Phạm Ngọc Đa

Xuân Sách

Nhà xuất bản Kim Đồng 1998

Nguồn ebook: Web.taisachnhanh.cloud

Chuyển text và tạo ebook: Cotyba
Hiệu đính và tạo lại ebook: Caruri

1

Sự việc diễn ra như trong cơn ác mộng. Khi giặc Pháp bắt đầu nổ súng càn quét ở thôn Xuân Hòa, thì một tin loang đi khắp xã Bạch Đằng như một luồng gió dữ: “Giặc đã bắt được bí thư chi bộ, và lần này chúng sẽ tróc hết cán bộ xã”.

Thu là liên lạc của xã đội. Thu đến gặp xã đội trưởng Đám, thấy anh đang thu dọn giấy tờ nhét vào túi dết. Thu chưa kịp hỏi thì Đám đã nói:

– Chạy thôi mày!

Tiếng súng đã nổ ở đầu thôn Phác Xuyên.

Hai anh em lao ra cuối thôn, chạy như bay qua cánh đồng lúa sắp chín. Phía sau có một người nữa chạy theo, Thu nhận ra anh Minh, người phụ trách Đội thiếu nhi của xã. Ba người chạy khuất trong ruộng lúa. Suốt cánh đồng, Thu chỉ gặp một đứa chăn trâu – thằng Đa, đứa ở nhà chánh Bất. Đó là điều Thu không muốn chút nào. Thu thấy nó tròn mắt nhìn Thu. Chạy vụt qua rồi, mà vẫn cảm thấy cặp mắt đó đốt nóng sau gáy, cặp mắt mà Thu đoán rằng đầy ý giễu cợt và dè bỉu.

Bấy giờ là giữa năm 1949. Sau cuộc Cách mạng tháng 8 năm 1945, đất nước ta đã giành được độc lập. Nhưng giặc Pháp quay lại xâm chiếm nước ta một lần nữa. Lực lượng vũ trang của chúng ta còn non trẻ phải tạm rút lên rừng núi lập chiến khu chuẩn bị trường kỳ kháng chiến. Giặc Pháp chiếm một số thành phố như Hà Nội, Hải Phòng… sau đó chúng đưa thêm quân từ nước Pháp sang rồi đánh chiếm vùng nông thôn. Cuộc càn quét xã Bạch Đằng thuộc huyện Tiên Lãng của địch là nằm trong âm mưu ấy. Hồi đầu năm chúng đã đưa quân càn quét nhưng bị lực lượng du kích và nhân dân chống trả quyết liệt nên phải rút lui. Lần này chúng chuẩn bị kỹ lưỡng, tung lực lượng lớn, liên kết với bọn phản động tại chỗ, sau này chúng ta mới biết có kẻ đã chui vào hàng ngũ ta làm chỉ điểm, nên quân địch đánh đúng vào cơ quan lãnh đạo của xã và chúng đã tìm đúng hầm bí mật của anh Dừa bí thư chi bộ kiêm chủ tịch xã.

Khi tiếng cuốc bổ thình thịch trên nóc hầm, Dừa biết rằng không còn cách gì thoát khỏi tay địch nữa. Trong hầm có mình anh. Anh đánh diêm đốt tài liệu. Anh không có một thứ vũ khí gì trong tay ngoài con dao nhỏ rọc giấy mà vợ anh mới mua cho. Vũ khí còn hiếm lắm, vài khẩu súng cũ và ít lựu đạn phải dành cho du kích. Những ngón tay anh cầm tờ giấy châm vào ngọn lửa run run. Không phải vì sợ hãi, mà vì sự cay đắng phải bó tay trước kẻ thù. Lúc này, anh không muốn nghĩ gì nhiều, để cho đầu óc được tỉnh táo. Những vị tiền bối trong sử sách trước cái chết đều giữ cho lòng mình thanh thản.

Ánh sáng đã chiếu xuống hầm và mỗi lúc một rõ dần. Một giọng nói xóc óc vọng xuống:

– Mời ngài bí thư lên nói chuyện!

Cửa hầm đã mở toang. Anh đứng bật dậy và bước lên mặt đất. Anh cố bước thẳng người. Trước mặt anh, địch đứng đông kín, bỗng giạt ra. Anh nghe một đứa reo lên quái ác như tiếng rú:

– Đúng thằng Dừa rồi!

Hàng chục đứa xô vào trói anh, cái thân thể mảnh khảnh gầy yếu. Sau đó đến cái trò quen thuộc của chúng: tra tấn và bắt cung khai. Chúng muốn biết nhiều điều bí mật ở người bí thư chi bộ, ở người mà chúng đánh giá có trình độ học thức. Chúng coi việc bắt được Dừa là một chiến công béo bở. Thằng xếp Gộc hoan hỉ ra mặt. Mắt hắn ánh lên vẻ man rợ và thỏa mãn của một con thú vớ được miếng mồi ngon.

Nhưng Dừa đã chuẩn bị đầy đủ trước cuộc thử thách này. Không phải lúc này, mà anh đã chuẩn bị từ trước. Từ lúc đứng trước lá cờ Đảng trong một gian buồng kín anh đã nói lên lời thề thiêng liêng. Lời thề tuyệt đối trung thành với sự nghiệp cách mạng. Không có gì lay chuyển nổi ý chí ấy. Anh không nói một lời nào, ngay đến tiếng rên anh cũng cố giữ để không bật ra khỏi miệng. Ngất đi, tỉnh lại bao nhiêu lần cũng thế.

Nửa buổi, địch dừng tay, mệt mỏi, bất lực. Bọn lính vào làng bắt gà, lấy nồi và dỡ mái tranh đun nấu ăn uống ngay tại chỗ tra tấn. Dừa được nằm yên.

Bọn địch ăn uống xong, nằm ngả ngốn chung quanh, nói cười ầm ĩ. Bỗng có tiếng chim. Đôi chim chào mào líu ríu trên cành xoan. Một tiếng súng nổ và tiếng chim im bặt. Một tên lính dội cho Dừa một thùng nước lạnh. Nước mát rượi, đầy mùi bùn, nhưng anh thấy dễ chịu. Anh há miệng hớp một ngụm. Nước mát thấm tận gan ruột.

Quá trưa, chúng trói hai tay, hai chân Dừa lại. Hai tên lính xỏ đòn vào khiêng như khiêng lợn. Thằng Gộc ghé vào tai anh nói nhỏ, mồm hắn phả toàn hơi rượu:

– Chúng tôi khiêng ông đi trong xóm, đến đâu có hầm bí mật ông chỉ cần ra hiệu ngầm. Chỉ cần chỉ hai hay ba cái hầm, thì ông sẽ được sống yên ổn với vợ con. Cần đếch gì cái chức bí thư cộng sản. – Hắn hừm một tiếng. – Chúa chứng giám cho lời hứa của tao, mày muốn gì sẽ có nấy.

Chúng biết rằng sau khi tra tấn hết cách mà Dừa không khai, thì khiêng anh đi bắt chỉ hầm là một việc vô ích. Chúng muốn đạt một mục đích khác. Một âm mưu hiểm độc.

Lúc đầu Dừa chưa nhận ra, trên dọc đường đi anh mới biết. Anh nghe có một người nào đó hỏi:

– Các quan khiêng ông ấy đi đâu? Sao khiêng người ta như khiêng lợn vậy.

– Bà muốn chúng tôi khiêng hắn trên chiếc võng điều chắc. Hắn đi tìm đồng chí của hắn cho có bạn đấy.

Thế là rõ. Chúng muốn làm cho nhân dân nghi ngờ Dừa phản bội. Nỗi tức giận không có gì kìm được, bùng lên sôi sục. Dừa quên hết đau, anh thấy khỏe ra. Một nguồn sức mạnh bí ẩn nào đó ùa vào cái thân thể gầy yếu bị đòn nhừ nát. Anh hét lên một tiếng. Chính anh cũng không hiểu vì sao anh lại có thể vặn đứt được những sợi dây trói và đứng thẳng xuống đất mà không gục ngã.

– Xin đồng bào biết cho, tôi không bao giờ phản bội. Đồng bào hãy vững tâm chiến đấu trả thù cho tôi. Tôi gửi lời chào tất cả.

Bọn địch không để anh nói hết. Chúng xô lại, đè anh xuống. Hình ảnh cuối cùng mà anh nhìn thấy là lưỡi dao ở tay thằng xếp Gộc dí vào cổ anh, và bộ mặt thú vật của hắn. Bộ mặt phồng to đến quái dị, che lấp cả khoảng trời phía sau nó.

2

Xã Bạch Đằng có bốn thôn ở thành hàng dọc theo thứ tự: Phác Xuyên, Xuân Lai, Xuân Hòa, Xuân Quang. Một cái đầm nước bao quanh ba mặt và thông ra sông. Người ta thường đi thuyền trên đầm nước. Đi làm ruộng, đi chợ, đi đến chơi nhà nhau. Những chiếc thuyền ván thon dài, xinh như ghép bằng bìa. Về mùa mưa, đường trong làng trở nên lầy lội ngập bùn, thuyền càng trở nên cần thiết. Từ xưa đã có câu truyền lại: “Trăm cái tội không bằng lỗ lội Phác Xuyên”. Vì vậy người ta ít gồng gánh mà thường đội đầu. Đàn bà thường phải cắt tóc để đội cho tiện. Người ta coi đấy là chuyện bình thường, nhưng thực ra đó là nỗi đau khổ của người đàn bà. Sau khi lấy chồng, có con, coi như đã yên phận, thì người con gái cầm kéo cắt mớ tóc đẹp đẽ của mình, để sống cuộc đời lam lũ vất vả cho đến già.

Hai gác chuông nhà thờ Xuân Hòa và Xuân Quang cao vọt lên, một cái nóc tròn, một cái nóc nhọn. Đứng ở trên tầng cao gác chuông ấy có thể nhìn khắp một vùng, có thể nhìn vào bếp từng nhà trong thôn, thấy rõ mọi hoạt động, qua những khe cửa chớp bằng xi măng.

Cha Hiếu ở nhà thờ Xuân Hòa. Đấy là một người bệ vệ, nõn nượt. Nước da trắng mướt vì cớm nắng. Đôi má và cái cằm béo sệ che lấp cả cổ. Chẳng mấy ai biết rõ tung tích của cha. Ông ta về đây ở một mình một căn nhà hai tầng rộng thênh thang phía sau nhà thờ. Nhà thờ chiếm rất nhiều ruộng tốt, giáo dân nai lưng ra làm, đến mùa thì nộp thóc vào kho nhà thờ. Người dân theo đạo có ổ gà đẻ trứng, phải chọn những quả tốt nhất đem biếu cha. Cha đựng đầy hàng sọt. Ăn không hết, cha sai người đi đổ từng đống. Trẻ con Xuân Hòa đã một lần tìm ra đống trứng thối đó. Chúng đem ra đồng bày trò ném nhau, đến nỗi tắm ba lần bảy lượt cũng chưa hết mùi thối.

Cái hôm bọn giặc bắt được anh Dừa, cha Hiếu đóng kín cửa lại, dường như cha không muốn để tâm đến những chuyện thuộc về phần đời ấy. Nhưng cha vẫn đứng bên trong nhìn qua khe cửa, thấy hết cảnh bọn giặc tra tấn anh Dừa. Nhìn thấy xếp Gộc hùng hổ như con chó đói tra tấn anh Dừa mãi mà không kết quả, cha bực tức cứ đi lại trong nhà, miệng rủa thầm. Cái thằng Gộc ngu như lợn, đối với thằng bí thư cộng sản ấy phải biết mềm mỏng, biết đấu lý với nó. Chao ôi, chẳng lẽ cha lại phải nhúng tay vào. Chẳng lẽ lại đưa thằng Dừa vào đây đối mặt với cha.

Khi thấy bọn lính khiêng Dừa đi, cha thốt lên:

– Thế là chúng nó bắt được con gấu mà không lấy được mật, thật là công toi!

Người bõ già vào nói:

– Trình cha, có anh Tẩu xin vào gặp cha, anh ấy đang đợi ở nhà dưới.

– Bảo anh ta lên đây.

Cha Hiếu ngả lưng ra ghế bành, mắt nhìn lên trần nhà. Chén trà ở bàn vẫn bốc khói. Cha đã tắt ngọn đèn dầu, và thắp lên một ngọn nến nhỏ. Ngọn lửa lắt lay, khiến cái bóng cha lù lù in trên tường cũng lay động. Thằng Tẩu nhìn vào cái bóng đó mà đoán thầm những ý nghĩ của đấng bề trên. Chắc lúc này, sau bữa ăn, cha đang thả linh hồn về cái thế giới xa xôi nào đó.

– Thế là không moi được điều gì ở thằng Dừa?

Cha Hiếu bật dậy và nhìn vào mặt Tẩu. Thằng Tẩu đáp:

– Trình cha, không được gì, hắn thi gan với ông xếp Gộc, và ông ta không nén được.

Cha Hiếu ngắt lời:

– Xếp Gộc vừa hèn vừa ngu.

Mắt thằng Tẩu lóe sáng, hắn hoạt bát hẳn lên:

– Trình cha, quả có thế. Ông Gộc giết thằng Dừa quá vội, phải tay con thì… – Hắn vội im, mắt lại cụp xuống. Cha Hiếu nhìn Tẩu:

– Thế còn công việc của anh đến đâu rồi? Tẩu thu người lại trên ghế, nghĩ cách trả lời. Hắn biết tính bề trên không ưa dài dòng:

– Trình cha, công việc thuận lợi. Con đã chọn được chẵn hai mươi đứa trai tráng vào đội vệ sĩ, đội quân của Chúa. Rành những đứa đáng tin cậy, có thể tử vì đạo, vì Chúa mà nhảy vào lửa. Lập được cái bốt ở xứ Xuân Hòa này với hai mươi người đó, con tin là con sẽ làm tròn bổn phận. Chỉ còn thiếu vũ khí. Trình cha, họ hỏi con bao giờ thì phát súng cho họ, con xin ý kiến cha.

– Súng thì không thiếu. Nhưng liệu những kẻ được giao súng đã chắc chắn giữ được chưa, hay lại để rơi vào tay du kích. Anh phải hết sức cẩn thận, chọn lọc người cho đúng. Bảo họ hãy đợi, bao giờ thấy giao súng được, ta sẽ giao. Trong khi chờ súng thì các anh đã có gì trong tay?

– Dạ, con đã cho nhồi được một trăm chai vôi bột, hiện đang xếp ở trên gác chuông.

– Việc đó phải hoàn toàn giữ kín, anh hiểu chứ?

– Dạ.

Cha Hiếu uống nước, và rót một chén đẩy về phía Tẩu, thấp giọng:

– Thằng Dừa chết, những thằng khác chạy bán xới, đây là cơ hội thuận lợi, con phải cố gắng. Cha tin ở con.

Thằng Tẩu đứng dậy:

– Trình cha, vì Chúa con xin hết sức, và con vẫn nhớ cha thay mặt đấng Cao cả chăn dắt chỉ bảo cho chúng con. – Nói rồi hắn nhẹ nhàng lui ra.

Cha Hiếu thổi phụt tắt ngọn nến, gian nhà chìm trong bóng tối. Cha ưa suy nghĩ trong bóng tối như vậy.

Nhưng một lát sau, ngọn nến lại được thắp lên. Một người lại ngồi trước mặt cha. Lần này là một người đàn bà. Người đàn bà không còn trẻ nhưng dáng vóc còn nuột nà. Mụ mặc cái áo lụa màu mỡ gà. Mái tóc vấn trần đen mượt. Cặp mắt dài và sắc đang đăm đắm nhìn lên tượng Chúa treo trên tường.

Cha Hiếu không ngồi ở ghế bành nữa, mà đi đi lại lại quanh nhà. Cha nói rất dịu dàng với người đàn bà:

– Sao hôm nay con đến muộn thế?

– Con tới hầu cha đã lâu, nhưng thấy cha có khách nên ngồi đợi ở dưới bếp.

– Khách nào đâu, thằng Tẩu đấy mà!

Người đàn bà mỉm cười:

– Trình cha, đấy có phải là cánh tay phải của cha không ạ?

– Lạy Chúa, con nói điều hồ đồ rồi. Thằng ấy chưa phải là người mà cha hoàn toàn trông cậy được. Hôm nay con có mang tin lành đến với cha không?

– Trình cha, có phải cha đang muốn biết đứa nào sẽ thay thằng Dừa phải không ạ?

Cha Hiếu cười hề hề:

– Chúa đã phú cho con một trí óc thật sáng láng, mặc dù con chưa phải là con chiên của Người. Có những người làm việc như con, cha thật hài lòng.

– Cha quá khen. Con chưa biết, mà cũng chưa đoán được đứa nào sẽ thay thằng Dừa. Điểm mặt bọn cán bộ thì không có đứa nào, có lẽ huyện sẽ cử một đứa ở nơi khác về.

– Cho cha có ý kiến trái ngược với con. Cha cho rằng chúng nó sẽ tìm một đứa ngay ở xã này. Con nghĩ kỹ xem. Thằng chồng con cũng không biết tí gì ư?

– Thằng ấy chạy bán xới rồi, mà hắn cũng không biết gì đâu. Vả lại thằng Dừa mới chết chiều nay, ít ra cũng phải vài ba hôm nữa mới có đứa thay thế.

– Không lâu đến thế đâu con ạ. Nhưng thôi, việc ấy hãy khoan. Thế nào rồi con cũng biết, có điều là biết sớm chừng nào hay chừng ấy.

Cha ngừng lời và nhìn người đàn bà, cái nhìn xoi mói lóe lên những tia sáng thèm khát.

3

Sau khi anh Dừa hy sinh, huyện cử anh Tường về thay. Anh Tường vốn là cán bộ xã Bạch Đằng mới được điều lên huyện. Anh Tường về xã Quang Phục tìm gặp các cán bộ Bạch Đằng chạy giặc sang đây, bàn bạc công việc rồi anh cùng cậu Thu liên lạc trở về Bạch Đằng trước.

Từ xã Quang Phục về Bạch Đằng có hai con đường nhỏ. Một đường về Xuân Hòa qua cái cầu ván bắc năm 1947 gọi là cầu “Trường kỳ kháng chiến”. Một đường về Phác Xuyên qua miếu Âm hồn và miếu ông Hai. Cả hai con đường đều phải đi qua cánh đồng.

Vàng vàng mặt giời, Tường và Thu ra đến miếu Âm hồn. Hai anh em dừng lại đó chờ trời tối sẽ về xã. Theo kế hoạch, hai anh em sẽ về trước xem tình hình ra sao, rồi mới gọi các cán bộ khác về.

Miếu Âm hồn dựng trên một cồn đất cao. Cái miếu lâu ngày đã lên rêu mốc, ẩn giữa những bụi dứa dại, những bụi cây lúp xúp vừa lút đầu người ngồi. Người ta kể lại từ lâu lắm, vào cái năm Kỷ dậu xa xưa nào đó có một trận lụt ghê gớm đã xảy ra. Nước dâng lên trắng băng cả một vùng rộng lớn mênh mông. Xác người chết trôi bập bềnh. Gió đánh thốc những cái xác đó trôi giạt vào cồn đất này, lúc đó còn có nhiều cây to. Xác người mắc vào thân cây dồn lại có đến hàng trăm. Khi nước rút, người ta chôn những xác chết ngay tại cồn đất ấy, rồi lập một cái miếu thờ. Cái miếu thờ những âm hồn chết trôi lưu lạc, không ai biết quê hương nhà cửa. Bao nhiêu người nghèo khổ đã chết oan trong cuộc đời xưa cũ như vậy. Đêm đêm chỉ có tiếng giun dế rên rỉ. Hằng năm vào dịp tết và rằm tháng bảy, dân làng nấu cháo hoa, rang bỏng, khoanh những cái lá đa ghim gai lại như cái bát, đổ cháo vào để cúng những người đã chết hớp cháo lá đa ấy.

Tường và Thu ngồi trước cửa miếu nhìn qua bụi cây thưa xuống cánh đồng lúa đang bắt đầu chín. Cánh đồng vắng vẻ không một bóng người. Chút nắng chiều còn lại làm cho đồng lúa thêm vàng, cái màu vàng gợi biết bao niềm vui no ấm. Gió nồm thổi cuộn lên những đợt sóng lúa. Rồi hoàng hôn đến, một màu tím bát ngát từ biển lan tới. Tường thấy lòng gợn lên nỗi buồn man mác.

Chợt Thu nghe có tiếng động, vội nắm tay Tường ra hiệu, hai anh em nằm xuống im lặng lắng nghe. Thu đã nhìn thấy và kêu khẽ:

– Thằng Đa!

– Thằng Đa nào? – Tường hỏi.

Một đứa bé dắt hai con trâu mộng từ bờ lúa lên cồn đất đi qua trước miếu Oan hồn. Thằng bé cởi trần, mặc quần đùi, chiếc nón mê úp sau lưng, chân đi hơi cà nhắc. Hai con trâu đực to béo lù lù, bước từng bước chắc nịch.

Đứa bé và hai con trâu đi qua, Thu trả lời Tường:

– Thằng Đa Phác Xuyên đấy. Hôm qua em chạy sang Quang Phục cũng gặp nó. Thằng này đáng nghi lắm.

– Tại sao vậy?

– Nó nghịch ngợm, và láo, có lần đã ném đất vào cuộc họp của chúng em.

– Nó là con nhà ai?

– Con ông Tư thợ mộc, bố mẹ chết cả rồi, nó đi ở chăn trâu cho nhà ông chánh Bất. Hồi tết, con trâu đực giẫm nó què chân đến nay chưa khỏi.

– Nó không vào Đội à?

– Không. Nó đi ở, chăn trâu, cắt cỏ, bắt cua, tối về lại làm gạo, có thì giờ đâu mà hoạt động. Vả lại, như em đã nói đấy, nó láo lắm.

– Các chú bỏ rơi nó à?

– Em với nó suýt đánh nhau. – Thu im bặt, nghĩ lại trong việc đó mình cũng có lỗi.

Tiếng chuông nhà thờ bỗng vang lên gần xa, rền rĩ. Cái thứ tiếng ru người ta vào cõi xa xôi mờ ảo, để người ta an phận, quên cuộc sống đang phải đấu tranh gay gắt từng giờ này. Bóng tối đã ụp xuống. Một loạt đại bác nổ, như tiếng sấm rền của một cơn dông phía chân trời. Tường nắm tay Thu đứng dậy:

– Chúng ta đi được rồi.

Thu đi trước. Tường đi sau cách mươi bước. Phía trước mặt, thôn làng mờ trong bóng tối, thành từng khối đem sẫm. Tường nhìn về xóm anh ở, xóm Vòng có cây cau lâu năm cao vọt lên, ngọn như cây giáo búp đa chĩa thẳng lên trời. Cây cau như người lính gác đứng âm thầm, nghiêm trang.

*

*   *

Hai anh em dừng lại ở khu đình làng bên này bờ đầm. Khu đình rậm rạp, có nhiều cây to. Những cây muỗm già đang trĩu quả. Những cây bàng xòe hai ba đợt tán lá. Thu để ý đến cái tổ quạ vẫn lù lù như một bó củi trên cành đa. Bọn trẻ bảo đấy là củi do con quạ chồng lấy về cho quạ vợ nấu ăn. Nhiều đứa đã rình xem con quạ vợ nấu ăn như thế nào nhưng chưa thấy. Bây giờ chắc lũ quạ con đã ngủ yên rồi. Thu nói với Tường:

– Đến đây được hai phần đường rồi, đúng như kế hoạch của anh em mình. Bây giờ em về làng. Anh ngồi đây đợi em nhưng chớ ngủ quên đấy, em sẽ ra đón. Anh nhớ ám hiệu chưa? – Rồi Thu uốn lưỡi bật lên mấy tiếng tắc kè – Anh nhớ nhé, tiếng đầu tiên là nắng – nắng, mưa nắng. Như vậy tiếng lẻ là nắng, là yên ổn, tiếng chẵn là mưa, là có động.

Tường bật cười nắm tay Thu:

– Anh nhớ rồi. Thôi, em đi đi.

Đến bờ đầm, Thu nằm lại nghe ngóng và quan sát. Quãng đầm này hẹp, có cái cầu tre bắc qua. Thoắt một cái, Thu qua cầu và biến vào bóng tre ở đầu làng Phác Xuyên. Làng xóm yên ắng. Thỉnh thoảng mới có một nhà thắp ngọn đèn nhỏ. Đáng lẽ vào dịp ngày mùa như thế này, làng xóm rộn rịp lắm. Nhưng bây giờ thì thế đấy. Ai thức, ai ngủ, người lo lắng chờ đợi, kẻ sợ sệt hoang mang, người căm giận trằn trọc. Tất cả đều chìm trong đêm tối. Nhưng trong không khí vẫn có mùi khói bếp quen thuộc. Thu men bờ giậu vừa đi vừa quan sát. Khi qua nhà chánh Bất, Thu thấy trong nhà có đèn sáng. Cái sân gạch rộng, lúa xếp đầy một góc nhưng không thấy người đập. Tiếng chày giã gạo ở nhà ngang vọng ra từng nhịp thình thịch, rời rạc. Rồi nhịp chày tự nhiên lại nhanh lên. Thu biết đấy là tiếng chày giã gạo của Đa. Những lúc nó buồn ngủ thì nhịp chày chậm, giật mình choàng tỉnh vội giã nhanh kẻo ăn đòn. Tự nhiên Thu thấy thương nó.

Chợt có bóng người đi lại phía mình, Thu vội nép vào bờ rào. Một người đàn bà. Thu định gọi nhưng vội kìm lại được. Đấy là chị Bền, vợ anh Đám. Chị là người mau mồm miệng, tháo vát, luôn luôn vui tươi xởi lởi. Chị đi đâu về mà khuya thế? Thu đành tránh cho chị đi qua, rồi vội đi về phía đầu làng, lội qua một quãng bờ ruộng lầy lội vào nhà cụ Thoại. Nhà cụ Thoại ở lánh ngoài rìa làng, đấy là nơi cơ sở tin cậy mà anh Tường dặn Thu về đó trước tiên.

Thu rất mừng vì nhìn trong nhà có ánh đèn, ngọn đèn chỉ nhỏ bằng hạt đỗ. Thu rón rén vào sân, qua cánh cửa hé mở, nhìn thấy cụ Thoại hai tay bó gối ngồi im như pho tượng. Thu định nhẹ nhàng lách cửa đi vào, nhưng vừa đến cửa, cụ Thoại đã quay ra:

– Ai đó? – Tiếng cụ trầm trầm.

Thu bước vào nhà:

– Cháu đây ông ạ.

Cụ Thoại mắt kém không nhìn rõ, nhưng cụ nghe tiếng nói, cụ biết:

– Thằng Thu đấy à?

– Vâng.

– Vào đây cháu! – Cụ Thoại đứng lên đi ra khép cửa lại rồi kéo Thu vào ngồi ở góc nhà.

*

*   *

Anh Tường nghe tiếng tắc kè, vội ra chỗ hẹn gặp Thu, cũng không để ý đến tiếng tắc kè báo hiệu mưa hay nắng.

– Không xong anh ạ. – Thu thì thào trong hơi thở gấp.

– Nghỉ một tí rồi hãy nói. – Tường cố kìm sự sốt ruột, anh thở dài nhè nhẹ.

– Em vào nhà ông Thoại. – Sau một lát nghỉ lấy hơi, Thu nói tiếp. – ông Thoại hỏi: “Mình cháu về à?” – “Vâng, mình cháu về”. – “Thế là không có ai về nữa?” – “Vâng, cháu là liên lạc về trước để xem tình hình, ông không tin hay sao?” Anh còn lạ gì tính ông Thoại. Ông im lặng ngồi bó gối một lúc rồi bảo em: “Đêm nay cháu ra bờ chuôm, trong nhà không có hầm hố, lấp hết rồi. Tao cũng mỗi đêm nằm một chỗ. Buổi chiều lính trên quận mới về đi sục khắp xóm”. Ông Thoại đã nói thế nào là làm như thế ấy.

Tường hỏi:

– Chú chuồn chứ?

– Vâng, em sang nhà cụ Vớt. Ông cụ cầm tay em dắt ra ngõ và ghé vào tai nói thầm mà váng cả tai: “Đi ngay, đi ngay mình mày về chẳng làm nên trò trống gì đâu”.

– Nhớ kỹ xem, ông Thoại có nói gì nữa không?

– Có, ông có hỏi anh Dừa chết thì ai sẽ về thay.

– Chú bảo sao?

– Em bảo nhất định sẽ có người về thay.

Ông tỏ vẻ bực mình vì câu trả lời của em. Rồi ông đưa chân em ra ngõ, không nói thêm một câu nào nữa.

– Còn gì nữa không?

– À, em có trông thấy chị Bền vợ anh Đám, nhưng em tránh mặt. Chị ấy mặc áo lụa, em nhớ ra rồi, khi chị đi qua em ngửi thấy mùi nước hoa thơm nức.

– Mùi nước hoa, đúng không?

– Mũi em thính lắm, chẳng sai được.

– Còn gì nữa?

– Em lại gặp thằng Đa, lúc em ở nhà cụ Vớt đi ra đây. Gặp nó ở ngõ nhà chánh Bất, em không kịp tránh, suýt nữa thì lôi thôi.

– Sao?

– Em định quại, tưởng địch phục kích. Nó hỏi em: “Mày đi đâu?” – “Tao đi đánh cá đêm, còn mày?” – “Tao đi đái” – “Đái mà ra tận đây?” – “Tao thích thế”. Không hiểu sao em lại cứ hay chạm mặt nó.

– Vì vậy mà chú nghi ngờ? Thôi, chuyện ấy sẽ nói sau.

– Theo chú, có phải ông Thoại sợ không?

– Không, em biết rõ lắm, ông rất gan dạ.

Tường đặt tay lên vai Thu, anh không muốn để Thu phải lo lắng nhiều:

– Thôi khuya rồi, hãy ngủ gỡ một giấc đã. Như anh em mình còn không sợ giặc mà tìm về, huống chi bà con ta ở làng, đã dày dạn rồi. Thế nào ta cũng có chỗ đứng. Ban nãy chú kêu mấy tiếng tắc kè đấy? Bốn à? – Thế là “mưa”. Không mưa đâu, ngày mai trời sẽ nắng đấy!

Hai anh em vào trong đình ngủ dưới gầm bệ thờ thần. Thu thấm mệt, đặt mình xuống ngủ ngay. Còn Tường trằn trọc thao thức mãi. Anh suy nghĩ về những công việc phải làm ngày mai.

4

Trời sáng, Tường cùng Thu qua khe cửa đình nhìn ra chung quanh. Mặt trời lên độ con sào thì lác đác có người vác liềm hái ra đồng đi gặt. Rồi dần dần người ra đông. Cánh đồng nhấp nhô nón trắng, những dáng người lom khom, những cây đòn xóc cắm bờ, những tay lúa vung lên lấp loáng ánh mặt trời. Có tiếng nói rì rầm, rì rầm. Nhìn cảnh tượng ấy, Tường thấy vui.

Không, bà con mình không phải đã hoang mang, mình còn đất sống. Phải về nhanh để kịp cùng đồng bào tổ chức cất giấu thóc lúa, không để công lao mồ hôi nước mắt lại lọt vào tay địch. Mùa này lúa tốt, giữ được thì có ăn, phong trào dễ bề nâng lên được. Tường phân vân tính toán, anh có ý định ngay bây giờ sẽ xuống đồng cùng gặt với đồng bào, qua đó có thể tìm hiểu tình hình. Nhưng từ phía Xuân Lai, một toán lính địch đang đi ra dọc theo bờ đầm. Toán lính hơn hai mươi đứa, tiểu liên đeo trước ngực, đội mũ vải rộng vành. Chúng cứ dọc theo bờ đầm đi về phía đình. Đi đầu là một thằng Tây thấp béo, ngăm ngăm đen. Hắn cởi trần, mặc độc cái quần “soóc” ka-ki màu xám. Bộ ngực hắn đầy lông hoe vàng. Tay hắn cầm con dao lăm lăm. Thu nói nhỏ:

– Thằng Ba Phay!

Ba Phay là tên sĩ quan chỉ huy cả vùng này, khét tiếng gian ác. Dường như quanh năm hắn cởi trần. Hắn ít dùng súng, trong tay luôn có con dao nhọn to bản như dao chọc tiết lợn. Hắn đánh người, giết người đều bằng dao. Không hiểu do đâu, đồng bào ta biết lai lịch của hắn. Bố hắn người Pháp, mẹ – người châu Phi. Bố mẹ hắn chết sớm, và hắn vào lính từ khi biết cầm súng. Không còn nghề gì hợp hơn đối với hắn ngoài nghề đi lính. Hắn sang Việt Nam từ lâu, từ trước ngày ta làm Cách mạng tháng Tám. Từ một thằng lính trơn vô học, hắn nhảy lên làm quan ba, là do tính mẫn cán, và thói giết người không ghê tay của hắn. Hắn thông thạo tiếng nói và phong tục Việt Nam, nên người ta thường gọi hắn là loại Tây “mắm tôm”.

Về mùa nắng, hắn càng say máu. Con dao của hắn không mấy ngày là không vấy máu người. Cả vùng này ai cũng gờm hắn. Những đứa bé khóc, có nhiều bà mẹ thường đem thằng Ba Phay ra dọa con. Hắn trở thành hung thần trước mắt lũ trẻ.

Ta đã chủ trương tìm cách giết hắn. Hắn biết hắn đang sống giữa bể căm hờn, nên rất chú ý đề phòng. Dưới tay hắn có một đội lính bảo vệ đặc biệt do hắn huấn luyện, và được trả lương cao. Toán lính, bây giờ đang đi với hắn đây, toàn lính nguỵ, đều là những đứa đã dày tội ác, nặng nợ máu với nhân dân.

Chúng đi qua đình rồi vòng xuống bờ ruộng quanh những đám lúa có đông người gặt. Ngồi trong đình. Người Tường nóng bừng, nắm gạo rang nhai trong miệng không thể nào nuốt trôi. Dưới ánh mặt trời tháng năm như thiêu như đốt; con dao của Ba Phay thỉnh thoảng lại vung lên loang loáng cảm thấy lạnh buốt xương sống.

Bọn địch đi một vòng, rồi quay về nhà thờ Xuân Hòa. Chúng ăn cơm trưa ở đấy. Ba Phay được cha Hiếu mời lên trên gác. Một mâm cơm thịnh soạn bày ra bàn. Một chai rượu tây còn mới, hai cái cốc thủy tinh có chân cao. Người bõ già đứng túc trực để lo quạt cho hai vị chủ, khách. Ba Phay lấy khăn nhúng vào chậu nước, lau mồ hôi khắp người. Vừa lau hắn vừa è è trong cổ họng. Rửa xong, Ba Phay ngồi vào ghế nói với cha Hiếu:

– Xin lỗi cha, ở xứ này phải cởi trần mới chịu được.

– Ông cứ tự nhiên. – Cha Hiếu vừa nói vừa ra hiệu cho người bõ mở chai rượu.

Ba Phay nhìn người bõ già rồi nói:

– Hôm nay tôi muốn bàn với cha một số công việc.

Cha Hiếu bảo người bõ già sau khi rót rượu xong:

– Cho anh xuống nhà.

Ba Phay vừa ăn uống vừa nói, cái mồm hắn nói tiếng Việt thành thạo, như bàn tay hắn cầm đũa:

– Tôi biết chuyện thằng Dừa. Ông đừng trách thằng Gộc, giết được một con hổ, cả bầy cáo sẽ sợ. – Hắn tợp một hớp rượu, rồi đưa bàn tay xoa cái ngực đầy lông.

Cha Hiếu khoát tay:

– Đấy là việc của các ông.

Ba Phay ngã người ra ghế cười khục khục, mắt hắn nheo nheo nhìn cha Hiếu đầy vẻ chế giễu:

– Đấy là việc của chúng ta. – Hắn nói bằng tiếng Pháp – Hai người cùng đi dưới trời mưa, thì cùng chịu ướt.

– Nhưng một người có dù che thì sao? – Cha Hiếu đáp lại.

Ba Phay giơ thẳng bàn tay:

– Chính ông là người có dù che. – Hắn vỗ vào ngực – Tôi cởi trần, còn ông mặc áo của Chúa. Chúng nó tìm cách lấy đầu tôi, còn ông vẫn đứng trên bục giảng đạo.

– Nhưng các ông có súng. – Cha Hiếu rót đầy cốc rượu – Bao giờ các ông sẽ cho chúng tôi vũ khí?

Ba Phay đã ngà ngà say:

– Bao giờ ư? Bao giờ cái nhà này biến thành lô cốt – Hắn nhún vai – Xin lỗi ông, bao giờ ông thay cái áo chùng thâm bằng bộ quân phục của chúng tôi, thay cây thánh giá bằng con dao như của tôi thường dùng vậy.

Cha Hiếu đỏ bừng mặt. Ba Phay lại cười:

– Tôi vốn thô lỗ. Nhưng tôi đã biết có những cha đạo làm như vậy. Rút cục, bằng cách này hay cách khác, chúng ta cũng… – hắn chắp hai bàn tay, ngón đan lại với nhau giơ lên – Súng không thiếu, cần đưa lính về đây, chúng tôi sẽ đưa về. Nhưng đưa về rồi lại phải rút đi, thì đó là điều tôi không muốn một tí nào. Ông hiểu chứ?

– Tôi sẽ làm tròn bổn phận của tôi. – Cha Hiếu bình thản đáp.

Cha Hiếu cũng đứng dậy rót đầy hai cốc rượu, rồi cả hai cùng chạm cốc.

*

*   *

Đến đêm Tường và Thu về nhà cụ Thoại. Đêm nay cụ không thắp đèn, căn nhà tối om, nhưng cái cửa liếp vẫn mở hé. Thu ghé mặt vào bên trong cửa se sẽ gọi.

– Ông có nhà không ông ơi!

– Thu đấy à?

Que diêm xòe lửa, ngọn đèn được thắp lên. Tường lách cửa vào theo Thu. Thu ghé gần lại cụ Thoại:

– Anh Tường cùng về với cháu đấy.

– Anh Tường nào? – Cụ Thoại lấy tay che ngọn đèn và nhìn ra cửa.

Tường lại gần, giọng xúc động:

– Tường Xuân Lai đây ông ạ, ông còn nhớ không?

Cụ Thoại đã nhận ra tiếng người quen, vội đứng dậy:

– Anh Tường, tôi nhớ chứ, anh trên huyện về ư?

– Tôi được huyện cử về đây thay đồng chí Dừa.

Cụ Thoại đưa cả hai tay nắm lấy tay Tường, đôi tay ông già run lên:

– Thật không?

– Dạ, thật.

– Thế, ăn cơm chưa? – ông cụ càng nghẹn ngào.

– Đã ăn gạo rang rồi.

Cụ Thoại định quay vào gọi Khoa, nhưng hai mẹ con đã dậy từ lúc nào, và đang đứng ở sau lưng cụ.

– Cái Khoa đi nấu cơm cho anh ăn, con.

Bà Thoại:

– Nấu cơm nếp ông nhá.

– Được, được, đi nấu ù đi.

Khoa gọi Thu cùng xuống bếp, Thu đi theo

Bà Thoại đi ra ngoài cổng xem chừng động tĩnh. Bà vẫn quen làm công việc canh gác cho các buổi họp.

Cụ Thoại rót nước mời Tường uống, đôi tay còn run. Chưa bao giờ ông già lộ xúc động nhiều như thế. Có người về thay Dừa, người ấy lại là Tường, đúng lòng mong muốn của người đồng chí già.

Tường khoan khoái hút luôn hai điếu thuốc lào cho đã cơn thèm. Thế là rõ, không cần phải nói nhiều , không cần phải thăm dò thử thách nhau nữa. Bây giờ chỉ có việc nghỉ ngơi chốc lát, rồi bắt tay vào công việc. Uống xong chén nước, Tường hỏi:

– Hầm thế nào ông?

– Cái cũ tôi lấp rồi vì sợ lộ. Ta sẽ đào cái khác.

– Vâng, ta đào ngay bây giờ.

– Ăn cơm đã, đêm tối chúng chẳng dám mò đến đâu. Tình hình chưa đến nỗi kẻ địch muốn làm gì thì làm.

– Lần này, thì phải đào nhiều hầm đấy ông ạ.

– Các cậu nhà mình về tất chứ?

– Ngày mai sẽ gọi các đồng chí ấy về. Tôi đã gặp Đám và Minh ở Quang Phục.

Ông già phân vân:

– Còn mấy cậu chạy lên Cựu Đôi, ở vùng địch, vậy ta có gọi về không?

– Nhiều không ông?

– Có vài ba cậu vốn có họ hàng ở trên ấy.

– Theo ý tôi, càng cần phải gọi về, lúc này ta không được để mất cán bộ.

– Tôi cũng tính vậy. Ở vùng địch ngộ xảy ra chuyện gì thì nguy hiểm lắm… Để mai tôi bảo bà nó đi chợ Đôi tìm cách báo cho các cậu ấy về.

5

Cuộc sống chung quanh có bao nhiêu điều thay đổi, nhưng đối với Đa hầu như không có gì mới. Từ năm tám tuổi, sau khi bố mẹ chết, hai chị em đi ở. Mỗi năm lớn lên một tuổi, thì công việc cũng nhiều thêm. Sáng bảnh mắt phải lùa trâu ra đồng, phải đem theo liềm, gánh để cắt cỏ, hoặc cái giỏ để bắt cua. Mụ chủ ngọt nhạt:

– Ra đồng thả trâu, mày ngồi chơi hư thân đi. Bắt được giỏ cua về có bát canh mà ăn. Siêng ăn thì mới khổ, chứ siêng làm thì chỉ có ấm vào thân thôi.

Không hiểu ấm vào thân là như thế nào, nhưng nếu Đa không có giỏ cua về thì được ăn roi, được bà chủ tế cho đến inh tai nhức óc. Tối đánh trâu về chuồng, ăn quàng bát cơm nguội úp trong cái bát con, rồi xay lúa giã gạo, bao giờ xong thì đi ngủ. Bao giờ xong? Nửa đêm gà gáy, buồn ngủ rũ ra, nhưng chưa xong thì chưa được đi nằm. Trong khi đó ở nhà bên cạnh, trên khoảng sân rộng đầy ánh trăng, những đứa trẻ trai, gái vào lứa tuổi Đa đang hội họp đông vui. Chúng vui đùa, hát múa, rồi ăn bưởi, ăn chuối. Chúng mặc áo trắng, đeo khăn quàng đỏ, đi cắm trại, rước đèn, khua trống. Toàn những điều mà Đa chưa hề được biết… Cách nhau một bờ rào mà thành hai thế giới khác hẳn nhau. Đa ao ước, Đa thèm khát trong lúc thức, trong giấc mơ. Nhưng Đa cảm thấy niềm ao ước khao khát đó rất xa xôi, như đứa trẻ với bàn tay lên đòi bắt ông trăng, ông sao trên trời. Biết là không được, nhưng những cảnh ấy vẫn diễn ra trước mắt, không để cho Đa yên. Đa đâm ra ghen tức. Tức giận nhà chủ thì thiệt thân, thì ghen tức với những đứa cùng lứa tuổi với mình đang được sung sướng vui chơi kia vậy.

Sáng hôm sau, Đa giong trâu ra đến đầu làng thì gặp Thu. Còn tối đất, chưa có ai đi lại. Thu đứng ngáng trước mặt Đa:

– Tối hôm qua mày ném đất phải không?

– Tao không ném. – Đa ngượng ngập nói dối, vừa sợ hãi vừa hối hận.

– Không mày thì đứa nào? – Giọng Thu càng gay gắt.

– Tao không biết, tao xay lúa cả buổi tối.

Thu dứ nắm tay trước mặt Đa:

– Tao cảnh cáo lần thứ nhất. Lần sau tao bắt quả tang thì mày dừ đòn. Mày có biết ném đất phá sinh hoạt của Đội là gì không? Là đứa phản động!

Đa thấy máu trong người nóng sôi. Nhìn bên vệ đường có đống bùn người ta vét rãnh đổ lên đấy, Đa lặng lẽ cúi xuống vốc nắm bùn và nhanh như cắt ném bốp vào mặt Thu:

– Mày nói láo! – Đa gào lên – Tao không phải là đứa phản động!

Đa nhảy phốc lên lưng trâu quất roi đen đét khiến con trâu tế lồng lên chạy thẳng ra đồng, mặc cho Thu đứng giụi mắt.

Chuyện ấy xảy ra đã lâu, từ hồi trong năm. Từ đấy Đa tránh mặt Thu, sợ báo thù. Cũng từ đấy Đa không ném đất vào cuộc họp của thiếu nhi nữa. Một bữa, Đa chăn trâu ngoài đồng thì gặp cái Thược đi cắt cỏ. Thược là đứa

con gái xinh nhất đội, thường dẫn đầu các điệu múa. Đa không ghét Thược, thực ra trong thâm tâm Đa cũng không ghét những đội viên trong đội, trừ đứa con gái nhà chủ. Bao giờ gặp Thược, Đa cũng thấy nó nhìn Đa với cặp mắt thông cảm, điều đó khiến Đa lúng túng. Vì vậy khi nói chuyện với Thược, Đa không hay cãi ngang. Được nói chuyện với Thược, Đa cảm thấy nhẹ nhàng.

– Đa ơi, có phải tối hôm ấy cậu ném đất vào chúng tớ không? – Thược gợi chuyện sau khi đã xếp gọn cỏ vào gánh.

– Tớ đấy, tớ là thằng phản động.

Thược mỉm cười:

– Cậu không phải là thằng phản động, chỉ là đứa dại dột. Tớ biết chẳng phải cậu chủ ý làm việc ấy đâu.

– Đúng, đúng. – Đa công nhận và thấy muốn thổ lộ tâm sự. – Tớ giận nhà chủ nhưng tớ lại ném vào các cậu. Nói thật ra thì tớ cũng tức các cậu. Tớ làm tối mắt tối mũi, còn các cậu được chơi. Tớ muốn phá, muốn các cậu cũng khổ như tớ, có nhiều đứa phải khổ như nhau thì cũng đỡ ức.

Thược buồn rầu:

– Nếu giặc Pháp đóng bốt, lập tề ở xã ta, thì chúng tớ cũng đến khổ như cậu thôi.

– Nhưng bọn Tây không đến xã mình, thì tớ vẫn phải đi ở.

– Cậu đừng lo. – Thược giải thích một cách tin tưởng. – Đến lúc đuổi hết giặc Pháp đi, nước nhà hoàn toàn độc lập thì cậu cũng không phải đi ở nữa.

Tuy Thược chưa nói được rõ cho Đa hiểu nhưng Đa vẫn tin lời bạn, Đa không nghi ngờ những lời Thược nói. Trước mắt Đa thấy lấp lánh một ánh sáng xa xôi nhưng trong trẻo, như ánh lửa đốt cỏ khô giữa cánh đồng mùa thu một đêm trời trong. Ánh lửa của niềm khát vọng.

6

Gần sáng có một người đến nhà cụ Thoại. Lúc ấy Tường đang ngủ say, còn Thu đã về nhà. Cụ Thoại đã thức, mỗi đêm cụ chỉ chợp mắt vài ba tiếng. Vả lại có Tường ngủ trong nhà, cụ chỉ ngủ một nửa, đôi tai vẫn thức. Cụ nghe tiếng chân người bước vào sân, dù rất nhẹ. Cụ hé nhìn qua khe liếp, đôi mắt kém, chỉ thấy một bóng đen mờ cúi lom khom áp tai vào vách. Cụ đứng lặng một lúc, suy tính. Đấy là người ngay hay kẻ gian? Cụ lại giường nằm, rồi ho lên một tiếng nhỏ nhẹ bình thường như người già lúc trở giấc. Rồi cụ đi nhẹ ra cửa.

Ngoài vách vọng vào tiếng thì thầm:

– Ông ơi, ông ơi!

Cụ Thoại đã nhận ra tiếng quen, nhưng cụ vẫn im lặng để lắng nghe một lần nữa cho chính xác. Người kia lại gọi sẽ. Cụ Thoại vui mừng lách cửa bước ra ngoài:

– Anh Đàn hả?

– Vâng, con đây. – Người bên ngoài reo lên khe khẽ, rồi ôm chầm lấy cụ Thoại, người anh lạnh toát. Cụ Thoại kéo Đàn xuống bếp.

– Anh ở đâu về?

– Con vẫn ở lại làng.

– Mấy hôm rày nằm đâu? Lạnh hử, sao quần áo ướt vậy, ngồi dựa vào đống rạ này.

– Hầm nhà con bên cạnh bờ đầm nên nước thấm vào. Có ai về không ông?

– Chưa ai về? – Cụ Thoại giấu việc anh Tường về. Đàn là đảng viên còn trẻ, mới hai mươi hai tuổi. Cụ Thoại tin anh, nhưng lúc này cụ vẫn phải cẩn thận.

Đàn thở dài. Anh mệt lắm, mấy hôm nay nằm hầm dầm nước. Lúc đêm, anh cũng đã đến nhà cụ Thoại, gặp bà cụ ở ngõ, anh hỏi, nhưng bà cụ bảo không có ai ở nhà, và tìm cách khéo léo đẩy anh đi. Anh trở về nhà suy tính mãi, và bây giờ anh lại đến đây.

– Hồi khuya con đã đến tìm ông.

– Có, bà nhà tôi có nói.

– Thế, lúc ấy ông có nhà?

Cụ Thoại không đáp và hỏi lại:

– Bây giờ anh định sao?

– Con định tìm ông để bàn bạc xem. Chẳng lẽ lúc này lại nằm im, chịu bó tay. Nếu chưa có ai về, thì ông với con, hai đảng viên vẫn phải gánh lấy trách nhiệm lãnh đạo nhân dân. Nếu không thừa cơ hội này, bọn địch sẽ lấn tới, phong trào gay lắm.

Cụ Thoại thấy vui trong bụng, giọng nói của đồng chí trẻ vẫn toát ra sự hăng hái đáng tin cậy. Cụ nói:

– Sắp sáng rồi. Bây giờ anh quay về ngủ đi một giấc, tối quay lại đây chúng ta bàn. Việc thì gấp, nhưng cũng không thể vội vã xốc nổi.

– Trời, bây giờ được vùi đầu vào đống rạ này mà ngủ thì khoái quá ông ơi.

Chà, cái thằng vẫn còn tính trẻ con. Cụ Thoại suy tính rồi nói: – Được, muốn ngủ thì nằm đây mà ngủ, có động tôi sẽ gọi xuống hầm. Để tôi lấy cho cái chiếu.

Được ngủ ở đây, có sự bảo vệ của người đồng chí già, Đàn hoàn toàn yên tâm. Anh nằm khoanh vào giữa đống rạ. Rạ mới, nồng mùi thơm quen thuộc, ấm áp như ngày thơ ấu nằm khoanh trong lòng mẹ. Khi cụ Thoại mang chiếu xuống thì Đàn đã ngủ say. Cụ đắp chiếu cho anh rồi đánh diêm hút thuốc. Vậy là cơn sóng dữ đã qua, con thuyền lại có tay chèo lái. Cụ cảm khái ngâm khe khẽ một câu thơ cổ:

Quốc thù vị báo đầu tiên bạch…[1]

*

*   *

Đêm qua, Đám và Minh cũng trở về. Từ chiều Đám bảo Minh:

– Tối nay tao về.

Minh ngăn:

– Anh Tường bảo đợi anh cho người sang gọi. Đám nói:

– Anh ấy dặn thế là vì cái tinh thần của chúng mình hạng bét. – Đám cay cú thú nhận

– Giặc đến, cán bộ bỏ nhân dân tếch sang để giữ lấy cái mạng, không hiểu sao tao cũng lú lẫn đến thế. Ở nhà, có chết còn vinh. Tao nghĩ thương anh Dừa một mình đứng mũi chịu sào, chết còn hơn khối thằng sống. Về rồi, tìm anh Tường báo cáo, tao dám chắc là anh ấy chỉ mừng chứ không trách. Mày xem, cả ngày hôm nay tao cũng như mày có dám nhìn mặt ai ở xã bạn. Người ta chửi thầm trong bụng đấy. Tưởng mấy ông cán bộ Bạch Đằng gan vàng dạ sắt gì, hóa ra miệng hùm gan sứa, chó má thật. – Đám lấy hai tay đấm vào đầu: – Mày còn trẻ, tao đã hơn ba mươi tuổi rồi mà còn ngu.

– Không phải là vấn đề ngu. – Minh nói gượng gạo – mà nên bình tĩnh…

– Chẳng vấn đề gì cả. Tao về, thế thôi. Mày sợ thì ở lại, mai tao cho người sang gọi về. Về làng chứ đến nơi xa lạ đâu mà lo.

– Anh về tôi cũng về, anh coi thường tôi thế.

Đám về đến nhà, vợ đi vắng. Nhà trống lạnh như nhà hoang. Hai đứa con ôm nhau ngủ ở xó nhà.

Vợ Đám, mẹ hai đứa bé chết đói năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, cái năm người chết đói như rạ. Vợ chết giữa đường, khi Đám đưa gia đình đi lên Bắc kiếm ăn. Anh vừa ăn xin, vừa làm thuê nuôi hai đứa con dại. Sau Cách mạng, anh về làng, già đi đến chục tuổi. Nhưng sống được rồi. Anh được chia ruộng tạm cấp. Mỗi lúc nhớ đến quãng đời cay đắng vừa mới qua anh thường răn con: “Chúng mày sướng mà không biết, không có Cách mạng thì tuyệt giống rồi đấy con ạ. Tao thương mẹ chúng mày không còn đến bây giờ”.

Anh vào dân quân rồi làm xã đội trưởng. Cái vóc dáng cao lớn gân guốc của anh trông có dáng quân sự lắm. Chật vật lắm mới học được dăm ba chữ (như anh thường nói).

Đám lấy vợ kế vào năm bốn tám[2]. Đã gần được ba năm nhưng chưa có con. Đến khuya vợ anh mới về. Anh sốt ruột tưởng vợ cũng bỏ chạy đi xã khác như mình. Cô ấy cũng ở trong ban chấp hành phụ nữ xã. Nhưng vợ anh không chạy. Đã về kia, vẫn cái dáng gọn gàng chải chuốt. Lại mặc cái áo lụa mỡ gà nữa chứ, giặc càn mà như là đi hội. Đám đã thấy nóng mắt, nhưng chưa kịp gắt thì Bền đon đả reo lên:

– Anh đã về đấy ư, ở đâu về thế? Tôi lại đằng nhà chị Thành, hai chị em bàn chuyện ngày mai đi chợ. Việc mình, lại việc của đoàn thể. Chán mớ đời, tính toán như bà ấy rồi có chuyến mất cả vốn. Tôi thấy máy mắt, vội bảo chị ấy có lẽ nhà tôi về, hóa ra anh về thật. Phụ nữ chúng tôi cũng định họp nhưng lại nghĩ phải đợi các vị lãnh đạo về. Chẳng biết có ai về hay không. Thương anh Dừa, hy sinh vì nước vẻ vang, mà trong lúc gay go, chôn cất không được đàng hoàng. Bây giờ như rắn mất đầu, chẳng biết rồi làm ăn ra sao. – Bền còn định nói nữa nhưng Đám ngắt lời:

– Thôi, để người ta hỏi một câu đã nào, tính gì mà đã nói là cứ như tháo cống.

– Ăn với nói, hỏi gì thì hỏi đi!

– Đi đâu về mà ăn mặc như bà hoàng vậy. – Đôi mắt Đám nhìn xoáy vào vợ, cố nén sự bực tức.

Bền thấy lạnh người, nhưng trấn tĩnh ngay và giọng nói trở nên nhẹ nhàng đằm thắm:

– Anh làm sao vậy, em đã nói là đến nhà chị Thành. Anh tưởng anh chạy đi rồi ở nhà vui vẻ lắm hay sao? Có vài bộ quần áo mấy hôm nay phải trốn tránh đầu bờ xó bụi lấm bẩn hết, em phải lôi cái của này ra mặc chứ báu gì. Mà cũng chỉ dám mặc ban đêm, chứ ban ngày mặc thế này người ta chửi cho ư.

Những lý lẽ đơn giản ấy xua tan nỗi nghi ngờ bực dọc trong lòng Đám, anh thấy bối rối:

– Thấy vậy thì nói vậy.

– Cái tính anh đáng ghét thật cơ. Nào anh định hỏi gì em?

Đám đã ngồi xuống giường, Bền lại ngồi cạnh và cầm quạt quạt cho chồng. Đám hỏi:

– Hôm nay mình có lại đằng cụ Thoại không?

Một tia sáng lóe lên trong mắt Bền. Bền nói dối:

– Em chẳng đến, ông cụ coi chừng cũng mất tinh thần.

– Bậy nào!

– Trách gì ông cụ, đến các anh còn bỏ chạy, nói gì người già. Hai ba hôm rồi mà chưa ai về, ông cụ biết dựa vào đâu.

Đám đắn đo:

– Bây giờ mình lại đằng ấy giúp tôi.

– Làm gì?

– Cứ lại xem có tình hình gì rồi về cho tôi biết.

– Có ai về đằng ấy hẳn?

– Đừng bép xép.

Bền xẵng giọng:

– Anh chúa coi thường phụ nữ. Đã không tin em, thì anh đi lấy. Em có là cán bộ ở cái xã này hay không?

Đám cười ngượng nghịu:

– Có vậy mà đã giận, Không phải là chuyện tin hay không tin. Nhưng mà chính tôi cũng chưa biết chắc. – Đám ghé tai vợ nói thầm. – Anh Tường về đêm hôm qua nhưng không biết có ở đằng cụ Thoại không?

– Anh Tường nào?

– Anh Tường Xuân Lai chứ còn Tường nào. Huyện cử anh ấy về thay anh Dừa.

Mắt Bền lại loé lên một tia sáng vui mừng độc ác.

*

*   *

Bền chính quê gốc ở Phác Xuyên. Bố Bền lấy vợ ở Minh Đức, mới chuyển lên đấy ở nhà vợ. Mẹ Bền là một người buôn bán thập thành. Khi Bền lớn lên thì nhà đã có một cửa hàng buôn vàng ở phố huyện. Trong nhà có cái hòm sắt ba khóa, đựng đầy tiền giấy, và những nén bạc, nén vàng.

Lớn lên Bền theo mẹ đi khắp nơi phồn hoa. Sang Hải Phòng, lên Hà Nội, ngược Lạng Sơn, Đồng Đăng, xuôi Nam Định. Khi đi chỉ giắt trong lưng một cái túi nhỏ, khi về mang đầy tay nải hàng hóa quý. Bền là cô gái có sắc đẹp, cái đẹp vốn có của con gái Phác Xuyên, lại pha màu thành thị. Đôi tai cứ vài tháng lại đeo thay đổi một đôi khuyên, một đôi hoa các kiểu. Năm mười tám tuổi, cô gái cửa hàng vàng phố huyện lấy chồng. Lấy cậu Búa con ngài đội Đục người cùng phố.

Bố thằng Búa đi lính cho Pháp sang tận bên Tây rồi đóng đội và được thưởng “mề đay”. Lão Đục gửi tiền về tậu ruộng, và khi lão về hưu thì nhà đã giàu có. Ruộng cho cấy rẽ, thu thóc tô. Lão đem theo về một mụ vợ bé, mặt như lợn ỉ nhưng trát đầy phấn son. Lão làm cho người vợ cả già nua một dinh cơ trong làng trông nom ruộng vườn, còn lão và mụ vợ lẽ ra phố ở. Lão đem đứa con trai độc nhất của vợ cả là thằng Búa ra ở với mình. Lão Đục ngày xưa cũng nghèo, nhờ đi lính biết dành dụm mà phất. Vậy là nhà lão phát nghề võ, nên khi thằng Búa mười ba tuổi lão xin cho đi học ở trường “ăng-phăng-túp”[3] tận trên Đáp Cầu, Bắc Ninh.

Bố mẹ Búa nhằm cô Bền làm dâu. Sau năm năm, thằng Búa tốt nghiệp ra trường, được về phép thì gia đình cưới cô Bền cho nó. Đám cưới linh đình chưa từng có. Hai nhà đều giàu, thi nhau phô sự sang trọng và của cải. Pháo đốt ran, xác pháo phơi đỏ đường phố. Khách khứa từ Hải Phòng, Hà Nội cũng đổ về. Xe tay, gọng đồng bóng loáng, quần lượt áo là, đủ cả các ông, các bà, các thầy cai, thầy đội, lính tráng bạn của chàng rể. Đám cưới dựng rạp ăn uống hàng tuần lễ. Quan huyện sở tại cũng đến dự, thật cực kỳ sang trọng. Cưới xong, hết phép, thằng Búa đi. Hằng ngày nó về nhà vài lần. Bền vẫn theo mẹ đi buôn vàng. Bền có đẻ được một đứa con trai, nhưng được vài tháng thì thằng bé chết. Người ta bảo cái thứ mẹ đi buôn tứ xứ giang hồ thì thiết gì đến con cái.

Năm Cách mạng tháng Tám, lão Đục và mụ vợ lẽ đi đâu mất tích. Người thì bảo lão đi Tây, người bảo sang Nhật, người thì bảo ở Hà Nội, không ai biết đích xác. Thằng Búa cũng biệt tăm.

Cô Bền về ở nhà bố mẹ đẻ, và tuyên bố cắt đứt với thằng Búa – nó là thằng phản cách mạng. Cửa hàng vàng bề ngoài bé đi, nhưng của chìm vẫn còn nhiều, không ai đụng đến.

Ngày Chính phủ ta tổ chức tuần lễ quyên vàng để mua súng bảo vệ độc lập, trẻ con trong phố hát:

Đeo hoa chỉ tổ nặng tai

Đeo kiềng nặng cổ, hỡi ai có vàng

Đem vàng đổi súng cối xay…

Bền cất đôi hoa tai đi. Bà hàng vàng ủng hộ Chính phủ một lạng. Bà được mời ngồi ghế danh dự trong buổi mít tinh của huyện.

Giặc Pháp trở lại chiếm Hải Phòng, Kiến An, rồi về Tiên Lãng xây đồn bốt ở huyện lỵ. Bền lại đi buôn. Bền đi một mình, không phải theo mẹ nữa. Bền vẫn đẹp và béo ra, nhưng chưa lấy chồng, người ta bảo cô ấy chờ thằng Búa.

Một buổi Bền đi Kiến An về hơi muộn, sợ tối, Bền đi vội. Ra đến đầu tỉnh thì gặp hai tên lính, đang đứng nghênh ngang hút thuốc lá. Một thằng toét miệng cười duyên:

– Chẳng hay cô em xinh đẹp đi đâu về mà muộn vậy, có ai đợi cô em ở nhà không, hí… hí…

Bền cúi mặt bước đi, nhưng tên lính đứng ngáng đường. Thằng kia lè nhè:

– Trông thấy nàng mà lòng anh đây xốn xang bồi hồi mơ màng…

Bền lo sợ, quay mặt đi và tìm cách đối phó, thì chợt nghe tiếng bốp bốp phía sau, và một giọng nói ngờ ngợ:

– Định giở trò đểu hả? Cút!

Bền quay lại, một tên sĩ quan cao lớn có hàm râu con kiến đang mỉm cười trước sự sửng sốt của Bền.

Trời ơi, Búa!

Bền đứng lặng như người chôn chân. Thằng Búa nói:

– Em ngạc nhiên hả? Quả đất tròn em ơi. Anh mới đổi về đây, đã để ý tìm em, hôm nay mới gặp, thật là hạnh ngộ.

Bền vẫn không nói được lời nào, nước mắt rưng rưng. Nửa mừng, nửa sợ.

Búa cầm tay Bền:

– Hãy vào trong quán này nói chuyện. Chó má ơi, thế mà anh đã xa em năm sáu năm rồi đấy. Chao ôi, cuộc đời phiêu lãng giang hồ.

Bền giật nhẹ tay ra:

– Để hôm khác, hôm nay cho em về kẻo tối.

– Sao lại thế? Chẳng lẽ em quên anh rồi sao?

– Bây giờ gặp anh có nhiều chuyện, nhưng em chưa biết nói gì được, ngày mai em sẽ sang gặp anh.

Búa ghé sát vào mặt Bền, hàng râu con kiến ngọ nguậy: 

– Cảm động hả? Thôi được, ngày mai anh đợi.

Bền thấy đôi chân run bần bật vội nói:

– Vâng, mai em sang. – Rồi Bền bước đi vội vã.

Búa nói với:

– Sai hẹn thì đừng có trách đấy.

Đúng hẹn, hôm sau Bền sang, và những hôm sau nữa, cứ cách dăm bảy ngày Bền lại gặp Búa. Có hôm Bền ăn cơm cùng Búa, có hôm ngủ lại trong một nhà ở phố mà Búa đã mượn để tiếp Bền.

Bền thành thật kể hết mọi chuyện trong những năm vắng Búa, và cũng không giấu những tình cảm nhớ thương chồng. Trái lại Búa lảng tránh không kể chuyện mình.

– Đời lính tráng nay đây mai đó, em biết đấy, có gì đáng kể.

Cái quan hệ gần như công khai đó, nhiều người đã biết, và chắc rằng hai đứa lại sống chung với nhau. Bền cũng muốn thế, nhưng đã lâu không thấy Búa đả động đến, Bền hỏi:

– Bây giờ anh bảo em làm sao?

Thằng Búa vờ ngạc nhiên:

– Anh tưởng em chẳng bao giờ hỏi tới chuyện đó. Vì mọi việc đã rõ ràng. Chúng ta đã đi hai con đường khác nhau, gặp nhau vì chút tình xưa nghĩa cũ, làm bạn với nhau như vậy là tốt.

Bền như người rơi xuống vực thẳm, nhìn xoáy vào hàm râu con kiến của thằng Búa, tưởng như sự đểu cáng lật lọng ở đó mà ra.

– Sao anh không nói với tôi từ hôm đầu?

– Á à – Thằng Búa nheo mắt – sự đời đâu có đơn giản vậy cô em.

Bền cố vớt vát:

– Chung quanh người ta đã coi tôi với anh trở lại sống với nhau, và tôi cũng nghĩ như vậy.

– Người ta nói thì mặc xác người ta. Còn em cũng nghĩ như vậy thì anh sẽ đền bù. – Hắn rút một nắm giấy bạc trong túi ra đặt trước mặt Bền. – Gọi là chút tiền tặng cô làm vốn buôn. Đời lính tráng nghèo vậy thôi, đừng chê.

Bền ném tập giấy bạc lại, rồi ra về. Tưởng từ đấy sẽ hoàn toàn cắt đứt với thằng chồng cũ. Nhưng sự đời lại diễn ra một cách khác. ít lâu sau, thằng Búa được cử về làm quận phó Tiên Lãng. Hắn nghĩ tới Bền, nhưng không phải để nối lại tình duyên, hắn đã có vợ khác, mà để dùng Bền với mục đích khác. Và Bền không có cách nào thoát khỏi bàn tay hắn.

Thằng Búa về Tiên Lãng được một tháng, thì Bền bỏ về Phác Xuyên ở nhờ nhà bà cô, với lý do để tránh mặt thằng quận phó, và để có thể đóng góp sức mình vào công cuộc kháng chiến.

Rồi Bền lấy Đám, anh xã đội góa vợ có hai con. Người thì khen, kẻ thì chê. Mấy đứa bạn buôn cũ dè bỉu: “Thế giới này thiếu chó gì đàn ông, mà đi lấy cái thằng khố rách áo ôm ấy”. Bền cười: “Tao thích thì tao lấy”. Có kẻ bảo vì bị thằng Búa phụ bạc nên Bền giận thân giận đời mà lấy lão góa vợ.

Đám lại càng không hiểu vì sao mà Bền lấy mình. Mọi việc gần như Bền lo liệu cả, kể cả cái ý nghĩ lấy Bền cũng do bà cô Bền đến gợi cho anh. Vì vậy khi lấy nhau rồi anh vẫn còn bàng hoàng nửa mơ nửa tỉnh.

Ngoài Bền ra, thì chỉ có thằng Búa biết cái nguyên nhân hai người lấy nhau, vì chính hắn gợi ý cho Bền. Hắn đã dùng quyền lực vừa dụ dỗ vừa ép buộc Bền làm tên gián điệp chui vào hàng ngũ ta để phá hoại từ bên trong. Đám vô tình trở thành cái mộc để che cho Bền hoạt động.

Khi Đám ở Quang Phục về nhà, là lúc mụ đi gặp cha Hiếu. Đám đã vô tình báo cho mụ cái tin quan trọng là anh Tường về Bạch Đằng, cái tin mà cha Hiếu đang cần biết. Tất cả sự chăm sóc ân cần của mụ đối với Đám, là để trả công cho chồng về cái tin đó.

7

Cuộc họp kín trong nhà cụ Thoại có tám người. Ngoài anh Tường, cụ Thoại, có sáu cán bộ chủ chốt của xã, gồm những người vẫn bám đất và những người bỏ chạy mới trở về.

Thu và Khoa làm việc canh gác cho cuộc họp. Hai đứa ngồi dưới bóng một bụi tre cạnh bờ đầm. Ngồi đấy có thể nhìn dọc con đường nhỏ dẫn tới nhà cụ Thoại. Phía sau nhà đã có bà cụ canh gác.

Trong nhà anh Tường chủ trì cuộc họp kiểm điểm lại tình hình vừa qua, nhưng chủ yếu là bàn công việc phải làm trước mắt. Tường mời cụ Thoại phát biểu.

Cụ Thoại lấy khăn tay chấm mắt. Ngọn đèn trước mắt cụ nhòa thành một vầng sáng mờ. Cụ nhìn anh Tường rồi nói:

– Hồi đồng chí Dừa còn sống, có một lần tôi được nghe đồng chí ấy nói rằng thằng địch có đóng bốt ở xã ta, thì sẽ đóng ở Xuân Hòa, chứ không phải ở Xuân Quang. ý kiến ấy đến bây giờ ta thấy đúng. Đóng ở đấy tức là chúng nó thọc đúng con dao vào giữa trái tim của xã ta. Nhưng cũng có điều bất lợi cho chúng, vì giáo dân ở Xuân Hòa tốt, họ ở gần lão Hiếu tuy bị đầu độc lừa phỉnh, nhưng cũng thấy mặt xấu xa của lão. Khả dĩ mình có thể vận động giáo dân mà tranh đấu. Tôi ngẫm lời anh ấy nói phải.

– Vận động được dân thì chúng nó đã xây xong bốt, rước Tây về rồi, bố già ạ. – Đám nói trong hơi khói thuốc lào.

Đàn đứng về phía cụ Thoại, anh giải thích thêm:

– Địch dùng lửa, thì ta có cách chữa lửa.

Khi cháy nhà thì không ai còn muốn chậm chạp. Cái chính là làm sao cho dân biết địch đóng bốt ở Xuân Hoà, là đã đem lửa đốt nhà mình rồi đấy.

Tường muốn được nghe ý kiến của tất cả mọi người, anh hướng về phía Minh:

– Thế nào, đồng chí thanh niên?

Minh chớp mắt, một tay chống xuống chiếu, một tay xoay xoay chén nước chè, anh lắc đầu hất mái tóc lên rồi nói:

– Tôi nghĩ trong vấn đề này cần phải tạo ra một lực lượng mạnh toàn diện, như nhiều lớp sóng dâng lên ào ạt. Tôi đề nghị huy động lực lượng thanh niên đã đành, mà nên đưa cả thiếu nhi tung vào cuộc đấu tranh một cách thực sự.

Bên ngoài, Khoa ngồi một mình ở bờ đầm, chợt nhìn thấy một chiếc thuyền đang bơi từ giữa đầm tiến vào bờ. Trăng đã lặn, mặt nước sương phủ mờ, con thuyền ẩn hiện trong màn sương đó rồi rõ dần.

Khoa nhận ra dáng người cầm sào chống thuyền là một người đàn bà. Con thuyền nhẹ, lướt êm vào thẳng bờ chỗ Khoa ngồi. Khoa đứng dậy và nép vào gốc tre, sẵn sàng làm ám hiệu báo động khi cần thiết. Con thuyền ghé mạn vào bến. Khoa đã nhìn rõ người chống thuyền, lòng bớt hồi hộp. Khoa bước ra khi người đàn bà vừa đặt một chân lên bờ đầm:

– Chị Bền đi đâu khuya thế?

Mụ Bền giật mình, nhưng nhận ra Khoa, mụ trấn tĩnh:

– Chị đi chở ít rạ, định ghé vào nhà em. Ông có nhà không?

– Bố em đi đâu từ tối đến giờ, vài hôm nay ông cụ có ngủ ở nhà đâu.

Mụ Bền vẫn đứng một chân trên thuyền, một chân trên bờ, tay vịn cây sào. Mụ liếc nhanh vào nhà, bắt gặp ánh đèn nhỏ xuyên khe vách. Mụ bước hẳn xuống thuyền nhổ sào:

– Thôi, chị về vậy, kiếm ít rạ về lợp nhà, ban ngày chẳng có thì giờ mà làm. Em vào đi ngủ đi, ra đây làm gì khuya vậy, chắc lại ngóng bố hẳn. Chị về nhé. – Mụ đẩy mạnh đầu sào vào bờ, con thuyền lao ra mặt đầm và biến dần trong màn sương đục.

Trong nhà đèn đã tắt. Cửa liếp hé mở, từng người đi ra khuất vào bóng tối. Thu và Khoa đi vào sân. Anh Tường đang đứng đấy. Anh đặt tay lên vai hai đứa:

– Sương ướt đẫm áo rồi, có lạnh không?

– Không anh ạ.

– Ngồi xuống đây.

Ba anh em ngồi xuống thềm hè. Anh Tường nói:

– Bây giờ anh giao nhiệm vụ cho hai em.

– Vâng ạ. – Khoa ngoan ngoãn đáp.

Anh Tường thấp giọng:

– Thu vẫn làm liên lạc. Bây giờ chúng ta phải hoạt động bí mật, không có người liên lạc giỏi thì chẳng khác gì vừa câm vừa điếc. Công việc vừa không dễ dàng vừa nguy hiểm. Bọn địch rất thèm những điều bí mật của người liên lạc.

Thu thấy người nóng ran:

– Chúng đừng có hòng moi được nửa lời khai của em.

– Em phải nói chúng đừng có hòng bắt được em mới giỏi. – Anh nắm tay Thu nhìn Khoa nói tiếp. – Còn Khoa cũng có việc rất quan trọng là bảo vệ các anh. Em trông coi những hầm bí mật. Khi các anh xuống hầm thì em ngụy trang, khi có địch thì báo động.

Anh Tường nắm tay hai đứa:

– Anh hoàn toàn tin cậy các em. Còn bây giờ anh với anh Đàn về Xuân Hòa để lo liệu công việc.

8

Hai mươi đứa được lựa chọn thành lập đội vệ sĩ tụ họp ở nhà thằng Tẩu. Để trả công cho bọn đàn em rào bốt cả ngày, đêm nay thằng Tẩu cho chúng một bữa chén. Đèn măng-sông treo giữa nhà sáng trưng.

Loáng một cái, bữa ăn đã gần tàn. Mâm bát bề bộn, xương xẩu, cơm canh vương khắp nhà, và những chai rượu đã cạn hết nằm lăn lóc. Không khí đặc sệt mùi rượu, mùi ợ chua, và khói thuốc lá. Đứa nói, đứa cười, không đứa nào chịu nghe đứa nào. Trong góc nhà, một thằng mặt đầy tàn nhang ngồi duỗi chân, đầu ngoẹo dựa vào cột, ngáy như lợn rên khi chuồng ướt. Thằng thì mặt tái, thằng thì mặt đỏ, đứa nào cũng đã ngấm rượu. Riêng thằng Tẩu không say, hắn uống nhiều, nhưng không say. Bọn đàn em thi nhau nâng cốc chuốc hắn, nhưng vẫn không đánh ngã được hắn và thảy đều bái phục. Hắn nói bằng cái giọng kim the thé:

– Nghe đây, các đạo hữu nghe đây! Hôm nay tôi cho phép các anh được say, nhưng sắp tới thì không được say nữa. Các anh cứ say sưa thì Cộng sản chúng cắt chỗ đội nón.

Một giọng lè nhè:

– Trình ông Tẩu, nó cắt chỗ đội nón của tôi, thì tôi còn chỗ đội mũ. Cắt đầu này mọc ngay đầu khác.

– Đầu mày đặc tít như cái củ chuối, đứa nào nó thèm cắt.

– Đứa nào nói láo. Đầu ông là củ chuối thì đầu mày là củ gì?

– Củ… – Một thằng văng tục.

– Cho tôi một chai nữa tôi sẽ nói tử tế. Mẹ kiếp, rượu nhạt như nước phép.

– Xéo! – Thằng Tẩu rít lên.

– Vâng, anh đuổi tôi thì tôi xéo.

Hắn đứng dậy lảo đảo.

*

*   *

Trong khi đó, Tường và Đàn đang ngồi trong một gia đình cơ sở, cách nhà thằng Tẩu một cái ao và một lũy tre dày. Trong lúc chúng ăn uống, Đàn đã đi xem xét chỗ chúng đang sửa soạn xây bốt cạnh nhà thờ. Chúng mới dựng được một hàng rào tre vót nhọn. Gỗ ván, vôi gạch còn để ngổn ngang. Lợi dụng trời tối không nhìn rõ mặt người, Đàn giả dạng một thanh niên ăn diện. Anh mặc áo trắng, và hút thuốc lá thơm. Tuy vậy, anh cũng để ý tránh bọn gác, nhưng không thấy đứa nào, anh chỉ gặp hai thằng bé ngồi ở thềm đá trước cửa nhà thờ. Đàn đi qua trước mặt chúng.

– Ai đấy? – Một thằng hỏi.

Đàn dừng lại:

– Chúng mày ngồi làm gì?

– Chúng em gác.

– Mấy anh gác ở đây đi đâu mà lại giao cho chúng mày? – Đàn vờ tỏ ra là người có trách nhiệm.

Một đứa thú nhận:

– Anh gác vừa nhờ chúng em trông hộ một lát.

– Chắc hắn lại mò đến nhà anh Tẩu kiếm chén rượu chứ gì?

– Anh đoán đúng quá! Anh hút gì thơm thế, “Cô tiên” hả? Cho chúng em mỗi đứa một điếu nào!

Đàn đưa thuốc cho chúng. Hai thằng rít một cách thèm thuồng.

– Thế anh không đi chén à?

– Ai cũng đi nốc rượu, để Việt Minh chúng đến cắt cổ hết à.

– Anh đừng mách với anh Tẩu chuyện này nhé. Chúng em cũng là tiểu vệ sĩ cả đây.

Đàn ném mẩu thuốc lá. Anh nảy ra ý định nói chuyện với hai thằng bé. Anh chép miệng vờ thở dài:

– Lập vệ sĩ mà súng chẳng có một khẩu thì làm ăn cái đếch gì.

– Khối.

– Có chó đâu mà khối. – Một đứa cãi và tỏ ra hiểu biết. – Xây bốt cho Tây về, vệ sĩ chỉ có mấy chai nhồi vôi, thế mà cũng gọi là vũ khí. – Nó chít nước miếng qua kẽ răng. – Lại rước mấy thằng mũi lõ về, hôi đến nôn mửa.

– Chúng mày chẳng biết gì. Cha Hiếu không rước Tây về đâu.

– Anh không biết thì có. Dăm hôm nữa xây bốt xong thì Tây về. Thằng Lọ nó bảo vậy. Anh Tẩu nó thì cái gì mà chả biết, sắp đóng quan một đến nơi. Thằng Lọ dạo này vênh mặt khiếp.

– Vênh cái chó gì. Vừa bị thằng Đa Phác Xuyên đánh cho tím mặt, nó đang nhờ tao báo thù.

Đàn dúi thêm cho mỗi đứa một điếu thuốc:

– Chúng mày cẩn thận nhé, chốc nữa thằng cha gác về đừng nói có tao đến đây mà hắn hoảng. Tao ỉm đi cho.

– Vâng, bây giờ anh lại nhà anh Tẩu uống rượu chứ?

– Tao sẽ đến uống rượu với cha Hiếu.

Lúc Đàn về thì tiệc rượu ở nhà thằng Tẩu đã tàn, anh vội đi nhanh vào gặp anh Tường. Từ lúc Đàn đi, Tường vẫn suy nghĩ đến căng đầu óc. Hai người đến Xuân Hòa, đêm nay là đêm thứ hai. Tình hình không cho phép chậm được nữa. Phá một hàng rào còn dễ, chứ để chúng xây bốt xong thì khó gấp bội. Tiếng huyên náo bên nhà thằng Tẩu. Tiếng chó sủa trong xóm. Tiếng trẻ khóc, tiếng đập lúa. Giọng cầu kinh rì rầm của bà chủ trong buồng. Cảnh thanh bình, cảnh hỗn loạn, ta, địch ở xen nhau trong cuộc đấu tranh không phân chiến tuyến rõ rệt này. Tìm cho được đường đi nước bước trong tình hình phức tạp này không phải việc dễ dàng. Làm sao để khỏi phạm sai lầm.

Đàn về nói lại tất cả tình hình mà anh vừa biết được. Tường bật cười vì câu chuyện giữa Đàn và hai thằng bé, nhưng anh cũng thấy một vấn đề nghiêm trọng:

– Cậu xem, chúng nó cũng rất chú ý đến trẻ con. Cái tuổi mười bốn, mười lăm khi đã tin điều gì, thì khó đánh bật ra được. Lâu nay chúng mình chưa quan tâm nhiều đến các em. Có lẽ lần này cậu phải chú ý thêm về vấn đề ấy, phải giúp đỡ cậu Minh thêm.

– Phải táo bạo anh ạ, phải có gan. – Đàn nói dứt khoát, tỏ ra ý định đã được nghiền ngẫm.

– Đúng. – Tường tán thành và mỉm cười trong bóng tối. – Cậu có nhớ truyện Tam quốc không? Khi Khổng Minh và Chu Du bàn mưu phá tám mươi vạn quân của Tào Tháo đóng dày đặc trên sông Xích Bích, hai người không nói mà cùng viết riêng một chữ “hỏa” trong lòng bàn tay rồi xòe ra trước mặt nhau. Vậy là hai nhà mưu lược thống nhất dùng lửa để phá quân Tào.

Đàn cười:

– Tôi chưa được đọc Tam quốc, nhưng phá cái hàng rào này thì cũng phải dùng đến lửa.

9

Minh triệu tập một cuộc họp gồm tất cả các phân đội trưởng, phân đội phó thiếu nhi toàn xã. Lần đầu tiên, cuộc họp tiến hành trong không khí lặng lẽ bí mật.

Đội sẽ tổ chức một cuộc tuần hành cổ động, làm hậu thuẫn cho công cuộc phá bốt Xuân Hòa. Do tính chất quan trọng của cuộc tuần hành, nên các đội viên đi dự đều phải được lựa chọn. Làm sao cho hàng ngũ gồm toàn những người hăng hái, và có ý thức tôn trọng tổ chức, kỷ luật.

Ở cuộc họp về, Thược rất vui. Nỗi lo lắng vì nhiệm vụ vẫn không át được lòng hào hứng náo nức. Một điều vui nữa là anh Minh đã giao cho Thược nhiệm vụ tuyên truyền giác ngộ Đa, để có thể đưa cậu ấy vào Đội. Từ trước Thược đã làm công việc đó, nhưng bây giờ cần làm gấp hơn, cụ thể hơn, cần cho Đa biết những điều cần thiết của người đội viên. Có một số đội viên chưa hiểu Đa, phản đối ý kiến Thược, nhưng anh Minh đã đứng về phía Thược. Anh nói đúng, những người cực khổ như Đa mà giác ngộ thì rất hăng hái và trung thành. Như cái cây mọc nơi mưa gió khi đã lên xanh tốt thì không gì lung lay được. Thược sắp quang gánh ra đồng cắt cỏ và tìm gặp Đa. Từ xa, Thược đã nhìn thấy hai con trâu mộng, nhưng không thấy Đa đâu. Đến nơi, Thược thấy Đa đang nằm ngủ trên bãi cỏ, đầu gối lên chiếc giỏ nan. Mặt Đa đen sạm, đầy vết bùn đất, một tay che ngang mắt, một tay cầm cái roi tre kẹp vào đùi. Đêm làm gạo khuya, ra đồng, Đa thường phải ngủ gỡ như vậy. Thược bùi ngùi thương xót bạn. Thược bỏ cái nón trên đầu ra úp nhẹ vào mặt Đa, rồi đi cắt cỏ. Thược đã cắt được lưng gánh cỏ, quay lại, Đa vẫn còn ngủ. Thược định lấy cái giỏ của Đa gối đầu đi bắt hộ ít cua, vì Thược biết khi về mang giỏ không, Đa sẽ bị nhà chủ rầy. Nhưng Thược vừa đặt tay vào cái giỏ thì Đa choàng tỉnh dậy. Đa ngơ ngác vì có cái nón úp mặt, chợt trông thấy Thược đang mỉm cười nhìn mình.

Thược nói vẻ lúng túng:

– Tớ định bắt hộ cậu một ít cua.

Đa ngáp dài:

– Thôi, không cần. Cua hôm qua đem về chưa ăn hết, hôm nay họ lại đòi một giỏ. Có chó cua đâu mà lắm thế!

– Nhưng mang giỏ không về người ta nói cho. – Thược đã đặt đòn gánh ngồi xuống và dỡ cỏ xếp lại vào gánh.

– Mặc, nói gì, họ chửi cho đấy, nhưng ai chửi thì người ấy nghe. – Mắt Đa nháy ranh mãnh. – Tớ đã luyện cho cái tai điếc rồi. Nếu không thì bao nhiêu lời bẩn thỉu tuôn vào đến thối tai. Cách của tớ là: “Tai điếc, đít chai, mồm nhai, mắt nhắm”. Thế là xong.

Thược cười rũ rượi. Đa cũng cười. Niềm vui ào đến như một cơn mưa rào sau lúc oi bức. Sau đó, Thược hướng Đa vào mục đích của mình. Thược nói một cách nghiêm trang:

– Bạn có muốn vào Đội không?

Đang đà hào hứng, Đa nói thản nhiên:

– Đội nào? Đội vệ sĩ hay đội dõng.

Thược không lấy làm giận:

– Tôi muốn nói chuyện đứng đắn với bạn đấy. Tôi có nhiệm vụ nói cho bạn hiểu và giúp bạn được vào Đội thiếu nhi.

Ngẫm nghĩ một lát, Đa thở dài:

– Ai cho tôi vào Đội, cái đứa không nhà, không cửa, đi ở như một đứa ăn mày.

– Bạn không có nhà cửa, nhưng bạn vẫn có làng xóm bạn bè, – Thược cảm động thấy mình đang nói ra những lời tự nhiên thốt từ tận đáy lòng – bạn vẫn là cháu Bác Hồ. Vào Đội, bạn sẽ không thấy lẻ loi, rồi bạn sẽ thấy đỡ khổ, tôi nói thật đấy. Dạo trước tôi có nói với bạn là bao giờ nước nhà hoàn toàn độc lập, bạn sẽ không phải đi ở nữa, bây giờ tôi càng tin điều ấy là đúng.

– Nói thực với bạn là tôi muốn vào Đội lắm, nhưng vào rồi làm gì. Đi họp, đi mít tinh, thì ai giữ trâu, ai xay lúa giã gạo cho tôi, tôi lấy tiền đâu mà đóng nguyệt liễm[4], quần áo thì rách như xơ mướp. Cho tôi một quả lựu đạn thì được. Cho tôi hai quả. Một quả ném vào nhà chánh Bất, một quả ném Tây. Thế thì tôi hoan hô. “Họ!” “Họ!” Tiên sư hai con trâu chết tiệt kia lại băng xuống ruộng lúa rồi. – Đa lao đi bắt trâu, thuận chân đá cái giỏ bay lên không như một quả bóng.

Thược ngồi ngẫm những lời Đa nói. Đóng nguyệt phí là bổn phận của đội viên, nhưng nếu Đa không có thì bạn bè có thể giúp được. Quần áo cũng có thể mượn bạn bè. Chỉ có sắp xếp thì giờ cho Đa hoạt động là khó. Điều này sẽ về hỏi lại anh Minh.

10

Mọi việc nổ ra sớm hơn dự định đôi chút, vì chập tối trời dựng một cơn dông. Phía biển mây đùn lên đen nghịt, chớp lóe và sấm rền từng hồi. Phải tranh thủ làm trước cơn mưa. Minh phát lệnh bằng ba hồi chín tiếng trống. Từng phân đội thiếu nhi tập trung. Đuốc đốt lên, lửa đuốc bao giờ cũng gieo một niềm phấn khởi náo nức. Tiếng trống ếch khua dồn, lẫn tiếng sấm, tiếng hò reo, và bước chân rậm rịch. Không khí như ngày Cách mạng biểu tình đi cướp huyện. Trong mỗi xóm, từng phân đội vác đuốc đi rồi nhập dần lại thành đoàn. Thu vác cờ đi trước, ngọn cờ đỏ thẫm trong ánh lửa đuốc. Tiếng hô khẩu hiệu vang vang:

“Thà chết không làm nô lệ!

Chia rẽ là chết, đoàn kết là sống!

Lương, giáo đoàn kết chống nạn xâm lăng! Giáo dân kính Chúa, yêu nước bảo vệ độc lập của Tổ quốc.

Việt Nam độc lập muôn năm! Hồ Chủ tịch muôn năm!”

Lực lượng du kích đã bí mật tập trung ở Xuân Hòa. Vũ khí trong tay có ba khẩu súng cũ, một quả mìn, vài thùng dầu hỏa, giáo mác, gậy gộc cho toàn trung đội. Xã đội trưởng Đám trực tiếp chỉ huy, và Đàn phụ trách lãnh đạo chính trị. Đàn nhắc lại tóm tắt lần cuối nhiệm vụ của du kích. Điều quan trọng là hết sức tránh đổ máu không cần thiết, tránh quá khích. Chủ yếu là dùng lực lượng quần chúng, nhất là giáo dân biểu dương thanh thế, mà giành thắng lợi. Chấp hành đúng chính sách tôn giáo, phá bốt, không phá nhà thờ. Chúng ta cùng đồng bào lương giáo đấu tranh.

Bọn vệ sĩ tập trung ở nhà thằng Tẩu. Sau khi dặn dò bọn đàn em, thằng Tẩu đến gặp cha Hiếu. Mãi sau bữa cơm chiều, cha mới nhận được mảnh giấy báo tin đêm nay có việc xảy ra. Cha không hài lòng về cái tin quá ngắn ngủi sơ lược. Sự việc quan trọng như thế mà vẻn vẹn có một dòng: “Đêm nay có thể Việt Minh phá bốt”. Có thể là thế nào? Cha kiểm tra lại, đúng người báo tin là người cha vẫn tin cậy lâu nay. Sao lần này lại đưa một cái tin như vậy.

Mụ Bền, kẻ báo cái tin đó, lúc sai đứa tay chân đem mảnh giấy đến cho cha, mụ cũng không vừa lòng. Vì chính mụ cũng biết rất muộn và không rõ ràng. Không hiểu sao chồng mụ lần này kín như bưng. Hay thực sự chỉ là việc phao tin để thăm dò. Vì vậy mụ cân nhắc và viết chữ “có thể” trong mảnh giấy. Lần này Đám không nói với vợ, vì anh đã thấy tầm quan trọng của việc giữ bí mật để tạo thế bất ngờ trong cuộc đấu tranh. Đấy là bài học xương máu và sự sống còn của phong trào. Tuy vậy, do cái bản năng vốn không quen giấu giếm của anh, nên cái kẻ dày kinh nghiệm như mụ Bền cũng moi được đôi điều. Mụ dò xét bằng những câu hỏi hết sức khéo léo, những câu nói bâng quơ tưởng như không có chủ định gì. Nhất là mụ soi vào đôi mắt chồng, qua đó mụ có thể đoán được tâm trạng, để suy ra tầm lớn, nhỏ của công việc sắp tới. Mụ suy tính mãi mới bỏ được ý định đến gặp thẳng cha Hiếu. Mụ ngại chung quanh nhà thờ lúc này có nhiều tai mắt, mụ đến sẽ nguy hiểm. Mụ biết cha không hài lòng, nhưng không còn cách nào khác. Lần đầu tiên mụ mong cho những tin của mụ đưa là những dự đoán sai. Mụ mong cho đêm nay không xảy ra chuyện gì.

Thằng Tẩu đang ngồi trước mặt cha cũng có ý nghĩ ấy. Hắn nói:

– Trình cha, con không tin chúng nó làm được việc gì lớn. Chúng chưa lấy lại được tinh thần đâu. Còn phải có thời gian tổ chức nữa. Bất quá chỉ là một đám ô hợp, hò hét mấy câu để dọa dẫm những kẻ yếu bóng vía mà thôi. Con chỉ hận là trong tay con không có lấy một

khẩu súng ra hồn. Có một khẩu súng máy thì mọi chuyện sẽ yên.

– Lúc này tôi muốn anh hãy quên cái chuyện súng ống ấy đi. – Cha Hiếu đi lại trong phòng. – Không phải bất cứ lúc nào cũng đem súng ống ra được. Hừm, tất nhiên rồi sẽ có súng. – Đột ngột, cha Hiếu dừng lại trước mặt Tẩu: – Nếu đêm nay chúng đến phá bốt thì anh làm thế nào?

– Trình cha, con đã tập trung anh em vệ sĩ rồi. Không phải con là kẻ chỉ biết có đường thẳng, mà không biết đến đường cong. Lên thiên đàng có một đường, nhưng xuống địa ngục thì có muôn vàn lối.

Cha Hiếu xua tay vẻ nóng ruột. Thằng Tẩu nói tiếp:

– Trình cha, ý con là phải chiến đấu, bằng dao, bằng gậy gộc, bằng tay không, bằng “lái” tim đã thuộc về Chúa.

– Anh nói đến Chúa ít thôi. Này, lắng nghe xem cái gì kia, tiếng sấm hay tiếng súng, và tiếng trống nữa.

Cha Hiếu đi vội lại cửa sổ. Cha đã nhìn thấy những bó đuốc, vô số những bó đuốc. Tiếng trống, tiếng reo hò, tiếng hô khẩu hiệu gần xa vọng đến. Con người nổi tiếng bình tĩnh mưu lược ấy, lúc này cũng hốt hoảng. Thái độ đó không lọt khỏi mắt thằng Tẩu đang đứng sau lưng cha. Hắn nói:

– Đấy là bọn trẻ ranh đốt đuốc đi cổ động có gì đáng ngại. – Tuy vậy hắn cũng bắt đầu cảm thấy có gì khác thường.

Cha Hiếu đã trở lại bình tĩnh, và quyết đoán nhanh chóng cách đối phó với tình thế.

– Anh Tẩu, – giọng cha trở lại đĩnh đạc – tình hình gấp lắm rồi, anh hãy làm theo lệnh tôi. Đem tất cả bọn vệ sĩ của anh vào nhà chung ngay. Cố mà nhận lấy mặt những con chiên ghẻ… Nếu chưa có lệnh tôi thì không được hành động. Anh cũng ở đấy mà chờ lệnh tôi. Tôi nhắc lại, các anh phải sẵn sàng nhưng nhất thiết chờ lệnh tôi. Còn mọi việc bên ngoài tôi đã có cách đối phó. Anh về làm ngay.

Thằng Tẩu đứng nghiêm:

– Trình cha, con đi.

– Cầu Chúa ban phước lành cho con.

Cha Hiếu tắt đèn và đứng im. Cha đã nói dối để yên lòng thằng Tẩu. Bây giờ cha mới vắt óc nghĩ cách đối phó. Điều đáng giận nhất là phải đối phó với một tình hình mà chưa biết rõ. Như kẻ lạc vào rừng rậm mà trong tay không có một phương tiện gì để tìm phương hướng.

Lúc này cha muốn vứt bỏ cái áo chùng thâm mà chạy ra, mà tự xem xét, tự ra lệnh, lăn vào cuộc đấu tranh này, để tỏ rõ cái bản lĩnh vốn không phải mềm yếu của cha. Một cơn tức giận như nước lũ dâng lên, nó kích

thích tính điên cuồng hung bạo của cha, khiến cha đi đến một quyết định.

Cha nhảy hai ba bậc thang xuống gọi người bõ già:

– Đi kéo chuông báo động!

Người bõ kinh ngạc:

– Trình cha, có chuyện gì vậy?

– Hãy làm theo ý ta. Kéo dồn dập, cho dữ vào, gọi giáo dân đến bảo vệ nhà thờ.

Người bõ già lật đật, đôi chân run rẩy, vừa chạy vừa làm dấu phép.

Tiếng chuông hối hả vang lên trong một khoảng không gian đầy chớp lóe và sấm rền, hỗn loạn dữ dội.

Cha Hiếu đứng tựa vào lan can lưng chừng cầu thang gác, lim dim mắt bình tĩnh xét lại những quyết định của mình. Đúng, cha hài lòng. Phải kéo quần chúng về phía mình để chống lại. Nhưng quần chúng sẽ ngả về bên nào, quả thật lúc này cha chưa lường được. Năm trước, cái lần Cộng sản vào lấy thóc nhà chung cho dân vay, cha đã chủ quan mà thất bại. Lần này có gì khác? Cha chưa nắm hết được lòng dạ những con chiên ghẻ không ngoan đạo theo ý cha. Còn thế này nữa, nếu báo động giáo dân đến mà không có chuyện gì xảy ra thì sẽ ăn nói làm sao.

– Có đứa nào ở đây không? Có đứa nào không? – Cha hét to.

Không có tiếng đáp lại. Ban nãy không bảo thằng Tẩu cho vài đứa vệ sĩ đến đây để cha sai bảo là một sai lầm. Cha không dám chạy sang nhà thờ, dù chỉ cách một quãng ngắn. Vì tiếng reo hò náo động đã đến rất gần, như một đàn ong khổng lồ đang bao vây bốn phía. Cha thấy cô độc, bất lực. Cha lên gác, bỗng thấy căn phòng sáng bừng lên. Cha lao ra cửa sổ. Ở khu vực xây bốt cạnh nhà thờ, một đống lửa đang cháy bùng bùng, soi rõ đám người đông như kiến, đứng vòng trong vòng ngoài nhấp nhô.

Cha đứng không vững nữa, nằm vật ra giường. Mắt nhắm lại, cha không muốn nghe, muốn thấy những việc đang xảy ra trên cõi thế gian đầy rẫy sự hỗn loạn này. Cái mảnh đất nghèo khổ, cọc cằn, mà cha thay mặt Chúa ngự trị đang rung lên dữ dội dưới chỗ cha nằm.

*

*   *

Ở Xuân Hòa, kẻ thay mặt nhà thờ đứng ra quan hệ với dân về việc lập bốt, việc đóng góp tiền gạo nuôi vệ sĩ, là trùm Phách. Lão là kẻ “đỡ đầu” và cũng là kẻ phải làm theo những đòi hỏi của thằng Tẩu. Con trai trùm Phách cũng ở trong đội vệ sĩ. Đêm nay lão mời một số người, phần lớn là ông già để bàn bạc công việc. Theo ý bề trên thì công việc xây bốt còn chậm chạp. Vì bà con chưa hăng hái góp đủ số tre, gỗ. Giáo hữu chưa dâng trọn sức mình cho công cuộc bảo vệ Chúa. Những người đến họp chỉ uống nước, hút thuốc vặt, và nghe trùm Phách nói, chẳng ai tỏ ý đồng lòng hay phản đối lão. Còn trong bụng họ nghĩ như thế nào, họ có làm theo điều trùm Phách nói hay không thì lại là một chuyện khác. Hết việc đóng tre, gỗ, lão trùm lại chuyển sang việc đốc thúc mọi người đóng góp tiền gạo nuôi vệ sĩ. Lão nhủ mọi gia đình hãy bỏ hết những “hũ gạo kháng chiến”, hãy từ chối những cuộc quên góp ủng hộ bộ đội. Lão nói lải nhải và dài dòng. Lúc bấy giờ mới có một ông già nghe chừng sốt ruột hỏi lão trùm:

– Bộ đội cụ Hồ đánh Tây, nên bà con ủng hộ là cũng làm theo ý Chúa, còn vệ sĩ có đánh Tây không? Góp tre gỗ lập bốt để rước Tây về có phải không?

Lão trùm ấp úng giải thích:

– Bộ đội Cộng sản phá nhà thờ, nên ta phải chống lại.

– Chúng tôi thấy bộ đội về, họ rất hòa nhã với dân, họ giúp dân không từ một việc gì, chẳng thấy ai phá nhà thờ. Còn vệ sĩ thế nào chúng tôi chưa biết, chúng tôi mới thấy họ dựng chưa xong một hàng rào, mà đã mổ lợn ăn uống, chúng tôi lấy đâu mà đóng góp cho đủ.

Trùm Phách nói:

– Lạy Chúa, ông nói năng thật mơ hồ. Ông hãy lo dọn mình, giữ lòng tin kẻo linh hồn sa vào hỏa ngục.

– Chúng tôi theo hầu Chúa trước ông trùm kia đấy, chúng tôi hiểu thế nào là lẽ công bằng.

Lão trùm bẽ mặt, lên mặt dọa nạt:

– Chúng tôi sẽ có cách nói chuyện với những kẻ cứng đầu. Các ông nhớ cho, chống lại tôi, tức là chống lại cha, chống lại Chúa.

Vừa lúc ấy có tiếng loa bên ngoài vọng vào:

– A lô, a lô! Lực lượng cách mạng đã về để trừ bọn phản động, đồng bào yên tâm đừng mắc mưu địch, đừng cho con em đi làm bia đỡ đạn.

Cuộc họp nhốn nháo. Lão trùm làm bộ cứng cỏi, hét to:

– Đừng có léo nhéo.

Lão nói chưa dứt thì có ba người bước vào. Anh Tường đeo khẩu súng lục bên hông, và hai anh du kích cầm hai thanh đao.

Có người sợ hãi rì rầm:

– Giê-su-ma lạy Chúa tôi.

Anh Tường nói:

– Các ông đừng sợ, ai nấy ngồi yên tại chỗ, tôi có câu chuyện nói với các ông.

Mọi người ngồi im. Trùm Phách đứng sững như trời trồng. Hai anh du kích cầm đao đứng bên cạnh.

Anh Tường từ tốn nói:

– Tôi thay mặt huyện về đây cùng xã ta tổ chức đồng bào kháng chiến. Tôi biết mấy ông – anh Tường nhìn về phía trùm Phách – đang bàn định lập bốt đón quân Pháp về, nuôi thanh niên làm bia đỡ đạn, làm tay sai cho giặc ngoại xâm. Vậy là trái ý Chúa, trái ý Chính phủ Cụ Hồ, trái ý dân. Các ông đều biết từ sau Cách mạng tháng Tám, đồng bào lương giáo đã đoàn kết cùng nhau làm lụng, sống yên vui, được tự do tín ngưỡng. Từ khi giặc Pháp quay lại mới có cảnh hỗn loạn, tàn phá giết chóc, làm cho dân sống không yên, sự thờ phụng Chúa không được thịnh vượng. Chúng đang lăm le biến giáo đường thành lô cốt, biến gác chuông thành giá súng. Sự việc đã rõ như ban ngày, lẽ nào ông trùm lại định bưng tai bịt mắt mọi người, để đưa họ vào con đường tội lỗi. Các ông đây đều đã sống hơn nửa đời người lẽ nào lại không phân biệt phải trái. Chính phủ khoan hồng đối với những người biết hối cải, và nghiêm khắc trừng trị kẻ ngoan cố. Tôi nói có đúng không? Các ông có ý kiến gì thì cứ nói cho ra phải trái.

Im lặng.

Ông già mà lúc nãy trùm Phách cho là kẻ cứng đầu, lên tiếng:

– Thưa các ông, tôi lâu nay vẫn nghe theo Cách mạng kháng chiến. Vừa rồi tôi có thằng con trai đi chợ Đôi bị chúng vây bắt rồi sung vào lính. Đó là điều bắt buộc. Ngày nay tôi chưa biết có cách gì lôi kéo con tôi ra khỏi vòng tội lỗi được. – Ông rưng rưng nước mắt – Vợ chồng tôi già rồi, chỉ có mình nó. Ơn Chúa phù hộ, nó mà làm sao thì chúng tôi chịu muôn vàn đau đớn.

Tường nói:

– Người nào thực lòng, chúng tôi đều biết, ai có khó khăn, chúng tôi sẽ giúp đỡ theo khả năng của mình.

Một người nữa nói:

– Chúng tôi xin nghe theo lời ông Huyện dạy bảo.

Tường cười:

– Tôi không phải ông Huyện, mà cũng không dám dạy bảo các ông. Tôi chỉ nói điều phải trái để các ông biết. Bây giờ tôi đang bận. Ở ngoài kia chúng tôi sắp phá bốt, có bao nhiêu đồng bào bên giáo ta cùng tham gia. – Giọng anh đanh lại: – Kiên quyết không để cho giặc Pháp kéo về đây. Các ông ở đây ai có con theo vệ sĩ thì kéo ngay về. Chúng tôi hứa sẽ không bao giờ bắt tội những người đó, nếu họ thực thà hối cải. Ai muốn ra vùng tự do, ai muốn đi bộ đội chúng tôi sẽ giúp đỡ cho đi. – Tường quay lại hỏi trùm Phách – Ông trùm có tán thành không?

Trùm Phách chắp tay:

– Dạ, dạ.

Anh Tường đang giữ một lá thư của đại đội Cao Sơn gửi cho cha Hiếu, anh nảy ra ý nghĩ giao cho trùm Phách chuyển thư, liền nói: – Tôi nhờ ông một việc, ông đưa lá thư này cho cha Hiếu.

– Dạ, đưa ngay bây giờ?

– Đưa ngay, trao tận tay cha. Tôi sẽ cho một du kích đi theo ông đến cửa nhà thờ, ông đừng sợ.

Anh du kích đưa trùm Phách đến tận cầu thang gác nhà cha Hiếu. Trùm Phách gõ cửa, cha không mở.

– Tôi là người tu hành, lúc hỗn loạn này tôi không tiếp ai. – Tiếng cha Hiếu từ bên trong nói ra, có vẻ sợ sệt.

Anh du kích bảo trùm Phách:

– ông lên tiếng đi.

– Vâng, anh lui xuống cho. – Trùm Phách lên tiếng: – Trình cha, con đây, trùm Phách đây, có việc rất cần muốn trình cha.

Có tiếng bước chân trong nhà đi ra phía cửa. Trùm Phách quay lại thấy anh du kích đã đi khỏi mới mạnh bạo:

– Trình cha, mở cửa cho con vào.

Cửa mở, trùm Phách vừa bước vào, cha đã đóng cửa cài then lại.

– Trình cha, có thư của Việt Minh gửi cho cha.

– ông nhận à?

– Trình cha, chúng đến nhà gí súng dựng con dậy bắt cầm thư đến đây. Không nhận, chúng cắt cổ.

Cha Hiếu đốt nến xem thư:

Tôi là Cao Sơn, đại đội trưởng đại đội 25 gửi linh mục Hiếu biết: Tôi hẹn cho ông, nội trong đêm nay phải cho tất cả đội vệ sĩ ra khỏi nhà thờ. Phải giải tán ngay cái đội quân làm tay sai cho giặc Pháp ấy đi. Ông là cha đạo, làm việc đạo, cớ sao ông lại nhúng tay vào tội lỗi. Nếu ông không nghe lời cảnh cáo, chúng tôi sẽ trừng trị ông như kẻ có tội. Ông không làm đúng yêu cầu của chúng tôi, ông sẽ hoàn toàn chịu trách nhiệm, và đừng trách tôi là không báo trước!

Cao Sơn

Mồ hôi thấm ướt sống lưng cha. Đại đội Cao Sơn đã về đây thì Tây cũng sợ, huống chi cha và vài chục đứa vệ sĩ chưa ráo máu đầu. Cha nuốt hận chịu thua keo này. Dù sao phải thua bộ đội cũng là điều an ủi cho cha. Cha bảo trùm Phách:

– Cho ông về.

Trùm Phách nhanh như biến chuồn khỏi căn nhà hai tầng.

Khi thằng Tẩu vào thì ý định của cha đã rõ ràng. Hắn hết sức ngạc nhiên khi thấy cha ngồi ung dung bình thản trong ghế bành trước ngọn nến. Thằng Tẩu nói miễn cưỡng:

– Trình cha, mọi việc hỏng hết rồi.

– Sao lại hỏng? – Cha Hiếu hỏi một cách lơ đãng.

Thằng Tẩu càng ngạc nhiên:

– Cha chưa biết có chuyện gì hay sao?

– Ta biết cả rồi. Ta đã cân nhắc kỹ. Chờ lát nữa, tình hình yên ổn, anh cho giải tán đội vệ sĩ. Giải tán hẳn, anh hiểu chứ. Sau này hãy hay.

– Trình cha… – Thằng Tẩu nghẹn không nói nên lời.

Cha Hiếu thở dài, giọng nhẹ bỗng như nói trong cõi hư vô:

– Con hãy bình tĩnh, tin vào cha. Sự thế còn dài, ta phải nhìn xa, con nên hiểu, ta không phải là kẻ chóng nản lòng thoái chí.

Thằng Tẩu ôm mặt khóc. Nỗi uất ức chua cay tràn ngập lòng hắn.

Cha Hiếu đứng dậy đặt tay lên vai thằng đội trưởng vệ sĩ:

– Thua keo này ta bày keo khác. Phải biết nhẫn nhục, biết lùi để tiến. Đối với con, cha không muốn nói nhiều, chắc con hiểu. Sẽ có ngày chúng ta trả được mối hận này. – Mắt cha long lanh nhìn vào ngọn nến. – Lau nước mắt đi, ngẩng mặt lên, và nhớ lấy ngày hôm nay!

11

Thế là đã qua một mùa hè nóng bỏng. Và bây giờ sang thu. Bầu trời miền biển cao rộng đến vô tận, bởi cái màu xanh thăm thẳm trong sáng của da trời. Cánh đồng lúa mỡ màng sắp đứng lá để đón gió heo may. Trong vườn, những cành bưởi sa đà trĩu quả, da bưởi đã bắt đầu rám màu nắng vàng. Đầm nước bao quanh xã Bạch Đằng sau những trận mưa, đầy ắp như sông. Từng đàn sếu bay theo hình cánh cung in bóng xuống mặt nước, và từ khoảng không bao la buông tiếng kêu tha thiết rót xuống mặt đất man mác không khí buổi chiều thu.

Sau khi phá bốt Xuân Hòa, nhân dân Bạch Đằng đang sống những ngày yên ổn. Hơn ba tháng nay, địch không về càn. Nhưng tiếng súng vẫn nổ ở gần xa, đêm đêm, ánh đèn pha của địch ở thị xã Kiến An vẫn quét sáng khắp một vùng. Tiếng ca nô, tàu chiến thỉnh thoảng vẫn ầm ì vọng đến từ ngoài sông Văn Úc.

Đa cảm thấy chuyển biến mạnh mẽ trong tâm trí từ cái đêm đi phá bốt Xuân Hòa. Đêm ấy, khi phân đội của Thược đốt đuốc đi ra đường, thì trong lòng Đa bùng lên ngọn lửa đuốc. Đa bỏ cối gạo đang làm dở chạy ra và nhập vào đoàn biểu tình. Đa lượm những cây nứa khô ở hàng rào làm đuốc. Chưa bao giờ Đa được tự do hô khẩu hiệu như đêm nay. Cho đến khi ta phá xong bốt, trời đổ mưa, Đa sung sướng tắm trong màn mưa mát rượi.

Từ ngày đó, Đa càng ao ước thiết tha được vào Đội. Hơn ba tháng qua, cái ngày vui ấy đã đến.

Buổi chiều, khi Đa đánh trâu về thì thấy anh Minh đang ngồi ở hiên cùng đứa con gái nhà chủ làm cái đèn ông sao bằng giấy bóng đỏ để chuẩn bị rước đèn trong đêm Trung Thu.

Thấy Đa về, anh Minh chạy ra, giúp Đa cho trâu vào chuồng, anh tươi cười nói với Đa:

– Anh đến nói với nhà chủ cho em tối đi dự lễ. Tối nay Đội kết nạp em, chắc Thược báo cho em biết rồi chứ?

– Vâng, Thược mới báo cho em biết lúc nãy

– Đa còn xúc động – nhưng nhà chủ có bằng lòng cho em đi không anh.

Anh Minh gật đầu:

– Họ bằng lòng, anh phải nói mãi mới được đấy. Lúc em đi, em cũng nên nói với nhà chủ nhé. Mình cứ giữ đúng bổn phận, vì em vào Đội rồi vẫn còn phải ở nhà họ! – Anh Minh dịu giọng – Rồi sau này hãy hay.

Lần đầu tiên Đa được bước chân đến một nơi long trọng như vậy. Căn nhà sáng rực ánh

đèn, ánh cờ và khẩu hiệu đỏ. ảnh Bác Hồ treo dưới lá cờ. Bác hiền từ mỉm cười nhìn các cháu. Các đội viên ăn mặc chỉnh tề, đầu đội mũ ca-lô nâu, cổ quàng khăn đỏ.

Đa ngượng nghịu vì mình chỉ mặc bộ quần áo nâu đã vá, đấy là bộ tươm tất nhất mà Đa hiện có. Anh Minh thân mật đón Đa từ ngoài cửa và khoác vai đưa Đa vào hàng ghế đầu. Đa rụt rè ngồi xuống ở mép ghế, và cảm thấy hàng chục cặp mắt đang chú ý nhìn mình.

Phân đội trưởng Thu tuyên bố lý do buổi lễ. Nói xong, Thu hô mọi người đứng dậy làm lễ chào cờ, hát Quốc ca, và mặc niệm. Tất cả những nghi thức ấy Đa đã được Thược nói trước, nhưng lúc này Đa quên hết. Đa thấy thấp thoáng như trong một giấc mơ. Nhiều hình ảnh, sự việc lướt qua không rõ ràng, nhưng đều hay, đều đẹp, lấp lánh ẩn hiện.

Thược ngồi bên cạnh Đa, thỉnh thoảng lại nhắc nhở Đa đứng lên hay ngồi xuống. Nhưng dần dần phút hồi hộp qua đi, Đa bắt đầu chú ý khi anh Minh đứng lên long trọng tuyên bố kết nạp Đa vào Đội. Anh nói đến cả cuộc đời của Đa, tính hay, nết tốt và cả những khuyết điểm. Chưa bao giờ Đa được nghe ai nói về mình như thế. Đa nhủ thầm: à ra thằng Đa như vậy đó. Đa có cảm giác lạ lùng khó hiểu, tưởng như con người mình thay đổi theo từng lời anh Minh nói.

Anh Minh nói xong, Thu bước lên bục:

– Bây giờ đến mục thứ năm, mời bạn Phạm Ngọc Đa, người đội viên mới lên phát biểu cảm tưởng.

Chao ôi! Mời bạn Phạm Ngọc Đa, chưa bao giờ có người gọi Đa như thế. Bấy lâu nay, Đa chỉ nghe những lời đay nghiến: cái thằng Đa mất dạy, cái thằng lười chảy thây, cái thằng không cha không mẹ, cái thằng trời đánh, cái thằng ôn vật, cái thằng chết nửa đời nửa đoạn, cái thằng đầu trộm đuôi cướp… Rồi thằng Đa băm bèo, xay lúa đi, dọn cứt cho anh mày đi, rửa bát đi… và những cái bạt tai, những làn roi, những ngày phơi lưng giữa trời nắng cháy, những đêm mưa dầm, gió bấc, nằm còng queo trong đống rạ. Ăn thì chỉ một bát úp cơm nguội, mấy quả cà thâm, mà phải mài rách đũng quần trên lưng trâu ngày này qua tháng khác.

*

*   *

Vào một ngày hè năm một nghìn chín trăm bốn mươi hai, ở bến Khuể, địa đầu huyện Tiên Lãng, người ta chen nhau bước xuống đò. Con sông Văn Úc ở đoạn này rộng mênh mông như biển. Dòng nước đục ngầu hung dữ, đôi bờ đã rộng, mà dòng nước còn muốn trào lên, vùng vẫy tưởng không còn biết đâu là bến bờ nữa.

Trong số người đi chuyến đò hôm ấy có một gia đình ông thợ mộc ở Phác Xuyên. Người chồng gánh một gánh đồ đạc lỉnh kỉnh, trên đầu đòn gánh treo một cái cưa. Người vợ gánh hai cái thúng. Một bên bát đũa nồi niêu, một bên là một thằng bé xếp bằng tròn, phía trên quấn chiếc chiếu rách như cái mui thuyền. Đứa con gái lớn đeo cái bị cói, đang nói chuyện, trêu đùa với em. Ra giữa sông con đò bị sóng dồi lắc lư. Thằng bé hai tay bám chặt miệng thúng, nhún nhảy reo cười thích thú. Con chị dọa em:

– Thằng Đa, mày có ngồi yên không thì chị ném xuống sông đấy. Mày đứng lên làm gì đấy, ngã bây giờ. Này, tao đố mày biết cái gì kia? – Con chị chỉ tay về phía chiếc gác chuông nhà thờ sừng sững ở bên kia sông.

Thằng em:

– Nhà xờ, nhà xờ.

Ông bố đứng lặng chống chiếc đòn gánh quay nhìn về quê nhà đang xa dần. Trước mắt ông lô nhô những nóc tháp chuông nhà thờ: Xuân Hòa, Xuân Quang, Thủy Nẻo, Đông Côn. Chúa cũng chẳng làm cho mọi người khỏi phải rời bỏ quê hương đi kiếm ăn nơi khác. Ông không đi đạo, nhưng trong chuyến đò này cũng có bao nhiêu bà con cổ đeo thánh giá xỉn màu, quần áo cũng rách rưới, lôi thôi lếch thếch như gia đình ông. Nét mặt họ nhẫn nhục, u tối.

Tại cái mảnh đất đồng chua nước mặn chẳng đủ nuôi sống người. Hằng năm, ông vác cưa đục đi lang thang kiếm miếng cơm chín. Việc làm ngày một hiếm. Bà con nghèo thì mấy ai thuê thợ làm nhà cửa, còn nhà giàu thì đã có bao nhiêu hiệp thợ có tiếng tăm đem lễ lạt đến xin việc, ai thuê đến người thợ nghèo nàn lẻ loi như ông. Tay nghề khéo léo của ông không mấy ai biết đến. Vợ con ở nhà lăn lưng làm thuê làm mướn, chẳng đủ miếng ăn. Ông nghe người ta đồn đâu trên Bắc Giang, Lạng Sơn, đất rộng người thưa, có thể lên đấy kiếm ăn được. Trong xã Bạch Đằng, đã có bao nhiêu gia đình phiêu bạt lên đấy. Nghe nói cũng có người làm ăn mát mặt. Ngày giỗ, ngày tết có đôi người trở về thăm quê cha, đất tổ, cũng thấy họ bận được bộ quần áo lành. Thế là ông quyết định đưa gia đình đi. Đành mang cái tiếng bỏ làng, nhưng hãy kiếm sống đã. Rồi ra đất mới chiều người, mình cố sức làm ăn khấm khá lên, khi ấy sẽ liệu. Thời thế đổi thay sẽ tìm cách trở về làng.

Gia đình ông phó mộc dắt díu nhau đi bảy tám ngày mới đến vùng Nhã Nam, Yên Thế. Ông gặp một gia đình người cùng xã đã lên trên này làm ăn ba bốn năm. Họ đã giúp đỡ ông qua những ngày đầu bỡ ngỡ, khó khăn. Ông dựng được một căn nhà nhỏ trên một quả đồi. Vợ con vỡ đất trồng khoai, trồng sắn. Ông vác cưa đục, đi làm thợ quanh vùng. Đời sống có đôi phần dễ chịu, nhưng lòng vẫn canh cánh nỗi buồn tha hương.

Sau Cách mạng tháng Tám, cuộc đời đổi mới, quanh nơi ông ở, người ta nô nức làm ăn và hội họp. Ông chạnh nghĩ tới quê nhà. Cách mạng ở cả nước, chắc quê ông cũng đổi thay. Ông bàn với vợ con để ông về một chuyến, nếu xem ra thu xếp được yên ổn sẽ lên đón vợ con cùng về. Không ngờ ông về chuyến ấy rồi không bao giờ trở lên nữa. Ngày này, tháng khác trôi qua, vợ con ông chờ đợi mãi không thấy tăm hơi. Bà vợ nóng ruột, liền thu xếp nhà cửa gửi lại hàng xóm. Cái gì bán được thì bán lấy tiền giắt lưng. Ba mẹ con như bầy chim tìm đường về tổ cũ. Thằng Đa đã lớn, không phải ngồi trong cái thúng nữa. Nó chạy lon ton vượt lên trước từng đoạn xa, rồi ngồi chờ mẹ và chị. Nó đen, khỏe, đã đi chăn trâu, chăn vịt hộ cho người ta được rồi.

Ba mẹ con về đến đầu làng thì được tin ông phó mộc đã chết. Làng nước đã chôn cất cho ông, nay mồ đã xanh cỏ rồi. Trời ơi, sao con người ta phải chịu trăm cay nghìn đắng.

Ông phó mộc về đến nhà thì bị ốm, người ta bảo ông ốm ngã nước. Đường sá xa xôi cách trở, không có cách gì nhắn tin cho vợ con được. Ông nhắm mắt mà không được nhìn vợ con lần cuối.

Giặc Pháp, giặc Nhật xâu xé bóc lột làng xóm đến tiêu điều xơ xác, gây nên nạn đói khủng khiếp. Cách mạng còn mới, biết bao nhiêu khó khăn trong buổi chính quyền còn trứng nước. Giặc Pháp trở mặt, đánh chiếm Hải Phòng, sắp tràn sang Kiến An.

Bà mẹ Đa lại thấy trước mắt con đường tăm tối. Bà không muốn trở lên Bắc Giang nữa. Ba mẹ con làm một túp lều nhỏ dựa vào bờ tường đình, hằng ngày làm thuê kiếm ăn. Nỗi đau khổ và vất vả hút hết sức lực bà mẹ. Bà ốm đau mòn mỏi. Một đêm tháng bảy mưa to gió lớn, ba mẹ con ôm nhau ngủ trong túp lều. Gió tốc mái, mưa dột. Sáng ra trời tạnh, hai chị em thức giấc, gọi mẹ dậy, thì thấy mẹ đã chết cứng từ bao giờ!

Người ta thường nói: “Chết cha còn được ăn cơm với cá, chết mẹ liếm lá đầu đường”. Hai chị em mất cả cha lẫn mẹ, thì đến lá đầu đường cũng không có.

Hai chị em đi ở cho nhà chánh Bất. Mụ chánh có họ với Đa. Một giọt máu đào còn hơn ao nước lã, mụ chánh được tiếng nhân đức nuôi hai đứa cháu mồ côi. Thực ra là nuôi hai đứa ở, mà không phải trả tiền công. Người chị đã lớn, biết nghĩ đến đường xa. Cuộc đời nếu cứ đi ăn đi ở, làm cật sức mà không dành dụm được tí vốn liếng nào thì suốt đời không mở mày mở mặt ra được. Chị Ích siêng năng chịu khó, một vài bạn trai nghèo đánh tiếng hỏi làm vợ. Lấy chồng dù nghèo khổ đến đâu cũng còn hơn đi ở. Nuốt được miếng cơm của nhà chủ, phải đổ mồ hôi, sôi nước mắt, lại còn phải chịu bao nhiêu cay đắng tủi nhục. Lấy chồng thì thoát thân chị, nhưng còn em? Bố mẹ chết rồi, chị có bổn phận chăm sóc em. Nó còn bé, tám chín tuổi đầu, đã phải thức khuya dậy sớm, làm đến còi cọc đi không lớn lên được. Nghĩ đến em, Ích đứt từng khúc ruột. Ích nghĩ nếu lấy chồng mà khá ra, thì em cũng còn được nhờ. Nhưng người con gái về làm dâu nhà người ta, đâu có thể định đoạt theo ý mình được. Chị để ý đến anh Khích, một anh con trai nghèo rớt mùng tơi. Chỉ một điều duy nhất khiến chị ưng lấy anh vì anh cũng một thân một mình, cha mẹ đều chết cả. Lấy người chồng trắng tay như vậy cũng khổ đấy, nhưng Ích thì có gì? Tất cả trông vào hai bàn tay, hai vợ chồng chung sức làm lụng thì chắc sẽ có miếng mà ăn, gây dựng lấy một tổ ấm riêng, thì thằng Đa có chỗ đi về. Không còn bố mẹ, không còn nhà cửa, thì lấy nhà anh chị làm nhà mình.

Ích ôm em khóc một đêm ròng. Hôm sau, Ích nói với chủ nhà rồi ôm bó quần áo, cắp cái nón rách về nhà chồng. Không cheo cưới, không dạm hỏi, không ai đưa đón.

Người chồng kiếm được mẻ cá, nấu bữa cơm cúng bố mẹ hai bên, rồi gọi Đa đến ăn gọi là mừng cho anh chị. Bữa cơm chung đầu tiên, đơn sơ mà đầm ấm. Đa ngon miệng chén thỏa thuê, ăn xong cười khì:

– Ba đời, hôm nay mới được bữa no, giá anh chị bữa nào cũng cưới nhau như thế này thì em khoái.

Ích nhìn em, rơi nước mắt.

Từ đấy, Đa có chỗ đi về, một túp nhà con mà sướng gấp vạn lần nơi tòa ngang dãy dọc. Năm sau, anh chị sinh đứa con đầu lòng. Đa rất mến cháu, và cháu cũng mến cậu. Hai cậu cháu thường quấn quýt nhau. Đa rất chịu khó làm đồ chơi cho cháu. Khi thì một con cua vác cờ. Khi thì cho đàn kiến khiêng kiệu, mỗi chân kiệu là một con ruồi. Khi thì lấy chỉ buộc ống bơ vào lưng cóc, cóc nhảy ống bơ kêu loong coong. Cháu vỗ tay cười tít, cậu cũng thấy vui. Những lúc ấy, Đa hết sức hiền dịu, thường cho cháu cưỡi trên lưng, bò khắp sân. Cứ có lúc ngơi việc là Đa trốn nhà chủ về chơi với cháu chốc lát. Đấy là những phút Đa vui sướng nhất. Anh chị nghèo, nhưng vẫn thường để dành cho Đa, khi bát cơm nguội, khi củ khoai. Ra đồng bắt được con cá nào, Đa đều giấu giếm đem về cho anh chị.

Cái quá khứ tuy chưa dài nhưng nhiều đắng cay chìm nổi ấy, khiến Đa khôn lớn dạn dày trước tuổi. Nhưng cũng như cái cây dại, Đa lớn lên không được chăm sóc vun trồng. Đa trở thành đứa trẻ ngỗ ngược, cục cằn, nhưng cũng dễ bất bình xúc động. Đa gây gổ, nhưng thèm muốn được an ủi vuốt ve. Đã yêu, đã thích, thì dù khó mấy cũng làm, đã ghét thì căm hờn, hằn học.

Giờ đây đứa trẻ ấy đang ngồi giữa căn nhà sáng trưng, giữa bạn bè thân ái, nghe tiếng gọi tên mình trang trọng.

– Mời bạn Phạm Ngọc Đa…

Họ mời ai đấy chứ. Đa nấn ná chưa đứng dậy. Rồi không biết từ đâu nước mắt trào ra giàn giụa. Đa chạy ù ra sân khóc rưng rức.

Lát sau, Thược đưa Đa vào. Đa ngượng nghịu đi lên bục. Thược hỏi ý kiến anh Minh rồi nói:

– Đề nghị các bạn trật tự, để bạn Đa phát biểu.

Đa ngước cặp mắt long lanh ướt nhìn mọi người, khuôn mặt bừng lên rạng rỡ trước ánh đèn:

– Kính thưa Bác Hồ, – giọng Đa trong trẻo vang lên – thưa anh phụ trách, thưa tất cả các bạn. Tôi là thằng Đa, Phạm Ngọc Đa, mười hai tuổi. Nghề nghiệp: đi ở, tại xóm Chùa, thôn Phác Xuyên, xã Bạch Đằng, huyện Tiên Lãng, tỉnh Kiến An. Bố mẹ đã chết. Trình độ văn hóa: mù chữ. Hôm nay tôi rất sung sướng được lên đây phát biểu cảm tưởng. Được kết nạp vào Đội, tôi xin hứa tuyệt đối trung thành. Lớn lên một tí nữa, tôi xin khẩu súng để bắn chết hết bọn tây trắng, tây đen, bọn Việt gian, vệ sĩ, để Việt Nam hoàn toàn độc lập muôn năm! Bác Hồ muôn năm! Xin hết!

Đa giơ nắm tay gân guốc lên chào. Tiếng vỗ tay ran ran xen lẫn tiếng cười. Anh Minh bước lên giang tay ôm lấy Đa, rồi trịnh trọng quàng khăn đỏ cho Đa. Tiếng vỗ tay, tiếng hoan hô rào rào nổi lên như sấm.

12

Xã được trên phát cho ba khẩu súng, năm quả mìn và bốn chục quả lựu đạn. Đám dẫn tổ du kích đi lĩnh về. Súng lấy được trong kho của địch còn mới toanh, nước thép xanh óng. Mìn và lựu đạn là do công binh xưởng của ta sản xuất. Tổ du kích ở lại nhà Đám lau súng và tập tháo lắp. Xã đội trưởng bảo vợ kiếm chút gì làm cuộc liên hoan nhỏ. Nhưng mụ Bền đã mua về rất nhiều thứ với hai chai rượu nặng. Ý mụ muốn chuốc cho bọn họ say để có thể moi được tin tức. Mụ còn đề nghị chồng đi mời anh Tường. Được mọi người tán thành mụ nhận luôn việc đi mời để dò xem anh Tường ở đâu. Nhưng khi mụ đến gặp Khoa thì Khoa trả lời không biết theo đúng cách giữ bí mật. Sau đó Khoa mới báo cho anh Tường biết. Vốn sẵn có sự nghi ngờ mụ Bền, Khoa nói anh Tường đừng đến, nhưng Tường vẫn đến. Anh cũng muốn nhân dịp này để dò xét thêm về mụ Bền, liệu mụ có phải do kẻ thù cài vào hay không.

Có Tường dự mọi người chỉ nhấp một chút rượu, bữa ăn kết thúc nhanh chóng. Trước khi về Tường dặn riêng Đám:

– Đừng phát vội số vũ khí này. Ngay đêm nay cậu phải cất giấu cẩn thận, một mình cậu làm và đem đầu ra bảo đảm. – Tường nhấn mạnh. – Cất giấu ngay và nói với anh em là khi nào phát sẽ báo. Đám ạ, cậu nên nhớ không phải chỉ có giặc ngoài mà còn thù trong nữa đấy, phải cẩn thận.

Tường vừa ra khỏi nhà Đám thì Khoa và Thu xuất hiện. Khoa nói:

– Anh đi rồi em vẫn áy náy nên gọi Thu cùng đi đón anh.

– Các em chu đáo quá. Tường cảm động.

Tháng chín năm 1950, Bộ Chỉ huy quyết định mở chiến dịch biên giới. Ở vùng đồng bằng bộ đội địa phương và dân quân du kích tăng cường hoạt động đánh địch để tiêu hao lực lượng và đánh lạc hướng mặt trận chính. Bộ đội tỉnh về xã Bạch Đằng trú quân để trinh sát và đánh bốt Đoàn Lập ở xã bên cạnh.

Bộ đội về thôn Phác Xuyên vào lúc nửa đêm, phân tán về ở trong các gia đình đã được báo trước. Đội thiếu nhi làm nhiệm vụ canh gác. Đa vốn quen nấu nướng nên được phân công nấu cơm cho bộ đội. Thu đưa bộ đội đi trinh sát bốt Đoàn Lập. Mọi việc được chuẩn bị kỹ càng nhưng khi nổ súng đánh thì không thắng lợi như dự kiến. Địch đã chống cự quyết liệt như đã có phòng bị trước. Bộ đội ta phải rút quân trước khi trời sáng. Đúng thế, chính mụ Bền đã bí mật báo cho cha Hiếu, và cha tự đi sang bốt Đoàn Lập báo tin lại, rồi cha vào ẩn trong nhà thờ Đông Xuyên.

Mụ Bèn cũng biết đã bị nghi ngờ, nên mụ gặp cha Hiếu xin được chuyển đi vùng khác. Cha Hiếu bằng lòng với điều kiện mụ phải tìm ra hầm bí mật của anh Tường.

– Phải tìm cho nhanh – cha Hiếu nói – để “nhắc chõ” chúng nó lần nữa thì ta mới yên tâm, và con sẽ được về Hải Phòng, về cõi “thiên đường” của con.

Từ đấy mụ lo làm nhanh công việc mà cha Hiếu giao. Hàng đêm mụ bí mật đi rình mò. Một lần mụ trông thấy một bóng người từ dưới đất nhô lên. Tuy đêm tối nhưng mụ nhận ra đấy là Thu, mụ đoán Thu vừa ở hầm anh Tường lên. Tuy không chắc chắn nhưng mụ vẫn báo với cha Hiếu là đã tìm ra hầm của Tường. Không ngờ mụ lại đúng.

Sau khi bộ đội chuyển đi được năm hôm, thì một toán địch từ trên quận kéo về Bạch Đằng. Dẫn đầu là thằng Ba Phay, và cạnh hắn là thằng Búa.

Đa chăn trâu ở gò cỏ cạnh miếu Âm Hồn. Lúc này, ngoài việc chăn trâu, Đa còn có nhiệm vụ canh gác. Khi phát hiện địch đang kéo quân hướng về xã mình, Đa chạy như bay về làng gặp Thu. Thu bảo cho Khoa biết để báo với anh Tường, còn mình chạy đến các nhà cán bộ. Đa cùng chạy theo Thu. Đến nhà anh Đám, anh Minh, cả hai anh đều đi vắng. Thu chợt nhìn thấy một dấu hiệu lạ ở bờ tường đất quét vôi nhà anh Minh. Một vòng tròn có mũi tên chéo qua vẽ bằng than.

Thu chỉ cho Đa xem rồi bảo:

– Cậu đứng đây và chú ý đến cái dấu hiệu này. Tớ chạy đi một lát sẽ quay lại ngay.

Một loáng sau, Thu trở lại:

– Đa ơi, bây giờ cậu đi xóm trên, mình xóm dưới, thấy nhà nào có dấu hiệu này thì xóa ngay đi, làm kín đáo đừng để ai trông thấy.

– Dấu này là gì vậy? – Đa hỏi.

– Còn gì nữa. Có đứa chỉ điểm, chó má thật.

Đa chạy đi, cái giỏ cua vẫn buộc bên hông. Xóa được ba dấu hiệu thì đến nhà Thược. Đa giật mình thấy địch đã đứng lố nhố đầy sân.

Đa nhìn vào vách nhà Thược, cái vòng tròn và mũi tên nằm lồ lộ ở đấy. Đa choáng người, đứng nấp ngoài bờ giậu lo lắng nhìn vào. Bà mẹ Thược đứng trước cửa nói với bọn lính. Một tên lính hỏi bà:

– Nhà này có mấy người?

– Chỉ có hai mẹ con tôi.

– Con bà đi đâu?

– Cháu đi cắt cỏ ngoài đồng.

Không. Thược hôm nay không đi cắt cỏ. –Đa biết thế. Có tiếng một đứa nào nói. Đa không nhìn rõ mặt.

– Chồng mụ mở hiệu thuốc bắc trên chợ Đôi.

– Con mụ ta làm gì?

– Đứa con gái mới mười ba, mười bốn tuổi, ở Đội thiếu nhi.

Một thằng lại hỏi mẹ Thược:

– Con gái mụ đâu?

– Tôi đã nói với các ông là cháu nó đi cắt cỏ ở ngoài đồng.

– Đúng không?

– Nếu sai tôi chịu tội.

Đối với Thược, Đa có thể quên mình để bảo vệ bạn. Đấy là người đã đánh thức trong tâm hồn Đa bao nhiêu điều mới mẻ, nguồn vui, ánh sáng và tình thương yêu.

Đa bước vào sân, dường như không chú ý đến bọn địch. Đa nói với bà mẹ Thược:

– Bác ơi, cái Thược gửi cháu giỏ cua đem về cho bác đây. Nó còn cắt cỏ đến trưa mới về.

Đa cởi giỏ cua, mắt nhìn bà mẹ Thược cốt cho bà hiểu được ý mình. Người mẹ hiểu ngay, đỡ lấy giỏ cua, khóe mắt đầy vẻ biết ơn:

– Cháu ở ngoài đồng về đấy à?

– Vâng.

– Cháu có ra ngoài đồng bây giờ thì bảo cái Thược về ngay hộ bác nhé.

Đa hiểu hai tiếng “về ngay”, liền nhận lời bà mẹ Thược rồi đi ra, phía sau gáy thấy hơi lạnh. Tuy vậy trong lòng tràn ngập niềm vui, Đa chạy tới các nhà khác.

Bọn địch ở nhà Thược cũng kéo đi, một đứa đạp mũi giày vào cái dấu hiệu trên vách.

Nhận được tin của Thu, Khoa chạy ngay đến gặp anh Tường. Lúc này, ở hầm anh có thêm ba người. Anh Đám, anh Minh đến bàn công việc và chị Văn, chị giao thông của huyện vừa đưa công văn đến.

Anh Tường bảo Khoa:

– Em lên và ngụy trang hầm thật cẩn thận. Xong rồi, em đừng nên ở gần hầm. – Tường đắn đo định dặn riêng Khoa một điều, nhưng anh lại thôi, thấy Khoa chần chừ anh giục – Em lên đi!

Khoa lên rồi, anh Tường nói:

– Bây giờ các đồng chí ở đây thôi, đừng lên vội.

Đám sốt ruột:

– Để chúng tôi lên phân tán ra còn kịp chán.

– Không kịp đâu. – Anh Tường nói một cách chắc chắn. – Chúng ta tập trung ở đây là thất sách. Nhưng, – anh mỉm cười – không may mà chúng tóm cả thì càng vui.

Anh nói vậy nhưng trong lòng đầy lo lắng. Anh vừa đọc chỉ thị mà Văn đưa đến. Cái chỉ thị đó chỉ một mình anh biết. Huyện đã xác nhận ý kiến anh: Mụ Bền là gián điệp. Huyện đã có thêm nhiều tài liệu về những hoạt động phản bội nguy hiểm của mụ. Huyện chỉ thị cho Tường theo dõi mụ thật sát, làm sao trong một thời gian ngắn có thể tìm ra được cả màng lưới tay chân của mụ ở trong xã. Khi cần thiết sẽ bắt ngay.

Bọn địch về xã hôm nay có những ý định gì? Liệu mụ Bền có biết cái hầm này không? Anh Tường cay đắng khi nghĩ rằng có thể mình đã chậm hơn mụ, có thể chỉ chậm một giờ khắc rất ngắn ngủi. Bây giờ phải tính đến khả năng xấu nhất. Anh nói:

– Hãy hủy tất cả tài liệu giấy tờ đi. Bàn cách đối phó với địch nếu chúng bắt được.

Đám nói:

– Lo thì lo chứ tôi chắc chẳng xảy ra chuyện gì. Có thể chúng kéo về để “đơm” thương binh, nhưng vồ hụt rồi. Còn cái “vía” của tôi dữ lắm, địch chưa đụng tới được đâu. – Đám cười hồn nhiên.

Đám chưa biết chuyện gì sắp xảy đến với anh. Cái sự việc ấy rõ ra, thì anh còn đau đớn hơn là sa vào tay địch. Lúc này chỉ có Tường biết, và anh đang lo sợ thay cho Đám. Anh càng xót thương người đồng chí của mình. Đám đã ở bên cạnh một con rắn độc mà vẫn tưởng đấy là người vợ khéo léo đảm đang, vẫn coi đấy là niềm an ủi và nguồn vui của mình. Tường đang phân vân xem có nên nói cho Đám biết hay không. Anh nghĩ hãy cố nén đến khi thật cần thiết. Vì nói bây giờ, có thể cái tính nóng nảy của Đám làm hỏng việc. Anh nói giọng từ tốn và nghiêm khắc:

– Tôi hết sức tin tưởng các đồng chí. Dù bị địch bắt, chúng ta không bao giờ phản bội. Nhưng chúng ta phải nghĩ đến việc thoát khỏi tay địch mà hoạt động. Các đồng chí phải nghe tôi trong lúc này. Nếu kẻ địch mò được hầm này, dĩ nhiên là chúng biết tôi. Các đồng chí ai có cách thoát được thì cứ thoát, đừng câu nệ. Cô Văn không được nhận là giao thông của huyện, cô nên nói là người xã bên, đến đây chỉ là chuyện tình cờ.

Minh nói:

– Tôi đề nghị anh Tường đội hầm lên ngay bây giờ. Có thể anh lẩn tránh thoát được.

– Không kịp nữa đâu. – Tường nói. – Vả lại, địch có thể chưa biết hầm này.

Tường vừa nói xong thì tiếng động ở bên trên đã vọng xuống. Không khí trong hầm bỗng lặng đi. Tường xòe diêm đốt tài liệu, khói làm mọi người phải bịt miệng ho sặc.

Tiếng cuốc đất thình thịch. Không còn nghi ngờ gì nữa, tên gián điệp đã nhanh tay hơn anh. Anh chưa kịp bẻ răng con rắn độc thì nó đã mổ vào anh rồi. Làm sao truyền được chỉ thị này đến cho Đàn, người mà chi bộ đã quyết định sẽ thay anh nếu anh bị bắt. Phải báo được cho Đàn ra tay ngay. Bắt mụ Bền tức khắc, nếu không thì hắn chuồn mất. Anh quyết định:

– Tôi nói với các đồng chí một điều hệ trọng. – Anh nhìn Đám mặc dù trong hầm tối không nhìn rõ. – Bọn địch sẽ bắt cả bốn chúng ta. Mọi người phải cố tìm mọi cách mà thoát khỏi tay địch. Nếu ai thoát được, thì đến báo ngay cho đồng chí Đàn, – anh nhấn mạnh – ra lệnh bắt mụ Bền tức khắc. Đấy là con gián điệp lợi hại chui vào hàng ngũ chúng ta lâu nay. Tôi nói lại: – Bắt mụ Bền, vợ đồng chí Đám!

Như có nhát búa giáng vào đầu, Đám kêu lên. Hai tay anh lẩy bẩy bám vào vai Tường.

Tường nói tiếp:

– Đấy là sự thực. Hãy thực hiện đúng chỉ thị của Đảng. Riêng đối với đồng chí Đám, đó là điều đau xót. Nhưng hãy nén tình cảm lại. Đảng tin đồng chí, nên mới nói cho đồng chí biết. Nếu đồng chí thoát được, thì việc đầu tiên phải báo với đồng chí Đàn, rồi do đồng chí ấy quyết định hành động. Đồng chí chớ nóng nảy mà làm hỏng việc. Bây giờ hãy tập trung vào đối phó với địch.

Cửa hầm đã lộ, ánh sáng rọi xuống rõ hơn. Tường xua đuổi mọi ý nghĩ rối rắm, anh nói giọng cứng rắn, tha thiết:

– Các đồng chí! Chúng ta hãy xứng đáng với Đảng, với nhân dân.

Tường thông cảm với nỗi đau đớn của Đám trong lúc này. Anh tìm nắm bàn tay Đám, bàn tay ướt mồ hôi. Đám nắm chặt lấy bàn tay người bí thư và nói với giọng âm thầm:

– Anh đừng lo cho tôi. Tôi không phụ lòng tin cậy của anh.

Hầm đã lộ. Phút cuối cùng, mọi người vẫn còn một tia hy vọng mỏng manh. Cái hầm này có ngách rất sâu, từ giữa vườn thông mãi vào dưới gốc một lùm tre. Không ai bảo ai, ba người đều có ý kiến bắt buộc Tường phải phục tùng. Họ đẩy anh vào tận cùng ngách hầm đó. Ba người sẽ lên và nói với địch rằng trong hầm đã hết người.

Tường nghe theo, nhưng anh biết là không có hy vọng gì, nên anh bình tĩnh chuẩn bị tinh thần cho mình.

Quả nhiên, khi ba người lên rồi, thằng Búa hỏi:

– Còn thằng Tường đâu?

– Dưới hầm không còn người.

– Đừng nói láo. Đừng bịp chúng tao.

Chúng đào được đến chỗ Tường ngồi thật vất vả. Khi đất đã rơi xuống bàn chân, Tường đứng vụt lên, đi ra giữa tiếng reo của địch. Ba người đồng chí của anh đã bị chúng trói thành một dây đứng đó, người nào cũng đã nếm đòn. Anh bắt gặp cặp mắt của thằng Ba Phay. Anh không nhìn hắn. Chung quanh anh ngổn ngang những đống quần áo, mâm nồi, bát đĩa. Anh giật mình khi nhìn thấy cụ Vớt, người chủ nhà đã đào cái hầm này cho anh ở. Ông cụ bị chúng đánh tơi tả nằm lịm đi. Lòng anh đau nhói, và suýt nữa không kìm được nước mắt, vì nghĩ đến cái nghĩa lớn của nhân dân đối với anh.

Địch không đánh anh, chúng trói anh vào chung cái dây với ba đồng chí.

Bọn địch tập trung rất đông. Một đống lửa cháy bùng bùng ở góc vườn. Hai tên lính cởi trần đang quay một con lợn trên đống lửa đó. Thằng Ba Phay ngậm thuốc lá, những ngón tay lùa vào mớ lông ở ngực đầy vẻ thỏa mãn về cái chiến công của hắn.

Tính đến hôm nay Tường về Bạch Đằng đã được năm tháng rưỡi. Năm tháng rưỡi trong cuộc đấu tranh gay go, có biết bao nhiêu sự kiện đã xảy ra. Những thành công, thất bại, vui, buồn, những bài học, những suy nghĩ lo âu, những tình cảm cao đẹp, cái gì cũng sâu sắc, cái gì cũng để lại dấu vết không phai mờ trong ký ức.

Thằng Ba Phay tay cầm con dao có vẻ lơ đãng, đến trước mặt Tường, hắn cười, giễu cợt:

– Tôi hân hạnh được đón tiếp ông lần này. Ông không có điều gì phàn nàn chứ?

– Có. – Tường đáp thản nhiên.

Ba Phay tròn mắt. Hắn đoán trước sẽ được một câu trả lời khác, hoặc là sự im lặng. Hắn hỏi:

– Ông nói đi, nói thẳng thắn.

– Ông hãy tha cho ông cụ già kia, – Tường quay mặt về phía cụ Vớt: – và đừng lấy của, đốt nhà người ta. – Anh đã nhìn thấy thằng Búa đang sửa soạn làm công việc đó.

Ba Phay nói:

– Nó chứa chấp ông, đấy là một tội lớn. Hơn nữa, khi chúng tôi đến đây lão già còn cứng cổ, tìm cách che giấu đến cùng.

– Vậy ông công nhận rằng nhân dân đã ủng hộ chúng tôi? – Tường hỏi lại. Thấy Ba Phay im lặng, anh nói tiếp. – Mục đích của các ông là bắt tôi, các ông đạt được rồi. Các ông thường nói là bảo vệ dân, không dám nhận là kẻ thù của dân. Nhưng hành động của các ông thì ngược lại. Các ông giết người đốt nhà, lòng căm hờn của nhân dân sẽ bùng cháy và các ông không thể nào dập tắt được. Tường cũng biết rằng đối với một thằng gian ác say máu như Ba Phay thì thuyết phục bằng lời lẽ chẳng ích gì. Nhưng anh cũng biết bọn địch trong lúc này còn muốn nắm dân bằng cái mặt nạ phỉnh phờ, nên anh lợi dụng cốt để cứu cụ Vớt.

Ba Phay hỏi đột ngột:

– Nếu các ông bắt được tôi thì sao?

– Cũng như các ông bắt được tôi. Nhưng chúng tôi xử tội ai đều có chứng cớ rõ ràng.

Ba Phay nhún vai, tia mắt hắn giận dữ:

– Nhưng lần này ông đã thua rồi, và tôi sẽ không nới tay đối với ông. Được, để tỏ ra tôi là người hiểu biết, tôi chấp nhận yêu cầu của ông.

Ba Phay gọi thằng Búa lại:

– Cho đi! – Hắn ra lệnh cộc lốc.

Thằng Búa nói:

– Dạ, tôi cho lính đốt nhà này xong thì đi.

Ba Phay khoát tay:

– Thôi.

– Sao ạ? – Thằng Búa ngạc nhiên – Cần phải nghiêm trị để làm gương cho kẻ khác.

– Có nhiều cách làm gương. – Ba Phay cau có – Anh hãy theo lệnh tôi, đừng hỏi nữa. Cần đi khỏi nơi này ngay.

Bọn lính khiêng con lợn quay còn chảy mỡ.

Hàng chục tên lăm lăm tay súng áp tải dây người bị trói.

Cụ Vớt nằm lại trên đống đồ đạc bừa bãi. Cụ đã tỉnh, nhưng sức đã yếu quá. Cái hầm bí mật bị đào bới như một vết thương chưa kịp băng bó đang chảy máu.

13

Khoa về nhà nằm khóc. Đứng chỗ kín theo dõi từ lúc địch moi hầm anh Tường đến lúc chúng giải các anh ấy đi, Khoa như người mất hồn. Khoa không có cách gì cứu các anh ấy được. Thế là địch đã cướp đi những người thân thiết của mình ngay trước mắt. Là người được tin cậy, các anh giao cho Khoa nhiệm vụ bảo vệ, mà Khoa đã không làm tròn. Giờ đây Khoa chỉ biết khóc. Không gì có thể an ủi được. Sự bất lực của mình, lòng căm thù, và cái khoảng trống rỗng mênh mông lạnh lẽo.

Cụ Thoại ngồi bó gối bên cạnh con gái. Thỉnh thoảng cụ lại nói:

– Thôi đừng khóc nữa con.

Bây giờ buổi chiều sắp qua đi, bóng tối nặng nề sắp đến. Khoa bỏ cơm, cụ Thoại cố ăn mà nhai miếng cơm chẳng có cảm giác gì. Giữa lúc này Đàn đến:

– Ông! – Đàn chào gọn một tiếng.

– Anh Đàn ư? – Khác mọi lần, tiếng cụ Thoại vừa như reo lên, vừa như muốn trào nước mắt.

– Khoa đâu rồi ông?

– Em nó đang nằm kia. Khoa ơi, anh Đàn đến! Đàn đi lại ngồi xuống mép giường:

– Dậy em, chúng ta còn khối việc phải làm đấy. Nào ngồi dậy, dũng cảm lên.

Khoa ngồi dậy. Nó nhìn anh Đàn, thấy nét mặt vốn trẻ trung của anh, giờ già hẳn đi.

Đàn nói với cụ Thoại:

– Ông ạ, con vừa qua đằng cụ Vớt, chúng nó hành hạ ông cụ thật tệ hại.

Cụ Thoại chợt nhớ ra:

– Chết nỗi, hồi chiều tôi đã định qua thăm ông cụ, mà mải nghĩ nên quên khuấy đi mất. Anh ngồi đây với em nó một lát, tôi đem chai thuốc xoa bóp sang cho ông cụ rồi về ngay sẽ bàn với anh vài công việc.

Cụ Thoại đi rồi, Đàn hỏi Khoa:

– Theo em, thì bọn địch do tình cờ phát hiện ra hầm anh Tường, hay chúng đã biết trước.

– Chúng nó biết trước. – Khoa nói chắc chắn. – Vì em thấy thằng Búa đo bước từ gốc cây khế lại miệng hầm. Phải có đứa nào giấu mặt chỉ điểm.

– Anh cũng nghĩ như thế. Thu cho anh biết chúng còn vẽ những dấu hiệu ở các nhà cán bộ. Nhất định có đứa chỉ điểm, nhưng là đứa nào, em có phát hiện nghi ngờ người nào không? Em cứ nói.

– Nếu em biết chắc chắn cái đứa ấy thì em đã báo với anh rồi. Còn nghi ngờ… – Khoa lưỡng lự.

Đàn nói ngay:

– Anh Tường đã nói với anh về mối nghi ngờ của em dạo trước đối với mụ Bền. Lần này em có thêm chứng cớ gì không?

Khoa chợt nhớ ra, và cặp mắt sáng lên, giận dữ:

– Lúc địch đến phía đầu làng, em có trông thấy con mụ ấy đi ở xóm này. Nó không trông thấy em. Nó đi có vẻ vội vã, để em nhớ xem, vẻ mặt mụ thật khác, em không biết nói thế nào.

– Lo lắng à? – Đàn khêu gợi.

– Không.

– Vui?

– Không hẳn như thế, em chỉ thoáng trông, rồi mụ đi khuất. Đúng rồi, cặp mắt mụ rất gian giảo, vừa đi vừa liếc ngang liếc dọc. Tóc búi ngược, chứ không vấn trần như mọi hôm.

Đàn ngồi trầm ngâm suy tính. Từ lúc Tường bị bắt, anh cũng không kịp có thì giờ để nghĩ đến sự mất mát. Công việc phải làm trong lúc này cuốn hút hết tâm trí anh. Tình thế không cho phép anh ngẫm nghĩ lâu. Phải hành động và anh hết sức muốn hành động. Nhưng lúc này phải tìm bắt đúng cái mối trong mớ sợi rối bời này.

Khoa hỏi anh:

– Anh cũng nghi ngờ mụ ấy chứ?

– Anh không còn nghi ngờ, – Đàn nắm bàn tay lại và cảm thấy mạch máu giật ở thái dương – mà anh tin chắc rằng con mụ ấy là đứa phản động, một tên gián điệp.

– Thế thì phải bắt nó ngay anh ạ. – Khoa sôi nổi.

Vừa lúc ấy Đám vào. Đám lao vào như một cơn gió mạnh đột ngột, khiến mọi người kinh ngạc. Đám đứng chững lại, rồi nhắm mắt loạng choạng. Đàn vội đỡ anh nằm xuống giường.

– Tôi xin chén nước. – Đám vừa thở vừa nói.

Khoa chưa kịp đem nước lại thì Đám đã ngồi dậy nhìn sát vào tận mặt Đàn, như sợ Đàn biến mất:

– Tôi vừa đến nhà tìm đồng chí. – Anh Tường dặn tôi báo cho đồng chí biết là phải bắt ngay con gián điệp, – Đám cúi đầu – bắt ngay con vợ tôi. Đồng chí quyết định đi, và cho tôi thi hành cái lệnh ấy ngay bây giờ.

Đàn đưa chén nước cho Đám uống. Đám uống vội rồi nói tiếp:

– Đồng chí hãy tin tôi, giao cho tôi. Tôi trốn được về đây cũng chỉ vì một việc ấy.

– Còn anh Tường? – Đàn hỏi dè dặt.

Đám nói mệt mỏi:

– Sẩm tối, chúng mới đưa chúng tôi ra bờ sông Văn Úc. Chúng trói riêng từng người để đưa chúng tôi xuống thuyền chở ra chiếc tàu đang đứng máy ở giữa sông. Có lẽ chúng nghĩ rằng chúng tôi không thể trốn được ở quãng bờ sông trống trải, nên dây trói có phần lơi lỏng. Thuyền ra được một quãng, tôi thấy có thời cơ liền huých nhẹ khuỷu tay vào anh Tường, anh ấy hiểu ý, đưa đầu khẽ hất về phía tôi. Tôi biết trong bốn người, chỉ có tôi còn sức nhảy xuống sông mà bơi được. Từ sáng tới giờ chưa được hột cơm nào vào bụng, lại còn bị chúng đánh rã rời gân cốt. Thoát được một mình là hèn, nhưng tôi nghĩ đến con trời đánh, tôi nhảy xuống sông và lặn ngay. Chắc chúng nó bắn theo ghê lắm. Tôi lặn được vào bờ, cố sức vượt qua con đê vào phía trong, rồi dựa theo chân đê chạy một mạch về đây.

Nói được đến đây Đám nằm vật ra giường và lịm đi. Anh đã mệt quá sức.

*

*   *

Đàn đem theo một tổ du kích đến nhà mụ Bền. Mụ đang dùng đèn pin thu vén đồ đạc quý nhét vào cái tay nải. Khi ánh đèn pin và họng súng của du kích chĩa vào người mụ, thì mụ buông xuôi tay rồi lảo đảo ngồi phịch xuống đất. Cái đèn pin trong tay mụ lăn ra và quét một vòng ánh sáng vào chân vách. Tất cả diễn ra trong im lặng. Du kích trói mụ, nhét giẻ vào mồm, đưa ra bờ đầm cho xuống một chiếc thuyền con. Đàn cùng hai anh du kích đi theo. Chiếc thuyền lặng lẽ bơi lẫn trong sương ra tới giữa đồng. Thuyền áp vào bờ. Mụ Bền được đưa lên một mô đất.

Mụ Bền không sợ hãi. Mụ giận mình quá chậm chạp. Chỉ cần một khoảnh khắc ngắn ngủi nữa thôi thì mụ đã có thể cao chạy xa bay. Đã có thể trút bỏ được cái lốt nặng nề mà mụ mang lâu nay, và trước mắt bao nhiêu điều sung sướng đang hứa hẹn chờ đợi. Giờ đây đã sụp đổ tan tành. Điều đó khiến mụ rã rời tuyệt vọng.

Mụ rít lên:

– Chúng mày bắt được tao thì giết đi, thì ăn tươi nuốt sống đi, chứ còn phải hỏi lôi thôi gì nữa!

– Cứ chờ đấy. – Đàn nói chậm rãi. Anh vốc nước dưới ruộng lên rửa mặt, anh thấy có cảm giác ghê tởm, buồn nôn thế nào ấy, và muốn dùng vốc nước đồng mát lạnh xua tan cảm giác ấy đi. Rửa xong, anh thấy dễ chịu, và lòng bình tĩnh lại.

– Mày không phải thách thức. Tội ác của mày đã nhiều. Mày tác oai tác quái, phá hoại kháng chiến không biết bao nhiêu mà kể. Kể ra mày đã bịt được mắt chúng tao khá lâu rồi đấy. Nhưng bây giờ thì hết rồi. Đến cái kẻ bề trên của mày cũng không thể giấu mặt được nữa. Và hắn cũng không giấu giếm che chở cho mày đâu. Cái quan hệ tớ, thầy của chúng mày vốn thế. Hôm nay chúng tao thay mặt dân xã, thay mặt những người đã bị hại vì mày, tuyên án xử tội mày. Mày có muốn nói điều gì nữa không?

– Tao không cần kêu xin, – mụ nói rít qua kẽ răng, – nhưng chúng mày đừng tưởng giết tao rồi chúng mày được yên đâu. Có những đứa khác lại bịt mắt chúng mày, đâm vào sau lưng chúng mày.

Đàn đứng dậy, anh nhìn mụ Bền, nói:

– Tao đã nhìn rõ cái tâm địa của mày. Tao cũng nói cho mày biết. Cái bọn tay chân của mày chúng tao cũng biết cả rồi. Tùy tội nặng nhẹ, chúng nó sẽ chịu hình phạt. Bây giờ thì mày sẽ đền tội. Chúng tao cũng không muốn kéo dài thì giờ làm gì.

Đàn nhìn thấy mặt con gián điệp trắng bệch, mồm ả lắp bắp định nói, nhưng anh quay mặt đi. Đủ rồi. Có thể chấm dứt ở đây.

Một tiếng súng nổ tan ra giữa cánh đồng. Rồi tất cả trở lại yên tĩnh. Trên con thuyền trở về làng, ba người ngồi im lặng. Giết con gián điệp rồi, lòng họ vẫn không thấy vơi được mối căm thù.

14

Ở nhà Thược ra, Đa chạy xuống đồng lùa trâu về gần làng hơn.

Thấy bọn địch trong làng đi ra, Đa đánh trâu lại gần đường cái. Đa đã nhìn thấy những người bị bắt, bị trói. Một tên lính đi trước cầm đầu dây trói như người dắt trâu. Bốn người bị bắt đi giữa bọn lính súng đạn sẵn sàng.

Những người bị bắt vừa đi qua, tự nhiên lòng Đa sôi sục. Một ý nghĩ táo bạo đột ngột nảy ra: Làm cách nào để cứu các anh ấy! Chúng nó đang đưa các anh ấy đi xa dần, Đa mím môi giang tay quất roi vào đôi trâu, cho chúng lồng lên xông vào kẻ địch. Đôi trâu bị quất bất ngờ, cong đuôi nhảy chồm lên. Nhưng chúng không chạy về phía địch theo ý muốn của Đa, mà chúng nghênh sừng lao thẳng xuống đồng.

– Đồ chết tiệt, đồ nhát gan!

Đa vừa chạy theo trâu vừa hét lên. Bọn địch đi trên đường cười rộ, và có tiếng súng réo qua đầu Đa. Chạy một quãng xa, đôi trâu dừng lại, Đa cũng dừng và nghĩ: Trâu nhát gan, không dám lao vào địch ư? Thì Đa cũng có dám lao vào đâu. Đa bẻ vụn cây roi và hết sức buồn bã. Chúng nó đông, chúng nó có súng, còn Đa chỉ là một đứa trẻ tay không. Đa đứng lặng nhìn đôi trâu đã ngoan ngoãn gặm cỏ. Một con hươi cái mũi ướt vào bàn tay Đa như một cử chỉ an ủi. Đa thốt lên:

– Suýt nữa thì tao làm cho chúng mày chết oan. Đa đánh trâu về sớm hơn mọi ngày. Đa đốt đèn, sửa soạn xay lúa, thì Thược đến. Đa mừng cứ rối rít lên, khiến Thược rất ngạc nhiên.

Thược cùng Đa ngồi ở bậu cửa nhà ngang. Thược nói:

– Tại sao sáng nay bạn lại nghĩ ra việc đem giỏ cua vào nhà tôi?

Đa khoát tay như một người lớn:

– Có gì chuyện ấy đâu.

Thược mỉm cười thành thật:

– Bạn cừ thật đấy!

– Cừ gì mà cừ. – Đa tỏ ý không bằng lòng.

– Tôi với cậu Thu đang bực mình vì đoán mãi chưa ra kẻ nào phản bội đã vẽ những cái dấu hiệu chỉ điểm ấy.

– Rồi chúng ta sẽ tìm ra thôi. – Thược nói một cách chắc chắn. – Chỉ tiếc là anh Tường đã bị giặc bắt.

– Anh Minh, anh Đám và cả một chị nào nữa chứ?

– Chị giao thông của huyện đấy.

– Anh Minh bị bắt thì ai sẽ phụ trách chúng ta?

– Có người khác sẽ thay. – Bằng giọng nói nghiêm trang, Thược tiếp: – Lúc nãy tôi nói với bạn là hôm nay ta có chuyện buồn vì các anh ấy bị bắt, nhưng ta không được nản lòng, mà phải tích cực chiến đấu để trả thù cho các anh ấy.

– Chiến đấu thế nào kia chứ? – Đa nghĩ đến chuyện đánh đôi trâu ban sáng.

– Chiến đấu tức là chúng ta lại tiếp tục sinh hoạt bình thường.

– Sinh hoạt bình thường mà lại gọi là tích cực chiến đấu. Bạn nói tôi chẳng thông.

– Thế ý bạn thế nào?

– Chiến đấu là bắn súng, ném lựu đạn, xung phong như các anh bộ đội đánh bốt hôm nọ.

– Bạn nói sai. Nếu thế thì chúng ta chẳng làm việc gì ư. Ta đi biểu tình hôm phá bốt, hay như bạn đi xóa những cái dấu hiệu lúc sáng là tham gia chiến đấu đấy.

– Thế thì dễ quá.

– Chuyện ấy lúc khác nói. Hôm nay, tôi nói với bạn việc này. – Thược rút trong túi ra một quyển vở và một cái bút máy “Oe-rơ-vơ” màu đỏ thẫm.

– Cái gì thế? – Đa hỏi và nhìn những đồ vật xa lạ đối với mình.

Thược trịnh trọng:

– Đây là quyển vở, cái bút máy của phân đội tặng bạn để bạn đi học.

Đa tròn mắt:

– Học cái gì?

– Học chữ, đội viên phải thanh toán nạn mù chữ.

– Tôi không học.

– Tại sao vậy?

– Tôi không thích.

Thược xẵng giọng:

– Cái gì cũng thích với không thích. Tôi chán lắm.

Lần đầu tiên, Thược có thái độ ấy đối với Đa. Như kẻ thú nhận tội lỗi, Đa ngượng nghịu cầm lấy cái bút và quyển vở:

– Tôi định bao giờ nước nhà độc lập rồi mới học.

– Thế mà cũng nói. – Thược chưa hết giận.

– Bạn định mù chữ đến bao giờ?

Đa buồn rầu:

– Mù chữ cũng nhục chứ, nhưng tôi có thì giờ đâu mà học.

– Muốn học thì sẽ có thì giờ. Trước kia bạn cũng lo không có thì giờ hoạt động, nhưng rồi cũng thu xếp được. Đáng lẽ tối nay bạn đến lớp buổi đầu tiên nhưng vì giặc càn, nên tạm hoãn. Bạn cứ giữ lấy giấy bút, hôm nào đi học được tôi sẽ báo. Bây giờ tôi phải về.

Đa đưa Thược ra đến ngõ. Khi quay vào, Đa lúng túng không biết giấu cái bút và quyển vở vào đâu. Nhà này họ trông thấy lại bêu diếu mình. Được, Đa sẽ học, học cho họ trắng mắt ra, không thể nhiếc móc mình là thằng ngu nữa.

Vào nhà, Đa tìm chỗ kín cất quyển vở. Quyển vở có tấm bìa màu hồng, có vẽ hình hai anh em thằng bé cắp sách đi học. Trang giấy trắng có đường kẻ ô vuông, phảng phất mùi thơm mà chưa bao giờ Đa được biết. Thế là bây giờ lại phải tìm chỗ để sách, bút, cũng phiền thật. Từ trước đến nay, Đa chẳng có cái quái gì là của riêng, ngoài bộ quần áo rách vắt trên chiếc dây thừng ở góc nhà.

15

Cha Hiếu gọi thằng Tẩu đến. Mất mụ Bền cha tiếc lắm. Nhưng một khi đã bị lộ thì số phận của mụ kết thúc như thế là gọn ghẽ. Và bây giờ cha giao cho thằng Tẩu thay thế mụ.

Ở chỗ cha Hiếu ra, thằng Tẩu đi vòng ra phía trước nhà thờ. Phiên chợ chiều đang họp trên miếng đất hẹp như bàn tay.

Thằng Tẩu nhìn thấy một thằng bạn thân bên Đoàn Lập sang đang lúi húi ở hàng rượu. Khi thằng này vừa xách một chai đứng lên thì thằng Tẩu đến vỗ vào vai hắn:

– Mày mò sang đây làm gì hả Bơn?

Thằng Bơn cười nhe răng vàng, giơ chai rượu ra trước mặt thằng Tẩu thay cho câu trả lời. Hai đứa kéo nhau vào ngồi ở thềm cửa ngách nhà thờ.

– Sang đây mày không sợ ư?

Thằng Bơn tu một ngụm rượu súc miệng ùng ục rồi mới nuốt. Hắn khà một tiếng dài:

– Sợ đếch gì. Chất cay ở đây khá lắm. Nay mai bên mày rồi cũng như bên tao, thành đất thánh cả.

– Đâu có dễ dàng thế.

– Đ. mẹ thằng nào nói sai. Lần trước xừ Gộc bên tao vớ được thằng Dừa, lần này lão Búa Minh Đức tóm được thằng Tường, nghe nói còn sộp hơn. Lại có ông Ba lông[5] chứng kiến. Chuyến này ông Ba sẽ cho trên ấy và bên tao ép cho Bạch Đằng phòi ruột ra.

Thằng Tẩu chế giễu lời nói huênh hoang của thằng bạn:

– Ép phòi ruột thì ra cứt, chứ béo bở gì.

– Dễ thường mày chê cứt. – Thằng Bơn cười hô hố. – Tao nghe nói mày là cánh tay phải của cha bề trên kia mà.

Thằng Tẩu hất đầu về phía nhà gác, hạ giọng:

– Con quạ đen này keo kiệt như quỷ.

– Mày nói xấu bề trên hả?

– Dễ thường mày kính trọng. Mày ở dưới trướng Ba Phay thế mà bở.

Thằng Bơn lại tu một ngụm rượu rồi đưa chai cho thằng Tẩu, thằng Tẩu lắc đầu.

– Tao biết mày không nghiện món này, thế là khá. Ở dưới trướng Ba Phay chó đâu, thỉnh thoảng lão mới về Đoàn Lập. Tao vẫn phải ở dưới tay xếp Gộc, mà thằng ấy có ra gì, đúng là trời lụt chó nhảy lên bàn thờ. Nói đúng ra thì Ba Phay mới là con quỷ chính cống. Những lúc hắn say máu như điên dại thì coi chừng. Nhưng hắn cũng rất nới tay với cấp dưới. Tao tưởng mày được cha đỡ đầu thì khấm khá hơn.

– Người ta bảo làm đày tớ thằng khôn, còn hơn làm thầy thằng dại. Tao làm thầy một lũ chưa sạch mũi, còn thằng thầy của tao thì khôn thật, nhưng khôn quá thì mình chẳng được xơ múi gì.

– Tếch mẹ sang bên tao. Tao sẽ giới thiệu mày với Ba Phay. Nhất định mày sẽ được trên tay xếp Gộc. Đã làm đày tớ, thì làm đày tớ thằng Tây một thể.

– Mày nói đúng đấy. Tao cũng khó chịu với mấy thằng dở dở, ương ương. Sau khi nhờ mụ Bền mà bắt được thằng Tường, lão Búa vênh mặt lên. Hôm qua hắn đến gặp cha Hiếu, có mặt tao ở đấy, hắn đã thở ra một câu rất thối. Hắn bảo tao làm thay công việc của mụ Bền.

– Làm thế nào?

– Hắn bảo tao ra đầu thú Cộng sản, rồi chui vào hàng ngũ chúng nó mà hoạt động. Hắn ngu, hắn lại tưởng tao cũng ngu như hắn.

– Thế mày bảo hắn làm sao?

– Tao đếch thèm trả lời. Vả lại có cha Hiếu

ở đấy. Xem ra thì cha Hiếu cũng chẳng ưa gì nó. Thôi kệ xác lũ chúng nó, tao hỏi mày ở bên ấy có nghe thấy chuyện gì không?

– Chuyện gì?

– Chuyện trên Cao Bằng, Lạng Sơn ấy.

– Tao cũng nghe chúng nó xì xào, nhưng là chuyện mất đầu đấy. Nghe đâu Việt Minh đã đánh thông biên giới mở đường liên lạc sang với Tàu cộng.

– Mày có tin không? – Thằng Tẩu thở dài.

– Có lẽ thật đấy. Chúng nó còn đồn là ông Hồ thân chinh ra mặt trận. Tướng Giáp bắt sống được hai ông quan năm tên là chó gì tao chẳng nhớ. Nhưng mà, chuyện xa xôi lo làm đếch gì cho tổn thọ. Mày sang bên tao đi. Bên ấy còn gỡ gạc được, chứ ở cái đất Bạch Đằng kiết xác này thì ăn gì. Được lúc nào hay lúc ấy đã. Thôi, tao về, mày có sang thì liệu thu xếp nhanh đi. Trâu chậm chỉ uống nước đục mà thôi.

Thằng Tẩu tiễn bạn, nhưng nó chưa trả lời dứt khoát là có sang bên thằng Bơn hay không. Thâm tâm thì hắn không muốn sang, vì hắn còn có những mưu tính khác. Hắn nghĩ giang sơn nào có anh hùng ấy. Vả lại, hắn còn bao nhiêu mối hận thù ở đất này cần phải thanh toán.

*

*   *

Quả thật, không có thì giờ đâu mà buồn phiền nhiều. Trước mắt Đàn ùn ùn hàng đống công việc phải làm. Mình lùi thì kẻ thù chỉ dấn lên mà thôi. Đàn dự đoán, sau vụ bắt bớ cán bộ, thế nào địch cũng càn quét nhân lúc ta còn bối rối, để phá vỡ phong trào. Đàn chọn những em lớn trong đội Thiếu nhi tổ chức thành hai tiểu đội, khi xảy ra chiến đấu hai tiểu đội này sẽ trực tiếp dưới sự chỉ huy của xã đội. Thược làm tiểu đội trưởng tiểu đội 1, có nhiệm vụ tiếp tế cơm nước, cứu thương, giúp đỡ đồng bào cất giấu đồ đạc. Tiểu đội 2 do Thu làm Tiểu đội trưởng có nhiệm vụ làm liên lạc, canh gác, theo dõi địch, tập bắn súng, ném lựu đạn, khi cần thì chiến đấu. Phạm Ngọc Đa ở tiểu đội của Thu. Đa thường chăn trâu ngoài đồng, có nhiệm vụ theo dõi địch từ xa. Đa đã kiếm được một cái sừng trâu làm ống tù và để thổi làm tín hiệu báo động.

Mọi công việc đều được tiến hành gấp. Không khí trong xã lại sôi động chuẩn bị đương đầu với những thử thách mới.

16

Âm mưu và hành động của địch vượt quá dự kiến của cán bộ và nhân dân Bạch Đằng.

Sau thất bại nặng nề ở biên giới, địch đối phó bằng cách tập trung quân mở những trận càn quét lớn ở vùng đồng bằng. Chúng muốn xóa bỏ cái thế cài răng lược. Chúng muốn xoá những làng xã vẽ màu đỏ trong bản đồ, tức là những vùng du kích nằm giữa những vùng trắng, vùng mà chúng đã chiếm được. Bạch Đằng và một số xã khác của Tiên Lãng nằm trong mục tiêu càn quét của chúng.

Từ sáng sớm, địch câu đại bác vào Bạch Đằng như giã giò. Chúng tập trung bắn vào hai thôn Phác Xuyên và Xuân Lai. Bụi bốc mù mịt trên những cánh đồng màu ở rìa bờ tre. Những quả “ô-buy” rơi xuống đầm dựng lên vô số cột nước lẫn bùn đất.

Sau một hồi bắn phá, tiếng đại bác thưa dần. Địch dàn quân ba hướng tiến vào Bạch Đằng. Một hướng trên Minh Đức kéo xuống, một hướng từ đường cái số 25 tiến vào, một hướng từ phía Quang Phục dồn sang.

Khi tiếng đại bác dứt, Thu từ dưới hầm nhảy lên, rồi trèo lên cây gạo quan sát. Trước mặt Thu, lính địch nhung nhúc như giòi trong vại mắm thối. Thu có cảm giác ghê ghê, lạnh ớn ở sống lưng. Thu hiểu rằng cái lũ giòi kia tràn vào làng thì tất cả sẽ bị nhơ nhớp, bị chà đạp. Thu tụt xuống chạy đến gặp anh Đàn:

– Địch đông quá anh ạ, chúng làm cỏ xã mình mất.

– Địch đông đã dễ làm gì nhau, anh em mình hãy vững tâm. Cậu đi báo cho anh Đám biết là bố trí du kích cho kín đáo. Tiêu diệt địch, nhưng phải giữ lực lượng mình, đừng nóng nảy. Tiểu đội của cậu đã sẵn hầm bí mật chưa?

– Đầy đủ rồi.

– Cậu đi đi, rồi trở về đây.

Thu đi một lát thì súng bộ binh đã nổ ở rìa làng. Địch xả súng máy và ném lựu đạn vào lũy tre. Tổ du kích do Đám trực tiếp phụ trách đã nổ súng. Tiếng súng lẻ tẻ của du kích bị chìm đi trong tiếng súng nổ ran của địch nhưng lại đạt những kết quả cụ thể. Nhiều tên địch đã ngã. Đám đã dồn hết tâm trí vào cuộc chiến đấu một cách say mê. Anh quên hết mọi nỗi phiền muộn, và cái vẻ lầm lì mới có ít lâu nay cũng mất đi. Mái tóc cắt ngắn dựng lên. Sau mỗi tiếng súng nổ, anh lại văng ra vài tiếng chửi tục, và vỗ đùi đen đét mỗi khi thấy kẻ địch bị hạ.

Thu đã đến sau lưng và nói to:

– Báo cáo anh Đám, anh Đàn dặn anh là đừng nóng nảy, bố trí du kích cho kín đáo, đánh địch và giữ mình. Hết!

Thu đem tiếp lệnh tới tổ du kích bố trí ở miếu ông Đoài, phía giáp đường 25. Cái miếu này có từ bao giờ không ai biết rõ. Chỉ nghe truyền lại là miếu thờ một ông tướng từ thời Bà Trưng khởi nghĩa. Bây giờ còn lại một cái bàn thờ lộ thiên bằng đá, một cái cổng tò vò đã lên rêu, một cây đa cổ thụ rễ chùm và những bụi duối, bụi tre, dứa dại mọc rậm rạp.

Quang là tổ trưởng tổ du kích ở đây. Anh có một kho chuyện cười, chuyện vui, chuyện đời xưa, chuyện ngày nay, chuyện anh nghe lại, và chuyện do anh bịa ra. Khi Thu đến thì thấy mấy anh du kích đang cười, còn anh Quang lại tỉnh bơ. Chắc anh lại vừa kể một chuyện gì đó. Thu rất thích nghe những chuyện ấy.

Trông thấy Thu, anh Quang đã hỏi ngay:

– Có lệnh gì đấy?

Trông mặt anh Quang, Thu đã muốn cười nhưng cố nén để truyền lệnh:

– Nếu tình hình găng, anh cho tổ rút vào trong làng, đừng để địch chặn mất lối.

Quang điều khiển một bên mắt cho xếch lên:

– Này, ngày xưa cũng có một thằng…

Thu muốn cười lắm, nhưng vẫn cố kìm:

– Anh nghe rõ tôi nói chưa anh Quang?

– Ngày xưa có một thằng… à thôi, tớ kể cho cậu nghe một câu chuyện thời này. Này, chú ý cảnh giới các cậu nhé, chúng nó còn ở xa thì kệ xác chúng nó, đừng có nóng mắt mà nổ súng vội. Chưa đánh đã có lệnh chuẩn bị rút. Được rồi, đánh mới khó, chứ rút thì dễ thôi. Thu, mày biết những loại máy bay gì của Pháp?

Thu đã bị cuốn hút vào câu chuyện, hào hứng trả lời:

– “Bà già”, “Cá trắm”, “Cổ ngỗng”, “Bê-vanh-xít”…

– Được rồi, thế là đủ. Ấy vậy mà có một ông đi đường nghe có tiếng máy bay, hốt hoảng quăng cái mũ đội đầu đi và nhảy xuống hố cá nhân ở vệ đường. Ông ta ngồi thu lu bó gối trong cái hố hẹp ngước nhìn lên. Chợt có một bà cụ già cũng vừa đi đến đấy, nghe tiếng máy bay liền nhảy ngay xuống cái hố đó. Ông ta bị đè nặng vội la lên:

– Ối cái bà già này.

Bà cụ ngồi trên trông rõ máy bay địch liền nói: – “Bà già” đâu mà “Bà già”! “Cổ ngỗng” đấy ông ạ. Ngồi im, không nó bắn chết bây giờ.

Địch đã vào tới tầm súng. Tổ này có ba khẩu, hai khẩu mút-cơ-tông, một khẩu súng Anh cổ lỗ, bắn mỗi phát súng lại giật đến sái bả vai.

Quang nâng súng lên và nheo mắt. Tiếng nổ kêu đánh bộp, tan đi trong tiếng ầm ầm trên đường cái. Hai chiếc xe bọc sắt vừa lao đến đổ thêm quân, rặt một giống lính lê dương mũ đỏ.

Quang nghĩ, mình mà có hai chiếc xe bọc sắt kia thì sẽ đè bẹp tất cả chúng nó. Tình hình này khá găng đây. Hãy hạ địch vài ba loạt rồi tính đường rút. Đúng, nơi bố trí này tuy có lợi là đánh địch bất ngờ, nhưng lại bị cắt rời khỏi làng bởi một khoảng ruộng trống, không nhanh thì dễ bị địch bao vây.

Quang từ từ hướng đầu ruồi súng vào một cái mũ đỏ, bóp cò. Cái mũ biến mất. Anh đếm nhẩm: một thằng đi tây, chợt anh phát hiện một thằng đội cái mũ dạ đen có lưỡi trai, anh nhằm đúng mé dưới cái mũ lưỡi trai đó, nhưng chưa kịp bóp cò, thì bỗng tay anh rời khỏi súng, như có nhát dao chém mạnh vào.

– Anh Quang! – Thu kêu lên và vội đỡ lấy anh.

Nét mặt anh thay đổi hẳn đi, anh hé môi một cách khó khăn:

– Thu, mày biết bắn chứ?

Thu đỡ anh Quang ngồi dựa vào phía khuất của bệ đá, rồi cầm lấy khẩu súng đã lên đạn. Phía trước, địch đông đặc, Thu siết cò. Có một đứa ngã, Thu không biết chắc có phải là do viên đạn của mình quật nó không.

Địch càng vào gần và la ó ầm ĩ. Một anh du kích kêu:

– Rút thôi các cậu ạ. Cậu Thu cõng anh Quang chạy trước đi, để hai thằng chúng tớ yểm hộ cho.

– Cho em bắn thêm vài thằng nữa.

– Vào trong làng rồi bắn. Chạy ngay, không chúng nó bịt đít bây giờ.

Thu quàng khẩu súng qua vai, rồi xốc anh Quang lên lưng. Thu lách qua lùm cây rậm đến khoảng trống, Thu dừng lại một lát lấy sức, mắt ước lượng quãng đường, rồi chạy. Có hai khoảnh ruộng sao mà dài thế. Đến được lùm tre trước mặt kia là ổn. Đấy là vườn cụ Thoại, có hầm bí mật. Đưa anh Quang xuống hầm, mình sẽ ra chiến đấu tiếp. Thu nghe bên tai ù ù và hơi thở dồn dập trong ngực.

Đến rồi! Thu đặt một chân lên bờ đất ở gốc lùm tre và lấy sức để kéo nốt chân kia lên. Thu mừng quá, chạy vào ngõ nhà cụ Thoại. Chỉ còn vài bước chân nữa thôi, thì bỗng nhiên Thu thấy mình va đầu vào một bức tường vô hình và bật người trở lại. Bóng tối đen đặc bịt lấy mắt.

Thu nằm sấp xuống đất, anh Quang nằm một bên, bên kia là khẩu súng.

*

*   *

Những viên đạn xé không khí rít qua đầu bọn trẻ chăn trâu ở ngoài đồng. Bọn trẻ nằm cả xuống, và đàn trâu nghếch mõm, cong đuôi phóng. Đa đứng dậy đầu tiên và kêu to:

– Chúng nó phá làng rồi!

Bọn trẻ đứng lên theo. Làng xóm đã biến vào sau đám khói bụi bốc lên dày dặc. Đa cảm thấy một nỗi lo sợ kinh hoàng, thấy mình bị cắt ra khỏi làng xóm, ra khỏi nhiệm vụ chiến đấu trong tiểu đội. Đa lại thét bọn trẻ:

– Về làng chúng mày ơi!

– Về mà ăn “ô-buy” à. Đánh trâu sang Vĩnh Bảo thôi.

Sau một lúc chạy tán loạn, bây giờ đàn trâu đã dồn lại với nhau chạy theo một hướng.

Bọn trẻ ùa theo đàn trâu. Đa đứng trơ lại một mình.

Tiếng đại bác rền như trống cái đánh liên hồi, trời đất mù mịt rung chuyển như trong một cơn giông lớn.

Đi đâu bây giờ, về làng thì bỏ mất trâu, ở đây thì không được tham gia chiến đấu, các bạn lại cho mình là đứa hèn nhát. Đa chạy theo van vỉ mấy đứa trẻ: – Chúng mày nom trâu hộ tao, tao về làng đây.

– Không trông được đâu, trâu của mày dữ như hùm, đi theo chúng tao. Mày về làm gì? Mày có cái gì ở nhà đâu mà sợ mất, muốn chết oan à. Mày để mất trâu thì mày cũng chết.

– Chúng mày không trông hộ thì thôi, mất trâu thì mất, tao về làng.

Mặt Đa bừng bừng, đôi chân nhẹ bỗng, Đa quay lại, nhìn hướng làng xóm rồi chạy. Chợt có đứa kêu to:

– Đa ơi, giặc đến trước mặt mày kia rồi, đừng về nữa, chết mất xác bây giờ!

Đa đứng lại. Địch đã đông kín cánh đồng. Không còn đường về làng nữa. Phía sau, bọn trẻ và đàn trâu đang xa dần, lẫn trong tiếng ù ù, Đa vẫn nghe tiếng chúng nó gọi mình văng vẳng tha thiết như tiếng chim gọi bầy. Đa thấy cô đơn và lo sợ. Đa quay lại và cắm đầu phóng một mạch như người chạy trốn về phía bọn trẻ và đàn trâu. Đa lao vào giữa bọn trẻ, cúi đầu không nói.

Một đứa con gái, nước mắt đầm đìa, bỗng kêu to:

– Các anh bộ đội ơi, các anh mau về đây, chúng nó đốt phá hết làng xóm chúng em rồi. Các anh ơi… ơi…

Đa rầu rĩ lại gần đứa con gái:

– Thôi, đừng kêu nữa.

Một con nghé lạc mẹ, rớt mãi phía sau, cất tiếng kêu giữa cánh đồng đầy tiếng rền của đạn nổ.

Dòng sông đã hiện ra trước mặt.

Đa ngồi trên lưng trâu vượt sông. Con trâu hếch mũi thở phì phì bơi trên mặt nước. Đôi chân Đa nhúng xuống nước sông lạnh. Về mùa đông, dòng sông trong vắt, chảy êm đềm. Đàn trâu chen nhau bơi như trong một cuộc đua. Nếu vào lúc bình thường thì bọn trẻ đã la hét om sòm. Nhưng lúc này chẳng đứa nào còn bụng dạ mà vui đùa được nữa.

Chánh Bật cho người sang sông tìm Đa và tìm trâu. Gặp Đa người ấy bảo: – Mày đánh trâu vào nhà ông Lý Xanh trong làng kia nói là trâu chánh Phác Xuyên, ông ấy sẽ cho gửi trâu và cho mày ăn uống.

– Anh đánh trâu vào mà gửi, tôi về đây.

– Cái thằng dở chứng, tao lại bạt tai cho bây giờ.

Đa sừng sộ:

– Anh bắt nạt gì tôi, tôi không sợ. Tôi về đấy, anh làm gì tôi thì làm.

– Mày về bà ấy xé xác mày ra.

– Tôi chẳng về đấy đâu mà xé xác.

Người kia liền dịu giọng:

– Thôi, mày chịu khó vậy. Ở bên này chẳng hơn về nhà ư. Chúng nó đóng đầy làng, người lớn, trẻ con chết khối. Mày ở đây đêm nay, ngày mai tao lại sang.

Đa chợt nảy ra một ý, liền hỏi:

– Bây giờ anh về, anh vào làng bằng cách nào?

– Mày hỏi làm gì?

– Tôi hỏi thế, chứ tôi về làm gì.

– Thế thì được. Bây giờ tao bơi qua sông về Xuân Quang, ở đấy không có địch, tao chờ trời tối sẽ mò ra bờ đầm, rồi cứ dọc theo bờ về làng. Thôi, tao về, bắt tay nào.

Đánh trâu vào nhà Lý Xanh gửi, hôm sau Đa ra sông chờ lúc mặt sông đã nhòa lẫn vào màn sương đêm.

Đa về đến đầu thôn Xuân Quang, trời vừa tối. Đa tìm một chỗ khuất ngồi để định phương hướng. Theo như anh người nhà chánh Bất nói hôm qua thì thôn này địch không đóng. Đa sẽ đi xuyên trong thôn ra bờ đầm. Nhưng Đa lại nghĩ, nhỡ hôm nay địch đóng ở đây thì sao. Về Phác Xuyên, còn có con đường đi vòng ngoài đồng nữa. Nhưng đi ngoài đồng trống, lơ mơ chúng bắn chết. Đa quyết định đi đường trong thôn, dù có xảy ra chuyện gì, cũng dễ ẩn nấp. Đa đi chầm chậm, vừa đi vừa nghe ngóng. Chợt một người vác súng từ lùm tre bên đường bất ngờ nhô ra.

– Đi đâu thằng oắt con?

“Cách hỏi như thế là địch.” – Đa nghĩ thầm, vội vờ mếu máo:

– Tôi đi tìm con trâu bị lạc mà chẳng thấy.

– Mày ở đâu?

– Tôi ở Xuân Hòa. Lạy Chúa…

– Lạy với bái gì. Về nhanh đi, chốc nữa là thiết quân luật đấy.

– Thiết quân luật là gì hả anh?

– Là cấm mọi người đi ngoài đường. Thôi, đi đi, nếu thấy trâu tao sẽ cho một phát đạn, đang cần chất tươi đây.

Đa vừa đi vừa chạy theo con đường bậc thang về Xuân Hòa. Trong nhà thờ Xuân Hoà, đèn măng-sông sáng trưng. Người đi ra, đi vào tấp nập. Tiếng bát đĩa va chạm nhau loảng xoảng, lẫn trong tiếng cười, tiếng chửi tục. Bọn địch đang đánh chén. Mấy thằng vệ sĩ vác súng đứng canh bên ngoài. Cánh cửa gian nhà gác của cha Hiếu đóng kín, nhưng ánh đèn trong nhà vẫn lọt qua khe cửa chớp. Trẻ con đứng lố nhố quanh nhà thờ. Đa đi lẫn vào với chúng nó, cố ý tránh mặt vào bóng tối. Đa lo nhất là phải chạm trán với thằng Chọi và thằng Lọ ở đây.

Trên bãi chợ trước cửa nhà thờ, nhiều cái bếp nổi lửa. Mùi thịt nướng, mùi khét, mùi rượu, thuốc lá, tỏa ra ngạt một khoảng trời. Đa nói nhỏ với một thằng đứng cạnh mà Đa biết nó ở Xuân Lai:

– Về thôi mày ơi.

– Về đâu?

– Về Xuân Lai.

– Tao chưa về, tao còn ở đây xem.

– Chốc nữa thiết quân luật thì mày về làm sao?

– Tao về với các ông lính, mấy ông đóng ở bên mình cũng sang đây ăn đấy.

– Tao về trước vậy.

– Ừ, mày về đi.

– Tao hơi sợ.

– Sợ đếch gì. Mày có phải là du kích đâu mà sợ. À, mày là thằng nào đấy?

Đa đã đi xa nó rồi. Đa yên tâm hơn, và đi nhanh về Xuân Lai. Ở đây, trừ cái xóm có địch đóng, còn các xóm khác rất vắng lặng. Không có ánh đèn, không có tiếng người, tiếng gà, tiếng chó. Đa đi về phía bờ đầm. Đa đứng trong một góc vườn nhìn ra thấy một toán lính địch đang đi lại trên bờ đầm. Đa ngồi chờ cho chúng đi khuất, mới lom khom chạy ra, rồi bơi qua đầm. Lên bờ bên kia, Đa luồn qua xóm Vòng rồi về nhà chị Ích. Căn nhà nhỏ, tối om, vắng lặng, nhưng cửa lại bỏ trống. Đa vòng ra phía sau nhà, áp tai vào vách lắng nghe. Bên trong im lặng, không có tiếng động. Đa quay ra phía cửa, bước vào nhà. Một tiếng bộp, Đa giật mình. Đa vừa giẫm vỡ cái nồi đất úp sấp. Trong bóng tối, Đa khua chân, thấy đồ đạc lung tung đầy nền nhà. Địch đã phá phách ở đây. Đa lo lắng không biết anh chị và cháu ở đâu? Có ai việc gì không? Đa không biết, tất cả mờ mịt.

Đi đâu bây giờ? Đa đứng trong bóng tối, lòng buồn rượi.

Lát sau, Đa đi tìm Thu. Đa đi vào vườn đến đầu hồi nhà Thu thì nghe có tiếng khóc thầm trong nhà. Đa gọi sẽ, nhưng không ai trả lời.

Đa đứng ngoài, bồn chồn lo lắng. Chợt có người đi tới. Đa nép vào góc nhà. Dù trời tối Đa vẫn nhận rõ dáng người đang đi tới. Suýt nữa thì Đa reo to lên. Anh Đàn! Đa ôm chầm lấy anh, thì thào qua nước mắt. Đa kể cho anh Đàn nghe vắn tắt, lộn xộn những sự việc đã xảy ra đối với mình.

Trầm ngâm một lát, anh Đàn bảo Đa:

– Bây giờ em lại sang Vĩnh Bảo, yên tâm ở bên ấy, bao giờ địch rút đi hãy về.

– Em muốn ở lại đây với các anh.

– Hãy nghe anh, em cứ sang bên ấy đi.

Địch cũng không ở đây lâu đâu.

– Thế còn Thu ở đâu anh?

Anh Đàn nuốt nước mắt nói dối Đa:

– Thu đi công tác.

– Hình như mẹ bạn ấy đang khóc ở trong nhà. – Thôi, bây giờ anh không có nhiều thì giờ, sau này anh sẽ nói rõ. Em hãy nghe lời anh, đừng buồn.

Hai anh em nắm tay nhau trong bóng tối. Anh Đàn nói:

– Bây giờ em đi ra xóm trại Xuân Lai, ngủ tạm ở đấy, sáng sớm mai hãy sang Vĩnh Bảo.

Đa đi rồi, anh Đàn vào nhà Thu an ủi bà mẹ. Thu đã hy sinh cùng anh Quang. Viên đạn địch xuyên từ lưng sang ngực. Dòng máu anh dũng của trái tim non trẻ ấy đã thấm sâu xuống mảnh đất quê nhà.

17

Địch tràn vào xã với lực lượng lớn. Lần này chúng lập ra chính quyền vùng tề. Lý Mẹo được đưa ra làm Xã trưởng. Lão làm lý trưởng từ thời Bảo Đại mới lên ngôi, bây giờ đã già nhưng vẫn phải ra nhận việc. Địch cũng thành lập một lực lượng vũ trang tại chỗ gọi là đội Bảo an. Nhưng bọn chính quyền và Bảo an, sau khi quân chủ lực của địch rút đi, thì chỉ còn cái vỏ bọc bên ngoài. Ta đã đưa cả du kích vào trong đội Bảo an, còn lý Mẹo có việc gì đều đến báo cho xã đội trưởng Đám. Họ được gọi là tề hai mang. Về phía ta lặng lẽ chuẩn bị lực lượng tăng cường các đội du kích, đào nhiều hầm bí mật, đem thóc lúa nộp nuôi quân. Những tên phản động cũng nơm nớp lo sợ, ban ngày chúng còn hoạt động, ban đêm không dám đi lại. Vì vậy ta tổ chức hoạt động về đêm. Đội thiếu nhi có thể học hành, tập hát và học chữ. Đa cũng được cắp sách đi học và được cử làm tổ trưởng một tổ thiếu nhi, trong sinh hoạt bình thường cũng như lúc xảy ra chiến đấu.

Vụ chiêm năm ấy được mùa. Lúa được gặt nhanh, rạ được gom lại thành từng đụn nhỏ. Ban đêm trông như muôn nghìn người lô nhô khắp cánh đồng. Từng đàn cào cào, châu chấu kéo về bâu quanh đụn rạ. Chúng rung cánh, mài cựa tanh tách, rào rào. Dưới chân, những chú ếch ngồi thu lu ngó ra, mong trời mưa để kêu váng lên như gọi nhau đi trẩy hội. Cái thứ tiếng quen thuộc đến nỗi, nếu sau cơn mưa đêm, mà không có tiếng ếch kêu, thì người ta tưởng là một cánh đồng chết.

Đêm nay, bọn trẻ không đánh trâu ra đồng. Chỉ có một số đội viên thiếu nhi chia thành từng tổ nhỏ, im lặng tản mát ra khắp cánh đồng rộng. Tổ của Đa có lẽ ra sớm nhất, và bây giờ đang ngồi tụm lại với nhau ở chân một đống rạ. Mỗi đứa đem theo một bao diêm nhãn hiệu quả đào. Lúc cầm tay, lúc bỏ túi, bao diêm luôn được ủ nóng. Riêng Đa còn giắt theo cái tù và bằng sừng trâu kềnh kệnh bên hông.

Đa áp tai xuống đất lần nữa có cảm thấy mặt đất rung chuyển nhè nhẹ, và một thứ tiếng gì ầm ì như tiếng sấm rất xa. Đa ngồi bật dậy:

– Các bạn nhớ nhiệm vụ chưa?

– Rồi.

– Diêm, bùi nhùi, đầy đủ chứ?

– Thừa.

– Bắt đầu rồi! – Đa hồi hộp kêu to. Đa đã nhìn thấy một chớp lửa lóe lên phía bốt Đông Xuyên, tiếp theo là một tiếng nổ lớn. Rồi tất cả bốn chung quanh ầm ầm chuyển động. Tiếng súng nổ, tiếng trống mõ, tiếng reo hò dậy cả một vùng.

Đa đứng thẳng người, hướng xuôi chiều gió. Tay trái chống nạnh, tay phải đưa tù và lên miệng, đầu hơi ngửa ra sau, lấy hơi thổi vào ống sừng trâu.

Tu oa, tù òa, oa… oa… oa…

Tiếng tù và lúc đầu còn lập bập, sau hơi thông bay ra hòa vào không khí góp vào tiếng chuyển động chung quanh.

Lưng xây về hướng gió, hai đội viên cúi khom người xòe diêm châm vào bùi nhùi, rồi ghé ngọn lửa vào chân đụn rạ đã khô nỏ. Lửa bén và chẳng mấy chốc được gió thổi bốc lên vù vù.

Khắp cánh đồng như có một phép lạ, những đám lửa nối nhau bốc cháy. Đa nhảy lên reo:

– Cháy to lên, cháy to lên! Hoan hô! Chết cha thằng Tây rồi anh em ơi! Muôn năm! Muôn năm!

Tổ viên của Đa châm lửa vào hết những đống rạ mình phụ trách, nhìn ra chung quanh đã thấy sáng rực cả cánh đồng. Tiếng reo hò mỗi lúc một vang dậy. Tiếng súng nổ dữ dội hơn. Những luồng đạn lửa lao vào trời đêm hun hút.

Chuông nhà thờ như người ngủ mê, lúc này chợt choàng dậy kêu lên hoảng hốt: bính boong, bính boong.

Đa quay tù và về phía nhà thờ rúc lên từng hồi dài.

Ở đấy, cuộc chiến đấu đang diễn ra. Trong cuộc phá tề trừ gian lần này chúng ta huy động lực lượng toàn dân, dùng khí thế quần chúng để áp đảo kẻ thù. Bộ đội cùng du kích chia nhau bao vây bốt, quấy rối, giam chân chúng lại đấy. Một số đi lùng bắt những tên gian ác đầu sỏ. Thằng Tẩu là một đứa mà du kích đang lùng.

Khi tiếng súng và tiếng mõ nổi lên bất ngờ, thằng Tẩu vội ra lệnh tập họp đội vệ sĩ, nhưng quân số chỉ được một nửa. Một nửa kia thuộc các gia đình ta đã vận động giữ chân họ ở nhà.

Thằng Tẩu vừa hoang mang vừa tức giận, đem nửa số quân hơn hai mươi đứa bố trí bên trong tường nhà thờ, chĩa súng ra ngoài. Hắn cho mấy đứa lên gác chuông nhà thờ vừa kéo chuông báo động, vừa chuẩn bị ném những chai vôi xuống, khi bị tấn công. Nhưng chẳng có ai đến tấn công chúng ở nhà thờ. Chỉ có tiếng loa bên ngoài gọi vào:

– Hỡi anh em vệ sĩ, đừng nghe bọn phản động chống lại Tổ quốc, chống lại đồng bào. Chúng tôi là bộ đội kháng chiến về đây cùng đồng bào đánh giặc trừ gian, để đồng bào yên ổn làm ăn, tự do thờ Chúa. Anh em hãy bỏ hàng ngũ địch trở về với đồng bào!

Thằng Tẩu chõ loa ra ngoài bờ tường:

– Tiên sư chúng mày, đừng léo nhéo. Có giỏi thì vào đây, ông bắn vỡ sọ.

Mặc tiếng chó sủa khiêu khích, tiếng loa bên ngoài vẫn vọng vào rành rọt:

– Bắt thằng Tẩu đem nộp, anh em sẽ được trọng thưởng. – Tiếp theo tiếng loa, có một quả lựu đạn nổ ở bãi chợ trước nhà thờ.

Thằng Tẩu soát lại hàng ngũ, hắn giật mình, chỉ thấy còn lại mươi đứa. Hắn thấy có nguy cơ bị bắt. Hắn nhìn sang căn nhà gác sau nhà thờ. Cửa đóng ỉm và không có ánh đèn. Hắn lẳng lặng lần ra phía tường sau nhà thờ. Hắn giẫm lên xác người vệ sĩ bị hắn giết lúc nãy, lấy đà nhảy qua tường. Hắn bước lên thang gác và gõ cửa. Không có tiếng trả lời. Hắn trở báng súng đập vào cửa rồi ghé miệng vào khe cửa gọi:

– Cha, cha mở cửa! Tẩu đây.

Bên trong vẫn im lìm. Hắn tức điên lên và văng tục. Bỗng có tiếng hô đanh, gọn sau lưng hắn:

– Giơ tay lên!

Thằng Tẩu từ từ giơ tay. Ánh đèn pin chiếu bóng hắn in vào cửa. Hắn ngồi thụp xuống rất nhanh tránh ánh đèn, rồi quay lại húc đầu vào người cầm súng. Anh du kích bị ngã ngửa, một phát súng nổ vang. Thằng Tẩu nhảy hai ba bậc thang gác. Nhưng ở chân thang, hai gọng súng đã đón hắn.

Lúc đó, cha Hiếu đang nằm phục xuống góc nhà sau cái tủ lớn. Cha run rẩy chờ tiếng phá cửa. Nhưng sau phát súng nổ ngoài cầu thang, tiếng bước chân đã xa dần và im hẳn. Cha đứng dậy đến hé cửa sổ nhìn xuống. Thằng Tẩu, hai tay bị trói quặt ra sau, đang cúi đầu bước đi giữa những người du kích. Cha mừng vì đã thoát nạn, giơ tay làm dấu, và thầm cám ơn Chúa một cách thành tâm. Cha ngồi xuống ghế, nhắm mắt lại, để cho đầu óc dịu bớt căng thẳng.

Không riêng cha, mà các đồn bốt địch quanh vùng, cũng sống trong tình trạng hoang mang, chơ vơ những hòn đảo giữa mặt biển sóng dữ… Đến như thằng Ba Phay mà cũng phải chống dao ngồi sâu trong lô cốt cố thủ. Nhưng đến khi hắn nghe thấy tiếng nổ dữ dội ở lô cốt phía ngoài, hắn biết có bộ đội chủ lực. Hắn ra lệnh cho bọn dưới quyền bố trí cố thủ, rồi hắn để dao lại, cầm khẩu tiểu liên đi ra khỏi lô cốt. Hắn bí mật chạy vào nhà thờ Đông Xuyên. Hắn bị một viên đạn sướt qua vai, làm rách áo và xước lớp da mỏng. Hắn vào nhà thờ, nhờ thế, hắn đã thoát.

Bộ đội ta đã điều tra, biết hôm đó Ba Phay ở bốt Đông Xuyên, nên đã tăng cường lực lượng để đánh bốt này, mong trừ được con quỷ khát máu đó, nhưng hắn đã sổng mất.

Một loạt những ban tề rã đám. Những tên gian ác bị trừng trị, còn những tên khác chịu cảnh cáo và được khoan hồng. Riêng lý Mẹo được phép chạy lên quận ngay đêm ấy. Lão vừa mừng vừa sợ, kể cho quận nghe về lực lượng bộ đội Việt Minh đông đảo, về sự hùng mạnh ghê gớm của họ mà lão có thể tưởng tượng ra được. Lão nói quá đáng đến nỗi thằng Búa cho lão một cái bạt tai:

– Ông đi tuyên truyền cho Việt Minh để gây hoang mang hả! Chúng nó làm chó gì có lắm súng đạn như ông nói. Thật là ấm ớ hội tề!

18

Đa đã thực hiện được nguyện vọng của mình, vào tổ quân báo của du kích. Đêm nay là đêm thứ ba Đa cùng tổ du kích đi quấy rối đồn địch. Lần này lên tận đồn Minh Đức, một đồn lớn đóng gần quận. Nhiệm vụ quấy rối đồn địch trở thành hoạt động bình thường của du kích. Bố trí bên ngoài kín đáo, bắn một vài phát đạn vào đồn, cho địch bắn đổ đạn ra, cho chúng không được yên. Một số đồn bị quấy rối vài lần cũng khôn ra, chúng bắn vài loạt đạn rồi thôi, có khi du kích bên ngoài hô xung phong chúng cũng mặc. Có khi hai bên chửi nhau một lúc rồi thôi. Đêm nay chọn đồn Minh Đức, tổ du kích tin là thành công. Một đồn lớn, nhiều súng đạn, lại mới bị quấy rối lần đầu.

Đa cùng chị Ngoạn được bố trí ở một hướng. Chị Ngoạn là cây hát của du kích, chị còn nhiệm vụ hát địch vận, kêu gọi địch quy hàng. Ngoài cái tù và, cái xẻng giắt bên hông, lần này Đa đem theo một cái túi vải căng phồng. Thỉnh thoảng Đa lại hé mở miệng túi ghé tai vào lắng nghe. Đây là cái túi “hồ lô” đựng sáng kiến của Đa được tổ du kích đồng ý, đêm nay đem ra thực hiện.

Khi hai chị em đã đào xong hố ẩn nấp, Đa bắt đầu mở túi “hồ lô”, trong ấy là một tiểu đội cóc cụ, mỗi con được buộc dây nối với một cái ống bơ rỗng. Đa buộc từng con cóc vào hàng rào đồn địch, ống bơ treo lơ lủng lẳng bên trên. Xong đâu đấy Đa thì thầm với lũ cóc: “Các cậu chuẩn bị chiến đấu”.

Đa xuống hố ẩn nấp chờ lệnh. Ở phía bắc nơi phục kích của tổ trưởng đã nổ súng. Sau đó giây lát súng trong đồn địch nổ ran đạn lửa bay tua tủa ở phía ấy. Chị Ngoạn nói với Đa: “Chị em mình cũng bắt đầu”. Nói rồi chị lên đạn. Đa vội khẩn khoản: “Cho em nổ”. Ngoạn trao súng dặn: “Khéo không cướp cò”. Đa sung sướng nâng súng lên hướng vào trong đồn định bắn nhưng chợt dừng lại:

– Chị ơi bắn vu vơ thế này không khoái. Chị gọi chúng ra phía này đi, kìa chúng nó đang thấp thoáng ở sân đồn đấy.

Hết một đợt bắn, trong đồn lại im ắng. Đa đưa súng cho chị Ngoạn:

– Chị giữ hộ em, để em cho lũ cóc lên tiếng.

Đa đưa tù và lên miệng: “Tu oa tu oa… tu tu” rồi đưa roi khua lũ cóc, bọn cóc nhảy lung tung và những chiếc ống bơ kêu roỏng rẻng. Bọn địch đã cắn câu, chúng xả súng về phía hai chị em. Súng nổ rồi lại im từng đợt. Đa mượn lại khẩu súng, nhằm vào một cái bóng ở trong đồn bóp cò. Tiếng súng chìm đi. Trong đồn không bắn trả. Chị Ngoạn nói:

– Bây giờ để tao gọi địch vận.

Chị hướng vào trong đồn nói to:

– “Hỡi anh em binh sĩ hãy quay súng trở về với Tổ quốc”.

19

Vào mùa xuân năm năm ba, ta và địch vẫn trong thế giằng co. Nhưng lực lượng ta về mọi mặt đã lớn lên nhiều rồi. Tình hình đã sáng sủa, và đây đó, tuy còn dè dặt, mọi người cũng đã bàn đến ngày thắng lợi của cuộc kháng chiến trường kỳ. Giặc Pháp cũng biết rằng, sau những thất bại liên tiếp, và trước một đối phương ngày càng mạnh, nếu chúng không cố gắng thì sẽ thất bại.

Tên bại tướng Sa-lăng đã bị gọi về Pháp. Chính phủ Pháp đã cử tên tướng Na-va – con chủ bài – sang Việt Nam. Tên này mang theo một kế hoạch lớn được bọn thực dân hiếu chiến ủng hộ, mưu đồ giải quyết xong chiến trường Đông Dương trong vòng mười tám tháng.

Chúng chuẩn bị thực hiện kế hoạch trên quy mô lớn. Chúng chở thêm vũ khí sang. Nhưng quân số của chúng vẫn thiếu hụt. Chúng quây làng, đón đường, đón chợ bắt thanh niên đi lính, để nhanh chóng thành lập thêm những đơn vị quân ngụy.

Ở Tiên Lãng, chúng định xóa trắng những xã vùng du kích nối liền với Vĩnh Bảo, tạo thành vành đai yên ổn từ Hải Phòng, Kiến An sang Thái Bình.

Bạch Đằng ở vào vị trí cái “rốn” của huyện. Ba mặt là vùng địch chiếm đóng, lại ở bên cạnh đường giao thông. Địch càn thường bắt đầu từ Bạch Đằng.

Mùa xuân như không biết đến mọi nỗi gian nan của con người, vẫn đi qua bình thản. Trời đầy mây xám và mưa phùn lắc rắc suốt ngày làm cho đường sá lầy lội. Làng xóm chìm trong màu trắng đục mung lung, trông như bị cắt rời ra thành những hòn đảo.

Vào cuối tháng ba, cái không khí êm ả ấy bị quấy phá. Hằng ngày, chiếc máy bay “bà già” phành phạch, vè vè, gần như lướt bụng trên những ngọn cây cau. Thằng phi công nghiêng ngó, thò cái đầu mũ đỏ ra ngoài. Từng tốp máy bay vận tải ầm ì nặng nề bay lên hướng tây. Thỉnh thoảng, lũ khu trục đen trũi lao qua rèn rẹt trên đầu. Ca nô, tàu chiến chạy nhiều trên sông Văn Úc. Vào lúc chiều hôm, và sáng sớm, chúng thường bắn từng loạt súng đều đặn, tăng xình, tăng xình… Về đêm, đại bác bắn cầm canh, lóe lên những tia chớp phía chân trời.

Vào đêm hai mươi tháng tư, bộ đội ta tập kích lớn vào thị xã Kiến An. Quân ta đã chiến đấu một trận xuất sắc. Chiếm dinh tỉnh trưởng ngụy quyền, tiêu diệt, bắt sống bảy trăm tên địch, làm chủ thị xã trong bốn mươi lăm phút. Kho xăng hàng triệu lít bốc cháy như núi lửa, chiếu sáng cả một vùng rộng lớn.

Nhân dân Bạch Đằng lao hết ra đường nhìn ngọn lửa sáng rực cả khoảng trời ấy, và nghe tiếng đạn nổ trong kho của địch bị đốt như bắp rang.

Ánh lửa cũng soi sáng tháp chuông nhà thờ Xuân Hòa. Cha Hiếu đang ngủ, giật mình tỉnh dậy, kinh hoàng tưởng đâu du kích đốt nhà thờ, cha chộp lấy cái cặp căng ních gối ở đầu giường chạy ra cửa, mới biết mình lầm.

Địch đóng ở các đồn bốt lẻ co rúm lại, nơm nớp.

Hôm sau, trên cây gạo đang mùa hoa của thôn Phác Xuyên, anh thông tin cầm loa đọc tin chiến thắng. Đồng thời xã cũng nhận được chỉ thị phải tích cực chuẩn bị chống càn.

Các phân đội thiếu nhi được giao việc sửa sang và đào thêm hầm bí mật. Mỗi phân đội phân chia nhau trông coi những hầm đã được xã giao cho phân đội mình.

Phân đội của Đa quyết định mỗi đội viên có một hầm. Mỗi tổ ba người biết số hầm trong tổ mình, thiếu thì đào thêm. Riêng phân đội trưởng thì nắm hết số hầm trong toàn phân đội.

Đa thường thức khuya đến cùng các tổ đào hầm, về nhà đặt mình ngủ chưa đầy một giấc đã phải dậy đánh trâu ra đồng. Có hôm khoét hầm ở ven bờ đầm, phải lội xuống nước, đỉa cắn khắp người, Đa phải về nhà chị trút bộ quần áo thấm máu nhờ chị giặt.

Hôm sau đến, chị lo lắng hỏi:

– Mày làm gì mà quần áo đầy máu me thế?

– Em xuống đầm lấy rong lợn bị đỉa cắn.

– Ăn sét bát cơm, để đỉa hút máu thế này mày sống được chứ Đa?

– Em vẫn sống đấy thôi.

– Mai chị lấy hộ cho một gánh.

– Gánh gì?

– Gánh rong lợn chứ còn gánh gì, mày vừa bảo phải lấy rong lợn đấy thôi.

– À, à vâng. Nhưng thôi chị ơi, để thì giờ mà trông cháu. Lợn nhà chánh Bất đêm qua đã ngã quay ra toi cả rồi.

– Chết. – Người chị lo lắng nhìn em. – Sao thế?

Đa cười:

– Chị cứ hay lo việc người ta.

– Thế dễ lợn nhà người ta toi, thì mày yên thân đấy.

– Thôi, thôi. – Đa xua tay – Nó không toi, nó vẫn sống, nhưng chị không phải lấy rong đâu. – Đa lấy bộ quần áo khô rồi đi.

Đa đến nhà Đám.

Từ ngày lâm vào cảnh gà trống nuôi con, anh khá vất vả. Trong đợt chuẩn bị chống càn này, anh càng tất bật. Người anh gầy sút, râu ria tua tủa trông càng dữ tướng. Mới chập tối, Đa đến nhà anh, nhưng anh lại đi đâu chưa về. Mấy đứa bé đang ăn cơm, nhà cửa bề bộn. Đa dọn dẹp nhà cửa, quét tước một loáng là xong. Gian nhà trông gọn gàng sạch sẽ. Khi anh Đám về, Đa bảo anh:

– Anh phải cưới vợ nữa đi, anh Đám ạ.

– Cái tướng tao, tướng quân sự sát vợ.

– Anh cũng tin nhảm à?

Anh Đám cười, vỗ vào lưng Đa mạnh đến oằn lưng đi:

– Dạo này mày tiến bộ khiếp. Ăn cơm chưa, ăn với tao đi.

– Em ăn rồi.

– Sắp tới, nếu xảy ra chiến đấu, tao sẽ đề nghị xách mày lên làm liên lạc cho xã đội, chỉ một việc đó thôi. Tao thích những đứa nhanh nhẹn, lại biết quát tháo.

– Em có quát ai bao giờ đâu.

– Nói vậy thôi, quát tháo lắm, anh em phê bình có đầu óc quân phiệt thì khốn. Mày đồng ý không? Là tao hỏi đồng ý làm liên lạc ấy.

– Đồng ý.

– Có thích không?

– Mê. Được, nhưng em có phải đánh trâu sang Vĩnh Bảo như lần trước không?

– Mày vẫn muốn bám đuôi trâu à?

– Em đâu muốn.

– Lần này sẽ tổ chức tập trung giao cho một số đứa đưa đi. Còn loại mày là phải ở nhà. Trong Đội thiếu nhi, những loại lớn phải góp sức với chúng tao chống càn, chứ không thì gay đấy.

– Anh ăn cơm đi.

– Được rồi. Bây giờ mày chuẩn bị dần đi.

Mày thuộc hết đường trong xã rồi chứ?

– Nhắm mắt em cũng đi được.

– Đừng nói khoác. Dưới Xuân Hòa, Xuân Quang mày cũng thuộc chứ?

– Còn lơ mơ.

– Đấy, quân sự mà hơi lơ mơ là hỏng. Trong những ngày sắp tới, mày phải đi làm việc đó. Ngay ở Phác Xuyên này cũng thế. Thuộc là phải thuộc đường ngang ngõ tắt. Thí dụ tao bảo: Đến tổ du kích gốc muỗm, thì phải biết chạy đến đấy bằng con đường gần nhất và kín đáo.

– Em làm được.

– Không làm được, tao sẽ dùng kỷ luật quân sự thời chiến, đừng kêu.

– Còn gì nữa anh?

– Cứ thế đã. Khi súng bắt đầu nổ, tao sẽ xách mày đến ở gần tao. Còn hầm hố đến đâu rồi?

– Phân đội chúng em đã làm đủ.

– Mày phải biết mọi hầm, mất hầm này có hầm khác, khi cần là có ngay. Không thì chúng nó đuổi đến gót, không biết lỗ đâu mà chui.

Đa đứng nghiêm:

– Xin tuân lệnh.

Đám cười lớn:

– Lính tráng gì mà đứng nghiêm trước cấp chỉ huy chỉ mặc quần đùi thế kia có chết không.

– Du kích mà lại.

– Mày lém lắm. Thôi cút, để tao ăn cơm.

Đa thấp giọng.

– Em biết chuyện bí mật của anh rồi.

– Chuyện gì.

– Cái chuyện ve vẻ vè ve ấy mà.

– Đừng phao tin đồn nhảm.

– Đúng rắp. Cái vè lá lốt, anh Đám cũng tốt, chị…

Đám lao ra, nhưng Đa đã vụt chạy biến.

20

Năm nay mưa muộn. Sang đầu thu, trời mới đổ những cơn mưa rào. Cứ chập tối, không khí ngột ngạt oi bức. Phía chân trời mây dựng lên và sấm chớp ầm ì. Đến đêm trời đổ mưa suốt đến sáng mới tạnh. Cơn mưa như xối, cuốn hết những rác rưởi, mặt đất trở nên sạch sẽ.

Kéo dài hàng tuần lễ, cứ đêm mưa ngày nắng như thế, trời mới bắt đầu chuyển. Không khí trở nên mát dịu. Bầu trời cao lên, mây mỏng xốp dán lên nền trời xanh thẳm. Ngoài đồng, lúa mượt màu xanh thì con gái.

Nhưng lại chính vào những ngày thu êm ả đó, xã Bạch Đằng và cả huyện Tiên Lãng bước vào trận chiến đấu nóng bỏng, bước vào trận chống càn lớn nhất trong lịch sử kháng chiến của huyện mình.

Địch mở trận càn lớn mang tên Cờ-lốt[6]. Chúng huy động một lực lượng gồm hai mươi tiểu đoàn quân tinh nhuệ cùng với máy bay, tàu chiến, xe tăng, xe bọc thép, càn vào một khu vực nhỏ hẹp gồm một số xã vùng du kích của Tiên Lãng. Trận càn kéo dài gần một tháng. Từ hai mươi tháng tám, đến ngày mười chín tháng chín.

Chiều ngày hai mươi mốt, một chiếc máy bay “bà già” vè vè lượn trên vùng trời xã Bạch Đằng. Ngoài đường cái số 25, địch cấm dân đi lại. Xe chạy bốc bụi mù, ầm ĩ, sầm sầm như động đất.

Khác những lần trước, lần này dựa vào lực lượng đông, càn quét dài ngày, nên chúng có vẻ không cần đến sự bất ngờ, mà còn phô trương lực lượng để khủng bố tinh thần đối phương.

Sáng ngày hai mươi hai, như thường lệ, địch bắn những loạt đạn đại bác mở đầu. Đạn nổ đồng loạt trên một phạm vi rộng. Riêng ở Bạch Đằng, những loạt đạn đầu tiên rơi vào nơi mọi người không ngờ nhất: đạn rơi vào nhà thờ.

Chúng nó bắn nhầm chăng? Người bõ già nghe tiếng đạn nổ gần, hốt hoảng chạy lên gác vào phòng cha Hiếu. Ông bõ vừa đập cửa, cửa đã mở tung, căn phòng trống không. Cha đi đâu? Một loạt đạn đại bác nữa nổ, cửa kính căn phòng rung loảng xoảng.

Chúng không bắn nhầm. Gác chuông nhà thờ Xuân Hòa là mục tiêu của đạn rơi. Từ đêm trước, cha Hiếu đã xách va ly đi khỏi xứ này, không kèn trống, im lặng âm thầm như kẻ đi chịu nạn. Cha đã thực hiện ý định của mình, bỏ cái đất cứng đầu cứng cổ này, bỏ bầy con chiên đã mất lòng tin đối với cha.

Cha Hiếu đi xứ khác, trong tay cha đã có chiếc va ly đầy vàng bạc, mà cha đã vơ vét, tích trữ mấy năm nay. Lạy Chúa, thế là đủ. Cha bỏ ngoài tai mọi lời nguyền rủa phỉ báng, miễn là thoát được cái nơi mà ở đấy họ biết đến cái tổ chấy của cha, có thể treo cổ cha lên không oan uổng.

Và bây giờ là những loạt đạn đại bác nổ mỗi lúc một dồn dập. Từng tốp máy bay khu trục cất cánh từ sân bay Cát Bi tới thả bom, và xả đạn xuống những rặng tre. Ngoài đường cái, xe nối nhau chạy, đổ quân xuống từng chặng. Tiếng hò hét, tiếng còi, tiếng giày đinh nghiến trên đá sỏi. Với lực lượng dày đặc ấy, với sắt thép ấy, dưới mắt chúng, mấy cái làng xóm chơ vơ yếu đuối kia, chẳng mấy chốc sẽ bị giày xéo, sẽ bị đè nát dưới gót giày.

“Khi chúng ta đã đi qua tất cả chỉ còn là bãi tha ma…” đấy là lời một bài hát của quân xâm lược.

Suốt đêm qua anh Đàn chạy đến khắp nơi xem xét tình hình, đến sáng mới về nhà xã đội trưởng, anh nói với Đám:

– Lần này chúng sẽ quyết liệt với ta. Ta phải tránh chỗ mạnh của địch, bảo toàn lực lượng rồi tìm chỗ sơ hở của chúng mà đánh.

Có thể chúng nó sẽ càn quét nhiều ngày. Xã mình hẹp quá, chui xuống đất chưa chắc đã yên. Phải phân tán luồng càn, tìm nhiều cách mà đánh. Anh em ta đã trưởng thành hơn trước nhiều nhưng không được chủ quan.

Đám đem theo Đa đi kiểm tra các vị trí của du kích, và bây giờ trở lại hướng đầu làng Phác Xuyên. Phía Quang Phục, địch đã bắt đầu tràn sang cánh đồng. Phía đường 25, chúng chỉ bước mấy bước nữa là vào xã. Riêng hướng Minh Đức, địch vẫn giập giờn ở xa.

Đám nói với anh em du kích:

– Coi chừng chúng nó nghi binh.

Một loạt đạn đại bác nổ dăng hàng trên cánh đồng màu, dựng nên một bức thành khói bụi dày đặc chắn ngang tầm mắt. Khi tan bụi, thấy địch thưa hẳn đi, Đám bảo Đa:

– Mày chạy lại chỗ cây gạo xem có cậu nào leo lên cây quan sát hay không. Nếu không, mày leo lên xem, rồi về đây báo ngay.

*

*   *

Đa chạy đến cây gạo, giật mình nhìn thấy một anh du kích nằm vật dưới gốc cây, máu thấm loang cả một khoảng đất. Đa cúi xuống, anh du kích mở đôi mắt đã lạc con ngươi. Đa gọi khẽ, anh du kích cựa mình, cặp mắt đã tinh lại. Anh ra hiệu, Đa ghé sát xuống. Anh thều thào:

– Địch theo Con Cừ vào chân làng, chạy đi báo…

Như con sóc, Đa leo nhanh lên cây gạo, và nhìn thấy ở Con Cừ, địch nối nhau lom khom tiến vào. Đa tụt xuống nói với anh du kích:

– Anh nằm đây em đi báo tin và gọi cứu thương đến.

Đa chạy đến chỗ anh Đám. Nhưng không kịp nữa rồi. Địch đã vào làng nổ súng và hét “a-la-xô” váng lên. Đám đang chạy tìm Đa. Thấy Đa, anh nói:

– Mày đi báo các tổ du kích rút xuống hầm ngay. Chó má thật, nó vào đến đít mới biết. Báo xong, mày cũng phải xuống hầm.

Địch đã nghi binh, chúng lợi dụng khói bụi của đạn đại bác tiến theo Con Cừ vào làng. Anh du kích trên cây gạo đã phát hiện thấy, anh tụt xuống để đi báo, nhưng một loạt đạn đã làm anh ngã, khi đang ở lưng chừng thân cây. Anh bị thương nặng không thể chạy được nữa.

Lực lượng quá chênh lệnh, du kích lại bị bất ngờ. Tuy vậy, một vài tổ đã nổ súng tiêu diệt được một số địch rồi mới rút xuống hầm.

Chúng đã vào đặc hai nhà thờ Xuân Hòa, Xuân Quang. Chúng đập giày cho đất bùn rơi ra đầy sân gạch nhà thờ. Chúng tập trung ở đấy rồi mới chia ra từng toán đi vào làng lùng sục.

Ở đình, giữa hai thôn Phác Xuyên, Xuân Lai, địch đang phá cây cối. Chúng đổ chất ét-xăng đặc vào chân cột đình rồi châm lửa đốt. Cái đình có cột gỗ to, một người ôm không xuể, xây dựng từ lâu đời, bắt đầu bốc cháy như một bó đuốc khổng lồ. Ngọn lửa đỏ đọc cháy rừng rực.

Đa chạy về phía nhà bà Tẹo. Địch chưa đến xóm này. Đa chợt nhớ đến Thược. Đa chưa kịp cùng Thược đào hầm riêng, bây giờ không biết Thược tránh ở đâu. Vừa may, Đa đã thấy Thược đang đứng trong vườn bà Tẹo bên gốc chanh yên. Đa mừng quá:

– Tôi đang lo bạn chưa có hầm tránh.

Thược đáp:

– Sáng sớm, gặp cu Thau đánh trâu đi, nó bảo tôi đến hầm này.

– Ta xuống hầm thôi, chúng nó đến nơi rồi đấy.

Đa lại mở cửa hầm xuống trước. Thược xuống theo.

– Áo bạn đâu rồi? – Thược hỏi, chợt nhìn thấy tấm lưng trần của Đa lúc vào hầm.

Nghe Thược hỏi, Đa mới để ý, và cũng không nhớ cái áo đứt cúc của mình, mình đã cởi nó ra từ lúc nào.

Vừa xuống hầm, Đa và Thược đã nghe tiếng súng nổ trong xóm và tiếng bước chân địch đi lại rất gần.

Đến non trưa, hầu như địch đã hoàn toàn làm chủ tình hình trên mặt đất. Nhưng bọn đi sục sạo thỉnh thoảng vẫn chết vì vấp lựu đạn, vì sa các hố chông. Bây giờ chúng tập trung lại từng khóm để nấu ăn. Chúng đang lùng nồi niêu, bát đĩa, và các thứ ăn được.

Một toán lính Tây vào nhà bà Tẹo. Chúng bực bội sau khi khua khoắng không kiếm được cái gì ăn trong căn nhà trống không. Chúng ra vườn và trông thấy cây chanh yên. Chúng đặt khẩu súng cối xuống vườn, tranh nhau hái quả, dùng lưỡi lê cắt ăn. Quả chưa chín, chúng nhai cả vỏ, vừa the vừa đắng. Mặt thằng nào cũng nhăn như khỉ ăn gừng, vừa nhai vừa nhổ ra đầy vườn.

Trước nhà bà Tẹo là một khoảng ruộng chân mạ, giờ đang bỏ đất không, đợi mùa trồng thuốc lào. Từ đấy có thể nhìn thấu ra cánh đồng xa. Một thằng chợt nhìn thấy có con trâu ngoài cánh đồng. Không hiểu sao có con trâu lạc bầy rớt lại đấy. Nó thản nhiên gặm cỏ, không để ý đến những tràng súng còn nổ lẻ tẻ chung quanh. Bọn chúng chỉ trỏ con trâu và nói líu lô. Một thằng đem khẩu súng cối đặt lên mô đất cao trong vườn. Chúng xô lại ngắm về phía con trâu. Đứa nào cũng lộ vẻ thích thú vì cái mục tiêu mà chúng sắp bắn.

Một thằng thả quả đạn. Nòng súng phụt lửa, quả đạn bay đi. Hàng chục cặp mắt theo dõi. Viên đạn nổ cách con trâu quãng mươi, mười lăm mét. Con trâu cong đuôi nhảy đi. Bọn địch la ó và thả tiếp hai quả đạn đuổi theo con vật. Con trâu chạy thoát vì nó đã rẽ ngang.

Bọn địch đã phát hiện chỗ đặt súng, đất bị lún nhiều, chứng tỏ bên dưới rỗng. Lập tức chúng reo lên, chúng đã phát hiện được một hầm bí mật.

Chúng đào bới và tìm ra miệng hầm. Khi một khoảng trống tối đen lộ ra, bọn chúng vội nằm xuống. Nhưng không có chuyện gì xảy ra. Chúng gọi một tên lính ngụy đến, bảo thằng này kêu gọi người dưới hầm lên. Thằng lính ngụy đứng né miệng hầm và ngoác mồm:

– Việt Minh lên hàng đi, các quan sẽ tha chết cho! Không lên sẽ bị tiêu diệt!

Nhưng khoảng tối cửa hầm vẫn yên lặng. Tên lính ngụy gọi hai ba lần, vẫn không có tiếng trả lời. Bọn chúng đẩy tên lính ngụy xuống hầm, nhưng thằng này từ chối. Một thằng Tây gí súng sau lưng tên ngụy bắt buộc phải xuống. Hắn bước, đôi chân run lật bật, hắn nói vào trong hầm:

– Đừng bắn tôi. Bắn tôi thì các ông cũng bị giết. Các ông hãy lên đầu hàng, các ông sẽ được sống. Hãy lên đi, đằng nào các ông cũng bị bắt. Đừng bắn tôi, tôi cũng bị bắt buộc đi lính.

Tên ngụy vừa kêu gọi vừa rên rỉ bằng cái giọng thảm hại buồn cười, nhưng vẫn không có tiếng trả lời. Cái hầm vẫn im lìm bí mật. Tên lính ngụy bước lên lắc đầu, ra hiệu là trong hầm không có người. Nhưng bọn Tây không chịu. Chúng ném xuống một quả lựu đạn hơi ngạt. Chờ cho khói tan, hai thằng mới lò dò xuống, súng lên đạn chĩa phía trước.

21

Có Thược cùng xuống hầm, Đa thấy vơi được bao nhiêu nỗi lo lắng. Trong giờ phút căng thẳng mà lại có được người bạn ở bên cạnh thì còn gì bằng. Hơn nữa, người ấy lại là Thược. Đa coi nhẹ mọi gian nan nguy hiểm có thể xảy đến với mình.

– Bây giờ ngồi không lại thấy buồn, – Đa nói – tôi quên, không hái một quả chanh yên.

– Bạn thèm ăn chanh yên à?

– Tôi thích nhấm cái vị thơm của nó, cái mùi thơm rất đặc biệt. Ăn quả chanh yên, hai ba ngày sau, tay còn thơm.

Thược cười khẽ:

– Còn bây giờ bạn ăn tạm gạo rang nhé, gạo rang cũng thơm. – Thược đưa vốc gạo rang cho Đa. Nhưng Đa từ chối:

– Tôi chẳng muốn ăn. Gói gạo của tôi, tôi cũng vứt đâu rồi ấy, cầm ở tay thì vướng, chỉ mơ có quả lựu đạn mà không được. Bạn ngồi hẳn vào trong đi, để tôi ngồi ngoài cho. – Đa xoa tấm ngực trần.

– Bạn thấy lạnh hay sao? – Thược hỏi.

– Tôi đang vã mồ hôi. Bây giờ chỉ thèm ngủ.

– Ngủ đi.

– Nhưng hễ nhắm mắt lại tỉnh ngay.

Thược lại cười.

– Bạn cười gì đấy?

– Có bao giờ bạn ngủ đẫy giấc chưa?

– Có chứ. Ngủ trên lưng trâu là thú nhất. Có hôm cứ thế, trâu mang tôi vào chuồng, đầu va đánh cốp vào xà ngang mới tỉnh giấc.

Đa ngừng bặt. Địch đang bước chân trên mặt đất nóc hầm. Đúng chân chúng nó mới nặng thình thịch như vậy. Tiếng những bước chân đi qua, Đa lùi và bảo Thược dồn vào ngách hầm.

– Nếu lộ cửa hầm, chúng nó gọi lên, nhất định không lên nhé!

– Nhưng nếu chúng nó xuống bắt lên thì sao?

– Thì mình tôi lên, bạn cứ ngồi dưới này, tôi sẽ nói chỉ có mình tôi, tôi vẫn tiếc không có quả lựu đạn. – Đa gần như đau khổ vì điều đó. Đa đã hình dung khi địch cuốc lộ hầm, Đa bước lên quả lựu đạn cầm sẵn trong tay. Địch sẽ nhốn nháo hoặc nằm bẹp xuống. Đa sẽ tung quả lựu đạn, rồi hét một tiếng xung phong. Rất có thể thoát khỏi tay chúng.

– Nhưng nếu tôi bị bắt, dù chúng tra tấn như thế nào, tôi cũng không khai gì đâu, bạn đừng lo. – Thược nói nhỏ.

Tiếng động lại đến gần. Đa thấy bàn tay Thược nắm lấy cánh tay trần của mình. Đa nghe cả tiếng địch cười nói. Đa thì thầm:

– Tây đấy!

Móng tay Thược bấm mạnh hơn vào tay Đa. Một lát tiếng động ấy lại tắt đi, và tắt đi rất lâu. Đa bồi hồi:

– Sống rồi.

Thược nói:

– Bạn có biết hôm nay là ngày bao nhiêu không? Mười bốn, ngày mai là rằm tháng bảy, ngày “xá tội vong nhân”. Có cỗ ăn đấy.

– Tôi chưa bao giờ được ăn rằm tháng bảy.

Như vậy là còn một tháng nữa mới đến Trung Thu. Trung Thu năm ngoái chúng mình cắm trại ở bãi chợ trước nhà thờ Xuân Hòa, vui thật đấy. Năm nay chúng mình sẽ cắm trại ở đâu?

– Năm nay định tổ chức bơi thuyền trên đầm đấy.

– Vậy thì nhất thế giới. Tôi sẽ cầm sào lái. Chống một sào, thuyền sẽ lao vút như mũi tên. Năm nay Bác Hồ có gửi thư Trung Thu cho thiếu nhi không?

– Nhất định có chứ, năm nào Bác chẳng nhớ đến chúng mình.

– Tôi vẫn nhớ thư năm ngoái của Bác có đoạn nói đến chúng ta. Bạn nhớ đoạn ấy không? Tôi đọc nhé: “Các cháu ở trong vùng tạm bị chiếm rất gan góc. Nhiều cháu đã hy sinh oanh liệt để giữ bí mật, để giúp đỡ cán bộ và bộ đội”.

Chợt có tiếng bàn chân địch giẫm ngay trên nóc hầm.

– Chúng nó lại đến! – Thược thì thào.

Đa cảm thấy lần này không thoát được. Đa quay lại nói với Thược, giọng trang nghiêm kích động:

– Dù chết cũng không khai.

– Tôi cũng thế. – Thược đáp, và lần bàn tay của Đa bỏ vào một nắm gạo rang.

Đa bỏ nắm gạo vào mồm nhai một cách từ tốn, nghiền ngẫm.

Có tiếng nổ, như tiếng chày giã gạo giọt trên nóc hầm, đất rơi xuống hầm.

Đa lại nói như ra lệnh:

– Nếu tôi phải lên thì mặc tôi, bạn cứ ngồi dưới này.

Thược nghĩ, nếu chúng đã bắt được một đứa thì chúng sẽ tróc đến đáy hầm. Nhưng Thược không muốn nói điều ấy với Đa, mà im lặng đồng ý. Thược cảm thấy lúc này Đa lớn hơn mình, mạnh hơn mình. Cảm giác ấy lần đầu tiên đến với Thược.

– Chúng nó bắt đầu cuốc hầm rồi đấy, bạn cứ bình tĩnh. – Mặc nhiên Đa cũng thấy mình phải che chở cho Thược, người bạn gái mà Đa hết sức quý mến. Đa rướn thẳng lưng cho đỡ mỏi. Đa cảm thấy hơi ấm của bạn ở phía sau, thấy mình yên tâm và có thêm sức mạnh.

Lúc này chẳng còn tâm trí đâu mà nghĩ đến những chuyện xa xôi, những kỷ niệm quá khứ. Tất cả chỉ còn một cái ranh giới mỏng manh – một lớp đất còn chia cách giữa mình và kẻ thù, và một quãng thời gian rất ngắn. Có thể rồi mọi sự lại yên ổn, nhưng chắc chắn là không lâu nữa, mình sẽ giáp mặt chúng. Hãy bình tĩnh chuẩn bị cho cái giờ phút đó.

Cửa hầm bật tung, ánh sáng và đất theo khoảng trống ùa xuống. Ngại Đa hấp tấp lên trước, Thược nắm lấy cánh tay bạn:

– Mặc chúng, chưa chắc chúng đã biết có chúng ta ở đây.

Đa im lặng. Không, Đa chẳng dại gì lại tự dẫn thân lên cho chúng bắt một cách dễ dàng như thế.

Tiếng tên lính ngụy gọi xuống. Đa cáu tiết và càng bứt rứt vì trong tay mình không có vũ khí.

Chúng nó đào rộng thêm, nhưng cũng còn lâu mới tới cái ngách hầm kín đáo khéo léo này. – Cái ngách hầm mà nhờ bà Tẹo bày cho, Đa và cu Thau đào được.

“Bao giờ chúng mày đào đến đây hãy hay”. – Đa nghĩ thầm, và quay lại hỏi khẽ Thược:

– Bạn có hãi không?

– Còn bạn?

– Lúc này mà sợ chỉ thêm cuống. Nếu bạn thoát, bạn tìm đến gặp anh Đám báo cáo hộ tôi nhé. Hầm anh ấy ở gần bụi mây đằng vườn sau nhà cụ Vớt. Bảo anh ấy yên tâm, tôi không khai đâu.

Thược thì thầm:

– Nếu thoát thì cả hai đứa cùng thoát.

– Thoát đứa nào hay đứa ấy. Nếu bị bắt, bạn liệu nói vớ vẩn, có khi chúng nó thấy bạn là gái, chúng sẽ tha.

– Tôi không thèm nói vớ vẩn. – Thược chạnh lòng. – Bạn làm như chỉ mình bạn biết dũng cảm.

– Nói thế mà cũng giận. Con gái thật hay chấp. Tôi cũng mong hai đứa cùng thoát chứ. Tôi mong ghê lắm. Chẳng bao lâu nữa, đời tôi sẽ hết khổ.

Một tiếng nổ ục, và một luồng khói đặc chẹn ngang lời Đa. Khói bay vào mồm, vào mũi sặc sụa, nước mắt chảy ra giàn giụa cay xè. Đa muốn đội hầm lên để hít một hơi thở, để hét thật to. Nhưng có một hòn đá đè lấy ngực, hòn đá vô hình ép xuống nặng dần, rồi bất ngờ nhẹ hẫng đi, và Đa không còn biết gì nữa.

Đem được Đa và Thược lên, bọn địch tiêm thuốc hồi sinh. Thược tỉnh trước, chúng đem nhúng cả người Thược xuống ao “vườn đắng” rồi đem đi một nơi khác tra tấn. Thược không khai. Sau này chúng đem Thược về quận giam ít lâu rồi thả về.

Còn lại Đa. Địch lấy một cánh cửa ván, đặt Đa nằm ngửa lên trên. Chúng lấy dây chằng trói khắp người Đa vào tấm ván như bó giò. Chúng khiêng tấm ván ra khoảnh ruộng trước nhà bà Tẹo và đặt nằm đấy. Bọn chúng không vội vàng, ngồi từng tốp trên mảnh ruộng hút thuốc, ung dung như sắp được xem một trò lý thú. Trong lúc chờ đợi tên chỉ huy đến, chúng ngắm nghía và đánh giá miếng mồi chúng vừa bắt được. Ở huyện Tiên Lãng này chúng đã biết tiếng thiếu nhi. Chúng đã nếm đòn của thiếu nhi Đoàn Lập, của Đội thiếu nhi “Mũi thép” xã Quyết Tiến. Đấy không phải là những đứa trẻ ngây thơ dại dột, mà là những đối thủ thật sự.

Bọn lính đang ngồi, đứng cả dậy. Một tên chỉ huy đến. Hắn không phải đứa xa lạ. Hắn mặc chiếc quần soóc trắng, cái áo sơ-mi khoác hờ trên vai. Cánh tay phải bị thương, băng trắng đeo lên cổ. Cánh tay khẽ đung đưa trước khuôn ngực đầy lông lá. Mặt hắn hơi tái, có lẽ vì vết thương làm mất máu, nhưng cặp mắt hằn tia đỏ. Một tên lính đi sau xách con dao quen thuộc của hắn, con dao còn vấy máu. Hắn chính là Ba Phay. Chao, cái anh du kích nào đó, sao không rê mũi súng sang phải chút nữa nhằm đúng vào cái ngực lông lá kia mà nổ cho vỡ toang, mà lại chỉ bắn vào cánh tay!

Ba Phay khẽ hất đầu đáp lễ bọn lính đang đứng nghiêm chào hắn, rồi đi thẳng tới chỗ người bị trói. Hắn lim dim mắt nhìn, rồi mặt hắn bỗng nhăn lại. Hắn vừa vô ý cựa mạnh cánh tay bị thương. Hắn giơ hai ngón tay trái ra hiệu.

Tên lính phía sau đưa cho hắn điếu thuốc lá, và xòe diêm cho hắn châm.

Đa đã tỉnh, nhưng bị đặt nằm ngửa giữa trời nắng, Đa chói mắt. Phải một lúc sau, Đa mới mở mắt nhìn. Đa nghiêng đầu, nhìn thấy chung quanh đầy địch, rồi Đa nhìn thấy Ba Phay. Đa chưa biết mặt hắn, nhưng nghe mọi người tả hình dáng hắn, Đa tin là mình không nhầm.

Đúng hắn đấy. – Đa nghĩ thầm – Gặp thằng khát máu này, mình sẽ không thoát chết, nhưng mình cũng sẽ tỏ cho hắn biết mình không sợ hắn.

Ba Phay thấy Đa đã tỉnh, hắn vờ như tiện tay ném mẩu thuốc lá hút thừa xuống người Đa. Bị đốt bỏng đột ngột, Đa oằn người trong mớ dây trói. Ba Phay há mồm như cười, nhưng không ra tiếng. Hắn lấy mũi giày hất mẩu thuốc lá trên người Đa xuống:

– Tên mày là gì?

Đa đang cáu tiết vì cái mẩu thuốc lá của thằng chó đểu. Đa muốn chửi lắm rồi, nhưng thôi, kệ xác hắn, chửi làm gì cho mệt.

Ba Phay uốn lưỡi như nhai từng tiếng nói:

– Tao hỏi tên mày là gì? Trần Như Nhộng hả?

Bọn lính ngụy cười hô hố vì câu khôi hài của thằng Ba Phay. Bọn lính Tây không hiểu gì, đứng nhìn bọn lính ngụy tỏ vẻ khinh bỉ.

Đa giận lắm, cố rướn đầu lên:

– Tao coi khinh chúng mày. Tao là người, còn chúng mày là lũ súc vật hôi thối.

– Tao cũng không cần biết tên mày làm đếch gì. Mày chỉ hầm bí mật cho tao. – Ba Phay cúi khom người xuống tỏ vẻ sốt ruột – Mày chỉ đi, tao cởi trói cho. Chỉ một cái hầm quan trọng nhất, thế thôi. Mày biết cái hầm ấy phải không?

– Tao biết, nhưng tao không chỉ, có thế thôi, đừng hỏi mãi ngứa tai tao. – Mày phải chỉ. – Ba Phay ra hiệu cho thằng lính đưa con dao tới. Hắn cầm con dao bên tay trái dứ xuống mặt Đa. – Tao không có nhiều thì giờ. Mày không nói tao sẽ chặt một cánh tay, để báo thù cho cánh tay bị thương của tao.

– Tao không nói. – Đa nhìn vào mặt Ba Phay.

Ba Phay đứng lui ra, vung thử con dao ở tay trái, nhưng hắn cảm thấy ngượng nghịu, hắn liền ném con dao cho tên lính rồi bất ngờ quát to lên giận dữ:

– Mày chặt cánh tay phải của nó cho tao!

Tên lính cầm con dao vung lên. Đa thấy bên vai phải tê dại. Cánh tay của Đa đã lìa khỏi thân, nhưng vẫn nằm trong vòng dây trói.

Một lúc sau, Đa mới tỉnh lại, và lại nghe giọng nói của Ba Phay:

– Mày không nói tao chặt nốt tay kia!

Mình sẽ chết, – Đa nghĩ thầm – và thế là các anh ấy không biết. Đa nhớ gần chỗ Đa nằm có hầm, nếu nói to, có thể các anh ấy nghe rõ được, để các anh yên tâm là mình không khai. Đa lấy sức nói to:

– Tao không nói. Hầm bí mật để giấu cán bộ, chứ không phải để chỉ cho chúng mày. Dù giết tao cũng vậy thôi.

Thằng Ba Phay lại nhăn mặt:

– Tao sẽ không cho mày chết ngay đâu. Lần cuối cùng tao hỏi mày có khai không? Đồ chó, tao phát điên lên rồi.

Đa trừng mắt nhìn hắn:

– Tao tiếc không giết được mày, nhưng mày không thoát được khỏi tay chúng tao đâu. Mày phải đền những tội ác mày đã gây ra, thằng Ba Phay khốn nạn kia! – Đa hét lên, và căm giận đến nghẹn họng.

Ba Phay tức tối vì cánh tay phải bất lực. Hắn gầm lên, và hất cái áo rời khỏi vai rơi xuống. Hắn quát tên lính:

– Mày cắt đùi hắn đi.

Như một tên đồ tể thành thạo, tên lính quỳ xuống bên cạnh Đa. Hắn đặt lưỡi dao vào đùi Đa giữa khoảng cách của những vòng dây trói. Hắn ấn mạnh lưỡi dao cho ngập vào thịt rồi từ từ kéo theo đường vòng tròn.

Đa kêu thét lên vì sự đau đớn không thể lường được ấy. Bọn địch đứng chung quanh có thằng quay mặt đi. Có những đứa đã giết người, nhưng chúng cũng chưa bao giờ trông thấy sự hành hình dã man đến như thế.

– Mày có nói không? – Ba Phay hỏi mà chính hắn cũng cảm thấy câu hỏi vô ích.

Đa nghiến răng, và đôi mắt bùng lên ngọn lửa căm thù. Đa cựa quậy, nhưng thân thể không còn thuộc sự chỉ huy của đầu óc nữa.

Tên lính lại cầm dao chuyển sang bên khác, và làm lại việc trước trên bắp đùi còn nguyên vẹn của Đa.

Cho đến lúc chúng đã cắt mỗi bên đùi của Đa thành ba khoanh khiến Đa đã kiệt sức, chúng vẫn không moi thêm được lời nào.

Thằng Ba Phay bị nắng hun, mồ hôi ròng ròng trên mặt, trên ngực. Hắn bỗng cảm thấy sợ hãi. Một nỗi sợ hãi lạ lùng mà hắn chưa từng biết. Hắn đã từng cầm dao đâm nát những thân người, cũng có lúc hắn chùng tay, nhưng chưa bao giờ hắn cảm thấy sợ hãi như lần này. Hắn ngờ như có một sức mạnh vô hình nào đó bắt hắn phủ phục xuống trước tấm thân bé nhỏ, bị hành hạ đến cùng cực này, mà chịu thua. Dưới ánh nắng lấp loáng, mọi vật trước mắt hắn lay động. Hắn thấy như Phạm Ngọc Đa bứt tung dây trói, sừng sững đứng lên trước mặt hắn, thét vào mặt hắn: “Tao là người, còn chúng mày là lũ súc vật hôi thối”.

Hắn không thể chịu đựng lâu hơn nữa. Hắn bảo đưa đến cho hắn một chai nước giải khát. Hắn ngửa cổ tu hết chai nước. Hắn mệt mỏi định bỏ đi, nhưng dòng máu thú vật trong người hắn lại sôi lên. Nỗi tức giận vì vết thương mà khiến hắn không được tự tay chém giết, làm cho hắn điên cuồng. Hắn bảo tên đao phủ:

– Mày mổ bụng thằng du kích con này để tao xem lá gan của nó to bằng chừng nào!

Tên lính mặt tái mét, lấm tấm mồ hôi. Hắn buông xõng tay, con dao rơi cắm mũi xuống đất, cái chuôi khẽ lung lay.

Ba Phay quát:

– Làm đi, mày sợ à?

Tên lính giật mình, cầm lấy dao, quỳ gối xuống đất, và đặt lưỡi dao vào cái bụng trần của Đa, giữa khoảng cách hai đoạn dây thừng.

Đa mở mắt, và cái hình ảnh cuối cùng Đa thu vào được là vầng mặt trời chói lọi của quê hương, vầng mặt trời soi sáng, sưởi ấm cuộc đời Đa, nguồn hy vọng về tương lai của Đa. Rồi cặp mắt nhắm lại vĩnh viễn.

Bấy giờ là giữa trưa ngày hai mươi hai tháng tám năm một nghìn chín trăm năm mươi ba.

Mấy lời cuối truyện

Bạn đọc chắc cũng như tôi, không muốn dừng trang sách lúc người chiến sĩ nhỏ tuổi thân thiết của chúng ta hy sinh. Nhưng, chúng ta đều biết cuộc sống vẫn bận rộn đi lên. Cuộc chiến đấu của nhân dân Bạch Đằng tiếp tục đến ngày thắng lợi.

Cuộc chiến đấu tiếp tục ấy lại là nội dung của cuốn sách khác. Tuy vậy tôi cũng muốn nói thêm đôi điều.

Một buổi chiều nắng ấm mùa đông một nghìn chín trăm sáu mươi chín, cụ Phạm Khắc Thọi đưa tôi đi thăm nghĩa trang liệt sĩ xã Bạch Đằng. Cụ đã ngoài bảy mươi, được xã giao cho làm công việc coi sóc nghĩa trang, và ở trong tổ phụ lão trồng cây.

Cụ cùng làm hai việc: Coi sóc mộ phần người chết và vun trồng mầm sống. Nghĩa trang dựng trên khoảng đất cao ráo giữa cánh đồng màu ở đầu làng Phác Xuyên. Đứng từ ngoài đường 25, ta có thể nhìn thấy rõ đài Tổ quốc ghi công, quét vôi trắng, ẩn khuất sau tán lá của rặng phi lao và bạch đàn xanh tốt.

Vào dịp kỷ niệm hai mươi lăm năm ngày thành lập quân đội, nghĩa trang được quét vôi mới. Và trong những ngày này, người ta thường ôn lại những chặng đường chiến đấu đã qua. Nhất là khi quân dân ta đang tiến hành cuộc chiến tranh giải phóng đất nước khỏi tay bọn xâm lược Mỹ.

Cụ Thọi và tôi đi vào nghĩa trang giữa hai hàng phần mộ.

Mộ liệt sĩ Phạm Ngọc Đa ở đầu hàng bên trái. Cũng như khi còn sống, Đa ở giữa các anh cán bộ và du kích. Trong nghĩa trang có mộ của anh Đào Văn Dừa. Còn có mộ một anh bộ đội mà người ta không rõ quê quán ở đâu, đã chiến đấu và ngã xuống trên đất này. Cũng như các phần mộ khác, mộ của Đa xây đơn sơ bằng gạch. Ở giữa thân mộ, trừ ra một khoảng đất tròn để cắm hương. Ở khoảng đất đó, có một khóm ngải cứu nhỏ và một cụm cỏ mà tôi không biết tên, có những cánh hoa vàng bé tí xíu.

Gió reo rì rầm trong rặng phi lao như lời kể chuyện. Lòng chúng tôi bồi hồi nhớ lại quãng ngày ấy, cuộc chiến đấu như dựng lại trước mặt chúng tôi. Lời cụ Thọi chậm rãi:

– Kẻ thù dã man như thế đấy. Biết tin em Đa chết, lòng chúng tôi đau thắt lại. Địch rút rồi, nhìn làng xóm tan nát, mà lòng mọi người bừng bừng căm hận. Trong buổi lễ truy điệu những người hy sinh, chúng tôi thét lên khẩu hiệu: “Chiến đấu trả thù cho Phạm Ngọc Đa”.

Một đơn vị bộ đội biết chuyện, truy nhận Đa làm em nuôi của đơn vị, để mỗi lần đi đánh giặc lại nhớ đến em.

Chúng tôi lại dựng lều trên mảnh đất đầy than tro, chuẩn bị chiến đấu, thề một mất một còn với giặc.

Chúng tôi còn phải trải qua ba trận chống càn nữa, mới đến ngày thắng lợi. Nhưng trong những trận chiến đấu ấy, chúng tôi đã vững hơn, không còn bị vỡ cơ sở, mất đất như trước nữa… Cho đến ngày giặc Pháp cuốn xéo, xã chúng tôi cùng với một số xã vùng du kích trong huyện, tự hào đã không để địch chiếm đóng trên đầu trên cổ mình.

Cụ Thọi cúi xuống nhặt một cái cành khô vừa rơi xuống trên một phần mộ. Cụ trầm ngâm nói tiếp:

– Còn nhiều người hy sinh âm thầm mà chúng tôi không biết hết, không đưa vào được nghĩa trang. Nhưng dân xã đời đời biết ơn họ.

Giờ đây, xã Bạch Đằng đã khác xưa nhiều lắm. Dấu vết cuộc chiến đấu năm xưa chỉ còn là kỷ niệm. Nhưng những kỷ niệm vẫn in đậm trong lòng mọi người, trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, trong cuộc chiến đấu chống Mỹ cứu nước.

Ở trường cấp hai của xã, bên cạnh Đội Lê Văn Tám, Võ Thị Sáu có Đội Phạm Ngọc Đa. Những người anh hùng hy sinh lúc nhỏ tuổi, dù bao nhiêu năm đã qua, vẫn mãi mãi được các em học sinh coi là người bạn cùng lứa tuổi, người anh hùng mà mình biết ơn và noi theo. Người con trai độc nhất của anh Dừa nay đang theo học ở nước ngoài, chắc không bao giờ quên người bố đã hy sinh cho niềm vui, hạnh phúc của mình ngày nay.

Tôi với cụ Thọi vẫn rầm rì nói chuyện với nhau ở nghĩa trang. Cụ vẫn giữ vẻ bình tĩnh trầm lặng của người già, nhưng tôi biết cụ đang xúc động.

Một chiếc xe con chạy ngoài đường 25 rồi rẽ xuống con đường vào xã Bạch Đằng, dưới bóng phi lao và bạch đàn hai bên. Con đường này xưa kia lầy lội. Ánh nắng chiều thếp vàng trên ngọn cây, trải ra khắp cánh đồng, soi trên phần mộ trong nghĩa trang.

Những người hy sinh vì sự nghiệp cách mạng đời đời sưởi ấm dưới ánh nắng của vầng mặt trời quê hương thân yêu.

Mùa xuân năm 1970

HẾT.

[1] Thù nước chưa báo được, đầu đã bạc.

[2] 1948.

[3] Trường Thiếu sinh quân của Pháp.

[4] Nguyệt phí, phí hàng tháng.

[5] Ba Phay.

[6] Cloche: quả chuông.