HƯỞNG ỨNG CUỘC VẬN ĐỘNG SÁNG TÁC VĂN HỌC NGHỆ THUẬT “VÌ MẦM NON TỔ QUỐC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA”. 1976 - 1978

HÀ ĐÌNH CẨN

QUẦN ĐẢO SAN HÔ

(ký)

BÌA VÀ MINH HỌA CỦA HUY TOÀN

NHÀ XUẤT BẢN KIM ĐỒNG

Hà Nội - 1978

TÓM TẮT NỘI DUNG

Tập sách dẫn các em đi thăm một số vùng biển nhiều đảo ở phía Nam Tổ quốc. Các em sẽ hiểu thêm những sản phẩm của biển: đồi mồi, trai ngọc, hải sâm, gà ghim, cá sấu... và những luồng cá dài hơn trăm ki-lô-mét ven đảo Phú Quốc. Các em sẽ chia sẻ những nỗi gian khổ củng người dân đảo khi nghe kể về những ngọn sóng cao năm, bảy mét, những cơn bão biển cát bay mù mịt. Các em còn được đọc những trang xúc dộng về tình yêu của người dân chài, của chiến sĩ hải đảo đối với biển cả. Những cuộc đua thuyền, những buổi kết bạn, thề nguyền, những chuyến đi săn cá sấu cùng những chiến công nhấn chìm tàu chiến Mỹ của họ sẽ gắn bó các em với biển cả và nâng cao tình yêu Tổ quốc, yêu nhân dân trong lòng các em.

VÀI LỜI NÓI ĐẦU

Vùng biển của ta có trên 1.000 đảo lớn nhỏ. Mỗi đảo là một thế giới riêng biệt về phong cảnh và cơ man là của quí.

Địa đầu phía bắc có nhóm đảo tạo nên thắng cảnh Vịnh Hạ Long. Người ta ví nhóm đảo này như cái lẵng hoa đá bởi đảo là những khối đá hoa cương, vân trắng lấp lánh những hạt đa kim. Đảo miền Trung cát vàng, loại cát có giá trị kinh tế, chế ra đồ dùng pha lê và hàng trăm mặt hàng công nghiệp khác. Mùa xuân, từ những vùng biển rất xa, chim yến về các hốc đảo miền Trung nhả dãi xây tổ. Tổ yến là thức ăn quí. Mỗi năm ở đây có thể thu hoạch vài tạ. Rồi đến nhóm đảo cực nam còn giữ nguyên những cánh rừng nguyên thủy và các bầy thú chưa biết sợ người.

Biển của ta còn những đảo xa đứng nơi đầu sóng ngọn gió làm trạm gác tiền tiêu trên thềm lục địa và vùng biển kinh tế độc quyền[1]: Bạch Long Vĩ, Thổ Chu, Trường Sa...

Tháng ba, khoảng thời gian ngọn gió nam ấm áp đổi chiều cho gió bấc khô lạnh, biển ôn hòa. Mùa này bạn có thể ra đảo với chiếc thuyền câu thẻ đóng bằng gỗ kền kền của dân chài. Mùa bão, biển nổi sóng lừng, muốn ra khơi xa, ra đảo phải đi bằng tàu đánh cá hoặc tàu sắt của chiến sĩ hải quân.

Biển không ngăn đường người muốn ra đảo. Và đảo bao giờ cũng đón người từ đất liền tới một cách nồng hậu.

Trong các trang sách sau đây, tôi muốn mời bạn đọc trẻ đến thăm một số vùng đảo trên biển phía nam của Tổ quốc.

Các bạn sẽ gặp những vùng thiên nhiên giàu đẹp của biển và đời sống vươn lên mạnh mẽ của những người dân chài cùng cúc chiến sĩ đang ngày đêm làm chủ vùng biển của Tổ quốc thân yêu.

H. Đ. C

QUẦN ĐẢO THỔ CHU

Đảo và chim biển

Cách bờ biển Rạch Giá gần 200 ki-lô-mét, Thổ Chu là quần đảo ngoài cùng trong số 102 hòn đảo nằm rải rác ở vùng biển phía tây nam nước ta. Khách tới đây bốc một nắm cát trên bãi Ngư hay bãi Mun, thấy hạt nào cũng bị sóng gió mài lăn tròn, khác với cát ở vùng biển yên tĩnh, hình vuông và sắc cạnh.

Trong quần đảo này hòn lớn nhất là Thổ Chu, đường kính trên 3 ki-lô-mét, có nhiều gỗ quý như mun, kền kền. Hòn Kèo đứng kề bên, hình tròn, nhọn lên như nón úp trên mặt nước. Bên nữa là hòn Từ và hòn Cao, nằm thuôn dài như hai con cá sấu châu đầu vào nhau. Cuối đuôi con cá sấu về phía tây bắc là hòn Cao Cát, đó là vườn bách thú giữa biển vì sự quần tụ khá dày đặc của khỉ, chim và loài bò sát. Khỉ kết thành bầy, khôn ngoan sống nhờ vào trái cây, ong mật và ăn vụng trứng chim suốt mùa hè.

Đặc biệt trong quần đảo này là hòn Nhạn. Gọi là hòn Nhạn bởi có chim nhạn ở. Loài chim nhạn biển này cánh khỏe, dám bay cả trong dông bão.

Buổi sáng, đường bay mở ra một ngày của loài chim này là lao thẳng ra biển. Hàng mấy ngàn con bay rào rào như một trận gió. Không có cánh chim nào ngập ngừng, tỏ ra nhút nhát, tách khỏi đàn bay trở lại. Dường như chúng có một tổ chức nhất định. Trước khi bay, một chú chim nào đó đứng trên mỏm đá vỗ cánh, bất ngờ réo lên một tiếng “réc...”. Thế là cả bầy đen đặc bay ùn theo. Chúng đi kiếm ăn suốt ngày ngoài khơi xa, có khi cách đảo đến 200 ki-lô-mét.

Buổi chiều, khi mặt biển vừa sẫm lại, nước biển ngả màu tím than và ngọn sóng bạc đầu gợn xa chuyển màu vàng da cam, từ một miền xa tắp ùn ùn nổi lên một đám mây xám bạc. Đám mây nở rộng dần rồi vỡ ra từng chấm sáng. Chim trở về đảo. Những con chim mỏ sắc, màu ngà như mỏ sáo, cánh sải rộng, đuôi xòe chéo chữ “V”, lông đốm sáng. Chúng bay xoay tròn một vòng rồi ríu ran đậu xuống bãi đá trắng một màu phân chim. Mỗi con chim chọn cho mình một chỗ đứng và bắt đầu tỉa tót bộ lông. Cặp mỏ sắc ngắt những lông tơ mịn dưới bụng, dưới cánh, thả vào hốc đá. Chúng làm đẹp chăng? Không phải. Chúng đang làm công việc cao quý của người mẹ biết hy sinh bộ áo đẹp để lót nôi êm cho lũ con khi sinh nở.

Đẻ bốn trứng màu xanh nhạt, xinh xinh, chim mẹ bắt đầu ấp. Chỉ qua nửa tuần trăng, những chú chim non đã mổ vỏ. Chúng háu đói và lớn nhanh, suốt ngày mở cặp mỏ như hai búp hoa lan đòi chim bố bón mồi. Thoảng đi mười ngày, chim non đã có bộ lông cánh mịn, rời tổ tập nhảy trên những ngọn đá nhọn. Lại thoảng đi dăm ngày nữa, chim mẹ đã tập cho chim con bay từng đoạn ngắn.

Buổi sáng trên đảo, ánh nắng trong suốt vì sự phản quang của nước biển, không khí mát rượi. Sóng bạc đầu gợn lấp lánh như vô vàn mảnh gương đặt nơi mặt nước hắt sáng lên. Bầy chim non đứng trên mỏm đá, mở đôi mắt đen tròn sáng ngời ngợi nhìn ra biển. “Đây là biển cả” - Đôi mắt chim mẹ âu yếm nhìn bầy con như muốn nói lên điều ấy. Bầy chim non ríu rít chỉ muốn bay lên bằng đôi cánh mỏng như hai chéo lụa. Chim mẹ xòe cánh vỗ nhẹ mấy nhịp như cổ vũ rồi bay lên trước. Bầy chim non theo mẹ bay đi. Đường bay đâu tiên bằng đôi cánh non nớt, chim non đã dám lao thẳng ra biển. Sóng cồn dưới những đôi cánh ấy.

Người làng chài trên đảo nói: “Ở đây người cũng như chim, phải không sợ biển mới sống được”.

Sóng gió trên làng đảo

Trên đảo Thổ Chu có làng nhỏ. Gần một trăm nóc nhà đứng nép vào chân núi phía tây. Làng na ná như làng thường gặp dọc ven biển: nhà thấp nhỏ, vững chãi, quay cửa ra hướng mép nước. Người ta hay ví đảo (bất kể đảo nào) như một con tàu. Điều đó không phải là ngẫu nhiên. Sóng, gió và dòng nước chảy thường xuyên theo hai hướng tây và nam đã ảnh hưởng đến cấu tạo địa chất của đảo, thường là dẹt hình thoi, dài. Đảo Thổ Chu cũng na ná con tàu. Chỉ khác, phía đầu tàu chếch sang trái có vùng bị lõm vào tạo thành vịnh bãi Ngừ, nước trong đến mức có thể nhìn thấy con cá nhỏ bơi dưới độ sâu vài mét.

Có thể xem bãi Ngừ là bãi tắm tuyệt vời của nước ta. Dưới mặt nước từ độ sâu khoảng mười mét trở vào chân sóng là một lớp vụn san hô nhiều màu sắc, nhìn từ trên xuống như một mặt sân lát đá hoa. Ánh sáng mặt nước bị tán xạ và phản quang từ bề mặt lát vụn đá hoa mịn màng ấy dội trở lại làm cho nước chuyển màu xanh nhạt trong suốt. Trong màu nước ấy nhìn rõ từng động tác người lặn dưới sâu, da thịt trắng hồng. Trên bãi tắm các vụn san hô nhiều màu, đa số là trắng, trải dưới những gốc bàng có vòm tán rộng che mát.

Từ mép nước bãi tắm bước lên là làng. Làng ở theo bờ vịnh, cong hình bán nguyệt. Làng đã có từ lâu đời. Nhiều bóng cây cổ thụ, dừa và cây ăn quả. Dưới bóng cây là bể nước mặn, xây bằng đá để nuôi đồi mồi.

Thổ Chu là đảo sản xuất đồi mồi nhiều nhất nước ta. có nhà nuôi 2.000 con. Con nào cũng lớn như cái khay với 13, 16 hoặc 18 vảy nâu bóng.

Công việc nuôi đồi mồi thường bắt đầu từ tháng ba, tháng này biển đã ấm áp. Đêm vắng. Đồi mồi mẹ bò lên bãi cát bới ổ đẻ trứng rồi lấp lại. Đồi mồi đẻ chừng 150 trứng vàng nghệ như chùm quả xoan chín. Nhờ có sức nóng mặt trời và cát ủ, trứng đồi mồi nở. Những người nuôi đồi mồi thường tự ấp lấy. Buổi sáng họ đi theo bãi cát tìm vết chân của đồi mồi mẹ để tìm ra tổ trứng bị lấp. Trứng nhặt được đem vùi trong thùng cát. Đều đặn mỗi ngày tưới nước mặn lên trứng một giờ theo quy luật của thủy triều. Sau một tháng nở những chú đồi mồi bằng con cua nhỏ, vảy mềm; màu hồng nhạt. Người ta bắt đồi mồi con nuôi trong bể xây chứa nước mặn. Thức ăn của đồi mồi là trai, hến và cá con. Bốn năm sau, lớp vẩy đã lớn, dẻo, dày và định màu, có thể lột vảy được rồi vẩy đồi mồi có nhiều màu: nâu bóng, hồng nhạt, lẫn vân đen, xanh óng ánh... dùng làm đồ mỹ nghệ. Chiếc vòng tay hoặc chiếc lược đồi mồi là vật quý, bền và đẹp, tất cả các loại nhựa màu đều không thể sánh kịp.

Buổi sáng họ đi theo bãi cát...

Ở Thổ Chu bà con còn đi bắt đồi mồi dưới biển. Bắt đồi mồi có hai cách: đánh lưới hoặc câu. Đồi mồi bắt được thường to, vảy dày, rộng màu sắc tuyệt đẹp. Có khi kéo lên con đồi mồi “chúa” nặng đến 80 ki-lô-gam, bóc được một ki-lô-gam vảy trên bộ mai rộng tựa chiếc ô nâu.

Có bốn loại đồi mồi: đồi mồi cân, đồi mồi mặt, đồi mồi lửa, đồi mồi đá. Mỗi loại đồi mồi cho một sắc vảy riêng biệt. Cũng khó có thể nói loại vảy nào hơn loại vảy nào. Có người thích màu nâu bóng nổi gân trắng; có người thích màu đen thạch nổi vân màu tro nhạt.

Người làng Thổ Chu làm giàu vì đồi mồi. Những người giầu có này sống đôn hậu và hiền lành, rất mến khách từ đất liền tới. Một buổi sáng nào đó bạn rời đảo, người già sẽ lồng vào tay bạn những vòng đồi mồi và gửi tặng những chiếc nhẫn xinh xinh cho người thân. Đó là tục lệ của làng đảo muốn dành cho người đi xa những kỷ niệm của đảo. Người ta sẽ nói:

– Đừng có sợ say sóng thì không bao giờ say. Mùa con sóng lặng sang năm lại ra thăm đảo nghe!,..

*

*    *

Trước ngày Thổ Chu giải phóng (25-5-1975) đây là căn cứ quân sự của duyên đoàn 4 ngụy, có bãi để cặp tàu. Có sân bay cánh quạt, có đài ra-đa quét sóng, cùng với đài Phú Quốc, Hòn Khoai, Côn Sơn làm thành mạng kiểm soát tàu bè trên biển.

Từ năm 1965 căn cứ quân sự trên đảo Thổ Chu phình to lên mãi. Tàu chiến tuần tiễu của hạm đội 7 Mỹ ập đến, gieo hoạn nạn ghê gớm cho làng chài. Chúng nghễu nghện đi trên bãi cát rồi đầm xuống biển như những con lợn trương. Cười chán, hú chán lại kéo vào làng chài phá phách, cướp của. Bọn này ranh ma biết đục cột nhà để tìm hạt trai mà đồng bào ta giấu và bới cát ngoài vườn tìm nơi cất vảy đồi mồi.

Các tai họa khác cũng thường xuyên xảy ra ở hòn đảo xa xôi, nhiều sóng gió này.

... Đêm ấy, bà con làng chài Thổ Chu đang đánh cá ngoài khơi, cách đảo chừng năm ki-lô-mét. Mẻ lưới vừa thu xong. Cá đổ đầy khoang, bỗng có tiếng kêu cứu. Ở biển nghe tiếng kêu cứu hoặc chỉ là ánh lửa báo hoạn nạn thì bất kể đang làm gì người ta cũng bỏ đấy để cứu nạn. Đó là tình nghĩa giúp đỡ, cứu mạng nhau của người đi biển.

Thuyền cá của dân vội vàng thu lưới, lao đến nơi có nạn.

Đến nơi, bà con thấy một chiếc thuyền kỳ dị, đen ngòm, bập hềnh trôi. Vì sao lại kêu cứu? “Có chúng tôi đến giúp đây!”. Người làng chài chất phác vừa cất tiếng thì bất ngờ nghe tiếng súng nổ chói tai. Chiếc thuyền kỳ dị lắc mạnh, áp hẳn vào thuyền cá. Đèn pha vụt sáng. Trên mui thuyền lố nhố những người đeo mặt nạ, bồng súng hoặc cầm dao găm.

– Cướp Mã Lai rồi! - Bác tài công[2] già kêu lên.

– Đứng im! - Tiếng nạt nộ kèm theo một loạt đạn nổ.

Một tiếng thét ra lệnh, bác tài công chỉ huy mọi người trên thuyền nhảy xuống biển. Đạn bọn cướp bắn như vãi sỏi trên mặt nước tối đen. Nhưng người làng chài bơi dưới biển cũng như người miền núi chạy trong rừng. Họ có thể bơi một mạch mười ki-lô-mét trong sóng gió và định hướng một cách chính xác. Bơi suốt đêm ấy, bà con dìu được cả hai người bị thương và một chú bé mới tập ra biển lần đầu vào đảo.

Còn bọn cướp thì kéo cá lưới, cả thuyền dân chài đi biệt tăm.

... Lại có một buổi sáng, dân chài thấy tàu buôn ghé vào đảo. Chủ tàu to béo, xúng xính vàng hạc. Hắn đến làng chài hỏi mua vảy đồi mồi khô. Đồi mồi khô trên đảo không thiếu, có ngay hàng tạ chuyển xuống tàu. Người cuối cùng xách bì vảy đồi mồi khô đã đánh bóng nổi màu nâu láng xuống tàu, bỗng con tàu rùng mình, vội vã nhổ neo.

Bà con hét vang:

– Trả tiền đi chứ!

– Bắt lấy bọn cướp!

– Ôi! Lại mắc mưu bọn cướp Hồng Kông rồi..

– Con gái tôi... Trả con gái tôi...

Tiếng kêu, tiếng thét khàn trên mặt sóng không níu được tàu bọn cướp lại. Lũ cướp trên tàu trơ trẽn cười khả ố và chĩa súng bắn trả lại...

Thổ Chu đứng ở đầu sóng, ngọn gió đầy những tai họa bất ngờ. Con người ở đây phải đọ sức với bão tố, sóng cồn, phải thắng cướp và địch.

Ở đây các em nhỏ chưa biết học chữ đã biết bơi. Phải nhuộm nước mặn vào da thịt suốt đời người để gắn bó với biển, với đảo bằng tình yêu thiêng liêng, không bao giờ phai lạt.

Lớn lên một chút, các em được người lớn đã từng trải dạy cho những môn tập khỏe mạnh đòi hỏi phải có lòng dũng cảm mới vượt lên được: bơi trên sóng cồn, lặn dưới nước sâu mười mét, hoặc tập câu cá mập. Người làng Thổ Chu thượng võ và hun đúc cho thế hệ nối tiếp đức tính ấy. Ở đây liên hoan bằng đấu vật, phóng lao, bằng đua thuyền trên sóng. Người ta ưa nhìn những thân hình chắc nịch, vạm vỡ, vì đó là những người sẽ thắng biển.

Những truyền thuyết của làng chài bao giờ cũng kể về những người cường tráng, đôn hậu. Chuyện chàng trai nọ nhảy xuống biển trong đêm dông bão chém đứt đầu quỷ biển cứu công chúa của các loài cá. Chuyện một ông già nhân đức suốt đời chỉ làm một việc: luyện mật ong với mùi hương thơm của tràm trong ngàn đêm trăng sáng để làm ngọc ong cứu dân chài hoạn nạn...

Những câu chuyện ấy làm khuôn mẫu cho trẻ nhỏ. Chúng lớn lên như bầy chim biển trên đảo này, đường bay đầu tiên đã xứng đáng với dòng họ: lao thẳng ra biển, không sợ sóng cồn và bão táp...

Đảo mở hội

Mỗi năm, cứ đến trung tuần tháng ba, làng trên đảo Thổ Chu lại mở hội đua thuyền.

Người cao tuổi nhất trong làng đảo bấy giờ là già Dực. Già Dực cả đời làm nghề cá, gắn bó với biển, với đảo, do kiếm kế sinh nhai mà giỏi tính đếm từng con nước, ngọn gió như nhà chiêm tinh học. Bởi thế đến nửa đêm tháng ba nào đó nhìn sao Thần Nông mà đoán chắc ngày mai đẹp trời, già thay mặt cả làng quyết định ngày mở hội đua thuyền.

Đêm ấy, người già đến bên chiếc trống bọc da cá sấu treo đầu nhà nện “thùng, thùng, cắc, thùng”. Trống báo ngày hội đánh dồn dập và có tiếng “cắc” đệm nghe vui tai.

Cả làng nghe tiếng trống trở nên bận rộn. Trai làng hò nhau dậy, kéo nhau ra mép nước xảm lại thuyền, trong khi các cô gái soi đuốc ra mé đảo hái hoa bồn bồn màu trắng về tết những vòng hoa làm phần thưởng cho cuộc thi vui ngày mai.

Buổi đua thuyền bắt đầu từ lúc sáng sớm. Người làng dừng nghỉ mọi công việc, mặc những bộ quần áo đẹp nhất, kéo nhau ra mép nước, theo dõi cuộc đua.

Trống hội được đưa xuống thuyền. Người cầm chịch bận bộ quần áo có nẹp đỏ - quần áo trong ngày hội - cầm đùi trống gỗ mun, vung tay đập “thùng, cắc thùng” vào mặt trống một chập, rồi nói một câu khích lệ trai làng:

– Nào, đừng đứa nào sợ sóng, sợ gió...

Trống vang tiếp ba hồi nữa, dồn dập, nhanh dần. Những anh còn trai đen cháy và vạm vỡ đứng hơi cúi về phía trước dỏng tai nghe trống, đợi dứt hồi thứ ba là lao thuyền ra khơi. Trẻ nhỏ cũng được vào cuộc đua. Mỗi thuyền có hai em ngồi đầu và ngồi cuối khoang, tay cầm gáo dừa để phòng nếu sóng láng nước vào thuyền thì múc ra, giúp cho người đua.

Hồi trống thứ ba vừa dứt, còn ngân nga trên mặt sóng, người cả làng đã bật lên tiếng reo hò. Các anh con trai rướn người miết mải chèo xuống nước. Thuyền lao lên vun vút về đích phía trước, xa 5 ki-lô-mét.

Ở đích, có chiếc thuyền chở những cô gái giữ những vòng hoa bồn bồn. Hoa sẽ được tặng cho anh con trai tới đích nhanh nhất. Người già ngồi trên chiếc thuyền làm đích này không giữ vòng hoa bồn bồn mà cầm sẵn những tấm bánh ngọt nấu bằng nước dừa, bột nếp với mật ong. Tất cả trẻ nhỏ đến đây đều được tặng bánh ngọt.

Sau hội đua thuyền, người con trai thắng cuộc được làng phong làm tài công, chỉ huy thuyền đánh cá. Người chỉ huy trẻ tuổi này đủ đức tính và năng lực, được phép dẫn thuyền đi đánh cá ở những vùng biển xa. Các anh con trai khác chưa thắng trong cuộc đua đến kết bạn với tài công trẻ, nhận “họ”. Những người ra khơi đánh cá đã kết “họ”, ăn thề với nhau rồi thì mọi hiểm nghèo của biển không thể tách rời nhau được. Họ thương yêu nhau như anh em trong nhà, suốt đời lo toan, tận tụy vì nhau.

Những ngày hội đua thuyền của làng chài thực sự không còn nữa từ khi kẻ địch biến đảo Thổ chu thành căn cứ quân sự. Tháng ba hàng năm vẫn có tiếng trống bọc da cá sấu nện vào chân đảo, nhưng đó không phải tiếng trống mở hội. Đó chỉ là tiếng nhắc nhở về một niềm vui kẻ thù đã xóa mất. Nghe tiếng trống mà căm uất giặc, nhớ hận thù...

Sáng 25-5-1975, vừa sau khi đảo hoàn toàn giải phóng, tiếng trống hội bỗng vang lên náo nức. Người già đã kịp bọc lại mặt trống mới cho ngày mở hội ăn mừng chiến thắng. Sau bao đổi thay, làng chài lại trở lại tươi vui. Những gia đình đi chạy giặc vào các hốc đảo vắng bây giờ lục tục kéo về. Thanh niên thắng cuộc đua thuyền vào những năm trước vì giặc, bỏ nghề cá, đi du kích, đi bộ đội đánh giặc ở những miền xa như Phú Quốc, Cà Mau, Rạch Giá... bây giờ cũng về thăm đảo. Và đông vui hơn là những người bạn mới của làng chài - những chiến sĩ đủ khắp miền đất nước vừa chiến đấu giải phóng đảo, bây giờ ở lại để giữ gìn và xây dựng cuộc sống mới giữa biển khơi này.

Già Dực nói với đồng chí chỉ huy đơn vị bộ đội:

– Hôm nay nhiều trai tài đua thuyền mừng đảo giải phóng. Già cũng xin đua thuyền với anh chỉ huy. Già đã nói với cả làng từ tối qua chuẩn bị rượu, xôi nếp để chiều nay đón bộ đội ăn mừng chiến thắng.

Anh chỉ huy nhận lời, già Dực nắm hai bàn tay vạm vỡ như hai quả trùy, đấm lên mặt trống từng tiếng trầm và ấm.

Biển buổi chiều nước xanh biếc, gợn những luồng sóng bạc đầu. Chim biển đi ăn xa kéo về từng đàn. Những cánh chim dũng cảm lao vun vút trên đầu những trai làng khỏe mạnh đang đưa thuyền ra khơi xa. Biển bao la mở ra trước mặt họ...

PHÚ QUỐC

Hòn đảo 99 ngọn núi

Ra Phú Quốc có hai đường máy bay và tàu thủy. Nếu lên máy bay thì từ sân bay Bình Thủy[3], bay gần một giờ qua dải đồng hằng Nam Bộ nhìn hút mắt vẫn mênh mông xanh với xanh, qua những vùng kênh rạch chằng chịt như mạng nhện rồi thẳng ra biển là tới. Phú Quốc có hai sân bay rải vỉ sắt, máy bay vận tải loại nhẹ hạ cánh được.

Từ Rạch Giá thì ra Phú Quốc bằng tàu thủy.

Bữa ấy, chúng tôi đi biển vào một ngày mưa. Đi biển vào ngày mưa không có gì thích thú, nếu không phải là buồn chán. Màn nước trắng xóa nối trời với biển che kín không nhìn thấy gì ngoài chính con tàu mình đang đứng và một vùng hẹp. mặt nước cau có. Con tàu sôi ùng ục, nhoai lên mệt nhọc. Trong khi đó sóng ào ào và bỡn cợt. Từng con nước lừng lững như đê sông Hồng, mím hơi chạy một mạch rồi bất ngờ húc đầu vào mũi tàu, ào lên như thác đổ. Con tàu chuyển lắc lư, nhoai lên gần như chơi vơi. Nước mặn bắn tung trắng như bọt xà phòng, phủ kín cả đài chỉ huy cao bằng nhà hai tầng. Những lúc như thế, tàu 200 tấn không khác một cái phao bập bềnh nổi.

Mưa biển thật khác xa với mưa rừng. Mưa rừng vắt đấy, đường trơn đáy nhưng cơn mưa làm cho rừng bừng sáng trong màu xanh ướt át và mới mẻ lạ lùng. Mưa cứ xối, chiến sĩ vẫn đi miết, đi miết mấy chặng đường không nghỉ. Rồi bất ngờ một anh nào đó bỗng reo lên khi vồ được chú cua đá. Con cua được giữ trong lòng bàn tay suốt cả chặng đường hành quân.

Mưa biển dữ dội, phá phách ghê gớm. Anh chiến sĩ hải quân nhận xét: “Mưa thường thôi”. Xin nhớ rằng mưa “thường” ở biển cũng bằng mấy những trận mưa rào tháng bảy ở đồng bằng và trung du.

– Đừng ra ngoài boong, các bạn!

Đồng chí thuyền trưởng luôn nhắc những người trên tàu không được ra boong. Tàu lắc ngang đến 20°. Ra boong dễ chóng mặt, bị hất xuống biển.

Mưa đến ngang trưa thì nhẹ hạt dần. Ở biển cũng có quy luật chung: “Mưa không quá ngọ”. Sắp tới giờ ngọ (giữa trưa) gió dịu, sóng uể oải, biển bừng sáng và mưa tạnh.

Ở biển mưa đến, mưa tạnh đều vội vã như nhau. Ấy là đặc tính mạnh mẽ và sôi nổi của biển. Khác xa tính trầm lặng, kín đáo của rừng, mưa: rền rĩ miên man trong tiếng sầm ì ầm nơi chân mây.

Trên ngọn sóng, nắng hoe vàng. Chốc lát nhìn ra khơi, mắt đã nhức và chói nắng. Con tàu bốc hơi ngùn ngụt. Chếch phía tay phải, những hòn đảo nhỏ hiện dần giống như mầm xanh mập mạp vừa nhú lên khỏi mặt nước. Ấy là đảo cây. Oai hùng hơn là đảo đá: tảng khối vững chắc, đường nét gãy góc, màu xám bạc chọc thẳng xuống nước như tượng đài xây trên biển. Một thứ ánh sáng bị tản xa, hắt lên từ mặt nước rọi lên mặt đá óng ánh từng đốm cẩm thạch.

Xa nữa, bên kia những hòn đảo, thoáng một vệt xanh dài.

Có tiếng reo:

– Phú Quốc đó!

Bắt đầu là ngọn núi cao rồi đến mạng nhện ăng-ten chằng chịt ở khu quân sự, đến dáng người đi trên cát dướn lưng kéo lưới, kéo thuyền... Ngọn gió qua làng chài thơm ngầy ngậy mùi cá, mùi mắm.

Phú Quốc đó.

Chuyện ngày nào của anh cán bộ trong phái đoàn, kiểm soát quân sự bốn bên sau hiệp định Pa-ri: “Chúng tôi đi máy bay lên thẳng ra kiểm soát chế độ nhà tù Mỹ ngụy ở Phú Quốc. Vừa bay đến đảo, nhìn ngang, thấy trên những đỉnh núi cao phấp phới cờ cách mạng. Dưới chân núi là đồn giặc có hàng vạn tên, súng ống tua tủa và nhà tù của chúng xám ngoét. Có đồng chí đã khóc vì sung sướng, vì khâm phục. Giữa biển, Phú Quốc vẫn kiên cường đánh giặc suốt mấy chục năm liên tục”...

Đêm mới đấy, tôi nằm nói chuyện với anh du kích Cà Mau về quê hương Vĩnh Phú. Vui chuyện, tôi kể đến đất Tổ Hùng Vương. Kể đến đoạn đất quanh mộ Tổ có 99 ngọn núi tựa đàn voi phục, anh du kích bật dậy, ngơ ngác hỏi:

– Thiệt 99 ngọn chớ anh?

– Thật.

– Trời đất sao linh thiêng dữ vậy anh Hai? Tôi sanh ra ở Phú Quốc đây nè. Đảo Phú Quốc cũng có 99 ngọn núi giống 99 con voi hướng về Bắc... Chao ôi, hèn chi mà thằng giặc ngoại xâm nào đến đây cũng bị voi giày hết trọi.

Nằm một lát, nghĩ chín thêm, anh lại nói:

– Mà thiệt, mảnh đất long linh ra làm sao tôi đâu biết. Chớ, mà người dân Phú Quốc uống nguồn nước chảy ra từ 99 ngọn núi, lòng cứ ngóng về đất Tổ Hùng Vương... Chao ôi là kỳ.

Phải chăng vì lòng người và thế núi, thế biển ở đây thắm thiết, tượng hình của đất nước đánh giặc mà ai đến Phú Quốc, mảnh đất xa xôi tận cực nam Tổ quốc, vẫn thấy gần gũi, cảm động như trở về quê hương của mình...?

Phiên chợ trên đảo

Chị bán cá nói với tôi:

– Bữa còn giặc, bà con ở đây vặn đài Hà-Nội nghe ngoài đó khen Phú Quốc giàu. Chú ở ngoài đó mới về, mời chú đi coi chợ chút xíu nghe chú!

Phú Quốc có hai chợ: Cây Dừa và Dương Đông. Chợ có cái gì na ná giống chợ mạn chân núi Tuyên Đức (Lâm Đồng), lại phảng phất màu vẻ thành thị.

Chợ có quán nhỏ cất bằng tre, gỗ, lại có cả nhà hai tầng, quầy tủ kính xếp đầy chai, lọ đựng nước mắm Phú Quốc.

Ngày xưa, Phú Quốc không có chợ. Người trên vùng núi của đảo mang mật ong, tiêu sọ và vô số của quý khác lấy được từ rừng xuống đổi cho người làm ra cá, ra nước mắm. Họ đổi với nhau như người trong nhà, lâu lâu lại đến thăm nhau một lần. Người làng cá mổ gà và làm các món ăn bằng cá thết đãi rồi mời khách nán lại một đêm nghe hát “nhịp con sóng vỗ”[4].

Nhưng ngày xưa ấy đã quá xa. Người biết hát “nhịp con sóng vỗ” bây giờ đã là ông bà của đàn cháu ba đời.

Chợ đổi khác

Trước ngày giải phóng, Phú Quốc là chợ trời của khách thập phương. Cuối mùa cá, vào độ rằm tháng một ta, gió êm, tàu buôn nước ngoài kéo neo bỏ vào cổng chợ như chân quạ quặp vào mảnh đất đầy vảy cá.

Lái Hồng Không tân thời, vạt áo gi-lê giắt súng ngắn và dao găm chuôi bạc, kẻ cướp phải kiềng mặt. Lái buôn Nhật tinh quái, nói khéo đến kiến trong hang cũng phải bò ra, mở quầy bán tạp hóa thu tiền, rồi lấy tiền đó mua sản vật của Phú Quốc. Bọn này buôn trăm thứ linh tinh từ bộ gạc nai đến dăm ba cân huyền phách[5] do dân nạy được trên núi. Chủ tàu buôn Đại Hàn nổi tiếng tham lam và keo kiệt, sục vào tận làng cá để mua giá hời, không chịu mua qua chủ thầu. Nổi tiếng ăn quịt là cánh lái Mã Lai. Có lần chúng chất hàng lên tàu xong là nổ máy chạy thẳng, không trả tiền công cho hàng trăm người khuân vác hàng quần quật mấy ngày liền.

Lái Hồng Không tân thời...

Tất cả bọn lái buôn ào vào chợ cấu xé nhau, có khi dùng cả súng để cạnh tranh. Chợ lập tức nở phình ra để chứa hàng ngàn bộ mặt khác nhau từ lái buôn, kẻ cướp lộn sòng, trà trộn vào những người lương thiện. Chợ có thêm tiệm nhảy nổi nhạc nhấp nhứ, giật thót, có quán ăn lửa đỏ suốt đêm nấu đủ mười hai món ăn thanh và tục, có sòng bạc cho cánh thủy thủ sát phạt nhau. Ngoài bãi cát còn dọn thêm bãi dạy võ, treo quảng cáo “Thủy thủ Đại Hàn dạy võ đánh tám cửa. Học xong có thể cắp hai mâm thau vào nách, bay lên mái nhà!”(?) Bọn côn đồ, ma tà và cai ngục ở nhà tù lớn Phú Quốc có dịp tìm được thầy!

Chỉ có những người đánh cá, làm nghề rừng và khuân vác là đứng ra ngoài cái ồn ào, cướp giật của chợ. Chủ nhà thầu và bọn lái buôn qua một mùa chợ hái ra bạc. Còn người làm ra cá, ra vô vàn của quý thì cái nghèo khổ vẫn bám đeo đẳng vào lưng qua những mùa chợ.

Bây giờ, đảo giải phóng, chợ hoàn toàn đổi khác.

Tôi gặp những người bán hàng mộc mạc, nồng hậu, người làm ra cá, ra mắm đi bán cá, bán mắm. Người trên rừng mang sản vật quý xuống chợ đảo.

– Của đảo đấy mà! - Người ta bán rẻ vì cái lý do ấy.

Có phải cái không khí ngày xưa, người bán và người mua coi nhau như trong nhà, gặp nhau làm cỗ thết rồi đêm nán lại nghe hát “nhịp con sóng vỗ”, đang trở lại với Phú Quốc? 

Dô ta này,

Muối mười năm còn mặn.

Dô ta này,

Gừng chín tháng còn cay.

Dô tà, dô ta,

Đôi ta tình nặng nghĩa dày.

Dù có xa nhau.

Dô ta,

Núi cao biển rộng.

Dô ta,

Ngày ngày vẫn nhớ nhau.

Dô tà, dô ta.

Tôi đặc biệt chú ý đến những ông già từ miền rừng của đảo xuống chợ, da hồng hào, người vạm vỡ, vai đeo súng săn, ngồi bán đủ các thứ: trứng nhạn, nấm hương, mật ong, cao hổ, cả những bộ gạc hươu và từng bó rễ cây thuốc bổ. Họ là những người không buôn bán lời lãi, mang đến sự hồn hậu của rừng.

Thấy tôi đứng ngắm bộ sừng hươu chẻ ba chạc có thể làm một giá mắc áo loại đặc biệt, ông già cười:

– Coi bộ chú ham bộ sừng? Được, chú cứ lấy. Nhưng mà chú ngồi xuống đây uống với lão chén rượu đã.

Rượu ngâm một thứ rễ rừng nào đó, thơm nồng. Tôi ngồi uống với ông lão mà nhớ hũ rượu cần man mát ngọt, uống nhiều mới thấm say ở bản Thái Tây-Bắc, nhớ rượu nếp chôn[6] thơm, nặng sủi tăm, trong suốt như mắt mèo, uống với ông già gác rừng trên đỉnh núi biên giới Lào Việt; nhờ ly rượu nồng nàn nồng sớm mai xuống chợ Lục Bình (Quảng Ninh) cùng cánh trai Nùng, và chén rượu ngày hội làng Tử Du quê tôi vào dịp xuân về... Tất cả đều thấm đượm, đều say tình người. Đất nước ta rộng lớn trên 32 vạn ki-lô-mét vuông lục địa, gần 40 vạn ki-lô-mét vuông biển, với gần 50 triệu người chung một cội rễ Hùng Vương chung một niềm kính yêu Bác Hồ, thương yêu nhau như người trong nhà.

Thấm rượu, ông già càng vui chuyện:

– Bữa còn thằng giặc, lão đi rừng, kiếm được bao nhiêu thứ của quý đều đem cho đội du kích trên đảo. Chúng bán lấy tiền để mua súng. Bây giờ hòa bình rồi, lão mới đem xuống chợ.

Tôi đi sâu vào các ngõ chợ. Có thể nói, chợ là cái tủ kính trưng bầy cơ man của cải. Những con đồi mồi lớn như nón úp với 13, 16, có khi 18 vảy đã ướp khô nổi màu nâu bóng. Những đĩa ngọc trai xanh lơ, trắng, vàng nhạt, đỏ tươi... lóng lánh. Có cả dây ngọc trai đã xâu thành vòng đeo cổ. Tùy theo màu da, khách đến đây chọn màu ngọc thích hợp. Hạt tiêu sọ tròn, đen, chất thành thúng, chồng lên nhau. Tiêu sọ hạt mập mạp, mỡ như hạt du đủ, nhấm nhẹ đầu lưỡi đã hừng vị thơm cay. Trầm hương thỏi đen như sừng, tỏa hương thơm thanh khiết, không thể ví với bất kỳ loại nước hoa nào. Mật ong đóng chai đã kết phèn, dốc không chảy. Những chiếc vòng tay, hột hoa tay, nhẫn, cụp tóc... do những người thợ thủ công khéo léo mài bằng huyền phách lấy trên đảo.

Đặc biệt là cá và nước mắm. Cá bán đủ loại to, nhỏ, khô, tươi. Trên trời, dưới cá trắng xóa. Nhiều nhà chài nuôi cá sống ngay trong khoang thuyền, cặp bến ở chợ. Lại có những loại cá to hơn, mới ở biển kéo về đêm trước, còn buộc nẹp ở hông thuyền, chưa kịp vớt lên. Vài ba nhà đấu tiền mua một con cá lớn như thế rồi ngả ra làm thịt ngay trên bãi cát. Người ta đốt những đống lửa bằng bẹ dừa khô thật to để nướng cá. Chợ ngày nào cũng thơm lừng mùi cá nướng.

Nước mắm, sản phẩm đặc biệt của Phú Quốc, xếp chật các gian hàng, chia làm ba loại. Loại đặc biệt trong như nước mưa nếm một giọt thấy người nóng ấm như uống cồn. Loại hai sánh đặc, buông hạt cơm vào, hạt cơm nổi, đổi ra màu cơm cháy, Loại ba, mở nút chai, cả ba gian nhà thơm háo hức. Những loại nước mắm này làm bằng năm loại cá cơm: cơm sọc tiêu, cơm đỏ, cơm sọc trắng, cơm than, cơm lép. Loại cá cơm này ở vùng biển Phú Quốc béo mỡ đã cho loại nước mắm Phú Quốc nổi tiếng không những ở Việt Nam mà còn cả trên nhiều thị trường thế giới.

Lên rừng với những người du kích

Bởi vì nước mắm Phú Quốc nổi tiếng, nên nói đến sự giàu có của đảo này người ta hay kể về cá, về biển, ít ai kế đến miền rừng trên đảo. Thật ra, Phú Quốc có miệt rừng rộng lớn hàng năm đem lại cho nhân dân ở đây vô vàn của quý.

Đảo rộng tám vạn héc-ta. Sau lưng những làng chài Cây Dừa, Dương Đông, cửa Cạn, Hàm Ninh là rừng bạt ngàn suốt 99 ngọn núi, dài 71 ki-lô-mét, chỗ rộng nhất là 28 ki-lô-mét.

Phú Quốc khí hậu ôn hòa, hầu như mát mẻ quanh năm. Đôi tháng mùa hè cũng có nóng, nhưng không phải cái nóng oi nồng kéo dài suốt sáng sang chiều. Nóng chỉ thoảng qua khi gió biển dừng thổi. Chốc lát gió biển mang hơi nước mát rượi tạt lên, xua cái nóng đi. Khí hậu ấy thuận cho cây rừng sinh sôi.

Rừng nhiều gỗ quí. Những cây lim lâu năm, vỏ xám đanh như vảy đồng, thân to, mấy người dang tay ôm không xuể. Tháng ba, mùa hoa lim, suốt mấy cánh rừng say trong hương nồng của nó. Không biết cấu tạo đất đai thế nào, nhưng lim Phú Quốc thì có thể nói là thép. Lim khô, chớ dại bập lưỡi dao vào vì coi như là chém đá.

Trong rừng lác đác trầm hương, cây to hai vòng tay người ôm, vỏ mốc, trắng xồm xốp như vỏ bạch đàn. Tháng giêng, những người trên núi đi đẵn trầm hương để lấy khúc lõi đen như sừng, thơm ngào ngạt. Ruột trầm quý như vàng và cũng khó kiếm như vàng. Không phải cây trầm nào cũng có khúc ruột quí ấy. Vì thế việc đi lấy ruột trầm phải là việc của người già, từng trải, giàu kinh nghiệm. Người già sống gần bằng tuổi cây, biết tính hướng mặt trời mọc, mặt trời lặn, sao Chuẩn, sao Vị, ngọn gió và mạch nước chảy để đoán được cây trầm đã kết được cái chất tinh túy nhất của hương thơm thành lõi chưa. Đó là công việc khó khăn như người đi tìm ngọc trai.

Dễ ai lấy được ngọc mặc dù trong biển thiếu gì trai kết ngọc?

Cách đây ba năm, một tốp lính tẩy Mỹ lùng vào rừng. Máu tham của lũ quỷ này nổi lên. Chúng

đem theo cả cưa máy để đốn trầm, tìm lõi quý. Chúng đốn đám cây trầm lớn trong một ngày mà không cây nào cho bọn tham lấy một khúc lõi ngắn dù chỉ mới là thành hình. Mùi hương thơm của rừng Việt Nam không hề dành cho kẻ đã giội lửa đốt rừng.

Có phải trời, biển cho Phú Quốc nghề cá và nghề làm nước mắm nên sinh ra cho rừng trên đảo nhiều gỗ kền kền, gỗ mun? Kền kền khô dẻo quánh, đóng thuyền khi hạ thủy gỗ nghe kêu coong coong. Mười năm sau, gỗ vẫn có tiếng kêu ngấm nước ấy. Ngoài công dụng đóng thuyền, gỗ kền kền còn dùng làm những chiếc thùng chứa to như cót đại để ngâm nước mắm. Ở Phú Quốc đã có nhiều nhà đóng thùng chứa bằng gỗ kền kền dùng suốt đời người vẫn bền. Muối và nước mắm, thấm vào thớ gỗ, vào đai mây làm cho gỗ chuyển màu nâu xám, chỉ chịu mòn mà không bao giờ vỡ hoặc mục.

Qua những cánh rừng già khuất nẻo, qua những thung lũng hoa lan - thứ hoa đặc biệt của Phú Quốc: đài vàng, cánh tím, ngan ngát thơm - là đến rừng quế. Và ngoài nữa là đồi hồ tiêu.

Quế Phú Quốc là quế bì, lâu năm, cao đến 15 mét, lá đơn dày hình bầu dục, bóng láng, mặt dưới có gân màu xanh nhạt kết mạng, hoa cánh dài, vàng dịu. Quế bì cho vỏ dày, nhiều hương dầu hơn so với quế hoa trắng, quế rành thường gặp ở vùng rừng Thanh Hóa, Hòa Bình.

Mỗi năm vào tháng tư, tháng năm và tháng chín, tháng mười là dịp vỏ quế có nhiều dầu thơm, dễ tróc, dễ lột, đồng bào trên đảo đi lột vỏ để phơi khô.

Lột vỏ quế là một nghệ thuật lao động. Mũi dao khéo léo và bàn tay cần mẫn lột những miếng vỏ ngay ngắn, không phạm vào lớp da lụa bọc lõi quế làm cây chột, ảnh hưởng đến mùa sau..

Quế khác cao su, không phải là cây cho khai thác nhiều đợt. Sau khi trong tám năm, quế cho khai thác mùa đầu. Lần này quế tốt nhất. Sau vài năm lại khai thác lần thứ hai gọi là “quế cành”. Bốn năm sau nữa lại khai thác vụ “quế sà mốc” - loại này lột vỏ ở chồi, rất cay nhưng mỏng. Sau ba lần khai thác, người ta đốn quế để lấy đất cho vụ trồng mới.

Trong những năm chiến tranh, rừng quế quý của Phú Quốc bị chất độc hóa học của Mỹ tàn phá mất nhiều. Ngày nay, những người trồng quế trên đảo đang trồng mùa quế mới.

Còn những đồi hồ tiêu Phú Quốc cho mỗi năm 350 tạ hạt.

*

*    *

Dưới những tầng lá của rừng trên đảo là nơi sinh sống của thú rừng. Rừng Phú Quốc có nhiều loại: hươu, nai... Lác đác có hươu sao, loại thú còn lại hiếm hoi của rừng cả nước.

Về mùa xuân, các chiến sĩ du kích thường gặp hươu nằm phơi nắng trên thảm cỏ xanh tươi. Chúng kết thành bầy và đi kiếm ăn vào lúc chạng vạng tối. Cuối xuân, hươu di chuyển về phía bắc đảo, nơi có những mảng rừng thưa và những dòng suối nước trong chọn làm chỗ thay gạc. Các chiến sĩ du kích đi săn vào tháng tư, lúc hươu vừa thay gạc. Gặp sừng non làm cho chúng ít hoạt động và dạn người. Gặp những đàn hươu nhu mì nay, người đi săn không bắn, chỉ đến những cái ổ cỏ mịn của chúng, nhặt bộ gạc già chúng vừa mới thay đem về nấu cao.

Cuối xuân, hươu di chuyển về phía bắc đảo...

Hươu Phú Quốc chung sống với những bầy nai lông nâu óng ả. Nai hiền lành và tỏ ra khéo léo khi kiếm ăn. Chiều, lác đác bên bờ suối lau trổ cờ trắng, nai đàn thủng thỉnh thọc miệng, xuống nước suối “mò” cá. Từng chú nai tiết bọt dãi dụ cá đến. Cá suối bao giờ cũng tham ăn, kéo đến từng đàn quanh miệng nai. Bất ngờ nai hít nước thật mạnh, hít luôn cả cá vào bụng.

Bỗng nhiên dòng suối sôi réo. Đàn nai vùng chạy. Sự yên tĩnh, êm ả của chiều đảo vừa bị đàn cá sấu kỳ dị, hung dữ phá vỡ.

Đi trong rừng Phú Quốc, ta gặp nhiều dòng suối nhỏ, nước rất trong. Qua những dòng suối chia cắt những mảng rừng, những quả núi, thường có các nhịp cầu độc mộc và cầu treo bằng dây mây xinh xinh. Cầu này được bắc nhiều vào dịp Mỹ ngụy mở chiến dịch “nhổ cỏ” trên đảo. Chúng ném bom xăng, bắn đại bác, rải chất độc hóa học đốt cháy rừng. Để bảo vệ đàn thú quý, các chiến sĩ bắc những chiếc cầu nhỏ ấy cho những con hươu, con nai hiền lành tránh bom từ rừng này qua rừng khác.

Mùa mưa, rừng Phú Quốc lên hương, thơm lặng lẽ. Công việc săn bắn của các chiến sĩ trên đảo dừng lại. Sau những cơn mưa mát mẻ, rừng nở hoa trắng ngan ngát. Hoa lim, hoa quế, hoa tràm và vô vàn loại hoa khác gọi ong đến luyện mật. Suốt ngày rừng ầm ầm tiếng ong. Ong làm mật bay trong cánh rừng xanh mát reo âm thanh mỏng manh mà rộn rã. Một mùa hoa chính vụ được ba lần thu hoạch mật.

Ở Phứ Quốc, người đi lấy mật ong thường làm theo lối gác kèo. Những đàn ong hàng vạn con kết tổ lớn, dài có khi bằng nửa cánh phản treo ngang cành cây. Người ta chuẩn bị sẵn một nùn rơm cháy âm ỉ, tỏa nhiều khói rồi leo lên gần tổ ong. Nùn rơm được thổi, bốc khói mù mịt. Ong sợ khói bay tản đi, lộ tầng ổ ngầu mật, vàng cháy. Chọn một gốc tổ bầu và nhiều mật nhất, người gác kèo cắm vào một ống dẫn miệng vát. Mật ong sẽ theo ống dẫn chảy xuống thùng. Đôi khi gặp tổ ong lớn, mật chảy một ngày qua ống được một thùng 15 lít.

Cũng có khi người lấy mật cắt cả tổ ong đem về nhà vắt mật. Thường việc này chỉ làm ở cuối mùa ong để vừa thu mật, vừa nấu sáp.

Mật ong Phú Quốc rất tốt, trong như hổ phách. Ra chợ Sài Gòn người đi mua mật mở nút chai thấy thoáng mùi quế thơm, biết ngay đây là mật Phú Quốc. Trẻ nhỏ ăn mật này béo tròn đầu. 

Rừng đã nuôi sống họ trong quãng đời kháng chiến rất quyết liệt giữa biển và bây giờ rừng hào phóng đang sinh sôi vô vàn của quý cho Phú Quốc giàu có mãi lên...

Nghề cá ở Phú Quốc

Tôi đến làng chài vào giữa! mùa cá chính. Mùa cá chính bắt đầu từ đầu mùa xuân ấm áp đến hạ tuần tháng sáu, chớm có bão. Mùa cá phụ tiếp từ đó đến đầu năm sau. Đôi khi mùa chính và mùa phụ có xê dịch sớm hơn hoặc muộn hơn vì còn phụ thuộc vào hai ngọn gió bắc và nam đổi chiều nhau.

Mùa cá chính trong làng chài Phú Quốc y như cảnh hội ở vùng núi cao vào mùa tuốt lúa. Làng bận rộn và nhiều tiếng cười. Những bộ lưới nặng khiêng tư, khiêng sáu được đem ra bãi cát hồng nắng như rừng mạng nhện, sáng trắng. Các cô gái làng chài nước da nâu, mắt mở to, tròn sáng, dáng người đậm chắc, khéo léo và cần mẫn vá lại từng mắt lưới rách: Ngoài bến, con trai sắm sửa lại thuyền, lại máy. Tiếng vồ đục gõ kênh kênh trên mặt nước gợn sóng. Khi ấy, những bác tài công ra cắm sào ngoài mép nước tính sóng, tính gió để lường luồng cá.

Làng chài họp bạn ăn thề. Họ gọi nhau ra tận chân sóng, cùng nhau uống cạn một gáo dừa đầy rượu, rồi quăng gáo đó xuống biển, hứa không bao giờ phải nhắc lại lời thề nữa. có nghĩa là không bao giờ phản bội nhau.

Làng chài trên đảo Phú Quốc đông vui. Đảo giàu có nên dân số trên đảo mỗi ngày một tăng. Trên đảo có 2.000 dân, có phố, xây nhà hai tầng. Theo tài liệu lịch sử, cuối thế kỷ 17 Phú Quốc còn là hòn đảo hoang vu, có chăng chỉ lơ thơ vài nóc nhà. Sang thế kỷ 18, do nghề biển phát triển, do những biến cố của lịch sử, những người đánh cá và làm nghề nông từ phía bắc mới di chuyển tới định cư trên đảo này. Sang thế kỷ 19 với cuộc chiến đấu của Nguyễn Trung Trực và nghĩa sĩ của ông chống lại bọn xâm lược Pháp, Phú Quốc trở nên mảnh đất thiêng liêng bất khuất ở tận cùng Tổ quốc...

Nghề cá ở Phú Quốc có truyền thống. Hàng vạn người tùy theo khả năng, tập quán gia đình làng xóm và kinh nghiệm bản thân tự chọn lấy một nghề lưới nhất định để làm giàu cho đảo. Lưới rùng trũ, lưới bén, lưới cào, lưới mành, nghề thẻ, nghề câu..., khi đánh gần bờ vài chục mét, khi ra khơi xa bốn, năm trăm ki-lô-mét, hàng năm dân chài Phú Quốc đánh được từ 5 đến 6 vạn tấn cá, cung cấp cho gần 50 nhà thùng[7] trên đảo làm ra hàng triệu lít nước mắm. Ngoài ra cá tươi, cá khô, mực... từ Phú Quốc còn kìn kìn chở vào đất liền.

Ở Phú Quốc, mùa nào quăng lưới xuống cũng kéo được cá lên. Hai dòng nước biển Đông và vịnh Thái Lan chảy qua đây đã làm cho Phú Quốc trở thành đảo cá cho dân chài họp bạn. Những lão dân chài cả đời gắn bó với biển đã ước đoán thế này: cứ 30 phút lại có một đàn cá dài hàng trăm ki-lô-mét, rộng 40 ki-lô-mét bơi đi ăn qua vùng biển tây - tây nam đảo. Khoa học đánh cá phát triển với kỹ thuật điện tử, có ra-đa tầm ngư đã nghiên cứu và kết luận: vào mùa cá từ tháng ba đến tháng sáu, thì không phải chờ 30 phút mà cứ 10 phút đàn cá khổng lồ trên lại đi qua tây tây nam đảo một lần[8].

Vùng biển quanh Phú Quốc gió êm và nước mát, ít có sóng lớn. Hai dòng nước biển Đông và vịnh Thái Lan chảy qua đem theo những đàn cá lớn, đến đây và dừng lại và sinh sôi. Có những tháng mật độ cá dầy đặc. Nhiều mẻ lưới rút phải xả bớt cá trước khi kéo lên để khỏi bị đắm thuyền và cá phá thủng lưới. Cũng có khi những cánh tay kéo lưới khỏe mạnh rút lưới vào rồi xúc lên thuyền mười tấn cá vẫn chưa hết, phải gọi người đến cho, xúc vét cũng được năm, bảy tạ. Thường những bác tài công giàu kinh nghiệm chỉ quăng lưới có một lần, kéo lên là đưa thuyền về bến, xả ra gỡ cá. Mười người gỡ cá suốt buổi, vây cá cứa nát kẽ ngón tay, vẫn chỉ một mẻ lưới ấy.

Ngoài nguồn cá vô tận, dưới những lớp sóng xanh của vùng biển Phú Quốc còn sẵn đồi mồi, ngọc điệp, hải sâm và những tài nguyên lẫn trong lớp trầm tích dày. Các nhà khoa học địa chất biển đã tìm thấy 13 mẫu trầm tích ở vùng biển này. Những mẫu trầm tích ấy chứa nhiều hạt đa kim Và có dấu hiệu dầu hỏa. Đó là kho báu của thiên nhiên ưu đãi cho tổ quốc ta, cho tuổi trẻ chúng ta.

HÒN KHOAI

Hồ nước ngọt giữa biển

Từ Mũi Bùn (Cà Mau) ra Hòn Khoai có 12 ki-lô- mét. Một quãng đường ngắn so với biển rộng. Đứng ở mũi Bùn nhìn ra Hòn Khoai thấy đảo có dáng một trái dừa nổi bồng bềnh trên mặt nước.

Từ mép nước lên đỉnh Hòn Khoai là con đường trải nhựa, nhiều khúc “cua” như lên Đà Lạt hoặc Tam Đảo. Ai đã ở Đà Lạt, Tam Đảo rồi, đến Hòn Khoai sẽ gặp không khí mát rượi như thế. Đặc biệt ở Hòn Khoai có chim hồng tước, loài chim xinh đẹp với bộ cánh vàng tơ và cặp mỏ nho nhỏ như hai vỏ trấu khép lại, rất hoạt bát. Có thể nói không loài chim biển nào duyên dáng và xinh tươi như hồng tước, nhất là khi chim cất tiếng hót chào mặt trời mọc. Tiếng chim, trong suốt hơn cả con khướu rừng gọi bạn sáng mai. Nghe cái tiếng chim thanh mảnh của hồng tước tưởng như từng cánh lá rừng cũng se sẽ rung lên.

Trên đỉnh đảo, có một ông già đốt đèn biển, nuôi một đàn chim hồng tước. Đàn chim quyến luyến với người, suốt ngày ăn quanh, quất trong vườn cây của ông. Buổi trưa, dưới gốc một cây xoài thật to, ông già hay ngồi đánh đàn bầu. Bầy chim quen với cả tiếng đàn ấy bay về chuyền trên ngọn cây thi nhau hót. Độ tháng ba, cây xoài nở những chùm hoa màu sứ, những cánh hoa nhỏ li ti, kết chùm, dầy lên như một mâm xôi nếp. Từng chú hồng tước thi nhau ngắt từng núm hoa nhỏ thả xuống vai áo ông già đang ngồi gảy ngón tay gầy khô lên sợi dây đàn mỏng manh...

Ông già hay ngồi đánh đàn bầu...

Hòn Khoai là cái ang nước ngọt của Cà Mau. Không biết thế nào mà trên lưng hòn đảo giữa biển này lại có hồ nước ngọt? Ngay cả những tháng mùa khô, bãi bùn Cà Mau đóng quánh lại, nứt nẻ chân chim, hồ nước trên đảo vẫn rất đầy, tràn qua kẽ đá. Nước róc rách chảy thành dòng trong suốt, đan chằng lên mặt đảo phía bắc thành mạng nước trắng xóa. Mùa nắng đứng ở Cà Mau nhìn ra Hòn Khoai thấy trắng, lấp lánh, ấy là những dòng nước của đảo. Nước ngọt, uống mát như ngậm kem.

Cà Mau, nhất là vùng Rẫy Chiệc, gắn bó với Hòn Khoai đặc biệt bởi dòng nước ngọt ấy.

Cà Mau nước mặn, đất pha phèn, giữa mùa mưa, nước các con kênh lạch đầy, đẩy nước mặn, ra xa, có thể múc nước ở đầu nguồn để uống. Thứ nước này vàng như nước vối, uống nhàn nhạt. Mùa khô, mức nước trong đồng thấp, nước mặn tràn vào, không uống được. Nhiều gia đình trong mùa này phải cất nước để uống. Cất nước công phu như nấu rượu. Nước mặn đun sôi, bốc hơi qua một đường ống làm lạnh, ngưng lại nhỏ giọt sang chai thành một thứ nước lợ, lờ lờ như nước hến. Mỗi ngày một nồi cất lớn có thể cất được năm chai nước.

Nước ngọt thiếu nên ngày mưa ở Cà Mau vui như hội. Khi cơn mưa từ biển cuốn vào đổ ào ào trong rừng đước thì chỉ trừ những người ốm yếu và già cả là ở nhà, còn tất cả ùa ra sân, ra rừng tắm táp và hứng nước. Vui nhất là trẻ nhỏ. Chúng đi sâu mãi vào rừng đước để bắt cua. Những chú cua rừng nước mặn thật to, lưng đeo mai vàng như chiếc đĩa gốm và có bộ càng lớn một cách kỳ dị. Cua nước mặn rất thích mưa. Rừng nổi gió mát, chúng đã bò đến quanh gốc đước. Mưa bắt đầu gội xuống, cua theo nhau bò ngược thân đước, bộ càng cấu vào thân cây, mắt khép lại hưởng những giọt nước mát giội rào rào lên lưng. Ấy là lúc cua hiền lành nhất. Trẻ nhỏ chỉ việc đeo những chiếc găng tay chộp lấy từng con cua dễ dàng như hái nấm. Suốt ngày tiếng trẻ cười lanh lảnh trong rừng mưa ướt át.

Nhưng Cà Mau còn có sáu tháng mùa khô. Những lu nước cạn dần dù ăn uống một cách dè xẻn nhất. Bấy giờ Hòn Khoai là bầu sữa của Cà Mau.

Chiều chiều, bà con bơi thuyền ra Hòn Khoai lấy nước. Thuyền áp vào chân đảo, bà con gác ống máng dẫn nước từ sườn núi chảy thẳng vào lu, trắng xóa. Lấy nước xong, neo thuyền lại, bà con mới lên đảo tắm. Nếu còn sớm và chờ gió đổi chiều thổi vào đất liền thì tắm xong còn khối việc vui chơi. Con trai rủ nhau đi lùng bắt cồng cộc -một loại gà đảo, lông đỏ, nhiều thịt, béo, mỡ cháy tắt bếp. Con gái và các bà già đi móc củ khoai về nấu canh. Trên đảo có nhiều loại khoai, nhưng ngon nhất là khoai từ, vỏ sần sùi, nhiều mấu gai, ruột trắng mỡ, nấu chưa sôi đã nở tung, thơm nhức mũi. Có lẽ vì đảo nhiều khoai nên tên gọi là Hòn Khoai chăng?

Cảnh người Cà Mau đi lấy nước Hòn Khoai thật đông vui là từ những năm xa xưa. Năm 1940, một tên Pháp tên là Ô-li-vi-ô lên đảo coi việc gác cây đèn biển đã biến nguồn nước trời cho ở đảo thành nguồn lợi riêng. Hắn bắt lính gác và bán nước cho dân sít sao như bán nước mắm. Con vợ thằng Ô-li-vi-ô chiều nào cũng ngửa bàn tay nhận rồi đem những đồng tiền thẫm màu mồ hôi của dân đến mua nước nhanh thoăn thoắt, dẻo quẹo! Nước uống cũng phải mua thì làm gì có tiền mua mãi được? Bởi thế cảnh đi lấy nước Hòn Khoai vắng dần...

Rồi đến những năm vừa qua, bọn giặc đưa tàu thủy về dăng trên vùng biển quanh Hòn Khoai, ngăn cấm bà con đi lấy nước, có nhà vì khát, vì thèm nước ngọt quá cứ lên bơi thuyền ra Hòn Khoai. Địch rình bắn chìm thuyền, mất tăm.

Bây giờ độc lập thống nhất rồi, người Cà Mau ra Hòn Khoai lấy nước vui như hội. Ở đây người Cà Mau thấm thía thêm một điều: nếu không có độc lập, tự do thì đến cả nước uống cũng thiếu.

Hòn Khoai là một đảo nhỏ nhưng có thể nuôi sống nhiều người. Trên đảo không có làng mạc, phố xá như ở Phú Quốc, Thổ Chu. Sườn đá của đảo cắm thẳng xuống nước, mở những vòm hang động, là nơi trú của loài cá lớn hung dữ như mập và sấu. Vào những chiều trở trời, cá mập, cá sấu ngoi lên bơi lởn vởn quanh đảo. Cá sấu mình đen trũi, da sần sùi, quẫy trên mặt nước xanh nhạt, há cái miệng đầy răng nhọn sẵn sàng vồ mồi. Bầy cá gây khó dễ cho sinh hoạt trên đảo nên ở đây không có làng mạc. Chỉ có lác dác vài túp lều của những người can đảm và cường tráng. Họ là những người săn cá sấu.

Những người săn cá sấu

Người săn cá sấu ham chuộng một đời sống mạnh mẽ, rất khảng khái và vô cùng dũng cảm. Công việc săn cá sấu hun đúc cho họ đức tính quý báu ấy.

Ai đã ở Trường Sơn, chắc chắn đôi lần gặp những người cường tráng của rừng đi bắt voi, săn hổ. Họ dũng cảm kỳ lạ: vào tận hang hổ để bắt hổ, sẵn sàng đánh nhau với hổ chỉ bằng một con dao rừng, hoặc xông vào giữa bầy voi lực lưỡng đang phá phách để bắt voi, chỉ huy voi với một cây đòng[9] trong tay. Việc săn cá sấu dưới nước có thể nói còn dữ dội hơn săn hổ. Sấu trong nước có sức mạnh quật lật thuyền, phá phách hơn voi hoang. Thế mà người săn vẫn thắng nó...

Bạn hãy đến các túp lều của họ. Chỉ có những, người đàn ông vạm vỡ sống với nhau, không phải họ thích sống cô độc mà họ không đem vợ con đi theo. Họ không muốn những người này quá xúc động làm cho họ phải mủi lòng trong đêm ra khơi...

Những ngưỡi săn cá sấu rất cứng rắn và ưa chuộng thử thách. Họ chỉ kết bạn với những người thật thà, dũng cảm. Ngoài công việc ra khơi, họ lầm lũi làm những việc nhà nghề như mài giũa lưỡi câu đánh bằng thép to như chiếc gậy song uốn cong, phơi da cá sấu, bện dây thừng. Vừa làm họ vừa nói chuyện với nhau chậm rãi từng câu.

Ngày ấy tàu Mỹ thường xuyên ra vào cảng Năm Căn (Cà Mau). Một anh chiến sĩ du kích được trao nhiệm vụ đánh chìm một trong những chiếc tàu đó. Bao nhiêu lần lặn lội trong nước, anh chưa đánh được tàu. Anh tìm đến những người săn cá sấu để tổ chức thêm lực lượng. Người săn cá sấu có truyền thống đánh giặc nên vừa gặp gỡ, anh đã tin và trình bầy nhiệm vụ, bàn với họ giúp súc. Những người săn cá lắng nghe anh nói, gật đầu tó ý đồng tình. Anh mừng lắm, nói dấn lên:

– Tôi đề nghị trận đánh tàu phải làm gấp trong đêm nay.

Một người già trong phường săn nhìn thẳng vào anh.

– Không nghe mày nói. Mày là thằng địch đi đo bụng chúng tao!

Anh lúng túng:

– Dạ, tôi ở đội du kích mà.

– Hết tin mày rồi.

Thế là họ bỏ mặc anh chơ vơ giữa biển với con thuyền nhỏ. Anh phải trở về đảo trải ổ nằm trong hốc đá chờ tối mai, không hé răng một lời kêu ca.

Lần sau anh ra gặp phường săn giữa lúc họ chuẩn bị làm công việc chót của cuộc săn: lặn xuống biển tìm nơi con cá sấu đã mắc câu nằm chờ chết để khóa miệng sấu lôi lên.

Anh nói với họ:

– Cho tôi góp một tay.

Họ không vồn vã mời chào, để mặc anh làm. Anh theo họ lặn xuống nước. Nhiều lần tập luyện để đánh tàu đã cho anh khả năng lặn xuống sâu hàng chục mét. Ở dưới nước, những người săn cá lặng lẽ thử thách anh: đưa cho anh cái thòng lọng sắt để khóa miệng sấu. Anh làm được. Sau việc này, những người săn cá nhìn anh bằng con mắt tin yêu. Anh chưa kịp nói lại chuyện đánh tàu, ông già chủ phường đã hỏi:

– Bữa nay anh có đem theo thuốc nổ để đánh tàu không?

Anh gật đầu.

Anh theo họ lặn xuống nước...

Thế là đêm ấy anh và những người săn cá ăn thề với nhau, họp thành tổ đánh tàu. Người săn cá sấu phải thấy được lòng dũng cảm mới kết bạn. Theo họ, kẻ nhút nhát và lười biếng không có tình bạn thủy chung.

Cá sấu

Sấu đẻ trứng và khôn khéo vùi những quả trứng xuống bãi cát sát mép nước. Nhờ ánh sáng mặt trời hun nóng, trứng nở. Những chú sấu con na ná kỳ đà. Qua một tuần trăng, sấu con đã bơi ngấp nghé ở mép nước. Trước khi sau bắt đầu một đời sống riêng biệt, chúng phải qua một thử thách tàn ác của mẹ chúng. Sấu mẹ nằm giữa bầy con, ngáp nắng. Bất thình lình sấu mẹ đập đuôi xuống bãi cát làm hiệu lệnh. Những chú sấu con nghe tiếng nện trên cát, nhanh nhẹn nhảy xuống nước. Con sấu nào chậm thì ngay lập tức bị sấu mẹ đập hoặc cắn chết tại chỗ.

Có người nói đó là tính chọn lọc của loài sấu. Những người vùng biển lại bảo: đó là phép trời không muốn cho biển nhiều sấu dữ nên đã xui khiến sấu mẹ cắn bớt bầy con...

Sấu con qua một năm đã lớn phổng, nặng vài chục cân. Đuôi nổi u, khỏe, quẫy đuôi lật được thuyền. Đầu nhọn, răng sắc, tính hung hãn.

Trước kia, sấu thường ở các con lạch, đầm nước yên tĩnh và cửa sông từ Hà Tiên đến Cà Mau, Những đầm đìa trong rừng U Minh, sấu tụ về nhiều nhất. Theo các bờ đầm thoai thoải lác đác những bụi cỏ và có bãi cát, đất mịn, người đi săn thường gặp sấu bò lên bờ sưởi nắng vào buổi chiều. Thực ra không phải sấu sưởi nắng mà bò lên cạn để kiếm mồi. Sấu háu đói nhưng bắt mồi lại vụng về. Dưới nước, sấu chỉ biết lao thật nhanh đuổi bắt những đàn cá bơi chậm. Trên cạn, sấu nằm há miệng dụ các loài ruồi, bọ, đôi khi cả những con chim ngốc nghếch đến rỉa vào chân răng sấu nhặt thịt cá còn dính ở đó. Sấu ta lim dim mắt giả chết rồi bất ngờ cặp miệng lại nuốt chửng cả lũ mồi dại dột...

Từ năm 1968, hàng đoàn tàu Mỹ ngụy hoạt động bắn phá dọc theo U Minh, vùng nước yên tĩnh bị

khuấy trong tiếng động của tàu bè, cá sấu tan đàn ăn ra biển, tụ về sống ở ngoài mũi Cà Mau và xung quanh Hòn Khoai. Quanh Hòn Khoai có nhiều hang động, sấu sinh sôi ngày càng nhiều.

Người Hòn Khoai, người U Minh có câu nói gần như một ngạn ngữ: “Thằng Mỹ như con sấu chết”.

Vì sao? Sấu chết, ngay cả khi bị chặt đứt đầu, miệng cũng vẫn mở rộng phô hai hàm răng nhọn hoắt. Người không biết thò tay vào miệng sấu đã chết, lập tức miệng sấu ngậm lại đánh “pạp” như đớp mồi. Từ đó sấu mới không mở miệng ra nữa.

Vì thế sau khi chặt đầu sấu rồi, bao giờ người đi săn cũng, tìm một khúc gỗ đưa vào miệng sấu cho ngậm lại, không gây nguy hiểm cho người. Ví thằng Mỹ như con sấu chết có lẽ nhân dân ta muốn nói sự ngoan cố của chúng.

Những cuộc đi săn

Người đi săn chọn những đêm yên lành để ra khơi. Mỗi phường săn có một cách bắt sấu riêng.

Phường săn U Minh bắt sấu trong đầm nước giữa rừng hoặc theo các con sông, con lạch. Họ đào một con mương nhỏ từ đầm nước - nơi có sấu ở - ăn sâu vào rừng. Cuối mương đặt con mồi sống như chó, gà, hoặc lợn con. Thấy mồi, sấu bò rạch theo mương lên. Trên mương, gần nơi đặt mồi, những người đi săn đã phục sẵn, cầm trong tay những mồng nác to, dài, đầu vát nhọn. Vừa lúc cá sấu há miệng đớp mồi, người ta nhanh nhẹn lao cây mồng nác thẳng vào miệng sấu. Sấu cặp miệng lại, hai hàm răng nghiến chặt lấy khúc gỗ. Mồng nác là loại cây mềm, nhiều nhựa. Răng sấu bấm vào gỗ, càng sâu, nhựa càng ứa ra nhiều. Loại nhựa này làm cho sấu ngứa lợi và răng sấu bị lung lay. Nhựa cây khô mau, đặc quánh lại, thành một thứ xi gắn chặt hai hàm răng sấu vào thân gỗ, không thể nhả ra được nữa. Bấy giờ những người đi săn mới dùng nạng gỗ chèn lên lưng sấu để cắt đuôi, không cho vẫy vùng gây nguy hiểm. Chặt được đuôi, khóa được miệng, sấu bị lôi lên khỏi mương một cách dễ dàng.

Phường săn Hà Tiên bắt sấu bằng thả mồi đánh bả độc. Họ mổ con mồi, nhét bả độc vào rồi thả xuống nơi có sấu. Thường là đem thả vào buổi sáng, sấu vừa qua một đêm ngủ, dạ dày đã lép kẹp và háu đói. Sấu ăn mồi nuốt luôn phải thuốc độc. Chỉ sau 12 giờ ăn trúng bả, sấu lăn đùng ra chết. Trường hợp đi săn bằng thuốc độc chỉ lấy được da sấu còn bỏ thịt vì đã bị nhiễm độc.

Da sấu dùng làm đồ mỹ nghệ, đặc biệt để bọc các mặt hộp đàn, nhị, trống. Ở nhà chủ phường săn Hà Tiên có rất nhiều trống to, nhỏ bọc bằng da cá sấu. Đó là kỷ niệm về những chiến công của phường sau những cuộc đi săn. Bao giờ cũng thế, mỗi lần đem bán một tấm da sấu, họ đều để lại một mảnh nhỏ để bọc một chiếc trống. Phường săn làm ăn phát đạt, trống da sấu treo kín hiên nhà chủ phường. Vào dịp hội đua thuyền hoặc những ngày họp phường, những lễ tết, họ hạ trống xuống, đánh đủ lên tất cả các mặt trống thành một bài nhạc võ. Nhạc võ là nhạc để tập võ nghệ, có bốn khúc: xuất quân đầy hào khí; hành quân hối hả, hãm thành dồn dập và khải hoàn vui tươi. Người nào đánh cùng một lúc trên nhiều mặt trống to nhỏ khác nhau mà vang lên được cả bốn khúc nhạc võ trên thì là người cao tay võ nghệ, quyền biến như gió. Nghe đâu bài nhạc võ này có từ thời Tây Sơn. Nhà Nguyễn Tây Sơn dùng trống tập nhạc võ để luyện binh sĩ và thôi thúc hào khí đánh giặc. Bài nhạc trống hay, họp lòng dân đã truyền đi khắp nước. Người săn cá sấu tận Hà Tiên cho đến bây giờ vẫn giữ nguyên bài nhạc dũng khí đó...

Tiếng trống bọc da cá sấu rất vang, ấm, dội vào lòng người săn cá niềm phấn hứng đầy tự hào và khích lệ.

Riêng phần săn cá sấu trên Hòn Khoai có lối săn độc đáo: họ bắt cá sấu trên biển.

Trước hết, họ chọn vùng biển có sấu ở làm bãi săn. Họ thả một cái bè nhỏ kết bằng bẹ dừa khô. Trên bè buộc một con chó làm mồi. Dưới bụng chó, nẹp hai chiếc lưỡi câu lớn, nhiều ngạnh sắc. Một sợi thừng dài và chắc buộc vào khuy lưỡi câu giong đến thuyền người săn. Nếu gần bờ thì dây câu phải cột vào gốc cây, gờ đá. Nhưng ở giữa biển thì gốc cây, gờ đá ấy chính là cánh tay người đi săn. Những cánh tay thật khỏe mạnh và tất cả các ngón trên bàn tay đều có một nửa phần kết chai. Giữa hai đầu của sợi dây câu buộc một chiếc phao nhỏ màu trắng để làm tiêu.

Thả mồi xong, những người săn cá ngồi chờ trên thuyền chuẩn bị sửa những ngọn giáo dài phòng khi gặp sấu dữ đánh lật thuyền.

Biển bỗng có tiếng àm ạp như nước vỗ vào chân đá. Đàn sấu đi kiếm mồi? Sấu lao rất nhanh, chỉ thấy vây lưng loáng trên mặt nước nổi sóng thành luống rạch dọc. Pạp! Tiếng đớp mồi và nước từ miệng sấu vọt ra.

Bằng sợi dây câu, người đi săn điều khiển từ xa, kéo cái mảng đặt con mồi sống trôi chầm chậm ngược chiều với đàn sấu háu đói. Con chó đứng trên mảng thấy biển có tiếng động mạnh càng cắn dữ. Mùi hôi từ miệng chó bay ra đánh thức khứu giác cá sấu. Sấu ta bỗng bơi chậm chạp, nghếch miệng đớp vào không khí như đớp mùi hôi từ miệng con mồi bay ra. Dường như cùng một lúc cả đàn sấu đã nhìn thấy mồi. Chúng đua nhau lao vun vút và dùng đuôi đập mạnh sang hai bên để cản đường nhau. Sấu đực trở nên hung hãn, chen lấn, lao thẳng vào bụng những đối thủ vượt nó. Cuối cùng trong cuộc ganh đua tham ăn ấy, một chú sấu đã thắng. Chú ta há cái miệng đầy răng nhọn, bất ngờ quẫy mạnh đuôi, lao khỏi mặt nước: Pạp!

Tiếng chó đang cắn bỗng im hẳn.

Sợi dây thừng buộc vào con mồi căng thẳng băng, bật lên trên mặt hước. Chiếc thuyền của những người đi săn bị sợi dây câu kéo lướt ra khơi xa.

Con sấu đã nuốt mồi, nuốt luôn cả chiếc lưỡi câu nhiều ngạnh sắc. Nó bắt đầu vùng vẫy, nhả mồi ra. Nhưng vuốt sắc của lưỡi câu đã móc vào họng sấu.

Những người thợ săn một tay giữ chắc mái chèo điều khiển thuyền chạy kịp với sức kéo của sợi dây câu đã mắc mồi, một tay giong dây câu dài ra cho sấu vùng vẫy thỏa sức. Ấy là cách buộc sấu tự nó làm cho nó kiệt sức.

Vật vã đến hai giờ văn không nhả được lưỡi câu ra, yếu sữc dần, bỗng nhiên sấu trở nên chậm chạp. Ấy là lúc sấu tự biết nó sẽ chết. Sấu lặng lẽ tìm một vùng nước yên tĩnh và sâu, đầm xuống, nằm chờ chết.

Đến đây, giai đoạn thứ nhất của những người đi săn kết thúc. Người ta chuẩn bị bước vào giai đoạn thứ hai: kéo sấu lên bờ. Họ lấy trong túi áo ra những chai nhỏ đựng nước mắm loại “siêu hạng” của Phú Quốc, uống một hơi dài. Uống xong, gương mặt người đi săn bừng bừng như người uống rượu. Nước mắm giúp cho người lặn sâu không bị cảm lạnh.

Những người trong phường săn chuẩn bị xuống đáy biển để khóa miệng sấu.

Sấu nằm chờ chết. Người đi săn không để cho sấu chết mà bắt khi còn sống, giá trị kinh tế mới cao. Muốn vậy, công việc trước tiên và khó khăn là phải khóa miệng sấu lại. Việc này phải làm dưới mặt nước.

Lần theo sợi dây câu, người đi săn lặn xuống gần miệng sấu. Nếu là vùng nước sâu quá, mỗi người phai đeo thêm một tảng đá lớn cho người chìm nhanh và dùng bông nút vào lỗ tai; chống chảy máu. Họ có kính chụp vào mắt như người săn bào ngư để có thể nhìn trong nước mặn và đem theo dao găm, sẵn sàng đánh nhau với cá dữ. Do rèn luyện nhiều năm để chiến thắng biển, những người đi săn chỉ cần ngậm miệng một ống cao su thông lên mặt nước để thở là có thể hoạt động dưới đáy sâu hàng nửa giờ. Ánh sáng mặt trơi lọc qua mặt nước thấu xuống dáy biển chuyển màu vàng nhạt. Những người đi săn bước vào một vùng tuyệt đẹp mà không nơi nào trên mặt đất có được. Chú cá sấu mắc câu to một cách kỹ dị nằm dài trên mặt cát, đáy biển có lớp rêu màu xanh mịn như tấm thảm. Những lớp sóng bạc đầu phía trên thay đổi khúc xạ ánh sáng mặt trời làm cho mặt thảm rêu long lanh như lượn sóng, gợi những nếp nhăn đáy biển. Đó chỉ là cảm giác. Thực ra đây là thế giới yên tĩnh và bằng phẳng...

Chú cá sấu mắc câu...

Cá sấu cắn câu nằm đáy nước, miệng ngậm chặt. Nước có áp suất cao, sấu không dám há miệng vì sợ nước ộc vào bụng. Nhưng sấu có thể dũi ngược, quật ngã người đi săn. Nếu trường hợp này xảy ra thì chỉ một giây, bộ móng sắc của sấu đã quặp chặt đối phương. Theo sợi dây câu cho đến khi nhìn rõ chú sấu, những người đi săn khéo léo và nhanh nhẹn bơi ngang trên đầu sấu, tay cầm sẵn cái thòng lọng sắt. Một người khác bơi trước mắt sấu làm “mồi” nhử cho cá sấu nghếch miệng, lao lên. Vừa khi sấu nghếch miệng chưa kịp lao, người bơi trên đầu chụp cái thòng lọng vào miệng sấu, vặn chéo rồi lùa một then sắt, khóa lại. Miệng cá sấu đã bị cột chặt.

Còn phải khóa cả bốn chân cá sấu. Chân sấu khỏe, quặp vào cát, vào đá dưới đáy biển khi nó bị kéo đi. Nếu không khóa được chân, không thể lôi sấu lên bờ được. Bốn chân sấu dấu kín dưới bụng. Khóa chân nó khó hơn khóa miệng vì chân có đuôi bảo vệ. Đuôi cá sấu cũng như vòi voi, dẻo mà khỏe, có thể quặp chặt lấy người hoặc vung đập ra bốn phía để chống bị tấn công. Dưới nước đuôi sấu hoạt động linh hoạt. Đã có những phường săn tìm kế dùng mũi lao sắt và dao cán dài để chặt đuôi sấu dưới nước tránh nguy hiểm, nhưng kế ấy cũng không thành. Bị vây đánh lớp vảy cá sấu vểnh hết lên và rắn chắc, lưỡi dao chém vào lại bật ra. Vì thế đối với phường săn Hòn Khoai tốt hơn hết là bơi tránh xa cái đuôi cá nguy hiểm đó. Bốn người thợ săn bơi bốn góc. Cùng một lúc họ lùa thòng lọng sắt vào cả bốn chân sấu rồi cầm đầu dây bơi chéo nhau cho cả bốn dây soắn vào một mối! Như thế là đã khóa được cả bốn chân cá dữ.

Người đi săn chỉ còn công việc cuối cùng là kéo sấu lên bờ đảo. Đây là phút hào hùng nhất của phường săn. Người chủ phường đưa xuống thuyền chiếc trống bọc da cá sấu, nện từng hồi thôi thúc và giữ nhịp cho những người thợ săn căng sức kéo cá lên. Sợi dây câu càng nặng, tiếng trống càng dồn thúc mãi và những người thợ săn lầm lì, vạm vỡ, mồ hôi đầm đìa trên lưng trần bỗng cất tiếng hò đùng đục hòa vào nhịp trống. Tiếng hò của những người săn cá dũng cảm và cần mẫn nghe khoan thai na ná giọng hò kéo thuyền. Họ hò cũng bền bỉ như công việc kéo cá, không mệt nhọc, không ngắt quãng, lan lan như tiếng sóng về đêm. Cho đến khi tiếng hò trầm đục ấy bất ngờ vỡ ra, tiếng reo và trống chuyển nhịp dồn dập là lúc con sấu lớn đã được kéo lên bờ!

Họ đã săn cá sấu như vậy.

Chủ phường săn

Dạo ấy, sau một ngày bắn phá, đêm đêm tàu địch thường ra ngoài mũi Cà Mau buông neo. Chúng thả pháo sáng, bắn súng cầm canh phòng du kích đến đánh. Nhưng vài ba đêm lại có một chiếc tàu Mỹ ống khói cao nghệu bốc cháy ngoài khơi. Tàu địch cháy nhiều đến mức có khi dầu loang trên mặt biển hàng chục ki-lô-mét.

Chúng kéo bác Chín Cường...

Ai là người đánh tàu?

Một sáng, bọn lính thủy ập đến những túp lều của những người săn cá sấu trên đảo. Chúng kéo bác Chín Cường, chủ phường săn Hòn Khoai lên tàu, đưa ra khơi

Suốt ngày hôm đó vắng tin bác Chín.

Ngày sau nữa, nhận được tin, bọn giặc đã giết bác. Chúng bảo chính bác Chín đã đánh những chiếc tàu Mỹ bốc cháy.

Có tên lính ngụy đào ngũ về kể lại khí phách người chủ phường cho cả phường săn nghe... Sáng ấy, địch đưa bác Chín ra chỗ chiếc tàu Mỹ đêm qua cháy chìm, đầu ống khói còn ngấp nghé nhô khỏi mặt nước. Chúng hỏi bác Chín: “Thuốc nổ đâu?”. “Ai cầm đầu?”. Bác Chín chỉ hơi nhếch mép. Cuối cùng, tên chỉ huy giặc gầm lên, nhứ lưỡi dao găm sáng quắc vào ngực bác Chín. Bác lùi mấy bước. Tên chỉ huy tưởng bác sợ, cười hềnh hệch, triết lý một câu cũ rích với bọn đàn em: “Ai cũng sợ chết”. Bất ngờ, bác Chín cúi xuống, nhảy phốc ngược, đội cả tên chỉ huy cầm dao găm bồng lên, nhảy qua boong tàu, lao xuống biển. Bọn lính bồng súng đứng xung quanh thét lên sợ hãi, bắn như vãi sỏi trên mặt nước nổi tăm.

Hai giờ sau chúng kéo được cả hai xác lên tàu. Tên chỉ huy bị ông già chủ phường cắn đứt một miếng cổ.

Người chủ phường đã hi sinh xứng đáng với giòng họ dũng cảm. Phường săn mất chủ phường giữa lúc chưa kịp cử người thay thế. Đó là điều xưa nay không thể có. Phường săn không có chủ phường coi như một gia đình không có chủ, một đơn vị chiến đấu thiếu người chỉ huy tài ba... Nếu thiếu người tài đức làm phường trưởng thì phường săn sẽ bị rã đám.

Nhưng bác Chín còn một người con trai. Theo luật lệ của phường, người con trai ấy sẽ đứng vào chỗ đứng của bố.

*

*    *

Anh là Ba Mạnh.

Ba Mạnh lớn lên ở với mẹ trên đất liền. Sống trong vòng tay của mẹ từ tấm bé, anh có đức tính đôn hậu, mềm mỏng, chịu thương, chịu khó. Cử chỉ của anh cũng dịu dàng. Nhưng vì quen sống quanh quẩn bên chân tre, anh thiếu đức tính của chủ phường săn, ấy là hành động mạnh mẽ. Nói cho thật đúng, anh là người giỏi làm vườn mà chưa làm được việc lặn xuống đáy biển để khóa miệng cá sấu. Những người trong phường săn nói rằng: anh còn nhút nhát và mềm yếu.

Người ta nói với bà mẹ:

– Bác cho thằng Ba Mạnh thế việc của ba hắn. Bọn tôi không phải chỉ nghĩ đến miếng ăn mà nghĩ đến bác Chín nên không muốn phường vỡ, bỏ nghề...

Ba Mạnh được đưa lên thuyền từ hôm đó.

– Bữa rồi, ba cháu đứng chỗ này, tay cầm cây lao thế này, mắt nhìn ra khơi thế này...

Anh Ba mới vào nghề được những người săn cá từng trải dạy cho từng việc nhỏ. Người ta muốn cho anh có đầy đủ tính cách, tầm vóc của bố anh, người mà họ tín nhiệm, quý mến và ca ngợi. Anh học đức tính của người cha đã mất qua những kỷ niệm ăn sâu trong đầu những người cùng phường.

– Bữa nay ra khơi được đó phường trưởng ạ.

Đây là chuyến ra khơi đầu tiên của phường trưởng trẻ tuổi, đứng ở vị trí người cha đã đứng. Những người trong phường vô cùng quý mến Ba Mạnh nhưng lặng lẽ theo dõi và thử thách anh. Người ta hài lòng thấy thế đứng của anh rất vững vàng: tay cầm cây lao, gương mặt sáng sủa, tự tin.

Người già khen dè dặt:

– Được đó Ba Mạnh à!

Người trẻ khen:

– Ba Mạnh giống cha lắm.

Biển đẫ có tiếng động của bầy sấu đi kiếm ăn. Bầy sấu đã nhô đầu lên khỏi mặt nước, gần thuyền lắm rồi. Quả thật, Ba Mạnh mới chỉ biết những con cá sấu nằm trên cạn mà phường săn đã khóa miệng, khóa chân. Cả một đàn sấu ghê gớm đen trũi thế kia, bây giờ Mạnh mới được nhìn thấy. Có cái gì rờn rợn chạy dọc sống lưng Mạnh.

Có tiếng giục:

– Phóng đi!

Ba Mạnh như choàng tỉnh, nhoài người phóng cây lao đánh vút. Có lẽ Ba Mạnh lúng túng nên mũi lao không trúng đầu cá sấu mà vọt ra ngoài, cắm xuống vùng nước nổi sóng.

Con cá sấu dữ bị đâm trượt vẫy mạnh đuôi đập xuống nước, lao thẳng đến chiếc thuyền có bóng người đứng, há rộng miệng. Đúng ra, anh phải trấn tĩnh lại, phóng tiếp một đường lao nữa. Nhưng tội nghiệp cho Ba Mạnh! Anh đã mất bình tĩnh, không tự chủ được nữa, luống cuống ngồi thụp xuống sau mạn thuyền, tìm một nơi che chở, như một người lính mới còn nhút nhát, thụt đầu vào công sự giữa trận đánh.

Đối với phường săn khảng khái và nghiêm khắc thì hành động của Ba Mạnh đã bôi nhọ chỗ đứng của người cha - một phường trưởng quả cảm. Cha anh không bao giờ ngồi thụp xuống một cách hèn nhát như thế trước bất kỳ cuộc tấn công hiểm nghèo nào của cá dữ.

Đêm hôm sau, phường săn lại ra khơi.

Từ đêm nay, những người trong phường săn không ép anh làm phường trưởng nữa. Vì anh chưa đứng được vào chỗ đứng vinh quang ấy. Anh chỉ là người học nghề. Bắt đầu học từ bài học đầu tiên là lái thuyền trên sóng để thả mồi nhử sấu. Mỗi đêm anh học một việc, khó dần lên. Quả thật, có những thử thách như nhảy xuống nước, Ba Mạnh vẫn còn ngần ngại. Khi ấy những người dạy nghề trở nên tàn nhẫn, họ nắm lấy cổ anh ném xuống biển sâu rồi lại dìu anh lên thuyền.

Mạnh quen dần với biển, với những thử thách. Anh không phải là người nhút nhát nhưng chưa được từng trải. Những cuộc đi săn dần dần đem lại cho anh lòng yêu nghề. Rồi những đêm ra khơi làm anh thích thú, say mê lạ lùng. Anh trở thành người săn cá thực thụ.

– Giỏi, Ba Mạnh bây giờ thực là giỏi!

Những lời khen anh bây giờ thật lòng. Anh đã có thể lặn xuống đáy nước khóa miệng sấu.

Một năm đã qua.

Bữa ấy sau một chuyến ra khơi, kéo theo con cá sấu nặng vài ba tạ do chính tay Mạnh khóa miệng, cột chân, phường săn mở hội ăn mừng và phong chức phường trưởng cho anh. Bữa ăn của ngày trang nghiêm này theo tục lệ nấu bằng thịt cá sấu và rượu đựng trong những chiếc vỏ ốc đặc biệt hiếm hoi tìm được dưới đáy biển, trắng bong. Cuộc vui dài cho đến gần sáng, chiếc thuyền nồng nàn hơi rượu vẫn bồng bềnh trên mặt biển. Ông già rót thêm rượu cho Mạnh, bàn:

– Bây giờ có việc cần hơn làm phường trưởng săn cá sấu. Cháu Mạnh còn trẻ, đã quen việc sóng nước rồi. Cháu tạm xa phường, đi du kích đánh tàu địch đã. Ấy cũng là lệ của phường săn Hòn Khoai: mọi người phải biết đánh giặc.

Đơn vị du kích hoạt động trên biển Cà Mau tiếp nhận Mạnh như nhận một chiến sĩ đã từng trải. Anh em du kích chỉ còn dạy Ba Mạnh cách gài chất nổ là anh đã thành chiến sĩ đánh tàu thật sự.

Lần thứ nhất, anh đánh tàu theo lối của người săn cá sấu: đặt khối thuốc nổ trên một cái phao nhỏ để trôi từ từ về hướng tàu địch; như con mồi đến gần, miệng sấu. “Con mồi” chạm vào đầu “Sấu Mỹ”, bùng nổ.

Lần thứ hai, anh vẫn đánh tàu theo lối phường săn: ngậm cái ống cao su vào miệng lặn xuống, đi trên đáy biển để đặt mìn vào tận bụng tàu, phía

chân vịt. Mìn nổ “ục”, biển nổi sóng, đội cả chiếc tàu cao tốc của Mỹ bổng lên rồi ấn xuống, chìm nghỉm. Nó chết nhanh đến mức không tên Mỹ nào trong khoang nhảy ra biển được.

Một lần khác, Mạnh đánh tàu bằng lựu đạn. Anh ung dung bơi thuyền về phía tàu địch. Bọn chúng kêu anh lại để soát hỏi. Đến gần, Mạnh vung lựu đạn đánh thẳng vào khoang chỉ huy rồi nhảy xuống nước, lặn biến đi. Là người săn cá, Mạnh sống dưới nước một cách dễ dàng...

Bây giờ Mạnh là đội phó đội du kích ở mũi Cà Mau.

Đứng nơi góc đất tận cùng của Tổ quốc nhìn ra biển, ban ngày ta thấy một hòn đảo màu xanh, ban đêm thấy ngọn hải đăng chớp sáng. Ấy là Hòn Khoai thân thuộc của chúng ta.

ĐẢO TỔ YẾN

Vào hang yến

Chúng tôi chuẩn bị một cuộc hành trình lý thú đi vào trong lòng một hòn đảo đá giữa biển. Thuyền nhô neo từ bến cảng Nha Trang, vùng biển miền Trung nước sâu, trong xanh và rất nhiều nắng. Nhìn về phía bờ biển, chân sóng vàng rực một màu cát quý. Hầu như các bãi cát dọc bờ biển miền Trung đều thấm đẫm nước ngọt. Chỉ cần moi một hố cát nông, nửa giờ sau, hố cát đã đầy nước trong suốt, mát lạnh. Ấy là những mạch nước li ti của Trường Sơn thẩm thấu ra. Đuôi của dãy Trường Son lao đến tận chân song. Cái đuôi ấy còn rắc ra biển trên một trăm hòn đảo nhỏ nữa. Đó mới chính là dấu chấm hết của dãy núi dài nhất nước ta này.

Bờ biển miền Trung khúc khuỷu. Núi cố lấn ra biển. Biển cố lấn vào núi. Cuộc đấu chọi giằng co giữa núi và biển ấy để lại bờ biển nơi đây những vách đá đồ sộ và vững chãi, sừng sững như tường thành. Phía ngoài bờ đá là bãi cát vàng. Không có một gợn bùn. Khác hẳn bờ biển phía Cà Mau. Ngăn sóng cho bờ biển miền Trung cũng là những đảo đá. Sóng, gió và sự biến động của thiên nhiên qua nhiều thế kỷ đã tạc vào những đảo đá, này nhiều hình dáng sinh động và tượng hình. Hòn Bịp giống chiếc gáo dừa. Sóng xô vào chân đảo tung bọt trắng, nhìn từ xa thấy chiếc “gáo dừa” này tựa như đang rót nước vào vịnh Vân Phong. Hòn Lớn dài 15 ki-lô-mét, dáng tựa gà mẹ đứng giữa đàn gà con là những đảo nhỏ. Hòn Kim Quy tựa con rùa. Con “rùa” này trên lưng có bãi cát vàng nên gọi là rùa vàng. Hòn Bút, đỉnh đảo nhọn, vát về hai sườn, dáng một ngọn bút ướm lên trời. Bên cạnh hòn Bút có một đảo đá hình chữ nhật màu xám, nhô lên khỏi mặt nước hơn hai mét, thường ngày sóng lởn vởn tràn qua, gọi là hòn Nghiên... Vùng biển có bút; có nghiên, có mây trắng trải ra mịn màng như giấy, tưởng như thiên nhiên muốn viết, muốn vẽ phong cảnh tuyệt mỹ này.

Thuyền đi được hai giờ, vòng qua các đảo Chà Là, hòn Đồng, hòn Mun, hòn Xưởng, trước mũi thuyền xuất hiện một đảo đá cao vòi vọi. Sóng vỗ vào chân đá và cao vút trên đỉnh là mây trắng. Đảo mờ ảo trong màu mây, huyền hoặc như quả núi trong chuyện cổ tích. Anh du kích nói với tôi:

– Đảo có nhiều tổ yến đó. Chúng ta vào giữa lòng quả núi đá này.

Đó là hòn Nội, bên ngoài quân cảng Cam Ranh. Hòn đảo này nhiều tổ yến nhất trong các đảo ở miền Trung. Ở phía bắc nước ta, trong nhóm đảo của thắng cảnh Hạ Long, và ở cuối phía nam trong nhóm đảo thuộc vịnh Hà Tiên, cũng có tổ yến nhưng thưa thớt. Đảo miền Trung, yến về cuốn tổ từng đàn lớn. Vào mùa xuân ấm áp, trên đỉnh hòn Nội nhiều lúc yến bay đen đặc như đám mây. Đàn yến ấy đã cho hòn Nội thu hoạch khoảng 7.000 tổ một năm.

Hòn Nội, đảo toàn đá xám. Đảo đá này có đường hầm chạy xuyên từ đầu phía nam sang phía bắc. Quanh đảo là bãi đá ngầm lởm chởm làm thành bức chướng ngại không cho thuyền bè cập neo vào tận chân đảo được. Chúng tôi đậu thuyền ở phía ngoài bãi đá, lội bộ vào. Một cảm giác rờn rợn khi vừa đặt chân đến cửa hang. Gió biển lùa rất mạnh vào hang, réo ù ù như rất nhiều cối xay lúa cùng quay một lúc. Từ đâu đó, trong hang sâu, tiếng chim vọng ra.

...đậu thuyền ở phía ngoài bãi đá, lội bộ vào...

Chúng tôi lần theo đường hầm trong thứ ánh sáng trắng, dịu nhạt. Nắng từ biển do khúc xạ tia nắng mặt trời hắt vào làm cho từng giọt nước to đậu ở nhũ đá sáng lấp lánh như những bóng đèn thủy ngân nhỏ xíu. Chốc chốc những “bóng đèn” nhỏ này lại bị ngắt ra khỏi nhũ đá, rơi xuống nền đá tí tách.

Càng vào sâu, đường hầm càng ngoắt ngoéo, tối dần cho đến khi không nhìn thấy gì nữa, chỉ còn nghe tiếng gió phả hơi lạnh vào mặt. Quần áo mọi người bốc khói trong hơi lạnh ấy. Đường trở nên khó đi. Đá mọc lởm chởm trên mặt nước lấp sấp. Nước mặn. Thì ra sóng biển lùa vào tận đây. Dưới ánh đèn pin, anh du kích day day bàn chân lên từng mỏm đá cho đỡ trơn và nhắc chúng tôi bước thận trọng từng bước theo anh. Dọc hai bên lối đi, có những hố nước trong, sâu. Sâu đến đâu, không ai biết. Sơ ý tuột chân xuống hố nước sâu ấy thì có thể phải vĩnh viễn ngủ lại trong lòng quả núi đá này.

Qua ba lối rẽ, toàn là rẽ về phía bắc, bóng tối hoàn toàn trùm kín chúng tôi. Xòe bàn tay ra trước mặt, không nhìn thấy bàn tay. Hơi nước ẩm và đặc bốc ngùn ngụt. Ánh sáng đèn pin chùn lại, vàng cạch trong màn hơi nước. Duy chỉ có tiếng chim càng nghe rõ hơn trong khoảng âm âm trước mặt. Lại đi tiếp, chúng tôi đến một tảng đá lớn chắn ngang. Tảng đá dựng đứng, như được gắn lại từ những sợi nhũ đá tròn, mảnh. Anh du kích gọi đây là “đàn đá”..Anh cầm con dao, gõ lên từng sợi dây đá, cây đàn reo lên những âm thanh trầm đục khác nhau. Phía dưới “cây đàn” có một cửa nhỏ, vừa cho một người chui sang bên kia hang. Đó là vách ngăn. Một ngày cửa ngăn này chỉ mở có một lần vào lúc nước thủy triều rút. Khi nước lên, cửa ngăn bị lấp kín. Bây giờ nước thủy triều đang rút. cửa ngăn mở cho chúng tôi tiếp tục đi sâu vào thế giới bí hiểm trong lòng hòn đảo. Anh du kích dặn tôi:

– Một vài bước đi nữa, anh sẽ lạc vào cõi tiên.

Tôi bò qua vách ngăn, rẽ một lần, qua hai khối đá như hai cánh cửa gụ khép hờ, mắt bỗng bị chói lòa vì ánh sáng rực rỡ. Anh du kích không nói quá, quả là giữa lòng núi đã đường đột mở ra một khoảng không gian thu nhỏ tuyệt đẹp. Hang vùng rộng ra, một dòng nước chảy giữa hai bờ cát trắng mịn. Nóc hang ăn thông với con đường lên đỉnh. Ánh sáng từ trên chảy tràn xuống soi cho khoảng không gian giữa núi này sáng như trên mặt đất. Đường ăn thông lên đỉnh hang là đường vào hang của chim yến. Con người không lần xuống theo đường này được vì vách dựng đứng.

Không muốn phá vỡ cảnh quần tụ của chim trên bãi cát và vô số các loài sinh vật khác đang sum vầy một cách hồn nhiên trong lòng vòm hang này, chúng tôi se sẽ dừng lại, ngắm nhìn. Một chú sóc, không phải lông đen như ta thường gặp mà lông màu xám, từ lùm cây mọc trong kẽ đá nhẹ nhàng trườn xuống bãi cát bên này dòng nước ngăn đôi. Những chú chim hải yến vụt bay, có lẽ để tránh con sóc lông xám. Chú sóc định bơi qua dòng nước để sang bãi cát bên kia chăng? Vô số vỏ trứng chim còn rắc trên bãi cát bên ấy. Sóc ta đã ăn vụng những quả trứng chim này. Nước thủy triều đang rút, dòng suối chảy mạnh, chú sóc lông xám lần ra đến bờ nước, dừng lại, ngó xuống bằng đôi mắt màu hạt nhãn. Làm thế nào để chú sóc có thể bơi qua dòng nước chảy mạnh kia? Giá như ở dòng suối trong rừng, sóc muốn qua chỉ cần một mảnh gỗ mục làm thuyền. Ở đây không có mảnh gỗ ấy. Có lẽ sóc phải quay trở lại, trèo theo sườn vòm hang mà qua thôi. Nhưng, bất ngờ, sóc nhảy xuống dòng nước, dựng cái đuôi xù lông, như chiếc chổi phất trần lên cao. Cái đuôi cử động sang trái, sang phải. Thì ra chú sóc khôn ngoan đã lợi dụng cái đuôi làm một cánh buồm đón gió, đẩy chú ta qua bờ bên kia. Bầy hải yến từ bên đó lại bay sang bãi cát bên này.

Tôi hỏi anh du kích.

– Tổ yến ở đâu?

– Còn phải đi nữa.

Từ bãi cát giữa lòng hang, chúng tôi lại đi tiếp vào một đường dốc thoải lên, có ánh sáng mờ và khô ráo. Chim yến bay vù vù, kêu chin chít. Tôi bỗng thấy như mình đang đứng dưới một vòm trời đêm mùa đông có những ngôi sao lốm đốm, mờ nhạt. Những đốm sáng ấy chính là tổ yến đính trên nóc và hai bên thành hang đá. Không có nơi nào trên đất liền, con người lại được chứng kiến hàng ngàn chú chim đang cần mẫn xây tổ như ở trong hang đảo đá này. Từng con chim làm việc bền bỉ và khéo léo. Nước dãi từ miệng chim nhả ra được cặp mỏ nuôi thành sợi màu trắng như cước, cuốn lại theo một vòng tròn mịn, tạo ra cái tổ xinh xinh như trái bóng nhựa cắt đôi.

Bây giờ đang là giữa mùa xuân, mùa xây tổ hối hả nhất của loài chim.

Chim yến với hai mùa cuốn tổ

Chim yến còn gọi là hải yến, nhỏ, nhỉnh hơn con chim sẻ đồng một chút, lông đen nhánh như huyền. Chúng bay rất nhanh như những mũi tên màu đen, lao thẳng từ ngoài khơi xa vào hốc đá. Trong hang đá, chúng vẫn bay với tốc độ ấy. Có hàng nghìn con chim cùng làm tổ trong hang. Nhưng không bao giờ có sự nhầm lẫn về tổ. Ban ngày, nhiều đôi chim có thể tạm dừng việc xây tổ, ban đêm lại về đúng cái tổ đang làm dở dang. Hải yến sống thành bầy lớn. Trong bầy lớn, yến lại kết thành từng đôi một. Mùa đông rét buốt, yến tìm về một phương trời ấm hơn để trú chân. Chớm đến mùa xuân, yến lại trở về đảo. Hải yến làm tổ trong hang đảo yên tĩnh, cửa hang ngoảnh về phía Đông. Chúng chọn vách đá khô ráo, thoáng gió, nhả rãi cuốn tổ. Chúng làm tổ cũng như tằm nhả tơ. Đầu tháng giêng, hơi lạnh ở biển đã nhạt, yến bắt đầu cuốn tổ. Sang đến tháng hai, biển nắng ấm, công việc cuốn tổ của yến càng mau. Đến tháng ba, tổ yến đã làm xong, chim chuẩn bị đẻ. Những người chuyên lấy tổ yến, vào độ này, dựng lều gác ngay ở cửa hang, hàng ngày theo dõi công việc xây tổ của chim. Yến vừa làm tổ xong, chưa kịp đẻ, người ta đã đi thu lấy tổ. Đó là mùa thu hoạch thứ nhất. Mùa này thu hoạch được những tổ yến to, chứa nhiều chất dinh dưỡng.

Lấy tổ yến là công việc khó khăn và nguy hiểm. Trước ngày giải phóng, những hòn đảo tổ yến làm giàu cho một số chủ thầu. Chủ thầu thuê người bóc tổ. Ngày ấy chỉ những người bần cùng, liều chết để kiếm miếng ăn mới dám làm phu bóc tổ yến. Có nhiều người vào hang yến rồi không thấy ra nữa vì tuột tay rơi xuống mỏm đá nhọn mà chết hoặc bị rắn cắn. Mùa yến về làm tổ, nhất là khi yến đẻ, không biết từ đâu rắn bò về vô số, nằm trong kẽ đá để chờ ăn vụng trứng và chim non. Cũng có người không quen ngách hang, chui sâu mãi vào rồi lạc đường không ra kịp, bị nước thủy triều lên lấp ngạt. Việc bóc tổ yến gần với cái chết. Chủ thầu làm giàu về tổ yến nhưng cả đời không dám vào hang yến, chỉ đeo súng đứng án nơi cửa hang. Người phu bóc tổ yến ra đến nơi phải nộp hết tổ yến rồi xòe hai bàn tay cho chủ thầu khám túi... Bây giờ, những hòn đảo nhiều tổ yến được bảo vệ chu đáo để mang lại giàu có cho đất nước. Người đi bóc tổ yến là người chủ thật sự của những hang đảo giàu có, và tươi đẹp này…

Đến một vòm hang rộng ra, tựa như vòm bãi giữa đã đi qua, tôi gặp những chiếc lồng nho nhỏ ngoắc vào vách đá. Tôi hỏi:

– Các anh định nuối chim yến trong này?

– Chỉ nuôi những con chim yếu ớt sau mùa thu hoạch thứ hai thôi.

Như chúng ta đã biết, sau khi làm tổ vào mùa xuân, yến bị mất tổ vì người ta bóc lấy. Chim lại siêng năng nhả dãi làm tổ lần nữa. Lúc này sức chim đã yếu, chim làm tổ kéo dài đến bốn, năm tháng. Lần này làm xong tổ, chim được tự do đẻ. Chim đẻ hai trứng và ấp khoảng hai mươi ngày thì nở. Có lẽ chim yến nuôi con vất vả hơn các loài chim. Sau hơn hai tháng được mớm mồi, những chú chim non mới biết bay, bắt đầu đời sống tự lập. Những chiếc lồng để sẵn trong hang đá này là để giúp sức chim bố, chim mẹ nuôi con, người ta nhốt vào đó những chú chim non yếu ớt không theo kịp đàn, hàng ngày bón mồi cho chúng. Chim yến quý, phải giữ gìn từng con. Sau khi chú chim được nuôi lớn, người ta thả để chúng theo đàn.

Người đi thu hoạch yến đợi cho chim non rời tổ mới bóc lấy tổ yến để giữ giống chim cho mùa sau. Tổ yến bóc được trong mùa thứ hai này nhỏ, mỏng, không bằng mùa thứ nhất.

Ở hang đá cao, khô, thoáng mát, tổ yến màu trắng. Hốc đá ẩm, tổ yến màu xám, có khi xanh lơ. Có loại tổ yến màu hồng nhạt, gọi là yến huyết. Sau mùa thu hoạch tổ yến được chải sạch và phân loại để định giá tiền, có bốn loại: quí nhất là yến quan, rồi đến yến huyết, yến thiên và yến địa. Làm một món tổ yến để ăn tốn khá nhiều thì giờ. Trước hết người ta để tổ yến vào chậu nước nóng ngâm khoảng hai giờ cho từng sợi tơi ra. Lông chim, bụi, rêu đá nổi lên mặt nước. Gạn bỏ bụi bẩn đi, còn lại những sợi yến trắng. Sợi yến nấu với chim bồ câu là ngon hơn cả...

Anh du kích đã dẫn chúng tôi đi suốt hang đá - nơi chim yến đang cần mẫn hối hả xây tổ để mang lại giàu có cho đảo, cho biển. Một cuộc dạo chơi lý thú và hấp dẫn khiến chúng tôi không muốn rời hang ngay nếu không có anh du kích nhắc:

– Chúng ta phải quay ra thôi kẻo thủy triều lên sẽ bịt mất vách ngăn.

Bước ra khỏi vách ngăn, đi qua lối rẽ, trước mặt chúng tôi đã lại là biển ồn ào và rộng lớn. Cuộc sống sinh động trong lòng hòn đảo lùi lại ở phía sau lưng được che kín bởi cái vỏ đá xù xì bao bọc. Tôi thấy mình như vừa bước ra khỏi hang đá trong câu chuyện cổ tích.

Bạn có thể đến hang tổ yến này vào mùa xuân tới. Từ quân cảng Cam Ranh đi hết hơn một tiếng đồng hồ.

Mùa xuân nào yến cũng về cuốn tổ trên những hòn đảo miền Trung.

QUẦN ĐẢO SAN HÔ

Từ xa xưa

Phía đông nam bờ biển nước ta, cách Bà Rịa khoảng 500 ki-lô-mét, có một quần đảo san hô nhiều màu. Đó là quần đảo Trường Sa - mảnh đất xa xôi nhất của Tổ quốc ta.

Quần đảo gồm một nhóm đảo nhỏ, đứng theo hình vòng cung, ngoài cùng là Trường Sa rồi đến Song Tử Đông, Song Tử Tây, Sinh Tồn, An Bang, Nam Yết, Sơn Ca, Thái Bình... Mỗi đảo là một bông hoa san hô rực rỡ góp vào toàn quần đảo thành một lẵng hoa giữa mặt nước biển Đông xanh mênh mông.

Biển ta rộng 40 vạn ki-lô-mét vuông. Quần đảo Trường Sa là trạm gác ngoài cùng đứng bảo vệ vùng nước mặn rộng lớn và giàu có đó.

Từ lâu, Trường Sa là mảnh đất gần gũi với ông cha ta. Quần đảo có những đảo như Nam Yết. Sơn Ca có dừa, giống dừa đá trái nhỏ nhưng dày cùi, cây lực lưỡng cao vút. Dừa không biết giấu tuổi mà phô ra ở từng đốt lá rụng. Trên đảo còn có những cây bàng quả vuông bốn cạnh, to bằng nửa chiếc bi đông, nặng bốn, năm lạng, khi chín vỏ ngả màu cánh cam. Gốc bàng to, đường kính chừng hai mét, xòe một tán lá rộng. Cây bàng là cái nón độc nhất che bóng mát cho những hòn đảo nhiều nắng này. Bàng và dừa đều đã cao tuổi, cường tráng. Người lên đảo trồng cây chắc chắn phải từ xa xưa.

Một sáng đào công sự, lưỡi xẻng của anh chiến sĩ xúc lên một mảnh đồ gốm có nét hoa văn màu nâu và xanh, hình đuôi rồng, đồ gốm thời Lê, Trần hay Nguyễn? Anh chiến sĩ quả quyết nét hoa văn trên mảnh gốm Trường Sa y như hoa văn trên hũ rượu thờ đình làng anh.

Ông cha ta làm chủ biển và đảo rất sớm. Những chuyến đi bằng thuyền gỗ ra Trường Sa được ghi vào sử sách để lại cho đời sau nhiều trang rành rọt, “Phủ biên tạp lục” của Lê Quí Đôn chép:

“Ở ngoài cù lao Trẻ[10] có đại đảo Trường Sa. Ngày trước, nơi đây, thường sản xuất nhiều hải vật chở đi bán các nơi nên nhà nước có lập một đội quân để thu nhận các hải vật...”.

Nhiều thế hệ người Việt Nam đã đặt chân lên đây, khi tìm báu vật, khi trồng cây để xanh tươi cho hôm nay.

Trường Sa ở giữa vùng có điều kiện thiên nhiên đặc biệt, hay có bão nên các cụ còn gọi là đảo Bão Tố.

Nhiều lần ta nghe tin báo bão: “Tâm bão ở kinh tuyến 112 - 114° đông, vĩ tuyến 8 - 10° bắc”, ấy là tâm bão đang ở quần đảo Trường Sa. Nơi đó, các chiến sĩ quân đội nhân dân Việt Nam đang đứng giữa mắt bão để gìn giữ biển trời Tổ quốc.

Sóng và Gió

Ngày trên quần đảo Trường Sa rất dài. Năm giờ sáng, mặt trời đã đỏ rực, đội mặt nước ngoi lên. Mười chín giờ, ráng chiều vẫn cháy một vùng da trời phía tây.

Hầu như thành quy luật, buổi chiều khi thủy triều rút, thông thường là gió thổi mạnh. Vì gió mà có một công việc của các chiến sĩ trên đảo được lặp đi lặp lại, đó là đào công sự. Những công trình trên mặt đảo luôn luôn bị gió thổi cát đến san lấp. Bẵng đi một tuần không đào vét hầm hào, cát đã lấp phẳng lì.

Tính khí trời biển Trường Sa đổi thay bất thường. Nắng đấy rồi mưa đấy. Mưa thường đi với bão. Đã bão là kéo sóng cồn. Sóng cuộn cao như đê, trùng trùng, vô biên, húc vào chân đảo. Có khi ngọn sóng cao đến năm mét, bảy mét. Các đảo Trường Sa chỉ cao hơn mặt nước trung bình là chín mét. Sóng dâng cao, tràn qua đảo, từng đợt, từng đợt hung dữ. Những ngày gặp bão, gặp sóng như thế, ngươi sống trên đảo phải xuống hầm tránh bão xây bê tông nửa nổi nửa chìm để khỏi bị nước và bão cuốn đi.

Bão trong mưa còn dễ chịu hơn bão trong nắng. Bao nắng khô khan, rát bỏng. Cát bị ánh nắng sấy khô, tơi vụn. Cơn bão trên biển bằng phẳng vấp vào đảo chuyển xoáy hình trôn ốc, cuốn cát bay mù mịt. Bão cát thật ghê gớm, chỉ trong vài phút có thể làm đổi thay mặt bằng của hòn đảo. Cát bị cuốn từ nơi này đổ xuống nơi khác thành những ụ cao. Cát bay, người đứng cách nhau 10 mét chỉ nhận ra nhau bằng tiếng nói.

Bốc một nắm cát bất kỳ ở đảo nào trên quần đảo Trường Sa cũng thấy hạt cát tròn, nhỏ, nhẵn nhụi. Cát khác với tất cả mọi bãi cát dọc ven biển của ta. Ấy là cát một vùng tâm bão. Nước biển và bão, nắng và mưa đã lăn mài từng hạt cát thành tròn vo, đến cả hòn đảo nổi lên giữa khơi cũng tròn vo như cái bánh đa.

So với biển, đảo là cái chấm nhỏ làm tâm vòng tròn khổng lồ, không nhìn thấy bờ bến. Chỉ có những đám mây ở khơi xa luôn thay đổi hình dạng, khi sà thấp đem đến những cơn mưa vội vã, xô bồ, khi kết thành tảng khối đồ sộ, lâu tan, khi chuyển màu trắng và một hình cầu vồng hiện lên... Những đám mây ấy là chân trời của đảo và báo sự đổi thay thời tiết cho các chiến sĩ canh giữ tiền tiêu Tổ quốc.

Đảo chim

Thiên nhiên khắc nghiệt vẫn phải nhường chỗ cho sự sống bát diệt, mạnh mẽ của biển. Biển dành cho đảo nhiều ưu đãi với cơ man là của cải.

Đặc biệt là chim.

Buổi sáng nọ, mới đặt chân lên đảo, anh em chiến sĩ tập thể dục, tay dưa ngang ra làm động tác thăng bằng, chim ùa đậu kín tay. Khi chuyển động tác, chim mới vui vẻ vỗ cánh bay đi.

Chim sống quây quần trên đảo Trường Sa đã nhiều đời. Phân chim lẫn với cát và vụn san hô thành một lớp phân phốt phát tự nhiên phủ dày trên mặt đảo đến 40 - 50 cen-ti-mét. Có nơi trũng lớp phân này dày hàng mét. Trữ lượng phân bón quý này trên các hỏn đảo được tính hàng triệu tấn.

Mỗi đảo hàng ngàn, vạn chim, nhưng không nhiều loại như chim rừng. Đông nhất là chim vịt rồi đến hải âu và ó biển.

Chim vịt tính nết nhu mì, na ná bồ câu. Chân chim có màng giữa các kẽ ngón chân giống chân vịt, vì thế gọi là chim vịt chăng? Khi bay, chân chim làm cái lái gió. Đang bay vun vút cái lái gió này có thể “bẻ” cho đường bay tạt phải, tạt trái một cách dễ dàng. Đẹp nhất là khi chim bay thẳng. Hai “bánh lái” cụp vào như đôi cánh máy bay để đỡ cản gió. Lúc ấy nhìn dáng chim tựa như “én bạc” thật sự.

Chân có màng, chim vịt có thể ngủ ngay trên mặt sóng như loài chim báo bão dũng cảm và khỏe mạnh. Trên mặt sóng, đôi chân chim vịt như hai mái chèo.

Chim vịt có bộ lông màu xám gio. Buổi chiều, sau khi đi kiếm ăn về, không bao giờ chim quên tỉa tót lại bộ áo của mình, giữ cho lúc nào cũng mịn và mượt, ngay cả trước khi đi ngủ. Buổi sáng, bắt đầu cho một ngày đi xa, chim lại dùng mỏ sửa sang lại bộ áo đẹp kỹ càng như chiều hôm trước. Có lẽ không có chim vịt nào cẩu thả và lười biếng trong nếp sống. Hàng ngàn vạn con, con nào lông cũng mượt.

Chim vịt dạn với người. Vào những đêm mưa bão, chim thường bỏ nơi hốc đá, chui vào hầm các chiến sĩ. Trong hầm nóng ấm hơi người, chim kêu “kreéc!” suốt đêm nghe vui tai lạ thường.

Hải âu ở quần đảo Trường Sa có nhiều loại: hải âu lông trắng mỏ đỏ, hải âu bụng trắng lưng đen, các đường cánh ngả màu nâu nhạt, và hải âu đen tuyền. Cả ba loại hải âu này sống quây quần bên nhau, tính nết và cách kiếm ăn cũng như nhau, chỉ khác có màu áo.

Hải âu đi kiếm ăn rất xa. Các chiến sĩ gọi hải âu là “những cô gái khí tượng”. Quan sát sự hoạt động của hải âu, các chiến sĩ có thế biết được thời tiết trong ngày hôm ấy và ngày tới. Hải âu đi ăn xa: nắng đẹp, gió êm. Hải âu chỉ quẩn quanh đảo: mưa. Nửa ngày, hải âu réo lên, bay vần vũ trên nóc đảo: sắp bão. Chiều tối, hải âu lên ngọn cây bàng ngủ: đề phòng sóng lớn.

Buổi chiều nắng nhạt và gió êm, hải âu thường đua nhau ra vùng biển quanh đảo tắm mát như một đàn ngỗng hàng ngàn con. Nước biển xanh thẫm càng tôn màu lông trắng của hàng đàn hải âu sáng rực lên. Những chiều có hải âu bơi quanh hòn đảo xa xôi đầy sóng gió này vẫn gợi lên một không khí thanh bình đặc biệt mà chỉ ở Trường Sa mới có. Có thể đó là giờ phút yên tĩnh nhất của đảo Bão Tố.

Ó biển (còn gọi là đại bàng biển) là loài lớn nhất trên vùng biển của ta. Loài chim này hung dữ hơn cả diều hâu. Ó biển có bộ lông không đồng nhất, nhiều màu sắc khác nhau ngay trên rùng một bộ cánh. Lông đen, lông xám, lông vàng, lông hung đỏ... chen lẫn vào nhau làm tăng vẻ hung ác của ó biển. Ó biển to bằng con ngỗng lớn năm, sáu ki-lô-gam, mỏ như một quả chuối mắn. Cặp mỏ ấy sẵn sàng kêu “oạc, oạc” suốt ngày và khi có dịp có thể cắp được chú cá nặng hàng ki-lô-gam mang đi. Cánh ó biển khi sải bay dài đến 1,70 m; chân có vuốt sắc.

Ó biển lớn xác mà vụng về. Chúng không biết cuốn tổ để đẻ trứng. Chim cái thường đẻ rơi ngay trên bãi cát hoặc một bãi cỏ lụi nào đó những quả trứng to như trứng ngỗng, màu trắng.

Một sáng đào công sự, anh chiến sĩ trẻ ném một hòn đá vào một bầy ó biển đang tranh mồi. Bầy ó bay lên, bất ngờ quay lại, lông cò xù ra, hung dữ lao thẳng vào đồng chí chiến sĩ nọ. Anh em xung quanh phải nổ súng để xua bầy ó đi.

...Bầy ó bay lên, bất ngờ quay lại...

Mỗi ngày chim càng sinh sôi nhiều mãi. Sau một đêm hè mát rượi, chim đẻ trứng trên mặt đảo. Chiến sĩ ta biết bảo vệ nguồn lợi này, lót những ổ nhỏ cho chim mẹ ấp một cách chu đáo và giúp chim mẹ kiếm mồi nuôi con.

Một chiều trên đảo, các chiến sĩ đang tập luyện. bỗng reo lên.

– Đón chim, đón chim, các bạn ơi!

Anh em vui thích tìm những chỗ cao đứng dang rộng hai tay ra, mắt nhìn xa xăm. Ngoài khơi bầy chim đông đảo đang bay về như một đám mây kéo đến. Bầy chim bay rào rào trên nóc đảo rồi vô số con đậu nhẹ nhàng xuống hai cánh tay chiến sĩ.

Đêm từ từ khép quanh đảo. Có một khoảng thời gian tuyệt vời làm cho đảo san hô sáng như viên ngọc khổng lồ. Ấy là ánh nắng vừa tắt, mặt nước xanh biếc của biển lung linh tỏa lên mặt đá san hô một màu sáng dịu. Đảo rực rỡ vô cùng.

Khoảnh khắc tuyệt đẹp của thiên nhiên đó qua đi. Mặt biển chiều nay bỗng xuất hiện những vệt trắng dài hàng ki-lô-mét, rộng 200 mét. Vệt trắng ấy nhấp nhô, nhấp nhô như vô vàn những đấu thủ đang đua nhau trong một cuộc bơi về đảo.

Anh chiến sĩ nói với người vừa đặt chân lên đảo:

– Sắp mưa rồi đấy.

– Sao đồng chi biết?

– Cá heo xuất hiện mà. Đó, đàn cá heo đang bơi đến đảo kia kìa.

Cái vệt trắng nhấp nhô đã rõ ra là đàn cá heo khổng lồ với những chú cá to như cột nhà, lưng nâu, bụng trắng, đầu nhọn, mình thuôn dài. Chúng bơi rất nhanh. Nhiều thủy thủ đã ước tính cá heo bơi với tốc độ 30 ki-lô-mét một giờ.

Cá heo là loài cá thông minh của biển. Chúng sống thành bầy, có tổ chức và vui nhộn, gần gũi với người. Một trang nhật ký của đồng chí chiến sĩ trên đảo Trường Sa viết về những ngày anh còn là thủy thủ trên tàu Phương Đông, kể về cá heo thế này:

“Đêm trăng. Biển yên tĩnh. Tàu buông neo ở kinh độ 103°5 đông - vĩ độ 8°7 bắc. Một số chiến sĩ thả câu. Một số khác quây quần trên mặt boong sau, ca hát và thổi sáo. Buổi văn nghệ đang đầy ắp tiếng cười, bỗng biển có tiếng động mạnh, nước đập ùm ùm như có người tập bơi. Một người kêu lên: “Cá heo!”.

Thì ra cá heo thấy chiến sĩ ta hò hát vui quá, gọi nhau quây đến quanh tàu để chia vui. Đến khi các tiết mục hát, ngâm thơ và thổi sáo nhường cho điệu múa “kéo lưới”, thế là cá heo như bị thôi miên bắt chước luôn, nhảy lên mặt nước.

Cá heo giống tính trẻ con, thích cổ vũ và nô đùa. Anh em ùa ra vỗ tay.hoan hô: “A, cá heo nhảy múa đẹp quá!”. Thế là cá thích, nhảy vút lên thật cao, quẫy cái đuôi lóe sáng trong ánh điện và ánh trăng. Có một chú đã nhảy quá đà, vọt lên tận boong tàu, cao khỏi mặt nước đến một mét. Có lẽ va vào sắt nên chú cá đau, nằm im, mắt nhắm nghiền, phía đuôi bị rách một mảng.

Một anh chiến sĩ đến nâng cá lên hai bàn tay, nói như nựng một đứa trẻ:

– Có đau không chủ heo? Lần sau khi nhảy múa phải chú ý nhé, đừng nhảy lên boong tàu.

Anh ta vuốt ve con cá rồi thả xuống nước, cả đàn cá quây ngay lại chú cá vừa được thả xuống. Có lẽ là đàn cá muốn cảm ơn người đã cứu giúp, nên chúng cùng nhau quay đầu về phía boong tàu nhảy lên một cái rồi mới tỏa ra vùng biển rộng.

Hôm sau tàu nhô neo, tiếp tục cuộc hành trình, đàn cá heo lại kéo đến. Chúng cùng nhau bơi trước mũi tàu như một người dẫn đường, quyến luyến không muốn chia tay. Đúng là bầy cá heo đêm qua. Anh em chiến sĩ nhận ra chú cá có mảnh đuôi rách...

Đàn cá heo đang trở lại gần đảo kia không nhảy múa nữa mà báo cơn mưa sắp đến cho người giữ đảo biết.

Không khí trên đảo chuyển sang ấm lạnh. Da trời bàng bạc, lốm đốm những vì sao bị những đám mây nhòe ra, che khuất. Những hạt mưa đầu tiên ném xuống bãi cát nghe nặng nề rồi sau đó chuyển sang ào ào, hối hả.

Mưa trên đảo nghe mênh mông, đầy bí ẩn. Sóng cồn ôm lấy chân đảo đá. Sóng như cố sức lay cho hòn đảo chìm xuống. Nhưng đảo không chìm, tựa như quả bóng nổi bồng bềnh trên mặt nước gầm gào. Một tia chớp mùa hè rạch ngang những đám mây, xé rách những mảng trời đẫm nước. Ánh đèn pin tuần tra chốc chốc lại lóe sáng. Những bước chân chiến sĩ đạp trên cát lạo xạo. Bóng các anh đi tuần tra trên đảo vừa như thực, vừa như hư, vụt lớn bổng trong những tia chớp như con người trong thần thoại. Con người khỏe mạnh và bình tĩnh kỳ lạ đang trấn ngự thiên nhiên.

Đêm mưa, đảo thành cái nôi cho sự sinh sôi của biển. Mảnh đất hiếm hoi giữa biển này thật quý giá đối với loài hải sản cần sinh đẻ trên cạn. Anh chiến sĩ đi tuần tra bỗng thụt chân đánh “sụt” xuống miệng một cái hố. Miệng hố từ từ khép lại, ôm lấy cổ chân, làm anh chiến sĩ phải nổi gai gà. Thì ra đó là một con sò to lớn bò lên đảo đang há miệng đón nước ngọt. Anh đã vô tình đạp lên miệng nó.

Từ bãi san hô, theo cơn mưa, gà ghim bò lên đảo. Gà ghim còn gọi là nhím biển. Con gà ghim to bằng cái gáo dừa, đen nhánh. Bộ lông đen này tựa như lông nhím, là thứ vũ khí để tự bảo vệ. Miệng gà ghim tròn, bám sát mặt đất. Trứng gà ghim rất quý, màu vàng nhạt pha xanh biếc. Mỗi con gà ghim có thể đẻ một lạng trứng quý. Xưa kia, dưới triều đại phong kiến, trứng gà ghim được dùng để tiến vua.

Còn hải sâm đêm mưa xuất hiện trên đảo có ba loại: vàng, nâu đất và xanh xám. Hải sâm là hải sản quý, chứa nhiều chất dinh dưỡng. Mỗi đêm mưa, trên một đảo nhỏ của quần đảo Trường Sa có thể bắt được vài chục ki-lô-gam hải sâm.

Tôi được đánh thức vào lúc mười một giờ đêm. Anh chiến sĩ tuần tra dẫn tôi ra chân sóng rồi ra lệnh “ngồi chờ”. Dù là đã được thông báo trước, tôi vẫn hồi hộp...

Một bóng đen to lớn đang bò từ mép nước lên bãi cát. Bóng đen tròn, tựa như chiếc ô biết đi. Ấy là một con vích đồ sộ. Con vích nặng nề lê cái bụng trên cát. Chốc chốc nó lại dừng, hai chân trước bới cát lõm xuống thành một cái hố. Hố cát sâu đến đâu, nước ngấm ra đến đó, vích lại bỏ đi, vừa bò, vích vừa ngoảnh lại, ý chừng đo khoảng cách đã xa chân sóng chưa. Cho đến khi bới được hố cát không thấy nước ngấm vào nữa, vích mới lê cái bụng day trên miệng hố. Đó là vích cái bới ổ để đẻ một chùm khoảng 100 đến 150 trứng. Thật là tiếc. Nếu là con vích đực, chúng tôi sẽ hè nhau lật ngửa chú ta lên, kéo về nộp cho anh nuôi, ít ra cũng được 130 ki-lô-gam thịt. Nhưng vích cái thì phải nuôi cho đảo nhiều vích mãi lên.

Anh chiến sĩ lại nói:

– Bây giờ mời anh đi thăm một kỳ quan.

Con đường dẫn vẽ cuối đảo. Cơn mưa dã nhẹ hạt. Sóng biển lặng dần. Đêm đã nghiêng về sáng. Theo kinh nghiệm của các chiến sĩ ở đảo thì vào giờ này những loài nhuyễn thể chậm chạp mới bò tới đảo. Anh chiến sĩ chỉ tay ra phía trước, hỏi tôi:

– Anh có nhận ra vật gì phía trước không?

– Có. Một hòn đá lớn.

– Anh có nhận xét gì về tảng đá đó?

– Màu đen.

– Chưa đủ. Đó là một tảng đá biết đi.

Tôi không tin vào điều đó. Nhưng chỉ chốc lát suýt nữa tôi reo lên phá vỡ cái yên tĩnh của đêm đảo. Tảng đá đang “đi” thật. Nó nhúc nhích bò trên mặt đá san hô.

Tôi nói:

– Thật kỳ lạ.

Anh chiến sĩ cười:

– Bình thường thôi. Đó là một can ốc tai voi[11].

Anh chiến sĩ soi đèn để tôi xem con ốc kỳ dị đó. Chú ta to một cách lạ lùng, bằng hai chiếc khánh đá lớn chập vào nhau. Lưng ốc nổi vân có những sọc màu nâu, trắng. Chưa có lần nào anh em trên đảo ăn thịt loại ốc này và cũng không bắt giữ để làm cảnh cho đảo. Một chiến sĩ tìm được một vỏ ốc tai voi ở bãi tắm, kéo lên bờ làm một cái chậu giặt...

– Đây là con ốc bé. - Anh chiến sĩ tuần tra giải thích thêm. - Tháng trước một con ốc tai voi to hơn bò lên tận giữa đảo. Sáng sớm phải sáu người rủ nhau đấu sức mới đẩy được chú ta xuống biển kẻo chết nắng... Đêm Trường Sa thế đó anh ạ.

Chiến sĩ trên đảo

San hô bọc lấy quanh đảo thành một vòng đai hoa đá rộng từ 500 đến 1.000 mét. Ngoài cùng, bờ đá san hô gần như dựng đứng. Có nơi độ sâu đo được 1.700 mét ngang sát chân đá. Nhưng cũng có nơi độ sâu chỉ tới 10 mét, từ bờ đá có thể nhìn thấu xuống tận đáy lát màu trắng.

San hô Trường Sa nhiều màu sắc, nhất là khi nhìn ở dưới nước. Có thể nói thế này: Bạn đã thấy bao nhiêu màu hoa rừng, đến đây lại gặp đủ bấy nhiêu sắc hoa san hô. Hoa san hô rất đặc biệt: ta luôn luôn có cảm giác bông hoa ấy phát sáng. Tất cả quần đảo Trường Sa là do san hô mọc lên, tạo thành. Mỗi ngày, đảo càng rộng ra vì sự phát triển liên tiếp của san hô. Vùng biển Trường Sa có bốn điều kiện: nước sạch, nước mặn, nước ở nơi thoáng gió và nước mát cho san hô “mọc” nhanh.

Giữa một hòn đá nhỏ, chiến sĩ trẻ xây dựng một công viên. Đây là công trình tuyệt đẹp về màu sắc và vị trí của nó. Anh em lấy san hô các màu bó quanh các bồn hoa cũng là hoa san hô. Bằng sắc hoa san hô đỏ rực như màu cờ, anh em chiến sĩ ghép hàng chữ lớn: “Nguyện suốt đời đứng gác cho Tổ quốc”.

Các chiến sĩ đứng gác trên quần đảo Trường Sa còn rất trẻ. Có anh đã chiến đấu, dăm, bảy năm ở mặt trận, bây giờ đến giữ đảo cũng vẫn còn rất trẻ. Quả thật, ngày còn ở đất liền, nghĩ đến chuyện ra đảo Trường Sa, anh em không khỏi có băn khoăn. Tuổi trẻ không sợ khổ. Nói cho đúng, tuổi trẻ ưa chuộng thử thách, vượt lên thử thách một cách hãnh diện. Nhưng tuổi trẻ sợ cô đơn, sợ đời sống tẻ nhạt. Hòn đảo như cái đấu giữa biển. Ở đây mà buồn thì suốt đêm sẽ thấy biển ru bằng khúc hát đồng điệu, triền miên và tẻ nhạt, sẽ thấy hàng ngày là cái nắng gắt gay. Nhưng, ở đây hòn đảo quyến rũ con người, quyến rũ tuổi trẻ. Đứng ở Trường Sa thấy đất nước rộng lớn, giàu có và vô cùng hùng vĩ. Có lẽ bắt đầu từ niềm tự hào, từ tình yêu ấy mà người chiến sĩ ở nơi xa nhất, tiền tiêu của đất, của biển Tổ quốc, đã nguyện suốt đời đứng gác bảo vệ Tổ quốc mến yêu.

...thấy đất nước rộng lớn, giàu có và vô cùng hùng vĩ...

Thiên nhiên Trường Sa khắc nghiệt là điều kiện để các chiến sĩ rèn luyện. Bão Trường Sa thường ở mức cấp 5 khi chiều xuống. Bão ở mức đó, sân bóng đá, bóng chuyền trên cát không chiều nào vắng những trận thi đấu say mê. Nhiều chiến sĩ trẻ thích tập nhảy ngược chiều gió. Nhảy cao cũng ngược chiều gió. Bão và biển gầm thét át tiếng người. Các chiến sĩ đứng trên những mỏm đá cao nhất tập nói. Tiếng nói vang trước biển cả… Bão cuốn cát bay, tập nhìn qua màn cát. Nắng ở vụng gần đường xích đạo nóng và chói chang, chiến sĩ trên Trường Sa tập quen với nắng, tập nhìn ra khơi... Sống giữa biển, con người phải thắng biển. Đời sống dữ dội trên đảo đã hòa các chiến sĩ lại với nhau, hun đúc cho họ tầm vóc giống nhau: mắt sáng, nước da nâu, lồng ngực vồng, chân tay vạm vỡ, nói vang cười vang, sống dũng cảm và tươi vui. Các chiến sĩ là những người đẹp, rất đẹp.

*

*    *

Tôi mang từ đảo về những quả bàng vuông màu cánh cam. Buổi chia tay với các chiến sĩ Trường Sa bịn rịn trên bãi đá san hô màu trắng muốt. Anh chiến sĩ gác đảo nói với người về đất liền:

– Tìm một cái vỏ ốc đẹp, một mai đồi mồi hay viên ngọc trai quý thì ở biển ta không thiếu. Nhưng quả bàng vuông chỉ có ở Trường Sa.

Bàng Trường Sa đã sống trải qua ngàn trận bão, lá vẫn xòe rộng xanh thẫm, kết trái vuông. Nắng mấy, dưới gốc bàng Trường Sa vẫn tròn xoe một vùng bóng mát. Mưa mấy, dưới tán lá bàng vẫn là bãi khô ráo. Cơn gió bất ngờ ập lên đảo xoáy hình trôn ốc, bốc những trận bão cát mù mịt. Lá bàng chắn được một phần cát bay. Thời tiết nào, thử thách nào bàng cũng đứng vững xòe cái tán lá độ lượng, xanh một cách mãnh liệt trên vùng cát trắng để che chở cho đảo, cho người. Cơn bão đến, các chiến sĩ xuống hầm tránh bão ngay dưới gốc bàng của đảo. Bao nhiêu quả bàng rụng xuống trong cơn bão này? Lại như sau nhiều trận bão, các chiến sĩ thu lượm tất cả các qua bàng ấy rồi trồng ngay trên đảo. Những cây bàng non vươn lên trong bão. Mong sao giống bàng quý này đua nhau mọc mãi thành một rừng cây bất khuất.

Sau cơn bão, thói thường của thời tiết là những ngày đẹp trời. Ở đảo anh em gọi ngày ấy là “thời gian ca hát của bàng”. Nắng nhạt, gió êm. Không khí trên đảo trong vắt, mát rượi. Lá bàng mượt xanh và như còn đọng ở nơi gân lá làn nước trong lấp lánh. Lá gãi vào nhau se sẽ gọi âm vang của rừng. Bao nhiêu là chim về đậu trên ngọn bàng, mổ những cánh hoa màu vàng nhạt thả xuống bãi cát trắng. Ngoài chân sóng biển hùng vĩ đang hát giọng trầm.

Chú thích

[1] Vùng biển thuộc quyền khai thác của riêng một nước.

[2] Người chỉ huy thuyền đánh cá.

[3] Thuộc tỉnh Hậu Giang.

[4] Một điệu dân ca trên đảo.

[5] Một thứ đá màu đen nhánh, còn gọi là huyền.

[6] Loại rượu cất bằng nếp rồi đem chôn xuống đất hàng năm mới lấy ra uống, thết khách quý.

[7] Nhà làm nước mắm.

[8] Theo tài liệu của Viện hải dương học Nha Trang.

[9] Dụng cụ cán gỗ, đầu bọc mũi sắt nhọn, dùng để chỉ huy voi.

[10] Tức cù lao Ré nqoài Phan Thiết.

[11] Còn gọi là ốc tai tượng

In 40.200 cuốn tại Nhà máy in Trần Phú, TP. Hồ Chí Minh.

Khổ: 13 x 19

Số xuất bản: 7 KĐB - số in: 130/78

In xong tháng 1-1978

Gửi lưu chiểu tháng 1-1978