xe ngựa có cửa sổ bằng kính pha lê. Vậy là tôi đánh xe đưa nàng đi khắp thành phố. Trên quảng trường Đại Bác nàng nhìn thấy cha tôi và muốn chào ông. Thật khủng khiếp, và tôi phải mua cả nửa cái chợ phương Đông để đền nàng… Còn bây giờ tôi đang ngồi đây một mình, nhìn tách trà. Nino đang chết mòn vì buồn, và tôi chẳng thể giúp nàng. Nàng muốn gặp gỡ những bà vợ và các cô con gái của những kiều dân châu Âu ở đó. Nhưng điều đó là không thể. Vợ của Khan không thể giao du với những phụ nữ không có đức tin được. Họ sẽ thương hại nàng, bởi vì nàng phải sống trong hậu cung, và rốt cuộc nàng sẽ cảm thấy thực sự không thể chịu đựng nổi điều đó nữa.

Vài hôm trước nàng tới gặp mấy bà cô và các em họ của tôi, rồi trở về trong tâm trạng vô cùng bối rối. “Ali Khan,” nàng kêu lên trong tuyệt vọng, “họ muốn biết một ngày anh ban vinh dự cho em bao nhiêu lần bằng cách làm tình với em. Họ nói anh lúc nào cũng kè kè bên em. Những người đàn ông của họ nói với họ như vậy - và họ không thể tưởng tượng nổi chúng ta còn làm gì khác ngoài chuyện đó. Họ tặng em một lá bùa để trừ tà và một lá bùa chắc chắn bảo vệ em khỏi bất cứ kình địch nào. Cô Sutan Khanim của anh hỏi em liệu có quá mệt khi là vợ duy nhất của một người đàn ông trẻ như vậy không, và tất cả bọn họ đều muốn biết em làm gì để ngăn anh không đến với bọn giai nhảy. Em họ Suata của anh muốn biết anh có mang bệnh bẩn nào không. Họ nói mọi người ghen tị với em. Ali Khan, em cảm thấy như thể họ đang ném rác rưởi vào người em vậy.” Tôi ra sức an ủi nàng. Nàng ngồi co ro trong góc phòng như một đứa trẻ sợ hãi, và cứ ngoái đầu nhìn về phía sau, đầy hoảng hốt. Phải mất một thời gian dài nàng mới bình tĩnh lại.

Trà của tôi đã nguội. Tôi ngồi đây, trong phòng trà này để người ta có thể thấy không phải là cả đời tôi chỉ quanh quẩn trong hậu cung. Lúc nào cũng chỉ ở với một người vợ là một kiểu sống chẳng hay ho gì - các anh em họ tôi chế nhạo tôi. Chỉ một khoảng thời gian nhất định trong ngày là của đàn bà, thời gian còn lại thuộc về đàn ông. Nhưng với Nino tôi là tất cả: tin tức, nhà hát, quán cà phê, bạn bè và chồng, tất cả trong một. Đó là lý do tại sao tôi không thể để nàng ngồi ở nhà một mình, đó là lý do tại sao tôi mua cả khu chợ phương Đông, bởi vì tối nay bác của tôi tổ chức một buổi tiếp đón long trọng để bày tỏ lòng quý mến đối với cha tôi. Một hoàng tử sẽ có mặt, và Nino phải ở nhà, trừ phi nàng đến đó với sự tháp tùng của một lão hoạn giả chỉ nhăm nhăm muốn dạy dỗ nàng.

Tôi rời khỏi khu chợ và đi xe ngựa về Shemiran. Nino ngồi trong phòng khách lớn được trải thảm khắp chốn, chìm trong suy tư, nhìn cả núi bông tai, lắc tay, khăn lụa và nước hoa. Nàng hôn tôi lặng lẽ, dịu dàng, và tim tôi chùng xuống trong nỗi thất vọng. Lão hoạn giả mang món kem chanh vào và nhìn tôi bằng ánh mắt chê trách. Một người đàn ông không nên nuông chiều vợ như thế.

Ở Ba Tư cuộc sống bắt đầu vào ban đêm. Ban ngày ngột ngạt vì nóng nực và bụi bặm. Nhưng khi đêm xuống cuộc sống mới dường như thấm vào con người ta, những ý nghĩ trở nên tự do phóng khoáng và dễ dàng, ngôn từ tuôn ra với sự trôi chảy mới mẻ. Tashakur, một quy ước đậm tính nghi thức lạ lùng của Ba Tư, bắt đầu xuất hiện. Tôi yêu thích và ngưỡng mộ cách sống rất khác với thế giới của Baku, Dagestan và Gruzia ở nơi đây. Tám giờ những cỗ xe lễ hội của bác tôi tiến đến cửa phòng chúng tôi, một cỗ xe dành cho cha tôi, một dành cho tôi. Đây là một nghi thức. Ba Peeshikhedmat, sứ giả kiêm tùy phái viên, đứng ở trước mỗi cỗ xe, cầm những chiếc đèn lồng tỏa ánh sáng soi những khuôn mặt thanh tú. Những người đàn ông bị cắt lá lách khi còn nhỏ và giờ đây việc duy nhất của họ trong cuộc đời là chạy trước một cỗ xe và hô lên đầy vẻ long trọng: “Tránh đường!” Đường phố vắng vẻ, nhưng dẫu vậy những người này vẫn luôn miệng hô “Tránh đường!” bởi vì đó là nghi thức. Chúng tôi ngồi trên xe ngựa di chuyển dọc các ngõ hẻm, đi qua những bức tường đất sét xám xịt tưởng chừng chẳng bao giờ kết thúc. Phía sau những bức tường này có thể là túp lều hay lâu đài, là doanh trại hay cơ quan công vụ. Nhưng chỉ có những bức tường đất sét hướng ra đường phố, che chắn đời sống riêng tư của người Ba Tư. Trong ánh trăng dịu nhẹ những mái tròn của khu chợ phương Đông trông như vô số quả bóng bay, được cầm gộp lại bởi một bàn tay vô hình. Chúng tôi dừng lại trước một cánh cổng bằng đồng được uốn rất đẹp và gắn vào một bức tường rộng. Cánh cổng mở ra và chúng tôi tiến vào sân lâu đài.

Vào những ngày thường, khi đến tòa nhà này một mình, tôi thấy một ông già mặc chiếc áo khoác sờn rách đứng ở cổng. Nhưng tối nay trước cổng lâu đài treo đầy tràng hoa và đèn lồng giấy, và tám người đàn ông cúi rạp chào khi xe ngựa của chúng tôi dừng lại. Cái sân rộng mênh mông chia ra làm hai phần. Một bên là hậu cung, nơi đài phun bắn tóe ra những tia nước và sơn ca hót líu lo. Phía bên sân của đàn ông là một bể hình chữ nhật với những chú cá vàng bơi lờ đờ.

Chúng tôi bước ra khỏi xe. Bác tôi xuất hiện ở cửa đón chúng tôi. Ông dùng bàn tay nhỏ che mặt khi cúi chào, rồi dẫn chúng tôi vào trong lâu đài. Có những bức tường gỗ được chạm trổ và những cây cột dát vàng trong phòng lớn, và ở đó đầy những người đội mũ da cừu màu đen, đội khăn turban và mặc những chiếc áo choàng rộng may bằng chất liệu mỏng, sẫm màu. Ngồi ở chính giữa phòng là một ông già có cái mũi to khoằm khoằm, mái tóc hoa râm và đôi lông mày tựa như đôi cánh chim - đó là hoàng tử điện hạ. Khi chúng tôi bước vào phòng tất cả mọi người đều đứng dậy. Sau khi đã chào hoàng tử trước tiên, rồi đến những người khác, chúng tôi ngồi lún người trên những chiếc ghế bọc nệm êm. Những người khác làm theo. Chúng tôi ngồi im lặng khoảng một hoặc hai phút. Sau đó tất cả lại đứng dậy và cúi chào nhau một lần nữa. Cuối cùng chúng tôi an tọa, và sự im lặng trang nghiêm ngự trị khắp căn phòng. Đám người hầu bê trà thơm ngào ngạt đựng trong những chiếc tách màu xanh lơ vào. Những giỏ trái cây được chuyền tay nhau. Hoàng tử phá vỡ sự im lặng: “Ta đã chu du đến những nơi xa xôi và biết nhiều đất nước. Nhưng không ở đâu đào và dưa chuột lại ngon như ở Ba Tư.” Ngài gọt một quả dưa chuột, rắc ít muối lên rồi ăn một cách chậm rãi. Đôi mắt ngài đượm buồn.

“Hoàng tử nói đúng,” bác tôi nói, “hạ thần đã sang châu Âu và rất ngạc nhiên khi thấy trái cây của những người không có đức tin sao mà bé và xấu thế.”

“Tôi cũng luôn vô cùng hài lòng khi tôi quay trở lại Ba Tư,” một quý ông đại diện cho đế quốc Ba Tư tại một triều đình châu Âu nói. “Chẳng có gì trên trái đất này mà người Ba Tư chúng ta phải ghen tị cả. Người ta có thể nói rằng trên thế giới này chỉ có người Ba Tư và người man di.”

“Có lẽ, ta có thể đếm được trên đầu ngón tay vài người Ấn,” hoàng tử nói. “Vài năm trước khi thăm Ấn Độ, ta gặp một số người khá văn minh và thực sự đạt được các tiêu chuẩn văn hóa của chúng ta. Nhưng nói đi cũng phải nói lại… rất dễ nhầm tưởng. Một người Ấn thuộc dòng dõi cao quý, và là người mà ta nhầm tưởng là văn minh như chúng ta, rốt cuộc đã cho thấy mình là một kẻ man di. Ông ta mời ta tới tư dinh dùng cơm, và hãy tưởng tượng xem, ông ta ăn cả những cái lá riềm của đĩa salad rau xanh.”

Chúng tôi kinh ngạc. Một vị Molla có đôi má hóp, đội chiếc khăn turban dày, nói bằng giọng khẽ khàng, mệt mỏi, “Sự khác nhau giữa người Ba Tư và người không phải dân Ba Tư là thế này: Chúng ta là những người duy nhất có thể đánh giá đúng cái đẹp.” “Đúng vậy… đúng vậy,” ông bác của tôi nói. “Bất cứ lúc nào tôi cũng thích một bài thơ hay hơn là một nhà máy ồn ào. Tôi đã tha thứ cho Abu Said dị giáo, bởi vì ông ta là người đầu tiên giới thiệu những bài thơ tứ tuyệt hay nhất của chúng ta với thế giới.”

Ông hắng giọng đọc:

Ta madrese va menareh viran nashavad
In khar ghalandari be saman nashavad
Ta iman kofr va kofr iman nashavad
Yek bandeh haghighat musalman nashavad.

“Khủng khiếp,” vị Molla nói. “Khủng khiếp. Nhưng những vần thơ này…” Và ông nhắc lại đầy âu yếm, “Yek bandeh haghighat musalman nashavad.” Ông đứng dậy, cầm một chiếc bình đựng nước bằng bạc thanh mảnh có cái cổ dài và lảo đảo bước ra ngoài. Một lúc sau ông quay lại và đặt bình nước xuống sàn. Tất cả chúng tôi đứng dậy để chúc mừng ông, vì thân xác ông đã được gột rửa khỏi những thứ không cần thiết. Cha tôi cất tiếng hỏi, “Thưa hoàng tử, có thật là Vosough od-Dowleh, tể tướng của chúng ta, chuẩn bị ký một hiệp ước mới với nước Anh không?”

Hoàng tử mỉm cười: “Về chuyện đó ông sẽ phải hỏi Saad al-Sultaneh - mặc dù đó thực ra cũng chẳng phải là một bí mật.”

“Đúng vậy,” bác tôi nói. “Đó là một hiệp ước có lợi. Bởi vì từ giờ trở đi những kẻ man di sẽ trở thành nô lệ của chúng ta.”

“Vậy ư? Bằng cách nào?”

“Như thế này: Người Anh thích làm việc, còn chúng ta thích có an ninh. Họ thích đánh nhau, còn chúng ta thích hòa bình. Vậy nên chúng ta đã đi đến một thỏa thuận: chúng ta không phải lo lắng về an ninh biên giới nữa. Người Anh sẽ bảo vệ biên giới của chúng ta, xây các con đường, các ngôi nhà và trên hết sẽ chi trả cho chúng ta. Bởi vì nước Anh biết rằng cơ bản chúng ta là những người mang văn hóa đến cho thế giới.”

Anh họ của tôi, Bahram Khan Shirvanshir, đang ngồi cạnh bác tôi. Anh ngẩng đầu lên và nói, “Các vị nghĩ nước Anh đánh giá cao chúng ta là vì văn hóa hay vì dầu mỏ của chúng ta?”

“Cả hai thứ đều soi sáng thế giới và cần được bảo vệ,” bác tôi nói bằng giọng thản nhiên. “Và chắc chắn chúng ta không thể là những người lính đúng không nào?”

“Tại sao không?” Lần này tôi là người đưa ra câu hỏi. “Bởi vì cháu chính là người đã đấu tranh vì dân tộc mình, và có thể sẽ lại chiến đấu.” Saad al-Sultaneh nhìn tôi bằng ánh mắt không hài lòng, còn hoàng tử thì đặt tách trà xuống. “Ta không biết,” ngài ngạo nghễ nói, “rằng trong gia tộc Shirvanshir lại có những người làm lính cơ đấy.”

“Nhưng thưa hoàng tử! Thực ra, cậu ấy là một sĩ quan đấy ạ.”

“Cũng thế cả thôi, Saad al-Sultaneh. Sĩ quan à,” ngài nhắc lại bằng giọng mỉa mai và trề môi. Tôi giữ im lặng. Tôi đã quên rằng trong mắt của một nhà quý tộc Ba Tư binh lính là những kẻ thuộc tầng lớp hạ đẳng. Anh họ Bahram Khan Shirvanshir của tôi dường như là người duy nhất có ý kiến khác với mọi người. Anh còn trẻ. Moshir od-Dowleh, một nhà quý tộc đeo đầy huân, huy chương, ngồi bên cạnh hoàng tử, nói với ngài một thôi một hồi rằng Iran nằm dưới sự bảo vệ đặc biệt của Thượng Đế, và không cần phải có thanh kiếm để tỏa sáng trên thế giới nữa. Đất nước này đã chứng tỏ sự dũng cảm của mình trong những ngày đã qua. “Trong kho báu của Vua,” ông ta nói nốt, “có một quả cầu được làm bằng vàng. Mọi nước trên quả địa cầu này đều được nạm đá quý, mỗi nước một viên đá, không viên nào giống viên nào. Nhưng Iran là nước duy nhất được dát toàn bộ bằng những viên kim cương sáng nhất, long lanh nhất. Đây còn hơn cả một biểu tượng - đây là chân lý.” Tôi nghĩ đến tất cả binh lính ngoại quốc đóng quân ở đất nước này và những cảnh sát ăn mặc rách rưới ở cảng Anzali. Đó là châu Á, buông vũ khí trước châu Âu, sợ chính mình sẽ trở thành châu Âu. Hoàng tử khinh thường những người lính - tuy nhiên chính ngài lại là hậu duệ của vị hoàng đế mà ông tổ của tôi đã phụng sự rồi trở thành một trong những người chinh phục Tiflis. Vào những ngày đó Iran biết cách sử dụng vũ khí mà không để mất mặt. Nhưng thời thế đã thay đổi, và Iran đã suy thoái khi nó được cai trị bởi nhà Satavid quý tộc. Hoàng tử thích thơ hơn súng, có lẽ bởi ngài hiểu rõ về thơ hơn súng. Hoàng tử già rồi, và bác tôi cũng vậy. Iran đang chết dần, một cái chết diễm lệ. Một bài thơ của Omar Khayyam bỗng bật ra trên môi tôi:

Những ô cờ đen trắng tựa Đêm Ngày

Bàn tay số phận sắp bày trò giải trí

Những quân cờ bị đẩy lên giao tranh vô vị

Tàn cuộc chơi quân xếp lại có khác gì.

Trong thâm tâm tôi không biết rằng mình đã đọc thành tiếng bài thơ đó. Khuôn mặt của hoàng tử dịu lại. “Ta cho rằng anh trở thành lính ít nhiều do ngẫu nhiên mà thôi,” ngài nói bằng giọng chiếu cố. “Ta thấy anh là người có học. Nếu có thể lựa chọn tự quyết định số phận của mình, thì liệu anh có suy nghĩ một cách nghiêm túc việc trở thành một người lính chăng?” Tôi cúi đầu. “Ngài hỏi điều bầy tôi sẽ lựa chọn ư, thưa hoàng tử? Chỉ có bốn thứ: Cặp môi đỏ mọng, âm vọng cung đàn, ý ngọc lời vàng, rượu vang nồng đượm.” Những vần thơ nổi tiếng của Daqiqi khiến tất cả mọi người lại cảm thấy thân thiện với tôi. Ngay cả vị Molla có đôi má hóp cũng mỉm cười rất duyên.

Nửa đêm cánh cửa phòng ăn mở ra và chúng tôi bước vào. Một tấm khăn lớn được trải trên mặt thảm. Ở giữa phòng có một chiếc bát bằng đồng khổng lồ chứa đầy cơm thập cẩm. Xung quanh đó bày đầy những lát bánh mì trắng to và vô số những chiếc bát đủ các cỡ, bát thì trống không, bát thì đầy những thứ cao lương mỹ vị hấp dẫn. Đám người hầu, đứng bất động như tượng ở các góc phòng, cầm những chiếc đèn lồng tỏa ra thứ ánh sáng dịu nhẹ. Chúng tôi ngồi xuống và bắt đầu tự phục vụ, mỗi người theo bất cứ dãy nào tùy thích. Chúng tôi ăn nhanh, theo như phong tục, bởi vì ăn là việc mà người Ba Tư thực hiện rất nhanh. Vị Molla đọc một câu cầu nguyện ngắn. Anh họ Bahram Khan ngồi cạnh tôi. Anh chẳng ăn mấy, và tò mò nhìn tôi: “Cậu thích Ba Tư không?”

“Có, em thích, rất thích.”

“Cậu sẽ ở lại đây bao lâu?”

“Cho đến khi quân Thổ Nhĩ Kỳ kiểm soát Baku.”

“Tôi ghen tị với cậu, Ali Khan ạ.” Giọng anh đầy ngưỡng mộ. Anh cuộn cơm bằng một miếng bánh mì dẹt. “Cậu đã ngồi sau khẩu súng máy và đã thấy nước mắt trên mặt kẻ thù của mình. Thanh kiếm Iran han gỉ rồi. Chúng tôi tán tụng những bài thơ Ferdowsi viết bốn trăm năm trước, và chúng tôi có thể dễ dàng phân biệt một khổ thơ của Daqiqi và một khổ thơ của Rudaki. Nhưng chúng tôi không biết cách xây dựng một con đường cho xe hơi và cũng không biết cách chỉ huy một trung đoàn.”

“Những con đường cho xe hơi,” tôi nhắc lại, và nghĩ tới cánh đồng dưa trong đêm sáng trăng trên đường tới Mardakan. Thật may là không ai ở châu Á biết cách làm đường cho xe hơi. Nếu họ biết, thì một con ngựa Garabagh có lẽ không bao giờ đuổi kịp một chiếc xe hơi châu Âu.

“Các anh cần những con đường cho xe hơi để làm gì chứ, Bahram Khan?”

“Để vận chuyển binh lính bằng xe tải, dù các chính khách của chúng tôi nói nước mình chẳng cần binh lính. Nhưng chúng tôi cần! Chúng tôi cần súng máy, trường học, bệnh viện và hệ thống thuế khóa được tổ chức tốt, cần hệ thống luật mới và những người ưa thích chúng tôi. Những vần thơ cũ rích là thứ chúng tôi không cần đến nhất. Iran đang tan rã trong khi các ông già ngồi ngâm nga thơ thẩn. Nhưng thời nay chúng tôi có những tác phẩm thi ca khác, cậu có biết những bài thơ của Ashrat sống ở Gilan không?” Anh cúi người về phía trước và đọc khẽ, “Đất nước ta bị nỗi buồn sầu và đau khổ bủa vây. Hãy đứng lên đi theo cỗ quan tài Iran. Trong sự trỗi dậy này tuổi trẻ Ba Tư bị giết. Vầng trăng đỏ, đồng ruộng, núi đồi và thung lũng - thấm đỏ máu người.”

“Hoàng tử sẽ nói đó là những vần thơ khủng khiếp. Khả năng thưởng thức cái đẹp của ngài bị tổn thương sâu sắc.”

“Có một bài thơ khác, thậm chí còn hay hơn,” Bahram Khan nói một cách bướng bỉnh, “của một thi sĩ tên là Mirza Agha Khan. Hãy nghe nhé: ‘Cầu mong cho Iran thoát khỏi số phận bị kẻ thiếu đức tin thống trị. Cô dâu Iran không bao giờ được phép chung giường với chú rể Nga. Các quý ngài Anh không bao giờ được phép coi sắc đẹp siêu phàm của nàng là món đồ chơi.’”

“Không quá tệ,” tôi nói và mỉm cười. Ba Tư trẻ dường như khác với Ba Tư già chủ yếu bởi việc soạn ra những bài thơ dở tệ. “Nhưng hãy nói cho em biết, Bahram Khan, thực sự anh muốn đạt được điều gì?”

Anh ngồi cứng người trên tấm thảm màu đỏ nhạt và trả lời, “Cậu đã nhìn thấy quảng trường Meydan chưa? Những cỗ đại bác trăm tuổi gỉ sét đang đứng đó, nòng của chúng hướng về tất cả các phía của trái đất. Cậu có hiểu rằng những phế tích bụi bặm vớ vẩn đó là vũ khí duy nhất trên toàn cõi Ba Tư không? Và không có lấy một pháo đài nào, không có một người nào thông thạo về quân sự, đặc biệt không có một người lính nào - tất nhiên ngoài lính Cossack của Nga, lính Biển Đỏ của Anh, và bốn trăm lính gác cung điện Bahadur béo uỵch. Hãy nhìn ông bác cậu hoặc hoàng tử mà xem, hoặc tất cả những người đàn ông quý tộc này, với những tước hiệu tuyệt vời của họ: những cặp mắt lờ đờ, những đôi tay yếu ớt, già nua và lạc hậu như những cỗ đại bác ở quảng trường Meydan-e-Sepah. Họ chẳng còn sống được bao lâu nữa, và đã đến lúc họ về vườn được rồi. Đất nước của chúng tôi đã nằm trong những bàn tay mệt mỏi của các hoàng tử và các thi sĩ quá lâu rồi. Ba Tư cũng giống như bàn tay chìa ra của một lão ăn mày vậy. Tôi muốn nó là nắm đấm siết chặt của một người đàn ông trẻ cơ. Hãy ở lại đây, Ali Khan. Tôi đã nghe kể về cậu. Về chuyện cậu là người cuối cùng bám trụ bên khẩu súng máy, bảo vệ dãy tường thành cổ của Baku, về việc cậu giết kẻ thù bằng cách cắn cổ hắn trong đêm trăng. Ở đây cậu sẽ có những thứ khác ngoài một bức tường cổ để bảo vệ, và cậu sẽ có nhiều hơn một khẩu súng máy. Chẳng phải như thế tốt hơn là quanh quẩn trong hậu cung, hoặc mua tất cả những của báu ở khu chợ phương Đông sao?” Tôi im lặng, suy nghĩ rất lung. Tehran! Thành phố cổ kính nhất trên thế giới. “Raga Rey”, người Babylon gọi thành phố này là Raga Rey, thành phố của các vị vua. Cát bụi của những huyền thoại xa xưa, vàng đã bạc phếch của những cung điện cũ kỹ, những cây cột xoắn của Cổng Kim Cương, những đường viền bạc màu trên một tấm thảm cũ, và những giai điệu bình lặng của những bài thơ tứ tuyệt cổ; ở đây, tất cả ở trước mặt tôi, trong quá khứ, hiện tại và tương lai.

“Bahram Khan,” tôi nói, “cứ cho rằng anh đạt được điều mình muốn. Khi anh đã xây dựng những con đường trải nhựa và những pháo đài, khi anh đã gửi những người hầu kém cỏi nhất của anh đến những trường học hiện đại nhất, điều gì sẽ xảy ra với tâm hồn châu Á?”

“Tâm hồn châu Á ư?” Anh mỉm cười. “Chúng tôi sẽ xây một tòa nhà lớn ở cuối quảng trường Đại Bác. Chúng tôi sẽ đưa tâm hồn châu Á vào đó: những lá cờ của các thánh đường, những bản thảo thơ, những bức tiểu họa, những nam vũ công, bởi vì họ cũng là một phần của tâm hồn châu Á. Và ở mặt trước tòa nhà chúng tôi sẽ viết từ ‘Bảo Tàng’ bằng kiểu chữ Kufic bay bướm nhất. Bác Saad al-Sultaneh của cậu có thể là người quản lý bảo tàng và Điện hạ của bác là giám đốc. Cậu sẽ giúp chúng tôi xây dựng công trình tuyệt vời đó chứ?”

“Em sẽ suy nghĩ về chuyện đó, Bahram Khan ạ.”

Bữa ăn kết thúc. Các vị khách ngồi theo nhóm. Tôi đứng dậy và đi ra ngoài hiên thoáng đãng, nơi không khí mát mẻ và trong lành. Từ ngoài vườn hương thơm của những bông hồng Ba Tư bay tới. Tôi ngồi xuống, một chuỗi tràng hạt trượt giữa những ngón tay tôi, và tôi nhìn ra ngoài trời đêm. Ở ngoài kia, phía sau những mái hình bát úp của khu chợ phương Đông, là Shemiran. Ở đó Nino đang nằm giữa đống chăn gối. Có lẽ nàng đã ngủ, đôi môi nàng hé mở, mí mắt nàng sưng mọng vì khóc. Nỗi buồn sâu thẳm xâm chiếm tôi. Tất cả báu vật của khu chợ phương Đông gộp lại cũng không đủ để mang nụ cười quay trở lại trong đôi mắt của Nino. Ba Tư! Tôi có nên ở lại không? Tôi có nên ở lại giữa đám hoạn giả, hoàng tử, các vị thầy tu và những kẻ ngốc không? Ở lại để xây những con đường trải nhựa, xây dựng quân đội, đưa châu Âu vào sâu hơn trong trái tim châu Á? Bỗng nhiên tôi cảm thấy rằng không gì, không gì trên thế giới này thân thương đối với tôi hơn nụ cười trong mắt Nino. Lần gần đây nhất tôi nhìn thấy nụ cười đó là khi nào nhỉ? Một ngày đã lâu lắm rồi, ở Baku gần bức tường thành cổ. Nỗi nhớ quê hương cồn cào dâng lên trong tôi. Trong đầu tôi lại hiện lên hình ảnh bức tường thành bụi bặm, và cảnh hoàng hôn phía sau đảo Nargin. Tôi nghe thấy tiếng chó rừng sủa trăng ở Cổng Sói Xám, trong cát sa mạc phủ đầy thảo nguyên bao quanh Baku. Những lái buôn mặc cả om sòm gần Tháp Trinh Nữ và khi dạo bước dọc phố Nikolay bạn sẽ tới trường Nữ hoàng Tamar. Và dưới những tán cây trên sân trường Nino đứng đó với tập vở trong tay, đôi mắt nàng mở to đầy kinh ngạc. Hương thơm của những đóa hồng Ba Tư bỗng nhiên biến mất, và thay vào đó là không khí sa mạc của Baku, mùi của biển, của cát, của dầu phảng phất quanh tôi. Tôi khao khát quê hương như đứa trẻ khao khát mẹ, và tôi lờ mờ cảm thấy rằng quê hương ấy không còn nữa. Đáng lẽ tôi không bao giờ nên rời khỏi cái thành phố nơi Thượng Đế để tôi sinh ra. Tôi đã bị xích vào bức tường cổ như một con chó bị xích vào cũi. Mắt tôi nhìn lên bầu trời. Những ngôi sao Ba Tư to và xa xăm như những viên ngọc trên vương miện của hoàng đế. Chưa bao giờ cảm giác mình là người xa lạ ở đây lại dậy lên trong tôi một cách rõ rệt như lúc này. Tôi thuộc về Baku, nơi đôi mắt Nino nhìn tôi ánh lên nét cười dưới bóng bức tường thành cổ.

Bahram Khan chạm vào vai tôi. “Ali Khan, cậu đang mơ phải không? Cậu đã suy nghĩ về những gì tôi nói chưa - cậu sẽ giúp xây dựng nhà nước Iran mới chứ?” “Anh Bahram Khan,” tôi nói, “em ghen tị với anh. Chỉ một kẻ lưu vong mới biết quê hương có ý nghĩa như thế nào với mình. Em không thể xây dựng đất nước Iran. Con dao của em được mài sắc trên những phiến đá của bức tường Baku rồi.”

Anh buồn bã nhìn tôi. “Majnoun,” anh nói bằng tiếng Ả Rập, từ đó có nghĩa là “người yêu” và cũng có nghĩa là “kẻ điên”. Anh có chung dòng máu với tôi và đã đoán được điều bí mật của tôi. Tôi đứng dậy. Các vị chức sắc đang cúi gập người trước hoàng tử trong phòng lớn. Tôi nhìn thấy đôi tay với những ngón dài nhăn nheo và những móng tay màu đỏ của ngài. Không, tôi đâu buộc phải trình diễn những đoạn thơ của Ferdowsi, những tiếng thở dài vì tình yêu của Hafiz và những câu nói của Saadi. Tôi bước vào phòng và cúi đầu trước bàn tay của hoàng tử. Đôi mắt ngài buồn bã và thẫn thờ, chất chứa điềm báo về một định mệnh đầy đe dọa. Sau đó tôi đi xe ngựa về Shemiran và nghĩ đến quảng trường nơi có những cỗ đại bác gỉ sét, nghĩ đến đôi mắt mệt mỏi của hoàng tử. Sự điềm tĩnh nhu mì của Nino và câu đố về sự suy tàn không lối thoát.

25

Chói lóa và rối rắm, những sắc màu trên tấm bản đồ đan xen nhau. Tên thành phố, núi non và sông ngòi lẫn vào nhau không thể đọc nổi. Tấm bản đồ trải trên đi văng, và tôi ngồi đó, với những lá cờ nhỏ sặc sỡ trong tay. Tôi cũng có một tờ báo, và trong các cột báo có tên các thành phố, núi non và sông ngòi cũng rối rắm như trên tấm bản đồ in màu. Tôi đang cắm cúi bên hai thứ đó, cần mẫn cố gắng tìm câu trả lời chính xác từ những nhầm lẫn trong tờ báo và sự khó đọc của tấm bản đồ. Tôi đặt lá cờ nhỏ màu xanh vào một vòng tròn nhỏ, bên cạnh chữ in “Yelizavetpol (Ganja)”. Nhưng năm chữ cuối cùng được in đè lên những dãy núi của Zonguldak. Theo tờ báo, luật sư Fathali Khan Khoyski ở Ganja đã tuyên bố nền độc lập của nước Cộng hòa Azerbaijan. Dãy cờ màu xanh lá nhỏ xíu ở phía Đông Ganja tượng trưng cho quân đội mà Enver đã điều tới để giải phóng đất nước chúng tôi. Từ bên phải các trung đoàn của Nuri Pasha đang di chuyển về phía thành phố Aghdash. Ở bên trái Mursal Pasha đã chiếm đóng các thung lũng của Ilisu. Các tiểu đoàn tình nguyện của nước Azerbaijan mới đang chiến đấu ở khu vực miền Trung. Giờ đây tấm bản đồ khá rõ ràng và có thể hiểu được. Dần dần vòng vây của quân Thổ Nhĩ Kỳ đang thu hẹp lại quanh khu vực Baku bị Nga chiếm đóng. Những lá cờ xanh cần được điều chỉnh thêm chút nữa - và sau đó những lá cờ đỏ sẽ chen chúc nhau thành một cụm tại một điểm lớn được đánh dấu là “Baku”.

Yahya Gulu, lão hoạn giả, đứng lặng thinh phía sau tôi và gần như thích thú theo dõi trò chơi kỳ quặc của tôi. Dường như đối với lão, toàn bộ việc di chuyển loanh quanh của những lá cờ nhỏ bằng giấy màu này chắc chắn là một phép mầu lạ lùng và bí ẩn của một thầy phù thủy cao tay. Có lẽ lão hiểu nhầm quan hệ nhân quả và nghĩ rằng tất cả những gì tôi phải làm để giải phóng quê hương mình khỏi những kẻ không có đức tin là đảm bảo sự giúp sức từ những thế lực siêu nhiên bằng cách cắm những lá cờ nhỏ màu xanh lá vào vị trí màu đỏ có chữ Baku. Lão không muốn quấy rầy tôi trong công việc huyền bí này, mà chỉ báo cáo, trong giới hạn bổn phận của mình, bằng một giọng nghiêm túc đều đều, “Thưa Khan, khi tôi cố nhuộm móng tay cho phu nhân bằng cây lá móng, bà quẳng tô nước lá đi và cào cấu tôi, dù tôi đã mua loại lá móng đắt tiền nhất. Sáng sớm nay tôi đã dẫn phu nhân ra cửa sổ, nhẹ nhàng dùng hai tay giữ đầu bà và bảo bà há miệng ra. Hẳn nhiên việc chăm sóc răng của phu nhân là việc của tôi, Khan ạ. Nhưng phu nhân vùng vẫy dữ dội, giơ tay phải lên tát vào má trái của tôi. Không đau lắm đâu, nhưng làm tôi mất mặt. Hãy tha lỗi cho kẻ nô bộc này, Khan ạ, nhưng tôi chẳng dám nhổ lông trên người phu nhân đâu. Đó là một người đàn bà kỳ lạ. Phu nhân sẽ không đeo một cái bùa hộ mạng nào hết, và không thực hiện bất cứ sự phòng ngừa nào để bảo vệ đứa con của mình. Đừng giận tôi, Khan, nếu đó là con gái, thì hãy mặc sức mà giận Nino Khanim. Nino Khanim chắc hẳn bị quỷ dữ điều khiển bởi vì khi tôi chạm vào bà ấy, lập tức bà ấy run lên. Tôi biết một bà lão sống ở gần thánh đường Abdul-Azim. Bà ta là chuyên gia tiễu trừ những linh hồn ma quỷ. Có lẽ sẽ là một ý kiến hay nếu tôi mời bà ta tới đây. Hãy suy nghĩ đi, Khan ạ, sáng nay phu nhân rửa mặt bằng nước lạnh, để hủy hoại làn da của mình đấy. Phu nhân chải răng bằng bàn chải cứng, khiến lợi bị chảy máu, thay vì chải răng bằng ngón trỏ của bàn tay phải đã quệt sáp thơm, như mọi người thường làm. Chỉ linh hồn quỷ dữ mới có thể khiến phu nhân có những ý tưởng đó.”

Tôi thực sự không nghe. Gần như mỗi ngày lão ta đều tới phòng tôi và thuật lại những chuyện đó bằng giọng buồn tẻ. Lão thực sự lo lắng, bởi vì lão là người thật thà, chỉ muốn làm tròn bổn phận của mình, và cảm thấy có trách nhiệm đối với đứa con tương lai của tôi. Nino có một cuộc chiến triền miên đối với lão, một cuộc chiến khôi hài nhưng quyết liệt. Nàng ném gối nệm vào lão, bước đi trên bờ tường rộng của ngôi nhà mà không đeo mạng che mặt, ném những cái bùa của lão ra ngoài cửa sổ, giăng đầy những bức ảnh anh em họ người Gruzia của nàng khắp lối đi - toàn ảnh đàn ông! Lão báo lại tất cả những điều đó với tôi, buồn bã và sợ hãi, còn Nino tối nào cũng ngồi với tôi trên đi văng, lập kế hoạch cho cuộc chiến ngày hôm sau. “Ali Khan, anh nghĩ sao,” nàng nói, xoa xoa cằm đầy vẻ nghĩ ngợi, “em có nên dùng cái vòi tưới phun nước khắp mặt lão ta vào ban đêm hay ném một con mèo vào người lão giữa ban ngày không? Không, em biết. Hằng ngày em sẽ tập thể dục trong vườn bên đài phun nước. Và em cũng sẽ bắt lão ta phải tập theo, lão quá béo. Hoặc thậm chí như thế này hay hơn: em sẽ cù lão cho đến khi lão chết. Em nghe nói ta có thể giết người bằng cách cù họ, mà lão ta lại có máu buồn kinh khủng.” Nàng chìm trong những kế hoạch trả thù đen tối, cho đến khi ngủ thiếp đi, và ngày hôm sau lão hoạn giả hoảng hốt thuật lại sự việc với tôi, “Ali Khan, Nino Khanim đang đứng gần đài phun nước, làm những động tác rất kỳ quặc bằng chân và tay. Tôi sợ quá, ôi Thượng Đế ơi. Bà nhà uốn người ra phía trước, về phía sau, như thể không có xương. Có lẽ bà ấy đang cầu nguyện trước một vị thần bí ẩn. Bà muốn tôi làm theo các động tác của bà. Nhưng tôi là một người Hồi giáo ngoan đạo, thưa Khan, và tôi chỉ phủ phục xuống đất trước Đấng Allah mà thôi. Tôi lo cho xương khớp của bà ấy quá và cho cả sự lành mạnh của tâm hồn tôi nữa.”

Có đuổi lão hoạn giả này đi cũng chẳng giải quyết được việc gì. Một hoạn giả khác sẽ phải đến thế chỗ lão ta, bởi vì một gia đình không có hoạn giả nào là một điều không thể tưởng tượng nổi. Không ai khác có thể giám sát cánh phụ nữ làm việc nhà, không ai khác có thể làm sổ sách kế toán, quản lý chi tiêu. Chỉ các hoạn giả, không có ham muốn và không thể ăn hối lộ, mới có thể đảm nhận việc đó. Bởi vậy tôi không nói gì, mà chỉ nhìn dãy lá cờ xanh nhỏ xung quanh Baku trên bản đồ. Lão hoạn giả hắng giọng, hăng hái thực hiện nhiệm vụ của mình: “Tôi có nên mời bà lão ở quảng trường Abdul-Azim tới không ạ?”

“Để làm gì kia chứ, Yahya Gulu?”

“Để tiễu trừ những linh hồn quỷ dữ khỏi thể xác của Nino Khanim.” Tôi thở dài, bởi vì tôi không nghĩ bà già thông thái từ quảng trường Abdul-Azim lại có thể hợp với người châu Âu.

“Tôi nghĩ rằng việc đó không cần thiết đâu, Yahya Gulu ạ. Bản thân tôi biết cách xua đuổi những linh hồn xấu xa. Tôi sẽ xử lý mọi chuyện vào lúc thích hợp. Nhưng bây giờ lực của tôi phải được tập trung vào những lá cờ nhỏ này.” Sự tò mò và sợ hãi ánh lên trong mắt lão hoạn giả.

“Khi những lá cờ xanh đánh bật những lá cờ đỏ, thì có nghĩa là thành phố quê hương của quý ông được giải phóng đúng không ạ? Có đúng như vậy không, thưa Khan?”

“Đúng vậy, Yahya Gulu.”

“Vậy thì tại sao quý ông không đặt những lá cờ xanh vào nơi chúng nên đứng?”

“Tôi không thể làm việc đó, Yahya Gulu, lực của tôi không đủ mạnh.”

Lão ta nhìn tôi vẻ băn khoăn: “Quý ông nên cầu Thượng Đế ban cho quý ông sức mạnh. Tuần tới lễ hội Muharram bắt đầu. Nếu quý ông cầu nguyện Thượng Đế trong thời gian lễ Muharram diễn ra thì Ngài chắc chắn sẽ ban cho quý ông sức mạnh.” Tôi gấp tấm bản đồ lại trong tâm trạng hoang mang và buồn bã. Việc nghe lão huyên thuyên đã bắt đầu khiến thần kinh tôi căng thẳng. Nino không có nhà. Cha mẹ nàng đã tới Tehran, và Nino ở trong biệt thự nhỏ mà gia đình nàng thuê hàng giờ. Ở đó nàng gặp gỡ những người Âu khác, và cố giữ bí mật chuyện đó. Nhưng tất nhiên tôi biết, và bởi cảm thấy thương cho nàng, nên tôi vờ như chẳng biết gì cả. Lão hoạn giả đứng im, đợi mệnh lệnh của tôi. Tôi nghĩ tới Seyid Mustafa, bạn của tôi, người đã đến Tehran được vài ngày. Tôi hiếm khi gặp cậu, bởi vì cậu chủ yếu dành thời gian ở các thánh đường, các khu mộ thánh và có những buổi đàm đạo uyên thâm với các tu sĩ ăn mặc rách rưới. “Yahya Gulu,” cuối cùng tôi nói, “hãy tới gặp Seyid Mustafa. Ông ấy ở gần thánh đường Sepahsalar. Hãy ngỏ lời mong ông ấy dành cho tôi vinh dự được ông ấy ghé thăm.” Lão lui ra, và tôi còn lại một mình. Quả thực, lực của tôi không đủ mạnh để mang những lá cờ xanh đến Baku. Đâu đó trên thảo nguyên quê hương tôi những tiểu đoàn Thổ Nhĩ Kỳ đang chiến đấu, và phối hợp với họ là các đội quân tình nguyện tập hợp lại dưới lá cờ của nước Azerbaijan mới. Tôi biết lá cờ đó. Tôi biết quân số và những trận chiến họ tham gia. Ilyas Bey đang chiến đấu trong đội quân ấy, và tôi khát khao được ra chiến trường với cậu ấy trong không khí mát mẻ của buổi sáng. Nhưng đường ra tiền tuyến đối với tôi đã khép lại. Những đội lính người Anh và người Nga đang gác dọc biên giới. Cây cầu lớn bắc qua sông Araz nối Iran với khu vực chiến sự giờ đây đã bị rào bằng dây thép gai, bằng những khẩu súng máy và lính gác. Đất nước của vua Iran rút lui vào sự yên tĩnh như con sên thụt vào trong vỏ. Không người nào, không con chuột nào, thậm chí không con ruồi nào được phép qua cầu để sang vùng độc hại, nơi chỉ có sự giao tranh và bắn giết đáng tởm mà không có một bài thơ nào được đọc lên. Nhiều người tị nạn đến từ Baku, trong số đó có Aslan Agha, gã thanh niên thích ba hoa. Cậu ta chạy hết quán trà này sang quán trà khác và viết những bài báo so sánh những thắng lợi của quân Thổ Nhĩ Kỳ với chiến thắng của Alexander Đại đế. Một trong những bài báo đó bị cấm, bởi vì nhà kiểm duyệt có mối nghi ngờ khó chịu rằng trong việc ngợi ca Alexander Đại đế, Ba Tư, đất nước đã từng bị Alexander đánh bại, bị cậu ta ngầm chê bai. Từ ngày đó Aslan Agha tự cho mình là một người chịu đọa đày vì niềm tin của mình. Cậu đến gặp tôi, và nói với tôi một cách tỉ mỉ về tất cả những hành động anh hùng mà tôi được cho là đã làm trong khi bảo vệ Baku. Trong tâm trí, cậu hình dung ra hàng đoàn hàng lũ kẻ thù tràn qua chỗ khẩu súng máy của tôi, với mục đích duy nhất là để bị tôi quét sạch. Chính cậu đã tham gia trận chiến trong căn hầm của một xưởng in, nơi cậu bận rộn viết những bài diễn văn khơi dậy lòng ái quốc, những bài viết chẳng bao giờ đến được với công chúng. Cậu đọc chúng cho tôi nghe, và đề nghị tôi diễn tả cảm giác của một người anh hùng trong một trận chiến giáp lá cà. Tôi chặn họng cậu bằng các loại kẹo và tiễn cậu ra cửa. Cậu để lại phía sau mùi mực in và một cuốn sổ dày cộp mà cậu hy vọng tôi sẽ viết các cảm xúc của một người anh hùng vào. Tôi nhìn những trang giấy trắng, nghĩ tới ánh mắt thẫn thờ, buồn bã của Nino, nghĩ đến cuộc sống rối rắm của mình và cầm bút lên. Không phải để diễn tả cảm xúc của một người anh hùng, mà để ghi lại con đường đã dẫn chúng tôi, Nino và tôi, đến vườn hồng ngát hương của Shemiran, nơi nàng đánh mất nụ cười của mình.

Tôi ngồi đó, viết bằng ngòi bút tre của Ba Tư. Tôi ghi trên những trang giấy rời theo thứ tự tôi đã bắt đầu như hồi còn đi học, và quá khứ lại trỗi dậy cho tới khi Seyid Mustafa bước vào phòng, và ghé khuôn mặt rỗ của cậu sát vai tôi. “Seyid,” tôi nói, “cuộc sống của tôi đã trở nên rối rắm. Đường ra tiền tuyến bị chặn, Nino đã quên cười, còn tôi thì đổ mực thay vì đổ máu. Tôi nên làm gì đây hả, Seyid Mustafa?” Cậu bạn lặng lẽ nhìn tôi bằng ánh mắt dò hỏi. Áo choàng của cậu màu đen, khuôn mặt cậu trở nên gầy guộc. Thân hình mảnh khảnh của cậu dường như oằn xuống dưới sức nặng của một điều bí mật. Cậu ngồi xuống và nói.

“Bằng hai tay không cậu chẳng thể làm gì cả, Ali Khan ạ. Nhưng một người đâu chỉ có đôi tay. Hãy nhìn tấm áo choàng của tôi, và cậu sẽ biết tôi muốn gì. Con người do Đấng Vô Hình điều khiển. Hãy chạm nhẹ vào Điều Thần Bí và sức mạnh của nó sẽ truyền sang cậu.”

“Tôi không hiểu ý cậu, Seyid Mustafa ạ. Tâm hồn tôi đang đau đớn và tôi tìm con đường thoát ra khỏi bóng tối.”

“Cậu đang hướng ra thế giới, Ali Khan ạ, và cậu quên mất Đấng Vô Hình, người thống trị thế giới. Năm 680, Husein, cháu trai của Đấng Tiên Tri, đã ngã xuống gần Karbala, bị kẻ thù săn đuổi. Ngài là Đấng Cứu Thế và là Điều Thần Bí. Đấng Toàn Năng đã đánh dấu mặt trời mọc và mặt trời lặn bằng máu của ngài. Mười hai Iman đã cai trị cộng đồng những người Hồi giáo dòng Shiite chúng ta: người đầu tiên là Husein, và người cuối cùng là Iman của Ngày Cuối cùng, Đấng Vô Hình mà thậm chí ngày nay vẫn bí mật dẫn dắt người Shiite. Hiện hữu trong công việc của ngài, nhưng không thể bị tấn công là Iman Giấu Mình. Tôi nhìn thấy ngài trong buổi bình minh, trong sự nhiệm mầu của hạt giống, trong biển bão dông. Tôi nghe thấy giọng của ngài trong tiếng súng máy ràn rạt, trong tiếng thở dài của một người đàn bà, trong cơn gió thổi. Và Đấng Vô Hình ban lệnh: hãy khóc thương cho số phận người Shiite! Hãy khóc thương cho máu của Husein đã đổ trên cát sa mạc ở Karbala. Mỗi năm một tháng được dành để khóc thương: tháng Muharram. Bất cứ ai chịu đau khổ - hãy để người đó khóc trong tháng Khóc Thương. Vào ngày thứ mười của tháng Muharram số phận của Shiite được an bài, bởi vì đây là ngày qua đời của vị thánh tử vì đạo. Sự khổ nạn mà Husein trẻ tuổi gánh trên đôi vai của ngài phải được chuyển sang vai của các môn đồ mộ đạo. Bất cứ ai gánh một phần gánh khổ này đều được ban cho phần phước lành. Bởi vậy người mộ đạo tự trừng phạt bản thân trong tháng Muharram, và trong sự tự hành xác đó người bị vướng trong các vấn đề của thế giới được chỉ cho con đường tới hạnh phúc, và niềm vui của sự cứu rỗi. Đây là Điều Thần Bí của lễ Muharram.”

“Seyid,” tôi nói, giọng mệt mỏi và bực bội, “tôi đã hỏi cậu, làm thế nào tôi có thể mang hạnh phúc trở lại với gia đình mình, bởi vì tôi cảm thấy lòng tràn ngập nỗi sợ hãi mơ hồ, vậy nhưng cậu lại nhồi vào tôi những câu chuyện sâu sắc từ các lời giáo huấn mà chúng ta đã học ở trường. Vậy tôi nên chạy tới các thánh đường và tự róc da lưng mình bằng xích sắt chăng? Tôi sùng đạo và thực hiện đầy đủ các bổn phận tôn giáo của mình. Tôi tin vào Điều Thần Bí của Đấng Vô Hình, nhưng tôi không tin con đường dẫn tới sự hạnh phúc của tôi lại thông qua việc tử vì đạo của thánh Husein.”

“Nhưng tôi tin điều đó, Ali Khan ạ. Cậu hỏi tôi về đường đi và tôi đã chỉ cho cậu đấy thôi. Tôi không biết con đường nào khác. Ilyas Bey đã đổ máu trên tiền tuyến ở Ganja. Cậu không thể tới Ganja. Vậy cậu nên hiến dâng máu của mình cho Đấng Vô Hình, người yêu cầu cậu làm điều đó vào ngày thứ mười của lễ Muharram. Chớ có nói sự hiến dâng linh thiêng đó chẳng có ý nghĩa gì - chẳng điều gì trong cái thung lũng nước mắt này là không có ý nghĩa. Hãy chiến đấu cho quê hương trong tháng Muharram, như Ilyas Bey làm ở Ganja.” Tôi im lặng. Cỗ xe ngựa tiến vào sân, và khuôn mặt của Nino mờ mờ hiện ra qua cửa sổ xe bằng kính pha lê. Cánh cửa hậu cung mở ra và Seyid Mustafa bỗng nhiên nóng lòng muốn rời khỏi đó. “Ngày mai hãy đến thánh đường Sepahsalar nhé. Chúng ta sẽ nói chuyện tiếp.”

26

Chúng tôi nằm trên đi văng, ở giữa là bàn cờ nard khảm trai bày đầy những quân cờ bằng ngà. Từ khi tôi dạy Nino trò chơi này của Ba Tư, chúng tôi đã gieo súc sắc để giành phần thắng là những đồng toman, những đôi bông tai, những nụ hôn và quyền đặt tên cho những đứa con trong tương lai của mình. Nino thua, trả nợ và lại gieo súc sắc. Đôi mắt nàng ánh lên sự phấn khích, ngón tay nàng chạm vào những quân cờ như thể chúng là những viên ngọc quý. “Anh sẽ làm em trắng tay mất, Ali ạ,” nàng thở dài, đẩy về phía tôi tám đồng toman mà tôi vừa mới thắng được. Nàng đẩy bàn cờ ra xa, ngả đầu lên đầu gối tôi, nhìn lên trần nhà bằng ánh mắt suy tư rồi chìm vào một giấc mơ.

Đó là một ngày tuyệt vời, bởi vì Nino hết sức mãn nguyện vì đã trả được thù. Chuyện là thế này: Sáng sớm ngôi nhà vang vọng tiếng khóc than và rên rỉ. Kẻ thù của nàng, Yahya Gulu, bước vào phòng với hai má sưng to, khuôn mặt méo xệch. “Đau răng,” lão nói, với vẻ mặt như thể muốn tự sát. Vẻ đắc thắng và hân hoan ánh lên trong mắt Nino. Nàng dẫn lão ta ra cửa sổ, nhìn vào miệng lão rồi nhướn mày. Rồi nàng lắc đầu, như thể lo lắng, lấy một đoạn dây thật chắc và quấn nó quanh chiếc răng sâu của Yahya Gulu. Sau đó nàng buộc đầu dây còn lại vào tay nắm cửa. “Nào,” nàng nói, rồi đẩy mạnh cánh cửa khiến nó đóng sập. Một tiếng rú kinh hoàng - lão hoạn giả ngã lăn ra đất, sợ muốn chết, nhìn cái răng của mình bay về phía cánh cửa theo hình cánh cung. “Ali Khan, hãy nói cho lão ta biết hậu quả của việc cọ răng bằng ngón trỏ của bàn tay phải đi!” Tôi dịch từng lời của nàng, và Yahya Gulu nhặt chiếc răng của mình từ sàn nhà lên. Nhưng khát khao trả thù của Nino chưa dừng lại. “Ali Khan, hãy nói cho lão ta biết rằng lão chưa khỏi đâu, còn lâu. Lão phải lên giường nằm và phải đắp thuốc nóng vào má trong sáu tiếng đồng hồ. Và lão tuyệt đối không được ăn kẹo trong vòng ít nhất một tuần.” Yahya Gulu rời khỏi đó, nhẹ nhõm nhưng choáng váng. “Em nên thấy xấu hổ, Nino ạ,” tôi nói, “vì đã cướp đi thứ cuối cùng mà con người tội nghiệp đó có thể hưởng thụ.” “Đáng đời lão,” Nino hăng hái nói, rồi lấy bàn cờ nard ra. Nàng thua, và thế là công bằng được lập lại.

Giờ đây nàng ngước lên nhìn, và những ngón tay của nàng vuốt ve cằm tôi: “Khi nào Baku được giải phóng, Ali?”

“Khoảng hai tuần nữa.”

“Mười bốn ngày,” nàng thở dài. “Anh biết đấy, em nóng lòng đợi Baku và quân Thổ Nhĩ Kỳ. Mọi chuyện hóa ra thật khác. Anh thích ở đây, nhưng em cảm thấy nhục nhã mỗi ngày.”

“Nhục nhã ư, em nói thế nghĩa là thế nào?”

“Mọi người đối xử với em như một món đồ đắt tiền mong manh dễ vỡ. Em không biết mình đắt giá đến mức nào, nhưng em không mong manh dễ vỡ cũng chẳng phải là một món đồ. Anh còn nhớ Dagestan không? Ở đó hoàn toàn khác. Không, em không thích ở đây chút nào. Nếu Baku không được giải phóng sớm thì chúng ta phải đến một nơi khác. Em chẳng biết gì về các thi sĩ mà nước này tự hào, nhưng em biết trong lễ Husein đàn ông tự cào cấu ngực mình, dùng dao đập vào đầu và dùng xích sắt quất vào lưng mình. Ngày nay nhiều người châu Âu đã rời bỏ thành phố, bởi vì họ không muốn thấy những cảnh đó. Toàn bộ chuyện đó khiến em buồn nôn. Em cảm thấy ở đây em bị nhiễm một thế lực độc ác, vô lý, có thể tấn công em bất cứ lúc nào.” Khuôn mặt dịu dàng của nàng hướng lên phía tôi. Chưa bao giờ mắt nàng đen và sâu thẳm đến thế, đôi con ngươi to và cái nhìn của nàng dường như hướng thẳng vào nội tâm tôi. Chỉ đôi mắt Nino mới tiết lộ bí mật về sự mang thai của nàng.

“Em sợ ư, Nino?”

“Sợ điều gì chứ?” Giọng nàng có vẻ ngạc nhiên thực sự.

“Một số phụ nữ sợ đấy.”

“Không,” nàng nói một cách nghiêm túc. “Em không sợ. Em sợ chuột, sợ cá sấu, sợ các kỳ thi và sợ đám hoạn giả. Nhưng em không sợ điều đó. Có lẽ em cũng sợ cảm lạnh vào đầu mùa đông.”

Tôi hôn lên hàng mi thật đẹp của nàng. Nàng đứng dậy và vuốt tóc ra phía sau. “Em sẽ đi thăm cha mẹ em, Ali Khan ạ.” Tôi gật đầu, mặc dù tôi biết quá rõ rằng trong biệt thự của nhà Kipiani tất cả các luật lệ của hậu cung đều không được đếm xỉa tới. Công tước tiếp đón những người bạn Gruzia và các nhà ngoại giao châu Âu. Nino uống trà, ăn bánh quy châu Âu và nói chuyện với tổng lãnh sự Hà Lan về Rembrandt và các vấn đề của phụ nữ phương Đông. Nàng đi, còn tôi nhìn cỗ xe ngựa có cửa sổ bằng kính pha lê rời khỏi sân.

Còn lại một mình tôi nghĩ về những lá cờ màu xanh lá nhỏ xíu, và vài xăngtimét giấy in màu ngăn cách tôi với quê hương tôi. Căn phòng càng lúc càng trở nên tối hơn. Mùi hương thoang thoảng của Nino vẫn còn phảng phất trong đám gối nệm trên đi văng. Tôi trượt xuống sàn nhà, bàn tay tôi tìm kiếm chuỗi tràng hạt. Hình ảnh chú Sư Tử Bạc, chân phải giữ chắc thanh kiếm, sáng lấp lánh trên bức tường. Tôi nhìn lên đó, một cảm giác yếu đuối và tuyệt vọng bất ngờ xâm chiếm tôi. Thật xấu hổ khi ngồi đây dưới cái bóng của Sư Tử Bạc, trong khi người dân nước tôi đang đổ máu đến chết trên những thảo nguyên của Ganja. Tôi cũng chỉ là một đồ vật mà thôi. Một đồ vật đắt tiền được bảo vệ, được trông coi và chăm sóc, một người nhà Shirvanshir có số phận sớm muộn gì cũng được nhận một tước hiệu hào nhoáng, và sẽ diễn tả những cảm xúc tinh tế bằng những câu văn cổ điển thanh lịch. Tôi bất lực, và chú Sư Tử Bạc từ trên tường nhe nanh nhìn tôi. Cây cầu biên giới bắc qua Araz đã bị chặn, và không có con đường nào dẫn từ mảnh đất Iran tới tâm hồn của Nino. Tôi lần tràng hạt. Sọi dây đứt phựt và các hạt màu hổ phách lăn xuống sàn nhà.

Từ xa những tiếng trống lục lạc mơ hồ vọng tới trong buổi nhá nhem, mời gọi và dọa dẫm, như một sự báo hiệu về Đấng Vô Hình. Tôi đi ra cửa sổ. Con đường bụi bặm nằm đó, sáng rực lên trong những tia nắng cuối cùng. Tôi nghe rõ tiếng trống mỗi lúc một gần hơn, cùng những tiếng hô phụ họa, lặp đi lặp lại hàng nghìn lần: “Shah-see… Wah-see… Shah Husein… Woe Husein!” Từ góc phố đám rước hiện ra. Ba lá cờ hiệu lớn được thêu bằng chỉ vàng đu đưa phía trên đám đông, được cầm bởi những bàn tay chắc khỏe. Trên một lá cờ có viết “Ali” bằng chữ vàng - tên người bạn của Đấng Tiên Tri trên trần thế. Trên lá cờ thứ hai bằng nhung đen có hình phác họa bàn tay trái lớn, ban phước và từ chối, bàn tay của Fatima, con gái của Đấng Tiên Tri. Và trên lá cờ thứ ba, với những chữ cái dường như che phủ bầu trời, là một từ duy nhất: “Husein” - cháu trai của Đấng Tiên Tri, vị thánh tử vì đạo và là người kế thừa. Đám đông đi chầm chậm qua phố. Đi đầu là những người biết sám hối mộ đạo, với tấm lưng để trần, khoác áo tang màu đen, mang theo những sợi xích sắt nặng, và xích sắt vụt vào đôi vai rớm máu của họ. Đi sau họ là những người đàn ông vai rộng tạo thành hình bán nguyệt lớn, cứ tiến hai bước lại lùi một bước. Tiếng kêu khàn khàn của họ vang lên khắp phố: “Shah-see… Wah-see…” Và cùng với mỗi tiếng kêu nắm đấm mạnh mẽ của họ lại giáng lên bộ ngực trần lông lá của chính mình. Các hậu duệ của Đấng Tiên Tri theo sau, mang thắt lưng màu xanh lá như một biểu tượng của dòng dõi, đầu họ cúi xuống. Và phía sau họ, những người tử vì đạo của lễ Muharram trong những tấm áo choàng trắng của thần chết, khuôn mặt u tối và câm lặng, cầm dao găm trong tay. “Shah-see… Wah-see…” Những con dao loang loáng đâm xuống những cái đầu cạo trọc. Áo choàng của những người tử vì đạo đẫm máu. Một người trong số họ gục xuống và được những người bạn khiêng đi, một nụ cười sung sướng nở trên môi anh ta.

Tôi đứng bên cửa sổ. Bỗng nhiên tôi bị lấn át bởi một cảm xúc mới mẻ không thể cưỡng nổi - một tiếng kêu cảnh tỉnh bóp nghẹt tâm hồn tôi, và tôi cảm thấy mình tràn đầy khát khao được tuân phục tuyệt đối. Tôi nhìn thấy những giọt máu trong cát bụi của đường phố, và tôi lắng nghe tiếng trống lục lạc, hiệu triệu và giải phóng. Đây là Sự Thần Bí của Đấng Vô Hình, Cửa Ngõ của Nỗi Buồn, dẫn tới Lòng Thương Xót của Đấng Cứu Thế. Tôi mím môi, và tay tôi nắm chặt song cửa sổ. Tôi nhìn thấy bàn tay Fatima, và toàn bộ thế giới hữu hình đối với tôi dường như chìm khuất. Một lần nữa tôi nghe thấy tiếng trống thình thình - sau đó nhịp điệu của những tiếng kêu hoang dại vang lên trong tôi. Tôi trở thành một phần của đám đông. Tôi bước đi cùng với những người đàn ông vai rộng, và nắm đấm của tôi giáng như búa nện lên bộ ngực để trần của chính mình. Sau đó tôi cảm nhận được bóng tối mát lạnh của một thánh đường xung quanh mình và nghe thấy tiếng gọi ai oán của vị Iman. Ai đó đặt một dây xích nặng trịch vào tay tôi, và tôi cảm nhận cơn đau bỏng rát trên lưng mình. Nhiều giờ trôi qua. Một quảng trường rộng nằm phía trước tôi, và từ cổ họng tôi bật ra tiếng reo cổ xưa, hân hoan và hoang dại: “Shah-see… Wah-see…” Một vị tu sĩ có khuôn mặt nhăn nhúm đứng trước mặt tôi. Xương sườn ông nhô lên dưới lớp da khô. Cả nghìn đôi mắt của đám đông cầu nguyện nhìn đăm đăm về phía trước như bị thôi miên, và đám đông đang hát. Phía bên kia quảng trường một con ngựa đang cất bước, mang theo chiếc yên cương dính máu, con ngựa của Husein trẻ tuổi. Vị tu sĩ có khuôn mặt nhăn nhúm bật ra một tiếng thét đột ngột, bằng giọng vút cao và ngân dài. Chiếc bát bằng đồng của ông bay sang một bên, và ông gieo mình xuống trước vó ngựa. Tôi vấp ngã. Những quả đấm ra trò giáng lên bộ ngực trần. “Shah-see… Wah-see…” đám đông reo lên thích thú. Một người đàn ông được khênh đi, tấm áo choàng trắng của ông ta vấy máu. Từ xa vô số những ngọn đuốc kéo tới nhập hội với chúng tôi trong đêm tối, và tôi phải đi theo những ngọn đuốc ấy. Sau đó tôi lại ngồi trong sân của một thánh đường, mọi người xung quanh tôi đều đội những chiếc mũ tròn chóp cao, và mắt họ đẫm lệ. Ai đó hát Bài ca Khóc Thương Husein Trẻ Tuổi, nghẹn ngào trong nỗi buồn đột ngột. Tôi đứng dậy. Đám đông đang quay trở về. Đêm mát mẻ. Chúng tôi đi qua các tòa nhà hành chính, những lá cờ đen bay trên cột cờ ở các sân thượng. Cả một hàng những ngọn đuốc dài vô tận giống như một dòng sông phản chiếu những vì sao nhấp nháy. Các sân thượng đầy nghẹt người. Những bóng người quấn vải liệm ló ra từ các góc. Các cổng của tòa lãnh sự được lính canh gác, những lưỡi lê của họ sẵn sàng làm nhiệm vụ. Một đoàn lữ hành với những con lạc đà đi qua chỗ những hàng dài người đang cầu nguyện. Tiếng khóc than ai oán nổi lên, những người đàn bà ngã vật xuống đất, chân tay họ co giật trong ánh trăng mờ. Gia đình của vị thánh nhân trẻ tuổi ngồi trên những chiếc kiệu được lạc đà chở đi. Phía sau họ, trên lưng một con ngựa đen, là vua Yesid hung ác, kẻ giết thánh nhân Husein, với khuôn mặt khuất sau tấm che mặt Saracen. Khi ông ta xuất hiện những hòn đá bay vèo vèo qua quảng trường, chỉ sượt qua tấm che mặt của ông ta. Ông ta phóng ngựa nhanh hơn và ẩn trong sân của nhà Triển lãm Naser al-Din Shah. Ngày mai vở kịch mô tả sự khổ hạnh của thánh Husein bắt đầu.

Chúng tôi đến cổng Kim Cương của Hoàng cung - ở đó cũng có những lá cờ đen bay trên cột cờ. Các Bahadur, lính gác hoàng cung, đứng cúi đầu, khoác trên mình những tấm áo tang đen. Hoàng đế không ở đó, mà ở cung điện mùa hè của ngài ở Baghashan. Đám đông đổ về phố Ala’ed Dowleh, và bỗng nhiên tôi thấy chỉ có một mình mình ở quảng trường Đại Bác tối om. Những nòng súng đại bác gỉ sét nhìn tôi dửng dưng. Người tôi đau, như thể đã tả tơi bởi cả ngàn nhát roi. Tôi sờ lên vai mình và cảm thấy máu khô đóng thành một lớp dày. Quảng trường chập chờn trước mắt tôi. Khi hình ảnh đó ổn định trở lại tôi nhìn thấy một cỗ xe ngựa trống không. Người đánh xe nhìn tôi bằng cái nhìn thông cảm và thương hại. “Hãy lấy một ít phân chim bồ câu trộn với dầu, sau đó đắp lên vết thương. Cái đó rất tốt,” ông ta nói, rõ ràng là một chuyên gia. Tôi nằm vật xuống ghế nệm của xe ngựa, cảm thấy rất mệt. “Tới Shemiran,” tôi nói, “tới dinh của Shirvanshir.” Người đánh xe vung roi ngựa lên và chúng tôi chạy qua những đường phố gồ ghề. Thỉnh thoảng ông ta ngoái đầu lại và nói, “Ông chắc hẳn là một người mộ đạo. Xin hãy cầu nguyện cho tôi với nhé. Tôi không tự làm được điều đó, tôi không có thời gian, tôi phải làm việc. Tên tôi là Zohrab Yusif.”

Những giọt nước mắt tuôn rơi trên gương mặt của Nino. Nàng đang ngồi trên đi văng, hai bàn tay vò vào nhau một cách tuyệt vọng, khóc mà không giấu mặt đi. Miệng nàng hé mở, khóe miệng trễ xuống, những nếp nhăn sâu xuất hiện giữa má và mũi nàng. Nàng chỉ bật ra tiếng thổn thức đúng một lần, thân hình bé nhỏ của nàng run rẩy. Nàng không nói một lời, nhưng những giọt lệ long lanh rơi từ mi mắt nàng như mưa, lăn trên má nàng, tan ra trên khuôn mặt bất lực của nàng. Tôi đứng trước nàng, trái tim tan nát bởi sức mạnh từ nỗi buồn của nàng. Nàng không nhúc nhích, không lau nước mắt, môi nàng run bần bật như những chiếc lá trong gió thu. Tôi cầm hai tay nàng và thấy chúng lạnh toát, thiếu sức sống, héo hắt. Tôi hôn đôi mắt đẫm lệ của nàng, và nàng nhìn tôi bằng ánh mắt thẫn thờ, ngơ ngác. “Nino,” tôi kêu lên. “Nino, chuyện gì vậy?” Nàng đưa bàn tay lên miệng, như thể muốn tự bịt miệng mình lại. Khi nàng bỏ tay xuống, tôi có thể nhìn thấy vết răng của nàng trên mu bàn tay.

“Em ghét anh, Ali Khan.” Giọng nàng nghe cực kỳ hoảng hốt.

“Nino, em ốm ư?”

“Không, em ghét anh.” Nàng mím môi, và đôi mắt nàng là đôi mắt của một đứa trẻ bị tổn thương. Nàng nhìn bộ quần áo rách tả tơi của tôi, đôi vai trần rỉ máu của tôi bằng ánh mắt kinh hoàng.

“Chuyện gì vậy, Nino?”

“Em ghét anh.” Nàng bò vào góc đi văng, ngồi bó gối, tì cằm trên đầu gối. Những giọt lệ của nàng ngừng rơi. Nàng nhìn tôi bằng đôi mắt buồn rười rượi, câm lặng, như một người xa lạ.

“Anh đã làm gì chứ, Nino?”

“Anh đã cho em thấy tâm hồn anh, Ali Khan ạ.” Nàng nói bằng giọng đều đều, khe khẽ, như thể trong mơ. “Em đã ở nhà cha mẹ em. Chúng em đang dùng trà, và tổng lãnh sự Hà Lan mời nhà em tới nhà ông ở quảng trường Đại Bác. Ông ấy chỉ cho chúng em thấy những nghi lễ man rợ nhất của phương Đông. Chúng em đứng bên cửa sổ, và dòng người điên cuồng đi qua ngay bên dưới. Em nghe thấy tiếng trống lục lạc, nhìn thấy những khuôn mặt hoang dã và cảm thấy buồn nôn. ‘Một cuộc tự đánh đòn truy hoan,’ viên tổng lãnh sự nói, và đóng cửa sổ lại bởi vì mùi mồ hôi và bụi từ đường phố bay vào. Bỗng nhiên bọn em nghe thấy một tiếng kêu hoang dại và một thầy tu gieo mình xuống trước vó ngựa. Rồi sau đó, viên tổng lãnh sự xòe tay ra và nói, ‘Chẳng phải đó là…’ Ông ấy không nói hết câu. Em nhìn ra chỗ ông ấy chỉ và thấy một người bản xứ đang tự đấm vào ngực mình, tự đánh vào lưng mình giữa tất cả đám đông điên loạn đó. Và người bản xứ đó là anh, Ali Khan! Em xấu hổ, xấu hổ muốn chết vì là vợ của một kẻ mọi rợ điên loạn. Em có thể nhìn thấy mọi cử chỉ của anh và cảm nhận được ánh mắt thương hại của viên tổng lãnh sự. Em tin rằng sau đó chúng em đã dùng trà hoặc ăn tối. Em không nhớ nữa. Em chỉ cố để không khuỵu xuống, bởi vì em đã nhìn thấy vực thẳm ngăn cách hai ta. Ali Khan, Husein Trẻ Tuổi đã phá hoại hạnh phúc của chúng ta rồi đó. Em đã thấy rõ anh là một kẻ mọi rợ điên loạn, và em sẽ luôn coi anh là như thế.” Nàng ngồi đó, im lặng, tan nát, đau khổ, vì tôi đã cố tìm quê hương và sự yên bình qua Đấng Vô Hình.

“Giờ thì sao, Nino?”

“Em không biết. Chúng ta sẽ chẳng bao giờ có thể hạnh phúc được nữa. Em muốn rời khỏi đây… tới một nơi em lại có thể nhìn thẳng vào mặt anh mà không thấy kẻ điên loạn ở quảng trường Đại Bác. Hãy để em đi, Ali Khan.”

“Đi đâu, Nino?”

“Em không biết,” ngón tay nàng chạm vào tấm lưng đầy vết thương của tôi. “Tại sao, tại sao anh lại làm chuyện này?”

“Anh làm thế vì em, Nino, nhưng em sẽ không hiểu đâu.”

“Không,” nàng nói bằng giọng chán chường, “em muốn đi khỏi đây, em mệt mỏi lắm rồi, Ali Khan ạ. Châu Á thật đáng ghét.”

“Em có yêu anh không?”

“Có,” nàng nói trong nỗi thất vọng, và để hai bàn tay rơi phịch xuống lòng nàng. Tôi ôm nàng trong tay và bế nàng vào phòng ngủ. Tôi cởi quần áo cho nàng, và nàng nói điều gì đó khó hiểu trong nỗi sợ hãi cực độ.

“Nino,” tôi nói, “chỉ thêm vài tuần nữa thôi, rồi chúng ta sẽ trở về nhà ở Baku.”

Nàng gật đầu mệt mỏi và nhắm mắt lại. Cầm tay tôi áp vào bên sườn mình, nàng mệt quá thiếp đi. Tôi ngồi như thế một lúc lâu, cảm thấy trái tim nàng đập phía dưới lòng bàn tay tôi. Rồi tôi cũng cởi quần áo và nằm xuống bên nàng. Người nàng ấm, và nàng nằm đó như một đứa trẻ, nghiêng về bên trái, đầu gối co lên, đầu rúc xuống dưới tấm chăn.

Nàng thức dậy sớm, nhảy qua người tôi, chạy vào phòng tắm. Ở đó nàng tắm rửa, xả nước một lúc lâu, nhưng không cho tôi vào… Rồi nàng bước ra, tránh nhìn vào mắt tôi. Nàng mang một chiếc bát nhỏ chứa một loại thuốc mỡ. Nàng bôi thuốc lên lưng tôi với vẻ hối lỗi. “Đáng lẽ anh nên đánh đòn em mới phải, Ali Khan ạ,” nàng nói, như một cô bé ngoan.

“Anh không thể. Anh đã tự đánh mình cả ngày rồi, và anh chẳng còn sức nữa.”

Nàng cất bát thuốc mỡ đi, và lão hoạn giả mang trà vào. Nàng uống một cách vội vã, nhìn ra ngoài vườn, im lặng, bối rối. Bỗng nhiên nàng nhìn thẳng vào mắt tôi và nói, “Chẳng ích gì đâu, Ali Khan. Em ghét anh, và em sẽ tiếp tục ghét anh chừng nào chúng ta còn ở Ba Tư. Em không thể đừng được.” Chúng tôi đứng dậy, đi ra vườn và ngồi im lặng bên đài phun nước. Con công đang diễu qua trước mặt chúng tôi, và cỗ xe ngựa của cha tôi chạy rầm rầm vào sân bên phía dành cho đàn ông. Thế rồi Nino liếc nhìn tôi và rụt rè nói, “Em có thể chơi trò gieo súc sắc với người đàn ông em ghét.” Tôi mang bàn cờ nard ra, rồi buồn bã và chán nản, chúng tôi bắt đầu gieo súc sắc. Sau đó chúng tôi cúi xuống thành đài phun nước và nhìn mặt mình phản chiếu trên mặt nước. Nino nhúng tay xuống nước, và hình ảnh của chúng tôi bị những gợn sóng lăn tăn làm biến dạng. “Đừng buồn như vậy, Ali Khan. Không phải em ghét anh, mà là ghét cái đất nước xa lạ này và những người dân kỳ quặc ở đây. Chuyện này sẽ sớm qua đi khi chúng ta trở về nhà, và ngay khi…” Nàng áp mặt xuống nước một lát. Khi nàng ngẩng lên, những giọt nước trong veo lăn từ má xuống cằm. “Em chắc chắn đó sẽ là con trai… nhưng vẫn còn bảy tháng nữa cơ,” nàng kết thúc, trông có vẻ hơi hãnh diện và hợm hĩnh. Vậy là giờ đây số phận của chúng tôi phụ thuộc vào các trung đoàn đang hành quân qua đồng bằng Azerbaijan nắng lóa tới thành phố cổ Baku, thành phố nằm dưới sự chiếm đóng của kẻ thù và sự hành hạ không ngừng của những giàn khoan dầu. Tôi lau những giọt nước trên khuôn mặt của Nino và hôn đôi má mát lạnh của nàng. Và nàng mỉm cười. Rồi những tiếng trống của thánh Husein lại réo gọi từ xa. Tôi chộp lấy tay Nino, kéo nàng chạy nhanh vào trong nhà, và đặt cái cần to nhất lên máy hát. Một giọng hát thật to bắt đầu gào lên đến mức chói tai khúc aria “Vàng” trong vở Faust của Gounod. Chắc chắn đó là đĩa nhạc ồn nhất từng có, và trong khi Nino bám chặt lấy tôi run lên vì sợ, âm bass cực lớn đã nhấn chìm tiếng reo vang cổ xưa, “Shah-see… Wah-see…”

27

Trong những ngày đầu tiên của mùa thu Ba Tư, quân đội của Enver Bey đã hành quân tiến vào chiếm đóng Baku - tin này truyền tới khu chợ phương Đông, tới các quán trà và các Bộ. Những người Nga cuối cùng bảo vệ thành phố đã đổ bộ lên các cảng của Ba Tư và Turkestan, đói khát, mất liên lạc với đơn vị của mình. Bọn họ kể về lá cờ nền đỏ có hình trăng lưỡi liềm trắng bay trong không khí khải hoàn trên dãy tường thành cổ. Aslan Agha xuất bản các phóng sự cường điệu quá mức trên các tờ báo Tehran về việc quân Thổ Nhĩ Kỳ tiến vào thành phố, và bác Saad al-Sultaneh của tôi cấm những tờ báo đó, bởi ông nghĩ, bằng cách đó mình đang nghiêng về phía người Anh và bởi vì ông ghét người Thổ. Cha tôi đến gặp tể tướng và sau khi lưỡng lự một chút tể tướng cho phép một công ty tàu thủy giữa Baku và Ba Tư được hoạt động trở lại. Chúng tôi di chuyển tới Anzali, và con tàu hơi nước Naser al-Din Shah đưa đám đông những người tị nạn, trong đó có chúng tôi, trở về quê hương đã được giải phóng của mình.

Những người lính đội mũ lông đứng trên cầu cảng Baku. Ilyas Bey chào chúng tôi, giơ cao thanh kiếm, và viên đại tá người Thổ Nhĩ Kỳ đọc một bài diễn văn, cố làm cho giọng nói Thổ Nhĩ Kỳ-Stamboul nhẹ hều của mình nghe giống giọng địa phương mạnh mẽ của chúng tôi hết mức có thể. Chúng tôi tìm về ngôi nhà đã bị cướp bóc và phá hủy hoàn toàn của mình, và trong nhiều ngày, nhiều tuần Nino trở thành một người nội trợ toàn thời gian. Nàng có những cuộc bàn bạc kéo dài với đám thợ mộc, cắm rễ trong những cửa hàng bán đồ nội thất và chau mày tập trung đo đạc các căn phòng. Nàng có các buổi gặp riêng với các kiến trúc sư và ngôi nhà của chúng tôi trở nên huyên náo tiếng thợ thuyền và nồng nặc mùi sơn, gỗ, thạch cao. Và giữa sự náo động của việc nữ công gia chánh này là một Nino, rạng rỡ và đầy ý thức về trách nhiệm của mình, bởi vì nàng được toàn quyền trong việc chọn đồ nội thất, giấy dán tường và trang trí nói chung. Vào buổi tối nàng báo lại mọi sự cho tôi với vẻ hổ thẹn nhưng hạnh phúc: “Đừng giận Nino của anh nhé, Ali. Em đã đặt mua giường rồi, những chiếc giường thực sự thay vì đi văng. Giấy dán tường sẽ có màu sáng nhé, và chúng ta sẽ phải chọn thảm sàn sao cho hợp màu. Phòng của em bé sẽ toàn màu trắng. Mọi thứ sẽ hoàn toàn khác so với hậu cung Ba Tư.” Nàng choàng tay ôm tôi và dụi mặt vào cổ tôi, bởi vì lương tâm nàng cắn rứt. Rồi nàng quay đầu sang một bên, thè cái lưỡi nhỏ ra và cố dùng lưỡi chạm đầu mũi. Nàng luôn làm thế khi nàng đối mặt với một tình huống khó, như đi thi, đi khám bệnh hoặc có đám tang. Tôi nghĩ tới cái đêm tưởng nhớ thánh Husein, và để nàng làm những gì nàng muốn, mặc dù tôi cảm thấy bị tổn thương khi nghĩ đến việc mình phải bước trên những tấm thảm trong khi chân đi giày và phải ngồi ở một cái bàn kiểu châu Âu. Cái sân thượng mái bằng nhìn ra sa mạc là tất cả những gì còn lại đối với tôi. Nino không đề nghị bất cứ sự thay đổi nào về cấu trúc ở trên đó. Khắp nhà chỗ nào cũng có bụi của vữa hồ và tiếng ồn.

Tôi ngồi trên sân thượng với cha tôi, quay đầu sang một bên, thè lưỡi ra như Nino thường làm, và cảm thấy mình trông có vẻ hối lỗi. Cha tôi hiền từ nói, “Sự thể là thế đó, Ali Khan. Nhà là lãnh địa của đàn bà mà. Nino đã cư xử rất tốt khi ở Ba Tư, mặc dù cuộc sống ở đó không dễ cho nó chút nào. Bây giờ đến lượt con. Đừng quên những gì cha đã nói với con: Baku bây giờ là một phần của châu Âu. Vĩnh viễn! Bóng tối mát rượi của những căn phòng và những tấm thảm đỏ trên tường, những cái đó thuộc về Ba Tư.”

“Còn cha thì sao?”

“Cha cũng thuộc về Ba Tư, và ngay khi thấy con của con chào đời, cha sẽ sang đó. Cha sẽ sống trong ngôi nhà của chúng ta ở Shemiran, và đợi cho tới khi ngay cả ở đó cũng có những bức tường trắng và những chiếc giường.”

“Con phải ở lại đây, cha ạ.”

Cha tôi gật đầu nghiêm nghị. “Cha biết. Con yêu thành phố này, và Nino yêu châu Âu. Nhưng cha không thích lá cờ mới của chúng ta, tiếng ồn của trạng thái mới, cũng như không khí vô thần bao phủ thành phố này.” Ông lặng lẽ nhìn xuống dưới, và dường như đột ngột trở nên rất giống anh của ông, Saad al-Sultaneh: “Cha già rồi, Ali Khan ạ. Cha không thể chịu đựng nổi tất cả những điều mới mẻ này. Con còn trẻ và con dũng cảm, con phải ở lại đây, và đất nước Azerbaijan sẽ cần đến con.”

Nhá nhem tối tôi rảo bước quanh các con phố của Baku. Những lính tuần tra người Thổ Nhĩ Kỳ đứng ở các góc phố, rắn chắc, thẳng tắp, và bất động. Tôi nói chuyện với mấy viên sĩ quan và họ kể cho tôi nghe về những thánh đường ở Stamboul và những đêm hè ở Tatli-su. Lá cờ mới bay phần phật trên Dinh Thống đốc cũ, và trên tòa nhà Quốc hội từng là trường của chúng tôi. Thành phố cũ dường như đã biến đời sống hằng ngày thành một lễ hội hóa trang. Feth Ali Khan, vị luật sư, đã trở thành tân thủ tướng, ban hành các điều luật, đưa ra các mệnh lệnh. Mirza Asadulla, người anh trai của nhà Asadulla, nhân vật muốn giết tất cả người Nga, giờ là Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, ký các hiệp ước với các nước láng giềng của chúng tôi. Tôi ngất ngây với sự thay đổi của đất nước. Cảm giác lạ lẫm trước sự độc lập về chính trị lay động tôi một cách sâu sắc, và tôi thích chiếc phù hiệu mới, những bộ đồng phục mới, hệ thống luật pháp mới. Lần đầu tiên trong đời, tôi thực sự được ở nhà của mình, trên quê hương mình, đất nước của mình. Người Nga đi qua chỗ tôi rụt rè, lén lút, và những giáo viên trước kia của tôi chào tôi một cách kính cẩn. Ở Câu lạc bộ Thành phố, dàn nhạc giao hưởng biểu diễn những bài hát bản địa vào tất cả các buổi tối, chúng tôi không cần phải bỏ mũ xuống, và Ilyas Bey cùng tôi chiêu đãi các sĩ quan Thổ Nhĩ Kỳ ở đó, những người sắp ra tiền tuyến và những người từ ngoài đó trở về. Họ kể cho chúng tôi nghe cuộc vây hãm Baghdad và hành trình qua sa mạc Sinai. Họ biết những cồn cát của Tripolis, những con đường nhỏ ngập bùn của Galicia và những con bão tuyết trên những ngọn núi Armenia. Họ uống sâm banh, coi thường ra mặt luật của Đấng Tiên Tri, và nói về Enver, về sự xuất hiện của đế chế Turan, trong đó tất cả mọi người thuộc dòng máu Thổ Nhĩ Kỳ được hợp nhất. Tôi nghe như nuốt lấy từng lời, lòng ngập tràn ngạc nhiên và kính nể, bởi vì tất cả những điều này đều huyền diệu như một cái bóng, như một giấc mơ đẹp không thể nào quên.

Thế rồi đến ngày diễn ra cuộc diễu binh quy mô lớn. Các đội quân nhạc diễu hành qua thành phố. Viên tổng trấn, ngực đầy huân huy chương, cưỡi ngựa đi dọc các hàng quân chào quốc kỳ mới. Chúng tôi tràn ngập niềm tự hào và biết ơn, quên đi tất cả những khác biệt giữa người Hồi giáo dòng Shiite và người Hồi giáo dòng Sunni, sẵn sàng hôn bàn tay gầy guộc của viên tổng trấn, sẵn sàng chết vì Caliph Osman. Seyid Mustafa đứng một mình, tách khỏi đám đông, khuôn mặt cậu bộc lộ sự căm ghét và khinh bỉ. Cậu đã nhìn thấy cây thánh giá của quân đội Bulgaria giữa tất cả những biểu tượng ngôi sao và trăng lưỡi liềm trên bộ quân phục của viên Pasha, và cậu rất phẫn nộ trước biểu tượng của một tín ngưỡng ngoại lai trên ngực của một người đạo Hồi.

Phía sau đoàn diễu binh, Ilyas, Seyid và tôi ngồi trên Đại lộ, nơi những chiếc lá mùa thu rung rinh trên cây. Các bạn tôi đang tranh luận gay gắt về những tư tưởng cơ bản của nhà nước mới. Từ các chiến dịch và các trận đánh ở Ganja, từ các cuộc nói chuyện với các sĩ quan người Thổ Nhĩ Kỳ trẻ tuổi, và từ trải nghiệm chinh chiến của mình, Ilyas Bey đi đến chỗ tin rằng, cách duy nhất để đất nước chúng tôi có thể thoát khỏi một cuộc xâm lược khác của người Nga là tiến hành các cuộc cải tổ của châu Âu càng nhanh càng tốt. “Tôi muốn nói rằng có thể xây dựng các pháo đài, đường sá, đưa ra các cải cách, mà vẫn giữ mình là một người Hồi giáo tốt!” cậu kêu lên nồng nhiệt. Vầng trán của Seyid nhăn lại, và mắt cậu bộc lộ sự mệt mỏi. “Hãy dấn một bước xa hơn, Ilya Bey ạ,” cậu điềm tĩnh nói, “hãy cứ nói rằng ta có thể uống rượu vang, ăn thịt lợn mà vẫn giữ mình là một người Hồi giáo tốt đi. Người châu Âu từ lâu đã phát hiện ra rằng rượu vang tốt cho ta, còn thịt lợn thì giàu dinh dưỡng. Tất nhiên ai đó vẫn là một người Hồi giáo tốt, chỉ Tổng Lãnh Thiên Thần ở cổng thiên đường là không tin điều đó thôi.”

Ilyas cười: “Chắc chắn có sự khác biệt giữa diễu binh và ăn thịt lợn.”

“Nhưng không phải là giữa việc ăn thịt lợn và uống rượu vang. Các sĩ quan Thổ Nhĩ Kỳ uống rượu vang khá thường xuyên, và họ có hình thánh giá gài trên đồng phục của mình.”

Tôi lắng nghe các bạn mình. “Seyid,” tôi hỏi, “liệu có thể ngủ trên giường, ăn bằng dao nĩa mà vẫn là người Hồi giáo tốt được không?”

Nụ cười của Seyid thật hiền từ. “Cậu luôn là một người Hồi giáo tốt. Tôi đã nhìn thấy cậu trong ngày lễ Muharram.” Tôi im lặng. Ilyas Bey hất mũ đội đầu của mình về phía sau.

“Có đúng là ngôi nhà của cậu sẽ là một ngôi nhà châu Âu hoàn toàn không, với bàn ghế hiện đại và giấy dán tường sáng màu?”

“Đúng vậy, Ilyas Bey ạ.”

“Tốt thôi,” cậu nói, giọng quả quyết. “Thành phố của chúng ta giờ đây là thủ đô của một nước. Các lãnh sự của nước ngoài sẽ tới đất nước ta. Chúng ta sẽ cần những ngôi nhà để có thể đón tiếp họ, và chúng ta phải có những phu nhân của nước mình để trò chuyện với các phu nhân của các nhà ngoại giao. Cậu có một người vợ thích hợp cho việc đó đấy. Ali Khan, cậu sắp có một ngôi nhà thích hợp. Cậu nên làm ở Bộ Ngoại giao.”

Tôi cười. “Ilyas Bey, cậu đánh giá vợ tớ, nhà của tớ và bản thân tớ như thể chúng tớ là những con ngựa sắp sửa bắt đầu cuộc đua của sự hiểu biết quốc tế vậy. Dường như cậu tin rằng tớ chỉ xây nhà của mình vì lợi ích quốc gia.”

“Nên như vậy,” Ilyas Bey nói bằng giọng cứng rắn, và tôi nhận ra rằng cậu nói đúng, rằng tất cả mọi thứ, tất cả mọi người đều phải phục vụ nhà nước mới mà chúng tôi muốn phát triển từ mảnh đất nghèo nàn, nắng lóa của Azerbaijan này. Tôi đi về nhà và khi Nino thấy rằng tôi không phản đối chuyện sàn nhà lát gỗ và những bức tranh sơn dầu, nàng cười hạnh phúc, mắt long lanh như cái đêm nàng ở trong rừng bên giếng Pechapur.

Trong thời gian này tôi thường cưỡi ngựa ra sa mạc và nằm ở đó hàng giờ, để cát mịn phủ khắp người, trong khi mặt trời chìm dần về phía Tây như thể chìm xuống một dòng sông máu. Những đoàn lính Thổ Nhĩ Kỳ đi qua chỗ tôi. Nhưng giờ đây khuôn mặt của các sĩ quan trông lo lắng và căng thẳng. Đối với chúng tôi sự ồn ào náo nhiệt của nhà nước mới đã làm giảm tiếng gầm của súng đạn từ nơi xa lắc xa lơ và của cuộc chiến tranh thế giới. Nhưng ở đâu đó rất xa, những toán lính Bulgaria, đồng minh của quân Thổ Nhĩ Kỳ, đã rút lui trước những cuộc công kích dữ dội của quân thù. “Bị chọc thủng,” lính Thổ Nhĩ Kỳ nói, “không thể sửa chữa được phòng tuyến nữa,” và họ ngừng uống sâm banh. Tin tức có bay về nhưng thật hiếm hoi, và khi có tin tức, thì rặt những tin như sét đánh. Ở cảng Mudros xa xôi một người đàn ông cúi lom khom, cắm mặt xuống đất, bước lên tàu chiến Agamemnon của Anh. Đó là Husein Raulf Bey, Đô đốc Hải quân của đế quốc Ottoman, đại diện toàn quyền của vua về vấn đề ngừng bắn. Ông ta cúi bên bàn, ký tên vào một tờ giấy và đôi mắt của viên Pasha, hiện vẫn là người đứng đầu của thành phố chúng tôi, ngấn lệ. Một lần nữa bài ca vương quốc Turan lại vang lên trên các đường phố của Baku, nhưng lần này nghe giống như một bài tang tế. Viên Pasha, ngồi thẳng tưng trên yên ngựa, đồng phục đầy đủ, đeo găng tay bằng da mềm màu trắng, một lần nữa đi ngựa giữa những hàng lính. Những khuôn mặt Thổ Nhĩ Kỳ bất động, không cảm xúc. Lá cờ Ngôi Nhà Linh Thiêng của đế chế Ottoman được cuộn lại, tiếng trống vang lên, và viên Pasha giơ bàn tay đi găng tay trắng lên chào. Sau đó hàng dài binh lính hành quân ra khỏi thành phố, bỏ lại phía sau những hình ảnh mơ mộng về các thánh đường Stamboul, những cung điện đẹp đẽ trên eo biển Bosphorus, và hình ảnh vị Iman gầy nhom mặc chiếc áo choàng của Đấng Tiên Tri.

Vài ngày sau tôi đang đứng trên Đại lộ thì những chiếc tàu thủy đầu tiên chở những đoàn lính Anh chiếm đóng xuất hiện từ phía bên kia đảo Nargin. Vị tướng quân có đôi mắt màu xanh lơ, bộ ria mép được cắt tỉa và đôi bàn tay to bản, chắc khỏe. Những người New Zealand, Canada và người Australia tràn vào thành phố. Lá cờ của Vương quốc Anh bay phấp phới bên cạnh cờ của nước tôi, và Fathali Khan gọi điện, mời tôi đến gặp ông tại văn phòng. Khi tôi bước vào phòng, ông đang ngồi lún người trên chiếc ghế tựa, đôi mắt đầy nhiệt tình của ông nhìn tôi. “Ali Khan, sao cậu vẫn chưa phụng sự Tổ quốc của mình?” Chính tôi cũng thực lòng không biết. Tôi nhìn những tập hồ sơ dày cộp trên bàn ông và trả lời với vẻ có lỗi, “Tôi một lòng một dạ thuộc về Tổ quốc của chúng ta, thưa Fathali Khan. Tôi sẵn sàng chịu sự phân công của ngài.”

“Tôi nghe nói cậu có khả năng học ngoại ngữ thiên bẩm. Cậu sẽ cần bao lâu để học tiếng Anh?”

Nụ cười của tôi hơi bối rối: “Fathali, tôi không phải học tiếng Anh, tôi đã nói được thứ tiếng đó rồi.” Thoạt đầu ông im lặng, ngả cái đầu to của mình lên lưng ghế. Rồi bất thình lình ông hỏi: “Nino có khỏe không?” Tôi sửng sốt. Ngài Thủ tướng của chúng tôi hỏi thăm vợ tôi, bất chấp mọi quy tắc ứng xử khuôn phép!

“Cảm ơn ngài, vợ tôi rất khỏe ạ.”

“Và cô ấy cũng nói tiếng Anh chứ?”

“Vâng.”

Ông lại im lặng, vuốt râu.

“Fathali Khan,” tôi nói khẽ, “tôi biết ngài muốn gì. Trong hai tuần nữa nhà của tôi sẽ hoàn thiện. Tủ đồ của Nino đầy những chiếc váy dạ hội. Chúng tôi nói tiếng Anh, và tôi sẽ tự trả tiền sâm banh.”

Một nụ cười thoáng hiện bên dưới bộ ria mép. “Thứ lỗi cho tôi, Ali Khan,” nụ cười của ông trở nên hiền hòa, “tôi không cố ý làm tổn thương tình cảm của cậu. Chúng tôi cần những người như cậu. Không nhiều người có vợ là dân châu Âu, thuộc một dòng họ lâu đời, và có một ngôi nhà có thể dùng để giới thiệu được. Như tôi chẳng hạn: tôi chẳng bao giờ có tiền để học nói tiếng Anh, chứ nói gì đến việc sở hữu một ngôi nhà và có một bà vợ là người Âu.” Ông dường như mệt mỏi và ông cầm bút lên: “Kể từ ngày hôm nay cậu là tùy viên ở Ban Tây Âu. Hãy tới trình diện Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Asadulla. Ông ấy sẽ giải thích công việc cho cậu. Và… nhưng chớ bực mình nhé… cậu có nghĩ nhà của cậu sẽ xong trong vòng năm ngày tới không? Tôi thực sự xấu hổ khi phải hỏi cậu điều này.”

“Được, thưa ngài,” tôi nói một cách quả quyết, và cảm thấy như thể mình vừa mới phản bội và bỏ rơi một người bạn cũ đáng tin cậy. Tôi trở về nhà. Những ngón tay của Nino dính đầy đất sét và sơn. Nàng đang đứng trên chiếc thang, đóng đinh để treo một bức tranh sơn dầu. Nàng sẽ rất ngạc nhiên khi nghe tôi nói rằng nàng sẽ phụng sự Tổ quốc. Vậy nên tôi không nói với nàng, mà chỉ hôn những ngón tay bẩn của nàng và cho phép nàng mua một cái tủ của hãng Frigidaire để giữ lạnh cho rượu vang ngoại.

28

Bà có cô dì không? Không, tôi không có, nhưng người giúp việc của tôi mới bị gãy chân phải. Bà có thích đi du lịch không? Có, tôi thích, nhưng buổi tối tôi chỉ thích ăn toàn trái cây thôi. Những câu trong cuốn sách Tự học tiếng Anh quả là ngớ ngẩn. Nino gấp cuốn sách lại: “Em nghĩ tiếng Anh của chúng ta đủ tốt để thắng trận này, nhưng anh đã bao giờ thử uống rượu whisky chưa?”

“Nino,” tôi kêu lên sửng sốt, “em nói giống hệt như trong sách.”

“Thế nghĩa là một sự tổn thất về tinh thần có thể dễ dàng hiểu được, do khát khao phụng sự Tổ quốc bị hiểu lầm gây ra. Tối nay ai sẽ đến nhỉ?” nàng cố nói nghe như thể nàng không quan tâm, nhưng nàng không thành công cho lắm. Tôi nói cho nàng biết tên của tất cả các nhân viên công vụ và các sĩ quan người Anh sẽ có mặt tại nhà chúng tôi tối nay. Nino cụp mi trong niềm hãnh diện thầm lặng. Nàng biết - không vị bộ trưởng và tướng lãnh nào ở Azerbaijan có những gì mà chồng nàng có: một người vợ sành điệu, với nền tảng giáo dục phương Tây, với cha mẹ thuộc dòng dõi hoàng gia và biết tiếng Anh. Nàng khoác lên mình bộ váy dạ hội và nhìn vào gương. “Em đã thử uống whisky,” nàng nói vẻ buồn rầu, “vị của nó khủng khiếp, thực sự ghê. Đó có thể là lý do tại sao người ta lại pha nó với soda.” Tôi choàng tay ôm nàng, và nàng nhìn tôi bằng ánh mắt biết ơn: “Chúng ta sống một cuộc sống thật kỳ lạ. Ali Khan. Hoặc là anh nhốt em trong hậu cung hoặc em là bằng chứng của sự tiến bộ về văn hóa của đất nước chúng ta.”

Chúng tôi đi xuống các phòng tiếp khách. Đám người hầu đứng quanh nhà, vẻ mặt của họ được kiềm chế một cách nghiêm cẩn, những bức tranh phong cảnh và tranh động vật treo trên các bức tường. Những chiếc ghế thư giãn thật êm được bố trí ở các góc phòng, và các bình hoa trên bàn. Nino ghé sát mặt vào những cánh hồng thơm ngát: “Khan, anh có nhớ không? Em đã phục vụ anh ra sao, đã mang nước từ thung lũng về làng như thế nào ấy?”

“Em thích phục vụ anh kiểu nào hơn?”

Đôi mắt Nino trở nên dịu dàng, mơ mộng và nàng không trả lời. Chuông reo, và đôi môi nàng run run vì phấn khích. Nhưng những người đầu tiên đến là cha mẹ danh giá của nàng và Ilyas Bey trong bộ lễ phục. Cậu rảo bước quanh phòng khách, xem xét mọi thứ và gật đầu lia lịa. “Tớ thật sự nghĩ mình cũng nên lấy vợ, Ali Khan ạ,” cậu nói một cách quả quyết, “Nino có cô em họ nào không nhỉ?”

Chúng tôi đứng ở cửa, Nino và tôi, bắt tay những người Anh có bàn tay khỏe khoắn. Những viên sĩ quan cao ráo, mặt mũi hồng hào. Những phụ nữ đeo găng tay, có đôi mắt xanh lơ, mỉm cười thật duyên nhưng đầy tò mò. Có lẽ họ cứ nghĩ mình sẽ được phục vụ bởi các hoạn giả và được tiêu khiển bởi những vũ công múa bụng -nhưng thay vì thế những người hầu được huấn luyện đâu ra đấy xuất hiện, những món ăn được phục vụ từ trái sang phải, và những bức tranh vẽ cảnh đua ngựa và những đồng cỏ xanh tươi hiển hiện trên tường. Nino nín thở khi nàng nhìn thấy một viên trung úy uống một hơi cạn cả ly whisky mà không đếm xỉa gì tới nước soda sẵn đấy. Những mẩu nhỏ của những cuộc chuyện trò bay quanh phòng, và chúng nghe có vẻ ngớ ngẩn chẳng kém gì những câu trong cuốn sách Tự học tiếng Anh:

“Bà kết hôn lâu chưa, thưa bà Shirvanshir?”

“Gần hai năm.”

“Đúng vậy, chúng tôi đã đi Ba Tư nghỉ tuần trăng mật.” “Chồng tôi thích cưỡi ngựa.” “Không, ông ấy không chơi polo.”

“Bà có thích thành phố của chúng tôi không?” “Tôi rất vui.” “Ồ, nhưng xin thưa! Chúng tôi không phải là những kẻ hoang dã! Ở Azerbaijan chế độ đa thê đã bị cấm từ lâu rồi. Và về các hoạn giả thì tôi chỉ đọc trong các tiểu thuyết mà thôi.” Nino nhìn tôi từ phía bên kia bàn, và hai cánh mũi hồng hồng của nàng rung rung bởi tiếng cười bị nén lại. Vợ của một viên thiếu tá thậm chí hỏi nàng đã bao giờ đi xem opera chưa. “Có chứ,” nàng trả lời thật dịu dàng, “và tôi cũng biết đọc, biết viết đấy ạ.” Phần thắng nghiêng về Nino, khi nàng cầm một đĩa bánh quy mời quý bà đó.

Những người đàn ông trẻ, các nhân viên công vụ và các sĩ quan người Anh cúi chào Nino, bàn tay họ chạm vào những ngón tay thon thon mềm mại của nàng, và đôi mắt họ nhìn như dán vào khoảng lưng trần của nàng. Tôi nhìn đi chỗ khác. Asadulla đang đứng ở một góc phòng hút xì gà, như thể chẳng có gì sai trái ở đây. Ông chưa bao giờ để lộ vợ mình trước con mắt của người lạ, nhưng Nino là người Gruzia và là người Thiên Chúa giáo, vậy nên chẳng sao cả nếu tay, mắt, lưng nàng là mồi đối với cái nhìn của tất cả những người đàn ông khác. Tôi vượt qua cảm giác xấu hổ và tức giận. Vài mẩu vụn của các cuộc trò chuyện bay đến tai tôi, nghe thật trơ trẽn và thô bỉ. Tôi nhìn xuống sàn. Nino đang đứng ở đầu kia của phòng khách, bị vây quanh bởi những người lạ. “Cảm ơn các vị,” bỗng nhiên nàng nói, giọng hơi khàn, “cảm ơn các vị, các vị thật tốt.” Tôi ngước lên nhìn và thấy nàng đỏ mặt, trông có vẻ sợ hãi. Nàng bước tới chỗ tôi. Bàn tay nàng chạm vào tay áo tôi, như thể cầu xin sự giúp đỡ. “Ali Khan,” nàng nói khẽ, “những gì anh cảm thấy bây giờ chính là những gì em đã cảm thấy khi em đi gặp các bà cô và những người anh em họ của anh ở Tehran. Những người đàn ông này là gì đối với em? Em không muốn họ nhìn em như thế.” Thế rồi nàng quay đi và cầm tay vợ viên thiếu tá. Tôi nghe thấy nàng nói: “Bà phải tận mắt thấy Nhà hát Quốc gia của tôi mới được. Shakespeare vừa mới được dịch sang tiếng Tatar của chúng tôi. Tuần tới sẽ là đêm đầu tiên của vở Hamlet.” Tôi quệt mồ hôi trên trán và nghĩ tới các quy tắc nghiêm ngặt về sự hiếu khách: Có một câu ngạn ngữ nói rằng: “Nếu một vị khách bước vào nhà bạn, cầm cái đầu đã lìa khỏi cổ của đứa con duy nhất của bạn trong tay, thì bạn vẫn phải tiếp anh ta, mời anh ta đồ ăn và thức uống và tôn trọng anh ta như một vị khách.” Đó là quy tắc thâm thúy. Nhưng đôi khi rất khó để giữ quy tắc đó.

Tôi rót whisky và rượu cognac vào nhiều chiếc ly. Các sĩ quan hút xì gà, nhưng không ai gác chân lên bàn, dù tôi cứ nghĩ họ sẽ làm thế. “Ông có một người vợ quyến rũ và một ngôi nhà đẹp tuyệt, Ali Khan ạ,” một viên sĩ quan trẻ kéo dài nỗi khổ sở của tôi. Có lẽ cậu ta sẽ rất ngạc nhiên khi biết rằng chỉ có sự cân nhắc về chính trị mới tránh cho cậu việc bị bẹo tai. Một con chó của kẻ vô tín ngưỡng lại dám mở mồm khen sắc đẹp của vợ tôi một cách công khai ư! Tay tôi run run khi rót cho cậu ta ly cognac, và vài giọt rượu tràn ra ngoài. Một nhân viên công vụ lớn tuổi có chòm ria bạc, mặc áo sơ mi trắng bên trong chiếc vét, đang ngồi ở một góc phòng. Tôi mời ông ta dùng bánh quy. Răng ông ta dài và vàng, ngón tay thì ngắn tũn. Ông ta nhìn tôi bằng ánh mắt săm soi: “Dường như có sự khác biệt lớn về văn hóa giữa Ba Tư và Azerbaijan.”

“Đúng vậy. Chúng tôi đi trước nhiều thế kỷ. Ông phải nhớ rằng ở đây chúng tôi có một nền công nghiệp lớn, có đường tàu hỏa. Không may thay, nhà cầm quyền Nga đã đàn áp sự phát triển văn hóa của chúng tôi. Chúng tôi không có đủ bác sĩ và giáo viên. Nhưng tôi nghe nói chính phủ có kế hoạch cử những người trẻ tuổi tài năng sang châu Âu, để học những gì họ không thể trau dồi dưới ách thống trị của người Nga.” Tôi tiếp tục nói như thế một thôi một hồi, và định rót thêm whisky cho ông nhưng ông từ chối.

“Tôi từng là lãnh sự ở Ba Tư trong hai mươi năm,” ông nói, “và tôi cảm thấy thật đáng tiếc khi thấy các nghi thức bền vững lâu đời của văn hóa phương Đông sụp đổ, và người phương Đông ngày nay đang cố bắt chước chúng tôi, coi thường những phong tục của tổ tiên họ. Nhưng có thể họ đúng. Suy cho cùng, họ chọn sống như thế nào là việc của họ kia mà. Trong bất cứ trường hợp nào tôi thừa nhận rằng đất nước của ông đã trưởng thành để độc lập như các nước cộng hòa ở Trung Mỹ. Tôi nghĩ chính phủ của chúng tôi sẽ sớm công nhận nhà nước của các ông.” Tôi là thằng ngốc, nhưng chúng tôi đã đạt được mục tiêu của buổi tối nay. Bộ trưởng Ngoại giao Asadulla đang đứng ở một góc phòng cùng với cha mẹ của Nino và Ilyas Bey. Tôi bước tới chỗ họ.

“Ông già đó nói gì vậy?” Asadulla hỏi nhanh.

“Ông ấy nói tôi là một thằng ngốc, nhưng cũng nói rằng nước Anh sẽ sớm công nhận nhà nước của chúng ta.”

Mirza Asadulla thở phào nhẹ nhõm: “Cậu không phải là một thằng ngốc đâu, Ali Khan ạ, còn lâu.”

“Cảm ơn ông, nhưng tôi tin mình là một thằng ngốc.”

Ông bắt tay tôi và rời khỏi đó. Ở cửa, khi ông hôn tay Nino, tôi nghe thấy nàng vừa thì thầm điều gì đó với ông vừa mỉm cười bí ẩn. Ông gật đầu - ông đã hiểu. Nửa đêm các vị khách ra về, và phòng khách lớn nhà chúng tôi vẫn còn đậm mùi thuốc lá và mùi rượu. Thấm mệt và hài lòng, chúng tôi đi lên phòng ngủ trên gác, và bỗng nhiên một cảm giác phấn khích dạt dào kỳ lạ dâng lên trong chúng tôi. Nino ném đôi giày dạ hội của nàng vào góc phòng, nhảy lên giường và đứng trên đệm, nhún nhảy trên tấm đệm lò xo. Nàng chun mũi, trề môi, trông như một chú khỉ con đang làm trò. Nàng phồng má lên, rồi dùng ngón tay ấn vào hai bên má, để môi phát ra tiếng kêu đánh “bốp”. “Anh thích em trong vai người cứu rỗi đất nước này lắm đúng không?” nàng nói to. Rồi nàng nhảy xuống khỏi giường, chạy đến trước gương và ngắm mình trong đó bằng ánh mắt đầy khâm phục: “Nino Khanim Shirvanshir, Thánh nữ Jeanne của Azerbaijan! Khiến vợ của các thiếu tá thích mê và vờ như chưa bao giờ thấy một hoạn giả!” Nàng vỗ tay cười thành tiếng. Nàng mặc bộ váy dạ hội sáng màu, khoét rất sâu phía lưng. Đôi bông tai dài buông xuống từ đôi tai thanh tú của nàng. Chuỗi ngọc ôm quanh cổ nàng sáng long lanh trong ánh đèn. Đôi cánh tay nàng mảnh khảnh như tay thiếu nữ, và mái tóc đen của nàng buông xõa xuống cổ. Đứng trước gương nàng say sưa trong vẻ đẹp mới mẻ của mình. Tôi bước đến bên nàng, nhìn vào đôi mắt hạnh phúc của một công nương châu Âu. Tôi ôm nàng, cảm thấy như thể đây là lần đầu tiên của chúng tôi. Da nàng mềm mại, thơm tho, và răng nàng sáng bóng sau bờ môi như những viên đá trắng nhỏ xíu. Lần đầu tiên chúng tôi ngồi trên một cái giường, và tôi ôm một người phụ nữ châu Âu trong vòng tay. Nàng chớp mắt lia lịa - sự mơn trớn kín đáo từ đôi hàng mi dài cong vút của nàng trên má tôi - và chưa bao giờ tôi cảm thấy tuyệt vời như thế. Tôi nâng cằm nàng lên, nâng đầu nàng lên. Tôi ngắm khuôn mặt trái xoan dịu dàng, đôi môi ẩm ướt đầy khát khao và đôi mắt mơ màng của nàng phía sau hàng mi Gruzia khép hờ. Tôi vuốt ve cổ nàng và cái đầu nhỏ của nàng ngả trên tay tôi. Nàng khát khao và dâng hiến. Bộ váy dạ hội của nàng và chiếc giường châu Âu với lớp chăn được lật xuống phía dưới cùng lớp vải lanh dịu mát biến mất trước mắt tôi - nàng ở đó, trong ngôi làng ấy, ở Dagestan, gần như đã trút bỏ váy áo, trên tấm thảm hẹp trải trên sàn nhà đất sét. Tay tôi ôm ghì vai nàng và sau đó, đã mặc quần áo, chúng tôi nằm trên tấm thảm màu nhạt có xuất xứ từ Kerman, dưới chân chiếc giường châu Âu được chạm trổ lộng lẫy. Tôi ngắm nhìn khuôn mặt Nino trên tấm thảm êm, đôi lông mày của nàng chau lại trong niềm hân hoan khó nhọc. Tôi nghe tiếng nàng thở, cảm nhận sự tròn trịa rắn chắc của cặp đùi thon thả, và quên béng ông già người Anh đó, cùng những viên sĩ quan trẻ và tương lai nước cộng hòa của chúng tôi.

Sau đó chúng tôi nằm im lặng bên nhau, nhìn vào chiếc gương lớn ở phía trên đầu mình. “Hỏng mất bộ váy rồi,” Nino nói, và câu nói đó nghe như thể nàng đang thú nhận niềm hạnh phúc lớn lao. Nàng rúc đầu vào lòng tôi và nói thành lời ý nghĩ của nàng, “Vợ viên thiếu tá đó sẽ nói gì nếu bà ta nhìn thấy chúng ta lúc này nhỉ? Bà ta sẽ nói, ‘Ali Khan không biết giường để làm gì ư?’” Nàng đứng dậy và dùng bàn chân nhỏ của nàng đá vào đầu gối tôi: “Ngài tùy viên đáng kính, ngài vui lòng quyết định cởi quần áo và chiếm lĩnh chỗ của mình trên chiếc giường hôn nhân, theo tập quán chung của giới ngoại giao chứ ạ? Đã ai nghe nói các ngài tùy viên lăn trên thảm chưa nhỉ?” Tôi đứng dậy, cằn nhằn, buồn ngủ díp mắt, vứt quần áo của mình ra một chỗ và nằm xuống giường với Nino.

Nhiều ngày trôi qua, nhiều tuần trôi qua, các vị khách đến uống whisky và tấm tắc khen căn nhà của tôi. Lòng hiếu khách kiểu Gruzia của Nino bừng nở như một bông hoa. Nàng nhảy với các chàng trung úy trẻ tuổi, nói về bệnh gút với các viên thiếu tá lớn tuổi hơn. Nàng kể cho các phụ nữ Anh nghe các câu chuyện từ thời nữ hoàng Tamar, và khiến họ tin rằng nữ hoàng vĩ đại ấy đã trị vì khắp cõi Azerbaijan cũng như toàn cõi Gruzia. Tôi ngồi ở Bộ Ngoại giao, một mình trong căn phòng lớn, viết báo cáo cho các nhà ngoại giao, đọc báo cáo của các đại diện ngoại giao người nước ngoài và nhìn ra biển. Buổi tối Nino đến gặp tôi, vui tươi, rất ra dáng một người vợ, đầy sự quyến rũ bất cẩn. Nàng khởi đầu một tình bạn khá bất ngờ với Bộ trưởng Ngoại giao Asadulla. Nàng phục vụ ông ấy đồ ăn, thức uống khi ông đến thăm chúng tôi, cho ông lời khuyên về việc ứng xử trong xã hội châu Âu, và thỉnh thoảng tôi bắt gặp hai người thì thầm với nhau một cách bí mật ở một góc khuất của nhà tôi. “Chuyện gì đang diễn ra giữa em và Mirza vậy?” tôi hỏi, nhưng nàng chỉ mỉm cười và nói nàng muốn trở thành nữ Vụ trưởng Vụ Lễ tân đầu tiên của đất nước. Càng ngày càng có nhiều thư từ, báo cáo và các biên bản ghi nhớ chất đống trên bàn làm việc của tôi. Nhà nước mới đang được xây dựng khẩn trương hết mức có thể, và tôi thích mở những bức thư và các văn bản in hình quốc huy của chúng tôi ở đầu trang.

Một hôm, ngay trước bữa trưa, người đưa thư mang đến cho tôi mấy tờ báo. Tôi mở tờ báo chính thống của chính phủ nước tôi ra và nhìn thấy tên mình được in đậm ở trang thứ ba: “Ali Khan Shirvanshir, tùy viên Bộ Ngoại giao được cử làm lãnh sự của nước ta ở Paris.” Tiếp theo dòng tin đó là một đoạn dài, rõ ràng là do Aslan Agha viết, ngợi ca những khả năng nổi bật của tôi. Tôi đứng bật dậy, chạy qua các phòng thông nhau tới phòng của Bộ trưởng, và đẩy cửa đánh “sầm”: “Mirza Asadulla,” tôi kêu lên, “chuyện quái gì thế này?”

“À,” ông ấy mỉm cười, “một điều ngạc nhiên dành cho cậu đấy, bạn của tôi ạ. Tôi đã hứa với vợ cậu. Nino và cậu sẽ là những người thích hợp cho nhiệm vụ ở Paris.” Tôi ném tờ báo xuống sàn, bị cơn tức giận điên cuồng làm mất bình tĩnh.

“Mirza,” tôi gào lên, “chẳng luật nào ở cái đất nước này có thể buộc tôi rời xa quê hương trong nhiều năm.”

Ông nhìn tôi như chết lặng. “Có chuyện quái quỷ gì vậy, Ali Khan? Hầu hết mọi người trong Bộ đều quá vui mừng khi được cử đi làm nhiệm vụ ngoại giao ở nước ngoài. Mà cậu lại là người thích hợp cho việc đó.”

“Nhưng tôi không muốn đến Paris, và nếu ông bắt tôi phải đi, tôi sẽ từ chức. Tôi ghét thế giới phương Tây, ghét những con đường lạ lẫm, những con người và những phong tục xa lạ. Nhưng tôi không nghĩ ông sẽ hiểu điều đó.”

“Không, tôi không hiểu,” ông lịch sự nói, “nhưng nếu cậu cứ khăng khăng như thế thì cậu có thể ở lại đây.”

Tôi chạy về nhà, lao lên gác, và bước vào phòng của chúng tôi trong tình trạng mệt đứt hơi. “Nino,” tôi nói, “anh không thể làm việc đó, anh không thể.” Mặt nàng biến sắc, và đôi tay nàng run rẩy.

“Nhưng tại sao không, Ali Khan?”

“Nino, xin em hãy cố hiểu. Hãy cố hiểu rằng anh yêu cái sân thượng ở phía trên đầu anh, yêu sa mạc và biển. Anh yêu thành phố này, yêu bức tường thành cổ và những thánh đường trong các hẻm nhỏ, và anh sẽ chết nếu phải rời xa phương Đông, như cá ra khỏi nước vậy.” Mắt nàng nhắm lại một lúc.

“Em xin lỗi,” nàng nói, nghe buồn bã và tuyệt vọng đến mức nó làm con tim tôi nhói đau. Tôi ngồi xuống, cầm tay nàng.

“Nghe này… ở Paris anh sẽ buồn như em ở Ba Tư vậy. Lần này anh sẽ là người cảm thấy mình bị phơi bày ra trước những thế lực hiểm ác. Hãy nhớ lại xem em đã cảm thấy như thế nào trong hậu cung của Shemiran. Đối với anh việc đến sống ở châu Âu là không thể, cũng như em không thể sống ở châu Á được. Hãy ở lại Baku, nơi châu Á và châu Âu gặp nhau. Anh không thể đến Paris, nơi chẳng có thánh đường nào, chẳng có bức tường thành cổ, chẳng có Seyid Mustafa. Anh phải được cảm nhận châu Á một khi anh phải chịu đựng tất cả những người lạ đến đây. Ở Paris anh sẽ ghét em như em đã ghét anh sau lễ Muharram. Không phải ngay khi chúng ta tới đó, mà là một ngày nào đó, sau một bữa tiệc hóa trang, hay một buổi khiêu vũ, anh sẽ bất thình lình bắt đầu ghét em trong cái thế giới xa lạ mà em đang cố ép anh vào. Và đó là lý do tại sao anh muốn ở đây, dù chuyện gì xảy ra chăng nữa. Anh sinh ra ở đất nước này, và anh muốn chết ở đây.” Nàng không nói một lời. Khi tôi ngừng nói nàng cúi xuống tôi, bàn tay nàng vuốt tóc tôi: “Hãy tha lỗi cho Nino của anh, Ali Khan. Em thật ngốc. Không hiểu tại sao em lại nghĩ rằng đối với anh việc thay đổi dễ hơn đối với em. Chúng ta sẽ ở lại đây, và sẽ không đả động gì đến Paris nữa. Anh giữ thành phố châu Á của anh, và em giữ ngôi nhà châu Âu của em.” Nàng hôn tôi thật dịu dàng, mắt nàng long lanh ngấn lệ.

“Nino, làm vợ anh khó quá phải không?”

“Không, Ali Khan, không khó chút nào. Chỉ cần biết điều và thấu hiểu một chút thôi.” Những ngón tay nàng vuốt ve khuôn mặt tôi. Nàng là một phụ nữ mạnh mẽ, Nino của tôi. Tôi biết mình đã làm tan vỡ ước mơ của cuộc đời nàng. Tôi để nàng ngồi trên đầu gối mình: “Nino, khi con chúng ta ra đời, chúng ta sẽ đi Paris, London, Berlin hoặc Rome. Chúng ta vẫn còn tuần trăng mật ở phía trước. Và chúng ta sẽ ở bất cứ đâu em thích, trong suốt cả mùa hè dài. Và hằng năm chúng ta sẽ lại đi châu Âu, em biết anh không phải là một bạo chúa mà. Nhưng anh muốn nhà của anh ở đất nước mà anh thuộc về, bởi vì anh là đứa con trai của sa mạc, của mặt trời và của cát quê hương anh.”

“Vâng,” nàng nói, “và là một đứa con trai rất tốt. Chúng ta sẽ quên châu Âu đi. Nhưng đứa con mà em đang mang trong mình sẽ không phải là một đứa con của sa mạc hay của cát, mà là con của Ali và Nino.”

“Ừ,” tôi nói, và tôi biết rằng mình đã đồng ý là cha của một người châu Âu.

29

“Con chào đời rất khó khăn, Ali Khan ạ, và hồi đó ta không gọi bác sĩ châu Âu cho phụ nữ của chúng ta.” Cha ngồi cùng tôi trên sân thượng, giọng ông khẽ khàng và buồn bã: “Khi những cơn đau trở dạ trở nên quá dữ dội, bọn ta cho mẹ con uống bột nghiền từ ngọc lam và kim cương. Nhưng thứ đó chẳng có tác dụng mấy. Khi con chào đời bọn ta để đoạn dây rốn gần bức tường phía Đông của căn phòng, cùng với một thanh kiếm và cuốn Kinh Koran, để con trở thành người ngoan đạo và dũng cảm. Sau đó con đeo nó quanh cổ như một lá bùa, và con luôn là một đứa trẻ khỏe mạnh. Nhưng khi lên ba tuổi, con ném nó đi, và từ đó con bắt đầu ốm yếu. Ban đầu bọn ta cố nhử cái ốm đi và để rượu vang, kẹo vào phòng con. Bọn ta cho một con gà trống màu sắc sặc sỡ chạy từ đầu này sang đầu kia phòng rồi chạy ra ngoài, nhưng cái ốm không chạy theo nó. Sau đó một nhà thông thái từ trên núi xuống mang theo một con bò. Bọn ta giết con bò, rồi nhà thông thái đó mổ bụng moi phủ tạng của nó ra. Sau đó ông ấy đặt con vào bụng con bò. Ba giờ sau, khi ông ta lôi con ra khỏi bụng nó da con đỏ lòm. Nhưng từ đó con không ốm một ngày nào.” Một tiếng kêu kéo dài bị bóp nghẹt vọng ra từ trong nhà. Tôi ngồi thẳng người, bất động, toàn bộ con người tôi tập trung vào việc nghe. Tiếng kêu lại vang lên, kéo dài, rầu rĩ. “Giờ nó đang nguyền rủa con đó,” cha tôi nói khẽ. “Tất cả đàn bà đều nguyền rủa chồng họ khi họ đẻ. Ngày xưa, sau khi một đứa trẻ chào đời, người đàn bà phải giết một con cừu đực và vẩy máu của nó vào chồng con, để đuổi cái tai họa mà cô ta đã cầu khẩn đến với họ trong lúc cô ta đau đẻ.”

“Chuyện này kéo dài bao lâu ạ?”

“Năm hoặc sáu tiếng đồng hồ, cũng có thể mười tiếng. Hông vợ con hẹp.” Ông rơi vào im lặng. Có lẽ ông đang nghĩ tới người vợ của mình, mẹ tôi, đã qua đời khi sinh tôi. Sau đó ông đứng dậy. “Lại đây,” ông nói, và chúng tôi đi tới chỗ hai tấm thảm đỏ dùng để cầu nguyện được trải trên sân thượng, hướng về phía thánh địa Mecca, về phía Kaaba. Chúng tôi cởi giày ra, đứng trên thảm và khép hai tay lại, lòng bàn tay phải đặt lên mu bàn tay trái: “Đây là tất cả những gì chúng ta có thể làm, nhưng nó còn hiệu nghiệm hơn hiểu biết của tất cả các bác sĩ đấy.” Ông cúi người về phía trước và nói bằng tiếng Ả Rập: “Bismiliah al-Rahman al-Rahim - Nhân danh Thượng Đế, Đấng Rất Mực Độ Lượng, Đấng Rất Mực Từ Bi…” Tôi làm theo ông. Tôi quỳ xuống tấm thảm cầu nguyện, trán tôi chạm sàn: “Alhamdolillahi rabi-l-alamin. Arrahmano rahim. Maliki yaumo din - Cầu xin Thượng Đế, Chúa Tể Của Mọi Thế Giới, Đấng Rất Mực Từ Bi, Đấng Rất Mực Độ Lượng, Chúa Tể Của Ngày Phán Xử Cuối Cùng…” Tôi ngồi trên thảm, hai tay bưng mặt. Những tiếng kêu của Nino vẫn vọng lên từ bên dưới, bay qua tai tôi, nhưng tôi chẳng hiểu gì. Đôi môi tôi bật ra những câu Kinh Koran, như thể nó không phải là một phần của tôi nữa: “Iyaka nabodu va iyake nastain - chính Ngài là đấng chúng con tôn thờ, chính Ngài là đấng chúng con cầu xin lòng xót thương…” Tay tôi để trên đầu gối. Chung quanh yên ắng, và tôi nghe thấy tiếng cha tôi lẩm bẩm: “Ihdina siratal mostaghim. Siratal lazina anamta alaihem - xin hãy dẫn chúng con đi theo đường đúng, đi theo lối dẫn đến ân điển của Ngài…” Mặt tôi chạm tấm thảm cầu nguyện. Tôi đang nằm trên đó, những họa tiết màu đỏ của nó biến mất trước mắt tôi.

“Ghayrel maghzoobe alaihem va la zalin - những người mà cơn thịnh nộ của Ngài không hướng vào, những người mà Ngài không dẫn đi lầm đường lạc lối…” Cứ thế chúng tôi nằm trên đất bụi trước mặt Thượng Đế. Chúng tôi lặp đi lặp lại những lời nguyện cầu, những lời Thượng Đế đã trao cho Đấng Tiên Tri bằng tiếng ngoại quốc của dân du cư Ả Rập. Tôi ngồi xếp bằng trên thảm, chuỗi tràng hạt trượt giữa những ngón tay tôi, môi tôi lẩm bẩm chín mươi chín cái tên của Thượng Đế.

Ai đó chạm vào vai tôi. Tôi ngẩng đầu lên, thấy một khuôn mặt nở nụ cười và nghe thấy những lời mà tôi không hiểu. Tôi đứng dậy. Tôi cảm thấy cha liếc nhìn tôi rồi chậm rãi đi xuống cầu thang. Trong phòng của Nino các tấm rèm đều được kéo xuống. Tôi đi đến bên giường. Đôi mắt Nino đẫm lệ, má nàng hóp lại. Nàng mỉm cười lặng lẽ, rồi nói bằng tiếng Tatar, bằng ngôn ngữ mộc mạc của chúng tôi, thứ ngôn ngữ mà nàng hầu như không nói bao giờ, “Qizdir, Ali Khan, chokh gozal bir kiz. O qadar khoshbakhtam - Con gái, Ali Khan ạ, một đứa con gái tuyệt vời. Em thật hạnh phúc.” Tôi cầm bàn tay lạnh toát của nàng và nàng nhắm mắt lại.

“Đừng để cô ấy ngủ, Ali Khan ạ, cô ấy phải thức một chút đã,” ai đó nói phía sau tôi. Tôi vuốt ve đôi môi khô của nàng, và nàng ngước lên nhìn tôi, mệt mỏi và thanh thản. Một người phụ nữ đeo tạp dề trắng tới bên giường chìa một cái bọc về phía tôi. Tôi nhìn thấy một món đồ chơi nhăn nhúm nhỏ xíu với những ngón tay bé tí tẹo và đôi mắt to không biểu cảm. Món đồ chơi ấy khóc, một khuôn mặt nhỏ xíu méo mó. “Nó mới xinh làm sao,” Nino vui sướng nói, và xòe những ngón tay của nàng ra bắt chước cử động của món đồ chơi. Tôi đưa tay ra, rụt rè chạm vào cái bọc, nhưng món đồ chơi đã ngủ, khuôn mặt nó giờ đây rất nghiêm trang. “Chúng ta sẽ đặt tên con là Tamar, để vinh danh trường học,” Nino thì thầm, và tôi gật đầu, bởi vì Tamar là một cái tên đẹp, được cả người Thiên Chúa giáo và người Hồi giáo sử dụng. Ai đó dẫn tôi ra khỏi phòng. Tôi bắt gặp những cái liếc nhìn tò mò, và cha tôi cầm tay tôi. Chúng tôi đi ra sân.

“Ta cưỡi ngựa ra sa mạc đi,” cha nói, “Nino sẽ được phép ngủ ngay bây giờ thôi mà.” Chúng tôi lên ngựa và người này phi nước đại theo người kia qua những cồn cát vàng. Cha tôi nói điều gì đó, nhưng tôi không thể hiểu cha nói gì. Dường như cha đang cố an ủi tôi, và tôi không thể hiểu tại sao, bởi vì tôi rất tự hào có một đứa con gái nhăn nheo đang ngủ khì với khuôn mặt nghiêm trang và đôi mắt to không biểu cảm.

Nhiều ngày trôi qua như những hạt trên chuỗi tràng hạt. Nino ôm Món Đồ Chơi trong lòng, ban đêm nàng hát những bài ca Gruzia dịu dàng cho con nghe, vừa ngắm nhìn cái bản sao nhăn nheo nhỏ xíu của mình vừa lắc đầu vẻ trầm ngâm. Đối với tôi, nàng tàn nhẫn và kiêu kỳ chưa từng thấy, bởi tôi chỉ là một người đàn ông, kẻ chưa bao giờ sinh nở, chưa bao giờ cho trẻ ăn, hay thậm chí thay đồ cho chúng. Vậy nên tôi ngồi lì ở văn phòng Bộ, và nàng rủ lòng thương gọi điện cho tôi để kể những sự việc quan trọng và những hành động mang tính cách mạng: “Ali Khan, Món Đồ Chơi đã cười thành tiếng rồi đấy, và nó xòe tay về phía mặt trời nhé.”

“Món Đồ Chơi rất thông minh, Ali Khan ạ. Em cho nó xem quả cầu bằng pha lê và nó nhìn vật đó thật đấy.”

“Nghe này, Ali Khan, Món Đồ Chơi đang dùng ngón tay vẽ những đường kẻ lên bụng nó. Dường như nó là một Món Đồ Chơi rất tài năng đấy nhé.”

Nhưng trong khi Món Đồ Chơi đang vẽ những đường kẻ lên bụng mình và háo hức dõi theo quả cầu pha lê, những con người ở châu Âu xa xôi lại đang chơi với các đường biên giới, quân đội, các quốc gia. Tôi đọc đống báo cáo trên bàn làm việc, nhìn vào các tấm bản đồ mà trên đó những đường biên giới tương lai đáng ngờ đang được vạch ra. Những người đàn ông bí ẩn, với những cái tên khó đánh vần, đang tập trung tại Versailles, sắp đặt số phận của phương Đông. Chỉ một người duy nhất, một vị tướng Thổ Nhĩ Kỳ tóc vàng từ Ankara, cố gắng đến mức tuyệt vọng đối đầu với những kẻ chiến thắng. Mặc dù đất nước tôi, Azerbaijan, giờ đây đã được các cường quốc châu Âu công nhận là một nhà nước có chủ quyền, tôi không thể chia sẻ sự nhiệt tình của Ilyas Bey, và cực chẳng đã tôi phải làm cậu ấy vỡ mộng bằng tin các trung đoàn của Anh sẽ rút vĩnh viễn khỏi khu vực giờ đây là nước Cộng hòa có chủ quyền của chúng tôi.

“Giờ đây chúng ta được tự do vĩnh viễn,” cậu reo lên sung sướng, “không còn người ngoại quốc nào trên đất nước chúng ta nữa!”

“Nghe này, Ilyas Bey,” tôi nói và dẫn cậu tới bên tấm bản đồ, “các đồng minh tự nhiên của chúng ta sẽ là Thổ Nhĩ Kỳ và Ba Tư, nhưng bây giờ hai nước đó đều không có sức mạnh. Chúng ta đang trong tình cảnh lơ lủng giữa không trung, và từ phía Bắc một trăm sáu mươi triệu người Nga đang dồn sức ép lên chúng ta, thèm khát dầu mỏ của chúng ta. Chừng nào người Anh còn ở đây, thì chừng đó không một người Nga nào dám bước qua biên giới của chúng ta. Nhưng một khi người Anh rời khỏi đây, thì chỉ còn cậu và tôi, cùng vài trung đoàn, để bảo vệ đất nước của chúng ta mà thôi.”

“Đừng bận tâm,” Ilyas Bey lắc đầu vẻ lạc quan, “chúng ta có những nhà ngoại giao để soạn thảo các hiệp ước hữu nghị với người Nga. Quân đội có những việc khác để làm. Đây này,” cậu chỉ tay về phía Nam, “chúng tớ phải tới biên giới Armenia. Có vấn đề ở vùng đó. Tướng Mekhander, Bộ trưởng Chiến tranh, đã ra lệnh rồi.” Có cố thuyết phục cậu rằng ngành ngoại giao chỉ có thể hoàn thành tốt các công việc nếu được hỗ trợ một cách thông minh bởi các lực lượng quân sự cũng vô ích mà thôi. Vậy là các trung đoàn Anh đã rời đi, đường phố đầy những lá cờ lễ hội, binh lính của chúng tôi hành quân tới biên giới Armenia và, ở Yalama, tiền đồn của chúng tôi trên biên giới với nước Nga, điểm kiểm soát biên giới duy nhất, chỉ còn vài nhân viên công vụ dân sự cắm chốt. Chúng tôi ở Bộ Ngoại giao bắt đầu vận động cho các hiệp ước với cả hồng quân và bạch vệ, còn cha tôi đã quay trở lại Ba Tư. Nino và tôi tiễn ông ở bến tàu. Ông nhìn chúng tôi buồn bã và không hỏi liệu chúng tôi có theo ông sang đó hay không.

“Cha sẽ làm gì ở Ba Tư?”

“Có lẽ cha sẽ tái hôn,” ông nói ngay tắp lự. Rồi ông trịnh trọng hôn chúng tôi và nói thêm vẻ suy tư, “Thỉnh thoảng cha sẽ sang thăm các con, và nếu đất nước này tan rã - hừm, thì cha đã có một ít bất động sản ở Mazandaran rồi.” Ông bước lên cầu tàu, vẫy chào chúng tôi hồi lâu, rất lâu, vẫy tay chào bức tường thành cổ, Tháp Trinh Nữ, giã từ thành phố và sa mạc, chào tất cả những gì mờ dần trong tầm nhìn của ông. Trời thành phố nóng nực, và những bức rèm che ở Bộ được kéo xuống nửa chừng. Các đại diện của Nga đến, với vẻ mặt chán ngắt và xảo quyệt. Nhanh chóng và dửng dưng, họ ký bản hiệp ước dài vô tận, gồm vô số đoạn, cột và chú thích.

Cát bụi phủ khắp các đường phố của chúng tôi, gió nóng khiến những mảnh giấy rách bay lả tả trong không khí, gia đình nhà vợ của tôi sang Gruzia nghỉ hè, và ở Yalama chẳng có gì ngoài trạm kiểm soát biên giới và vài nhân viên công vụ. “Asadulla,” tôi quay sang ngài bộ trưởng, “ba mươi nghìn người Nga đang đứng ở phía đối diện Yalama.”

“Tôi biết,” ông buồn rầu nói, “sĩ quan chỉ huy của thành phố nghĩ đó chỉ là một âm mưu.”

“Và nếu không phải như vậy thì sao?”

Ông nhìn tôi vẻ bực tức. “Chúng ta chẳng thể làm gì hơn là ký các hiệp ước. Mọi việc khác ở trong tay của Thượng Đế.” Vài vệ binh, với lưỡi lê tuốt trần, đang bảo vệ Tòa nhà Quốc hội. Bên trong đó các đảng phái chính trị đang tranh cãi nhau, và ở vùng ngoại ô các công nhân người Nga dọa sẽ đình công nếu chính phủ không cho phép xuất khẩu dầu sang Nga. Các quán trà đầy những người đàn ông đọc báo, chơi cờ nard*. Trẻ con ẩu đả nhau trong cát bụi nóng bỏng. Mặt trời trút nắng như đổ lửa xuống thành phố, và từ tháp thánh đường vọng ra tiếng kêu gọi: “Hãy dậy cầu nguyện! Dậy cầu nguyện! Cầu nguyện tốt hơn ngủ!”

 Tôi không ngủ, tôi đang nằm trên thảm, mắt tôi nhắm nghiền, nhưng tôi vẫn nhìn thấy hình ảnh đồn biên phòng ở Yalama bị ba mươi nghìn lính Nga đe dọa. “Nino,” tôi nói, “trời nóng, Món Đồ Chơi không quen với nắng nóng đâu, và em yêu cây xanh, bóng râm, nước mát. Mẹ con em tới chỗ cha mẹ em nghỉ hè được không?”

 “Không,” nàng nói, giọng gay gắt, “em không đi đâu.”

 Tôi không nói thêm lời nào nữa, nhưng Nino nhăn trán đầy suy tư. “Nhưng chúng ta có thể đi cùng nhau, Ali Khan ạ. Ở thành phố thì nóng, mà đất của anh ở Ganja được bao quanh bởi các khu vườn nho. Hãy đi đến đó đi, ở đó với anh cũng như ở nhà mà, và Món Đồ Chơi có thể nằm trong bóng râm.” Tôi chỉ có thể đồng ý mà thôi. Vậy nên chúng tôi lên tàu hỏa, các toa tàu được trang trí bằng hình quốc huy rực rỡ của Azerbaijan.

Một con đường rộng, dài, đầy bụi dẫn chúng tôi từ ga tàu hỏa tới thành phố Ganja. Các nhà thờ và thánh đường được bao quanh bởi những ngôi nhà thấp. Một dòng sông cạn chia tách khu dân cư của người Hồi giáo với khu của người Armenia, và tôi chỉ cho Nino thấy tảng đá mà trên đó cụ Ibrahim của tôi đã tử trận một trăm năm trước, bị giết bằng những viên đạn của người Nga. Trên đất của chúng tôi, ở ngoại vi thành phố, những con bò thiến đang nằm bất động trong nước, chỉ nhô đầu lên. Mùi sữa phảng phất trong không khí, và mỗi quả nho trong những chùm sai trĩu đều to như mắt bò. Các nông dân đều có kiểu đầu được cạo trắng hếu ở phía dưới, và những món tóc dài ở phía trên được chải rẽ ngôi sang hai bên. Ngôi nhà nhỏ với hàng hiên bằng gỗ và cây xanh bao quanh, và Món Đồ Chơi cười thành tiếng khi nhìn thấy lũ ngựa, chó, gà.

Chúng tôi ổn định cuộc sống, và nhiều tuần trôi qua, tôi đã hoàn toàn quên Bộ Ngoại giao, các hiệp ước, cũng như đồn biên phòng ở Yalama. Chúng tôi nằm trên cỏ và Nino nhai những thân cỏ có vị hăng hắc. Khuôn mặt nàng bắt nắng, trong trẻo, bình yên như bầu trời phía trên Ganja. Nàng đang ở độ tuổi đôi mươi, và vẫn quá mảnh khảnh so với thẩm mỹ của người phương Đông. “Ali Khan, Món Đồ Chơi là của riêng em thôi đấy nhé. Lần tới sẽ là con trai, và nó là của anh.” Rồi nàng lập các kế hoạch rất chi tiết cho tương lai của Món Đồ Chơi, với môn tennis, trường Oxtord, các khóa học tiếng Anh, tiếng Pháp, tất tần tật đều đậm chất Âu. Tôi không nói gì, bởi vì Món Đồ Chơi vẫn còn rất bé, và có ba mươi nghìn lính Nga ở Yalama. Chúng tôi chơi trên cỏ và dùng bữa trên những tấm thảm lớn dưới bóng cây. Nino bơi trong dòng sông nhỏ ở phía trên đoạn lũ trâu thường tắm. Các tá điền đến chỗ chúng tôi, với những chiếc mũ tròn trên đầu, cúi gập người trước ông chủ Khan của họ, mang tới những giỏ đào, táo và nho. Chúng tôi không đọc bất kỳ tờ báo nào, và không nhận thư từ gì sất. Đối với chúng tôi thế giới kết thúc trên đường biên giới của đất nhà chúng tôi, và cuộc sống ở đó đối với chúng tôi tuyệt vời gần như ở Dagestan.

Một buổi tối cuối mùa hè, chúng tôi đang ngồi trong phòng thì chợt nghe thấy tiếng ngựa phi nước đại. Tôi bước ra hiên, và một người đàn ông mảnh khảnh trong chiếc áo khoác Circassia màu đen nhảy xuống khỏi lưng ngựa. “Ilyas Bey!” tôi reo lên, dang cả hai tay ra đón cậu. Cậu không đáp, mà đứng đó trong ánh sáng của ngọn đèn dầu, mặt tái mét.

“Người Nga đang ở Baku,” cậu nói, giọng gấp gáp.

Tôi gật đầu, như thể tôi luôn biết điều đó. Nino đang đứng đằng sau tôi, và tôi nghe thấy tiếng kêu yếu ớt của nàng: “Chuyện xảy ra như thế nào, Ilyas Bey?”

“Những đoàn tàu hỏa từ Yalama đổ đến trong đêm, chở đầy lính Nga. Bọn chúng bao vây thành phố, và Quốc hội đầu hàng. Tất cả các bộ trưởng không thể trốn đi đều bị bắt và Quốc hội buộc phải giải tán. Các công nhân người Nga nhập bọn với người của chúng. Thành phố chẳng còn binh lính gì hết, và quân đội ở biên giới Armenia thì đang ở thế thua. Tớ đang đi tập hợp quân du kích.” Tôi quay người lại. Nino đã đi vào trong nhà từ lúc nào, trong khi mấy người hầu chạy đi thắng ngựa vào cỗ xe kéo. Nàng vừa gói ghém đồ đạc vừa khe khẽ nói chuyện với Món Đồ Chơi bằng tiếng của tổ tiên nàng. Sau đó chúng tôi đi xe ngựa qua những cánh đồng. Ilyas Bey cưỡi ngựa đi bên cạnh. Những ngọn đèn của Ganja sáng lấp lánh ở phía xa xa, và trong chốc lát tôi cảm thấy quá khứ và hiện tại hòa vào làm một. Tôi nhìn Ilyas Bey, với con dao găm giắt ở thắt lưng, trông nhợt nhạt và nghiêm nghị, còn Nino, bình tĩnh và kiêu hãnh, như trong cái đêm bên cánh đồng dưa ở Mardakan cách đây đã lâu lắm. Chúng tôi đến thành phố Ganja lúc nửa đêm. Các đường phố đầy người, những khuôn mặt phấn khích và căng thẳng. Binh lính, súng ống sẵn sàng, đang đứng trên cây cầu phân chia giữa khu của người Armenia và khu của người Hồi giáo, và những bó đuốc hắt ánh sáng lên lá cờ Azerbaijan trên ban công của Tòa Thị chính.

30

Tôi ngồi đây, dựa lưng vào bức tường ở thánh đường lớn của Ganja, với đĩa xúp trong tay, nhìn những người lính mệt lả nằm la liệt trong sân. Những khẩu súng máy đang nhả đạn, và âm thanh hằn học của chúng dội vào trong sân, và nước Cộng hòa Azerbaijan chỉ còn tồn tại vài ngày nữa thôi. Tôi ngồi đây một mình. Cuốn sổ nằm trước mặt tôi, và tôi đang viết vào đó những dòng vội vã để ghi lại quá khứ thêm một lần nữa. Vậy đó, tám ngày trước, ở khách sạn nhỏ của chúng tôi trong thành phố Ganja:

“Cậu điên à,” Ilyas Bey nói. Đã ba giờ sáng và Nino đang ngủ ở phòng bên cạnh. “Cậu điên rồi,” cậu nhắc lại, bước tới bước lui. Tôi ngồi ở bàn, đối với tôi ý kiến của Ilyas Bey là điều chẳng quan trọng chút nào trên đời này.

“Tớ ở lại đây. Các du kích quân sẽ đến. Chúng ta sẽ chiến đấu. Tớ không chạy trốn khỏi đất nước mình đâu.” Tôi nói khẽ, như trong mơ. Ilyas Bey đứng trước mặt tôi, nhìn tôi, buồn bã và hãnh diện.

“Ali Khan, chúng ta học cùng nhau, và chúng ta cùng đánh nhau với bọn Nga trong giờ ra chơi. Tớ đã cưỡi ngựa theo sát cậu khi cậu truy lùng Nakhararyan. Tớ đã đưa Nino về nhà trên yên ngựa của mình, và chúng ta đã cùng chiến đấu ở cổng Tsitsianov. Giờ cậu phải đi thôi - vì Nino, vì bản thân cậu, vì đất nước của chúng ta có thể sẽ lại cần cậu.”

“Cậu sẽ ở lại đây kia mà, Ilyas Bey, và tớ cũng sẽ ở lại.”

“Tớ ở lại bởi vì tớ chỉ có một mình trên đời này, bởi vì tớ biết cách chỉ huy binh lính, và bởi vì tớ có thể trao cho đất nước này kinh nghiệm mà tớ có được qua hai chiến dịch. Hãy sang Ba Tư đi, Ali Khan.”

“Tớ không thể sang Ba Tư, và tớ cũng chẳng thể đi châu Âu.” Tôi đi ra cửa sổ. Dưới kia trên đường phố, những ngọn đuốc rực cháy và tiếng kim khí kêu leng keng.

“Ali Khan, nước Cộng hòa của chúng ta chỉ còn tồn tại vài ngày nữa thôi.” Tôi thẫn thờ gật đầu. Dòng người đang di chuyển qua trước mắt tôi, mang theo vũ khí. Nghe thấy tiếng bước chân ở phòng bên cạnh, tôi bèn quay đầu lại. Nino đang đứng ở cửa phòng, đôi mắt ngái ngủ.

“Nino,” tôi nói, “chuyến tàu hỏa cuối cùng sẽ khởi hành đi Tiflis trong hai giờ nữa.”

“Vâng. Ta hãy đi nhé, Ali Khan.”

“Không, em và con đi đi. Anh sẽ đến sau. Anh phải ở lại đây thêm chút nữa. Nhưng em phải đi. Lần này không giống lần ở Baku đâu. Tình hình bây giờ hoàn toàn khác, và em không thể ở lại đây, Nino ạ. Em sang bồng con đi.” Trong lúc tôi nói, trên đường phố những bó đuốc đang cháy, và Ilyas Bey đứng ở một góc phòng, đầu cúi gục. Vẻ ngái ngủ biến mất khỏi đôi mắt của Nino. Nàng chầm chậm bước đến bên cửa sổ và nhìn ra ngoài. Nàng nhìn Ilyas Bey, còn cậu quay nhìn đi chỗ khác. Nàng bước tới giữa phòng và ngẩng đầu lên.

“Món Đồ Chơi,” nàng nói, “còn anh sẽ không đi ư?”

“Anh không thể, Nino.”

“Cụ của anh đã chết trên cầu Ganja. Em biết về tảng đá đó từ khi em trải qua kỳ thi ấy.” Bỗng nhiên Nino đổ sụp người xuống sàn và rú lên như một con thú bị thương đang trong cơn đau hấp hối. Mắt nàng ráo hoảnh, và toàn thân nàng run rẩy. Nàng rú muốn vỡ cả giọng và Ilyas Bey vội chạy ra khỏi phòng.

“Anh sẽ đến, Nino. Anh sẽ đến, anh hứa, chỉ vài ngày nữa thôi.” Tiếng rú của nàng vẫn tiếp tục vang lên, trên đường phố người ta hát bài ca hoang dại của nước Cộng hòa đang hấp hối. Đột nhiên nàng bình tĩnh lại và nhìn thẳng về phía trước bằng con mắt vô hồn. Rồi nàng đứng dậy. Tôi xách va li lên. Tôi bế Món Đồ Chơi trên tay và chúng tôi lặng lẽ bước xuống cầu thang. Ilyas Bey đang đợi trong xe ngựa. Chúng tôi di chuyển qua những đường phố đông nghịt người tới ga tàu hỏa.

“Chỉ ba hoặc bốn ngày thôi,” Ilyas Bey nói, “chỉ ba hoặc bốn ngày thôi, sau đó Ali Khan sẽ đoàn tụ với mẹ con em.”

“Em biết,” Nino lặng lẽ gật đầu, “chúng em sẽ ở Tiflis và sau đó sẽ đi Paris. Chúng em sẽ có một ngôi nhà có vườn và đứa con tiếp theo sẽ là con trai.”

“Sẽ như vậy, Nino ạ, sẽ như vậy.” Giọng của tôi rõ ràng và lạc quan. Nàng siết chặt tay tôi và nhìn ra xa xăm. Đường tàu như những con rắn dài loằng ngoằng, và đoàn tàu xuất hiện trong bóng tối như một con quái vật hiểm ác. Nàng hôn tôi thật nhanh. “Tạm biệt, Ali Khan. Ba ngày nữa chúng ta sẽ gặp nhau.”

“Tất nhiên, chúng ta sẽ gặp nhau, Nino ạ, rồi sau đó chúng ta sẽ đi Paris.”

Nàng mỉm cười và đôi mắt nàng như nhung mịn. Tôi cứ đứng đó trên sân ga, không thể nhúc nhích, như thể bị đóng đinh vào lớp nhựa đường cứng. Ilyas Bey đưa nàng lên toa tàu. Nàng nhìn ra ngoài cửa sổ, im lặng, thất thần, như một con chim nhỏ sợ hãi. Khi tàu bắt đầu chuyển bánh nàng vẫy tay, và Ilyas Bey nhảy ra khỏi tàu.

Chúng tôi đi xe ngựa vào thành phố, và thành phố giống như một lễ hội hóa trang. Các nông dân từ những ngôi làng xa xôi hẻo lánh kéo đến, mang theo những khẩu súng máy cùng đạn dược mà họ đã giấu kỹ từ bao giờ. Từ bên kia sông, trong khu của người Armenia, chúng tôi nghe thấy vài tiếng súng lẻ tẻ. Khu đó đã trở thành lãnh địa của người Nga rồi. Kỵ binh Hồng quân đã tràn vào khu vực đó, và trong thành phố một người đàn ông bất ngờ xuất hiện với đôi lông mày rậm rì, cái mũi khoằm, đôi mắt sâu hoắm: hoàng tử Mansur Mirza Qajar. Chẳng ai biết ông ta là ai và từ đâu tới, chỉ biết rằng ông ta thuộc nhà Qajar, và trên mũ ông lấp lánh huy hiệu sư tử bạc. Ông giữ vai trò chỉ huy với phong thái bẩm sinh của người kế tục Agha Mohammed. Những tiểu đoàn Nga đang dồn về phía Ganja, và thành phố trở nên đông nghịt người tị nạn từ Baku. Họ nói về các bộ trưởng bị xử tử, về các nghị viên bị bỏ tù, về những xác người bị đeo đá và dìm xuống biển Caspia. “Thánh đường Taza Pir bây giờ là một câu lạc bộ, và khi Seyid Mustafa đến để cầu nguyện ở tường thành, người Nga đánh đập anh ấy. Bọn chúng trói anh ấy lại và nhét thịt lợn vào miệng anh ấy. Sau đó anh ấy cố trốn sang Ba Tư, đến chỗ ông bác ở Mashhad. Bọn Nga đã giết cha anh ấy rồi.” Chính Aslan Agha đã mang tin này tới. Cậu ta đứng trước mặt tôi, nhìn đám vũ khí mà tôi đang phân phát.

“Tôi cũng muốn chiến đấu, anh Ali Khan ạ.”

“Cậu ư? Cậu là chú heo con lấm lem mực kia mà?”

“Tôi không phải là con heo, Ali Khan ạ. Tôi yêu đất nước mình, như bất cứ ai khác. Cha tôi đã trốn đi Tiflis rồi. Hãy giao vũ khí cho tôi đi.” Vẻ mặt cậu nghiêm túc, mắt cậu chớp chớp. Tôi đưa vũ khí cho cậu, và cậu bước vào hàng quân mà tôi chỉ huy cho đợt xuất kích trên cầu. Lính Nga đang chiếm giữ các phố ở bên kia sông. Chúng tôi đụng độ chúng trong trận giáp lá cà. Tôi nhìn thấy những tấm mặt nạ to bản, những lưỡi lê hình tam giác sáng loáng, và lòng tôi bừng bừng căm hận. “Irali! - Tiến lên!” ai đó hét lên, và chúng tôi hạ lưỡi lê xuống. Máu trộn mồ hôi. Tôi nâng nòng súng trường lên, một phát đạn sượt qua vai tôi. Sọ của tên lính Nga vỡ toác dưới phát đạn của tôi. Não xám ngoét chảy xuống đất. Với dao găm trong tay tôi lao vào một tên địch và trong lúc lảo đảo ngã xuống tôi nhìn thấy Aslan Agha đang thọc dao vào mắt một tên lính Nga…

Từ xa chúng tôi nghe thấy tiếng hiệu triệu của kèn trumpet. Giờ đây chúng tôi đang nằm sau một góc phố, bắn hú họa vào những ngôi nhà của người Armenia. Suốt đêm chúng tôi đã bò trở lại chỗ cây cầu, nơi Ilyas Bey đang ngồi với những băng đạn quấn quanh người, dựng những khẩu súng máy. Chúng tôi di chuyển vào bên trong sân thánh đường, và dưới ánh sáng của những vì sao, Ilyas Bey đã kể cho tôi nghe hồi bé có lần cậu suýt chết đuối như thế nào. Cậu đang bơi ở biển thì bị cuốn bởi một dòng xoáy. Sau đó chúng tôi ăn xúp và mấy quả đào. Aslan Agha đang ngồi thu mình phía trước chúng tôi, hàm răng cậu có những khoảng trống đang rỉ máu. Đêm ấy cậu bò đến chỗ tôi, toàn thân run rẩy.

“Tôi sợ quá, Ali Khan ạ. Tôi là một thằng hèn.”

“Vậy thì hãy quẳng vũ khí đi và chạy qua đồng cỏ tới sông Kur, rồi sang Gruzia.”

“Tôi không thể, tôi yêu đất nước mình lắm, như bất cứ ai khác, dù tôi có tâm hồn của một kẻ hèn nhát.” Tôi im lặng, và ngày mới hé rạng. Xa xa những khẩu súng gầm gào, và ở gần tháp thánh đường Ilyas Bey đứng đó với bộ ống nhòm, bên cạnh hoàng tử nhà Qajar. Tiếng kèn trumpet nghe thê lương và thách thức, lá cờ phấp phới trên đỉnh tháp, và ai đó bắt đầu hát bài ca của vương quốc Turan. “Tôi đã nghe thấy nhiều điều,” một người với đôi mắt mơ màng trên khuôn mặt trông như xác chết nói, “một người đã xuất hiện ở Ba Tư với cái tên Reza, ông đang chỉ huy nhiều binh lính truy đuổi quân thù như thợ săn đuổi đàn nai. Kemal đang ngồi ở Ankara. Ông ấy đã chiêu mộ được cả một đội quân. Chúng ta không chiến đấu vô ích đâu. Hai mươi lăm nghìn người đang hành quân đến giúp chúng ta.”

“Không,” tôi nói, “không phải hai mươi lăm nghìn người - mà hai trăm năm mươi triệu người đang hành quân, toàn thể dân Hồi giáo trên thế giới này. Nhưng họ có đến kịp không thì chỉ Thượng Đế mới biết.” Tôi đi lên cầu, ngồi sau khẩu súng máy, những viên đạn trượt qua các ngón tay tôi như thể hạt của chuỗi tràng hạt. Aslan Agha đang ngồi cạnh tôi, tiếp đạn cho đồng đội. Khuôn mặt cậu tái mét, và cậu mỉm cười. Có sự chuyển động ở bên phía những hàng quân Nga, và khẩu súng máy của tôi nã điên cuồng. Tiếng kèn trumpet cất lên hiệu lệnh tấn công. Đâu đó từ phía những hàng quân Armenia vang lên những nốt của bài Hành khúc Budyonny. Tôi nhìn xuống dưới và thấy lòng sông cạn khô, nứt nẻ. Lính Nga đang chạy qua khoảng đất trống, quỳ xuống, nhắm bắn lia lịa, và đạn của chúng bay sạt qua cầu. Tôi đáp trả bằng những loạt đạn điên cuồng. Lính Nga gục như ngả rạ, nhưng phía sau, những hàng lính mới lại xuất hiện, chạy về phía cây cầu, ngã xuống bờ sông đầy bụi đất. Bọn chúng có tới hàng nghìn người, và tiếng gầm của khẩu súng máy đơn độc mà tôi đang điều khiển nghe thật yếu ớt trên cầu Ganja.

Aslan Agha kêu lên bằng giọng the thé, ai oán, như một đứa trẻ nhỏ. Tôi nhìn về phía cậu. Cậu đang nằm trên cầu, máu ộc ra từ miệng cậu. Tôi bóp cò khẩu súng máy. Một cơn mưa đạn dội lên bọn Nga, và tiếng kèn của chúng lại vang lên hiệu lệnh tấn công. Mũ tôi rơi xuống sông, có thể bị bắn rơi, mà cũng có thể bị cơn gió thốc vào mặt thổi bay mất. Tôi giật phăng cúc cổ và cúc áo khoác của mình. Thi thể của Aslan Agha đang nằm giữa tôi và kẻ thù. Vậy đấy, một người có thể là kẻ nhát gan nhưng đã chết một cái chết anh hùng vì Tổ quốc mình. Ở đằng kia tiếng kèn vang lên lệnh rút lui, khẩu súng máy câm lặng, và tôi ngồi trên cầu, người đầm đìa mồ hôi, đói lả, chờ cứu viện.

Còn bây giờ tôi đang ngồi đây ăn xúp, dưới bóng của bức tường thánh đường. Ở đằng kia, tại cổng thánh đường, hoàng tử Mansur đang đứng, còn Ilyas Bey đang cắm cúi bên tấm bản đồ. Hai giờ nữa tôi sẽ lại đứng trên cầu. Nước Cộng hòa Azerbaijan chỉ còn tồn tại vài ngày nữa thôi. Thế cũng đủ. Tôi sẽ ngủ cho tới khi tiếng kèn trumpet gọi tôi tới con sông ấy, nơi cụ tổ Ibrahim Khan Shirvanshir của tôi đã hy sinh mạng sống vì tự do của người dân nước tôi.

Ali Khan Shirvanshir đã ngã xuống lúc năm giờ mười lăm phút trên cầu Ganja bên khẩu súng máy. Thi thể của anh rơi xuống lòng sông khô cạn. Tôi xuống đó. Anh bị tám viên đạn găm vào người. Trong túi áo của anh tôi tìm thấy cuốn sổ này. Theo ý Thượng Đế, tôi sẽ mang nó tới cho vợ anh. Chúng tôi chôn cất anh vào lúc sáng sớm, ngay trước khi quân Nga mở đợt tấn công cuối cùng. Sự sống của nước Cộng hòa của chúng tôi đã kết thúc, cũng như sự sống của Ali Khan Shirvanshir.

Đại úy Ilyas Bey, con trai của Zeynal Agha, người làng Binagady gần Baku.

Tiếng Latin, có nghĩa là “danh động từ” và “thuộc về danh động từ”. ↩

Molla hoặc Mulla là người đứng đầu thánh đường Hồi giáo, tương đương với cha sở của nhà thờ Thiên Chúa giáo. ↩

Naser al-Din Shah Qajar (1831-1896) là vị vua thứ tư nhà Qajar của Ba Tư, trị vì trong thời gian 1848-1896. Ông là vị quốc vương Ba Tư hiện đại đầu tiên đã từng đến thăm châu Âu ba lần: 1873, 1878, 1889. ↩

Agha Mohammed Khan Qajar (1742-1797) là hoàng đế khai quốc của nhà Qajar ở Ba Tư (Iran), trị vì từ 1789 tới 1797. ↩

Zoroaster hay Zarathustra, sinh trong khoảng từ thế kỷ 18 đến thế kỷ 6 trước Công nguyên, là nhà tiên tri và triết gia Ba Tư cổ đại, người sáng lập Bái Hỏa giáo, một tôn giáo cổ của Ba Tư. ↩

Nút thắt Gordas là một truyền thuyết Hy Lạp cổ, về một nút thắt không ai gỡ được, cho đến khi Alexander Đại đế cắt nút thắt và trở thành người thống trị phương Đông (Caruri). ↩

Ismail Enver (1881-1922): Binh bộ thượng thư của Thổ Nhĩ Kỳ trong Chiến tranh thế giới thứ Nhất. Trong quân nghiệp của mình, ông trải qua các cấp bậc từ thấp đến cao: Efendi, Bey và cuối cùng là Pasha. ↩

Năm Hijrah (tương ứng với năm 622 Công lịch) là năm nhà tiên tri Mohammed cùng các môn đồ bí mật di cư từ Mecca đến Medina để lánh nạn; như vậy năm Hijrah 637 là nàm 1259 Công lịch. ↩

Terek Cossack là người Cossack ở lưu vực sông Terek, Bắc Kavkaz. ↩

Đại công tước Nikolai Nikolayevich Romanov (1856-1929), từng là tổng tư lệnh quân đội Nga thời kỳ đầu Chiến tranh thế giới thứ Nhất, sau đó bị Sa hoàng bãi chức và điều về làm Tổng trấn Kavkaz. Ông nổi tiếng với chiều cao 1,98m. ↩

Zurna là một nhạc cụ thổi hơi được làm bằng gỗ, phổ biến ở vùng Cận Đông, Trung Đông, Kavkaz, Bắc Phi. ↩

Siyyid Ali Muhammad Shirāzi (1819-1850), người sáng lập phong trào tôn giáo Babi, tiền thân là Baha’i giáo. ↩

Nhân vật anh hùng nổi tiếng trong thần thoại Ba Tư. ↩

Lãnh tụ Hồi giáo. Iman Shamil (1797-1871) là thủ lĩnh của các bộ tộc Hồi giáo thuộc Bắc Caucasus và là Iman thứ ba của Dagestan & Chechnya. ↩

Saracen là từ do đội quân Thập Tự Chinh Cơ Đốc giáo gọi các chiến binh Hồi giáo Trung Đông. ↩

Caliph (hay khalip): Nghĩa gốc là “người đại diện” hoặc “người kế tục”, được hiểu là người kế tục nhà tiên tri Mohammed, dùng để chỉ lãnh tụ tối cao của một thể chế nhà nước Hồi giáo. ↩