NGƯỜI QUẢN TƯỢNG CỦA VUA QUANG TRUNG

Tác giả: Ngọc Toàn

Bìa và Minh họa: Phạm Văn Phú

NXB Kim Đồng

3-1987

Web.taisachnhanh.cloud

Scan: Cái lệ

Text & Ebook: Bọ Cạp

HAI TƯỚNG TRẺ

Đuổi theo con cà-toong[1] bị thương, Trần Quang Diệu lạc vào khu rừng lạ. Dòng suối trong suốt, nhìn thấy cả những hòn sỏi dưới đáy, lúc ẩn lúc hiện quanh khe đá. Suối rì rầm ca hát suốt ngày đêm. Chùm phong lan hoa tím mềm mại soi mình xuống suối. Tiếng chim đa đa vang lên điệp khúc «bắt tép kho cà» khắc khoải gọi nhau. Rừng hoang quyến rũ, Trần Quang Diệu chưa muốn trở về.

Bỗng mùi hôi theo gió thoảng từ đồi cỏ gianh bay đến làm Diệu sực tỉnh:

– Ái chà! Hổ!

Trần Quang Diệu vứt vội cung tên xuống đất, nhảy đến chỗ quang đãng, rút kiếm đề phòng.

Một con hổ phóng như bay đến trước mặt. Ác thú khá lớn. Diệu chếch mũi kiếm về phía trước, nhìn vào mắt hổ, chờ đợi. Hổ gừ gừ khạc gió đe dọa. Chiếc đuôi quật mạnh xuống đất. Nó lao về phía trước, định phủ lên người con mồi. Diệu nhảy sang bên né tránh. Vồ hụt, hổ xoay mình tấn công tiếp. Đến lần thứ tư, hổ vồ trúng vai Diệu. Tia máu theo vuốt hổ chảy ra đỏ lòm mảnh áo bị rách toạc. Diệu cũng phóng kiếm trúng sườn hổ.

Ác thú gầm lên, đập chân trước vào lưỡi kiếm. Rắc! Thanh kiếm gãy đôi.

Tình thế vô cùng nguy hiểm. Mỗi lần né tránh, vết thương ở vai Diệu lại ứa máu. Hổ vẫn say mồi tấn công liên tục. Diệu hoang mang: trời đã xế chiều, hổ không chịu bỏ đi, không khéo anh sẽ làm mồi cho thú dữ.

Từ trên đồi có tiếng lanh lảnh của phụ nữ, rồi một người áo tím chạy vụt xuống. Thiếu nữ quát to: Ác thú, có giỏi hãy đấu với ta.

Một lưỡi kiếm hoa lên, cố tình cho ánh nắng chiếu hắt vào mắt hổ, kích thích nó.

Trần Quang Diệu hoảng hốt:

– Con hổ này dữ. Cô nương chạy đi. Nguy hiểm lắm. Thiếu nữ cười khanh khách:

– Tráng sĩ an tâm, tôi xin thay tráng sĩ hạ nó.

Nói xong, nàng hoa kiếm trước mặt hổ. Con vật giận dữ chuyển sang tấn công cô gái. Thiếu nữ lùi dần về phía có nhiều cây. Nàng thu kiếm gần ngực, lưỡi kiếm cao hơn mặt, chân đứng đinh tấn, lưng quay về một thân cây lớn. Hổ nhảy chồm lên vồ. Thiếu nữ nhẹ nhàng lánh sang một bên. Hổ vồ hụt, lao vào gốc cây, hai bộ vuốt trước bóc ra từng mảng vỏ. Cô gái nhanh nhẹn không để hổ kịp xoay mình, chém cho nó một nhát rồi lại quay lưng về một cái cây khác chờ đợi.

Hổ gầm lên vang động cả khu rừng, lồng lộn trước địch thủ. Trên mình hổ đã bị chém gần mười nhát kiếm. Trần Quang Diệu đứng ngoài quan sát. Diệu thừa nhận thiếu nữ có nhiều kinh nghiệm đánh hổ. Xem ra con vật chỉ có mỗi hai miếng võ: chụp lấy mồi bằng hai chân trước, hoặc nhảy qua đầu rồi dùng chân sau vả vào mặt địch thủ. Mỗi lần định nhảy lên vồ là hổ phải quật đuôi. Hình như cô gái biết được tập tính này của nó nên dễ dàng né tránh và phản kích

Lát sau, xem chừng hổ đã xuống sức, cô gái cười, lên giòn giã:

– Hổ ơi! Ta hóa kiếp cho này.

Con vật vồ phải gốc cây, đầu lệch sang bên phải. Cô gái chém một nhát vào mặt nó rồi nhảy ra ngoài, hạ kiếm xuống đứng cười.

Trần Quang Diệu kêu lên:

– Nhát kiếm đó chưa làm nó chết đâu. Cô nương hãy cẩn thận.

Cô gái nén cười.

– Tuy chưa chết, nhưng nó không làm hại được người nữa.

Hổ quay lại nhảy lên, vào khoảng không, ngã chúi đầu vào gốc cây. Từ cặp mắt nó rỉ ra hai dòng máu. Trần Quang Diệu khâm phục:

– Tôi đi đã nhiều nhưng chưa thấy thiếu nữ nào võ nghệ giỏi như cô nương, bằng một mũi kiếm đâm mù cả hai mắt hổ.

Thiếu nữ nghiêm nét mặt:

– Tôi cũng mới học nghề, võ nghệ còn thua xa tráng sĩ. Từ bé tôi vẫn chơi với ác thú. Đánh được hổ đâu đã phải là võ nghệ cao cường.

Trần Quang Diệu ngạc nhiên hỏi:

– Chắc là cô nương nói giỡn, ai lại thích chơi với dã thú. Tôi là Trần Quang Diệu, được cô nương cứu mạng. Xin cho biết quí danh, có dịp Diệu tôi báo đáp.

Thiếu nữ cười vang:

– Tên tôi không có gì đáng nhớ. Chắc là ta còn có cơ hội gặp nhau.

Con hổ mù nhằm chỗ hai người nói chuyện, chồm đến định trả thù trước khi chết. Trần Quang Diệu vội nhảy ra xa. Cô gái bình tĩnh nhằm gáy hổ chém mạnh một nhát kiếm. Thú dữ hộc lên một tiếng thê thảm, cả tấm thân nặng nề khuỵu xuống. Hai chân sau giãy mạnh, sỏi đá bật tung thành cái hố.

Thiếu nữ chào Diệu rồi chạy lên đồi. Trần Quang Diệu đuổi theo gọi với:

– Tôi xin phép được vác giúp cô con hổ về nhà.

– Tráng sĩ là người đánh hổ, xin để tráng sĩ.

– Cô nương là người hạ sát hổ, lại cứu được tôi trong lúc nguy hiểm, tôi đâu dám nhận bộ da kia.

Cô gái cười giòn giã :

– Nếu vì lẽ đó thì xin biếu tráng sĩ. Thế nào là cũng có dịp gặp lại nhau. Tôi là Bùi Thị Xuân, xin mời tráng sĩ lại nhà, ta bàn chuyện.

Trên đường trở về. Trần Quang Diệu không thể nào quên được cô gái có bộ mặt tròn trĩnh, cặp mắt đen láy, hay cười để lộ chiếc răng khểnh duyên dáng ấy.

○ ○ ○

Bước qua hàng rào móc điều nhiều màu rực rỡ, Trần Quang Diệu được người lão bộc đưa vào vườn trong, nơi Bùi Thị Xuân luyện võ. Diệu ngạc nhiên thấy Xuân chơi với thú dữ. Hai con hổ còn non đùa giỡn giữa hai hòn non bộ. Chúng gừ gừ khạc gió quãy đuôi, mình phủ lên người nhau như khi chúng săn mồi. Bùi Thị Xuân chăm chú nghiên cứu những miếng võ của bầy thú.

Nghe tiếng chân lạo xạo đôi hổ non định lao về phía Trần Quang Diệu, Bùi Thị Xuân khẽ quát:

– Vào cũi ngay.

Hai vật ngoan ngoãn như những chú chó con tuân lệnh chủ.

Bùi Thị Xuân mừng rỡ:

– A, Trần huynh đã lại thăm. Nhưng xin đừng cười Xuân tôi. Phụ nữ người ta thêu thùa, may vá riêng Xuân này thay kim thêu bằng đạo kiếm, thích nuôi thú rừng như súc vật trong nhà. Trần Quang Diệu nói:

− Sinh vào đời loạn, nam cũng như nữ đâu có được chăm sóc việc nhà. Ra đường thấy sự bất bằng nhiều phen muốn ra tay rút kiếm. Song, xem ra không tìm thấy minh chủ mà thờ. Đã bao năm nay đất nước này bị mây mù bao phủ. Ngoài Bắc Hà vua Lê rũ áo khoanh tay, chúa Trịnh lộng quyền, trăm họ sống trong cảnh nước sôi lửa bỏng. Đất Nam Hà, chúa Nguyễn suy đốn, quốc phủ Trương Phúc Loan tác oai tác quái, giường mối triều đình ngày một sa sút hư hỏng, dân gian trôi nổi lưu ly, cha con không thể nuôi nhau, anh em không thể nương tựa nhau. Cảnh đói khổ kể sao cho xiết. Cô nương múa roi luyện kiếm là hiểu thấu lẽ việc đời, việc người. Thể nào cũng có phen hữu dụng.

Hai người đi dạo bên hàng móc diều. Bùi Thị Xuân nói:

– Xuân này không ngờ tráng sĩ Trần Quang Diệu không những võ giỏi mà còn hiểu thời thế. Nếu có nơi nào ta có thể thờ làm minh chủ. Trần huynh cho Xuân tôi được cầm roi ngựa theo hầu.

Trần Quang Diệu nhìn những nét biến đổi trên khuôn mặt tròn trịa của Bùi Thị Xuân, thăm dò:

– Bao nghĩa sĩ Nam Hà đều tìm đến đất Tây Sơn xin được đứng dưới trướng anh hùng Nguyễn Nhạc. Nhưng Diệu này đắn đo mãi mà chưa muốn tụ nghĩa dưới lá cờ điều.

Bùi Thị Xuân hỏi nhỏ:

– Phải chăng Trần tráng sĩ chưa vừa lòng vì Nguyễn Nhạc có tầm nhìn không vượt ra khỏi đất đai mấy phủ quanh vùng Quy Nhơn? Xuân tôi nghĩ người em của Nguyễn Nhạc là Long Nhương tướng quân Nguyễn Huệ sẽ chắp cánh bay cao hơn vua Thái Đức.

Trần Quang Diệu vòng tay xá Bùi Thị Xuân:

– Bùi tiểu thư hiểu rõ gan ruột Trần Quang Diệu này rồi.

Hai người nhìn nhau cả cười. Bùi Thị Xuân nói:

– Xuân tôi muốn cùng Trần huynh đến xin làm viên tì tướng dưới trướng tướng quân Nguyễn Huệ.

○ ○ ○

Con voi mới to lớn tỏ ra hung hãng không chịu phục tùng người quản tượng. Nó giậm chân vào ngà rồi giận dữ giằng xích dưới chân. Tiếng xích sắt ken két, chói tai như xích sắp đứt tung. Một người quản tượng nóng nảy nói với bạn:

– Anh Hai nện cho nó một vài búa vào đầu, để cho nó đói vài ngày xem còn bướng bỉnh nữa hay không? Tướng quân Nguyễn Huệ giơ tay cản lại:

– Giống vật cũng như con người. Lấy nhân nghĩa mà trị thì người ta qui phục. Đó là vương đạo. Lấy bạo quyền mà trấn áp thì người ta sợ nhưng giấu mầm phản kháng bên trong. Đó là bá đạo. Ngựa hay thường bất kham. Các ngươi hãy thương yêu con voi này, chăm sóc nó, biết đâu nó không phải là con voi hay khi xung trận.

Vừa lúc đó, người lính hầu vào báo với Nguyễn Huệ: có hai người xin vào yết kiến tướng quân. Nguyễn Huệ nhìn ra thấy hai người trẻ tuổi.

Đôi thanh niên nam nữ chắp tay thi lễ:

– Chúng tôi là Trần Quang Diệu và Bùi Thị Xuân xin ra mắt Long Nhương tướng quân.

Nguyễn Huệ nắm lấy tay Trần Quang Diệu:

– Phải chăng đây là người đã từng đoạt giải quán quân đả lôi đài?

Trần Quang Diệu hơi đỏ mặt, chỉ Bùi Thị Xuân nói:

– Xin trình với tướng quân đây là cô nương Bùi Thị Xuân đã cùng tôi thủ hòa trong trận đấu cuối cùng. Nguyễn Huệ cười sảng khoái:

– Ta đã từng nghe nói tráng sĩ Bùi Thị Xuân và nghệ cao cường, đấu võ cùng tráng sĩ Trần Quang Diện một trăm năm mươi hiệp bất phân thắng phụ. Ai ngờ lại là một thiếu nữ tài sắc vẹn toàn. Người xưa thường nói: «Một ngày tìm được tri kỷ đã là hiếm». Thế mà bữa nay ta được những hai hào kiệt tìm đến, lại càng hiếm. Nghĩa quân Tây Sơn được thêm những vị tướng tài như thế này thì việc lớn ắt mau thành.

Bùi Thị Xuân nói:

– Tuy tướng quân chưa gặp Xuân này nhưng Xuân tôi thì đã biết tướng quân từ hồi năm ngoái.

Nàng rút trong bọc ra một mũi tên, nâng ngang mày trao cho Nguyễn Huệ. Long Nhương tướng quân ngắm mãi vật về chủ cũ, đuôi tên còn ghi bốn chữ «Tây Sơn Nguyễn Huệ». Năm trước, Huệ đi săn có bắn một mũi tên trúng hổ, nhưng hổ chạy thoát. Không ngờ nó lại nằm ở tay Bùi Thị Xuân. Nàng nói tiếp:

– Xuân tôi theo vết máu, đâm chết con hổ bị thương và đoạt được mũi tên. Tôi mong có dịp dùng nó làm vật tiền thân. Hôm nay gặp tướng quân thật thỏa lòng khao khát.

Nguyễn Huệ cả cười:

– Huệ được Bùi cô nương và Trần tráng sĩ, khác gì chim hồng, chim hộc được thêm đôi lông cánh.

Nhìn nét mặt Nguyễn Huệ có nét đăm chiêu. Bùi Thị Xuân mạnh dạn hỏi:

– Nếu Xuân tôi không lầm thì hình như tướng quân có điều gì bận tâm suy nghĩ?

Nguyễn Huệ nói:

– Một người ở Thượng Đạo biếu ta con voi dữ, đã trên một tháng nay chưa ai hàng phục được nó. Ta muốn cưỡi voi này ra trận. Tráng sĩ và cô nương có cách gì giúp ta được chăng?

Bùi Thị Xuân thưa:

– Xin tướng quân cho Xuân tôi được xem voi.

Con voi hục hặc kéo lê xích quanh chiếc cột buộc chân. Nó rống lên dữ tợn như voi hoang giữa rừng. Nó bị những người quản tượng bỏ đói đã nửa ngày. Không muốn bị đặt bành lên lưng, con vật không được ăn. Nó thèm muốn thùng cháo của những con voi khác.

Bùi Thị Xuân xách thùng cháo đến bên con voi dữ. Một người quản tượng thấy thế vội giật giọng:

– Hãy cẩn thận, nó xô cô nương ngã đấy.

– Con vật hít hơi người lạ. Nó ngạc nhiên thấy cô gái áo tím không cầm cây búa dọa nó, lại cho nó ăn và vuốt ve chiếc vòi ram ráp của nó. Hết thùng cháo, Bùi Thị Xuân bẻ bánh đường phên ra từng miếng cho vào mồm voi. Con vật lúc lắc cái đầu ra vẻ vừa ý.

Ba ngày sau, Bùi Thị Xuân đã dám cởi xích buộc chân voi, giong con vật ra sông uống nước. Và chưa đầy tuần trăng, nàng đã đóng được bành lên lưng con voi dữ.

Nguyễn Huệ hân hoan nói với Bùi Thị Xuân:

– Cô nương quả có tài hàng voi phục hổ. Muốn tranh cường với thiên hạ cần phải có một đạo tượng binh. Ta đã cho người đi mua trên một trăm thớt voi, nếu được cô nương nhận lời huấn luyện thì ta lo gì họ Trịnh, họ Nguyễn và giặc ngoại xâm nữa.

Bùi Thị Xuân nói:

– Nếu tướng quân không chê Xuân này bất tài thì cho tôi được dạy dỗ bầy voi trận. Thưa tướng quân, tôi muốn voi Tây Sơn là những người lính kỷ luật, nghiêm hiệu lệnh và là nỗi khủng khiếp của quân thù.

○ ○ ○

Liên tiếp trong mấy ngày, ba đạo bẩm văn từ Gia Định gửi về cấp báo. Những con ngựa trạm ức thon chân nhỏ phi vun vút, mang đến cái tin làm căm phẫn lòng người: Nguyễn Ánh đưa năm vạn quân Xiêm với ba trăm chiến thuyền vào Nam Hà.

Long Nhương tướng quân lại lên đường đi dẹp giặc. Đội voi chiến được đưa xuống thuyền ra biển[2]. Những con voi khôn ngoan lấy vòi ấn thử sức chịu đựng của những tấm ván bắc cầu cho chúng, rồi khéo léo đặt bốn chiếc chân sừng sững như những chiếc cột nhà lên tấm ván. Chúng lấy vòi nâng đỡ nhau xuống thuyền để được đưa đến bên bờ sông Mỹ Tho diệt giặc.

Lần đầu tiên tham gia trận đánh lớn không khỏi làm Bùi Thị Xuân hồi hộp. Đội voi chiến do nàng huấn luyện đã thuần thục. Nguyễn Huệ tin cẩn giao cho nàng đạo quân voi mai phục đường độc đạo, chờ quân Xiêm thua trận chạy qua.

Xa xa phía sông Mỹ Tho vùng lại tiếng súng Cự Thuần[3] tiếng pháo lệnh và cả tiếng quân reo ngựa hí. Bùi Thị Xuân phỏng đoán, chắc giờ này những chiếc bè hỏa công từ Rạch Gầm, Xoài Mút đường chặn đầu khóa đuôi quân Xiêm vào giữa. Từ cù lao Thới Sơn và hai bờ sông Mỹ Tho, đạn gang nổ tung vào những chiếc thuyền mũi cao của quân Xiêm. Hỏa hổ của nghĩa quân phụt lửa rừng rực, đốt cháy quần áo, râu tóc quân thù... Và Trần Quang Diệu, người bạn, người chiến hữu thân thiết của nàng đường tung hoành trong đám thiên binh vạn mã.

Đàn voi chiến lầm lì chờ đợi.

Đám tàn binh Xiêm lếch thếch chạy qua trận địa Bùi Thị Xuân tự tay đốt ống lệnh ném lên không. Một tiếng nổ xé tai, rồi tiếng rống của đàn voi trận từ mọi nẻo rừng xông ra. Những tên giặc Xiêm bị vòi voi quật tung lên như những chiếc lá trong cơn giông tố.

Một viên tì tướng Xiêm cõng Chiêu Tăng[4] bị thương định vượt qua đỉnh đồi chạy trốn. Hắn luồn lọt trong đám cỏ gianh cũng không thoát khỏi mắt Bùi Thị Xuân. Nữ tướng rút cung tên quát lên:

– Các người chạy đâu cho thoát

Cánh cung cong lên như vành trăng thượng huyền, mũi tên xé không khí, bay vút ra cấm ngập lưng tên tì tướng giặc. Hắn ngã sấp, quăng Chiêu Tăng xuống đất. Chiều Tăng liều chết lách vào đám cỏ gianh như một con thỏ bị người đi săn đuổi riết.

Chư tướng tụ tập quanh soái thuyền Nguyễn Huệ dâng công. Bùi Thị Xuân băn khoăn không thấy Trần Quang Diệu ra đón. Nỗi lo lắng của nàng không thoát cặp mắt tinh anh của người chủ tướng. Nguyễn Huệ nói:

– Ta đã phái Trần tướng quân đi truy kích Nguyễn Ánh. Hắn chạy theo sông Trà Luật, tìm đường bộ về Trấn Giang lẩn trốn. Bùi nữ tướng mau điểm kỵ binh đi tiếp ứng.

Bùi Thị Xuân thầm cảm ơn người chủ tướng quan tâm đến tình cảm riêng của tướng sĩ. Trong sự nghiệp chung có cái riêng của cá nhân. Nguyễn Huệ lúc nào cũng chú ý đến mỗi góc cạnh của cuộc sống những người dưới trướng mình.

Trên đường trở về, Trần Quang Diệu bảo Bùi Thị Xuân:

– Đáng tiếc ta đến hơi chậm để giặc Ánh chạy thoát. Sau này hắn sẽ còn gây cho nghĩa binh Tây Sơn nhiều khó khăn. Tại sao nàng biết ta ở đây mà tiếp viện kịp thời?

Bùi Thị Xuân đỏ mặt trả lời:

– Long Nhương tướng quân thấy thiếp có ý ngóng trống tướng quân nên ngài sai thiếp đi tiếp ứng. Trần Quang Diệu cảm động:

– Ta cảm ơn nàng luôn lo lắng cho ta và cũng cảm tạ tướng quân Nguyễn Huệ lúc nào cũng giành cho đôi ta một mối cảm tình nồng hậu. Hai ta đã không chọn lầm chúa đề thờ. Ơn này dù gan óc lầy đất cũng không trả được.

Chiến mã dừng bước trước võ trường. Hàng ngàn tiếng phụ nữ đồng thanh hô lớn:

– Chúc đô đốc khỏe ! Chúc đô đốc khỏe!

Đô đốc Bùi Thị Xuân giơ tay ra hiệu cảm ơn tướng sĩ. Bà đưa mắt nhìn mười lữ nữ binh[5] mà trong lòng nổi lên một niềm cảm xúc tự hào khó tả. Những người nữ binh do chính tay bà tuyên lựa và huấn luyện. Nếu trên mười năm trước, những thớt voi do bà dạy dỗ đã làm cho quân Xiêm bạt vía, quân Thanh kinh hồn, thì ngày nay năm nghìn nữ binh là một nỗi hoảng sợ của Nguyễn Ánh. Những viên tướng giỏi nhất của Ánh cũng không muốn đụng độ với nữ binh của bà. Trong những trận giao chiến, hai bên ngang quân số thì đạo nữ binh của bà bao giờ cũng nắm chắc phần thắng. Những cô gái giỏi võ, nghiêm kỷ luật, mưu trí, dũng cảm và trung thành. Niềm cảm xúc vẫn cuồn cuộn dâng lên trong lòng đô đốc Bùi Thị Xuân.

Từng nhóm, từng nhóm luyện gươm múa giáo. Đường kiếm của họ là chỗ tự hào của bà. Họ có cách đánh nhanh và mạnh, di chuyển vị trí thật tuyệt vời. Lưỡi kiếm luôn luôn tìm vào những chỗ nguy hiểm trong người kẻ địch mà tấn công. Giáo dài mác cứng của quân Nguyễn Ánh đều mất hiệu lực trước những lưỡi kiếm ngắn mỏng manh của họ. Họ biết tìm sở đoản của kẻ địch đề phát huy sở trường của mình.

Đô đốc Bùi Thị Xuân bước lên tướng đài. Tiếng cồng rền vang. Nữ binh xếp hàng ngay ngắn. Với vẻ mặt buồn rầu, đô đốc Bùi Thị Xuân nói:

– Theo lệnh của nhà vua, ngày mai ta sẽ về Phú Xuân phục mệnh. Vậy báo cho tướng sĩ biết để chuẩn bị lên đường.

Đô đốc nói chưa hết lời đã có nhiều tiếng ồn ào phản đối, kể cả những viên nữ tướng thân tín của Bà:

– Tại sao lại bỏ Quảng Nam?

– Rút quân về có khác gì mang đất cho giặc! Gian thần xui giục nhà vua... Đô đốc nói to:

– Mệnh vua phải phục tùng. Ai trái lệnh làm nản lòng sĩ tốt, ta sẽ mang trị tội.

Bà khoát tay ra lệnh giải tán.

Những viên nữ tướng chưa hiểu mưu kế của bà, buồn rầu cúi đầu theo bà về tướng phủ.

○ ○ ○

Được điệp viên về báo, Nguyễn Ánh sướng như mở cờ trong bụng. Hắn ra lệnh cho toàn bộ tướng sĩ chuẩn bị chiếm Quảng Nam khi đô đốc Bùi Thị Xuân rút quân. Chốc chốc lại một tên thám tử về báo cho hắn biết những lữ nữ binh nào của đối phương nhổ doanh trại đi về phía bắc.

Ánh ngất nghểu trên bành voi tiến vào Quảng Nam. Hắn ngắm nghĩa cái tàu Phú-lang-sa[6] rất đẹp mà cha cố Bá Đa Lộc[7] mới tặng. Ánh mơ màng trong khói thuốc lào, nhằm tính những ý đồ chiếm đất.

Bỗng pháo lệnh nổ ran. Từ khe núi, người ngựa rầm rập tiến ra. Người đi đầu cưỡi voi chính là Bùi Thị Xuân. Ánh hạ lệnh cho con vật quay đầu chạy. Nhưng voi bị tiếng nổ kích thích, nó xông vào voi đối phương định hỗn chiến. Đô đốc Bùi Thị Xuân cầm súng điểu thương[8] nạp sẵn đạn, bóp cò. Viên đạn phá nát mắt phải voi của Ánh. Con vật đau đớn đến phát điên, nó đứng hai chân sau, cong vòi rống lên những hồi man rợ. Nguyễn Ánh vứt vội chiếc tẩu xuống đất, phủ phục xuống bành voi. Ánh sợ đến nỗi không rút nổi khẩu súng ngắn bắn liền tám viên đạn của Anh-cát-lợi[9] sản xuất cũng do cha cố Bá Đa Lộc tặng.

Đầu đuôi bị bao vây, Nguyễn Ánh hạ lệnh cho người quản tượng cố giong voi vượt đèo chạy trốn. Hắn không còn nhớ đến đạo quân của mình đương bị nữ binh Tây Sơn chém tới tấp.

Nguyễn Ánh cay đắng. Đây không phải là lần đầu tiên hắn bị thất trận. Nhưng thấp cơ thua trí đàn bà thì còn mặt mũi nào trở về Gia Định trông thấy tướng sĩ.

Hắn nguyền rủa quân Tây Sơn, nguyền rủa Bùi Thị Xuân. Hắn lầm bầm: «Con mụ họ Bùi hãy nhớ là ta sẽ trả thù. Ta sẽ cho voi giày tan xương nát thịt ngươi».

Trận địa đã yên tiếng gươm giáo chạm nhau.

Một đạo binh từ phía bắc tiến lại, viên tướng đi đầu mặc áo điều phi ngựa như bay. Đô đốc Bùi Thị Xuân gọi to như reo lên:

− Phu tướng!

Người đó chính là đô đốc Trần Quang Diệu. So với năm xưa, khi đánh trận Rạch Gầm, Xoài Mút thì ông vẫn quắc thước, nhưng mái đầu đã điểm hoa râm. Ông nói:

– Ta sợ phu nhân rút quân theo lệnh của hoàng thượng mà không phòng bị, nhỡ bị giặc Ánh đuổi theo sau. Không ngờ phu nhân mưu trí song toàn, đánh cho giặc không còn mảnh giáp. Ta hành quân từ Phú Xuân vào đây tưởng được tiếp ứng, hóa ra được mừng chiến thắng của phu nhân.

Hai vị đô đốc nhìn nhau cười.

Cả cuộc đời hai người xông pha nơi chiến địa, vào sinh ra tử hàng trăm trận. Họ đã có hai mặt con, nhưng bao giờ họ cũng kính mến nhau như buổi đầu gặp gỡ.

NGƯỜI QUẢN TƯỢNG CỦA VUA QUANG TRUNG

Một ngày thu năm Giáp Thân (1824), có một ông già chít khăn đầu rìu, mặc áo vải thanh cát màu hỏa minh[10] giong con voi lớn đi từ miền Thượng Đạo[11] về ấp Tây Sơn. Trên bành voi xếp đầy những lò trầu không và măng khô. Con voi đủng đỉnh bước như trăm nghìn con voi khác của những người đi buôn. Mấy chú lính đồn lẻ thuộc hạt Quy Nhơn lơ đãng nhìn theo.

Trời chiều, con voi đang đi bỗng dừng lại, không chịu đi tiếp. Nó vươn vòi hít hơi, rồi rống lên những tiếng rền vang buồn buồn vọng vào dãy đồi ra xa. Ông già thở dài. Đôi lông mày nhíu lại khi ông nhận ra con voi đã dẫn ông đến một bãi tập voi thời xa xưa. Đây đó còn sót lại một vài chiếc cột lim, thân cột sần sùi, mốc trắng vì thời gian. Những bụi dây gai, dây đại quấn chẳng trên thân cột. Ánh sáng của buổi hoàng hôn rớt lại từng vệt dài trên mình voi. Bỗng đôi mắt ông sáng lên: từ xa, một người mặc quần áo nâu, đầu tóc bạc trắng, cây gậy trúc trong tay, lập cập, vội vàng dẫn hai em nhỏ tóc trái đào đi đến bên voi.

– Cụ Hai! Cụ vẫn còn, người quản tượng của Đức ông vẫn còn - cụ già vừa đến mừng rỡ nói.

– Ai như... Trời!

cụ già mặc áo xanh kêu lên.

– Hơn hai chục năm rồi. Không ngờ lại được gặp cụ, người kỵ mã trong đạo tiền quân của đại tư mã Ngô Văn Sở, nghĩa sĩ Lê Bân!

Hai ông già ôm choàng lấy nhau, nghẹn ngào.

Sau khi vua Cảnh Thịnh[12] bị bắt, phong trào Tây Sơn sụp đổ, cụ Hai lánh vào vùng núi. Hôm nay trở lại quê xưa, gặp lại bạn già đã từng cùng nhau tụ nghĩa dưới cờ vua Quang Trung, hỏi cụ không sung sướng sao được?

– Tôi biết phần mộ Đức ông vẫn được trăm họ giữ gìn, tôi trở về mong được viếng nhà vua ba tuần rượu, rồi lại lên đường đi tìm minh chủ, quyết đem tấm thân đã xế chiều chống lại ngụy triều họ Nguyễn... – giọng cụ ngập ngừng. – Nếu trở về ấp làm ăn, chắc chúng cũng chẳng để cho yên ổn.

– Xin mời cụ về nhà tôi nghỉ chân để tôi được hầu chuyện.

Ngồi bên bếp lửa bập bùng, nhắp một hơi rượu men lá, cụ Lê Bân chậm rãi:

– Hồi đầu, vừa lên ngôi, Gia Long đã rắp tâm trả thù những người tham gia nghĩa quân. Tôi cũng phải nhiều năm chạy trốn. Nhưng trại Tây Sơn, nơi khởi binh của Đức ông, không chịu để chúng động đến.

Khi được biết lệnh của Gia Long bắt dân đem xương của ba Đức ông[13] vứt xuống sông, còn đầu thì xích trong lao Thừa Phủ[14], chúng tôi lo lắm. May sao trăm họ đã mang thi hài vua Quang Trung và hoàng hậu Lê Ngọc Hân đi giấu, rồi thay thế bằng những bộ xương của hai người khác. Thế rồi vượt hàng chục dặm đường vất vả, khó khăn, trăm họ đã an táng. Đức ông dưới một ngôi từ đường, và chôn hoàng hậu trong một tòa miếu cổ. Ngày mai, tôi và các cháu sẽ đưa cụ đến viếng Đức ông.

Cụ Hai cảm động để rơi nước mắt xuống chén rượu đang uống.

Ngoài vườn, tiếng xích sắt ở chân voi kêu loảng xoảng. Cu Tít và cu Cận… hai đứa cháu nội của Lê Bân, cùng hỏi:

– Ông ơi! Ông kể chuyện về ông Ầm ở ngoài vườn cho chúng cháu nghe đi.

Cụ Hai ngạc nhiên:

– Sao các cháu biết ?

Cụ Lê Bân mỉm cười, hạ chén rượu đương uống xuống mâm, vuốt chòm râu bạc:

– Cụ tha lỗi, ngày thường tôi vẫn kể cho các cháu nghe những chuyện về Đức ông. Nếu trời thương, có khi hưng nổi cơ đồ thì lớp các cháu đây sẽ là những người thay thế lứa tuổi già. Từ nãy các cháu đã nhắc tôi xin cụ kể cho nghe về con voi chiến của nhà vua.

Người quản tượng già của vua Quang Trung nhìn đăm đăm vào đống lửa, nhớ lại quá khứ oanh liệt một thời xa xăm những lần con voi đã theo nhà vua ra bắc vào nam dẹp giặc. Đã năm chục năm qua rồi...

○ ○ ○

«Trước năm Ất Mùi (1775), Đức ông Nguyễn Huệ cưỡi một con ngựa xích thố đỏ như lửa, hai tay ngài cầm hai quả chùy đồng rất lớn, Khi ngài được vua Thái Đức[15] phong làm Long Nhương tướng quân thì cũng là lúc ngài được người Thượng biếu một thớt voi đực đang tuổi làm việc. Con voi dữ nhưng rất khôn, có cặp ngà dài trắng bóng. Hễ nghe tiếng súng Cự Thuần của quân ta nổ là nó lao lên phía trước, vươn vòi xông vào quân địch. Chiếc vòi đập túi bụi làm nhiều tên giặc bay tung như những chiếc lá gặp cơn giông. Binh lính đặt tên nó là ông Ầm.

Long Nhương tướng quân thích con voi của mình lắm. Ngài thường cưỡi ông Ầm xông pha trận mạc. Con voi có nghĩa có tình đó đã cùng với lão sống bên ngài cho tới khi ngài đột ngột qua đời. Suốt cả cuộc đời gần năm mươi năm điều khiển ông Ầm, lão chưa bao giờ phải dùng búa để bắt nó theo lệnh của mình. Ngày nay, lão chỉ còn một người thân nhất, đó là con voi. Lão quí nó như con. Qua hơn hai chục năm phải trốn tránh kẻ thù, lão cũng không nỡ thả nó về rừng hay chuyển nó về tay chủ khác. Đến cả cái tên ông Ầm khá nguy hiểm, giặc có thể theo vết để bắt lão, lão cũng không nỡ bỏ. Khi vắng người, lão khẽ gọi vào tai nó để nó nhớ đến Đức ông, người chủ của nó.

Cụ quản tượng già chớp chớp mắt cảm động trong lúc cu Tít lúc lắc hai trái đào ở trên đầu chờ đợi:

– Ông ơi! Ông kể về chuyện đánh giặc của ông Ầm đi.

– Ừ thì ông kể. Chuyện về ông Ầm thì nhiều lắm. Ông chỉ thuật lại lần ra Bắc Hà đánh quân Thanh thôi nhé.

Năm ấy, Lê Chiêu Thống rước Tôn Sĩ Nghị mang hai mươi chín vạn quân Thanh vào Thăng Long, Dân tình khổ cực như ngồi trên đống lửa. Nghe tin đó, ngày hai mươi lăm tháng mười một năm Mậu Thân (1788). Đức ông Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu là Quang Trung. Tiếng quân hô «vạn tuế» vang động trời đất Phú Xuân. Ông Ầm biết sắp được ra trận cũng cong vòi rống lên những hồi rộn rã. Các cháu biết không, loài voi cũng có tình cảm như người, khi buồn bã tiếng rống nghe ảo não, khi vui mừng tiếng rống lại rộn ràng.

Trên đường trẩy quân ra Bắc Hà, lão ngồi trên đầu voi cầm chiếc búa đồng khoa lên sáng loáng trong nắng mùa đông. Hoàng đế Quang Trung điều khiển các đạo hùng binh. Ngồi trên bành voi, ngài quan sát những cánh quân dồn dập theo sau. Những người lính nào được đi trong đạo quân do Ngài tự làm tướng bao giờ cũng tin tưởng tất thắng.

Đội kỵ mã tùy thân của nhà vua khỏe mạnh, to lớn luôn luôn bám sát ông Ầm. Họ biết sử dụng nhiều loại vũ khi khác nhau, vai họ vác súng, sườn đeo trường kiếm, lưng mang hỏa hổ[16]. Họ đã qua trăm trận đánh và cả trăm trận đều thắng. Mấy chục năm rồi mà hình ảnh những chiếc áo điều, thắt lưng điều, khăn điều còn như hiện ra trước mắt lão. Quên sao được những lá cờ điều dài tới hơn hai trượng[17] có mặt trời vàng viền ngọn lửa xung quanh. Những là cờ chiến thắng đó bay phần phật trong gió theo vó ngựa phi, gây niềm kiêu hãnh cho dân Đại Việt và là nỗi khủng khiếp của quân ngoại xâm.

Cu Tít lại hỏi cụ Hai:

– Ông ơi, thế ông Ầm đánh giặc thế nào hở ông, ông kẻ đi.

– Ông bắt đầu kể đây. Trận đánh gay go nhất là trận Ngọc Hồi, các cháu ạ. Quân Thanh đông tới ba vạn tên. Chung quanh đồn, chúng đặt địa lôi và cắm chông sắt. Chiều mồng năm tháng giêng năm Kỷ Dậu, vua Quang Trung hạ lệnh phá đồn. Cổ Ngài quấn một chiếc khăn màu vàng đề tỏ ý quyết chiến. Tiếng quân reo, ngựa hí, voi gầm vang xa. Đội tượng binh rầm rộ tiến lên. Vua Quang Trung uy nghi ngự trên lưng ông Ầm, đi đầu ba quân.

Giặc cho đội kỵ binh thiện chiến xông ra chặn bước tiến của quân ta do chính tên tổng binh Thượng Duy Thăng chỉ huy. Hai bên giáp chiến. Nhạc võ nổi lên, mười bảy cỡ trống đồng của quân ta vang lên khúc hành tiến.

Thượng Duy Thăng múa một ngọn kích lớn, nhưng y chưa kịp thi thố võ nghệ thì ông Ầm đã tung vòi đập một cái trời giáng, tên tướng giặc tung lên như một chiếc lá khô trước gió. Đội ngựa chiến hoảng loạn, hí ầm lên rồi quay đầu chạy.

Quân Thanh cố thủ trong đồn bắn súng ra dữ dội. Bộ binh đã được Đức ông chuẩn bị kỹ, Ngài cho làm hai chục cái mộc bằng ba tấm ván ghép lại, bên ngoài có rơm ướt phủ kín. Cứ mười người khiêng một chiếc mộc và hai mươi người cầm đao ngắn theo sau. Hơn sáu trăm dũng sĩ hiên ngang xếp hàng dọc tiến vào đồn. Súng của quân giặc mất tác dụng. Cửa lũy bị phá nghĩa binh ào ạt tiến lên như sóng vỡ bờ. Hỏa hổ phun lửa đỏ rực cả bầu trời phía nam thành Thăng Long. Đội tượng binh chia làm hai cánh tả hữu xông qua hào lũy, vượt địa lôi tiến lên. Ông Ầm rống lên những hồi dài gọi cả bầy voi chiến cùng diệt những tên giặc đuôi sam. Đàn voi tung vòi vụt tên giặc bên phải, xéo nát tên bên trái...

Cu Tít và cu Cận khoái trí cười vang.

Cụ Hai nói tiếp:

– Đồn Ngọc Hồi quay cuồng trong cơn bão lửa. Lũ tàn binh định chạy về Thăng Long thì lại bị lùa vào đầm Mực. Chúng bị đội voi chiến của đô đốc Bảo giày xéo. Không một tên nào chạy thoát.

○ ○ ○

Giữa trưa ngày mồng năm Tết Kỷ Dậu, đạo hùng binh của vua Quang Trung tiến vào Thăng Long. Đi đầu là đội kỵ mã của đại tư mã Ngô Văn Sở, trong đó có ông của các cháu. Nghĩa sĩ Lê Bản cầm trước ngực lá cờ đỏ hình vuông, mỗi chiều dài một ngũ[18].

Lũ trẻ quay sang nhìn ông của chúng với con mắt ngạc nhiên và khâm phục. Điều này thì chưa bao giờ cụ Lê Bản kể cho các cháu nghe.

Cụ Hai tiếp tục câu chuyện:

– Đợi tượng binh trên trăm thớt voi chiến do ông Ầm dẫn đầu theo sau. Trên vòi voi của lão và các quản tượng khác buộc dải lụa đỏ chiến thắng. Những chú voi chiến vươn cao vòi rầm rộ bước ra vẻ rất vừa ý. Những khẩu súng Cự Thuần trên lưng voi cũng được buộc dải lụa đỏ.

Hai bên đường, các cụ già áo mũ nghiêm trang đứng đón chào nhà vua.

Vua Quang Trung vui vẻ giơ tay vẫy chào trăm họ. Chiếc áo bào màu điều và chiếc khăn màu vàng của nhà vua ám đen thuốc súng trong trận Ngọc Hồi.

Đô đốc Đặng Tiến Đông ra tận của ô Yên Ninh đón nhà vua. Một cơ lính tiến đến trước mặt Đức ông từng hô «vạn tuế», rồi họ ném xuống chân voi những lá cờ và vũ khí của quân Thanh bị họ đánh bại trong trận Khương Thượng.

Những cụ già, em bé mang từng bó mía, rổ chuối, bị thóc ra khao voi, ngựa. Trăm họ reo mừng, những tràng pháo nổ ran trong nắng xuân.

Tối hôm đó, lão được giong voi đưa Đức Ông xuống Khương Thượng, nơi quân dân Đại Việt đã đánh tan đạo quân của Sầm Nghi Đống. Dân chín xã quanh Khương Thượng đốt lửa mừng chiến thắng bên mười hai gò đống xác giặc được đắp đất lên trên. Lũ voi chiến hít hơi xác giặc rồi đập tai, giậm chân giận dữ, Loài vật cũng biết căm ghé quân xâm lược.

○ ○ ○

Các cháu ơi. Ngày hai mươi chín tháng bảy năm Nhâm Tý (1792), một ngày trời đất u ám: vua Quang Trung băng hà ở Phú Xuân. Trước khi mất, người dặn dò trấn thủ Nghệ An Trần Quang Diệu giữ gìn đất nước. Những người thân cận đều được gặp mặt nhà vua lần cuối. Lão cũng là một trong số những người được đặc ân đó. Đức ông bảo lão:

Ngươi theo trẫm từ ngày hoàng huynh[19] hưng binh, đã bao lần cùng trẫm vào sinh ra tử, nhiều lần trẫm cho ngươi cầm quân làm một viên tì tướng, nhưng ngươi không chịu rời trẫm một bước. Nay trẫm đi xa, trẫm phong tước cho ngươi, ngươi nghĩ sao?

Lão khóc trước long sàng:

– Thần theo bệ hạ từ khi còn trai trẻ, nay đã đứng tuổi rồi. Đội ơn bệ hạ thương, nhưng thần không tham danh vọng, chỉ muốn làm người quản tượng của bệ hạ suốt đời.

Nhà vua nói tiếp :

– Nếu vậy người sẽ điều khiển voi cho tự quân[20]. Hãy gắng lên như bấy lâu nay theo trẫm.

Tối hôm đó nhà vua băng hà.

– Hôm đưa thi hài người vào Thái Miếu. lão đưa ông Ầm đi theo linh cữu. Hình như nó biết cả. Chiếc vòi thõng xuống, hai tai không buồn ve vảy. Nhớ đến công ơn của Đức ông và thương con voi, lão không cầm được nước mắt.

Từ đó, ông Ầm bỏ ăn. Nó giằng xích, bồn chồn đi lại quanh cái cột. Nó gườm gườm nhìn những người lính đi lại; hay nổi giận, sinh sự với những con voi khác. Chốc chốc nó lại cong lưng, đập tai và mài cặp ngà vào cột. Đôi mắt u uất nhìn về phương xa, nó rống lên những hồi rền rĩ.

Lão phải dụ dỗ con voi dần dần, lão mang đến cho nó chậu cháo đậu xanh pha đường, những nải chuối trứng cuốc, bó mía Đường Chèo là những thử nó thích nhất. Phải nửa năm sau nó mới nguôi nguôi nỗi nhớ thương.

Ông Ầm trở thành voi riêng của vua Cảnh Thịnh... Năm Nhâm Tuất (1802), vua Cảnh Thịnh thua trận chạy ra Bắc Hà, rồi bị bắt. Lão biết đại cục đã hỏng, định đi trốn một mình. Nhưng thương con voi nên lão cố giong nó đi theo. Lão trở về bằng đường núi, đi tắt qua những cánh rừng dọc biên giới nước Lào.

Ngày đi đêm nghỉ. Một ngày kia bất ngờ lão chạm trán với lính Gia Long. Lão cho voi chạy vào rừng lần tránh. Bọn lính biết lão là quân Tây Sơn, chúng hò hết đuổi theo. Trên hai chục tên lính tìm cách tránh ngà voi, rằm rập chạy quanh chân sau voi. Rồi thì kẻ đám người chém vào chân ông Ầm. Chúng định hất lão xuống đất để bắt sống. Không ngờ ông Ầm khôn quá, không chạy quanh nữa mà đi thẳng vào rừng. Đi được khoảng ba chục bước. ông Ầm bất ngờ quay đầu trở lại. Bọn lính lâm vào thế đối diện với voi. Ông Ầm giận dữ, cặp mắt đỏ ngầu, tung vòi vụt lia lịa không để một tên lính nào chạy thoát.

Hạ xong lũ giặc, lão đưa ông Ầm xuống suối đi ngược dòng hơn hai dặm đường đề xóa vết chân voi và rửa những vết máu giặc trên mình voi.

Gần một năm trời, người và vật mới về đến miền Thượng Đạo hẻo lánh, nhiều vết chân thú hơn dấu chân người. Lão sống ở đó cho đến ngày nay.

○ ○ ○

Đêm gần tàn. Bọn trẻ thao thức không ngủ, chúng chỉ mong đến sáng để đưa cụ Hai đến phần mộ Đức ông Nguyễn Huệ, nơi thiêng liêng mà nhân dân bao năm nay gìn giữ.

Ngồi trên bành voi, Tít và Cận thích lắm. Cưỡi voi êm hơn cưỡi ngựa. Chúng cười nói luôn mồm. Hai cụ già lặng yên suy nghĩ.

Đến trước một ngôi từ đường năm gian bằng gỗ mái ngói, cụ Hai dừng voi theo hiệu của cụ Lê Bản. Một người ra mở cửa giữa. Mấy ông cháu bước vào. Ngôi nhà thờ như những ngôi nhà thờ bình thường khác, bài vị mang một cái tên xa lạ. Nhưng cụ Hai nhìn thấy đôi câu đối mà nội dung có ẩn một ý xa xôi: Hoa thơm nồng đượm khắp non sông; màu trắng làm sạch bụi bặm của cuộc đời.

Phải rồi, hoa Huệ có hương thơm và màu trắng. Nhưng nồng đượm cả non sông và làm sạch bụi bặm của cuộc đời thì chỉ có Đức ông Nguyễn Huệ mà thôi Đúng rồi. Đây là nơi thờ và cũng là phần mộ của nhà vua,

Cụ Hai ra cửa, rút trong túi ra một lá cờ điều nhỏ xíu, quay một vòng quanh đầu. Con voi vội quì xuống nghe lệnh. Cụ nói nhỏ với nó:

– Quì xuống làm lễ Đức ông.

Cụ Lê Bân thắp bỏ hương lớn và rót rượu vào chiếc chén hạt mít. Hai cụ già quì xuống lầm rầm khấn Những đứa trẻ bắt chước quì theo.

Mắt người quản tượng già ánh lên tia sáng kỳ lạ. Cụ như nhìn thấy trong ký ức những kỷ niệm về vua Quang Trung. Người anh hùng áo vải đất Tây Sơn, người chiến hữu thân thiết nhất của cụ.

Gió từ cánh rừng xa trở về lao xao trên mái ngói hình như ngừng lại, tôn trọng giờ phút thiêng liêng trong bao năm mong đợi của người quản tượng già,

Giờ chia tay đã đến. Cụ Lê Bân nắm tay bạn:

– Cụ về đâu? Cụ già rồi, về ấp sống với chúng tôi.

– Trời đất bao la này thiếu gì nơi chốn cho tôi đi. Về ấp sống sao được trong cảnh đời tù túng, áp bức của nhà Nguyễn. Người lính Tây Sơn quen sống trên lưng ngựa, lưng voi, quen với chiến thắng đâu có chịu cho giặc đè nén. Tôi ra đi nếu không tìm được minh chủ để hưng binh khởi nghĩa thì sẽ trọn đời sống với rừng núi, không chịu đầu hàng quân địch.

Người quản tượng của vua Quang Trung nói giọng ngùi ngùi và ra đi.

Bóng con voi chiến đã khuất vào sau đồi, nhưng ông cháu cụ Lê Bân còn đứng mãi nhìn theo...

30 NĂM NGÀY THÀNH LẬP NHÀ XUẤT BẢN KIM ĐỒNG 17-6-1957 17-6-1987

Phong trào Tây Sơn và vị anh hùng áo vải Nguyễn Huệ đã để lại trong lịch sử dân tộc những chiến công hiển hách.

Tập truyện nhỏ này gồm hai truyện ngắn «HAI VỊ TƯỚNG TRẺ» và «NGƯỜI QUẢN TƯỢNG CỦA VUA QUANG TRUNG» sẽ giúp bạn đọc hiểu thêm những mẩu chuyện hấp dẫn và lý thú về vợ chồng tướng quân Trần Quang Diệu, Bùi Thị Xuân, về ông Ầm, con voi quí của vua Quang Trung.

Những mẫu chuyện sinh động sẽ để lại cho bạn đọc những tình cảm đằm thắm của một thời lịch sử xa xưa.

Chú Thích

[1]Loài vật thuộc họ hươu nai, có nhiều Tây Nguyên.

[2]Một sáng tạo quân sự của Nguyễn Huệ là ông thành lập binh chủng voi và khi đi xa, ông dùng thuyền lớn chuyên chở voi để tăng sức cơ động.

[3]Súng đại bác của quân đội Tây Sơn.

[4]Chủ tướng của quân Xiêm xâm lược năm 1784

[5]Lữ: thời vua Quang Trung là 500 người.

[6]Từ chỉ nước Pháp những thế kỷ trước.

[7]Tên đặt cho một giám mục người Pháp.

[8]Súng trưởng của quân đội Tây Sơn.

[9]Từ chỉ nước Anh những thế kỷ trước.

[10]Vải thường, màu xanh sẫm.

[11]Cao nguyên An Khê

[12]Con vua Quang Trung.

[13]Chỉ ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ, Nguyễn Huệ.

[14]Thuộc Huế.

[15]Nguyễn Nhạc.

[16]Súng phun lửa thời xưa.

[17]Đơn vị đo lường cũ, một trượng bằng 4 mét.

[18]Một ngũ bằng 2 mét.

[19]Chỉ Nguyễn Nhạc.

[20]Người nối ngôi vua, ở đây chỉ Quang Toản tức vua Cảnh Thịnh.