NGƯỜI CÙNG QUÊ

Tập III

Tác giả: Phan Tứ

NHÀ XUẤT BẢN HỘI NHÀ VĂN, 1996

Khổ 13 x 19

Số trang: 682 (2 quyển)

Thực hiện ebook: hoi_ls

Chương 1

Buổi sáng cuối hè ấy, dường như tất cả các hoa phượng đỏ và vàng trên đường Lê Thánh Tôn cùng nở vét sòng một lần cuối trước khi tàn rụng vào đầu thu. Ve sầu trên dãy sấu cổ thụ dọc đường Lý Thường Kiệt cũng thi sức réo từ sáng sớm tuy đêm qua đã hòa nhạc rất khuya.

Một anh bộ đội đang đi dọc Lý Thường Kiệt về phía Lê Thánh Tôn. Anh này cao hơn mức trung bình, mặt lún phún râu quai nón, mặc bộ quân phục đại quân vá vai hai túi được phát cho cấp trung đội trưởng trở xuống, đeo lủng lẳng một bên vai cái ba-lô lép kẹp, kiểu đeo đỡ nóng lưng của người lính đi xa đơn vị.

Ngôi nhà lớn bệ vệ có chữ đắp nổi rất chung chung là “Đại học Việt Nam” đang dậy tiếng loa phóng thanh báo tin trúng và trượt trong kỳ thi vào Trường đại học Tổng hợp. Anh bộ đội càng đến gần tiếng loa càng bước ngập ngừng, như tim óc muốn đi mà đôi chân ngại nhích tới thất bại.

Anh tới cổng vào sân trường khi một loạt trai gái trẻ tuồn ra. Nhìn qua nhận thấy ngay ai trúng ai trượt. Trúng thì mặt đỏ, cười nói ríu rít, từng lúc cố tự hãm và vui mừng trước các bạn rủi ro, buông đôi câu an ủi chung chung. Thất bại thì cố gượng cười để buông đôi lời tỏ vẻ bất cần, cũng dễ thấy “tiếu tựa văn nhân lạc đề thi”, trước khi nhanh chóng tách khỏi đám đông để tìm nơi giải sầu. Anh bộ đội chọn một người mặc quân phục giống hệt mình, mũ còn quân hiệu như mình, ghé lại hỏi:

- Thế nào, xướng danh tới đâu rồi cậu?

- Sắp xong khoa học tự nhiên, chưa tới các khoa xã hội.

- Phần cậu ra sao?

- Vỏ chuối. Lính đi thi hầu hết vỏ chuối. Chả có thì giờ học ôn, ganh đua thế nào được với học sinh trong thành. Tớ thi vào Lý, đề ra hỏi điện, mà chục năm nay tớ chỉ dùng đuốc với đèn dầu. Vào đi cậu, sắp sang phần xã hội đấy. Chúc may mắn hơn tớ!

Anh bộ đội bắt tay người bạn chưa biết tên, đi vào sân trong trường vừa lúc máy phóng thanh báo tin sang các khoa Xã hội. Khoa Sử đọc trước, một chọi hai. Khoa Ngữ Văn một chọi năm, lại thêm cả một loạt ưu tiên cho các dân tộc thiểu số, cho học sinh nữ. Nhà trường dành ba điểm ưu tiên cho thương binh, bộ đội trên năm năm chiến đấu, trên tổng số 40 điểm, nhưng chỉ tính riêng số này cũng đã gấp đôi chỉ tiêu được tuyển vào năm đầu khoa Ngữ Văn.

- Số ba: Nông Thị Ân. Số chín: Nguyễn Châu Bình. Số mười bảy: Phan Cam. Số hai mươi ba: Trần Đình Giang...

Anh bộ đội Sáu Cam đã rập chân đứng nghiêm và đáp “có” thật to khi tên mình được gọi giống hệt khi điểm danh ở đơn vị, khiến cho các thí sinh trên sân trong của Trường đại học đều quay lại nhìn và bật cười to nhỏ, gái che miệng và trai cười ra tiếng, ồn ào hô hố.

Mười phút sau, Cam lại đeo ba-lô một bên vai, ra khỏi cổng trường. Có một mảnh đất tí xíu bên kia đường Lê Thánh Tôn, cắm biển là Vườn hoa Tao Đàn. Cam ngồi xuống một ghế đá gra-ni-tô sứt mẻ, nhìn lại quãng đường Lý Thường Kiệt và Lê Thánh Tôn mới đi qua sáng nay. Sợ mình nghe lầm, Cam còn ghé xem danh sách trúng tuyển được đánh máy và dán bên trong một tủ lưới mắt cáo. Đúng thật rồi. Anh lặng lẽ đi ra, không quen ai để tán ríu rít như mấy cô cậu sát bên cạnh.

Hai con đường Cam quen qua lại trong đợt thi bỗng dưng đổi màu. Lá xanh tươi hơn, hoa đỏ, vàng nổi sáng hơn, tiếng ve vui hơn. Cam hỏi giờ một cậu trẻ tuổi lững thững đến ngồi ghế đá bên cạnh, vò nát điếu thuốc lá trong đôi bàn tay chán chường. Còn những ba tiếng nữa mới có xe lửa ngược lên thị xã Phú Thọ. Và còn sáu ngày nữa Cam mới hết hạn phép. Nằm trạm đón tiếp quân nhân trên đường Cột Cờ thì suốt ngày nhức tai vì loa truyền thanh và các sòng tu-lơ-khơ trong căn buồng kê mười sáu giường chân niễng. Về căn buồng tí xíu của Hoàng Lan trong bệnh viện Phủ Doãn, dứt khoát không được. Đành la cà đâu đấy quanh hồ Gươm đã được đám miền Nam tập kết gọi là hồ Tìm Kiếm. Thế nhưng... sao mình chợt mệt mỏi đến thế? Đời lính chiến đấu có hai kiểu mệt. Đánh trận bị thua, không thắng không bại cũng là thua, lính mệt đấy nhưng vẫn bị nỗi đau chích nhoi nhói vào thịt, buộc từng người bật dậy, sửa soạn cho trận phục thù sắp tới. Cái mệt sau khi thắng lớn lại khác. Thân thể và đầu óc lính ta đều đòi được nghỉ, được ngủ, được ăn, được tắm giặt sau những đêm ngày ác liệt, và đòi hỏi ấy rất chính đáng, không ai chối cãi được. Một cơn mệt thắng trận như thế đang tỏa khắp người Cam, sau nhiều tháng năm tìm chỗ khuất trong doanh trại chong đèn học gạo rất khuya, chỉ tắt một lúc khi trực ban và tổ tuần tra chộp được, đợi họ đi xa là thắp lại.

Cam móc quai ba-lô vào cánh tay trái, duỗi tay vịn dài trên lưng ghế đá, móc quai mũ đính quân hiệu dưới cằm, nhắm mắt. Lập tức, anh cảm thấy chiếc chế xoay tròn dưới thân mình, từ từ bốc lên cao...

Một bàn tay đập trên vai Cam. Lại vỗ mạnh hơn.

- Nè anh lính Cụ Hồ, dậy, kẻ cắp lấy sạch trơn rồi kìa !

Cam dụi mắt nhìn quanh, bỗng chồm đứng. Mũ và ba-lô biến từ bao giờ? Cam bước ra xa ghế, ngó quanh, chẳng thấy một ai. Tiếng cười rộ lên sau lưng khiến anh quay lại. Thêm một lần sửng sốt nữa: anh Năm Chò và anh Ba Dĩnh chứ ai đâu xa lạ. Năm Chò cúi xuống lôi ba-lô và mũ của Cam giấu dưới ghế đá ra, vẫn cười:

- Mày sống miết với dân ruộng dân rừng, về Hà Nội lũ móc túi được món phát tài. Hỏi mày luôn: đậu hay rớt?

- Đậu anh à. Chắc là đội sổ. Họ không báo điểm từng người.

- Làm điệu hoài. Anh em ở Đoàn 81 nói mày học giỏi lắm, năm ngoái Ban chính trị thiếu trợ lý văn hóa không cho mày đi thi vô đại học, bị đấu một trận ra trò, năm nay mới chịu nhả mày ra, phải chưa? Qua bấy nhiêu năm trung đội trưởng mà vẫn mặc vá vai hai túi à?

Cam cười xòa, quay sang hỏi chuyện anh Ba Dĩnh.

Anh Ba lên tới chính ủy trung đoàn, gần cuối kháng chiến đạp phải mìn Gip phải cưa chân dưới gối, lắp chân giả. Sau một năm tập kết, anh được điều về làm bí thư Đảng ủy một khu mỏ ở Quảng Ninh. Còn Năm Chò không dính mảnh dính đạn lần nào, rất khỏe, nhưng văn hóa quá thiếu, thi vào Học viện quân sự bị trượt, thi vào lớp bồi dưỡng cán bộ trung cấp trượt, thi vào trường Lục quân đào tạo cán bộ sơ cấp cũng trượt nốt. Ưu tiên đến mấy cũng không bù nổi. Hai năm trước, nghe lời rủ của Ba Dĩnh, anh chuyển ngành về vùng mỏ, nhưng nhất định không nhận làm anh cán bộ tổ chức bên cạnh Ba Dĩnh:

- Mày biết đó, Ba. Làm tổ chức thì phải biết nghề, biết người. Nghề mỏ tao dốt đui, làm sao đánh giá được năng lực anh em. Còn người là dân tứ xứ, người Việt cũng cả chục tỉnh kéo tới, chưa kể người Hoa, người Nùng, người Thổ Thái Mèo Mường, tao từ trong Nam ra Bắc lần đầu, biết gì mà tổ chức họ. Để tao cuốc than vài ba năm đã.

Anh làm đúng như đã nói. Ban đầu cuốc than trên tầng lộ thiên, thoáng gió nhưng phơi nắng và lương thấp. Nửa năm sau anh xuống lò, cuốc xúc trong đáy hầm sâu. Cậu thợ phụ đun xe vào loại khỏe và chăm. Lương chính của anh cộng với tiền sản phẩm được trên dưới 150 ngàn, gần sấp đôi lương cán bộ tiểu đoàn. Tuy vậy, anh đang tính chuyển về nông trường Sao Vàng ở Thanh Hóa. Ở đấy anh sẽ nhận lương bằng một phần ba so với khi làm thợ mỏ. Anh chưa nói vì sao định làm thế.

Mắt anh Năm Chò sáng lên khi nghe Cam còn thừa sáu ngày phép. Anh xốc cái ba-lô lép kẹp của Cam ngoặc vào vai:

- Mày đi thăm vùng mỏ với tao, với anh Ba. Tao phải về chào từ biệt anh em vài ngày, gói ghém đồ đạc mang về nông trường. Anh Ba có cùng rủ mày hay biểu mày can gián tao, mày cứ lờ đi cho tao nhờ, hẹn rồi nghen. Mày còn gì ở trạm Cột Cờ không?

- Sạch trơn anh à. Còn một gói sách giáo khoa em gửi ở nhà Hoàng Lan, khi trở về Phú Thọ em ghé lấy.

- Sao mày không ở nhà con Lan cho yên tĩnh mà học ôn?

- Cậu Thống đi xa, em tới ở dễ mang tiếng. Vợ lính vắng chồng...

- Phong kiến bỏ mẹ! Mà cũng phải... Tao đi hè.

Chiếc xe com-măng-ca vẫn đợi từ nãy bên kia đường, cậu lái ngủ gật. Ba người cùng đẩy một quãng cho xe nổ máy, chạy xuống Hải Phòng, sẽ đi tiếp ca-nô đến thị xã Hòn Gai.

*

Suốt hai ngày trên xe và trên ca-nô, Cam nghe chuyện anh Năm Chò, lắm lúc nghĩ: bốn năm tập kết ra Bắc đối với anh cứ trôi thẳng tuột, nhẹ nhõm. Còn đối với mình, sao cứ phải lo toan quanh quẩn mãi thế?

Cam tập kết theo chuyến tàu Ki-lin-xki gần cuối. Sau vài tuần đợi ở đơn vị thu dung, một anh ở Tổng cục cán bộ đến bảo khai lý lịch và nguyện vọng. Mươi ngày sau anh trở lại, gọi từng người đến giải đáp. Cam cũng như anh em khác đều muốn trở về đơn vị cũ. Không được, sư đoàn 305 đã lắp đủ cán bộ, đề bạt có, trên điều về có. Trong một buổi “đả thông” chung, anh càng nói càng bốc, đến khi tới đỉnh cao thì anh tuyên bố:

- Tinh thần yêu nước có nội dung từng giai đoạn. Trước kia các đồng chí xung phong đi chiến đấu là yêu nước, đến nay hòa bình đã lập lại, đất nước lo xây dựng kinh tế, các đồng chí bị sức khỏe giảm sút và không thạo kinh tế, cho nên lúc này tình nguyện ra khỏi quân đội mới là thực sự yêu nước...

Một đại đội trưởng tóc sớm bạc, đi Nam tiến từ năm 1946 nay trở ra Bắc, để lại một vợ hai con trong Nam, dơ tay xin nói. Anh nói rất thong thả:

- Tôi hỏi thăm nhiều người quen, được biết đồng chí nhập ngũ năm Năm mươi mốt, qua Trung Quốc học trường Lục quân và ở lại làm cán bộ nhà trường, mới về nước cách đây một tháng. Chúng tôi rất sẵn sàng ra khỏi quân đội để giảm gánh nặng cho dân, chỉ mong không phải nghe những lời nhảm nhí của những kẻ chưa hề nghe tiếng súng.

Anh phái viên đỏ bừng đến tận cổ, càng nổi rõ bộ áo quần ngoại mới tinh được là rất kỹ. Anh vừa mở miệng ấp úng, chợt có một thương binh cụt hai tay mặc bộ xi-ta cúc dừa vá nhiều chỗ đứng vọt lên, hét to:

- Đề nghị khinh mười phút!

Anh em ùn ùn kéo ra khỏi phòng họp, một phòng ngủ hai mươi giường khung tre lợp lá cọ.

Chưa nói đâu xa, chỉ riêng trong tiểu đoàn thu dung cũng đã lắm tiếng dội rất căng từ bên ngoài. Cấp trên luôn nói trong quân đội không có chủ nghĩa thành phần, nhưng lặng lẽ rút đi một tiểu đoàn trưởng gốc phú nông, một chính trị viên con nhà địa chủ có sáu mẫu ta Bắc bộ, có phát canh thu tô vì bảy người con lần lượt theo kháng chiến cả. Hai người được đưa về thay: một trung đội phó mắc tật nói cà-lăm làm chính trị viên, một trung đoàn phó “có vấn đề” làm chỉ huy tiểu đoàn. Rồi một đêm nọ, ba người gần như trần trụi chạy xổ vào đơn vị. Anh em kinh hoàng nhận ra bí thư Đảng ủy xã, chủ tịch xã, xã đội trưởng. “Họ ghép chúng tôi vào Quốc Dân Đảng cả. Tổ chức địch lồng trong tổ chức ta mà lị”. Anh em bàn nhau cùng giấu. Giấu sao được. Chỉ sau hai ngày, cả ba đều bị số du kích “nòng cốt” đến trói tay, giải ra Tòa án nhân dân đặc biệt, cô chánh án mười tám tuổi vừa xử vừa quay đầu lại hỏi “anh đội” ngồi sát sau lưng.

“Tụi nó hay hô khẩu hiệu lừa mị dân, ra vẻ mình bị bắn oan”, một cô du kích đã giảng cho bộ đội ở nhà mình như thế. Cô này khá xinh, trẻ măng, không giấu lòng tin mến với anh Sáu Cam, cũng không chút dè dặt khi Cam nói rõ bố mình là cường hào gian ác, mình là tiểu tư sản học sinh. “Ối, hơi đâu tính đường xa”. Em thấy anh chả có gì là cường hào hay tiểu tư sản cả. Bộ đội Cụ Hồ ai cũng như ai”. Nhưng Cam không thể quên cặp mắt long sòng sọc và bộ mặt đàng đằng sát khí khi cô bắn và lên đạn rong róc sau mỗi phát súng. Cam lảng xa cô, giả tảng không thấy những ánh mắt tủi hờn.

Ngày hẹn hiệp thương trôi qua. Ở vương quốc Cam-pu-chia, lực lượng kháng chiến không được ghế vào trong bầu cử. Phía vương quốc Lào, hai tỉnh tập kết của Pa-thét Lào bị tấn công rất dữ. Sai lầm trong cải cách ruộng đất đợt năm ngày càng hiện rõ.

Đơn vị đóng ở Phú Thọ, cách thị xã độ bảy cây số. Cam xin giấy giới thiệu, đến trường cấp ba Hùng Vương mé trên thị xã, xin mượn sách giáo khoa về tự học thêm, mượn được giáo trình các thầy cô giáo càng tốt. Nghe mãi nghĩ mãi chỉ thêm rối đầu rụng tim, cứ chúi mũi tự học cho nó khuây.

Vẫn không được yên để khuây khỏa. Tiểu đoàn trưởng gọi lên giao làm báo tường sau khi đọc lý lịch. Chỉ sau năm ngày, anh chính trị viên nói lắp lại gọi lên giao việc khác: dẫn một trung đội thu dung đi bảo vệ cho cải cách ruộng đất ở xã gần bên. Đêm gác, tuần. Ngày giúp dân làm ruộng, đào mương. Được vài tháng, đơn vị gọi Cam về “vì lý do sức khỏe”, tuy dạo ấy Cam đã lành hẳn các vết thương, chỉ có khuỷu tay trái bị vẹo cáng vá còn trên năm chục phần trăm sức cũ. Chính trị viên tiểu đoàn lạnh nhạt nhắc lại lý do bằng giọng lắp quen thuộc. Anh biết, và biết Cam cũng biết, rằng Cam bị rút về vì hai lá thư. Một do Cam gửi về Đoàn thu dung, phê bình anh đội trưởng xử sự theo kiểu “nhất đội nhì trời”, cố đẩy phú nông lên địa chủ cho đủ chỉ tiêu 5 phần trăm do trên giao, đôn trung nông khá lên phú nông và tuyên bố “cô lập phú nông” tuy chính sách là trung lập phú nông. Lá thư thứ hai là của ông đội trưởng kia ghép Cam vào tội chung chung là “mất lập trường” đối với các giai cấp bóc lột... Tiểu đoàn chẳng đủ sức đi tận nơi xem xét, cứ rút Cam về cho gọn. Càng hay thôi, Cam lại chúi mũi học ngày học đêm trong khi chờ lệnh mới.

Đợt sửa sai đến khi Cam học gần xong chương trình cấp ba, chỉ thiếu phần Lý Hóa thực hành. Anh chính trị viên tiểu đoàn được điều đi lặng lẽ, nghe nói về sau anh được xếp trung đội trưởng, lên một cấp so với trước. Sau một tháng học về năm đợt Cải cách ruộng đất và Chỉnh đốn tổ chức, cán bộ được phép viết lại lý lịch. Cam viết đúng như sự thật, rất khác bản xác nhận hằn học của Ba Mít tức là Chủ tịch Hùng Minh. Hai bản khác nhau đến nỗi chi bộ và tổ học tập không dám thông qua, đòi phải có cán bộ cùng quê viết ý kiến gửi đến. Được thôi. Cam viết hàng chục thư gửi tất cả cán bộ được biết địa chỉ. Đoàn thu dung định điều Cam đi sửa sai, Cam từ chối mềm dẻo nhung dứt khoát:

- Tôi là tiểu tư sản, con cường hào gian ác, nay lý lịch không rõ ràng, nói chẳng ai tin, lại mới bị ghép “thiếu lập trường” nữa, xin hoãn ít lâu đợi điều tra thêm.

Năm Chò đang ở vùng mỏ, được thư vội chạy về Hà Nội, lùng khắp nơi, lấy được cả thư có đóng dấu của anh Bảy Quý ủy viên Trung  ương Đảng, cả một lô giấy xác nhận của cán bộ từ cấp đại đoàn, trung đoàn trở xuống, đánh điện báo trước cho để khỏi đi xa khi anh đến. Cam nhận điện một ngày sau khi bản lý lịch mới được duyệt rất gọn, chỉ mất mười lăm phút. Về sau Cam mới biết: anh Bảy Quý, phó Ban tổ chức trung ương, được thư Cam đã gọi dây nói đến thẳng chính ủy Đoàn thu dung qua mạng lưới của quân đội, nói những điều cần làm rõ đối với cậu cán bộ trẻ lắm thành tích và thương tích bị rơi vào chỗ không ai quen biết và không ai đi xác minh ở quê quán được.

Cam được gọi lên tiểu đoàn, gặp lúc anh Năm Chò đang ném ra trước mặt Ban chỉ huy cả một xấp giấy đóng dấu đỏ, mặt đỏ bừng hung hãn, tay áo xắn cao và mở hai cúc cổ, cả thân hình vuông và đen như tủ gỗ mun chồm tới như sắp lao vào đánh vật. Cam ấn xấp giấy vào túi dết, kéo anh về chỗ ở. Lát sau hai anh em đã cười nghiêng ngả, nói chuyện khác.

- Tao đem cho mày năm chục ngàn... Đừng lo, tao về mỏ, đi lò lãnh khá lắm, mỗi tháng trên dưới trăm rưởi ngàn, có khi hơn hai trăm ngàn là thường. Mày bì sao được, phụ cấp trung đội trưởng đủ hút thuốc sừng bò nửa tháng, về sau là ngửa tay hay lượm tàn. Ông Bảy Quý phò trợ mày về chính trị, còn tao lo cho mày tiền tiêu.

Cam đi sửa sai ở Thanh Hóa với niềm vui đơn giản. Ba tháng sau anh trở về với mặt sa sầm, giọng nhát gừng. Nông thôn ta bị đảo lộn quá mức tưởng tượng. Mấy gia đình đã đón và giúp đỡ Trường Lục quân năm xưa đều có tang, có người bất mãn đòi “rạch mồm bọn tố điêu”, có người quay lưng bỏ đi khi nghe nói sửa sai, có những bà mẹ ôm Cam khóc ròng khi nhắc tới kỷ niệm của lớp lính trọc đầu ngày ấy chuyển lang thang qua các huyện Thọ Xuân, Nông Cống, Tĩnh Gia, quần quật từ bốn giờ sáng đến chín giờ rưỡi tối. “Các con về thăm thì cha mẹ mừng, về kêu gọi thì đừng thì chớ. Bọn ăn ốc trốn biệt cả rồi, xui các con về đổ vỏ đấy...”. Ngón tay các mẹ chỉ lên tấm ảnh viền đen trên bàn thờ.

Cam đã gào to đến khản cổ trong những mít-tinh không có máy phóng thanh, đã nhiều phen cởi áo sơ-mi phơi các vết sẹo chi chít trên thân, đã túm tay cán bộ bị quy oan buộc phải xóa thù cũ với số cốt cán lựa gió phất cờ trong Cải cách. Người dân chưa tin Cam mấy, nhưng dù sao cũng nể anh bộ đội chỉ biết hiến máu thịt mà chẳng xơ múi gì, bỏ bố mẹ anh em lại trong Nam để ra xây dựng miền Bắc. Chỉ trong ba tháng, Cam bị các vết thương cũ nổi loạn, nằm liệt giường, phải trở về Đoàn thu dung với bộ mặt hốc hác và bước chân lê lết, trong khi các nơi Cam đến đều tạm yên, lắm báo cáo còn đề nghị khen thưởng đồng chí đội phó đội sửa sai. Tiểu đoàn chỉ nói qua cho Cam biết, sau đó lặng im luôn. “Công chung tập thể chứ công riêng gì ai, xấu đều hơn tốt lỏi. Đằng nào cậu ấy cũng ra khỏi quân thường trực...!. Nước ta tuyên bố giảm quân số tám vạn. Đoàn thu dung cố đưa về phục viên (trước quen gọi là xuất ngũ), nếu có nơi nhận thì cho chuyển ngành, cũng khá nhiều được sang nông binh vào các nông trường quân đội mới mở.

Riêng Cam và một số anh em được giữ lại làm trợ lý văn hóa hay giáo viên văn hóa, giúp cho anh em chưa xếp chỗ được học thêm ít nhiều trước khi ra khỏi quân đội, cũng để giảm bớt những cơn sốt ruột đâm nói bậy. Ừ thì làm. Quân đội nuôi mình học chữ ở Liên khu Năm, Liên khu Bốn, nay giúp lại đồng đội là phải. Cam lại hùng hục lao vào việc mới, và làm được việc đến nỗi Đoàn bác bỏ đơn xin dự thi vào đại học mùa hè năm 1957 vì lý do “đang phục vụ xây dựng quân đội”.

Cam chỉ được phép dự thi vào đại học Tổng hợp I Hà Nội sau khi Đoàn thu dung được quyết định “kết thúc nhiệm vụ”, tức là giải thể. Chỉ được một tháng ôn thi, nhưng Cam vẫn trúng tuyển. Lần đầu về Hà Nội, Cam phát khiếp khi gặp số học sinh phổ thông lên, họ đọc làu làu như cháo chương trình cấp ba, rất thương hại anh lính lớ ngớ tỉnh lẻ đi thi cầu may, mà lại thi vào khoa Ngữ Văn hóc búa, năm người chọn một, chẳng phải như khoa Sử ba người lấy hai, khoa Hóa hai người lấy một.

Và như thế, đồng chí Sáu Cam thương binh bước vào đời sinh viên. Anh Ba Dĩnh cười tủm tỉm:

- Tao tới trường hỏi kỹ rồi. Học bổng toàn phần sinh viên hăm hai ngàn. Học bổng cho cán bộ bộ đội trên năm năm công tác là ba mươi lăm ngàn. Nhắm mày chịu nổi không?

- Chịu nổi. Ngày hai bữa cơm, được học tiếp là quý rồi.

- Thôi được, mày có ông anh đào mỏ khá tiền, ổng bù đắp thêm. Đừng ép xác quá nghen Cam, ho lao nửa chừng lại mệt tụi tao. Ảnh có kế hoạch bơm xăng cho mày đó.

Kèm đấy là một phát vỗ lưng đến nảy ngược cả người. Sau anh Cả Chanh, biết bao nhiêu ông anh đã nện vào Cam như thế?

Tháng Tám năm nay mưa muộn, mà cũng có thể do vùng khí hậu ven vịnh Hạ Long, chỉ đổ rào xuống từng đợt ngắn. Ba anh em đứng dựa mạn ca-nô ngắm cảnh, tán dông dài, và ý nghĩ dạo nào trước khi tập kết lại láy mãi như điệp khúc trong Cam: “Nghĩ vừa vừa thôi cho dễ sống, Cam ơi”. Anh Năm Chò ra đi với đứa con trong bụng chị Năm Bưởi, nay vẫn chưa biết con trai hay gái, sống hay chết, vợ được yên thân hay chăng, mà anh cứ cười nói tỉnh bơ.

Mới đến Hải Phòng, anh Năm đánh điện ngay cho Đoàn thu dung, báo tin Cam phải làm thủ tục một tuần nữa mới xong. Thấy Cam áy náy, anh gạt phăng: “Chúng nó bày việc ra cho có vẻ tận tụy đến phút cuối cùng, vậy chớ ai cũng lo cuốn gói”. Sự thật cũng đúng thế. Cùng lắm thì ghi vào số ngày phép mà Cam chưa từng dùng đến sau bốn năm tập kết, bởi cấp trên đã nói cắn cưa: đi phép thăm cha mẹ vợ con hay anh chị em ruột mới được cấp giấy phép, được thanh toán tàu xe. Cam đành bó tay vì anh Năm không phải anh ruột, lý lịch ghi rõ như thế. Biết bắt đền ai nếu miền Nam chưa được giải phóng?

Hải Phòng trông bình dân hơn Hà Nội nhiều với những sơ-mi cộc tay bỏ ngoài quần soóc, mũ lưỡi trai mềm, áo ngắn nữ, rất nhiều quán ăn nhậu xuề xòa ầm ỹ. Tàu nước ngoài vào ăn a-pa-tít màu nâu đen nhiều: tàu Đai-un Ma-ru của Nhật, Plê-i-at của Hi-lạp, Ki-rốp của Liên Xô, Đi-mi-trốp của Bun-ga-ri... Tàu ta có ba chiếc nhỉ, anh Ba Dĩnh bảo là loại chở 600 tấn, Hòa Bình, Hữu Nghị, Việt Xô 57, đều chở than cám. Các chị lái máy kéo nối một chuỗi moóc đều đội nón lá và phô đôi mắt sung húp, chắc phải làm ca đêm nhiều. Loa truyền thanh đang phát buổi tiếng Trung Quốc, nghe lạ tai. Các biển hiệu đều viết bốn thứ tiếng: Việt, Hoa, Anh, Pháp.

Đến thị xã Hòn Gai, trong khi anh Ba và anh Năm lo các giấy tờ thuyên chuyển. Cam để một ngày đi thuyền buồm thăm vịnh Hạ Long, một ngày đi các nhà máy than luyện, than cốc, nhà sàng, hơi hàn, cơ khí.

Sang ngày thứ ba ở Hòn Gai, anh Năm đánh thức Cam dậy lúc ba giờ rưỡi sáng để đi “chào tạm biệt”. Tạm biệt ai vào lúc đêm đen kịt này? Cam ríu ríu làm theo lời ông anh: thay mặc bộ “áo quần chiến thuật” đã vá nhiều chỗ, đội giày vải rách, đeo túi dết và cái bi-đông rỗng. Hai anh em đi ngược dốc đến chỗ xe lửa đậu, loại Đờ-cô-vin đường hẹp xe nhỏ. Anh Năm chìa bi-đông cho bà hàng rót đầy nước chè xanh vào, lấy hai gói xôi đậu đen bày sẵn trên chõng. Tất cả bảy trăm, anh đưa tờ một ngàn và phẩy tay nhẹ, bỏ đi. Quen nhau đến nỗi không cần nói tiếng nào, cả chủ lẫn khách!

Trong toa xe hẹp và tối om bò chậm như xe đạp, hai anh em giở xôi ra ăn lặng lẽ. Anh Năm vẫn lì lì như cóc cắn. Cam liếc nhìn anh nhiều lần, không nhận ra nét gì trên khuôn mặt đen trũi lẫn vào bóng đêm. Chắc có gì trái ý trong hai ngày làm thủ tục chuyển đi xa, anh vốn ghét giấy tờ đến cái độ kinh niên. Đợi đấy, chớ hỏi, anh sẽ tồng tồng kể hết.

Một bác rậm râu ngồi cạnh, cặp lồng cơm trưa kẹp giữa hai chân, rít mồi thuốc lào rõ dài, nói to hơn với anh thợ trẻ đang gật gà cạnh sườn:

- Thế đấy Súy ơi, một tuần phép có vui có buồn. Thằng em tao lên vù vù trong giảm tô, trong cải cách đợt năm, qua kiểm tra chững lại, đến phúc tra mới cắp chiếu hầu tòa, án bảy năm, nay về nhà mổ lợn ăn mừng rồi. Cũng là bọn ghen ăn ghét ở, đội sau lật ngược đội trước lấy tí thành tích. Cái khoái nữa là tao gặp đích thị thằng đội trưởng phúc tra ở Hải Phòng... Nó không dám về quê, cũng không về nơi nó cải cách, lang thang kiếm không ra việc. Cái thằng dạo trước tao nói đấy, nó bắt cốt cán phải thuộc lòng: “Ơn Bác, ơn Đảng, ơn Đội”, thiếu hai chữ ơn Đội thì sau phải vớt thêm vào cuối mít-tinh. Nó không nhận ra tao, khi ngồi ăn cơm vỉa hè nghe tao nói chuyện làm mỏ, nó sấn vào nằn nì tao giúp nó làm thợ phụ. Dạo tao về làng, bao giờ cũng ngồi rìa dưới cùng vì tội liên quan thằng em, còn nó mặc đại cán chễm chệ trên ghế chủ tịch...

- Bác cho nó mấy quả?

- Không quả nào.

- Hừ, bác lành quá đấy, gặp cháu thì nó vỡ quai hàm.

- Ghét thì vưỡn. Mà đánh kẻ chạy đi chứ ai nỡ đánh đứa chạy lại. Nó khỏe vâm mà nhếch nhác, hốc hác, bệ rạc quá mày ơi. Hay ta cho nó vào cúp mình, hở Súy?

- Thay cháu à?

- Đời nào! Thay cái Hợi, nó ễnh bụng sáu tháng rồi xúc hai xẻng than đã thở thụt bễ, hư thai có ngày. Đưa nó về Nhà sàng ngồi nhặt đất đá cánh mình tom góp giúp tí sữa tí tã, để phúc cho con cháu...

Ra thế. Những làn sóng dội xa của Cải cách đợt năm và của đợt sửa sai tiếp liền theo đó đã lay chuyển từng anh bộ đội, từng bác thợ mỏ, gắn với nếp nghĩ Việt Nam ngàn năm là “bầu ơi thương lấy bí cùng”! Nhiễu điều phủ lấy giá gương!. Đâu phải là họ dễ dãi. Đổ xương máu và hiến mạng sống suốt cả một cuộc Kháng chiến trường kỳ không thể là những người ngây thơ, ba phải. Xóa bỏ được bấy nhiêu thù oán trong sai lầm cải cách chỉ có thể là những người vô cùng nhân đạo, vô cùng yêu nước yêu dân, vô cùng tin ở Đảng và Bác Hồ.

Xe lửa dừng ở Hà Lầm, thợ lò chuyển sang ô-tô. Anh Năm chỉ ghé thoáng qua một nhà bên đường, nhận một gói to bọc giấy báo, ném ra mấy tờ giấy bạc rồi đi tiếp, hẩy tay cho Cam trèo lên một xe Ta-tra thùng vuông đóng thêm thang sắt lên xuống và nhiều tay vịn dọc, người đứng ép nhau như cá hộp. Xe chở thợ lên lò 87 và 88 cách Hà Lầm ba cây số. Đến hai giờ chiều tan ca một, phần lớn thợ cuốc bộ xuôi dốc, ai mệt quá mới đi ô-tô.

Sườn núi quanh các lò nham nhở than đen và đá xít cũng đen nhưng không bóng, xa miệng lò mới thấy đất đồi đỏ pha vàng. Một anh thợ trẻ mặc bộ quân phục lắm chỗ vá như Cam, cũng quen anh Năm rối rít hỏi thăm về đại đoàn Ba lẻ tư mà Cam mù tịt. Cậu chuyển ngành làm thợ xúc than ở một cúp xoi tít vào đáy sâu, lương chính và tiền sản phẩm xấp xỉ hai trăm ngàn, phải cái làm vất vả.

Anh bạn mới gặp đã thân, rót vào tai Cam vô số lời hướng dẫn. Cam nghe mãi đến mụ cả đầu. Chỉ nhớ loáng thoáng về lò cái, lò chợ, lò gió, lò cúp, ga cho xe goòng tránh nhau, đĩa sắt xoay goòng đun than. Và rất nhiều tên cho gỗ chống lò, cột bích, cột mộng, cây xà, cây văng, cây chèn nóc, cây chèn vách, cây thìu. Cam chỉ nhớ ấn tượng chung là bước qua cửa lò thấy nóng, ngạt, ẩm, chỉ ngớt khi qua chỗ quạt 17 mã lực hút không khí lên cao, lò gió bên dưới tỏa mát ngọt vào mũi. Lắm chỗ không khí ép phun phì phì như đầu máy hơi nước qua những ống thép và cao-su dày. Đi phải coi chừng: trên đầu lắm nước dột, bên sườn căng dây tời điện kéo goòng rỗng lên lò, dưới chân là đường goòng và nhiều vũng nước đọng. Càng vào sâu càng chật và bí hơi, có đoạn phải bò bốn chân mới lọt. Anh Năm đã mượn mũ nhôm và ủng cao-su cho cả hai, một đèn đất xỉ lửa ngang đủ sáng để tránh đường goòng dưới chân và nhận ra những chữ phấn kèm mũi tên trên vách: “Hay cặm”, “dễ lật”, “đĩa xoay”, “đường dãn”.

- Anh Năm, ới anh Năm Phi Đao! Rẽ cúp này chứ!

- Ơ... chúng mày đến đây rồi à?

- Theo vỉa mới, chưa kịp đặt ray. Được khá lắm anh. Mới kéo tạm bằng xe ba gác đã gấp rưỡi cúp cũ. Cầm chắc tháng này hăm lăm vạn, tính cả phần ông phi đao đấy!

- Thôi để chúng mày đỡ cho vợ con. Rửa qua cái tay, ta làm lễ tạm biệt. Tao vào Thanh Hóa làm ruộng nông trường, móc nối để trở về miền Nam đây.

Giữa rất nhiều tiếng xuýt xoa ồn ào, anh Năm giở cái gói nhận ở Hà Lầm, bỏ ra một chai rượu ngang, nửa tút thuốc lá Hoa Hồng, một gói chả lụa còn nóng. Anh rót rượu ra một ngăn cà-mèng và chuyền tay nhấp mỗi người một ngụm.

Ông bác ngoài năm mươi tuổi ngồi xổm cạnh Cam nâng ngăn cà-mèng rượu lên:

- Tiếc anh lắm lắm, mà cơ sự ra thế thì chúc anh đi chân cứng đá mềm. Trộm phép anh, chứ đám này bảo nhau người như anh Năm là của hiếm. Cầm quân đánh giặc bao năm ròng, về mỏ không chịu làm ông quan bàn giấy, chui vào lò hùng hục xúc đất cuốc than với dân thợ chúng tôi, chia nhau nắm cơm vấu cháo...

Anh Năm vẫn ít mở miệng, nhưng mặt anh tươi dần lên. Anh tự đứng lên trước, túm hai tay lắc vai từng người trong tổ, ngoài anh ra còn lại năm.

Ra khỏi lò, gió mát rượi quạt vào mặt. Gặp một cô rỗi việc đang soi gương chải tóc, Cam mượn gương soi mình, bật cười khi thấy mặt nhọ nhem, nhìn xuống thì cả ủng lẫn quần vấy đầy bùn than, trong khi anh Năm sạch sẽ hơn nhiều.

Anh Năm rửa và trả các thứ mượn, kéo Cam lên một xe ben tuy đã được báo lệnh mới là thợ mỏ không được đi xe ben vì thùng xe trơn tuột, người dễ văng ra ngoài. Xuống chợ Hà Tu gần trưa, họ vào một cửa hàng mậu dịch nhỏ. Anh gật đầu chào chị bán vé, búng tay đánh tách và giơ hai ngón, cụp xuống, lại giơ hai ngón như người phương Tây chúc hai lần thắng lợi. Vài phút sau, trước mặt mỗi người đã có một bát phở lợn giá ba trăm, chai bia Trúc Bạch, cốc vại bỏ đá. Cam ăn gần hết hát phở, lại nghe tiếng búng tay và nhận rất nhanh bát phở thứ hai, lần này là phở bò tái, rất khó gặp vì Chính phủ cố chặn bớt việc giết trâu bò. Hình như anh Năm dựng hai ngón xong còn thêm ngón cái dựng đứng, Cam thoáng thấy thế. Chắc là ám hiệu khách quen sẵn sàng trả thêm.

Từ Hà Tu lên khu mỏ lộ thiên Bàng Danh B chừng bốn cây số. Một xe Ta-tra ấn còi gọi, rồi lái xe nhảy hẳn xuống đất vành loa quanh miệng gọi anh Năm, anh chỉ xua tay, nắm hai tay giơ cao giật giật như bắt tay từ xa, kéo Cam đi bộ. Cam nghĩ ngay: giờ tâm sự bắt đầu!

Đúng thế. Vừa xa khu chợ, anh mở miệng:

- Tao nhắc chuyện tao thêm phiền cho mày, thôi cứ diễn hề cho mày đỡ tủi. Tao cháy ruột đó Cam. Chị Năm Bưởi bị tù từ sau Giơ-neo, đẩy tù lao này qua lao khác, con tao sanh ra chưa biết trai hay gái, sống hay chết. Cả nhà mình ở Linh Lâm bị treo tấm bảng to tướng: “Tình nghi can cứu, loại A!”. Bọn tề ngụy đi đâu cũng ghé vô hạch sách, khám nhà, hỏi giấy, sau đó phải một nồi xôi hay cháo gà cho vài chục đứa ăn khuya... Ở nông trường Sao Vàng được đón anh em vượt tuyến ra Bắc nhiều lắm, dân Quảng Nam cũng khá đông. Còn ở mỏ đây, mấy ai có thì giờ nghĩ tới miền Nam đâu. Đào nhiều than, kiếm lắm tiền, đem về nuôi vợ con ở quê, bấy nhiêu thôi. Tao nói chuyện miền Nam, họ nghe lát lại tưởng là chuyện ở Nam Định hay tỉnh Hà-Nam. Ngay Ba Dĩnh là cỡ khá trong Đảng ủy mà cả năm nay đề nghị mua vài tờ báo Thống Nhứt cho khu mỏ cũng chưa được, “hết kinh phí”, xin bó tay. Mày kể tao nghe bốn năm không được đi phép vì không có cha mẹ hay anh chị em ruột ở miền Bắc, mày hiền quá đó, tao cứ như xe ủi đất, thách đứa nào dám cản... Tao về nông trường Sao Vàng để sống với anh chị em miền Nam, họ báo trước mỗi tháng trả không quá bốn vạn. Kể gì đâu Cam, tao ra Bắc để đợi ngày về Nam, đâu tính làm giàu. Tiếc một chút là Chánh phủ cho mày ít quá. Ở nơi củi quế gạo châu như Hà Nội mà mỗi tháng ba vạn rưởi, sợ mày học gạo chịu không nổi, rút dù nửa chừng...

- Chịu được quá chớ anh Năm. Con nhà lính mà!

- Ừ thì lính. Cũng là lính, mà lính địch hậu khác lính chủ lực, lính chủ lực khác lính văn phòng, lính văn phòng khác lính hậu cần, lính kiểng lính ma, mới nhập ngũ đã qua học bên Liên Xô, Trung Quốc nhờ ơn các ông tướng tá vun vén cho nhau...

Mày cứ học tới tới đi nghen, đừng để tụi nó coi khinh lũ dân nghèo mình. Nhà mình dốt nát, anh Cả Chanh chỉ học trong tù, tao dốt đui thi đâu có rớt đó, trông cậy còn mình mày ngoi lên trí thức cách mạng, vinh dự cho cả nhà...

Anh Năm rài rài không ngớt trên bốn cây số leo dốc lên tầng mỏ lộ thiên Bàng Danh B, nơi anh lần đầu vung cuốc chim xắn vào than đá. Lại một chầu ngừng tay tạm biệt nữa dưới nắng gay gắt.

Hai anh em về Hòn Gai theo xe lửa đầu ca hai quá hai giờ chiều. Tắm rửa xong, Cam bước về buồng trọ được xếp, thấy anh Năm chống tay cằm nhìn xấp giấy bạc trước mặt: anh em trong cúp gửi anh những năm chục vạn đồng, kèm một mẩu giấy viết nguệch ngoạc, đầu vết than bẩn: “Anh Năm không nhận thì chúng em biểu tình, liệu hồn!”. Anh Năm đưa hai mu tay lau mắt, nói nghẹn:

- Quái quỷ, mình ở thì chán tụi nó, cầm quyết định ra đi cứ ruột gan cồn cào. Cam, mày biểu tao làm gì... Với tụi ở mỏ chớ ai nữa... Sao tao thương quá, Cam ơi, sợ tao rứt đi không nổi. Bấy lâu đùm bọc nhau còn hơn máu thịt. Gắn bó quá sá rồi, tao ra đi như cắt ruột...

Cam biết, anh Năm sẽ đi thêm một bước về gần miền Nam, sẽ kiêu hãnh vì chịu lương rất thấp, sẽ trở về với những người cùng quê.

Cam trở về Đoàn thu dung, được đọc ngay bản quy định mới nhất của Tổng  cục cán bộ: một số quân nhân đỗ vào các trường đại học và cao đẳng có thể trở về phục vụ trong quân đội như ngành Y, Dược, Sư phạm thì cho phong quân hàm, hưởng chế độ như khi tại ngũ. Trong số các ngành khác mà quân đội chưa cần, có nêu rõ tên đại học Tổng hợp, Nông lâm, Thủy lợi... Cậu cán bộ chơi thân ở văn phòng kéo Cam ra sân, rỉ tai:

- Mày đi là phải. Mày thâm niên trung đội trưởng thành tích có thừa, thế mà khi xét đề bạt Đảng ủy cũng bác, “chưa cần thêm cán bộ”, là lý do thôi. Khi xét đề nghị phong quân hàm, các ông ấy chỉ để mày cấp chuẩn úy, lại lý do là “khuyến khích phấn đấu, khiêm tốn học hỏi”. Chuyển ngành thôi, Cam à. Còn may là cái huân chương Chiến thắng hạng ba của mày về kịp rồi, tao đang giữ hộ. Các thứ huân huy khác chỉ có giấy, chẳng được tí đỏ ngực nào, chỉ có huy hiệu Điện Biên được phát thôi, cả những đứa ở xa Điện Biên mấy trăm cây số cũng nhận. Lính địch hậu cánh mình đánh bọp xẹt như du kích xã, chắc các cụ nghĩ thế, không nhìn vào bản thống kê mới đây là tỉ lệ thương vong của lính địch hậu cao hơn nhiều so với lính các đại đoàn chủ lực.

Cam nghĩ nhanh tới lời động viên đã từng nghe: trước kia yêu nước phải tòng quân, đến nay yêu nước là ra khỏi quân đội!. Dù cậu cán bộ kia nói hớ, thì cách xử sự của đơn vị chẳng khác là bao. Ra đi thôi. Hãy dồn sức vào chiến dịch mới: cuộc tấn công vào thành trì khoa học.

Chương 2

Hai Thùy đang tính sổ, cộng các khoản nợ công may, nợ vải, xem có đủ nộp ba ngàn đồng vào “quỹ tố cộng” hay chưa, chắc bà Tư mẹ chồng đi đòi rã chân cũng chỉ thu được một nửa. Nhà hết cả những thứ bán ra tiền. Khách đến may cứ khất lần hồi, tới mùa lúa hay mùa nhập lâm sẽ trả. Không  cho nợ thì bàn máy bỏ không, lò rèn ông Tư cũng ế lây, dân làng thường dành một buổi làm hai việc.

Tiếng vó ngựa và chân người đi qua cầu gỗ bắc ngang khe Cốt khiến chị ngừng tay, rướn cổ nhìn xuống cầu. Mười mấy người đang ngược dốc lên phía nhà chị. Chị đút vội cuốn sổ vào ngăn kéo máy may, vơ lấy một cái quần lính rằn ri chưa vá, bất đầu đạp.

- Nè chị kia, đứng dậy, ra góc nhà đợi đó!

Hai thằng lính và một công dân vụ quen mặt nhưng không biết tên vừa ập vào, súng chĩa ngang, mặt hầm hầm như sắp bóp có. Đừng lý sự với bọn này, lý sự cùn vài câu là nện. Chị lặng lẽ đến chỗ chúng chỉ. Tên công dân vụ thò tay rút hai ngăn kéo hai bên máy may, lấy ra cuốn sổ đang cộng dở, hừ hừ trong mũi. Mấy người cưỡi ngựa cũng vừa dừng trước cửa. Thùy liếc nhìn qua, thấy một đứa đeo hai bông mai bạc, trung tá. Một đứa một bông mai vàng, thiếu úy. Một lão có khuôn mặt rất quen nhưng không nhớ gặp ở đâu, chừa ria mép, mặc bộ com-lê xám có thắt nơ đen trên cổ sơ-mi, đội mũ phật tử rộng vành, áo dài rất căng trên bụng phệ. Còn thêm một đứa bị phỉ nhổ nhiều nhất trong xã Linh Giang, nay đổi gọi Tây Giang, là đồng chí Hùng Minh tức Ba Mít, đi đâu cũng tự xưng là “cán bộ Việt Minh từ hồi bí mật, nay ăn năn hối cải trở về với chánh nghĩa quốc gia, được nhứt tề trọng đãi, vừa được trên cử làm đại diện xã mình”. Dân các làng ven sông Linh đều ghê tởm cái đứa trở cờ này.

Tên trung tá ỳ ạch xuống ngựa, bước tới trước tiệm may:

- Gì đó bay?

- Dạ thưa trung tá tỉnh trưởng, mụ này có sổ ghi dân chúng góp tiền gạo nuôi Việt Cộng!

Hai Thùy tức quá, nói to:

- Không phải Việt Cộng! Là ghi nợ may chưa trả...

- Câm họng, ai cho chị mở miệng hả?

- Ông vu oan để giết tôi...

Người mặc com-lê vất cái mũ dạ phật tử trên máy may, rút kính lão đeo lên mắt, lật nhanh các trang  ghi bút bi, đưa lại cho Thùy:

- Cháu viết tắt nhiều, bác coi không ra. Đọc bác nghe ít dòng từ trên xuống thử.

Thùy đọc gằn giọng:

- Cái Hĩm, bà Thuần Linh Thương, một bộ áo đầm tám tuổi, vải mười sáu, công mười hai, cộng hăm tám đồng... Thằng Trĩ, ông Ba Xíu, một bộ bà ba, vải không, công mười bốn đồng... Chó Rớt, chị Chín Huê, một bộ con nít xẻ đáy...

Lão kia giơ tay cầm sổ xem lại, bật cười:

- Ông trung tá coi đó, Việt Cộng toàn con nít dưới mười tuổi!

Tên lính vừa gây sự với Thùy xoay người lại, chị thoáng thấy lon chữ Y hạ sĩ trên tay áo trái của hắn:

- Bẩm quan, con còn bắt được một đứa mọi cái núp ở nhà sau. Nhà treo bảng cô lập hạng  A mà nó dám vô...

Rất không ngờ, tên trung tá tát bốp vào mặt tên hạ sĩ giữa câu nói, bồi thêm một tát tay trái. Máu mũi bắt đầu rỉ xuống cặp môi thâm đen.

-Tao dạy rát cổ mà tụi bay ngu cứ nhứt định ngu. Bẩm quan, quan lại đâu còn mà bẩm! Mọi cái là thứ gì? Phải kêu là Thượng nữ, nữ Việt Thượng. Hễ đủ hồ sơ Việt Cộng thì phải kêu là nữ Việt Thượng Cộng phỉ. Nhắc lại tao nghe!

Bọn lính đã lôi cô em gái anh Tơ-rin từ nhà trong ra. Cô vùng vằng co kéo, nói hàng tràng tiếng Cà-yoong, chẳng ai hiểu. Cô này khá xinh, nhưng đã cẩn thận bôi nước nghệ cho da vàng khè, vuốt ngược tóc cho xù lên và rắc thêm nhiều tro, mặc bộ áo váy lấm bùn trước khi đến gặp Thùy. Tên trung tá nheo mũi khịt khịt, bước ra ngoài, để tên công dân vụ hỏi cung.

- Nhà này là loại A cô lập, sao mày tới núp trốn?

- Cô lập là cái chi?

- Bảng treo trước nhà, mày còn chối! Ra đây coi!

Đứng trước tấm bảng, cô Tơ-bon cứ lắc đầu:

- Dân tui trên núi, không có cái chữ ni. Không có chữ chi hết. Tui đem đồ tới chị Hai may, tui giữ con cho chị may.

Bọn lính soát cái gùi của To-bon, ném ra mấy thứ đồ rách, một xấp vải nhuộm chàm, mấy bó trầu và vỏ ăn trầu. Không có gì đáng gọi là “tiếp tế Việt Cộng”. Tên trẻ tuổi đeo một bông mai vàng thiếu úy cười gằn:

- Chẳng có gì chấm mút được đâu, thôi cuốn xéo!

Lão mặc com-lê chừa ria mép nói với theo:

- Trình trung tá cứ đi trước, coi địa thế, tôi với ông đại diện đi sau.

Lão ngồi xuống cái ghế bên cạnh máy may, cười khẽ:

- Một ngày lạ thói sai nha, làm cho khốc hại chẳng qua vì tiền... Cháu Hai chưa nhìn ra Bắc à?

- Dạ... cháu mắc lo con cháu, chẳng mấy khi đi hội họp…

- Ờ, thiệt vậy, cháu một đứa, Năm Bưởi đi tù giao lại hai đứa. Mà sao nhà vắng quá vậy?

- Cha cháu đi học tố cộng đợt hai, giai đoạn hai, chắc bị giữ lại nửa tháng là ít. Con Út Hiền ngày đem cơm cho cha hai lần, ở Huề Bình. Mẹ cháu giữ con cho anh Tư Quýt rèn, chị Ba Song bán tiệm ngoài xóm chợ. Một mình cháu lo việc nhà, may vá kiếm tiền nộp quỹ tố cộng.

- Nộp bao nhiêu?

Thùy liếc thấy Hùng Minh kín đáo xua tay, nhưng cứ giả vờ không thấy. Chị không giấu những việc cả làng đều biết:

- Giai đoạn một, Hội đồng hương chánh hẹn nộp bốn ngàn thì được xuống hạng B, chưa cấp thẻ kiểm tra nhưng được giấy phép đi lại trong xã. Cha cháu bán trâu nộp đủ, mà bảng cô lập cứ y nguyên, không được ra khỏi thôn, các thứ đóng góp, canh gác, làm xâu công ích cho xã cho quận, thứ gì cũng được ưu tiên số một hết. Nghĩa là phải đóng nhiều, làm nhiều, học tố cộng nhiều, mà phải đi trước hàng xóm. Cháu thưa thiệt vậy đó, có ông đại diện đây biết rõ. Bây giờ đang lo chạy tiền không đủ để nộp quỹ tố cộng giai đoạn hai. Năn nỉ miết, hội đồng mới hạ xuống ba ngàn, là chưa kể hơn hai chục khoản đóng góp khác.

- Họ có phát biên lai không?

- Nộp các thứ thuế có biên lai. Quỹ tố cộng thì ông đại diện đây nói không cần, ghi sổ là đủ, coi như tiền chuộc mạng để quốc gia cho sống sót.

Bộ mặt điểm ria mép quay về phía Ba Mít tức Hùng Minh:

- Đúng vậy không, ông đại diện?

- Dạ bẩm cụ, hơi đâu nghe mấy mụ cộng sản nói xàm xàm…

- Tôi hỏi ông: đúng vậy không?

- Dạ thưa, để cháu trình cụ sau. Dân đây theo Cộng đỏ lòm hết, cụ biết rồi đó, họ nghe một thổi lên thành mười, làm mất uy tín cán bộ quốc gia...

- Cho anh ra ngoài. Đi!

Ba Mít trừng mắt dọa Thùy, lẳng lặng ra cửa, bộ mặt rỗ còn tái xanh dưới mái tóc tém đít vịt và chừa gọng kính. Lão com-lê rút thuốc châm hút, dùng  bật lửa gì mà xì ngọn dài tới ba phân, Thùy chưa từng thấy. Chợt lão vớ cây gậy mây to uốn cong đầu, bước ra cửa. Quả nhiên Ba Mít đang rình nghe chỗ góc nhà che liếp, không biết rằng liếp tre chưa trát đất để lộ rõ bóng hắn.

- Mày dò xét cả tao nữa hả thằng Mít? Muốn vô xà-lim hả?

Có tiếng gậy vút, kèm tiếng bịch của gậy đánh vào thịt. Ba Mít kêu “úi” một tiếng khẽ, rồi chạy xa. Lão kia quay vào, mặt còn đỏ.

- Cố tổ nó, làm tới tỉnh phó mà nó còn theo rình rập!

- Ổng rình nghe cháu nói gì với bác, để sau rồi trả thù. Phép vua thua lệ làng mà bác.

Lão bật cười:

- Vậy là nhận ra Bắc rồi nghen. Tên gì nói thử coi?

- Dạ, là quan phủ Đỉnh, hồi chín năm Việt Minh là cụ tú đỉnh làm Liên Việt, bác nói tỉnh phó cháu mới sực nhớ...

- Nhớ gì?

- Mấy ông ở xã nói làng mình được nhiều người làm to lắm, như cụ tú theo quốc gia lên tới tỉnh phó.

- Bác so với Cả Chanh thì nước non gì. Hồi thằng Cả lên phó chủ tịch tỉnh, mới ngoài hai mươi tuổi, đâu chừng  hăm lăm thôi. Còn bác tới nay gần sáu chục mới tới tỉnh phó, lên voi xuống chó đủ đường... Hỏi thiệt cháu nghen, phe thằng Ba Mít ngoi lên đại diện, có sanh sự với nhà cháu nhiều không?

Thùy đắn đo một tí, rồi cứ đáp thẳng thừng:

- Dạ nhiều lắm, kể không xiết đâu bác. Hồi Việt Minh ổng tới tịch thu nửa gia sản nhà cháu, báo lên trên xếp cha cháu vô cường hào, thêm cái gian ác nữa. Giờ ổng theo quốc gia, lại ghép nhà cháu vô tình nghi can cứu loại A, nộp tiền tới tới mà ổng không chịu rút bảng, còn nói trong lớp tố cộng là cả họ nhà Tư Chua Cả Chanh phải đi ăn mày ổng mới ưng bụng. Cái lập trường của ổng thiệt là sắt đá.

Phủ Đỉnh vân vê điếu thuốc Xa-lem, trầm ngâm:

- Ai nghĩ sao tùy họ, riêng bác nghĩ khác. Nói tình thiệt với cháu, bác chỉ thắc mắc cái vụ quỹ tổng động viên với đợt giảm tô hồi Việt Minh, chớ thâm tâm bác quý trọng người kháng chiến lắm. Cần kiệm liêm chính, chí công vô tư, nhà này phải kể nhứt thằng Cả chồng cháu, nhì ông Tư Chua, ba tới con Năm Bưởi-gai ngạnh cùng mình mà ở tù gần hai năm nay, rồi tới cháu vừa may vá vừa cày cấy nuôi cả nhà... Bác không nói lấy lòng đâu cháu, đừng cãi. Bác theo quốc gia, thiệt đó, mà cứ ước sao phía quốc gia được những người như nhà cháu mới trụ vững được.

- Bác làm ông to, chớ cháu nói vậy thì đi tù tức thời!

- Chỗ thân tình bác mới nói thiệt. Hễ cháu gặp chồng thì cứ kể đúng y lời bác, để Cả Chanh nó hiểu bụng dạ...

- Anh Chanh đi tập kết, làm sao cháu gặp được!

- Giỡn chi vậy Hai! Có mật báo rành rành là cháu vô chỗ Xê-ca Đơ cũ gặp chồng tháng sáu năm Năm sáu. Tới tháng Mười Cả Chanh bị dân vệ Tiên Phước bắt giam hai ngày, được một dân vệ nửa đêm cắt dây cho trốn thoát, công an tỉnh yết thị rồi…

Giọng Thùy lạnh như nước đá:

- Vậy đó, bác ghép tội cháu còn nặng hơn ông đại diện nữa. Ổng mới truy cái tội kháng chiến cũ, không chịu ký giấy ly hôn, còn bác gài vô tội liên lạc, tiếp tế cộng sản trên núi. Dễ thôi bác à. Cứ biểu mấy ông khai thác đánh cho nhừ tử, thịt lộn xương xương lộn thịt, thì mấy chục giấy cháu cũng ký.

Ông tỉnh phó Ung Viết Đỉnh lúc này luống cuống thật sự. Ông dặng hắng vài lần, châm điếu Xa-lem, rít vài hơi mới mở miệng:

- Cháu cay đắng trăm bề, gì cũng nghi ngờ là phải. Là bác nhắn tin vậy để Cả Chanh với ông Tư biết trước mà giữ thân, chớ bác nói tin mật với cháu ích gì, cứ để cho quận với xã họ làm, phần bác nhắm mắt bịt tai là xong. Thằng Chung đâu rồi?

- Dạ, nó ngủ mê lắm. Hồi nãy bắt con nhỏ Thượng tới may đồ, nộ nạt rầm rầm mà nó không thức dậy.

Phủ Đỉnh bước vào buồng trong, vén màn, giật mình khi thấy đứa bé trai lên chín nằm ngáy phì phò bên hai đứa gái nhỏ. Mặt thằng Chung đúng là bộ mặt của ba nó-Hai Khánh-thu nhỏ lại và còn đẹp hơn, hồng hào phốp pháp hơn. Hai Khánh nhờ lão nói khó với cả nhà ông tư, đặc biệt là với Năm Bưởi và Hai Thùy, mẹ đẻ và mẹ nuôi thằng Chung, cho nhận bé Chung về nuôi. Mấy lá thư thống thiết gửi cho Bưởi và Thùy đều không được hồi âm. Bên ngoài, Thùy đã đạp máy may lạch cạch, sửa bộ áo quần rằn ri của tên lính nào đó, chắc hẳn không công. Quỹ tố cộng thúc sau lưng, ba ngàn đồng, trong khi lão ký một cái giấy bá láp nào đó là được lễ tạ năm chục ngàn tới vài trăm ngàn. Một cảm giác gì vừa nóng vừa lạnh bỗng trào lên ngực lão. Chủng qua đắc qua, chủng  đậu đắc đậu, gieo gió gặt bão, cuộc đổi đời hồi Việt Minh đã dạy lão chớ coi thường lũ dân đen mà khốn có ngày. Lão quyết định ngay: thu xếp cho Năm Bưởi ra tù, nhà ông Tư Chua xuống loại B khỏi bị cô lập. Riêng vụ trả thằng Chung về cho Hai Khánh thì sau đó sẽ hay.

Lão quay ra chỗ Thùy đang  may, vồn vã:

- Đừng hiểu lầm bác nghen. Sắp tới bác cho tháo bảng cô lập, miễn nộp quỹ tố cộng, tìm cách đưa Năm Bưởi ra tù. Nói suông chẳng ích gì, cháu cứ đợi năm bảy ngày coi bác tình thiệt hay đãi đưa lấy lòng. Cháu cứ nói lại trong nhà lời bác nhắn. Tạm biệt cháu.

Lão cầm cây ba-toong bước ra, vừa gặp nhóm sĩ quan và lính quay lại. Lên ngựa xong, lão hỏi tên trung tá:

- Ông quyết định ra sao?

- Ờ, cắm bốt mé Nam đường 56, kiểm soát cả đường sông đường bộ. Dời mấy làng Thượng xuống dọc bờ sông, cho đám giáo dân di cư kèm chắc. Ý cụ hay đó. Cơ mà lập thêm bốt giữ mé sườn đồn điền của cụ thì khó đấy. Bảo an hết quân rồi. Tổng đoàn dân vệ chỉ được một trung thiếu, phải lo giữ chung quanh chợ Huề Bình. Hay là cụ bỏ ra ít nhiều, nuôi bọn Thanh niên xung kích hay diệt cộng gì đấy, mua cho chúng nó vài khẩu cà-là-gỉ với chục lựu đạn, trả mỗi tháng ba trăm một đứa, nó gác cho cụ ngủ yên. Việt Cộng theo đường lối hòa bình mà, vất hết súng đạn, có súng cũng không dám bắn, cụ chả phải lo.

- Lo chớ, là lo bọn Thanh niên ấy trộm cắp như quỷ sứ!

- Hà hà, có thế. Cũng phải cho nó kiếm tí chất tươi chứ. Cơm trưa ở đâu, ông đại diện?

Ba Mít chạy bộ sấn lên trước, hổn hển:

- Trình trung tá, em đặt ở tiệm khá nhứt xóm Chợ, toàn thứ lạ miệng như trăn, rắn, gà rừng, heo rừng, rượu nếp thứ chánh hiệu.

- Biết điều đấy. Đi thôi.

Ba Mít chạy bộ trước đoàn ngựa, bọn lính chạy bộ theo sau, qua cầu khe Cốt về hướng xóm Chợ.

Mươi phút sau, Thùy khép phên liếp, gài cây ngáng, đi vào lò rèn ông Tư dựng cách nhà ở mươi thước, dưới bóng những cây dầu lai cổ thụ. Cô Tơ-bon đang ngồi dựa cột, ngủ gật, choàng tỉnh dậy, nhoẻn cười:

- Đi hết chưa chị?

- Hết. Hồi nãy em sợ không?

- Sợ con khỉ gì. Em giả dại, giả dốt thôi.

Cô gái mười sáu tuổi này đã học hết lớp bốn tiểu học hồi Kháng chiến, nói tiếng Kinh sõi hơn cả ông anh Tơ-rin đang là huyện ủy viên Tây Quảng, nhưng đóng kịch ậm ờ ú ớ rất tài. Xuống làng Kinh dễ bị lính Diệm chọc ghẹo, cô tự làm xấu và bẩn hết cỡ, ít bị quấy phá.

Cô đưa cho Thùy nửa mảnh đá cuội dẹt và tròn. Thùy ra góc vườn, nhặt vào nửa mảnh đá khác. Hai mảnh ráp vào nhau vừa khít. Tơ-bon cũng xem kỹ, đúng là một tấm cuội dẹt đập vỡ đôi. Cô đến chỗ đống lá khô góc nhà, nhặt lên hai lá mít khô dán lưng vào nhau, thư nằm gọn ở giữa. Giao liên hay mang thư tối mật theo kiểu này, bị địch chộp bắt hay bắn chết tươi cũng kịp vất thư vào bụi rậm hay cỏ rừng, địch chỉ lục soát trong áo quần đồ đạc.

Thùy vào buồng, gài cửa, đọc vội mấy dòng của chồng:

“Tối nay, từ 11 giờ trở đi, em đến gặp anh tại chỗ cũ được không? Đi theo người đưa thư. Hễ được, em phơi trên dây trước nhà một bộ áo quần cỡ thằng Chung mầu sẫm”. Tắc.

Tắc là tên mới của anh Chanh, cũng là thứ quả chua như Thanh Trà, Quất, Sấu. Lâu lâu anh lại thay bí danh một lần.

Cả người Thùy chợt nóng chợt lạnh từng cơn. Chị không kịp tính lại giờ nào bọn Bảo an hay Dân vệ bắt đầu đi gác đi tuần, giờ nào giới nghiêm, giờ nào bọn chúng ập vào đòi ăn khuya, ít nhất cũng phải một nồi cháo gà hay cháo cá. Đêm qua chúng quậy phá đến hai giờ sáng, lũ trẻ sáng nay ngủ say vì thế, đêm nay sẽ ra sao? Chị rối ruột quá, đành chậc lưỡi: chồng về bên kia sông Linh, còn so đo gì nữa. Lão phủ Đỉnh chỉ được mật báo chị gặp chồng một lần, thật ra những bốn lần kia. Lỡ có thai với chồng thì tụi nó đánh chết, khai ra mình lang chạ thì lời nói mắc cứng trong họng. Thuốc ngừa thai hết sạch. Chị cầm mảnh thư chồng trong bàn tay run rẩy, bật khóc thút thít: “Khổ thân em quá anh ơi... Tụi nó tra em hai lần, em cắn răng không khai, không ký ly hôn anh, nhưng mà cả nhà chỉ một mình em may vá tới bại chân mờ mắt, nuôi ba đứa nhỏ, nuôi cha, thăm nuôi em Bưởi ở tù Hội An, tiếp tế cho anh, em đi tù thì cả nhà chết đói hết... Anh thương em, anh đừng bát em làm bổn phận người vợ... cho em xin nghen anh… Sống chết em cũng tới với anh...

Chị đứng thừ hồi lâu, đọc lại thư chồng, đưa giấy vào miệng nhai chầm chậm, nuốt biến. Chị hối hả bước ra chỗ cô Tơ-bon đang chờ.

- Đêm nay chị đi với em. Tụi nó tới coi sổ gia đình, chị để Út Thanh Yên nó đối đáp. Có điều em ở nhà cô lập, dễ sanh chuyện...

- Thiếu gì chỗ. Chị cứ may bộ vải chàm của em đi, em tới ngủ mấy nhà thương lái, tới khuya em đón chị.

Thùy chạy qua lại mấy nhà quen kiếm tiền, mua hàng. Quỹ tố cộng tới sát bên hông, các ổng còn dọa phạt nộp trễ, nhờ bác (anh, chị) cho xin mấy món đồ may đã lâu mấy tháng. Là gặp hồi bí rị mới phải hỏi tiền công, tiền vải, chớ tôi chẳng phải đứa quên tình nghĩa bà con…

Hầu hết các bà và các chị em biết cảnh “gia đình cô lập” ra sao, và rất nể bà con ông Tư Chua và Cả Chanh. Họ xoay xở mọi cách để trả tiền vải tiền may cho Thùy. Có bà lẳng lặng vào buồng xúc tới hai ang gạo, mười sáu ki-lô, bắt con phải tự gánh tới nhà chị Hai, tuy nợ may chỉ đáng ba ki-lô. “Trả nợ cho chị một phần, trả nợ người khác một phần, chị đừng nói nhiều”. Chỉ khó khi Thùy đến nhà vợ chồng Tư Quýt và Ba Song. Quýt là em ruột Cả Chanh đấy, chỉ vuốt bộ râu ba chòm, cười khẩy:

- Chị nàng dâu trưởng mà riết róng với em út ghê thiệt. Thằng này sanh sau đẻ muộn, mà cả chục năm nay làm nuôi cả mấy vị cán bộ thượng cấp, cả ông gì, anh Chanh, cô Năm. Chị Hai đòi nợ, mời chị đòi các vị kia trước cho tôi nhờ.

Chị Ba Song đế thêm ngay:

- Mà có gì đâu, mấy cái đồ con nít ranh, tưởng chị làm giùm, không thì tui đem vô xóm Chợ, tùy lòng chị đó.

Nhà chị Ba Song đang giàu tấy lên. Sau đình chiến, cha chị xuôi đò dọc tới tận Hội An, Đà Nẵng, chở theo mấy tấn quế khô mua vét rẻ như củi mắc kẹt trong chiến tranh, chở về những chục kiện hàng ngoại một vốn bốn lời. Chị Song mở ngay một tiệm buôn chỗ ngã tư đường 56 gặp sông Linh, ban đầu chỉ tranh tre nứa, hai năm sau xây gạch ngói đàng hoàng. Chị giao cho Tư Quýt với bà me chồng nuôi hai đứa nhỏ hơn, đem hai đứa lớn theo chị tập bán hàng và trông nhà. Từ đó chị ngày càng hồng hào mỡ màng ra, càng coi khinh lão chồng thợ rèn ế khách, lánh xa nhà chồng dây dính với cộng sản. Làng xóm xì xào những vụ chị bê bối với bọn sĩ quan Diệm, với đám tề trẻ, chị vênh mặt lờ tịt, và Tư Quýt không dám mở miệng hỏi lần nào.

Bà Tư vẫn ở chỗ vườn cũ, cố giữ khư khư mảnh vườn và cái nhà tranh cũ nát cho thằng Cả. Ông Tư, sau khi biết rõ Cả Chanh ở lại nằm vùng chứ không tập kết, đã dời lò rèn của mình về ở với Hai Thùy và Năm Bưởi, lò của ông vẫn đông khách gấp bốn năm lần lò Tư Quýt. Gần đây Năm Bưởi đi tù Hội An, ông phải học tố cộng trung bình mỗi tháng hơn chục ngày; lò rèn thường để lạnh, trăm khoản đóng góp chi tiêu chỉ dựa vào máy may của Thùy. Bữa cơm đem cho ông ở nhà lao xã Tây Giang còn khá, cơm nhà chỉ có một hột gạo cõng một khúc sắn, ăn với bát canh láo nháo vơ bòn quanh nhà. Có hôm trung sĩ Bảy Bòng về thăm nhà với bộ mặt đẫm rượu đỏ gắt, trông vào mâm cơm chợt tỉnh rượu, thấp giọng:

- Bấy lâu không về, ông già khó tánh làm em ra người dưng, đâu ngờ chị Hai khổ cực quá vậy... Nói thiệt, cả làng này phục anh chị, thương anh chị, em cũng vậy. Thôi chị cầm đỡ chút ít của em, đừng  gạt đi mà em tủi thân. Sắp tới cấp trên tính đưa em về xã này làm cảnh sát trưởng hay phó gì đó, rồi em liệu đàng tháo gỡ cho cả nhà...

Hắn nhét một xấp giấy bạc dưới gối con Bình, bỏ đi gấp không để Thùy kịp trả. Chuyện ấy cách đây hai tháng, Bảy Bòng chưa trở lại. Sáng nay lão phủ Đỉnh tỉnh phó lại thốt những lời ơn phước với Thùy. Chớ tin mà mắc lùa. Qua hai lần bị bắt, Thùy đã quen với đứa trước nói như lột lá bánh chưng, bước qua buồng khác bị đạp ngã dúi và quất roi ba cạnh nát người.

Đến chiều, Thùy đã kiếm đủ những thứ cần mang cho chồng: hai ký muối, nhựa đi mưa, thuốc sốt rét clô-rô-kin mua lậu, ba hộp vị tinh Hồng Công, một bộ quai dép cao-su, hai thước đúp vi-ni-lông màu xanh lá làm võng cùng mười thước dây dù mua lậu... Mỗi lần gặp chồng, Thùy soạn bao lưng anh thấy thiếu những thứ đã tiếp tế đợt trước, anh lại cười: cho rồi, anh em thiếu quá... Thùy nóng mũi, định kể cho anh nghe bao nỗi cơ cực trong nhà, chỉ sau vài phút lại xấu hổ: so bì sao được với các đồng chí quanh năm đói lạnh, leo núi ngủ rừng.

Thùy lại ngồi vào may gấp, sau khi dấp nước một bộ áo quần sạch của thằng Chung đem treo trước nhà.

*

Bên kia sông Linh, khi mặt trời sắp lặn và chim cỏ từng đàn bay ngược sông về vùng núi Ngọc Linh, một ông lão người Thượng từ trong rừng bước xuống bờ sông.

Cũng như các con sông trái chứng trái nết trên vùng núi, sông Linh ưa đổi dòng sau mỗi mùa lũ lụt như cố ý buộc con người phải coi trọng nó. Năm kia, nó xoáy lở đến sát những căn nhà tranh xóm Vạn, trên bờ phải. Nhiều nhà hoảng hồn đã dời vào vườn cách vài chục thước. Năm ngoái, nó tha cho bờ phải, dồn nước sang mé Tây, bờ trái, quét sạch đi một dải đất pha cát, để lại một bãi cuội dài trơn nhãn, với những cây rù rì và cây rau vừng lá xanh tím đứng dầm chân đuổi nước xâm xấp mắt cá. Trẻ con trong làng ra bãi mới lộ ấy với cái rổ xúc tôm và cá đép, nhũng con cá hệt cá đuối thu nhỏ bằng móng tay cái, bám dính vào cuội. Chúng bóc tôm sống và cả cá đép đút mồm nhai rau ráu.

Ông già Thượng không đem rổ, chỉ bật bằng tay. Cái gùi nhỏ của ông đặt bên cạnh cây giáo dài cắm đứng bên mé nước. Tóc hoa râm búi củ hành sau gáy, hai miếng ngà voi tròn to xỏ căng hai dái tai, da cháy nắng, cái khố bạc màu phơi cặp mông lê trên sàn mốc thếch, tất cả cùng lọt vào ống dòm của tên trung tá đứng trên đồi cao nhìn cảnh toàn vùng. Trao ống dòm cho phủ Đỉnh, hắn gật gù:

- Cụ ưng ý nhá? Đồi này đóng bốt là nhất. Đui-xết quét đâu cũng đến, chỗ khuất ta nện moóc-chê... Cộng phỉ muốn đến đồn điền cụ phải qua lưới lửa chúng tôi, chúng tiềm hành thoát thì cũng chết sạch khi qua sông, rút lên núi.. Cụ xem, lùa bọn Thượng xuống bờ sông này có khó lắm không?

Phủ Đỉnh vừa chỉnh xong ống dòm, đang ngắm lão già Thượng chăm chú. Quái lạ, lão này gặp ở đâu mà trông rất quen. Nhiều nét giống Tư Chua. Chòm râu thưa, cái miệng nhai trầu... Nhưng Tư Chua ngồi lò và nhốt vào lớp tố cộng mãi, đâu có đen nhẻm thế, và tóc hớt ca-rê lấy đâu mà búi... Phủ Đỉnh cười khẽ. Thì mình đây chứ ai, từ khi đổi áo gấm mặc com-lê tuýt-xo, cạo râu cằm chừa ria mép con kiến, mỗi tháng một lần nhuộm tóc đen, lũ đàn em cũ cứ ngờ ngợ mãi, rồi khen rối rít:

- Dạ bẩm cụ... dạ thưa bác... cụ trẻ lại tới chục tuổi, ờ, tới hai chục là ít... Cụ cho phép tụi con thưa bẩm bằng gì cho phải phép, cho xứng ý cụ...

- Hà hà, thời này cộng hòa rồi, Bảo Đại rớt rồi, bay cứ nói miệng hay viết giấy là “Trình ông tỉnh phó”, gọn nhứt. Tao thôi làm quan, bay cứ dân chủ như lời cụ Ngô...

Tên trung tá lặp lại câu hỏi. Phủ Đỉnh đáp vội:

- Ờ, bọn Thượng xuống núi định cư là cái chắc. Chắc tụi nó cù cưa, mình nói rã họng cũng giả đui giả điếc. Cứ cho quân lùa xuống hết, ta gài người rình lâu cũng nắm đầu được bọn cộng sản giấu mặt. Nơi chưa lùa được thì chặn không cho muối sắt vải lên, cấm thương lái lên.

- Cụ quên mối lợi quế với các thứ lâm sản à?

- Cắm đồn, buộc phải bán cho chánh phủ hết, giá cả tùy mình đặt ra, hà hà...

- Cụ chúa thật đấy. Mà chiều nay cụ khao lính món gì?

- Đổi món, làm hai dê tái, rượu tiết dê, đã cho hai con uống rượu rồi đánh chạy tơi bời cho vã mồ hôi, hết mùi. Ông thích thêm món gì cứ lệnh cho lũ bếp nhà tôi.

- Gỏi tôm suối bóp sống, dẫn lửa khá lắm đấy cụ.

- Có ngay. Cần cả làng Linh Lâm kéo đi bắt tôm tươi, hầu ngài trung tá!

*

Ông lão Thượng lọt vào ống dòm là Cả Chanh.

Anh xuống  bờ sông, thấy ngay bộ áo quần xanh biển của bé Chung treo trên dây phơi. Nhác thấy bọn người ngựa đứng trên đồi đang nhìn quanh, anh phải nấn ná một lát cho chúng khỏi nghi. Nhai được mớ tôm và cá đép sống, dù sao cũng đỡ cơn đói cồn cào. Hai ngày qua, anh chỉ được một khúc sắn luộc với ít măng, chỉ có nõn cây chuối rừng được ăn xả láng, không muối. Đợi mãi chẳng thấy giao liên tới đón, anh không thể đi liều, thoát phục kích cũng dễ xóc chông, đạp bẫy thò của dân Thượng chống thú rừng.

Một trung đội Bảo an cùng mười đứa Thượng  du vận đang đóng chắc cứng trong làng Bà-lam, không chỉ lướt qua như mấy lần trước. Chúng nghi làng này là ổ Việt Cộng nằm vùng, mà cũng đúng thế thật. Chưa có lệnh đốt và giết, chúng chỉ tra hỏi vặn vẹo, đi phục kích và tuần tiễu quanh làng, sục các rẫy tìm dấu chân lạ. Bắn chết một Việt Cộng chặt đầu hay cắt tai đem về được thưởng năm ngàn đồng, hơn bốn tháng lương lính, tám tháng lương dân vệ, đâu có ít. Hai tên Bảo an thua bạc rình bắt được một em mười hai tuổi, nhét giẻ vào miệng, vác chạy từ chỗ ven rừng vào đến suối cách một cây số, bắn chết và cắt lấy hai tai, còn trút một mớ gạo bên cái xác để vu em “tiếp tế cộng sản”. Cả làng đang phải ngồi nghe diễn thuyết về chánh nghĩa quốc gia, chỉ có một bà già câm trông thấy em bị bắt cóc. Bà chạy ùa tới nhà làng, kêu ú ớ, chỉ trỏ. Mất hồi lâu dân làng mới hiểu, tỏa ra đi tìm. Tiếp đó là một vụ kiện động trời. Gạo bên xác em là gạo Sài Gòn chở ra, rất khác thứ gạo đỏ lúa rẫy. Đôi tai cũng chỉ bằng một nửa tai người lớn. Tên quận phó bị các đoàn kiện kéo tới làm rầm rầm, phải đi ngựa lên tận làng điều tra, cấm không được “trả đầu”, bồi thường hai chục ngàn, đưa hai tên Bảo an kia về quận vì biết ở nán lại có thể bị đâm chết. Nhưng chúng vẫn không rút quân, tuy dân làng chửi và tẩy chay hết cỡ. Sắp có lệnh dồn dân, cơ sở ta trong văn phòng quận Tây Quảng báo như thế.

Lội ngược một nhánh khe nhỏ, không có trên bản đồ nhưng đủ nước để đun nấu và xóa dấu chân, Chanh về đến cửa “hang nổ”. Hang này nhỏ nhưng sâu và khô ráo, năm xưa anh em quân giới dùng để cất chất nổ, tránh mưa, sấm sét, bom đạn máy bay. Sau ngày tập kết, đồng bào Kinh và Thượng đồn ầm lên là ta gài mìn vô số, dọn chưa hết. Thỉnh choảng trong những đêm vắng lặng, chợt dội lên trong vùng rừng quân giới một tiếng nổ lớn và lẻ loi. “Lại con gì vấp mìn rồi!” Có lần dân Blam khiêng xuống xóm Chợ một heo rừng lòi ruột vì mảnh mìn, bảo nó bị thương lê ra gần đường mới chết. Ai cũng lắc đầu lè lưỡi, chỉ vài người tinh ý thấy vết kẹp sắt bập vào chân nó. Bọn lính và dân vệ bắng nhắng mấy cũng không dám sục vào đấy, đợi công binh về rà mìn đã.

Chanh rút cái gương con vùi dưới lá khô, soi lại mặt, bật cười khi thấy ai đó rất xa lạ trong nương. Anh xổ búi tóc có rắc ít vôi bột cho thành hoa râm, giũ cái chang tóc ghép thêm cho đủ búi. Tới đôi “bông tai”, mỗi bông làm bằng hai miếng ngà voi tròn, mài rất mỏng, lắp vào dái tai bằng  một cái kẹp mỏng gắn bên trong, cắt từ một kẹp tóc đàn bà. Bộ râu đen không thể cạo trước khi gặp vợ, nuôi cả năm nó chỉ dài được hơn một tấc. Quấn cái khăn hay tấm khố sạch lên tới cằm, che bớt râu là được, tối trời nhà ngói cũng như nhà tranh!

Anh xuống khe tắm giặt trước khi tối hẳn. Ở xứ núi này, mặt trời lặn sớm nhưng hoàng hôn kéo dài; dưới rừng sẫm màu mà nền trời vẫn sáng. Tới bữa cơm chiều, một vốc măng luộc, một mớ thân chuối rừng xắt mỏng. Cô Tơ-bon lách được ra khỏi làng, nhưng anh Tơ-rin dặn rất nghiêm là hễ mang tài liệu hay thư mật thì cấm mang gạo muối, địch chộp được đồ tiếp tế sẽ khám người rất kỹ, lộ hết.

Trong hang có một tấm sạp tre hai người nằm, phủ một tấm chiếu mỏng đan bằng lá duối dại, mấy cái nồi niêu đất, những thứ thợ rừng hay để sẵn phòng khi mưa lũ không về làng được. Chanh dựng tấm sạp che bớt lửa, đun một nồi nước chè tươi bẻ từ vạt chè của quân giới bỏ hoang, cây không xén cứ mọc thẳng đứng như dương liễu, uống tha hồ, nhưng bụng đói uống chè đậm vào càng xót ruột.

Anh Tơ-rin đang chạy con thoi giữa các làng Thượng sắp bị dồn. Một huyện ủy viên nữa ở hầm dưới kia, nắm cơ sở Kinh. Bí thư huyện ra cánh Bắc Quảng Nam họp với anh Tô Xáng. Chanh nhận thư muộn, ra sau. Một huyện ủy nữa bị địch bắn chết gần quận lỵ, làm lễ chiến thắng to lắm, gọi anh là ủy viên Thường vụ khu ủy để được khen thưởng nhiều. Một nữa rút lên núi cao, ở với anh Tô Xáng, cứ treo võng nằm thở dài sườn sượt: “Trước sau rồi ta chết hết. Không chết vì địch cũng chết bệnh, chết đói”. Thường vụ tỉnh ủy đã quyết định cho anh theo anh Tô Xáng sắp ra Bắc họp với Trung ương, để lại lâu sẽ lây lan qua người khác, cũng có thể anh ta trốn ra đầu thú, khai báo lung tung.

Cơ quan cánh Nam bám đồng bằng chỉ được hơn một năm, mất bốn đồng chí bị giết và bắt, phải bật lên núi, nay đóng trong vùng rừng hẻo lánh thuộc huyện Trà Mi. Cả Chanh nắm cánh này cùng với hai Thường vụ tỉnh ủy, bốn tỉnh ủy viên chia nhau nắm các huyện, trong  đó có Tây Quảng. Anh ít ghé về xã quê vì quá quen mặt, dù địch không bắt được thì gia đình cũng dễ bị dinh điền khi kẻ xấu mật báo.

Năm kia anh bị bắt ở Tiên Phước, mới bị tra một trận roi ba cạnh và giam hai ngày. Anh đã cố ý đến chỗ xa đường sắt và quốc lộ Một, núp trong buồng kín, đêm khuya mới đi gặp cơ sở. Cả nhà đều một lòng che giấu, chỉ có một trong số nàng dâu sợ liên quan bỏ về nhà mẹ, rỉ tai ông cha đẻ. Ông này sợ con gái khai vấy cho mình-không khí chung trong làng xóm và trong từng gia đình là vậy, không ai dám tin ai-miễn cưỡng lên báo cho hội đồng xã. Một nhân viên nghe lỏm được, cuối buổi hối hả đạp xe đi báo cho Chanh, qua cổng đã thấy bọn dân vệ đang trói Chanh cùng cả nhà. Dân làng được gọi đến nhận diện, ai cũng bảo không biết anh lái buôn heo này, chỉ mấy đứa xấu lén nói riêng với cảnh sát trưởng: đúng ông Chanh đường sắt rồi đó, hồi Việt Minh mới lên ổng làm phó chủ tịch tỉnh, giờ chắc tối cấp trung  ương là ít. Mười mấy năm rồi mà!

Dạo ấy đang giữa mùa lụt. Sông suối dâng thành những thác bùn, đò phà ngừng chở, cầu tre gỗ trôi gần hết, sót lại một cầu gỗ ô-tô qua được, tối hôm Cả Chanh bị bắt nó cũng trôi nốt. Hội đồng xã không cho người xuống quận báo tin được, chỉ trói Chanh nhốt vào trại giam, cho hai tiểu đội dân vệ thay nhau gác. Chúng tra tấn không quá nặng tay, sợ “ông Việt Cộng bự” này trúng chỗ hiểm chết, cỡ ấy phải nộp nguyên vẹn về tận cụ Ngô trong Sài Gòn để cụ dạy và dùng.

Tới đêm thứ hai, tiểu đội gác được ứng trước mỗi đứa năm trăm tiền thưởng, góp mua một con cầy tơ, mươi chai rượu lậu, hí hửng  làm một mâm “cờ tây”, khá ngon. Trói thêm cả hai chân người tù thật chắc, khóa cửa bên ngoài, rồi ngả ra đánh chén lu bù. Chanh cố lê đến khe cửa nhìn ra. Khó thoát lắm. Chỉ hơi lạ là các chai rượu cứ như nồi Thạch Sanh, vơi một lát lại đầy. Hai tên không uống chén, ngửa cổ dốc nguyên chai vào họng, mới nhậu nửa giờ đã lảo đảo chạy ra hè, nách vẫn kẹp chai rượu, vào lại tu cạn chai trước khi lăn đùng ra ngủ chảy dãi. Bọn còn lại thi sức trăm phần trăm với nhau. Sau ba tiếng mới mãn cuộc. Tên tiểu đội trưởng cùng hai đứa gác phiên đầu tiên loạng choạng bước tới cửa trại giam, lắc thử ổ khóa, kêu lè nhè:

- Nè, ông Chanh!

Chanh đã lê vào chỗ cũ, nói như người hấp hối:

- Mở trói bớt đi. Đã nhốt người ngay, còn trói cứng tay chân là sao?

- Hơ hơ, mở dây để ông giỡ mái leo ra ngoài, hay là treo cổ tự tử để lên thiên đường cộng sản, đúng không?

Chanh lặng im đợi chúng bỏ đi. Hai tên gác nhấc ra hai ghế đẩu ngồi chặn ngoài cửa, súng tựa vai, lát sau đã ngoẹo cổ ngủ thiếp đi bên cây đèn bão vặn thấp ngọn.

Trốn rất khó. Tường xây gạch, trên không có trần nhưng căng  dây kẽm gai ngang dọc như đan lưới dưới mái. Chanh không nghĩ ra mẹo gì, chịu ngồi nép vào góc nhà, ngủ chập chờn.

Khoảng một giờ sáng, tiếng quát bên ngoài đánh thức anh dậy:

- Ai? Đứng lại, giơ tay lên!

- Tao đây, Sơn Đông mãi võ đây! Tụi bay tỉnh ngủ, tao khen đó. Tù còn không?

- Dạ y nguyên. Trình anh Ba coi lại.

Luồng đèn lắp bốn viên pin sáng chói quét qua lỗ hổng bằng trôn bát, rọi đỏ hai mí mắt nhắm của Chanh. Anh vẫn vờ ngủ phì phò.

- Sao nó không nằm ta?

- Dạ, trói hai bàn tay ra trước, hai cùi tay ra sau, trói cả cổ chân với đầu gối nữa, buộc nó phải ngủ ngồi miết rồi cóc phải mở miệng.

Tên cảnh sát trưởng rọi đèn pin đi tiếp dưới mưa nặng hạt. Vài phút sau, có tiếng mở khóa, một tên gác rón rén vào, nhẹ tay khép cửa. Chanh nhận ra vóc dáng cao gầy của tên dốc chai rượu vào mồm ban nãy, nhưng hắn không có vẻ say, khi ghé tai anh cũng không bay mùi rượu:

- Cháu hỏi thiệt, bác có phải bác Cả Chanh không?

- Tra vấn hai ngày rồi, hỏi gì nữa!

- Dạ thôi. Nhưng chắc bác là người phía cách mạng?

- Nếu đúng thì sao?

- Hễ đúng thì tụi cháu dẫn bác đi trốn.

- Không phải cách mạng, tui cũng muốn trốn. Các ông giết lầm hơn bỏ sót, chẳng dại gì chết oan..

Tên dân vệ ghé chỗ lỗ tròn trên cửa: “Cẩn, Cẩn, vô đây”. Tên kia cũng vào, khép cửa. Cả hai rút dao găm sờ soạng cắt dây trói bằng đay, bốn mối tất cả. Chanh gượng đứng dậy, lại ngã ngồi xuống. Tay chân anh ứ máu tê dại. Một dân vệ rót rượu vào cái khăn mặt, thoảng mùi gừng, hối hả nắn bóp dọc chân anh. “Bác nhấp một chút, có gừng, trật đả hoàn, đường đen, cho máu tan mau”. Chừng năm phút sau, Chanh đã đứng dậy đi nhúc nhắc được. Anh uống thêm một ngụm rượu thuốc nữa, rót rượu ra khăn để tự bóp hai tay.

- Mụ xã đâu, Cẩn?

- Đang in dấu dép từ đây xuống bến đò, cả dấu giày răng chó nữa. Tụi mình đi chân không  ...

Họ dìu Chanh đi chập chững. Cẩn sốt ruột, ghé tấm lưng to khỏe của mình cõng anh luôn.

- Khôn đó. Chỉ còn dấu chân hai người. Đi mau!

Người cao gầy nhặt ngoài hiên một mớ bao tải rách, thả thành một đống bùm xùm, đắp chiếc chiếu rách lên trên cho giống hình người ngủ nằm co trong góc buồng, bước theo ra và bấm ổ khóa.

Họ đi thẳng một hơi qua những đường bờ ruộng, qua nhiều vườn vắng chủ vì đi di dân, hai tiếng sau mới dừng nghỉ trên gò hoang, chỉ có sim, mua, chà là.

- Thoát rồi đó. Chắc bọn kia ngủ tới khi mặt trời xỏ vô mũi, bọn hội đồng tới đánh thức. Chìa khóa đâu anh Muồng?

- Đây. Hồi móc túi thằng Dành, tao run quá. Hễ nó túm được tay, tao tính trối vái nó, kêu túng tiền định mượn anh vài trăm xài đỡ.

Muồng vung tay định ném chìa khóa xuống vũng lầy, nghĩ sao lại đưa cho Chanh:

- Anh Cả giữ làm kỷ niệm. Em là đảng viên đơn tuyến, thằng Cẩn là em con ông chú, đoàn viên bị khai trừ trước Giơ-neo.

- Vì sao?

- Dạ, tội hủ hóa. Vợ nó là bí thơ chi đoàn cũng khai trừ. Hai đứa nó ưng nhau, hai gia đình cũng bằng lòng, mà nghèo không đủ tiền ăn hỏi cưới xin. Có bầu bốn tháng rồi, phải đi vay nợ cưới gấp. Làng xóm chỉ cười năm bảy ngày, nhưng chi đoàn rất găng, chưa cưới mà chửa là ái tình bất chính, Đoàn mất oai tín, đuổi cả hai... Vợ nó tối nay hốt một mớ giày dép cũ đàng sau trụ sở, của tù bị giết hay lính quăng ra, đi in tới in lui từ bến sông tới nhà lao, coi như cộng sản đi nghe rất đông về cứu bác, bắt gọn hai đứa cháu... Chắc bác còn nửa tin nửa ngờ, thôi cứ lên núi cái đã. Bác cứ để nó cõng cho đỡ dấu chân, bác ốm nhom mà nó mạnh như trâu chọi.

Muồng xốc hai cây súng trường 86-93 dài như sào đuổi vịt, Cẩn lại ghé vai cõng Chanh xuống một con suối, chọn được chỗ lội đến ngực. Họ đi men bờ suối một quãng xa cho đứt dấu chân, bất đầu leo dốc theo đường mòn của thợ rừng.

- Súng nổ trống đánh trong làng rồi đó, mặc sức mà tìm. May tụi nó không có chó bẹc-giê. Hết lụt đưa chó lên thì mưa to cũng tan hết mùi.

Chiều ấy, Chanh dẫn họ đến một làng Thượng gần trạm giao liên, vào làng lấy cơm ra cùng ăn, tối vào ngủ ở trạm. Nếu lộ thì trạm dời rất dễ, còn dân Thượng cho cơm là chuyện thường, thương lái hay người chặt củi đốt than đều xin ăn được.

Vài ngày sau, một cơ sở Thượng được phóng xuống xã, về kể:

- Dưới đó rầm rầm. Hội đồng bắt cả nhà hai anh lính, người làng kiện lung tung, nói không biết các ông giết lén hay cộng sản bắt đi. Họ đòi chỉ cái mả, coi cái xác. Họ biểu mấy cái làng dọc sông thấy ba cái xác nổi lên thì kêu gấp họ tới coi mặt thử, coi bị đâm hay bị bắn. Ui cha là rầm rầm!

... Chanh mở mắt choàng dậy. Mới mười giờ, phải đợi. Mà sao tim mình đập ghê quá, như khi bò đến sát hàng rào chờ giờ G. Anh nhấc cái gùi đan bằng mây đã hun khói ngả nâu đen, gùi hai đáy. Anh đặt nó trên đầu gối, tháo đáy dưới. Một khẩu súng ngắn tuột dọc vào bụng anh, kiểu rất lạ.

Đó là khẩu súng săn ba nòng mà anh đã giấu lại trong đáy hàng này, gói chung với cây súng kỵ binh Nhật mà anh giả vờ đem đi nộp khi tập kết, bôi đẫm mỡ, gói nhiều lớp ni-lông và nhét vào một hốc đá khô ráo. Mùa lũ năm ngoái, ông Tư Chua đã đến hang này với cưa, giũa, khoan, sửa cây súng săn theo ý con. Báng súng  được cưa trên chỗ eo, vừa đủ cầm một tay. Ba nòng súng được cưa chỉ còn một gang tay, thép tốt làm gãy răng hai lưỡi cưa Mỹ, cùn tới ba lưỡi khoan. Đêm sau ông quay lại, sửa sang cho thật vừa bụng, còn tán thêm một đầu ruồi cho cây súng  tuy nó không cần mấy.

- Cả nè, súng cưa nòng nó giật mạnh lắm, để cha bớt thuốc thêm chì cho con dễ bắn.

Chanh đã kiếm được vài chục đạn súng săn của bọn dân vệ và Thanh niên diệt cộng, kèm theo những cây súng săn bắn phát một được gọi là “súng Mã-lai”. Đạn chì chín viên có, đạn bằng hạt mè có, đủ các thứ có thể bắn chết Việt Cộng hay bắn bị thương để bắt sống. Ông Tư chia hai loại đánh dấu riêng, nhồi thêm cho Chanh một chục đạn trường Anh sau khi sấy thuốc súng và hột nổ, còn vuốt kỹ sáp ong cho khỏi ngấm ẩm. Vừa làm, ông vừa hỏi cà rà về đường lối hòa bình của ta, của cả phe ta.

- Mình nói hòa bình, nó cứ binh hỏa. Mình đấu tranh thì nó đánh trâu. Mình ngừng bắn, nó bắn gấp mười hồi xưa. Vậy là sao hả Cả?

Chanh bị khóa họng, không được phép nói sai nghị quyết Trung ương, chỉ gượng gạo:

- Rán đợi ít lâu nữa cha ơi. Nó vi phạm miết rồi ta mới đánh.

- Tới đó thì đảng viên với kháng chiến cũ chết hết! Mày gần cấp trên hơn tao, phải thưa thiệt với Cụ Hồ nghen. Đài mình cứ nói hoài là cách mạng miền Nam đang đi sâu, đang mở rộng khắp nơi, mà tao cứ thấy lần hồi chết, tù, đầu thú, sám hối tố giác lu bù. Thằng Tư Quýt đi học tố cộng ở xã với tao, cằn nhằn cả ngày: “Ông Chanh theo cộng sản thì ở tù ổng chịu, làm cấp to ổng nhờ, tôi làm rèn nuôi cả nhà sao cứ bắt tôi cái tội liên quan cộng sản? Nay mai cộng sản lật ông Diệm, lên nắm quyền, cũng ông Cả Chanh hưởng chớ đâu tới phần tôi? Dân như khúc gỗ lăn tròn...”. Anh em ruột mà nó kêu than vậy đó. Chẳng giấu gì mày, tao nghĩ hễ mày chết hay đi tuốt ra Bắc thì vợ chồng nó mừng hết lớn. Bớt một phần chia gia tài nè, hết liên quan cộng sản nè, đủ thứ...

Chanh nín lặng, chỉ giữ miệng súng xoèn xoẹt. Anh đã gặp quá nhiều gia đình chia năm xẻ bảy, tố giác lẫn nhau, chỉ đau lòng khi mấy anh chị em trong nhà cũng theo cái đà chung ấy. Cơ sở trong văn phòng quận cho biết hai bản tố giác Năm Bưởi rất nặng là của Tư Quýt và Bảy Bòng. Bảy Bòng biết chị đã từng giấu lựu đạn đi lùng mình khi nhảy về tề, nay muốn trả thù còn có lý. Tư Quýt tố giác em gái để kiếm chác gì? Trút tội liên quan cộng sản, hay cố thu góp gia tài?

Đạn súng săn đã được bớt thuốc, tăng thêm chì vụn.

- Anh!

Chanh giật mình ngửng lên, tay vẫn cầm súng.

Trong ánh lửa bếp chập chờn, anh ngây người nhìn Thùy. Vợ anh đứng bên ngoài tấm liếp che, mặt tái nhợt, run rẩy, miệng cười như mếu. Anh bước ra đón cũng vừa lúc Thùy thả rơi cái bao vác vai, ngồi thụp xuống. Anh dìu Thùy vào hang, che lại liếp, và chợt nhớ phải quấn chiếc khố che râu cằm. Thùy úp mặt trên hai đầu gối anh, bật khóc hu hu.

Cô Tơ-bon vào sau, đặt cái gùi rất nặng xuống theo lối người Thượng: ngồi bệt xuống đất, cởi quai gùi sau. Cô kể vội:

- Chị Hai sợ anh đi một mình, không nổi cõng. Em biểu có gì cứ đem, anh Cả có giao liên cõng giùm, lấy người làng tốt cõng đồ cũng được. Bây giờ em đi gác ngoài kia.

- Tơ-bon, hay em về làng?

- Tụi nó hay phục kích đêm, khó về. Đợi mặt trời lên cao cao, em vác củi vô, nó không nghi. Em ra ngồi núp gần đường, có chi em vô báo. Tới ba giờ, anh ra tróc lưỡi ha tiếng kêu em.

Chanh lục vội trong gùi, ném cho cô bé chiếc võng ni-lông dầu màu xanh lá cây, tấm dồ Thượng để đắp. Đợi cô ra khuất, anh đưa hai tay nâng khuôn mặt đẫm nước mắt của Thùy. Tuổi nhích khỏi ba mươi, trải bấy nhiêu khốn khổ mà Thùy vẫn đẹp, vẫn được coi như hoa khôi của làng Linh Lâm, vẫn thu hồn bọn quan và lính đến tiệm may ngồi tán tỉnh. Trai làng không dám quấy nhiễu vì sợ oai ông Cả Chanh, chỉ có đám từ xa đến dám buông lòi chọc ghẹo.

Thùy bỗng  mở to mắt, chồm tới ôm ghì chồng, truyền cho anh những tiếng nấc cố nén trong ngực, nói dồn dập:

- Xôi còn nóng, anh ăn đi... Nghe anh bị bắt, em muốn phát điên quá... cởi áo em coi có chỗ nào bị thương... Sao anh toàn là xương với da, chắc quá đói... Đau bao tử nữa không anh... Thuốc sốt rét hết chưa?

Thùy hỏi đến ríu lưỡi mà không cần trả lời. Rồi chị liếc nhìn ra cửa hang, thong thả cởi áo, phơi bộ ngực trần nở nang, trắng muốt:

- Để dành miết cho anh đó. Muốn coi vết sẹo cũ không?

Chanh ghé môi hôn vết mổ ruột thừa, kỷ niệm một cơn đau chết người hồi Kháng  chiến. Làn da đàn bà thơm mát khiến anh choáng váng. Anh quên bẵng lời tự hứa lần này sẽ không đưa tai họa vào bụng vợ, có chửa bảy tám tháng vẫn bị bọn tề đánh cho sẩy thai. Anh chỉ đủ tỉnh táo để hỏi gượng một câu cuối:

- Em có thuốc ngừa... ấy không?

- Có, uống rồi...

Ông Tư giụi cây đuốc sặt cho sáng hơn, gọi Chanh đi vào đáy hang sâu. Ông chọn chỗ vách đá phẳng nhất, bắn liền hai phát vào hai chỗ, lại ngắm một phiến đá xa hơn bắn một phát trường Anh. Ông soi xem dấu đạn, gật gù: phát đầu lắp đạn ria vào nòng có khương tuyến, ra khỏi súng cách sáu thước đã xòe rộng bằng cái nong. Phát nhì lắp chín viên chì, chỉ chụm bằng cái đĩa. Phát thứ ba giật rất mạnh, súng muốn văng khỏi tay, đầu đạn súng trường phá vỡ đá và trượt réo trên vòm hang. Lại phải bớt thuốc trong những đạn trường Anh, thêm mã tử.

Ông Tư vừa làm vừa hỏi cà rà:

- Cán bộ huyện cấm đeo súng, dao găm cũng cấm, sao mày làm khác hả con?

- Con đi rừng núi tứ xứ, gặp con beo trăn gấu, phải giữ thân chớ!

- Phải. Giả dụ gặp bọn dân vệ hay dân canh, mày bắn không?

- Cũng tùy từng khi...

Về sau, Chanh đưa anh Tô Xáng xem khẩu súng dưới đáy gùi. Anh Xáng tần ngần hồi lâu mới thấp giọng:

- Phó bí thư tỉnh ủy nổ súng, anh em mình nổ theo hết...

- Ừ, chà... một thằng dân canh quật ngang chân một gậy, đem phó bí thư về lãnh vài chục ngàn tiền thưởng, sướng quá đi chớ... Hay là cái mạng tôi rẻ hơn một vết thương trên mình bọn chống cộng?

- Thì ý tao là mình theo đường lối hòa bình... phải gương mẫu...

- Phải. Một phát súng có thể gây ra đại chiến thế giới thứ ba, tôi nghe hoài hoài. Còn Mỹ-Diệm bắn một triệu phát thì chẳng sao hết. Anh cứ việc khai trừ tôi, tôi về ở với dân Thượng cũng được.

Chanh sừng sộ hẳn trong khi anh Xáng ôm đầu. Lát sau hai người thỏa thuận: Chanh cứ giữ súng nhưng đừng cho ai biết, chỉ bắn khi bị vây bắt, và phải nói đúng nghị quyết đấu tranh chính trị của Đảng.

- Tôi không bướng đâu, anh Xáng. Anh coi lại thử Đảng bộ tỉnh mình lớp chết, lớp đi tù Côn Sơn, lớp ra đầu thú, sót lại bao nhiêu đồng chí? Anh không áy náy gì sao?

Tô Xáng lặng im. Cả tỉnh có một máy thu phát bằng mật mã liên lạc với Trung ương, anh đã đưa xem các bức điện báo động đánh ra Hà Nội, nhưng chưa hề nhận được một câu trả lời nào cho phép dùng võ khí để tự vệ. Anh đánh vật với chính mình trong những đêm thao thức, nhất là khi đọc báo cáo các huyện gửi về, hay khi Thường vụ tỉnh ủy phải ra nghị quyết cấm nạn dịch tự sát trong đảng viên.

- Phải giữ gìn gì không em... Thùy ơi!

- Tự do đi anh... vợ gặp chồng còn giữ quái gì...

Cả hai chìm hẳn vào cơn mê loạn, trong khi bếp lửa lụi dần và tắt ngọn.

Chương 3

Mãi gần mười hai giờ đêm, cả đoàn xe Gip kéo theo một chuỗi xe Hon-đa, Vet-xpa mới ập đến khu nhà sĩ quan được rào riêng trong trại gia binh. Tên quân cảnh đang gật gà trong chòi gác choàng tỉnh dậy. Hắn chộp cây tiểu liên và chiếc đèn pin dài bằng dùi cui cảnh sát, vọt ra cổng, kêu lớn:

- Quá giờ giới nghiêm, không được vô!

Một bàn tay thò ra khỏi chiếc xe Gip dần dần, tát bốp vào mặt hắn:

- Mày đui hả? Soi thử biết mặt đại tá không? Mở!

Luồng sáng đèn pin chiếu đúng bộ mặt sệ mỡ của đại tá sư đoàn trưởng. Hắn rập chân chào kính, hối hả chạy vào mở khóa cổng. Đại tá khoát tay đầy khoan dung:

- Khen mi đó. Ai muốn vô, mi cứ làm rứa cho tao. Việt Cộng giả làm sĩ quan còn phải coi giấy nữa chớ.

Đoàn xe bốn bánh và hai bánh luồn lách qua mấy chỗ rẽ lắt léo nữa mới đến căn nhà được chia cho thiếu tá Ung Viết Khánh, nhận lon lên khỏi cấp đại uý từ sáng hôm qua. Sau khi xem một lượt ba buồng cùng các thứ bếp núc và vệ sinh, đại tá lắc đầu nhiều lần:

- Tồi quá. Tụi nó xếp thiếu tá chưa xôm đâu. Hay là toa vô phi trường ở với moa, xây luôn một vi-la trong đó?

- Trình đại tá, em còn độc thân, ở bấy nhiêu là vừa.

Đại tá bật cười to, làm nẩy bật cả ba lớp cằm, khúc cổ đầy mỡ, cái bụng to vượt mặt:

- Ấy đấy, biết, tớ biết. Có ai thêm bận vì ai, không ai giường rộng chiếu dài dễ xoay... Cậu tha hồ bồ bịch, mươi ngày nửa tháng lại thay một ả mèo mới trong cái tổ quỷ của cậu, chẳng sợ ai đánh ghen hay xịt a-xít vào mặt các nàng được chọn... Chúc cậu may mắn hơn chúng tớ!

Nhóm sĩ quan cười như chợ vỡ. Ngài đại tá gốc Bùi Chu này đã Nam hóa khá nhanh sau khi đứng về phía Ngô tổng thống, cầm quân đánh bọn Bình Xuyên và các giáo phái thân Pháp ở Nam phần đánh tiếp lũ quân ô hợp của Quốc dân đảng ở Nam Ngãi, của Đại Việt ở Trị Thiên. Chỉ trong hơn ba năm, lão nhảy vọt từ đại úy lên đại tá ngon ơ. Phải cái lão ít được học, nhờ đại úy Khánh dạy thêm tiếng Anh ban đêm khá lâu mà chỉ đủ để nói mấy tiếng Anh bồi với các cô chiêu đãi viên trong tiệm rượu.

Đám khách không mời mà đến đã ra đi trong tiếng xe cùng một lần nổ máy rầm rĩ. Thiếu tá Khánh lảo đảo đi vào buồng vệ sinh, nôn ọe suốt mười phút, trở ra lăn kềnh trên giường ngủ. Cuộc khao vinh thăng lên thiếu tá vừa rồi sẽ phải trả giá đắt đây. Mạnh ai nấy gọi, uýt-ki, sâm-banh, vốt-ca Nga, chian-ti Ý, cô-nhắc Pháp, cả rượu đế lậu chánh hiệu Việt Nam, mọi thứ đều có đủ và đều tính giá gấp đôi gấp ba giá chợ Đà Nẵng.

Hai Khánh mặc nguyên bộ lễ phục trắng mang đủ các thứ lon, dây biểu chương lòng thòng, huy chương và huy hiệu, lăn trên giường phủ vải trắng, chỉ vất bất bớt cái mũ lưỡi trai cồm cộm trên đầu, lịm đi rất nhanh trong vô vàn cơn mê xuôi ngược chẳng nhớ nổi sau khi tỉnh dậy.

- .... Trình thiếu tá... mười hai giờ trưa rồi...

- Hừ, cút mẹ mày đi. Tao mệt.

Dường như chỉ một phút sau, thằng lính chó má đã gọi tiếp:

- Trình thiếu tá, đã hai giờ chiều. Có một người đàn bà dẫn một đứa nhỏ tới nói là con đẻ của thiếu tá. Em biểu ngồi chỗ buồng khách, đợi lệnh thiếu tá. Hễ cần thì em đuổi ra.

- Để đó cho tao, ra gác đi... À mà mày coi giấy soát đồ nó chưa?

- Dạ, em làm kỹ hết cỡ. Nó là Phan Thị Bưởi, không có thứ gì bậy bạ. Thằng nhỏ là Phan Chung, mặt nó giống quá...hề hề...

Mươi phút sau, Khánh bước ra phòng khách với bộ mặt bừ bự đờ đẫn của người ra khỏi cơn say, vẫn mặc bộ lễ phục hơi nhàu sau giấc ngủ.

Năm Bưởi ngồi trên ghế bành, trong khi thằng bé Chung chạy loăng quăng xem các tranh khỏa thân cùng các ảnh đào xi-nê hở hang trên tường, cười rinh rích. Bưởi hơi nhỏm dậy, lại ngồi xuống, nói lạnh ngắt:

- Chào anh. Tôi mới ra khỏi tù, về Linh Lâm, thấy cả nhà quá khổ cực. Chị Thùy cho coi lá thơ, thơ thứ mấy chẳng nhớ, anh muốn đòi thằng Chung về cho anh nuôi. Thân tôi bị bắt lên bắt xuống, tra đánh nhừ xương, hai đứa con tròng vô cổ cha mẹ với chị Thùy, còn thêm lâu lâu đi thăm nuôi con Bưởi nữa, mỗi lần đi là một lần lót tay mấy trăm... Tôi mệt rồi, ngán quá rồi. Tôi đem thằng Chung cho anh đó. Chẳng đòi anh trả xu nào đâu, đừng sợ.

Bưởi nấc nhẹ trong họng, cố nén một lúc, lại nói qua hai bàn tay bưng mặt:

- Tôi xin anh, tôi lạy anh trăm lạy... anh đừng để thằng Chung nó hư hỏng, nó mang nợ máu, nó chửi cả ông bà nó... Bấy nhiêu thôi, tôi chắp tay van anh... anh thương nó...

Hai Khánh duỗi hai tay đón đứa con đã bao năm ám ảnh mình. Nhưng nó không sà vào tay anh. Nó đưa một bông lay-ơn vừa rút trong bình hoa cho mẹ, hỏi đột ngột:

- Răng Thùy không đi hả mẹ? Về đi mẹ, về chơi với con Binh, con Lúa. Con cũng phải học để lên lớp chớ mẹ!

Bưởi cười như mếu:

- Con Bình là con chị Thùy, đứa trước chết bom, anh biết rồi. Con Lúa lên ba là con anh Năm Chò với tôi. Thằng Chung, lấy họ Phan của tôi, giờ anh muốn nuôi thì khai sanh lại, tùy ý anh. Chị Thùy cực hết chỗ nói mà tối nào cũng dạy cho nó biết chữ, rồi cho đi học trường làng, hồi xưa kêu là lớp Hai, nay đặt lại là lớp Tư tiểu học...

Hai Khánh nghe kể lơ đãng, chỉ nhìn kỹ bộ mặt hốc hác và xanh bủng của Năm Bưởi sau gần bốn năm tù không án, với tất cả những vết roi hằn chưa lành hẳn, thêm chi chít những nốt đốt của muỗi và rệp xà-lim không kịp tan.

- Cả nhà tôi muốn nhắn anh điều này nữa: anh đừng theo đuổi chị Thùy mà mất thì giờ vô ích!

Khánh cảm thấy mặt mình nóng rực, nói ấp úng:

- Ai đồn lung tung vậy?

- Cả làng Linh Lâm đồn. Anh giấu uổng công, theo đuổi cũng uổng công, làm phiền cả nhà tôi uổng công. Anh dùng quyền phép uổng công. Có tra điện mười lần, cho đi tàu bay tàu lặn tới mấy, chị thà cắn lưỡi chết, treo cổ chết, nhịn đói chết, chớ không chịu ký giấy ly hôn đâu, không, không, không gì hết... Tôi nói vậy để anh đừng tưởng cái lon thiếu tá mới vinh thăng là to lắm. Giấy tờ của thằng Chung đủ hết trong gói đồ tôi đem tới đây. Chị Thùy may đủ cho nó mặc ở tuổi lên chín, lên mười, anh khỏi lo... Nó chạy ra vườn rồi. Tôi đi lén cho nó khỏi khóc lăn lộn...

Giọng Năm Bưởi vỡ ra khi nói mấy tiếng cuối cùng qua cặp môi run rẩy và bộ mặt không chút máu. Bưởi chạy ra cổng như người bị ma đuổi, nhảy vội lên chiếc xích-lô máy chợt đi qua, úp mặt vào bên vai, cả người rung giật trong tiếng nấc. Khánh chỉ ngây người nhìn theo. Vài phút sau, thằng Chung chạy vào phòng khách, lập tức gào lên đòi mẹ, đòi mẹ Thùy (không phải mẹ Xùi) lật mình như điên trên tấm nhựa mô-két trải thay thảm cho dễ cọ rửa:

- Cháu hổng ở với chú… Cháu về với mẹ Thùy, mẹ Bưởi, với em... Chú Khánh bỏ tù mẹ cháu rồi, mẹ cháu bị tù lâu rồi, o Thùy dạy cháu học, chắc cũng bị chú bỏ tù... Chú thiệt là ác, chú bỏ tù hết thảy... Cháu cũng vô tù... Răng chú ưng bỏ tù cả nhà cháu rứa?

- Chung ơi, con ơi, con đừng ghét ba quá vậy đi con!

Có một điều Năm Bưởi không muốn nói với Khánh, là mấy năm ve vãn chị Hai Thùy đã gây rối trong gia đình Bưởi khá nhiều.

Ông Tư đưa lò rèn về Chỗ Hai Thùy. Sau khi ta tập kết và sau vô vàn lớp “cải huấn” trong các chiến dịch trị an, chiến dịch tố cộng đợt một, hai ba, tiếp chiến dịch tố cộng giai đoạn hai nay chưa chấm dứt, nay ông biến thành một ông lão hầu như câm điếc và bắt đầu lẩm cẩm tuy chưa đến tuổi sáu mươi. Lắm lúc ông để mặc cho sắt nung trắng trong lò, ngồi ngây ra máy môi nói gì trong miệng với ai đó chẳng rõ, đến khi người thụt bễ giục to tiếng mới giật mình, thò cây kìm cán dài vào đống than đỏ rực. Chắc tại ông bị tra tấn và chịu đòn quá nhiều nên đầu óc đâm rối. Ông dửng dưng khi người làng nói xa gần về những lần Hai Khánh về thăm thằng con bị bỏ rơi nhưng lại ngồi từng buổi từng ngày bên máy may của Thùy. “Nó ngồi chai đít nó mặc kệ, tao ngồi rèn cũng chai đít thì sao?”.

Ngược lại, bà Tư lồng lên như ngựa chứng. Vốn là cái bóng của chồng, nay bà muốn trút tất cả máu uất lên đầu nàng dâu trưởng. Lại thêm vợ chồng Tư Quýt mỗi ngày mươi lượt rót vào tai bà những lời xúc xiểm. Bà coi như Thùy đã phản chồng-chưa phản hẳn thì về sau cũng trở mặt-bỏ thằng Cả Chanh để theo thằng Khánh. Cứ rao trước, chửi trước đi là vừa. Bà đã giận từ xưa, khi Chanh với Cam mỗi người một gánh đưa cô nàng dâu loạn trí về Linh Lâm: nó để cháu nội bà chết bom, rồi giả điên cho chồng nó phải bỏ nghề bỏ chức mà hầu hạ nó. Suốt chục năm qua, Thùy lành bệnh và đạp máy hùng hục từ gà gáy đến khuya kiếm tiền nuôi sáu miệng ăn, bà chỉ coi là phận làm dâu ắt phải vậy. Từng lúc, khi bà quá lời hoặc quá ồn ào, ông Tư hay Út Thanh Yên phải can, thằng Bảy Bòng trung sĩ ghé qua nhà cũng phát gắt.

Thằng Ba Mít trở cờ theo “quốc gia” cho bà biết cả nhà Hai Thùy theo đạo Thiên chúa. Khi bà hỏi dò, Thùy kể thật ngày xưa Thùy là An-na, ông Hai Rề là Phê-rô, chỉ là chuyện xưa bày nay bắt chước. À, à, à, quá rõ rồi. Hèn gì cả nhà bà bị tù đày, cô lập, cải huấn, nhảy núi, sống nay chết mai, chỉ riêng cái con theo đạo Tây từ bỏ ông bà là yên thân, chỉ bị gọi đi học tố cộng mỗi đợt vài ba tối ở ngay trong làng. Bà quên rằng Thùy lo kiếm ăn đến phờ phạc, trên rẫy ruộng và trên bàn máy, không hề dính tới một chức gì ở thôn xã hồi Kháng chiến, nhưng vẫn bị giam mấy đợt vì tội không chịu ký ly hôn. Đòn tra không nhiều lắm, vì hầu hết những ai có chồng tập kết hay “lên xanh” đều chống cự như chị, đánh cả tháng chưa khắp lượt. Làm cho chị chửa hoang để dứt tình với cộng sản cũng chẳng dễ, chị sẽ la hét vang xóm, và mũi súng của Cả Chanh cùng Bảy Bòng sẽ chĩa tới từ hai phía ngược nhau.

Chẳng cần hỏi ông Tư, như muốn tỏ ra mình hất bỏ cái gánh phu xướng phụ tùy, bà lẳng lặng xuống ngôi chùa gần chợ Huề Bình xin quy y tam bảo, nộp tiền vượt mức để rước về một lá cờ Phật năm màu, một thẻ đi chùa, một tờ phái trong khung gỗ lồng kính, một bộ Nghi thức tụng niệm in chữ to dành cho người cao tuổi, nhân tiện mua một cặp kính lão thay cho cặp cũ nhẹ độ. Lần sau bà sắm thêm một bộ chuông mõ, nộp nguyệt phí và tiền công đức, tốn tất cả một con heo choai chừng hai chục ký.

Những bản kinh tiếng ta bà đọc được, hồi Kháng chiến học Bình dân chưa quên hết. Kinh Hán-Việt khó hơn, bà hiểu rất ít. Đến những kinh bằng tiếng Tây trúc thì bà đếm từng chữ chật vật, tiếng mõ thưa hẳn đi như ngái ngủ:

- ... A lị gia bà lô kiết đế, thước bát ra da, bồ đề tát đỏa bà da, ma ha tát đỏa bà da, ma ha ca lô ni ca da...

- ... Ly bà ly bà đế, cầu ha cầu ha đế, đà la ny đế, ny ha ra đế, tỳ lê nễ dế, ma ha dà đế, chơn lăng càn đế, ta bà ha....

Bà không sao thuộc được những chơn ngôn với thần chú từ chín phương trời, mười phương phật ban xuống cõi trần. Bà chỉ ghi lòng một điều: theo đạo Chúa thì vứt bỏ ông bà cha mẹ, theo đạo Chùa thì giữ được ông bà cha mẹ. Chánh phủ bây giờ ghép tội những ai không theo đạo nào cả-như ông Tư chồng bà-là chống cái món duy linh gì đó của tổng thống, là theo bọn cộng sản duy vật, theo bọn “vô tổ quốc, vô gia đình, vô tôn giáo thần linh”, trong đó Cả Chanh hay được chúng nêu tên trong các lớp tố cộng. Bà tức tím ruột mà cãi không nổi với đám đầy tớ thằng Diệm.

Thôi đành, để được yên thân, bà phải theo cái đạo nào hiền lành nhất, chứ không chịu nhận cái “thập ác”, như các ông già bà lão thường rỉ tai nhau: phải làm đủ chục điều ác mới được lên thiên đàng. Tính lui tới, bà Tư thấy tiền cúng chùa khá nặng, trong khi chịu rửa tội theo Chúa thì được cấp ngay vài chục ký gạo, tiền khoảng một ngàn, sa vào vụ rắc rối nào thì cha cố xin tha cho, tổng thống Diệm cũng phải quỳ xưng tội với các cha. Đi đạo kiếm gạo mà ăn...

Bà tự hứa sẽ không bốc đồng, tin gì cũng một vừa hai phải thôi. Cũng như cha con ông Hai Rề thờ Chúa chơi chơi vậy.

Buổi chiều cuối hè ấy, mưa đổ rào từng cơn ngắn lại tạnh trên sông Linh, lúc này đang đón nước nguồn từ vùng núi Ngọc Linh nằm chìm trong làn khói núi màu tím nhạt phủ trùm mé Tây-nam làng Linh Lâm. Nước đến trước, mưa đến muộn hơn, cho tới khi hai tháng lũ lụt chín và mười theo lịch âm gây tràn ngập tất cả. Mùa ấy chưa đến.

Một người đàn bà bước xuống khỏi xe đò đậu tại chợ Linh Lâm, thất thểu đi về xóm Mới. Hàng chục người gặp chị dọc đường, chỉ vài ba người nhận ra cô Năm Bưởi chỉ huy du kích từ hồi Việt Minh đang trong bóng tối. Nhưng tất cả đều biết chị ta mới ở tù ra, khi thấy nước da bủng beo và những nốt đỏ hay nâu trên mặt, trên cổ. Vài bà kín đáo giúi tiền vào tay chị. Chị gật đầu cảm ơn, giúi trả. Vẫn với bước đi như ma lạc mồ, chị về chỗ lò rèn ông Tư Chua nằm cạnh tiệm may của Hai Thùy.

Lò ông Tư đã dứt buổi rèn. Ông đang ngồi trên chiếc đòn kê thấp, tiếp chuyện một lính ngụy mặc đồ ka-ki vàng của lính Bảo an. Khi hắn quay lại nhìn chị trân trố, chị mới nhận ra hắn là thằng Bảy Bòng em ruột, tuy nó đổi nước da đen trũi và to béo hơn hẳn trước. Giọng nó vồn vã:

- Tôi làm găng hết cỡ, họ mới chịu thả chị về đó nghen. Tôi dứt khoát không nhận chức cảnh sát trưởng xã Tây Giang, chừng nào chị tôi còn ở tù, nhà tôi treo bảng cô lập hạng A... Họ đưa tôi lên thượng sĩ Bảo an, mới đây thôi, nhà mình khỏi bị quấy rầy, lôi thôi gì cứ để tôi lo hết, đừng ngại...

Cái giọng che chở ấy dường như gây buồn nôn cho Năm Bưởi với ông Tư Chua. Ông Tư ậm ờ trong miệng không rõ tiếng, đúng kiểu “thủ khẩu như bình” trong những đêm quỳ sám hối trước hình Diệm lồng trong gươm súng-từ quỳ nền nhà tới quỳ trên sỏi, trên gai mít, quỳ dang hai tay đỡ hai viên gạch, quỳ theo đèn sáp thắp nối nhau có khi tới bốn đèn, ai lăn ra ngã ngất thì được lôi ra ném vào thùng phuy đầy nước cho tỉnh, chết ngạt thì kêu người nhà tới lãnh xác đem chôn nhưng cấm quần tam tụ ngũ làm đám ma.

Năm Bưởi không ngậm miệng. Ngót bốn năm tù không án và đứa con vừa đem đi trả đã khiến chị muốn nổi khùng, sẵn sàng thí mạng. Chị gằn giọng:

- Cũng cái vụ tôi ra tù, nhà mình xuống loại B, mà lu bù người xưng là công lao mình… Ông phủ Đỉnh nè, ông đại diện xã là Ba Mít nè, ông thiếu tá Hai Khánh nè (chỗ ấy chị buột miệng nói thêm vào), bây giờ tới cậu cũng kể ơn nữa. Nhiều ơn quá, nhà mình trả sao cho xiết?

- Chị muốn dứt hết tình nghĩa à? Cứ giở cái giọng bà Năm Nhím xách giỏ lựu đạn đi tìm thằng Bảy Bòng trốn theo Tây! Đừng cãi, tôi biết hết. Chị không giết được tôi, chắc là tiếc lắm hè. Giờ chị tính sao đây? Tôi làm cảnh sát trưởng xã Tây Giang, nắm quyền sanh sát mấy ngàn dân, thằng Ba Mít sợ tôi bằng sợ cọp, chị muốn giết tôi nữa không? Nói thử?

Đến đấy, ông Tư Chua mới cất tiếng gắt to:

- Thằng Bảy, mấy lâu mới gặp chị mày ra tù, mày gây gổ quá rồi đó. Tao thương ai ghét ai, để dành trong bụng hết, tụi nó ăn gan cắt mật kệ cha cố tổ nó, chị mày cũng vậy thôi. Mày tính rạch bụng tao hay chị Năm mày, cứ làm đây luôn cho thiên hạ thấy!

Ông Tư vén áo, vạch bụng, ngửa đầu ra sau, đưa tay vuốt chòm râu thưa và khìn khịt trong mũi.

Bảy Bòng ngẩn mặt nhìn cha, nhìn chị Bưởi. Cuộc vinh quy bái tổ của hắn khi nhậm chức cảnh sát trưởng coi như nát bét. Hắn nặng  nề đứng lên, lắc vai, úp mũ vải lên đầu, vẫn chưa tìm ra câu đáp nào xứng ý. Hắn đã đem tiền về giúp chị Hai Thùy và biết một phần tiền ấy sẽ tuồn sang anh Cả Chanh đang lẩn lút trên núi... Hắn thật tình thương anh Cả và chị Thùy, mà vẫn ghét vợ chồng Tư Quýt với Ba Song, nuôi thù oán với chị Năm Bưởi, và đạo làm con vẫn buộc hắn không được để ông cha vô thần với bà mẹ thờ Phật quá khốn khổ... Nhưng dường như cả nhà hùa nhau tẩy chay hắn, ghê tởm hắn như đứa mắc dịch. Tại sao? Tại sao? Hắn phải làm gì cho cả làng đỡ xa lánh?

Bảy Bòng ra đi một lát, Út Thanh Yên mới đến dòm qua cửa. Nó chạy nhào tới ôm chị Năm, nghẹn lời rất lâu mới thốt được:

- Coi chị như ma chết trôi mới vớt... Thằng Chung chịu ở với ông kia không? Nó đi mới mấy ngày mà em nhớ quá đi chị, bồng nó từ nhỏ tới giờ, thương  hết chỗ thương... Thôi chị đừng rầu, nghỉ đi, cắt thuốc bắc uống cho lại người, còn phải nuôi con Lúa nữa chớ... phải đợi anh Năm Chò về, sanh thêm một chùm con với chị...

Bưởi nín lặng, chỉ vuốt tóc em gái. Thanh Yên buông chị, lau mắt vội, cười gượng qua môi run run:

- Chắc chị thấy lạ. Làng mình bây giờ khác lắm chị. Một phần ba mắc học tố cộng với ở tù, một phần ba lo đi xâu công ích với cộng đồng kiến thiết, còn lại một phần ba làm lụng nuôi mấy phần kia. Thứ gì cũng sẵn, chỉ có đồng tiền quá thiếu, thành ra đi thăm nuôi chị ở nhà lao chẳng có gì ra hồn. Chị Ba Song làm giàu tới tới, mà sợ dây dính với cộng sản, đi nhờ ghe nhà chị phải năn nỉ miết... Cực nhứt là chị Hai Thùy...

Sau đêm sống với chồng trong “Hang nổ”, Thùy nơm nớp chờ tai họa cùng hạnh phúc trút xuống đầu mình. Thùy muốn được thêm một đứa con, con trai càng hay, chị Bình nó sẽ trông em. Nhưng bọn nắm quyền kia hung ác quá chừng, hễ không khai ra có chửa với ai thì chúng đánh chết cả mẹ lẫn con.

Nhân dịp nhà được lột bảng cô lập, xuống hạng B, được phép đi lại trong xã, Thùy đến chợ Huề Bình xin toa thuốc ngừa thai. Mấy chị quen thân lại rỉ tai: “Đừng uống thuốc của ổng. Ông theo đạo Cao Đài, hay thứ gì đó, thò một con mắt, ổng cho thuốc “giải thương” tức là dưỡng thai chớ không cho phá, sợ tội sát sanh. Thôi chịu mất tiền, tìm ông khác”.

Sau đó, Thùy vừa mừng vừa đau lòng khi kinh nguyệt lại ra. “Khốn khổ, em muốn có con với anh, mà sợ có con. Sao vợ chồng mình cực nhục tới dữ vậy anh? Bao giờ hai đứa mình mới yên ổn?”

Rất nhiều đêm, Thùy đã ôm ghì con Bình đang ngủ say, trằn trọc nhai cắn cái gối nhồi bông gòn, thầm thì nói chuyện với anh Chanh vắng mặt liên miên sau ngày cưới-luôn luôn chạy theo việc hỏa xa, tiếp đi qua Lào, nay nằm rừng ngủ núi với cái đầu được bọn địch treo giải năm chục ngàn đồng. Chị biết rõ, tụi nó để chị yên làm con tin, làm đầu mối dây khi chồng kiệt sức chịu ra hàng “chánh nghĩa quốc gia”. Quá rõ là anh thà chết không hàng. Nhưng anh có tin những lời bôi xấu của vợ chồng Tư Quýt với cơn lũ nguyền rủa của bà mẹ chồng khắc nghiệt trút vào em không, anh yêu quý nhất của em? Hễ anh tin, em không sống nổi thêm một ngày nữa, em chỉ nhảy xuống thác sông Linh là xong. Mà thiệt tình cũng chẳng xong đâu. Cái bọn ác ý độc miệng sẽ nói: “Chị ta chửa hoang với Hai Khánh, bị ông ta bỏ rơi như Năm Bưởi hồi trước, hết đường lui tới...”. Em năn nỉ anh cho em lên núi rừng với anh, nhưng bị gánh nặng cả nhà anh níu lại. Ai nuôi lũ con nít? Ai phụng dưỡng cha mẹ anh đang mỗi năm một xuống sức? Ai dành dụm từng đồng để sắm áo quần thuốc men gửi xuống nhà tù Hội An cho Năm Bưởi-gửi theo các bà các chị loại B hay C, có người nhà cùng bị giam ở đấy, chứ con đò dọc của nhà chị Ba Song vẫn lên xuống liên miên mà không nhận chuyển quà...

Còn một chút may mắn, là lò rèn ông Tư với bàn máy của Thùy, dù vướng cái bảng cô lập, vẫn còn đủ việc làm. Bọn Ba Mít và tay chân biết dân làng lui tới để rèn và may ở đấy, cũng làm ngơ đi, một phần để vét tiền thuế cứ leo thang lên mãi, phần khác cũng có cái gì đó sờ sợ, nể nể đối với gia đình “cộng sản nòi”, lại ăn ở được lòng dân xưa nay.

Sau đình chiến, công nhân quân giới cùng gia đình họ rút đi hết, lớp đi tập kết, lớp trở về quê làm ăn, bỏ lại nhiều đất khai hoang ở ven sông và trên các gò thấp, có cả ruộng bậc thang tưới bằng nước suối. Đồn điền La-phạt từ lâu đã thành đồi tranh và lau lách, chỉ lấp ló những chòm cây cà-phê và chè tàn lụi. Các chủ cũ chưa mò về được, vì khắp vùng này đang lâm vào “cái nạn Tam quốc” như các cụ ở Linh Lâm thường gọi.

Nhân khi phe thân Mỹ đánh phe thân Pháp ở Sài Gòn, bọn Quốc dân đảng ở Tây Quảng định phỗng tay trên bọn Diệm, dựng lên bộ máy cầm quyền, giống như mấy huyện khác ở Quảng Nam. Mới kiếm được một ít súng hạng bét, chúng đã hối hả ra oai bằng cách “xối máu cộng sản”, trả thù cả những người không dính tới cộng sản hay kháng chiến. Rồi Diệm hất luôn Bảo Đại trong cuộc “trưng cầu dân ý” có mật vụ hốt phiếu bỏ vào thùng, ai làm khác lời dặn “xanh bỏ giỏ, đỏ bỏ thùng” lập tức bị bắt khi ra khỏi chỗ bầu cử. Quốc dân đảng rầm rộ ra tuyên ngôn “ly khai phe thằng Diệm”, vét gạo tiền của dần để lập chiến khu chống Diệm và chống Cộng, bắt đầu tập đánh du kích.

Quân Diệm kéo lên vùng ven núi, còn bỡ ngỡ nên cố lấy lòng dân, định đánh Quốc dân đảng trước rồi diệt Cộng sau. Cộng sản đã rút đi hầu hết, nhưng vẫn nắm được dân “vùng đỏ” này, phải mất nhiều năm mới tẩy não được. Bọn Việt quốc bị dân căm ghét, tránh như tránh tà, lần hồi kéo nhau ra hàng cả.

Người dân vui mừng không lâu. Nhũng tên ác ôn nhất trong Việt quốc lại được phe Diệm dùng lại, phong chức, có khi thăng chức nữa, mở đầu giai đoạn tố cộng. Chỉ có thay đổi tí chút: huyện thành quận, chủ tịch xã gọi là đại diện, tên xã Linh Giang sửa ra Tây Giang, còn sự hung dữ thì tăng chứ không giảm.

Đến đấy, hai người cùng quê Linh Lâm trở về làng: ông phủ Đỉnh và Hùng Minh tức Ba Mít.

Ông phủ theo Việt quốc từ lâu khôn hơn bọn trẻ rất nhiều, không dính vào vụ ly khai và lập chiến khu, chỉ đi tuột vào Sài Gòn để móc nối với đám quan Nam triều cũ đã rời Pháp để bám Mỹ. Nhờ thần thế và công lao chống cộng, ông ngoi lên quận trưởng, gần đây lên tỉnh phó. Để học theo cụ Ngô, ông cạo bộ râu cụ tú, chỉ chừa tí ria mép gọi là, mặc thay đổi âu phục và quốc phục, nộp lễ mừng rất hậu hĩ cho ông Cố Trầu Ngô Đình Cẩn. Cũng như xưa, ông đi khắp làng chào hỏi niềm nở, nhắc lại mãi: “Thời buổi nào, chế độ nào thì dân vẫn là dân, có chánh phủ nào sống không dân được đâu!”.

Ba Mít được đi tập kết nhưng lén ở lại, sau mấy lần hầu chuyện “ngài quận trưởng”, được ông phủ dùng làm đứa sai vặt trong quận, ông thí cho đồng nào hay đồng nấy, chỉ đủ cho hắn sống cầm hơi. Ông còn bấm riêng Bảy Suyền, kẻ nắm mối liên lạc giữa ông với đám cầm đầu Việt quốc trong các thành phố bị Pháp chiếm, nay được Diệm dùng làm cán bộ tố cộng loại kha khá trong tỉnh:

- Cháu nắm cổ thằng Ba Mít, cho nếm mùi khai thác trong lớp tố cộng loại A để nó biết thân biết phận. Thằng đó như con lươn, ai sài nó cũng bị tuột khỏi tay, nay mai Việt Cộng gây rối hay là quân Bắc Việt đánh vô là nó phản mình tức thì!

Hai Khánh dạo ấy chưa ra ở nhà thuê riêng, cũng chưa nhận vào quân đội Diệm, có mặt khi ông phủ nói thế. Anh thấy phải can ông phủ:

- Ba không tin nó thì tống cổ nó đi, bắt ăn đòn tố cộng làm gì?

Ông phủ đáp ngọt ngào:

- Thằng Mít là con chó, bỏ chủ Việt Minh chạy về với ta. Giống chó quen ăn cứt, dơ thiệt đó, có điều muốn săn thú phải dùng chó, muốn giữ nhà phải dùng chó, muốn dọn con nít ỉa bậy cũng dùng chó. Hễ nó hết bấy nhiêu việc, ta bán cho cửa hàng “cờ tây”, mất gì đâu con? Cứ thử coi nó thiệt lòng theo ta hay là do Việt Cộng gài lại!

Qua một lớp “cải huấn tố cộng loại A” dài hơn tháng, Bảy Suyền trao cho ông phủ một xấp giấy vài chục trang viết tay, cười toét miệng trên khuôn mặt xanh nhợt của kẻ sớm bị bệnh di tinh:

- Thằng mộc tồn khai đây. Bác coi thử nó giấu chút gì không, từ hồi Việt Minh bí mật tới nay.

Phủ Đỉnh đọc cẩn thận bản “phản tỉnh” của Ba Mít, gật gù. Nó khai ráo cạo, cả những điều ông chưa biết, nặng lời thề thốt sẽ chịu xẻo từng miếng thịt “nếu chưa thành khẩn hết mức với chánh nghĩa quốc gia, với chủ nghĩa duy linh nhơn vị của Ngô tổng thống anh minh luôn luôn cải huấn”. Cái bệnh dốt ưa nói chữ vẫn còn, nhưng coi bộ thằng này xài được. Miễn nó ăn cắp vừa phải, ông có thể dùng nó làm quản lý, giữ khu ấp Linh Lâm cho ông, chứ cô Huyền Tâm đau tim và ế chồng chỉ còn là một bà vãi tu tại gia, nửa ngây nửa dại.

Tiếp đó là một đột đổ bộ ồ ạt của dân Bắc di cư.

Họ được xe nhà binh chở lên theo đường 56, được ca-nô ngược dòng Thu Bồn và sông Linh lên, trút vào vùng đất của các gia đình quân giới bỏ lại. Tổng ủy di cư cấp cho họ gạo tiền và những căn nhà khung gỗ lợp tôn làm sẵn, các cha cố và chánh trương, trùm họ đứng ra chia hàng Mỹ viện trợ. Thôn mới Linh Thượng ra đời. Ông phủ Đỉnh chỉ khoanh lấy ba trăm mẫu tây dễ tưới nhất trong đồn điền La-phạt, họ hưởng phần còn lại, vỡ ra trồng khoai sắn, dựng lên xóm Tây của thôn Linh Lâm.

Chắc hẳn họ đã được các đấng chăn chiên và các vị cầm quyền căn dặn nhiều về dân vùng đỏ và Việt quốc, nên khi mới tới mặt ai cũng gườm gườm. Tất cả đều đeo thánh giá, và nói với nhau bằng giọng gì rất lạ, khó hiểu. Mãi về sau dân Linh Lâm mới biết họ đến từ Nghệ An, rời quê khi được tin “Chúa đã vào Nam, Hoa Kỳ sắp bỏ bom nguyên tử ở miền Bắc”. Họ dựng nhiều nhà nguyện với chữ thập thật to trên đỉnh, chuông sớm chuông chiều giật vang động dọc sông Linh. Tiếp nữa, họ nhận kẽm gai về rào quanh khu định cư, và những tốp vệ sĩ bắt đầu gác và đi tuần với súng và lựu đạn. Đã hiện rõ họ là tấm bình phong chống Cộng được dựng lên dưới chân dãy Trường Sơn.

Cuộc sống cứ thế trôi qua. Những kỳ hẹn hiệp thương hay tổng tuyển cử chỉ là dịp để chính quyền mở những đợt tố cộng dữ dội hơn trước. Những người dân cũ và mới lần hồi quen nhau, bớt gờm nhau, bởi dân di cư mất nguồn viện trợ phải kiếm sống ngày càng chật vật, nhiều nhà cuốn gói ra đi. Không  ít người xin làm thuê ở đồn điền phủ Đỉnh hay các nhà giàu trong xóm Chợ Linh Lâm, máu hăng chống cộng dường như nguội đi, niềm kiêu hãnh làm “dân nước Chúa” chẳng còn mấy. Nhờ đó, lò rèn ông Tư Chua và bàn máy Hai Thùy đông khách hơn trước. Trong khi chờ lấy đồ may vá, đã có những đồng bào di cư sốt sắng giúp Thùy: “Để tui lôông cho mấy cơn ná trữa cươi để phơi đồ áo”, và Thùy đã hiểu họ muốn làm gì, dịu nhẹ cảm ơn họ. Người khỏe hơn thì kiếm đôi thùng “xuống rào sương nác”, nghe vui vui.

Gia đình ông Tư vượt qua được bốn năm thử thách đầu tiên dưới chế độ mới mà chưa mất mạng nào, nhưng các vết rạn nứt ngay trong nhà đã hiện rõ. Chỉ có một người đủ sức hàn gắn là Cả Chanh, bao giờ anh mới trở về được, nếu sống sót để trở về?

Chương 4

- Chúng mày ơi, thằng Phu mới tậu một đồng giờ Pôn-giốt mặt đen, mới bóc tem nhá. Kính mời nhà A4 cùng chiêm ngưỡng!

Lớp trưởng Lê Tùng rao to tiếng khi kẻng khu ký túc xá khua báo hết giờ tự học, sắp ăn cơm. Anh chính trị viên đại đội chuyển ngành đi học này, thân cao to với mắt hơi lồi, bị chứng thấp khớp đục khoét bên trong, chỉ thiếu gương mẫu vào các giờ thể dục sáng sớm và thể thao chiều.

Sáu Cam nằm trên giường tầng hai, đang nghiền ngẫm cuốn Lục Vân Tiên của cụ Đồ Chiểu và kiếm ý để làm tiểu luận, phải lồm cồm leo xuống?

- Đưa mình coi thử...

- Trước khi xem, phải tạ ơn Bác Tôn, trưởng ban Bổ túc văn hóa trung ương. Thằng Phu dạy bổ túc sáu tháng mới mua được đồng hồ.

- Ờ, xin tạ ơn Bác... Mà này, chúng mày học Trung Văn, mù chữ Nga là phải. Phải gọi là Pa-liốt, trọng âm ở iốt, nghĩa là chuyến bay. Các cô mậu dịch lại cười cho!

- Hơi sức đâu! Các cô nhìn cái biển xanh trên túi áo mình, Trường đại học Tổng hợp lại đọc ra Bách hóa Tổng hợp, cánh ta thành mậu dịch tất!

- Ơ hơ hơ, cùng nghề càng đỡ chẹt nhau chứ sao!

Trong căn nhà nền cao lợp lá cọ, đặt mười hai giường đôi của sinh viên trong khu ký túc trên bãi Phúc Xá, bên ngoài đê sông Hồng, tiếng khua bát đũa nổi dậy. Sinh viên túa ra sân trong khi nhà bếp hối hả bày thức ăn, bưng cơm. Loa truyền thanh ồm ã đưa tin, vang động khắp mười căn nhà lá cùng kiểu với nhà A4 của sinh viên đại học Tổng hợp I Hà Nội. Các trường đại học mọc lên rất nhiều sau ngày ta tiếp quản miền Bắc, trường sở chen lấn nhau, các khu ký túc được dựng hối hả và cố nuôi sinh viên với giá rẻ nhất-học bổng hăm hai đồng, tiền ăn tháng mười lăm đồng, tiền nhà điện nước không phải trả xu nào, sinh viên đi dạy thêm hay làm thêm tự do kiếm tiền bỏ túi, nhà nào khá giả thì hưởng thêm của nhà chẳng sao.

Giới sinh viên đã hiện rõ ba tầng: từ các tỉnh xa và thôn quê ra Hà Nội học thường nghèo, đi bộ và nhịn quà sáng; cán bộ và bộ đội chuyển ngành vào trường sống khá hơn nhờ được hưởng 95 phần trăm lương tại chức thay vì học bổng 35 đồng trước đây. Còn sinh viên con nhà giàu hay công chức lưu dụng vẫn sang nhất-một thư ký đánh máy ở sở nào đấy cứ lĩnh lương cao hơn Bác Hồ. Thôi thì nước ta chưa thống nhất, đành chịu những bất công kéo dài ít lâu nữa, dù miền Bắc đã giải phóng đến năm năm. Số này đi học bằng xe Mô-by-lét, Xô-lếch, về ở nhà lầu hai ba tầng, nhưng hay than thở ngày nay khó sống hơn trước, và nơm nớp sợ tư sản sẽ bị cải tạo, sợ công chức lưu dụng phải xếp lại theo lương cán bộ kháng chiến về, sợ không được ở Hà Nội khi ra trường.

Oai nhất trong giới trung lưu ở lớp Ngữ Văn khóa Ba là “bố” Lê Tùng. Anh ấy cũng là người Sáu Cam mến nhất trong lớp, tuy chỉ phục vừa vừa thôi, vì mải lo vợ con nên học ở mức trung bình. Các thầy cô giáo, lứa nghiên cứu sinh và trợ lý trẻ được giao lên lớp một số giờ chuyên đề, thường bối rối hoang mang khi thấy cậu sinh viên đồ sộ này bước vào lớp trong bộ quân phục sĩ quan, đi giày cộp bằng da đen, gọi thầy cô bằng đồng chí. Khi biết Tùng là phó bí thư chi bộ toàn khoa-cán bộ giảng dạy cùng chung chi bộ với sinh viên-lương và thâm niên cộng lại lĩnh cao hơn so với thầy cô, thì người trên bục giảng đến giờ nghỉ lại sán đến Tùng, nói rụt rè và bẻ ngón tay không ngớt: “Em là đoàn viên đã lâu, học lớp cảm tình Đảng, nhờ anh theo dõi giúp đỡ...”. Và Tùng giúp đỡ họ thật tình, xoa dịu bớt những lời chê trách đối với các thầy cô non kém, vực lên được không ít người có vết đen hay lỗ hổng trong lý lịch xin vào Đảng. Anh cũng quý cậu lớp phó thua mình tám tuổi, gốc miền Nam và luôn bốc, hăng, lắm lý sự nhưng sẵn sàng nghe anh em đập mình, sẵn sàng gánh việc vặt khi lớp trưởng về Hải Phòng thăm vợ con.

Chiều nay, Tùng và Cam cầm bát đũa xuống nhà ăn cùng một lần. Tùng huých tay Cam khi đến gần sân bóng chuyền đầy người hò hét chung quanh cuộc đấu giữa hai đội Toán và Hóa:

- Lại đằng này, tớ hỏi tí chút.

Hai đội đang hăng phục hận, cổ động viên bên ngoài gào thét đứt hơi đến át cả còi trọng tài. Bố Tùng kéo Cam vào góc vắng nhất, thấp giọng:

- Tớ bảo, tình bạn thôi nhá.... Cả lớp với cả phòng A4 đều bảo cậu đang bị rối tình cảm. Cậu về ký túc rất khuya, ngủ trằn trọc, ngồi viết thư hàng buổi. Ông Yên đọc bản khóa luận về văn học dân gian liên khu Năm của cậu, bảo chỉ đáng điểm ba, cậu làm lạo thảo cho xong. Lớp điền kinh buổi sáng cậu cũng bỏ... Mình không tò mò đâu, nếu có gì mình giúp được thì cứ nói, không thì cậu giữ riêng... Mình cũng chẳng ưa những người nhảy vào ngồi xổm trong đời tư người khác, dựa cái thế hơn tuổi, hơn cấp, lên lớp dạy đời. Tùy cậu trăm phần trăm đấy...

Cam liếc nhìn những nét lo lắng rất thật tình trên mặt ông anh cùng lớp, cảm thấy không muốn giấu chút gì với anh cũng như với anh Năm Chò. Nhưng vẫn phải hỏi thêm:

- Tối qua, nghe bảo bà nào nặng một tạ đến gặp anh, chắc lại đưa thư tố cáo tôi lần nữa, bà Ất chứ ai!

- Tớ cũng định nói. Bà ấy than vãn mãi rằng cậu bỏ rơi mẹ con Hoàng Lan hàng nửa năm không lui tới, cả nhà trách cậu lắm.

- Ừ ừ, cái mụ thần nanh đỏ mỏ ấy, mụ La Sát ấy, chửi tôi nát mặt khi gặp tôi đến thăm Hoàng Lan, còn gửi thư đến Đảng ủy nhà trường ghép tội cho tôi ve vãn vợ lính vắng chồng. Còn may là anh làm chứng hộ. Mụ ấy đầy bụng rắn độc. Ôi, chuyện tận đẩu đâu, các anh biết thế nào mà xử, chỉ đánh một dấu hỏi to tướng vào lý lịch thằng Phan Cam về khoản đạo đức!

Kẻng lại khua báo ăn cơm. Cơm nghèo thôi, mỗi ngày hai bữa đủ no nhung rau nhiều đạm ít, một bát canh chỉ nổi tí váng mỡ gọi là có con lợn sổng chuồng chạy qua vườn rau muống hay bắp cải. Rất may là bố Tùng nẩy sáng kiến “kết nghĩa” với một mâm sinh viên gái, các cô ăn yếu nên sáu người chỉ xơi được hai phần ba số cơm, chỗ còn lại họ đưa sang cho mâm Tùng và Cam vét sạch. Bù lại, mâm con trai chở các cô bằng xe đạp từ bãi Phúc Xá đến hai cơ sở của trường Tổng hợp ở cách khu ký túc đến bốn cây số.

Trận đấu bóng chuyền ngoài kia sôi nổi. Cấp dưỡng khua kẻng mỏi tay, cả dãy bàn nhà ăn vẫn bỏ trống. Hai vị lớp trưởng Toán và Hóa nhân lúc đổi sân, hổn hển chạy vào bếp, vừa vuốt mặt đầm đìa mồ hôi vừa thề độc rằng anh em ăn xong sẽ rửa sạch mọi thứ, các chị cứ bỏ đấy về nhà, chưa nghe trả lời đã co cẳng chạy biến vì trọng tài đã toe toe xướng giao bóng.

Xong bữa cơm đạm bạc, bố Tùng kéo Cam ra khỏi cổng ký túc, rẽ sang phía bãi sông Hồng có một đoạn đường khô ráo, giúi cho Cam một điếu Hoa Hồng loại bốn hào một gói. Diêm Thống Nhất dạo này tệ quá, đánh ba que mới châm được một điếu, tiếp đó mồi chuyền cho nhau. Tùng dặng hắng vài lần, thấp giọng:

- Tớ báo tin mới nóng giòn đây. Cậu Thống hi sinh trong đợt tiễu phỉ trên biên giới, mãi tận Hà Giang.

Cam sững người, ấp úng lâu mỏi thốt:

- Anh không nói ngay với tôi...

- Đêm qua cậu về khuya, vật vã mãi mới nghe tiếng ngáy. Thống nó bị hàng chục viên tiểu liên vào ngực, anh em khiêng ngót một ngày mới đến trung đoàn. Đường xa quá không chở về được, không đợi được, phải chôn vào nghĩa trang xã. Xe con Tổng cục cán bộ đưa gấp cô Lan với thằng bé... gì nhỉ... là thằng Nhứt... lên Hà Giang chiều hôm qua, nhận mồ mả, sau bốc về đâu tùy ý. Chắc vài hôm nữa mới làm truy điệu được. Thống là chiến sĩ thi đua Quân khu nhiều năm, có thể phong anh hùng quân đội. Mình chỉ gặp vài lần mà mê nó ra phết.

Đến quãng lầy lội, Tùng xoay người trở bước thong thả:

- Hồi Đảng ủy cử mình đi tìm sự thật về lá thư bà Ất, may gặp nó về họp ở Hà Nội. Lan giận phát khóc, Thống ta lại bật cười, thằng Nhứt thì hàng chục lần đòi mình dẫn đến chú Cam, lăn ra đất. Bà con xa, pháo trăm lẻ năm bắn không tới, nhưng bà Ất mắc cái bệnh khác oai quyền kinh khủng, Thống nó bảo thế. Trên đường về mình ghé vào thăm bà ấy ở Phà Đen. Ông chồng dạy tiểu học gầy như que củi, bà vợ phát phì, đặt bên nhau thành con số 10. Tập kết mang ra bốn con, sinh liên tiếp thêm hai đứa nữa, nhà chật chen không lọt, ầm ĩ ngày đêm những chửi, cãi, khóc. Bà ấy nói ráo hoảnh: “Chặn trước thằng Cam với con Lan thì vừa, lửa gần rơm lâu ngày cũng bén”.

- Bây giờ xoay ngược trăm tám mươi độ, trách tôi bỏ rơi!

- Có thể vì Thống hi sinh rồi, bà ấy hối... Sáng nay tớ gọi nhờ dây nói văn phòng, mấy cậu quen ở Tổng cục hẹn bao giờ truy điệu sẽ gọi điện về ký túc cho mình hay cho cậu, phải đợi Hoàng Lan về. Tội nghiệp, cả hai vợ chồng đều mồ côi bố mẹ, Thống lại lặn lội quanh năm trên biên giới, thảo nào thằng Nhứt nó đòi cậu đứt hơi...

Đèn điện trước cổng ký túc đã bật, tiếp các nhà đều lên đèn. Mỗi nhà hăm bốn chỗ nằm chỉ được thắp hai bóng 75 oát, điện yếu hẳn so với năm ngoái, nhiều sinh viên phải tự túc thêm đèn dầu nhỏ thắp riêng, dù Ban quản trị đã nhắc mãi nội quy chống cháy.

Dừng trước cổng, Sáu Cam ngập ngừng:

- Còn câu hỏi đầu tiên của anh, để lúc khác tôi nói rõ. Tóm gọn là chuyện trở về miền Nam anh ạ. Anh Năm Chò tiểu đoàn trưởng chuyển về nông trường Sao Vàng ở Thanh Hóa viết thư báo đã nhận giấy gọi tái đăng, tiếp đó gặp mấy cán bộ vào bàn việc vào Nam. Thế nhưng anh ấy cấm tôi không được rời trường, tốt nghiệp rồi sẽ hay. Tình cảm có rối thật đấy. Anh bảo tôi làm gì bây giờ?

Bố Tùng gãi cằm hơi lâu mới đáp:

- Chà, cái này... mình không có quyền tò mò... việc tối mật...

- Thì tôi nhắc lại câu anh ban nãy: tình bạn thôi mà!

- Mình không biết chủ trương mới nhất ra sao. Để mình nhờ mấy đứa quen hỏi dò hộ cậu. Tạm xếp lại, tạm gác đấy đã nhé.

Anh Tám Thống đền nợ nước đã trên hai tháng, dãy bằng và huân chương từ quân công hạng ba trở xuống đã lồng kính treo san sát trên căn buồng chín mét vuông dành cho vợ con anh ở khu nhà nhân viên y tế nép vào một góc bệnh viện Phủ Doãn, mà cô vợ Hoàng Lan vẫn chưa ra khỏi vẻ người và dáng vóc đờ đẫn của người mới góa chồng. Một ông cán bộ tổ chức nào đó thử gợi ý rằng chị ta chưa thỏa mãn chính sách, mắc tư tưởng công thần, bị cả chi bộ quật cho ngay không kịp thở, phải nhanh chóng xua tay rút chạy? “Tôi chỉ nêu vấn đề để các đồng chí suy xét...”. Nhưng vẫn không thoát ngón tay chỉ mặt của cụ bí thư: “Anh tưởng ai cũng là đứa đểu giả như anh?”.

Cộng hòa dân chủ Đức bắt đầu viện trợ cho bệnh viện Phủ Doãn. Cả một hệ thống hiện đại để nấu ăn, xay thịt, rửa bát đĩa bằng điện dưới vòi nước áp lực cao, vòi thuốc tẩy, vòi nước sôi giội sạch cuối cùng, lò sấy khô, tính ra giá thành tốn gấp sáu lần khi rửa mọi thứ bằng tay vì nhân công đang thừa. Nhân viên và bệnh nhân đang xin được miễn ăn các thứ thịt cá táp nham cho vào máy xay điện, biến thành bột nhão tổng hợp.

Hoàng Lan cùng với con được ưu tiên xếp vào các nhà được viện trợ, dựng chỗ góc sân bỏ hoang lâu nay. Nhìn ngoài trông xinh gọn, dọn vào ở khi còn rét cũng rất ấm áp dễ chịu. Mái lợp tôn mạ chống rỉ, vách bằng bìa dày phủ nhựa bóng loáng, nền gỗ dán dày cách mặt đất năm tấc, chia thành những căn hộ chừng trên dưới hai chục mét vuông, khối người thèm muốn. Đến mùa nóng bức mới từ lo lắng đến hoảng hốt: nhà chống rét chứ không chống nóng. Cửa sổ bé tẹo, tất cả các chỗ hở trên vách đều theo hướng Đông Tây để hứng ánh mặt trời, không có lỗ cắm phích mở quạt trong các buồng nhằm chống cháy, các giàn chạy nước nóng ven tường vách được nghỉ chơi dài ngày trong khi chủ nhà dắt con sơ tán ra những nơi có quạt, có bóng cây che mát đến xế chiều.

Không một lời nào trách các bạn Đức đã hiểu quá ít về đất nước nhiệt đới chúng ta. Họ làm việc hùng hục giúp ta, ai cũng thấy, ai cũng mến phục. Nhưng bấy nhiêu kẻ ăn lương kỹ thuật, kế hoạch, xây dựng, đều mù câm điếc cả hay sao? Phê bình họ chỉ là húc vào bức tường cao-su, cũng đôi lúc là tường đá tảng gây u đầu sứt trán. Các vị cao cấp nhất của bệnh viện là những nhân vật tầm cỡ quốc gia và quốc tế, may ra vài tháng mới trông thấy đi qua một lần, chỉ dừng nửa phút để nghe ông chủ nhiệm khoa khoát tay về phía nhân viên nói đôi câu về đời sống, lại gật gù và đi tiếp. “Ờ, được, thế là khá, cố lên nhé”.

Cũng chẳng ai trách các vị ấy được. Họ chăm lo đẩy khoa học thế giới lên các đỉnh cao mới, chớ nên quấy rầy họ. Chỉ ngại là đám lau nhau trung gian, đã từng được gọi “trung thì ít, gian thì nhiều”, do nhiều lần trôi giạt mà biến thành những cán bộ lăng xăng “nay tuyên huấn, mai tổ chức, ngày kia bảo vệ”. Đến đâu họ cũng tỏ ra mình thạo việc bằng cách “nêu vấn đề” để tỏ ra mình có mặt là vô cùng cần thiết. Cho họ đi học có hệ thống ư? Học bấy nhiêu năm không tăng lương là thua bạn đồng cấp, là bất công, là dại. Ai cũng nhắc như tụng kinh: “Cán bộ phải vừa đỏ vừa chuyên”, nhưng khi xét người xét việc thì phần lớn các vị cấp trên chỉ xét theo lý lịch, thâm niên, tính ngoan ngoãn dễ bảo được coi là đỏ, còn chuyên là tài luồn lách xoay xở qua hàng trăm bàn giấy để kiếm cho được mươi con dấu đỏ trong hạn ngắn nhất.

Căn buồng mới nhận mười sáu thước vuông của mẹ con Hoàng Lan chiều nay ầm ĩ. Thằng Nhứt không chịu tắm nước lã tuy trời đã trở nóng. Nó lên năm tuổi, mặt mũi giống hệt Tám Thống, chỉ bấy nhiêu cũng đủ cho mẹ nó chiều hơn chiều vong. Suốt mùa rét Lan đun nước tắm cho nó chỗ gần chuồng lợn tập thể bằng bếp mùn cưa, trấu, dầu lửa, tiếp đó nấu thêm món gì phụ vào một suất rưỡi cơm cặp lồng, tắm xong cho con và dọn rửa xong mọi thứ thường đã tám giờ tối. Ngày quần quật từ bốn giờ rưỡi sáng đến lúc này mới tạm dứt. Còn may là Lan đã chữa lành các chứng bệnh từ địch hậu Hạ Lào mang ra Bắc, mới một con, anh Thống đi vắng lâu và chịu khó cùng vợ giữ kế hoạch mỗi khi về Hà Nội, để lại cho Lan tới hai phần ba số tiền anh được nhận, cả trước và sau khi phong quân hàm. Lắm chị vợ bộ đội sống vất vả hơn Lan nhiều. Nhưng hầu hết đều chê Lan: “Chị cưng con quá đó: Cứ như con nhà giàu cầu tự. Năm tuổi mà hờn mẹ còn lăn ra đất, mẹ ngồi bên khấn vái, chị leo cửa sổ trốn con đi làm... nói chị đừng giận, đúng là con hư tại mẹ...!”.

Lan biết mình dạy con sai phương pháp. Nhưng mỗi lần nó khóc ầm nhà, lăn ra đất, mẹ càng van xin nó càng vật mình, đập đầu côm cốp, người mẹ nào không mềm nhũn ra?

Anh Thống nhiều lần thấy cảnh ấy. Anh phớt tỉnh, túm tay vợ kéo lại khi Lan chực lao tới xốc con dậy, kéo tay Lan ra khỏi buồng và khóa cửa đánh tách, nói thật to: “Cứ nằm đấy, ba má đi coi xi-nê”, và giả điếc không nghe tiếng gào xé họng của đứa con sau lưng. Lan bật run cả người, nhưng anh ấy rỉ tai: “Anh dặn bà Tiệp rồi, lát nữa bà ấy bồng con về, rửa ráy, cho ăn, cho ngủ. Anh biếu bà hai lít mật ong, một lạng hổ cốt toàn tính, quà biên giới mà. Em để con hư quá rồi đấy!”.

Anh Thống kéo Lan đi thăm một ai đấy, xem kịch hay phim mới ra lò nào đấy, Lan cứ loạn ù vì tiếng khóc của con đuổi mãi sau lưng. “Thằng Nhứt hư, cả bầy em nó hư theo, nhà mình thành địa ngục mất thôi”. Anh Thống luôn luôn có lý. Có lý mà thiếu tình. Và tất cả những lời dặn khôn ngoan ấy chỉ đến với Lan mỗi năm vài lần, mỗi lần vài ba ngày, may lắm được bốn năm ngày. Ai dám ngăn anh làm nhiệm vụ vào? Chắc chắn không phải Lan, người đồng chí và đồng đội sống giữa lòng thủ đô Hà Nội, chỉ làm y tá mỗi ngày tám tiếng, chỉ đánh vật với đứa con cứng đầu, tiền nuôi nó lại là của người chồng sống nay chết mai nơi rừng núi. Mỗi lần anh về thăm vợ con, Lan sa ngay vào cơn hốt hoảng khi nhận thấy anh gầy đi, da tái sạm hơn, môi thâm sốt rét rừng khi nói những lời âu yếm và soạn ra tất cả những gì sắm nắm hàng nửa năm để mang về giúp vợ con nhưng vẫn áy náy vì thằng kia đứa nọ chưa được may mắn như mình, lâu nay vẫn thân cò lặn lội, vợ con nó ở tít tỉnh Thừa Thiên bên trong giới tuyến, còn chưa nói đến đám đồng đội quê gốc ở Liên khu Năm và Nam Bộ. “Em phải thấy vợ chồng mình ít khổ như ngàn vạn cặp chia cắt khác, còn được lâu lâu gặp nhau...”.

Dù sao, thằng Nhứt vẫn đòi có ba nó. Ba Thống gặp nó ít quá, như ông khách lạ ghé ngang, và mỗi lần Ba Thống về nó lại bị đem đi gửi ở một buồng bà hay cô nào đó vào ban đêm đến tận sáng. Ba đem cho nó kẹo bánh nhiều, nhưng nó không được ở buồng má, nằm chung giường với má, nghe má kể chuyện đời xưa, được má quạt hay gãi lưng cho ngủ. Ba Thống cho kẹo bánh, chở xe đạp nó đi chơi, mua các thứ nó thích ở cửa hàng mậu dịch thiếu nhi, nhưng nó cứ mê chú Sáu Cam hơn ba nó. Đôi lúc nó tần ngần tự hỏi: “Ba Tám Thống tốt hơn hay chú Sáu Cam tốt hơn?”. Nó thường ngủ thiếp đi trước khi tìm được lời đáp.

Sáu Cam bước vào căn buồng lắp ráp trong khu nhà viện trợ của Hoàng Lan. Đúng cái cảnh mà anh đoán trước: con nằm lăn lộn trên sàn ván, gào thét và quật gáy côm cốp để dọa mẹ, còn cô bạn cũ Hoàng Lan đang thút thít lau mắt:

- Anh Sáu à... nhà hết các thứ nấu nước sôi rồi, mà nó cứ nhứt định tắm nước nóng như hồi còn lạnh... Nó chạy chơi té xuống cống, hôi rình từ cổ xuống dưới, không tắm thì sanh ghẻ lở đủ thứ, Lan làm sao?

Bộ mặt của Sáu Cam với bộ râu quai nón rất oai, bỗng biến thành một dấu hỏi to tưởng với đôi mày dựng ngược, cái mồm mở há như con cá hớp không khí, kèm hai bàn tay xòe giơ cao xin đầu hàng:

- Không phải, chị coi lầm rồi, thằng Nhứt là chiến sĩ quân đội ta kia mà. Nhứt nó theo ba nó đánh giặc khắp ba nước Đông Dương, nó hẹn chắc rồi, đâu có sợ tắm nước lạnh?

Nhứt lồm ngồm chống tay ngồi dậy, rướn mình định đứng dậy, lại ngồi bệt duỗi hai chân chống hai tay. Nó không thể nằm lỳ vì chú Cam cú giụi mắt xem có phải lính Cụ Hồ nằm vạ không, nhưng không đứng được vì sợ mẹ coi như nó chịu thua.

Trên khuôn mặt hơi dài với nước da trắng và đôi mày thưa giống cha, rất dễ thấy những nét bẽn lẽn và hờn dỗi tranh chỗ nhau.

Sáu Cam khoắng tay vào chậu nước bằng tôn đặt chỗ góc buồng, bên chiếc ghế đặt khăn tắm và bộ quần áo sạch, trầm ngâm:

- Con nhà lính, tắm bấy nhiêu nước ăn thua gì. Phải tắm sông tắm biển kia. À mà nước cũng hơi lạnh thiệt đó, hơi hơi thôi, chắc ra khỏi vòi lâu rồi hả?

Nhứt chồm hẳn dậy, kêu như reo:

- Cháu nói rồi, má cứ nói không lạnh gì hếếết!

- Đồng chí Nhứt chú ý, nghiêêêm! (Thằng bé rập chân đứng nghiêm, trên còn áo, dưới cởi truồng). Giờ thể dục bắt đầu! Xuống sân, đi thường, bước!

Hoàng Lan cố nín cười trong khi hai chú cháu bước xuống hai bậc cấp bằng gỗ, tiếp những tiếng hô rất chính quy của Cam:

- Thành một hàng ngang, tập hợp! Phút khởi động bắt đầu, chạy tại chỗ, chạy! Tay cao... tay ngang... tay sau... chạy thường... tay trước... tay cao...

Hai tiếng chân chạy lộp cộp trên nền đất bên ngoài. Chừng mươi phút sau, có tiếng thằng con hổn hển:

- Mệt rồi chú... nực quá... chảy mồ hôi...

- Ngừng chạy, hồi tĩnh, thở đúng động tác!

Cam vọt lên nhà, vơ bộ áo quần sạch, khăn, cái gáo to có cán, cả tấm chăn bông chần màu ka-ki của Lan, chạy xuống chỗ thằng bé đang hít thở bàng cả hai tay lẫn bộ ngực khi cúi khi vươn. Cả hai túm tay nhau vừa chạy vừa cười ập vào một ngăn trong dãy nhà tắm công cộng của khu tập thể đang trống cửa. Lan hơi hoảng: anh ấy có giữ cho con khỏi bị viêm họng, cảm lạnh, bệnh phế quản, hay cứ coi nó như một người lính mà anh chỉ huy?

Mười lăm phút sau, Cam bế xốc chạy về buồng một bó chăn kín bưng, từ đó dội ra tiếng oai oái: “Nực quá chú ơi, cho cháu ra chút, má đâu chú? Má đâu?”

Không một người mẹ nào cưỡng nổi tiếng gọi của đứa con mồ côi cha lên tiếng gọi má. Từ trong đống chăn tùm hụp chợt nhô ra cái đầu đỏ hồng tươi nở của đứa con chuyên bắt nạt mẹ:

- Thích lắm má ơi, má tắm cho con y như chú Sáu nghe má. Ba Thống đi miết, má dặn chú Cam tới miết nghe má!

Sáu Cam và Hoàng Lan đều giả vờ không nghe tiếng gọi của đứa bé. Cam ra đi ngay để tránh những cuộc giảng đạo của bà Ất hay đến vào buổi tối.

*

Một tuần sau lần Sáu Cam quay lại với mẹ con Hoàng Lan ấy, hai người lại gặp nhau ở chỗ Lan ghi hẹn là vườn Bách thảo, dưới chân núi Nùng. Lan không muốn có đôi mắt gia trưởng đến mức chuyên chế của bà Béo luôn tự coi mình là người dang tay che chở cho người cháu xa lắc là Tám Thống. Bà chỉ chuyên phá rối người khác, chẳng giúp được gì ra hồn.

Hai đồng đội cũ đi dạo thong thả quanh các chuồng khỉ, chuồng hươu cao cổ, dừng ở bên chuồng lạc đà có rào sắt và điện khá sáng, như cùng muốn tỏ cho ai đấy gặp tình cờ rằng họ chẳng có gì phải tìm đến chỗ tối. Dưới chân họ còn rải rác những dải giấy và mảnh công-phét-ti nhiều màu chưa quét hết, dấu vết rớt lại của ngày Hội thanh niên mừng Đảng ta ba mươi tuổi. Hôm ấy Cam đi giữa đám bạn cùng lớp, gặp mẹ con Lan, chỉ đưa tay vẫy kín đáo và đi thẳng. Còn may thằng Nhứt không trông thấy, Cam không bị nó réo gọi ồn ào.

- Anh Cam còn giận hả anh? Lan đã nói bà ta hối lắm mà.

- Hối hay không là việc riêng của bả, tôi không biết, cũng không cần biết. Bao nhiêu năm ăn cơm góp thiên hạ, tôi quen ngàn vạn người, hơi đâu để ý đến một bà Béo gặp thoáng qua. Nhưng cố ý gây sự với tôi là dại. Anh Tùng không can, tôi đã xốc tới cơ quan của bả, đưa lá thư bả, ghép bả vô tội vu khống, bôi nhọ danh dự...

- Anh... anh Cam... coi vậy chớ bả tốt bụng thiệt đó anh.

- Tốt hay xấu tôi không muốn để ý. Tôi quý anh Thống tôi thích đến thăm, đưa thằng nhỏ đi chơi, chạy giúp đôi việc lặt vặt. Bây giờ không thích nữa, vậy thôi. Tôi thiếu gì bạn!

Lan tắc họng, mắt bốc nóng rất nhanh, nước mắt đã bắt đầu ứa. Nhưng thói quen ghìm mình của cô bộ đội cũng nổi dậy đúng lúc. Lan buông với cái giọng lạnh ngắt của Cam:

- Tùy ý anh. Về hè!

- Chào Lan.

Mỗi người đến lấy xe đạp của mình dựng tựa hàng rào sắt. Cam gật đầu chào lần cuối, đạp về ký túc theo đường Thanh Niên, biến nhanh. Lan thong thả về theo đường Phan Đình Phùng, lúc này còn đông người qua lại. Cơn tức nghẹn dịu xuống dần, trong khi cả một búi tơ vò những xúc động từ từ dâng lên mãi, nở to mãi. Lan rẽ sang vườn hoa Hàng Đậu, ngồi vào chiếc ghế đá thấp không lưng dựa của trẻ con, úp hai tay vuốt mặt, từ từ cúi đầu.

Hai cậu trai trẻ ngất ngưởng bá vai nhau đi qua, hình như nhậu nhẹt đã ngà ngà. Họ dừng cạnh chiếc xe đạp của Lan, rỉ tai nhau lè nhè nhưng vẫn lọt tai Lan:

- Bò lạc mày ạ. Xe còn mới.

- Mới sơn lại chứ tồng tộc rồi. Tã! Xem con bé thế nào?

Lan đã gặp vài chầu bị ghẹo. Hồi còn mặc mấy bộ quân phục còn lại khi chuyển ngành sang làm y tá, các tay du đãng mới thấy đã lảng xa. Đừng trêu vào các ả “lính cái” mà hốc xực. Con người thì vêu mõm, nó ới một tiếng thì bất cứ ai mặc đồ lính hay công an đều lao tới bênh, mà có đứa sao quả tạ chiếu mệnh tưởng được ôm văn công xinh giòn lại bị các mẹ đặc công khóa tay vất nằm la liệt trên hè phố, đã khốn lại nhục với các bóng hồng nhẵn mặt cứ che miệng cười khi bước qua vội. Lắm đứa ê ẩm quá phải lặn về Hải Phòng hay Nam Định khá lâu, được bạn nhắn tin mới dám trở về Hà thành chốn cũ.

Sau một tiếng è hèm rõ to trong miệng, Lan nhấc cái mũ cứng bộ đội úp lên đầu-dù chỗ gắn quân hiệu chỉ còn là hình tròn sẫm trên mài ka-ki đã bạc, nhưng Lan vẫn đội khi không thích ai nhận ra mình, khi phải trả lời câu hỏi đầu lưỡi: “Đi đâu đấy?”. Đi gặp anh Cam càng phải úp mũ sâu hơn, tận mắt. Hai tay Lan bắt đầu xắn đôi tay áo vét diện nhất bằng xi-mi-li. Hai cậu kia chừng đã nhận ra dấu hiệu chẳng lành, níu vai nhau ngả nghiêng đi tiếp.

Chỉ qua bấy nhiêu phút thôi, những búi tơ vò chợt vỡ tung trong ngực Lan.

Mình là gì hở Lan? Em là gì hở anh Thống? Và... Lan là gì, em là gì đối với anh Cam? Zê-rô. Số không. Một mảnh con gái mồ côi cha mẹ. Một tình yêu vội vã nơi chiến trường nước bạn, trăm trai chỉ có một gái. Một người được thương hại khi tập kết ra Bắc, chồng vắng xa, con nuông đến hư, cần bàn tay đàn ông giúp, phải chiều lụy rất nhiều người để gửi con một buổi bận họp, một tối học thêm, một vài chuyến mua gạo củi và các thứ khác theo tem phiếu, và cả vai trò ngoáo ộp để buộc con chịu tắm rửa hay cho mẹ trốn qua cửa sổ đi chợ.

Còn anh Sáu Cam... Em quen anh lâu rồi, mến anh lâu rồi, cũng bị xa anh quá lâu rồi. Nhưng khi lấy chồng, em lại lấy anh Thống. Nếu ai hỏi tại sao, em sẽ không trả lời được, hay chỉ đáp chung chung: tìm hiểu lâu, thấy hợp nhau, cùng xây dựng. Chung quanh sẽ gật đầu ưng ý cả. Không ai có thể chê trách tí gì về anh Tám Thống, về đám cưới vội vã trước khi tập kết hai người hành quân hai nẻo, mà chỉ có những lời than giùm thở hộ rất thật bụng, sau đó ít lâu là những lời chia vui khi hai ngả đường gian nan lại giáp mối tại miền Bắc, khi đứa con đầu lòng dẫm chân trên đùi mẹ nhảy những bước đầu đời vào chủ nghĩa xã hội. Bà nào, chị nào buồn nhớ đến chồng con ở lại “nằm vùng” trong Nam cũng chỉ cười gượng mà không dài lời kể khổ trước bộ ba rất xứng đáng được sum họp này.

Nhưng, khốn làm sao, Lan cùng với con vẫn luôn cảm thấy có chút gì đấy khang khác giữa Tám Thống và Sáu Cam. Đứa bé chẳng có lỗi gì: ba Thống mang quà về cho nó lắm khi quên lời hứa hay chọn những thứ nó không ưa, dù đã hết lòng thương con: cho một đôi đũa ngà voi rừng, nó lại thích đũa nhựa trắng rẻ tiền hơn; một tượng gỗ lâu năm của đồng bào Tày, nó chỉ chơi vài phút rồi đút gầm giường để mải mê theo chiếc ô-tô sắt tây có chìa vặn cót.

Chú Cam ít đến, nhưng mỗi khi đến thì thằng bé bám chú không rời một phút. Chú không bắt nó ngủ nhà khác xa mẹ, đành rồi. Chú cũng không mang quà gì nhiều, không vuốt ve nó hay khen bé ngoan, bé khỏe, chẳng hiểu vì sao nó cứ coi chú như người toàn quyền ra lệnh cho nó, chú cứ chỉ huy và nó cứ vui vẻ phục tùng, lo lắng khi chưa hiểu ý chui muốn nó làm gì. Và nó chỉ chống chọi từng tí một khi Lan gắng gượng uốn nắn nó.

Anh Thống, anh Cam, các anh có hiểu được lúc này em đang cần một người đàn ông trong nhà không? Khi đánh giặc, em chưa hề bị ai chê là sợ chết, sợ khổ. Đến quãng đời này, sao em mềm nhũn đến thế? Anh Thống qua đời rồi, ai sẽ giúp em đi tiếp chặng đường nuôi con khôn lớn? Anh Cam ư? Dứt khoát không là không. Một người bạn chân tình đã chấm dứt tình bạn, ra đi không ngoái cổ lại. Bà Ất ư? Bà ấy sẽ say sưa cầm quyền bên ngoài đám chồng con đang tìm đường chạy trốn khỏi cái ách độc tài của bà, để thống trị em, dù cháu bà đã hi sinh trên biên giới.

Về đến căn buồng mới được phân mười sáu mét vuông, với các thứ nhà tắm nhà xí mới sửa sang lại nằm cạnh khu chuồng lợn tập thể, Lan sang buồng bên bồng thằng Nhứt về sau khi giúi một gói kẹo mua dọc đường vào tay con chị hàng xóm. Thằng bé yêu quý nhất của Lan vẫn ngủ say, giẫy chân, từng lúc gọi ú ớ, Lan ghé tai nghe. Nó không hề gọi tiếng gì có thể hiểu là Ba Thống.

Lan tắt đèn, ôm ghì con trong tay, khổ thật, nó nói mơ vài lần lại một lần gọi chú Cam.

Làm sao cho nó hiểu, chú Cam đã xóa sổ mẹ con ta ra khỏi danh sách hàng ngàn vạn người bạn của chú? Chú đang xoay xở mọi cách để trở về miền Nam, đâu muốn vướng mẹ con mình? Ngủ yên đi con, đứa con vô cùng yêu và quanh năm làm khổ mẹ, cố gắng ngoan thêm cho mẹ được nhờ...

Trong những ngày làm lại bản khóa luận về văn học dân gian liên khu Năm-Cam cứ phải chấp nhận một cách gọi miễn cưỡng theo kiểu hành chính, vẫn luôn ghi chú thích cuối trang là bao gồm phần đất từ đèo Hải Vân đến Tây Nguyên, giáp với Đông Nam Bộ-cậu sinh viên chuyên mặc áo cũ vá vai hai túi dường như quên cả giờ, ngày, tháng, mặt mày phờ phạc ngẩn ngơ đến quên cả tên các bạn trong ký túc, sau bữa cơm không nhớ đã ăn hay chưa. Cam đang chuộc tội. Mồm cứ cao đàm khoát luận về trách nhiệm đối với vùng đất quê hương, khi viết về vùng đất ấy lại đẻ ra một mớ giấy loại mà người xứ xa cũng phải lắc đầu, quá ư là sượng mặt...

Mỗi mùa thi, ký túc linh động cho phép anh chị em xuống nhà ăn bật đèn học gạo sau kẻng ngủ, nếu là một nhóm năm bảy người trở lên và được trưởng lớp đề nghị. Cam chẳng muốn phiền ai, mỗi tối ôm xuống nhà ăn một chồng sách tham khảo với cây đèn dầu tự sắm, cố moi những tư liệu hiếm hoi về đất nước và con người ở quê mình, từng lúc chép miệng ghen với các bạn đang viết về hát dặm Nghệ Tĩnh hay ca dao vùng mỏ, dân ca Mường Thái Tày Nùng, có thể săn lùng tư liệu tại chỗ, không bị giới tuyến nào cắt ngang. Sau mỗi buổi lên lớp, Cam lại hớt hải chạy tìm các ông bà đồng hương cao tuổi, chỉ có thể gặp ngoài giờ hành chính, cùng nhau chìm đắm vào những chuyện xa xưa, cố ý không biết đến những vòng xoáy trôn ốc của các con cháu khua chén đĩa mỗi lúc một to, cùng các bà vợ gốc Bắc cưới sau năm tập kết rất cả ghen và đầy nghi ngờ cứ đem mũ và áo mưa của Cam đặt thành đống trước mũi khách, tiếp đó lại bảo người nhà bưng mâm cơm đặt đè lên tất cả mớ giấy tờ bày trên mặt cái bàn tự đóng bằng gỗ thùng, phủ lớp ni-lông cho dễ lau. Đó là tín hiệu cuối cùng buộc khách ra về, còn may đó là một cậu trai trẻ có thể làm rể gia đình, chứ không phải ả đang ngứa ngáy kiếm chồng theo khẩu hiệu mới là “tình yêu lớn không bằng đám cưới nhỏ”.

Rồi bản khóa luận mới cũng xong. Theo lệ thường, lớp trưởng Tùng xua tay hối hả: “Tớ biết gì mà đánh giá! Cậu đưa thẳng lên bộ môn, lên khoa, đừng hỏi tớ!”. Nhưng Sáu Cam biết rõ anh trốn xuống nhà ăn vào lúc vắng, kín đáo đọc bản khóa luận đến khuya, sáng hôm sau đưa trả với một nhận xét rất gọn: “Có thể điểm năm”. Các trường hồi ấy đều cho điểm phân loại từ 1 đến 5 theo kiểu Liên Xô. Một tuần sau, Cam được bộ môn văn học dân gian biểu dương trước lớp, trên khóa luận có hai thầy một cô đều cho điểm năm bằng mực đỏ, kèm theo những lời khen nhiều mức độ và chữ ký rất chính quy.

Ông bạn Lê Tùng được Cam kéo ra một quán cóc gần ký túc đãi một chầu cà-phê, cà phê phin hẳn hoi chứ không phải thứ cà-phê túi hay bít-tất đun từng nửa lít trên bếp than quả bàng bán rẻ tiền cho học trò và các lớp dân nghèo khác, kèm theo khoai sắn luộc. Một thứ nước đăng đắng lờ lợ có họ hàng xa với những giọt đen đang rỏ trong ly. Thuốc lá Hoàn Kiếm năm hào mốt một gói, bằng năm trăm đồng cũ, hút từng điếu lẻ cũng vừa túi tiền.

Anh Tùng dặng hắng vài lần trước khi nói khẽ:

- Mấy đứa mình quen có hỏi hộ cậu... (Cam nghĩ nhanh: ông ở Tổng cục chính trị nhiều năm, quen rộng khiếp!). Trung ương mới chọn một số rất ít đưa vào miền Nam cậu ạ. Mười hay mười lăm đơn mới lấy một. Trong ấy mới cho dùng vũ trang để tự vệ thôi, chưa được đánh to như hồi chống Pháp đâu. Nhiều đồng chí mình cắt máu viết đơn vẫn chưa được duyệt. Cậu đừng nản, đừng rầu Cam nhé. Học nữa đi, học nhiều vào, miền Nam đang thiếu trí thức cách mạng để sắp tới ăn nói với trí thức trong thành.

Ông bạn lớp trưởng nói dè dặt, ngả sang chuyện quấy tếu.

Sáu Cam đột ngột được gọi lên gặp Ban giám hiệu mười hôm sau, đầu giờ văn học Trung Quốc. Cạo hay khen, giao thêm việc hay bớt việc, giảng đạo đức hay đánh giá học lực? Trong mười lăm phút ngồi chỗ cô văn thư, chờ Ban giám hiệu xong việc hỏi đến, Cam chỉ ngồi lim dim mắt, không để ý đến cô văn thư niềm nở rót nước chè mời không giống lệ thường, cũng chẳng biết cô ngừng tay đánh máy để ngắm khá lâu cậu sinh viên áo lính.

Được gọi vào phòng hiệu trưởng, Cam gặp ba người đợi sẵn. Bác bí thư Đảng ủy, anh phó phòng tổ chức trẻ hơn, và một ông tóc hoa râm nói giọng Cực Nam Trung Bộ, quãng từ Nha Trang đến Phan Thiết, được giới thiệu là “đồng chí vụ phó trong Ban tổ chức Trung ương”. Cam nhận thấy ngay: không nói tên, không xưng vụ nào trong Ban, nhưng đang cầm tập hồ sơ do Cam tự viết tay đã nộp thẳng lên Ban tổ chức, qua bác chủ tịch Hội đồng hương tỉnh Quảng Nam chứ không nhờ nhà trường chuyển.

Sau Nghị quyết Trung ương Đảng giữa năm 1959 cho phép Đảng bộ và cơ sở miền Nam tự vệ bằng vũ trang, trong mấy chục vạn cán bộ và bộ đội miền Nam tập kết cùng bà con họ hàng gốc Nam gốc Bắc của họ đang diễn ra nhũng đợt sóng ngầm dữ dội. Gọi là sóng vì mỗi gia đình đều cảm thấy nền nhà rung chuyển, khi người chủ gia đình hay mấy đứa con mới lớn lên đùng đùng bỏ việc, bỏ học, đòi lao về miền Nam đánh Mỹ-ngụy.

Gọi là ngầm vì tất cả những vụ mộ quân gọi lính ấy đều diễn ra trong vòng tối mật, bên ngoài bộ máy Đảng và Nhà nước cùng các tổ chức bên dưới. Các Đảng ủy và thủ trưởng chỉ được biết một đồng chí A hay B nào đấy được điều đi công tác đặc biệt, cắt biên chế, cắt hộ khẩu, xóa tên trong quỹ lương, hiểu sao đó thì hiểu, muốn đoán mò là đi miền Nam, sang Lào, sang Cao Miên, đi làm tình báo chiến lược ở bất cứ nước nào trên trái đất cũng chẳng cần biết.

Những người từ chối nhiệm vụ đặc biệt này cũng không ít. Vô vàn lý do được nêu lên để lẩn tránh: sức khỏe kém, đang say mê công tác, nặng gánh gia đình, nghề chuyên môn không hợp với miền Nam lúc này... ông Ba Mậu, ty phó một ty Giáo dục tỉnh đang cố ngoi lên làm ty trưởng, đã rặn ra ho khan một hồi khi được cán bộ đến thăm dò. Ông khôn hơn nhiều so với một trí thức khác khi nói toạc móng heo rằng “đưa vào miền Nam chỉ nên thí quân chứ không nên thí tướng”.

Ông vụ phó trước mặt Cam lúc này nom hiền như ông bụt. Ông lơ đãng lật từng tờ trong hồ sơ của Cam, cất giọng rì rì:

- Hồi đánh Tây, tôi được dịp tới Tây Quảng nhiều lần, gặp anh Cả Chanh, anh Năm Chò, bác Tư Chua, chị Hai Thùy... ai cũng nói thằng Sáu Cam, xin lỗi, là đồng chí Phan Cam đây, phải là người học giỏi nhứt trong huyện, ít nhứt là trong họ Phan... Nguyện vọng vậy, ta không bu theo đâu, nhưng chánh sách chung là ai đang học nửa chừng ở miền Bắc thì không rút vô Nam. Hoãn lại ít lâu thôi, chắc đồng chí Cam thông cảm... Tốt nghiệp rồi, xin hẹn đem xe tới rước!.

Cả xấp hồ sơ xin về Nam của Cam được gửi lại Đảng ủy nhà trường. Khi bác bí thư Đảng ủy hỏi lần cuối: “Thông rồi chứ?”, Cam chỉ cười gượng, đáp kiểu con nhà lính: “Chưa thông thì đả cho thông”, theo kiểu chỉnh quân hồi cuối kháng chiến, quen nói “đả thông tư tưởng”.

Thôi thì đành, học đi, gián tiếp làm gì cho miền Nam cứ làm đi Cam ơi, đừng vùng quẫy thêm rối chuyện.

Sáu Cam lại lao vào học như đứa dại gái, săn lùng tài liệu hiếm hoi về cụ Đồ Chiểu và các tác giả hữu danh cũng như khuyết danh ở liên khu Năm, ghi đầy nhiều cuốn vở trăm trang về tư liệu văn học, tiếp đó lại ngồi thừ ra hàng giờ để coi lại mình đã làm việc có ích hay vô dụng. Mãi đến khi một tạp chí lớn của trung ương đăng bài khóa luận về văn học liên khu Năm của Cam, có sửa đôi chút nhưng kèm theo Lời tòa soạn khen ngợi kha khá, Cam mới nghĩ rằng mình có thể đóng góp tí xíu nào đó cho quê mình.

Duy có một điều Cam cố giấu mà vẫn bị lộ: Cam bỏ tập điền kinh khi dứt môn đẩy tạ, phóng lao, chuyển sang xà đơn, xà kép, xà lệch. Anh huấn luyện viên thúc ép mãi không được, cáu sườn, lên Phòng tổ chức nhà trường lục xem hồ sơ chuyển ngành của Cam, lật tẩy được cậu lính cũ này bị tật ở khuỷu tay trái, chỉ còn xấp xỉ một nửa mức thường. A hà hà, người ta khai tăng thương tật để lĩnh thẻ thương binh loại cao, còn hắn cố giấu thương tật để xin về đánh Mỹ ở miền Nam, không chịu đi giám định thương tật. Anh huấn luyện viên chỉ quen đánh giá con người theo số điểm thi đấu, phải mất mấy ngày băn khoăn trước khi gạch tên Phan Cam trong số gà nòi của anh sắp dự thi sáu môn, tám môn, mười môn phối hợp giữa các trường đại học và cao đẳng toàn miền Bắc.

*

Từ trường bồi dưỡng những người vào Nam, anh Năm Chò tạt về thăm Cam. Con người anh không hề đổi khác: vuông vức, đen như củ súng, tóc cắt ca-rê, áo quần con nhà lính. Chỉ khác khi anh nói và viết: ở nông trường Sao Vàng anh đã học hết chương trình cấp Một, lấn sang cấp Hai, và mấy tháng chính trị học chính quy cũng giúp anh nhích cao hơn thời làm thợ đào than ở vùng mỏ.

Anh nói thật tình:

- Hồi trước tao nói với mày miền bắc bỏ rơi miền Nam là sai nặng, Cam à. Không phải vậy. Dạo đó Đảng mình lo sửa sai, tao quá ngán rúc xuống lòng đất đào than kiếm tiền, bạn bè ca kíp chẳng hiểu gì hơn tao, tốt bụng thiệt đó mà dốt chánh trị cả lũ... Chỗ nông trường Sao Vàng đón anh em miền Nam ra nhiều lắm, ngày đêm bàn tính chuyện giải phóng miền Nam cách nào ít tốn xương máu nhứt. Anh em ra đi nhiều rồi. Đứa nào cũng đổi tên, làm lý lịch giả, để bọn ngụy trong kia khỏi làm hại cha mẹ vợ con. Học chánh trị ở trường Sơn Tây lu bù, còn thêm những đêm thề giữ khí tiết cách mạng, thà chết không khai báo, úi cha cha! Là tại ủy ban quốc tế cứ ngả nghiêng hoài, bọn Mỹ-Diệm trong kia la ó rầm trời là ta đưa từng trung đoàn, sư đoàn miền Bắc vô đánh nó, mỗi đứa nói một phách, cả thế giới đang chưng hửng...

Thế nhưng động đến số phận của Cam thì anh vẫn cắn cưa, trước sau như một:

- Học đi em, học giỏi đi cho làng xóm với bàn dân thiên hạ được nhờ. Bao nhiêu lý lẽ, anh Cả mày với cả nhà nói hết rồi, thành nghị quyết rồi, cứ vậy mà làm, đừng ý kiến ý cò lôi thôi!

Không sao cưỡng được nữa, Cam chịu khuất phục. Chỉ còn biết cười chua chát:

- Tiếu tựa văn nhân lạc đệ thì...

- Là sao?

- Cười như cậu bé hỏng thi... Coi như em thi rớt một keo chớ sao!

Anh Năm trở về Sơn Tây, hẹn sẽ đến thăm Cam nhiều hơn. Dạo này chuyển sang học quân sự, số cán bộ dân chính lóng ngóng vất vả trong khi lớp chỉ huy chiến đấu cũ được rảnh rỗi hơn.

Guồng máy của đời học trò quay mỗi ngày một nhanh khi tiết trời ấm lên và đợt kiểm tra cuối năm nhích dần tới. Cam không còn trằn trọc trên “kiến trúc thượng tầng” của chiếc giường ký túc nữa. Chẳng biết có bàn tay sắp xếp của lớp trưởng Lê Tùng không, mà cả lớp đột ngột bầu Cam làm cán sự bộ môn lý luận văn học, một việc hóc búa bị sinh viên đùn đẩy cho nhau, ngay Cam cũng đã một lần từ chối trong khi chờ trên xét đơn xin về Nam. Lần này thì nhận. Làm việc chúi mũi cho nguôi thất bại, phần nữa cũng vì các thầy chủ nhiệm Khoa và bộ môn gọi Cam lên dỗ dành khá lâu.

Kết quả học tập của sinh viên đang xuống dần đến mức báo động.

Đầu năm ngoái, sau hai tháng về giúp nông dân gặt mùa làm chiêm và xây dựng các hợp tác xã thí điểm, nhà trường rầm rộ phát động phong trào “cần công kiệm học” theo kinh nghiệm các trường Trung Quốc, song song với phong trào “tiến nhảy vọt” trong các ngành kinh tế. Các đoàn tham quan Trung Quốc về đi báo cáo về những chuyện thần kỳ: ruộng lúa cao sản tới bốn chục hay sáu chục tấn một công mẫu, lợn cắt mẩu tai và ăn phân trâu to bằng con bò, gang thép nấu bằng rơm rạ đã vượt nước Anh...

Trường đại học Tổng hợp I say mê nhảy vọt. Sáng chế, sáng tạo, sáng tác, sáng kiến... Ai cũng thấy mình đang đổi mới tất cả các ngành khoa học tự nhiên và xã hội đang bị tư tưởng sùng bái phương Tây đè bẹp dí, kẻ nào dám nhắc đến các sách giáo khoa Âu Mỹ hay cả của Liên Xô, Đông Âu nữa, đều bị coi như phần tử phái hữu, bảo thủ, trì trệ, lạc hậu, gì gì nữa. Lồ hũ, là tiếng quen nghe mỗi khi ai đó rụt rè nêu câu hỏi về những bức ảnh chụp năm bảy chục người đứng trên ruộng lúa cao sản sắp gặt mà bông lúa không hề lún.

Còn rất may là Đảng ta, nước ta không bắt chước rập khuôn bất cứ ai. Kể chuyện nước bạn cứ việc kể, ta cứ làm theo hoàn cảnh của ta, tránh được nạn đói và nỗi thất vọng sau đột bốc đồng “phấn đấu ba năm, hạnh phúc muôn đời”.

Nhưng sinh viên năm thứ nhất và thứ hai học kém đi khá rõ. Cán bộ giảng dạy nhắc nhở ngày một nhiều, cho điểm kiểm tra ngày một thấp tuy bị sinh viên chê trách là mắc bệnh “chuyên môn thuần túy”, đôi khi bị ghép vào tật “sùng bái phương Tây”.

Một loạt cuộc họp chẩn bệnh và chữa bệnh diễn ra khắp các khoa. Kết quả nhiều chỗ trái ngược nhau. Bên phía khoa học tự nhiên, như Toán, Lý, Hóa, Vạn vật... số đông cán bộ và bộ đội đi học bị đuối, phải xếp số học sinh phổ thông lên giúp đỡ, giảng lại bài, không kể giờ các thầy cô phụ đạo. Còn phía khoa học xã hội thì ngược lại: quá nhiều học sinh trẻ ngẩn ngơ trước những tác phẩm Văn, Sử, Địa hoàn toàn xa lạ đối với những học sinh chưa một lần bước ra khỏi các thành phố bị Pháp chiếm, đọc các cuốn sách của tác giả kháng chiến cứ như chim chích lạc vào rừng. Phải mất nhiều thì giờ để cho họ hiểu đời sống của bộ đội, du kích, dân công, súng K.50 là thứ gì, mìn muỗi nó ra sao, tại sao chiến trường Đông Dương lại chia lắm khu vực đến thế, và miền Nam nước ta đối với họ là một vùng đầy bí ẩn như lưu vực sông A-ma-zôn hay các dải đất cực bắc Xi-bir của Liên Xô chưa được khai phá.

Khoa Sử ngừng nấu các thứ hóa chất gây quỹ. Khoa Ngữ Văn ngừng bán sách lăng nhăng trên tàu điện, ngừng nấu xôi sáng bán ở cửa ký túc. Ai cũng muốn “cần công kiệm học” theo đúng ngành nghề, nhưng sinh viên Sử mới vào trường thì ai chịu chi tiền cho đi nghiên cứu Sử, khoa Ngữ Văn muốn lập nhà in thì ai chịu bỏ vốn cho số tài tử ấy mở nhà in? Và ai chịu in những tập lạo thảo ấy của những kẻ mới tập tọng vào nghề?

Lại phải quay về với lời dạy của Lê-nin thôi? “Học, học nữa, học mãi”.

Và Sáu Cam, sau bấy nhiêu tháng băn khoăn chao đảo, lại tìm an ủi trong học tập và công tác.

Chương 5

Dường như trước mặt Mỹ Duyên, tất cả khối tự tin của thiếu tá Ung Viết Khánh bị rã rất nhanh như những lâu đài đắp bằng cát bãi biển gặp con nước dâng.

Bà dì Ba kiêm nhân tình nhân bánh năm xưa của Hai Khánh vẫn diện như bà hoàng, theo mốt mới nhất châu Âu. Vẫn cái túi dết cồm cộm bên sườn, chứa máy ảnh, máy ghi âm, một sổ tay có thể lột rời từng tờ, năm bảy cây bút bi, và ai biết có cây súng ngắn 6 ly 35 kiểu bật lửa hay bút máy?

Đây là lần gặp thứ năm giữa hai người tình cũ. Hai lần gặp sau khi Khánh về Đà Nẵng, còn ở nhà ông cha dượng Phủ Đỉnh, phải hẹn nhau ở bãi tắm Mỹ Khê ở đoạn bờ biển vắng nhất. Dồn đi xóc lại, Mỹ Duyên chỉ muốn hiểu một điều: Khánh về thành do Việt Minh gài vào hay tự nguyện?

Lần thứ ba, Mỹ Duyên đến căn nhà ông thầy dạy tư tiếng Anh Pháp, thuê riêng trong một ngõ hẻm đầy dân Hoa kiều, lánh xa mọi thứ gì dính dáng với chính quyền Bảo Đại và Diệm khi các phe thân Mỹ và thân Pháp sắp nổ súng diệt nhau.

Sau những giờ ái ân mê cuồng, Hai Khánh kể hết sự tình:

- Anh mệt rồi, kiệt sức rồi sau bấy nhiêu năm theo kháng chiến. Me anh, các em anh, cả em nữa Mỹ Duyên à, cả ông Phủ Đỉnh, ở lại hết trong này. (Anh đủ tỉnh táo để không nhắc tới đứa con không thừa nhận và cô Hai Thùy không ngớt ám ảnh mình). Anh muốn trở lại cảnh sống bình thường của một trí thức bị cuốn vào con xoáy lốc của chiến tranh, nay trở về với nghề chính của mình. Anh nhận dạy các trường tư tiếng Anh, tiếng Pháp, kiếm đủ sống để soạn sách giáo khoa sinh ngữ. Kháng chiến chắc không nỡ bắt tội anh đâu, Duyên ơi!

Kháng chiến không bắt tội, nhưng một loạt hành động đáng ngờ của Khánh gây nên tội.

Hàng loạt sĩ quan và hạ sĩ quan Pháp được ta trao trả nhận ra ông trưởng trại tù binh chuyên giảng bài và rất nhân từ đối với họ đã về Đà Nẵng, ở chung nhà với ông phó tỉnh trưởng mà ông ấy gọi là pa-pa. Họ báo nhau, rủ nhau, kéo từng nhóm đến thăm ông Khánh, kéo ông ta đi những cuộc ăn nhậu triền miên do các sĩ quan Pháp vung tiền ra đãi trước khi quân đội viễn chinh Pháp bị buộc phải cuốn gói khỏi Đông Dương, nhất là sau khi dân thuộc địa An-giê-ri bắt đầu nổi loạn...

- Đông Dương khác Bắc Phi. An-giê-ri sát nách nước Pháp, là lãnh thổ Pháp, người Pháp định cư đông vô số, không cựa quậy được đâu!-Các sĩ quan quân viễn chinh Pháp đều ít nhiều tin như vậy, dù trên trán mỗi người còn in chấm đen kinh khủng của Điện Biên Phủ, không tẩy được.

Ngài tỉnh phó cha dượng của Khánh, dù bỏ vùng Việt Minh về với quốc trưởng Bảo Đại với nhiều công lao làm việc cho quốc gia trong lòng địch, tỏ vẻ băn khoăn ngày càng rõ. Ông tránh không dự các cuộc đổ bộ ồn ào của quý vị đội mũ hình ống bơ vào nhà, chỉ chào lịch thiệp rồi né lên gác hay gọi lái xe ra phố. Bà mẹ Hai Khánh theo em gái định cư ở Sài Gòn với đứa con gái duy nhất chịu theo mẹ, không phải nơi ông đến. Trong số con hai trai hai gái của bà Lợi Thịnh nửa Bắc nửa Nam xưa kia, thằng Chương nhạc sĩ lang thang đã theo hẳn Việt Minh tập kết với các bạn văn công của nó, thằng Khánh chán đời chỉ muốn sống đời cao ẩn ở thị thành, con Chuân chạy lên xuống giữa khu vực ba trăm ngày Hải Phòng với Hà Nội đã giao cho Việt Minh tiếp quản, bỗng phải lòng một anh đại đội phó Việt Minh và vù trở về Hà Nội theo người yêu, chỉ bỏ lại một lá thư xin lỗi khi me và em sắp lên tàu biển vào Nam. Bà Lợi Thịnh xuống tàu di cư với đứa gái út và một bà em gái túm tay dẫn đi như người mộng du, khóc thút thít, còn may chưa bị mất hết của cải như lắm người khác. Hơn trăm lạng vàng đem theo còn nguyên, đủ cho bà mở lại một cửa hàng buôn vải cùng áo quần may sẵn nuôi hai mẹ con ở Sài Gòn, gần khu Chí Hòa lắm khách mua đồ rẻ. Nhưng đầu óc bà bị rối đến mức cô Nguyệt con út phải nháy mắt ra hiệu mỗi khi mua bán, để quý khách đừng băn khoăn khi bà chủ hiệu bắt đầu lảm nhảm chuyện xưa chuyện nay.

Đến lúc nào đó, ông Phủ Đỉnh đóng cửa phòng khách và nói riêng với Hai Khánh:

- Khánh à, ba nói con đừng giận, đám sĩ quan Pháp tới nhà mình nườm nượp kiểu đó đang gây vô số khó khăn đó con à!

- Lạ chưa?

- Ba cũng biết chuyện lạ. Có điều... Thủ tướng Ngô Đình Diệm sắp sửa lật nhào ông Bảo Đại đó con. Tức là Hoa Kỳ hất cẳng Pháp ra khỏi Đông Dương. Con đừng dính nhiều với bọn sĩ quan Pháp sắp sửa rút lui, gây rắc rối cho con, cho ba nữa...

Tìm chỗ trốn mà vẫn không yên, Khánh nghĩ vậy. Vào Hội An hay Sài Gòn, tìm đâu ra chỗ dạy tư kiếm ăn, hay trúng nơi người khôn của khó khi người Bắc di cư vào ồ ạt với tất cả ưu tiên dành cho công giáo? Khánh lại loay hoay tìm ra một căn buồng cho thuê còn trống vì cả nhà theo đạo Phật không muốn cho dân Bắc di cư vào ở chung, giá vừa phải, lại từng biết anh Khánh đã từng theo kháng chiến chín năm nên tình riêng có trọng nể hơn. Khánh về ở đấy sau khi cảm ơn ông cha dượng.

Ông phủ Đỉnh không nói ngoa để đuổi Khánh, còn giúp anh thu xếp dạy tiếng Pháp và Anh ở bốn trường tư với lương hậu hĩ, còn dạy thêm mỗi tuần hai tối cho các bà vợ công chức và sĩ quan cấp cao muốn giúp chồng con thêm lương thêm lon. Trong những trận nổ súng dữ dội cố diệt nhau giữa hai phe thân Mỹ và thân Pháp, có hai ông chủ đàng sau giúp sức giúp mưu, ông phủ thoát và Khánh cũng không bị quấy rầy.

Lẻ tẻ trong các lớp Khánh dạy hiện ra những khuôn mặt mới: mấy sinh viên và học sinh trẻ lần lượt vượt tuyến vào Nam sau khi hết hi vọng ở hiệp thương và tổng tuyển cử để thống nhất hai miền, ít nhất cũng để đi thăm gia đình ở miền Nam. Khánh rủ họ ra bãi biển Mỹ Khê hay Thanh Bình, cà rà hỏi chuyện ngoài Bắc. Khác với số “nạn nhân cộng sản” ăn tiền của Tâm lý chiến hay Công dân vụ đi nói thuộc lòng mấy bài tố cáo tội ác cộng sản ở hàng trăm lớp tố cộng, số này kể thật tình hơn. Họ không ghét gì chế độ miền Bắc cả. Sau đợt sửa sai, miền Bắc khỏe hẳn lên. Miền Bắc dạy học miễn phí, sinh viên được Nhà nước nuôi, chưa khá lắm đâu nhưng gọi là đủ sống, vào Nam họ mới luống cuống khi phải kiếm tiền ăn ở và trả học phí ngày càng tăng. Ờ, mấy ông Nhân văn-Giai phẩm-Đất mới ra báo tư, công kích Đảng Lao động hay chủ nghĩa xã hội, tùy các ổng thôi, học trò bù đầu với giáo khoa giáo trình chỉ đọc lướt qua cho biết. Chỉ có điều là các gia đình miền Nam gửi con ra học Hà Nội bị chia cắt ở vĩ tuyến 17, là chương trình khoa học xã hội phải sửa lại gần như hoàn toàn trong khi các thầy cô giáo lóng ngóng chưa soạn được giáo trình mới, là các trường chuyển sang dạy ngoại ngữ bằng tiếng Nga tiếng Hoa trong khi họ chỉ chuyên học tiếng Pháp tiếng Anh từ nhỏ đến lớn.

- Thầy biết đó, con cá hồi sinh ở nước ngọt, lớn lên xuôi dòng sông ra biển, khi sắp đẻ lại từ xa ngàn dặm tìm về bơi ngược dòng nước ngọt đã nở ra mình, dù trải bao nhiêu thác ghềnh, đập nước, lưới chặn, cứ nhất định quay về gốc tích. Cóc chết ba năm quay đầu về núi. Thầy đừng nghĩ xấu cho bọn con...

Khánh không nghĩ xấu về họ, nhưng cũng bớt xấu hổ vì mình, đỡ áy náy cho thân phận mình, vì đã né tránh không đi tập kết. Ra đấy, còn địch đâu nữa để Khánh làm cán bộ dạy tù binh. Ai học tiếng Pháp để Khánh đi kiếm một chân giáo viên trường công hay tư. Ngoại giao với các nước phương Tây còn rất sơ sài, và Khánh đâu có được tin cậy để lọt vào ngành ấy. Được chiếu cố đến mấy cũng chỉ làm một chân dịch bản tin thông tấn xã hay tài liệu tham khảo trong xó vắng nào đó bên rìa bộ máy Nhà nước khổng lồ để chờ đến ngày về hưu.

Rồi một kẻ thân tín của ông phủ Đỉnh đến báo tin: mật vụ của ông Ngô Đình Nhu đang theo dõi Khánh, nghi là Việt Cộng nằm vùng. Khánh phân vân: hay lại một đòn âm của ông phủ đang muốn đưa Khánh về làm quản lý đồn điền của ông, lúc này đã lan qua sông Linh và lấy thêm được tới vài trăm mẫu tây của khu đất La-phác-sơ?

Khi Mỹ Duyên xẹt qua chớp nhoáng và bảo Khánh sắp bị bắt, khuyên Khánh cố chịu đòn đừng khai bậy, thì đã rõ sấm sét đã rùng rùng trên đầu. Khánh xếp đồ vào va-li định trốn gấp vào Sài Gòn với me và em gái, bị chộp ngay tại trận lúc gần nửa đêm, ném lên xe cây với còng khóa tay và giẻ nhét miệng, hai chiếc va-li được coi như tang chứng tự biết có tội.

Ở miền Nam có quá nhiều tổ chức rình mò đơm đặt, mỗi cơ quan lại chia nhiều phe cánh thuộc phe ông nọ bà kia, cố chặn nhau và hạ thủ lẫn nhau đến rối mù. Khánh bị giam non một tháng, nếm ba lần tra điện, một lần “tàu ngầm” rót nước xà phòng, hai trận, “tẩm quất” bằng roi da đóng đinh và roi tre ba cạnh khá nhừ tử. Khánh chẳng có gì để khai, cũng chẳng khai vấy đổ vạ cho ai. Các bạn tù xúm vào săn sóc Khánh, phần lớn là đảng viên cộng sản không chịu ký ly khai, chống xé cờ Đảng và đạp lên ảnh Cụ Hồ.

Một chế độ mà Khánh không chấp nhận, sao lại sinh ra những con người tốt bụng đến thế? Còn một chế độ mà Khánh thấy hợp với mình hơn, lại hành hạ Khánh hung bạo đến thế?

Không gì báo trước, Khánh được gọi ra khỏi nhà lao, cho tắm rửa, cắt tóc, thay áo quần, đưa đến Ty Công an ở đường Gia Long, Đà Nẵng. Một đại tá đeo ba bông mai bạc, một thư ký, và ông phủ Đỉnh ngồi sẵn đón Khánh, một mâm cà phê bánh ngọt đặt trên bàn. Viên đại tá hầu như độc tấu trọn buổi.

Đợt bắt giam và khai thác tàn nhẫn vừa qua được coi như tại Việt Cộng cố ý phao tin chia rẽ, khiến hàng ngũ quốc gia nghi ngờ lẫn nhau. Ngô tổng thống đã xóa tan sự hiểu lầm ấy. Ông cố vấn Trung phần Ngô Đình Cẩn đích thân duyệt hồ sơ của giáo sư Ung Viết Khánh và xóa tội. Ông tỉnh phó Ung Viết Đỉnh đích thân đứng ra bảo lãnh. Tốt rồi. Nhưng để chấm dứt mọi sự phiền nhiễu về sau-cần nói rõ là khó tránh khỏi-giáo su Khánh nên tình nguyện vào quân lực Việt Nam cộng hòa, tỏ thực tâm muốn theo về chính nghĩa của cụ Ngô, chung sức diệt cộng, bài phong, đả thực. Để giáo sư biết mình được trọng dụng, chúng tôi đã xét tỉ mỉ chức vụ và cấp bực của giáo sư khi cộng tác với Việt Minh, sẵn sàng phong cấp đại úy và xếp giáo sư vào ngành tâm lý chiến, thích hợp với năng lực của giáo sư hơn các ngành khác. Sau một thời gian ngắn, rất ngắn, với vài thành tích tỏ rõ sự tâm phục của mình, giáo sư có thể lên thiếu tá mà không ai dám ghen tị...

Khánh chợt để ý thấy ông phủ Đỉnh đeo cây thánh giá bạc trên ngực, nhân lúc ông cởi cúc áo vét-tông cho đỡ nóng. Con tắc kè đổi sắc nhanh thật. Từ Việt quốc nhảy sang Cần lao nhân vị, từ thờ ông bà sang thờ Chúa, từ tri phủ sang chủ tịch Liên Việt sang phó tỉnh trưởng, thời nào ông vẫn ngoi lên đỉnh sóng được. Gọi ông là phủ Đỉnh quả là chẳng sai một ly ông cụ nào!

Khánh xin được suy nghĩ thêm về những lời căn dặn của đại tá. Ông này cười khẩy, mặt lạnh hẳn đi, cái giọng Bùi Chu gần nguyên vẹn trở nên gằn gằn:

- Tùy giáo sư, nghĩ bao lâu cũng được!

Sau một lần tra điện và một đợt nước vôi vào phổi nữa, Hai Khánh run tay điền vào bản rô-nê-ô in sẵn, ký tên xin đầu hàng. Rất nhanh, từ thân tù kiệt quệ anh bước vào quân lực, nhận lon ba bông mai vàng đại úy, để ít lâu sau được vinh thăng lên thiếu tá. Khánh đã chứng minh được lòng trung thành với Ngô tổng thống bằng những chiến công chẳng mấy ồn ào của ngành tâm lý chiến.

Và Khánh nghĩ: mình còn dám chê ai là tắc kè!

*

Kéo theo mình cả một làn hơi say người của nước hoa Pháp, một làn mây trắng của voan nhẹ Ca-sơ-mia, Mỹ Duyên đi xem tất cả căn hộ của Hai Khánh, soát từng bức tường, nền nhà, trần buồng, căn bếp, chỗ tắm và vệ sinh. Khánh ngây mặt nhìn theo và hít những mảng sương khói sau lưng người yêu đã Âu hóa hơn cả các mụ đầm Pháp và Mỹ ở Đông Dương.

Duyên châm một điếu thuốc lá dành cho phụ nữ, dài và nhỏ bằng mút đũa, lắc đầu:

- Thiếu bàn tay người đàn bà. Anh phải lấy vợ đi, ba mươi lăm tuổi chớ nhỏ nhít gì nữa!

- Ba mươi sáu. Duyên ba mươi ba. Trai ba mươi tuổi đang xoan, gái thế nào xin tự biết. Đợi Duyên lấy chồng trước đã.

- Bộ anh lẫn rồi hả? Ông chồng ngồi lù lù trong tỉnh đường đó, gần sáu chục mà trẻ măng. Răng giả, tóc nhuộm, diện mốt cực kỳ, vẫn bao gái mỗi tháng thay một ả. Còn anh, lấy vợ cho có người đỡ đần, chơi bời bấy nhiêu là vừa. Tu thân đi!

Thoát cái, Mỹ Duyên bỏ giọng bỡn cợt, nói khẽ:

- Một lão Tây già, giàu ngầm cực kỳ, nhờ em mách mối gặp anh. Lão đoán chắc anh còn nhớ tên là Lê-ông La-phác-sơ, chủ đồn điền ở Linh Lâm hồi xưa,...

- Sao không nhớ! Tưởng lão đói thuốc phiện chết lâu rồi, hay là sang An-giê-ri với thằng con, hay về Pháp... Thằng thiếu tá Pi-e La-phác-sơ còn ở Bắc Phi chứ? Nghe bảo con gì em thằng Pi-e lấy chồng chủ đồn điền cao su trong Nam phần. Thằng Pi-e chưa hề bị ta bắt, mà nó theo lũ bạn tù binh cũ đến gặp anh, quậy phá om sòm tới mờ sáng, anh phải bí mật cuốn khăn gói đi thuê nhà ở riêng trong hẻm phố người Tiều, cho khỏi phiền ngài tỉnh phó. Tức cười, nhậu say vô là nó túm anh tâm sự lè nhè là cha nó mê thuốc phiện hơn con gái, là em gái nó lấy phải thằng chồng bụng phệ, mũ ni che tai, sống với Pháp, Mỹ, ông Diệm, Việt Cộng hay Việt Minh gì gì cũng được, miễn là mức thuế vừa phải. Bí quá thì hắn bán vườn cao-su, nhảy sang nước khác biết dùng nghề cao-su của hắn. Hắn giỏi nghề lắm lắm, nhưng ngán các biến động chính trị.., nè, lão Lê-ông còn nhắc anh thiệt à?

- Nhớ. Mà ngày càng nhớ. Lão chạy con thoi giữa Sài Gòn, Nông Pênh, Viêng Chăn, Băng Cốc, ghi hết lý lịch tụi mình đó. Ngoài sáu mươi mà đầu óc chẳng thua máy tính IBM.

- Tình báo Pháp hả? Hay làm việc cho CIA?

- Ngược lại. Lão lánh né tụi đó như rắn độc.

- Này, Xi-mô-nét, chỉ nên thả vịt vào các bản tin hay bài báo thôi nhé, đừng cho bồ xơi vịt giấy. Quỳ xuống, xưng tội đi, hỡi quỷ Xa-tăng mang hình Vệ-nữ!

- Chớ có phạm thượng. Vệ-nữ đang là thần Flô-ra rắc sang giàu xuống kẻ khù khờ là anh. Mèo mù sắp vớ được cá rán, hiểu chưa?

- Chưa... Hình như một lần Duyên kể hồi xưa đụng đầu với thằng Pi-e ở đồn điền cao-su của em nó, khi đi với một thằng Mỹ phóng viên kiêm điệp viên. Sau đó về Sài Gòn, Pi-e theo tán em riết. Thế mà chẳng bị phe nào quấy rầy, quái thật.

Mỹ Duyên bật cười lanh lảnh, lắc lư mái tóc và khuôn mặt vừa được mỹ viện sửa sang rất đắt tiền, trẻ lại đến năm bảy tuổi:

- Xin tự giới thiệu lần thứ n-ième, kẻ nữ nhi này là phóng viên và thông tấn viên cho hàng chục hãng thông tấn, báo chí và đài phát thanh ở Pháp, Anh, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Tây Đức, Úc-đại-lợi, thỉnh thoảng cũng bí mật bán tin và ảnh cho các nước cộng sản nữa. A free-lance reporter in South-East Asia, please mind that![1] Em chưa hề làm quan chức Bảo Đại, cán bộ Việt Minh, sĩ quan ông Diệm, hồ sơ tư pháp trắng xóa, muốn gây sự cũng chẳng có cớ. Còn cái vụ anh mới nhắc đó, là Pháp với Mỹ nán gân nhau qua loa, em lén thu bằng cái rì-coóc-đơ nhỏ giấu trong xắc, để dành đó, về sau ai mua thì bán... Lão Lê-ông dò ra chỗ này; anh chơi thân với trung tá Bửu Thái, đúng chưa?

- Bạn học cũ ở trường Luật, cũng hay lui tới. Mà sao?

- Cậu ta đến đây thăm anh hay anh vô sân bay chơi?

- Có đi có lại. Hắn lấy bà vợ già mà giàu sụ, ngoài xe nhà binh đưa đón còn sắm thêm xe du lịch Pác-ka rất bảnh. Lão Lê-ông định giở ngón gì mà thò mũi sâu thế?

- Em cũng có nguồn moi tin riêng, sẽ nói sau. Lão là thường dân, là Pháp, không xin được giấy vào chỗ máy bay vận tải quân sự. Bửu Thái thì không muốn ra ngoài nhiều, lộ mặt. Lão Lê-ông tính nhờ anh năm ngày chuyển cho Thái một gói quà, vậy thôi.

- Tưởng gì!

- Mỗi lần chuyển trót lọt, lão xin tạ anh hai trăm ngàn hay ba trăm ngàn, bằng loại giấy bạc gì tùy anh chọn.

Hai Khánh ngây mặt ra, cứng lưỡi. Rồi một tia chớp chợt lóe: lão Lê-ông nghiện thuốc phiện chắc là buôn thuốc phiện. Thuốc phiện thô là thứ cồng kềnh, chắc lão buôn hê-rô-in tinh chế, sơ chế, hay ít nhất cũng là moóc-phin, Khánh nhớ có đọc một bài nghiên cứu khá sâu về các loại ma túy từ vùng Tam giác vàng tuôn đi khắp thế giới.

Mỹ Duyên cười tươi:

- Anh đoán đúng rồi đó. Bửu Thái nắm trong tay tám chiếc vận tải C.47, hai chiếc C.54 mới mua thêm, mà hắn chỉ dùng vài tay phi công tin cậy nhứt để chuyển hàng ra khỏi nước, hay đón hàng từ Thượng Lào mang về. Nếu anh ưng bụng, lão chịu ứng tiền cho anh mua một xe riêng, anh tự lái, từ đây vô sân bay anh xẹt vô tiệm mua thứ gì đó, gói quà đút dưới ghế lái, xong.

- Nhưng.... nhưng mà ông Diệm cấm ghê lắm, kêu gọi biểu tình cấm tứ đổ tường, bỏ tù cả ngàn người nghiện...

- Là để quét dư đảng Bình Xuyên, giành mối lợi đó thôi. Hết đợt lâu rồi. Bây giờ Sài Gòn có tới ba chục ngàn tiệm hút. Chánh quyền Mỹ rót tiền cho CIA bao nhiêu cũng thiếu. Ông Nhu cố vét thêm tiền cho các khoản chi quá lớn: mộ thêm thiệt nhiều mật vụ, tình báo, đút tiền mua các tướng tá cứ hằm hè đảo chánh, nuôi cả một đảng Cần lao nhân vị, với lại còn phải chuyển vốn riêng qua Thụy Sĩ phòng khi bị lật nhào nữa chớ… Lão Lê-ông hồi Pháp là chuyên gia ma túy, kiếm được cả triệu đôn, hồi Diệm hò hét thì lão rút vô bí mật, thuê máy bay tư của mấy hãng bay con thoi giữa Thượng Lào với Nam phần, Thái-Lan, do bọn phi công người Coóc-xơ giải ngũ lập ra. Tốn kém, mà dễ bị soát xét, hãng tư mà. Lão mò ra được Bửu Thái, mò ra anh, móc xích sang em. Lão thuê một dược sĩ có bằng, mở tiệm thuốc tây che mắt thế gian, thuê em viết một bài đăng báo Pháp về cuộc sống của những người Pháp lương thiện ở lại Đông Dương sau khi quân viễn chinh rút, trong đó lão được “bêu dương” là một trình dược viên cao tuổi và nghèo khổ đã ngoi lên mở được tiệm tân dược ích nước lợi nhà. Dám trả em hai trăm ngàn đó nghen!

“Mình đang trượt dài xuống vũng bùn. Nhận vàng của ông cha dượng, ngậm tăm để ông ra đi theo chính quyền bán nước và Quốc dân đảng, bỏ hàng ngũ kháng chiến về thành, đầu hàng đòn tra tấn, nhận lon sĩ quan, tới nay buôn lậu đồ quốc cấm kiếm tiền... đến một lúc nào đó, mình sẽ xé cờ đạp ảnh, gào thét chống cộng, tự tay bắn chết đồng chí cũ để tỏ dạ trung thành với Mỹ-Diệm, có khi phải tập uống máu ăn gan cộng sản. Không thể bước lùi hay tự níu giữ trên sườn dốc lầy lội... Khánh ơi, ai chịu để cho mày mai danh ẩn tích trong cái xã hội đầy hiểm ác này, làm một anh giáo quèn dạy ngoại ngữ, trùm chăn đợi ngày thống nhất đoàn tụ?”

Một làn môi thơm lướt nhẹ trên má Khánh. Duyên ra về. Trong làn sương mù của tấm voan Ca-sơ-mia và làn gió thơm lừng của nước hoa Cô-ty hay Sa-nen chẳng biết, nàng bước ra cửa. Nhưng nàng lại quay lui mấy bước, đứng bên Khánh, thì thào:

- Em hiểu anh. Anh mệt mỏi sau bấy nhiêu năm kháng chiến. Anh muốn nghỉ ngơi, học thêm, sống đời cao ẩn ở thành phố, học luật, soạn sách, làm người trí thức hữu dụng. Nhưng họ không để anh yên đâu. Họ treo anh lên đánh nhừ tử vì nghi anh do Việt Cộng để nằm vùng. Họ lại vật anh ra xổ điện vô người vì nghi anh là tình báo Pháp. Anh muốn vượt giới tuyến ra Bắc, ngoài ấy không tù đày nhưng chẳng tin anh đâu, dùng anh làm người dịch các bản tin phương Tây là cùng. Du học nước ngoài thì chẳng có ai bảo lãnh, chẳng ai gởi tiền nuôi, mà mua được cái giấy xuất biên cả bạc triệu, kiếm đâu ra? Em còn để dành cho anh một lối thoát cuối cùng nữa, chưa tới lúc nói ra. Cứ nghĩ thêm về vụ làm giàu với lão Lê-ông đi, đừng áy náy, lương tâm nên dành cho chỗ khác!

Duyên mở chốt cửa, thấy ngay một thằng bé chừng hơn mười tuổi đúng sát bên ngoài như rình nghe trộm. Mặt nó giống Khánh như lột, mặc sơ-mi trắng toạc vai và lấm bùn, quần xanh cũng bê bết đất, đi chân đất. Nàng đoán ra ngay đứa con bỏ rơi mà cô Năm Bưởi đã đem trả.

Đáp tiếng “chào cháu” của Duyên, nó làu bàu gì trong miệng như “đồ đĩ ngựa”, không nghe rõ. Câu chuyện giữa Khánh với Duyên nhiều tiếng lóng và tiếng Pháp, Anh, nói thì thầm, may ra nó không hiểu. Hú vía!

*

Không đợi Hai Khánh mờ miệng nhận lời, một tuần sau Mỹ Duyên tự lái vào chỗ Khánh ở một chiếc xe Fiat loại phế thải, vỏ xây xát và đôi chỗ móp méo chưa sửa, được cái cốp sau đuôi khá to và có thể lật băng-két sau làm chỗ chất hàng, kiểu xe nhà buôn hạng trung cần lãi hơn mốt.

Duyên chặn ngay lời chê của Khánh, rỉ tai:

- Lão Lê-ông biếu anh đấy. Máy lắp mới tinh, bảy mươi hai ngựa chạy trên hai trăm cây số giờ, xe quân sự rớt sau xa. Biển số xe có tới ba tấm, nút bấm ở đây, bị rượt lần đầu ghi số nhứt, điện thoại chặn đường gặp số hai, vù tới chặng ba số lạ hoắc. Sức mấy mà tìm các thứ xe cà cộ, xe tư hay tắc-xi cà-là- tàng chạy đầy phố... Với lại anh vừa lên thiếu tá, chưa kịp hốt bạc làm giàu, cứ giả nghèo giả khổ là tụi nó ít nghi. Nghi gì hả? Nghi ăn tiền CIA, nghi ăn tiền Pháp, nghi Việt Cộng bơm tiền cho anh nằm vùng, nghi tới bàn tay Mạc-tư-khoa hay Bắc Kinh... Anh lái trong thành phố phải hết sức khiêm tốn, cùng lắm mới xoay bảng số, vù hết tốc độ, cho cảnh sát ăn bụi.

- Em nói lương tâm dành chỗ khác. Dành ở đâu?

- Tương lai trả lời. Lão Lê-ông giao hẹn mỗi gói quà sẽ dưới mười ki-lô, ngụy trang trong thùng thuốc tây, đồ hộp hàn kín, sữa bột Ghi-gô gởi cứu tế nạn nhân An-giê-ri, đủ thứ. Hai ngày nữa, anh ghé nhận chuyến quà đầu tiên ở tiệm Hu-man-xây-vơ [2] hai tạ thứ thiệt, mười ký hàng lậu. Hai giờ chiều tới là vừa, giờ thiên hạ mệt đừ ngáp ngủ.

- Xe chưa sang tên anh...

- Giấy tờ đủ hết đây. Vài chục ngàn, ba phút xong gọn.

Khánh lại đầu hàng một lần nữa.

Lão Lê-ông làm đúng lời hứa. Lão trả Khánh hai trăm năm chục ngàn vì chuyến đầu gửi ít hê-rô-in, chia cho Mỹ Duyên năm chục ngàn, theo giá chợ đen thì cả hai được chừng năm ngàn đô-la. Bửu Thái kín miệng, nhưng chắc được gấp năm bảy lần bấy nhiêu. Mụ vợ già luôn miệng khoe được hưởng gia tài đôi bên phụ mẫu nên phất tấy lên, nay mới biết là phun hỏa mù.

Các bạn sĩ quan vẫn thương hại thằng Khánh tồ tệch ngộc nghệch, đeo lon cấp tá mà chỉ biết ngồi cạo giấy với lũ tâm lý chiến, ở căn nhà trần trụi với đồ đạc mua vét chợ trời, mua rẻ được cái xe Fiat cóc gặm mà lái tắc-xi chẳng thèm, không thuê nổi người ở dọn dẹp nấu ăn, còn nói chi tới lấy vợ và bao thêm gái!

Năm ngày sau, chuyến quà thứ hai, Khánh nhận ba trăm ngàn, mười tháng lương thiếu tá độc thân. Duyên mang tiền đến đưa tận tay Khánh, không nhận phần mình:

- Em làm môi giới một lần, được chia bấy nhiêu đủ rồi. Giúp cho anh phất lên thôi. Anh đừng mua sắm đồ bảnh, đừng để nhiều tiền mặt trong nhà, gởi ngân hàng chừng vài triệu thôi, hễ lộ thì nói là hưởng gia tài hay là me anh cho làm vốn. Còn thì gởi ngân hàng Hồng-công hay Xin-ga-po, bọn Ba Tàu kín miệng lắm. Chuyển thành đô-la hay frăng Thụy-sĩ, giàu nữa thì đưa vô number-banking [3], như đám tỷ phú hay làm, nay chưa cần. Anh thấy không, em có xe hơi hạng sang, mà tới đây toàn đi xích-lô, mưa to mới thuê tắc-xi. Thiếu tá nghèo thì bồ cũng chịu nghèo theo chớ sao... Lão Lê-ông muốn gặp anh đó. Anh hẹn ngày, lão xếp chỗ, báo tin sau.

- Dám đưa anh lọt vô hang ổ sao?

- Đời nào! Chắc là tầng chót vót ở khách sạn nào đó trong Chợ Lớn. Lão ranh lắm, biết hết chuyện anh bị vật nhào xuống đánh gần chết, lại bị đè ngửa ra gắn lon quan ba cạo giấy.

- Làm tay sai ông Nhu thì cái gì chẳng biết!

- Cố Nhu là thái thượng hoàng thôi. Tể tướng vụ này là Trần Kim Tuyến, trùm mật vụ. Mà ngay trong số mật vụ cũng một số ít được giao việc thôi. Lựa người kỹ lắm, có khi một cha lái xích-lô máy, một bà buôn cá lại ngon xơi hơn trung tướng hay quốc vụ khanh. Đồng ý gặp chớ? Xô-gla-xen? Ain-ver-xtan-đen? Con-for-mee? Đac-cor-đô? Hảo[4].

Khánh bịt tai làm bộ nhức đầu, lại buông tay:

- Méo mó nghề nghiệp rồi, thưa bà... quên, thưa cô nhà báo. Mới nhập cảng thêm được mấy thứ tiếng giả cầy nữa?

- Đủ lòe ngài giáo sư ngoại ngữ bị mất dạy, được nếm đòn để vô khuôn phép...

Cặp tình nhân sà vào tay nhau chỉ được vài phút. Tiếng chuông ngoài cổng mắc vào nhà bỗng réo lanh lảnh, ngừng, réo dài hơn, rồi réo mãi đến váng óc. Mỹ Duyên chạy vội đến trước gương tủ, sửa lại đầu tóc và cài lại cúc áo ngực. Khánh cũng vội vào buồng tắm lấy khăn ướt lau vội mấy vết son trên mặt và cổ. Chuông cứ réo. Chỉ có tay nào cấp tướng hay bọn an ninh quân đội mang lệnh bắt đến mới hách đến thế.

Quanh vườn và sân cỏ xây tường cao quá đầu, trên căng thêm sáu đường kẽm gai, mé trong thêm kẽm gai xoắn ruột cà nữa. Từ khi tin đưa dồn dập về Việt Cộng chuyển qua nổ súng, quân chủ lực Bắc Việt lũ lượt kéo vào theo đường núi, võ khí Nga Xô, Trung Cộng kiểu mới nhất trên vai, các ngài cao cấp và các vị cố vấn Hoa-kỳ ngày càng lo giữ. Lưới thép chống B.40 và B.41 được xuất xưởng và chở sang từng ngàn tấn mỗi chuyến, chất đầy nghẹt các hải cảng, căng đầy chung quanh các dinh thự, tiệm rượu dành riêng cho người mỹ-For Americans only. Về sau, khi lính Mỹ da đen, dân Mỹ tứ xứ pha màu đen, vàng, In-di-an tức da đỏ, các biểu ấy được ghi thêm bên dưới thật đậm nét: Người da màu không được vào (No colored people allowed). Sĩ quan người Việt dù deo cả chùm mai bạc của cấp tá, nếu không có một ông Tây nào mũi lõ mắt xanh khoác tay dẫn vào, đều bị lễ phép mời ra, mà kẻ đuổi lại là một tay anh chị đâm thuê chém mướn dưới trướng ông Bảy Viễn lừng lẫy một thời, lên cấp tướng mà còn mù chữ.

Cổng nhà riêng của thiếu tá Hai Khánh được lắp tôn kín bưng, chỉ chừa một lỗ vuông nhỏ đủ thấy mặt khách. Khánh ra mở cổng, cẩn thận nhìn qua lỗ vuông, chẳng thấy ai cả. Mà chuông cứ gào trong nhà như hóa dại. Anh cáu sườn, rút súng Côn 45 lên đạn cầm tay, đột ngột giật toang tấm cửa bọc tôn, chĩa súng vào đứa trẻ đang ấn chuông như hóa dại. Nó đứng trên cái ghế đẩu mượn ở quán cóc gần cổng, vừa bấm chuông vừa nói chuyện tục tĩu với lũ trẻ đứng vây quanh. Lại thằng Chung !

Lũ trẻ chạy vù như bầy chim sẻ. Thằng Chung bước xuống đất, cười tươi, chẳng hề để ý đến vẻ mặt hầm hầm và cây súng chực nhả đạn:

- Tụi nó nói ba đang chơi đĩ trong nhà. Chơi đĩ lâu thì tốn tiền, hại sức. Nó biểu con leo lên chế, bấm chuông miết miết cho ba dứt sớm con đĩ ngựa ra chưa hả ba? Tụi nó nói thứ đĩ này xài bảnh hạng nhứt, ba mà bị nó đá đít là trụi lủi, cho thằng Chung đi ăn mày. Hễ đi ăn mày thì con về Linh Lâm ở với mẹ Bưởi, mẹ Thùy, thôi luôn ba đó nghen!

Chưa bao giờ nó nói cái giọng bụi đời sừng sỏ ấy với Khánh. Ai mới bày cho nó? Mỹ Duyên đang ở trong nhà, không thể nạt nộ bắt nó im. Khánh đút súng vào bao, dịu giọng:

- Con đừng hỗn. Bà đó là vợ nhỏ của ông nội con, con phải kêu là bà Ba. Bà tới bàn chuyện công vụ với ba. Ai bày con kêu là đĩ?

- Tụi nó... Cả con nít, người lớn...

- Thôi, vô cất cặp sách, chào bà Ba đàng hoàng, rồi ba cho tiền đi coi phim, ăn cà-rem.

Thằng bé reo khẽ một tiếng, chạy ù vào nhà, chắp tay chào bà rất lễ phép, vất cặp sách, nhào ngay ra cửa. Khánh rút ví cho nó hai chục, nó thò tay rút thêm một tờ mười đồng nữa, cười hi hí, vù luôn ra cổng.

Mỹ Duyên cũng xách ví ra về. Nàng buông khẽ:

- Thằng Chung  của anh đổi nết ghê quá. Được mười tuổi chưa?

- Mười một. Nhiễm bệnh xã hội rất nhanh, chuyên cúp cua chơi rông.

Khánh tiễn Duyên qua cổng trạm gác khu gia binh, vẫy xích-lô, lật mũ chào kiểu dân sự cho mọi người trông thấy, kèm những tiếng thưa dạ thật lễ phép cùng tiếng “dì” rõ to.

Mấy ngày sau, trong bữa cơm tối, thằng Chung bật hỏi:

- Chạy áp-phe là sao hả ba?

- À... tức là buôn đàng này bán đàng kia, kiếm tiền lời từng chuyến, không mở tiệm. Con nghe ai nói vậy?

- Họ nói bà Ba không phải đĩ ngựa đâu. Bả chạy áp-phe với ba thôi. Ba nghèo, bả như bà hoàng, có bắt bồ cũng lựa cỡ đại tá hay cấp tướng. Như ba thì chơi nhà thổ trong khu gia binh mỗi đêm một hai trăm là cháy túi. Cả xóm đồn vậy đó ba.

Khánh kinh hoàng đến tắc họng.

Thằng Chung đẹp như thiên thần, bò theo ôm chân mẹ Xùi chờ một bàn tay vuốt má, sẵn sàng nhảy chồm chồm, trên hai gối chú Hánh đang đợi lấy đồ may gấp, yêu thương tất cả những người yêu nó, là đứa trẻ hàng chục năm ám ảnh Khánh đến cái độ phải bày mưu tính kế để lâu lâu được ôm nó trong tay một lần, nay được trả vào tay Khánh chưa bao lâu đã trở giọng con ranh con lộn khủng khiếp. Mươi năm nữa, nó sẽ ném vào mặt ba nó những gì nữa? Trong tay Hai Thùy nuôi dạy, sao nó ngoan đáng yêu đến thế? Vào tay Khánh, sao nó sừng sỏ ngổ ngáo đến thế?

Lấy vợ ư? Còn lạ gì cái cảnh dì ghẻ con chồng quanh năm kình lộn, nhất là bà dì ghẻ có con riêng, vài lần xử kiện con anh con em đánh con chúng ta là đủ bạc tóc, chưa kể cả số chục số trăm người họ hàng hang hốc phía bên cha đẻ, mẹ đẻ, cha dượng, mẹ trưởng, mẹ kế, vợ anh, xúm vào vắt sữa con bò bị buộc dây mũi vào cọc này. Sự đời nó thế: của cải có thể mất, chức tước bị xóa, bằng cấp bị thu, chỉ có thứ chỗ ngồi trong dòng họ là không bao giờ đổi, từ khi mới đẻ tới giờ xuống mồ.

Để tránh thuê người ở, Khánh tìm được gia đình một thượng sĩ ở gần cổng khu sĩ quan, nhận nấu cơm tháng cho hai cha con. Trong nhà có chị vợ dậy sớm làm bánh bèo bánh cuốn gánh đi bỏ mối, bận mấy đứa con nhỏ không thể mở quán ngồi luôn ở chợ. Bà dì không con cháu về ở chung đấy, giúp việc vặt, mỗi ngày đến quét dọn buồng Khánh một tiếng, nhận áo quần về giặt ủi kiếm tí tiền còm. Nhà này ăn ở biết điều, năm đứa con đều chăm và ngoan. Thượng sĩ Chính Bổn này hồi chống Pháp có vào du kích vài năm, bị thương ở chân đi hơi nhúc nhắc, phải xuất ngũ trước Giơ-ne-vơ bốn năm, về dựa bà con ở Đà Nẵng để chữa vết thương rồi ở lại luôn, bị hốt bừa vào lính Bảo an, chuyên đi gác xách vì không chạy được. Anh ta đang nhờ Khánh xếp làm lái xe riêng cho thiếu tá, Khánh khuyên anh ta học lớp lái tiểu xa lấy bằng trước đã. Nhà Chín Bổn chỉ cách nhà Khánh vài chục thước, gọi to cũng nghe, xe Khánh đỗ ngay trước thềm rất tiện. Nhưng gặp lúc đang làm ăn với Lê-ông La-phác-sơ, Khánh chỉ tự mình lái, Chín Bổn ghé qua lau sửa xe, có khi mượn tập lái qua lại trong khu gia binh cũng được.

Lũ con Chín Bổn gờm thằng Chung ngày một rõ. Nó góp nhặt ở đâu về những lời mất dạy, những lối cư xử quái gở nhất, ít chờ đợi nhất. Bên trong cái hình vóc rất cân đối, bộ mặt trắng trẻo đẹp trai, là một dòng máu đang pha thêm mực đen mỗi ngày vài giọt. Từng lúc, Khánh nhớ nó đến phát cuồng, khi gặp nó một lát lại tức điên với kiểu hỗn xược đâm họng luôn luôn khác hôm qua.

Cả nhà Chín Bổn cùng khuyên: “Đợi nó lớn, nó khôn ra”.

Nó sẽ khôn ra hay thêm tồi tệ? Nó sẽ thôi ném đá vào cửa sổ, hay sẽ thay đá bằng lựu đạn? Nó đấm bạn bằng tay, sẽ ngừng đấm hay thay bằng mũi dao, họng súng Côn 45?

*

Vào cuối giờ làm chiều, Khánh xếp gọn chồng báo dày hơn một tấc lại, tắt quạt. Ba sĩ quan và hạ sĩ quan dưới quyền cũng sắp xếp ra về. Bộ phận Khánh chuyên đọc và moi tất cả các tin tức của các hãng thông tấn, báo chí, đài phát thanh trên thế giới, cả Âu Mỹ, phe cộng sản, thế giới thứ ba, cung cấp những bản trích hay tóm tắt cho các cơ quan trong quân lực Việt Nam Cộng hòa. Một việc không mật nhưng tốn nhiều thì giờ, mà các vị tướng hay nhóm đứng đầu Dinh độc lập phải dành hầu hết thì giờ để kiếm tiền, kiếm chức, kiếm tay chân làm đảo chính khi có dịp.

Chuông dây nói réo trên bàn Khánh. Máy thành phố, không phải đường dây nội bộ. Giọng Mỹ Duyên nói chỉ đủ nghe:

- Anh Hai đó hả... Em đây. Ông Lê mời anh chiều nay đi nhậu ở quán bà Bảy, cuối giờ. Đi chớ?

- Ô-kê!

Ông Lê là lão Lê-ông. Quán bà Bảy là tên mật của một tiệm may, không có thứ gì ăn nhậu, nhưng có nhiều buồng kín để khách vào thay quần áo, lại có hành lang sâu luồn tới một con hẻm rất vắng, trốn sang phố khác nếu biết cách mở vài chỗ tủ xoay, gương lật ngược, cửa nhà xí đã hỏng.

Khánh gặp lại một lão Tây La phạt khác xưa quá quắt. Chàng tròn mắt nhìn cái sọ không có tóc, chỉ sót mấy sợi lông nâu mé trên tai, thân thể chỉ còn xương và gân, bộ mặt róc hết thịt như đầu lâu. Thế nhưng Mỹ Duyên đã dặn nhiều lần là lão ranh ma như quỷ. Lão không cố ý lừa ai, trả công xá phải chăng, nhưng đừng cả tin mà dại, cứ tiền trao cháo múc là nhất.

Chuyến hàng này nhỉnh hơn mấy lần trước, lão Lê-ông trả bốn trăm ngàn. Lão đưa gói giấy bạc, nhắc Khánh một câu khiến Khánh và Duyên cùng giật mình:

- Nếu bọn mật vụ nắm được số tiền ông gởi ngân hàng đã lên tới gần một triệu trong thòi gian ngắn, ông sẽ đối đáp thế nào?

- Ờ... Hưởng gia tài chăng?

- Nó phăng mối rất nhanh. Ai chia gia tài? Một cú điện thoại là biết được ngay. Vậy ư? Ai cho vay?

Ba người đều nói tiếng Pháp để tránh bị nghe lỏm hay hiểu sai ý nhau. Đợi vài phút, lão mới đủng đỉnh:

- Tôi đứng tên thì rất đáng ngờ. Tốt nhất là bà Mỹ Duyên đây cho vay... hay là bà cho ông cầm cố thứ gì đấy, lấy tiền xây nhà riêng chứ ở trung khu gia binh gò bó lắm.

- Cầm đồ... lấy gì mà cầm?

- Chiếc xe Fiat đấy. Bà cho ông cầm, trao tiền mặt, nhưng bà đã có xe riêng đẹp hơn, ký giấy cho ông mượn dùng tạm ít lâu nữa...

- Ai lại thế! Xe ấy của ông, máy còn tốt nguyên...

- Giấy tờ sang tên ông tất cả rồi. Bà Duyên nghĩ sao?

Mỹ Duyên bật cười:

- Cũng chỉ còn cách ấy. Cho anh Hai mượn xài bao lâu cũng được. Em không dám lái thứ đó đâu, bề ngoài như giẻ rách mà bay như hỏa tiễn, bể sọ như chơi. Gớm, bữa hôm anh nghi hai đứa bị bám đuôi trên quốc lộ, anh vù đúng nửa phút là rớt rụng sạch trơn. Mà sao trên bảng tốc độ nó chỉ để mức cao nhứt là trăm hai chục cây số/giờ, ông La-phác-sơ?

- Bảng giả, tôi dặn ông Hai rồi. Một cây số trên bảng là hai cây số trên đường. Tôi thử một lần bằng máy đo chính xác, mức cao nhất của nó là hai trăm sáu chục, đủ sức cho tất cả các xe ăn bụi... Tôi khuyên ông Hai nhé: mức ngân hàng dừng dưới một triệu, kiếm thêm bao nhiêu ông dự trữ vàng chứ đừng ham kim cương hay các loại ngọc, ông không sành hay trúng đồ giả. Chôn giấu mươi cân vàng là quá dễ. Mong rằng chúng ta sẽ làm ăn với nhau lâu dài. Nguồn của cải từ Tam giác vàng tuôn đi khắp thế giới sẽ không bao giờ cạn: chính quyền thuộc địa Đông Dương cần, quân viễn chinh Pháp cần, phe ông Diệm hò hét rất ồn nhưng đang rất cần, Mỹ đóng vai đạo đức nhưng CIA đang cần. Tôi đang xoay tiền cho Bửu Thái lên đại tá nắm số tàu bay vận tải ở đây, nhưng Nguyễn Cao Kỳ đã ngửi mùi nhựa nâu đẻ ra đô-la, chặn Bửu Thái đòi chia phần, chắc phải mất với thằng Kỳ năm bảy triệu là ít...

Lão châm một điếu thuốc lá quấn tay có mùi riêng, Hai Khánh nhận ra ngay mùi khen khét của ma túy. Lão trầm ngâm:

- Cách vài tháng, tôi theo một đoàn sĩ quan lên Linh Lâm, thăm lại cảnh cũ người xưa, cũng tìm một dropping zong  [5] nơi đất quen. Đồn điền cũ của tôi bị ông phủ Đỉnh chiếm một phần, dân công giáo di cư chiếm số còn lại, Quốc dân đảng ly khai ông Diệm ra hàng rồi chẳng tính làm gì, chỉ đáng lo là Việt Cộng bắt đầu cầm súng đi diệt ác trừ gian. Ông Hai về thăm quê, khổ hơn trước rồi đó. Tôi chống gậy đi quanh xóm Linh Lâm, chẳng ai gây sự mà cũng chẳng ai niềm nở, chỉ dặn mãi là dạo này Việt Cộng về võ trang tuyên truyền nhiều, bắt giết hai người có nợ máu với dân, gài cáo trạng trên xác. Họ không gây sự với tôi vì mấy chục năm qua tôi chỉ là Pháp kiều, họ nói rõ là cho qua chuyện cũ. Coi như họ dễ tính, biết điều. Bỏ qua vụ ruộng đất, ta lao vào chuyện mới này kiếm ăn dễ hơn nhiều, ông bà cứ cân nhắc sẽ thấy tôi có lý.

Chuyến con thoi này cũng trót lọt nữa.

Theo lời Duyên, Khánh tìm lại căn nhà thuê năm kia trong hẻm phố người Hoa làm chỗ hẹn hò. Chòm xóm chung quanh chỉ biết Khánh là ông giáo nghèo, độc thân, hay bị cảnh sát quấy rầy nhưng rốt cuộc vẫn sống yên lành, dạy tư kiếm ăn. Trời nắng đi xe đạp cọc cạch, mưa vừa đi bộ, mưa quá to mới kêu xích-lô. Ông bà chủ không biết Khánh ngày nay làm gì, chỉ xuýt xoa:

- Cả nhà tôi nghe thầy Hai bị bắt lên bắt xuống hoài, thương để bụng chớ đâu dám ho he, theo kháng chiến cực khổ trăm đường, các ông cầm quyền nói đả thực mà cứ nhè mấy ông chống thực dân mà đả hoài hoài. Thôi thì thầy Hai về ở với tụi tôi cho vui, tiền nong chẳng phải tính gì, thầy ra đi cả xóm dân nghèo đây nhắc thầy biết, người kháng chiến về thiệt là theo đạo Cụ Hồ, chẳng tôn giáo nào mà yêu nước thương dân in hệt Cụ Hồ dạy, xin lạy Cụ trăm lạy ngàn lạy, mong Cụ đừng bỏ dân miền Nam mình. Có tiền thầy trả, không tiền thì để đó tới ngày nước mình thống nhứt, mình xóa hết đi cho gọn. Coi như phần đóng góp vô kháng chiến là xuôi hết, phải không thầy?

Lũ trẻ con quanh xóm tự dưng bật hát to:

- Xiao pín yiao ai lai xai ù

Ni xấn ươn ai lai xai ườ

Xoong bọọng xin, xoong tẹng tín...

Tầng bốn nhà trước mặt, một ngôi nhà mới mọc hơn năm, chợt dậy lên tiếng cười hô hố chen lẫn tiếng lách cách của những thẻ bài mà-chược. Ông chủ nhà Khánh lắc đầu:

- Kêu miết là bài trừ tứ đổ tường, mà ngó qua bên kia thấy đủ mọi thứ: tầng một, rượu; tầng hai, đĩ; tầng ba, thuốc phiện; tầng bốn, cờ bạc. Mỗi tháng bỏ nửa triệu nuôi cảnh sát với du côn, yên ổn lắm, chẳng cần che giấu gì hết.

Khánh bằng lòng thuê lại căn buồng nhỏ năm kia, ngả giá phải chăng, chỉ thẹn thò nói khẽ rằng đang cầu thân với một cô góa chồng tuổi hơn ba mươi, cả hai đều xấu hổ vì muộn chồng muộn vợ, thỉnh thoảng xin được gặp nhau ở đây. Ông chủ cười muốn sặc:

- Thầy rước luôn chị ta về ở chung cho gọn. Gần bốn chục cái xuân xanh, chưa vợ con, mắc cỡ nữa thì bạc hết tóc!

Chỗ ở của Khánh trong khu gia binh đã lộ liễu, còn thêm thằng Chung phá quấy. Nó hết gọi Mỹ Duyên là đĩ ngựa, tới mụ áp-phe, gần đây đổi gọi là me Tây, là gái lộn chồng-chồng nào nó không biết vì chưa từng gặp ông phủ Đỉnh từ ngày về ở với cha. Khánh đành phải tìm chỗ trốn con trai khi cần gặp người tình.

Chương 6

Suốt đêm ấy, trong căn lều rách tướp giữ rẫy của bà con Cà-tu, có bốn người nằm chung với nhau mà không một lúc ngủ chung. Không ngủ được. Sáng mai sớm, giao liên đến đón khi gà gáy đầu. Anh Tô Xáng ra họp Trung ương với bộ râu mép của cai lục lộ, cùng anh Hai Thỉnh với tất cả bộ dáng tư sản vòng quanh Đông Dương sang trọng của anh. Còn lại ở chỗ căn cứ vùng Cà-tu này đồng chí Thanh Trà tức Phan Chanh, mới nhìn là một ông lão người dân tộc ở Tây Quảng Nam, xỏ tai búi tóc cởi trần đóng khố, cõng lek vác dáo, miệng còn nhai trầu bỏm bẻm và nói nhiều thứ tiếng Cà-tu, Ve, Cà-dong, Kor. Người cuối cùng là đồng chí Pheng, mặc phạ-xà-lùng và áo ngắn Lào từ bên kia mang sang, bắt liên lạc với bên ta, nói gì cũng phải qua anh Hai Thỉnh hay Cả Chanh dịch nghĩa. Từ những năm trước cùng đi với Chanh, anh đã có màu da sẫm, mái tóc búi ca-rê, thân gầy, đôi chân trổ chàm từ trên tới dưới đầu gối, nên có lẽ anh là người ít đổi hình dạng nhất trong bốn người Lào-Việt nằm trên sạp và võng đêm nay.

Các bạn Lào đã khởi nghĩa võ trang sau khi các lãnh tụ Pa-thét Lào thoát nhà giam và thoát án xử khó tránh khỏi cùa Mỹ-ngụy Lào. Phái Việt Nam đã có Nghị quyết Trung ương 15 cho phép dùng võ khí để tự vệ, không để địch giết cộng sản xả láng nữa. Anh Tô Xáng được cử ra Trung ương dự Đại hội III của Đảng, còn được nhận lời dặn quyết liệt của Cả Chanh: hễ anh biểu quyết giải phóng miền Nam và thống nhứt nước nhà bằng hòa bình, tôi sẽ là đứa đầu tiên bỏ phiếu khai trừ anh ra khỏi Đảng, vì lý do anh là phần tử cơ hội, đầu hàng. Tình nghĩa chúng ta sẽ được đo bằng lá phiếu của anh, nếu cần tôi xin trả tiền mấy bữa cháo cá của anh chị trên sông Cửa Đợi hay sông Linh! Anh chị ghét tôi mãn đời, tôi xin chịu tội trước anh chị, mà không chịu tội trước Dân, trước Đảng!

Có người dè dặt, có người bạo mồm như Chanh, nhưng không khí chung của cuộc họp tỉnh ủy là thế-cuộc họp của số đồng chí còn sót lại trong tỉnh ủy. Chưa cộng được con số đúng, đã ước tính được đến chín mươi phần trăm đảng viên ở lại trong tỉnh đã bị giết, bị tù gần đày xa, bị đánh tàn phế, đã ký giấy xuất thú đầu hàng để sống gắng gượng từng ngày quản thúc, cũng có kẻ trở mặt thành chó ngựa cho giặc trăm phần trăm. Đã có Nghị quyết Trung ương 15 thật đấy, nhưng Đại hội Ba sẽ duyệt hay bác bỏ?

Đối với đồng bào lối xóm, cả những đảng viên ít học ở thôn xã, bất cứ anh nào cõng bao chống gậy đi đêm đều là cán bộ, đều nói tiếng nói của Đảng cả, dù đó chỉ là một anh tiếp phẩm đi lùng mua muối cho cơ quan huyện. Các tỉnh ủy viên, khu ủy viên gánh trách nhiệm đổi với từng câu từng chữ trong nghị quyết của từng cấp, nói lịch sự là sai một ly đi một dặm, nói sừng ngổ như cậu Bảy Chẩn “đái một bãi đái, sái một chuyến buôn”.

Nhắc tới thằng Chẩn, cả tỉnh ủy hay rơi vào một phút ngậm ngùi. Ai cũng muốn gài cho nó một cái hiệu thật độc đáo: thằng liếng khỉ, thằng rắn mắt, thằng con ranh con lộn, thằng đá cá lăn dưa, ôi đủ thứ. Nhưng khi tỉnh ủy tự bầu bổ sung thay một vị kỳ cựu ra đầu thú giặc, nó trúng hầu hết số phiếu kín, chỉ thiếu lá phiếu của chính nó. Các đồng chí nghĩ kỹ lại đi, tôi mới hăm tám tuổi, tánh nết như Tôn Ngộ Không, chẳng gương mẫu chút xíu nào hết, đưa tôi vô cho nát tỉnh ủy à? Uy tín chẳng có, nói ai dám nghe? Vậy mà cứ trúng. Nó gương mẫu theo kiểu lính đánh Tây, việc vặt nó chẳng kể, vào việc lớn nó nghiêm đến phát khiếp. Nó ở chung cơ quan với anh Tô Xáng “cai lục lộ”, nhưng lăn lộn với bà con Thượng và Kinh mỗi tháng ít nhất hai mươi ngày đêm, khó biết nó ngủ lúc nào, lên biên giới Lào hay xuống đồng bằng lúc nào.

Lần đầu gặp Cả Chanh từ cánh Nam Quảng Nam về họp, nó đã phong luôn cho anh là “ông cụ người Thượng”, tiếp đó nó tự rút gọn thành “cụ Thượng”, hiểu là cụ Thượng thư hay cụ Thượng du đều được. Nó bị địch phục bắt mươi ngày trước khi họp tỉnh ủy. Cơ sở báo tin về, đau buốt ruột: nó bị một tên phản bội nhận ra, chỉ nhất định nói tên giả, tuổi giả, quê giả, là thanh niên trốn quân dịch phải lên rừng, đói quá tìm về xin ăn các làng. Bọn ác ôn giết lầm hơn bỏ sót, tra đánh đủ kiểu không được gì, nổi điên, rút dao rừng Mỹ chặt tay trái nó. Im lặng. Chặt tiếp tay phải nó, im lặng. Chặt chân trái nó, im lặng. Chặt nốt chân phải nó, im lặng. Khi tự biết trong thân cạn máu, nó mới lấy hết sức nói to: “Trong số đứng đây, tao tin có đứa sẽ còn lương tâm để về sau dám nhắc chuyện cũ. Tao chính tên là Hồ Văn Chẩn, Bảy Chẩn, tỉnh ủy viên Quảng Nam, đến hơi thở cuối cùng vẫn tự hào là người cộng sản, không hề khai báo một câu, không hề phản Dân phản Đảng. Tao chết để cho dân mình sống, Đảng mình sống. Thằng nào dám nói sai, tao về vặn họng cả nhà, ba đời không cho ngóc đầu lên nổi. Hễ nhắc tên tao, Hồ Văn Chẩn, tụi bay phải khấn kèm theo là “Đảng Lao Động Việt Nam muôn năm” với “Cụ Hồ Chí Minh muôn năm”. Khấn vậy, tao mới phù hộ cho cả nhà làm ăn khá giả, con cháu mạnh khỏe... Tao chết trúng ngày thiêng, giờ thiêng, bay liệu hồn mà khấn cho đúng. Còn cái bọn ăn gan uống máu đâu, bay để đó cho cách mạng trị, tao cũng  về trị cho trắng máu... Hẹn gặp nhau trước tòa Diêm Vương nghen!”.

Lòi trối trăng độc đáo của đồng chí tỉnh ủy viên rất trẻ chẳng ngờ lại gây tiếng vang hiếm có trong ngụy quân và ngụy quyền, đang đua nhau theo các tôn giáo theo chủ nghĩa duy linh của Ngô tổng thống: số kiếm chức kiếm quyền xin cải đạo Công giáo như ông phủ Ung Viết Đỉnh, số chờ thời Mỹ giúp theo đạo Tin lành, số đông muốn được giữ thờ ông bà và làm điều lành đều xin theo đạo Phật, được cúng dường vừa phải và không phải dẹp bài vị ông bà cha mẹ, hợp lý người dân cày, mà cũng tránh được tiếng theo cộng sản vô thần. Đến cái ông tỉnh ủy Hồ Văn Chẩn này thì thật khác lạ, buộc phải khấn thêm Đảng Lao Động Việt Nam với Cụ Hồ Chí Minh mới chịu phù hộ. Xin sẵn sàng khấn, Cụ Hồ với Đảng mình thì nằm sẵn trong ruột gan xương cốt mỗi người dân rồi, kính phục thương yêu đã lâu quá rồi, ông Bảy Chẩn cho phép khấn-hồi xưa chê là phong kiến-là hay, là phải. Chỉ xin được khấn thầm cho chánh quyền khỏi bắt, bấy nhiêu thôi.

“Cụ Thượng” Cả Chanh được cử làm quyền bí thư tỉnh ủy Quảng Nam thay “ông cai lục lộ” Tô Xáng. Lập tức trước mắt Chanh trồi lên cả một núi việc phải làm, đến dễ sợ. Bà con Thượng hối hả cắm chông, đặt bẫy thò, hàng trăm kiểu chông thò khó đoán biết được, anh chị em Kinh đi đâu cũng sợ rút gân, đoạn đường trước tự đi nay phải nhờ du kích-cả bà già, trẻ em-dẫn đi mới thoát. Quân địch hay gián điệp xưa lùng lội thả cửa, nay co vòi nhiều. Nhưng địch quật lại ngay: dồn dân xuống vùng chúng kiểm soát, chặn muối vải sắt lên vùng Thượng, cho máy bay trinh sát và chiến đấu lên tìm nơi xối bom đạn, cấp giấy cho từng người lên xuống.

Là một trong những đồng chí đòi nổ súng ồn ào nhất trước Nghị quyết 15, Cả Chanh phải chịu tự mình tháo gỡ trước hết.

Các bạn Lào sang gặp tỉnh ủy, dù thân thương nhau vô vàn, nhưng kiếm đâu ra võ khí giúp các bạn, khi chính anh cũng chỉ có cây súng lục ba nòng tự tạo để giữ thân? Anh đã sục nhiều lần trong các hang đá giấu vũ khí cỡ nhỏ của CK.II để lại. Kho lớn nhất bị sụp, cả mảng núi đè lên. Các kho nhỏ chứa lựu đạn và mìn còn lấy được, nhưng bị ẩm lâu năm, lựu đạn đem thử mười quả hỏng đủ mười. Chông thò cản giặc được phần nào đấy, nhưng các cánh các mũi võ trang tuyên truyền từ căn cứ miền núi phóng xuống vùng ven núi, húc ngay vào các hàng rào chống Cộng lởm chởm đủ thứ rào hào gai chông, với hàng trung đội biệt kích, dân vệ, thôn vệ, thanh niên diệt cộng núp đằng sau, với cả ngàn dân bị ép buộc mang gậy dây và dao phay rựa bò túa ra hò hét: “Ươ làng, Việt Cộng về!”. Vài phút sau đó, các bà mẹ chiến sĩ năm xưa nhét gói gạo muối gói sẵn vào túi con cháu, buộc gói cá thu cá ngừ kho khô vào bao lưng anh nào đó đã xô tay đẩy đi, lại đánh mõ giơ đuốc đầu lửa và gào: “Uơ làng xóm, Việt Cộng về!”.

Không ít anh em từ thành phố lên hay từ miền Bắc vào, sau một cuộc thử lòng đau đớn như thế, trở về căn cứ trên núi bỏ cơm nằm dài: “Đồng bào miền Nam theo địch hết rồi, mình giải phóng ai?”. Một huyện ủy viên xa dân lâu ngày, khi bị xua đuổi tàn tệ đến thế, đã hét trả lại thật to: “Tới ngày giải phóng miền Nam, làng này sẽ bị khai trừ khỏi dân tộc, đi đâu thì đi!”.

Rồi dần dần mối tơ vò cũng được gỡ từng nút. Nước với dầu chẳng bao giờ pha lẫn được. Các mẹ lại ki cóp từng lon gạo nhúm muối cho “mấy đứa”, các cô em đánh mõ la làng lại giấu các thứ nuôi người trong gánh tro bón ruộng hay đôi giỏ cắt lá phân xanh, thanh niên diệt cộng gửi đạn và lựu đạn cho cách mạng kèm lời xin lỗi: “Mỗi lần tôi gửi chút ít thôi, gửi nhiều tụi nó nghi, thu súng lại hết”. Rồi các gia đình có con đi lính cộng hòa chánh quy, lính bảo an ở tỉnh, lãnh súng dân vệ ở xã, đều cố tìm gặp cán bộ mình trong những đêm thì thào nơi vắng nhất: làm sao đưa thằng trai nhà tôi đi mà địch nó không kiếm cớ bắt quy khu, không đưa vô khu trù mật cũng bắt đi thiệt xa như dinh điền trên Cao Nguyên cả nhà tôi, các anh xếp đặt giùm…

Lớp trai trẻ bị săn lùng ráo riết nhất. Lên núi theo Bộ đội giải phóng-thường gọi tắt là Lực lượng-thì cực quá chịu không nổi, ăn sắn chấm muối cũng chỉ dám chấm đũa đứng chứ không dám chấm đũa nghiêng, mà có khi cả tháng không có gì mà chấm. Nhà giàu còn có tiền mua giấy miễn hoãn từng đợt cho các con, càng lắm con trai càng tốn kém. Nhà nghèo cho con “chạy trong”, tìm nơi lánh né, gặp hồi không kịp trốn bố ráp mới phải xì tiền ra mua thêm những ngày sống bấp bênh. Con nhà thương binh liệt sĩ được chọn cho đi đường núi ra Bắc học, tiếp đó có thể được xuất dương du học nhiều năm, là một vinh dự rất hiếm hoi, mỗi xã năm bảy ngàn người mới được một vài em.

Trốn đâu, chạy đâu, kiếm đâu ra tiền hối lộ, chữ nghĩa đâu khi ra Bắc với học lực mới thoát mù chữ và lứa tuổi quá lớn? Ở miền Nam bỗng hiện ra những em bé mười bốn tuổi cao một mét sáu và nặng sáu chục ký, những ông già cầm thẻ cử tri năm mươi tuổi mà mới kịp nuôi một chòm ria mép lưa thưa, như cùng thi nhau đóng kịch mà diễn viên tự kiếm tiền trả cho bọn cảnh sát chuyên lùng đám “trốn quân dịch”.

Tiếng gà rừng gáy te te giọng thanh thé. Cà Chanh biết chừng một giờ sau sẽ được nghe tiếng hú của vượn gọi sáng trên các đỉnh cây cao. Ông “cụ Thượng” sống với chúng nó nhiều năm rồi, từ tiếng chim “Có bóp thì bóp” cho đến khi lũ chim bồ chao kéo bày cãi nhau trong bụi rậm với tia nắng đầu tiên.

Bữa tiệc tiễn đưa tối qua chợt nhớ lại khiến Chanh bật cười khẽ. Anh Tô Xáng treo võng ngay cạnh lên tiếng ngay, tỉnh rụi:

- Cũng không cưa gỗ được chút nào hả?

- Anh kéo bộ một ngày dốc mới phải cưa. Tôi ở lại mặc súc li bì... Nhớ bữa cơm chiều mà tức cười.

- Khá quá chớ sao lại cười?

- Thôi, ông cai lục lộ rán chợp mắt một lát. Dốc Quảng Nam, gan cộng sản, coi thử ai hơn ai. Ông đổ xuống lại làm khổ anh em.

- Còn khuya!

Ông Bát Đập cãi gượng tí chút, rồi bắt đầu thở đều, chắc giả vờ ngủ cho Chanh vui bụng. Từ trưa hôm qua, biên bản bàn giao đã được ký, và đồng chí quyền bí thư tỉnh ủy đã chỉ thị cho anh phải ngủ thêm trước khi lên đường... Tội nghiệp thằng Chanh! Lỡ nó gục xuống, ai sẽ thay nó, cái thằng đặc giống Quảng Nam hay cãi, bao giờ cạn lý mới chịu thua, nhưng đã chịu thua thì chẳng ai làm được hơn nó? Đáng lẽ nó đi họp Đại hội Ba của Đảng mới phải, nhưng tỉnh ủy đã bỏ phiếu kín, anh hơn nó chỉ hai phiếu, dù anh đã gặp riêng từng đồng chí để xin phiếu cho nó. Thôi giẹp, giẹp hết, đi là đi, nó hi sinh sẽ có người thay. Nhưng ai thay, ai thay được một đứa như nó?

Cả Chanh không ngủ được, mà nghĩ đến chuyện khác xa anh Xáng. Sau hai giờ làm việc với anh Hai Thỉnh và đồng chí Pheng-anh Thỉnh sang để cùng đi với anh “cai lục lộ”, anh Pheng qua biên giới bắt liên lạc với ta-Chanh xuống bếp bên suối xem bữa cơm tiễn đưa ra sao.

Bác cấp dưỡng ngoài ngũ thập, rời nhà lên núi, khoe với Chanh là tự bỏ ra một bộ bà ba đen vợ từ đồng bằng mới gửi lên, đổi được một chú cầy ngót mười ki-lô, nấu bảy món đãi khách. “Tuyệt vời, tuyệt diệu, ăn vô bảy ngày còn thơm trong miệng”. Chanh điếng người, chẳng lẽ làm bác ấy cụt hứng, nhưng người khách Lào không quen ăn chó. Hỏi một lát, hóa ra anh em đi tát vũng hôm kia đã ăn tất cả các thứ cá vảy trắng, cá tràu, cá rô, còn năm bảy con cá trê thả ngâm cho nhả chất bẩn, chưa ăn. “thứ cá ở hố mả, dơ lắm, ngâm vài ngày chưa sạch đâu”. Chanh tự tay lóc thịt thứ pa-đúk, băm sống, bảo anh chị em cơ quan rang cháy và giã mịn bột nếp, kiếm rau thơm, đồ xôi-anh chị em cơ quan chán ngấy sắn luộc và củ mài luộc, đã nghĩ ra hàng chục kiểu ăn, trong đó có món xôi đồ với gạo nếp rẫy. Bữa cơm thết khách vắng món thịt chó nhưng có những đĩa lạp cá trê sống, bát canh măng nêm lá da nang, xôi nếp kèm củ mài thơm ngọt, anh Pheng vừa ăn vừa khen mãi. Anh Tô Xáng không quen các món Lào, được cho ăn lạp khụa, là cá trê băm sống đã kho lại cho chín. Và cái khoản rượu tà-vạc đặc sản vùng Cà-tu này bốc men nhẹ, vị ngọt và đắng như bia đậm, anh em đã cõng về căn lều cả một ché, nhậu suốt ba tiếng không hết hai phần ba.

Sắp chia tay rồi. Cuộc chia tay dưới bom đạn, giữa vòng vây của Mỹ và các đạo quân ngụy giăng khắp Đông Dương, luôn luôn có thể là lần vĩnh biệt. Cả bốn đồng chí trằn trọc trong lều giữ rẫy, trên võng và trên sạp tre đều biết cần ngủ để mai leo dốc sớm, nhưng không ai ngủ được, không ai nỡ ngủ, mà ai cũng phải giả vờ ngủ.

Rồi cuối cùng các đôi vượn vẫn hú tìm nhau trên ngọn cây cao. Từng người được giải thoát, nhỏm dậy vươn vai ngáp, tuy suốt đêm chưa từng chợp mắt. Bác cấp dưỡng khệ nệ xách lên lều một gùi cơm nắm trong lá chuối hơ héo, một chùm ống tre lồ-ô đầy nước chè rừng có quai đeo vai bằng mây đan. Chắc bác cũng không hề ngủ.

Anh Pheng sẽ ra đi với một tổ trinh sát của ta, xoi đường liên lạc từ vùng núi Quảng Nam với tỉnh Miền Đông của các bạn Pa-thẹt Lao, cái tên lẩm cẩm bị đưa vào hiệp định Giơ-ne-vơ. Tên gì cũng được, chỉ cần dân Lào hiểu đó là Lao Cụ-xạt (Cứu quốc), là Lao It-xa-la (Giải phóng Lào). Đặt ra bao nhiêu tên mới, như đám chính khách Lào làm không ngớt, người Lào chỉ cần nghe cái tên gốc của những người cách mạng gốc, là đủ hiểu ai là cách mạng giả, ai thật.

Anh Bát Đập sẽ ra đi theo giao liên cùng anh Hai Thỉnh ra Bắc dự Đại hội Ba của Đảng, mang theo lời hăm dọa và lòng tin yêu của tỉnh ủy Quảng Nam, trước hết là của Cả Chanh. Cả gia đình anh đang bị địch quy khu ở Tam Kỳ, có thể bị địch giết sạch trong mấy phút. Chị Xáng không tập kết được vì vướng bầy con, sau đình chiến còn thêm hai cháu ngoại nữa. Cũng như vợ con Cả Chanh, chị bị giữ chắc, hăm dọa liên miên, nhưng chưa bị bỏ bao thả sông chỉ vì địch cần chị làm con tin.

Giao liên đến, một đồng chí đoàn viên Thanh niên Lao động người Ve mới “hai chục mùa rẫy”. Anh Tô Xáng ngẩn mặt ra như sợ quên cái gì, vẫy Chanh ra góc suối vắng, nói lại đến lần thứ bao nhiêu không nhớ:

- Hễ Trung ương kêu thì mày phải ra Bắc. Ra thì đem vợ con theo, chớ có bỏ lại. Không nghe lời, tao tẩy chay mày.

- Còn vợ con anh, vợ con Năm Chò, thí hết cho địch à?

- Thằng lỳ, lỳ vừa vừa chớ...

Anh đặt hai tay trên vai Chanh, nấc dồn trong cổ, bỗng ôm ghì Chanh, cọ bộ râu mép cứng rậm vào má Chanh. Qua bấy nhiêu năm cùng làm Cách mạng tháng Tám, cùng đánh Pháp ở nhiều mặt trận, cùng cãi nhau những trận nảy lửa sau đình chiến, cái thằng tự gọi là “phu xe lửa” này đang gánh trên vai những gì anh trút lại sau khi Trung ương nhận là nó đúng. Miền Nam phải tự vệ bằng võ trang, nếu không Đảng  bộ miền Nam sẽ bị tiêu diệt trong cuộc chiến tranh một phía.

Và ngay lúc này, anh Xáng lại phải ra đi, nhấc gánh đặt sang người không ngớt cãi lại mình trong nhiều năm. Gặp anh Bảy Quý, “ông già Cửa Đại” đã luống  tuổi, anh sẽ trả lời sao nếu bị hỏi: “Thằng Chanh chết, nhắm ai thay được nó?”. Nói là để tập thể bầu, được thôi, nhưng chính anh Xáng sẽ bỏ phiếu bầu ai? Tắc tị. Bí rị. Chỉ mong sao nó đừng nghẻo củ từ, xuôi cẳng sáo trước khi có đứa trẻ hơn đủ sức thay nó...

Cả Chanh rất ngại những cảnh chia tay trên sân ga hồi làm hỏa xa, khi lời tiễn đưa đã nói hết, nước mắt đã ráo, mà kẻ ở người đi cứ phải ngây mặt ngó nhau trong khi xe lửa cứ ỳ ra đấy. Tiễn nhau trên núi rừng này gọn hơn nhiều. Bây giờ các đồng chí đã đi theo giao liên, khuất cả rồi.

Anh ngồi xuống một thân cây đổ ngay trước lều, chợt cảm thấy mỏi nhừ khắp thân thể, đến từng sợi gân, khớp xương, chân tóc. Dù lăn ra sạp cũng không ngủ bù được, anh biết. Đã quá lâu anh không còn biết giải trí, họa chăng chỉ đỡ căng đầu khi làm rẫy, kiếm măng rau, soát bẫy thú, đan gùi hay lek trong ánh lửa bếp hay que thông nhựa.

Bàn tay trái anh buông thõng bỗng âm ấm, ướt dần. Chanh cúi xem. Con chó của anh biếu anh Xáng ở lại với anh, vẫn nhớ chủ cũ, liếm tay chủ, nhận theo anh.

Con Dồ, chó săn nòi của ông Tư Chua, bị thằng Ba Mít tức Hùng Minh đòi giết trong mấy năm đầu kháng chiến. “Cả nước được lệnh giết chó để du kích dễ đánh giặc. Bác là chủ tịch xã phải gương mẫu trước chớ!”. Ông Tư Chua không nỡ xử tử con chó tuyệt khôn của mình, mang nó lên gửi làng Thượng cho anh Tơ-rin nuôi hộ. Nó lấy vợ trên ấy, một cô chó vàng giữ nhà rất xinh đẹp, đẻ hai đợt được hơn chục con. Chồng là chó săn lông xanh lá, chuyên săn thú dữ, vợ là chó giữ làng suốt đêm thức đuổi chồn cáo, hai giống gặp nhau sinh được lũ con được cả làng ưa thích. Ông Tư chọn được ba con khôn nhất, một ông nuôi, một cho Tư Quýt, một cho Cả Chanh. Con chó Cả Chanh được cả cơ quan xúm vào tập luyện, nó như con chó xiếc, gần như hiểu tiếng người: nó đi hai chân, vẫy tay bao lần thì nó sủa bấy nhiêu tiếng, anh em đi đâu nó chạy trước chừng trăm thước, gặp “mùi ta” thì không sủa, quay lại rít khẽ báo hiệu, ngửi mùi địch là ka-ki dày ngấm mồ hôi và xà-phòng lạ thì vừa lùi vừa sủa vang ầm, địch có bắn thì nó bò thấp trở về. Gia tài anh Tô Xáng để lại quý nhất là Dồ Con, và nó quen sống với hai ông chủ, chỉ cần Cả Chanh xua tay và anh Xáng gọi là nó biết phải đi trinh sát cho ông chủ nào. Từ khi nó lập công cứu cơ quan tỉnh thoát một trận tập kích-gián điệp dẫn một đại đội biệt kích định đánh úp lúc tờ mờ sáng - Dồ Con được xếp hẳn vào làm nhân viên cơ quan, lãnh xuất ăn như người, dự chung mâm với người. Nó chỉ ngạc nhiên vài lần đầu, sau đó khi nghe mõ báo cơm nó cũng chĩnh chện đến ngồi vào mâm, hơi lùi về mé sau ra vẻ khiêm tốn, chờ suất ăn của nó được dọn và nhận câu mời đùa của bác cấp dưỡng gấp mười tuổi nó: “Mời cậu Dồ Con cầm đũa trước”. Nó thò mõm kéo cái mẹt và cái máng tre đựng suất của nó lùi ra sau nửa sải tay, ăn không chừa một hột cơm vãi.

Mỗi người khách đến cơ quan thường phải nghe vài ba lần kể thành tích của Dồ Con. Trong trận tập kích nói trên, nó nghe tiếng giầy rừng sột soạt từ xa, chỉ lẳng lặng bò sát đất ra đánh hơi. Đúng mùi địch chẳng sai, chúng tiến vào rất chậm vì phải đợi tảng sáng mới nổ súng, cho khỏi bắn lầm nhau. Nó lặng lẽ vào lán cơ quan, cắn tay áo hay góc võng từng người một đánh thức dậy không hề gây tiếng động, chỉ rít khẽ trong mũi. Nửa giờ sau, địch bắn pháo hiệu loe lóe, nổ súng như bão vào cơ quan, lao vào kiếm tai hoặc đầu cộng sản lãnh thưởng, thì bốn căn lều lợp lá mây, lá tà-vạc, tranh, lau, đều trống hoang toàng. Địch chỉ còn biết chọc thủng mấy cái soong nhôm gần nát, quật vỡ một mớ ống tre chứa nước hay thức ăn, châm lửa đốt các lều để về treo ảnh làm “Lễ chiến thắng” và kiếm tiền tiêu thêm. Dồ Con được từng anh chị em ôm ghì hôn hít, nó hiểu công lao hay không chẳng biết, chỉ biết là ai cũng thương yêu nó. Con số yêu thương được nâng lên ba người: ông Thượng có râu, ông Râu mép, ông Râu mép in ít thôi không thấy trở về, thường nghe gọi là anh Chẩn, mỗi lúc rảnh lại gọi nó ra bờ suối tập vô số trò lạ, sau đó lại tắm xà-phòng cho nó và cho một món ngon gì đấy để dành trong bao lưng. Ông Chẩn này không thấy trở lại. Ông đi đâu, ai biết được?

- Dồ ơi, lên đây con!

Giọng ông chủ Chanh sáng nay sao mà dịu, mà buồn. Nó đợi tí nữa, thì ông Thượng nhiều râu và nồng mùi khói củi vỗ tay trên sạp, mới nhảy lên sạp tre thật nhẹ, nép mình bên Chanh, khẽ hít và rên trong mũi để nhận chủ. Và khi ông chủ có mùi bếp Thượng rất đậm vòng cánh tay phải ôm nó, Dồ Con hiểu ngay rằng nó sẽ sống rất lâu với người đã ẵm nó từ khi nhỏ xíu, nhường nó cho nhiều ông chủ khác mà vẫn yêu thương nó. Mãi khi ông chủ Thượng đã ngáy phì phò, nó vẫn lặng lẽ liếm tay Chanh.

Cả Chanh lại leo núi trở về cánh Nam Quảng Nam, với Dồ Con chạy trước chừng trăm thước dò đường, với ba đồng chí tỉnh ủy về các huyện kể thuộc lòng nghị quyết mới. Nhớ đến đâu nói đến đấy, không được mang tài liệu theo người. Anh dùng dằng đôi chút khi đến trạm giao liên Bà-lam, nơi thường phóng cơ sở Thượng xuống nhà anh với mảnh cuội dẹt đập vỡ đôi làm tín hiệu. Nhưng cả đoàn cùng  đi đã buộc anh ở lại thăm nhà. Ai cũng biết Hai Thùy và Chanh thương yêu nhau kinh khủng, đã hai con với nhau mà như vợ chồng mới cưới, chẳng giống các đồng chí cao tuổi được cha mẹ đi hỏi vợ khi còn nhỏ, hay những cậu trẻ yêu vợ đấy nhưng coi đó là tầm thường, yếu đuối, ai nhắc tới lại gạt phắt. Còn Cả Chanh với chị Thùy không một lần che giấu tình vợ chồng, trước mặt bọn địch buộc phải “ly hôn cộng sản” cũng như trước những ông bà cán bộ chê trách “tình cảm cá nhân” khi đất nước ly loạn. “Tôi yêu vợ tôi chớ không mê vợ người khác. Hai chúng tôi sống nay chết mai, hễ sai chỗ nào xin các đồng chí cứ nói”, và chẳng ai nói được gì cho ra lẽ. Và vợ chồng Cả Chanh cứ yêu.

Lần này Thùy không lên núi, mà gửi con em Út Thanh Yên bồng con lên cho ba nó thỏa lòng hôn hít. Chị không chịu ký giấy ly hôn đã in mẫu sẵn, với thằng trưởng ban tố cộng và Ba Mít ngồi hờm sẵn trước mặt. “Giết tôi thì giết đi, chẳng sá gì một mạng cho thợ may nghèo đói”. Bọn địch không dám giết, không dám đẩy chị đi tù xa, không dám đẩy chị vào những lớp tố cộng gay gắt nhất, bởi chúng nó sợ. Các mũi súng của Giải phóng đã đẩy đạn lên nòng, chĩa vào những kẻ trước hết được xếp loại ác ôn. Ba Mít sợ. Cả Hội đồng xã sợ. Bọn lính Bảo an bị đưa lên xứ núi Linh Lâm, đóng đồn mới ở ngã tư sông Linh gặp đường 56, đều sợ. Kiếm được gì, bọn xã quận hưởng hết. Bọn Bảo an do tỉnh đưa lên lập đồn chỉ ăn đạn chứ ăn gì. Dân vệ, thôn vệ chỉ vặn cổ trộm gà, chụp bao cát đựng tro trộm heo, và hứng chịu vô số tràng chửi rủa, đúng có và oan cũng chẳng ít.

Cả Chanh thất vọng khi thấy Út Thanh yên cõng con Thanh Bình đến trạm Bà-Lam, chỉ trong vài phút thôi. Rồi anh vồ lấy đứa con gái thứ hai đã ra đời thay thằng con đầu chết cháy đã làm vợ anh loạn óc. Con bé Thanh Bình của anh tính đủ năm đã lên chín, đi mỏi lại bắt o út cõng, gây giờ thụt lùi mãi như trâu mới vực thấy ách trước cái ông râu tóc rậm rì và bốc mùi khét, dù Chanh đã thay mặc bà ba, bỏ khố và tấm dồ nhuộm chàm. Mỗi lần dầm mưa hay ngã xuống suối, lại một lần hong lửa bếp, tẩm vào than và áo quần thêm một lớp khói củi đọng thành mồ hóng.

Chanh ôm con. Nó giãy ra, kêu o út, réo đòi mẹ. Anh ứa nước mắt vài lần, tự lau kín đáo, nhưng không giấu được con Út Thanh Yên. Nó mười bảy tuổi, đi liên lạc và tiếp tế cho ta suốt ba năm qua. Nó nói đĩnh đạc đến nỗi Chanh sửng sốt:

- Em quen mấy anh tập kết về, trên núi xuống, con nít sanh sau đâu biết cha nó là ai. Anh đừng phiền tụi nhỏ, về sau tự nó thương nhó đi tìm cha mẹ đó anh... Chị Thùy bị Ban tố cộng kêu xuống chợ Huề Bình từ sáng tới giờ chưa về...

Tim Chanh nẩy mạnh trong ngực. Anh ngừng thở, định hỏi, nhưng nghẹn họng không nói được. Còn may trời đã nhá nhem trước cửa hang đá, Thanh Yên không thấy mặt tái dần, thong thả tiếp:

- Cha với chị Năm coi giấy hôm qua, hoảng lắm. Cũng tính theo chị Hai xuống xã coi tụi nó giở trò gì, mà bị xếp loại A tình nghi can cứu, nó bắt trụm cả gói, mà cũng không được phép ra khỏi thôn. Em phải lo cho con Bình, con Lúa... chắc anh nhớ, nó là con chị Năm với anh Chò... Vậy mới nhớ đến anh Bảy Bòng. Anh đưa trung đội dân vệ lên ráp cộng sản ở mấy dương gò dọc sông Linh, về nhậu ở chợ Linh Lâm. Em chạy tới kêu ảnh, trúng bữa nhậu. Ảnh kéo em vô quán, biểu rót rượu cho đầy ly hết thảy, rồi nói trước mặt dân vệ, hội đồng xã, đứng dậy giơ ly lên nói tỉnh rụi, chắc không say đâu: “Con em tôi báo tin Ban tố cộng quận Tây Quảng đạt lệnh bắt chị Hai Thùy sáng mai xuống nghe cái gì đó. Tôi sẽ chở chị Hai xuống xã bằng xe đạp, ngồi đó cả ngày với cây Bar, năm trăm đạn... cả nhà tôi, tính hết quốc gia với cộng sản, tôi phục nhứt là anh Cả Chanh, thương nhứt là chị Hai Thùy, ghét thằng đần nhứt mà tham nhứt là thằng Tư Quýt, vừa bực vừa thương là cha tôi với chị Năm Nhím. Mẹ tôi xin để ngoài vòng... Mai, đứa nào muốn tâu nịnh với cấp trên cứ việc tâu, tôi đi tù năm ba năm cũng chẳng sao, khi về sẽ nói với nhau bằng thuốc nổ. Tôi leo núi lùng Cộng sản trước mắt các chiến hữu, đổ mồ hôi sôi nước mắt chớ không phải ngồi bàn giấy ôm con dấu như ông Hùng Minh kia, ăn hối lộ như mỏ khoét, theo Việt Minh rồi phản Việt Minh, theo quốc gia rồi chưa biết ngày nào phản quốc gia...”. Lạ thiệt đó anh, ai cũng vỗ tay hết, thằng Ba Mít trở cờ cũng bộp bộp mấy tiếng. Em tưởng ảnh nói rồi quên, mà mới sáng sớm ảnh đã đi cái xe bình bịch của quận cấp cho xã, tới đón chị Hai, đằng sau cột một cây trung liên với cái ba- lô đạn to tướng. Ảnh nói với cha: “Con chĩa súng vô mặt nhau, chẳng ai nể ai, con út nhỏ nhắc lại mấy lời anh nói hôm qua cho cả nhà hiểu bụng anh. Hễ tự ý sửa, anh về vặn họng đó nghen!” Chắc tụi nó thấy anh Bảy dữ dằn vậy, không dám sanh sự đâu anh!

Cả Chanh không nghe rõ những lời cuối. Anh đang bị rối. Trong đầu anh đang thêm một con đỉa to tưởng, cỡ đỉa voi vùng bưng bên Lào đang bò quanh co mãi. Tại sao gia đình mình lại rối đến thế?

Qua hai lần về thăm nhà trong đêm khuya, mẹ đã bớt lo ngại con dâu cả Hai Thùy bỏ chồng tập kết và chịu ký giấy ly hôn theo lệnh chính quyền mới, bớt nói “chặn họng” trước vì hiểu lầm, vì con dâu thờ đạo Chúa Trời sẽ vất hết bài vị ông bà cha mẹ ra vườn hay xuống ao. Hai Thùy cười rất lành: “Bà con thờ Chúa là tại ông bà biểu thờ. Anh Chanh với con có thờ ai đâu? Tụi con thờ ông bà cha mẹ, là những người có sống thiệt, có công sanh thành dưỡng dục đối với tụi con, mẹ thấy sai chỗ nào?”. Tất nhiên là không sai. Bà mẹ chồng chỉ thêm là nên thờ Phật để tu tâm dưỡng tánh. Chỉ mươi ngày sau, lá cờ năm màu và tờ phái đã được bày trong nhà Hai Thùy. Thùy ngừng đạp máy may, vẫn cười nhẹ: “Con rước Phật về nhà, chớ không rước Pháp với Tăng đâu. Rước đủ Tam pháp bảo, phải đợi anh Cả quyết định. Hồi nào ảnh về, mẹ hỏi giùm con”.

Nụ cười hiền của Hai Thùy đã tước võ khí tất cả những ai không ưa vợ chồng Chanh, kể cả những ai đầy thù hận đối với cộng sản, với kháng chiến, với cả “bọn theo đạo Chúa bỏ ông bà”. Còn đối với bà mẹ chồng đầy nghi ngờ và bắt đầu khắc nghiệt, chiều ý Cả Chanh là hợp đạo tam tòng. Trong đêm về thăm nhà, Cả Chanh vẫn mang bộ lốt lởm chởm râu tóc của ông già Thượng, nhưng mỗi lời của anh được coi như lời của cách mạng, chỉ có Bảy Bòng vắng mặt và Tư Quýt tranh gia tài không muốn gặp. Bà Chanh thấy mình đã xử oan đối với con dâu, cũng rầu với thói tham vặt của Tư Quýt và cái giọng hợm giàu của Ba Song, ngày càng đến với Hai Thùy nhiều hơn, tuy vẫn ở nhà vườn cũ để “giữ phần cho thằng Cả”, và hay đánh tiếng với chòm xóm là ông Tư Rèn dạo này cần được bà coi ngó nhiều hơn, xuống sức lắm.

Thế nhưng Cả Chanh xót xa nhất vì một mũi gai không ai biết: dường như cả nhà anh và vợ con anh đều chịu ơn che chở của Bảy Bòng, đứa em đã bỏ kháng chiến theo quân ngụy, nay là thượng sĩ quân Bảo an, cảnh sát trưởng xã, đảng viên Cần lao nhân vị của Diệm-Nhu, được cơ sở ta xếp loại ác ôn phải xử tử. Bảy Bồng che chở cho gia đình vì chưa cạn hết tính người, nhưng nó săn lùng cộng sản ráo riết, sẵn sàng chặt đầu cắt tai kiếm thưởng, còn thêm tin đồn là nó nhiều lần ăn gan và uống rượu máu cộng sản. Thật không? Thật không hở trời? Tại sao cách mạng đã lép vế đến cái độ cả một nhà theo cách mạng bấy nhiêu năm bỗng phải núp bóng một “ác ôn phò trợ”? Về sau anh em gặp lại nhau, bốn đốm lửa mắt xói vào nhau, hai họng súng chĩa vào nhau, ai sẽ bóp cò trước một giây?

Khi phút ấy đến, Chanh có run tay vì nhớ Bảy Bòng phục anh nhất, quý chị Hai Thùy nhất, và đã xử sự y hệt như lời? Phần anh, phần anh là thế, nhưng thằng em bóp cò trước thì sao? Lúc này anh là quyền bí thư tỉnh ủy, anh chết là sự rất thường, nhưng ai sẽ lo cho bấy nhiêu đồng chí, cơ sở, hơn một triệu đồng bào đang cần đến anh? Chết và sống đối với anh từ lâu đã lùi rất xa mọi thứ lo toan, nhường chỗ cho hàng chục hàng trăm mối lo lớn hơn, xa hơn, như các đồng chí đi trước hay nhắc: “Sống hay chết là phụ, làm trọn nhiệm vụ trước Dân trước Đảng mới là chuyện chính. Xin bàn vô chuyện chính”.

Con bé Thanh Bình nhất quyết không chịu ăn các thứ mà ông già Thượng hôi khét lòm kia bày trước mặt nó. Cơm gì mà nấu trong ống tre, nặc mùi ruột tre? Cái bánh nếp lột ra dỗ nó ăn, nhân chuối ngon ngọt chứ không phải bánh tét mẹ nó làm? Bát canh của ông già Thượng cũng hôi rình thứ lá cây gì trên núi? Nó kéo áo o út đòi về mãi không được, o út nói chuyện mê mải, nó lăn ra sạp ngủ thiếp lúc nào chẳng biết, người lớn hay bàn nhau những chuyện chẳng ai muốn nghe.

Rất khuya, bị cơn đói đánh thức dậy, nó lờ mờ nhớ o út đã đưa nó lên núi và buộc nó gọi một ông già Thượng lạ mặt là “Ba con đó”. Và khi mẹ ôm ghì nó, nức nở: “Con gặp ba con, không biết à?”, nó bỗng ôm lại mẹ, con biết chớ, mà ba khác quá. Mẹ cho con lên núi gặp lại ba, con khờ quá mẹ ơi, chắc ba ghét con lắm, con gặp lại cho ba đừng ghét nữa. Mẹ lau mắt, chỉ nói thêm: anh Tuấn con chết bom rồi, ba với mẹ còn một đứa là con, ba ghét sao được? Ba buồn thì chắc là buồn, thôi rán chịu, về sau con làm cho ba vui là được. Con nghe lời ba với mẹ là cả nhà mình vui nhứt.

Sáng hôm sau, Chanh lại dậy theo tiếng vượn hú trên vách đá, ăn uống cơm lam bị con hất ra khỏi tay, mang theo khúc bánh tét nhân chuối đã bóc ra phải gói lại, thay mặc cái khố và tấm dồ choàng, chống ngược cây giáo để xốc gùi đứng dậy. Con chó Dồ dò đường chừng trăm thước đàng trước, tới cậu giao liên cầm cái ná to và đeo hai ống tên, tới Chanh cõng gùi bằng đôi vai gò xuống như cái gùi bỗng trở nên quá nặng.

*

Lò rèn ông Tư Chua đặt dưới những tán cây dầu lai già, mé sau nhà ở của Cả Chanh vài chục thước, vừa đủ chống cháy lan, đã được lợp thêm một lớp đất sét nhồi rơm với phân trâu, một lớp mái bằng sạp tre ngâm. Ông Tư bị vài lần hoảng khi các cháu nội ngoại của ông chơi gần lò gặp cơn gió mạnh, những quả dầu lai to gần bằng nắm tay rụng từ trên cao xuống đầu vào lưng lũ trẻ, chúng khóc ré và chạy tán loạn, may không đứa nào bị nặng, chỉ u đầu và đau vai, đau lưng.

Hồi Cả Chanh được nghỉ chữa bệnh cho Thùy và cho mình, anh thường leo lên các cây dầu lai, cưa hay chặt bớt những cành nhô ra chỗ nhà ở, chỗ đi lại, khỏi lo trái rụng trên đầu. Qua chục năm, chẳng ai lo chuyện vặt ấy nữa, khi lò rèn chưa có và lũ trẻ còn nằm trong nôi. Bây giờ khác rồi.

Ông Tư đi hỏi mua tre, chẳng nhà nào nhận bán nhà treo bảng đen loại A tình nghi can cứu. Ông mướn người giúp leo cây, sửa mái, chẳng ai nhận thuê. Nhưng chỉ một vài hôm sau, dân Linh Lâm đến nhà ông, vác theo vài cây tre mà ông biết đã ngâm tới mọc rong rêu, ném uỳnh xuống, nói to là trả công rèn cuốc rựa gì đó mà ông chưa hề làm cho họ. Đống tre chất cao đến nỗi thằng Ba Mít đại diện xã phải đến căn vặn hồi lâu. Còn những đám trẻ không nhận ông thuê, lại đến vì không đủ tiền trả công rèn, nói phải làm một buổi thay cho một ang lúa nhưng nấn ná tới ba ngày, năm ngày. Rốt cuộc, ông chỉ tốn mấy bó chè tươi và mấy xấp thuốc Thượng, mà cả lò rèn lẫn nhà ở đều đổi mới.

Dường như cả cái làng Linh Lâm này phải tập trí trá. Giặc ở xã, ở quận, giặc chống cộng nằm ngay trong nhà ông Tư Chua và anh Cả Chanh. Không biết bao lần có một người Kinh hay Thượng bỗng mang tiền, mang đùi heo rừng, mang quế đến tiệm may chị Hai, ném vào đấy, nói là trả công may, dù Thùy xem sổ ghi hằng ngày không hề có tên họ. Ngay cả những thôn xóm công giáo di cư cũng dần dà quen cái nếp “trả nợ khống” như thế, tuy có nhiều vị chánh trương, trùm trưởng đã trình Cha và báo cáo con chiên biết Hai Thùy là đứa bỏ đạo, không đạo, lấy thằng chồng cộng sản “vô Tổ quốc, vô gia đình, vô tôn giáo thần linh”. Nhưng họ vẫn ngoảnh lưng đối với các tiệm may di cư, đến may ở tiệm chị Hai. Chị may kỹ, giá phải chăng, cho thiếu nợ, và chẳng thấy khô khan với ai cả, dù đã rước cờ Phật và tờ phái của đạo Phật về nhà theo ý muốn của nhà chồng. Mình may đồ cho mình, cho chồng con, chớ có may cờ cho đạo nào đâu. Và cứ thế họ kéo đến tiệm may chị Hai, lò rèn ông Tư, bỏ sau lưng những đồng đạo vừa tham vừa vụng. Dần dà nữa, họ ngồi kể lể dây mơ rễ má với cả nhà “thân cộng”, có biển treo đàng trước, trong khi chờ may đồ hay sửa thứ gì bằng sắt thép.

Cộng sản xấu ở đâu chẳng biết, nhưng cộng nhà này thì dễ thân, dễ gần, thật thà tốt bụng. Dân Linh Lâm biết thế từ lâu, nay dân công giáo “theo Chúa vào Nam” cũng nhận ra thế.

Sáng nay tiếng búa lò rèn ông Tư nổi lên sớm. Không phải ba thứ tiếng búa quen nghe của ông Tư rèn lớn, tiếng búa nhẹ hơn của con cháu hay đám trai trẻ làm nguội những  thứ rèn xong, tiếng gõ đập vô tội vạ của bà con đến lò tự sửa đồ sắt hỏng. Tiếng búa sớm nay dịu nhẹ như thợ kim hoàn đập vàng bạc khi mạnh nhất cũng chỉ bằng thợ dát nồi đồng hay thợ gò đồ nhôm đi rong kiếm việc.

Tiếng búa lạ ấy là của Năm Bưởi.

Ông Tư cùng một thợ phụ đi đốt than, bỏ lò vắng. Bưởi đã tập cho con Thanh Bình biết thổi bễ hai ống đều tay, nó làm được khá. Sau nhiều năm ở tù, nhiều đợt tra tấn quá dữ, Bưởi về nhà với thân hình còm cõi, hay khạc ra máu, mang thêm nỗi đau phải trả thằng Chung cho Hai Khánh, cha nó. Cô xã đội ngổ ngáo năm xưa, với gò má nhọn và nhiều mụn cá, dám ngồi rèn hay đánh búa chẳng thua ai, đi đâu cũng khoác cây súng kỵ binh Nhật, lý sự đến mức bị gọi lóng là Năm Nhím. Nay chỉ là người đàn bà khặc khừ, xếp loại A bảng đen, cấm ra khỏi thôn, mà không cấm cũng không tự đi nổi.

Hai người đã vực Năm Bưởi sống lại: ông Tư và chị Thùy.

Cha với chị thắt lưng mình và bóp miệng con cháu để chạy thuốc thang cho Bưởi ra sao, chị biết hết. Hễ nói thì bị gạt ngay: nói bậy, nhà ăn mặc đủ hết, còn người còn của...

Và Năm Bưởi khỏe lại sau nhiều tháng được săn sóc. Năm lân la ghé chỗ bàn may chị Thùy, thùa khuy, khâu cúc, đuổi đi chẳng được. Năm lo ăn uống giặt giũ cho con mình, con chị hai. Rồi lo hết việc nhà cho cha với chị rảnh tay làm ăn. Hôm nay, khi cha vắng lò, Năm muốn thử lại mình mà không bị đuổi.

Con dao cau lưỡi mỏng cán dài, phải rất sắc, cha nhận làm một chục, thép có đấy nhưng việc quá nhiều. Bưởi thử sức bằng thứ dao ít nặng công nhưng cần tay khéo. Cha mua rẻ được mớ thép phế thải của xe quân sự, xe Gip hay Uy-lít Mỹ, đã chặt khúc để sẵn. Bưởi ngồi lò một mình, chỉ cần nhắc con Binh tăng giảm mức thổi bễ, tự đập bằng  búa tay là vừa, mệt đâu nghỉ đấy. Bộ phổi tốt hơn trước, máu không ra theo đờm nữa, chỉ từng  lúc khó thở cần ngưng tay.

Con Bình nhắc Bưởi nhiều lần trong khi thụt bễ:

- Nghỉ đi o. Mặt o tái rồi kia. Ông với mẹ cấm o rồi mà!

- Sức mấy mà cấm con Năm Nhím!

- Sao lại Nhím? Nhím là ai, o?

Bưởi cười, nghỉ uống nước mấy phút, lại rèn tiếp.

Tối ấy, ông Tư gánh đôi giỏ than trĩu đòn về lò, thấy một chục lưỡi dao cau đã rèn và làm nguội xong, đúng  “mác lò ông Tư”, chỉ còn phải đóng cán gỗ, cái đó thì Bưởi còn vụng lắm.

Ông Tư không bao giờ để con cháu thấy mình yếu lòng. Ông xuống suối tắm xong, lên vặn cổ một con gà mái tơ, tự mình hầm một nồi cháo gà với nếp, buộc Năm Bưởi phải ăn ít nhứt hai tô, nếu chưa hết thì ông không cầm đũa.

Bà Tư bỗng sang thăm con cháu. Ông lại ép ăn. “Mấy tháng nay mới nấu một gà, đừng tiếc nghe bà!”.

Từ hôm ấy, việc cơm nước trong nhà được giao cho con Thanh Bình, chỉ bày vẽ vài lần là nó thạo từng bước: nấu cơm, luộc rau, hâm cá, đun canh. Các thứ gì rắc rối đã có người lớn nhắc, nó nghe và nhẩm đến thuộc lòng. Nó làm việc nhà với ý nghĩ ám ảnh: cha lội rừng rúc núi, mẹ thức khuya may đồ, ông nội với các o xúm lo cho nó ăn no ngủ ấm, nó lại nỡ hắt hủi ông già nhiều râu tóc mà o Út gọi là cha nó. Phải chuộc tội, chuộc tội.

Năm Bưởi trong bữa cơm chung được nghe nhiều lời can ngăn, rốt lại ông Tư phong  cho chị một chức mà Xưởng quân giỏi CK.II rất nể: kiểm tra kỹ thuật.

Hồi ấy, có những  anh chỉ huy nóng tính đã cùng  đi với lính gánh trả mìn điếc, lựu đạn câm, đạn tịt hay nổ phá nòng, đến ngay chỗ làm việc của Ban lãnh đạo xưởng, quát tháo và rút súng lục dọa, xong rồi tự tay đập từng trái lựu đạn hay giật từng quả mìn chục ki-lô, vất dưới các thứ bàn ghế bằng tre nứa khiến cho cả cơ quan chạy tán loạn. Ông Tư hay đến Xưởng, có lần phải nhào tới ôm ghì một anh như thế, hét vào tai: “Anh chẳng nể ai, cũng  phải nể thằng chủ tịch già này chút chớ!”. Anh kia giật mình ngừng tay. Anh cáu với đồng đội chứ không bực với nhân dân, ý dân là ý trời, dân ghét thì bộ đội coi như lúa đời, tàn rụi. Và ông chủ tịch này lại có tóc hoa râm, râu chòm, nghe nói được dân tin yêu lắm. Ông Tư dắt tay anh tiểu đoàn trưởng hùng hổ kia về nhà, mời anh một bữa tối có thịt khỉ và cá chình sông Linh-ngon bằng mười cá chình biển. Sáng sau, anh ra về sau khi chắp hai tay vái ông Tư : “Ba cho con cơm tối cơm sáng, con vái một vái. Ba cho con một bài học về tình nghĩa đồng chí, xin cho con thêm ba vái nữa.. Con thề xin chừa cái thói hung dữ”. Vài tháng sau, một đồng đội của anh mang đến một gói to kèm mấy chữ run rẩy: “Con còn sống vài giờ nữa thôi, con xin được ba nhận làm ba nuôi. Con gởi ba chút kỷ niệm đời lính nghèo không có gì hơn, ba nhận cho con đỡ tủi thân. Ba nói giùm con thương quý cả nhà. Con sắp chết, chữ khó đọc, ba… biểu... đọc ba nghe... Con đi đây...”. Ông Tư chồm lên, đòi đi đám tang. Không có tang. Anh tiểu đoàn trưởng đánh Tây trên đèo Hải Vân, cho quân về trước để nắm trung đội chặn hậu, trúng bom tan xác. Tây nó ném các mảnh xác còn lại xuống biển hết cho đỡ thối, đơn vị chỉ làm lễ truy điệu khi được tin đích xác là anh đã chết. Ông Tư hỏi từng tí, bởi tên thật anh tự nhận làm con nuôi ông cũng chưa biết. Té ra anh là người Thổ ở tận Lạng Sơn, mang cái tên thật khó đọc, vào Nam phải đổi tên Kinh cho dễ nói. Cái gói anh gửi chứa một chiếc dù sĩ quan Pháp, tốt hơn dù lính dù hàng, bốn phía đều in MADE IN USA, đồ Mỹ. Ông Tư giấu kỹ món quà, và mỗi lần thắp hương cho đứa con nuôi rơi vào tay ông như quả thị rớt bị bà già, ông lại bày các thứ dễ kiếm ở Linh Lâm như thịt khỉ, cá chình kho, nhà không sẵn thì hỏi vài ba nhà cũng kiếm được đủ cho con nuôi vui bụng.

Năm Bưởi biết mình đang kế vị những người đã bị anh con nuôi đuổi chạy, đã lập ngay tổ kỹ thuật ở xưởng để khỏi bị dọa ghê gớm như “hồi chín năm”. Làm kỹ thuật chỉ cần biết nhiều, tinh mắt, giữ được khách cho “mác ông Tư Chua”, thay cho các lò lôm côm làng nhàng khác. Đôi lúc chị phải tự tay đập, gọt, giũa tí chút, nhưng không phải làm nặng.

Và cứ như vậy, lò ông Tư Chua cùng tiệm chị Hai Thùy hút khách hàng về mình. Chỉ riêng Út Thanh Yên vắng nhà nhiều hơn. Trẻ con hỏi mãi, chỉ được nghe chung chung: “O út kiếm nghề làm ăn”, khi ỡm ờ thì nói: “O út bắt bồ rồi, phải kiếm chồng chớ”. Người lớn sao mà lắm chuyện khó hiểu!

Sự thật là Út Thanh Yên đã được vào Đoàn Thanh niên Lao động, xếp cảm tình Đảng, đang dự nhiều lớp về Đảng và Đoàn ở vùng núi của Tây Quảng, có thể được phép thoát ly lên xanh. Thanh Yên đã mười bảy tuổi, ai bàn sự khôn dại tùy ý, chỉ xin được vài ba năm cùng chịu đựng với các anh chị là đủ cho cả một đời khỏi nghĩ mình xa lánh đất nước, cách mạng, xa những người đáng kính yêu nhất. Cô út chỉ đủ sức nghĩ tới đó.

Chương 7

Lá thư dài tám trang đến với Hoàng Lan như một viên ngói từ tầng bốn hay năm rơi xuống đầu. Lan sửng sốt, choáng váng đến cả tuần quên ăn ngủ, một hai giờ sáng lại bật đèn đọc lại tới bao lần không nhớ, đến thuộc lòng mà vẫn phải đọc, cố tìm bên dưới những trang giấy mỏng một con lươn, con rắn, con đỉa nào đó nằm nép ở nơi khuất kín nhất. Nhưng không tìm ra gì cả, mà chỉ gặp mấy tiếng hạnh phúc, hạnh phúc, hạnh phúc. Cái hạnh phúc vô cùng khao khát đang đến với Hoàng Lan. Anh Cam ơi, em sẽ liều hay sẽ lùi?

Lá thư viết:

Anh đang ở Nông trường Sao Vàng, Thanh Hóa. Anh Năm Chò lên đường vào Nam, cười tươi cả ngày. Anh khóc thầm vì bị từ chối chưa được vào. Sáng mai anh sẽ đi thăm các gia đình đã nuôi anh khi là lính Lục quân rày đây may đó, cũng như khi là lính 304.

Anh viết ngay một câu bấy lâu đọng dưới lưỡi, kẻo qua trang sau thì tất cả can đảm của anh sẽ rơi rụng hết: anh yêu em, anh yêu con em, anh muốn là chồng em, em có chịu làm vợ anh không? Lan ơi Lan, trả lời thật rõ đi em...

Những trang sau nhắc lại vô vàn kỷ niệm ở Sông Vệ, hay khi Lan đã lấy chồng và mang bụng chửa về nước, ra Bắc mới sinh đứa con anh Tám Thống, anh Cam từng lúc đến thăm như người bạn được cả nhà quý mến. Bạn thôi. Nhưng chồng tái giá lại rất khác, khác quá xa.

Hoàng Lan trả lời rất ngắn bằng điện tín: “Về Hà Nội bàn sau”.

Mùa hè 1960, anh Cam lang thang khắp Thanh Nghệ Tĩnh, chỉ gửi thư về. Anh xin được giấy vào Vĩnh Linh nữa. Nhưng thư nào của anh đều nhắc lại ý cũ. Hoàng Lan muốn phát điên lên mất.

Cứ gửi thư xong lại đi rong ruổi, ai muốn lấy vợ theo kiểu tài tử như anh? Khốn khổ, em lại không thể quên anh, hãy cho em được gặp anh đàng hoàng một chút chứ! Anh luôn nhắc là anh yêu em, sao không để em gặp và nói yêu anh? Lẽ nào tình yêu là độc quyền của đàn ông con trai?

Nhưng anh Tùng lớp trưởng biết tính Cam. Cuối đợt nghỉ hè, Cam vừa trở về nằm giường hai tầng trong ký túc ở Phúc Xá, anh mắt lồi đã quay điện thoại báo ngay cho Hoàng Lan, còn thêm là Sáu Cam đang buồn vì nhiều bạn vào Nam mà nó không được về vì các vết thương cũ và tay trái rất yếu, nó cần được an ủi.

Chỉ mấy câu ấy đã buộc Hoàng Lan tức tốc đạp xe lên Phúc Xá. Bãi rác hôi nồng trong tiết nắng ngày mưa đêm, khúc vào ký túc ngập bùn và không điện, Lan vác xe lên vai, xắn quần quá gối, chỉ nhớ một điều là ảnh buồn, đang cần an ủi. Ảnh đã bao lần đến với mẹ con Lan với nụ cười phớt đời của lính, ai đoán được ảnh có thể rầu rĩ?

Bác thường trực cấm Lan vào buồng sinh viên đang giờ học. Lan nhờ một cậu đi qua ghé gọi anh Sáu Cam. Tay này nháy mắt: “Ai jấn, nhi-viét -xta mới gọi được”. Chẳng hiểu tiếng Hoa tiếng Nga là gì, Lan cứ gật bừa. Năm phút sau Cam ra chỗ thường trực, vì ký túc sinh viên không bao giờ tránh gọi nhau khi tình yêu gọi, theo lệ “dễ người dễ ta”.

Cam với Lan đi quên đường, quên giờ, quá nửa đêm Cam mới giật mình, tính về leo qua tường ký túc. Lan nói đanh:

- Anh về ngủ nhà em. Sợ lắm à?

- Hàng xóm, bà Béo, con nít... anh giữ tiếng cho Lan...

- Anh chưa vợ, em góa chồng. Anh sợ về sau bị các cô Y Dược hay Sư phạm vạch tội, đúng chưa?

Thằng Nhứt gửi sang buồng chị bạn của Lan đang ngáy như cưa gỗ. Hai người về buồng Lan. Lan chỉ hỏi lại mấy câu cũ:

- Nói dứt điểm đi, anh yêu em hay thương hại mẹ con em?

- Anh yêu em, việc quái gì phải nói dối.

- Không thương hại cảnh mẹ góa con côi?

- Không. Nếu thương hại, phải thương cả triệu người khổ hơn mẹ con em trước đã. Mà anh chỉ yêu được một người là Lan.

- Về sau anh có hối không?

- Khó nói trước, còn tùy Lan nữa chứ. Bị đẩy tới chân tường anh có thể hối. Vui vẻ với nhau, biết điều với nhau, chác không ai hối. Anh hứa trước là bốc đồng, nói nhảm.

- Rất tốt, rất thẳng thắn. Đêm nay chúng mình là vợ chồng!

Lần đầu tiên trong đời, Sáu Cam biết làm chồng. Lan càng biết rõ Cam hơn, những vụng về của trai tân đối với đàn bà đã một đời chồng con rất dễ nhận ra.

Lan tỉnh giấc, thấy Cam đang nhen bếp lò đun trấu. Giấy loại, củi vụn, cái chai làm nòng đã rút, lửa đang bén trấu. Lan đến phía sau, vòng tay ôm Cam:

- Ông lính ơi, ai lôi ông dậy lập công với em?

- Ôi, lính chiến khác phóng văn lình xa lắm. Bốn giờ sáng đã bị trực ban thổi tu-huýt, chạy nhào ra sân xếp hàng “không ba sáu chín”, chậm vài phút đã bị cảnh cáo đêm, khi điểm danh.

Cam đặt ấm nước lên bếp, quay lại bế xốc Lan trên tay, đặt trên giường. Hai đôi môi gắn mãi vào nhau, đến khi Cam nhấc mặt lên, thì thào:

- Hôm nay chúng mình đi đăng ký.

Hà Nội có nhiều thứ đăng ký quá đỗi, Lan không nghĩ ra ngay.

- Đăng ký gì hả anh?

- Gái trai thì chỉ có đăng ký kết hôn thôi. Sáng nay tụi mình đi rủ bạn làm chứng, lấy giấy cơ quan xác nhận chưa vợ chưa chồng. Chiều, chờ lâu nhứt là một tiếng, cầm giấy kết hôn. Sửa soạn vài ngày, liên hoan nhẹ trà thuốc ở chỗ em, cho cánh sinh viên vui tán phét một giờ ở ký túc, xong hết!

Một luồng máu nóng rực tuôn thẳng lên mặt Hoàng Lan, quét băng đi mối lo canh cánh “mình yêu ta thật hay là yêu chơi”. Đôi má Lan đỏ hồng lên, mắt Lan óng ánh dưới làn nước nóng.

- Anh cho em nghĩ thêm...

- Nghĩ quanh, nghĩ quẩn, đâm ra nghĩ bậy!

Lan ra ngoài đánh răng, rửa mặt như người mất hồn. Gái hóa tái giá, mình chỉ trẻ hơn anh Cam nửa năm tuổi, mình già trước, mình ấn con anh Tám Thống vào tay ảnh. Hoãn binh đã. Một năm hạnh phúc, mấy chục năm chịu đựng nhau, thà Lan cứ ở góa...

- Tay cao, tay ngang, tay sau, tay trước... Hồi tĩnh, chạy thường, thở sâu... thở đúng động tác chứ cháu... Chuẩn bị tắm. Vào nhà lấy áo quần, chạy thường, chạy!

Hai chú cháu vọt ra khỏi buồng, cười rúc rích, lao vào một buồng mở cửa trong dãy nhà tắm tập thể. Lan nghe thằng Nhứt kêu lạnh, tiếp giọng Cam rất nghiêm:

- Lính Cụ Hồ không biết nóng lạnh. Chạy thường, chạy!

Mười lăm phút sau, hai chú cháu ngồi vào bữa sáng của Lan. Bánh cuốn Thanh Trì chấm nước mắm cà cuống, cán bộ lương nghèo được thế là sang. Và thằng Nhứt chỉ nói chuyện với chú Cam:

- Sao chú không về ở luôn đây với má con cháu?

- Sao hả... ờ... má cho phép, chú mới về ở được.

- Má, sao không cho phép?

Lan ngây người ra một lát mới hỏi lại:

- Con muốn chú Cam thay ba Thống không?

- Con muốn. Chú Cam vui hơn ba.. Ba chết rồi, chú về thay ba. Má bảo chú về ở với nhà mình đi má. Chú chỉ huy con hay lắm.

Lan nhờ bạn báo đi làm trễ đôi chút, để nói nốt câu chuyện:

- Em không cần nghĩ, chính anh mới cần nghĩ thêm. Thân phận em, anh biết hết rồi, khỏi cần kể lể. Anh trẻ, là trí thức, đảng viên, cán bộ, đường đời anh còn xa lắm. Em không thể tròng vô cổ anh nhiều gánh nặng, níu anh lại. Ta hẹn với nhau vầy nè: hoãn chuyện vợ chồng vài tháng, thôi cứ cho là ba tháng, để anh cân nhắc so sánh hết mức. Anh chọn lựa kỹ rồi mới lấy vợ. Trong ba tháng đó, anh cứ về với em đàng hoàng, như chồng, chưa cưới... Hàng xóm đây anh đừng ngại, họ đang giục em tái giá.

- Còn họ hàng anh Thống, còn thằng Nhứt?

Lan ngập ngừng:

- Phía anh Thống chỉ có bà Ất thôi, cũng là bà con xa. Bả nói với em mấy lần, hễ em lấy chồng khác thì để bả nuôi con anh Tám. Lần đầu bả nói là quyền của bả, em phải giở lý ra, đừng thấy em lễ phép mà tưởng em ngu. Hai lần sau bả nói tình, nuôi giúp em vài năm cho nó cứng cáp, em đưa tiền ăn cũng được. Tánh nết bả đồng bóng, mỗi ngày ít nhứt một lần xô xát, các con bả lớn lên đều đi ở nhà tập thể, ký túc, nhà bạn thân, bả buồn lắm. Bả nuôi thằng Nhứt, anh cũng khỏi vướng... là nói hễ anh cưới em... còn không thì cứ như cũ, má với con...

- Lan nghĩ kỹ chưa?

Câu hỏi ném tới bằng giọng gay gắt. Lan luống cuống ngước lên: anh Cam giận ra mặt.

- Em cho con về ở với một bà đồng bóng mà chồng con bả chịu không nổi. Trong nhiều năm, bả sẽ dạy nó hàng ngàn làn: má là người bạc bẽo, ông Cam kia chia rẽ má con cháu, cháu bị hắt hủi và chiếm đoạt hết các thứ ba Thống vun đắp cho cháu. Hừ, vui lắm, hai đứa mình thêm một kẻ thù là thằng Nhứt!

- Ôi anh, em làm sao bây giờ?

- Chẳng sao hết. Anh sẽ mua cót hay giấy dầu về ngăn căn buồng này ra. Phần trong là của chúng mình. Phần ngoài là góc học tập của thằng Nhứt, còn chỗ thì kê thêm bàn trà tiếp khách bàng chỗ quán nước vỉa hè thôi, giường thằng Nhứt kê gần cửa sổ thành giang sơn riêng khi nó vào vỡ lòng. Nó sống với má như xưa, thêm một người rất yêu nó là chú Cam...

Cam không nói thêm được nữa, khi Lan đã lao cả người vào anh, ghì anh đến tức thở:

- Anh Cam ơi, suốt đời anh cứ tốt bụng với má con em được như lời không?

- Cứ nghĩ đi. Coi thử thằng này có dối trá bao giờ không!

*

Lan ân hận nhiều khi đặt mức ba tháng suy nghĩ lại cho Cam. Nhưng anh Cam cứ giữ nếp con nhà lính, nói gì cũng cắn cưa không đổi, đến cái độ Lan mong anh ấy bớt máy móc đi. Anh là chiếc xe tăng T.34 lừ lừ đi vào trận, đừng ai hòng xô đẩy ra khỏi con đường nó chọn.

Mỗi cuối tuần, anh vẫn đến với Lan và con. Một chị bạn biết ý, nhận đưa thằng Nhứt đi xem phim ở rạp Kim Đồng gần đấy cùng với con chị, mỗi tối thứ bảy, thêm tối chủ nhật nữa khi cần. Chị thường đi với vài ba cháu nghiện phim thiếu nhi ở Kim Đồng, khi về thường có một cháu lớn nào đó nhận cõng thằng Nhút đã ngủ mềm vào cuối buổi chiếu, đem về xếp chỗ cho nó ngủ chung giường màn trong nhà mình.

Chỉ một lần, chẳng biết nghe lỏm hay ai xui, nó hỏi chú Cam:

- Chú về ở với má, cháu phải đi nhà khác, đúng không chú?

- Ai nói thế?

- Bà Ất nói.

- Cháu không thích chú ở chung à?

- Cháu thích. Thích lắm chú ơi. Chú thích ở với cháu không?

Cam xốc nó lên, thổi phù-pụp vào rốn nó như mấy năm trước. Nó cười tít, giãy: “Cháu lớn rồi chú. Hồi cháu con nít mới chơi thổi rốn”.

Chú Cam đặt nó xuống, nói như với người lớn:

- Chú thương yêu cháu. Cháu lớn rồi, đi học võ lòng rồi, chú xếp chỗ cho cháu nằm giường riêng, có góc học tập riêng, có chỗ tiếp bạn riêng, có tủ sách vở riêng. Được không?

- Được, được, cháu được lắm. Mà chú xếp ở đâu?

- Ở với má, với chú chứ đâu!

Nhứt cứ sợ chú Cam đùa với trẻ con rồi quên. Trong những ngày tiếp đó, nó nhắc mãi đến má sốt ruột. Nhưng chiều thứ bảy là ngày chú Cam thường đến, nó thấy chú vác vào nhà một bộ giường chân niễng thấp vừa tầm nó leo, một bộ bàn ghế trẻ em vỡ lòng, nhiều thứ nữa. Chú kê giường bàn cho nó, dán lên vách những tờ giấy màu có lời Bác Hồ dạy, lịch ảnh thiếu niên thổi kèn, một tờ mà chú đọc là thời gian biểu, một khung cỡ nhỏ chứa được mươi tập sách vở, sơn màu hồng tươi. Tuyệt vời, mê ly, vượt tất cả ước mơ của nó. Má với chú bàn nhau qua loa, rồi má đạp xe đi nửa giờ, đem về một bộ màn trắng tinh chưa giặt nước hồ, căng dây đóng đinh buộc cho nó. Giang sơn riêng của nó được xếp bên cửa ra vào, có cửa sổ đưa gió thẳng vào giường.

Tối ấy nó hỏi má đến ba lần: “Bao giờ chú Cam mới về nhà mình, má?”. Má nói gì ấp úng, chỉ giục nó ăn, giục đi ngủ. Nó cởi trần mặc quần đùi, nằm trên giường mới màn mới, sờ mó mọi thứ rất lâu mới ngủ lịm.

Đêm ấy Hoàng Lan thức khuya đợi anh Cam. Anh không đến. Chắc lại về nằm giường hai tầng trong ký túc, theo đúng cái hạn ba tháng suy nghĩ. Ôi cái miệng độc hại của mình, vênh mặt hếch mũi làm cao thì đành chịu phạt, biết sao đây?

*

Anh Sáu Cam làm đúng như lời hẹn cắn cua. Rốt cuộc, Hoàng Lan phải tự hẹn ngày cưới, vào dịp nghỉ Tết. Cam cười, nói một câu khó hiểu: “Núi không đến với Mô-ha-mét, thì Mô-ha-mét phải đến với núi thôi”. Lại một kiểu nói lóng nào đó của sinh viên đại học Ngữ Văn thôi, Lan chỉ gật đầu cho phải đạo và cho anh vui. Lan nhớ anh ngày đêm, thằng Nhứt nhắc anh ngày đêm chịu sao nổi nữa!

Nhưng sát dịp nghỉ, ký túc xá chợt rối mù.

Cái anh Hóa bị hạ từ phó văn phòng Trường xuống phó phòng hành chính, nay bị hạ lần thứ hai, đều với tội ăn cắp của công. Hắn về làm trưởng Ban quản lý ký túc, nhân khi nhà trường kêu gọi sinh viên cần công, kiệm học, xếp mọi việc trong ký túc cho sinh viên làm cả. Ngay khi anh chị em đi trồng ngô khoai trên bãi sông Hồng hay bên đất thừa của sân bay Gia Lâm, đẩy xe bò đi xin phân khắp nơi về bón, chia nhau thu dọn sửa sang ký túc, hắn đều làm giấy thanh toán như thuê người ngoài, lấy bỏ túi gấp mười số lương.

Sinh viên được nghỉ Tết một tuần. Hắn viết phấn trên bảng, chia việc rất khoa học cho các buồng: làm vệ sinh nhà bếp, nhà tắm, nhà xí, trang trí đón khách, gác bảo vệ ngày và đêm, không quên khoản nào. Chỉ có một khoản ghi nhỏ bên dưới: Ban quản lý, cấp dưỡng, bảo vệ được nghỉ năm ngày. Ông hiệu trưởng hay ông bí thư Đảng ủy mỗi năm đến thăm chỗ sinh viên ăn ở một hai lần (thường được báo trước, thu dọn trước), đến Phúc Xá ắt sẽ khen, sẽ coi lại kỷ luật cậu Hóa có quá nghiêm không.

Thế nhưng, sinh viên các buồng không có cơm ăn, đã kiếm nơi tạm trú suốt dịp Tết. Chỉ sót lại mỗi buồng lèo tèo vài cô cậu miền Nam hay người dân tộc ở quá xa, ở tận Quảng Bình Vĩnh Linh đi về không kịp vào học kỳ hai, sẽ quần quật làm thay bộ phận phục vụ, thay các bạn về nhà về quê. Số người ở lại ký túc sẽ bằng một nửa các bộ phận quản lý, cấp dưỡng, bảo vệ hằng ngày, còn phải lo giữ bộ mặt ký túc xá khi Ban giám hiệu trịnh trọng đến chúc Tết.

Anh chính trị viên mắt lồi Lê Tùng bị sinh viên các buồng đến mỗi ngày mươi lần, vì là Đảng ủy viên nhà trường. Anh kéo một loạt đại biểu theo mình, mặc bộ quân phục bốn túi và đi đôi giày da mới nhất, đến buồng riêng khá rộng của anh Hóa. Đôi bên cãi lý với nhau kéo dài. Anh Tùng nói ngắn thôi:

- Tôi đã soạn các thứ để về Hải Phòng ăn Tết với vợ con. Nếu các đồng chí quản lý không đổi ý, tôi sẽ ở lại với anh chị em, sau đợt nghỉ chúng tôi sẽ làm biên bản, sẽ đề nghị dùng ai bỏ ai. Dùng mới khó, bỏ rất dễ thôi anh Hóa à.

Tưởng anh Tùng chỉ dọa thôi, chẳng ngờ vài hôm sau tay Hóa bị ngừng việc, làm kiểm điểm vì tội vét của công.

Hóa đến năn nỉ anh Tùng nhiều lần, nhờ anh che chở. Lần nào anh cũng gọi Cam với vài lớp trưởng hay phó đến cùng nghe. Và anh trả lời luôn ngắn gọn:

- Tôi ở lại để xem sinh viên sống qua mấy ngày Tết ra sao. Đám trẻ không dám nói thẳng, tôi hay đồng chí Cam đây dám nói. Chắc anh có cái ô che chở. Chúng tôi sẽ quật đổ cả ô lẫn anh. Chờ đấy xem ai thắng ai!

Nhưng riêng đối với Cam, anh Tùng chỉ rỉ tai: “Cưới nhanh đi, tao dự vì thương cả bốn chúng mày, xong tao chuồn gấp. Hơi đâu bám theo đứa trộm cắp!”.

Đám cưới diễn ra trong khu vực tập thể bệnh viện Phủ Doãn, được đổi tên mới là Bệnh viện hữu nghị Việt-Đức nhưng chả ai quen gọi. Chú rể lóng ngóng, cô dâu ấp úng, anh quản trò gây cười chật vật, bà con đến chỉ tán chuyện với nhau nhiều hơn, chè nước bánh kẹo để lại quá nửa. Đời sống mới thường thế. Chỉ đống quà và các phong bì để lại giúp tân hôn là đủ gấp bốn năm lần tiền cưới xin.

Quá mười một giờ đêm, Sáu Cam ôm ghì vợ:

- Hết lo chưa? Còn gây sự với anh nữa không?

- Hết trơn. Thỏa mãn bần cố không?

- Chấm dứt cái cảnh cơm treo mèo nhịn, ắt là thỏa.

- Nhỏ nhỏ chút anh, con nó dậy...

Bên kia tấm vách còn mùi sơn, thằng Nhứt ngáy giòn. Nó đã khoe với lũ trẻ lớp vỡ lòng là chú Cam sắp về thay ba nó, chú thương  nó nhất nhà, mà nhà nó chỉ có hai mẹ con. Công đoàn và chi đoàn bệnh viện họp kín, đã góp tiền làm một tấm vách bằng cót khung gỗ, sơn hai mặt bằng sơn màu chồi non, có cửa bằng gỗ dán đi khóa về mở. Vẫn cái tay cán bộ tổ chức ưa “truy động cơ” muốn ngăn cản:

- Lo cho chị Lan thế, đến anh chị em khác lấy vợ lấy chồng thì sao? Tạo ra tiền lệ ưu đãi...

Bí thư chi đoàn và thư ký công đoàn đều nói lạnh:

- Không phải ai cũng là vợ liệt sĩ, sống mẹ góa con côi.

- Xin thêm: không phải cũng chiếm được một căn hộ sáu chục mét vuông, không kể hành lang và khu tiện nghi riêng, như anh bây giờ.

Ông “động cơ” bỗng dưng hóa điếc và câm đến cuối cuộc họp.

Vợ chồng rón rén ra gian ngoài. Trên phần dành riêng cho nó, thằng Nhứt ngáy giòn, chỉ mặc quần đùi may-ô, đạp tung chăn. Trời đã khá rét, nhưng nó lý sự với má: “Chú Cam nói lính Cụ Hồ không biết nóng lạnh”. Lan đắp chăn cho con, lấy kim băng cài chăn vào chiếu.

Trở vào gian trong, Cam chợt ngờ ngợ: Tấm ảnh viền đen phóng to của anh Tám Thống trong khung  kính, thường  vẫn đặt trên nóc tủ đầu giường Lan, đã biến mất.

- Ảnh anh Thống đâu rồi, Lan?

Lan luống cuống:

- Em cất... trong tủ...

- Sao em cất?

- Em lấy chồng, mắt ảnh ngó tụi mình chằm chằm, em ngại...

- Ngại thì đưa đây anh. Chúng mình kính mến anh Tám, coi như người anh cả của hai đứa, còn phải nhắc thằng Nhứt nhớ ba nó cả đời. Ba Thống với chú Cam, hai người đều thương yêu nó, thay nhau săn sóc nó, sai chỗ nào em cứ nói!

Lan mở tủ đưa tấm ảnh. Ngay sau đó, Cam lấy búa và đinh đóng treo ảnh ngay trên bàn nước-một bộ bàn ghế nhỏ kê gian ngoài. Các hạn đến thăm và tặng quà nhiều, Cam đều nhắc: “Anh Tám Thống là bạn và cấp trên cũ của tôi, hi sinh rồi, ảnh đây này”. Đôi khi Cam còn thêm: “Một người vô cùng tốt”.

Lan hơi khiếp sợ kiểu đi xe tăng T.34 của Cam. Nhưng khá lâu sau khi tái giá, nghe con mình khoe ba Thống đền nợ nước và chú Cam về thay ba nó, Lan mới hết lo. Lan khuyên chồng bảo nó gọi bàng ba. Cam trả lời gọn:

- Bao giờ nó thấy anh xứng đáng thay ba nó, tự nó sẽ cho anh làm ba. Em đừng ép mình, ép nó.

Ôi anh Sáu Cam, anh có tốt mãi với mẹ con em thế không? Lan tự hỏi mình thêm một lần nữa.

*

Bị thúc giục từ mọi phía, Cam vẫn chần chừ chưa định về với vợ con. Cam thấy cần tập làm quen với nếp sống gia đình, bỏ dần những thói quen của người độc thân đang tới sát tuổi tam thập. Có lẽ vì xa nhà quá sớm, nên những thói quen ấy hằn sâu hơn người khác chăng.

Đời lính chiến kham khổ mà đơn giản. Cho gì ăn nấy, cấp gì mặc nấy, phụ cấp ít thì liều liệu mà xài, cả khi tóc dài cũng cắt cho nhau. Chiếc xe đạp tồng tộc mua rẻ của Cam chỉ mua nổi sau khi lĩnh phụ cấp chuyển ngành. Cam chỉ tập lo liệu cho mình thêm một ít, chứ ở ký túc chẳng phải nghĩ đến nhà cửa, điện, nước, hai bữa ăn trưa tối. Bây giờ khác nhiều, Cam phải lo cho mình và cho hai người kém sức hơn. Về sống với Lan, Cam không phải đạp xe đường dài, vác xe qua chỗ lầy lội, sớm tối quấn quýt bên nhũng người mà Cam thật lòng yêu quý, kể cả người vắng mặt là anh Thống.

Hoàng Lan thạo sắp xếp hơn, đã bàn với chồng: ăn sáng đơn giản, bước qua cổng sau là một dãy hàng bánh mì, bún, bánh cuốn cuối tháng cạn lương thì ăn khoai sắn. Cơm trưa tối của bộ ba sẽ báo hai suất rưỡi ở bếp tập thể, tự làm thêm một món dài ngày, đầu tháng là tôm thịt cá kho, cuối tháng là vại dưa cà. Cam cười xòa: qua đợt tiếp khách sau đám cưới, anh về.

Sau đám cưới, Cam không học được. Khách đông đến ngộp thở. Bạn của hai vợ chồng, bạn anh Thống, bạn đồng hương, anh Cam phải tiếp liên miên trong khi Lan đi làm và con đi học. Dù đã hạ mức chi tiêu xuống tới chè ba hào một gói và thuốc lá Bông Lúa rẻ tiền nhất, Lan vẫn phải giật lửa các bạn, vì tiền mừng hậu hĩ đã dùng để sắm thêm ít đồ gỗ, soong nồi, bát đĩa.

Thật ra Cam nghĩ nhiều mà chưa nói hết.

Cán bộ đi học, chỉ muốn học mà rất ngại việc lớp, việc nhà trường, việc chi bộ, chi đoàn. Cam bị tròng vào cổ quá nhiều việc: chi ủy viên, lớp phó (thường phải thay lớp trưởng thấp khớp Lê Tùng), cán sự bộ môn Lý luận văn học, thay mặt chi ủy theo dõi chi đoàn Thanh niên lao động, gần đây còn thêm chức đại đội trưởng tự vệ. Ở ký túc, có thể giải ngoáy một việc trong vài phút, trong khi cầm đũa khua bát xuống ăn cơm. Mình ra ở ngoài, trút việc lại cho ông Tùng mắt lồi, nên chăng?

Nói hết, chưa chắc Lan đã hiểu. Cứ khất lần hồi đã.

Cứ thế, Cam lại về nằm tầng hai trên giường ký túc, với ngọn điện đèn mờ đom đóm, với các bạn sinh viên trẻ luôn sẵn sàng dựng dậy trong giờ nghỉ trưa hay nửa đêm để kể vì sao phải cắt với cô Ngọc hay cô Hồng, để buộc anh giải quyết gấp bữa cơm không nuốt nổi hay vòi nước tắm chỉ rỏ từng giọt, để trạm gác bên cổng không đuổi một cô yêu nhất đời, khiến cô ấy thề không nhìn mặt cậu nữa.

Muốn bỏ việc cũng rất khó. Cam bị buộc phải nhớ mình là đảng viên, cán bộ. “Đồng chí định trút gánh cho ai?”

Ừ nhỉ, mình trút gánh cho ai? Cho thằng trộm cắp chưa bị khai trừ là tay Hóa chăng? Cho ông Tùng thấp khớp chăng? Cho anh chị em từ phổ thông lên, sống bằng học bổng, sợ bị trù dập? Cho những vị trong Ban giám hiệu mỗi năm đến thăm một hai lần với sự thu xếp mấy ngày trước?

Và Cam cứ ở lỳ trên ký túc, vài tối mới về một lần với vợ con, khi vắng họp. Nhiều chức phải họp nhiều, đến nỗi Cam phải kêu cứu trong khi họp chi bộ: “Lê-nin bảo học, học nữa, học mãi, chúng ta hiểu là họp, họp nữa, họp mãi!” Bài thơ chế giễu những người tự cưa đôi để họp nhiều nơi cùng lần của Mai-a-côp-xki được chép chữ to, đóng khung đỏ, dán lên báo tường khoa Ngữ Văn ở chỗ trang trọng nhất, để đấy suốt tháng không bóc. Nhưng các quan chức có để mắt đến báo tường bao giờ, lắm vị nhớ mang máng rằng Mai-a là nhà thơ Pháp thế kỷ 17!

Cán bộ giảng dạy vẫn báo động, số điểm dưới trung bình tăng đến đáng sợ. Đảng uỷ nhà trường phải nhiều lần nằn nì “xin điểm” cho sinh viên, gợi ý gần xa đến những sự khuyến khích công nông, cần tránh chủ nghĩa thiên tài, các quan điểm tư sản trong giảng dạy. Số cán bộ trẻ cỡ trợ lý, phụ giảng hay cả nể, nhưng các thầy kỳ cựu không nể, cả đảng viên cũng như ngoài Đảng, cả số tốt nghiệp Xoóc-bon, Ốc-phớt hay Mát-xcơ-va, Ki-ép đều nói gần giống nhau: “Chúng tôi cho điểm theo kết quả học tập, không theo lý lịch. Nhà trường và xã hội dùng sinh viên tốt nghiệp ra sao tùy ý, chúng tôi không có quyền can thiệp. Cố ghép chúng tôi vào tội chuyên môn thuần túy, xin chịu, mai sau sẽ xem ai đúng ai sai”.

Hắc-xì-dầu nhất là các “cụ” phó tiến sĩ ngữ ngôn học, chủ nhiệm khoa Sinh vật tiến sĩ Xoóc-bon, phó chủ nhiệm khoa Địa mới lập, cùng một loạt trí thức trẻ ở các khoa. Khoa Ngữ Văn của Cam luôn bị ám ảnh vì “cụ” bộ môn Ngữ ngôn, tuy cụ mới ngoài bốn mươi và rất ham đá bóng giao hữu với sinh viên. Đến mỗi đợt kiểm tra ngữ ngôn cụ biến thành pho tượng đá lạnh ngắt, cả khi sinh viên kêu to cho nhau: “Cụ moóc-phem đến đấy, liệu hồn mà ăn ngỗng”!. Cụ cho hai phần ba lớp ăn ngỗng, sau đó lại ra sân bóng làm trung vệ, cứ tỉnh bơ như vừa khiêu vũ rất dẻo với các cô sinh viên vừa bị cụ bắt thi lại và bắt học bù trong đợt nghỉ cuối học kỳ, không còn biết Tết biết Hè là gì nữa. “Sao thầy truy chúng em ghế thế? Thầy cho chúng em hưởng tí tuổi thanh niên với chứ!”.

Ông thầy mặc bộ com-lê mốt mới nhất, đang ôm lưng cầm tay cô sinh viên vào hạng đẹp nhất trong điệu tăng-gô dịu nhẹ và ru hồn nhất, chỉ dùng một trong sáu ngoại ngữ mà ông nói, đọc và viết thành thạo: “Tôi đòi hỏi nhiều ở các bạn trẻ, để tương lai các bạn không đầu hàng trước những đòi hỏi của đất nước”.

Cô sinh viên chỉ còn biết xoay người theo điệu van-xơ mới nổi lên trong vòng tay của ông thầy bị coi là máy móc. Cô bạo lên, ghé hỏi nhỏ bên tai thầy:

- Sao thầy không chịu lấy vợ?

- Tôi đang tìm con người lý tưởng, tiếc rằng chưa gặp.

- Con người lý tưởng của thầy, phác họa em nghe đi.

- Ôi, chuyện quá dài... Em bị điểm ngỗng, không giận à?

- Không, không... Em chỉ muốn gặp thầy nhiều, gặp mãi…

Cô sinh viên đến với thầy, đến nhiều, đến mãi, cho nên khi nhận thiếp báo cưới thì chẳng ai ngạc nhiên nữa, cũng như khi Cam và Lan cưới nhau.

Nhưng tỉ số cho điểm của ông thầy không tăng. Các tầng giường trên dưới ở ký túc ném cho nhau nhiều nhận xét khá ác. Nhưng học bù vẫn cú phải bù!

Cam đã tàm tạm có đủ tiếng Pháp để đọc tiểu thuyết “Những người sinh viên” của Yu-ri Tri-phô-nốp qua bản dịch, khi bí thì đọc thêm bản Nga. Các bạn Liên Xô xuất ngũ có thể đánh giá được các thầy dạy, còn Cam thì không, chỉ góp ý được về cách giảng bài, cách đối xử với sinh viên. Khối hiểu biết của Cam còn quá nhiều lỗ hổng phải lấp, chưa hiểu thì học hỏi chứ chưa được nói bậy. Ông chuyên gia Trung Quốc sang ca ngợi vô vàn cái mới trong Đại nhảy vọt, sinh viên Bắc Đại trong mươi hôm đã viết xong bộ Lịch sử văn học Trung Hoa với trình độ cao hơn hẳn các bộ cũ (ông giơ cho xem những tập mới in đỏ rực), gần đây lại rất lặng lẽ, kín tiếng. Các chuyên gia Liên Xô nhắc mãi rằng tất cả các nước xã hội chủ nghĩa sẽ cùng một lần bước qua ngưỡng cửa chủ nghĩa cộng sản, nay không nghe nhắc lại. Rốt cuộc, mỗi người cộng sản Việt Nam sẽ suy nghĩ bằng bộ óc của mình.

Và Cam, trên giường tầng, đắm mình trong các tập giáo trình, các bộ sách mới mua của Các Mác, Ăng-ghen, Lê-nin, Hồ Chí Minh, tự đi tìm chân lý của người lính cộng sản, tự định hướng cho nửa cuộc đời còn lại của mình.

Trong khi ấy, vợ con Cam mỗi ngày năm bảy lần nhắc đến chồng và chú vắng mặt, tươi vui ồn ào khi Cam về nhà.

- Má nói chú học khuya lắm, đi họp mãi thôi. Chú về ở nhà mình đi chú. Má bảo cháu gọi chú bằng ba, chú mới vui, chú về. Chúng nó có một ba, cháu có hai ba, càng thích. Chú về nhá?

Nó nói đặc giọng Hà Nội. Cam giở đủ các trò chơi của lính trẻ quen ở nhà dân đông con, quấn quýt suốt buổi tối. Nhưng sáng sớm, mở mắt ra gọi, ba Cam đã biến mất từ lâu, má cho nó ăn sáng với giọng rầu rầu:

- Con cứ kêu ba Cam bằng ba, kêu miết vậy nghen con.

- Dạ. Con thích ba Cam lắm má ơi. Chú hiền lắm, vui lắm.

- Sao lại chú?

- Con quên. Ba Cam... má có thương ba Cam không?

- Má thương lắm.

- Bằng đâu tới đâu?

- Bằng đây tới... ờ... rạp Kim Đồng...

Thằng Nhứt nguẩy:

- Thảo nào... ít quá. Bằng đây tới mặt trời mặt trăng cơ.

- Ăn đi con, má đi làm.

- Má thương ít quá.

- Ừ, ừ, má yêu bằng từ đây đến mặt trời.

- Thế chú Cam mới về. À quên ba Cam. Con cũng hỏi ba thương má bằng đâu đến đâu. Ba nghĩ lâu lâu rồi bảo: bằng thương con, thế là nhất nhé!

Nó cười rinh rích trong khi má chia cốc sữa đậu nành, nó được hai phần ba. Khi má dắt tay đi lớp võ lòng, nó vẫn nhắc mãi như nhẩm cho thuộc là phải gọi chú là ba.

Chương 8

Cậu đội trưởng đội Võ trang tuyên truyền ở tù lâu quá, chẳng nhớ lính Cụ Hồ gọi nhau ra sao, cứ ra khẩu lệnh ang áng: “Nghiêm... phắt! Chào thượng cấp... chào!”. Rồi ai muốn chào bằng súng, nếu có súng, ai có mũ thì đưa tay lên vành mũ, ai không mũ thì nghiêng thân kiểu Nhật chừng vài chục độ tùy ý. Chẳng phải lúc bắt bẻ nhau, khi miền Nam đang nổi dậy đánh võ với Mỹ-ngụy, trong khi không có súng đạn trong tay.

Mười một người, với hai cây súng 1886-93 dài như sào vịt, ba cây súng săn một nòng nghe nói của dân vệ Mã-lai thải ra đem viện trợ cho dân vệ nhà Ngô, còn lại là ná tên, giáo mác. Đội Võ trang này moi được một hầm súng trường Matx của bộ đội tỉnh, vài chục khẩu, nhưng đều thép gỉ gỗ nát cả, không dám dùng. Lựu đạn thành đá cục, lính địch bị ném chỉ bầm ngực hay u đầu. Áo quần có gì mặc nấy, từ bà ba đen lụa Mỹ-Á đến đồng phục rằn ri của biệt động quân hay thủy quân lục chiến. Anh em được giao phát động khởi nghĩa ở ba xã vùng ven dãy Trường Sơn với mười bảy ngàn dân, với các sắc lính từ thôn vệ trở lên đến bảo an tỉnh cộng tới sáu ngàn, không kể các trung đoàn, sư đoàn quân chính quy đóng ở các quận, các khu chiến thuật, vùng chiến thuật Một, với hàng lô máy bay chiến đấu, trực thăng, xe tăng, đại bác từ các đồn giăng lưới lửa, chưa kể các thứ mới sẽ được Mỹ đem sang làm thí nghiệm đã được báo chí tung ra quảng cáo.

Đồng chí quyền bí thư tỉnh ủy Phan Thanh Trà không cạo bộ râu đen đã nuôi nhiều năm, nhưng thay mặc bộ quân phục ka-ki do Hai Thùy gửi Út Thanh Yên mang lên, chưa bị phai màu và ám khói củi. Suốt buổi trưa, Cả Chanh cứ phải nghĩ mình phải nói gì. Dường như tất cả đang bắt đầu lại từ đầu, tù khi đội du kích Linh Lâm lóng ngóng tuyên thệ trước lá cờ sai mẫu, khi sắp sẵn đi giành chính quyền năm 1945. Cũng vẫn những chàng trai cô gái thế này đây, cũng hăng say và vụng dại như thế, cũng nỗi thèm súng và đói rách như thế.

Tất cả cái vốn được xây dựng trong cả một cuộc chống Pháp trường kỳ, lẽ nào biến đi cả, để Đảng bộ miền Nam quay trở lại làm mức đầu tiên sau những năm bị tiêu diệt bởi chiến tranh một phía, chỉ có Mỹ-Diệm có quyền nổ súng?

- Tôi xin nói đôi lời trước giờ xuất phát...

Húúúú... oàng... phùng...

Quả pháo từ đồn Linh Lâm bắn lên nổ cách chỗ đội làm lễ lên đường vài trăm thước. Pháo 105. Ba bốn cậu nhào nằm sấp, hai cậu chạy xuống rãnh suối, đám đã hít mùi thuốc súng đứng yên. Chanh cũng đứng yên. Quả thứ hai nổ xa hơn đôi chút. Quả thứ ba xa hơn nữa. Các cậu chạy tìm hố núp đã quay lại, phủi áo quần, ấp úng phân trần.

- Thay mặt tỉnh ủy, tôi giao nhiệm vụ cho các đồng chí: móc nối với cơ sở ta trong các khu trù mật, diệt ác trừ gian theo danh sách đã được xét duyệt, cấm hẳn không được trả thù riêng, vận động cho nhân dân nổi dậy trở về làng...

Anh biết rõ chỉ thị sẽ được biến thành việc làm rất ít. Đội sẽ nổi vài phát súng thị oai, gọi loa “Hỡi đồng bào! Hỡi anh em dân vệ!”. Gọi là móc nối, cũng chỉ đủ sức nói rỉ tai. “Sắp rồi, anh em mình sắp về”. Sau đó là mở miệng bao bột mì viện trợ Mỹ, nhận gạo, khoai sắn khô, muối, có thể thêm chai nước mắm hay túi đậu phụng, và nếu là cha mẹ họ hàng thì thêm giấy bạc nhét túi. Đến hai giờ sáng lại bấm nhau lục tục lên dương lên gò ven núi, nghỉ một lát, chia nhau xấp bánh tráng với vài bát đường đen cho đỡ mệt, rồi lên hẳn trên núi, căng võng ngủ bù đến trưa.

Anh em thoát ly lên xanh, phải lao ngay vào làm rẫy, đêm xuống cõng gạo muối do cơ sở giúp, chỉ học lõm bõm được vài ba buổi chính trị, ít buổi quân sự, không đến nỗi gọi lầm mình là lính Giải phóng quốc gia, còn Việt Cộng là tàn quân Việt Minh biến thành thổ phỉ. Mười một người, có bốn mù chữ, ba mới tạm biết đọc biết viết. Theo Giải phóng, hai phần ba bảo rằng không muốn đánh nhau với cha anh đi tập kết, một phần ba để tránh nạn quân dịch.

Phương thức hoạt động là sao, cả đội trưởng cũng hiểu rất lơ mơ, chỉ “ăn đong lệnh trên”. Dẫn quân “đi huậy, đi quậy”, cho đám thôn vệ, dân vệ xã bớt lùng lội, cho đồng bào biết cách mạng còn đó, thằng nào ác ôn lì lợm nhất bị bà con ghét nhất thì cố mà diệt để dân mừng.

Tất cả lại phải bắt đầu lại từ đầu chăng?

Trung ương hứa chi viện, nhưng lại dặn phải tự lực cánh sinh. Các trạm giao liên ba bốn thanh niên Thượng chuyền vai nhau cõng vũ khí thuốc men vào, tháng vừa rồi tỉnh Quảng Nam được nhận bốn chục ký hàng: mười ký thuốc, ba chục ký đạn, lựu đạn, mìn. Thêm một trăm ngàn tiền ngụy Sài Gòn đổi ở nước ngoài nữa. Như muối bỏ biển cả thôi.

Chỉ còn bám dân mà sống, mà đánh giặc. Muốn được thế, phải chấm dứt cái tệ đánh mõ la làng, vác dao gậy và đèn gió đi săn Việt Cộng. Dân yêu cách mạng, quá rõ rồi, nhưng sợ địch cũng quá rõ. Tháo gỡ sao đây?

Chanh định cùng đi với đội này, nhưng đội trưởng và anh em đều can, bảo có một tổng đoàn dân vệ-khoảng một trung đội-đóng trong khu trù mật, hay đi phục kiếm thưởng, cả đội chưa quen đường, quen cơ sở. Cũng có thể họ không muốn anh thấy quá nhiều vụng dại của lính mới.

Chanh buộc võng nằm lại trong cái chòi rẫy, thắp cái đèn dã chiến bằng ve rượu bạc hà lên đọc xấp tài liệu mới. Con chó Dồ đã lon ton chạy trước, ngoảnh cổ lại thấy chủ không đi mà buộc võng, ngần ngừ quay lại, nằm gác trước cửa chòi cách vài chục thước. Nhưng Chanh đã giục cậu thư ký văn phòng đi với đội để hiểu thêm thực tế.

Chừng vài giờ sau, mé đồng bằng giội về hai loạt súng máy. Có lẽ tiếng đánh mõ la làng không vọng tới đây. Súng nhỏ chỉ nổ năm bảy phát, khác kiểu nổ giao chiến. Con Dồ gừ gừ, dòm đoán ý chủ, rồi đi gác xa hơn một quãng. Nó khôn đến tội nghiệp, đi đâu cũng được vỗ về, không ai nỡ gắt một câu. Ai cho ăn, nó còn đợi chủ gật đầu mới ăn, dù chủ nó họp tỉnh ủy, say cãi gì chẳng biết.

Chanh ngủ lịm đi, khi con Dồ sủa khẽ bên ngoài mới dậy. Tay trái vơ túi tài liệu khoác qua vai, tay phải túm nịt súng ngắn, chân bước êm vào góc nhà nghe ngóng: những cử động đã biến thành phản xạ.

Trăng hạ tuần soi đủ rõ để nhận ra anh em trở về, thổi lửa đun nước, thắp đèn. Mỗi người lễ mễ đặt xuống một bao nặng, nhìn bên ngoài cũng biết dưới gạo trên khoai. Cậu gần cuối buộc băng trắng trên bắp tay, treo tay bằng tấm bẹ chuối, cười khì:

- Đạn mới xẹt qua thôi chú. Bà Thím Thung rình coi biết chỗ tụi nó phục, thức ngó chừng, thấy bọn con đi qua ruộng, trăng mới ló, bóng in trên ruộng dễ thấy, bả chụp mõ đánh muốn toác, nổi la làng. Chòm xóm cũng nổi như ếch kêu sau mưa, lệnh tụi nó phải báo động liên hoàn mà. Thằng chỉ huy tổng đoàn tức quá, thụi bả nhào vô bụi chuối. Lão thôn trưởng dẫn tụi nó ra soi bờ ruộng, thấy rõ ràng cả mớ dấu dép, nó mới chịu lý, rút quân.

Các cậu thi nhau tiếp thêm:

- Tụi nó ngủ gật, bắn ăn nhằm gì chú.

- Trước khi về, con bò vô nhà bả, cười với nhau miết. Bả còn cứ nhao nhao: không báo động là thân Cộng, đánh mõ cũng là thân Cộng, bây giờ chỉ thân trong vợ chồng con cái thôi.

- Số cảm tình trong khu trù mật trách bác Cả đó. Các ông bà nói hờn: có Cả Chanh về tao mới tin là cách mạng thứ thiệt, tụi bay tao chưa tin, biết đâu tụi bay là quân Quốc dân đảng chưa ra hàng? Mà thôi, tao theo Phật, tụi bay đói tao cho ăn. Sau đừng chỉ mặt tao khai tội tiếp tế Cộng sản nghen.

- Nói lẫy thì vậy, lát sau lại đổi: Thằng Cả Chanh cao bao lớn, to bao lớn? Bằng cỡ đứa nào trong tụi bay? Ờ, được, tao gởi cho nó bộ bà ba thằng con mới may đây, mà cấm nó không được cho ai hết. Thêm một chục cá chuồn gành đây nữa, ít chục bánh tráng ăn nhúng, nhớ hâm lại...à, đưa tiêu với vị tinh đây cho mẹ, gói riêng ra, hâm rồi nêm sau... Mà bay phải bắt nó về đây, dạo một vòng cho bà con thấy mặt chút xíu thôi, chớ tụi hội đồng xã cứ rao là bắt nó rồi, giết nó rồi, chòm xóm không tin mà cứ nóng ruột hoài. Thấy nó một lần, đủ biết tụi kia láo khoét, từ đó nói gì cũng không tin nữa. Cái hay là ở đó, mấy con à.

Cá chuồn kho ngọt, bánh tráng nhúng, thêm mớ rau muống bứt dọc đường về, thêm khúc thịt heo luộc chừng nửa ký, thêm nước mắm ngon ngâm sẵn ớt tỏi, cả đội cùng liên hoan một chầu xả láng với bí thư tỉnh ủy, và con Dồ cũng được hưởng  phần xứng công nó.

Chanh chưa muốn anh em mất vui, sáng hôm sau mới hỏi đội trưởng đội phó xem đã làm được gì trong công tác.

- Thưa thiệt với chú, chưa tới hàng rào đã bị bắn, chưa kéo vô khu trù mật được. Tụi nó bị dân làm dữ mới chịu rút. Anh em bò vô xin tiếp tế, được khá lắm, chú coi đó.

Thôi đành, bài học đầu tiên của đội Vê-tê-ba là biết dân mình vẫn là của mình, dần dà sẽ học thêm, hiểu thêm. Chỗ đáng lo là đồng bào ta vẫn cứ nghĩ: có gặp ông Chanh mới đúng là gặp cách mạng thứ thiệt, gặp từng đại đội lính mặc xi-ta mới đúng là quân mình. Ừ căn cứ cách mạng lâu năm, họ chưa tin hẳn ở nhóm trẻ mặc đồ táp nham và mang mấy cây súng tèng xí của thôn vệ, tự xưng là lính nhưng chỉ gọi loa mà không dám đánh cho ra đánh, khi tuyên truyền thì ấp úng cà lăm. Quân mình hồi chín năm đánh Tây có như thế đâu!

Khổ nỗi, lũ trẻ ấy là những kẻ cuối cùng sót lại dám chống quân Diệm, dám chọi với ác ôn Diệm. Đành liều lĩnh mà giúp chúng nó vậy! Ít nhất, chúng nó cũng dám tự nhận là theo Cụ Hồ, là do ông Cả Chanh phái về!

*

Huyện Tam Kỳ giữ được mấy xã ta làm chủ ven núi, nhưng thọc xuống vùng sâu chưa đủ mạnh. Huyện Tiên Phước dựa lực lượng võ trang hơn sức mình, chọc thủng vòng vây quá yếu. Huyện Quế Sơn hầu hết còn trong tay địch.

Huyện Thăng Bình vùng trên bị kìm kẹp gắt, nhưng vùng dưới quốc lộ Một địch còn bỏ lỏng, rút hết quân lên chống Việt Cộng nơi ven Trường Sơn, đánh nhiều trận dữ dội chung quanh thị trấn Việt An.

Cả Chanh trở về vùng Nam Quảng Nam, đước đặt ngay trước hàng loạt câu hỏi như thế, phải có quyết định dứt khoát. Bộ máy chính quyền Nhà nước không còn, bộ máy Mặt trận mới lập còn yếu, tất cả trút lên vai bộ máy của Đảng, phải tự quyết định và gánh chịu trách nhiệm dù muốn hay không. Anh Tô Xáng hay Cả Chanh lắm lúc thèm thuồng nhắc lại cái thời ủy ban với hàng loạt cán bộ chuyên môn, kể cả người nước ngoài, tự giải quyết những gì tỉnh ủy mù tịt. Trung ương hứa gửi cánh chuyên môn về giúp, nhưng họ chịu về hay không, và chia về cho Quảng Nam được bao nhiêu thì đố ai biết. Anh Xáng hay dỗ dành Chanh:

- Thôi đành, ba anh thợ giày thành Gia Cát Lượng..

- Ba trăm anh thợ giày chỉ khiêng được xe tăng Mỹ thôi, làm sao cho nó nổ máy?

- Dựa vào trí khôn tập thể chớ biết gì hơn?

- Tập thể một trăm sợi bún không thay được một khúc dây thép!

- Xin thua, xin thua thua. Tao biết nghề xe lửa, một thợ giỏi làm một tiếng hơn cả trăm thợ phụ lớ ngớ chạy quanh. Nghề chài của tao cũng vậy, bao giờ cũng kiếm một ông lão ngư biết coi trời mây, mưa nắng, gió xuôi gió trái. Mà kiếm đâu ra cái số thạo việc như mày nói đó?

- Cố kiếm từ đồng bằng lên, xin miền Bắc cho vô. Anh nhớ phần trách nhiệm đó nghen, phải nói hết mức trước Đại hội Ba.

- Mấy chục dây tròng trách nhiệm làm tao nghẹt thở rồi... ừ mà tao nhớ, nhớ nghim gút đây, lo vừa thôi khỉ ạ. Ngáy đi mày!

- Thì cũng phải cùng kỳ lý vậy…

- Mời “cụ Thượng” ngơi để đàn em chiêm bao một lát. Râu dài tới rốn mà cứ bốc máu đấu đá hoài!

Chanh về Tam Kỳ mở lớp học thêm về Nghị quyết Trung ương 15, các nghị quyết của tỉnh ủy, kinh nghiệm đồng khởi của Bến Tre, các tỉnh Nam Bộ, của khởi nghĩa Trà Bồng và Phú Yên, cho cán bộ từ xã trở lên, riêng thành thị được cử cơ sở vững đi học. Liên khu ủy cũng cử một khu ủy viên và nhiều cán bộ đến, vì Tam Kỳ là huyện lớn, đông dân, có đủ ba vùng: núi, đồng bằng, ven biển, nay có thể gọi là bốn vùng vì thị xã Tam Kỳ và các thị trấn đều phình lên rất nhanh, dễ nắm tình hình các mặt.

Mới nghe nói anh khu ủy viên sắp về là anh Sáu Phụ, bí danh là Vạn Lý, cán bộ đảng viên đã rúng xương hết. “Ngoáy sẵn tai mà nghe chửi!”. Hồi chống Pháp, anh là ủy viên thường vụ tỉnh ủy Quảng Nam nắm Tuyên huấn, hay đi giảng ở các lớp chính trị, giảng bài một mà chửi tới mười, rốt lại ai cũng phải nhận mình là quá xấu, quá tệ, gần như là đứa phản động chui vào Đảng, vào kháng chiến để phá từ bên trong. Qua bấy nhiêu năm, anh không đổi tính nết. Dường như “làm cho người sợ” là cách lãnh đạo số một. Cả Chanh cùng số tỉnh ủy viên bị anh Sáu chửi phủ đầu.

- Các đồng chí đòi đánh miết, trách móc khu ủy đủ điều. Bây giờ trên cho đánh, các đồng chí lại không dám đánh, chỉ đi vác loa kêu “hỡi hỡi”, xong là xin gạo muối đầy bao cõng về. Các đồng chí là con rùa, lấy núi làm mu rùa, gỗ trên lưng là con rùa rút sạch vô vỏ cứng, cả đầu đuôi tay chân.

Tất cả những người dự họp đều quay nhìn Cả Chanh, người bạo mồm nhất, cũng là người thay anh Tô Xáng đi họp tận Trung ương.

Chanh đã nổi máu “Quảng Nam hay cãi” từ trước, đang cố nén, theo cái lệ “không bao căng” khi đánh bóng chuyền hay chơi bóng đá. Anh lờ đi trước những đôi mắt đòi hỏi, cầu cứu. Các đồng chí trong nhóm tỉnh ủy Nam Quảng Nam rụt rè lên tiếng, tiếng sau mạnh hơn tiếng trước.

- Đề nghị anh Sáu giúp chúng tôi gỡ bí...

- Nam Quảng Nam là vùng tự do hồi xưa, địch nắm hết lý lịch mỗi đảng viên, cán bộ, hội viên, đoàn viên.

- Hồi cấm võ trang, ai còn mang một trái lựu đạn đập cũng bắt phải ném cả xuống vực, dân canh chĩa giáo ra phải chịu giơ tay cho trói, để khỏi “vi phạm”. Bây giờ biểu tụi tôi tấn công, tấn công dũng mãnh, liên tục. Lấy gì mà tấn công?

- Xin mời đồng chí Vạn Lý đi phá khu trù mật với anh em, vài đêm thôi. Đồng chí đem theo cả tiểu đội bảo vệ, đứng xa mà coi, chắc không bị đạn bị mìn gì đâu, đừng ngại.

Sáng hôm sau, khi lên lớp trước những người từ khắp nơi về, anh Vạn Lý chửi ít hơn, chỉ nhấn mạnh “hoa nở trong lòng”, “không lệ thuộc lực lượng ngoại lai” và “ tự lực giải phóng”. Ấy cũng là mong muốn cháy ruột của tất cả các cán bộ đảng viên trong huyện đông dân này. Chỉ vài tháng sau, anh được chỉ thị ra Bắc xếp việc khác, có thể cho về hưu. Tình cờ, điện Trung ương đến trong khi Chanh đang dự họp liên khu ủy mở rộng. Anh Vạn Lý nghỉ vài ngày để sửa soạn, trong các giờ nghỉ hay la cà qua các lán, chào hỏi những người quen. Khi từ biệt Chanh, anh nói một câu xã giao trong giới cán bộ:

- Trong công tác, tôi có gì sai sót, mong đồng chí thông cảm cho qua, cũng là vì dân vì Đảng cả.

- Úi, không dám, anh vì dân và Đảng, tụi tôi tội lỗi đầy mình, thoát được cái nhãn “phản dân phản Đảng” là mừng hết lớn rồi. Anh lên đường mạnh giỏi nghen.

Về sau, Chanh hối vì những lòi mỉa mai ấy, thấy mình quá độc miệng. Anh Vạn Lý với mình hiểu dân và Đảng khác xa nhau nhưng cùng chịu khổ cực như nhau, chưa đến nỗi hành hạ nhau vì bám thế hay hốt bạc. Anh ra Bắc với cái bao lưng nhẹ bỗng, giấy giới thiệu để giao liên đường 559 mang hộ ba-lô chỉ được chìa ra khi anh nổi sốt rét dọc đường chống gậy nhấc từng bước trên dọc Trường Sơn.

Báo cáo về kinh nghiệm phát động quần chúng là một chính trị viên tiểu đoàn, hồi chống Pháp chuyên ở vùng sau lưng địch nên giỏi làm dân vận. Anh cùng vài cán bộ nữa được cử vào tận Bến Tre và nhiều tỉnh khác để tầm sư học đạo, từ khi ra đi đến khi trở về mất hẳn một năm. Liên khu ủy đúc tất cả mặt hay mặt dở thành tài liệu, được gọi tắt là “Bảy khâu công tác”. Hội nghị đùa ngay:

- Sợi xích có bảy khâu, đứt một khâu giữa nó rớt làm hai!

Càng nghe càng mê. Định làm hai buổi, sau thêm một tối, thêm sáng hôm sau nữa, vẫn chưa hết câu hỏi. Khí sắc chung lên rõ, tuy cũng có số ít lắc đầu không tin:

- Học thì sáng như đèn, về xã thì đen như mực!

Tam Kỳ trước đây thuộc vùng tự do, không quen làm hầm bí mật, móc nối cơ sở bí mật. Các đội được đổi tên là Võ trang công tác, kẻo anh chị em cứ tưởng mình chỉ đi tuyên truyền là đủ. Mở ngay một đợt thi đua đào hầm, bám dân không kể tối trời hay trăng sáng, móc nhiều cơ sở, rút thanh niên lên núi lập bộ đội huyện, còn ở xã thôn thì lập du kích mật. Hai tháng sau chấm giải, phần thưởng là võ khí, từ tiểu liên đến mìn, lựu đạn, còn máy thu thanh bán dẫn thì nhân dân đã cho đủ dùng..

Mức thi đua đặt vừa sức thôi, nhưng các đội quyết vượt nhau, máu trẻ ưa chơi trội mà. Các đội liên tiếp báo về những tin đánh úp dân vệ thu được súng, giật mìn bom lép diệt bót gác, dồn tề không ác đi “chỉnh huấn” mấy đêm liền, số ngày đêm bám dân tăng vùn vụt cũng như số cơ sở mới.

Thăng Bình đang cho nhiều mũi xuống khoắng vùng sâu, khi địch đang dồn quân lên vùng ven núi, chặn cộng sản tràn xuống đồng bằng. Vùng cát Thăng Bình khá rộng đang vắng các sắc lính mạnh. Huyện ủy Thăng Bình xin cho nổ ngay kẻo “phong trào nguội” mất. Sau một ngày bàn cãi, soát lại sức địch sức ta, Cả Chanh cùng nhóm tỉnh ủy viên nắm cánh Nam thấy ta còn quá ham tiến mà chưa tính nước lùi, chưa biết giữ thành, không cho nổ sớm.

Tiên Phước, Quế Sơn, Tây Quảng đều chưa sẵn sàng nổ. Các huyện ủy đưa ra vô số lý do, nhưng lớp lãnh đạo quen “bắt mạch phong trào” như Chanh đều hiểu ngầm rất nhanh: Đảng bộ chưa quyết tâm. Có nơi huyện ủy quyết mà dưới chưa quyết, có nơi ngược lại, cấp dưới đòi mà trên sợ trách nhiệm nếu cuộc nổ thất bại.

Lắm lúc Chanh cảm thấy đầu mình muốn vỡ toác trước bấy nhiêu rắc rối.

Anh gọi con Dồ rất trung thành theo mình ra con suối gần nhất, tự xát xà phòng cho nó tắm thật sạch, vừa chà xát vừa vuốt ve, cho nó lên rùng lông phơi nắng mà vẫn nằm xa chủ vài chục thước, quay đuôi về phía chủ, dỏng tai căng mắt về chung quanh, gác cho chủ tắm tiếp. Ông Cả tắm lâu, mặt trầm ngâm, tức là ông Cả không vui. Con chó đã hiểu tính người, tiếng người tới mức nghe kêu “anh Cả”, “chú Cả” là chạy tới ngay xem chủ vui hay buồn, sai bảo gì không. Nếu ai đó sừng sộ, quát tháo, vung quả đấm vào ông chủ, nó sẽ lao vào cào ngực, cắn xé, có thể cắn đứt cổ họng, chỉ ngừng khi nghe tiếng quát: “Dồ, thôi, nằm xuống”. Nó lùi, nằm bén chân ông Cả mà vẫn gừ gừ tỏ ý sẵn sàng lao tới lần nữa, liệu hồn, chỉ cần ông Cả chỉ một ngón tay và quát: “Dồ, xung phong!”.

Và phần thưởng của nó chỉ là lúc ông chủ tắm cho nó, hay vuốt đầu nó đôi lần, vỗ lưng, khen giỏi. Nó được ông chủ khoe nhiều lần với các ông bà khác, nó hiểu qua ánh mắt và lời giọng dịu dàng khi các ông bà cùng nhìn nó. Nó dựng tai nghe đôi chút, len lén đến bên chỗ ông Cả ngồi, sực nhớ đến vai trò lính gác mới chạy ra ven rừng. Nó chỉ xem kỹ ông Cả cười hay nghiêm, ai thân và ai giận dữ với ông.

Ông chủ ngủ trên võng, ít ngủ sạp. Tối khuya, con Dồ mới rời chỗ gác, vào nằm sát bên võng, ngủ chập chờn như chỉ nhắm một mắt, cụp một tai và dựng tai kia. Gần sáng, ông chủ đi tiểu, nó chạy theo trông chừng, và nhận phần thưởng bằng đôi lần vỗ đầu: “Tội nghiệp con Dồ”. Đôi lần ông ôm đầu nó, thì thào gì đó chẳng hiểu. Nó run lên trong nỗi vui không chờ đợi, khó hiểu, chỉ biết rằng mình được thương yêu. Nó chỉ cần được thương yêu. Sinh trên núi, nhiều năm lớn lên trên núi, cha mẹ dần dà coi nó là kẻ dưng, lũ chó làng thỉnh thoảng gào thét xông vào con chó khác tầm vóc lông  lá, nó quen tự kiếm ăn ngoài rừng, quen đánh nhau, quen nếp sống một mình. Nó chỉ gặp những người tốt bụng từ khi ông Cả nhận nó về, nó vâng lời chịu theo ông có râu mép lâu nay. Nó được trở về với ông Cả, rất mừng, mà ông Cả cứ thương nó như xưa. Nó cố đoán ý chiều lòng chủ, để được thương mãi mãi. Ôi tội nghiệp con Dồ! Nếu nó được biến thành người thì Cả Chanh xin nhận ngay làm con. Mà ngay bây giờ anh đã coi nó là con.

Giữa lúc cơ quan tỉnh bị đói, có người bàn xẻ thịt con Dồ, anh Tô Xáng đã cự: “Nó là con nuôi Cả Chanh, lại có công với cơ quan, đói quá thì làm thịt tao chớ đừng động tới nó!”. Chẳng ai dám ho he nữa. Đem áo quần đi đổi chó ở các làng Thượng là chuyện thường, anh em đánh chén tự nhiên, xẻ thịt con Dồ thì không nỡ nuốt. Cũng như chỗ khác nhau giữa con trâu cày đã làm giàu cho cả một nhà nông với con trâu hoang phải rình bắn, giữa con voi tải hàng có huân chương với con voi rừng về phá rẫy phá làng, giữa con mèo lạc hóa cáo chuyên trộm gà với con mèo khôn biết ngồi gác mâm cơm không lồng bàn cho chủ.

Sau một lần kiểm tra nữa, nhóm tỉnh ủy viên ở Nam Quảng Nam bật đèn xanh cho vùng cát Thăng Bình nổ, nhân khi địch đóng thưa thớt và chưa ngờ bị đánh sau lưng. Dù bị can ngăn, Cả Chanh nhất định xuống đấy trước và sau vụ nổ nhiều xã. Anh mặc bà ba, giữ nguyên bộ râu dài, gài cây súng  ngắn ba nòng vào lưng quần-có thể vùi hay ném nó khi bị phục, bóp cò khi bọn địch lèo tèo, khai mình là dân bị ép đi phá rào, lấp hào chông. Và anh phải giao hẹn với huyện ủy là mình chỉ đi xem.

Đột phát động ở đấy khá mạnh. Một chục cổng chào căng khẩu hiệu của ta, nhân dân biểu tình từng xã trên số ngàn, đèn măng sông từ các tàu thuyền rớ đem lên sáng rực, chỉ phải xử hai tên ác ôn đã được duyệt án.

Đồng chí bí thư tỉnh ủy chỉ khoanh tay xem huyện xã làm ăn ra sao, không chịu “cho ý kiến”. Và huyện ủy phải trả lời một loạt căn vặn ráo riết của “cụ Thượng” về cuộc càn quét không tránh khỏi của địch, có thể đến cỡ trung đoàn. Ba ngày sau, địch tung quân đến “giập lửa” thật ra là tung lửa, đốt hơn một trăm nhà bị nghi “che giấu Việt Cộng” đốt bảy chục tàu thuyền lưới của các gia đình “bảng đen”, bắt chừng hai trăm dân bị ghép tội “ủng hộ Việt Cộng”. Chúng làm dữ đến nỗi bọn tề, dân vệ, địa phương quân phải kéo nhau đi kiện đòi thả người nhà, dân cùng làng xóm. Cha mẹ vợ con họ cũng phải sống yên lành gây thù kết oán mãi thì ai chịu đòn cho?

Vụ kêu kiện sau đợt khởi nghĩa kéo dài nhưng thành công. Địch phải thả số dân bị bắt, bồi thường những nhà cửa thuyền lưới bị đốt, tuy chua đủ số tiền nhưng cũng kha khá. Du kích các xã tăng gấp rưỡi, các đội Võ trang công tác đông vọt lên, biệt kích và dân vệ đêm đêm vào đồn hay tìm gò cát ngủ, “nhường dân cho Cộng”, khi sợ quá thì mỗi đêm đổi chỗ ngủ vài lần.

Hoa nở trong lòng thế là tàm tạm được. Các nơi khác sẽ làm được không?

Cả Chanh lại đi tiếp với mảnh khố và tấm bản đồ nhuộm chàm qua các huyện, kể kinh nghiệm khởi nghĩa các xã vùng sâu Thăng Bình. Con Dồ chạy trước một trăm thước, tới giao liên, tới “cụ Thượng”.

Cứ thế mà đi một đợt phát động Nam Quảng  Nam, trước khi trở ra cánh Bắc để làm những việc anh Tô Xáng đã giao, cũng chẳng ít hơn số thòng lọng mà Chanh đã tròng vào cổ anh Xáng trước khi anh ra Bắc.

Anh Xáng ra Hà Nội, đã có một rừng việc chờ sẵn. Anh biến ngay vào khu nhà của Trường Nguyễn Ái Quốc trung ương, và lời đầu tiên của ban tổ chức là “nội bất xuất, ngoại bất nhập”. Các đại biểu từ miền Nam ra, nếu phải tiếp khách thì mỗi ngày tiếp mười hai tiếng chưa đủ, nói chi đến làm việc, nghỉ ngơi. Có hôm, các đoàn Trị Thiên Huế, Liên khu Năm, Nam Bộ có đến năm sáu trăm khách, chỉ vài ba chục người lọt được tới chỗ thường trực vì buồng tiếp quá nhỏ, còn bao nhiêu dựng xe đạp bao vây ngoài cổng như biểu tình ngồi, gửi tiền cho nhau mua bánh mì, nước chanh cam, kiên nhẫn cắm trại chờ khi ngớt họp để may ra hỏi được tí chút về gia đình, đồng chí, đồng bào ở trong kia. Bà con tập kết nhậy thật, chỉ cần một ai đó trong Ban đồng hương lỡ miệng hay rỉ tai một người thân, là đủ cho tin bay như gió, tất nhiên là Hà Nội trước, các tỉnh sau.

Các đồng chí miền Nam đọc cả tập dự thảo văn kiện được đóng dấu “Tối mật, thu hồi sau Đại hội”, đọc nhiều lần cho thuộc. Sau phần Đại hội công khai, họ phải đáp lễ hàng loạt nơi đã mời, không thể dứt áo ra đi ngay, dù họ sốt ruột đến mấy cho nơi quê hương đang đổ máu từng phút. Mất một giờ để nghe bà vợ của một ông tập kết nào đó kể dây mơ rễ má về căn buồng bị phân cho người khác, người được nhờ can thiệp lại có nhà cửa bị đốt, vợ con bị nhốt trong khu dồn và lang thang đói rách, thật là thử thách chẳng vừa.

Nhưng anh Tô Xáng đã kịp nhắn cho Sáu Cam và Hoàng Lan viết sẵn thư để anh mang về Nam, một tối nào chưa hẹn trước anh sẽ đến lấy, có thể là sau ngày liên hoan lớn của Đoàn thanh niên mừng Đại hội Đảng thành công.

Từ đó Cam về nhà Lan tất cả các tối. Anh Xáng đến, ngơ ngác trước anh chàng cao kều, râu quai nón, mặc bộ đại cán ka-ki Liên Xô màu sẫm. Không có gì giống với thằng nhỏ mà anh gặp đôi lần hồi chống Pháp, cũng rất ít những nét giống ông Tư Chua và Cả Chanh, cả giọng nói cũng gần với Hà Nội hơn Quảng Nam. Lan thì anh chưa gặp, hay gặp mà không nhớ nổi. Anh hối hả trả lời tới tấp chuyện nhà, chuyện làng xã, chuyện phong trào trong tỉnh, trong liên khu. Còn may là Chanh hay kể rành rọt chuyện nhà cho anh nghe như với người anh ruột, anh không đến nỗi ấm ớ.

Trong ba-lô trở về Nam của anh Xáng có thêm một xấp thư và gói quà nhỏ. Lan ở Hạ Lào không lâu, cũng chưa một lần gửi quà về nhà sau khi mẹ và em chết bom, đã gói một gói to tướng áo quần bánh kẹo định gửi cho nhà chồng. Cam trông thấy, kịp ngăn:

- Em bắt anh Xáng cõng bấy nhiêu thứ, leo Trường Sơn hàng tháng về Quảng Nam à?

- Em đã ở Quảng Nam bao giờ đâu mà biết!

- Dốc Quảng Nam, gan cộng sản, đường sá lên Hạ Lào còn dễ hơn ra Bắc.

Lan đi bán lại các thứ vừa mua, còn Cam vét tiền tiết kiệm mua được ba lạng sâm Triều Tiên, gửi cho cha mẹ, vợ chồng anh Cả, chị Năm Bưởi bị tù và tra tấn nhiều chưa khỏe hẳn. Tính mua thêm một chỉ vàng nhưng không đủ tiền.

Anh Tô Xáng đến lần thứ hai trước khi lên đường, vui lòng nhận mang thư và quà về quê. Lần này anh nhờ bạn đèo xe đạp, khỏi sốt ruột vì anh lái xe cùng với xe con Vôn-ga mới tinh nhé-phải chờ ngoài cổng sau bệnh viện. Hai anh cùng thưởng thức chầu mì Quảng của Lan làm, uống bia Trúc Bạch, cà rà tán chuyện xa gần.

- Nè Sáu, hay gặp anh Bảy Quý không?

- Em tới dinh anh Bảy hai lần. Vi-la sang lắm, lính gác ngoài cổng không cho vô, lần đầu là vì ảnh đi vắng, lần sau là ảnh dặn có giấy giới thiệu mới cho vô. Quan lớn rồi anh à!

- Mày tự ái hả Sáu?

- Tự trọng đúng hơn. Em nghĩ tình cũ đến thăm, công an tới bảo vệ tới văn phòng tới thư ký đều coi mình là thằng ăn mày. Có thể anh Bảy cũng coi em như ăn mày... Em đợi tới khi ảnh về hưu, mặt trời lặn em tới thăm, chớ bây giờ mặt trời đang rực lửa, càng gần càng nóng!

Anh Tô Xáng lên đường, còn kịp nhắc những lời gay gắt của Sáu Cam với anh Bảy Quý trước khi rời Hà Nội.

Chẳng ngờ, vài ngày sau, anh Bảy Quý cùng chị Sáu Lễ đến thăm Lan và con trong khu tập thể bệnh viện. Chẳng biết ai là ai, Lan cuống quýt thu dọn căn buồng. Đi xe Vôn-ga đến, có người báo trước và gác ngoài, chắc là các ông to bà lớn. Chị Sáu Lễ kéo Lan và con lên ô-tô, đi về ký túc Phúc Xá. Chiếc xe qua vùng bãi rác nồng hôi, lại lội bùn ngập nửa bánh, đến cổng ký túc. Cam đi vắng bị gọi đi họp xử lý vụ trồng khoai ở Gia Lâm và trồng ngô trên bãi sông Hồng, bị mấy tay quản lý ăn chặn-gần hết rồi vợ con họ đem luộc bán lại cho sinh viên ở ký túc ăn sáng theo giá chợ!

Trên đường về, hai anh chị nói thật tình là không biết có Cam đến thăm. Khách của anh chị mỗi ngày ít nhất vài chục, công an gác chẳng biết ai là ai, làm nhiều người phật ý chứ không phải riêng Cam. Nhờ anh Tô Xáng báo mới biết địa chỉ vợ chồng Cam, anh chị vội đến ngay. Lan không thấy chị kín đáo nhét một gói gì dưới gối thằng Nhứt đã ngủ say từ trên xe. Lan chỉ thấy nó khi buông màn, sửa gối. Có lẽ anh Xáng bảo Cam lấy vợ gần đây thôi, đã một con, nên chị Sáu Lễ đã mua quà cho cháu đầy tuổi tôi: lụa hoa màu sặc sỡ, đồ chơi nhựa cho trẻ mới biết đi, thuốc bổ cho phụ nữ đang cho con bú, kèm theo mảnh giấy nhỏ “Tặng cháu và Cam-Lan” kèm số điện thoại và câu tái bút: “Khoảng 8 giờ tối trở đi anh chị thường rảnh, các em tới chơi nhé, nên gọi điện báo trước để anh chị đón”. Quà của chị Sáu chắc là do chị nào đấy chọn giúp, chứ chị mới sinh con đã bị bắt ngay, và đứa con đã chết trong khi anh chị ở tù nơi xa. Khổ thân chị, đã từng nuôi trẻ đâu mà biết!

Anh Tô Xáng leo dốc tuột dốc một tháng rưỡi thì về đến cơ quan tỉnh ủy Quảng Nam. Bộ tổng tham mưu đã cấp lệnh cho giao liên đường 559 mang cho anh một gùi hàng hai chục ki-lô, tưởng là thừa thãi, anh chỉ cần ung dung chống gậy đi người không. Chẳng ngờ số thư và quà lên đến gần bốn chục ký, không kể số gạo muối phải mang thêm trên những chặng đường thiếu tiếp tế. Anh lại phải cõng nặng chẳng kém giao liên.

Trong cuộc họp tỉnh ủy mở rộng tiếp liền đấy, các gói thư, ảnh, quà được giao cho cán bộ để mang về trao tay cho các gia đình, bị anh Xáng bắt ký nhận vào sổ như bưu điện. Anh chị em nhấc nhấc từng gói trên tay:

- Chỗ này ít nhứt là hai chục sải lưỡi cước.

- Nhà này tôi biết, hạng khá giả, phải con heo nửa tạ.

Cả Chanh ngờ nghệch hỏi tại sao, họ cười ồ:

- Cụ Thượng ở núi lâu, quên hết lệ làng. Các gia đình có chồng con tập kết hay ở lại ngoài Bắc sau Giơ-ne, nhận được thư quà gởi vô, mừng hết lớn, hay tìm cách tạ lại cách mạng, nhiều ít tùy tâm. Mới đây có chủ tiệm thuốc Tây tặng cách mạng cả lô thuốc bị cấm, trụ sinh với chống sốt rét, chỉ xin ta giúp liên lạc với hai con đi tập kết. Nhà nghèo thì gánh lên một gánh mắm, cá chuồn muối, họ biết địch bao vây muối vùng mình.

Đoàn anh Xáng mang về rất nhiều kinh nghiệm quý. Ngoài các nghị quyết Đại hội, các anh còn tìm gặp các đoàn miền Nam khác, nói một lát thì hai bên cùng bốc, lắm khi quá nửa đêm mới đi ngủ. Bác Hồ và các đồng chí trong Bộ Chính trị, Ban bí thư cũng gặp nhiều để hỏi và bàn việc. Mệt quá, ngủ ít quá, chẳng ai lên cân được tuy tẩm bổ rất khá. Lại thêm đường về vất vả, các anh đều gầy và đen trũi.

Một câu hỏi được nhắc nhiều lần:

- Trung ương đánh giá Đảng bộ tỉnh ta và toàn miền Nam ra sao? Hay là coi thống kê, tưởng hầu hết đảng viên đã đầu hàng đầu thú? Số còn sót thì lên núi sống như Bá Di, Thúc Tề, Giới Tử Thôi đời xưa? (ý này do một huyện ủy viên tóc bạc nói).

Hội nghị định họp hai ngày, phải kéo thêm một ngày đêm nữa. Các đồng chí ra về hãy còn thòm thèm.

Từ giữa năm 1961 đến cuối năm, các đội Võ trang công tác bỏ dần kiểu vác loa đi đêm gọi “hỡi, hỡi”, xong lại leo lên gò lên núi với những ba-lô đầy ắp, đánh chén xong lại ngủ dài. Anh chị em quen dần với hầm chìm hầm nổi và nếp bám dân dài ngày, kể cả những ngày đêm mưa dầm nước ngập đầy hầm và những trưa hè ngột thở dưới cát nóng như rang. Dân cho ăn đến mấy cũng khó nuốt khi sống như thế.

Nhưng bấy nhiêu khổ cực được đền bù khi xã mình, khu vực mình “khởi” được, khi người dân được “phát” mãi đã “động”, khi cả tề lẫn lính ra hàng hoặc kéo nhau chạy vào đồn to xin được che chở, khi hàng ngàn dân họp mít tinh mừng ủy ban và đội du kích ra mắt, và kéo biếu tình rầm rộ qua các thôn, đánh thức nốt những ai đang còn ngờ vực, bàng hoàng, gờm cộng sản.

Các sông suối luôn luôn có dòng nước ngược hai bên bờ, kéo theo các thứ rác cùng bọt bèo ứ đọng. Các đội du kích vẫn còn người ra hàng địch với súng hay tay không. Dân trụ bám tại chỗ, dân vùng dưới chạy lên, cũng không ít dân sợ tàu bay đại bác chạy xuống vùng địch, sống vất vưởng trong các khu dồn dân, trong cái thế ngày nay chưa biết ai thắng ai. Ai cũng tiên bố mình sẽ thắng!

Có một đôi điều cấp trên dặn mãi là phải đẩy đấu tranh chính trị lên, đừng “cà nhắc một chân”. Nhưng lời dặn ấy xuống đến xã thôn thường rơi rụng hết, mà cứ làm như hồi chống Pháp: địch càn thì dân gánh gồng bồng bế nhau chạy về nơi vắng tiếng súng, du kích và cán bộ cố cản địch, lùi dần từ hàng rào kháng chiến vào các tuyến giữa, tuyến sau, bí hẳn thì xuống hầm bí mật, thường được gọi đùa là hầm bí. Khi huyện và tỉnh sạc mạnh, họ phân trần:

- Nói miết là phải giữ thế hợp pháp, không đấu tranh được nhiều cũng chặn được giặc đốt nhà, bắn trâu bò, mà bà con cứ nghe súng nổ là soạn gánh tản cư, cấm sao được!

Những đợt “khởi nghĩa từng phần, du kích cục bộ” ở Quảng Nam đã mang lại những xã thôn giải phóng đầu tiên dưới chân dãy Trường Sơn, mở những mũi chọc thủng đầu tiên từ vùng núi xuống đồng bằng, và vùng biển, tạo nên những cơn say sưa bốc đồng trong tất cả nhũng ai đang góp sức giải phóng miền Nam. Chỉ thẳng một lèo thế này là làm chủ hết vùng núi, nông thôn đồng bằng, và hái các thành thị như quả chín nẫu tự rụng.

Trong khi ấy, các chuyên gia chống Cộng của Mỹ và Diệm, của Anh, Mã-Lai, Phi-lip-pin, đang xúm lại cùng phân tích chiến lược chiến thuật qua hàng ngàn trang ghi được ở mỗi tỉnh, mỗi vùng có Việt Cộng. Kế hoạch “Bình định miền Nam Việt Nam trong mười tám tháng” thành hình. Hoa Kỳ sẵn sàng trút vũ khí, cố vấn cùng mọi thứ phí tổn khác vào cho Diệm, nhiều gấp bội.

Ngọn đòn quật lại của địch sẽ dữ dội và đột ngột. Nhưng xuống đến dưới xa, nó biến thành lời chế giễu:

- Hồi đen tối nhứt thì các ông biểu phải tin tưởng, lạc quan. Bây giờ anh em mình phóng xe rượt ác ôn trên quốc lộ Một thì các ổng lại nhắc đừng chủ quan khinh địch mà khốn. Chỗ nào giỏi đấu tranh chánh trị, cứ làm. Tụi tôi quen làm như hồi đánh Tây, miễn sao giải phóng được đất nước, xin đừng ép.

Không phải chờ đợi lâu, địch đánh trả ta trên toàn miền Nam. Tất cả những ai đã chế giễu lời căn dặn, đã đặt nải chuối cắm hương khi xuống hết dốc núi và làm lễ ly sơn đùa bỡn, nay hầu hết phải chay lên núi cao hơn trước, trừ một số ra đầu hàng địch vì quá đói hay vỡ mộng.

Phong trào Quảng Nam đành lùi bước. Khó lường trước là một hay nhiều bước khi phải lùi. Trước mặt là quân bộ, xe thiết giáp, pháo nhiều tầng, sát sau lưng là trực thăng từng bầy đổ quân, sau xa hơn là máy bay giội bom đạn, và ngay trong ruột đã có sẵn những tề và điệp giấu mặt.

Chương 9

Hai Khánh mặc thường phục, lái chiếc Vexpa trở về khu nhà sĩ quan, mặt còn giận bừng bừng.

Mỹ Duyên đúng hẹn đến căn buồng anh thuê trong khu người Tàu, đưa cho Khánh một triệu đồng do lão Lê-ông La-phác-sơ trả công sau một chuyến buôn lậu hê-rô-in trót lọt. Duyên không nhận phần chia của mình:

- Em có huê hồng rồi, anh chia cho đám không quân thôi.

- Em được bao nhiêu?

- Kha khá, biết vậy thôi.

Duyên vẫn giữ kín phần đòi riêng của mình, chỉ cho biết làm phóng viên cho các hãng thông tấn và các báo nước ngoài, được tin cậy và trả lương khá.

- Thiệt tình, em là ai, Duyên?

- Là nhơn tình của thiếu tá Khánh, chưa chồng, đúng hơn là chưa muốn lấy chồng. Còn anh là ai?

- Em biết rõ anh như lòng bàn tay...

- Lầm to. Em ghét coi chỉ tay lắm, mấy cha thầy tướng nói dựa để hù dọa không hà. Em biết một chuyện thôi: anh là khúc cây chuối cắm hương cúng.

- Ồ!

- Họ ép anh nhận lon để chi? Các thứ truyền đơn với tài liệu tố cộng anh viết đó, ai làm chẳng được. Họ dùng anh làm mồi để câu cộng sản. Anh được vinh thăng thiệt dễ, vì các sĩ quan biết anh không đánh họ, chỉ dạy tù binh thôi, lại có ông phủ làm tỉnh phó. Phải như người khác là cán bộ, đảng viên, từng cầm súng xả đạn vô họ, thì cứ tra nhừ tử, liệu chừng phun ra hết thì cho đất lấp mặt hay vô bao mò tôm. Còn anh, họ vái như vái củ chuối cắm hương, chưa biết ngày nào ra đống rác!

Duyên nói những lời cay nghiệt ấy khi hai người đứng bên cổng vắng. Trong khi Khánh ngẩn ra, tức nghẹn họng, Duyên đi thoăn thoắt đến chỗ chiếc tắc-xi đợi sẵn chỗ đầu hẻm, giật cửa lên ngồi bên tài xế, và chiếc xe vù đi ngay.

Về đến trước cổng khu sĩ quan, Khánh gặp một trung sĩ dắt tay một đứa con trai chừng mười lăm tuổi, khá cao to, máu chảy thành dòng từ trán xuống mặt và ngực áo vá. Anh nhận ra bác hỏa đầu quân già, thuộc giới di cư răng đen thuốc lào, bị bắt lính muộn nên ngót mười năm mới ngoi đến trung sĩ. Bác này tính hơi khờ khạo, mang vào Nam đến hai vợ chín con, nằm chen chúc trong căn buồng lợp tôn của hạ sĩ quan trong khu gia đình mà bác quen gọi là “căng ma-dê” như hồi Pháp và Bảo Đại tóm cổ bác đi lính trong một trận càn ở Thái Bình. Đi đâu bác cũng khen thiếu tá Khánh là bình dân, là biết thương hạ cấp nghèo khổ, chẳng biết rằng mỗi lời khen như thế tạo thêm một vết đen vào lý lịch của Khánh trong hồ sơ của An ninh quân đội vốn rất đa nghi.

Bác trung sĩ nhà bếp trình thiếu tá rằng cậu Chung con thiếu tá đã dùng quả đấm sắt, thật ra là quả đấm đu-ra lồng vào tay, đấm thẳng con bác đến chảy máu. Cậu đốc gác nghe kiện thưa đã ra ngoài cổng, cũng nhận có thật như vậy.

Khánh đang cơn nóng, quát to:

- Lôi cổ thằng Chung ra đây!

Đốc gác rập chân chào kính, vào lôi được thằng Chung đang uống bia với nem chua, phì phèo thuốc lá Xa-lem với các bạn.

- Sao mày đánh bạn đổ máu?

- Tại hắn nói con là nửa Việt Cộng, nửa quốc gia.

- Bấy nhiêu thôi, đủ cho mày đánh nó chảy máu mặt à?

- Ai cộng sản, ai quốc gia, kệ họ, con nghe chướng tai là phát chưởng. Tiên hạ chủ vi cường, ba không biết à? Mà con ném đá chớ không đánh. Nó đô lắm, dại gì a vô cho nó uỵch!

Bác nấu ăn hốt hoảng: “Trình thiếu tá, cháu nó bé dại trót nhỡ... Còn ăn vạ đấy à? Rồi mày chết đòn với ông”. Bác túm tay lôi con xềnh xệch. Khánh gọi lại, rút ví ra đưa bác hai ngàn đồng:

- Biếu bác để buộc thuốc cho cháu, đừng đánh cháu. Nó chẳng bé dại đâu, nó nghĩ sao nói vậy là tốt.

Bác kia không để ý đến giọng mỉa mai của Khánh, chỉ sáng mắt lên khi khúm núm đưa hai tay đón xấp giấy bạc, cảm ơn rối rít. Lũ con bác lành thịt, ngày nào cũng có đứa ngã sứt trán hay toạc đầu gối, chỉ bôi tí thuốc đỏ cũng khỏi. Hai ngàn, những ba tạ gạo, chỉ vì bác để nguyên cho máu chảy ri rỉ, chờ thiếu tá về thực mục sở thị! Thêm những ba tạ gạo cho lũ tàu há mồm chen chúc trong căn trại lợp tôn của bác!

Khánh rẽ về nhà mình, vào ngồi trong phòng khách. Thằng Chung đã cùng các bạn nó chuồn ngả sau đâu mất, chị bếp đang thu dọn vỏ chai và quét tàn thuốc lá. Khánh mở tủ rượu, pha một cốc huýt-xki xô-đa, thêm đá, ra ngồi xa-lông, chống tay lên cằm, nhắm mắt.

Thế đấy. Chỉ trong vòng nửa tiếng, anh bị Mỹ Duyên mắng là khúc chuối cắm hương, con anh bị gọi đốp là nửa quốc gia nửa cộng sản. Anh được gọi là thứ gì trong hồ sơ tối mật của an ninh quân đội hay mật vụ của triều Ngô? Bao giờ anh sẽ ra đống rác? Chỉ cần các ngài triều Ngô quên lời phán xét cũ “Kháng chiến có công, cộng sản có tội, vì cướp công phản thực bài phong của toàn dân”, Khánh không vào tù cũng bị thải hồi. Duyên làm cố vấn cho anh, nhắc mãi: “Em giúp anh làm giàu để khi ra rìa anh không đến nỗi phải bán cháo phổi ở ba bốn nhà trường tư, làm nghề Godautre”.

Còn thằng Chung nữa. Mới mười hai tuổi, ai bày cho nó nói những câu bụi đời? Nó lìa mẹ như một đứa bé nhà quê, mặc một bộ bà ba quá chật và ngắn, có người đùa ác bảo nó thổi tắt đèn điện nó cũng bắc ghế lên rướn cổ thổi. Nay nó uống bia Mỹ, phì phèo thuốc Xa-lem, đi xem phim con heo, “cúp cua” liên tiếp đến nỗi trường tư cũng dọa đuổi. Ôi đứa trẻ xinh đẹp đã ám ảnh Khánh bấy nhiêu năm, ôm ghì mẹ Năm và “mẹ Xùi” ở Linh Lâm, đến nỗi Khánh phát ghen, khi về với ba nó lại thêm hư mỗi ngày một ít, cứ như nó bị nhiễm một thứ thuốc độc ngấm dai nào đấy.

Còn mình thì sao?

Mình là kẻ lừng khừng, chao đảo, ngả nghiêng. Nuôi ảo tưởng là đứng trên mọi cuộc loạn đả. Cố giữ tâm hồn kẻ sĩ, an bần lạc đạo, rốt cuộc thì bần không chịu nổi, mà đạo thì bị xói mòn mỗi ngày một ít. Bông mai bạc trên vai đang héo dần. Đang gắng gượng kiếm tiền bằng buôn lậu ma túy, không dám gửi tiền các ngân hàng vì sợ lộ tẩy, phải nhờ Mỹ Duyên mua vàng để chôn, nhưng chôn thấp thỏm vì sợ đảo chính, sợ mật vụ, sộ trộm cướp...

Chị bếp nói đâu đó, rụt rè giọng Huế:

- Thưa ông, cơm dọn rồi, ông thời cho nóng sốt.

- Thằng Chung về chưa?

- Dạ thưa chưa. Cậu hay đi chơi trái giờ.

- Chị cứ để đó. Tôi mệt, chưa ăn.

Cậu hạ sĩ hộ vệ đứng ngoài cửa, chào kính, xin phép về ăn cơm. Khánh đổi ý, gọi cậu ta vào ăn với mình. Vì độc thân, chẳng có ai chờ cơm, cậu vào giúp chị bếp dọn mâm. Khánh lấy trong tủ lạnh một chai bia, bát đá, chai cô-nhắc Pháp, đến ngồi vào bàn và tiếp người hộ vệ như khách quý, còn buộc chị bếp ngồi vào ăn chung. Anh nói như hồi chống Pháp, sau khi chạm cốc:

- Tụi mình gặp nhau đã lâu mà ít được dịp nói chuyện tâm tình. Nhờ các bạn nói giùm: tôi có làm gì bậy bạ sai sót đối với các bạn, với hàng xóm trong khu này không?

Hai người khách luống cuống ngó nhau, không mở miệng. Họ đã quen “thủ khẩu như bình” tránh mắc vạ miệng. Khánh chợt thấy mình vào đề quá đột ngột, vội giục:

- Mà ta ăn uống đã chứ. Vầy đây: chị vô bếp, khuân hết các thứ này ra cho đàn ông tụi tôi nhậu, có thiếu thì mở thêm vài hộp thịt cá nữa. Tụi tôi tội lỗi đầy mình, không dám vô chỗ vương quốc của chị đâu.

Nửa giờ sau, khi rượu và bia đã ngấm, họ mới khai khẩu:

- Trình thiếu tá...

- Thiếu tá nào ở đây? Tôi mời hai bạn, kêu tôi là anh Hai là quá rồi.

- Dạ, thưa anh Hai, bà con khen anh Hai hiền như ông thầy tu, anh Hai thương người, từ bà già tới con nít. Vậy mà họ còn nghi anh Hai đó. Họ nói anh Hai sống theo kiểu Cụ Hồ. Còn mấy ông tướng tá khác cứ làm giàu như điên...

Chị bếp không quen chất men, đỏ mặt từ nãy, chêm vào:

- Họ còn nói thiếu tá... ờ, anh Hai, không lấy vợ, thiệt không anh Hai? Nhà trống hoang, thằng Chung hư rõ ràng, phải có đờn bà coi ngó...

- Em là lính chiến, đụng mấy thằng mật vụ tới hỏi dò đời thiếu tá, nhiều lần rồi đó, em nói ông Khánh là số rách trong số sĩ quan được phong tá. Tin hay không tùy tụi nó. Hễ anh Hai vô số đen thì em cũng khó thoát tàu bay tàu ngầm, thà nói thẳng vậy hay hơn. Hồi đảo chánh hụt, tiếp dinh Độc lập bị bom nặng, mật vụ nó rình hết thảy... Em hỏi thiệt nghen anh Hai: hay là anh Hai nghi cả tụi em ăn ở hai lòng? Anh Hai... mời ăn, đổ rượu cho say... để thử bụng nhau... Thằng này mạnh rượu lắm… không say... càng uống càng tỉnh... Đây, thiếu tá coi...

Cậu ta tự rót thêm một ly nữa, dốc cạn, líu lưỡi lè nhè thêm những gì không rõ. Khánh biết cậu ta tính bộc tuệch, đang tán tỉnh chị bếp lớn hơn cậu hai tuổi, nhưng  trông còn rất trẻ. Chị lấy một trung sĩ, góa chồng vài chục ngày sau lễ cưới, chồng chết vì xe vấp mìn trên đèo Hải Vân, xác văng xuống vực nào không tìm thấy. Chị được an ủi bằng một chân nấu ăn, ban đầu trong nhà một đại tá, nhưng không chịu nổi “tánh nết quan lớn” của bà chủ, được chuyển sang cho Khánh để tránh một vụ đầu độc vì cáu giận.

Bây giờ chị len lén rút chai cô-nhắc khỏi mặt bàn, giấu vào một góc kín, lấy hai chai bia trong tủ lạnh kèm hai cốc đá trước hai người đàn ông, một say mèm và một chỉ hơi ngà ngà, vẫn giữ đôi mắt sắc sảo ngắm hai người hầu gần gũi nhất:

- Thiếu tá đừng chấp ảnh, uống vài ly là rượu nói thay người. Tụi em như khúc gỗ lăn tròn, đui mù chuyện chánh trị, sức mấy mà nói chuyện lớn. Có điều thiếu tá cứ tin là tụi em dân nghèo kiếm ăn, chẳng muốn theo ai hay phản ai. Tụi em là dân đen, chẳng biết phe nào là phe nào, em nấu cơm cho sĩ quan ở vi-la hay ở tù cũng vậy thôi...

Khánh bật cười, rõ ra cười gượng:

- Không ai thử ai đâu chị, đừng nghi oan cho tôi. Vui nhậu với người nhà một lát thôi. Các thứ chị cứ úp lồng bàn để đó cho thằng Chung về vét nồi, chị mở giường xếp cho hạ sĩ ngủ đây.

Dù đôi mắt chị Bếp đã ngả sang hờn giận, Khánh vẫn lẳng lặng vào buồng mình. Chị ấy muốn gài Khánh vào một vụ bê bối buộc phải cưới, nhưng Khánh không chịu mắc bẫy. Cậu hạ sĩ non choẹt kia là con mồi dự trữ, trượt thiếu tá thì đành lấy hạ sĩ chứ biết sao, mỗi năm một tuổi như đuổi xuân đi!

Hai Khánh chợp mắt được nhờ hai viên gác-đê-nan uống cách quãng. Gói tiền một triệu không làm anh quên được những lời cay nghiệt của Mỹ Duyên. Dù giận tràn hông, anh vẫn phải nhận là Duyên nói không sai. Chỉ cần một lần đảo chính nữa, dù thành hay bại, phe phái nào nắm quyền cũng ném anh vào góc rào, có khi cho vào máng  heo ăn nếu còn hơi tươi. Tất nhiên, ngài tỉnh phó sẽ cho ra một trong hàng trăm mưu mẹo để thoát thân một mình. Me anh gửi thư từ Sài Gòn ra, cho biết có tin đồn ông phủ Đỉnh sắp lấy vợ khác, tuy đã gần sáu mươi nhưng cái máu “ba mươi lăm” còn khá đậm. Bà mới này là vợ góa của một quan Tây, có hai đứa con lai, được hưởng của chồng để lại nên rất giàu, chăm đi mỹ viện nên nhan sắc không quá héo.

Ông phủ rất ít gặp Khánh, chỉ sai thư ký gọi điện thoại đến nhà hoặc chỗ làm việc của Khánh nói đôi lời thăm hỏi. Khu ruộng vườn mà dân làng Linh Lâm cứ nhất định gọi là “ấp ông Hường” rốt cuộc đã lấn sang khu đồn điền La-phác-sơ bên kia sông Linh, tăng thêm chừng hai trăm mẫu tây chỗ đất tốt nhất và dễ tưới nhất bằng nước suối Blam có đập ngăn. Chỗ còn lại được giao cho dân di cư làm nương rẫy. Canh gác cho vùng đất tốt nhất và mới của ngài tỉnh phó có một đồn lính bảo an mới lập chỗ đường 56 gặp sông Linh, hai đồn dân vệ, sáu điểm gác của thôn vệ và dân canh, còn thêm một trung đội dân vệ biệt kích của xã và các tiểu đội vệ sĩ của các thôn công giáo di cư. Quản lý đồn điền của ngài là ông Cửu Áng, mà ngày nay ai cũng gọi lại cái tên hồi làm lý trưởng nắm triện đồng trước khi Việt Minh lên cầm quyền. Ông vẫn giữ cung cách lý trưởng bình dân như xưa, luôn luôn nheo mắt cười hề hề, hay đến lò rèn ông Tư Chua để cà rà chuyện “bạn già với nhau”, khi vắng thì ngả sang “bạn cũ kháng chiến với nhau”. Cửu Áng ăn cắp không thua lão Huần ngày trước coi đồn điền La-phạt, nhưng kín hơn, khéo hơn nhiều, vì biết bản lĩnh của ngài tỉnh phó cao tay ấn hơn lão Tây nghiện hút, lâu nay chỉ về Linh Lâm một lần, dạo xem đất cũ vài ba tiếng, lại đi ngay...

Bốn giờ sáng, chuông điện thoại réo từng hồi dài, muốn lờ cũng chẳng được. Khánh nghiêng mình, nhấc máy.

- Thưa, có phải thiếu tá Khánh không ạ?

- Đúng tôi đây. Có việc gì?

- Xin cầm máy, đại tá cần nói chuyện.

Cũng được. Nếu định bắt giam, chỉ có một tốp an ninh quân đội kín đáo đến chặn cổng trước cổng sau, bấm chuông gọi, đưa lệnh bắt, thu súng ngắn, cho ra xe cây đóng kín, xong.

Đại tá tư lệnh sư đoàn chỉ nói máy câu:

- Xừ tới gặp tớ ngay nhé. Phòng Thần phong trong phi trường, tớ không ở nhà đâu. Cần cho xe hộ vệ không? Đường vô phi trường chẳng có gì rối. Việc gấp, xừ đến ngay nghe.

Khánh đánh thức cậu hộ vệ để đi gọi lái xe, sau đó mới mặc quân phục, đeo quân hàm trên ngực theo kiểu ra trận.

Thì ra đó là một trận hành quân quét Việt Nam cộng hòa, với khá nhiều cố vấn Mỹ đi theo. Mũi chính chĩa vào huyện Tây Quảng, bản đồ tham mưu gắn nhiều mũi tên chĩa vào các làng ven sông Linh, chỗ hội tụ là cái làng Linh Lâm mà Khánh rất quen, được đánh dấu xanh biển trên bản đồ tham mưu.

Đại tá nói thêm:

- Địa đồ này tớ đã gửi cho không quân, lơ mơ thì tụi nó bom cả quân mình, cả ấp cụ Đỉnh, cả khu di cư. Xừ cứ yên chí lớn, tớ đi theo thiết giáp xa mà cầm máy hăm bốn trên hăm bốn, ấp cụ via chả bị lầm đâu... Phần xừ Khánh rất nhẹ: xừ cho thu tiếng vào băng, chửi Việt Cộng hăng vào, in ảnh vào truyền đơn gọi cán binh Việt Cộng ra hàng, xừ ngồi trên trực thăng hay L.19, xem nổ phát đòn tâm lý chiến tốt không, mạnh không. Đừng như hồi đầu năm, tụi không quân phát loa vùng Thượng mà nói tiếng Kinh, máy nổ rầm rầm chẳng ai nghe được, mà truyền đơn mửa ra lại bằng tiếng Ăng-lê, kỳ cục hết cỡ!

Đại tá nhìn Khánh xoi mói:

- Phần việc thế, có phiền gì không, xừ cứ nói. Hay xừ còn sợ dân nó chửi, các đồng chí cũ trả thù, sợ mất con đường lui khi muốn chạy sang bên kia?

Một luồng nước lạnh buốt chạy dọc xương sống Khánh. Đến cái lão võ biền di cư kia mà nói trúng tim đen anh đến thế, ắt hồ sơ của anh ở an ninh quân đội, mật vụ, tổng nha công an cảnh sát đã dày lắm rồi... Khánh vười gượng, cố lấy giọng  thơ ơ nhất:

- Đại tá đa nghi quá. Tôi xin tuân lệnh ngay tắp lự.

- Xừ khá lắm, chưa quên lối nói Hà Nội. Thế này nhé: xừ làm rất gấp năm bảy cái băng thu tiếng, viết nhanh một truyền đơn có in ảnh, đưa cho tụi kỹ thuật bắt làm hỏa tốc từ giờ đến trưa.

Tớ đi theo chiếc C.47 chỉ huy, hễ quân bộ dồn Vi-xi tới bờ sông Linh, quân blocking force [6] xuống trực thăng chặn đứng sau lưng tụi nó, tớ gọi ra-đi-ô về thì xừ cho hai L.19 cất cánh ngay, chiếc trước phát loa, chiếc sau rải truyền đơn. L.19 chở ít mà máy êm, chẳng như đám trực thăng ồn nhức tai. Tớ cho lệnh rồi đấy, hai “Cô Liên mười chín tuổi” đặt dưới quyền xừ, cẩn thận thì mang theo ít tiểu liên với lựu đạn khói chỉ điểm. Hurry, hurrry up ! [7]

Khánh trở về bàn mình trong dãy phòng tâm lý chiến, soạn giấy bút ra, ngồi thừ một lúc. Thế là rõ. Đâm lao phải theo lao. Một liều ba bảy cũng liều. Đã qua rồi cái thời đóng vai quân tử Tàu, vai thức giả, vai bề trên chế giễu những người dốt nát mà mình hạ cố cùng làm cuộc kháng chiến, vai thầy giáo cao ẩn chốn thị thành mà chẳng được yên.

Mình đã đầu hàng từng bước, lún sâu từng bước. Triều đình họ Ngô biết rõ mình còn vương vấn tí chút với bên kia, họ cứ dùng, vì đã thấy rất nhiều người kháng chiến cố chuộc tội khi theo quốc gia, và không thân Pháp, không muốn dính vào các vụ đảo chính, cũng là một nét hay của số ra hàng.

Ba bông mai vàng cấp đại úy được thay khá nhanh bằng một bông mai cấp thiếu tá cho dù lớp sĩ quan chai sạn từ thời đánh Việt Minh và sớm theo cụ Ngô đánh phe thân Pháp còn hậm hực, kêu Ngô tổng thống vắt chanh bỏ vỏ. Nhưng triều Ngô đủ khôn để tạo nên một lớp sĩ quan mới đã từng phản thực bài phong, và luyện cho họ đứt hẳn những tơ lông còn dính với cộng sản. Quen ăn thì không quen nhịn, họ phải bám chắc Ngô triều để sống còn.

Nay đã hết những ngày chìm trong bóng tối để soạn tài liệu tố cộng, viết những tờ “tâm thư” cho các vị tướng, vị tỉnh trưởng, vị tư lệnh ký tên. Họ đòi thiếu tá Ung Viết Khánh phải chường mặt ra chống cộng, bằng truyền đơn có ký tên và in ảnh, bằng tiếng nói thu ri-coóc-đơ có xưng tên, buộc mình phải nhúng tay vào chàm cho hết đường lui. Cũng như họ ép các cảnh sát phải ăn gan uống huyết phạm nhân, đám đầu thú phải tự tay tra tấn hoặc bắn chết đồng chí cũ, ít nhất cũng phải xé cờ cộng sản và ảnh Cụ Hồ trong các mít-tinh đông dân, để cắt hẳn đường trở về. Khánh được coi như trí thức, của khá hiếm trong quân lực Việt Nam cộng hòa, họ không làm quá như thế, chỉ cần Khánh xuất đầu lộ diện.

Không thể lùi được nữa rồi.

Khánh sang bộ phận nhiếp ảnh để chụp mấy kiểu 4x6, hẹn lấy gấp để kịp in. Nháp vội một “Lời kêu gọi các bạn đã cùng tôi theo kháng chiến”, với cái điệp khúc chính thức của triều Ngô chưa thay đổi: “Kháng chiến chống thực dân là có công, cộng sản là có tội cướp công kháng chiến”. Vừa cho đánh máy xong bản truyền đơn ngắn, ảnh của Khánh được mang tới. Ghép vào nhau xong chỉ mới hơn tám giờ sáng. Bộ phận kỹ thuật đã nhận lệnh in gấp, thu gấp, tới mười giờ sáng đã xong một việc, cũng như hai “Cô Liên 19 tuổi” sẵn sàng nổ máy ở đầu đường bay. Lệnh đại tá vẫn chưa đến. Các phi công nhìn Khánh và cậu trung úy trẻ bằng cặp mắt lạnh lùng khi họ hỏi nhận dù, nói giữa hai quân bài đánh dưới cánh máy bay:

- Thiếu tá tới hỏi bọn “bò sát” mà lấy. Tụi tôi chỉ được phát mỗi đứa một dù.

Khánh lóc cóc đi tìm đám phát dù. Cậu thiếu úy đòi cho xem lệnh cấp dù của không quân, bởi lục quân đi trực thăng không mang dù. Khánh không có giấy lệnh, được xin lỗi và bị bỏ trơ ra đấy. Cậu trung úy lấy xe Gip đi tìm ông chỉ huy sân bay, bị quân cảnh chặn nửa đường và đuổi quay lại vì thiếu giấy phép đi lại trong cái sân bay rộng như thành phố này.

Cái bông mai bạc cài trên ngực Khánh lúc này nặng như cục chì. Họ muốn giết mình thì quá dễ, chẳng thí cho rơi một chiếc L.19 đâu, chỉ cần lấp khúc dây bở dế đứt vào đầu nút của nịt bụng, về đến gần sân bay thì cho máy bay lộn ngửa một vòng quen thuộc, mình sẽ thành bãi phân trâu dưới đất, và sau đó họ đổ cho hệ thống lái bị trục trặc. Năm ngoái một trung tá dính từ xa vào đảo chính đã bị xử êm như thế.

Khánh gọi điện về chỗ mình, gọi một thiếu úy đến gấp, giao lại tất cả mọi thứ để đi thay mình, vừa xong thì lệnh đại tá cũng đến, gọi tâm lý chiến lên đường ngay. Khánh chỉ kịp dặn thêm hai cậu trẻ măng kia:

- Lên chỗ khu chiến, hễ đại tá hỏi tại sao tao không đi, mày nói tao đau bụng ỉa chảy. Chắc ổng hỏi đó. Nhớ kỹ tần số, mật hiệu là “Em Liên kêu Cua thép Một”. Đi tốt nghe, hai cưng!

Quá trưa, hai chiếc L.19 về đủ. Chiếc thứ hai dành chỗ ngồi sau cho Khánh bị một tràng dài đạn nhỏ dưới đất bắn lên, không hỏng máy nhưng cậu thiếu úy đi thay Khánh bị nát cả hai đùi, xương lẫn với thịt, chắc phải cưa cả hai chân trên đầu gối.

Trong xắc-cốt của Khánh có một bộ đạn lép của các cỡ súng thường dùng. Anh rút ra đút thử vào các lỗ đạn. Cỡ 7,5 ly của trung liên 24-29 Pháp không lọt, cỡ 7,62 ly của Brao-ning Mỹ cũng không lọt. Cuối cùng, cỡ nhỏ nhất của M.16 vừa các lỗ. Thứ này Mỹ mới đưa sang dùng thử, mỗi sư đoàn được phát mươi cây, và chưa cây nào lọt vào tay cộng sản. Số lỗ đạn trên thân máy bay nhiều hơn số hai chục viên của một băng M.16, như thế đã có vài ba cây cùng bắn, và bắn khi máy bay xuống thấp, không đề phòng. Chỗ ngồi đằng trước của phi công không có vết đạn.

Có thể tin đến chín mươi phần trăm rằng các ông chiến hữu quý hóa không muốn tái bản cái trò đứt dây bảo hiểm đã gây quá nhiều xôn xao trong hàng sĩ quan, nhưng họ đạo diễn vở kịch mới còn vụng lắm.

Khánh sẽ mua những ngày sống sắp tới bằng cách nào?

*

Vừa đẩy đi trót lọt được món hàng bốn chục ki-lô ma túy đắt tiền nhất-hê-rô-in loại 4-lão Lê-ông La-phác-sơ nhận được điện khẩn của Gia-nét đánh đi từ đồn điền cao-su ri-sô, gọi lão về ngay có việc rất gấp. Không báo rõ việc gì.

Lão hối hả vào Sài Gòn, đẩy bớt mấy triệu đồng vào chi nhánh ngân hàng Thụy-sĩ ở đấy sau khi đổi ra phrăng Thụy-sĩ. Ngân hàng Pháp quốc cũng có chi nhánh, nhưng chẳng ai dám gửi vì chiến tranh An-giê-ri gây rối ren và lạm phát dữ dội ở chính quốc. Rồi lão cùng gã da đen Rơ-nê lái chiếc xe đua trá hình vọt lên đồn điền của con gái và con rể.

Một tin sét đánh đang chờ lão: đứa con trai của lão, trung tá Pi-e La-phác-sơ đã chết, hay như cách nói triệu lần như một của giới nhà binh là “đã ngã trên trường vinh dự”. Kèm theo giấy báo tử là bản sao quyết định tặng cho Pi-e huân chương “Chữ thập chiến tranh”. Gia đình có thể nhận các thứ của trung tá tại thủ phủ An-giê hay qua bưu điện.

Lê-ông dựa ngửa đầu trên ghế bành, nhắm mắt, đầu óc xoay tròn. Lúc này Gia-nét mới thấy cha mình héo hắt đến chừng nào. Tóc cha chỉ còn một phần ba vành khăn chạy qua hai mang tai và sau gáy, bạc gần hết. Cha bao nhiêu tuổi nhỉ? Sáu mốt... sáu lăm? Gia-nét từ lâu không còn nhớ ngày tháng năm sinh của cha, chỉ nhớ những dịp kỷ niệm của mình, của chồng, của ba đứa con, trong khi cha không quên một ngày nào, luôn đánh điện chúc mừng mỗi dịp sinh nhật kèm theo một tấm séc, gần đây nhất là điện và séc nhân ngày cưới của Ang-đrê và Gia-nét, giúp vợ chồng Gia-ry-nét sắm thêm được một máy xén cỏ trong đồn điền cao-su. Con tệ bạc khủng khiếp, phải không cha? Mỗi lần nhận điện và tiền, con chỉ điện cảm ơn, đôi chữ thương nhớ, nhưng vài giờ sau con quên sạch, chỉ còn biết tới mình, chồng, các con nhỏ.

Anh Ăng-đrê đang phát phì với cặp má tròn, ba lớp cằm, cái bụng ngày càng đùn mỡ thành phệ, dáng đi khệnh khạng rất oai của ông chủ đồn điền. Khi nhận điện báo Pi-e chết, anh chỉ im lặng một lát như mặc niệm người chết. Khi ăn tối anh mỏi nói: “Vậy là gia tài vào tay Gia-nét cả rồi, liệu mà ăn ở với ông cụ. Nghiện ma túy không sống được lâu đâu”. Gia-nét hãi hùng ném dao nĩa vào đĩa ăn, kêu nhức đầu đi nằm sớm, không cho chồng con vào buồng ngủ.

Lão Lê-ông chỉ uống một bình sữa chua, đi vào căn buồng được dọn riêng đón lão, tự tiêm một liều hê-rô-in gấp đôi mức thường để chìm vào ảo mộng, nhưng trong tất cả mộng mơ đều thấy thằng Pi-e hiện hình. Nó chế giễu, đòi hỏi, mở tròn mát nghe lời lão răn dạy, cảm ơn lão nhiều lần vì đá nhồi tiền vào ví nó, đòi thêm nữa khi nó chuyển sang Bắc Phi, rồi gửi thư cho lão với những dòng thắm thiết: “Con ngày càng nhận thấy Ba là người duy nhất trên trái đất này nghĩ đến đứa con bất hạnh nơi xa, dù đứa con hỗn xược và phá của ấy đã gây cho Ba rất nhiều cơn đau lòng”.

Gia-nét bồng đứa con thứ ba vào xem cha ngủ nhiều lần. Cha nằm như lịm đi, thở rất ít, chỉ thỉnh thoảng lẩm bẩm đôi môi thâm như mớ không thành tiếng. Gia-nét cũng thấy trên môi mình dồn ứ một câu hỏi: Ai sẽ đi An-giê-ri dự lễ truy điệu và tìm cách đưa Pi-e về chôn ở Mác-xây theo nguyện vọng Pi-e đã nhắc vài lần trong thư, và nhận tất cả các thứ Pi-e để lại?

Ăng-đrê? Chắc chắn anh ấy không đi. Hai người đàn ông ngày càng ghét nhau, xa nhau như sừng với đuôi tuy cùng ghép vào một thân con bò. Ăng-đrê đang mê say làm giàu, gần đây bắt nhân tình với một ả gái nhảy người Tàu lai Pháp ở Sài Gòn, Gia-nét biết rõ nhưng không dám nói gì. Định xén bớt những món tiền cha gửi cho, cũng không dám. Định gửi thư cho cha xin đổi cách khác: thay vì dùng séc, xin cha cứ trao tay cho một bà Pháp, cũng là chủ đồn điền nhưng con đã lớn, bà về ở Sài Gòn, đều đều mỗi tháng một lần về đồn điền thăm các cháu nội. Bà ta sẽ ghé ngang đồn điền Ri-sô để bí mật đưa lại cho Gia-nét. Sắp xếp vừa xong, chưa kịp viết thư gửi cha thì ngói đã sụt xuống đầu...

Đành để cha tự định đoạt.

Sáng hôm sau, Lê-ông uống vội ly cà-phê sữa, lật xem lịch bay của tất cả các hãng hàng không, bỗng hối hả gọi Rơ-nê xách va-li ra xe, chưa kịp ăn. Có một chuyến bay của hãng Air France vào năm giờ chiều nay. Phải đi gấp mới kịp rút tiền, mua vé bằng bất cứ giá nào, thu xếp công việc. Gia-nét dắt các con ra hôn ông ngoại, và rỉ khẽ vào tai:

- Ba đừng đem cái món... món ba thường dùng ấy mà... lỡ họ khám thấy... con lo lắm...

- Không đâu, ba chỉ đem tiền. Như người Việt nói, có tiền mua tiên cũng được. Đi nhé, Ăng-đrê. Chúc cả nhà khỏe.

- Rơ-nê, đợi tí.

Gia-nét gói các thứ ăn sáng kèm bốn chai bia và xô-đa, nhét cả vào túi lưới. Tất cả những ai quen đều nhận rằng Gia-nét trẻ rất lâu, đã ba con mà như gái một con. Họ không biết vợ chồng Gia-nét đang ngấm ngầm chán nhau. Chán vợ nhưng không chán tiền, Ăng-đrê cứ nhét túi gọn những tấm séc của cha vợ, để mặc cho vợ đánh điện hay viết thư cảm ơn, vọt về Sài Gòn bảo là để lo việc làm ăn, nhưng dường như chỉ để bao thêm nữa cho ả gái nhảy trẻ đẹp, đổi lấy chút tình hờ rất đắt tiền.

Những người gần gũi Ăng-đrê đều biết anh ấy mê gái mà không dám nói. Dại gì mà nhét ngón tay vào giữa vỏ cây và thân cây. Người quản lý trước là Mô-ham-mét A-li, biết ông chủ lấy nhiều của cha vợ mà đưa rất ít tiền cho vợ nuôi con, thường xén bớt các món bổng ngoại của ông chủ để đưa lén cho bà chủ. Từ khi An-giê-ri rục rịch nổi dậy chống Pháp, Ăng-đrê sợ nuôi ong tay áo nên đuổi thẳng con người đã tận tụy giúp mình làm giàu. Ăng-đrê kén mãi mới nhận vào làm một đại úy quân đội Sài Gòn bị thải vì dính ấp gì đấy vào chính trị, trước đây đã làm quản lý đồn điền cho một thiếu tướng giàu sụ. Gã này nói thạo tiếng Pháp và Anh, làm ăn giỏi, nhưng không thương hại bà chủ tuy rất lễ phép, kiếm thêm được gì gã bỏ túi sạch, êm.

Cha đi khỏi một lát, Ăng-đrê xồng xộc đi vào khi Gia-nét đang cho con bú. Anh thắt nịt đạn súng săn vào bụng, nhấc cây súng hai nòng khỏi đinh treo, còn mở ngăn kéo lấy thêm khẩu súng ngắn 6,35 ly nhỏ xíu đút vào túi quần. Gia-nét lo lắng hỏi chồng:

- Có gì mà anh... cẩn thận thế?

- Con bò sữa tốt nhất nhà ta bị mất trộm. Mấy đứa cu-li đồn điền trông thấy, không ngăn cản. Nhóm trộm không mang súng, chắc là dân làng thôi. Chúng nó đang đói, kiếm thịt về ăn.

- Hay là... anh nhờ cảnh sát người Việt tìm hộ... Chính quyền Sài Gòn không ưa người Pháp... anh hứa thưởng kha khá... đỡ phiền về sau...

- Để xem... cũng được... nhưng anh báo trước, em có thể sẽ nuôi con bằng sữa hộp phồng dộp đáy...

Ăng-đrê miễn cưỡng treo súng săn và nịt đạn vào chỗ cũ, chỉ giữ trong túi khẩu 6,35 ly, ra sân quát gọi cậu quản lý và một người gác-dạo này đồn điền đã tăng số gác lên bốn người có súng săn vì dân Việt bị giam đói trong các “khu trù mật” lẻn ra trộm cắp quá nhiều. Bọn gác cũng ăn cắp, nhung cộng cả lương và số gà vịt heo chúng lấy vẫn chỉ bằng một nửa số bị dân làng chui rào ra ăn trộn đêm. Giúi tiền cho mấy thằng cảnh sát Việt tìm hộ tiện hơn.

Ngay tối hôm ấy, tay cảnh sát trưởng đến đồn điền với vẻ mặt đầy hãnh diện, xách theo một bao tải gồ ghề. Ăng-đrê đã biết tiếng Việt kha khá, không cần phiên dịch, mở chai huýt-xki ra mồi. Đám cảnh sát không phân biệt được các loại huýt-xki loại Xcốt-len, loại Ken-tấc-ki Mỹ, loại dỏm Chợ Lớn, chỉ cần thấy mác huýt-xki là thấy sang lắm rồi, dù giá rẻ hơn rượu gạo mua tại chỗ vẫn tấm tắc khen ngon, nhất là khi nhắm kèm phó-mát và dồi chín, đều là made in Cholon trá hình.

Tay cảnh sát trưởng lôi trong bao tời sọc xanh ra một cái đầu bò đã róc hết thịt, bốc mùi hôi:

- Con bò ông Ri-sô còn lại bấy nhiêu. Xương bò ném xuống sông suối hết, tôi lượm lại cái đầu còn sừng. Ông Ri-sô coi thử, chắc đúng nó. Ông hẹn thưởng khá lắm, tụi tôi lùng riết.

Ăng-đrê làm sao nhớ được sừng mỗi con bò trong số tám chục bò sữa và bò thịt của đồn điền. Nhưng hứa là hứa, anh lẳng lặng đi vào buồng trong lấy tiền, vẫn chưa tin bộ xương đầu hôi rình kia là con bò sữa giống Hà-lan đã cho sữa tươi nuôi các con mình bấy nhiêu năm qua. Thôi đành, thí cho bọn Da vàng tí chút để giữ đường sống về sau.

Tên cảnh sát trưởng nhận hai chục ngàn tiền thưởng cho khối xương đầu, cảm ơn rối rít, mươi phút sau lại xin thêm cho lũ đàn em. Ăng-đrê khinh khỉnh ném ra thêm năm ngàn nữa, hẹn thêm là chỉ thưởng cho những vụ trộm cắp thu lại được tang vật trả cho chủ, không phải bộ xương đầu như lần này.

Tên cảnh sát trưởng xã đã ngà ngà, thề làn sau sẽ khác. Gia-nét ôm con nhỏ, hỏi qua loa:

- Với cái đám ăn trộm bò, ông xử thế nào?

- Ồ, bà ơi, xử chi cho phiền rầy. Trói chân tay, vô bao tời, cột đá, thả xuống sông là xong, xong hết.

- Lạy Chúa tôi, giết người vì một con bò ư?

- Ghép vô Việt Cộng thì ai trách được tôi với ông bà? Xin kiếu nghen. Lần sau ông cứ báo liền tay, tụi nó không kịp cắt cổ bò. Một con bò bị cứa cổ, vài ba đứa đền mạng. Ưng chưa?

Đêm ấy, Gia-nét hỏi chồng thêm về vụ con bò. Ăng-đrê đáp giống tên cảnh sát trưởng người Việt, còn thêm:

- Tại nó ăn tiền cắt cổ lẫn nhau, ai ngăn được? Em khuyên anh tung tiền ra thay đạn, đúng, cảm ơn. Nhưng khi bọn Vàng nổ súng vào nhau thì sẽ phiền phức đấy. Sống ở đất Đông Dương này cứ như làm xiếc đi trên dây thép. Khốn nạn cả một lũ!

Gia-nét nghĩ ngay: người tình của anh không xếp vào khốn nạn! Ý nghĩ ấy không kéo dài, vì đứa con thứ ba nổi khóc đòi bú trong buồng bên cạnh, và chị vú em chắc đã ngủ say đến sùi bọt mép, bị dựng lên lại nằm vật xuống như người bị thuốc mê.

Chương 10

Trận càn quét lớn vào vùng ven núi hai huyện Tây Quảng và Quế Sơn kéo dài nửa tháng. Sau năm ngày đánh phủ dầu dữ dội bằng tất cả số quân và vũ khí có trong tay, địch rút bớt một số tiểu đoàn về, chắc để đi càn nơi khác, chỉ để lại những đại đội lo dồn dân và đốc thúc dân xây nhiều đồn mới.

Hai mũi biệt động quân phóng lên dồn dân hai làng Blam và Blin xuống bên bò sông Linh bị xóc chông sa bẫy nhiều. Du kích làng Blam đánh khá, tuy chỉ có ná tên. Du kích làng Blin yếu hơn, lại bị mấy ông già làng, thầy cúng, thầy đồng cản mũi kỳ đà, vì sợ địch trả thù ném bom giết cả làng.

Địch cay cú vì chông bẫy quá nhiều, lùa dân Blam rất gấp, bắt khiêng đám lính bị thương, khiêng cả heo bò gà mà chúng đã cẩn thận bắn chết. Tên chỉ huy tiểu đoàn này rất khôn, hắn biết các loài dân Thượng nuôi đều thả rông nên tự tìm đường về làng về nhà rất giỏi, dân bị dồn thường lén thả dọc đường, đã có số du kích và thanh niên lánh vào rừng trở về cho súc vật ăn. Vì cần lùng sục kỹ cả khu vực Xưởng quân giới cũ nên chúng chưa đốt làng, chỉ bắn số trâu ăn rong mò về làng kiếm muối, dò dẫm đi vào “hang ổ cộng sản” mà ngày xưa Pháp biết rõ nhưng không đưa quân tới được, đại bác bắn cũng rơi đạn dưới rất xa, máy bay ném bom không trúng lần nào.

Làng Blin đánh yếu, dằng co với địch càng yếu. Các ông lão làng già nhất và nhát sợ nhất là nạn nhân đầu tiên. Tên tiểu đoàn trưởng chỉ chọn để dồn những người trẻ khỏe, cả đám con nít sẽ lớn lên. Hắn lọc ra vài chục ông bà già nhất, nói mấy câu xì xồ tiếng lạ với tên thiếu úy, và tên này dẫn số mắt lòa chân chậm vào rừng. Mươi ngày sau, đội du kích nghe ngớt tiếng súng mới lò dò từ núi cao xuống làng, theo mùi thối và dấu chân đi tìm, gặp hơn chục cái xác rữa nát đã bị thú dữ xé từng mảnh rời đi ăn, bỏ xương rải rác. Làng bị đốt ngay sau khi dân bị lùa, tro than đã nguội từ lâu. Trâu heo gà thấy bóng người là chạy biến vào rừng: các ông bà chủ bỏ chúng không cho ăn nữa, bắn vào chúng, xin để chúng tự kiếm sống trong rừng núi, từ bỏ loài người độc ác và bạc bẽo.

Các đội Võ trang công tác và các đội du kích đã chọc xuống tận quốc lộ Một, được dân cho và tự mua những ba-lô nặng trĩu vải ka-ki, máy thu thanh bán dẫn và pin, vị tinh, ni-lông dầu làm võng, ni-lông-mút may áo quần, bị địch vỗ mặt và chặn lưng giữa lúc ít ngờ nhất, đã vất cả ba-lô, xe gắn máy và xe đạp để rượt ác ôn và chạy liên lạc, chạy dạt lên các gò đồi hay rừng núi tùy nơi nào gần nhất được coi là yên thân nhất. Anh chị em đay nghiến nhau khi nhắc lại những lời căn dặn từ trên dội xuống: “Phải đề phòng khi địch phản kích mạnh theo kế hoạch Xta-lây Tay-lơ bình định miền Nam trong mười tám tháng”. Lác đác có những đội viên vác súng ra hàng địch.

Cả Chanh đi vội về Tây Quảng khi trận càn mở đầu.

Cơ sở trong sĩ quan ngụy chỉ được biết về trận phản công Việt Cộng vài giờ trước khi trực thăng cất cánh, báo tin không kịp. Cơ quan huyện Tây Quảng đóng gần làng Blam, gọn nhẹ, chuyển lên núi cao chẳng khó khăn gì. Các đội võ trang công tác từ núi tỏa xuống đồng bàng, ắt sẽ vọt trở về nơi ra đi. Cũng có thể một số đội trụ bám dân, nhất là ở vùng sâu gần biển đã sắp xếp được hầm chìm hầm nổi sau lưng địch.

Anh Tơ-rin vạm vỡ, nay đã điểm tóc bạc, được bầu làm bí thư Đảng ủy xã và huyện ủy viên Tây Quảng, đón Chanh ở trạm giao liên mới đổi chỗ trong càn. Anh vuốt ve con chó Dồ con mà anh đã nuôi từ khi mới đẻ, chưa quên ông chủ đầu tiên có mùi lạ khác mấy ông chủ sau này. Nó ngửi một lát, bắt đầu liếm bàn tay ông chủ cũ đặt trên lưng nó. Nồi sắn tươi trên bếp đã bốc hơi.

- Anh Cả đừng lo. Dân ở núi khác tui không biết, chó dân làng Blam tui biết, không dồn được mô. Tụi nó dọa giết quá phải đi, lần hồi họ trở về hết cho coi. Đốt làng cũ thì rút vô chỗ thiệt kín dựng làng mới, dân tui xưa tới nay dời làng cả trăm lần, khó chi mô. Lệ làng tui hễ rẫy xấu, bịnh nhiều, chết nhiều là dời làng. Tỉnh ủy với Cụ Hồ lo nhiều, thương nhiều, quý lắm đó, mà dân làng tui cũng phải lo cho mình nữa chớ! Đợi trên lo giùm hết, mình như con nít đòi bú mẹ, xấu lắm lắm!

Suýt nữa Cả Chanh đã lao qua đống lửa trong hang đá để ôm ghì người đồng chí hết sức đáng yêu.

Dần dà, góp từ nhiều nguồn tin, Cả Chanh đã làm được báo cáo về trận càn hung hãn nhất từ ngày đình chiến tới nay. Các đội Võ trang công tác và du kích xã cộng dồn hai huyện chỉ chết ba, bị thương tám, bị bắt hai, ra hàng một có súng săn một nòng. Phía địch, biệt động quân bắt dân khiêng về hai mươi bảy đứa xóc chông sụp bẫy, có lẽ không chết vì du kích được chỉ thị chưa dùng tên ná hay chông tẩm thuốc độc. Hai lính chết vì đạn. Cay nhất là trung đội vệ sĩ thuộc các thôn di cư Linh Thượng và đồn điền Tây: vừa được phát xong vài chục cây súng loại phế thải, phía núi. Hai chiếc T.18 bay tới, chẳng biết mô tê nào cả, lao xuống nện xuống đầu họ bốn quả bom diệt bộ binh, cả trung đội chết, bị thương, vất súng trả “quốc gia” hết sạch. Các cha cố chạy gấp lên an ủi con chiên, nói tội ấy là của phi công theo đạo Phật, theo Tin Lành, theo Việt Cộng, không ai cãi mà chẳng ai tin. Thôn Linh Hạ lâu nay hiền lành bị đại bác bắn lầm, chết bảy và cháy mười tám nóc nhà.

Việc còn lại sau càn: chổng dồn dân, phóng các đội trở về vùng hoạt động cũ xuyên qua lớp đồn bót chằng chịt mới mọc lên sau trận càn lớn.

Đợi quyết định cuối cùng của anh Tô Xáng “cai lục lộ” thì quá lâu, “cụ Thượng” Cả Chanh cho in ngay một chỉ thị bằng rô-nê-ô gửi đến từng chi bộ. Phải quyết bám dân không rời, mất dân là mất hết. Dân đi đâu, đảng viên phải theo tới đó, bị gián điệp, tố cáo thì cố chịu đòn tra tấn cho hồ sơ trắng, lại trở về bám dân mà hoạt động cách mạng.

Chanh tự biết chữ ký của anh trên tờ rô-nê-ô có sức nặng không nhỏ, chỉ vì anh đã từng làm những gì anh đòi hỏi ở các đồng chí. Các anh chị có tuổi sống trong vùng địch hay nhắc con cháu: “Đừng tin ngay mà khốn, quốc gia giả cộng sản nhiều lắm. Có ông Cả Chanh về mới là cách mạng thứ thiệt. Bây mới lớn lên chưa biết mặt ổng, chớ tao chưa quên. Đợi tao coi trước đã”. Nhiều ông bà giả đi buôn Thượng, lên dò tin và kiếm cách gặp ông Chanh, đã đi qua trước mặt “cụ Thượng” mà không nhận ra Chanh. Mỗi khi về gặp cơ sở, Chanh phải tháo búi tóc giả, các mảnh ngà voi kẹp tai, quấn khăn che miệng để giấu bộ râu không nỡ cạo, đeo súng ngắn và máy bán dẫn ra ngoài áo bà ba. Gián điệp đưa tin ông Chanh cộng sản gốc cứ phải kèm theo một dấu hỏi trong ngoặc đơn, để về sau nếu sai khỏi bị quốc gia bắt vạ.

Vùng núi được rắc đầy truyền đơn có chữ ký và ảnh của Hai Khánh gọi các đồng chí cũ ra hàng, “trở về với chánh nghĩa quốc gia”. Các loa phóng thanh trên máy bay L.19 hay trực thanh H.34 tuôn xuống đất những lời thống thiết của thiếu tá Ung Viết Khánh.

Cả Chanh nổi xung điên khi nghe lần đầu tiếng Khánh trên loa, đọc tờ truyền đơn đầu tiên có ảnh và chữ ký của Khánh. Chanh đã trót dại tin ở lương tâm của một trí thức đã giúp Việt Minh trước khởi nghĩa 1945 chăng? Gã trí thức ấy, chao đảo ngả nghiêng mãi hồi chống Pháp, nay đã quay lưng với các đồng chí cũ, dốc lòng thờ Mỹ-Diệm làm chủ? Lá thư phân trần mà Khánh gửi cho Chanh trước khi nhảy về vùng tề, chỉ là một trò lá mặt lá trái nữa ư? Và mình đã khờ dại tin ở lương tâm của một kẻ không có lương tâm? Chanh đã gặp quá nhiều đứa lựa gió phất cờ qua bấy nhiêu năm cách mạng thăng trầm, sẵn sàng giết đồng chí cũ để lập công chuộc tội.

Rồi Cả Chanh lắng tai nghe giọng Hai Khánh đến lần thứ tư qua loa phóng thanh ghép cạnh sườn máy bay tâm lý chiến như cái bướu. Lời lẽ trong truyền đơn chống cộng rất khác lối nói hằng ngày của cậu sinh viên Luật khoa Hà Nội mà anh đã quen nhiều năm, giọng nói cũng pha Nam Bộ:

- Chánh quyền của chí sĩ Ngô Đình Diệm, cùng các vị thân cận hơn hết, là chánh quyền hợp pháp ở miền Nam Việt Nam, được Hoa-kỳ quốc, Anh quốc, Pháp quốc, cùng nhiều quốc gia khác thừa nhận và viện trợ. Tôi xin góp một lời kêu gọi các chiến hữu phản thực bài phong với tôi năm xưa, hãy cộng tác với chúng tôi để Tổ quốc Việt Nam thiêng liêng của chúng ta được độc lập và thống nhứt, thoát khỏi mọi sự đô hộ của ngoại bang và sự chia cắt non sông ngày nay...

Kể ra, cậu ta cũng chưa quá tệ, không gào thét chống cộng, cũng không muốn mất lòng các ông chủ mới. Nhưng khi tình thế căng thẳng hơn thì cậu ta sẽ lùi thêm, lùi mãi đến tận chân tường, với một đống tội phản dân hại nước. Cô Mỹ Duyên, qua những báo cáo miệng, đã đoán trúng mặt tốt mặt xấu của anh chàng này, nhưng chưa moi được những bí mật quân sự vì chính Hai Khánh cũng bị gạt ra ngoài cái nhóm được tin cậy. Hai Khánh sẽ ngả sang phía nào? Chưa biết, và cũng khó đoán trước.

Hơn mười cái đồn mới cắm ở Tây Quảng cùng hàng loạt ấp chiến lược mọc lên đã làm cho các đội Võ trang công tác và du kích rúng xương, quay về bám chắc rừng núi, bước xuống đồng bằng là thấy địch vây bốn phía, chỉ vội vã kiếm gạo muối đầy bao đầy gùi là chạy lên xanh.

Chính lúc này, lớp dân trung kiên phải dỗ dành những người rời nhà theo cách mạng:

- Rán chịu cực nghen con. Con ra đầu thú, khai báo lung tung, chết dân cả làng, tội nghiệp lắm. Khổ mấy cũng chưa bằng hồi “bể hiệp thương, bể tổng tuyển cử”, mấy năm sau đó nữa, cán với dân lớp chết, lớp tù, lớp bị đòn tới, cả đời thân tàn ma dại... ừ, thì nó đóng đồn chớ sao. Nó đóng trên gò cao, mình đi né tránh lại dễ hơn năm xưa nó ăn chung ở lộn trong làng. Bọn con trai lãnh súng vô thôn vệ, dân vệ, là để kiếm ăn với trốn quân dịch đó thôi. Các con đánh được vài trận như hồi bộ đội mình đánh Tây, làng xóm hù dọa ráo riết, là nó rã đám liền hà. Dân bị nhồi nhét vô ấp chiến lược đói kém lắm, phải tháo đòn tay nhà mà nộp làm hàng rào, bỏ làm ăn đi đào hào, cắm chông, dựng tường, đắp lô cốt. Tụi hội đồng xã nói miết là xây ấp chiến lược hay xây đồn cũng vậy, xong thì mới thôi, không tính ngày công như xâu cộng đồng kiến thiết. Bà con kêu đói quá làm không nổi, tụi nó mới chịu trả mỗi ngày hai lon gạo, lon gạt đó, hai lon chừng nửa ký cho cả nhà còn ăn hết nhịn. Các con cứ nổ súng, kêu loa, ra lệnh cho dân đốt rào ấp, ai nấy trở về làng cũ nhà cũ, là bà con ríu ríu làm theo hết, không phải như hồi bên mình kiêng kỵ nổ súng... Nó đốt làng giết dân à? Đâu xa chẳng biết, chớ làng này kêu rập một giọng: cả trung đoàn Việt Cộng mang đủ súng lớn nhỏ, chĩa súng bắt dân phá ấp về làng cũ, làng với lính chạy ráo, dân tôi tay không dám chống lại à?

Lúc này vai trò đang đảo ngược. Năm xưa cán bộ cố khuyên dân bình tĩnh chịu đựng. Nay bà con chòm xóm phải khiêng cán bộ và du kích đừng hoảng sợ, chớ ra hàng giặc, và nhịn ăn mặc để nuôi đám trẻ nhảy núi chưa quen chịu cực.

Út Thanh Yên bị đứt liên lạc, tự ý mò lên núi, còn may không trúng chông bẫy. Làng Blam bị dồn xuống ven sông Linh, nhưng lớp trai gái trẻ rút vào núi sâu đã trở về bám làng cũ vẫn bị đốt trụi sau khi quân địch rút hẳn. Cô em đồng chí huyện ủy viên Tơ-rin dẫn Thanh Yên vào chỗ ở mới của huyện ủy Tây Quảng, Cả Thanh đang còn ở đấy, sắp ra cánh Bắc Quảng Nam.

Vừa thấy anh Cả, Thanh Yên đã nhào tới ôm ghì anh, nức nở không nói được. Chanh vỗ về cô em út, đợi em báo nhiều tin dữ.

- Út ơi, nói đi, nhà mình… có chuyện gì?

Thanh Yên lắc đầu, khá lâu mới kéo một góc tấm dồ Thượng mà anh Cả đang khoác trên thân, lau mắt, giọng bớt nghẹn:

- Không gì đâu anh. Cha mẹ, chị Thùy theo bảng A cô lập mà tụi nó không bắt. Chị Năm Bưởi ho hen miết, cũng được ở nhà với cha, chị Thùy. Anh Tư Quýt có nhà với lò rèn chỗ xa xóm Mới, bị dồn vô ở xóm Chợ với nhà vợ, che cái chòi lò rèn trong góc vườn, cả nhà chị Song coi ảnh như đứa ăn bám vợ ở xó chuồng heo... rầu nhứt là anh Bảy Bòng...

- Nó ra sao, Út?

- Ảnh hư rồi, hư quá sá... Đi học một lớp tố cộng nửa tháng về, người ta hẹn hễ lập công diệt cộng tốt thì họ cho lên thứ gì úy đó, chưa kể phần thưởng tiền, mề-đay. Đi đâu ảnh cũng bô bô: “May là cha tôi với chị Năm Nhím đã đầu hàng quốc gia, chớ còn ho he tôi chặt đầu. Ông Chanh là anh ruột, nắm đầu được tôi cũng không tha”. Nói vậy thì còn chút máu mủ gì. Vài anh dân vệ quen nhà mình ghé nói giống nhau: họ nghe lén hội đồng xã họp, soát lại cách xử sự với số gia đình có người nhảy núi, tập kết. Lão Ba Mít nhứt quyết làm dữ, đẩy mấy nhà loại B lên loại A cô lập. Ông Cửu Áng, vừa quản lý ấp phủ Đỉnh vừa làm ủy viên kinh tài xã Tây Giang, ổng biết Việt Cộng chẳng vừa đâu, anh Cả về thì lãnh đủ một loạt súng máy. Chính anh Bảy Bòng nhà mình chê lão nhát gan. Cãi một hồi, anh Bảy chịu cho chị Năm học tố cộng ở xã vì đã được huấn chánh trong mấy năm ở tù, giam nữa chắc chết trong tù. Còn anh Tư Quýt mập ú ra, cứ xuống quận học tố cộng cho xuống ki-lô cũng hay. Tư Quýt đã mang khăn gói quả mướp xuống quận lỵ Tây Quảng, và chị Song vợ anh vội đi rao khắp nơi rằng ai làm nấy chịu, chị không dính tới việc của chồng... Anh Bảy nói trong hội đồng xã: cha tôi bị ông Ba Hùng Minh đây, hồi còn làm chủ tịch, bí thơ, hất cẳng cho về vườn trước đình chiến lâu lắm, ghép vô loại A cô lập là quá rồi. Mẹ tôi một chữ bẻ đôi không biết, chẳng tội vạ gì. Chị Thùy mắc bệnh điên, chữa lành thì lo may đồ nuôi cả nhà, họp làng họp xóm cũng ở nhà giữ sắp nhỏ, tới nay chưa biết là chồng tập kết hay ở lại trên núi, cộng tác viên công an đi lùng miết không gặp. Hễ gặp thì các ông bắt, tôi cũng hô bắt, mà phải nộp về cho quận, tỉnh, tòa đại diện Trung phần, có khi phải giải vô tới Sài Gòn để tổng thống với ông Nhu xét hỏi, ai giết ổng hay để ổng tự tử thì cầm chắc vô nhà đá nghỉ mát. Trên xuống lệnh vậy, tôi là cảnh sát trưởng cứ lệnh mà làm. Chắc ông Hùng Minh với ông Cửu chưa ưng bụng, trước đây lập công với Việt Minh, bây giờ quay ngược mặt sau ra mặt trước, giết cộng sản càng nhiều càng được tin cậy, tùy ý các vị. Tôi nói cắn cưa, ai chống cứ chống, thằng này không sợ...

Cả Chanh ngập ngừng hỏi:

- Nó... thằng Bảy... có làm gì quá quắt không Út?

- Em nghe nhiều tin đồn, chưa chắc đúng... Ảnh về Linh Hạ, tra tấn hai đảng viên cũ, một chết liền, một bị gẫy xương sườn, dập phổi, mắc bịnh cả năm chưa lành... Họ còn đồn ảnh... uống huyết pha rượu, quế bột, gừng, ăn gan xẻo mật anh thôn đội trưởng hồi chín năm Việt Minh, cụt chân không đi tập kết được, ở Linh Trung... Em chưa tin đâu anh Cả, mà sao cứ ngờ ngợ... biết đúng biết sai ra sao… Cái miệng ảnh độc địa vậy, thêm đám chống cộng chung quanh khích vô, đổ rượu thêm vô, dám chác ảnh làm như lời...

Giữa những câu run rẩy, Út Thanh Yên vẫn nhớ soạn các thứ đem cho anh Cả được vùi dưới đáy hai giỏ to đan bằng tre mà dân làng thường gánh khi đi cắt lá độn chuồng trâu. Chừng mười ki-lô muối, hai bộ bà ba, thuốc trụ sinh và thuốc sốt rét clô-rô-kin, toàn những thứ bị địch cấm bán lên vùng “mất an ninh”. Cả nhà trước Cách mạng tháng Tám, Thanh Yên đã lớn lên thành cô gái mười chín tuổi, da hồng hào và dáng người gọn chắc, khá xinh đẹp, có lẽ trong nhà về phần nhan sắc chỉ thua chị Hai Thùy thôi. Thùy vẫn được xem như hoa khôi Linh Lâm tuy đã hai con, như cái boong-ke cố thủ không chịu ly hôn, và được những họng súng vô hình của ông Cả Chanh cũng như súng dài ngắn của Bảy Bòng sẵn sàng nổ vào những ai muốn cưỡng hiếp.

Chanh đùa một chút cho em gái bớt buồn:

- Út ơi, em chưa nói chuyện riêng với anh. Đã thương ai chưa, có bồ bịch gì chưa?

Thanh Yên đang lau mắt bỗng bật cười:

- Ở cái chỗ tối mịt, đen thui, em bắt bồ với ma quỷ à? Mà em nói thiệt với anh Cả, anh không cho em nhảy núi thì em ra Huế, vô Quảng Ngãi, xin thoát ly cho gọn, chẳng cần anh cho phép, nhà mình cũng khỏi bị liên can gì. Nói thiệt đó anh!

- Úi chà, khoan đã út. Em chưa bị nghi, rán chịu lâu lâu nữa, bên mình gài được một cơ sở trong vùng địch khó quá em à. Tới khi em bị lộ, anh cho người xuống đón em liền một khi, đừng ngại.

Thanh Yên không cãi, mà rõ ràng sẽ làm theo ý mình. Thùy cũng nói gần gần như thế. Năm Bưởi cũng đòi lên xanh, nhưng còn lo bệnh tật sẽ làm phiền các đồng chí. Con đường Thống Nhứt ra Bắc đã mở, nhung ai đủ sức leo núi vài tháng mới dám đi.

Ba giờ sáng, gà rừng đã gáy te te lảnh lói, Thanh Yên mói chịu ra về, theo sau cô em đồng chí Tơ-rin.

Cả Chanh ngả lưng trên tấm sạp tre, kéo tấm dồ Thượng trùm kín thân, trong khi đống lửa trong hang đá ngớt cháy nhưng còn tỏa khói đủ xua muỗi. Anh chưa ngủ được ngay. Cuộc sống hỗn tạp đầy rối ren đang chen vào gia đình anh ngày càng sâu, xốc xói lên những thứ đau xót tưởng đã chìm sâu dưới đáy trong thời chống Pháp: mẹ chồng nàng dâu, anh em ruột giành gia tài, chị mang lựu đạn đi lùng em, em để mặc cho chị ở tù... Út Thanh Yên đã dọa thêm: em lấy chồng ác ôn đó nghen, tội vạ gì mà không hưởng của nhà Ngô. Hay là chị Hai Thùy chịu ký ly hôn, tái giá, em cũng mặc kệ, không vun vào cũng chẳng cào ra, anh tính sao đó tính.

Xã hội miền Nam đang phân hóa ngày càng gay gắt. Không ít đồng chí ở núi lâu hay từ Bắc về đã trả giá rất đắt vì không thể tưởng tượng một đảng viên lâu năm biến thành gián điệp, một người gần gũi trong nhà lén chỉ hầm bí mật cho địch khui, anh mang súng ra hàng trong khi em đang bắt mối để lên xanh. Những tiếng “đầu thú, cơ sở phản, đào ngũ” đã ngớt một dạo, sau trận càn lớn lại được truyền miệng nhau như hồi đen tối nhất sau đình chiến.

Các đội Võ trang công tác và các huyện ủy viên trẻ đang dần dần thay thế lớp đảng viên cao tuổi, đã ngán ngẩm hay kiệt sức. Trong đại hội một Đảng bộ huyện, tuổi trung bình của đảng viên là bốn mươi, nhưng qua bỏ phiếu kín thì lứa tuổi trung bình của huyện ủy mới là hai mươi lăm, bí thư mới hai mươi bốn tuổi, Út Thanh Yên đang được đội Tây Giang rất tin cậy, đưa vào cảm tình Đảng, có thể kết nạp ở tuổi tròn mười chín, cũng không sớm lắm so với nhiều anh chị em khác.

Cả Chanh chợt bật cười khẽ, khiến con Dồ gác ngoài cửa hang quay đầu rướn cổ dòm... Buồn cười thật, mình mới ngoài bổn mươi mà đã suy nghĩ theo kiểu ông già, tính bàn giao cho con cháu!

- Mình nuôi bộ râu dài để giả làm ông già Cửa Đợi, cái đầu tưởng thiệt cũng già theo!

Anh Bảy Quý đã đùa như vậy trên chiếc thuyền liên lạc của chị Xáng, khoảng mười bẩy năm trước. Đến lượt Cả Chanh nuôi râu làm “cụ Thượng”. Lứa tuổi nối tiếp có phải đóng kịch như anh không, hay là sẽ mặc com-lê, xách cặp da, bước vào ô-tô du lịch?

Đồng chí Tơ-rin hẹn sẽ đến đón rất sớm, vì đồn lính bảo an giữ bờ Tây sông Linh hay cho quân đi phục ban đêm và luồn rừng ban ngày, đánh úp ta và vét nốt những xóm Thượng đã rút vào rừng sâu. Chanh lại búi tóc, rắc thêm phấn cho thành hoa râm, kẹp ngà voi vào tai, hay mặc cái khố đã bạc màu chàm, nhét cây súng ngắn ba nòng vào lớp khố quấn quanh bụng. Thằng địch quyết dồn dân Thượng xuống gần đồn nhưng gặp người già đi lẻ không súng thì chúng chặn bắt, chưa giết thêm nhiều, sợ bị “trả đầu”.

Con Dồ nhỏm dậy, gừ gừ trong mũi, rồi rên rên đón ông chủ cũ đã nuôi nó từ khi mới đẻ. Họ lại ra đi theo thứ tự quen: con Dồ trước xa, giao liên đeo lựu đạn cầm ná, anh Tơ-rin vác cây trường Mátx đã sứt đầu ruồi và cõng bớt các thứ sách báo cho Chanh, Cụ Thượng cõng gùi và cầm giáo dài, đi khóa đuôi.

Cả Chanh lại trở về nắm các huyện Nam Quảng Nam. Anh Tô Xáng cùng đoàn đại biểu Quảng Nam chia nhau đi các nơi kể chuyện Đại hội Ba, gọi họp từ chi ủy viên trở lên. Thiếu gạo muối, chỉ họp hẹp và ngắn thôi, nhưng người nghe không chịu thường phải kéo dài thêm một ngày đêm nữa mà hãy còn thòm thèm.

Cánh Nam Quảng Nam được chia của một tổ điện đài, mật mã, do anh Tô Xáng xin được và dẫn về, tầm liên lạc chỉ đến cánh Bắc và khu ủy Năm. Một trong những bức điện đầu tiên là chỉ thị của khu ủy, đánh ba lần liên tiếp: “Đ/c Thanh Trà ra ngay cánh Bắc”. Cũng thêm một điện của cánh Bắc gọi anh Thanh Trà trở ra hỏa tốc, tuy mới chia tay nhau chưa đầy hai tháng. Có chuyện gay go rồi.

Vẫn theo đuôi con Dồ, theo lưng giao liên Thượng, Chanh đi hỏa tốc theo con đường xuyên núi đã dời lên cao hơn. Đường mới phát đầy những gốc nhọn và lúc nhúc vắt đen, nâu, vắt lá leo lên tận cổ và nách mới chịu hút máu. Đi từ tờ mờ đất đến tối mịt phải thắp đuốc, mỗi ngày vượt hai ba trạm, Chanh vẫn mất bốn ngày mới đến huyện Giằng, vùng dân tộc Cơ-tu, để nhận cái tin sét đánh: anh Tô Xáng bị địch giết!

Thật không, anh ơi, “ông Bát Đập” ơi?

Anh em đã can không để anh xuống vùng ven biển Hòa Vang, anh chỉ cười cười: “Tiếng nói của Đảng mình chỉ loan tới vùng núi thôi à?”. Anh cứ đi, cứ gặp đảng viên và cơ sở vùng sâu, dù chỉ vài ba người anh cũng tỏ bày cặn kẽ như trước những đám đông hàng vạn người hồi chống Pháp. Trên đường về, anh rơi vào vòng phục kích, một loạt đạn cắt ngang người. Bọn dân vệ ngu đần đến nỗi buộc dây vào chân anh, kéo về nộp cho xã và quận một cái xác đã nát mặt mày, gọi ai đến xem đều nói người lạ. Các điện đài ta sợ lộ, không nói rõ cái điều mà địch chưa biết, vợ con anh Tô Xáng bị đẩy đi dinh điền Cao nguyên Trung phần cũng chưa biết.

Một điện mới nữa từ khu ủy Năm phóng về: “Bắc Ân cử Thanh Trà thay người đã khuất, sau sẽ bầu chính thức”.

Thay anh sao được, anh Xáng ơi?

Tôi đã tính những người thay tôi làm “cụ Thượng”. Nhưng có bao giờ tôi nghĩ phải thay “ông cai lục lộ” với bộ ka-ki vàng và bộ râu mép rậm rì với cái cằm nhổ trụi?

Anh Xáng ơi, mộ anh chôn đâu em chưa biết, chỉ xin cúi đầu tưởng nhớ anh trong lễ truy điệu hôm nay. Em tiếp bước theo anh, sẵn sàng hi sinh như anh, dù mai sau có nhiều kẻ bĩu môi chê chúng mình khờ dại, thời xưa gọi là “ngu trung”, ngày nay có kẻ xếp vào “cuồng tín”. Chúng mình đã qua nhiều trận cãi nhau nẩy lửa và kéo dài khó dứt. Cãi trong hội nghị chán rồi kéo ra rừng cãi tay đôi, cãi ngày chưa đủ lại treo võng bên nhau cãi đêm, đúng cái máu “Quảng Nam hay cãi”. Thế nhưng chưa bao giờ anh với em giận nhau, lạnh mặt nhau, bởi hiểu lòng nhau chỉ vì dân vì nước, chẳng hề mưu toan gì cho riêng mình.

Anh Xáng ơi, tại sao em không được thế mạng anh?

Một đồng chí trong thường vụ tỉnh ủy được cử vào nắm cánh Nam thay Chanh. Anh ở lại cơ quan tỉnh ủy, quyền bí thư. Làng Linh Lâm và huyện Tây Quảng trở nên xa vời vợi.

Địch không biết rõ cái xác bị buộc chân kéo lê đến nát mặt có phải là “tên cộng sản ngoan cố Tô Xáng tức Bát Đập” hay không. Cứ để cho chúng nghi ngờ chán, xác quá thối phải đem vùi. Cả Chanh thay anh đang làm quen với các huyện cánh Bắc, sửa soạn họp đại hội tỉnh sắp tới.

Khi mình bị giết, ai sẽ thay? Câu hỏi ấy nhoi nhói ngày đêm trong lòng đồng chí quyền bí thư tỉnh ủy. Và các đồng chí còn lại-sống sót-trong Thường vụ tỉnh ủy cùng an ủi: tới đó tụi tôi sẽ lo bầu đúng người, việc chi anh phải nghĩ xa?

*

Các đội Võ trang công tác, du kích, các chi bộ bí mật trong vùng địch đã hoàn hồn sau trận càn dữ dội để lập đồn và xây ấp chiến lược. Những con đường liên lạc và tiếp tế phải thay đổi, nhưng vẫn là đường. Nơi ẩn náu của các đội phải đổi chỗ, nhưng vẫn ẩn náu được. Cơ sở giấu mình trong vùng địch vẫn là nơi đưa tin, cho gạo khoai, càng xuống vùng sâu càng ít rung chuyển.

Làng Linh Lâm, cũng như các làng khác ở ven núi, được biến thành “hàng rào chống cộng”. Địch biết không thể đóng đồn trên núi cao thăm thẳm, chỉ lùa dân xây ấp chiến lược “hai sông ba núi”, giam đói cộng sản trên vùng không người, tát cạn nước để bắt cá. Bản đồ Linh Lâm được vẽ lại khác hẳn. Trên bờ Tây sông Linh mọc lên hai đồn lính bảo an, một đồn dân vệ, năm bót dân canh, chặn hết các ngả từ vùng núi xuống. Thêm một thôn mới ra đời, thôn Linh Sơn gồm dân Thượng hai làng Blam và Blin vừa bị dồn xuống, kẹp giữa các đồn bót to nhỏ.

Trên vùng đất phía Đông sông Linh, được coi như dễ kiểm soát hơn, được giao cho hai đồn dân vệ cùng bốn bót dân canh, người và súng ít hơn lính bảo an.

Trong đám con cháu ông Tư Rèn, chỉ có Tư Quýt bị dồn. Công lao giành vườn, giành đất, giành đồ rèn của Tư Quýt bị đổ xuống sông cả, chỉ vì cái tội ở nơi khó kiểm soát. Vợ chồng Tư Quýt chạy đôn chạy đáo, tốn rất nhiều tiền đút lót và nói tình nói lý chán chê mà chẳng được ai bênh, cả chú em là cảnh sát trưởng Bảy Bòng cũng ngoảnh mặt. Hắn nói thẳng thừng: “Thà theo cộng sản hết lòng như anh Cả hay chị Năm, tôi coi như thù mà còn coi trọng, bắn chết rồi tôi còn quỳ gối lạy anh chị. Còn anh Tư chỉ bám đáy quần vợ, vơ vét cho mình, tôi coi như rác, để chết bỏ”. Lò rèn Tư Quýt dời về góc vườn nhà vợ, chẳng ai đến đặt rèn, cả nhà vợ lườm nguýt khinh rẻ, tiếp đó lại phải bán đi những thứ kìm búa vét được của cha để có tiền đi học tố cộng hai tháng ở quận Tây Quảng.

Căn nhà và lò rèn ông Tư, bà Tư cùng dâu con trong vườn dầu lai cổ thụ được để yên vì bọn dân vệ đóng gần, đi tuần đêm cần có chỗ ghé vào uống bát nước, nhờ nấu nồi cháo khuya, thường là với những thứ chúng kiếm chác được khi trút trộm các đăng đó, nò tôm, hốt ổ gà, có khi cả heo con bị chụp bao tro vào đầu chặn tiếng kêu. Bù lại, có đứa không quá xấu còn đến giúp sửa nhà, cưa bớt cành dầu lai cho quả khỏi rụng xuống đầu trẻ con, giúp ông Tư thổi bễ hay gọt cái cán rựa. Dân xóm Mới, được coi như ổ nuôi cộng sản, phải dời nhà ra bờ sông, cắm lều ở từ lò ông Tư đến xóm Chợ, mất nhiều ngày công và tre gỗ rào ấp chiến lược, lại phải rào hết ruộng rẫy chống heo rừng, nai, mang, vì ban đêm ấp bị khóa cứng, không ai được ở chòi rẫy để canh thú rừng. Bẫy kẹp, thò, chông đều bị cấm, coi như gài chống quốc gia, chừa lối đi cho cộng. Lên núi đốn cây về rào ấp cũng phải đút tiền cho ông Kinh tài là Cửu Áng, xin giấy phép.

Linh Lâm ngạt thở. Chưa chết hẳn cũng khó sống nổi.

Dân di cư đến chiếm đóng đồn điền La-phạt, làm chủ vùng đất các gia đình quân giới CK.II vỡ hoang sẵn, nay đã rõ mình chỉ là cây gậy chống cộng trong tay chí sĩ họ Ngô. Đồng đạo mà không đồng lòng, đồng tình. Họ kết thân với dân sở tại ngày càng gắn bó, dù các cha cố vẫn rao giảng về hiểm họa cộng sản, nghe mãi đến chán ngấy. Đòi di cư xa hơn nữa, không được. Đòi nới bớt ràng buộc, không được. Trong chín bót dân canh, họ được coi như chỉ điểm, nòng cốt, xin được giảm bớt số đêm canh gác, không được. Các cha đã giảng rằng Ngô tổng thống che chở. Nhưng cụ Ngô chỉ cho họ sáu tháng gạo ăn, mấy tấm tôn lợp nhà, vài bao xi-măng, hết, may dùng họ như nô lệ da vàng!

Một chuyện lạ đang diễn ra: dân di cư xin được giấy nhập lâm, gặp cộng sản và nghe họ tuyên truyền, về hẹn nhau giữ kín: “Ai phản bà con đi báo cáo, người khác sẽ mời cách mạng về cho ăn chì lập tức”.

Hàng rào chống cộng vùng ven núi mới dựng lên đã ruỗng nát từ bên trong.

Nhưng nó vẫn chĩa bộ mặt lởm chởm đầy hăm dọa về vùng núi phía Tây. Các đội công tác và du kích, bật lên núi trong cuộc phản kích của địch, nay dò dẫm trở về bám dân trong tâm trạng khiếp sợ: cái gì đang chờ giết họ đằng sau bấy nhiêu lớp hào chông, rào lông nhím, rào kẽm gai? Chông cỡ to có ngạnh phải dùng thuổng đóng sâu, dưới đáy gài mìn chống nhổ? Rào kẽm gai xoắn ruột gà, rào hình cũi heo, có mìn nhảy mìn đèn khắp nơi? Và những cây súng chực sẵn, mấy chục lần nhiều hơn nhũng thứ góp nhặt của họ, viên nổ viên lép? Và pháo cối từ các đồn xa gần giội tới, máy bay thả đèn dù và thả bom trên lưng?

Tỉnh ủy, các huyện ủy, tiếp tới các Đảng ủy và chi bộ xã phải dẫn đầu các mũi chọc qua hàng rào chống cộng, thuốn xuống đồng bằng. Chết nhiều. Chết rất nhiều. Truy điệu mỗi tháng năm bảy đồng chí, đến nỗi người đọc điếu văn thuộc lòng lời phải nói.

Rốt cuộc, những người cộng sản và thân cộng từ núi rừng miền Trung vẫn chọc thủng vành đai “ngăn cộng” để tuôn xuống vùng đồng bằng và ven biển.

Tất cả đã khác trước nhưng sắp xếp lại gần như trước.

Còn Thùy nữa...

Chị Hai Thùy, chị Chanh, hay gọi theo tên con đầu lòng còn sống là chị Bình, tùy ý mỗi người quen, cũng là người khác thường ở Linh Lâm. Gọi là con tin, là gái cứng đầu không chịu ly hôn với chồng cộng sản, là hoa khôi gàn dở, là người khó động đến, gì cũng được.

Trong xã chỉ có Ba Mít muốn trị chị Thùy để phô bày “lập trường chống cộng”. Cảnh sát trưởng Bảy Bòng đã dọa bắn đứa nào động đến bà chị hiền lành như Quan Âm. Cửu Áng vốn quen “tôi ở giữa, tôi chữa đôi bên”, làm chứng rằng chị Thùy chỉ biết may vá, giữ sắp nhỏ cho cả nhà đi họp làng xóm, ngoài cái vụ lấy anh chồng cộng sản gộc thì chẳng có tội tình gì với quốc gia.

Thùy bị gọi lên xã vài lần vì không ký ly hôn. Chị không lý sự dài, chỉ cười nhẹ:

- Hồi nhỏ tôi đã nghe các cụ các bác dạy “tòng nhứt nhi chung”, phận gái chỉ một đời chồng. Cha tôi thờ Chúa, nhà chồng thờ Phật, mà các cụ thờ đức Khổng Tử cũng dạy vậy. Bây giờ các ông biểu tự tôi bỏ chồng, tôi không dám, sợ trái cái đạo duy linh của cụ Ngô, về sau đâu dám ngó mặt ai?

Và cứ thế, chị ra về tươi tỉnh, còn ghé chợ mua bánh cho con và cháu.

Cả Chanh nghe kể, nghẹn lời khó nói. Em ơi, người vợ và người yêu trọn đời của anh ơi, sao em lại chọn anh làm chồng để rước lấy khổ vào thân, vì anh với cả nhà anh chịu những cái eo xèo trong nhà, nỗi cay cực kiếm chén cơm ghế khoai sắn nuôi và thăm nuôi bấy nhiêu người ở nhà, ở lớp tố cộng, ở tù, ở núi? Sắc đẹp của em, trỗi dậy sau cơn đau ghê gớm đến loạn óc vì đứa con đầu xinh xắn của chúng mình bị cháy thui, vẫn làm cho anh chàng Hai Khánh giàu sang và tài hoa kia mê mệt, cũng như lắm kẻ quyền cao chức trọng phải thèm thuồng. Nhưng em chỉ dành riêng em cho anh, một ông lão người Thượng đóng khố và đầy râu tóc.

Mỗi lần lên rừng gặp anh, em hay báo trước là rất sợ có thai, địch đánh chết thì con cháu không ai nuôi. Chỉ nửa giờ hay một tiếng sau, em đã tự lao vào tay anh, tự hiến thân cho anh như một cô gái trinh lần đầu biết ái ân. Và anh cũng không cưỡng nổi mình, anh quên hết, quên rằng tất cả tội vạ sẽ do em lãnh đủ. Thùy ơi, có trách anh ích kỷ không em?

Sau mỗi cơn cuồng loạn, khi anh trằn trọc hối hận, em lại ôm ghì anh, dỗ dành như quen dỗ trẻ trong nhà:

- Anh đừng lo. Hễ có mang, em khai là lỡ dại chịu với anh buôn quế hay thằng biệt động quân trẻ trai nào đó. Vợ vắng chồng lâu quá, gặp hồi yếu đuối, tránh sao khỏi...

Nhiều chị em không chịu bỏ chồng nhưng có một hai đứa con “tự túc”, là chuyện thường mấy năm qua. Những cái tên mới ra đời ở mỗi làng xóm đã hay chưa giải phóng là “chị Ba tự túc, chị Sáu hai riêng, chị Tám lỡ dại” được đặt cho những chị có chồng tập kết hay lên núi quá lâu, lo hết lứa tuổi sinh nở, tự kiếm đứa con phòng khi về già. Chẳng có thư từ gì suốt bấy nhiêu năm, người chồng lấy vợ khác hay chưa không biết, các chị chỉ cần một đứa con làm bạn. “Con tôi đi kiếm về đây muốn cho nó gọi bằng thầy thì cho”. Thầy là cha là ba, theo kiểu nói người Bắc.

Anh Tô Xáng mang về rất nhiều chuyện ngoài Bắc. Anh em cười bò ra khi nghe chuyện “vợ tôi khuất núi rồi”. Một anh muốn lấy vợ Bắc, làm bản khai có câu như trên. Cụ trưởng Ban đồng hương tỉnh hiểu theo nghĩa xưa, ký xác nhận là anh ta góa vợ, tái giá chẳng có gì sai luật Hôn nhân gia đình. Cấp trên không đủ sức theo dõi hàng chục vạn người tập kết, cũng ký cho phép. Sau hàng chục lá thư của chị vợ chính thức gửi ra Bắc, Ban đồng hương gọi anh ta lên kiểm điểm, anh nói gọn trơn: “Khuất núi là ở nơi xa, núi sông cách trở, không gặp nhau được, tôi chẳng hề nói vợ tôi ở miền Nam đã chết!”. Và đành cho qua, sau thống nhất các đương sự sẽ tùy lòng tính với nhau!

Thùy của anh ơi, em biết không, trên núi này có rất nhiều cô văn công, cô y tá, cô thư ký, cô giao liên trẻ măng xinh đẹp muốn làm vợ anh bí thư tỉnh ủy? Nhưng anh vĩnh viễn đã thuộc về em rồi, Thùy ơi, người đã nuôi anh trước Cách mạng tháng Tám, người đang nuôi anh sau bấy nhiêu năm đen tối của miền Nam, thà nổ súng vào đầu còn hơn phụ bạc em!

Trước khi ngủ thiếp đi dưới lều nhựa, trên võng, trùm tấm dồ Thượng ở quãng rừng vắng nào đó, Chanh vẫn dành cho Thùy những ý nghĩ cuối cùng. “Thùy ơi, vợ anh ơi, chúng mình sẽ có ngày sum họp, em cứ tin thế nhé. Anh sẽ bế hay dắt tay con mình, ba chúng ta cùng chụp hình ở công viên nào đó, em sẽ đẹp rạng rỡ trong áo dài màu và trong hạnh phúc chiếu sáng từ trái tim nồng nàn...”

Ước mơ đẹp đưa đến những chiêm bao đẹp, để mỗi sáng sớm Chanh tỉnh dậy theo tiếng gà rừng hay vượn hú, lại phải đón nhiều nỗi đau mới trong lòng và trên thân thể.

Số đồng chí còn lại từ thời chống Pháp bị giết và bị bắt đang tăng lên đến mức báo động, khi dẫn các mũi nhọn thọc xuống các vùng sâu. Anh chị em tập kết trở về còn ít và hiểu rất chung chung về xã hội miền Nam, còn số trai gái trẻ mới đưa vào các đội được cái hăng, bốc, nhưng chưa tùng được học gì về chính trị, quân sự, hầu hết mới thoát mù chữ hay đang còn mù chữ. Móc lại số đảng viên cũ đã xuất thú trong những  năm đen tối đầy thất vọng, phần lớn cú lừng khùng, cùng lắm chỉ gửi ít tiền hay cho gạo muối, còn dặn lớp trẻ “đừng làm căng quá, tụi nó giết hết dân lành”.

Sau Đại hội Ba của Đảng, miền Bắc đưa người và của vào mạnh hơn, nhiều hơn, nhưng mỗi ngày mươi gùi hàng cõng trên lưng cho nửa nước đang mặt đối mặt đánh Mỹ-ngụy chỉ là muối bỏ biển. Súng đạn tước được của dân vệ, thôn vệ, thanh niên diệt cộng chỉ là những thứ thải bỏ, làm sao diệt được quân chính quy dùng toàn súng Mỹ tối tân, hay bọn bảo an của tỉnh để lấy những thứ kém chút ít nhưng vẫn khá, đỡ trục trặc?

Còn cái xác phàm của Chanh này nữa... Sức người có hạn, đá tảng còn đổ mồ hôi nữa là người. Những cơn sốt rét quật anh ngã từng đợt, ngày càng kéo dài và khó chữa. Các thứ bệnh khác cũng thừa cơ nổi loạn: những thang thuốc nam của cụ lang Huề Bình vô cùng tốt bụng dường như không nghiệm nữa khi anh lên cơn đau dạ dày, và chứng thấp khớp từ Hạ Lào mang về sau những năm lặn lội trong vùng bưng lắm đầm lầy và đá ong đang tấn công gắt hơn sau những năm ở hang, nằm núi ẩm ướt, ngay trên tỉnh quê mình.

Bốn mươi tuổi mà chịu đầu hàng bệnh tật ư? Không sợ Pháp, không sợ Mỹ, mà lại sợ các thứ vi trùng vi khuẩn đục khoét xương thịt mình? Chanh cố chống đỡ bằng mọi cách. Anh chịu bớt gương mẫu trong nghĩa vụ sản xuất-được quy định mỗi ngày một buổi cho cơ quan tỉnh, và anh từ chối không nhận miễn giảm-dành thêm giờ tìm hái thuốc nam, tự sao tẩm và sắc, tán, uống thuốc nước khi ở cơ quan, thuốc tễ khi đi đường dài, ngoài cái tên “cụ Thượng” lại được phong thêm chức “cụ Lang”, vì chữa lành được những bệnh nhẹ cho cơ quan và dân các làng Thượng ở gần.

Soạn các tài liệu anh Tô Xáng để lại, anh gặp ba bức điện đánh ra Trung ương đề nghị đưa đ/c Thanh trà ra Bắc hay sang các nước bạn chữa bệnh và an dưỡng ít lâu. Anh Xáng ghi rõ: phải có chỉ thị, Trà mới chịu đi.

Nước mắt Chanh đã chảy nhiều khu truy điệu ông “cai lục lộ”, không chảy nữa, nhưng anh vẫn úp các bản điện tín vào mặt hồi lâu, nấc nhẹ trong cổ, khi tỉnh hẳn mới đọc lại và hiểu rằng người cãi vã với mình nhiều nhất vẫn là người yêu quý mình thắm thiết nhất. Điện anh Bảy Quý trả lời rất gọn: “Cố thuyết phục Thanh Trà, vì lợi ích lâu dài CMMN”. Thằng Chanh cứng đầu không nghe lời thuyết phục, nay đang phải thay anh Xáng ở chỗ đứng đầu Đảng bộ Quảng Nam, đùn đẩy cho ai mà ra Bắc?

Những nỗi đau như thế từng ngày, từng ngày xói mòn thân xác và tim óc của Cả Chanh, thuốc nam hay bắc đều bó tay lần lượt, các thứ thuốc tây thứ thiệt hay thú “dởm” xin chịu chàng thu cả các thang thuốc gia truyền của cụ lang Chín trao lại kèm theo câu đùa: “Người khác tôi chẳng tin đâu, với chú Chanh thì tôi chịu úp niêu cơm bí mật gia truyền để chú lành bệnh, lo giúp cho dân mình”. Và quả thật cụ Chín đã giúp Chanh cầm cự với bệnh tật mãi tới nay. Có lẽ các loại bệnh đã lờn thuốc hay sao, dù Chanh đã tra cứu các sách Đông Tây y để gia giảm cho hợp với mình. Với chút tiền của Thùy gửi cho, anh nhờ các đội và cơ sở vùng bị chiếm mua thêm các vị chưa tìm thấy, như đỗ trọng, ngưu tất.

Không phải ai cũng hiểu rằng Chanh cố chặn bớt các bệnh để bám chiến trường, chỉ đợi có người thay là đi chữa. Một số đồng chí từ thành phố lên hay từ miền Bắc về, hồng hào béo tốt, hay xì xào chê anh Chanh thiếu gương mẫu, lo cho thân xác mình quá nhiều, cố bám địa vị quyền bí thư tỉnh ủy, chưa chịu rút lui. Trong một cuộc họp chi bộ cơ quan tỉnh ủy, vài đồng chí đã nói rõ. Chanh chỉ chống tay lên cằm, ngồi nghe, buồn tê tái. Tôi khao khát rút lui từ lâu lắm rồi, sao các đồng chí không bầu người khác cho tôi được nhờ? Trong đại hội Đảng bộ tỉnh, tôi từ chối không nhận đề cử vào tỉnh ủy, tại sao hầu hết đại biểu lại bác bỏ không cho tôi rút? Tôi ra Bắc, có thể được chữa bệnh, xếp lương, trở về với nghề xưa đường sắt, với con tôi được học tiếp và vợ tôi vào một xưởng may nào đó. Tôi đâu có tranh giành gì ở đây? Tôi bám quê hương, bám đất, bám dân, bám Đảng, đâu có bám cái ghế đói khổ của một quyền bí thư sống nay chết mai, với người bạn thân nhất là con chó Dồ luôn chạy trước chủ, với tất cả gia tài là một cái gùi trên tấm lưng cởi trần đen thui!

Những thứ bom pháp từ phía địch giội tới, những mũi kim nhọn chọc sau lưng, Cả Chanh đều cố chịu, cũng như cố chặn mỗi đợt phản kích của bệnh tật đang quật lại mình từ bên trong.

Nhưng anh sẽ chống chọi được đến bao giờ?

Đi đêm rồi cũng có ngày gặp ma. Anh chị em dần dà quen với mỗi chiều “cụ Lang” cõng gùi cầm rựa ra đi hái thuốc với con chó Dồ không đợi gọi cũng tự ý chạy vượt lên trước chủ. Hôm ấy anh chợt nhớ đến một cụm gân voi ở hơi xa cơ quan, thứ củ của nó sắc uống chữa đau khớp cũng khá lắm. Anh gọi thêm cậu y tá, học nghề ở Đà Nẵng nên không biết thuốc nam, vác cái thuổng cùng đi để biết cây biết củ.

Giữa lúc Chanh đang chỉ cho cậu trẻ kia nhận ra thân và lá, con Dồ chạy sục chung quanh bỗng đến cào móng vào chân chủ, ngoảnh đầu về phía con suối khô cách chừng trăm thước, gừ gừ khẽ, lại cào chân anh. Có chuyện rồi. Thú dữ rình chăng? Anh vỗ đầu con Dồ, nhìn vào mắt nó, nhưng nó cứ cào, gừ, quay đầu về hướng suối, trong mắt hiện rõ nỗi lo và đau khổ vì không biết nói.

Cậu y tá có hai quả lựu đạn Mỹ da láng xanh đeo thắt lưng. Chanh có súng ngắn ba nòng. Anh cẩn thận nhét lưng khố túi đạn dự trữ. Cả hai cầm giáo và rựa rón rén theo con Dồ. Nó cố ý đi thấp chân giống kiểu gặp địch để ông chủ hiểu, không một tiếng động.

Họ bắt gặp sáu tên biệt kích mặc đồ rằn ri trên bờ con suối chỉ còn chảy bằng một dòng nước máng tre vào làng. Chúng đang ăn cơm sấy đóng bao với đồ hộp Mỹ, uống bia lon pha huýt-xki Mỹ, rì rầm nói gì với nhau chẳng rõ. Chúng được trực thăng thả xuống tìm cơ quan tỉnh, không nói cũng biết.

Chanh liếc nhìn cậu y tá mặt tái xanh, tay run, miệng hớp hớp như cá lên cạn. Anh bò đến gần, rỉ tai:

- Đưa lựu đạn đây, cả hai trái. Cậu rút thẳng về cơ quan, báo động, nhớ nói rõ là chưa có lệnh đổi chỗ.

Chỉ còn anh với con Dồ đánh tốp biệt kích.

Anh thong thả cắm chốt cả hai quả đa láng, xem lại cây súng ba nòng đặt bên tay phải, cây giáo sắc để tự vệ cuối cùng, trước khi tấn công.

Hai quả lựu đạn nối nhau rơi nổ giữa mâm cơm biệt kích, chúng hét vang ầm khi chạy tản. Hai tên gác đầu và cuối chỗ mâm ăn, vừa chạy xô tới vừa gào. “Việt Cộng”, cùng bị hai phát đạn ria vãi xòe như hai nong sạn hắt tưới vào thân, úp chụp lên những tên kịp nhào sấp xuống tránh mảnh lựu đạn. Một tên ăn xong trước, qua bên kia suối chừng để đi ngoài, chộp vội cây tiểu liên Tom-xơn, nép sau một tảng đá, đảo mắt tìm. Hắn lỳ mà dốt: đáng lẽ thu hình kín và rướn cổ bên phải chân tảng đá cho dễ xem và dễ bắn, hắn lại nhô đầu trên đỉnh vật che đỡ, nhờ đó Chanh không bị thấy trước, quét đạn trước, vẫn nằm sấp, anh kê súng ngắn trên rễ cây to, ngắm kỹ, bấm cò nòng thứ ba. Viên đạn trường. Anh trượt trên đá, nòng cưa ngắn bắn khó trúng, nhưng vẫn bật lên xóc vào mặt tên lính rằn ri. Hắn rít một tiếng ngắm, thả rơi tiểu liên, ngã vật xuống.

Chanh vỗ lưng con Dồ, cầm giáo và cây súng rỗng chạy thục mạng, vẫn nhớ tạt qua các bụi gân voi ban nãy để lấy gùi, rựa, thuổng, vác tất cả chạy về cơ quan, chỉ dừng vài phút để lắp đạn vào súng ngắn ba nòng, lại chạy nữa.

Cậu y tá về trước đã báo động. Nói lắp bắp sao đó, anh chị em lại tưởng anh bí thư bị địch vây bắt rồi, chúng đang dò đường vào cơ quan tỉnh.

Vài người nhát sợ nhất đã xốc ba-lô định lủi êm. Anh chánh văn phòng và cậu bí thư chi bộ, một già một trẻ, phải nhảy ra chỉ huy. Người đang sốt rét, già yếu, phụ nữ vướng con mọn, phải thu dọn các thứ tài liệu, các máy chữ và thu thanh, lùi xa ít nhất một buổi đường núi, đợi nhau ở căn cứ Hai. Điện đài tách một nửa cõng máy theo nhóm này, một nửa ở lại đánh. Nồi soong dìm xuống vực, heo gà mở chuồng thả vào rừng, chúng sẽ tự trở về nếu vắng tiếng súng. Địch vào đốt phá mặc chúng, ta về làm lại nơi khác khó tìm hơn.

Con chó Dồ, con cưng của mọi người, lon ton chạy về, chỏm đứng hai chân trước cậu bí thư chi bộ, quẫy đuôi rất vui như báo tin mừng với những người hiểu nó. Cậu bí thư chi bộ đang lắp thêm đạn vào băng Tuyn cải tiến - dùng đạn K.50 thay đạn chín ly của Pháp, từ miền Bắc gửi vào, đã được cẩn thận đeo trên ống tản nhiệt một vỏ đạn K.50 rỗng cho khỏi dùng sai đạn to hơn nòng - chợt nhận ra những nét mừng mà con Dồ cố làm cho người hiểu.

Mươi phút sau, Cả Chanh trở về giữa bấy nhiêu tiếng thở phào nhẹ nhõm, với gùi, giáo, súng ba nòng, bộ dạng ông già Thượng không hề sứt mẻ. Cậu bí thư trẻ lao ra sân ôm ghì anh:

- Thấy con Dồ chạy về một mình, cả cơ quan lạnh ngắt xương sống hết, chắc chú bị gì rồi. Đang xếp quân đi giải cứu chú. Có phải tản cư chưa chú?

- Chưa cần. Anh chị em đã xếp gùi cứ lùi ra sau cơ quan cho chắc. Số trẻ mang võ khí đi dò lại chỗ suối cạn mà Chanh đã một mình đánh úp toán biệt kích.

Chúng bỏ lại ba xác chết, bốn tên bị thương, cái máy bộ đàm bị lựu đạn phá võ toác, bốn cây tiểu liên và các-bin còn tốt, một súng ngắn Côn 45, một súng bắn pháo hiệu có nhiều đạn màu, chín cái ba-lô đầy những tăng võng và đồ hộp.

Một tên đeo lon hạ sĩ không đợi hỏi, đã hối hả khai để chuộc mạng. Chúng ra đi từ đồn quận Khâm Đức, mười hai tên tất cả, sục rừng tìm mật khu cộng sản cấp tỉnh đã ba ngày, báo trước cho trực thăng sáng mai tới đón vì chưa tìm ra, phải về quận vì lội leo quá mệt. “Khi bị quý ông vây đánh, toán biệt kích tui đã yên trí vùng này không có cộng sản, chỉ cần tránh chông bẫy của “bọn mọi” là yên ổn về đồn”. Trừ số bảy tên bị bỏ lại, còn năm tên thoát, kể cả lành lặn hay bị thương nhẹ còn đi được. “Chắc hẳn chúng theo bản đồ trở về Khâm Đức thôi, quý ông theo dấu chân là bắt trụm hết”. Tên hạ sĩ cay cú vì bị vất lại, muốn đưa hết số đồng đội phản phúc kia vào trại giam chung với mình.

Cậu bí thư chi bộ trẻ tuổi muốn kéo ngay đội tự vệ đuổi theo dấu chân những tên sống sót. Ông chánh văn phòng tóc hoa râm cản ngay: “Nhiệm vụ chúng ta là bảo vệ Thường vụ tỉnh ủy chứ không phải truy lùng biệt kích. Lỡ khi mình say máu rượt theo tụi nó, một mũi biệt kích khác đánh úp vô cơ quan, bệnh xá, điện đài, giết cán bộ với thương binh, lấy sạch tài liệu tối mật? Rõ ràng là lợi bất cập hại”.

Và tất cả đội tự vệ cơ quan khiêng đám biệt kích bị chết đi chôn, cắm biển tạm bằng gỗ đề tên người, lại khiêng các tên bị thương về bệnh xã chữa chạy, khuân vác mọi thứ chúng bỏ lại đến còng lưng. Còn may vô vàn là giới y tế vừa nghe kinh nghiệm của dân Thượng dùng loại dây leo lôông tơ-uyn, có tính kháng sinh rất cao, đun nấu đến thành cao đặc cũng không đổi tính, có thể thay cho các loại xi-lin hay my-xin trong tây y trong những năm bị địch bao vây thuốc này.

Trong bốn tên bị thương, khi được chữa lành, hai đã xin ở lại với cách mạng. Hai nữa xin về thăm nhà, sau đó một trở lên căn cứ, chỉ một gửi thư xin được yên thân làm ăn vì đã ba con, xin thề suốt đời không hề phản Cụ Hồ, chống “quý ông giải phóng”. Tay này đút lót trốn lính cho bọn tề thôn xã, cho Quân vụ thị trấn được hơn một năm thì cùng kiệt, phải đùm túm cả nhà sáu miệng ăn đi dinh điền đâu tận phía Nam tỉnh Đắc-lắc, không dám gửi thư về quê nhằm tránh bị giấy đòi quân dịch rượt theo. Nhà khá giả cho con trốn lính ngay trong làng, trong nhà, nhà nghèo phải trốn thật biệt tăm tích mới thoát, chỉ mất một lần tiền mua giấy tờ giả là xong.

Đồng chí quyền bí thư tỉnh ủy Thanh Trà, sau khi được gọi là “cụ Thượng, cụ Lang”, nay được thêm tên mới là “đơn vị một người”. Năm tên biệt kích sống sót đưa nhau về đồn quận Khâm Đức, theo cơ sở nội tuyến báo lại, đã khai bị sa vào vòng vây của một đại đội Việt Cộng có đủ súng moóc-chê, đại liên, còn thêm thứ súng tối tân hắt đạn vào thân như mưa đá. Chỉ đường cho đại đội ấy là một tên “Việt Thượng cộng phi” đóng khố vác giáo, râu tóc lòa xòa, thuộc rừng núi như lòng bàn tay. Lính ngụy ở Khâm Đức hầu hết là số không đủ tiền nộp để làm “lính ma, lính kiểng”, ghi tên ở Khâm Đức nhưng thân xác gửi ở các snack-bar từ Sài Gòn ra đến giới tuyến Bến Hải. Sống hay không sống? To be or not to be? Thằng nào dại cứ kiếm lon, kiếm thưởng, kệ mẹ cha chúng mày, tao mãn hạn quân dịch là về cày ruộng, xới vườn, buôn chuyến, đợi khi có dịp là tao bay vù đi đâu mặc kệ, miễn là không nằm sấp giữa hai làn đạn chiu chiu trên gáy.

Mỗi khi nghe cái tên dài mới được phong, Cả Chanh lại lắc đầu, vỗ vỗ con chó Dồ:

- Công lao phải chia ba. Con Dồ tìm ra địch, cậu y tá đem hai trái lựu theo, mình có công nổ lựu đạn, nổ súng. Chia ba là phải. Phần con Dồ, cho nó ưu tiên, ăn khá, thưởng bằng khen nó chẳng đọc được, tội nghiệp thân nó!

- Giỡn chi vậy anh Cả, lập công mà không được khen thì anh chị em khác cũng bị cụt hứng, chẳng ai muốn xông lên tấn công như anh nữa...

- Có lý. Vậy các bạn viết cho mình ký ba cái giấy khen: đồng chí Thanh Trà khen đồng chí Thanh Trà là một, khen cậu chó Dồ là hai... Ôi, sao lại cười? Nhớ thử coi, hồi xưa trên hành lang từ Quảng Nam lên Hạ Lào-Đông Bắc Miên có mấy con voi được thưởng huân chương đó nghen. Khi chở hàng, muối hay súng đạn, mình chẳng có cân to, hễ chất lên bành quá nhẹ hay quá nặng thì các ông voi đó quất vòi ra sau, cứ quỳ phục bốn chân không chịu đứng dậy, rống theo kiểu riêng mà quản tượng mới hiểu. Chưa hết đâu. Khi làm lễ mừng chiến thắng, mấy ông đó thấy thiếu cái huân chương buộc dây dài nhằng qua cổ là cứ đứng dẫm chân và rống dài dài, đợi đeo xong huân chương mới tới dự lễ gật đầu đưa vòi chào các quan khách rất là đàn anh… Con chó Dồ không biết nói, mà nó hiểu hết đó... Coi kìa...

Con Dồ nghe tên nó được nhắc nhiều lần với cái giọng trìu mến, đã bò bốn chân rất khiêm tốn đến giữa hai chân ông chủ mà nó nhớ được gọi là ông Cả, anh Cả, nói rất nhiều tiếng lạ khiến nó rối óc, chỉ biết rằng ông chủ này luôn thương nó.

Cả Chanh đùa, đánh trống lảng cho qua cái trận cò con. Mà không thoát. Khoảng một tháng sau, nhóm phái viên của Quân khu 5 về nghiên cứu chiến trường trọng điểm Quảng-Đà, bàn mảnh sao đó với chi ủy cơ quan tỉnh, mời tất cả cơ quan họp một tối nghe tình hình chung trong khu. Tất nhiên Chanh đến dự. Các ông khách đột ngột đưa ra một bằng khen của Quân khu 5 tặng đồng chí T. đã đơn độc tiến công một đơn vị biệt kích, giữ an toàn cho các đơn vị ở hậu cứ của tỉnh.

Tới đó mà từ chối mãi cũng khó coi. Chanh đứng lên nhận, nói đôi lời hiếu hỉ cho xong chuyện. Dứt cuộc sinh hoạt đêm, anh gọi cậu văn thư đến, ghi thêm mấy chữ vào dưới tấm bằng, bảo cậu ghép vào hồ sơ anh Tô Xáng để trong kho mật. Cậu kia trở về lán mình, châm cây nhựa thông dùng thay đèn, đọc dòng chữ Cả Chanh đề dưới góc: “Quân khu 5 truy tặng đ/c T. tức Tô Xáng, đã hi sinh anh dũng vì dân vì nước”.

Sức mấy mà cãi lại “cụ Thượng”. Đành phải làm theo thôi!

Chương 11

Trời Hà Nội đang kỳ rét lộc và mưa phùn, đường phố phủ bùn nhem nhép lỏng. Đàn ông đi giép bốn quai hay giày vải có cổ còn đỡ bẩn, các bà các chị ngại trơn trượt phải đi guốc cuốc bộ, mỗi lần gót guốc nẩy lại hắt thêm năm bảy giọt bùn to nhỏ lên ống quần đằng sau, chỉ qua vài trăm thước là đủ hiện rõ hai mảng bùn hình tháp nhọn, dưới đậm trên nhạt, đỉnh lên tới nửa đùi dù đã cố rón rén.

Nền mây đệm bông xám trên đầu tỏa xuống một ánh sáng hoàng hôn kéo dài suốt buổi chiều. Điện đường đợi đúng giờ mới bật, lúc ấy trên phố đã có nhiều xe đạp vấp nhau, kêu oai oái. Và điện đường chỉ để lại bóng to ở các phố chính, đã thay bóng nhỏ ở hẻm các phố nhỏ, tháo bớt bóng để soi cách quãng trong các hẻm và khu nhà tập thể gân ngoại thành, chỉ đủ đánh dấu con đường chứ không soi sáng, vì điện thế xuống quá thấp, lắm lúc bóng dây tóc chỉ đỏ lên như hòn than củi. Các nhà có con đi nước ngoài nổi rõ lên vì ánh sáng chơi trội, nhờ những bộ tăng áp gửi về, tuy nằm lọt giữa một khu tập thể “quạt chạy lờ đờ, đèn mờ đom đóm”, ấy là khi không bị cúp điện.

Hoàng Lan xếp hàng đến gần bảy giờ tối thì mua được số gạo và ngô xay theo số lương thực. Đang loay hoay buộc hai cái bao tự may bằng ống quần cũ của chồng vào chỗ đèo hàng xe đạp, Lan nghe tiếng kêu than và la hét dội lên trên cái đuôi dằng dặc đang xếp hàng. Không cần nhìn lại, Lan đã biết là bảng “hết hàng” đã treo, cửa nhận hàng đã đóng, nhưng bao giờ khách hàng cũng kịp thấy những bao tải đầy căng còn xếp cao bên trong cửa hàng lương thực trước khi các vị “nội trợ của nhân dân” đóng cửa ghi-sê trước giờ bán đã quy định lại.

Vài năm trước, khi bắt đầu bán theo định lượng, ngành lương thực đưa ra các loại tem phiếu, tiếp tới sổ lương  thực, một cân gạo bốn hào. Dân ngại xếp hàng, mua gạo chợ đắt hơn vài hào nhưng tùy ý chọn, gạo ngon hơn, đỡ mất thì giờ. Đến khi gạo và thịt cấm bán tự do ở chợ, họ mới đổ xô tới chịu xếp hàng ở mậu dịch. Cửa hàng gần bệnh viện Việt-Đức cứ nhất định bán và nghỉ theo giờ hành chính: “Chúng tôi là cán bộ công nhân viên Nhà nước, phải làm và nghỉ theo giờ Nhà nước chứ sao!”.

Những người ăn lương Nhà nước nếm đòn trước tiên. Giờ đi làm không thể bỏ, cả nhà vắng, lấy ai đi xếp hàng. Các bà mậu dịch dùng sổ giờ vắng khách ấy để bán từng bao, tùng chục bao tải gạo, mì sợi, ngô xay cho bọn con phe. Số này ngày càng đông, ngày càng trắng trợn, ngày càng giàu, vung tiền ra mua các vị cấp trên và công an khối phố, ăn lãi tăng theo cấp số nhân.

Dân phổ nói ngọt không nổi, tự tổ chức các cụ về hưu, nhờ góp sổ đi mua hộ cho nhiều nhà, có tiền thù lao. Một ả hàng quà rong mới được chồng thu xếp vào làm mậu dịch để “cải tạo tiểu thương”, đã hất cả một xấp sổ do cụ vụ trưởng tóc trắng đã hưu đưa vào ghi-sê.

- Cấp trên đã bắt chúng cháu không được bán nhiều sổ một lần, bảo là tránh ăn lãi trung gian, nhà nào tự mua phần nhà ấy thôi.

Cãi qua lại một hồi, tới lượt ông cửa hàng trưởng ra oai:

- Tôi biết cụ trước đây là cấp trên của tôi. Hồi ấy cụ ra lệnh thì cấp dưới phải răm ráp, không  phục tùng thì cụ trị cho nhừ xương. Bây giờ cấp trên của tôi ra lệnh thế đấy, mời cụ lên Cục lên Bộ mà kiện, cãi ở đây là cản trở công tác của cửa hàng.

Phải mất bốn tháng điều tra, ngâm cứu, đợi xét duyệt từng cấp, đợi các vị lãnh đạo bận đi nước ngoài, đi nằm bệnh viện, đi nghỉ mát, hay có mặt tại chỗ nhưng họp nhiều đến nỗi không giải quyết chuyện vặt là giờ bán hàng và nạn phe phẩy, thì cách bán được thay đổi: sáng, năm giờ đến chín giờ, chiều, bốn giờ đến tám giờ. Dân có thì giờ mua, mà nhân viên bán cũng còn dư thì giờ để tuồn hàng cho con phe, đan len, tán gẫu, ăn quà vặt, chạy theo những đứa con bám mẹ. Các cụ hưu được xét cấp giấy phép mua lương thực cho nhiều hộ, về chia nhau.

Và đến khi chia, lại nổi bật lên cái chuyện “Cân đong đo đếm”. Mậu dịch đong nhiều bao loại năm cân, mười cân, chỉ ném ra đủ số cho người mua trút vào bao mình, đem về cân lại bị hụt năm cân thành bốn, mười cân thành tám hay tám rưỡi. Lại họp dân ký kiến nghị tập thể, lại công an được cử điều tra người ký xem có vụ “Chống chế độ” nào lọt vào chăng. Lại qua rất nhiều điều tra, ngâm cứu, xét duyệt nữa, với nhiều đoàn kiểm tra đi lướt qua, mức ăn bớt xén giảm đôi chút rồi trở lại như cũ.

Các thứ tem phiếu khác đều bị cắt cổ như thế. Chất đốt, thịt, dầu mỡ, sữa trẻ em, cả xì dầu và mì chính nữa, đều trở thành mồi ngon của “con phe ngoài” hay “con phe Nhà nước”. Ăn, cố ăn, chia nhau ăn, nộp phần ăn cho người có chức quyền, nếu bại lộ thì Nhà nước chỉ bắt làm kiểm điểm hay cùng lắm là đưa ra khỏi biên chế, số vốn kiếm được đã đủ để buôn lậu với tấm bình phong hợp pháp của một quán nhỏ hiền lành, với lãi buôn lậu bằng trăm lần những đứa ăn lương Nhà nước. Và phải luôn nhớ không ngớt mồm kêu đói khổ vì thuế nặng, chỉ bán lèo tèo chè chén với kẹo lạc mà các ông ấy không tha, chắc phải giẹp cái quán vỉa hè này thôi. Chỉ ít lâu sau, bà bán chè khốn đốn ấy kín đáo mua được một mảnh vườn, giỡ bỏ căn nhà tranh của chủ cũ, xây luôn một nhà gạch mái đúc bê-tông hai tầng, bên trên còn tua tủa những cây sắt nhọn để đón tầng ba. Lâu lâu gặp người quen, bà lại thở dài: “Dầm mưa dãi nắng mãi đến rạc người, mới phải ngậm bồ hòn mà thuê chỗ bán tí ăn uống mới sống tạm qua ngày”. Lúc nào cũng rên rỉ, nhưng mỗi giờ khuya đếm tiền bà lại tươi như hoa: bà mổ họng khách hàng ăn phở, uống cà-phê, bà thít cổ các cô thất nghiệp xinh giờn, bà trốn thuế, bà thuê nhà của chính bà. Mỗi ngày lãi của bà bằng lương tháng của một kỹ sư hay bác sĩ cỡ lớn đã bạc tóc trong nghề, còn đám mới ra trường chỉ bằng con số lẻ, bà hay vất cho lũ con ăn quà sáng.

Hoàng Lan không dám cưỡi xe đạp vì thồ nặng và đường trơn, đèn tối, chỉ hì hụi đi bộ thồ hai bao gạo ngô và thùng dầu lửa về nhà. Chả cần ai cười chê, Lan xắn hai ống quần quân phục cũ bạc màu lên quá gối, đi giép cao-su đen, lật cái nón lá cũ ra sau gáy, từng lúc kêu to: “Tránh nhé, xe đây nhé” khi xe đạp khác lao tới trái đường. Các bà các chị dặn mãi là có thai đến tháng thứ ba rất dễ sẩy, phải giữ thân rất kỹ. Giữ thân rất dễ, nuôi thân mới khó. Anh Cam chắc đã về, lau xe đạp xong đang nấu cơm canh, luộc rau. Thằng Nhứt ăn tạm mấy mảnh bít-xcốt làm bằng bánh mì thừa sấy khô, đang chơi và nghe phát thanh bên hàng xóm. Hai vợ chồng đã dành dụm mua được một quạt bàn nhỏ Ma-re-li loại rẻ tiền không có trục xoay, thường dành cho con trong mùa nóng cho nó đỡ rôm sảy, đang tiến tới bước hai là mua một máy thu thanh, cũ cũng được, cho khỏi nghe nhờ hàng xóm và khỏi lạc hậu tin tức.

Đúng như Lan đoán, anh Cam đã lau qua xe đạp và nhấc vào buồng tránh mưa, đang ngồi trầm ngâm trên cái đòn thấp trông chừng bếp trấu hâm canh. Bếp được đặt trên một mảnh sát tây gỉ cho khỏi hỏng nền buồng lát gỗ, hàng viện trợ.

- Giúp em tí, anh!

Cam giật mình, chạy ra cửa, xuống ba bậc cấp gỗ, xốc tất cả các thứ vợ mua về trên hai tay, đem xếp vào góc căn buồng chật.

- Em đi gọi con về ăn, anh lau xe, để ướt chóng gỉ lắm.

Tám giờ tối, bộ ba mới ngồi vào mâm. Thằng Nhứt vừa ăn vừa ngủ gật, hai lần đánh thức nó mới ăn đủ hai bát với canh, mấy con tôm rang mặn, vài sợi rau muống luộc mà nó rất ghét. Cam phải xốc nó trên tay khi bắt uống nước rau muống, súc miệng nước muối, rửa hai tay và kỳ cọ hai chân nó phết bùn đến gối, khi Lan rửa bát đĩa xong vào thì Cam đang cài chăn, buông màn cho đứa con đã lịm đi như ngấm thuốc mê.

Chín giờ tối, hai vợ chồng mới thực sự gặp nhau kể từ mờ sáng. Cam trách nhẹ:

- Anh đã bảo đến chủ nhật anh đi mua các thứ. Em đang có thai tháng thứ ba...

Lời trách ấy lại như làn hơi ấm quạt vào Lan trong đêm rét lộc này. Lời trách mà là lời khen, lời biết công vợ. Nhung Lan chỉ kịp nghĩ ra một câu đáp ngớ ngẩn và hơi xẵng:

- Ngày nghỉ của anh phải dài tới bốn mươi tám tiếng. Bạn chiến đấu cũ tới thăm, bạn giảng dạy đến bàn việc, bạn miền nam hỏi tin tức, sinh viên nhờ phụ đạo, bà con họ hàng phía em phía anh cần nối dây tình cảm… Trốn đâu được, anh Sáu?

Sáu Cam nín lặng. Sự thật là thế. Anh không còn chút thì giờ nào để đưa vợ con đi giải trí ở rạp Kim Đồng dành cho thiếu nhi, hay đi dạo ở những nơi mà anh đã gánh đất xây dựng như công viên Thống Nhất hay đường Thanh Niên-ngày xưa là Bảy Mẫu và Cổ Ngư.

Cam tốt nghiệp Đại học tổng hợp vào hạng nhất lớp. Sinh viên hay đùa nhau là “bỏ biển xanh, giành biển đỏ”. Trường dập biển tên đeo trên ngực hình chữ nhật để bảo vệ tiện kiểm soát, chỉ khác ở màu sơn nền: nền xanh là của sinh viên, màu đỏ là của cán bộ giảng dạy và tất cả các loại công nhân viên chức khác. Cam không muốn ở lại trường, nhưng phải phục tùng sự phân công như đã ghi trong đơn dự thi bốn năm trước. Các cơ quan đã đọc các bài Cam viết về Nguyễn Đình Chiểu và Lục Vân Tiên, về dân ca Nam Trung bộ, về thơ văn miền Nam hồi chống Pháp, đều đánh giá là biết nghiên cứu loại khá, đã cho người đến tìm hiểu thêm và làm công văn xin Cam về chỗ mình. Nhà trường từ chối cả. Khoa ngữ văn vừa lập thêm một bộ môn mới để nghiên cứu và giảng dạy văn học miền Nam sau cách mạng tháng Tám, đã quyết định Cam ở lại trường làm nghiên cứu sinh và trợ lý giảng dạy thuộc bộ môn này. Đưa ý kiến ý cò ra chán rồi đành nhận việc chứ sao. Và chỉ vài tháng sau, Cam bị bầu vào Đảng ủy Khoa học xã hội, làm phó bí thư chi bộ khoa Ngữ văn. Năn nỉ xin rút khỏi danh sách đề cử, không được.

Tính Sáu Cam xưa nay vẫn thế: từ chối không được thì phải nhận việc, và đã nhận việc thì phải làm hết mình. Làm hết mình là mất nhiều sức khỏe, mất tự học và nghỉ ngơi, mất giờ giúp vợ và dạy con, phải gánh thêm không ít lời cằn nhằn, mỉa mai chế giễu trước mặt và cả đòn ngầm ác hiểm sau lưng, ở đâu cũng có những người như thế: năng lực chuyên môn kém thì cố ngoi lên bằng thăng quan tiến chức, gọi mỹ miều là công tác Đảng, công tác quản lý, hay cao hơn nữa là công tác lãnh đạo. Nhưng ở trường đại học thì phải giỏi chuyên môn mới có uy tín, họ đi rỉ tai khắp nơi mà khi bỏ phiếu kín vẫn dẫm vỏ chuối. Lấy mình làm thước đo, suy bụng ta ra bụng người, họ tin rằng thủ đoạn kẻ kia cao tay hơn mánh lới của mình, những ai lạy van không nhận đề cử chỉ làm như Tào Phi ngày xưa ba lần từ chối không nhận ngôi vua, nhưng vừa ngồi vào ngai vàng đã lập túc đuổi vua cũ đi đày và trị dằn mặt lũ em ruột để trù hậu hoạn!

Ông bí thứ Đảng ủy nhà trường, tú tài hồi Pháp, đã hoạt động Việt Minh trước Cách mạng tháng Tám, đã nhất quyết không chen vào những vụ tranh cãi về học thuật. Một trường với rất nhiều khoa, cả tự nhiên lẫn xã hội, hay xảy ra nhũng vụ kiện như thế, và giới cán bộ giảng dạy thường ép Đảng ủy xử kiện, nếu không muốn bị coi như bù nhìn. Trong mỗi khoa lại có lắm trường phái tùy nơi đào tạo: Pháp, Liên Xô, Trung Quốc, các giáo viên cấp ba lâu năm được đưa lên vừa học thêm vừa dạy, các nghiên cứu sinh và trợ lý mới tốt nghiệp đại học vài năm gần đây.

Sáu Cam bị bầu làm phó bí thư ở đấy, thấy mình là con cá bỏ giỏ cua. Thì giờ bị xé vụn tơi tả. Ở trường, đang soạn giáo trình cho bộ môn văn học miền Nam-cụ chủ nhiệm bộ môn suốt đời chưa hề vượt khỏi Đèo Ngang-bị gọi giật đi họp, đi hội ý, đi xử khiếu nại về đời sống hay lủng củng nội bộ. Về nhà, chưa kịp tắm rửa ăn cơm đã có ai đó đợi sẵn hay đổ bộ đột ngột, xin lỗi cô vợ mấy tiếng gọi là, bảo cần gặp Cam vài phút thôi. Vài phút ấy kéo thành vài tiếng với những lời dỗ dành hay gay gắt, có khi đập bàn đến đổ cốc chén: hữu khuynh, mũ ni che tai, coi khinh ý kiến đồng chí đồng nghiệp, cực đoan, phiêu lưu, tiền phong chủ nghĩa, kiêu căng ngông nghênh... Ban đầu Hoàng Lan hoảng hồn định chen vào can, liên tiếp gọi chồng đi ăn cơm kẻo cả nhà chờ. Mãi rồi quen, Lan chỉ xách một xô nước úp chậu thau và treo khăn mặt lên trên, để phần cho chồng trên mâm đậy lồng bàn, riêng cơm thì lót giấy báo và trùm chăn ủ nóng trong nồi.

Lan sợ nhất khi bà Ất béo đến. Gọi là dạy bảo người cháu dâu cũ đã đi bước nữa, nhưng bà nói quên dừng lại, như vòi nước ban đêm ai đấy quên khóa. Chồng con và bạn bè chán bà “nói dai, nói dài, nói dại”, bà mở máy trong nhà bà chỉ năm phút đã vắng khách. Đến nhà Lan bà không bị khách nghe bỏ trốn. Lan cứ giặt giũ, nấu ăn, giặt đến nửa giờ hay nấu nửa giờ bên ngoài, bà vẫn kiên nhẫn giữ thằng Nhứt tuy nó cũng muốn chạy sang xóm nghe nhờ ca nhạc thiếu nhi hay sân khấu truyền thanh, nếu được một cô chú nào cho nhập bầy con đi xem phim Kim Đồng thì tuyệt. Lan vào nhà, Cam đi họp đêm về, cái đĩa hát vô tận vẫn ra rả không ngừng.

Chính cái bà nặng ngót một tạ ấy, chiếc ghế nào bà đặt mông không gãy cũng rên ấy, đã gây nên một vụ cãi cọ khá găng giữa hai vợ chồng nạn nhân. Lan mở đầu trước:

- Bà Ất trách anh mãi. Thấy bà ấy đến là anh mắt trước mắt sau kiếm đường chuồn.

- Thì anh đã giao hẹn rồi mà. Anh sẽ chào hỏi lễ phép, pha nước, gọi vợ con ra chào, mười lăm phút sau sẽ xem đồng hồ và hối hả xin lỗi đi họp kẻo muộn giờ.

- Nói dối mãi cũng lòi đuôi...

- Em biết rõ anh đi đâu. Anh Lê Tùng treo biển trước cửa buồng “Xin lỗi, tôi đi vắng”. Tấm các-tông lật mặt chữ xanh là giả vờ vắng để yên thân làm việc, bạn rất thân như anh và em gõ cửa đúng tín hiệu ảnh mới ra mở. Mặt chữ đỏ là vắng thật.

- Bả nói anh coi khinh bả là coi khinh anh Thống, coi khinh thằng Nhứt. Em là đứa bạc bẽo, hưởng của vun đắp của chồng cũ để nuôi con chồng mới...

Cam vọt đứng dậy, chén nước trong tay chao xuống nền nhà một mớ giọt:

- Cô có thấy thế không?

- Em không thấy, mà người ngoài thấy. Bả đòi đưa thằng Nhứt về bả nuôi, em không chịu. Bả bắt anh phải lập bàn thờ anh Thống để hương hỏa giỗ quải. Em không hứa gì hết. Bả nói treo ảnh anh Thống chỉ là che miệng thế gian thôi, ít nhứt phải đặt làm bài vị, không cúng thì đưa bả đem về cúng.

- Cô trả lời thế nào?

- Em có hứa làm theo ý bả.

Cam đi qua lại trong buồng hẹp, hai tay đút túi quần. Trong túi còn sót một điếu thuốc Bông Lúa đã dúm dó, loại ba hào một gói rẻ tiền nhất. Cam lập cập đánh bốn que diêm Cầu Đuống, xấu quá, que thứ tư mới chịu cháy. Cũng thêm thì giờ để tự trấn tĩnh.

- Lan nghe đây nhé. Anh Thống khi còn sống đã chế giễu cái bà trong họ xa đến nỗi pháo 155 bắn không tới, dặn Lan đừng nghe lời cái bà cám hấp đến cái độ chồng con phải trốn xa, còn nhớ chứ?

- Nhưng bà ấy là chỗ bà con họ hàng...

- Bà con họ hàng không phải là một thứ bằng cấp được nhận từ khi sinh ra, chết đi vẫn còn giá trị. Thiếu gì kẻ ăn chơi dông dài, theo cờ bạc rượu chè chán lại theo ngụy quân ngụy quyền, sẵn sàng giết tươi những người bà con gần nhất theo Kháng chiến, kể cả anh chị em ruột. Đến lúc bí nhất, bỗng sực nhớ tói những kẻ mình đã giết hụt, cố moi ra cái tình ruột thịt máu mủ để dù xa tới mức chưa hề gặp nhau, nhờ cứu nguy không được thì chửi như Chí Phèo, đợi về sau sẽ chửi tất cả bọn cộng sản hay treo cổ cộng sản trong một cuộc bạo loạn nào đó như Hung-ga-ri. Tới đó chắc không ai trưng ra cái bằng “bà con họ hàng” mà cô thấy là thiêng liêng nữa. Anh rất quý trọng anh Thống, chính anh nhắc cô mỗi năm phải một lần tưởng niệm ảnh theo ngày sinh hay ngày mất tùy ý, và phải nhắc thằng Nhứt kính yêu ba Thống cũng như ba Cam...

Cam rót uống một cốc to chè pha loãng, nhận thấy mặt Lan khi đỏ khi tái. Lan đang cố nén cơn tức. Giận mất khôn, lại sắp cãi chày cãi cối đây. Cam cứ nói chẻ hoe ra, con đi vắng, phải dứt điểm một lần với cái bà muốn làm lãnh tụ mà không ai bầu kia:

- Làm bài vị với mua bát hương không tốn mấy, nhưng nó cũ đến mục nát rồi, chẳng ai làm thế. Bà ấy được đàng chân lân đàng đầu, sẽ bắt cả nhà chúng ta góp tiền làm giỗ, lạy trước bài vị đủ bốn lạy, bắt chúng ta coi cái bà cám hấp kiêm cường hào ấy như bà mẹ, gọi đâu chạy đấy, lo liệu cho cái gia đình bị bà ta phá cho rối tinh. Sai vặt không được thì nói xấu, thì chửi, coi chúng ta như nô lệ da vàng, bả không biết hãm phanh bao giờ đâu!

- Em không ngờ anh máy móc, khô khan, nghèo tình cảm đến thế!

- Xin cứ tự do đánh giá. Trong vụ này, có lẽ anh với anh Thống nghĩ giống nhau, cô với bà Ất hợp ý nhau. Quy tội cho nhau chẳng ích gì. Tốt nhất, anh sẽ vắng mặt mươi ngày nửa tháng để cô có thì giờ suy nghĩ. Sáng mai báo trước cho anh Tùng kê thêm giường trong căn buồng độc thân của ảnh, chiều mai anh đi.

- Anh cố lánh mặt cả em với con à?

- Đúng! Tạm ly thân ít lâu, nếu thấy không hợp nhau thì nên ký giấy ly dị. Chúng ta chưa có con chung, chẳng rắc rối gì mấy. Con nhà lính cả hai, miệng nói tay phải làm, anh không quen nói suông.

Chiều hôm sau, Lan run rẩy ra vào, trong khi Cam thu dọn về ở với ông Tùng lớp trưởng mắt lồi, cán bộ biên tập nhà xuất bản Sự thật. Áo quần chỉ đủ cho một ba-lô chữ nhật của quân đội, nhưng sách báo tài liệu phải đầy ba thùng bìa cứng, tất cả chở xích-lô, Cam đạp chiếc xe cọc cạch theo sau, không một nét xúc động khi chia tay. Lan cài cửa xong, gục đầu khóc nức nở. Hàng xóm tò mò hỏi, Cam chỉ nói qua loa: phải làm gấp một công trình nghiên cứu ở xa Hà Nội, mang theo bấy nhiêu tài liệu vẫn còn thiếu.

Sau một tuần, Lan không chịu nổi nữa. Tuy vẫn oán anh Cam khô khan máy móc, Lan vẫn đến nhà xuất bản gặp anh Tùng.

Phòng làm việc kê ba bàn của tổ anh đang vắng, anh Tùng gọi Lan lên đấy. Anh pha nước, gạt chồng bản thảo sang bên, kiên nhẫn nghe Lan kể khổ đến bốn mươi phút, chen những cơn thổn thức nghẹn lời. Anh bạn vong niên của vợ chồng Lan lặng lẽ chống cằm hút thuốc, không ngắt lúc nào, cho đến lúc Lan nhìn chiếc đồng hồ báo thức đặt trên bàn mà anh đã xoay mặt về phía Lan. “Mình nhiễm cái thói nói quên ngừng của bà Ất mất rồi”, Lan thoáng nghĩ thế.

- Lan nói hết chưa?

Câu hỏi đượm mỉa mai không cố giấu. Lan hơi đỏ mặt, lắc đầu.

- Đã muốn nghe ý kiến anh chưa? Nếu chưa, thì để hôm khác, anh đang bận, không nói tỉ mỉ như Lan được đâu.

Lan cảm thấy mặt mình nóng hơn, đỏ hơn. Mình đang bị coi rẻ, quá rõ. Một mụ đàn bà tái giá, chỉ biết chê trách, đòi hỏi, muốn đè đầu cưỡi cổ ông chồng sau rất biết điều.

- Anh cần cân nhác thêm. Tối mai anh đến nhà Lan, khoảng bảy rưỡi, được chứ?

Lan chỉ đủ sức gật đầu, đứng dậy vơ xắc tay và cầm nón. Một người tốt bụng và thẳng thắn như anh Tùng mà phải dè dặt đến thế, ắt chẳng phải chuyện lành. Trong khi mở khóa xe đạp, chợt lóe một ý nghĩ khiến Lan lạnh người: tối mai, anh Tùng sẽ đến với lá đơn ly hôn mang sẵn chữ ký của anh Cam, ghi rõ lý do là “tính nết và quan điểm khác xa nhau không thể hòa hợp”. Dù đã nén tự ái, Lan vẫn phải ký, và mất luôn đời chồng thứ hai. Bà Ất Béo sẽ thống trị nặng nề hơn, thằng Nhứt sẽ chán mẹ nó, đời chồng thứ ba sẽ làm mất hết mọi mối dây tình cảm gần xa, mất cả đứa con ghét mẹ... Lan khóa xe lại, định chạy ào lên buồng anh Tùng, mới đi mươi bước lại dừng khi nhớ cái giọng lạnh lùng mỉa mai khi chào tiễn.

Qua hai ngày một đêm nặng nề thao thức, anh Tùng đến đúng hẹn theo nếp quân sự, nay được gọi là “tác phong công nghiệp”, dù bên ngoài đang mưa dầm. Anh treo áo mưa vải bạt và mũ cối cạnh cửa, ngồi bên bàn nước và nói ngay:

- Đừng pha nước nhé. Anh nói ngắn và nói thẳng: anh đã nghe và cân nhắc lý lẽ cả hai bên, anh thấy Cam đúng và Lan sai. Ý kiến riêng thôi nhé, muốn nhận hay bỏ tùy lòng... Tất cả những ai đến gặp vợ chồng Lan đều thấy lạ: người chồng kế luôn luôn coi người chồng trước là mẫu mực, là người anh cao quý cho cả nhà noi gương. Chuyện ấy rất hiếm có. Lan vẫn chưa vừa ý, bị bà Ất xúi bẩy đến cái mức buộc chồng làm điều quái gở, quý vợ như Cam cũng phải nổi loạn. Cái kiểu quan hệ đại gia đình phong kiến quá lạc hậu kia, hai người gặp nhau lần đầu phải cùng tính sổ hàng giờ như kế toán mới biết nên gọi nhau bằng gì, và kết luận lắm khi quái ác: ông già bảy mươi gọi thằng bé mười sáu bằng bác, xưng cháu, một chị ba con bồng một đứa bé mới biết bò trên tay và dỗ: “Ơi ời để cháu ru bà trẻ ngủ nhé”. Là tại sinh vào ngành trưởng hay ngành thứ, chi trên hay chi dưới. Anh có nghiên cứu xã hội Trung Quốc thời phong kiến: quan hệ bà con của họ không tỏa rễ to nhỏ dài ngắn quá quắt đến thế đâu, dù Trung Quốc là cái gốc phong kiến của Châu Á. Châu Âu càng đơn giản hơn rất nhiều. Ý anh là thế đấy.

Lan tắc họng, dặng hắng mãi mói nói được:

- Anh... anh Cam ... nhắn gì em không?

- Có. Anh ấy báo cứ để Lan cân nhắc thêm một tuần nữa, nếu thích thì mời bà Ất đến ở chung, nên nghe tiếng chuông từ các phía. Anh ấy không muốn làm lành theo kiểu gượng gạo, che giấu, trong mo ngoài đất. Nếu không ai nghe ai thì sẽ bàn với Lan làm đơn ly hôn. Tính cậu ấy đã nói là làm, anh biết.

Lại một cơn nóng đầu nữa bốc lên tận chân tóc Lan:

- Em sẵn sàng ký đơn. Chắc anh Tùng cũng thế?

- Ly hôn là do tòa án quyết định. Anh chỉ làm chứng khi kết hôn. Nhưng anh nói rõ là anh thấy quyết định của Cam không sai. Chào Lan, anh về nhé.

Lan cài chốt cửa, vào ngồi gục đầu xuống hai bàn tay ngửa. Suốt mấy năm qua, anh Tùng được vợ chồng Cam coi như người anh chồng hết sức vô tư và tốt bụng, chuyên nói tình cảm. Khi vợ anh làm y sĩ ở Hải Phòng nghỉ phép lên chơi, chị nói riêng với Lan rằng anh Tùng chỉ có lỗi là lo cho vợ con nhiều quá, lo cho mình ít quá, tuy các thứ bệnh kháng chiến còn hành hạ mãi. Chị nhờ Lan thỉnh thoảng thăm anh và khám sức khỏe qua loa, Lan là y tá quân đội chắc dễ hiểu các thứ bệnh của lính cũ.

Bây giờ, anh nói với Lan hai lần đều cứng lạnh như tảng đá hoa cương, và anh Cam cứ lù lù đi tới theo hướng mình như chiếc xe tăng hạng nặng.

Lan chịu kém ăn và mất ngủ thêm một tuần nữa, chịu đựng hai buổi lên lớp nữa của bà Ất Béo về tội thằng Cam chiếm đoạt tài sản của thằng Thống, và kinh nghiệm của đàn bà cầm cương chồng con sao cho vững. Lần đầu Lan ngắt lời bà ba bốn bận, nhẹ nhàng thôi. Lần sau thì Lan nổi loạn thật sự. Đến cuối Lan trừng mắt, gằn giọng:

- Bây giờ tôi mới thật hiểu vì sao anh Thống trước kia hay dặn tôi: giúp đỡ bà thì cứ giúp, nhưng chớ nên theo lời bà. Ảnh từ biên giới về, vợ con túng thiếu tới mấy ảnh cũng dành phần quà đến giúp bà, vì thương hại bà đông con và gia đình bà rối ren, bà lại tưởng ảnh giàu, ảnh phải triều cống bà vì một mối dây họ hàng nào đó do bà nêu ra chứ ảnh không nhớ. Bà làm mất gia đình bà chưa đủ sao, còn muốn phá quấy vợ chồng tôi nữa? Tài sản anh Thống hả? Có. Phần ảnh có nửa cái xe đạp tôi đang đi, cái tủ lưới bằng gỗ thùng phế phẩm, mấy cái ghế đẩu, ảnh về thăm nhà tự đóng lấy. Gia tài để lại cho thằng Chung bấy nhiêu, hễ bà có di chúc của ảnh thì tôi xin giao hết cho bà. Nếu không có, xin mời bà về!

Lan vào ngăn buồng  trong, đóng sập cửa sau lưng, nghe tiếng bà Ất chửi rít răng, rồi các bậc gỗ bước từ sàn xuống rồi rên rỉ dưới những bước chân vốn đã nặng lại dẫm mạnh hơn lúc thường.

Lần này bà Ất không viết thư hay tìm gặp cấp trên của Cam và Lan nữa, vì biết mình đã già néo đứt dây, cũng sợ Cam và Lan phản công thẳng tay. Bà biến hẳn khỏi cuộc đời của bộ ba không ưa bà.

Vợ chồng Lan làm lành. Lan được một bài học thấm sâu.

Nhưng Cam vẫn mất thì giờ không ít, trong những trường hợp êm ả và thân thiết hơn.

Các cụ các bác hưu trí bao giờ cũng ít nhiều bị “sốc” khi chuyển từ những ngày bận việc rối mù sang cuộc sống quá nhàn rỗi. Các cụ ở miền Bắc có thể lo giúp bầy con cháu, làm việc nhà. Các cụ miền Nam tập kết khổ hơn nhiều. Đã buồn vì xa vợ con họ hàng-số có tiêu chuẩn đem vợ con theo rất hiếm, ví dụ trong quân đội phải là tiểu đoàn phó trở lên-buồn vì ngày thống nhất ngày càng lùi xa và địch khủng bố gia đình những người tập kết ngày càng ác, lại buồn hơn nữa vì cô đơn trong cảnh thiếu thốn và già yếu. Mỗi lần được báo họp đồng hương, các cụ đi rất đông, nhưng các cuộc gặp mặt chay tịnh ấy cứ thưa ra mãi vì cứ phải kể cho nhau những tin đau lòng, cùng những chuyện bực mình vây quanh.

Tìm nghề vừa sức để kiếm thêm tí chút bù vào lương hưu đã nhỏ lại teo nhỏ thêm vì hàng thiếu, giá tăng, tem phiếu chỉ đủ cầm hơi: phần lớn chỉ biết làm nông, không biết hay không làm nổi trăm thứ nghề ở thành phố. Kể ra làm ông gác cổng hay bà bán trà chén vỉa hè cũng được thôi, nhưng... nó cứ sao sao ấy. Từ ông bí thư Đảng ủy hay bà trưởng phòng tụt dốc đến đấy, lý đúng mà tình khó thông. Thà đóng cửa buồng mà tập làm hàng gia công cho mậu dịch hay hợp tác xã, đóng sổ hay dán túi ni-lông, hỏng mãi rồi cũng phải được, mệt đâu nghỉ đấy, mỗi tháng thu vào không bằng một ngày của cô bán hàng ở buồng bên, cô này phất tay lên nhờ buôn tem phiếu.

Những cụ không kiếm ra việc phụ thường kết thành tùng nhóm theo địa phương, theo nơi ở. Sáng ra, gặp nhau chỗ vỉa hè hay bãi tập thể dục, về nấu một soong cơm ăn sáng và trưa, hâm nửa phích nước nóng còn lại cho đủ sôi để pha ấm nước uống sáng bằng loại chè mậu dịch bốn hào mà cô mậu dịch bên cạnh đem về bán với giá bảy hào một gói nửa lạng, hâm luôn cái soong con có cá tép kho với dưa cải già muối chua, món mặn này được cái qua nhiều lửa càng dễ ăn bằng độ răng lung lay khấp khểnh. Nếu còn đủ dầu lửa thì trưa và tối sẽ thêm tí canh hay rau muống luộc cho dễ nuốt.

Khoảng tám hay chín giờ các bạn già sẽ đến chơi, hay mình đến nhà họ. Pha thêm chè, bày ra đĩa thuốc lá sợi, xấp giấy quấn sâu kèn, ngả bàn cờ tướng ra, thế là đủ cho một buổi tán gẫu và giải trí. Nhà nào có máy thu thanh thường được đón các bạn già nhiều nhất. Để chủ nhà khỏi thiếu thốn vì mình, các cụ thỉnh thoảng đem đến biếu một gói chè rẻ tiền hay một lạng thuốc lá sợi nâu.

Tuy vậy, các cụ gặp nhau mãi cũng chán, nghe chuyện quê hương thời chống Pháp mãi rồi thuộc lòng, những tin tức hiếm hoi về miền Nam đã cũ mòn đi. Các cụ tìm đến lớp trẻ để hỏi chuyện thời thế và dạy bảo vô số điều hay lẽ phải.

Sáu Cam được các cụ xếp vào hàng con em tập kết có chí, có tài, là một trong những bộ đội trẻ của Quảng Nam và Liên khu Năm sớm tốt nghiệp đại học, trong khi hầu hết đồng đội tập kết còn loay hoay với những lớp bổ túc cấp I hay mới vào trường Bổ túc công nông cấp II, cấp III. Các cụ gặp Cam rất ít, nhưng phần lớn đã từng đi toa xe lửa công hành của Cả Chanh hỏa xa. Ngày càng nhiều cụ đến làm quen với Cam. Theo các cụ thì cán bộ hay gì gì cũng chỉ làm việc ngày tám tiếng, buổi tối và chủ nhật là lúc nghỉ ngơi, chuyện vãn. Chẳng có luật lệ nào ép phải làm thêm hay học thêm ngoài giờ hành chính cả. Cụ nào cũng tưởng chỉ mình hay vài người nữa lâu lâu đến nói chuyện nhân tình thế thái và hưởng không khí gia đình với vợ chồng thằng Cam một buổi tối.

Cộng dồn ba chục cụ đến nhận người cùng tỉnh, bạn của anh Chanh và bà giáo Hạnh, bạn bộ đội và cơ quan của hai bên vợ chồng, cả bạn anh Thống nữa, đã xấp xỉ con số mỗi tháng một trăm khách đến nhà. Treo bảng hai màu như anh Lê Tùng không được, Cam trốn vào buồng trong cũng khó yên, Lan học lớp ban đêm bổ túc lên y sĩ đến phải bỏ học mất. Ngân sách gia đình từ giữa tháng trở đi bắt đầu rối loạn vì các bạn từ khu Tư ra hay biên giới về không đủ tiền ở nhà trọ, không thích ở trạm đón tiếp quân đội, ghé ở với hai vợ chồng vài ba ngày, và cũng nghĩ như các cụ: hàng năm mới có bạn cũ tạt vào, chúng nó chả khó khăn gì mà ngại.

Bàn đi tính lại mãi, Cam và Lan quyết định: tan tầm chiều sẽ về hối hả làm mỗi người một việc, sáu giờ mang tất cả các thứ cần cho buổi học đêm hay làm ngoài giờ, khóa cửa đi ăn cơm ở nhà ăn tập thể có bán phiếu lẻ, Lan mang theo một lọ tôm kho mặn hay muối vừng để ăn cho đủ bữa. Cơm xong, không về nhà mà chia tay luôn tại chỗ. Cam đạp xe đến nhà Lê Tùng; Lan đưa con đến gửi chị cấp dưỡng có bầy con năm đứa hay ốm vặt đã được Lan đến săn sóc lâu nay chẳng kể nửa đêm gà gáy, chị đền ơn bằng cách mua hộ con cá mớ rau mà vẫn áy náy, nay được dịp giữ hộ bé Nhứt buổi tối mới yên tâm. Lan gửi chị một chồng tranh truyện trẻ em, một bộ chữ cho lớp võ lòng chơi chung suốt tối. Lan trốn vào gian trong tí xíu của buồng y tá trực, đã kê sẵn cái bàn con bên giường chân niễng, đóng cửa ngồi học. Giờ hẹn gặp lại cả nhà là chín rưỡi.

Cam và Lan đều nghĩ thương các bạn từ xa đến áo đầy bụi và quần đẫm bùn, thương các cụ lập cập đếm bước đến chơi. Biết làm sao, khi phải làm và học thêm mỗi ngày vài ba tiếng. Lan cố tìm một chỗ nào cho chồng thức đêm trong khu bệnh viện, thì bỗng một anh bạn học cũ của Cam ở trường chuyên khoa Huỳnh Thúc Kháng được chuyển đến làm bác sĩ thực tập ở khoa Huyết học, thu xếp được cho Cam làm việc ở phòng ngoài, nơi có mùi cồn nóng và máu tanh, nhưng lắp quạt và đèn nê-ông chong suốt đêm. Cam giữ riêng một chìa khóa ngoài, không phải đạp non một cây số dưới mưa đêm đến quấy ông bạn Tùng mắt lồi nữa.

*

Những đêm mưa và tối thế này, Cam ở nhà để cùng nấu một bữa tươi gia đình và chơi với con một lúc trước khi nó ngủ lăn ra. Thằng Nhứt không chịu ăn cơm trước khi mẹ về, nó biết ba Cam xót ruột lo con đói sẽ lấy mấy cái bánh bích-quy trong tủ ra cho nó ăn tạm, thứ này làm bằng bột mì pha nhiều bột sắn khoai, cứng và nhạt, mua không cần phiếu. Ba hay quấy thêm cho nó một cốc nước chanh bằng thứ đường vàng gọi là hoa mai hay hoa mơ gì đấy. Hết bích-quy vẫn có bít-xcốt tẩm đường. Tội nghiệp thằng bé, hàng tháng chỉ được ba bốn lần ăn nửa bát phở hay bún riêu cua thay vào bát cơm tối qua hấp lại hay mấy củ khoai chấm muối vừng mỗi sáng. Được cái nó ít ốm và không đứng “chầu mồm” khi trẻ khác ăn bánh bao và uống sữa ca-cao.

Tối nay ở nhà, nó chơi xếp chữ hay tô màu tranh truyện một mình hàng giờ, mãi mới đến ôm đầu gối Cam:

- Ba chơi với con một tí nhá.

Cam giật mình, nhìn đồng hồ báo thức: đã một tiếng rưỡi anh quên bẵng nó để chim sâu vào một tập thơ nôm đã phiên âm và đánh máy, chua công bố, một anh bạn chỉ cho mượn đọc trong hai ngày và nhờ sửa lỗi đánh máy luôn thể. Cam xốc con đặt ngồi trên đùi:

- Ờ, ờ, ba thích chơi với con lắm chứ.

- Ba để con chơi mãi một mình...

- Con thấy đấy, ba bận lắm lắm, bao nhiêu là giấy là sách. Con chơi gì nào? Đua ngựa nhé, hay làm ảo thuật trên tường? À, chắc con thích chơi xếp chữ, dựng nhà?

Hỏi gì thằng bé cũng lắc đầu. Nó rỉ tai Cam như sợ bị nghe trộm:

- Ba cho con tập nấu cơm, luộc rau, hâm canh.

- Úi, con còn bé thế...

- Bên nhà bác Dự, đứa năm tuổi đã biết luộc rau hâm canh. Đứa lên sáu nấu cơm ro ro. Con chả biết gì, chúng nó cứ chế là công tử bột, ngượng lắm. Ba dạy con vài lần, con thuộc, con nấu ngon cho chúng nó nác mắt ra. Nhé ba nhé?

Nó đã lây giọng Thái lọ của bà cấp dưỡng rồi. Chẳng sao. Nhưng để cho một đứa bé sáu tuổi rưỡi mó vào lửa và nước sôi, lỡ bị bỏng thì những kẻ độc miệng sẽ rao lên là Cam hành hạ con riêng của vợ, sức mấy mà đi phân trần.

Thấy ba ngần ngừ, thằng Nhứt vòng tay ôm cổ Cam, thơm thật to vào má. Nó biết ba thích được thơm, cũng như nó. Cam thơm trả vào má con, cả hai bên, rồi hẹn chung chung:

- Hễ mẹ bằng lòng thì ba cũng bằng lòng.

- Ba bảo mẹ bằng lòng đi.

- Ồ, con bảo chứ. Việc của con cơ mà.

Thằng Nhứt phụng phịu nhưng không hờn dỗi.

Từ ngày ba Cam đến ở chung, nó bớt hờn hỗn với mẹ, chỉ còn hay vùng vằng. Với ba, nó ngoan hết sức. Ba không yêu thì nó mất đi chơi các trò ở Bách Thảo hay Thống Nhất, không được đèo xe đi xem phim thiếu nhi, không ai đi mượn sách Kim Đồng ở thư viện Hà Nội về cho nó xem tranh truyện. Mẹ bận luôn tay luôn chân, ngày làm tối học, chủ nhật đi mua hàng tem phiếu, giặt giũ, tiếp khách, sức đâu mà lo cho con được chơi.

Cam ở nhà đã gánh được hai thùng nước ở khu điều trị về để sẵn. Buổi tối là giờ cao điểm ở khu tập thể. Lắm nhà lén đun bếp điện tuy đã bị cấm, nước trong đường ống bị lấy dọc đường không đến được khu nhà viện trợ chỗ cuối dòng.

Rửa bát xong, Lan vào nhà khi Cam đã tém chăn buông màn cho con và quét dọn gần xong. Cam kể vắn tắt câu chuyện thằng Nhứt muốn tập làm bếp. Lan gạt ngay:

- Anh lo vậy là phải, trẻ con trái chứng hơi đâu mà cưng mà chiều. Miệng thế gian em không lo, mà lo nó bị bỏng nặng hay làm cháy nhà, cháy lây cả khu này mình lấy gì bồi thường?

Cam trầm ngâm một lát mới nói:

- Kể ra, hồi lên năm anh đã nấu trọn bữa cơm cho cả nhà, lũ trẻ nhà chị cấp dưỡng nay cũng thế... Hay là ta bước đầu cho nó tập đóng bếp trấu, mùn cưa, quét nhà?

- Cũng được, nhưng phải bắt nó đeo khẩu trang, làm xong nhớ rửa tay... Tối nay ai đến không anh?

- Có ba lần. Hai cậu bạn cũ anh Thống ghé thăm Lan, vội lắm không đợi được, biếu Lan chai mật ong kia kìa. Một cô nghiên cứu sinh đến phàn nàn chính sách, ba sinh viên nhờ phụ đạo, anh đều hẹn sáng mai làm việc ở trường. Các cụ không thấy đến, chắc ngại mưa.

- Với lại chúng mình tản cư đêm đã hơn tháng, khách đến vài lần không gặp cũng nản.

- Anh băn khoăn nhiều. Thôi đành chịu chửi, biết sao.

Tiếp đó hai vợ chồng cùng chúi mũi trên nhũng trang giấy in và giấy viết, ai đi ngủ trước thì người còn thức lấy báo che một góc đèn.

Thằng Nhứt tạm bằng lòng với bước tập được cho phép. Nhưng nó muốn tránh tiếng đoảng, mỗi chiều nó lễ mễ bưng cái bếp trấu xuống nền đất trước nhà, lên xách tiếp bao trấu và cái chai, đóng bếp rất kỹ trước mắt tất cả lũ trẻ trong khu, đút bếp xuống dưới sàn nhà gỗ. Rồi nó quét dọn trước sân khi có mặt bạn, bạn về mới quét trong nhà. Nó còn nói khoác rằng đã thạo làm bếp chẳng thua ai. Còn cái khẩu trang mẹ nó bắt đeo, nó chỉ đeo ở cổ chứ không chịu bịt mũi mồm.

Trong nhũng ngày ấy, Cam vẫn trầm ngâm kéo dài, rất ít nói cười. Lan đoán chồng vướng chuyện rối rắm gì ở trường, hay được tin xấu từ miền Nam gửi ra. Lan coi chồng là “con người thủy tinh” như đã thấy trong triển lãm y tế, chứa gì trong đầu trong bụng là trông rõ cả, dù anh thốt ra dịu hay xẵng, thô lỗ hay lịch thiệp. Đợi lâu quá, Lan phải hỏi:

- Anh gặp chuyện buồn phải không?

Cam giật mình:

- Không, không... gọi là vui đúng hơn... nhưng kèm một mối lo...

- Anh hay nói thẳng kia mà!

- Ừ thì thẳng. Anh đang cân nhắc. Trường anh được Liên Xô cấp mười học bổng nghiên cứu sinh trong  ba năm, ở Lô-mô-nô-xốp. Khoa anh được chia hai suất, những chín người muốn đi, chẳng ai chịu nhường ai. Anh sẵn sàng nhường, tập thể không chịu. Cụ chủ nhiệm khoa cho bỏ phiếu kín để thăm dò, anh được nhiều phiếu nhất. Sáng hôm sau, cụ gọi anh lên khoa xát xà-phòng một trận:

“Đưa người đi học để lo cho dân cho nước, cho khoa học. Anh chị em bỏ phiếu thế là tinh đời đấy. Mình biết, lắm cậu đi để sống khá hơn, có thùng quà gửi về nhà, học tại chỗ thì bảo vệ luận án tại chỗ, còn mong được điểm hữu nghị, chiếu cố. Học ở Việt Nam, đi thi ở các nước xa lắc, trước một hội đồng chưa hề đến nước ta... Mà thôi, mình chỉ muốn cậu đừng từ chối bai bải như tối qua nữa. Cả chục thư gửi gắm ký tên từ thứ trưởng trở xuống, đây này!

Cụ đập tay vào một tập giấy viết nhiều nét chữ trên bàn. Anh xin một tuần để cân nhắc thêm, cụ bằng lòng...

Lan bật kêu:

- Muộn mất còn gì!

- Không. Học sinh phổ thông sang học Liên Xô phải học tiếng Nga một năm. Nghiên cứu sinh thì tùy người, vào học sau vài ba tháng hay năm sáu tháng cũng được, chỉ cần kiểm tra đủ điểm.

- Vậy đó... anh còn lo gì nữa?

- Anh lo cho Lan, cho nhà mình. Em có thai ba tháng. Thằng Nhứt ngoan đấy nhưng còn nhỏ. Đời sống ngày càng khó, em thồ hàng như tối nay trong tháng thứ ba, dễ sẩy lắm...

Lan cố nén mình mỏi không lao vào ôm ghì chồng, chỉ nói bông đùa:

- Hơi đâu lo con bò trắng răng hả anh? Em đẻ trong bệnh viện, bạn bè xúm xít, nhờ một tiếng là hai ba người chạy giúp. Anh quên em là y tá, đã một lần sanh rồi mà. Chị cấp dưỡng góa chồng, một mình nuôi năm đứa thì sao!

Cam đăm đăm nhìn khuôn mặt gầy của vợ, càng gầy thêm khi mang thai, đôi má từ màu hồng của gái một con chuyển đần sang tai tái, mấy chiếc áo đo may trước đây nay rộng hẳn ra. Cam biết vợ kín đáo nhường miếng ngon trong bữa cho chồng con, dùng đồng lương của Cam cho mình và con rất dè xẻn, giấm giúi gửi tiết kiệm mỗi tháng năm bảy đồng phòng khi cơ nhỡ.

Có lần Cam nhận nhuận bút được những hai chục, độ nửa tháng lương y tá, cao hứng đưa vợ con đi ăn một chầu phở tái và sủi cảo, cửa hàng tư. Nửa chừng Lan sực nhớ, đi xem bảng giá, quay lại hốt hoảng:

- Họ chém quá anh ạ. Sủi cảo nước là nước tính bảy hào, phở tái bò dai như quai guốc cũng tám hào!

- Ồ, ta bảo vệ sức kéo, chỉ cho thịt lứa bò già phế thải. Ăn mậu dịch thì rẻ, mà chỉ có phở lợn, phở ếch, phở cá.

- Lần sau anh muốn ăn gì, đưa tiền em làm ở nhà. Bảo đảm ngon, sạch, rẻ.

Trả tiền xong, Lan còn kéo chồng đến cửa nhìn xuống bếp: vì thiếu nước máy, cô rửa bát chỉ có bên mình một xô nước lều bều những thứ vét chưa hết trong bát, nhúng bát vào lắc một làn, đưa lên lau bằng một cái khăn đen bẩn hơn khăn lau bàn, xếp vào chồng bát sạch. Cả hai đang xem tiếp, bỗng bị một cánh cửa mở vào bên trong giập đánh sầm, suýt đập vào mặt, kèm một câu chửi tục.

Từ hôm ấy Cam không một lần khen các cửa hàng tư là nấu ngon và niềm nở nữa. Muốn khao cả bộ ba-trung bình mỗi tháng một lần-Cam đưa tiền cho vợ, thường là tí nhuận bút còm của một bài đăng báo. Cam đóng lò, bổ củi, gánh nước, nhặt rau, đi xếp hàng mua một bi-đông bia hơi, pha nước chanh cho con. Lan cố nhớ lại những cách nấu rất tuyệt đã được bà mẹ dạy cho hai chị em khi bà còn sống, nay Lan chỉ còn nhớ mang máng sau bao nhiêu năm ăn cơm bộ đội và tập thể.

Trong giới cán bộ công nhân viên, có con đi học Liên Xô hay Đông Âu coi như tăng ít nhất hai bậc lương, đi nghiên cứu sinh còn cao hơn nữa. Lan nghĩ ngay đến chuyện ấy, nhưng không dám nói. Từ khi rời giường hai tầng ở bãi Phúc Xá về ở với mẹ con Cam, anh phải lo cơm áo gạo tiền và chạy việc vặt nhiều gấp bội. Xa vợ con mấy năm, chắc anh sẽ dồn thì giờ vào nghiên cứu, dồn tiền rúp mua sách, khác xa một số sinh viên lo buôn nhiều hơn học, bóc lột cả những người rất ngại đi lùng hàng như anh Cam, đến bữa ăn chỉ gặm vài lát bánh mì kẹp dồi, mắt vẫn dán vào trang sách.

Đã lên phòng nằm, Cam vẫn vắt tay trên trán quên tắt đèn. Lan chờ mấy phút, Cam mới nói ngập ngừng:

- Trong Nam thiếu cán bộ quá chừng. Anh hy vọng họ khám lại sức khỏe... cho đi...

- Tay trái anh chỉ còn năm chục phần trăm, ai cho đi?

- Năm kia họ khám theo tiêu chuẩn lính chiến. Bây giờ anh vô có thể dạy văn hóa, viết báo, sưu tầm văn học dân gian để làm luận án... làm được chút gì đó phụ giúp với đồng chí trong Nam. Đang khi nước sôi lửa bỏng, mình ở đây mà còn thao thức “ngày Bắc đêm Nam”, huống chi bỏ đi tới chỗ yên ổn, khá giả...

- Thôi, anh ngủ đi. Còn ngày rộng tháng dài, thả sức mà đắn đo. Riêng phần em, đẻ nuôi thằng Nhứt một mình còn lóng ngóng, tới đứa em nó thì thạo nghề làm mẹ lắm rồi. Bạn em hay nói được ưu tiên số một so với chúng nó. Ngủ đi, chóng ngoan!

Lan thức dậy lúc một giờ sáng như lệ thường, ra buồng ngoài đánh thức con dậy đái vào bô, nó thỉnh thoảng vẫn còn đái dầm. Cam cũng lồm ngồm ngồi dậy, châm một điếu thuốc, đêm nay anh hút đến điếu thứ ba rồi.

Không muốn nhắc nhở chuyện hút thuốc, Lan chỉ chêm thêm một ý mới nảy ra trước khi ngủ thiếp:

- Anh tính thêm coi. Sau ngày giải phóng, ai sẽ giảng văn học kháng chiến trong các trường miền Nam? Chắc phải nhờ các vị học ở Âu Mỹ về, nói tiếng Việt như “ông Tây An Nam” trong vở kịch xưa anh cho mượn đọc đó, nhắc tới văn học cách mạng là bĩu môi hay tròn mắt: “Cách mạng mà cũng có văn học à?”. Tới đó anh mới cáp sách trở về trường, lo học ôn chưa kịp, nói chi đến luận văn luận án!

Hết một tuần, Cam mới trả lời chủ nhiệm khoa, nhận đi nghiên cứu sinh. Ông chủ nhiệm bộ môn tham công tiếc việc muốn giữ Cam lại nhưng chỉ có thể than thở bóng gió và đi tìm trợ lý khác thay Cam. Thay rất khó, vì số cán bộ và bộ đội tập kết tốt nghiệp ngành Ngữ văn đã ít lại không  thích về trường, nơi vừa nghèo vừa hay rối.

Lớp bổ túc tiếng Nga mở trên đường vào Hà Đông, gần khu Cao-xà-lá, gọi tắt ba xí nghiệp cao-su, xà-phòng, thuốc lá cùng các nhà ở kèm theo. Cam chỉ đến học mấy buổi đầu rồi xin học tại chức, vì trình độ cao hơn nhiều so với học sinh phổ thông rất kém ngoại ngữ, dẫm chân tại chỗ mãi với xát là vườn, đom là nhà. Thầy giáo đọc lá đơn viết bằng tiếng Nga của Cam, chỉ sửa hai chỗ sai biến cách (nỗi khiếp sợ của người học tiếng Nga), ghi dưới: Ya xô-gla-xen (tôi đồng ý). Anh này trẻ hơn Cam ba tuổi và đã biết tiếng Cam từ trước.

Cam vẫn đến trường, giúp thầy chủ nhiệm bộ môn một ít trong khi chưa có người thay, thường tìm chỗ vắng mở bộ đĩa kèm sách dạy tiếng Nga ra tập phát âm, các bạn dạy Nga văn ở trường cũng đến tập cho đối thoại. Cam dần dà bỏ thói quen nghĩ bằng tiếng Việt rồi tự dịch trong đầu ra tiếng Nga, luyện cho mình nghĩ bằng tiếng Nga, cho các ý hiện hình trong đầu với thân hình và áo quần Nga trước khi tuôn ra ngoài.

Mỗi lần kiểm tra định kỳ nửa tháng, có dịch xuôi, dịch ngược, hỏi ngữ pháp, đối thoại thầy trò, Cam lại khiến cả lớp ngạc nhiên và thích thú. Kiểm tra viết quy định hai tiếng, thường phải kéo dài ra hai tiếng rưỡi hay ba tiếng, riêng Cam chỉ cần vài chục phút đã nộp bài và nhận điểm cao nhất. Giờ đối thoại hơi buồn cười: thầy cao hứng hỏi những điều rất xa chương trình, Cam trả lời vẫn lưu loát và khá chuẩn. Lứa trẻ từ phổ thông lên kính phục đã đành, các bạn nghiên cứu sinh khác cũng sửng sốt: “Cậu ta học bao giờ mà tài thế!” Rất nhiều lần các em trẻ đứng lên đề nghị hai thầy đối thoại thật lâu để chúng em quen nghe nhiều giọng. Cam đùa luôn bằng tiếng Nga: “Và để rút ngắn số phút kiểm tra miệng của các bạn chứ gì?”. Chỉ có vài nghiên cứu sinh hiểu và bật cười, còn cả lớp ngơ ngác.

Bởi phải tốn rất ít thì giờ cho tiếng Nga nhưng vẫn phải đợi cùng đi chung đợt, bộ môn đã có trợ lý khác thay Cam, Cam lao vào săn lùng văn học dân gian miền Nam, kiếm tư liệu cho luận án sẽ viết tại Liên Xô. Trường đại học không chi tiền sau khi chuyển lương sang chế độ lưu học sinh, Cam phải tự xoay xở lấy. Ông Mạnh Thường Quân của Cam là anh Năm Chò đã vào Nam, Cam phải tự túc khoản này, đi tìm gặp anh chị em tập kết. Cụ chủ nhiệm khoa tốt bụng chỉ có thể giúp Cam bàng giấy giới thiệu, mặc cho ông phó can mãi là sai nguyên tắc. Các cụ hưu giúp được rất ít: nói chính trị mãi rồi cũng bị méo mó nghề nghiệp, rất ít cụ còn nhớ tục ngữ, cao dao, dân ca. Cam phải đạp xe đi rất nhiều nơi chung quanh Hà Nội, tìm cho ra những ông bà sống gân suốt đời ở nông thôn, góp nhóp mỗi nơi một tí. Được nhiều nhất là khi gặp các bà ít chữ, cấy hái ở làng và tập kết theo chồng con làm cán bộ. Hết gần đến xa, Cam tìm về các nông trường miền Nam, ghi đêm này qua đêm khác bên các ông bà từ trung niên đến phụ lão. Tiền tiết kiệm vơi dần trong những chuyến đi xa ấy, trong khi số vở ghi tăng lên mãi.

Lan nắm tất cả tiền lương của hai vợ chồng, chỉ đưa lại ruột ít cho chồng tiêu vặt. Rất may là được ở trong khu tập thể, tiền nhà, tiền điện, nước trừ vào lương rất nhẹ, nên Lan chắt bóp gửi tiết kiệm mỗi tháng được năm bảy đồng. Số bạn gần xa, hay chỉ người quen sơ sài thôi, suốt mấy năm thường vay Cam rồi chày bửa không trả, đều bị Lan chặn lại không cho vay tiếp, nói nhẹ nhưng dứt khoát thay cho ông chồng rất cả nể và đãng trí khi cho vay hay cho mượn sách vở, đồ dùng.

Khi tiền tiết kiệm từ một trăm sáu tụt xuống tới dưới năm chục, Lan mới báo cho chồng biết. Cam lâu nay chỉ biết chìa tay hỏi tiền, lúc này trố mắt, gãi bộ râu quai nón tua tủa chung quanh cái cằm chẻ đôi, bật cười:

- Mất khá tiền, nhưng được mấy trăm trang tư liệu mang theo làm vốn đây. Qua mấy chuyến đi, anh khai thác về Liên khu Năm với Nam Bộ đã tàm tạm. Tạp chí Nghiên cứu văn học mới đăng bài của anh về ca dao Quảng Nam, chắc cũng được vài chục. Để anh đi lấy.

Cam bơm xe, đạp xe Thống Nhất cọc cạch ra đi. Trưa Lan về, thấy Cam đang ngồi viết với xấp giấy bạc năm đồng chặn hòn cuội trên bàn. Cam hí hửng rất trẻ con:

- Họ chi rất khá, bốn chục đấy, ông tổng biên tập còn gạ anh viết luôn một xê-ri bài nữa, anh chưa dám hứa. Ông nói bài mới ra đã được giới nghiên cứu đánh giá cao, nhuận bút tăng thêm một chục nữa cho xứng công sức tác giả.

- Anh viết ba ngày đêm bàng em làm cả tháng...

- Ba ngày cộng với hàng chục năm chiến đấu, học hành, moi tiền tiết kiệm đi ngao du tứ xứ...

Cam không nói tiếp được vì Lan đã cúi xuống ôm ghì chồng, ép má mình bịt miệng chồng, thì thào:

- Chào thua ông quỷ sứ từ lâu rồi mà.

Cam vòng tay qua vai vợ, hôn thật kêu như khi thơm thằng Nhứt. Cũng chính lúc ấy thằng Nhứt từ lớp vỡ lòng về, xô cửa vào, bật cười rúc rích:

- Ô kìa, ba cũng thơm cả mẹ nữa!

Vợ chồng luống cuống rời nhau. Lan đi thu xếp cơm trưa với mặt đỏ bừng, mắt lóng lánh ướt. Cam chìa hai tay đón con, nó trịnh trọng nói theo lệ thường: “Con chào ba, con chào mẹ”. Cam đáp: “Ba chào con”. Lệ ấy do Cam đặt ra, thay cho những câu phủ đầu đốp chát mà Lan cũng quen nói như các bà mẹ khác đợi con về để kể tội đánh bạn hay hỗn với cô giáo.

Thơm nhau mỗi bên đủ hai bên má, Nhứt lại vặn:

- Mẹ lớn thế mà ba cũng thơm như trẻ con à?

- Ờ, ờ… mẹ bảo ba thơm con chưa to, ba phải tập...

- Tại mẹ chủ quan... Ba xem sổ liên lạc. Các điểm học tập đều trên trung bình. Khuyết điểm hay chòng bạn giảm một phần. Tật nói chuyện trong giờ học chưa sửa chữa được mấy.

Cơm xong, thằng bé không ngủ trưa, chạy xuống sân chơi với lũ bạn, thường là bi hay đánh quay. Cam chỉ giữ lại mười đồng, còn đưa hết cho Lan:

- Anh đi Phủ Lý chuyến nữa thôi, gặp một đơn vị Trị Thiên-Huế, nhiều nhất ba ngày. Sau đó là chúi vào thư viện quốc gia lùng sách cũ, phòng sách tham khảo mới có. Số vốn tư liệu trực tiếp đã hòm hòm rồi đấy.

- Anh định mua gì mang sang Liên Xô?

- Mua gì? Áo quần ấm được cấp, va-li cũng thế. Sang bên kia có học bổng rồi.

- Mấy chị ở đây bày cho em mua các thứ đồ mỹ nghệ, sang đấy bán kiếm ngoại tệ được khá lắm, mua hàng công nghiệp gửi về lại lãi thêm lần thứ hai.

- Quái, anh đi nghiên cứu chứ có đi buôn đâu! Hay là anh ngồi xổm trên vỉa hè Mátxcơva, đặt một chồng giỏ mây giỏ cói, bày một mớ rèm tre với sơn mài Đồng Xuân, mời chào khách qua đường dẻo như kẹo kéo?

Lan biết lặng im đúng lúc. Mình sẽ gửi tất cả cho vài cô bạn ở Mátxcơva, nhờ tiêu thụ hộ, bảo anh Cam là quà biếu nhiều nơi nhờ bạn phân phối, ảnh mới chịu mang theo. Khó, người đâu mà thiếu đầu óc thực tế đến thế!

Chương 12

Hai Khánh mở mắt hồi lâu mới nhận ra mình nằm trên bệ xi-măng của xà-lim biệt giam. Lại nhắm mắt một hồi nữa, ôn lại những gì xảy ra trong hai ngày qua. Ba lần tra điện đã làm đầu óc rối tinh.

Thằng gác ngục mở bật cái lỗ vuông trên cửa sắt, quát:

- Dậy đi cha nội, tám giờ sáng rồi không thèm mở mắt hả?

- Tao mệt. Mày cút đi!

- Bộ muốn ăn thêm vài chục dùi cui hả? Dậy!

- Mày cứ vô dọn dẹp. Cấm nói hỗn. Không biết thiếu tá Khánh à? Tao ra khỏi đây thì liệu hồn!

Bấy nhiêu thôi. Mươi phút sau có hai tù thường phạm vào rón rén đổ thùng tiêu, bưng thau nước để thiếu tá rửa mặt, tên cai ngục rập chân đứng nghiêm: “Trình thiếu tá, dọn dẹp xong, lát nữa mời thiếu tá điểm tâm”. Khánh khoát tay: “Cho lui”. Đang thời buổi rối mù này, hết đảo chính hụt đến đảo chính thật, hàng loạt tướng tá đang thét ra lửa bỗng vào tù, hàng loạt tù bước thẳng lên ghế chỉ huy hay tỉnh trưởng, quận trưởng. Cứ như tuồng hát bội hay cải lương, vừa tháo gông cùm đấy lại đeo râu làm vua.

Suất cơm tù vẫn như hôm qua, gồm “cơm giòn, cá chiên”, nghĩa là cơm hẩm đầy sạn và khô mặn cá bò, cá cơm đầy giòi, xếp trên tấm tôn dẹt kê bếp than đá cho giòi bò ra bớt, có bữa thêm vài sợi rau muống loại thái cho heo.

Khánh buộc lòng phải ăn nhấm nháp những thứ ôi thối ấy, chợt cửa xà-lim lại mở. Tên gác ngục rút chìa khóa bỏ đi luôn. Một thiếu úy An ninh quân đội bước vào buồng, quát:

- Phạm nhơn Ung Viết Khánh đi lấy khẩu cung!

Khánh đáp mệt nhọc:

- Tên tao vậy đó, mà tao không phải phạm nhơn, tao không đi.

Tên thiếu úy lại quát:

- Cho phép phạm nhơn ăn cơm mười lăm phút!

Hắn bước ra cửa ngó quanh, vào khép cửa, rỉ tai Khánh:

- Thiếu tá đọc giấy mau đi, rồi ăn thứ khác. Bà Duyên gởi đó.

Đúng chữ Mỹ Duyên trên mảnh giấy rất mỏng: “Họ không có chứng cớ gì, vu cho anh là Cần Lao để kiếm hối lộ thôi. Đòi hai triệu, em chưa chịu. Rán giữ hồ sơ trắng xóa. Em sắp tới gặp MD”.

Tên thiếu úy đã trải tờ báo trên bệ xi-măng, bày ra bốn chiếc bánh bao, một mớ giò chả và pa-tê gan thái sẵn, một chai bia Xan Mi-ghen cổ lùn. Khánh hết lo bị đầu độc, ăn thật no để bù hôm qua chỉ uống nước, uống mấy cũng không hết cơn khát sau ba lần tra điện. Gã thiếu úy đợi Khánh ăn uống xong mới thu dọn mọi thứ cho vào cái cặp da xách tay, hết dấu vết. Gã ngắm lại Khánh từ đầu đến chân trong bộ py-gia-ma nhàu nát mặc khi bị bắt. “Xin phép thiếu tá...”. Gã móc tay vào chỗ rách nhỏ ở ngực, xé rách tới gần thắt lưng. Gã giật cổ áo cho văng cúc áo trên cùng, phơi nửa ngực. Rồi gã lấy ra cái còng hai vòng rời kiểu Pháp, bấm cho hai tay Khánh ép sát vào nhau, buông xuống sợi xích lòng thòng trước bụng. “Thiếu tá chịu khó chút, cho phóng viên họ chụp hình. Nhớ đi kiểu bị tra tấn gần chết nghen thiếu tá”.

Rẽ qua lại nhiều lần qua những hành lang và bậc cấp hôi bẩn, gã thiếu úy mở một cánh cửa gỗ dày, xô mạnh Khánh vào, hét sau lưng:

- Vô mau! Mới nhảy dựng sơ sơ mà làm như hấp hối!

Nhiều ánh chớp loe lóe trước mặt Khánh. Anh chưa kịp hiểu gì, chỉ nghe tiếng giày đinh bước qua bên mình. Một cái tát nổ to sau lưng Khánh. Một giọng quen chửi to:

- Đ.mẹ, ngu hơn heo! Tụi bây dám hành hạ thiếu tá ra vầy há? Muốn ra tòa án binh, tao cho ra liền một khi! Mở khóa!

Các ánh chớp tắt hẳn khi tên đại tá sư đoàn trưởng cũ của Khánh dìu anh đến ngồi xuống ghế dựa, tự tay mở khóa còng tay rót bia vào hai cốc, ấn một cốc vào tay Khánh, giơ cao cốc của mình như chúc tụng gì đấy. Một ánh chớp lẻ loi phóng tới. Khánh đã đủ tỉnh táo để nhận ra một trung uý tâm lý chiến vừa chụp ảnh, trong khi bốn năm người khác cầm máy ảnh ngồi yên. Khánh còn khát, uống cạn nửa cốc và đặt xuống, chờ đợi, chợt nhận ra Mỹ Duyên trong nhóm phóng viên ngồi hình vòng cung chung quanh một đầu bàn của người hỏi cung và khán cung.

Đợi viên tư lệnh từ đại tá mới lên chuẩn tướng nhờ ngả theo phe đảo chính trước một buổi, đeo lon một sao mới tinh-bọn gác tù kháo như thế-trở về ngồi chỗ khán cung, Mỹ Duyên mới đứng dậy, nghiêng mình chào chuẩn tướng và ba quan chức khác ngồi sau bàn dài, nói chậm và rõ:

- Kính trình chuẩn tướng và các vị, tôi là Trần Mỹ Duyên, phóng viên hãng AFP và của một số tờ báo Pháp, Anh, Mỹ, Úc-đại-lợi, Nhật Bản. Tôi được cử làm đại diện nhóm đồng nghiệp hiện diện hôm nay. Xin trân trọng giới thiệu ông Giêmx Kít-man, hãng UPI (một người cao to đứng dậy, mặc sơ-mi ngắn quần soóc phơi lông nâu từ ngực đến chân tay, chỉ khẽ gật đầu kẻ cả). Tới ông Sác-li Braonơ, hãng Roi-tơ (một người cao gầy không râu không lông hơi nhấc đít, ngồi xuống ngay), ông Oa-ta-na-bê đặc phái viên báo Yô-mi-u-ri Sim-bun (một cậu trẻ, má tròn và mắt một mí, đeo hai máy ảnh và một máy ghi âm, đứng lên gập nửa người chào rất lễ phép). Còn hai bạn đồng nghiệp Úc-đại-lợi và Phi-luật-tân nữa, xin phép đến muộn mươi lăm phút vì đang quay một số cảnh đường phố sau cuộc cách mạng mồng một vừa toàn thắng...

Mỹ Duyên nhuộm tóc màu vàng sáng, mặc một bộ tay-ơ xám nhạt rất nổi màu da trắng, đi giép da cao gót cùng màu áo váy. Duyên dặng hắng, cười tươi:

- Chúng tôi vô cùng cảm ơn ngài chuẩn tướng đã cho phép chúng tôi được dự thính buổi khẩu cung hôm nay. Chúng tôi đã phỏng vấn rất nhiều hạng người, hôm nay là lần đầu được nghe lời khai của một thiếu tá tâm lý chiến đã phục vụ đắc lực cho chế độ Diệm-Nhu, hình như đã bị Việt Cộng mưu sát khi đi máy bay L.19 làm nhiệm vụ kêu gọi chúng ra hàng. Một lần nữa chúng tôi xin ngỏ lời tri ân ngài chuẩn tướng.

Khuôn mặt núng nính mỡ của viên chuẩn tướng mỗi lúc một đỏ, mồ hôi vã ra lấm tấm. Y lấy khăn tay lau vội. Bọn ghen ăn ghét ở cố phá mình đây.

Chiều qua, trong cuộc nhậu động trời tại câu lạc bộ sĩ quan có máy lạnh, y say quên hết trời trăng. Ai đó đến rỉ tai nói gì không  rõ, chìa trước mặt y một tờ giấy đánh máy. Y hoa mắt, không nghe gì đọc gì được, cũng không nhìn mặt người đưa giấy, đón cây bút bi ký ào luôn, quay lại cười hô hố với các bạn nhậu:

- Các xừ coi đó, moa làm việc theo kiểu lính chiến, không quan dạng như cánh Lệ Xuân-Nhu-Diệm đâu nghen.

Một trung tá trung đoàn trưởng đứng dậy, ngất ngưởng nâng cốc. Các cô hầu bàn hối hả rót đầy các cốc đã vơi trong khi gã kia lè nhè:

- Anh bình dân quá đó, anh Hai...

- Anh Bảy chớ!

- Đối với tụi em, anh là anh Hai, là bởi anh đứng đầu... Anh được vinh thăng lên ông tướng, tụi em mong anh thả neo miết ở vùng Một chiến thuật này cho tụi em phò tá, có đi Sài Gòn họp Hội đồng tướng lãnh thì chớ có đơn đao phó hội, mà phải để tụi em đem vài trăm quân cảm tử theo. Còn phần anh Hai thì xin nhớ con chị rị con em, con béo kéo con gầy... Một lần nữa, mời các chiến hữu cạn chén chúc mừng một ông sao trên trời mới giáng hạ xuống vai anh Hai!

Tất cả đứng lên chen tới chạm cốc với chuẩn tướng. Không ai nghe những lời xì xào trong khi đám đông xúm xít: “Nó nịnh khéo ghê-Ông Bảy lên tư lệnh vùng, thì nó cầm chắc cái sư phó-Mới ba mươi, đánh ít nịnh nhiều, nhảy qua đầu tụi mình-Nhảy qua còn khá, nó ngồi luôn trên đầu mới khốn nạn-Nó nợ mình ba trăm ngàn, đòi năm bảy lần chưa được-Bao con bồ ca-va chưa đủ, còn thêm bài bạc nữa-Lão Bảy tin nó lắm mới giao cho nó kiếm gái, buôn lậu...

Viên chuẩn tướng ngồi ghế chủ trì khán cung lúc này đang lơ đãng nghe những lời tri ân vắn tắt bằng tiếng Anh, do Mỹ Duyên dịch lại bên tai y, lơ đãng nhìn Hai Khánh đang uống nước suối mà không động đến các thứ đắt tiền.

- Xin mời chuẩn tướng huấn thị cho vài lời trước khi lấy cung.

Viên chuẩn tướng đã quyết định hẳn. Y bật cười to:

- Trước hết, phải xin lỗi quý vị vì một loạt hiểu lầm liên tiếp, rất đáng tiếc. Cuộc cách mạng nào cũng có lộn xộn rối ren không tránh được. Thiếu tá Ung Viết Khánh... è hèm... là bạn tôi từ khi rời ghế giáo sư ngoại ngữ vào quân lực ta, làm sĩ quan tâm lý chiến rất giỏi, rất mẫu mực... Ác hại, tôi nhận được điện mật phải tạm giữ thiếu tá vì đã hết lòng phục vụ chế độ nhà Ngô, lại thêm cụ thân sanh làm tỉnh phó rất được lòng họ Ngô. Bọn đàn em quen thói cũ của Nhu-Diệm-Cẩn, “không có đánh cho có, đã có đánh cho chừa”, bắt ai thì đánh dằn mặt lập tức. Tôi chưa kịp ra lệnh cho tụi nó bỏ cái thói phản dân chủ ấy đi... Sáng nay cũng vậy, biểu kêu thiếu tá lên gặp các phóng viên quốc tế, tụi nó dốt đui, lại xích tay thiếu tá dắt đi lấy cung. Mong thiếu tá cùng quý vị cảm phiền cho qua. Xin thiếu tá cứ chuyện trò xả láng với giới báo chí quốc tế.

Vừa lúc ấy, hai người một Âu một Á hối hả bước vào, được Mỹ Duyên giới thiệu là phóng viên Úc-đại-lợi và Phi-luật-tân. Họ xin lỗi vắn tắt, bước tới góc buồng, ngây mặt nhìn những vết máu khô và ướt trên tường, lặng lẽ khiêng chiếc ghế dài đến cạnh các đồng nghiệp, rút mấy tờ báo ra lót ngồi. Không thấy họ mang máy quay phim, hẳn đã gửi người phụ tá mang về nhà để khỏi bị tịch thu phim và máy. Họ chỉ rút máy ảnh và máy ghi âm ra.

Các phóng viên hỏi bằng tiếng Anh. Mỹ Duyên thấy bốn vị trong quân lực Việt Nam cộng hòa ngây mặt trong khi Khánh trả lời cũng bằng tiếng Anh. Duyên tinh ý nhấc chiếc ghế dựa đến ngồi đằng sau viên chuẩn tướng và một thiếu tá An ninh quân đội:

- Trình chuẩn tướng, mỗi nước nói tiếng Anh pha giọng riêng, khó hiểu lắm. Em nghe quen, chuẩn tướng cho phép em dịch lại.

Viên chuẩn tướng được gõ bí, làm bộ thờ ơ:

- Ừ, phải... nhờ cô dịch cho mấy đứa nó nghe.

Cậu thiếu úy thư ký lấy cung vội nhấc ghế đến bên Duyên, kê cặp da trên đùi ghi theo lời dịch.

Biết đám sĩ quan võ biền kia chỉ đủ mấy tiếng ô-kê, oeo oèo, gút, theng kiu để làm le với gái nhảy và bán xì-néc-ba, Duyên dịch đúng các câu hỏi, nhưng vo tròn bóp méo những câu trả lời của Khánh, giũa mòn tất cả các góc cạnh gay gắt đối với bọn giam mình.

- Tôi là trí thức, bị đòn tù phải buộc vào quân lực. Tôi đứng trên mọi sự tranh giành phe phái...

Duyên dịch:

- Tôi nguyên là giáo sư, do hoàn cảnh khó khăn phải vào quân lực. Tôi làm việc chăm chỉ, không theo đảng phái nào.

- Tôi bị đối xử như con bò vào lò mổ. Một trận roi đòn, ba lần tra điện đến hấp hối.

Duyên dịch:

- Quả thật, tôi có bị hiểu lầm như chuẩn tướng đã nhận, có bị bạc đãi bởi những người gác chưa giác ngộ.

Khánh nghĩ thầm: “Gớm, cô ả ranh khiếp. Bọn tướng tá đọc biên bản sẽ rất yên tâm. Các phóng viên gửi bài về nước, dù các ban biên tập cắt xén xào nấu lại để khỏi mếch lòng nước đồng minh, vẫn còn một số mũi nhọn tố cáo. Bọn ác ôn này có bao giờ đọc báo nước ngoài đâu mà biết. Bọn tâm lý chiến ở trung ương tinh hơn, phát hiện được, nhưng giữa lúc lộn tùng phèo này sức mấy mà vươn tay ra tới vùng Một chiến thuật, tận đèo Hải Vân!

Qua một giờ nghe đối đáp qua lời dịch, viên chuẩn tướng che miệng ngáp, rồi đứng dậy:

- Chắc quý vị cũng như tôi, rất bận trong tình hình mới. Trước khi chấm dứt... ờ, ờ... cuộc phỏng vấn này, tôi xin hứa hẹn vài lời. Thiếu tá Khánh sẽ được chuyển sang nhà tạm trú của sĩ quan cấp tá, ăn uống theo mức sĩ quan đồng cấp, có người đem đến tận phòng. Thiếu tá có quyền mặc quân phục nhưng tạm cất quân hàm, tiếp người nhà và nhận quà mỗi tuần bốn lần tại phòng riêng. Những đứa đã đối xử không tốt với thiếu tá sẽ bị trừng trị. Riêng tôi, là người quý trọng thiếu tá, tôi... è hèm… mong Hội đồng tướng lãnh xóa hết nghi ngờ, để thiếu tá mau mau về cộng tác với chúng tôi.

Từ đó, Khánh được chuyển từ xà-lim biệt giam sang chỗ giam lỏng thường dành cho sĩ quan bị gọi về chờ xét kỷ luật. Buồng kê hai giường nhưng chỉ một mình Khánh ở, được quét dọn hơi quá kỹ: người dọn buồng xốc cả chăn đệm ra sân đập giũ, bắc ghế lên quét nóc tủ, xếp lại tập báo trên bàn cho đúng thứ tự ngày tháng, cầm những cuốn sách trinh thám tiếng Pháp và Anh lên vỗ cho sạch bụi. Bàn ghế là loại dã chiến khung nhôm, nếu có ngăn kéo chắc hắn cũng rút ra dọn hàng giờ. Khánh cười thầm trước kiểu làm ăn vỡ lòng của bọn an ninh, hay mật vụ chẳng biết.

Hay đến nhất là chị bếp, mang đến những đồ dùng và áo quần của Khánh, chị vẫn ở trông nhà và cơm nước cho thằng Chung. Nó kéo cả chục đứa trong cái băng bụi đời của nó về nhà, mở nhạc điếc tai cả xóm, uống bia, hút thuốc đầu lọc, bỏ học hoàn toàn. Nó lấy đồ trong nhà đi bán lần hồi, chị bếp can bị nó chửi rát mặt. Mà nó mới mười bốn tuổi! Chưa lần nào nó đến thăm ba nó tuy không ai cấm.

Đến thăm ít hơn nhưng có ích hơn là cậu hạ sĩ hộ vệ. Rất kín đáo, cậu ta giúi cho Khánh một xấp tiền kèm thư của Mỹ Duyên. Quà công khai chỉ có bia và đồ hộp Mỹ.

Sau hơn chục ngày giam lỏng, Khánh nhận được lá thư thứ hai của Duyên, viết trên giấy rất mỏng:

“Lão Bảy đánh hơi anh kiếm ra tiền, muốn bắt anh tạ ơn lão xếp đại úy cho anh từ đầu, sau lên thiếu tá mà chút quà cũng chẳng có. Lão quanh co miết, sau nói thẳng nhờ em nhắc khéo “ông bạn chung của chúng ta”, lão chỉ biết phần em tới mức đó. Lão khuyên anh chưa sẵn tiền thì mượn ông cha dượng hay bà mẹ trong Sài Gòn, sau trả không khó, thời buổi nhốn nháo này giàu sang mấy hồi. Phần lão được lên cấp sau ngày 1-11-63 cũng nhờ nộp gấp hai chục triệu cho Hội đồng tướng lãnh.

Phần anh, lão hẹn nộp triệu rưởi thì ra tù, phục hồi danh dự và cấp bực. Một triệu thì cũng ra tù nhưng ra khỏi quân lực luôn, coi như được mãn hạn động viên. Em đang giữ của anh gần ba triệu, khỏi phải vay. Em khuyên anh bí mật cò kè với lão, thí một triệu chắc lão cũng nhận cho phục chức. Ra làm thường dân, bán cháo phổi trường tư, rầy rà lắm anh ơi. Một thằng phường trưởng, một đứa mật vụ giả hay thiệt đều có thể gây sự, vu cho anh là ác ôn cần lao nhơn vị, tay sai hạng nặng của Nhu-Diệm, buộc anh chi địa mập [8], cứ nấn ná ít lâu nữa cho qua sóng gió rồi tính sau. Chiều chủ nhựt em tới chỗ anh-À quên, em gặp lão Bảy ở nhà riêng lão. Ra tới gần cổng chính, hai thằng an ninh chặn soát em rất kỹ, còn sai con điếm nào đó dẫn em vô buồng trong soát cả người nữa. Nói là khám võ khí, em biết coi có bí mật ghi băng recorder lời lão Bảy không. May em không mang máy ghi, không một chữ trong bloc-note. Gặp nhau, chúng ta sẽ nói như người thăm nuôi gập tù, chuyền giấy mật. Chắc buồng anh có đặt máy thu tiếng, họ mới cho anh ăn ngủ và tiếp khách trong buồng”.

Khánh đếm tiền xong, đẩy về phía cậu hạ sĩ bốn ngàn đồng, chia làm hai xấp, nói to:

- Tôi bị bắt oan, may có hạ sĩ với chị bếp coi ngó dùm nhà cửa, giữ cho thằng Chung đỡ phá. Chắc ít lâu nữa tôi được về nhà, sẽ kiếm chút ít tặng cậu với chị tiêu thêm. Cảm ơn nhiều nghen.

Khánh kín đáo khoát tay, rồi dựng hai ngón để báo cho tiền hai người. Anh vào buồng tắm đốt lá thư trong hố xí, khi ra thì cậu hạ sĩ đã đi. Anh bước ra thềm, khẽ huýt sáo và búng ngón tay. Cậu đốc gác, cũng là lính quân dịch lên hạ sĩ như cậu hộ vệ, tươi mặt chạy vào lãnh phần quà thăm nuôi. Khánh dựng một ngón tay trên môi ra hiệu im lặng, vừa nói vừa đếm tiền:

- Tôi còn mấy đồng dính túi, an ninh thấy không đáng thu, nhờ hạ sĩ ra căng-tin mua dùm mấy gói Ru-by với vài chai bia, còn đủ thì mua một ít rượu, tôi tiếp bạn bè (Khánh đẩy tới xấp tiền dày hơn). Còn mấy đồng lẻ thì cho luôn mấy cô xec-via, chẳng đáng gì (Khánh đẩy xấp tiền mỏng hơn, chỉ vào tay đốc gác, hất hàm. Cậu kia rập chân chào kính, nhét tiền vào hai túi khác nhau, ra vội).

Khánh vào buồng tắm, gài chốt, đếm số còn lại được hăm hai ngàn. Để dành vất cho cái thằng quét dọn hai ngàn, nó đỡ xốc xới. Khánh gói số còn lại vào túi ni-lông, bắc ghế leo lên giấu trên trần gỗ dán, đậy nắp thông hơi như cũ.

Y hẹn, Mỹ Duyên đến vào giờ thăm nuôi chiều chủ nhật.

- Kính chào thiếu tá. Tôi được phép tới thăm thiếu tá, coi thử số phận một sĩ quan theo đảng Cần Lao ra sao.

- Rõ khổ, tôi chưa hề được Đảng Cần Lao để mắt tới...

Duyên liếc nhanh qua cánh cửa để mở, giơ trước mặt Khánh một tờ giấy viết chữ to: “Nên đồng ý phục chức. Em mặc cả lâu, lão chịu một triệu rồi. Anh còn nhiều, đừng lo”.

Khánh ngần ngừ lần cuối, rồi gật đầu. Mỹ Duyên nói ngay:

- Tháng mười một mưa dầm, mà mấy ngày nay nắng khô, bụi đường bay mù sau xe. Vô phép thiếu tá, tôi rửa chân tay chút xíu.

- Xin mời bà...

Duyên vào buồng tắm đốt tờ giấy, vừa ra ngồi chỗ cũ thì một trung sĩ an ninh xách giỏ quà thăm nuôi vào đột ngột:

- Thưa bà, kiểm soát xong.

- Không có đồ quốc cấm? Không chứng cớ buộc tội thiếu tá?

Tên trung sĩ nhũn nhùn, xoa tay:

- Thiếu tá ra khỏi đây lại cầm đầu tụi em, ai dám hỗn.

Khéo nói vậy, nhưng khi Duyên trải tấm nhựa và bày quà ra bàn, thì khúc dồi thịt chín đã bị xắn làm tư, gói bích-quy đã bị xé miệng, chai cô-nhắc ba sao bị rách lớp thiếc mạ vàng bao quanh nút cổ chai, chỉ có gói thịt chà bông và mấy chai bia còn nguyên dấu, tảng pho-mat Hòa-Lan xắt sẵn thành miếng mỏng cũng vậy. Duyên đưa mu-xoa chấm mắt, cố cười thành tiếng:

- Lệ thường, phóng viên chúng tôi phải thù lao cho người trả lời phỏng vấn. Trong hoàn cảnh thiếu tá hiện nay, không được nhận tiền người ngoài, xin thiếu tá nhận cho chút tặng vật...

Bàn tay Duyên dưới bàn khẽ vỗ vào đầu gối Khánh. Anh luồn tay xuống, đón một xấp giấy bạc nữa. Duyên xòe năm ngón tay: năm chục ngàn. Rướn người tới nói rất khẽ: For the guards, piecemeal [9]. Khánh gật, nhét túi áo lót, tiễn Duyên xuống đến sân, cúi đầu cảm ơn bà Xi-mo-nét đã quá bước đến thăm một người bị nạn.

Tối hôm ấy, tất cả tiểu đội lính gác khu nhà giam lỏng các sĩ quan tạm bị lột lon được mời vào buồng Khánh hưởng chung quà thăm nuôi. Khánh còn nhắn gọi cả tên an ninh mặc đồ thường, đeo tạp-dề vào quét dọn hằng ngày. Khánh nói rất kẻ cả:

- Lâu nay mấy chú em nhọc mệt với qua, gởi xác trong rừng, mà cực vì lo qua với mấy ông tá úy ở đây biến mất. Lính mà, đứa chó nào không biết nhảy tường, ném chăn đệm vượt kẽm gai, bò hỏa lực, né hỏa châu? Mấy cưng nghe phải chưa?

Bọn lính cười ồ, lại suỵt nhau khẽ mồm.

- Thỉnh thoảng bị cấm trại lâu quá, quan với lính thay phiên nhau rúc rào đi kiếm gái, qua biết mà cũng nhắm mắt. Bị cái đang khi minh oan, qua đoán chắc sẽ đeo lon như cũ, dại gì làm rắc rối cho mấy cưng, cho qua nữa... Bà nhà báo Xi-mo-nét chẳng biết luật lệ gì, đem tới trả cho qua hai chục ngàn, đền công qua trả lời nhiều câu hỏi của các báo ngoại quốc. Người Âu Mỹ trả cao mà sòng phẳng lắm. Đem nộp cho trại trưởng e nó bốc hơi mất, ta nhậu với nhau thôi. Qua chỉ huy nghen: chú mày gác cứ gác, cầm chai bia với ít đồ nhậu ra chỗ bót nhấp sơ sơ, nửa chừng qua cho người ra thay. Chú nhỏ này bảnh trai, cầm tiền ra ve mấy cô căng-tin sao cho tụi đào tơ chịu vô mở kho, lấy heo quay xúc xích ra bán, chớ về đêm tụi nó chỉ bán giải khát với bánh kẹo thôi. Cùng lắm vác đồ hộp về, đủ nhậu là được. Còn ông bạn dân sự rất tận tụy đây, quen xếp dọn cả giang sơn này, nhờ ông mượn-pông-sô hay thứ gì về trải ngồi, mượn ly cốc chén đũa, vài bộ cà-mèng ăn cơm lính... Mấy đứa còn lại khiêng bàn ghế ra ngoài thềm, quét dọn. Quick, quick!

Bọn lính bật cười khi nghe tiếng giục “nhanh lên”, tiếng đầu lưỡi của hàng chục ngàn cố vấn Mỹ đi kèm các đơn vị, rối rít làm theo lệnh người tù. Khánh vẫy tay hạ sĩ tiểu đội trưởng ra thềm:

- Tụi bây có đứa nào mới cưới vợ không?

- Thằng Sùng cưới tháng trước. Nó hiền mà hơi khờ, nghe đánh rắm cũng “dạ có tôi”.

- Được, hễ bọn tuần tra tới gây sự, bây cứ nói mượn buồng tao để bắt nó khao, rồi kéo bọn đó vô cho hưởng rượu cặn đồ thừa để trám họng.

- Dạ, em hiểu.

Vài chục phút sau, Khánh đã ngồi xếp bằng với đám lính:

- Mời các chiến hữu nâng cốc... chúc mừng cách mạng đại thắng... chúc mừng qua cùng các chiến hữu, ở tù và gác tù, đều được làm lính kiểng, khỏi ra trận!

Cười rộng miệng nhưng ít ồn ào. Cốc chạm nhau lách cách. Rượu trước để nhập khẩu vô tang, xong chai nào vất vỏ chai ra ngoài rào ngay. Uống suông kiểu ấy mau say. Cuộc nhậu nửa chừng hết rượu, thực khách bắt đầu ăn nhồm nhoàm, từng lúc chép miệng vì chưa đủ nghiêng ngả. Khánh hất hàm ra hiệu. Tên hạ sĩ gật đầu, bước ra ngoài với cái túi dết. Rất nhanh, hắn trở vào xách một túi phình to gồ ghề. Hắn mở năm chai bia cao, rót đầy một lượt vào các ca sắt to úp khuôn dưới các bi-đông Mỹ, để dồn năm vỏ chai bia một chỗ. Hắn rút trong túi dết ra ba chai đế trong veo, một cái phễu, búng ngón tay, trỏ vào tên an ninh và một lính nữa, lại trở vào buồng tắm. Lát sau trên mâm hiện ra năm chai bia loại bốn mươi lăm độ, và thêm ba vỏ chai rượu nữa bay qua hàng rào. Khánh uống rất ít, tỉnh táo nhắc hạ sĩ cho thay gác và đốc gác “để hai chiến hữu nữa làm cốc bia mừng cách mạng”. Bọn lính gác chỗ thâm nghiệm này quen thủ khẩu như bình, dù say đến mấy cũng không hở miệng, lỡ lời thì cũng bị đồng đội thúc cùi tay vào sườn đau điếng. Đã có đứa quá say nói bậy, chặn không nổi, chúng phải trói tay chân, nhét giẻ đầy mồm, đem bỏ ra góc rào vắng, trùm pông-sô như mớ bao cát dự trữ bên lô-cốt.

Mười giờ tối, giờ Sài Gòn vẫn giữ cho chạy trước giờ Đông Dương một tiếng, rượu bia đã ngấm, đồ nhậu đã gần cạn. Hai tên được lệnh thiếu tá chạy ra nhà mụ Thỉ gần đấy kiếm thêm rượu thịt, mụ là vợ một thượng sĩ già luôn có rượu lậu và đồ nhắm trong buồng kín. Chúng mang tiền và vỏ chai bia rỗng đi, xách về năm chai đế và một mớ thịt cá hộp, cả một cốc đầy tôm khô ngâm dấm và hành kiệu muối.

Bữa tiệc lại tươi lên lần nữa. Bọn lính tấm tắc khen mãi thiếu tá Khánh hết sức bình dân và chơi đẹp, không một lần đánh chửi lính, sống như ông thầy tu thứ thiệt.

- Nghe đồn thiếu tá biết bảy tám thứ tiếng, đúng không?

- Tao đã dặn, lon rụng rồi, kêu tao là anh Hai, anh Haaai!

- Đâu dám... è... thòi buổi này biết đâu mà lường... è...

- Chừng được gắn lon lại, thiếu tá đừng quên tụi em nghen. Coi đó, tụi em đâu dám hỗn hào... Híc! Híc!

Chợt có tiếng còi bấm hai tiếng ngoài cổng, một chiếc com-măng-ca Uy-lítx đỗ xịch. Tên hạ sĩ chạy vội ra trong khi tên gác mở khóa, cả hai kéo đôi cánh cổng có lưới kẽm gai bọc mặt ngoài. Chiếc xe gắn biển một sao của chuẩn tướng vòng đến sát thềm. Viên tướng bước đến cửa buồng, đứng cau mày, trong khi tất cả giơ tay chào kính. Y hỏi xẵng:

- Làm gì mà kéo vô đầy buồng thiếu tá, hả?

Tên hạ sĩ nói dẻo hơn kẹo kéo:

- Trình chuẩn tướng, tiểu đội em có thằng tửng này, thằng Sùng, binh nhứt, mới dại khùng cưới vợ. Nhà nó bằng cái lỗ mũi, ở dinh trại, nó nằm giường tầng ba, chẳng có chỗ nào mời các chiến hữu. Dạ thưa, cưới xin mà không trình làng thì bị chưởi thúi mả cả họ. May nhờ thiếu tá đây hoan hỉ cho mượn buồng chốc lát để nó mời anh em uống lai rai la-ve củ kiệu, mừng nó có nhợ cột chân, có gông đeo cổ. Thiếu tá đây cũng hạ cố cụng ly mừng cách mạng toàn thắng, mừng chuẩn tướng vinh thăng...

Viên chuẩn tướng liếc nhìn hai tấm pông-sô chỉ bày những chai bia và vài thứ đồ hộp hiền lành, do dự vài tích tắc nữa, rồi bật cười rất dễ dàng:

- Thiếu tá cho phép thì các chiến hữu cứ tự nhiên... anh em mình hay giỡn là xin đại tiện... Cho moa một cốc để mừng chú em sa vô vòng kẽm gai của đờn bà, để chúc thiếu tá mau ngồi vô ghế cũ, hay lên ghế cao hơn!

Tên hạ sĩ hối hả rút bi-đông nước chè ra tráng gấp hai cái ca sắt, đổ vào chậu đặt góc buồng trước cặp mắt gườm gườm của tên hộ vệ. Hắn khui bia cao thứ thiệt rót đầy hai ca.

Sau đảo chính, tất cả các tướng tá đều ra rả nhắc rằng mình rất dân chủ, rất thương lính thương dân. Tất cả những vụ giết, cướp, đốt, hiếp lâu nay là do cộng sản bày đặt hay do chế độ gia đình trị họ Ngô gây ra, quân lực Việt Nam cộng hòa ngăn chặn không xiết mới phải lật nhào Nhu-Diệm với bọn Cần lao. Viên chuẩn tướng xuê xoa nâng cốc:

- Nào, ta uống mừng cách mạng, mừng một chiến hữu có bạn trăm năm... Chúc thiếu tá được Hội đồng tướng lãnh mau chóng ra quyết định phục hồi danh dự, chức tước! Mà sao tụi bây cứ đứng như trời trồng vậy? À, chắc hết bia. Thôi khuya rồi, đi mua thêm không kịp, moa cụng ly tượng trưng với thiếu tá thôi!

Bọn lính hối hả dọn dẹp, giấu trước hết những chai rượu giả bia. Lão Bảy sai đưa ra chỗ góc sân vắng hai chiếc ghế; “Để chỗ cho tụi nó sắp đặt. Gớm, khói thuốc ngột như đốt rơm!”. Lão cho tên hộ vệ ra gác thêm bên cổng, vẫy Khánh ra ngồi đối mặt, nói vừa đủ nghe:

- Tụi Sài Gòn kêu điện ra bắt moa coi lại biên bản cuộc phỏng vấn của toa. Các báo đăng lời toa khác xa biên bản, Mỹ Anh đưa tin ngắn thôi, báo Pháp viết dài mà hằn học lắm. Hay toa với bà Duyên chơi xỏ moa?

- Trình chuẩn tướng, kể gì mấy tờ lá cải. Khẩu hiệu tụi đó là “nghe lời thiên hạ, viết theo ý mình”. Gửi bài về còn bị thông dịch viên dịch sai, đả tự viên đánh máy sai, biên tập viên xào nấu lại, tới tổng biên tập gạch sửa thêm bớt lu bù. Bọn em làm tâm lý chiến, biết nghề đó lắm! Như cái bài “Hà Nội khởi nghĩa đòi tự do” là bịa chữ đầu tới chữ cuối!

- Ờ, thôi được. Moa cho sao gửi biên bản vô cho cái lũ bới lông tìm vết… Mà toa đừng chơi trội nữa, cho tụi lính nhậu qua loa một lần đủ rồi... Bà Duyên nói với toa chưa?

- Thưa, nói rồi.

- Nói to trong buồng hả?

- Thưa không, bả viết giấy, em đọc xong đốt liền. Em gật ngay. Nhân đây em cũng xin lỗi chuẩn tướng, được đặc ân mà quên cảm tạ bề trên...

- Xí xóa, cho qua... Có điều mình nghĩ lại giật mình: cũng cần trám miệng tụi an ninh, lỗi phải đôi chút với thằng sư phó. Hay là vầy: toa đưa thêm hai trăm, moa lo dùm chuyện đó. Phần moa nhận ra một thông báo minh oan, phục hồi danh dự cho toa, gửi cho tất cả các sĩ quan trong sư đoàn, tất nhiên là khen toa hết mức. Ngon xơi rồi đó, chịu đi!

- Trình chuẩn tướng, em chưa dành dụm được gì, vay mượn khắp nơi may ra mới đủ một tê nộp tạ ơn chuẩn tướng...

- Thì vay của ông cụ!

- Ba em trốn biệt tăm rồi.

- Yên chí lớn, ông cụ luồn lách giỏi hơn con lươn, hồi Diệm lật Bảo Đại khối đứa đi tù mà ổng từ quận trưởng lên tỉnh phó. Ổng vô Sài Gòn tìm quý nhân phò trợ chứ đi đâu.

Lão Bảy càng nói nhiều càng chuyển sang giọng Bắc.

Khánh phân vân. Chịu ngay thì lão thấy dễ, lại cố moi nữa, đào nữa. Mỹ Duyên dặn rất có lý: cứ dằng dai cò kè. Ở đây mất tự do nhưng chẳng kham khổ gì, bọn lính ngại chính trị nhưng sai đâu chạy đó, kiếm puộc-boa hậu hĩ.

- Xin chuẩn tướng cho em tính lại thử coi vay đâu cho đủ số, em bí quá.

- Ừ, đành thế. Toa cứ dùng bà Duyên làm đầu mối, thu góp đưa cho mình. Tính mình dễ, toa gặp thằng khác thì phải hai ba tê mới thoát. Moa đang cần gấp, bảo bà ấy mỗi tuần đưa một phần ba moa cũng nhận. Toa thêm hai trăm mà được tiếng thơm, nhất toa đấy. Moa đang nợ đìa ra đây, ông sao trên vai nặng cân vàng lắm, khổổổ!

Lão bóp mạnh tay Khánh, bước nhanh ra cổng, lên xe.

Sáng hôm sau, viên thư ký của lão ghé vào chỗ Khánh, rút ra một mớ giấy viết thư, phong bì, tem, bút bi, cả hồ dán:

- Lệnh của chuẩn tướng: thiếu tá được phép viết thơ tự do cho bà con bạn bè, chỉ trừ các phóng viên ngoại quốc. Đốc gác sẽ đưa ra bỏ thùng thư bên cổng. Chào thiếu tá.

Gã không rập gót chào kính vì Khánh không đeo lon.

Suất ăn sáng của Khánh tăng gấp rưỡi so với các bữa trước. Bánh mì nướng giòn, ba quả trứng tráng, bơ, pho-mát mềm trắng, hai bình cà-phê và sữa riêng kèm lọ đường để tự pha chế. Anh ăn nửa chừng đã thấy lính gác bưng và một bộ đồ trà, bình thủy nước sôi, một hộp trà Thiết Quan Âm chưa khui, một chai rum nhỏ để rót vào cà-phê hay trà tùy thích. Cuối bữa, anh đang nhấm nháp cà-phê rum, tên quét dọn vào, khúm núm lấy trong làn ra một khay nhựa tròn có chân cao, xếp lên đấy cả mớ chuối, quýt, táo tây, nho ngoại.

Ái chà, lão Bảy mua mình đây. Lão chẳng cần chi xu nào, ra lệnh là có tất, tiền Nhà nước chịu. Cứ xài xả láng, thiếu gì đô-la Mý trút vào vỗ béo các sĩ quan Việt!

Khi cả bọn đã rút lui, Khánh mới trầm ngâm bày giấy bút ra. Nghĩ cách viết sao cho hợp pháp, vì bọn Phòng nhì và An ninh quân đội sẽ bóc xem. Thứ hồ chúng phát, Khánh đã dùng từ lâu: xếp cả lô thư vào thùng, mở một luồng khí trong bình sắt có ký hiệu mật, tất cả các bì thư đều bật nắp dán tanh tách. Thông thường tụi Phòng nhì đốt bỏ một phần tư đến một phần ba số thư kêu đói khổ, trách cấp trên kéo dài hạn quân dịch, tuôn lời bất mãn.

Khánh viết thong thả, cân nhắc từng chữ:

- Thân gửi bà Tuyết Trinh, Hội thông thiên học Đà Nẵng

- Kính gửi chị Ánh Mai, chủ nhân vũ trường Boston Đà Nâng.

- Kính gửi bà Mỹ Duyên, chi nhánh AFP Huế - Đà Nẵng.

Các địa chỉ ấy đều do Mỹ Duyên nói và bắt Khánh nhớ thuộc lòng.

Phần ruột mỗi thư đều là năn nỉ vay tiền rất gấp, sẵn sàng trả lãi cao hơn ngân hàng, nhờ bà Duyên ký giấy bảo lãnh và đem vào hộ cho Khánh để trả một món nợ thua bạc cay cú.

Chỉ qua một tuần, Duyên đã gom đủ và trao tay cho lão Bảy sáu trăm ngàn. Còn lại một nửa. Duyên hứa chỉ giao khi nhận được bản thông báo về Khánh, không phải chỉ in rô-nê-ô mà đăng rộng rãi trên các báo bên ngoài. Lão Bảy bị nợ thúc réo, phải ký vào-một thông báo gần giống như tuyên dương công trạng. Lão đích thân đến gắn lại lon cho Khánh, đưa về tận Phòng tâm lý chiến để Khánh ngồi vào ghế cũ.

Đến đấy Duyên mới chịu đưa sáu trăm ngàn hẹn trước. Dần dà mới rõ, bằng hăm dọa và bắt bớ, lão Bảy thu được bốn chục triệu, nghĩa là một vốn một lãi. Sau lại biết thêm, lão chỉ nộp mười ba triệu tất cả. Lão vỗ tuột chỗ còn nợ khi phe Dương Văn Minh bị phe Nguyễn Khánh làm “chỉnh lý” lật đổ.

Chương 13

Cả Chanh vẫn chưa nhận ra giờ này là sáng hay chiều. Anh chỉ thấy một lớp sương mù đậm đặc trắng pha vàng, với những quả bóng đỏ xanh tím bay nhởn nhơ gượng đưa tay lên dụi mắt, vẫn nguyên những màu sắc cũ. Chống cả hai tay xuống sạp tre mục, cố ngồi lên, anh không nhấc nổi cái đầu, nó quá nặng.

Dường như khối thủy ngân nằm im trong đầu anh bắt đầu rung rinh sau những cố gắng ấy. Anh nhỏ dần từ gần đến xa, hẹp đến rộng.

Cô Tơ-bon, em đồng chí Tơ-rin, tìm thấy Chanh nằm mê man bên bờ suối, đã dìu anh đến cái chòi cũ này, nấu cho anh một ống tre nước lá mâm xôi, một nồi sắn, trước khi đi bắt liên lạc với đội du kích và những ai sống sót sau trận tập kích vào cơ quan huyện ủy. Cô đi đã ba ngày chưa thấy về. Có thể bị bắt đâu đó. Đội du kích làng Blam và Blin cũng chẳng thấy đâu.

Xuân năm ngoái, trận càn lớn “tát nước bắt cá” đã lùa dân các làng Thượng mé trên sông Linh xuống làng định cư Linh Sơn kẹp giữa các đồn bót và các thôn xóm di cư. Đội du kích làng Blam còn 12 người, chỉ sau mấy ngày đã móc nối được với bà con đang dựng ấp chiến lược, mượn cớ vào rừng lấy tre gỗ để đem gạo muối cho du kích. Lảng vảng quanh các làng rút vào bí mật mà địch với tay không tới, chỉ khổ vì thiếu muối, sắt, vải. Hai cán bộ thôn bỏ cuộc, đem vợ con nhập vào làng nào có họ hàng nhiều, dựng lều phát rẫy, coi như mãn mùa cách mạng.

Cái chòi bí mật này là của du kích làng Blin, nằm kín trong những lùm mua và sim gần con suối nhỏ. Họ chỉ dám xuống “trung châu” tới đó, cách thôn Linh Sơn chừng bốn giờ leo dốc và lội ngược suối. Nồi, củi, gạo giấu trong một hốc đá còn kín hơn. Cô Tơ-bon biết chỗ vì nhiều lần tới liên lạc, lần này không gặp ai, không tìm ra gạo, chỉ hối hả mót trong một rẫy cũ được một ít sắn lưu niên đầy xơ để nấu cho anh bí thư tỉnh ủy.

Những bước vùn vụt đi lên sau ngày Diệm đổ đã gây một cơn bốc đồng mới. Các rào ấp chiến lược cháy suốt đêm, dân phá đồn trở về ngày càng nhiều, tề điệp co lại, ác ôn mới xế chiều đã lên đồn ngủ nhờ. Tiếp tới cuộc chỉnh lý của Nguyễn Khánh nữa, cán bộ và du kích Tây Quảng đã bốc lại càng bốc. “Quyết chống chần chừ do dự, không bỏ lỡ thời cơ”. Các chỉ thị của liên khu nhắc mãi “tiến công mặt trước, giữ vững mặt sau”, bị quên vế thứ hai. Kéo hết xuống đồng bằng, đánh rốc một chiến dịch lấy hết nông thôn đồng bằng, chỗ nào chưa đánh trốc được thì vây đồn bắn tỉa, giam đói giam khát, buộc ra hàng.

Huyện ủy Tây Quảng đã thông qua một nghị quyết giống lời Hịch tổng phản công như thế trong cuộc họp say sưa. Đồng chí Tơ-rin cũng tán thành. Thọc sâu xuống đồng bằng là giải vây cho miền núi đang khốn đốn vì địch cố chặn nguồn tiếp tế, một con gà mái ấp chỉ đổi được hai thìa muối, một heo choai mới được một lưỡi rựa sắt non.

Các đồng chí trong huyện ủy đều kéo xuống đồng bằng, dù tự nguyện hay miễn cưỡng, dù đi cuối hay đi đầu các đội võ trang công tác. Cả đám y tá, thư ký, in li-tô, liên trinh, bảo vệ đều đi tiến công mở ra. Chỉ còn lại ở cơ quan huyện ủy Tây Quảng một phó bí thư đang sốt rét nặng, chị nấu ăn, cậu tiếp phẩm khỏe mạnh chuyên đi cõng lúa “đảm phụ giải phóng” và xay giã rất khuya, xong lại xuống trạm tiếp tế mật cõng muối về, đôi khi được thêm vài hộp vị tinh hay một bình mắm cô.

Tháng ba năm nay, 1964, bùng ra trận càn lớn gấp bội năm ngoái vào “mật khu Đỗ Xá” của liên khu 5, kèm theo cuộc càn ác liệt vào miền Tây của các huyện Tây Quảng, Trà Mi, Tam Kỳ. Địch chặn dưới, khóa trên, cho Việt Cộng hết chỗ chạy, quyết bắt trụm cả các bộ máy của khu và tỉnh. Bắt về khai thác được là tốt nhất, chặt đầu mang về là nhì, cùng lắm là xua vào chỗ chết bệnh, chết đói, chết vì chất độc hóa học rải khắp nơi.

Cả Chanh về Tây Quảng mươi ngày sau khi địch đánh lớn, thọc sâu. Cơ quan huyện dời xuống ở hẳn trong làng Linh Trung được giải phóng mùa thu năm ngoái, bị bom mảnh bom lửa rất nặng, phải bật lên rừng cách vài cây số, chỉ để lại vài giao liên bám làng, giữ các mối dây dưới lên và trên xuống.

Các thôn xã giải phóng xa chỗ trọng điểm càn không bị hại nhiều, còn nhân lúc địch gom quân mà lấn tới làm chủ nhiều nơi. Cộng cả vùng đồng bằng và ven biển của ba huyện Điện Bàn, Duy Xuyên, Thăng Bình, có mười bảy xã liên tiếp khởi nghĩa “hoa nở trong lòng”, áng chừng địch chỉ líp lại được một nửa. Tam Kỳ giữ được vùng giải phóng nhưng tiến công chậm. Tiên Phước dựa vào bộ đội tỉnh hơi nặng, du kích và bộ đội huyện yếu, dù sao cũng giữ nổi phần lớn bốn xã trung du bị lấn chiếm cuối năm ngoái. Tây Quảng đang là cái lá chắn cản địch từ đồng bằng cố lên hợp quân với các tiểu đoàn lính dù và biệt động được vô số trực thăng trút xuống Đỗ Xá, sục khắp núi rừng tìm diệt các cơ quan thuộc liên khu.

“Bí thư phải có mặt chỗ gay go nhứt”. Anh Tô Xáng hay nhắc vậy, Chanh cũng ghi nhớ vậy. Giao công việc của tỉnh ủy cho phó bí thư và các đồng chí khác xong, anh ra đi theo thứ tự nối đuôi xưa nay: con Dồ trước xa, cậu giao liên Thượng cầm ná và đeo lựu đạn, cậu bảo vệ mang tiểu liên Tuyn cải tiến đã rút báng và đựng băng kèm ba lựu đạn chày từ miền Bắc đưa vào-thứ này ném được xa hơn nhiều so với các loại da láng da khía của Mỹ. Đến Cả Chanh, đã cạo râu và tạm trút lớp vỏ cụ Thượng từ khi cách mạng tràn xuống đồng bằng. Anh len lỏi giữa các ấp chiến lược, các đồn và cánh quân phục kích, lách qua các trận càn, và gặp may hơn anh Tô Xáng là chưa hề dính đạn, dù xuống tận mép, sóng biển hay luồn tới ngoại ô các thị xã.

Đến huyện ủy Tây Quảng, Chanh không bằng lòng ngay từ đầu. Cơ quan đóng trong một trại huấn luyện tân binh khá rộng, có cả sân bóng chuyền, đường ra vào băng qua đồi tranh rất lộ liễu. Lúc này có tới gần hai chục đội viên võ trang công tác và cán bộ các ngành các xã bị bật lên núi. Đã chạy tránh giặc mà còn làm phách, họ cứ đốt lửa thả giàn, vãi súng đạn đồ đạc lung tung, mở đài oang oang tỏ ý chẳng biết sợ là gì. Ai nhắc cảnh giác thì họ xì xịt, bĩu môi, cười khẩy. Ở đâu cũng có những người như thế: cán bộ bỏ dân mà chạy vẫn làm bộ coi giặc rất xoàng, bộ đội mất tinh thần rút lui vẫn cố đánh thằng tù binh vài cái tát để tỏ ra căm thù đế quốc, tất cả đều theo kiểu rẻ tiền nhất. Ngay trong tỉnh ủy cũng có vài người như thế: hò hét tiến công và tiến công, tiếp đó ép tay trên ngực ho khan để các đồng chí hiểu cho mình ốm yếu, rất tiếc không lao vào khói lửa được.

Chanh khuyên họ làm như bộ đội đánh đồn hay phục kích: giấu mình thì giấu hết sức kín, “đi không dấu, nấu không khói, nói không tiếng”, khi nổ súng thì long trời lở đất. Vây vo như nơi này, ích gì?

Anh phó bí thư ốm khặc khừ. Cậu chánh văn phòng, chỉ quen nếp bàn giấy, cho giao liên cõng tài liệu mật ra giấu kho mật. Số tản cư lên núi được lệnh về bám dân, chỉ bám từ nửa đêm đến một hai giờ sáng, đủ thì giờ để ăn đẫy và xin gạo muối cõng về.

Đồng chí bảo vệ có mang theo một bộ câu cắm, vài chục que tre già vót nhỏ và mềm, nối nhau bằng sợi cước dài phồng cá to đớp lôi bật cần câu. Cậu ta đi mốc mồi cắm câu lúc sẩm tối, trong đêm đi gỡ cá thay mồi hai lần, Chanh nhận gỡ cá lúc mờ sáng vì quen dậy theo vượn hú. Mỗi đêm được vài cân cá, nấu với rau ranh hay măng cũng đỡ háo.

Sáng hôm thứ ba Chanh đến, anh ra suối với con Dồ, đến chỗ vũng suối dài cách cơ quan nửa cây số. Hôm nay trúng khá, phần lớn các cần câu đều trĩu ngọn, rung rinh.

Trời mới hưng hửng sáng, anh đã lấy được nửa giỏ, chừng hai cân, còn lấy tiếp. Tiếng súng đủ loại chợt nổ rầm rầm phía cơ quan, chen rất nhiều tiếng lựu đạn và tiếng súng phóng lựu M.79 nhỏ hơn. Mươi phút sau, tiếng súng thưa bớt và tản rộng hơn: địch lùng những người sống sót. Rồi dậy to dần tiếng trực thăng bay tới. Chanh nép gốc cây, ngửng xem: bốn tốp H.34 đến rời nhau, mười hai chiếc. Nhiều luồng khói xanh chỗ đồi tranh phụt lên đón. Từng hai tốp một, các H.34 xuống đứng, trong khi hai chiếc trực thăng phản lực vòng ra xa, xối đạn chung quanh đám cháy khu trại cơ quan, bắn dai như trâu đái cuối buổi cày. Một loạt đạn quét trúng chỗ anh núp, nhưng thân cây to che đỡ được, vẫn nghi gì đấy, cặp HU.1A còn phóng thêm vài chục rốc-két vào những chỗ cây rậm. Cánh quân rằn ri nối nhau lên trực thăng.

Một giờ sau, đợi tiếng súng và trực thăng hết hẳn, Chanh mới lò dò trở về cơ quan huyện. Con Dồ chạy trước, ngửi mùi nước đái mà nó chuyên ghếch chân són mỗi quãng một tí dù đi đường quen.

Nó bỗng thụp bốn chân, gừ gừ rất khẽ trước một mớ lá khô bốc mùi địch. Chanh luồn tới quét lá, tìm thấy một quả mìn Gíp vỏ nhựa, nổ đủ phá chân. Địch càn, thường để đi cuối một nhóm công binh gài mìn: một tên cầm vồ nện xuống đất, để lại một lỗ vừa khít quả mìn xanh lá giống một lát bánh tày hay bánh tét nhỏ, hất một ít lá phủ trên là xong. Địch đã khám phá ra: một Việt Cộng chết ít gây bối rối vì chỉ cần đồng đội khiêng đi chôn và truy điệu, một VC toác chân đến gối sẽ phải khiêng leo núi khá xa đến bệnh xá-ba người thay nhau khiêng, bốn người mans súng và ba-lô gấp đôi, sau đó, phải cưa cắt và điều trị lâu, phải được khiêng ra tận miền Bắc để làm chân giả vì không thể chống nạng trèo dốc. Chúng biết nghiêm lệnh của VC là không được bỏ thương binh liệt sĩ.

Xem dấu giày, Chanh đoán bọn biệt động này chừng một đại đội, luồn trong rừng rậm mé sau khu trại đánh úp. Anh chị em ngủ không gác, chạy túa ra mặt trước, vượt rèm cây mỏng là gặp đồi tranh còi, tha hồ hứng đạn vào gáy vào lưng. Nếu con Dồ rất tỉnh ngủ không bám theo anh đi gỡ cá, hẳn nó nghe tiếng và ngửi mùi lạ, đã sủa báo động đủ cho một số kịp chạy hay bắn trả.

Địch đã thu hết xác và giải sổ bị thương, bị bắt về làm triển lãm trong “lễ chiến thắng”. Rất nhiều dấu máu rải từ bãi tro bốc khối ra đồi. Chanh vẫn kiên nhẫn quét chổi lá dò mìn, tìm xem có ai bị thương lọt vào bụi rậm khuất mát địch chăng.

- Giơ tay lên!

- Bắt sống Việt Cộng... bắt sống...

- Biệt động, sááát!

Khẩu súng ngắn ba nòng vẫn cầm trên tay, Chanh nhào xuống khúc hào vài chục thước mà trường tân binh đào để tránh máy bay, cũng để tập đánh địch dưới hào luôn, cỏ và tranh mọc hai bên rủ xuống che gần kín miệng. Anh cúi thật thấp, chạy luồn dưới lớp che khuất.

- Báo cáo thượng sĩ, có hầm bí mật!

- Nó độn thổ rồi...

- Dở như cứt! Lựu đạn, Em-bảy-chín, cả trái khói nữa, dộng hết xuống!

Một loạt tiếng nổ to nhỏ bùng sau lưng Chanh. Con hào chạy chữ chi, các thứ mảnh không đến lưng anh được. Nhưng hào chỉ dài hơn hai chục thước. Anh thở vài hơi đỡ mệt, rướn đầu lên thật êm tìm đường thoát. Con Dồ hổn hển sau lưng anh, rên khẽ. Nó không nhảy cao được một thước sáu để lên mặt đất, trong khi anh có thể dùng cả tay chân để vượt con hào hẹp. Nhân khi bọn lính ném lựu đạn và trái khói xối xả xuống chỗ anh nhảy xuống khiến chúng cũng bị khói khó thở và che mắt, anh rút dao găm đeo dưới áo bà ba ra, khoét vội hai hàm ếch để đạp chân nhảy.

Anh xốc con Dồ ném gọn lên mặt đất, vọt theo lập tức. Mấy tên đứng ngoài rìa chỗ khói kêu hoảng trong khi kéo khóa nòng tiểu liên:

- Nó, nó kia, nó chạy! Báo cáo...

- Bắn, bắn gấp! Đồ chó, nổ đi chớ!

Chỉ hai tên kịp nổ súng, bọn ở chỗ “hầm bí mật”. Sợ trúng số này, cũng chưa kịp thấy gì, chỉ xách súng chạy nhào tới. Chanh và con Dồ đã kịp nép sau bạnh vè một cây to. Chanh đủ bình tĩnh để quỳ bắn trả hết cả ba phát trước khi chạy tiếp trong chỗ rậm. Sau lưng anh súng vẫn quét tơi bời sau những tiếng kêu thét của bọn trúng đạn. Lâu nay vẫn thế, hễ biết Việt Cộng có thể bắn trả là chẳng đứa nào vọt lên trước: dại gì chết uổng cho đứa khác lãnh thưởng!

Chạy chừng trăm thước, Chanh thấy nóng rát ở đùi, ống quần bết vào chân. Anh dừng, cúi xem, thấy máu chảy xuống khá nhiều. Có tiếng trực thăng, hai chiếc chở quân H.34 và một chiếc võ trang, quần một vòng rồi đáp xuống đồi tranh. Anh đã quên bẵng thói quân ngụy: càn đường bộ hay đường không, chúng quen gài lại một bộ phận về sau, để diệt những VC đến cứu hay chạy lạc trở về chỗ cũ, và các loại mìn sẽ thanh toán những kẻ sống sót. Thỉnh thoảng có bộ phận gài như thế bị lộ, bị diệt, nhưng đấy là số ít, vài ba chục đứa thôi, thường không được nhắc tới nữa. Số cố vấn Mỹ tăng đến trên hai chục ngàn, cả một đạo quân cố vấn, có vô vàn thứ chiến cụ mới đi kèm, tha hồ mà nghĩ ra lắm trò trong cuộc “chiến tranh thí nghiệm” dùng bọn gook làm súc vật mổ xẻ. Chanh được một đồng chí địch vận cho biết từ khinh miệt ấy chỉ người Việt ta, chẳng trừ ai.

Chanh đi chừng vài trăm bước nữa thì chân phải bị chuột rút đau buốt, đầu bung bung, mắt hoa. Anh nép vào bụi sim to, nghỉ và băng. Trong túi tài liệu của anh luôn có bốn thứ phòng thân: một cuộn bông băng có ống thuốc sát trùng của Mỹ, vài chục viên clô-rô-kin Mỹ chặn sốt rét, một túi muối hầm để ăn kiêng khi đau dạ dày, một ve cao lôông tơ-uyn có tính kháng sinh do bệnh xá biếu.

Phải rửa trước đã. Đây vắng nước. Chanh nhắm hướng bò xuống chỗ thấp, kéo theo cái chân bị chuột rút co quắp. Đầu thấp chân cao, tuột dài từng lúc chỗ đất chài, Chanh đến một quãng suối còn nước ri rỉ. Choáng váng quá mất. Anh chỉ đủ sức mở túi muối, xát một nhúm vào chỗ quân bà ba rách che vết đạn xé thịt, ngất lịm luôn. Hình như lúc ấy gần trưa tròn bóng.

Anh được cô Tơ-bon dìu về căn lều bên suối Blin, nửa tỉnh nửa mê sau đợt mất máu. Hình như anh có bảo Tơ-bon xắn ống quần lên cao, hòa nước muối rửa vết thương, bôi cao lôông tơ-uyn, băng lại, đi báo cho anh Tơ-rin và cho chị Thùy vợ anh. Suốt mấy ngày qua Tơ-bon không quay lại.

Vết thương tấy ít nhưng vẫn gây sốt. Nhân đó, các chứng cũ cùng một lần “đồng khởi”. Sốt rét, dạ dày, thấp khớp xúm quật nhào Chanh đến độ cùng kiệt, hấp hối. Giữa hai cơn sốt, anh chỉ đủ sức gượng dậy, lật bật uống chút nước nồng mùi ống tre, lại nằm vật xuống sạp tre đã mục ngả đen và nổi mốc. Nước hết, anh định xuống suối, nhưng xương ống chân như đâm lút vào bàn chân, nhức đến kêu trời. Anh đeo ống tre ngang cổ, bò bốn chân đi kiếm nước.

“Phen này mình chết. Chắc chết. Hãy đốt tài liệu mật, vùi súng, gượng viết mấy chữ cài trên ngực trước khi quá muộn, để đơn vị biết tên và nơi báo tử. Hãy làm như rất nhiều đồng chí khác đã lặng lẽ trút hơi thở trên khắp chiến trường Đông Dương mấy chục năm qua, chôn khắp các rùng núi trước ngày toàn thắng.

Từ chỗ nằm xuống suối chỉ ba chục thước. Chanh bò xuống mất chừng hai chục phút, vục mặt xuống uống mãi không muốn ngừng. Anh vỗ vào miệng viên clô-rô-kin cuối cùng, lại uống. Rồi anh vội vã lật ngửa người, đưa tay bịt miệng bóp mũi, nuốt khan dồn dập, cố chặn cơn buồn nôn đang đẩy viên thuốc chòi lên tận mồm. Hình như sốt rét đã bị đẩy lùi, trưa nay không thấy lên cơn.

Con Dồ đói nhưng không rời chủ. Chỉ khi Chanh nằm thiếp, nó mới rón rén dạo kiếm ăn chung quanh lều, cũng để gác luôn thể. Là chó săn nòi lai chó giữ làng Thượng, nó quen tự kiếm ăn trong rừng. Tuy bom đạn đã xua chim thú dạt lên núi cao hơn, nó vẫn chộp được chuột rừng, sóc từ các cành xơ xác mò xuống đất kiếm ăn. Nó vồ được cả bìm bịp nâu đen, những con chim đớp muỗi lông xám đốm trắng ngủ suốt ngày trong chỗ  rậm gai chờ mặt trời lặn. Một lần bí mồi, nó ăn cả những con cuốn chiếu to tướng. Được con gì, nó tha ngay về ăn trước lều để trông chừng. Mỗi lúc tỉnh, ông chủ gọi nó vào bên chỗ nằm, chậm chạp sờ nhổ cho nó những cây gai cắm từ đầu đến mông mà nó không tự nhổ được, bôi cho nó tí cồn i-ốt vào chỗ sây sát chảy máu khiến nó rát đến phát rên.

Bò được đến lều với ống nước kéo lê theo, Chanh trườn lên sạp nằm thở, nghĩ dài dài, soát lại ý định chống giặc.

Dứt khoát chưa đốt tài liệu, chôn súng. Đội du kích Blin để lại trong lều cả một bó cây thông nhựa-vùng này gọi là cây ngo-chẻ ra thanh nhỏ và dài, dùng đi đêm. Chanh đã tháo cả bó ra lót dưới túi dết tài liệu, đặt cái bật lửa và hộp diêm tình cờ sót túi lên trên. Thứ ngo này bén lửa rất nhậy. Cây súng ngắn ba nòng để đầu sạp, qườ tay phải là đụng. Đạn dự trữ đặt trong cái soong thủng, đậy vung. Hễ có động, Chanh sẽ chụp súng lăn xuống đất, bắn trả ngay, đủ thì giờ thì lắp đạn bắn tiếp. Dùng toàn đạn ria hột tấm cho vãi rộng, nòng dưới bắn đạn trường Anh sẽ cố nhằm vào thằng chỉ huy, nếu có thể. Gặp bước đường cùng thì quẹt cả nắm diêm ném vào đống ngo, thả súng vào đấy. Tờ giấy cài ngực đã viết xong, nét qườ quạng: “Nhờ liên lạc trạm H.27 báo tin N.14 đã chiến đấu và hy sinh”. Nếu anh chết luôn trong một cơn sốt ác tính và địch lấy được xác cùng tài liệu thì sao? Anh tính kỹ, thấy mình không thể sốt ác tính đến chết được, vì đã nuôi ký sinh trùng ma-la-ria trong máu những hai giáp, hăm bốn năm, kể từ ngày bị Pháp bắt đưa lên căng và nhà tù trên Kon-tum, chẳng phải như số trẻ từ đồng bằng lên hay miền Bắc mới vào.

Chanh nghĩ dông dài trong những ngày đêm bị các bệnh và đói khát hành hạ, để xua luôn đi nỗi ám ảnh muốn tự sát.

Nạn đầu thú đi kèm nạn tự sát của các đồng chí trung kiên mất lòng tin ở thắng lợi. Nghị quyết chống tự sát của tỉnh ủy có ngăn cản phần nào nhưng không chấm dứt hẳn được những bi kịch như thế. Những đồng chí quá kiệt quệ về sức khỏe và tinh thần được đưa ra miền Bắc theo đường núi, lúc này còn được gọi lẫn lộn là đường Thống Nhứt, đường Hồ Chí Minh, đường 559. Người khỏe đi dưới hai tháng, người yếu chống gậy leo dốc xấp xỉ ba tháng tuy giao liên đã mang hộ gạo và bao lưng. Người cụt chân phải khiêng thì xuống chống nạng đi bộ khi gặp quãng đường bằng, được khiêng chỗ khó trèo. Qua khỏi đường Chín, họ thường được thồ bằng xe đạp của các đội vận tải, khi ra không chở hàng, đến Quảng Bình sẽ được ô-tô đón. Số vụ tự sát xuống còn rất ít, rồi hết hẳn. Nạn đào ngũ giảm nhiều nhưng vẫn còn. Trong đám cán bộ đã từng đánh Pháp, chai sạn với những đợt lên xuống tiến lùi của phong trào, chỉ lâu lâu mới có một người ra hàng, thường là sau khi bị kỷ luật nặng. Hầu hết số bỏ trốn, có hay không có súng, là những anh em trẻ “nhảy núi” trong một cơn bốc đồng, sau đó thấy theo cách mạng là quá cực khổ, quá dễ chết, thêm bị gia đình lôi kéo vì sợ mất con, mất chồng, bèn đánh bài chuồn.

Theo lệ thường, họ được địch đưa về một nơi rất kín đáo. không báo cho gia đình biết, để công an ngụy cho hưởng một trận tra tấn xem có phải Việt Cộng gài người vào vùng quốc gia hay chăng. Ai chịu đòn không nổi và trót nghe lời mớm cung, nhận là VC trá hàng, sẽ được đưa đi “an dưỡng đường” để nghỉ mát, tức là qua nhà lao để nằm xà-lim biệt giam, ăn cơm sạn mắm giòi và chịu mỗi đêm một lần tàu bay, tàu lặn, tàu điện, kết thúc bằng mò tôm trong bao tải buộc đá. Ai ham sống lâu hơn thì được địch giải về khui hầm bí mật hay đánh úp đồng đội cũ. Khui hầm rỗng hay cất vó hụt thì rồi đời luôn, bị bắn sau lưng và cắt tai lấy thưởng. Trận tập kích vào cơ quan huyện vừa rồi chắc chắn có đứa nào đó dẫn. Các đội võ trang công tác mắc kẹt tít dưới sâu kia, hẳn nhiều người biết cơ quan ở đâu, ở ra sao.

Phải đợi cơ sở trong quân ngụy và các ấp chiến lược báo lên cho trạm H.27 mới biết được ai chết ai sống. Nhưng trạm ấy có bị đánh úp không, nếu không bị thì cũng chẳng biết đồng chí bí thư kiệt sức nằm đây như người bán thân bất toại.

Bên ngoài lều, trời đã chạng vạng. Tiếng chim xao xác về tổ bớt đi nhiều nhưng vẫn còn. Đất dưới rừng ngả màu sẫm trước, nền trời vẫn sáng trong buổi hoàng hôn kéo dài của vùng núi. Con Dồ vừa ăn xong một rắn nước khá to, nuốt hết xương, bỗng đứng thẳng bốn chân, gừ gừ chạy xuống suối thật êm. Rõ ra nó chưa biết là bạn hay thù.

Mươi phút sau, nó chạy lên thong thả, không sủa. Tiếng chân bước và tiếng thì thào đến gần. Chanh không lăn sấp xuống đất, chỉ nằm nghiêng và cầm súng sẵn.

Cả một tốp người kéo tới. Cô Tơ-bon dẫn đầu. Còn đủ sáng để Chanh nhận ra Hai Thùy và giật thót mình. Tới Út Thanh Yên cõng con Thanh Bình. Chanh chống tay ngồi dậy, lập cập đánh bật lửa châm vào thanh ngo gài sẵn chỗ chân sạp.

Chỉ có Tơ-bon mở miệng được: “Anh Tơ-rin gác chỗ khe, em xuống thay ảnh”. Lúc này Chanh mới thấy Tơ-bon cầm lựu đạn, cõng một gùi tre nặng. Cô ngồi xệp đặt gùi, cầm lựu đạn đi ra. Út Thanh Yên chợt nhớ, cũng ngồi xuống thả đứng con Bình, nói với nó bằng giọng ngủ mớ, lùng bùng không rõ tiếng:

- Hừ, đòi đi, mới leo dốc sơ sơ đã bắt cõng... mười ba rồi chớ ít đâu...

Thùy bỏ cái bao lưng xuống, lại đứng nhìn chồng trân trân, nước mắt chảy xuống chầm chậm. Chanh tỉnh lại, gượng cười:

- Nhà không ghế, bà con chịu khó lót dép ngồi... lạ lắm sao mà ngó hoài vậy ta?

Châm thêm một cây ngo nữa, Chanh được Thanh Yên đưa cho cái gương chữ nhật nhỏ. Anh soi xem mặt mình: một đống râu tóc bù xù bết đầy đất cát, bao quanh khuôn mặt chỉ còn da bọc xương. Anh nhìn xuống bộ bà ba rách như lá chuối khô và cũng đầy đất cát, chắc sau lưng cũng thế. Đồng chí Tơ-rin bước vào lều, chỉ đứng nhìn Chanh như một người đến dự truy điệu bị muộn giờ.

Tiếng khóc chợt nổi hu hu cùa Thùy đánh thức mọi người. Chanh cười phá lên, rất không tự nhiên:

- Gì mà như đám tang vậy hè? Chanh xe lửa đúc bằng sắt, trầy truột hay hư máy chút đỉnh, ăn thua gì!

Tới đó, từng người mới lo một việc, tíu tít cả lên. Anh Tơ-rin xách ống và soong xuống suối trong khi Thanh Yên nhen bếp lửa, lấy trong gùi ra túi bột huỳnh tinh, hộp thịt nạc chà bông, muối hầm và vị tinh. Yên nói rất ra vẻ thầy thuốc:

- Có gói xôi đậu xanh đó, mà anh ăn sợ thương thực. Em quấy bột nhiều, anh ăn mỗi lần một chén, nhiều lần cũng khỏe.

Thùy bắt anh cởi quần bà ba bết máu ra, hòa nước muối giội vào cuộn băng đã dính cứng vào vết thương, nhẹ tay gỡ dần nó ra. Chanh buốt tận óc nhưng cố nằm im. Điều lạ là chỗ thịt bị xé dài hơn ngón tay không làm mủ, không thối.

- Anh... ai làm thuốc cho anh?

- Tự làm thôi.

- Anh có trụ sinh hả?

- Trụ sinh của người Thượng, là cao lôông tơ-uyn. Hễ ngốt cơn sốt rét, anh tự bôi. Lát anh cho coi.

Nước trong soong đã sôi già. Thùy pha thêm nước muối trong cái ca Mỹ, soạn các thứ rửa và thay băng. Hồi Chanh làm xe lửa, sau về ở Linh Lâm, Thùy học mót được tí nghề y tá để giúp anh em trúng pháo, bà con trong làng cần cấp cứu bước đầu, trẻ con ốm vặt. Nhưng học thuốc nam kỹ như chồng thì không đủ thì giờ.

Trong khi chờ nước nguội, Thùy cùng Tơ-rin thay nhau kể chuyện những ngày qua. Cô Tơ-bon rời Chanh đã thốc thẳng xuống Linh Lâm báo động cho gia đình Thùy, rồi trở về làng Thượng định cư Linh Sơn. Bọn dân vệ chụp bắt Tơ-bon lúc mờ sáng, đem về bót nện khá đau, Tơ-bon không nhận đi tiếp tế Việt Cộng mà chỉ đi tìm con heo sẩy chuồng: “Hắn ủi khoai sắn họ, tui lấy chi tui đền?”. Vẫn cứ bị giam ba ngày. Các ông lão làng Blam cho con cháu đi báo với tỉnh ủy viên Tơ-rin, cùng kéo lên bót kêu kiện.

Trong mấy ngày ấy, Hai Thùy và Thanh Yên đi gặp Cửu Áng, phó đại diện kiêm kinh tài của xã, xin giấy vào Quy Nhơn ở với bà con phía má Thùy. Ở chỗ cậu sơn này quốc gia với cộng sản giành giật nhau liên miên, bom đạn dầm dề chịu không thấu. Cửu Áng đoán những gì chẳng hiểu, nhưng lão chỉ cấp giấy cho mẹ con Thùy được đi với cái giá lót tay năm trăm, còn Thanh Yên thì “để đó cứu xét”?.

Trong trận càn lớn ở Tây Quảng phối hợp với cuộc hành quân “tiêu diệt Đỗ Xá” trên núi thăm thẳm kia, giữ Hai Thùy lại làm con mồi gọi hàng vẫn lợi hơn, nhưng lão hiểu Cả Chanh không biết hàng là gì. Y hệt ông Tô Xáng tức Bát Đập, vợ con bị đưa đi dinh điền trên Cao nguyên trung phần, ông vẫn cứ nhởn nhơ làm bí thư tỉnh ủy phớt đời, cho đến khi chết-mà đố biết ổng đã chết hay chưa? Biết đâu ổng ra Bắc nhận quân, về riềng cổ hết tụi này! Bài học từ năm Ất Dậu Việt Minh nổi dậy lật nhào mọi ông chủ cũ vẫn đọng sâu trong lão như cái nhọt bọc chữa không lành. Gây thù kết oán thì mình bị thí trước, quá rõ rồi. Lão tính đủ các lý lẽ khi ký tên và cộp dấu vào giấy phép của Hai Thùy.

- Bác không thắt ngặt với Út Yên làm gì. Ác nghiệt là trên quận tư giấy về hoài hoài, cấm không cấp giấy cho đám trai gái trẻ đi làm ăn xa. Tụi nó nói vô Sài Gòn, Bình Tuy, Cao nguyên Trung phần, lục tỉnh Nam phần, thiệt ra không phải. Đứa chưa bị nghi thì đi liên lạc cho Giải Phóng, trốn quân dịch. Mối lộ sơ sơ thì “chạy trong”, đổi vùng, thay tên. Bí nữa là nhảy núi, lên xanh, vô bưng. Quốc gia biết hết mới lịnh xuống vậy. Cháu đi họ ít nghi, bên Giải Phóng ít nhận gái lớn tuổi đem theo con nhỏ... À, Cả Chanh mạnh giỏi luôn chớ?

- Ôi bác, làm sao cháu biết được!

- Bác kín miệng lắm, nói nhỏ với cháu thôi nghen: mấy đứa ra hàng tả “cụ thượng” tỉ mỉ lắm, ngó xa cũng biết. Cháu nhắn ảnh đổi hình dạng đi, mặc áo dài đen đội khăn đóng làm thầy bói thầy cúng, bới tóc củ tỏi mặc áo trắng như chức sắc Cao Đài, thiếu gì cách... Cháu cặp Cả Chanh, cứ nói bác quý trượng cả nhà cháu. Bác cầm năm trăm để trám miệng thằng Ba Mít thôi, phải người khác thì ba bốn tạ gạo còn thiếu. Không, không, ơn nghĩa gì đâu Hai! Cháu xuống quận xin tiếp ký, nhớ kẹp năm trăm nữa trong đơn, nó mới đóng mộc cho.

Thanh Yên ngồi lì lì chỗ góc lều trong khi Chanh ăn chén bột huỳnh tinh ngon không thể tả, vào đến đâu tỉnh người đến đấy, tiếp uống thêm clô-rô-kin và các sinh tố. Thứ cao lôông tơ-uyn tốt thật, Thùy chỉ rửa vết thương, bôi cao mới, băng sạch lại.

- Lão Áng không cho giấy, em cũng vù, anh Cả à.

- Nó hốt cả nhà đi quy khu...

- Mai mốt nó bắt em vô lính nhà thổ... Em bị thí à?

Thùy chen vào đánh trống lảng:

- Con Bình ngủ ngồi kìa. Út lấy võng trong bao chị, cột đâu đó cho nó nằm. Để anh Cả tính lợi hại ra sao đã chớ.

Anh Tơ-rin giữ ý, chỉ lặng lẽ thắp liên tiếp từng cặp thanh ngo. Địch sợ chông thò không dám lùng đêm, co về ngủ hai bên sông Linh, ở đây đốt lửa và chuyện trò thoải mái. Chanh chợt nhớ ra con Dồ mấy ngày nay chỉ lo gác và ăn những thứ sống sít kiếm được, nhắc Thanh Yên cho nó nắm xôi. Cô Út không nói giọng hờn dỗi nữa, mà gắt to tiếng:

- Đang bàn việc em, anh chỉ nhớ tới con chó! Ừ, con Dồ bám riết bên chân anh, còn cả nhà em ăn no ngủ kỹ cho mập!

- Ơ, nói gì tầm bậy vậy út?

Thanh Yên vùng vằng lấy gói xôi đậu xanh trong mo cau lột, xắn một góc, dùng đũa hất ra cho con Dồ. Nó vẫn nằm ngoài cửa lều, dỏng tai nghe chừng. Nó nhìn miếng xôi rơi gần, nhìn người cho ăn có giọng nói và cử chỉ khác thường, lại ngoái đầu nhìn ông chủ. Chanh vẫy tay gọi nó vào. Nó chỉ ngậm miếng xôi chạy đến bên sạp, nhìn chủ, ngước mắt, vẫy đuôi. Ông chủ nói rất dịu: “Dồ, ăn đi!”. Nó quỳ ép bụng xuống, ăn ngấu nghiến.

- Út à, con Dồ cứu anh nhiều lần, cứu cơ quan nữa, được bằng khen rồi đó... Nó nhịn đói canh chừng anh ngày đêm... Cho nó nữa đi em.

Thanh Yên đã nguôi cơn tức, bắt đầu xấu hổ. Ông Tư Rèn nuôi và luyện con Dồ cha đến cả nhà phàn nàn là ông chỉ chơi với chó. Nhưng khi Dồ cha dám lao vào cắn cổ cả trăn, rắn hổ mang, vừa sủa vừa đấu tay đôi với beo gấm về bắt heo, những lời kêu ca dứt hẳn. Hai Dồ con về với Tư Quýt và lò rèn ông Chua, yên phận làm chó giữ nhà. Con này được anh em luyện nhiều, khôn nổi tiếng cả vùng Tây Quảng Nam và Quảng Tín (tỉnh này mới thành lập), đám dân vệ nhắc nhau nhớ bắn con chó trinh sát ấy.

Chanh lấy mo xôi, xé một mảnh lá chuối rừng mà anh cố mang về để gài vào mái lều khi mưa dột, ép dẹt xôi xuống, rắc lên tí muối đậu phụng, lại gọi con Dồ vào ăn thêm. Nó liếm tay cảm ơn chủ, ăn thong thả như khi hưởng suất ăn khá ở cơ quan tỉnh ủy.

Đồng chí Tơ-rin tới đó mới kể chuyện chống càn. Chỉ tiếc anh biết quá ít vì chỉ bám các làng Thượng, nắm các ủy ban và đội du kích Thượng. Anh vào ấp chiến lược Linh Sơn một đêm sau đảo chính Diệm đổi gọi là “ấp tân sanh”, nghe xuôi tai nhưng tất cả đều y như cũ.

Thùy và Thanh Yên nói rõ hơn. Số chết và bị thương trong vố tập kích vào huyện ủy Tây Quảng được ghi trong một chuỗi tên rất dài từ tỉnh Quảng Tín đưa xuống, đứng đầu sổ là Cả Chanh, tức Thanh Trà, bí thư tỉnh ủy Quảng Nam, tiếp là mười tám VC bắt tại trận, bảy xác, cả mớ đồ súng ống trang bị của Nga Xô, Trung Cộng, Cộng Bắc Việt. Cả nhà ông Tư Rèn nhao nhác. Địch phao tin giết được tên cộng sản nòi Phan Chanh đã đến lần thứ năm thứ sáu gì rồi, nhưng lần này anh em chết nhiều quá, bị bắt cũng quá nhiều. Năm Bưởi đánh liều đút tiền đi xuống thị xã Tam Kỳ, tỉnh lỵ mới của Quảng Tín, về nói: chẳng có ai là anh Cả hết. Lần này nó triển lãm xác còn nguyên, chở trực thăng mà, không như hồi cột chân anh Xáng kéo nát mặt mũi. Đám bị bắt ngồi một dãy, mặt lạ hoắc, có anh hộc máu ngã lăn ra, nó cũng xốc dậy cho nhà báo chụp hình.

Việc Thùy giả vào Quy Nhơn để đem con lên với chồng được ông bà Tư và Năm Bưởi bàn kỹ và ưng bụng. Tất nhiên phải giấu Bảy Bòng và Tư Quýt, hai người con chống cộng hăng nhất và tham lam bòn rút nhất.

Tơ-ron bị giam ba ngày, địch phải thả khi dân làng Blam vây bót đòi người, càng về sau càng đông, càng kéo dài. Vừa về đến Linh Sơn, cô cho ngay hai bạn đoàn viên mật xuống đón mẹ con Thùy, với Thanh Yên nằng nặc đi theo. Anh Tơ-rin đi coi bố phòng ở các làng Thượng rút sâu trong núi, cũng về kịp...

Chanh ăn tiếp bát bột thứ hai, thổi nhấp từng thìa, ngẫm nghĩ. Thùy với con lên xanh là phải, giấy tờ hộp pháp của xã có rồi, bọn thư ký quận chỉ ăn tiền cộp dấu, không mấy khi vào sổ. Thanh Yên khác. Hội đồng xã không cho đi chỉ là việc vặt, cha mẹ sẽ hớt hải đến báo: “Con út tôi theo trai trốn mất. Chắc lỡ dại với anh trung sĩ biệt động hay tới nhà”. Dân lành Linh Lâm đã quá quen với những vụ lỡ dại như thế, đều giấu cho nhau. Nhưng…

- Anh nghĩ vầy út ơi. Em chưa bị nghi. Bên ta gài được một trung kiên trong ấp tân sanh rất khó, xây dựng cơ sở càng khó. Có người là cơ sở hai ba năm, chỉ làm được một việc là mua muối, pin, ni-lông cho các đội tới lấy, còn ăn lời quá quắt nữa. Hễ ta phá rào ấp hay đồng khởi là họ chạy lánh thiệt xa, em bám trụ bám ít lâu nữa... trong lòng địch...

- Ờ, làm con gà luộc trên mâm cúng chớ gì?

Cái giọng mỉa mai của Thanh Yên khiến Chanh nóng mũi:

- Anh nghe nói chi bộ xã Tây Giang tính kết nạp em, đã cho học lớp cảm tình Đảng... Đúng không, đồng chí Tơ-rin?

Tỉnh ủy viên Tơ-rin gật đầu, nhồi thêm thuốc rời vào cái ống điếu bằng khúc vỏ đạn 12 ly 7 cắm đoạn ống trúc.

- Có lẽ chi bộ xã xét lầm sao đó... Đảng viên mà ương  bướng lựa việc, chỉ làm cái gì mình thích, còn thua xa đoàn viên. Anh Tơ-rin nghe hết đó, tùy ảnh quyết định, cần bàn kỹ với chi bộ nghen. Huyện ủy duyệt là đủ, không cần báo lên tỉnh.

Thanh Yên điếng người, ngồi cúi đầu lặng cá. Cô tưởng chỉ hờn lẫy với một người anh, đâu nhớ ảnh là bí thư tỉnh ủy!

Tơ-rin chen vào cho đỡ căng:

- Tui sắp đạt ri đây. Mờ sáng mai, tui đưa anh chị với con nhỏ lên cái hang kín nhứt, để anh Chanh nghỉ thêm vài ngày cho cứng chưn. Rồi cho hai du kích theo cõng đồ dùm, đi vài trạm thì bàn giao cho giao liên đưa về tỉnh ủy. Mai sớm, à không chừng giữa cái đêm, Tơ-bon đưa cô Út về làng mờ sáng tới sông, đợi tụi lính bỏ chỗ núp rình về đồn, lội qua luôn.

Chanh bùi ngùi nhìn hai cô gái chưa chồng.

Tơ-bon thấp nhỏ, hơi gầy, da nâu sẫm, không nhớ tuổi mình tuy biết đọc và viết tiếng Kinh. Ngay cha mẹ cũng không nhớ con đã ăn bao nhiêu mùa rẫy, chỉ nói hú họa: “Chừng mười hai, mười ba mùa chi đó... Hắn lo đi cách mạng theo anh hắn, chưa chịu bắt chồng cho rồi”. Thanh Yên đã mười chín, xinh gái hơn, người đầy đặn, da trắng, tất nhiên không thể so với hoa khôi Linh Lâm là chị Hai Thùy.

Lính bảo an và đám dân vệ thôn vệ không dám quấy rầy nhà ông Tư vì sợ cả hai phía, phía Giải phóng và phía Bảy Bòng cảnh sát trưởng. Nhưng mỗi lần càn lớn, có tụi lính ác ôn đổ về như kiến-biệt động, dù, Nùng di cư, cả lính Re sót lại sau vụ bạo loạn Sơn Hà-hai chị em phải thay mặc đồ rách, xoa nước nghệ lên mặt, cố làm đầu bù tóc rối, khiêng máy may vào buồng kín, ra ngồi lò rèn. Năm Bưởi sẵn nước da còn xanh bủng, nhai một miếng trầu để đóng vai ho lao ho tổn, ngồi gian trước trông nhà. Bót dân vệ là con Cửu Áng, được cha dạy cho cái đạo vét tiền nhiều hơn bỏ tù, nhu hơn cương, ân hơn uy, ăn ở sao cho khỏi bị kẹp chết giữa hai thớt cối xay đá.

Thanh Yên kéo Thùy xuống suối, thủ thỉ khá lâu. Khi về lều, mắt Thùy ướt, mắt Yên sưng đỏ. Yên kéo Tơ-bon ra đi ngay không chờ nửa đêm, chỉ cầm theo một mớ cây ngo soi đường.

Chừng hai giờ sáng, con Dồ lại sủa khẽ: có mùi lạ, nhưng không phải mùi ka-ki dày và ủng da, giày rừng ngấm đẫm mồ hôi nhiều ngày đến thối khắm của địch đi càn. Hai cây đuốc sặt cháy to đi tới, nhiều tiếng chân êm hơn giày địch. Anh Tơ-rin cầm cây Tom-xơn hờm sẵn, nhận ra người bên ta cả.

Trạm giao liên H.27 không bị đánh úp, đã đón anh bí thư huyện ủy, hai ủy viên thường vụ từ vùng dưới tức tốc chạy về. Tổ du kích do anh Tơ-rin chọn trong đội làng Blam dò theo dấu chân đã tìm thấy anh chánh văn phòng bị thương nhẹ ở tay, hai đội viên Võ trang công tác bật lên núi, một chị nấu ăn bị xóc chông, dìu và khiêng về giao cho trạm.

Một anh trong thường vụ đã cải trang vào xem triển lãm xác và tù Việt Cộng, cùng mấy chục súng to nhỏ bảo là thu được của VC, đủ dùng cho hai trung đội là ít. Anh điểm mặt rất kỹ, nhớ các tên. Về H.27, ghép các nguồn lại, thấy còn thiếu bốn người. Chạy lạc trong rừng núi lạ, đầy chông thò, số phận họ ra sao?

Anh bí thư Tây Quảng cao lớn, tóc cắt ca-rê, hai răng vàng, trông giống một tay lơ xe chuyên vùng ma-ni-ven giành khách. Vốn nóng như lửa, anh càng  tức điên khi nghe cả mấy chục người có võ khí mà chạy như thỏ. Gặp anh chánh văn phòng ở trạm, anh đã rút súng ngắn đòi bắn, mọi người can kịp. Bây giờ anh sừng sộ với Cả Chanh và Tơ-rin, chẳng để ý chút nào đến thân thể phờ phạc héo hắt của bí thư tỉnh ủy:

- Tôi hỏi nè. Anh là bí thơ tỉnh, tới cơ quan thấy cả một lũ trốn giặc bỏ dân, lại làm bộ yêng hùng rơm, sao anh không can thiệp gắt vô? Anh cũng chạy trốn như họ, rồi rước vợ con lên nữa chớ! Trách nhiệm anh ném cho chó rồi hả?

Anh chánh văn phòng rụt rè nhận một điều chưa dám nói:

- Dạ, anh Chanh nhắc nhiều lần, anh em cứ chủ quan...

- Chủ, chủ cái củ c.tao đây nè! Không phải nhắc, mà ra lệnh, không phục tòng thì trói vô gốc cây bắt nhịn đói!

Anh thường vụ cũng làm chứng:

- Tụi lính càn về kể chuyện, cơ sở nghe được vầy. Khi bị úp sau lưng, có mấy VC bắn lại hai băng súng máy, mươi phát súng trường, lính chết một bị thương ba. Trực thăng bốc quân đi, ém lại một trung gài bẫy. Chừng mươi phút sau gặp một trinh sát VC với một con chó. Nó nhảy xuống hầm bí mật, luồn ra xa lắm, nhảy lên đánh một mình. Nó bắn thứ súng gì của Nga Xô hay nước nào chẳng biết, đạn vãi như trấu, bị thương bốn lính nữa, có đứa đui cả hai mắt... Thêm một chỗ cho ly kỳ: con chó ấy lớn xác mà dữ lắm, nhảy vô móc mắt, cắn họng chết một đứa nữa, đem về phải chôn lén vì coi kinh quá. Thứ đó là chó chiến đấu, nòi chó sói, biết tránh đạn.

Những người tìm thấy trong rừng cũng nghe súng và lựu đạn nổ đợt sau, còn dữ hơn đợt trước, nay mới biết địch dùng trái nổ ném phá “hầm bí mật”.

Anh bí thư quay sang hục hặc với Tơ-rin:

- Ừ thì anh Chanh dám đánh địch một mình, giỏi, vậy chớ ảnh còn hữu khuynh, không  dám ra lệnh... Còn anh Tơ-rin?

Mặt Chanh nóng nhưng giọng rất lạnh:

- Tôi không thể qua mặt phó bí thư và hai huyện ủy viên để ra lệnh cho đội viên được. Chính đồng chí đã trách tôi mấy lần là quá dài tay, nhớ không?

- Thì thôi... Anh Tơ-rin là tỉnh ủy viên, ngó thấy cũng phớt lờ là sao? Hay là lên tới rừng xanh núi đỏ lánh càn?

Tơ-rin bắt chước giọng giá ngắt của Chanh:

- Tui được cử theo rõi vùng núi bốn huyện để nó ý kiến với tỉnh chỉ huy họ. Tui không vô huyện ủy các anh.

- Cơ quan từ Linh Trung lên núi, ở vùng núi, anh không bước tới à?

- Không bước tới. Tới làm chi?... Mà thôi, miệng anh như con sông, miệng tôi như khe cạn hơi sức đâu tui cãi. Hừ, làm cái nghị quyết tiến công thiệt là sướng cái lỗ tai, rồi để cả mớ người trốn dân tránh địch, vác súng rúc núi, giữ cái mạng thôi mà giữ không nổi, bây giờ bắt đền tỉnh ủy sao không xúm vô bồng ẵm cơ quan huyện! Tồi.

Anh bí thư tắc họng, ngồi câm như hến. Trong lều chật quá, Thùy giẹp võng con Bình ngủ say vào cuối sạp ba nó, moi túi gạo trong gùi tre, xách hai cái nồi đi xuống suối. Nồi của đội Blin vừa cho sáu người ăn, nồi của Thùy bốn người, đủ rồi. Nơi xa này đốt lửa được. Hai cậu rảnh việc giúp Thùy kê bếp, kiếm củi. Trên miệng mỗi nồi cơm Thùy lót lá chuối hấp vài con cá chuồn muối thính, rắc ớt bột. Nhờ một tiếng váng mặt ấy mà Thùy không phải nghe lời trách rất ác về Chanh “rước vợ con” lên trong trận càn rất dai dẳng này.

Cơm được giỡ ra trên lá chuối trải nền lều, Thùy lại đem nồi xuống suối đun hai nồi nước sôi nữa. Cậu giao liên đã gạt than hồng ra, đặt ngửa cái nắp vung, rang cháy một nắm gạo để thay chè. Anh em chia nhau số nắp và ngăn ăng-gô, thìa, đũa mới bẻ bằng cành sim, không phải ăn bốc.

Bưng nước lên, Thùy mới múc chén bột huỳnh tinh vét soong cho chồng. Anh bí thư đã qua cơn nóng, vừa ăn nghiến ngấu vừa hỏi:

- Anh Cả không ăn cơm được à?

Tơ-rin nói thay, đủng đỉnh:

- Ảnh đánh giặc giữ cho cơ quan anh, trúng đạn bắp vế, không nổi đi, nằm chết giấc, máu chảy ra cả cái vũng. Con Tơ-bon xốc ảnh tới đây, sau bị bắt, ảnh đói, sốt rét, hết máu, sưng chỗ đạn. Ăn cơm liền cho mau chết hả? Cho bứt ruột hả?

Anh bí thư buông thìa, ngẩn ra nhìn Chanh: một cái xác biết đi.

- Ôi anh Cả, tôi quá bậy rồi, ruột gan lộn ngược hết. Anh bỏ qua cho nghen. Tôi sẽ tự xin kỷ luật sau, bây giờ lo dựng lại huyện ủy mới đã...

Chanh chỉ khoát nhẹ cái thìa, ăn tiếp hết bột, uống nước. Đợi dọn dẹp xong, anh em xuống bãi cát bên suối căng võng hay trải lá ngủ, Chanh mới nói với ba đồng chí huyện ủy:

- Tôi còn mệt, ta bàn sơ qua thôi. Trước hết, tôi thông báo về việc vợ con tôi lên đây (Chanh giữ lối nói mười phần chính quy). Hậu cần tỉnh bị bom, có hai thợ may thì chết một cụt tay một, máy hư. Tỉnh giao cho tôi kiếm thợ và máy về thay. Hai Thùy là cơ sở lâu năm, bảo đảm không đào ngũ, làm thợ may trên hai chục năm, có máy riêng, tôi sẽ đưa về tỉnh nhận việc. Nếu được, các đồng chí bố trí cho một chuyến võ trang công tác, đưa lệnh cách mạng trưng mua máy may ở nhà tôi, tôi đã dặn người nhà đóng bao các thứ kèm theo máy, đợi đó. Thứ hai, tôi được bổ sung làm ủy viên dự khuyết Liên khu ủy kiêm bí thư Quảng Đà, Tây Quảng thuộc ranh giới Quảng Nam, địch gọi là Quảng Tín. Tỉnh ủy còn được hai tháng nữa để tách làm đôi, bên bộ đội cũng vậy... Trong khi chưa chia tỉnh, tôi chỉ thị cho huyện ủy Tây Quảng gọi hết các huyện ủy viên về để kiểm điểm vụ tổn thất này, phê bình lãnh đạo tỉnh mặc sức. Tôi bị thương bị bệnh chưa đi nổi, sẽ ở lại dự cuộc họp.

Anh bí thư cầm bản sao quyết định của Chanh, không đọc, trao qua hai đồng chí kia. Anh nói rụt rè:

- Dạ... anh chị em nắm các cánh nghe tin ta bị... chắc đổ xô về, nay mai thôi.

- Đồng chí quên rồi. Trong nghị quyết huyện ủy “Tất cả để tiến công mặt trước”, có ghi cắn cưa là các huyện ủy viên đi mặt trước, các đội trưởng đội phó võ trang công tác không được tự ý về huyện nếu thường vụ chưa triệu tập, đúng không?

Chanh ngả lưng xuống sạp, còn dịu giọng nhắc:

- Cái chính bây giờ là đừng hốt hoảng, đừng chán nản, đừng đấu nhau quá găng. Anh em mình vậy, phong trào lên thì hỉnh mũi vênh râu, địch quật lại thì vù lên núi cột võng nằm than dài. Để tôi nghỉ chút nghen.

*

Cả Chanh được khiêng về căn cứ Hai của trạm giao liên H.27, cách trạm chính nửa giờ ngược suối, nơi để tài liệu, gạo muối, đồ dùng. Thùy và con cũng đến đấy. Các anh từ đồng bằng lên chia của cho Chanh người một ít, anh được mặc đồ mới, cạo râu, cắt tóc bằng kéo. Thùy ở vùng ven núi, quen học lỏm mỗi nghề một tí, đã tiêm trụ sinh cho chồng hằng ngày. Con Bình quấn quýt với ba nhiều hơn, chơi đủ trò với con Dồ khôn gần bằng người, không nhớ nhà nhiều như Thùy ngại.

Năm ngày sau, huyện ủy họp bất thường. Còn lại chín, một đồng chí dưới sâu mắc kẹt không báo được. Chanh, Tơ-rin, thêm anh phó bí thư tỉnh ủy nghe tin xảy tai nạn và địch rải truyền đơn với Phan Chanh đứng đầu chuỗi tên VC bị giết và bắt, đã tức tốc đi vượt trạm vào Tây Quảng.

Anh chị em đã kịp rỉ tai nhau: phen này tỉnh ủy cạo cho trắng máu, kỷ luật hàng loạt cho coi. Khi Chanh không chịu nói lời khai mạc, nỗi sợ ấy càng tăng.

Chanh để mặc các đồng chí đấu đá nhau mỗi lúc một bốc, văng tục, chửi nhau thẳng cánh, dọa đủ thứ hình phạt. Anh chỉ ngồi trong góc, nghe khẩu khí và ngắm mặt từng người như coi tướng. Đếm lại, trong huyện chỉ có bốn thôn bị lấn chiếm và bắt rào ấp, một thôn bị bom lửa bom nổ cháy nửa số nhà, hai thôn bị dồn xuống dưới chợ Huề Bình, bị đốt nhà nhưng ít mất của chìm giấu trong núi và của nổi gánh theo, dắt theo. Bù lại, các cánh mặt trước đã mở ra làm chủ ngày đêm hai mươi mốt thôn, phá ấp tân sanh và làm chủ từ chiều đến sáng sau được hơn ba chục thôn. Trừ hao cái phần thổi phồng, thành tích vẫn còn nhiều.

Đầu buổi họp chiều, Chanh mở miệng:

- Dự đây có ba tỉnh ủy viên. Chúng tôi nhứt trí đánh giá đợt tiến công vừa qua là rất tốt, thắng lớn, giành dân phá ấp được nhiều hơn một số huyện khác dẫm chân tại chỗ. Đó là ưu. Phần khuyết cũng nặng, nhưng ít hơn ưu. Tôi nhắc một điều ta đã biết: đồng chí phó bí thư, hai huyện ủy, ba đội trưởng đều chết tại trận, sổ giơ tay hàng chỉ có một đội trưởng, còn lại là số mới thoát ly… Trách nhiệm thuộc về ai, phải làm rõ. Trước hết là thuộc tất cả huyện ủy đã giơ tay thông qua nghị quyết tiến công mà quên phần “giữ vững mặt sau”. Xông xáo đánh địch, tốt lắm, đừng nhụt chí, đừng nhao nhác lên, đừng gây hoang mang trong các đội. Tỉnh ủy tạm nhứt trí gác lại các đề nghị kỷ luật. Sau khi chia tỉnh, các đồng chí cũng đến kỳ họp đại hội Đảng bộ, công và tội sẽ được xét kỹ.

Chanh ngồi xuống, bỗng nghe tiếng vỗ tay dội lên rào rào, nơi xa địch này anh chị em vỗ hết mức. Anh bí thư chồm lên:

- Anh Cả bẻ lái vậy đó, tụi mình sao nè?

- Đồng ýýý!

Lại một loạt vỗ tay nữa. Chanh sững sờ và hơi ngượng: mình chỉ nói ý kiến của tỉnh ủy, đâu có bẻ lái?

Trong thời đánh Pháp và nay đánh Mỹ, vai trò một người lắm khi rất lớn. Dân bị địch giả VC lừa mãi, đòi phải ngó thấy ông Kèo ông Cột-chớp nhoáng thôi cũng được-mới chịu tin ở lá cờ xanh đỏ sao vàng treo trong mít-tinh, không giống cờ Cụ Hồ. Cho đến các đội viên, cấp ủy xã cũng tin rất ít ở những bản nghị quyết phải đánh vần của một chi ủy viên. Phải có mấy ông “hột gạo trên sàng” tự nói ra mới chắc là ý Đảng, ý Bác, mới làm theo. Anh Tô Xáng, Cả Chanh, vài ông nữa được xếp loại ấy, không kể những ông được tin cậy trong một huyện, một xã.

Trong chiều ấy có thêm hai nhóm kéo tới trạm H.27. Nhóm đầu là du kích làng Blam cõng tới một con trâu xẻ, bắn trong số trâu chạy hoảng thành trâu rừng, sợ người như cọp. Nhóm sau là phần còn lại của đội Tây Giang xuống đưa lệnh “trưng mua” của huyện, cõng tất cả máy may, phụ tùng và các thứ Bưởi và Yên đã vay tiền mua, hầu hết là hàng quốc cấm: ni-lông dài ba thước làm tăng, nhựa choàng thước rưỡi, vi-ni-lông dầu xanh lá may võng, thuốc tây, pin, vải ka-ki may quân phục và vải mỏng may bà ba, đủ thứ. Chẳng cần đi đâu xa, đến nhà Cửu Áng phó đại diện xã là mua được phần lớn, thiếu món gì thì tới chị Ba Song, chị ăn lãi chẳng thua Cửu Áng. Số tiền “trưng mua” chỉ vừa đủ trả nợ tiếp tế cho anh Cả, cái máy may coi như không tính tiền với cách mạng. Hai Thùy lập tức lắp máy, may mọi thứ cho chồng, chỉ ngừng khi xuống bếp nấu cơm cho hội nghị.

Mãi tới mười giờ đêm, Thùy mới kịp tắm qua loa ở chỗ suối vắng-chị cấp dưỡng xóc chông dặn mãi là phải tắm mé dưới xa, đàn ông lên tới huyện ủy cũng còn người đặc sệt phong kiến, khinh đàn bà con gái-Thùy lên chỗ căng hai võng, dưới hai tấm tăng nhựa ghép. Anh chị em ngủ say cả sau nhiều ngày đêm đói ngủ.

Chanh chợt gọi rất khẽ:

- Thùy ơi, anh hỏi chút.

Thùy vừa cúi xuống, Chanh đã vòng tay ôm ghì cổ vợ, hôn dồn dập từ mặt xuống cổ, lên tóc. Thùy rủn người, quỳ thụp xuống ép nửa người trên ngực chồng. Hồi anh tỏ tình ở Quy Nhơn cũng y vậy, em chỉ biết cắn anh trên vai đau điếng. Trong vòng tay gầy yếu của chồng, Thùy lịm đi nhanh. Gần hai chục năm rồi, anh vẫn thường yêu em tới vậy sao? Lắm người chê anh là hẹp hòi, máy móc, quá nguyên tắc, nhưng không một ai chê anh bậy bạ với đàn bà. Anh chung thủy với em, em cũng đền đáp bằng thủy chung.

Hơi thỏ của Chanh nóng hổi bên tai Thùy:

- Thùy ơi, em... em có khi nào hối tiếc đã lấy anh không?

Thùy nhấc mặt. Chanh hỏi câu ấy mới lần đầu.

- Sao lại hối?

- Anh đi tứ xứ, mình em lo nuôi con, nuôi cả nhà địch gây sự miết… nay lên núi cực khổ đủ đường...

- Hối lắm chớ. Nè thì hối, nè trả thù!

Thùy cắn vào vai chồng như năm xưa, đúng chỗ đã nhớ.

- Anh đang yếu, thôi để sau sau đã nghen. Lên núi, em không ngán có bầu nữa đâu, cứ sanh được hai đứa cho chắc. Gần anh, em đỡ sợ rồi. Tụi nó cứ phao tin anh chết hay bị bắt, không tin mà cứ hoảng vía, ăn ngủ chẳng yên... Ngủ đi anh. Mà quên, anh ăn thêm gì nữa em làm?

- Không. Em thả mùng cho con Bình, nó hay đạp tấm đắp, lăn ngoài mùng...

Tiếng chim dủ dỉ dù dì, cớ trót thì bóp, chen những tiếng rúc của giống trùn núi to như lươn có khoang cổ, những tiếng ó-ààà của con ó ma bay ngang, đưa vợ chồng Chanh chìm vào giấc lịm mệt nhọc. Chỉ còn con chó Dồ dỏng tai lim dim.

Chương 14

Cuộc mặc cả kéo dài đến quá trưa vẫn không ngã ngũ.

Gia-nét ló đầu qua cửa, vẫy chồng, trỏ vào bụng. Ăng-đrê đứng lên mời khách qua phòng ăn. Gia-nét chỉ bưng dọn, chị đã ăn cùng các con dưới bếp. Người đầu bếp Việt không được vào phòng lỡ chủ khách cao hứng nhắc đến vụ áp-phe đang bàn dở, phiền ra.

Mỹ Duyên cùng hai khách Mỹ tự lái chiếc Ca-đi-lắc màu sữa, bám theo một đoàn xe lội nước bọc thép M.113, lên đồn điền Ăng-đrê Ri-sô khá sớm.

Xe rà mìn và trung đội công binh đi đầu làm việc rất thạo, đoàn xe không bị nghẽn lâu trước những hố phá hoại, không trúng mìn chống tăng của du kích. Chỉ có hai lần du kích bắn vào công binh, ba lính bị thương nhẹ. Sài Gòn báo trước là VC đã làm chủ một số làng dọc đường, nhưng đoàn xe sẽ đi quá đồn điền Ri-sô vài chục cây số nữa để đánh vào vùng VC lập căn cứ, đào địa đạo và làm làng chiến đấu rất vững.

Đã tới cuối năm 64 mà xe M.113 vẫn do lính Mỹ lái và bắn súng máy nặng 12 ly 7. Quân Sài Gòn ngồi thùng xe, đơm súng ra ngoài. Các sĩ quan Việt hậm hực, mỉa mai: đến thứ xe này mà Mẽo rỉ tai nhau: “Giao chiến cụ cho chúng nó để tụi trên làm đảo chính, tụi dưới chở bán cho VC à!”.

Theo lệnh tiểu khu báo qua vô tuyến, đồn Gò Luông cắt một tiểu đội xuống gác cho các phóng viên Mỹ-Việt hành nghề. Lính ở đồn tù chân, ham xuống đấy để được chủ đồn điền cho ăn nhậu no say, cho tiền puộc-boa nữa. Đồn này bị diệt cuối 63, mới đóng lại giữa năm nay với tàn quân bảo an góp nhóp được non một đại đội, cả quan lẫn lính đều thích “dĩ hòa vi quý” với VC. Quân chủ lực đi từng trung đoàn, đánh khó là một đàng, VC còn ham diệt các sắc quân địa phương từ dân vệ xã, biệt kích quận tói bảo an tỉnh vì quen thung thổ, nhớ mặt người, dân nổi dậy theo VC còn thấp thỏm. Đám hội đồng với cảnh sát thì lớp bị bắt, lớp trốn xa, ai liều mạng ngoi lên kể như thí mạng.

Lão Lê-ông La-phác-sơ cùng con và rể đã sẵn sàng đón khách. Ăng-đrê hôn tay Mỹ Duyên, buông ngay câu nịnh đầm:

- Thế mới biết người đẹp vĩnh viễn không có tuổi!

- Ồ, làm sao sánh được với bà Ri-sô!

Chào hỏi. Mời ngồi. Mở các thứ giải khát. Vài câu sáo mở màn. Rồi Mỹ Duyên vào đề luôn:

- Vì chủ nhân là người Pháp, tôi xin nói tiếng Pháp theo phép xã giao. Xin trân trọng giới thiệu hai ông khách: ông Giêmx Kít-man đã từng đến đây phỏng vấn ông bà Ri-sô, nhưng chưa được gặp ông La-phác-sơ, và bạn ông là Rô-bớt Rốc-xơn, phóng viên tự do. Hai ông biết tôi đi khắp nơi như người Do-thái lang thang, nhờ tôi sắp xếp cho gặp ông Lê-ông La-phác-sơ và ông Ăng-đrê Ri-sô, những người Pháp thông thuộc Đông Dương. Hai ông chủ bằng lòng tiếp. Vai trò của tôi chấm dứt ở đây. Tôi xin rút lui để đi thăm một ấp tân sanh gần đây nhất, viết bài cho AFP.

Mỹ Duvên thừa biết hai tay CIA giả danh phóng viên kia chỉ biết tiếng Pháp lõm bõm, không đủ dùng khi bàn chuyện rắc rối, cũng như La-phác-sơ và Ri-sô chỉ ấm ớ mấy câu giao thiệp tiếng Anh. Duyên tự dịch câu cuối cho cặp Mỹ hiểu: “I’d ask leave to go and visit a Ng w Life hamlet just ng arby, to cover it for AFP”.

Khi Duyên cúi chào rất điệu và quàng quai xắc vào vai, cả bốn người nước ngoài đều luống cuống. Kít-man đưa bàn tay rậm lông lên gãi cằm, cho ra mấy câu hỏi bằng tiếng Đức, tiếng Ý. Chủ nhà không hiểu. Rốc-xơn thử tiếng Tây-ban-nha, cũng chỉ được trả lời: “Sorry, I don’t understand”, là câu đầu lưỡi của những người đến xứ lạ: “Rất tiếc, tôi không hiểu”.

Mỹ Duyên đã xuống bếp, nhờ Gia-nét cho một người Việt trong số gia nhân dẫn đường, chứ đi chung với lính hay cảnh sát thì bị dân coi như thù lập tức. Gia-nét cân nhắc rồi cho cậu thư ký chấm công đi. Cậu này có cha mẹ sống trong ấp, hay rộng tay đối với dân ấp vào làm phu đồn điền, nửa công chấm thành một. Ăng-đrê đã dọa nhiều lần nhưng không đuổi.

Hai người vừa đi tới giữa sân trước, đã bị gọi giật. Tay Kít-man hối hả chạy theo:

- Duyên, cô Duyên, chúng tôi đã bị câm điếc!

- Uống quá nhiều uýt-xki nặng rồi đấy, Giác-ky lông lá...

- Ô, chưa một giọt. Tôi tưởng bọn chủ đồn điền biết tiếng Anh, té ra như tôi nói tiếng rợ Pa-pu. Cô Duyên vào dịch hộ đi. Chúng tôi sẽ tỏ lòng biết ơn bằng giấy xanh in hình Oa-sing-tơn đàng hoàng! Duyên thân yêu, sao lại lắc đầu?

- Tôi không muốn nghe chuyện kín của các anh, rầy rà lắm.

- Ôi nàng tiên tàn nhẫn, định đuổi chúng tôi về đấy à?

Duyên ngần ngừ tí chút nữa rồi mới trở vào phòng khách. Nàng nói ngay trước khi ngồi:

- Nể lời các ông, tôi nhận làm thông dịch viên có thù lao. Tôi sẽ làm việc như máy dịch điện tử tối tân không lắp bộ nhớ. Lần này lỡ rồi, tôi phải giúp các bạn đồng nghiệp. Về sau các ông cần đem theo người dịch đáng tin cậy. Nên vào một buồng khác kín đáo hơn, nếu các ông muốn.

Mười phút sau, trong buồng  làm việc của Ăng-đrê đã bày lại bàn ghế và đồ giải khát, cặp Mỹ chơi bài ngửa luôn:

- Đây không có ri-coóc-đơ, cô Duyên và chúng tôi đã cho các túi vào tủ ngoài kia. Cũng không ai ghi chép, không để lại dấu vết. Xin nói thẳng: chúng tôi được CIA cử đến thương lượng với ông Lê-ông và ông Ăng-đrê-gọi thế nào cho thân, được chứ?-về khoản vàng đen đến từ nơi ông biết rõ.

- Vàng đen? Than đá phải không?

- Xin ông đùng nghi chúng tôi đến gây sự. Lời nói gió bay, chẳng có tang chứng gì đâu. Chúng tôi muốn đề nghị với ông một vụ béo bở: hợp tác buôn thuốc phiện lậu tù vùng Tam giác vàng đi các nước trên thế giới.

Lê-ông nheo nheo mắt, chiếu tướng hai người mới gặp. Giêmx Kít-man thô lỗ, nóng vội, không phải hạng cao tay ấn. Tay kia khác xa: cao gầy, tóc cát gần trụi như lính quân dịch Mỹ, kính râm màu xanh nhạt che cặp mắt sâu, chỉ mím cặp môi mỏng mà không nói cười. Thạo tiếng Tây-ban-nha, hẳn rắt quen với các ổ buôn ma túy ở Nam Mỹ, Trung Mỹ. Mình gặp đối thủ đây.

- Sao các ông đoán tôi dính vào đấy?

- Các quan chức cấp cao trong Phòng nhì và Phòng phản gián SDECE của Pháp bán bí mật do dự mãi mới bán hệ thống buôn vàng đen cho chúng tôi, cũng bán luôn các nhóm biệt kích Mẹo ở Bắc Đông Dương. Tiền trao cháo múc xong cả. Chúng tôi cần những chuyên gia giàu kinh nghiệm như ông. Phần lợi riêng không kể, hễ làm đạt mức thì lương ông và lãi được chia sẽ tính bằng sáu hay bảy chữ số.

- Sao các ông không dùng các đường dây của Sài Gòn?

- Chúng tôi không điên. Đánh rơi một miếng bít-tết xuống đất, cả đàn chó xông vào cắn xé nhau, chủ cũng mất thịt. Hồi Pháp trong khi ngài cao ủy và các ngài dân sự hò hét cấm, cấm trong khi Phòng nhì và SDECE hốt tiền thuốc phiện, cảnh sát Sài Gòn gác thâu đêm cho các tiệm hút Chợ Lớn. Sau này Diệm-Nhu cũng cấm, nhưng vẫn buôn lậu tơi bời, phe nào ngoi lên cũng cần quỹ đen dựa vào vàng đen.

- Và họ thành công?

- Ít thôi. Dân Mẹo trồng thuốc phiện không ưa người Việt hay người Lào đa số, chỉ tin ở CIA có nhiều máy bay và trực thăng đem mọi thứ đến cho họ, tất nhiên ngoại trừ số Mẹo theo cộng sản. Thuốc phiện đổi hàng ngay tại làng, lãi gấp mươi lần trồng ngô hay lúa nương, họ tính kỹ rồi.

- Bộ chỉ huy MACY biết không?

- Không. CIA làm ăn độc lập, MACY đánh hơi được cũng để yên. Tất nhiên phải có tí chút (Kít-man xoa xoa ba ngón tay kiểu đếm tiền).

Mỹ Duyên chỉ dịch đều đều bàng giọng trung tính, trong khi bốn người cố thêm dấm ớt vào lời lẽ và nét mặt. Cũng như lão Lê-ông, Duyên cố đoán xem tay Rốc-xơn thuộc cỡ nào trong buổi sĩ quan MACY gặp báo chí hằng ngày lúc năm giờ chiều được gọi là “đợt nói khoác năm giờ”. Số phóng viên các báo và đài lớn hay làm oai, bệ vệ vào chỗ dành riêng. Những phóng viên tự do-free lance reporters-biết mình lép vế, hay lăng xăng chạy quanh lượm tin ngoài rìa, có khi mua tin của Duyên về xào nấu thành bài bán rong, cốt sao cho giật gân câu khách là đủ.

Sau ba tiếng đồng hồ cò kè, đôi bên thỏa thuận được mấy điều:

- Bước đầu, CIA ứng hai trăm ngàn đô-la để Lê-ông sang Hồng-công hay Đài Loan sắm phương tiện pha chế và thuê chuyên gia biết làm hê-rô-in số 4, trên 95 phần trăm tinh chất.

- Cha con Lê-ông được trợ cấp một lần một trăm ngàn để thu xếp khó khăn và dọn một bãi thả mé sau đồn điền, xa dồn lính và xa dân, đón hàng ban đêm.

- CIA sẽ mua đất hoang  vắng, gần sân bay nào đó qua thương lượng  với Vương quốc Lào, sẽ chịu chi phí để xây lại xưởng  điều chế hê-rô-in thay cho chỗ cũ hồi Pháp đã bán cho Vuơng quốc. Quân cảnh Mỹ sẽ gác vùng cấm địa ấy. Lê-ông đứng ra chỉ đạo xây xưởng.

- CIA nhận đổi hàng lấy thuốc phiện sống hay moóc-phin sơ chế, chở về xưởng bằng trực thăng hay các máy bay nhẹ Xét-xna, Bits-cráp mang hiệu công ty tư nhân Hàng không Mỹ. Chế xong, hê-rô-in sẽ được đưa đến sân bay, chất lên những chiếc C.47 quân sự dưới các thùng hàng khác. Đem về thả xuống đồn điền Ri-sô xong, các C.47 sẽ vòng về Tân Sơn Nhứt. Từ đồn điền, hê-rô-in sẽ được CIA cho thiết giáp lên chở, cha con Lê-ông phủi tay nhận tiền trả bằng đô-la, đưa vào ngân hàng nào tùy ý.

Lê-ông và Ăng-đrê kéo ra riêng bàn mảnh, thấy chia việc như thế là được. Ăng-đrê đã sáng mắt khi được hứa trả ba chục ngàn đô-la cho công đón hàng mỗi tháng chỉ bảy tám lần trên bãi đất bỏ chó ỉa sau đồn điền, tháng thưa hàng còn hai chục, tháng ngoài mùa vắng hàng vẫn một chục cho không. Lê-ông được xếp tám chục ngàn. Lão lắc đầu:

- Quá rẻ. Chúng nó đang cần mình, chớ gật đầu sớm. Ba đòi cho con năm chục, ba phải trăm rưởi. Phần lãi tụi nó vẫn còn to tướng, gấp mười vốn bỏ ra. Nhà mình còn phải vung tiền ra bôi mỡ vào chân tụi Sài Gòn và Viêng-chăn nữa, con quên à?

Khi trở vào phòng họp, Lê-ông thấy cặp Mỹ đã đội mũ, lấy xắc, vào nhà dưới chào bà chủ để ra về. Ăng-đrê sững sờ, nghĩ ông cha vợ già néo đứt dây. Nhưng lão chỉ nói rất hiền:

- Tiếc rằng cuộc trao đổi giữa chúng ta không đạt kết quả. Tạm biệt các bạn. Hai chúng tôi sẽ quên ráo những chuyện vừa bàn, hẳn nàng tiên xuống giúp chúng ta cũng thế. Nhưng... các bạn về Sài Gòn đơn độc thế này à? Hai chàng hiệp sĩ không tiếc mạng, nhưng nàng tiên sẽ bay lên thiên đường với những mảnh mìn cắm trên thân hay sao?

Hai tay CIA liếc nhau, phân vân. Phải đợi chuyến xe quân sự nào đó trở xuống. Trận càn nào cũng có hàng loạt xe chở thương chở xác về mé sau, đợi đi chung mới yên thân, VC rất ham xổ đạn vào người mũi lõ, lạ gì. Cũng vừa gặp lúc nhà mời cơm trưa.

Bữa ăn khá sang và lạ miệng. Kít-man rút chai huýt-xki ra, chỉ uống ly đầu, ngả ngay sang đế nếp lậu nước nhứt. Rốc-xơn, Lê-ông chỉ nhấp bia 33. Ăng-đrê chạm cốc bằng vang Boóc-đô, vẫn ngồi để các đàn ông đến cúi đầu chạm cốc-lễ phép phương Tây quy định đàn bà được ngồi ghế bành, khỏi đứng dậy khi được chúc mừng, không bị ép cạn cốc-nói sau khi cười dài:

- Các đồng nghiệp đã chúc nhiều, tôi xin nâng cốc chúc chính quyền Sài Gòn ra khỏi nạn dịch đảo chính thời sau Diệm, chúc dân Sài Gòn không thấy con chuột Míc-Ry đột ngột nhảy lên lập chính phủ!

Cả bàn cười rộ, nâng cốc thẳng tay. Câu đùa ấy mới xuất hiện trên các báo Mỹ, chẳng ai bắt vạ được. Đảo chính nối nhau với tốc độ chóng mặt. Các quan chức hôm nay hùng hổ, hôm sau bị đẩy đi làm đại sứ lưu động hay buộc về hưu, đến các vị thái thú Mỹ cũng nổi khùng.

Món thịt cheo hầm được khen nhiều. Heo rừng chiên bít-tết nổi bật. Kít-man múc từng thìa gia vị cay két-sớp chan vào đĩa, xóc ăn từng miếng lớn, trong khi Rốc-xơn chỉ nếm mỗi món nột tí như sợ bị đầu độc. Pho-mát tráng mềm của Ý ăn kèm chuối tiêu quả là độc đáo. Gia-nét hứa lần sau quý khách lên sẽ mời trứng cút và chim cút chiên bơ, món đại bổ mới được tìm ra, cả Sài Gòn đang thi nhau nuôi và ăn cút.

Khi đã sang phòng khách nhấm nháp rượu mùi với cà-phê, Rốc-xơn mới mở miệng:

- Xin lỗi người đẹp, giúp tôi tí. Nếu tăng lên ông La-phác-sơ một trăm ngàn, ông Ri-sô mỗi mức thêm mười ngàn đô-la, các ông thấy sao?

Lê-ông vẫn lạt lẽo:

- Xin cho nghĩ thêm.

- Cao hơn lương giám đốc công ty lớn bên Mỹ rồi đấy.

- Nhưng việc chúng tôi không ghi hợp đồng, không bảo hiểm, phải dành phần không nhỏ cho bọn quan chức Sài Gòn, Viêng-chăn, lại dễ ăn đạn từ nhiều phía. Hãy xem nào: phía Sài Gòn bị cạnh tranh phía ma-phi-a quốc tế nghi tôi phản, và cả phía CIA nữa khi cần con vật hiến tế cho pháp luật!

- Ông quá lo xa thế, khó làm ăn lắm!

- Tôi sẽ nghĩ thêm. Nên trồng cao-su, ít lợi nhưng yên thân, hay lao theo cuộc phiêu lưu mới...

- Tùy ông. Chúng tôi kiếm người thạo việc không khó, lại báo có đoàn công-voa từ mặt trận về sắp qua đồn điền.

Chủ khách tạm biệt nhau lạnh lùng.

Sáu ngày sau, khi Ăng-đrê đang tiếc cay đắng món tiền lớn tuột khỏi tay, lão Lê-ông nhận được điện tín khẩn: “Điều kiện được chấp nhận. Về gặp ngay MD”. Không ai ký dưới diện, hẳn là Mỹ Duyên thôi. Tụi Mỹ không tìm ra ai thay nổi ông trùm kỳ cựu là Lê-ông La-phác-sơ.

Lão về Sài Gòn không lâu. Trở về đồn điền, lão ném cho Ăng-đrê một bó tướng giấy năm trăm Trần Hưng Đạo để thuê phu dọn bãi thả. Và lão rỉ tai Gia-nét: “Thằng Ăng-đrê chơi gái, mặc nó. Ba đã rút chuyển cho con một trăm ngàn đô-la làm vốn riêng, đứng tên con, lấy lãi tiêu hay để cho đẻ lãi con tùy thích. Ngân hàng Thụy-sĩ chắc nhất. Giấu kỹ giấy nhé”.

Gia-nét như lên chín tầng mây, dứt hết mọi lo sợ mấy ngày qua. Khi lão Lê-ông trầm ngâm buông thêm rằng sẽ gây vốn cho con gái thêm vài ba lần bấy nhiêu, Gia-nét lao tới ôm hôn cha túi bụi. Vẫn yêu cha từ xưa, nhưng món xúp suông được thêm thịt và bơ càng thêm đậm vị, bổ béo. Anh Pi-e hung hăng đã ngã, thương thì rất thương, nhưng làm người thừa kế duy nhất của người cha giàu ngầm vẫn là nỗi an ủi lớn nhất. Đôi khi Gia-nét thấy mình nhỏ nhen bần tiện, chỉ lát sau đã quên ráo. Anh Ăng-đrê theo bồ lìa vợ, Gia-nét sẽ một mình nuôi bầy con, cha không sống mãi được với chất thuốc phiện ngấm suốt mấy chục năm, đây là lúc tỉ tê lấy gia tài. Gia-nét mở ngay chiến dịch tình cảm nhằm kiếm gấp một di chúc của người cha triệu phú. Lỡ ông cụ đột ngột qua đời, số đô-la chất đống ở Thụy-sĩ dưới một bí số không tên sẽ mất toi cả.

*

Trong nhà riêng của tướng Menđ-brao, cầm đầu phân cục CIA ở Đông Nam Á, có bốn người chung quanh bàn cốc-tai đang làm việc. Người hầu chỉ được mở cửa vào khi chủ bấm chuông, nhìn ngón tay chủ trỏ vào bình pha sây-cơ hay một đĩa nhắm nào đó, gật đầu. Chỉ nửa phút sau, cô gái Mỹ lai Mê-hi-cô đi êm và nhanh trên dép xốp đã thay cũ dọn mới như ảo thuật, biến ngay. Viên tướng tình báo này nổi tiếng khắc nghiệt về ba mặt: lao động, bí mật, thì giờ. Sau bàn giấy của lão ở nhà riêng, một câu ngổ ngáo được dán trên tường: “Việc xong, bạn còn ngồi đấy làm gì?”. Ở cơ quan, lão cho đặt dưới mỗi tấm kính lót bàn một lời dặn in chữ to: “Thì giờ là tiền bạc. Hãy nghĩ kỹ, làm nhiều, viết vừa phải, nói thật ít”. Ai được vào phòng làm việc ngăn riêng của lão, sẽ khen ông tướng này vô cùng bình dân: giữa sếp và phòng lớn kê vài chục bàn của nhân viên có một tấm kính trong suốt rộng hai mét vuông, ông sếp làm việc dưới mắt kiểm soát của cấp dưới, ắt phải gương  mẫu hết cỡ. Các nhân viên biết rõ hơn: đó là kính dày chống đạn, tráng phản quang để nhìn một chiều, từ ngoài ngó vào chỉ thấy màu nâu sẫm có ánh bạc.

Nhưng tướng Menđ-brao không bị cấp dưới ghét. Lão có thể buộc mấy sĩ quan dưới quyền làm việc hai mươi giờ mỗi ngày đêm, suốt tuần, sau đó cho hẳn một tháng đi R and R-nghỉ và giải trí-ở đâu tùy ý, miễn là đừng rời Đông Nam Á. Thư ký của lão được giao nhắc nhở sinh nhật từng người, những món quà ngày lễ chung, những việc cần chia vui chia buồn trong mỗi gia đình cấp dưới. Quỹ của CIA là tối mật, lại thêm nhiều nguồn thu không sổ sách, nên lão vung tiền mua lòng trung thành chẳng khó.

Người thứ hai trong cuộc họp là đại tá Éđ Ram-xy chỉ huy lực lượng đặc biệt, do CIA nắm. Tay này lên cấp nhanh nhờ mấy chuyến nhảy dù xuống vùng cộng sản ở Bắc Lào, Bắc Việt Nam, Trung Quốc, mang vết sẹo từ gò má lên vành tai như tấm huân chương. Nhiều sĩ quan kháo nhau: hắn đi giải phẫu ở mỹ viện để sẹo to và dài hơn. Vốn tính ngang tàng, hắn đã chọc cười khi tướng Menđ-brao nói đến giành trái tim và khối óc của các dân tộc ít người:

- Lính Mũ nồi xanh chúng tôi có cách làm rất nhậy...

- Sao? Bằng cái dạ dày? Bằng tín ngưỡng?

- Không. Cứ túm được hai hòn dái nó mà lôi, tim óc bụng sẽ tuôn theo hết! Ha ha ha!

Thiếu tá Bóp Mắc-mo-yơ, giả làm phóng viên tự do Rốc-xơn, đã báo cáo các cuộc đàm phán với tình báo Pháp và lão chuyên gia La-phác-sơ.

Tướng Menđ-brao trầm ngâm:

- Bỏ vốn hơi nhiều đấy. Tiền mua tình báo Pháp mua cha con lão La-phác-sơ, mua đất lập xưởng, mua bọn Mẹo trồng thuốc phiện, mua bọn phi công chở hàng quốc cấm... liệu có lỗ không?

- Thưa, bọn tình báo Pháp bảo chỉ qua một mùa thuốc phiện là thu đủ vốn, lãi chừng vài triệu đô-la. Từ năm thứ hai, lãi tăng theo cấp số nhân. Tới năm 1955, đã thua Điện Biên Phủ và sắp rút hết quân sang chữa cháy ở Bắc Phi, giao đất này cùng bọn com-man-đô rải khắp Đông Dương cho ta, họ cũng vét được ba chục triệu nữa, không kể tiền bán nhà xưởng và dụng cụ cho bọn Vương quốc thu lãi gấp đôi. Bọn tướng Lào rất ngu, chỉ sau mấy tháng đã làm nổ tung xưởng chế hê-rô-in số bốn, chết cả mớ chuyên gia, phải đền tiền.

Giêmx Kít-man chen vào:

- Thưa, tôi thăm dò lâu nay, thằng tướng Vàng Pao nắm vùng Mẹo Bắc Lào cũng khá, mà nó không tin ở số cầm quyền ở Viêng-chăn, Sài Gòn. Do đó sức cạnh tranh của số ấy không mạnh. Với lại, nguồn cung cấp chính của ta ở Đông Bắc Miến Điện và Bắc Thái-lan lớn hơn nhiều so với Bắc Lào và Nam Trung Hoa. Cho Vàng Pao làm đại lý thu mua là tiện nhất.

Hai mươi phút sau, tướng Menđ-brao cho lời phán quyết:

- Chiến dịch sẽ lấy tên là “Đảo phương Nam” để đánh lạc hướng, không nên dùng các tên để gợi chú ý. Thiếu tá Mắc-mo-yơ nắm lại các nguồn tiêu thụ ở Nam Mỹ, móc nối với ma-phi-a thật kín. Đại tá Ram-xy cho soát lại các nhóm biệt kích ở Bắc Lào, loại bớt bọn lưng chừng và nhiễm cộng sản. Giúp võ khí cho Vàng Pao xây chắc các căn cứ Loong Chẹng, Xảm Thôông, tiếp tế đều, thả xuống đủ bột ngô, muối, dao cuốc, cả vòng và chuỗi cho đàn bà. Còn cậu Giắc-ky... ờ, Kít-man, bám chắc nhóm lão La-phác-sơ cho tôi. Hình như có bóng đàn bà nào đó... Một nữ phóng viên AFP, đúng không? Bồ hả?

- Thưa không, không ạ... Cô Mỹ Duyên là người tin cậy được SDECE giao lại cho ta, tôi xin thề trên Kinh Thánh! Cô ta giúp chúng tôi rất nhiều việc, thiếu tá nhỉ?

Bóp gật đầu. Hắn đã cho theo dõi, thấy tất cả những cuộc mặc cả với phía Pháp không hề lộ. Nếu Mỹ Duyên có bán tin và ảnh cho các nước cộng sản, thì đó chỉ là những chuyện tán thêm ngoài rìa, AFP đã duyệt, thường đăng muộn.

- Được. Nắm thêm được một Lệ Xuân trong giới báo chí, cũng hay. Nhưng mà này, Giắc-ky, cậu phải bớt rượu, bớt gái, bớt ba hoa đi. Người thay thế cậu dể kiếm thôi.

Giêmx Kít-man đỏ bừng mặt, lí nhí: “Thưa vâng”.

Menđ-brao dành những tin giật gân nhất để nói vào phút cuối:

- Hôm qua tôi được báo mấy dự đoán của cục trưởng CIA, tối mật. Một, tổng thống Giôn-xơn sẽ tận dụng quyền đặc biệt được Quốc hội trao trong nghị quyết ngày 7 tháng 8 vừa rồi, sau sự kiện vịnh Bắc Bộ, để đưa quân Mỹ sang chiến đấu ở nước này. Nhiều sư đoàn đang được huấn luyện lại cho hợp với hoàn cảnh Việt Nam. Hai, Nguyễn Khánh bắt đầu tiếp xác bí mật với Bắc Việt, chưa đi tới đâu nhưng vẫn là phản phúc. Hắn bị đảo chính và biểu tình chống đối khắp nơi, nhân đây ta sẽ tước dần quyền bính, khi có người thay ta sẽ cho đi đày trong danh dự, làm đại sứ lưu động như Dương Văn Minh. Ba, Lầu năm góc đã trình lên tổng thống kế hoạch Sấm cuội, được duyệt rồi các tàu chở máy bay của hạm đội Bảy đang trên đường sang đây như các ông đã biết, tin công khai là chỉ tập trận thường lệ...

Tiếng hò hét vẳng từ xa đang đến gần. Có tiếng ô-tô cảnh sát vừa chạy vừa hú còi, xe lớn nhỏ rầm rập lao theo. Chợt mé sau nhà dậy lên vô số tiếng nổ của súng nhỏ, điểm nhiều tiếng lựu đạn. Menđ-brao bấm chuông gọi cô hầu:

- Bảo thằng làm vườn ra xem có việc gì, báo lại tôi.

Cô vừa ra, lão bấm luôn hai cái nút khác màu gắn bên dưới mặt bàn. Cánh cửa thép bọc cao-su xốp cả hai mặt đã khép sẵn, giờ bật lên những tiếng thép của then khóa. Hai cửa sổ lớn có lưới chống B.40 căng bên ngoài theo kiểu úp lồng bàn, giờ có rèm thép buông xuống che kín. Viên thiếu tá quen nếp, bước lại bật đèn, mở máy điều hòa không khí.

Các cấp dưới hỏi dồn dập những chi tiết tỉ mỉ. Menđ-brao chỉ cười khẽ:

- Có những điều chính tổng thống và những người gần gũi như Mắc Na-ma-ra hay tướng Tay-lơ còn phân vân, sẽ tùy cơ úng biến. Chọi nhau với cộng sản ở Bắc và Nam, hai đồng minh là Nga và Tàu sẽ cảm thấy bị Mỹ thách thức, bị Tây Âu coi khinh, bị cả thế giới thứ ba hết tin cậy. Dù muốn dù không, họ cũng phải giúp cộng sản Việt Nam thôi.

Đốm đèn đỏ trên máy điện thoại nội bộ nhấp nháy, kèm theo tiếng ba nốt nhạc báo. Trên mặt ngoài cửa thép, hễ khóa điện đóng chốt thì đèn trên cửa cũng bật trong hộp kính đục: “Don’t disturb-Use interphong ” (Đừng quấy rầy-Dùng điện thoại nội bộ). Sếp không nhấc ống nghe mà ấn nút cho tiếng nói truyền vào loa lắp trong máy. Cô hầu nói:

- Thưa ngài, mặt trước nhà ta, cách cổng độ một trăm yađ, cảnh sát dã chiến đang chặn một đoàn biểu tình lớn của thanh niên và sinh viên chống chính phủ, có xô xát nặng. Gió khác chiều, khói lựu đạn cay không bay vào nhà ta như lần trước. Còn ở mé sau, một khách sạn làm lễ khai trương, nổ bốn tràng pháo lớn treo từ gác ba xuống, nhiều người dân tưởng Vi-xi đánh vào đã bỏ chạy xa. Chúng tôi đợi lệnh ngài. Thưa hết!

- Cảm ơn Bét-ty nhé. Không cần gì nữa đâu, xong việc rồi.

Ba người khách đứng lên chào về. Viên tướng ấn nút cho các cửa mở như cũ, gật đầu: “Chúc các bạn may mắn”.

Nhà báo Giêmx và thiếu tá Bóp đã thân nhau trong những ngày chạy đôn chạy đáo cho kế hoạch Đảo phương Nam, tuy tính nết khác xa nhau. Họ cùng lên chiếc xe Gip trắng của Bóp, đi ăn trưa ở khách sạn Ca-ra-ven. Tuy gọi khinh người Pháp là “bọn ăn ếch”, nhưng họ đều thích các món và các loại rượu Pháp. Gì thì gì, chế biến bột thì nhất Ý, nấu nướng thì nhất Pháp, ăn cầu kỳ thì nhất Tàu. Hoa-kỳ còn man rợ đến cái độ ăn bít-tết áp chảo mà uống cà-phê sữa!

- Buổi chiều hết việc, ta đánh đổ một chai cô-nhắc đi! Mẹ kiếp, lão sếp truy tao như cha dạy con. Ngoài bốn mươi, độc thân, không rượu gái thì còn thú vui nào nữa hả Bóp?

- Nhưng cái khoản bớt ba hoa thì lão nói phải. CIA dài tay lắm đấy, chớ đùa mà dại.

Hầu bàn đã bưng đến các món khai vị và hai ly mác-ti-ni Ý. Trứng cá Nga, dồi Đức, pho-mát Hà-lan, tôm hùm Bắc Phi. Bóp chửi thề rất tục, gắt người hầu Việt Nam:

- Trách nào Hít-le xưa kia gọi Pháp là một dân tộc đồi bại, đánh chiếm Pháp chỉ trong mấy tuần. Chúng tôi đến đây để ăn đồ Pháp kia mà! Nước Pháp thiếu ăn đến thế à?

Người hầu không hiểu gì, chỉ cúi đầu: “Thưa vâng”. Không thấy khách trả lại món nào, anh rút lui gọn. Giêmx can ông bạn:

- Mày chưa biết kiểu trọng thị của châu Á. Chúng  nó biết ta là người Mỹ, công dân của cường quốc số một thế giới, có mặt khắp nơi như người Anh thế kỷ trước, ắt thích các món quốc tế. Chúng bày đủ thứ đặt tên lắm nước, nhưng đều sản xuất ở Chợ Lớn. Mày đã từng ở Nga, ăn trứng cá đen và đỏ, đã bao giờ nếm thứ trứng cá mịn như hạt vừng này chưa?

Giêmx chợt nghĩ ra: gọi Mỹ Duyên đến vào giờ tráng miệng, uống cà-phê rượu mùi. Giờ báo chí quen suồng sã với nhau như thế. Ăn gì, ăn ở đâu tùy thích, nhưng thường gọi nhau đến đây uống cà-phê để cho nhau những tin “tủ” sốt dẻo nhất, về sau sẽ có đi có lại. Các ổ to nhỏ dành cho Mỹ như câu lạc bộ, cư xá, sứ quán, căn cứ, cơ quan viện trợ thường bị Việt Cộng đánh bằng hàng tạ chất nổ, phóng viên chỉ đến khi rất cần, xong vù ngay. Những nơi hiền lành như Ca-ra-ven này thì chưa một lần bị chạm tới. Viên thiếu tá giả phóng viên chưa thạo nếp cư xử này, Giêmx phải giảng cho hiểu trước khi gọi điện cho Mỹ Duyên.

- Ô-kê, các bạn chén đi. Nửa giờ nữa tôi đến.

Mỹ Duyên đến bằng chếc mi-ni Đô-phin tự lái, mặc áo váy đầm. Nàng bước qua cửa phòng ăn, nhìn quanh, đến chỗ Giêmx đang đứng giơ tay và búng hai ngón liên tiếp. Hầu bàn cũng theo ngay.

- Ciao !... Cho một kem dâu, một cà-phê sữa.

Thấy Giêmx chăm chú nhìn vào ngực mình, Duyên cúi xuống: nàng quên không lột cái huy hiệu “Mặt trời mọc” cài trên áo. Nàng vừa gỡ vừa cười:

- Đóng vai phóng viên Nhật để khỏi bị níu kéo... Tôi bị vài lần rồi. Sáng nay nhờ cái lá mộc này mới lọt được tới chỗ trót ngàn dân cày lục tỉnh lên biểu tình ngồi trước dinh ông Khánh.

- Họ đòi gì, chống gì?

- Như cũ thôi. Đòi mở rào ấp để làm ruộng, đòi bồi thường nạn nhân. Chống tàu bay đại bác phá làng, chống ác ôn đánh giết người. Tôi nói như tụng kinh: “Sorry, I don’t und derstand... Gô-men, oa-ka-ra-nai... Xin lỗi, tôi khôông haiao zi ca...”. Họ để tôi chụp ảnh và ghi âm được kha khá trước khi cảnh sát Sài Gòn xài lựu đạn cay... Mà này, các bồ định mua gì, bán gì?

- Ôi người đẹp, sao thực dụng đến thế?

- Người đẹp cũng cần ăn để sống như các chàng trai ngổ ngáo, còn phải học thêm võ giu-đô để quật những  thằng say chực sấn vào buồng.

- Giả dụ như... chúng tôi định bán tin mật về cuộc tập trận phối hợp giữa hạm đội Bảy và hải quân xứ này?

- Tin loại ấy, các hãng Pháp và Sài Gòn không hám đâu. Nên bán cho Na-uy, Nam Phi, Bra-xin nếu bắt được mối. Người Việt thạo đoán lắm. Vài vết trầy sơn trên vỏ tàu Ma-đốcx là đủ cho đợt ném bom ồ ạt vào các cảng Bắc Việt và tổng thống được quyền đối phó đặc biệt. Lần này, muốn mở rộng chiến tranh ra toàn Việt Nam hay toàn Đông Dương, chác ngài Giôn-xơn phải tìm hay tạo ra lý do mới, to hơn bổn cũ tí chút.

- Ái chà chà, bạn đồng nghiệp yêu quý đáng sợ thật chứ! Này Xi-mo-nét, mai là chủ nhật, ta cùng đi Vũng Tàu tắm biển được không? Hay bận dịch mật mã để đánh điện cho luật sư Nguyễn Hữu Thọ?

Mỹ Duyên cười to, rút trong ví ra một tờ giấy in rô-nê-ô:

- Ông Thọ đang tìm tôi để tỏ tình. Đọc đi.

Tờ giấy in song ngữ Việt và Anh bằng hai cột, lời lẽ rõ ràng:

“MTDTGP MNVN thông báo cho các cơ sở Sài Gòn-Gia Định để chấp hành. Hiện nay có một số điệp viên giả danh phóng viên đang hoạt động tình báo ở Đô thành. Chúng ta đã nghiêm khắc trừng trị vài tên như Đặng Văn Song, Chu Tử công khai chống phá cách mạng. Còn những tên bồi bút khác như Nasyan Bosh, Hokkaijin, Simong tte MD, James Kidman... cần được theo dõi chặt chẽ để buộc chúng câm họng khi thấy cần”. Chữ ký bên dưới ngoằn ngoèo không đọc được.

Giêmx há mồm, tròn mắt. Hai bắp tay rậm lông nâu rung nhẹ, tờ giấy đang cầm nhảy mạnh hơn. Bóp thò tay rút giấy đọc lại, hắn không để ý, chỉ nói lập cập:

- Nhưng... tôi chưa hề công kích họ... họ hiểu lầm...

- Giắc-ky ơi, hai chúng ta mới bị theo dõi, chưa bị kết án đâu. Đa nghi là một thứ bệnh chiến tranh. Xtain-béc nổi tiếng là vậy, làm phóng viên trong thế chiến Hai cao hứng viết vài dòng về những trận đánh trước thành Troy thời cổ Hi-lạp, đã bị kiểm duyệt Mỹ bôi bỏ và cảnh cáo vì “lộ bí mật quân sự”. Chúng mình ra vài bài than thở nỗi khổ tâm dân chúng xứ này trong cuộc chiến, Vi-xi sẽ xếp ngay vào loại tiến bộ... Họ dán nhãn Diều hâu hay Bồ câu rất nhanh nhậy, chẳng kém Âu Mỹ đâu! Tôi bay đây. Sáng mai nhé, đón tôi tại nhà, tám giờ sáng. Ông Rốc-xơn cùng đi không?

- Xin sẵn sàng làm kỵ sĩ số hai... nếu không có đảo chính lớn, biểu tình lớn, pháo kích lớn, vụ nổ lớn do Vi-xi.

- Ô-kê, bai-bai!

Cô phóng viên người Việt ra khỏi cửa, thiếu tá Mác-mo-yo tự rót ly cô-nhắc đầu tiên sau bữa cơm, khi Giêmx đã dốc cạn nửa chai:

- Mày nghĩ gì về tờ giấy vừa đọc?

Giêmx lè nhè bốc một nắm lạc rang húng lìu, món nhắm ưu thích của hắn, hầu bàn biết tính nên luôn luôn dọn kèm đồ tráng miệng, lúc bí thì thay bàng đậu phộng da cá:

- Lạy Chúa phù hộ... cô ả chắc khiếp hồn, tội nghiệp!

- Ngược lại, chính ả muốn chúng ta run. Mày xem, có bao giờ Vi-xi ra lệnh mật cho các nhóm khủng bố có kèm bản dịch tiếng Anh và in rô-nê-ô phát như truyền đơn?

Giêmx là tay mạnh rượu, chưa say hẳn, trầm ngâm nhai lạc. Bóp nhắc thêm rằng lời lẽ trong giấy không giống những truyền đơn Vi-xi nhét đầy những  từ ngữ cộng sản quốc tế. Giêmx thốt cười hơi to, nhưng  trong góc khuất này không bị để ý:

- Tao ở với bọn guk [10] từ chiến tranh Pháp-Việt, đã đọc lắm tờ cùng kiểu. Có thể gọi là thứ mệnh lệnh-truyền đơn-thư cảnh cáo, giả vờ bí mật nhưng cố ý công khai. Mày đến buồng tao mà đọc hàng trăm tờ như thế. Những lệnh của Vi-xi bắt dân tự phá hàng rào ấp, quan chức Sài Gòn đi học chính sách mặt trận, lính địa phương nộp súng trình diện, vô số. Lệnh cho thanh niên làm quân dịch cho Vi-xi nữa, đi dân cộng tiếp tế... Là giả che thật, người bị ép buộc che người tự nguyện. Đánh vào một xã, một quận, người tình báo Vi-xi cũng bị trói giải về trại tù binh như cố vấn Mỹ và sĩ quan Sài Gòn, nằm chung buồng nghe lỏm, cạn nguồn thì được chuyển sang biệt giam và cho phép vượt ngục để về làm vụ khác. Mày chưa sống với đất Viễn Đông hay bọn gúk nhiều, chưa biết. Dân xứ này cũng như dân Tàu hay Nhật, đã có nền văn hóa độc đáo của họ chừng hơn ba ngàn năm trước khi các vị Tổ phụ Lập quốc bước xuống đất châu Mỹ. Họ khinh chúng ta man rợ, hiểu chưa? Cũng na ná châu Âu khinh Mông Cổ. Tối nay, bọn man rợ ấy ào tới như bão táp, với sức mạnh gang thép và hạt nhân hơn họ ngàn vạn lần, khủng khiếp hơn kỵ binh Thành-cát Tư-hãn tràn khắp Á Âu. Họ phải làm gì? Đấu ngang sức là thua ngay, họ chọi với ta bằng mưu mẹo, bằng thủ đoạn. Rồi mày sẽ thấy kiến đẩy lùi voi, muỗi diệt sư tử, chèo bẻo đuổi chim ưng...

- Mày lý sự hệt một thằng Viết-níc[11]  tóc dài!

- Không. Như một nhà báo muốn giữ lương tâm nhà nghề. Tao ký hợp đồng với chúng mày ba năm, rồi ba năm nữa, phải. Nhưng tao vẫn là nhà báo, không muốn xực cà chua trứng thối. Về nhé. Mày lái. Chiều cuối tuần, để tao ngủ. Tao sẽ treo bảng “Đừng quấy rầy”, rút phích điện thoại, gài chốt, dặn hầu buồng trả lời tao đi vắng.

Đêm Sài Gòn trôi qua yên tĩnh, chỉ nghe vẳng những tiếng còi cảnh sát phạt người về khuya phạm lệnh giới nghiêm. Ngay trong các căn cứ, cố vấn Mỹ cũng không phải đội tấm nệm cao-su-mút trên đầu để chạy ra hầm bê-tông.

Mười giờ sáng hôm sau, chiếc Đô-phin nhỏ với bốn bánh lắp nan hoa của Mỹ Duyên mới đến Vũng Tàu. Duyên rất khôn khi từ chối đi theo xe nhà binh để tránh bị ném đá hay lật đốt, nhờ đó họ lách qua một cuộc biểu tình chừng năm ngàn nhà sư và Phật tử, nhiều người giơ hai ngón tay chữ Y khi các phóng viên chụp ảnh.

Vào hạ tuần tháng mười hai này, bãi tắm vắng khách Việt. Duyên chỉ bơi chừng nửa giờ đã lên trùm áo khoác, cười:

- Người nhiệt đới sợ lạnh, phụ nữ càng ngại hơn. Các bạn cứ tắm, tôi bày mâm píc-níc. Rất tiếc không làm được món thịt quay ngoài trời theo kiểu tuổi trẻ Mỹ cắm trại.

Giêmx ngẩn mặt nhìn Duyên đang bày các món chả ram, mực nhồi chiên, có cả một mớ viên cồn để đun sôi cái cù lao ăn thịt bê nhúng dấm với bánh tráng nướng. Một chồng đồ hộp Mỹ đặt sẵn nhưng không mở: “Chỉ để chiều các khách khó tính thôi”.

Một nhóm năm người mặc sơ-mi ngắn quần soóc, đội mũ rộng vành chóp nhọn, dừng lại cách mươi bước nhìn họ. Một người đưa máy ảnh Pô-la-rôiđ lên định bấm. Duyên quay mặt đi, khoát tay xua. Họ cười hô hố, bỏ đi. Giêmx hất hàm ra ý hỏi. Duyên trút ra đĩa một túi dưa chuột và hành muối chua, mở nút một chai khai vị mác-ti-ni:

- Các bạn biết đấy... Trước mắt mọi người, một ả Việt Nam đi với hai đàn ông phương Tây chỉ là một con “điếm độc”, tức là gái đĩ làm ăn lẻ... Nhưng mấy người Âu hay Mỹ vừa đi qua sao mặc đồ như phật tử hay hướng đạo, tôi thấy lạ mắt lắm.

- Người đẹp ít gặp giới quân sự quá đấy. Họ chẳng phải người châu Mỹ hay Âu, mà sống ở châu Đại Dương!

- Thuộc giới quân sự, sao họ không mặc quân phục?

- Quân phục của Tân-tây-lan kỳ cục vậy đó. Họ sang để quan sát, thu xếp, trước khi mang cờ sang cắm ở đây.

Rốc-xơn chen vào:

- Giắc-ky đang mê nghề chiêm tinh đấy.

- Quỷ bắt bọn chiêm tinh! Ở Triều Tiên, mười mấy nước đã đưa quân tới, đâu có giấu diếm. Bây giờ, các nước đồng minh của Mỹ đang sẵn sàng dựng cờ ở xứ này nhân danh chống cộng, đang gạ ông Giôn-xơn trả nhiều đô-la mua máu... Mày nhớ là bà chủ píc-níc đã giúp AFP tung khắp thế giới những tin mà mày xếp loại bí mật. Nay mai, nếu Tân-tây-lan, Úc, Thái-lan, Phi-líp-pin, Nhật Bản, gì gì nữa, liên tiếp trút lính sang đây, tao sẽ được phong là thiên thần báo trước! Thứ nhì là cô bạn...

Duyên cắt ngang:

- Một ngày không chính trị: Ăn các món Việt trước đi và cho biết tin tức về chúng. Tất nhiên tôi pha nước chấm bằng sốt đậu nành, người Việt gọi là xì-dầu hay ma-gi. Nhưng xin nhắc: phải tập ăn cơm bằng đũa, xài nước mắm, mắm ruốc, mắm cá nhỏ nguyên con của miền Trung, mới làm thân được với dân chúng. Có nhà báo Mỹ đã lập một kỳ công: ở Việt Nam hơn tháng mà không hề hỏi chuyện một người bản xứ nào, vẫn viết được hàng chục phóng sự ly kỳ về cuộc chiến trên đất này. Xin bái phục, tôn làm ông tổ nói phét!

Vì dứt khoát “một ngày không chính trị”, cả ba phóng viên đều không mở máy thu thanh trên xe hoặc mang theo người. Nhưng chiều hôm ấy, khi về tới Sài Gòn, một tin mới đón họ: các ông “tướng trẻ đầu bò” đã cho về vườn Thượng hội đồng Quốc gia, tuy chưa lật Nguyễn Khánh, hẳn vì tướng Tay-lơ cấm.

Ngồi giải khát trong khách sạn Ca-ra-ven, họ làm một thống kê ngắn, chỉ mấy tháng gần đây thôi:

- 16-8-64: Khánh gạt hẳn Dương Văn Minh.

- 28-8-64: Biểu tình lớn khắp miền Nam chống độc tài quân phiệt, buộc Khánh phải trao quyền lại cho Tam đầu chế Minh, Khánh, Khiêm.

- 27-9-64: Khánh lại tống cổ Minh và Khiêm, một mình bao thầu viện trợ chống cộng.

- Và nay tới cuộc đảo chính của đám “đầu bò, Thổ-nhĩ-kỳ trẻ”, tùy cách gọi của Việt hay Mỹ.

Trong bốn tháng lẻ vài ngày đã bốn lần đảo lộn chính sự. Vi-xi tràn ngập khắp nơi, phá ấp, chiếm đất, giành dân. Quân Sài Gòn thi nhau trốn theo Vi-xi, trốn về nhà. Chính quyền cấp xã thôn đầu hàng du kích...

Mỹ Duyên ỡm ờ tiếp lời Giêmx:

- Chưa đến năm mới, tướng lãnh Sài Gòn đã tặng chúng ta một cuộc đảo chính. Vi-xi sẽ gửi quà bằng nhiều tạ chất nổ và mươi trận đánh lớn. Còn cụ Giôn-xơn sẽ biếu một bài diễn văn chống cộng hết sức hùng hồn.

Bóp Rốc-xơn long mắt, thôi mím cặp môi mỏng:

- Và sau diễn văn ấy sẽ có hàng chục vạn quân Mỹ và các đồng minh kéo tới đây. Bọn cầm quyền Việt Nam cộng hòa cùng quân lính và nhân viên dưới họ đang rữa nát vì tham nhũng và khiếp sợ. Nhưng thế giới tự do không chịu để mất tiền đồn này vào tay cộng sản. Nếu cần, Mỹ và đồng minh có thể gạt hẳn bọn gúk đang cắn xé nhau tranh ăn, đặt miền Nam Việt Nam dưới quyền ủy trị của Liên hợp quốc hay của Mỹ!

- Ông Rốc-xơn cũng là nhà tiên tri như Kít-man, để xem ai thắng ai... Nhưng lời hẹn “một ngày không chính trị” của ta trôi theo dòng nước rồi. Tối nay mỗi chúng ta lại phải săn lùng tin tức, đánh điện về nước. Chắc ông Rốc-xơn sốt ruột nhất. Chúng tôi có lương tháng của hãng, còn ông là phóng viên tự do, sống bằng tiền bán tin và ảnh kia mà. Bai-bai các bồ nhé!

Chương 15

Bước xuống khỏi các bậc thềm của thư viện, Cam gặp ngay làn mưa tuyết cuối mùa rơi xuống, rất thưa và êm như lời chào lưu luyến của rét đông đang thong thả rời Mát-xcơ-va lui về phương Bắc. Nền mây trên thành phố vẫn trải đều như cốt chăn bông, nhưng sáng hơn, tươi tỉnh hơn, rải những bông tuyết hình tổ chim yến bay ngang dọc và như rất thích bay ngược lên cao, theo kiểu lượn của nhũng bông hoa rau tàu bay thân già cao trên các rẫy cũ Tây Nguyên.

Trong nội thành Mát-xcơ-va, mùa hè đến sớm hơn ở ngoại ô. Các thùng muối chống băng trơn xếp dọc các vỉa hè đã biến mất. Các ngấn tuyết trắng đắp nổi trên các biển nê-ông chào hàng đã tan chảy cùng với những chòm râu băng buông tua tủa từ mép các ống tháo nước các tầng nhà cao xuống cống. Từng đoàn xe xúc và thổi tuyết ra xa đã trả lại ánh sáng cho những cửa sổ hai lớp kính bị ngập tuyết đến ngang lưng, và xe ben chở đi đổ vào các rừng hay sông ngòi, tránh cho các đường phố bị ngập nước khi tuyết tan. Chỉ cần vài ba ngày nắng ấm là nội thành Mát-xcơ-va được rửa sạch bằng nước tuyết. Tuy toàn thành Mat-xcơ-va đã được thông báo rằng trượt băng hay đi bộ trên sông ngòi là rất nguy hiểm, vì băng mỏng và nhiều nứt nẻ, nhưng chỉ có dân nội thành nghe theo, còn dân ngoại thành cứ phớt tỉnh khi qua sông bằng những tấm ra-két như quần vợt, không cán lắp dưới giày.

Xnhég, biê-lưi xnhég... Bài hát đón mừng tuyết ấy, Cam đã thuộc. Và anh đã hết ngạc nhiên khi cuối giờ học chiều, bước ra lại thấy trời màu xanh chứ không phải màu tím nhạt như khi nhìn qua cửa sổ. Người dân Nga nguyền rủa những mùa đông ít tuyết, vắng tuyết. Các lễ hội trên xe trượt tuyết đành bó tay, còn những cánh đồng lúa mì thiếu nước tuyết tan sẽ khô héo sớm, đến cỏ cho bò sữa cũng tàn lụi. Đói, sẽ đói nặng.

Người Mát-xcơ-va nói chuyện ngoài phố không còn phun khói qua mồm, cũng khỏi phải giữ cho giá buốt cắn vào mặt mũi như cháy bỏng tuy khắp thân đã trùm kín những thứ lót lông thú trông như con gấu Mi-sa trẻ con chơi. Các đội thợ xây nhà và trồng cây làm tiếp việc bỏ dở, còn các đơn vị công binh đang sắp sẵn những khối mìn phá băng cho tháng Tư sắp tới, đẩy băng trôi gấp theo nước sông để mở đường cho tàu thủy chạy. Các chàng trai cô gái trẻ phớt đều gió lạnh còn chen giữa những đợt gió Nam nóng ẩm, chuyển sang mặc blu-dông nhẹ và áo len đan, phải nói là đan khá vụng so với hàng Việt Nam.

Cam ghé vào phòng chờ bên bàn của bác thường trực tóc bạc. Đôi bên chỉ gật đầu chào nhau theo lối người thân. Cam rút tờ báo Iz-vex-chia hôm nay ra tìm tin mới về Việt Nam. Chợt bác kia chìa cho Cam mảnh giấy của Ô-léc gửi nghiên cứu sinh Phan Cam, tiếng Nga mở đầu, tiếng Việt sai lung tung nối tiếp: “Anh Kam về trướk và an trướk không nên chờ tôi, tôi fai tian một ban gáy. Chuên ngiâm chinh suât đòi thât đái ma”!

Cam bật cười khẽ, nhét tờ báo vào túi áo khoác, gật đầu chào bác thường trực, đi qua cổng đến bến xe trô-lây chờ chuyến đúng số đúng tuyến.

Một năm rưỡi qua từ ngày Cam đến thủ đô Liên Xô. Chế độ nghiên cứu sinh rộng hơn và dễ dãi hơn chế độ sinh viên đôi chút, Cam được xếp ở buồng nhỏ một người trong khối nhà nội trú to tướng của trường Đại học tổng hợp Lô-mô-nô-xốp, khu kiến trúc khổng lô trên đồi Lê-nin, với quang cảnh tuyệt đẹp nhìn xuống sông Mát-xcơ-va và sân vận động Lê-nin. Chỉ phiền một nỗi là đường đi học quá xa: khoa Ngữ văn mà Cam theo học lại đặt ở cơ sở cũ của trường MGU, Báo chí, Sử, và cả Học viện các ngôn ngữ phương Đông.

Cậu Ô-léc mới chẵn hai mươi khi vào học tiếng Việt ở học viện ấy, vì điểm thi vào các trường trên trung học quá cao, trong khi trường Ngôn ngữ phương Đông đang mở rộng cửa. Tiếng Trung Quốc khó phát âm và chữ viết tượng hình quá khó nhớ. Tiếng Nhật càng hiểm hóc nữa, ai lại một thứ tiếng mà sách báo dùng chữ chân, viết tay dùng chữ thảo, hàng xuất khẩu dùng chữ la-tinh được gọi là La-mã-tư. Và, để bức tường ngôn ngữ thêm cao dày, họ gài khắp nơi những chữ hán đọc theo kiểu đa âm tiết Nhật hoàn toàn khác gốc hán một ngữ pháp độc đáo với tất cả động từ dồn vào cuối câu. Trước đây Cam học tiếng Pháp, Nga, Anh khá nhanh, đã thử mó vào tiếng Nhật qua sách và đĩa dạy phát âm, chỉ vài tháng đã rút lui có trật tự.

Cam đến ở chung với gia đình Ô-léc sau lễ Năm Mới.

Bước vào năm thứ nhất khoa tiếng Việt, Ô-léc luống cuống đến hoảng sợ. Chữ viết đơn giản, ngữ pháp quá dễ so với tiếng Nga, nhưng khi nói thì uốn lưỡi như hát từng đốt nhạc, có khi từng chùm đôi, chùm ba. Suốt học kỳ một, Ô-léc chỉ được điểm hai và ba về phát âm, đã chán định bỏ cuộc, nhưng được bà mẹ dỗ dành mãi nên không rời trường.

Cả nhà Ô-léc gắn bó với Việt Nam nhiều năm.

Ông bố Ô-léc, kỹ sư cơ khí hàng không, đã sang giúp Bắc Việt Nam xây dựng ngành hàng không dân dụng từ 1955 đến 1960. Sau hai năm ông về phép, khuyên vợ con nên sang ở Hà Nội ở với ông. Xứ nóng đấy, nhưng chế độ chuyên gia rất khá, nhất là tình cảm của người Việt. Chỉ cần nói “tôi chuyên gia Liên Xô” là mọi người tươi mặt niềm nở.

Hai vợ chồng cùng sang Việt Nam với Ô-léc mười một tuổi và em gái lên sáu là Tô-nhia. Bà Ôn-ga giáo viên cấp một có việc làm ngay: mấy chục trẻ em, con cán bộ đại sứ quán và các chuyên gia đang thiếu người dạy, không thể mở trường chính quy vì học sinh quá ít. Bà mở lớp ngay trong khu chuyên gia gần công viên Thống Nhất với hai cô giúp việc người Việt đã học ở Liên Xô, dạy giờ theo hợp đồng. Các em thích mê mỗi khi được dẫn đi học trong công viên, tuy mới làm dở dang nhưng vẫn thoáng mát. Ô-léc và Tô-nhia được sống ba năm thoải mái với bố mẹ trong khung cảnh ấy, không biết rằng người anh cả của mình bị khốn khổ đường tình duyên.

Anh An-đrây mê một cô diễn viên kịch nói, lấy cô khi học xong lớp sĩ quan không quân cách đây bốn năm. Đơn vị anh đóng trải dài dọc biên giới Tây-Nam, giáp với Thổ-nhĩ-kỳ, I-ran, Ap-ga-ni-xtan. Chị vợ nhất quyết không rời Mát-xcơ-va, là nơi chị sinh ra và lớn lên, cũng chỉ ở đấy mới có những người đánh giá đúng tài năng của chị. Nhiều chàng trai mê nhan sắc đã tán đến mức tôn chị lên thiên tài, lên hoa hậu, lời chê mấy lão đạo diễn và viết kịch bản là mù và điếc, chê chồng chị coi vợ không bằng nghề tài-xế tàu bay. Chỉ sau hai năm, chị đã vất trước mặt chồng lá đơn xin ly hôn, với lý do: “tính nết và nếp sống trái ngược nhau”. Ký xong, anh thở dài: “Còn may chúng ta chưa có con với nhau”. Chị vợ cáu kỉnh: “Anh tưởng tôi vô sinh đấy hẳn? Tôi đã nạo thai một lần trong cái đợt anh đi bảy tháng không về. Đừng tiếc, con của người khác chứ không phải cái nòi giống bạc bẽo nhà anh đâu!”

Tòa án cố hòa giải không được. Anh nhường chị căn hộ hai buồng, ra đi với một va-li nhỏ đồ dùng riêng và một thùng bìa cứng to đầy sách. Về đơn vị, anh gặp một thông báo của Không quân chọn người tình nguyện lái máy bay tiếp tế cho các trạm nghiên cứu ở Bắc băng dương và Nam băng dương. Lương cao, phụ cấp nhiều, nhưng được ghi rõ là nhiệm vụ nguy hiểm. Lâu nay anh chuyên lái máy bay vận tải của Không quân bay qua những đèo núi cao quanh năm tuyết phủ, những hoang mạc gió tung bão cát, nay anh muốn đi nơi nào thật xa, thật váng vẻ, để chờ vết thương ở tim kéo da non.

Qua vài tháng tu nghiệp và bay thử, anh được chọn vào đội bay cực Bắc. Vừa lúc ấy cả nhà anh từ Việt Nam trở về nhà cũ ở thủ đô, hai đứa em Ô-léc và Tô-nhia mới biết nỗi đau của anh An-đrây mà cả bố mẹ cũng cố giấu.

Ô-léc bắt chuyện làm quen với Sáu Cam trong khi chờ xe trô-lây. Hai chuyến xe khác nhau nhưng chỉ cách một phút, và Cam thường ra sớm để về khu tập thể MGU. Ô-léc tập nói tiếng Việt-tuy về nước đã sáu năm nhưng vẫn còn tí Việt Nam đọng lại từ thời thơ dại-Cam sửa giọng và nhắc từ ngữ.

Chỉ sau vài tuần cùng chờ xe như thế, Ô-léc đã mến anh nghiên cứu sinh có nụ cười hiền lành và nói tiếng Nga rất khá, cố kéo Cam về nhà mình chơi. “Anh sẽ thấy, cả nhà em là một ổ thân Việt Nam. Chỉ tiếc bố em không còn, ông ấy rất chịu khó học, lắm khi làm việc với kỹ sư bên nước anh không cần người dịch”. Ông về nước được hai năm thì tử thương trong một tai nạn ô-tô. Trước khi chết ông còn làu bàu: “Một cái chết ngu ngốc nhất trần đời. Qua gần hết chiến tranh vệ quốc, chỉ dính đạn đôi lần. Ở Hà Nội cứ khỏe như vâm... Nghề hàng không mà lại bị xe chẹt giữa phố thủ đô!”

Gia đình Sec-pu-khin gặp nhau đông đủ trong lễ Cách mạng tháng Mười. Anh An-đrây cũng về. Anh trẻ hơn Cam hai tuổi, thừa hưởng của ông bố cái vóc một mét chín lăm và bộ râu rậm cùng cái tính hay tán phét như người Việt nói trạng. Bị vợ bỏ nhưng anh chẳng có tí gì u sầu giống Ô-nhiê-ghin hay Pét-sô-rin cả, cứ cười hô hố và vỗ đùi người ngồi gần nhất bôm bốp. Ngay từ câu đầu, anh đã gọi Cam bằng tư và chia động từ ngôi nhì theo số ít, kiểu cậu, tớ rất xả láng.

Bà Ôn-ga khác nhiều. Bà đẫy người, tóc và mắt đều màu nâu nhạt nên khó đoán được vui buồn. Sau khi góa chồng bà xin về hưu. Căn hộ ba buồng với các tiện nghi được giữ nguyên, với nạn khan nhà ở Mát-xcơ-va như thế là rất khá. An-đrây ủy lương cho mẹ vì mỗi năm chỉ về nhà vài lần, cộng với lương hưu của mẹ cũng đủ sống tùng tiệm và nuôi Tô-nhia ăn học. Học bổng ba phần tư của Ô-léc chỉ đủ cho cậu ta may sắm và đãi các bạn gái-cậu ta có quá nhiều bạn gái, Tô-nhia không ưa cái tật ấy, hay đá móc rất đau cho Ô-léc nổi khùng.

Ôn-ga và Séc-pu-khin không thờ Chúa nhưng vẫn thích các cuộc vui trong lễ Giáng sinh với cây thông Nô-en chấp chới đèn màu và treo các gói quà lủng lẳng, với ông già Tuyết đắp dưới sân cắm một củ cà-rốt làm mũi. Tất nhiên Cam bị lôi đến. Trong khi chờ ăn bữa nửa đêm, anh An-đrây cù cho cả nhà cười nghiêng ngả:

- Bay ở cực Bắc hả? Hễ lái chính không nhìn thấy lái phụ trong khoang, đó là trời mù. Có cách khác chứ. Tàu biển bị kẹp cứng giữa băng, máy bay đi tìm, hễ thò tay ra ngoài đụng cột buồm thì trúng chỗ rồi.

- Gió thì đủ dùng. Các trạm thám hiểm đều dựng cột treo ống đo gió, bị giật đứt cả. Anh em nghĩ ra sáng kiến: dùng một vỏ bom lép của Đức loại nửa tấn, cưa bớt đi, thế là được một ống đo được gió năm trăm ki-lô-mét/giờ.

- Anh lập được kỷ lục thế giới về lái máy bay vận tải, là cho máy bay bay lùi. Biết sao không? Bão tuyết thổi ngược chiều, sức gió mạnh hơn sức cánh quạt. Không hạ cánh được, xuống thấp là bị bão dập xuống như đấm vào gáy, nát bét cả. Cứ thế anh nổ máy cho bay lùi khỏi sân ngót trăm ki-lô-mét. Đáng ghi vào sách Ghi-nétx quá đi chứ.

- Ở đây, đánh đổ một bình sữa hay can xăng xuống đất là mất toi, quá phí. Chỗ anh, đổ thứ gì xuống thì vẫn y nguyên, chỉ thò tay xuống bưng lên như tấm kính, nếu là sữa thì cắn nhai rau ráu, kèm theo một tấm cà-phê ăn kèm cho đậm.

Sáu Cam giữ ý không đến nhà Ô-léc quá nhiều, do mặc cảm của một nghiên cứu sinh nghèo. Nhưng đến lễ Năm Mới, chính An-đrây lại đến tận nhà ký túc trên đồi Lê-nin tìm Cam:

- Hai ngày nữa tớ lên cực Bắc rồi. Đi, đi ngay, cả nhà chờ cậu. Lại kiểu cách lối dân châu Á rồi, đợi túm tay lôi đi hả?

- Nói nhảm! Cậu đã ở châu Á bao giờ đâu?

- Chưa ở, mà tớ biết, ủng dạ đâu, áo khoác đâu? Mũ lông? Đừng nghĩ chuyện mua bánh hay rượu mang đến, rồi qua tháng giêng gặm bánh mì suông trừ bữa. Tác-xi đang đợi dưới kia, cậu làm điệu nữa thì mình phá sản vì tiền xe chờ.

Cuối bữa tiệc gia đình ấy, An-đrây làm bộ chợt nghĩ ra:

- Mà này Phan Cam, sao cậu không đến ở chung với chúng mình nhỉ? Mẹ mình với Tô-nhia một buồng, con bé chưa đến tuổi tiếp bạn trai trong buồng riêng (Tô-nhia nguýt anh rất dài, hai gò má chưa hết lang ben vụt đỏ rựng). Thằng Ô-léc lắm bồ nhưng còn biết sợ lưu ban, lại mến cậu lắm đấy, coi cậu là cái gương cho nó noi theo, nhưng theo sau cách một quãng xa xa thôi. Mẹ mình thì chẳng phải nói, nhắc mãi là tuổi trẻ Việt Nam hơi khắc khổ một tí nhưng đầy chí khí trong chiến tranh và kiến thiết... Khu phố Zve-nh-gô-rốt này đang xây dựng lại, có hàng loạt nhà ở, cửa hàng, câu lạc bộ, công viên, chợ nông trang, đường tàu điện ngầm đang mở dần tới đây. Mà chưa xây dựng thì cậu với thằng Ô-léc cũng đi học rất gần, bằng trô-lây hay xe buýt. Gớm, mình đến lâu đài khoa học của cậu, sao mà xa xôi rắc rối đến thế!

Cam chưa đáp ngay, chỉ nhìn quanh một vòng và gặp những đôi mắt đăm đắm chờ một lời đồng ý. Cam không thể nhận, dù biết cả nhà đã bàn mọi lẽ trước khi mời.

Bên nước ta, nhất là vùng nông thôn hay miền núi, vẫn quen nếp nghĩ “ăn hết nhiều, ở chẳng hết bao nhiêu”. Với bộ đội, ở càng dễ hơn nữa, nhà cửa nằm sẵn trên lưng, khi ngủ nhà dân thì một tấm chiếu hay cánh cửa ngả xuống là xong. Bên này ngược hẳn, tiền ở vượt tiền ăn khá xa. Chác hẳn bà Ôn-ga sẽ không bao giờ nhận tiền thuê buồng và các khoản sưởi ấm, điện, nước nóng và lạnh. Nếu bà chịu nhận thì Cam cũng không đủ sức trả. Từ chối sao cho khéo để khỏi mếch lòng...

Thấy Cam trầm ngâm hơi lâu, bà On-ga nói thẳng:

- Con nên nhớ, chỉ trừ thằng An-đrây, còn hai bác với hai em đây đã sống trong tình thương quý của người Việt suốt nhiều năm. Hồi ấy nước cháu đang còn đói khổ lắm, mà các bạn Việt Nam đã... nói thế nào nhỉ... ờ, nhịn miệng thết khách. Có lần con bé này kêu thèm ăn táo và lê như hồi ở Nga, cô giáo nghe được và nói lên cấp trên sao đó. Một tuần sau, tất cả trẻ trong lớp của bác được phát mỗi ngày một quả lê hay táo, có khi hai quả. Ở xứ nhiệt đới đào đâu ra những quả to và ngon như thế, bác chịu phép... Cam ạ, đừng đắn đo gì nữa, về sống với bác cho vui cửa vui nhà. Đừng để bác thất vọng nhé!

Cam luống cuống đưa ra những lý cuối cùng:

- Cháu ngại... một người nước ngoài bỗng dưng bước vào gia đình... An-đrây và các em không tự do nữa...

- Chúng nó quá tự do rồi đấy. Cả nhà bàn rồi: bác với Tô-nhia chung một buồng, cháu với Ô-léc một buồng, phòng khách dùng công cộng, An-đrây lâu lâu tạt qua thì một tấm nệm trên đi-văng là đủ.

- An-đrây không thể độc thân mãi...

Chàng phi công cao lớn bật cười ồ:

- Có tìm vợ đấy. Mình tán tỉnh một cô gấu trắng cực Bắc, xinh ơi là xinh, đứng hai chân chỉ cao hơn mình ba tấc thôi. Mình ném mời thịt hải cẩu hay cá tươi, cô hạ cố chén sạch. Nhưng khi mình đến gần, tán sát sàn sạt, cô ấy nổi cáu và tặng mình một cái tát có thể bay nửa mặt, may mình né kịp. Rồi cô ấy vừa chạy vừa gào như gái tơ bị thằng híp-py chọc nghẹo!

Mọi người cười đến chảy nước mắt. An-đrây chờ yên tĩnh lại mới nói tưng tủng kiểu cù không cười:

- Mình sắp bay tiếp lên vùng băng giá, tạm gọi là thiên đường của những người muốn quên. Vườn địa đàng xưa cần có một nàng E-va, một cây táo, một con rắn, mới tạo nên sự cám dỗ và tội đi đày. Cả ba thứ ấy trên cực Bắc đều không có, phúc đức cho mình lắm lắm... Thật tình đấy Phan Cam ạ, mình sẽ rất vui mừng nếu trong nhà có một người thay mình làm anh lớn để chỉ bảo các em và... và giúp mẹ mình khuây khỏa đôi chút. Cậu gạt bỏ là phụ bấy nhiêu tấm lòng thành. Người Việt giàu tình nghĩa lắm kia mà, Cam!

Cam ngồi lặng cá dăm phút nữa, rồi đến nhấc tay bà Ôn-ga lên, hôn nhẹ. Bà kéo tấm tạp-dề lên lau mắt, đi vội vào bếp.

Sáu ngày sau, Ô-léc đến giúp Cam dọn nhà. Áo quần ấm mặc hết trên người, chỉ còn sách và sổ ghi chép là nặng, gần hệt như khi An-đrây chia tay vợ.

Lủng củng đầu tiên xảy ra khi Cam nhờ Ô-léc đưa tiền trọ cho bà Ôn-ga. Chỉ sau mươi phút, bà đã xô cửa vào phòng Cam mà không gõ trước. Mặt đỏ bừng, bà đập xấp giấy bạc xuống bàn và sừng sộ. Cũng kiểu xưng hô thân mật bằng tư hằng ngày, nhưng chỉ có thể hiểu là mày tao:

- Mày coi tao thế nào hả Cam? Chúng tao nghèo, mà chưa tới mức nằn nì mời khách ở trọ. Học bổng của mày bao nhiêu tao biết, mày đưa thế này rồi nhịn đói à?

Ô-léc phải can mẹ nhiều, Cam xin lỗi khá lâu bà mới chịu bỏ qua, nhưng đặt điều kiện là Cam sẽ ăn sáng và tối ở nhà, riêng bữa trưa không về được mới ăn ở căng-tin nhà trường. Lắm khi bà Ôn-ga làm được thứ gì ngon, bà để dành một phần trong tủ lạnh và buộc Cam phải mang theo ăn trưa. Mày cũng hệt ông chồng tao hồi trước, Chúa độ linh hồn ông! Hễ bận thì ăn chỗ làm việc, nhai một khúc bánh mì kẹp thứ gì đấy chả biết, mắt dán vào sách hay bản vẽ, uống vội cốc nước chè nguội, lại hối hả ra đi. Đa-vai, đa-vai, ông giục mãi thế đến nỗi kỹ sư Việt Nam chế ông là “đồng chí Đa-vai”, hình như tiếng Việt có nghĩa là “ôông Lam đi”, chắc bác nói sai giọng.

Một tối hai anh em Ô-léc và Tô-nhia ham trượt băng về muộn, Cam ăn trước để đi nghe báo cáo tình hình Nam Việt Nam ở cơ sở chính trường Lô-mô-nô-xốp. Bà Ôn-ga dọn cho Cam ăn trước, ngồi chống hai tay trước cằm theo kiểu quen thuộc, bỗng nói như buột miệng:

- Này Phan Cam, con không thích gọi mẹ bằng mẹ ư? Sao cứ phải là chio-chia chứ không là ma-ma?

Cái đĩa đang xóc miếng thăn gà rán suýt rơi khỏi tay Cam. Anh kêu như thổn thức:

- Ma-mốt-ska mai-a [12], con muốn lắm chứ mẹ!

- Xư-nốk-moi.Ăn đi con, cho kịp đi họp, mẹ chờ lũ trẻ.

*

Chuyến xe trô-lây về nhà, không có Ô-léc đang bận “chuên ngiam chinh”, vẫn đầy chật khách giờ tan tầm, Cam phải đứng níu tay vào thanh dọc trên đầu. Không đọc báo được. Cam xuống truớc một dặm đỗ, đi bộ cho dãn chân và đỡ chen chúc.

Lớp tuyết vừa rơi đã phủ một tấm trải giường trắng trên lớp cũ đã bị đất bên dưới và chân người xéo trộn thành xám bẩn, nhưng đám đông giờ này đã để lại một vệt sẫm trên vỉa hè. Cam thong thả đi theo vệt ấy vì không mang ủng dạ mùa đông.

Lá thư của Hoàng Lan gần đây nhất đang ám ảnh Cam.

... Tàu bay Mỹ đánh ra miền Bắc đang tới gần Hà Nội anh ạ. Các cơ quan đang sắp xếp để sơ tán, nay chưa đi. Em có hai đứa còn đỡ, mấy chị đông con lo cuống quýt. Một nhà chia hai bếp đã khó, con lớn theo trường hai ba nơi nữa thì ăn ở sao cho đủ.

Em được nhiều tin dữ từ miền Nam gửi ra. Không thể giấu anh hoài. Em đạp xe đi hỏi lung tung, ra vầy nè: anh Năm Chò bị thương nặng mê man, địch bắt chẳng biết, đang bị nhốt ở trại Phú Quốc. Em nhờ một anh quen dẫn tới hỏi Ban thống nhất, các bác ở đó chưa có giấy báo chính thức của quân đội thì đừng tin ngay. Em thấy có lý lắm. Hồi đánh Pháp cũng như bây giờ, người có chồng con ra trận xa, vắng thơ từ vài năm, cứ phải nghe rỉ tai tối mật là chết rồi, hay cụt chân, mù mắt. Như chị Sáu Thể ở bệnh viện em, chồng đi B năm 60, tới 63 có tin ảnh bị bom B.52 tan xác. Em hỏi anh Lê Tùng, ảnh kêu là “nói dối không sách” năm 63 Mỹ chưa dùng B.52 ở miền Nam. Thiệt đúng đó anh, cách đây hai tháng ảnh trở ra họp chiến sĩ thi đua, chẳng sứt mẻ gì hết. Té ra ảnh đánh giặc trong biệt động Sài Gòn, thơ từ gởi ra Bắc rất khó mà dễ lộ. Còn may là chị Thể chưa đi lấy chồng khác!

Tin nữa là làng Linh Lâm quê anh bị bom lửa hủy diệt nhiều lần sau khi ta tràn xuống làm chủ phần lớn huyện Tây Quảng. Tin này chắc chắn đúng, em hỏi mấy anh ở Quảng Nam với Tây Quảng ra chữa bệnh đều nói giống nhau, tụi nó nhắm không lấn lại được thì phá cho nát phía sau lưng mình. Nhà ba má anh không hư hại gì mấy. Ba anh làm như hồi chống Pháp là tự giỡ nhà đưa vô chỗ rậm khuất, lò rèn vẫn rèn, máy may có chị Năm Bưởi với Út Hiền làm. Em chưa được về Linh Lâm bao giờ, chưa gặp ai trong nhà chồng, nhưng cũng đoán được cảnh sống trong ta dưới bom đạn tăng gấp mười lần hồi Pháp.

... Đôi lúc em phải nghe những lời không vui. Lắm người đánh giá thiên hạ bằng cái thước đo trong mắt họ, như trong ống dòm quân sự. Có kẻ là công chức lưu dụng, không hề dính tới cách mạng và không bao giờ muốn bắt chước “bọn khờ dại” như anh Thống và chúng ta, nay xếp lương lại ngang mọi người thì khóc than liên miên. Lại có những người chỉ nghĩ đi nước ngoài là buôn bán làm giàu, trong đó có cả cái tay cán bộ tổ chức luôn luôn tỏ vẻ “lập trường vững” cũng đến nhờ em viết cho anh mua giùm cả ra-đi-ô, mô-tô, tủ lạnh. Em chỉ cho lão ta thấy căn buồng em trần trụi ra sao, lão chuyển sang giọng “ân cần thăm hỏi” như báo hay đăng, chỉ năm phút sau đã hí hoáy ghi các thứ lão cần và dặn mua cho đúng mác. Em suýt nữa nổi máu lính nhưng cố nhịn, chờ họp Đảng sẽ vạch mặt lão sâu mọt. Bao giờ bọn giun sán ấy mói bị tống vào hố xí?

... T.B. Tin mới nhất: có thể anh Cả Chanh sẽ ra họp một hội nghị mở rộng của Trung ương. Thường vụ tỉnh ủy Quảng Nam cũng buộc ảnh mang vợ con ra Bắc luôn, chẳng biết ảnh chịu nghe hay cứ giữ kẽ, sợ kém gương mẫu?

Hoàng Lan lâu nay vẫn thế, chỉ dành vài câu ngắn gọn về mình và hai con, thằng Nhứt và bé Bạch Lan, lấy tên theo cô bé Bạch Lan chết cùng một lần với mẹ trong trận bom ở Sông Vệ. Cam chưa quên được đêm ấy, khi Hoàng Lan một mình vượt cạn, Cam đi quanh buồng để và hút thuốc lá đến bỏng cả mồm. Cô hộ sinh quen chỉ hé cửa và gọi vội: “Gái, ba cân hai, khỏe lắm”. Bà y sĩ trực xồ đến đóng sập cửa ngay trước mũi ngườỉ chồng và bố đang đứng đi trên lửa. Hẳn bà đã có kinh nghiệm về những lang quân phát khùng vì vợ đẻ hàng chuỗi con gái, chửi xơi xơi khi vợ chưa tỉnh cơn đau đẻ khủng khiếp.

Trai hay gái đều là con mình. Cam nói thế và làm hệt như thế. Hoàng Lan chỉ biết ôm hôn chồng rõ nhiều, cũng hệt khi rõ chồng thật tình quý anh Thống và yêu thằng Nhứt như con đẻ. Khác hẳn những chị em có chồng đi nước ngoài, những lá thư của Lan không “kê đơn thuốc bắc” với một lô một lốc những thứ nhà đang cần, mà chỉ dồn vào sức khỏe và học tập của Cam.

“Anh vô vàn thân yêu, anh cứ theo đuổi chí hướng của anh tới cùng, đừng vướng bận vì vợ con. Anh đi Liên Xô hay vô miền Nam, em vấn đủ sức chăm lo cho các con ngoan và khỏe. Anh làm việc ra sao em biết rõ, hễ sa đà mải mê thì quên ăn quên ngủ, nếu chắt chiu gởi hàng về cho vợ con nữa thì luận án biến thành bệnh án mất!”

Lan gửi kèm thư một tấm ảnh 6x9 chụp ba mẹ con, mặt sau đề tặng “mẹ Ôn-ga và các em, cùng một ngàn cái hôn”, chữ Nga viết như trẻ em lớp một bên này và đổi sai cách hai chỗ.

Dù sao cái gia đình nho nhỏ của mình cũng yên ấm hơn bao nhiêu nhà khác trong cả nước, Cam nghĩ. Trông lên chẳng bằng ai, nhìn xuống chẳng ai bằng mình, so đo ganh ghét như lão gì cán bộ tổ chức mà Lan xếp loại giun sán, sâu mọt ấy sẽ la ó nhức tai khi bị vất bỏ, còn bị vợ con khinh ghét nữa.

Bước ra khỏi chiếc thang máy kiểu cũ chạy trong lồng sắt, Cam tự mở cửa căn hộ bằng chìa khóa riêng, cọ giày vào tấm nệm rơm, còn cẩn thận tháo giày và xỏ chân vào đôi dép nhung để sẵn dưới các móc treo mũ và áo khoác. Vài ngày bà Ôn-ga lau nhà một lần đến sáng bóng, bà than phiền nhiều vì ba người con đều mang nguyên giày đẫm bùn và tuyết chạy xổ vào nhà, in vô số vết chân to nhỏ trước khi chộp lấy những lát bánh mì kẹp dồi hay đùi lợn sấy, vội xuống với các bạn đang chờ dưới sân với những thanh trượt tuyết hay giày đế thép trượt băng. Cả An-đrây to đùng cũng làm hệt các em.

- Chúng mày không thấy Cam à? Anh ấy biết thương tao thu dọn đến đau cụp xương sống...

Cam nói với vào bếp “chào mẹ”. Làn này bà Ôn-ga không đáp gọn “Ờ, Cam đấy à” như mọi hôm. Bà bước ra phòng khách, hai tay lau vội vào tạp-dề:

- Con cho mẹ hỏi tí. Ngồi xuống nào... Gần đây mẹ thấy con buồn hẳn đi, không cười đùa nhiều như trước. Mẹ với các em có gì khiến con trái ý không? Hay là lủng củng ở nhà trường? Vợ con vẫn như thường chứ?

Cam như người từ nơi băng giá bước vào buồng sưởi ấm. Anh bồi hồi cầm tay bà mẹ Nga, nhìn khuôn mặt tròn rất phúc hậu, ấp úng một câu lạc đề:

- Mẹ tốt với con quá, con yêu quý mẹ vô cùng...

- Ừ, mẹ biết, mẹ biết. Thế tại sao con không vui?

- Mẹ xem truyền hình, thấy cả rồi đấy.

Bà Ôn-ga ngẩn người, ngồi lặng.

Đối với bà, chiến tranh chỉ là ba năm tản cư về vùng Trung Á-bà cùng An-đrây ở Bu-kha-ra, sau chuyển về Ta-sken, đều thuộc cộng hòa Uz-bê-kix-tan-với hai nỗi khổ vừa sức chịu: nỗi lo cho chồng đi sửa máy bay lưu động gần tuyến lửa, và những thiếu thốn ở hậu phương thời chiến. Ông chồng trở về yên lành, trong năm cuối chiến tranh ông góp sức cải tiến những chiếc Yak và sống với vợ con. Họ hồi cư về thủ đô khi chiến sự đã chuyển sang Đông Âu, căn hộ cũ không hư hại gì, và bà sinh Ô-léc chừng nửa năm sau ngày đại thắng.

Dù hay đọc báo và xem truyền hình, bà vẫn khó tưởng tượng được một xứ thuộc địa xác xơ có thể-trong cùng một năm 1945-vừa chết đói hai triệu người, vừa nổi dậy làm cách mạng lập chế độ mới, vừa đánh trả Anh Pháp Nhật, vừa nuôi báo cô hai chục vạn quân Tưởng Giỏi Thạch, vừa đối phó với bọn nội phản. Và cuộc chiến tranh dài nhất thế kỷ hai mươi này, đã diễn ra suốt hai chục năm qua, đến bao giờ mới dứt?

Đài truyền hình, phát thanh, các báo chí Liên Xô dồn dập đưa tin về Việt Nam, thuê không ít phim của phóng viên phương Tây ở miền Nam: quân Mỹ và chư hầu đổ bộ, B.52 ném bom rải thảm, 0.47 tuôn chất độc hóa học, cả những cảnh giết dân đốt nhà hay khiêng từng người ném lên M.113 cho đi “tị nạn cộng sản”.

Bà Ôn-ga không nói gì thêm, chỉ lặng lẽ vào bếp, nơi những miếng thịt bò rán trong sanh bắt đầu bốc mùi khét. Hai con bà cũng sắp về, đói ngấu sau chầu trượt băng, sẽ ăn như sói và nói với Cam bằng tiếng Việt hay tiếng Pháp-con bé Tô-nhia chọn ngoại ngữ tiếng Pháp. Cam phải nói ba thứ tiếng để luyện cho các em và chuyện trò với bà Ôn-ga.

Sau bữa tối, Cam đưa cho bà một mảnh báo cắt rời. Bà lấy kính lão trên mặt lò sưởi xuống-lò để trang trí thôi, vì nhà được sưởi bằng nước nóng-đọc chăm chú trong khi Cam mở đài truyền hình xem thời sự quốc tế, sốt ruột đợi những đoạn ngắn quay ở Việt Nam, tại trận.

Mảnh báo Iz-ve-xchia là một bản tóm tắt những sự kiện chính xảy ra nơi lò lửa nóng nhất thế giới từ đầu năm 1965 đến cuối tháng Ba:

- 27-1: Lại đảo chính quân sự ở Sài Gòn, cuộc đảo chính thứ bảy từ ngày lật đổ và giết Diệm -Nhu.

- 7-2: Máy bay Mỹ ồ ạt đánh vào miền Bắc trong khi chủ tịch HĐBT Kô-xư-ghin đang hội đàm với các nhà lãnh đạo VNDCCH tại Hà Nội, trong một cuộc viếng thăm đã được công bố trước nhiều ngày. Dư luận thế giới coi đó là một sự thách thức láo xược.

Cùng ngày, Mỹ đưa vào Đà Nẵng 24 bệ phóng tên lửa đất đối không loại Hoóc (Diều Hâu).

- 11-2: Đợt mới đánh phá miền Bắc. Thêm 30 bệ phóng tên lửa Hoóc vào Đà Nẵng. Các tàu chiến cũng chĩa sẵn những giàn tên lửa biển đối không.

- 20-2: Các tướng Nguyễn Cao Kỳ và Nguyễn Văn Thiệu lật Khánh, nắm quyền. Là cuộc đảo chính thứ tám sau Diệm-Nhu.

- 24-2: Sứ quán Mỹ ở Sài Gòn thừa nhận muộn màng rằng các phi công Mỹ lái máy bay cường kích và tiêm kích có trực tiếp chiến đấu ở hai miền Việt Nam.

- 7-3: Bốn nghìn lính thủy đánh bộ Mỹ thuộc sư đoàn 1 đổ bộ vào Đà Nẵng. Sau những đợt đánh thử sức vào miền Bắc, ngày 2 và 7-3, các quan sát viên đều thấy Mỹ sắp đánh mạnh và liên tục hơn vào tất cả hệ thống giao thông của miền Bắc và các vùng do Pa-thét Lào kiểm soát.

- 15-3: bắt đầu những trận mưa bom hằng ngày ác liệt xuống miền Bắc, vùng giải phóng miền Nam, vùng căn cứ Pa-thét Lào.

- 22-3: Bộ ngoại giao Mỹ thừa nhận Mỹ đã cung cấp vũ khí hóa học cho quân đội Sài Gòn.

Bộ chỉ huy quân sự Mỹ ở Sài Gòn tiết lộ: các sư đoàn và lữ đoàn Mỹ, các đơn vị máy bay chiến đấu, các loại pháo từ 105 đến 203 mm đang trên đường tới Việt Nam. Họ than phiền rằng ngành hậu cần không theo kịp cơn lũ đổ bộ.

Dự kiến của các quan sát viên:

- Đến cuối năm nay, số quân Mỹ vào miền Nam Việt Nam sẽ lên tới xấp xỉ hai chục vạn, năm sau còn tăng tiếp.

- Tất cả các loại vũ khí sẽ được đem dùng, chỉ trừ bom hạt nhân. Đặc biệt máy bay, tàu chiến, pháo binh sẽ là con bài chủ lực, không kể chất độc hóa học rải khắp rừng núi.

- Quân Úc, Tân-tây-lan, Phi-líp-pin sắp tới. Quân Nam Triều Tiên, quân Thái-Lan đang sửa soạn, sẽ tới sau nhưng đông đảo hơn, có thể nhiều sư đoàn.

Bà Ôn-ga lau mắt, ngửng lên, giữa lúc đài truyền hình đã chuyển sang một trận hốc-cây trên băng. Cam không ngồi đấy nữa, chắc đã về buồng để đọc, ghi, viết. Ô-léc và Tô-nhia xuýt xoa, reo khẽ, thỉnh thoảng ồ lên thất vọng. Không trách lũ trẻ được, chúng nó sống xa chiến tranh, sau chiến tranh. Hình ảnh Việt Nam có thể làm chúng xúc động năm mười phút, rồi Ô-léc lại băn khoăn vì cô bạn quên giờ hẹn, Tô-nhia rớm nước mắt khi mẹ không cho tiền mua chiếc áo khoác mới rất tốt.

Bà đi nhẹ chân vào buồng Ô-léc và Cam. Hai giường song song, một bàn và bốn ghế kê giữa, mỗi người một tủ nhỏ, một giá để sách. Cam thay chỗ An-đrây thật gọn. Hai đứa em cũng quý ông anh hiền lành ít nói. Chúng nó học khá hẳn lên nhờ Cam luyện giọng, luyện cả thói quen suy nghĩ thẳng bằng ngoại ngữ chứ không qua một lần dịch nhẩm trong đầu.

Thằng Ô-léc thế mà vô tâm vô tính. Nó quên không cho bà biết cánh tay trái của Cam bị thương tật, nên đôi lúc bà nhờ Cam khiêng hộ cái tủ, nhấc hộ cái bàn nặng... Tình cờ một hôm nó nói ráo hoảnh:

- Anh Cam nhiều sẹo lắm, mà cánh tay bị liệt một nửa...

- Sao mày biết?

- Hôm ấy con rủ anh đi tắm ở bể bơi nước ấm. Anh ấy đùa, bảo số mảnh gắp trong thân ra đủ đúc một cây súng ngắn.

Lúc này Cam đang soạn lại các sổ tay từ bên nước đem sang, dịch tiếp các ca dao tục ngữ miền Nam đã thu nhặt được. Ông giáo sư hướng dẫn tóc bạc trắng đã tỏ ra dè dặt sau khi đọc bản phác thảo luận án của Cam:

- Em là việc sưu tầm khá. Nhưng phó tiến sĩ là người nghiên cứu. Hãy đi sâu vào nghiên cứu, nhớ nhé!

- Thưa thầy, đây mới là phác thảo…

- Ừ, em đánh giá thế là đúng. Nếu coi nó gần như luận án thì hỏng việc đấy.

Trong hàng các giáo sư và phó giáo sư, có thầy khó tính và dễ tính, cho điểm hẹp và rộng. Thầy hướng dẫn của Cam được xếp loại nghiêm khắc và rất giỏi, đã có nhiều công trình gây được tiếng vang về văn học Trung Quốc và Ấn Độ, đang khuyến khích các cán bộ trong khoa mình đi sâu vào văn hóa Đông Nam Á.

Cam nuốt gọn viên thuốc mà ông thầy đã bao đường nhưng còn đắng, lại đánh vật với những chồng sách, sổ tay, bản thảo. Sa vào đấy để quên nỗi day rứt cứ nhoi nhói, và Cam dần dà làm chủ được mình. Anh em tập kết sống “ngày Bắc đêm Nam” đã khổ, đây Cam phải ở xa vạn dặm, “ngày Xô đêm Việt”.

Bà Ôn-ga đứng ngoài cửa nhìn vào có dễ đến năm phút trước khi gọi khẽ:

- Này Cam...

- Dạ, gì hở mẹ?

- Quãng ba giờ chiều, anh nào đó gọi điện cho con. Nói tiếng Nga ấp úng, dặn con khi về gọi đến cho Son Than nào đấy ở sứ quán... à, sứ quán Việt Nam.

Cam biết anh cán bộ văn hóa này. Chẳng phải ai xa lạ, ấy là con đầu lòng của ông Trà Đình Mậu, người đồng hương ở huyện Tây Quảng, nhà trí thức có bằng tú tài kiêm đảng viên kỳ cựu, trơn tuột như con lươn luôn tìm kẽ hở để ngoi cao. Sơn Thanh làm văn hóa mà thi trượt hai keo vào đại học, làm nghề ngoại giao mà ở Liên Xô ba năm chỉ biết vài mươi câu đủ mua hàng mậu dịch và đi đường, ăn ở, được anh chị em gọi là “cán bộ hàng hóa” cho đúng nết con buôn.

Ông Ba Mậu, từ phó Ty giáo dục thuộc một tỉnh khu Tư, sa vào một vụ bê bối nào đó, đã được “đá lên” nhận việc tuyển sinh vào đại học, xoay ngay được căn hộ khá sang ở Hà Nội. Trong chiến tranh ác liệt, chỉ có ngành ngoại giao mới yên thân và bở béo nhất, chắc ông nghĩ thế khi kiếm chỗ cho con.

Đúng như Cam đoán, cậu Thanh nhờ Cam gánh cho một đoàn tham quan, sẽ ở Mát bốn ngày, đi Len và vùng Ban-tích một tuần. Cậu ta thường chỉ xuất hiện qua loa trong buổi gặp đầu, bám riết các đoàn sắp về nước để gửi hàng, tất nhiên là không nhắc tới cước phí.

- Mình làm luận án căng lắm Thanh ạ. Cậu gọi xem có ai rảnh...

Đầu dây bên kia, máy đã dập xuống rất vô lễ. “Còn may là thằng đầu cơ ấy không quản lý lưu học sinh”, Cam nghĩ.

Chương 16

Trận lũ lụt chưa từng nghe truyền miệng hay ghi trong sử sách vào mùa đông năm 1964, ghép thêm cơn bão số 15, đã phá tan hoang các thung lũng có sông suối chảy trong lòng suốt các tỉnh quãng giữa Trung Bộ. Quảng Nam bị nặng nhất, và gây tội nặng nhất là sông  Thu Bồn cùng các dòng lớn nhỏ rót nước vào nó.

Con sông  Linh đón lũ từ vùng núi Ngọc Linh cao ngất, trở nên hung ác như trâu điên. Trong buổi đầu, nó thông thốc xói đổ từng mảng to đất bờ dựng đứng mé Đông, tức bờ bên phải theo dòng từ Nam lên Bắc của nó. Dân làng Linh Lâm bị một chầu kinh hồn. Nửa đêm, ấp tân sanh xóm Chợ cùng các xóm lẻ, các bót nghĩa quân (tên mới của dân vệ), cả cái đồn bảo an một trung đội đều gánh của đánh trâu chạy ráo, lính lẫn với dân, tới chỗ đất cao bên truông Dơi. Sau khi căng chiếu dựng nong tạm đỡ ướt, số người khỏe mới chạy về làng, cố vớt những ghe to xuồng nhỏ chưa bị đứt dây trôi biến, buộc mây song lôi ngược các khe, tìm vũng lặng mà neo.

Trong đêm đen đầy mưa xối xả, cành gẫy bay trên đầu và nước dâng đến bụng, đến cổ, đại diện xã Ba Mít tức Hùng Minh vẫn đứng trên mi-ra-đo của đồn bảo an, cầm cái loa tôn ra lệnh khóa cồng ấp tân sanh, chặn dòng người chạy thục mạng. Hắn bấm cái đèn pin lắp sáu viên, sáng như đèn pha, nạt từng người hắn biết mặt: “Chạy theo cộng hả? Thấy mặt rồi đó, hừ, mai rồi tính...”. Hắn chỉ hò hét được mươi phút, dọa được năm bảy gia đình sợ hắn nhất, buộc trở vào ấp liều thân với lụt. Chợt từ dưới phụt lên một tràng đạn dài, đạn xuyên chen đạn lửa, xổ vào hắn trước khi hắn kịp nhào sấp dưới những tấm ri thép chống bắn tỉa lắp quanh chỗ gác trên chóp mi-ra-đo. Đèn pin tắt lịm. Dân lại phá cổng ấp chạy tránh lụt.

Tên trở cờ tệ hại nhất, bị khinh và thù nhất ở Linh Lâm đã chết vì ra oai không đúng lúc, bởi loạt đạn Mỹ không rõ ai bắn. Chắc không phải Việt Cộng, họ đang lo cứu lụt, luôn gọi loa đề nghị ngừng bắn để cứu dân. Xác hắn nằm vắt ngang tấm ri trên cao, vợ con hắn bận chạy lụt không nhận xác, khi đến được cũng chỉ hờ hờ đôi tiếng gọi là, dành phần các ả gái nhện dăng khóc bù. Chẳng ai đến cả.

Rồi chuyện lạ mới lại diễn ra. Sông Linh tựa hồ đã chọc võ một mảng núi dựng như đê đập nào đó tít trên thượng nguồn, chợt rẽ ngoặt sang bên trái, bờ Tây. Dòng, lũ quật dữ dội vào các thôn Linh Thượng, Linh Sơn, dãy đồn bót chỗ ngã tư sông Linh gặp đường ôtô 56, các dãy nhà dựng gần mé nước của đồn điền La-phạt.

Làng mới Linh Thượng hầu hết là đồng bào di cư, không quen thung thổ nắng mưa vùng  này và thích ở gần nước, gần các nhà nguyện, bị cuốn trôi sạch hơn trăm nóc nhà, chết 214 người mà chỉ tìm lại được 53 cái xác. Một nhánh sông mới, hẹp nhưng xối mạnh như thác, bọc vòng sau làng đã chặn đường chạy lên núi. Đồn bảo an hai trung đội cũng bị nước vây y hệt, gò đất đóng đồn sụt lở, trút cả đồn linh lẫn khu gia binh xuống dòng  lũ.

Ít chết người mất của nhất là khu định cư Linh Sơn của các làng Thượng Blam, Blin, sau thêm Bhtô. Họ quá quen với các sông suối trái chứng trái nết của Trường Sơn, nuôi người quanh năm nhưng hại người trong khoảnh khắc. Họ dựng nhà sàn chỗ cao, làm kho thóc bằng trụ chắc ở nơi đất trống không cây nhằm chống chuột và khỉ leo lên, gà rừng sóc bay đáp xuống. Gai nhọn bóc kín cả mái, sàn, bốn vách. Trong khi sông Linh tràn bờ đang thúc vào mé Đông, họ đã lùa hết trâu bò heo gà và cõng tất cả những gì đáng giá lên tít sườn núi, chỉ còn những xác nhà sàn dựng tạm bợ trong khi chờ phá khu dồn. Cả khu chỉ mất mớ nhà sàn ấy, bị sập trôi hai kho lúa đã ăn gần hết, không ai chết. Thế nhưng các già làng kéo xuống xã và quận đòi cứu tế đã khai số chết đuối đến mười lần mười ngón tay (người nói là một bác đã học hết tiểu học hồi chống Pháp, nay giả dại qua ải). Mất trụi hết lúa gạo trâu heo, con nít đói lạnh đổ bệnh lung tung, sắn non bằng ngón tay cũng phải nhổ nấu cháo với lá rừng.

Cửu Áng ở với dân Thượng mấy chục năm, biết thóp cả. Nhưng chùm đạn găm đầy cái xác Ba Mít khiến lão đã khôn càng phải ranh lên gấp bội. Làm ông quyền đại diện, không  đổ vạ cho ai được, lão nghe kể mà cứ chà chà, ối trời ơi. Rồi lão tự tay ghi xác nhận lời khai có ghi biên bản, khẩn thiết xin “ủy ban cứu trợ nạn nhơn bão lụt” cấp tốc giúp đỡ, chứ Hội đồng xã Tây Giang nay như rắn không đầu, một đồng chẳng có. Đoàn người Thượng đi hai ngày ròng rã, cõng về một mớ đồ cứu trợ đã bị ăn cắp trắng trợn khi chuyển từ đồng bào các thành phố, các tổ chức từ thiện của sinh viên và các tôn giáo, sang tay bọn nhân viên chính quyền nhiều cấp, nhiều ngành. Chăn len bị đổi thành chăn sợi thô, lại còn rọc đôi phát cho hai người. Xà-phòng tắm và giặt đều bị đổi và cắt đôi như thế. Tên nhân viên cấp phát nói xẵng:

- Xã ấp nào chết sạch rồi, tui không phát. Xã ấp nào có Hội đồng làm việc, xác nhận đóng mộc, tui phát cho số còn sống hăm lăm phần trăm... nghĩa là bốn người một suất, về sau đồ cứu trợ tối thêm tui cho thêm. Chỗ nào Hội đồng không về làm việc được thì là vùng Việt Cộng, để tụi nó lo.

Ủy ban cứu trợ của sinh viên học sinh Huế-Đà Nẵng công bố một bản điều tra: nạn nhân chỉ nhận được khoảng 5% số đồ cứu trợ từ Sài Gòn và các tỉnh không bị bão lụt gửi tới. Hoa-Kỳ hứa cho máy bay trực thăng chở hàng cứu trợ, trực thăng làm sụp hẳn những nhà lung lay nặng, bắn xối xả vào các nhóm cứu lụt của Việt Cộng đang phát gạo muối và chữa bệnh cho dân sống sót. Bản tin vừa ra buổi sáng, người đứng đầu bị bắt ngay trong đêm.

Từ xã Tây Giang trở xuống, các dòng sông bị nắn sửa lại bằng bàn tay tàn bạo của Thần Nước. Dãy núi đá có Hòn Kẽm Đá Dừng đứng trụ vững, nước lũ bị bóp họng nghẹn ứ, dâng cao xoáy dữ, phá tan hoang các làng từ Kẽm trở lên. Nhiều làng biến hẳn trên bản đồ. Ước tính toàn tỉnh có 80 phần trăm số nhà ở bị trôi hay sập nát, số chết không thể dưới mười ngàn.

Nhiều tờ báo đã đưa ra con số ba chục ngàn. Quân Sài Gòn lo cháy ruột cho người thân và bà con, bị hơn hai vạn cố vấn Mỹ thúc ép phải tiếp sức ngay cho các “sư đoàn nước”, vác súng đi càn mà đếm bước như ông từ vào đền. Chỉ có máy bay đại bác hung hãn nhất: các “vùng đỏ” bị phi pháo đánh nặng gấp đôi gấp ba so với trước lụt.

Gia đình ông Tư Chua chạy vào truông Dơi, sau ba ngày lại gánh gồng bồng bế nhau trở về ấp tân sanh Linh Lâm. Nhà ở và lò rèn của ông vẫn nằm nguyên trong vườn dầu lai cổ thụ, chỉ bị vài cành cây gãy đánh xuống sạt một góc mái. Mất một ổ trứng, sáu con gà không kịp bắt, mấy thứ kìm búa. Bọn dân vệ cười cười, nhận là chúng nó lấy.

Từ cửa nhà ông Tư đi ra bờ sông thường là bốn chục bước, nay chỉ còn hơn mười bước. Cửa khe Cốt bên phải nhà ông Tư mở rộng gấp đôi và xoáy khá sâu, ghe xuồng kéo vào đậu chi chít như bến sông để tránh cơn lũ mới. Dân ở vạn bàn góp công góp tiền sửa lại cây cầu gỗ làm từ “hồi chín năm Việt Minh”, rất chắc, không bị trôi nhưng trở nên quá ngắn.

Đứng trên bờ dốc cao nhìn sang bên kia sông, ai cũng lạnh xương sống. Cả một chuỗi làng xóm, đồn bót, mà rẫy nối nhau dài gần hai cây số đã bị quét sạch, vùi sạch. Sông Linh nảy thêm nhánh phụ, tạo nên một dải cồn hẹp kéo thẳng từ Linh Thượng đến hết đồn điền La-phạt. Dấu chân và vết cuốc của những người sống sót đi tìm xác đã xới lên một lớp dày gồm toàn đá cuội, sỏi nhám nâu đỏ, pha thứ đất gì màu xám như gan gà. Dân sông Linh quen ngược sông rất xa, lên tận núi Ngọc Linh để cõng quế, săn thú, đánh cá, chưa hề gặp chỗ nào có sỏi và đất xám như thế, những bãi cuội to như thế. Chỉ có động đất lớn phá vỡ núi lớn mới đẩy những thứ ấy trồi lên mặt đất cho nước cuốn về xuôi.

Ngớt lụt chỉ mấy ngày, lại có thêm bảy người chết và bị thương vì cuốc trúng các loại mìn to nhỏ của bảo an và dân vệ gài. Người gài chết, bản đồ trôi, đất đai chài lung tung, đợi lính về dò mìn chắc phải đến đời cháu. Một anh di cư đi làm “xâu cộng đồng  kiến thiết” xây đồn quận, ở nhà chết sạch mẹ, vợ, năm đứa con. Anh vác cuốc đi đào như hóa rồ, sau một buổi bị tan xác vì một quả mìn cỡ to.

Hai Thùy dạo ấy còn ở nhà, cùng Năm Bưởi và Út Thanh Yên ngày đêm đạp máy, may những áo quần cấp cứu đủ kiểu, đủ thứ vải. Nhiều nhất là thứ bao bột mì viện trợ Mỹ in hình “tay nắm tay”, kèm dòng chữ “Quà tặng của nhân dân Hoa Kỳ-không được bán hay đổi chác”. Nhưng giá bán cái bao tải thô đã vượt lên năm chục, cắt cổ cho dân đói. Ông Tư Chua nổi lò từ mờ sáng đến sát giờ giới nghiêm, chỉ đặt một điều kiện: khách phải tự mang sắt và than tới, vì ông bị cấm mua sắt và lên rừng đốt than. Lò rèn và máy may đều tính công bằng nửa ngày thường, khách kéo tới như lãnh chẩn, khi phải chờ thì sửa sang nhà cửa vườn tược cho mấy cha con.

Quyền đại diện Cửu Áng lo nhất cho cái số trai trẻ Kinh và Thượng được báo cáo là “chết hụt mất xác”. Lão đoán bọn này lựa dịp “nhảy núi” theo Việt Cộng, hay nhẹ nhất cũng là trốn quân dịch. Lệnh trên phải đưa gia đình đám tình nghi ấy xuống “quy khu” gần chợ Huề Bình. Như vậy sẽ phải lùa hàng trăm gia đình bảo an, dân vệ, thanh niên võ trang, vệ sĩ công giáo... chết trôi không thấy xác và không có biên bản từ trần, trận vong. Làm quá tay, lão sẽ nhận một chùm đạn vào thân và một bản cáo trạng gài trên ngực của VC, còn thứ lính quốc gia nổi khùng thì đùng nói đến chữ nghĩa.

Rốt cuộc, Cửu Áng mỗi ngày cộp dấu vài chục lần không lấy lễ tạ, đùn tất cả xuống cho níu áo đám ăn hại và ăn cắp ở quận, còn tí chút phải quấy của dân thì cứ kín đáo trao cho bà Cửu. Vừa được tiếng vừa được miếng, mấy chục năm qua nhiều chế độ, Cửu Áng vượt qua mọi thứ thác ghềnh mà chưa một lần chìm đò.

Cuộc sống ở Linh Lâm rồi cũng chảy theo dòng mới của con sông đã làm lành với người. Doi đất pha trộn cuội sỏi đất-dân làng gọi là đất con trăn-được chọc lỗ, rắc bắp giống, năm tháng sau cho một mùa bắp tốt hiếm có. Ông Tư Chua dù rất bận cũng bẻ và lảy được tám chục ang bắp hột từ con trăn ấy. Lúa rẫy của ông lên tốt, thêm được trăm hai chục ang[13] nữa, coi như quanh năm đủ ăn, chưa kể tiền may, tiền rèn.

Đến năm sau, 1965 máy bay Mỹ các cỡ bắt đầu ùa lên rải bom và chất độc hóa học trên núi, cách bờ Tây sông Linh mươi cây số. Gió Tây thổi hơi độc tạt về, nhiều nà bắp và rẫy sắn khoai bị tàn lụi, thối củ.

Có điều lạ là mãi đến đầu năm 1967, quân Mỹ và Sài Gòn vẫn chưa kéo lên vùng ven núi và càn mạnh, thọc sâu. Quân số không thiếu: hơn bốn chục vạn quân Mỹ và đồng minh trên đất miền Nam, khoảng bốn vạn quân Mỹ ở Ô-ki-na-oa, đảo Guam, các căn cứ đóng tại Phi-líp-pin và Thái Lan ngày đêm phục vụ cho không quân, hải quân, hậu cần Mỹ. Quân Sài Gòn đã lên đến 35 vạn quân chính quy, 30 vạn quân hỗ trợ từ tỉnh đến xã. Với hơn một triệu lính trong tay, với lời cam đoan tại Hô-nô-lu-lu của tổng thống Giôn-xơn là cho quân Mỹ ra tuyến lửa chọi nhau với Việt Cộng, quân Sài Gòn lui về bình định các đô thị và nông thôn đồng bằng, tại sao chúng nó chưa kéo lên núi?

Khu ủy Năm và tỉnh ủy Quảng Nam điện ra hỏi Trung ương. Thay vì trả lời bằng điện dễ lộ hoặc công văn “hỏa tốc thành hỏa tấp”, Bộ tổng tư lệnh phái vào một đại tá và hai trung tá đi bộ vượt trạm, đường hai tháng rút còn hai mươi ngày.

Thì ra quân Mỹ bận mở liên tiếp các chiến dịch cỡ vừa để bẻ gãy hay nới lỏng vành đai thép đang thít quanh Sài Gòn và các thành phố lớn. Chúng bị thương vong nhiều vì mìn, chông, đạn bắn tỉa, rút cuộc chỉ như cầm dao chém nước.

Đầu năm 1967, trong khi tung máy bay đánh ra sát nách Hà Nội, địch mở cuộc hành binh lớn Xi-đa Phonx, ném ba vạn quân vào vùng Tam giác sắt ở Tây-Bắc Sài Gòn. Thiệt hại nặng.

Tháng 2 và 3-1967, suốt một tháng rưỡi, địch mở chiến dịch Giăng-sơn Xi-ti lớn nhất Đông Dương với bốn vạn quân Mỹ đánh vào vùng “Đầu não của VC miền Nam”. Thiệt hại rất nặng, bị coi như thất bại chiến lược, tuy vẫn được cơ quan thông tin USIS đưa tin đại thắng 2.

Dự kiến của Bộ tổng tư lệnh: theo tin nội bộ của địch, Bắc Việt đã đưa ba sư đoàn đủ quân số vũ khí vào Cao Nguyên Trung phần, mỗi sư trên dưới một vạn, sẽ đánh thốc xuống đồng bằng và cắt lấy phần đất từ Quy Nhơn trở xuống ra đến Bến Hải. Ấy chỉ là đoán mò.

Địch sẽ đối phó bằng cách xây cứ điểm lớn từ Ban-mê-thuột và Plei-ku xuống tới quốc lộ 1, và mở một trận càn lớn ở Tây Quảng. Vùng đồi núi trên bờ Tây sông Linh, nối vào bờ hủy diệt trăm phần trăm bằng chất độc hóa học và B.52 rải thảm, khi cần sẽ thêm pháo tầm xa và máy bay chiến thuật. Số dân sống sót sẽ được dồn về phía Đông nhưng không cho đi xa: vẫn cần có dân đi phu xây đồn, bán đồ ăn cho lính, đánh mõ la làng và làm bia thịt sống khi Việt Cộng mò tới chực đánh đồn.

Ngày càn lớn chưa định trước, nhưng áng chừng vào tháng Tư hay tháng Năm, trước những đợt mưa đông vùng núi. Sau càn, Mỹ sẽ đóng lại hai đồn to của SF, tức lực lượng đặc biệt Mỹ, chặn đường  tiến quân từ Kon Tum xuống đồng bằng. Nay mới biết đến đó.

*

Các đợt phát động chổng càn được mở gấp rút từ tỉnh xuống tận xóm, ấp. Tỉnh đội rút tất cả các bộ phận xé lẻ đi xây dựng du kích về, cũng vừa lúc bốn trăm quân từ miền Bắc vào được chia cho tỉnh, non một nửa là bộ đội tập kết gốc khu Năm. Súng đạn chưa nhiều nhưng đã khá hơn trước, vũ khí Mỹ vẫn là chính. Năm ngoái, có một dạo quân khu đã phải ra quy định “có lệnh của đại đội trưởng trở lên mới được phép bắn một quả B.40”. Mỹ-ngụy ít dùng các loại đạn lõm ở miền Nam nên ta rất khó kiếm súng chống tăng. Năm nay, ĐK.57 và B.40 vào được khá hơn, nhưng vẫn phải dè sẻn từng phát.

Chông bẫy mọc lên tua tủa trên rừng núi. Dưới vùng sâu, đến tận chân sóng biển, các đội Võ trang công tác đào hầm lót ổ, móc nối thêm cơ sở trong dân và nhân mối trong các sắc lính ngụy, sẽ nổi dậy đồng loạt khi địch sa lầy trên xanh kia.

Giữa những  ngày sôi sục ấy, một tin dữ nổ như bom làm mọi người choáng váng: ta đánh đồn Phước Hòa bị thua rất nặng, một phần tư đại đội sống sót chỉ mang theo được một ít thương binh, bỏ lại xác đồng đội và vũ khí. Người chỉ huy trận ấy đã trốn biệt tăm!

Tỉnh đội trưởng bị thương hàn nằm bệnh xá, sốt mê man. Tỉnh đội phó chạy con thoi giữa các tiểu đoàn và đại đội đóng rải xa nhau, chỉ đạo đợt học quân sự cho cán và binh. Bí thư Cả Chanh ăn như nhai trấu, thức gần trắng một đêm. Khu ủy điện về tỉnh giục cho cán bộ đi điều tra tại chỗ, nhưng buộc Chanh phải luôn có mặt tại cơ quan tỉnh. Anh được bầu bổ sung làm khu ủy viên chính thức, không phải như khi còn dự khuyết, “chưa khuyết thì dự làm gì!”. Nay đã bị xiềng chân. Anh cử đi một đoàn cán bộ do chính ủy tỉnh đội Tám Hiền dẫn đầu.

Người chỉ huy, đại úy Quốc Trấn, nguyên là sĩ quan vận tải ô-tô ở quân khu Việt Bắc. Anh lên cấp chậm vì năng lực kém, cánh lái kháo nhau: “Đại úy ngồi sau tay lái thì phi trượt húc cũng va quệt”. Cuối năm 1964, anh được nhận đơn vào binh đoàn 559 Trường Sơn, nắm một đội Zin ba cầu, sáu chiếc, coi như thử sức buổi đầu. Lái xe Trường Sơn ngang  tàng hơn hậu phương lớn nhiều, chỉ sau một tháng đã viết kiến nghị tập thể gửi lên binh trạm và binh đoàn xin đổi chỉ huy: “Đồng chí Phùng Quốc Trấn chỉ biết chạy lung tung và quát tháo nhức tai trong khi bom Mỹ giội xuống đầu chúng tôi, không hề biết chỉ huy, lãnh đạo, kỹ thuật”.

Đấy cũng là lúc quân ta vây địch khắp nơi, quân ngụy rã từng mảng như lâu đài cát gặp triều cường, quân Mỹ chưa kịp đánh rộng ra cứu nguy, Quốc Trấn được chuyển về quê Quảng Nam trong không khí hồ hởi phấn chấn ấy. Bản khai lý lịch của anh kể rất dài về thành tích đánh du kích chống Pháp, khéo léo nhấn rằng những kinh nghiệm ấy bị coi thường trong các sư đoàn chính quy miền Bắc-máy bay đánh sâu hủy diệt, pháo binh phá công sự, xe tăng mở đột phá khẩu, bộ binh đi xe thiết giáp đánh tỏa vào tung thâm... Thật ra, những chuyện như thế anh chỉ nghe nói trong khi loay hoay với những chiếc Mô-lô-tô-va hay Giải phóng một cầu chạy đường nhựa vùng biên giới.

Tỉnh đội chưa có xe cho anh chỉ huy. Để tận dụng kinh nghiệm đánh du kích của anh, cũng vì nể cái quân hàm một vạch bốn sao đã cũ đến phai màu của anh, Quốc Trấn được cử nắm một đại đội mạnh: ba trung đội bộ binh đủ quân số, một trung trợ chiến có đủ cối 60, ĐK.57, đại liên 30, tất cả đều của Mỹ, có thể dùng đạn chiến lợi phẩm đánh tới mút mùa. Chỉ có tí chút sai lầm: đại úy Trấn chưa từng biết các loại súng mới của Mỹ và của ta, ngay AK.47 từ Bắc vào cũng chưa hề bắn. “Ăn thua nhau chỉ cái tinh thần”. Và anh quyết chơi trội lấy điểm, lên dây cót cho đại đội và riêng mình nữa.

Cách chỗ đại đội đóng huấn luyện chừng mười cây số có một đồn lính bảo an đóng trên đồi cao, giữ cầu và đường đá từ Trà Mi chạy xuống Tam Kỳ. Chỉ có hai trung đội bộ binh và hai tiểu đội hỏa lực. Súng ống xoàng thôi: hai cối 81, hai trọng liên 50 (Quốc Trấn cứ tưởng là tiểu pháo 50 ly, sau mới biết là đui-xết 12 ly 7). Binh vận ta đã nắm được chuẩn úy đồn phó và ba hạ sĩ quan, trung lập hóa được đồn trưởng, đang cố tạo nên binh biến khi đánh lớn.

Quốc Trấn không hề hỏi cấp trên khi đưa cán bộ các trung đến đồi gần đấy, chĩa ống dòm xem đồn, oai như tư lệnh sư đoàn. Chính trị viên lo sốt vó, gì thì gì cũng phải được cấp trên duyệt đã chứ. Ông không bằng lòng, tôi cũng phải về trung đoàn báo cáo. Trấn bấm cậu liên trinh thân tín nhất ra chỗ vắng: “Mày đưa ông lính cùi chỏ ấy đi lạc suốt ngày mai cho tao, tối mai tới, khuya mai ta nổ súng rồi. Trị đứa thua chứ ai bắt vạ đứa thắng!”.

Tai họa bùng nổ.

Đại đội bảo an đóng đồn này trước khi thay quân đã lập một mạng lưới dày đặc các loại mìn to nhỏ để giữ thân: định hướng, pháo sáng, vướng nổ, đạp nổ, nhảy nổ, bấm nổ. Sơ đồ các bãi mìn nằm trong tủ sắt khóa của đồn trưởng mới, chưa soạn ra lần nào. Ngay cậu chuẩn úy đồn phó cũng thấy chẳng cần để ý đến các lớp rào vòng ngoài trong khi móc nối chờ nổi dậy “hoa nở trong lòng”, đánh trong ruột đánh ra.

Lính đồn chỉ chống cự vừa phải, đợi ta ngớt đánh là tìm đường chạy. Trợ chiến ta bắn như trút đạn, hầu hết bị trượt vì huấn luyện kém. Xung kích Một mới qua được hai lớp lưới kẽm gai đã chết và bị thương gần hết. Chỉ huy xung kích Hai cẩn thận hơn, đã đem theo ba bốn cái ruột tượng gạo nhồi thuốc bom có lắp kíp nổ, nụ xòe. Những bao ấy ném vắt ngang kẽm gai đã quét mìn và rào được mươi thước nữa, không giúp vượt hào chông sâu và rộng. Lại thêm một loạt bóng nữa ngã gục.

Quốc Trấn hét:

- Trung dự bị lên! Đê-ca bắn như cứt, điều lên sát địch bắn thẳng!

Anh trung úy đại đội phó vừa chồm dậy, bị ngay một phát Ga-ran xuyên phổi. Ép tay trái vào ngực, anh cố gào:

- Trung dự bị nằm yên đó. Rút hai trung xung kích, đem hết thương vong theo, tổ chức đánh đợt mới, kiếm đồ vượt hào chông!

- Á, á... mày chống lệnh hả? Mày phản hả?

Anh đại đội phó lả dần đi trong khi cán bộ còn sống sót từ các trung chạy tới sở chỉ huy, một con mương xói hẹp và sâu lút đầu người. Anh nói phều phào:

- Anh em... trói cứng thằng Trấn lại... về Tòa án binh xử sau. Tôi chỉ định đồng chí... Dần... quyền chỉ huy đại đội, đồng chí... Tám Giao... quyền phó... Giở nguyên tắc lúc này... là giết hết anh em... Tôi cũng… sẽ ra toà chịu tội...

Anh lịm hẳn đi. Máu đầy bọt phòi ra kín ngực áo.

Nhóm cán bộ lui ra cách mấy bước để y tá băng bó cho trung úy. Dù là bí thư chi bộ đại đội, anh trung úy đòi bắt trói một cấp trên đeo bốn sao thì cũng quá quắt, phải tạm gác đấy. Họ biểu quyết gấp hai người trưởng và phó, bởi Quốc Trấn đã khản tiếng, mụ mị, ngồi rũ như gà dầm mưa, ai đến hỏi gì cũng chỉ hất một bàn tay như xua, phẩy. Chỉ trong một phứt, số cán bộ có mặt đã bầu đúng hai người do anh bí thư nêu tên. Họ hẹn nhau chớp nhoáng: giấu biệt chuyện bắt trói, phải tự bầu chỉ huy trong khi đại úy bị cối nổ gần, nửa mê nửa tỉnh, đại đội phó trúng đạn đã “gợi ý” hai đồng chí tạm thay.

Dần và Giao bắt tay vào việc tức khắc, không hề nói một tiếng gọi là khiêm nhường, đãi bôi. Đã ba giờ sáng, gà rừng gáy lanh lảnh nơi xa rồi, máy bay chưa đến và pháo lớn chưa câu tới, phải đánh rốc ngay nếu không rút lui.

Dưới chân đồi có một khu gia binh, vợ con lính đã chạy vào ấp tân sanh gần đấy. Tháo dỡ dãy nhà dài ấy có thể lấy rất nhiều cây tre buộc đòn tay, tôn lợp mái, dây thép chằng chống bão. Buộc tre thành bè, hai cây nữa dùng làm cần rổ để hạ khung bè qua hào chông, xung kích sẽ lao những tấm tôn lát mặt cầu cho mũi nhọn phóng qua. Tám Giao nắm hỏa lực, sẽ đưa lên chỗ rộng đã quét mìn hai trung liên, sáu tổ viên lựu đạn với mỗi người ít nhất mười lăm quả đủ loại. Không thể đưa ĐK.57 lên vì cồng kềnh và bắn quá tồi.

Hẹn đúng bốn giờ kém mười lăm là công kích đợt hai. Và điều lạ mới lại xảy ra: trung đội dự bị đặt xong cầu mà không bị một phát đạn nào bắn cản. Trong đồn địch lập lòe nhiều đám cháy, điểm những tiếng nổ to nhỏ của các loại đạn vung vãi khắp nơi. Muốn cho chắc, hai chỉ huy cho bắn và ném lựu một loạt ngắn, mới phát lệnh xung phong.

Đồn địch rỗng không. Địch đã rút khi ta ngớt đợt một, mang theo tất cả thương  vong, hầu hết súng lớn nhỏ, chỉ bỏ lại những thứ quá nặng như bàn đế cối 81, chân trọng  liên, vài thùng đạn cối và lựu đạn, mìn.

Đoàn kiểm tra xác nhận cái tin “Việt cộng bỏ lại trên trận địa hàng trăm xác chết và thương binh của chúng” là do địch tung ra. Trung đội trợ chiến đặt súng khá xa nên chỉ bị thương hai. Xung kích Một chết tám, bị thương mười ba. Xung kích Hai chết năm, bị thương chín. Trung dự bị chưa lên, chỉ bị một quả phóng lựu M.79 rơi lọt vào hầm, chết một tiểu đội trưởng. Thương binh, tử sĩ được khiêng và dìu về gần hết, điểm danh lại chỉ thiếu hai đồng chí, có lẽ bị mìn to hất văng vào chỗ kẽm gai dày đặc, ban đêm khó tìm ra. Trung dự bị vắng năm người, chạy lạc đơn vị, hai ngày sau mới về chỗ tập kết, lầm lì không nói.

Trong khi chính ủy tỉnh đội lên kính lão, đọc chật vật và đọc sai nhiều con số, cán bộ chung quanh đều thấy Cả Chanh đang cố nén giận sấm sét. Anh vẫn hỏi bằng giọng gió bấc:

- Số xác đem về triển lãm ở Quảng Tín, địch kiếm đâu ra?

- Báo cáo, trưa hôm sau quân viện lên, thắng L.19 bắn rốc-két khói chỉ điểm trúng vô nhà thờ công giáo. Dân nghe lời cha cố ùa vô nhà thờ lạy Đức Mẹ hằng cứu giúp, tới hơn hai trăm dân dồn cục, đang quỳ đọc kinh. Ba tốp AD.6, tiếp ba tốp trực thăng võ trang ào tới giội bom mảnh, bom bi, bom lửa, ai chạy ra ngoài bị súng máy quét trụi. Khi biệt động quân “đầu cọp” với mười hai chiếc M.113 lên đồn thì chẳng còn gì để thu dọn, trên đường về nó lọc lấy hơn trăm xác trai gái trẻ, đem về ném cho mỗi xác một thứ gì đó của Việt Cộng để xếp dãy bày hàng...

- Còn Quốc Trấn giờ ở đâu?

- Chắc ảnh thấy nhục nhã quá, mà cũng sợ bộ đội tức điên làm dữ, ảnh lánh mặt đâu đó năm bảy ngày...

- Ý kiến của đoàn kiểm tra đối với Quốc Tuấn?

- Dạ, tụi tôi thấy trong khi hoang mang bối rối, ta đừng làm căng thẳng quá, bức xúc quá. Để ảnh tỉnh hồn lại...

- Cả năm đồng chí nhứt trí vậy hả?

Một tiểu đoàn trưởng, tiếp một đại đội trưởng  quân báo, lên tiếng đáp thay: “Tôi không đồng ý”. “Tôi không  hề được hỏi ý kiến, giờ xin không nhứt trí”. Hai người nữa ngồi im, tránh luồng mắt Cả Chanh.

Chanh trừng trừng nhìn anh chính ủy trong khi anh dài lời phân trần về sự thông cảm “đồng chí với nhau”, anh em trụ bám ít được học, anh em Bắc về thì lóng ngóng lạ lẫm. Như cái máy, chừng ba câu anh lại nhấp một hớp nước chè rừng, đưa tay áo quệt mồ hôi trán. Mặt anh vốn đã dài nay càng dài thêm, hai cái răng khuyết khiến giọng anh đệm hơi gió phì phì. Anh du kích Điện Bàn hồi “chín năm” vẫn trụ bám đến cùng trên quê hương, không một lần được học, được nghỉ, được chữa bệnh hay chữa vết thương. Anh chỉ gửi ra Bắc được một đứa con gái học trường miền Nam, nó càng học lên càng viết thu ít dần, thư gần nhất cách đây một năm rưỡi báo tin lấy chồng. Vợ và con thứ anh chết bom B.52 ở trại sản xuất của tỉnh tám tháng trước…

Dù mới thoát mù chữ, không biết quân sự ở mức cao hơn cây mút-cơ-tông và quả lựu đạn đập, anh vẫn được lính mến. Mến mà không trọng. Nếu như ông anh nuôi già biết lo cho lính ăn ngon miệng, như chị y tá xấu người tốt nết đêm nào cũng  thức khuya vá áo quần cho lính. Cách đối xử của anh có thể tóm gọn là “tình cảm, gương  mẫu, sâu sát chiến sĩ”.

Anh có thể dầm mưa leo núi hai ngày khứ hồi để xử một vụ nhỏ: trung đội đặc công trổ nghề riêng bò vào bắt trộm một heo của trạm giao liên “đường dây ngang”, thuộc khu ủy, tức là quân đội xúc phạm đến cơ quan Đảng! Anh đến nơi, gặp một chầu liên hoan giữa đặc công và giao liên với những tấm tăng  trải rộng và mâm lá chuối đầy tú hụ thịt heo rừng, thịt nai, nộm chuối cây, kèm vài thùng rượu tà-vạc và rượu sắn men lá rừng. Họ túm anh vào cuộc, thi nhau nói lý do cuộc nhậu xiêu lán đổ cây này:

- Dạ thưa anh Tám, em là trưởng trạm giao liên, viết đơn kiện mấy cha trời đánh trật búa này... Trên chưa xử, tụi nó đã nhập khẩu vô tang con heo ba chục ký. Mà cũng chẳng thèm chối nữa chớ, lính đặc công tái đăng nói ngang như cua. Tụi mình đi đường tháng rưỡi ròng, khô háo quá, mượn tạm của đồng hương đồng khói con heo, dừng chân ở đây còn lâu, hễ không đền trả thì giơ đầu cho mấy cậu chặt... Anh em trạm xúm bàn lại, mình ở một chỗ còn nuôi heo gà, đánh cá mú, anh em rày đây mai đó, cơm vắt nước muối, chẳng biết sống chết hồi nào, thôi ta cho qua trớt. Kiện một phát cho mấy cha bò thằn lằn đó nể mặt, đủ rồi... Ai dè tô đãi sao đó, đêm qua mấy chả bắn được một nai tạ rưỡi, mờ sáng thêm con heo rừng một tạ nữa, gánh tới đền trạm tới một tạ ba thịt ngon, làm tụi em muốn đeo mo vô mặt... Sau phải mở hòa đàm Giơ-neo: mấy chả nấu nướng, tụi em vô làng Thượng đổi nước cay, nhẹ có nặng  có. Chính ủy lội mưa chi cho khổ thân vậy, cử đám phái viên trẻ về chứng kiến lễ ký kết hữu nghị... Xin mời dô đi, đo mạnh, mừng chính ủy đích thân về nhậu với anh em mình! Mời cả lũ bạn vàng nâng ca, nâng ống tre!

Anh chính ủy bị ép phải “chan hòa” với lính. Sau một ngày leo dốc dưới mua, anh mệt nhoài, lại không quen uống rượu, chỉ sau mấy hớp rượu sắn đã choáng váng, xin kiếu. Trong khi đồng chí bảo vệ buộc võng, căng tăng nhựa cho đỡ dột, anh em còn năn nỉ anh cạn chén lần cuối: “Chúc sức khỏe chính ủy, người chị cả tuyệt vời của chúng ta!”. Anh cười xòa, làm thêm một hớp nữa, ngả lưng  xuống võng  với ý nghĩ vui vui: “Ờ, tỉnh đội trưởng làm anh cả, mình làm chị cả là bổ khuyết cho nhau…”.

... Những mẩu chuyện như thế chờn vờn trồi sụt trong đầu Cả Chanh trong khi nghe từng người trong đoàn kiểm tra báo cáo thêm. Lý và tình, tình và lý. Phần chủ quan, phần khách quan. Hiểu nỗi lòng Quốc Trấn như một con người, một cán bộ lâu năm, nhưng con người ấy, cán bộ ấy vừa phạm một vụ phá kỷ luật động trời, làm chết và bị thương hàng loạt những  con người tốt đẹp hơn gấp bội.

Vẫn lạnh ngắt, anh ngắt lời đồng chí thứ năm nói quá dài:

- Trước khi các đồng  chí về, thường vụ tỉnh ủy đã nắm được hầu hết các chi tiết. Chúng  tôi đến thăm anh em bị thương  nằm bệnh xá tỉnh đội, hỏi tỉ mỉ để đánh điện báo cáo lên trên, may còn gặp đồng chí Dần cõng đường sữa đến làm quà và xin y tá đem thuốc đến chữa tại đơn vị cho số bị nhẹ. Ai muốn nói điều gì mới?

Anh chính ủy hấp tấp:

- Tôi... có tôi... đề nghị thường vụ cân nhắc kỹ... hễ đánh thua là bị kỷ luật nặng, e ràng về sau anh em nhụt chí hết, không đánh địch mà lánh địch...

- Hừ... đồng chí là tỉnh ủy viên, là chính ủy, hay là vú em?

Tất cả mọi người cùng quay lại, sửng sốt. Chưa lần nào Chanh nặng lời với bất cứ ai tới mức sỉ nhục như thế, huống chi anh vẫn hằng ngày khen tác phong gần gũi sâu sát chiến sĩ của anh Tám hơn anh cần chục tuổi.

- Ít nhứt, cũng phải tìm Quốc Trấn về để cho ảnh trình bày đã chớ! Đảng mình có xử lý kỷ luật vắng  mặt đâu... Phiền là chẳng biết cậu ta ở đâu...

- Bởi vậy, thường vụ chỉ quyết định trong một cuộc họp sau. Phải bảo đảm quyền tự bào chữa, quyền nhờ người khác bào chữa giùm. Để tránh mọi sự nể nang, sẽ bỏ phiếu kín, với hẹn trước là chỉ chấp nhận quyết định khi số phiếu đạt hai phần ba trở lên. Số ủy viên trực cùng với tôi sẽ đề nghị như vậy, để tôn trọng tập thể dân chủ... Tất nhiên, không phải dân chủ với đa số một phiếu. Cũng không phải tập thể theo kiểu một trăm sợi bún đánh lại làm dây kéo thuyền! Hôm nay chỉ giới thiệu một số nguyên tắc chung để các đồng chí góp ý thêm, làm vậy được hay chưa. Còn về đồng chí Quốc Trấn thân mến, chúng tôi đã biết địa chỉ từ tối hôm qua, được nghe cả lời nhắn nhủ đầy tình cảm nữa, nhưng phải nhường lời cho đoàn kiểm tra nói cho thoải mái. Bây giờ, xin mời các đồng chí nghe bản phản tỉnh kèm theo lời khuyên của Quốc Trấn. Sau đó, đoàn kiểm tra sẽ họp lần cuối để thông qua các kết luận chính, ghi rõ số phiếu thuận phiếu chống , các đề nghị cụ thể, gửi đến thường vụ. Không cần kể lể dông  dài, các đồng chí cứ xoáy vào vấn đề gốc đã được giao: trong vụ bại trận rát nặng này, thương  vong  và xài phí đạn được đều ở mức kỷ lục, ai phải chịu trách nhiệm? Hay xếp nó vào loại thiên tai, chẳng ai có lỗi, cũng cứ nói.

Anh đưa mắt cho đồng chí chánh văn phòng. Anh này rút trong xắc ra một máy ghi âm nhỏ, nối hai đầu dây lòng thòng vào một ống bìa chứa bốn viên pin to, vỗ đập một lát cho thông điện, vừa làm vừa nói:

- Chiều qua, khi dò tìm sóng đài mình, tôi chợt nghe giọng ai quen quen, chỉnh lại, té ra Quốc Trấn đang nói trên đài Đà Nẵng. Cuối buổi, tôi nghe hẹn giờ hẹn sóng, mới chạy kiếm pin đèn, thử lại, máy còn xài được. Tới chín giờ thu ít nhiễu, chắc mỗi ngày tụi tâm lý chiến phát tới năm bảy lần... Được rồi đây.

Ả xưởng ngôn viên nói ngắn về con đường tìm về với chánh nghĩa quốc gia của thiếu tá Phùng Quốc Trấn, cuộc đoàn tụ đầy mừng tủi với mẹ già cùng gia đình, để nhường lời cho kép chính:

- Tôi là Phùng Quốc Trấn, thiếu tá trong quân đội chánh quy Bắc Việt xâm nhập vào miền Nam để cứu nguy cho phiến loạn Việt Cộng đang bị quân lực Việt Nam cộng hòa, quân lực hùng cường Hoa Kỳ cùng các nước đồng  minh đánh cho tan tác. Tôi đã từng  chỉ huy những đoàn xe poa-lua vận tải trên đường Hồ Chí Minh, và bó tay chịu bất lực khi các đoàn xe ấy bốc cháy sáng rực Trường Sơn trước khi đến nơi giao hàng . Tôi đã làm sĩ quan tham mưu ở Bộ chỉ huy tỉnh Quảng Nam, và đọc những báo cáo tuyệt vọng của các đơn vị rã rời, đánh nhỏ thua nhỏ, đánh lớn thua lớn. Tôi đã nghe vô vàn lời tâm sự sâu kín của anh em từ miền Bắc vào hay từ đồng bằng lên muốn quay súng trở về với chánh nghĩa quốc gia, với thế giới tự do.

Hình như kiểm duyệt đài Đà Nẵng cắt một đoạn nên nghe rè rè tẹt tẹt, chắc đoạn băng chưa được dán lại đúng kỹ thuật. Anh tiểu đoàn trưởng gào nên như phát rồ:

- Tắt máy đi, tôi chịu không nổi. Đồ quỷ sứ, đồ yêu tinh...

Suốt mấy chục năm bỏ chửi tục, anh quên ráo các câu chửi.

Máy tắt mười lăm phút, cũng để pin cũ hồi sức lại. Chỉ còn đoàn kiểm tra ngồi quanh máy, với vài đồng chí nữa chưa kịp nghe đến mé sau, còn phần lớn đã biến mất. Một cuộc tranh cãi to tiếng nổ ra ngay.

- Nè anh Tám, thằng em cưng của anh nói hay là thằng khác giả giọng?

- Sâu sát là rất tốt, nhưng sâu sát để mua lòng người cho cá nhơn mình hay để đánh Mỹ?

- Hừ, è, kể về sâu sát thì bọn cầm quyền cầm súng trong các đô thị hay ấp chiến lược sâu sát gấp trăm lần anh em mình kia. Cả một đống tề ấp, liên gia, nghĩa quân, thanh niên diệt cộng, chỉ điểm, bám sát người dân gấp trăm lần chớ, mình bò vô thì thào năm bảy phút, sao dân lại theo mình?

Chính ủy Tám ngồi rũ rượi, tai ù miệng đắng, mãi mới thì thào:

- Cho nghe tiếp đi, có gì ta bàn sau.

Máy ghi âm lại rè rè lên tiếng:

- ... Tôi xin gởi tiếp mấy lời tâm huyết từ đáy lòng tối anh chị em cán binh còn mắc kẹt trong hàng ngũ cộng sản. Các bạn cố chịu đựng bom đạn, đói lạnh, với vô vàn bất công, rình mò, hãm hại, để cuối cùng nhận thấy mình đã hiến thân cho một ảo tưởng rực rỡ cầu vồng đi mãi không bao giờ tới. Mấy ngàn năm qua, bao nhiêu sử sách đã chế giễu những kẻ ngu trung, lẽ nào thế hệ chúng ta cứ nhắm mắt theo vết xe đã đổ? Lẽ nào chúng ta chịu làm trâu ngựa cho Phan Chanh, tức bí thư tỉnh ủy Thanh Trà, cùng  một bầy một lũ những đứa tự phong làm tỉnh ủy, khu ủy, ủy viên trung  ương cộng sản, bắt các bạn phải “trung với Đảng, hiếu với dân”. Trung với bọn quỷ dữ ấy ư? Không đời nào! Hiếu với dân, được, nhưng khi lòng dân đã căm ghét cộng sản đến xương tủy, thì tại sao chúng  ta không quay súng vào bọn đỏ khát máu để thuận theo ý dân?

Một quả đám nện xuống mặt bàn tre chông chênh khiến cái máy ghi âm đổ nghiêng, chỗ nối điện rút ra, dứt tiếng. Anh chánh văn phòng xem đồng hồ, đã tám rưỡi tối mà chưa ai nghĩ tới cơm nước.

- Hay là mời các anh ăn cơm rồi nghe tiếp. Anh Chanh dặn có thể cho các anh mượn máy và băng, qua tỉnh đội mở cho ai muốn nghe thì nghe.

Chính ủy Tám ngập ngừng lên tiếng:

- Chẳng cần. Nay mai tụi nó sẽ cho tàu rà kêu loa khắp núi rừng, rải truyền đơn có in ảnh màu và chữ ký thằng Trấn. Ai đói thì ăn, cho tôi nghỉ đêm nay. Tôi... cái đầu tôi muốn nổ ra rồi.

Sáng hôm sau, xong buổi thể dục và ăn sáng bằng khoai sắn chấm nước muối, một đồng chí đến gặp Cả Chanh trao một biên bản viết bút bi về cuộc họp đột xuất của đoàn kiểm tra từ một giờ đến năm giờ sáng. “Ai cũng mất ngủ anh à. Thôi họp cho xong trớt, để ai về nhà nấy”.

Chanh đọc lướt qua, thấy có thêm một chi tiết mà anh đã biết nhưng đoàn chưa nói: năm người đi lạc trở về hai ngày sau không hề lạc, mà họ tự ý kéo nhau đi lùng bắt Quốc Trấn, sục bừa vào các ấp chiến lược, lại nằm phục trên đường đá từ đồn xuống Tam Kỳ, chẳng được gì. Thằng Trấn khôn hơn, chui vào buồng kín của một ả con buôn kiêm chỉ điểm, đợi cánh quân viện kéo lên mới cầm cờ trắng ra đường, đón xin hàng. Hắn được trực thăng  đưa ngay về Đà Nẵng .

Phần đề nghị cuối cùng: kết án tử hình vắng mặt tên Phùng Quốc Trấn. Thông qua bằng phiếu kín: 100% (5/5)

*

*          *

Các ủy viên thường vụ tỉnh ủy lục tục kéo về họp gấp, soát lại kết quả chuẩn bị chống càn. Khu ủy và quân khu điện xuống tới tấp, bức sau nghiêm trọng hơn bức trước. Tin tình báo cho biết thêm, ngày một ít, về lực lượng và kế hoạch của địch.

Sư đoàn kỵ binh bay số 1, có sở chỉ huy ở An Khê và chuyên đánh phá vùng Tây Nguyên đến biên giới Lào, sẽ cho một phần ba số quân (xấp xỉ 15.800 tất cả) cùng các bộ phận cơ hữu như pháo cơ động (60/120 khẩu 105), xe tăng nhẹ (100/240), xe bọc thép lội nước, xe phá mìn, xe phun lửa, dùng 240 trực thăng các loại để cho đổ bộ bấy nhiêu thú xuống nơi đã ném bom dọn bãi. Không quân Mỹ sẽ dùng rộng rãi loại bom 7 tấn BLU-82B Daisy-cutter thả bàng dù lớn, xuống gần mặt đất mới nổ, xén quét sạch sân cỏ trong vòng 100 mét trở lên mà không  tạo ra hố. Bốn năm quả bom như thế, cùng  một buổi làm việc của các xe ủi đất, xe lăn, xe đóng cọc căng kẽm gai, năm bảy cái lô-cốt bê-tông  đúc sẵn, tất cả do cần cẩu bay đặt xuống, là đủ cho trực thăng vận tải chút quân và pháo nhẹ xuống đóng chốt trước khi trời tối.

Sẽ có một chuỗi chốt to nhỏ, tạm thời hay lâu dài, khóa cứng đường lui về phía Tây của Vi-xi, cố tìm các cơ quan đầu não và văn cứ của ba sư đoàn Bắc Việt rất bí hiểm kia. Sẽ có độ 50 phi suất B.52 và hàng ngàn phi suất máy bay chiến thuật sẵn sàng hủy diệt những chỗ tìm thấy Vi-xi.

Cánh quân Mỹ từ phía biển đánh lên còn to hơn nhiều. Sẽ có chừng mười tiểu đoàn thủy bộ chiến cụ nặng vì chỉ theo đường bộ thuốn lên núi, còn được phối thuộc thêm các thứ nặng nhất như xe tăng 51 tấn và pháo 175 ly bắn xa hơn ba chục cây số, lần đầu đưa lên vùng ven núi dùng thử. Toàn bộ công binh của sư đoàn được tung vào đây, tới đâu mở đường bắc cầu tới đó. Hải quân thuộc trạm Đic-xi-bộ phận ngoài khơi miền Nam của hạm đội Bảy-ngoài số 80 máy bay cho mượn thêm, đã giúp một tiểu đoàn Ong biển, loại công binh có biệt tài làm công sự dã chiến và mở sân bay dã chiến nhanh như chớp. Cộng tất cả số máy bay của thủy quân lục chiến, không  quân, hải quân, cánh quân phía đông có được chừng hai trăm máy bay chiến đấu, một trăm rưởi trực thăng các loại, một trăm máy bay vận tải, không kể số đặc dụng như máy bay trinh sát nhẹ hay trinh sát điện tử, vận tải võ trang từ AC.47 đến AC. 130 bay treo đèn và bắn phá suốt ngày đêm.

Mạn này địch sẽ tiến chậm hơn nhưng chắc hơn kiểu “cóc nhảy mặt trước, chốt chặn sau lưng” của kỵ binh bay. Sẽ chia năm mũi từ Bắc Quảng Ngãi ra tới đèo Hải Vân cùng tiến song song lên núi, quét sạch Vi-xi, hốt sạch dân, đốt phá hủy diệt tất cả làng mạc, rẫy ruộng, gia súc, đường sá, đầu độc tất cả suối khe, đưa tất cả vùng đất chết này vào mảng đỏ tự do đánh phá. Địch phải đổi tên nhiều lần khi bị “bọn nhà báo ác ý” cố soi móc những vùng như thế: từ Free Destroy Zone  (vùng hủy diệt tự do), sang Free Bomb Zone  (vùng bom tự do), nay gọi kín đáo hơn là Special Strike Zone  (vùng đánh phá đặc biệt).

Vào cuối chiến dịch, một phòng tuyến cực mạnh sẽ được xây dựng dọc theo dòng Nam-Bắc của các sông nhỏ từ núi Ngọc Linh chảy xuống hợp thành nguồn Thu Bồn, cứ tiếp theo chướng ngại thiên nhiên ngăn cách hai vùng Đông-Tây ấy, xuống quá khu công nghiệp Nông Sơn-An Hòa một quãng xa mới thưa dần ra trên vùng đất phẳng. Các đồn ấy do quân ngụy đóng để làm phần việc bình định nông thôn, còn quân Mỹ nhận vai trò chủ lực cơ động chọi nhau với Vi-xi không hề che giấu, đúng theo bản ký kết giữa tổng thống Giôn-xơn với Thiệu-Kỳ ở Hô-nô-lu-lu năm ngoái. Đại tướng Oét-xty, tức Oétx-mo-rơ-len, cùng  bộ sậu tướng sĩ tượng thở phào nhẹ nhõm: thế là hết vướng các thứ bao bì sơn phết, chúng ta cởi trần mặc xi-líp mà đánh vật với cộng sản cả Bắc lẫn Nam. Xem ai hơn ai!

Cứ thế, điện và thư hỏa tốc tuôn từ trên xuống. Điện chỉ để báo tình hình. Thư mới viết về ta, nhiều bức xem xong phải hủy, ba bốn đồng chí cùng cố học thuộc lòng.

Các phái viên của khu và quân khu kéo xuống liên tiếp. Phần lớn làm được việc, nhưng cũng có những tay vừa dốt vừa ba hoa, làm tham mưu mà không biết gì về quân Mỹ, làm chính trị mà không biết tên đại sứ Mỹ ở Sài Gòn. Lại có những vị lẩm cẩm: giữa lúc sắp đổ máu lu bù mà nhất định đòi “phát động toàn dân” nằm màn, tẩy giun, rỏ thuốc đau mắt, súc miệng nước muối. Đến khoản cuối cùng thì cả cơ quan cười ồ, vỗ tay, anh quản lý lên hoan nghênh nhiệt liệt và chỉ đề nghị tí xíu thôi: xin khu phát muối để chúng tôi súc xong thì uống luôn, địch đang bao vây muối rất gắt, trên khu nhận viện trợ của cả thế giới xã hội chủ nghĩa, chia cho tỉnh vài tấn muối mỗi tháng chỉ là con số lẻ thập phân! Cũng dể hiểu vì sao nhà y tế rất thương dân ấy chỉ gượng ấp úng vài câu về tự lực cánh sinh, khó khăn chung, và lặng lẽ cuốn khăn gói quả mướp đi hô hào nơi khác.

Trong số đoàn Cả Chanh và thường vụ làm việc thích thú và bổ ích hơn cả, có đoàn phái viên chung của Bộ tổng tư lệnh và quân khu, với một đại tá rất giỏi đứng đầu. Họ hỏi những câu xoáy như đinh vít, nghe rất kỹ, còn chia hỏi riêng tùng ngành, từng người, ngay từ đầu đã giao hẹn: “Chưa biết, xin cứ nói là chưa biết, hoặc hẹn lúc khác trả lời. Xin giảm tới mức thấp nhất những từ có lẽ, nói chung, ước chừng, đại khái là”. Chỉ qua một ngày bị vặn đến tháo mồ hôi, các đồng chí trong tỉnh ủy và tỉnh đội đã trông thấy vô vàn lỗ hổng trong hiểu biết và việc làm của mình.

Giữa buổi sáng thứ hai, anh chánh văn phòng lặng lẽ đến đặt trước mặt Cả Chanh một phong bì dán bao nhựa trong veo: “Dượng Sáu Nhơn gởi chú T.Trà-Thơ riêng, xin trao gấp”. À, thư tối mật và khẩn của bí thư khu ủy đây.

Chanh xin lỗi, bước sang chỗ gần đấy có bàn ghế tre chôn chân xuống đất, bóc xem. Có bản nghị quyết của thường vụ khu ủy gồm nhiều khoản. Phần Quảng Nam có mấy điều: y án tử hình vắng mặt tên Quốc Trấn, giao cho các đội võ trang công tác, an ninh giải phóng tìm cách thi hành.-Cho phép đồng chí Tám tức Trần Thượng Hiền rút khỏi tỉnh ủy và chức vụ chính ủy tỉnh đội theo đơn của đồng chí ấy gửi tỉnh và khu, điều ra Bắc để nghỉ ngơi, chữa bệnh, học thêm...

Chanh hỏi nhỏ anh chánh văn phòng:

- Ai cầm thơ tới?

- Anh Nguyễn Văn Chò, Năm Chò, em rể anh đó. Ảnh mới được đề bạt lên trung đoàn phó, có quyết định về làm tỉnh đội phó chỗ mình. Ảnh đang tắm giặt, đợi gặp anh để đưa mấy thứ nữa.

- Hay quá. Thằng chả là hà bá thổ công xứ Quảng này, đánh giặc từ hồi ta mới tuyên bố độc lập kia, tít trong Nam Bộ. Tỉnh xin miết, giờ khu mới cho. Ông hẹn giùm, cơm trưa xong tôi gặp nó.

Năm Chò hay gửi thư cho Chanh, vài tháng một lá, chữ nghĩa khá hơn trước, báo tin và hỏi tin nhà. Tiếng đồn Năm Chò bị địch bắt hóa ra tin vịt. Chò phải gửi thư cho vợ và cha mẹ vợ ở Linh Lâm, cho Cả Chanh, Hoàng  Lan, Sáu Cam đang ở xứ tuyết xa tít kia nữa, để mọi người hết lo. Lâu nay anh chỉ huy một tiểu đoàn thuộc chủ lực khu ở quãng An Khê lên Plây-ku, kìm chân sư kỵ binh số 1, nay mới được về quê.

*

*          *

Lá thư riêng của anh bí thư khu ủy trên tay Chanh vẫn rung từng lúc. Năm Chò nhìn anh, chợt nhận ra:

- Sao anh Cả như người mất hồn vậy ta? Bịnh sao mà tái mét vậy? Chị Hai Thùy lo nuôi thương binh, chẳng ngó ngàng tới chồng rồi!

Chanh cười gượng, nhợt nhạt:

- Không, không, gì đâu... làm việc hơi căng, mệt... Cậu tiếp đi.

Năm Chò vẫn vuông vức như cái tủ gỗ lim đen. “Mình có ngọc rắn ngọc tre, bom chê đạn chừa, mấy chú em chưa biết à?”. Khi anh em đòi xem, Năm nói tỉnh không: “Coi sao được, bây. Thứ đó bắt được phải nuốt luôn vô bụng, cho nó ngấm tới xương thịt ruột gan chớ!”

Không thạo coi bệnh và coi tướng, Nãm Chò kể tiếp dài dài:

- Hồi đó em có bị bắt thiệt, anh Cả à. Thiệt tức cười. Em về huyện Tam Kỳ, đi coi địa thế ở chợ Cây Sanh, tới nhà con nhỏ cơ sở thấy nó đang nhuộm tóc. Hỏi một lát, rồi em nhờ nó mua cho thứ thuốc nhuộm tóc ra bạc, kèm thuốc tẩy nữa. Đem về thử thấy hay quá, chẳng phải rắc vôi trên đầu như hồi anh làm “cụ Thượng”, nghe kể vậy. Em mượn bà ba vá, vác cái đòn ống với cặp rọ heo, lần mò xuống tới gần quốc lộ Một. Là để coi tận mắt bọn ngụy của Mỹ khác ngụy hồi Tây ra sao, Mỹ khác Tây ra sao. Ai dè bị tụi Mỹ đi tuần chụp được. Nó bắt cởi áo, lục hết giấy tờ, nằm sấp đó đợi thông ngôn tới. Giấy tạm được, có biên lai thuế cử tri với tờ xác nhận mất thẻ nhựa căn cước vì cháy nhà, vụ đó nhiều vô số. Tụi nó kêu đứng dậy, nổi cười hí hố khi thấy cái mớ hình tầm bậy xăm chàm trên ngực với tay em. Em giả giọng ông già cũ kỹ:

- Chẳng giấu gì mấy ông, hồi xưa tui làm lơ xe, sau vô lính dù của Tây. Bày ra xăm cho thiên hạ sợ chơi. Dù không bung, mình thành bãi cứt trâu, kể số gì... Giờ già rồi...

- Già thì nhảy dù bà xã là vừa sức, ha ha ha!

- Úi, thượng mã phong thì tiêu! Đi lựa mua heo giống về thả chuồng...

Nghỉ xong, tụi nó bắt em vác một thùng đạn... quên, gánh hai thùng đạn về đồn. Còn hơn chục người nữa bị bắt khiêng bọn trúng mìn, cứ kêu trời tụi Mỹ nặng ký quá. Dọc đường nó còn đốt thêm mươi nóc nhà nữa, đốt cho đỡ tức vậy thôi... Nó giam em chỗ góc đồn Mỹ bốn ngày nữa để sai vặt, nhờ có tóc bạc nó không đánh. Em mặc sức coi Mỹ tận mắt từ sáng sớm tối giờ ngủ, cả quy luật tuần gác ban đêm nữa. Lính cổ da đã vậy, chắc các sắc lính Mỹ chẳng khác mấy. Trốn cũng dễ thôi, đi khuân vác rúc vô bụi là xong. Em nấn ná ở lại coi Mỹ coi ngụy, mấy khi mình lọt giữa rốn nó. Rồi cũng phải về, sợ anh em trông. Về tới huyện đội mới hay con nhỏ cơ sở ở Cây Sanh hốt hoảng báo tin em bị địch bắt, cỡ như chú Năm chắc phải đòn nhừ xương rồi. Em cười xòa, nói đi lạc chớ bắt bớ hồi nào. Vừa lạc, vừa gặp càn, phải lui ra gò hoang nằm với số trốn quân dịch.

- Sao cậu không nói thiệt cho gọn?

- Em không sợ địch, mà sợ cái số trâu già phế canh được đẩy về làm cán bộ tổ chức. Người tốt cũng có, nhưng quan liêu lạc hậu là phần nhiều. Số đó cày bừa trên lý lịch. Đọc tới hồ sơ của em, mở đầu là cai khố đỏ đã nói cảnh giác cách mạng lên, tới phần bị bắt nữa thì dấu hỏi to bằng đỉa trâu. Vậy là hạ bút đỏ phê luôn: “Lý lịch không rõ ràng. Cần thẩm tra đồng chí Chò có khai báo gì trong những ngày bị địch bắt, vì sao địch cho một tiểu đoàn trưởng trốn thoát dễ dàng”. Bấy nhiêu đủ chết toi thằng này rồi. Đợi tới ngày độc lập thống nhứt để xác minh được thì em chết trận hay chết già, xuống  âm phủ mà tìm cái đứa cầm bút đỏ!

Năm Chò cười to, vỗ bốp vào đùi Cả Chanh khiến anh giật mình, cười gượng. Anh là bí thư tỉnh kiêm trưởng  Ban tổ chức. Anh có chức quyền trong tay, khi tỉnh ủy là trụ cột của Quảng Nam chống Mỹ, thay cho tất cả các ngành lập pháp, hành pháp, tư pháp chưa thể ra đời trong hoàn cảnh này. Anh có làm gì chăng để đồng chí đồng bào lên án anh, trước mặt hay sau lưng?

Chanh cười buồn:

- Ta nói chuyện khác, Năm. Trên đang điều mình ra Bắc đây, đưa cả chị Thùy với con Thanh Bình theo luôn.

- Ủa... vậy chớ... ai thay anh?

- Thiếu gì người. Tỉnh ủy bầu, có thể trúng người sắc sảo xông xáo hơn mình, ít đau ốm hơn mình.

Lá thư anh bí thư khu ủy là một lời dỗ dành chí tình, sắp cử một đoàn quan trọng  ra Trung ương. Trưởng đoàn là phó bí thư khu ủy, Chanh sẽ ghép vào khi đoàn đi qua Bắc Quảng Nam, khoảng nửa tháng nữa. Nhiệm vụ của Chanh là bàn giao cho phó bí thư tỉnh, thu xếp cho vợ con cùng đi với các nhóm trẻ em và phụ nữ đau yếu theo dường  dây ra Bắc như đã làm từ 1965 đến nay. Đến Hà Nội, đoàn sẽ báo cáo và góp ý vào các dự thảo kế hoạch. Trong  khi đợi Trung ương họp duyệt, mỗi đồng chí có trách nhiệm chữa bệnh, chữa các vết thương cũ, đi tham quan nước ngoài, dự một số hội nghị quốc tế dể mở rộng hiểu biết, chỉ trừ một số phải về gấp để phổ biến nghị quyết. “Cho dù không  có cuộc họp ở Trung ương, mình cũng khuyên cậu nên đi. Chữa bệnh, nhất là nên học hỏi thêm. Cậu mới 47 tuổi mà đã đổ máu và mồ hôi trên dải đất này tới 28 năm, từ nhà tù năm xưa tới cuộc chiến tranh cục bộ ngày nay, là hột gạo trên sàng, vốn quý của Đảng của dân. Nhưng ngày càng rõ, chúng ta đều dễ rơi vào chủ nghĩa kinh nghiệm, bị cùn mòn đi. Khó khăn mới ùa tới, những bài toán hóc búa nẩy ra, chúng ta lại mở kho kinh nghiệm lấy ra những bài bản lỗi thời từ lâu để tìm cách gỡ bí...!

Anh đã đánh trúng chỗ yếu nhất của Chanh. Nói những chuyện đau ốm thì Chanh đã nhàm: mười người “ân cần thăm hỏi” thì chín người rưỡi quên ngay trong ngày, còn lại nửa người thì “Chậc, anh em dưới còn khổ gấp mấy”. Chỉ đưa cái dốt nát gây tai họa ra mới khiến Chanh giật mình.

Thùy đã có thai hơn ba tháng, ra Bắc sinh là phải. Con Bình mười hai tuổi, đủ sức theo các bạn thiếu nhi ra học, không thể tập viết trên lá chuối mãi được. Và anh ra đi cũng phải...

Con chó Dồ đi tuần xong vài vòng quanh khu lán, đến đứng bên Chanh trông chừng ông khách lạ. Ông chủ vỗ đầu nó, nói dịu: “Chào khách đi, Dồ!”. Nó sủa khê vài tiếng, vẫy đuôi, rồi rón rén đến bên Năm Chò, ngửi quanh người để nhớ mùi riêng ông bạn mới của chủ. Chanh bỗng thấy đau buốt đâu trong ngực: sẽ phải chia tay với con vật hết sức trung thành và thông mình này nữa.

- Lại đây, Dồ.

Nghe giọng và liếc nhìn mặt chủ, nó biết sẽ được hưởng đôi phút thương yêu kín đáo của chủ. Nó đến bên và nhẹ nhàng kê đầu trên đầu gối Chanh, đón bàn tay vuốt từ gáy tới lưng, và đón liếm bàn tay ấy khi buông xuống. Phần thưởng chỉ cần bấy nhiêu là đủ cho nó lao vào chết thay cho chủ.

Dồ là con cung của cơ quan tỉnh ủy. Nhưng vẫn có những lời đồn nghiệt ngã trong hàng cán bộ, cả những người làm cách mạng  lâu năm nhưng cái khối phong  kiến gia trưởng vẫn vón cục trong óc: vợ là kẻ dưới phải dạy, con thì già đòn non lẽ, giống chó là vật nuôi dạy chó trinh sát hay chó cấp cứu rất công phu, họ bĩu môi coi như chúng nó thừa tiền rửng mỡ. Phần Cả Chanh, sau khi bị chê trách là chỉ biết lo cho vợ con-dù Thùy ở tổ may hậu cần xa cơ quan tỉnh ủy, sau về làm cấp dưỡng bệnh xá càng xa hơn nữa, và con Thanh Bình là đứa trẻ nuôi sai vặt để thương binh gọi liên miên-còn bị thêm tiếng xấu là coi chó hơn người.

Những người biết rõ chỉ cải chính dè dặt để tôn trọng dân chủ nội bộ, cứ thế đưa hết lên trên bởi lẽ “người nói vô tội, người nghe được sáng”. Nếu sáng quá chịu không nổi, trả chức rút lui, thì đã có ông Gia Cát Lượng là ba anh thợ giày lên thay thế. Ba anh thợ giày cãi nhau, đánh lộn nhau, thì trong số ba người cùng đi đường đã có một người có thể làm thầy... Cái nếp nghĩ đặc sệt nông dân cũ kỹ ấy vẫn còn được mang vào cuộc chiến tranh dữ dội này, khi kẻ thù mạnh nhất thế giới đang hủy diệt dân ta, nước ta bằng những thứ giết người gần như khoa học viễn tưởng.

Cuộc họp trong lán nghỉ mười lăm phút. Chanh chỉ giới thiệu Năm Chò với anh em chưa quen, còn cánh ở tỉnh thì đã đấm, vỗ, huých Năm ngay từ đầu, kéo vào lát nữa họp luôn.

Máy bay L.19 từng cặp đã quần liên miên mấy hôm nay. Loại AC.47 hay treo đèn nối phiên nhau, thả đèn dù và xối đạn đại liên xuống  những chỗ đáng ngợ dưới rừng đêm.

Một chiếc hai động cơ khá to bay lừ lù qua rất chậm, cõng trên lưng một vật gì như cái dù đi mưa dẹt hay cái lọng đan bằng dây thép thưa, đường kính bằng một nửa sải cánh. Nó bay vòng những hình số 6 rộng, qua khu trại tỉnh ủy vài lần rồi xa dần.

Anh đại tá đến bên Chanh, chỉ lên những khoảng trống tỉa răng cưa giữa các tán cây cao:

- Thứ tàu bay che lọng đó là loại Chòm sao, máy bay trinh sát điện tử. Nó đón tin điện từ các máy bay nhỏ, các trạm có người hay không người dưới đất đánh lên, chuyển về căn cứ để phân tích bằng máy tính điện tử..

Giọng anh đại tá trẻ chợt trở nên dè dặt:

- Tôi mới hỏi qua loa về anh Năm Chò... chưa rõ lắm... Tỉnh ủy định xin anh Năm về làm công tác gì?

- Chúng tôi đã bàn. Năm Chò đánh du kích khá, hồi chống Pháp vô chủ lực khu đánh cũng tốt… là với trình độ quân mình hồi đó. Tập kết, học hành chính quy mà theo không nổi. Bây giờ giao cho cậu ta làm tỉnh đội phó phụ trách dân quân du kích là vừa sức. Tỉnh này đến gần bốn vạn du kích, đang tuyển thêm, rất cần một tay như cậu ta.

Anh đại tá tươi mặt lên rất rõ. Cả hai cùng lững thững vào họp tiếp. Lũ trinh sát nhẹ thỉnh thoảng rỉa một tràng súng máy hoặc thổi vài quả rốc-két thăm dò, chẳng hơi đâu để ý.

Chương 17

Bác chủ nhà khoảng ngoài năm mươi có bộ râu ba chòm lạ mắt: hai chòm trên xuống vướng mép bác xén bằng kéo, râu cằm cũng xén ngang khi quá ba phân. Nhìn kỹ, thấy tóc mai và cả bộ tóc trên đầu đều thế, khiến cho khuôn mặt vuông chữ điền rám nắng giống như cái hộp gỗ nâu.

Bác là người thứ ba từ chối không nhận mẹ con Hoàng Lan ở nhờ. Nhường cho anh công đoàn lựa lời dỗ dành, Lan đưa thằng Nhứt với con Bạch Lan ra giếng rửa qua loa sau một đêm sơ tán trên chiếc xe com-măng-ca đít vuông chật như nêm cối, sáu chỗ ngồi xếp mười lăm người, lê từng quãng trong bụi đỏ mù trời của đường đất vùng trung du, sau mươi cây số mất gần mười tiếng vừa đi vừa đẩy. Rốt cuộc vẫn đến nơi quy định sơ tán với hai đứa con không sứt mẻ, kèm mười cân gạo mua sổ, bốn lít nước mắm và vài lít dầu thắp, bọc áo quần chăn màn còn nguyên, chỉ phủ bụi đỏ khắp thân người và đồ đạc.

Bác chủ nhà rít xong mồi thuốc lào, xòe tay cà rà:

- Anh xơi nước chứ... Cảm ơn anh hỏi thăm, nhà tôi được bảy cháu. Hai đứa lớn chưa được nhờ thì thằng đầu đi nghĩa vụ, con sau đi “ba sẵn sàng”. Đứa ba cũng là gái, vừa làm lấy điểm vừa bắn máy bay. Còn lại bốn, phú cho trời nuôi mụ dạy, chẳng biết hư nên... Làng tôi thế mà truyền thống lắm, nuôi cán bộ đằng ta tù hồi còn Việt Minh bóng tối cơ đấy.

- Vâng, chúng tôi cũng nghe tiếng lành đồn xa, mới lặn ngòi ngoi nước đến nhờ các bác một chỗ trú tạm, Hà Nội ngớt bom là về bệnh viện.

- Anh biết tại sao làng này ngại các ông bà Hà Nội không? Năm ngoái có một xưởng may, hay là hợp tác gì đấy ở Hà Nội lên đây. Đảng ủy, ủy ban, ban chủ nhiệm họp dân lại kêu gọi nhường cơm xẻ áo, nhiễu điều phủ giá gương, rung động lắm. Đến ở chùng ngót trăm chị em, mà trẻ con với các cụ những hơn bốn trăm, có xe tô-va tiếp tế hai ngày một lần, gạo dầu mắm muối lĩnh tất tật ở Hà Nội. Chúng tôi nhường ngôi đình to với hội trường xã để các bà các chị đặt máy khâu, thu gọn chỗ nhường buồng riêng chái riêng cho các hộ sơ tán đi khóa về mở, còn hậu hĩ hơn đón bộ đội về làng hồi đánh Tây. Ấy thế mà qua mười ngày nửa tháng, bà con ở đây phát khiếp cả, níu áo ủy ban với ban chủ nhiệm xin đưa người sơ tán đi nơi khác. Tại sao, anh đoán xem!

- Ý chừng là quá đông trẻ con?

Bác chủ nhà đặt chén nước, cười hô hố:

- Ấy đấy, đấy... Cơ mà trẻ con đâu chả có, phải cái cứ lấn sang người lớn mối sinh sự. Chả biết các ông bà Hà Nội dạy con cháu thế quái nào, mà từ sớm chí tối các cô cậu ấy cứ tru tréo đòi ăn quà, mở mồm là chửi tục, có đứa còn lăn đùng ra đất mắng bố tát mẹ, đứa lớn dọa bám xe hàng trốn về Hà Nội... Hỏi dần mới hay, các chị ấy là tiểu thương ở chợ Đồng Xuân, Bắc Qua, bị bom Mỹ phải chạy tản ra, ban sơ tán Hà Nội mới ghép vội thành hợp tác, năm trăm miệng ăn bám theo bốn chục cái máy khâu cọc cạch, mọi thứ trông vào sổ bìa tem phiếu ở thủ đô, vừa ăn bám vừa dài cổ ra chửi đổng, kêu khổ... Tiếp cái khoản trẻ con. Mới lên còn sợ chó, sự rắn, sợ ma rừng, dăm ba ngày, đã kéo bày đi ném đá vào chó từng nhà, hàng xóm tôi bị một con chó săn què chân, một con giữ nhà chột mắt. Khủng bố được chó rồi, cả lũ ào vào nhà, đuổi “bọn nhóc nhà quê” chạy ráo, kéo ra vườn thấy gì vặt ấy, cam chanh chuối ổi mít, già non chẳng kể, còn vào nhà lấy sọt làn thúng rổ đựng mang về, tiện tay xách luôn soong nồi về đun ăn ngoài đồi. Trẻ lớn thì bắt gà, hốt trứng, đào khoai sắn non. Lũ nhóc trong làng cũng cáu, kết phe đánh chửi lại, đôi bên cùng hư. Chúng tôi đến gặp các bà các chị, bàn thu xếp dạy trẻ, thì mười bà bênh con cháu hết chín. Nhà tôi không có thói phép thế, chỉ tại đám chăn trâu gây gổ, chiều nào cũng thấy bươu đầu rách áo, khóc sưng mắt. Chúng tôi trót dại đến đây, thân cô thế cô... Huyện về cũng bí, phải huy động dân quân ba xã đến làm ba dẫy nhà lá cao ráo cách làng một quãng, rước quý vị ấy đến ở. Thế mà vẫn rủa sả: “Tình nghĩa đồng bào thế nào mà lùa chúng tôi vào ấp chiến lược như Mỹ dồn dân, hở trời!” Quen nết rồi mà. Chum nước mưa cả nhà để dành đun nấu họ đem tắm cho con đỡ phải đi giếng xa. Đi củi già buổi được một gánh, cứ rút mà đun, để dành dầu hỏa phòng khi chủ nhà ốm không hầu kịp... Chỉ đâu ba tháng, ban sơ tán Hà Nội xuống lệnh cho chuyển đi nơi khác, cả làng cùng thở phào, thoát nạn. Nói dại đổ sông đổ biển, cái đàn phá rối nông thôn ấy mà quay trở lại thì chúng tôi cứ là cuốn gói đi sơ tán tất ráo cả!

Hoàng Lan tắm cho con trước sân, nghe được lõm bõm vì bác chủ nhà nói to cười lớn. Cơn tủi thân từ từ dịu xuống. Người qua trước trút vạ cho người đến sau, bà con gờm là phải. Hãy cứ tưởng xem một người như bà Ất béo hú đưa bày con đến đây, động trái ý là lao vào cào cấu bấu xé, mới hiểu bà con nông dân đi từ hồ hởi đón giúp đến chỗ gạo muối ném theo là tại ai...

Lan buồn rầu dắt hai con về các dãy nhà lợp lá cọ, khung tre còn tốt, đã được đội tiền trạm của bệnh viện đến sửa, tường trình quét vôi trắng và nền nhà láng xi-măng, đào thêm giếng, đặt máy phát điện nhỏ và máy bơm nước. Ba dãy ấy chuyên dùng làm chuyên môn. Bệnh viện trưởng là giáo sư Tôn, tay dao mổ nổi tiếng thế giới, viện sĩ nhiều viện hàn lâm nước ngoài, trong nước là thứ trưởng Bộ y tế. Nhung chẳng mấy ai để ý đến những danh hiệu ấy, ngay bác sĩ Tôn cũng chỉ nhớ mình là cái ông gì mỗi khi nhận giấy mời đi họp trong nước hay ngoài nước, cả Phương  Tây lẫn phương Đông. Bác sĩ chỉ nghĩ đến người bệnh đang gửi mạng vào lưỡi dao mổ của mình. Cả khi báo đăng tin bác sĩ Tôn được phong anh hùng lao động, mọi người xúm vào chúc mừng, bác chỉ hỏi lơ đãng: “Anh hùng hở? Cũng tốt chứ. Thế có ai truy mình mấy ca mổ thất bại không? Nghe bảo vợ ông gì to to đang kiện mình cơ mà… Các cậu này, đã tìm ra công thức tối ưu cho cái ca tay bộ trưởng bị xuất huyết não ấy chưa?”. Và cuộc chúc mừng biến thành tranh luận về nghề nghiệp.

Bác sĩ Tôn quy định rất gắt gao: Mỗi nhà phải có hai bảo vệ ngày đêm giữ hai đầu, cửa khóa cứng. Tuyệt đối không cho cán bộ nhân viên đem con theo mẹ vào nơi làm việc, mang thức ăn tươi sống hay đốt bếp dầu hâm thức ăn trưa ở đấy.

Máy bay Mỹ đánh khu vực Hà Nội ngày càng mạnh, thương vong bên ta tăng vọt. Bác sĩ Tôn nắm bốn đội phẫu lưu động cùng vài chục tự vệ có súng máy nặng nhẹ giữ bệnh viện gốc, mỗi ngày đêm chia nhau mổ tới vài chục ca, hơi đỡ là chuyển lên hậu phẫu chỗ sơ tán. Chủ nhiệm khoa hậu phẫu là một cụ quá đỗi hiền lành cả nể, để cho nơi làm việc biến dần thành nhà trẻ và bếp núc, bốc mùi nước đái trẻ con và cá tanh, dầu khét. Bác sĩ Tôn đến kiểm tra một vòng, chỉnh ông thầy cũ của mình một chầu mất mặn mất nhạt trước mặt mọi người, vợ ông Tôn là phó chủ nhiệm khoa cũng bị nạt đến sượng mặt:

- Bà với tôi cũng có cháu nội ngoại rồi, ai không thương  trẻ con, hở? Nhưng mà thương  trẻ một, phải thương người què cụt gấp trăm. Thương mà để nơi hậu phẫu thối tha cho chiến sĩ nhiễm trùng toi mạng, tôi mời cả thầy cũ lẫn bà vợ ra tòa!

Các chị có con mọn và quen nếp công tư lẫn lộn vừa sợ vừa tức, phải y lệnh mà làm, còn bị phạt một ngày chủ nhật quét rửa lau chùi và bơm thuốc sát trùng. Bác sĩ Tôn dùng ngày nghỉ ấy để cùng số trai gái trẻ, kéo thêm đoàn viên thanh niên trong xã nữa-họ nghe tiếng ông bác sĩ anh hùng rất sừng ngổ này qua sách báo-chỉ trong hai ngày đã dựng xong dãy nhà dài thú tư trong rừng cọ. Nhà được chia từng quãng làm nhà trẻ, nhà ăn, nhà bếp, nhà tắm, cách một quãng là nhà vệ sinh kiểu hố xí hai ngăn. Bệnh viện sơ tán được cấp một xi-téc chứa nước loại năm mét khối để bơm nước giếng lên giá cao ba mét, chảy qua ống vào các buồng điều trị. Không chảy ra ống cho nhà thứ tư. Ông Tôn gợi ý làm ống máng bằng tre thông mắt như hồi chống Pháp ở Việt Bắc, đưa nước vào một bể phụ xây gạch trước nhà, khi đầy thì leo lên giá xi-téc khóa vòi lại.

Chỉ qua hai ngày đêm, việc công và tư đều chạy ro ro.

Hoàng Lan lên chỗ sơ tán muộn vì được ghép vào một đội phẫu, còn kiêm thêm trung đội phó tự vệ, lính cũ mà. Hàng ngày Lan gửi hai con cho bà lao công, có buồng ở bên cạnh hầm to xây xi-măng. Đến khi có quyết định tất cả những ai vướng con mọn đều phải rời Hà Nội, Lan mới đi, lâm vào cảnh trâu chậm uống nước đục, mà ngay cả nước đục cũng chưa tìm ra.

Phải thu xếp chỗ ở, gửi con vài ngày cho các bạn, trở về Hà Nội chở nốt các thứ của ba mẹ con lên, mua các thứ tem phiếu còn lại. Đi nhờ được xe tải là hay nhất, không thì thồ xe đạp. Mấy chị không khỏe hơn Lan là bao cũng thồ được năm sáu chục ki-lô vượt sáu chục cây số. Săm lốp xe Lan còn mới, hỏng vặt Lan tự sửa được. Nếu quá bí nơi ở, Lan vẫn tự làm được một cái lều như năm xưa ở Hạ Lào, chả ngại.

Sau một đêm trải chiếu nằm trên nền đất nện của nhà trẻ, Lan nghe gọi mình lúc mờ sáng, rất nhiều lần.

- Em đây mà. Tuyền đây. Mở cửa nhanh chị. Ngủ khiếp chưa!

Lan ngáp, nhấc cây ngáng cửa:

- Đi đường trắng đêm lại dắt con lang thang đi ở nhờ, đâu cũng bị xua.

- Đi với em mà nhận nhà. Cách trăm thước thôi.

Tuyền quê ở tít “Thái lọ”, ngót ba mươi chưa chồng vì xấu gái quá, da nâu sẫm, răng vẩu, trán gồ, thân gầy như mắm. Tính nết thì dễ thương vô kể, nhưng con trai chỉ thương mà không yêu, biết làm sao, Tuyền bị bom vùi và gẫy xương tay phải trong chuyến vào tuyến lửa Quảng Bình, giữa năm 65, phải lui về chỗ sơ tán làm hộ lý.

- Mày đưa tao đi đâu, phải bảo trước chứ!

- Yên chí lớn. Em ở đội kịch nghiệp dư, phải tạo tính kịch chứ. Đến rồi đây, mời công nương vào ngôi báu!

Một cô trẻ mặc quân phục, đội mũ cứng có sao, chạy sổ ra sân:

- Đúng chị Lan mà, em cứ sợ trùng tên thì tẽn tò.

- Mày hả Mẹo? Đúng “nàng mếu” rồi. Sao mày đến đây?

- Nhà em đây, mẹ em đây, em đi đâu nữa. Rõ chị lẩm cẩm.

Năm ngoái, chị Lan vừa học xong chương trình y sĩ, trên liền giao ngay làm người hướng dẫn thực tập. Bằng mới tinh, nhưng Lan có kinh nghiệm nhiều năm phụ mổ ở địch hậu, hơn hẳn số học sinh phổ thông học cùng khóa. Một hôm, cô Mẹo này đến bệnh viện khóc sướt mướt, khai mình là y tá thuộc một đơn vị biên phòng được cử về thực tập ngành phẫu, đến ga Hàng Cỏ ban đêm bị bọn cướp trấn lột lấy hết sạch mọi thứ, cả đồng hồ và ví đựng tiền, giấy tờ. Cái ông tổ chức bệnh viện kiêm sâu mọt kia xem chừng không trấn lột được gì nữa, bèn nổi cơn “cảnh giác cách mạng”, cấm không cho cô qua khỏi phòng thường trực, cũng cấm không cho vào khu tập thể cán bộ nhân viên. Lan rủ vài người bạn thân nữa đến đấu lý:

- Bác đuổi người ta về tận Lao Cai, bắt cuốc bộ à? Bắt xin ăn đọc đường à?

- Đây là cơ quan nhà nước, không phải nơi cứu tế xã hội. Các chị có thương hại thì góp tiền giúp cô ấy, chứ không được cho bước vào bệnh viện. Lơ mơ tôi gọi công an đến cho mà xem.

- Thế mẹ tôi, bố tôi đến thăm con, cũng không được vào khu tập thể? Nằm vỉa hè hàng tháng để bác điều tra lý lịch? Con chúng tôi không có giấy tờ, bác định đuổi sạch?

Ai cũng bận việc chuyên môn, chỉ có lão ta quá rảnh rỗi, chỉ chờ những  dịp thế này để tỏ rõ oai phong  lẫm liệt của mình, may ra cũng nhét túi được tí cải thiện lẻ.

Hoàng Lan chán ngấy, lôi các bạn lên gặp bác sĩ Tôn. Lão hối hả chạy theo đấu dịu:

- Thôi thì các anh chị ký cho tôi cái giấy bảo lĩnh, mai sau có gì cấp trên khỏi trách cứ.

Anh chị em ra ngoài bàn với nhau, nghĩ lui tới lại thương ông bác sĩ đang kiệt sức mổ ngày mổ đêm, còn bị quấy mãi vì những chuyện vặt. Đành đi đường vòng thôi. Một giấy bảo lĩnh mà sáu người ký. Lan nhận đón về nuôi tạm. Hại cậu sĩ quan quân y chuyển ngành liên lạc với Cục quân y và đơn vị biên phòng ở Lao Cai.

“Nàng mếu” ở với Lan hai ngày thì công an ga Hàng Cỏ gọi đến nhận ví giấy tờ bọn gian vứt lại, các thứ khác chưa lùng ra. Dựa vào biên bản công an. Cục quân y cấp lại các thứ trang  bị, rồi đơn vị biên phòng cũng gửi thêm tiền cho Mẹo đủ ăn ba tháng thực tập và mua vé trở về. Thì ra cô y tá hăm mốt tuổi này là chiến sĩ thi đua cấp trung đoàn hai năm liền. Lan trêu ngay:

- Thi đua gì mày, thi mưa mói phải. Mày đeo lon trung sĩ về trạm đón lính chỗ Cột Cờ mà ở với lính, đừng ở với đám hạ sao trao lưới chúng  tao.

- Hứ, thách chị đuổi!

“Nàng mếu” nhất định ở với Lan trong ba tháng  thực tập. Chả hiểu tại sao cô ấy lắm bà con, bạn bè, cả những cậu lính mồ côi vợ đến tán tỉnh hay gạ làm quen liên miên. Các thứ quà từ biên giới Lao Cai qua suốt vùng núi và trung du, kèm theo những lá thư có chữ ký đề trên nếp dán, nối nhau tuôn mãi vào căn buồng Đông Đức của Lan. Mẹo đọc thư xong, giấu biến, phân trần vụng về:

- Là tại trung đoàn em đóng rải dọc đường sắt, em phải đến từng đại đội, có khi tùng trung đội, các anh thấy tội nghiệp, ai về Hà Nội cũng mang quà...

Và hôm nay, Mẹo ôm ghì Lan đến đau hai bả vai, thổn thức:

- Tưởng không còn thấy chị nữa. Bọn phỉ bắn xuyên phổi, em khỏi rồi. Chị đi ở nhà khác thì chết với em tức khắc!

Mẹo đã thêm một sao nữa trên ve áo, thượng sĩ rồi. Cô về nhà đón bà mẹ ngoài năm mươi xuống gần Việt Trì giúp người chị đẻ con so ít lâu. Bà mẹ được một trai hai gái thì trai đi nghĩa vụ, một gái công nhân nhà máy chè, với Mẹo nữa là ba. Khối người gạ nhận giữ hộ nhà, vườn, chăm lợn gà cho bà mẹ, nhưng qua một mùa sống với “may mặc Đồng Xuân” cũng vô vàn lời bẻm mép nhăng cuội của các vị con buôn đa trá, hai mẹ con chẳng dám gửi nhà vườn lợn gà cho ai cả. Khi biết chị Hoàng Lan đang tìm nhà, giữa lúc mẹ con Mẹo cần giao nhà, Mẹo mừng quýnh, nửa đêm dựng cô Tuyền dậy đòi dẫn di gặp chị Lan, bị Tuyền cáu sườn xô nằm ngửa xuống giường ngủ tiếp.

- Bầm em với em bàn tất ráo cả rồi. Tám con gà vừa mái nhảy ổ vừa trống, biếu chị Lan tẩm bổ cho các cháu, đem cho thương binh bao nhiêu tùy ý chị. Cặp lợn choai chị nuôi hộ bầm em, gặp khi khô hạn quá chị cứ là tự do thịt cho thương binh có tí đạm. Trong vườn lắm thứ quả, ăn hay biếu tùy chị, mà đừng để cho bọn xấu nó chặt cây... Mà chị cũng dễ tính lắm cơ, chị cứ cãi lý mà lũ lưu manh cứ vung dao khoa gậy. Em đưa chị thứ này dùng tạm...

Thượng sĩ Mẹo tháo thắt lưng to, trao cho Lan cây súng ngắn K.54 kèm hai băng đạn đeo ngoài, còn thêm chiếc đèn pin trong túi bạt. Lan tròn mắt:

- Quái thật, mày cho súng cứ tỉnh bơ thế à?

- Giấy phép mang súng của em đây, giữ lấy. Nhớ nhé, chị đừng bắn chết ngay, báo động  thì ba phát lên trời, bị tấn công thì bắn què chân, đợi công an đến còng tay. Dọc đường hay gặp cánh lái xe biến thành giặc lái, nhớ bắn thủng lốp xe là vừa... Em bị trấn lột một lần vì coi thường vũ khí, dốt pháp luật, bây giờ học hỏi mãi đâm khôn rồi.

- Em đi tay không à?

- Em mới qua hai tháng học võ đặc công, thủ một dao găm lưỡi xếp nữa là thừa. Cần lắm thì xin súng  khác, anh em đánh phỉ lấy được khối K.54.

- Không nộp lên trên à?

- Nộp chỉ mất một phút, khi đánh nhau súng hỏng hay mất xin bổ sung phải mất ba tháng, nửa năm. Tức cười, chỗ em có một đại đội vây đánh phỉ suốt hai ngày trên núi, cho người về tiểu đoàn xin thêm đạn, lựu đạn, không có, chạy lên gặp hậu cần trung đoàn, gặp một quan lớn nào đấy phán rằng, chưa có dự trù, không phát!

Lan không mượn súng, ngại lôi thôi về sau, chỉ mượn con dao găm lưỡi xếp trong bao da, chiếc đèn pin. Nghe Lan bảo cần về Hà Nội lấy đồ và mua hàng. Mẹo bật reo:

- Tuyệt cú mèo nhá! Em cùng đi xe con với chú dược sĩ về Hà Nội nhận thuốc, thêm chị nữa là ba. Sáng mai ta ra đường tỉnh đón xe. Hai cháu gửi chị Tuyền ngon ơ. Ừ nhỉ, bầm em cùng đi một quãng nữa là bốn ăn thua gì. Chị đi xoay giấy tờ bàn giao các thứ, chong chóng đấy.

Không sao nhận ra “nàng mếu” ở cô thượng sĩ tươi rói và hăng bốc này. Lan ỡm ờ:

- Có chàng rồi hả Mẹo?

- Gớm chị, muốn làm lốc cốc tử à?

- Tao xem tướng cái màu da mày... Đấy, từ màu vỏ lê sang màu táo Cao Bằng... đến màu bồ quân rồi kìa...

Mẹo úp tay lên mặt, cười rinh rích, rồi thì thào:

- Anh ấy... được lắm cơ... rất đường hoàng chị ạ... đi đường em kể sau... bí mật nhá, em chưa hứa hẹn gì đâu...

Lan về thu xếp căn buồng trong bệnh viện, được một lá thư của chồng tuồn dưới khe cửa. Anh Cam thường viết thư ngắn như văn điện tín, hốt cụt những câu dài, trong khi anh ghi chép đến hàng ngàn trang văn học dân gian và săn lùng tới năm bảy dị bản cho một chuyện tiếu lâm. Lần này anh nhắn Lan đến gặp anh Lê Tùng để nhận một gói quà, và báo tin anh bảo vệ luận án phó tiến sĩ xong, còn làm tư liệu văn học Đông Nam Á, vài tháng nữa mới về nước.

Anh Tùng mắt lồi trao gói quà do anh mang từ Liên Xô về sau một cuộc họp giữa các nhà xuất bản chính trị trong phe ta, kể mấy chuyện tai nghe mắt thấy đầy cay đắng trong tám ngày kẹt thời tiết xấu phải nán lại Bắc Kinh, hằng ngày dạo xem quang cảnh cuộc “Đại cách mạng văn hóa vô sản” với những vạn tiểu tướng hồng vệ binh biểu tình vung sách đỏ, chia năm sáu phe đặt loa chửi nhau, đánh nhau giành chính quyền.

Anh cho biết thêm về Sáu Cam:

- Hội đồng giáo sư đánh giá luận án của hắn ta vào loại xuất sắc, đề nghị cấp học bổng loại ưu đãi để nghiên cứu tiếp ba hay bốn năm nữa, mở rộng đề tài ra cả khu vực Đông Nan Á. Luận án viết bằng tiếng Nga, anh không đọc được, nhưng các bạn cùng khoa với hắn khen đứt lưỡi. Hắn sục được đủ tư liệu để xác định rằng Việt Nam mình là trọng điểm giao lưu văn hóa từ cận Đông đến Viễn Đông, từ Bắc Á đến Nam Á. Nghiên cứu văn học Việt Nam...

Còi nhà hát chợt dội lên báo động, thay cho tiếng loa phóng thanh từ nãy vẫn nhắc không ngớt: “Đồng bào chú ý! Máy bay địch cách Hà Nội sáu mươi ki-lô-mét. Các lực lượng vũ trang sẵn sàng chiến đấu... Đồng bào chú ý...”. Còi báo động chỉ réo gọi khi máy bay Mỹ đến cách ba chục cây số, vài phút sau đã nghe thấy tiếng pháo cao xạ nổ từ xa đến gần, kèm tiếng rít siêu âm, bom gầm, những chàng súng máy nặng nhẹ của tự vệ điểm lác đác tiếng “pình” cao tít của tên lửa SAM. Máy bay Mỹ qua khỏi thủ đô, súng ngừng bắn, những mảnh đạn cao xạ vẫn rơi “xoảng, chát, bịch” tùy khi chạm mái nhà, đường nhựa hay đất thịt.

Cơ quan anh Tùng thiếu chỗ đào hầm, phải moi đất xây hầm ngay trong nhà, chừa một ngách hầm thông ra vỉa hè phòng khi nhà sụp. Anh Tùng theo ngách hầm ấy lên mặt đất, nghe những tiếng lụp bụp và nhìn những chớp lửa nhỏ bật liên tiếp phía Bờ Hồ, “hừ” một tiếng trong mũi:

- Khoan hẵng lên nhá. Nó ném bom bi nổ chậm mạn Hồ nhiều đấy, chưa biết phố ta có bị không, đường tối quá.

Như để trả lời Tùng, loa phóng thanh báo ngay, hối hả: “Khu vực chung quanh Bò Hồ lên phía Hàng Bông, Hàng Đào, Hàng Ngang bị rải bom bi nổ chậm. Đồng bào đi đường cần tránh các phố này, đồng bào trong khu vực có bom bi cần trú ẩn nơi an toàn, chờ các lực lượng vũ trang và tự vệ khu phố đang phá bom bi. Đồng bào trong khu vực Bờ Hồ, đầu Hàng Bông, dọc Hàng Đào, Hàng Ngang chú ý nghe các thông báo tiếp theo...”

Còi báo yên nổi. Người trong co quan ùn ùn ra khỏi hầm, xôn xao:

- Cứ mỗi chầu thế này, đem xử bắn vài thằng giặc lái!

- Vướng cái công ước quốc tế...

- Vớ vẩn. Chiến tranh không tuyên bố, chúng nó chỉ được coi như kẻ cướp bị bắt quả tang.

- Để rồi xem, chợ Đồng Xuân hay bệnh viện Bạch Mai biến thành mục tiêu quân sự tất.

- Mới tan xác sáu chiếc hôm qua mà cứ đâm đầu vào lửa...

Lan theo anh Tùng lên buồng. Mới hơn tám giờ, và Lan muốn nghe tiếp về anh Cam. Tùng rót nước chè còn ấm, bày ra một đĩa kẹo mềm sô-cô-la pha sữa, hai quả táo tây vỏ hồng pha vàng, cà rà:

- Chuyện của anh Cam chưa hết đâu. Anh đến sứ quán ta, họ bảo đã điện về nước xin ý kiến Bộ giáo dục ta, chứ phía Liên Xô đồng ý vẫn chưa đủ. Anh về nước, đến ngay Bộ hỏi xem. Ông vụ trưởng nắm quyền tuyển sinh và lưu học sinh là ông gì... à, Mậu, Trà Đình Mậu, nghe bảo người cùng huyện cùng xã gì đấy với Sáu Cam, dân Quảng Nam. Mấy cậu quen ở bộ kháo nhau ông ta đã cao tuổi, tóc bạc gần hết, nhưng nhất định đòi “phục vụ cách mạng đến hơi thở cuối cùng”. Chắc phải nâng lương lên ngang thứ trưởng cụ mới chịu hạ cố về hưu. Nay thì cụ mỗi năm đi ngao du nước ngoài ba bốn chuyến bằng hộ chiếu đỏ, hàng đóng thùng gửi về liên tiếp, hàng đắt giá cụ tự áp tải về nước, khỏi bị hải quan soát. Hội nghị ư, tìm hiểu tình hình lưu học sinh ư, trao đổi văn hóa ư, vô số lý do. Tay vụ phó quen anh, chỉ nói lừng khừng là trường hợp của Cam đang được xét. Anh xộc theo tay thứ trưởng, tiến sĩ tâm lý giáo đục, rất giỏi chuyên môn nhưng vô cùng lóng ngóng về lãnh đạo, quản lý, đang ngoài Đảng nên rất gờm cái thâm niên Đảng của cụ Mậu... Ô này, Lan ăn đi chứ. Phần hai cháu anh để dành rồi... Cam nó băn khoăn mãi vì vợ con phải sống chắt bóp, mà nó vét hết tiền tiết kiệm đi săn tài liệu. Quà cho vợ con cũng chỉ có mấy gói mì chính, dăm thước vải xoàng, ít thuốc tây. Nó đưa anh xem cả xấp vé xe lửa với máy bay. Khiếp, nó sục vùng Trung Á Liên Xô đến sạch túi. Uz-bê-ki-xtan, A-zéc-bai-gian, Ka-zắc-xtan... đếm trả hết đâu. Lắm hôm chỉ nhá khúc bánh mì kèm dưa hấu chấm muối trừ bữa. Anh sống  với nó nhiều năm, đến nay xin phục sát đất. Thua nó xa lắm rồi.

Lan uống từng câu của anh chính trị viên chuyên ngành, thỉnh thoảng cán một miếng táo không gọt vỏ, theo kiểu ăn của đất nước xa vời bên kia.

- Đến đâu rồi nhỉ... À, tay Mậu. May là lão vừa chở hàng về nước mới gặp được. Lão vồ vập ông thứ trưởng, kể khổ hàng tràng, lại hẹn cặp anh hôm sau. Biết lão nói gì không? Ờ, vô cùng lịch thiệp nhá, vì anh cùng xuất hiện với ông thứ trưởng bạn cũ mà. Chắc lão đã ăn tiền xếp chỗ cho ai dấy, nặn ra đủ thứ lý do lý trấu. Nào miền Nam đang cần nhân tài. Nào cả nước đang chiến đấu, bỏ nước đi lâu về mất gốc. Nào vô số đồng chí suốt đời hiến thân cho cách mạng mà chưa được đi thăm các nước bạn lần nào, phải nhường nhịn một tí. Nào anh Phan Cam học kém, người khác chỉ ba năm là nhận bằng phó tiến sĩ, anh ấy lưu ban thêm một năm nữa, bớt xén vào tiêu chuẩn các nghiên cứu sinh khác... Anh bấm bụng nghe, đến đấy hết kiên nhẫn Lan ạ. “Có phải người báo cáo là con trai đồng chí, thi trượt đại học, luồn lọt thế nào được vào sứ quan ta ở Liên Xô, lên giọng chê khen những người đủ sức dạy cả bố con đồng chí?”

Úi chà, lão đỏ mặt như gà chọi, muốn lao vào tống cựa nhọn đúng yết hầu anh. Thế là lão nén được cơn giận mới tài, có lẽ lão đoán anh chàng trung niên xấc xược này không thuộc loại xun xoe “dạ thưa bác” vây quanh lão, đi với thứ trưởng  ắt cũng cỡ “em em thứ trưởng”, mới ngoi lên nên chưa biết mặt biết tên. Lão đấu dịu, hứa sẽ điều tra lại. Đảng ta rất coi trọng nhân tài. Anh chơi luôn một đòn trâu chọi ngoặc sừng: “Rất tiếc, những người được giao chăm sóc nhân tài lại chỉ biết tiền tài. Mặt lão từ đỏ hóa xanh, trông vui lạ!

Lan bưng  miệng cười. Lan chưa gặp ông  Mậu lần nào, nhưng nghe anh Cam nói loáng thoáng rằng lão Mậu đã từng  bày mưu hãm hại anh Cả Chanh, họp đồng hương mà gặp lão thì né càng xa càng tốt.

Anh Tùng chợt nhận ra hỏi dồn:

- Tán gẫu mãi, anh quên... Sao Lan xanh ghê thế?

- Thì cũng như hồi đánh Tây, biến đêm thành ngày. Em làm nghề phụ mổ cấp cứu, Mỹ nó đánh cả ngày lẫn đêm, thành ra hăm bốn tiếng đều là ngày cả... Thế anh Cam nghĩ sao hả anh?

- Nó là thằng khùng! Thằng đa thư loạn tâm!

- Ơ...

- Người ta đánh giá nó ngang tầm tiến sĩ ngữ văn phương Đông. Nó đọc, viết, nói thạo tiếng Nga, Pháp, Anh, di dịch hộ cho đoàn của anh cứ rong róc, phiên dịch chuyên nghiệp cũng chào thua. Nó đang học thêm cổ văn Hán, chữ nôm ta. Nhưng nó cứ nhất quyết đòi trở về miền Nam, không dài cũng ngắn. Anh vặn nó: Mày về Nam làm cái thớ gì? Chống gậy mò đêm làm phóng viên, báo khu báo tỉnh mỗi tháng ra một tờ bốn trang giấy manh, hay gửi bài ra miền Bắc phát thanh chậm ba bốn tháng ? Nó vặn lại anh: tôi nghiên cứu văn học dân gian, từ năm 45 đến nay cả nước đẻ ra vô vàn văn học dân gian chống  Pháp chống Mỹ, đã có ai lăn lộn đi sưu tầm nghiên cứu chưa? Anh thử nêu tên vài người xem? Thằng quỷ sứ, nó dồn anh sát chân tường vẫn chưa tha: anh xem đấy, thứ văn học dân gian đẻ ra trong những năm sau Đại chiến Hai ở thế giới thứ ba lâu nay bị coi thường. Tôi chưa đi được nhiều, nhưng cũng bám đuôi mấy đoàn đi An-giê-ri, Li-băng, Xy-ri, Ấn-độ, Thái-lan, mỗi nơi vài tuần, riêng Cu-ba được một tháng. Nước mình chống đế quốc mấy chục năm ròng, mới xuất bản được mấy cuốn văn học dân gian thời phong kiến hay Tây mới sang chiếm nước, ai sẽ là người nối tiếp từ Xô-viết Nghệ Tĩnh đến nay?

Lan hồi hộp:

- Vậy đó... ảnh muốn về không anh Tùng?

- Chắc nó về. Có thể để vào miền Nam. Hay là xong cái phó tiến sĩ, về nước để bám sâu thực tế hơn, viết luận án tiến sĩ có chất hơn. Cũng khó tránh cái khoản thương vợ nhớ con, khao khát muốn hiểu quê hương  miền Nam thời chống Mỹ. Gì thì gì, anh tin nó là đứa có đức có tài đặc biệt Lan ạ.

- Còn anh Cam cứ khen anh hoài hoài...

- Nó khen về phẩm chất, anh nhận. Nhưng tài năng thì xin bái phục nó từ khuya, nó thông minh đến phát sợ. Đọc lý lịch nó, Đảng ủy chẳng mấy ai tin hồi bé nó đi ở mướn, chăn ngựa, có lúc túng đói phải ăn xin. Cứ tưởng nó kiếm thêm cái điểm thành phần cốt cán, để đề bạt. Nó cáu sườn, đánh máy hơn chục lá thư nhờ cán bộ quen xác nhận thành phần. Anh ở Đảng ủy nhà trường ngay khi đang học, nhận được bảy thư trả lời. Anh Ông Ích Quý, ủy viên dự khuyết Bộ chính trị, với chị Sáu Lễ, phó chủ tịch ủy ban trung ương Hội liên hiệp phụ nữ, đều xác nhận nó khai đúng... Thế đấy, ta đề cao công nông, nhưng chỉ hình dung công là phu khuân vác, nông là người cày i tờ, mãi đến nay vẫn không tưởng tượng nổi công nông có thể ngoi tới trình độ quốc tế!

Loa phóng thanh ngoài phố lại dội lên với thông báo mới: lực lượng vũ trang đã thu phá được số bom bi nổ chậm trên đường phố và vỉa hè khu vực đông dân (kèm một loạt tên đường phố). Đồng bào và các xe qua lại các khu vực ấy có thể lưu thông bình thường. Đồng bào cư trú trong các khu vực ấy cần tránh đi vào những chỗ khuất tối ở các góc nhà, góc vườn, cần đợi đến sáng mai... Tiếp theo là một giọng nam ồm ồm cho biết máy bay Mỹ vừa ném xuống khu đông dân Hà Nội tám thùng bom CBU loại ba nghìn cân Anh, mỗi thùng chứa ba trăm quả bom nhỏ hình quả ổi hoặc quả dứa, quả nhỏ bắn ra ba trăm viên bi hay mảnh vụn tam giác, tổng cộng có bảy mươi hai vạn mảnh có thể gây sát thương trong một vùng đất hẹp, cần hết sức đề phòng...

- Còi báo yên rồi, Lan về đi, lát nữa lại ọ ọ ọ dọc đường, nhảy hầm tròn. Gửi tí cho hai cháu... Chắc có thư Sáu Cam trong gói.

Lan hối hả đạp xe về bệnh viện, không bị báo động giữa đường. Chỉ bị một lúc giật mình: Lan chưa hề hỏi thăm câu nào về vợ con anh Tùng đang sơ tán ở Thạch Thất. Lan chỉ nghĩ đến chồng con mình, tệ thật.

Gói quà của anh Cam lần này cũng chỉ tái bản các món cũ là mì chính, vải sợi bông các màu cho đàn bà trẻ con, kẹo cho các con, chỉ khác là thêm rất nhiều loại thuốc chống sốt rét, kháng sinh, khử trùng nước uống, cả bông băng cá nhân nữa. Anh quên rằng Lan là y sĩ ở bệnh viện giải phẫu đầu ngành miền Bắc! Lan cười một mình, tự dưng nóng bừng cả người, úp mặt trên mớ bông băng lẩm cẩm của chồng và bật lên nấc nhè nhẹ.

Thư của Cam vẫn theo lệ thường, một cho vợ, một cho hai con để thằng Nhứt đọc cho em nó nghe. Bạch Lan được một túi bóng nhựa nhiều màu để thổi thành con thỏ con ngỗng. Nhứt được một hộp mười hai bút chì mỡ, nó ham vẽ và thèm thứ ấy từ lâu. Tội nghiệp lớn lên nó mới hiểu là trẻ cùng mẹ khác cha với con Bạch Lan, nhưng động ai nhắc đến chuyện ấy là nó hét như phải bỏng và vung nắm đấm, hung hãn như bà Ất béo cũng bị nó dọa ném đá cho vỡ mặt ra.

Lan đã cắt dán tất cả tem phiếu vào một cuốn vở chia từng tháng cho khỏi quên. Lại cẩn thận mang theo xe đạp bốn năm hòn gạch bọc giấy đề tên mình, phòng khi đang xếp hàng rồng rắn bị báo động rã chạy vẫn giữ được chỗ. Mua suốt sáng xong được khoản gạo, ma-gi, dầu lửa, đến hai quầy bán đường và thịt bỗng sinh chuyện. Hai bà một già một trẻ dựng  lên hai tấm bìa cứng viết cùng nét chữ: “Các ô phiếu đã cắt khỏi bìa không còn giá trị mua hàng, xin miễn hỏi”. Hỏi, họ không trả lời. Ai quy định thế? Cấp trên. Cấp trên là ai? Lên Sở mà kiện cáo, đừng lôi thôi.

Năm bảy cụ hưu trí đạp xe lên Sở. Nhưng còn lại vài chục thương binh và cán bộ công nhân trẻ kéo nhau ra một góc bàn tính mười phút, sau đó ùa vào hai quầy. Họ đẩy hai nhân viên vào buồng kho nhỏ mé sau quầy thịt, cài chốt bên ngoài, còn dọa nếu kêu la ồn ào sẽ bị trói và nhét giẻ trám mồm. Rồi khách hàng tự biến thành chủ, mỗi quầy hai người, một thu tiền và phiếu, một bán. Đường thì dễ, bao giấy đã sẵn, cân hai mặt chủ khách cùng xem, anh bán còn nhấc cân lên cho khách xem mặt đáy. Thịt lợn bán khó hơn, nhưng vài bà vừa lên tiếng đòi mua miếng ngon đã bị đám đông gắt om sòm, phải phân trần chữa thẹn. Lan mua suất của mình và hai con xong thì khách đã vãn, hai vị cửa quyền được ra khỏi kho, lẳng lặng đếm tiền đếm phiếu, sợ đến mức không dám làu bàu. Các anh bán thay buộc họ phải ký biên bản, và dọa:

- Báo đời các chị biết, còn dở trò trấn lột nữa là đi tù! Bốn chúng tôi ghi rõ họ tên và địa chỉ đây, cứ đưa ra tòa tự nhiên, cam đoan các chị sẽ vào nhà đá trước.

Cô thượng sĩ Mẹo hẹn sáng hôm sau ghé đón Lan quãng năm giờ, ra khỏi Hà Nội thật sớm trước khi tháo cầu phao qua sông Hồng. Nhưng ngay tối ấy Mẹo cuốc bộ đến buồng Lan trong lớp vỏ “nàng mếu”, vừa mở miệng đã khóc hu hu.

Kho dược quân đội dời khỏi Hà Nội khoảng ba chục cây số, phải qua phà. Bốn chiếc F.4C ào đến đánh trúng phà giữa sông, phà chìm cùng hai xe tải, hai xe con. Chú dược sĩ bơi kém chết đuối. Mẹo vớ được tấm ván sàn phà, thoát chết, cậu lái xe được đò cứu cũng thoát. Mẹo mất sạch ba lô, may còn giữ được cái túi dết đeo chéo hông, đựng giấy tờ tiền nong và cây súng ngắn. Cục quân y đã gọi điện về đơn vị, đang hối hả tìm cách vớt xác chú dược sĩ, lôi xe chìm lên, cho nhận thuốc, cấp lại quân trang, mời gia đình đến bàn lễ tang, lu bù việc.

- Em về Hà Nội để gọi điện thoại cho thím ấy, quay số đến cùn ngón tay mới thông dây đến chỗ sơ tán. Chả em về Hà Nội hay đến gặp thím, đưa thư quà của chú. Em sợ chưa kịp nói đã bị cắt, phải độp ngay từ đầu: “Chú hy sinh rồi thím ạ”. Máy rè quá, nghe tiếng những ba bốn người chen vào. Em hét to: “Cháu là Mẹo đây, cùng  đi lĩnh thuốc với chú, bị máy bay bắn, chú chết rồi, chết rồi. Thím về cục quân y ngay, Cục quân y...” Tới đấy bỗng cạch một tiếng, cúp. Cháu đoán quân bưu không cho nói dài, sau lại giật mình: hay là thím lên cơn sốc đau tim, ngất luôn? Thím làm biên tập viên ở báo Phụ nữ, viết nhiều bài hay lắm...

Hoàng Lan bùi ngùi vuốt mái tóc gội chưa sạch bùn, còn rin rít của Mẹo:

- Mày mặc đồ của ai mà rộng thênh như bao tải?

- Quân phục em chưa khô, các chị cho mượn tạm...

- Số mày đen như mực. Hồng nhan bạc mệnh... à không bạc phước đúng hơn.

Lan soạn áo quần chia cho Mẹo. Đồ mới đưa cả lên chỗ sơ tán rồi, chỉ còn các thứ cũ, may sao Mẹo rất cần đồ lót phụ nữ, mà thứ ấy anh Cam gửi về nhiều.

Hai chị em lúi húi buộc tất cả các loại hàng vào xe đạp của Lan, nửa đêm mới xong, vừa lúc trời đổ mưa mỗi lúc một to. Gay go rồi. Lan chỉ có một áo mưa, che người khô thì hàng tiếp tế ướt cả, những hơn bốn chục cân chứ ít đâu. Đành chịu người ướt hàng khô vậy, mượn đâu ra áo mưa lúc này.

Chị em chia tay nhau lúc tờ mờ đất ở phố Hàng Bông. Dù Lan đã cấm, Mẹo vẫn sụt sùi khi quay đi.

Vượt qua sáu chục cây số mất mười một tiếng. Cầu phao với phà ắt là chậm, khỏi nói. Lan cố đạp xe bù khi gập mỗi quãng đường kha khá, nhưng cái xe trở chứng, không chịu chở cả người lẫn hàng, chơi một phát nổ săm sau, một lần tuột cóc. Ghé chữa ở các lều dựng tạm dọc đường, đành chịu đưa đầu vào máy chém. Rời đường nhựa sang đường đá còn đỡ, đến bảy cây số đường đất cuối cùng mới khiếp. Nước mưa đọng ngập những rãnh rất sâu rộng của xe tải chở nặng, Lan dắt xe đạp đi luồn lách đến mấy cũng trượt ngã xuống hố bùn. Càng khiếp khi gặp xe to xuôi ngược, hắt bùn tóe sang hai bên như xe phun nước rửa đường ở Hà Nội. Gặp chỗ có bờ ruộng hay gò khoai sắn để đẩy xe đạp vào tránh vòi bùn là may, nếu chung quanh toàn ruộng nước thì chỉ ghìm xe đạp chịu trận, úp nón che mặt cho khỏi mù. Cánh lái xe được nhiều người tử tế, chạy chậm lại và né sang bên đường cho Lan đỡ bị tạt, nhưng không ai cho đi nhờ dù xe tải trống rỗng thùng sau, có lẽ vì Lan và mọi thứ đều đẫm bùn. Cũng có vài kẻ mất dạy nhấn ga cho nhẩy chồm chồm, sạt qua vai Lan, tưới bùn, cười hô hố và ném lại mấy câu ghẹo tục tĩu. Một xe thông tin quân đội hầu hết là nữ bị ngáng đường trêu trọc suốt mười lăm cây số, cô trung úy tức điên đã xổ hết một băng AK bắn vỡ hai bánh sau, các cô khác cũng chĩa súng tua tủa vào chiếc xe to nằm bẹp: “Chúng tao không bắn xe nhà nước, mà bắn lũ giặc lái. Biển số đây, ghi kẻo quên!”. Các cô cười lăn ra khi kể lại với Lan.

Còn một cây số cuối cùng, chân tay Lan tê dại đi, mắt nhìn một hóa hai ba. Bánh xe cũng liệt không chịu quay nữa, bùn dẻo nhét đầy giữa lốp với chắn bùn, đẩy một quãng ngắn lại phải luồn que vào xoi, gạt.

Cô Tuyền đang cho thằng Nhứt với Bạch Lan ăn tối, tròn mắt nhìn khối bùn từa tựa hình người đang lê lết qua sân. Dựng được cái xe vào thềm, Lan hất nón, ngồi dựa cây cột hàng hiên, thở như thổi bễ trong khi Tuyền và các con hỏi dồn không ngớt. Lan từ từ ngả người trên hiên nhà đất nện, thoáng nghĩ: “May quá, mình không ngất dọc đường...”. Lan lịm hẳn trong khi Tuyền réo gọi các bạn ở các nhà chung quanh.

*

*          *

- Dì hai ơi con khát cháy họng!

- Thằng Rốt lén uống nước khe đấy o Thùy, con nói, nó giơ trái đấm...

- Con lết không nổi, hu hu hu... Con nằm đây bác sĩ à.

Chị Hai Thùy cuống cuồng chạy lên xuống dọc hàng  các cháu trai gái từ chín đến mười ba tuổi.

Chị Bảy Xíu, sau năm năm tù ở khám Chí Hòa, cùng đi để giúp các cháu nhưng quá kiệt sức và bỡ ngỡ, chẳng giúp được gì. Cậu y tá chưa vợ tự coi mình là trưởng đoàn, đến mỗi trạm giao liên chỉ đưa giấy tờ, nhận gạo và thức ăn, xong về tắm giặt và treo võng nằm khểnh nghe đài, chờ cơm. Chung quy, mỗi tối lăn vào bếp từ khi trạm nổi còi cho đốt lửa đến khuya chỉ có Thùy, con Thanh Bình, hai cháu trai lớn nhất trong đó có một cháu người Ê-đê rất tài kiếm rau và củi. Nấu một bữa có canh và nước ngấy hương cho hăm mốt người lớn bé trong đoàn ăn xong, Thùy và những cháu giúp sức còn phải nấu cơm nắm, đun nước đổ đầy các ống tre, pha nước muối rửa chân bôi thuốc cho các cháu nhỏ nhất. Dạo này thương binh ra quá nhiều, giao liên mệt bở hơi tai, chỉ giúp các cháu được một dãy sạp ngủ trong nhà khách và cho ít dây khoai, mấy củ sắn.

Ban dân y Khu 5 hứa cắn cưa:

- Mấy chị mấy cháu đi cực ăn khổ mấy ngày đầu thôi, là khi còn trên đường dây Giải phóng. Ấy, là đường dây của khu với các tỉnh từ biển lên núi. Dốc Quảng Nam, gan cộng sản mà, mình thua chi ai. Lên tới đường dây xã hội chủ nghĩa coi như lên tiên. Đường Trường Sơn thuộc Bộ tư lệnh, bây giờ được cái bí danh là đường Hồ Chí Minh, bí mật nghen. Đường của Bác Hồ nhứt định phải số dách rồi. Xe hơi chạy từng đoàn vài trăm chiếc, tàu bay Mỹ hay tới đâu bắn rụng tới đó, bộ đội với khách đi đường an toàn gạo miền Bắc, đồ hộp quốc tế, nấu bếp Hoàng Cầm cả ngày đêm. Trạm nghỉ thì có chiếu phim, văn công, mệt nhẹ có bác sĩ ở trạm, bệnh nặng đưa vô bệnh viện...

Không ai biết người nói là một anh y sĩ từ Đà Nẵng lên, cần cù và tốt bụng, so với các bác sĩ từ Bắc vào thì thạo hơn nhiều về các loại thuốc Âu Mỹ và Sài Gòn, lại biết tiếng Anh đủ đọc toa thuốc. Anh chỉ có một chỗ hổng trong chuyện làm việc này: anh chưa hề đi lần nào trên các đường dây Giải phóng và Xã hội chủ nghĩa, tất cả đều nghe nói lại, và anh lọc lấy cái phần mê ly nhất để bày trên mâm!

Nơi hẹn “góp quân” cho hai tỉnh Quảng nam và Quảng Ngãi là bệnh xá Quảng Nam, đợt đầu cho đi ba mươi sáu cháu, lên đường Trường  Sơn sẽ ghép thêm các cháu từ Tây Nguyên ra.

Lính với nhau, buông  một tiếng “tự lực thôi” là sự thường. Nhưng đưa trẻ ra Bắc, suốt mấy tháng leo núi dưới bom đạn thì không ai dám hững  hờ. Điện bay tới tấp từ Ban giao thông vận tải của quân khu và khu ủy, điện của Bộ tư lệnh đường 559 cho các binh trạm đến trước các cháu khá lâu, còn thêm điện hỏi, điện nhắc lệnh, điện hướng dẫn bổ sung. Rốt cuộc, các cháu Quảng Ngãi vướng càn không  ra kịp, lệnh trên buộc mười tám cháu Quảng Nam phải đi gấp trước khi địch càn lớn, số còn lại sẽ cho đi tiếp thành nhiều đoàn.

Sự thật diễn ra trái ngược với lời anh y sĩ. Trong bảy ngày trên đường dây Quảng Nam, các cháu quả leo nhiều dốc thật nhưng dưới rừng già mát rượi, nghỉ nhiều, ăn tươi và căng rốn nhờ giao liên các trạm xúm chăm lo, thêm bà con dân tộc nghe nói “con nít của Đảng” cùng kéo tới thăm và cho gà, trứng, rau, thịt rừng thịt nước thịt bay. Lên tới đường 559 mới vỡ mộng.

Những trăm chiếc ô-tô có đấy nhưng chạy đường riêng, chiến sĩ lái mỗi đêm một làn thi gan thi tài, liều mạng với không quân Mỹ, qua khỏi mỗi cung đường mới biết mình còn sống. Gạo có thật đấy, nhưng vào đến đây chỉ đủ mỗi ngày hai vắt cơm bằng quả cam, không thức độn. Mỗi chuyến gạo vào đến đây còn được một nửa coi như thắng trận, được một phần ba là trung bình. Đồ hộp “quốc tế” cũng có, nhưng chỉ là một hộp vài lạng thịt bò hầm trút vào nồi canh rau tàu hay cho một trung đội ăn. Các rẫy và vườn rau tự túc chết rụi dưới những làn chất độc hóa học rải đi rải lại, cá suối cũng chết. Đoàn trẻ em chống gậy lê lết dưới những rừng trụi lá, nắng cháy lưng, chỉ được múc nước uống ở các giếng đào cách suối mươi thước trở lên có nắp đậy bằng phên liếp phủ ni-lông, vào mùa khô này chỉ còn nước xâm xấp.

Cậu y tá không chịu nổi bước đi rùa bò của đàn bà trẻ con, bứt lên trước. Giao liên khiêng thương binh phải chạy núp xúp, thương binh nhẹ tự đi được cũng ghép thành cụm. Lác đác chỉ còn năm bảy anh thương binh tạm lành vết thương được gửi ra an dưỡng cùng đi với các em cho vui, họ đều yếu và trần trụi cả.

Thùy và chị Xíu cố dỗ các cháu đi một đoạn nữa, một khúc nữa. Xem những cành lá của giao liên bỏ chặn các mối đường rẽ Thùy thấy đã héo: người khỏe đi trước đã lâu rồi, hẳn lúc này đã treo võng và tắm giặt ở bãi khách, nhà khách.

Nửa giờ sau, Thùy phải cõng trên lưng một cháu lên chín, bị bỏng na-pan mới tạm lành. Chị rướn chân bước gượng từng bước vào đám mây xám nâu đang chập chờn trước mặt, chen những bong bóng đỏ nhảy múa khi xa khi gần. “Đừng vấp, đừng ngã. Ngã là sẩy thai, làm khổ lây mọi người”. Đằng trước chị Xúi và các cháu khỏe đang dìu mấy đứa nhỏ nhất đi thất thểu và khóc thút thít. Trời xế trưa không một gợn mây, mặt đất không  một bóng lá che, nắng lửa cứ tuôn xói qua những cây trụi đen vì chất độc, dựng như bó chổi đã đứt dây buộc.

Và điều kỳ diệu bỗng  xẩy ra.

Qua hết quãng đồi nóng  như lửa táp vào mặt, đoàn trẻ em bước vào một khu rừng già mát rượi, với nhũng cây sấu xòe rộng tán bên trên và duỗi những bạnh vè to dài ra khắp các hướng. Đi sâu vào vài chục thước nữa, thấy võng buộc la liệt cùng ba-lô, súng, thùng tôn hòm gỗ. Các anh bộ đội ùa ra đón:

- Úi giời, thiếu nhi các cậu ơi!

- Lần đầu nhé, lần đầu gặp trẻ em Trường Sơn!

- Chào các chị. Đưa các cháu đi cực nhọc thế? À quên, các chị thở đã, quạt đã. Mồm mũi tai đang thi nhau kìa...

Cháu bị na-pan, mất cha mẹ trong cùng một quả bom xăng, rên lên bằng tiếng Cù-tu: “Đác... đâng cu um đác...” (Nước... cho tôi uống nước...).

Thùy nhìn quanh, thấy cái giếng mới đào trên bãi cát, bên bờ một lòng khe cạn nhưng chưa khô kiệt, phủ đầy những cánh bướm trắng nở và khép. Chị rụt rè hỏi xin nước và thuốc khử trùng. Anh em trố mắt, hỏi dồn, Thùy chỉ nói là y tá mang thuốc đã đi trước, lệnh y tế không cho uống nước lã.

Máy anh lớn tuổi hơn bấm nhau ra một góc, thì thào, trong khi Thùy dỗ các cháu nghỉ và quạt cho ráo mồ hôi rồi hãy uống. Bỗng dưng, như trong trò ảo thuật, các anh khệ nệ bưng ra hai nồi nhôm to tướng, xách thêm một bọc nhựa đi mưa cồm cộm những góc cạnh:

- Các cháu có ăng-gô không chị?

Không có, mỗi cháu chỉ có một cái chén sành nhỏ, một thìa vỏ na-pan, một đôi đũa. Các anh lắc đầu: “Bát tí xíu, một hớp là hết... Trung Một, cho mượn nắp gô nhé”. Năm phút sau, trước mặt mỗi cháu đã bày một nắp gô đầy sữa bột pha đường và một phong lương khô bọc giấy bóng. Anh chỉ huy tóc hoa râm còn xuýt xoa: “Chúng tôi đi đường trường, chất tươi cạn ráo cả. Tội nghiệp các cháu. Các chị cần gì thêm cứ nói thật tình, chúng tôi có thì biếu, không thì xin lỗi...”.

Phát đủ mỗi cháu một nắp gô sữa-pha đặc và nhiều đường - vẫn còn gần nửa soong. Các anh phải kêu gọi các cháu uống thêm cho hết. Chỉ có các cháu nhỏ nhất chìa nắp nô ra, tay ngập ngùng và mắt liếc các anh chị tổ trưởng, những vị chỉ huy còn nghiêm khắc hơn dì Thùy, dì Xíu.

- Chúng tôi đi cả đại đội, vượt trạm, nghỉ đêm ở đây, bãi khách chen chúc ồn ào mà dễ ăn bom. Từ đây tới trạm còn nửa giờ nữa... ừ nhỉ... các cháu đi chậm, hẳn phải một giờ. Nhiều đồng chí xung phong cõng các cháu đến trạm rồi quay lại, các chị xem... Lúc mới gặp, thấy các chị đã phải cõng và dìu nhiều cháu, chúng tôi ứa nước mắt. Chúng tôi đi xa gùi nặng quen rồi, đừng ngại... Mỗi cháu hơn chục cân chứ mấy, chưa bằng nửa cái ba-lô...

Không cháu nào chịu vượt Trường Sơn trên lưng các chú bộ đội. Nghỉ khỏe, hết khát, thêm đường sữa và lương khô tỉnh người, các cháu đều khoanh tay chào các chú rất ngoan, đi tiếp.

Nơi đến chiều hôm ấy là một trạm rất to, hỏi ra mới biết là doanh trại của một binh trạm cấp trung đoàn. Cô giao liên đón đoàn trẻ em rất niềm nở, đưa vào nhà khách dành riêng cho cán bộ trung cao cấp, buộc mọi người phải nghỉ ngơi tắm rửa, chỉ cho riêng Thùy xuống nhà bếp binh trạm để hướng dẫn cách nấu cho chị em Thanh niên xung  phong, họ chưa quen khẩu vị của trẻ em. Thùy rất muốn cho các cháu ăn cháo với thịt chà bông cho khỏe, đến đêm hẵng ăn cơm. Nhưng biết tìm đâu ra cậu y tá của đoàn với hai ba-lô những của ngon được cấp, luôn đi riêng và ở riêng trong bấy nhiêu bãi khách và nhà khách rải khắp một khu rừng?

Chị bếp trưởng vừa mở các hộp thịt để cho vào cháo vừa phân trần:

- Đồng chí tiền trạm nhận gạo với thức ăn mang xuống, em thấy ít quá, chạy lên kiện ông quản trị. Ông ấy chìa phiếu ra: cấp mười một hộp thịt, hai lạng mì chính cánh, ba hộp dưa chuột muối loại một cân, một lọ nước mắm kem bốn lạng, sau thêm ba cân cá khô nữa, là suất hăm bốn tiếng của hai mươi mốt thương binh nặng. Gạo ngày bảy lạng, mì sợi một lạng. Đường sữa còn đợi quân y khám sức khỏe và cho chế độ. Các cô chịu khó kiếm cho các cháu nhiều rau, ăn đỡ háo... Thế mà chúng em chỉ nhận được chừng hai phần ba tiêu chuẩn thôi. Sanh không thủng, cá đi đằng nào? Mà thôi, chị hướng dẫn thế được rồi, xuống suối tắm giặt đi, trông chị lử cò bợ thảm hại!

Có hai anh cỡ trung niên vào bếp từ nãy, đứng trong  góc bếp sau đống củi, nghe hết câu chuyện. Anh mặc quân phục cau mày gãi cằm, không nói. Anh mặc bà ba xám, đeo súng ngắn dưới vạt áo, bước tới:

- Chị Thùy nhớ tôi không?

Thùy ngẩn người, không nhớ, vẫn nói đỡ mếch lòng:

- Dạ, đi mệt, vô chỗ khói... anh để cho lần hồi…

- Tám Thâu đây mà. Phó ban dân y khu ủy Năm, hay tới làm việc với ông Chanh, gặp chị vài lần ở bệnh xá tỉnh. Tôi đi bàn chuyện thuốc men với quân y 559. Còn đây là trung tá Lẫm, binh trạm trưởng. Tụi tôi gặp chị Xíu với các cháu rồi, biết thêm nhiều chuyện ly kỳ. Ta về chỗ nhà khách bàn thêm đi chị.

Cũng vừa lúc ấy cháu Bình vào bếp với cái ăn-gô mới tinh và rỗng:

- Gặp chú Tráng rồi má ơi. Chú tới chỗ tụi con, biểu nấu thứ gì thì đổ vô đây, xách tới chỗ chú. Chú cột tăng võng xa lắm, gần bên khe nước to, đang nghe đài.

Thùy không nén nổi giọng chua chát khi đáp lời các anh:

- Chú Tráng là ông y tá đi theo giúp các cháu đó mấy anh.

- Tụi tôi đã nghe sơ qua. Tối nay chị với các cháu nghỉ hẳn đi, chừng tám giờ tối cho các cháu ăn cơm. Các cô ở đây có bếp Hoàng Cầm, nấu suốt ngày đêm khỏi lo tàu bay. Mai nghỉ một ngày, cần thì hai ngày. Sao đó, cô trưởng ban khói lửa?

Cô bếp trưởng nháy Thùy cười tươi:

- Nghỉ một tháng cho lại sức chứ chú. Chúng cháu những  ba chục cái sẵn sàng rồi mà!

Các cháu ăn cháo thịt lúc năm giờ chiều, lăn ra sạp nằm thiêm thiếp. Nhưng hai anh thủ trưởng bám theo cháu Thanh Bình đến biệt thự của anh y tá. Tên hợp với người, anh ta to khỏe hơn mức đỏ hồng. Dưới võng anh đặt tới hai ba-lô con cóc, một bao lưng  may bằng vải phủ nhựa của pông-sô, một túi dết căng phồng. Cháu Bình xách ăng-gô cháo đến, bị chê ngay, phải phân trần là còn bữa cơm ăn sau vì các cháu quá mệt và khát.

- Thôi được, mày để đấy. Chốc nữa đem cơm thì mượn gô của trạm cũng được.

Hai anh cán bộ lặng đi mươi phút, khi quay lại đã thấy cậu Tráng đang xé nhai một đùi gà luộc, bên cạnh là hộp thịt bò hầm mở nắp và nửa bát thịt chà bông.

- Hỏi gì?

- Báo cáo đồng chí, chúng tôi là đoàn từ trong ra, hết thuốc, nghe bảo đồng chí thuộc ngành y tế, nhờ đồng chí giúp cho ít thuốc sốt rét, cảm cúm...

- Mấy cha đem thuốc đổi gà đổi sắn dọc đường chứ gì? Tôi cũng ở miền Nam đau thương  gian khổ ra, còn định bóc lột nữa à? Lương tâm để đâu, hở?

Tám giờ tối, Thùy và Xíu đánh thức các cháu dậy ăn cơm. Xốc lên lại vật xuống, gật gà mãi, nhưng khi hít mùi cơm nóng và nước mắm chưng thì tỉnh khá nhanh, ăn sạch nồi. Các cô chú trong nhà khách còn trút thêm lắm của ngon mang từ Bắc vào, tranh giúp các chị bóp chân bằng nước muối nóng và bôi thuốc đỏ cho các cháu. Ngoài ra kia, cách độ năm cây số, các loại máy bay đánh đêm vẫn gầm gào không ngớt tiếng, chớp đèn chụp ảnh loe lóe, xổ từng tràng trọng liên dai như trâu đái, giội bom từng đợt sấm rền xuống các đoàn xe tải. Thưa thớt từng lúc thấy phụt lên những tràng súng máy phòng không của ta, vạch chuỗi đóm lửa chấm chấm vọt lên trời, không dài mấy, chỉ đủ xua máy bay né bớt chỗ ngầm hay cua trọng điểm, che đỡ cho những nhóm xe bị ùn tắc.

Đêm ấy Thùy thức rất khuya, nhiều lần bước ra sân xem cảnh đánh Mỹ, nghĩ đến các anh lái xe mà thương buốt ruột.

Hồi ở Linh Lâm, chị gặp lác đác những cậu trẻ nói trọ trẹ như dân Bắc di cư, tự xưng là “bộ đội Quảng Trị”. Lên tổ may mặc, rồi bệnh xá tỉnh, Thùy dần dà nhận ra lính miền Bắc vào ngày càng nhiều, quân Nam tiến lần hai đi sau lần một tới hai mươi năm. Qua giọng nói và những tiếng lóng rất lạ tai của thương  bệnh binh trêu nhau. Thùy mới hiểu tỉnh nào được gọi là cá gỗ, là máy cháo, là miền chè cọ, là bồ than nhẻm. Một chút nét riêng  mà Thùy nhận ra là bộ đội ngoài vào học cao hơn rất nhiều so với anh chị em từ vùng giải phóng rút lên. Họ lóng ngóng khi gửi mua mì chính, cơ sở đồng  bằng chỉ tìm thấy mì sống, mì chay ông Phật. Họ không  ăn được mắm nục nguyên con của Nam-Ngãi, tới bữa chỉ nhấm tí muối. Ấy là chưa nói đến các món bà con Thượng dành cho khách quý, như chuột vùi tro, phân non của các giống thú ăn cỏ, thịt rùa, rắn, khỉ, dơi cụ...

- Chị Hai ơi, cho chúng em tập mỗi ngày tí chút thôi!

Chị Hai Thùy được điều về nắm bếp bệnh xá quân dân y tỉnh hơn nửa năm. So với chỗ cụm hậu cần cũ (may vá, chế thuốc nam, giữ kho thóc) thì bệnh xá ở xa cơ quan anh Chanh hơn, leo núi sáu tiếng mới tới. Các bộ phận đông người qua lại như trạm giao liên, xưởng sửa chữa võ khí đúc thuốc nổ, kho tiếp phẩm đều phải đặt xa các cơ quan mật như thế.

Chỉ sau một tháng, tiếng đồn về bếp bệnh xá đã loang ra các đơn vị và cơ quan tỉnh. Và sau vài tháng, nhiều nơi đã cử người đến “học tập đội bạn”. Thùy cứ ngớ ra, không  hiểu họ học cái gì. Chị cười xòa: “Một người lo bằng kho người làm, mấy đứa em đấy chưa biết lo, mới biết làm thôi. Tôi lớn tuổi hơn, làm thì thua xa tụi nó, mà quen lo liệu...”. Hỏi về ông Bí thư chi bộ kiêm quản trị trưởng, mấy chị em ngó nhau tủm tỉm. Ông  này là ủy viên thường vụ huyện ủy dưới đồng bằng, rớt chức trong một kỳ đại hội vì quá nhát sợ, phải đưa lén chỗ xa địch và giao một việc ngồi chơi xơi nước. Hầu như tháng nào ông cũng trả bớt tiền bồi dưỡng của thương binh lại cho tỉnh: “chỗ núi non, chẳng có gì mua...”. Còn khá hơn một số nhân viên kinh tài, theo cách mạng vẫn theo nhưng ăn cắp vẫn ăn cắp. Ông quản trị thanh liêm này coi việc bếp núc là quá thấp kém, chỉ chuyên hô hào mọi người thắt lưng buộc bụng.

Thật ra, nhóm lãnh đạo bệnh xá hơi gờm khi miễn cưỡng nhận bà vợ của bí thu tỉnh ủy về làm bếp. “Các phu nhân chỉ tay năm ngón quen rồi, lại dựa vai vế ông chường mà xỉa xói chúng mình. Ba bảy hăm mốt ngày vất vả khói lửa là chuồn thôi, làm hội trưởng Phụ nữ giải phóng hay ủy viên Mặt trận khoái hơn, nhàn hơn nhiều!”.

Trong vài ngày đầu, Thùy đã nghe đồn loáng thoáng thế. Mặc kệ. Chị để ý xem, nghe, nghĩ, đánh giá, còn la cà chỗ thương bệnh binh hỏi rất nhiều. Thì ra tất cả các cơ quan và đơn vị thuộc tỉnh đều đã từng khiêng người bị thương hay bệnh nặng đến bệnh xá này, đều sẵn sàng giúp đỡ nhưng không biết giúp cách nào cho phải. Các bác sĩ, y tá mải lo chữa chạy. Ông quản trị bận nghe đài theo dõi tình hình thế giới. Các cô nấu ăn chỉ biết làm hùng hục từ gà gáy đầu đến nửa đêm, người biết lo chẳng có.

May cho Thùy, bỗng có một đoàn cán bộ tỉnh đến thăm bệnh xá nhân ngày thương binh liệt sĩ, trong đó có anh tỉnh đội trưởng và anh Tám Thâu, phó ban dân y khu Năm. Các anh này đều không ưa cái trò “ân cần thăm hỏi” kiểu cầm gậy rạch nước, mà mời hết thương binh họp lại, mời nói xả láng. Thắc mắc tùm lum, nhưng sáng kiến cũng vô số. Họ họp thêm với cán bộ nhân viên một cuộc nữa, hỏi riêng chị bếp trưởng khá lâu.

Thùy được cấp giấy phép đặc biệt đi liên hệ với các đơn vị và cơ quan để nhờ giúp đỡ, được quyền điều theo mình vài nhân viên hộ lý, tiếp phẩm, cấp dưỡng. Đến cơ quan thường vụ tỉnh ủy, anh Chanh đi vắng, anh phó bí thư sốt sắng làm ngay một chỉ thị kêu gọi giúp bệnh xá, gửi khắp nơi.

Lãnh đạo tỉnh cho biết chỗ bệnh xá chưa lộ, có thể ở lâu, nhưng phải xây dựng căn cứ Hai cách một buổi đường, nơi có nhiều hang lớn, phòng khi cần có thể khiêng thương binh và gánh mọi thứ đến đấy. Nơi đóng hiện nay có thể sửa sang kỹ, không sọ cái nạn “nước sông công lính”, làm vừa xong đã phải bỏ.

Đơn vị đầu tiên đến giúp là một trung đội công binh, tách ra từ một đại đội đang huấn luyện, có hai thương binh và ba sốt rét ác tính đang nằm bệnh xá. Họ ở lại hai ngày, đào hàng loạt hào nổi hầm chìm thuốn vào sườn núi, có loại “Bê-năm-hai chào thua”. Chị Thùy được một bếp Hoàng Cầm “siêu hiện đại”đắp bằng đất sét, với những tám chỗ đặt soong chảo, lỗ nào không dùng thì có nắp vỏ na-pan úp kín, ngày không lộ khói, đêm không lộ ánh lửa.

Chất tươi đưa đến ùn ùn. Qua hẳn cái thời khốn khổ với sắn làm cơm, làm canh, thèm muối đến vàng mắt, tí đạm tí béo cũng chờ hậu cần gọi đi nhận. Của đáng tội, gạo trước lâu cũng cho đổi một bộ quân phục lấy heo bà con Thượng. Nhưng các cô nấu ăn thường nể lời anh em “cho ăn tươi một bữa đã thèm, sau ăn muối cũng được”. Lính ta hay có tật thế. Rồi thương bệnh binh bị một ngày Tào Tháo đuổi, mấy ngày sau các rổ cơm ghế sắn và canh sắn tươi nhạt muối bị ế lu bù, phải đổ cho heo. Thùy chặn được cái tật ấy: đổi được heo thì lóc nạc làm thịt chà bông cho thương binh nặng, rán mỡ để dành trong ống tre, da thái làm nộm với bắp chuối hay nõn chuối, xương hầm nấu canh ngọt lừ. Gặp khi các nơi đem về cho một đùi nai, nửa con heo rừng, một góc trâu. Thùy dỗ dành chị em chịu khó thái, ướp gia vị kiếm lá về nem muối thính, khi ăn đem nướng hay xào, chỉ ngửi mùi đủ chảy nước bọt.

Cái nạn thiếu muối kinh niên được Thùy giải quyết rất khéo. Chị đến kể khó với trạm giao liên và đội tiếp phẩm, khi thật hiểu nhau mới chìa bản chỉ thị của tỉnh ra, chẳng ai thấy khó chịu. Vả lại tiền mua là của bệnh xá, người cõng cũng của bệnh xá họ chỉ sắp xếp việc mua và giá cả thôi mà. Từ đấy, bệnh xá có đều đều mỗi đầu người hai ký muối một tháng, kèm thêm những thùng dầu lạc, nước mắm, mắm nục, mắm cá cơm, và rất nhiều thứ gia vị từ đồng bằng đưa lên “theo đơn thuốc bắc của bà Thùy”. Nhà ở của tổ nấu ăn biến thành tiệm thuốc bắc thật, với một giàn treo dọc phên xếp kín những bình nhựa và thủy tinh đựng các thứ làm ngon miệng.

Qua tháng thứ hai, phong trào nâng cao đời sống vọt thêm một bước dài khi mấy anh thương binh cấp tiểu đoàn đứng ra tổ chức Hội đồng thương bệnh binh và phát động cuộc “cách mạng đời sống”, nghe rất oai. Giới chuyên môn từ lâu muốn nhờ anh em giúp cho tí chút, nhưng sợ “sai chính sách” nên không dám, để anh em bị đánh tú-lơ-khơ suốt ngày, nằm tán gẫu tận khuya.

Thương bệnh binh là cả một kho kinh nghiệm, một xã hội trăm nghề thu nhỏ. Tất nhiên không ai để số bị nặng động tay. Những cậu lười, hay càu nhàu nhất cũng không nhờ. Nhưng các vị chuyên gia nằm mãi ngứa ngáy cứ sấn vào làm giúp. Chuyên gia đặt bẫy có ba người, kiếm chồn, cheo, gà rừng, công, chỉ cần hộ lý kiếm cho một cây tre già và ít dây cước to nhỏ. Chuyên gia kiếm cá mò tay các hang hốc dọc suối to, sau thêm mấy sải lưới hai càng ăn to. Chuyên gia kiếm rau rừng tìm ra mấy chục thứ ăn được trong vòng nửa cây số bán kính. Riêng số nổi máu săn bắn thì rất nhiều, nhưng bệnh xá trưởng cấm hẳn: anh em ham theo thú rừng dễ rơi vào hố chông bẫy thỏ của bà con Thượng, chỉ có hộ lý hay cán bộ quen thung thổ được phép đi săn.

Bếp chị Thùy ngày càng chất đầy những vò, hũ, thùng sắt tây, sọt to giỏ bé lót nhựa chứa thức ăn dự trữ: dưa nõn cây đoát muối trường, mon thục muối chua ăn xổi, măng khô, măng chua. Trên đòn tay treo từng chùm nem thịt muối thính có vòng gai chống chuột và giấy ghi như nhãn thuốc, cùng nhiều gùi thịt cá sấy khô.

Anh em từ Bắc vào sẵn chữ nghĩa, sửa lại một lán cũ làm câu lạc bộ. Có chỗ đọc sách báo - xin vét nhiều nơi - máy thu thanh chạy bằng pin Mỹ đi càn bỏ lại, một tờ bích báo vẽ nhiều hoa và chim trên giấy manh học sinh dán thành khổ rộng. Người ra viện viết cảm tưởng dán lên báo những lời lưu luyến, sau nhiều tháng vẫn gửi quà chiến lợi phẩm về biếu bệnh xá.

Tin chị Hai Thùy ra đi gây một chấn động khó lường trước trong cả cán bộ nhân viên và thương bệnh binh. Kiếm đâu ra một người thay thế, cũng hiền hậu, tháo vát, thương anh em như chị? Thấy xôn xao quá, hai cô y sĩ phải rỉ tai mọi người rằng chị Thùy có thai, phải ra Bắc mới sinh nở được, ở đây quá khó.

Các đảng viên trong chi bộ đến lúc này mới nghĩ: tại sao ta chưa kết nạp chị Thùy vào Đảng? Ừ nhỉ, tại sao? Suốt cả chục năm chị là cơ sở tiếp tế của huyện Tây Quảng chứ đâu phải chỉ gửi quà cho chồng? Từ ngày lên núi, chị ở đâu cũng được tiếng khen, ngay con Thanh Bình cũng giúp được bao nhiêu việc, đâu phải chỉ dắt con theo chồng?

Ông bí thư kề cà huấn thị rằng phải điều tra thêm, đừng vội, chớ mất cảnh giác. Liên tiếp số đảng viên làm chuyên môn đập lại, bác sĩ, bệnh xá trưởng cho một đòn đau điếng: “Tôi đang đề nghị hậu cần cử một quản trị trưởng thay đồng chí đấy”.

Thùy bần thần khá lâu trước tờ giấy viết tay đơn xin vào Đảng. Liệu mình có kham nổi hai tiếng đảng viên không? Trong những năm đen tối, Thùy đã thấy không ít đảng viên xuất thú đầu hàng, đọc bản phản tỉnh, xé cờ, đạp ảnh lãnh tụ, có kẻ như thằng Ba Mít biến thành rắn độc. Mình dám chịu đòn đến hấp hối như Năm Bưởi, dám lăn lộn suốt nửa đời người như anh Cả Chanh, đánh hàng trăm trận sinh tử như dượng Năm Chò không? Hay tốt hơn là đứng ngoài Đảng, lo may vá bếp núc cho chiến sĩ ta là vừa sức?

Nhân dịp bếp tỉnh ủy mời đến vẽ kinh nghiệm. Thùy gặp anh Chanh, hỏi ý anh trong đêm nằm ngủ nhà khách, tỉ tê đến khuya.

- Thùy ơi, Đảng mình đang cần những người như em đó.

- Em dốt đen, là nhơn viên hô đi hét đứng. Mà anh hay nhắc là Đảng theo chủ nghĩa Mác - Lê, là cộng sản. Mác - Lê thì ngay cái hình em cũng chưa thấy, cộng sản là gì em chưa biết, mới nghe nói độc lập thống nhứt thôi.

- Tạm bấy nhiêu làm vốn, về sau học thêm.

Thùy còn định hỏi nữa, nhưng anh Chanh đã ôm ghì vợ đến ngạt thở. Thùy hổn hển: “Em gần ba tháng rồi. Bác sĩ nói tháng thứ ba dễ hư thai...”. Nhưng khi Chanh nới tay, Thùy lại vớt: “Nhẹ nhẹ cũng được, không sao đâu anh. Tội nghiệp...”.

Đơn của Thùy được chi bộ thông qua nhanh. Chi bộ này trực thuộc Đảng bộ tỉnh đội. Khi biên bản được đưa lên, một đồng chí trong đảng ủy tròn mắt: “Ủa, tụi mình tưởng chị Thùy vô Đảng lâu rồi chớ, đang tính bầu bổ sung vô Đảng ủy đây nè!”. Duyệt gấp, lễ kết nạp cũng gọn nhẹ. Điều may cho Thùy: không ai nghĩ Thùy được kết nạp vì là vợ bí thư tỉnh ủy, mà chỉ ngạc nhiên như anh Đảng ủy tưởng chị vào Đảng từ lâu.

... Cũng như chồng, Thùy ra đi trong nỗi dằng xé của hàng trăm sợi tơ thương nhớ, của bao lo toan bỏ việc dở dang mà những ai cả nghĩ mới đeo nặng. Anh Chanh đến chào tạm biệt bệnh xá với bộ mặt thẫn thờ, Thùy ra vào như kẻ đãng trí, con bé Thanh Bình cũng đâm ra ngơ ngẩn.

... Suốt đêm ở nhà khách binh trạm, những kỷ niệm chưa lùi xa mấy cứ ám ảnh Thùy. Anh Chanh cùng đoàn cán bộ đi trước các cháu chỉ ba ngày, nhưng đi nước rút vượt trạm đã khá nhiều đường đất.

Sáng hôm sau, Thùy và Xíu cho đoàn ăn xong, đang giặt đồ cho các cháu nhỏ nhất dưới suối, bỗng được mời lên gặp ban chỉ huy binh trạm. Có mặt hai đồng chí hôm qua, thêm một bác sĩ, một kế toán trưởng. Họ hỏi kỹ về đoạn đường các cháu đi qua, về chế độ ăn và thuốc men, về cách phục vụ ở các trạm. Thấy hai chị nói dè dặt, anh phó Ban dân y nói trắng:

- Các chị đừng sợ tay Tráng trù úm đọc đường ra Bắc. Chúng tôi đang xếp người thay hắn ta. Ăn cướp cơm chim, dùng các cháu như đứa ở, đi riêng, ăn riêng, ngủ riêng, thứ đó bám theo các cháu để rút khỏi chiến trường mà không bị xếp vô “lính họ Đào, ngày bữa chi!”

Hai chị buộc phải xem thằng Tráng đã xuất cho đoàn những thứ gì. Rất dễ, vì hầu như không có gì. Các địa phương gửi con em ra Bắc đều dồn mọi thứ tẩm bổ và thuốc men cho các cháu, chưa kể phần cấp thêm của khu ủy, quân khu, tỉnh ủy, tỉnh đội. Không ai ghen tị với trẻ em và thương bệnh binh, xưa nay vẫn thế.

Sau bữa trưa, hai chị lại được mời lên ban chỉ huy binh trạm lần nữa. Ngoài bốn đồng chí ban sáng, có thêm tay Tráng ngồi co ro, mặt tái và mồ hôi ướt đầm áo. Các thứ giấu kín trong ba chiếc ba-lô và cái túi dết cỡ đại được xếp ngay ngắn trên sạp. Đồng chí kế toán đọc biên bản khám xét hành lý của Bùi Đình Tráng:

- Chấp hành lệnh số 96/TS của Bộ Tư lệnh 559 về việc chống gián điệp biệt kích, ngăn chặn tệ đào ngũ và trộm cắp dọc đường dây giao liên...

Thùy và Xíu ngẩn người khi nghe những lời lạ tai ấy. Chủ nghĩa xã hội vẫn còn những đứa như thế ư? Anh kế toán đọc cả một bản kê dài dằng dặc những thứ các chị chưa hề nghe nói, cả ba máy thu thanh, một cân rưỡi cao hổ cốt, hai cân cao gạc nai, bốn chục mét vải đen cùng rất nhiều kim chỉ để đổi các thứ ăn tươi dọc đường loại rẻ tiền như chuối, mía, trứng. Lại thêm mười tám chiếc nhẫn vàng loại một chỉ, bốn lập-lác vàng tây khắc tên, chức vụ, đơn vị của sĩ quan ngụy, mười hai đồng hồ Thụy-sĩ và Nhật loại đắt tiền... Trước ngày lên đường, các chị chỉ lo tăng võng, tấm đắp, sức khỏe cho từng cháu, khoán hẳn cho Tráng nhận mọi thứ quà biếu và hàng được cấp.

... Bùi Đình Tráng báo cáo đã xuất cho các cháu bồi dưỡng thêm ngoài tiêu chuẩn các trạm một ki-lô-gam ruốc thịt lợn, hai ki-lô-gam đường, hai hộp sữa bột ghi-gô, hai túi mì chính cánh loại một pao, tức hơn bốn lạng mỗi túi... Hai chị phụ trách đoàn cho biết không hề nhận được các khoản nói trên...

Thùy chợt thấy mệt nhoài, mệt hơn khi leo dốc ba bốn trăm bậc. Ghê tởm nữa. Lắm khi hụt gạo, từ bác sĩ bệnh xá trưởng trở xuống đã húp thứ canh sắn tươi nấu với rau rừng sền sệt, bỏ tí muối tượng trưng, nhường gạo muối cho thương binh, đôi người đang mổ đói quá run tay phải nhờ bạn giúp... Thằng này hẳn thuộc cái bám đuôi bộ đội đánh đồn. Bỏ mặc thương binh chảy máu đến chết để luồn các xó xỉnh kiếm vàng, đồng hồ, tiền Mỹ tiền ngụy, như Thùy đã nghe vài lần...

- Mời chị nhận lại đồ bị ăn cắp. Chúng tôi tạm giam thằng “họ Đào” này tại binh trạm, chờ cấp trên xử. Thay cho hắn, chúng tôi cử một bác sĩ quân y bị thương ở đầu gối phải ra Bắc mổ lại. Anh này rất khỏe, đi đường trường tốt, chỉ phải cái tật “chấm phẩy” nên không bước nhanh được, chắc là vừa tốc độ các cháu. Về tinh thần thì cực kỳ, là đại úy, chiến sĩ thi đua bốn năm liền cấp sư đoàn.

Những thứ được bàn giao còn quá nhiều, tuy tên Tráng luôn miệng trả lời là hết sạch hay sắp hết phải để dành. Anh bác sĩ được mời đến nhận thuốc men, buộc mỗi cháu phải gài trên ngực một gói băng cá nhân dán kín, trong có một ống vi-ta-min K cầm máu và một ống thuốc tím bột. Hai chị phải mang một ít thuốc phòng sốt rét để dỗ các cháu uống, một gói thuốc tăng lực, một hộp nhỏ những viên khử trùng nước uống và viên xóa mùi.

Mãn cuộc, anh phó Ban dân y còn giữ riêng Thùy lại, bảo cần bàn thêm. Chẳng bàn gì cả, anh chỉ nói về anh Cả Chanh:

- Các ổng đi như chữa cháy, mỗi ngày hai ba trạm. Ngay binh trạm đây là chỗ nghỉ ngơi cấp phát các ổng cũng chỉ dừng một buổi, lĩnh xong các thứ là vù luôn. Anh Chanh đi khá lắm, uống ca-vét tăng liều khỏi bị dạ dày nó hành tội... À, chị biết chuyện con chó Dồ ra Bắc chưa? Chưa hả? Ly kỳ lắm nghen...

Cuối ngày đi đường đầu tiên, anh em giao liên trông thấy một con chó lạ núp sau cây to gần trạm khách. Tưởng chó làng Thượng ra kiếm ăn, họ phớt lờ. Một trung đội ngoài vào nghi là chó hoang, chó rừng, định bắn làm bữa tươi. Hai cậu lò dò đến, nó vẫy đuôi mừng. Thấy lên đạn súng CKC, nó nhe răng gừ. Nòng súng mới nhấc lên, nó vọt biến. Tiếng đồn bay qua các nhà khách là có chó trinh sát đến, ta để đi lạc hay địch thả xuống chẳng biết.

Cả Chanh ngờ ngợ, ra xem thử. Con chó vẫn luồn lách trong, các bụi cây, thoáng lộ cái lưng mầu xanh lá sẫm pha đen. Anh gọi thử:

- Dồ! Dồ, lại đây!

Con chó thập thò ra khỏi chỗ rậm, nằm xệp xuống, khẽ rên trong mũi. Nó biết mình có tội không vâng lệnh chủ, lén trốn theo chủ.

- Dồ, tới đây coi! Khốn khổ, đói xép ve rồi nè. Lại đây!

Ông chủ không giận, mặt và giọng rất hiền như khi vuốt ve nó, nhổ gai và bắt những con vét heo vét nai trong tai và các kẽ chân cho nó. Nó thong thả bò đến theo kiểu chờ phạt. Chanh vẫy nó theo vào nhà khách. Nhiều cán bộ hay lui tới tỉnh ủy Quảng Nam nhận ra ngay con chó trinh sát nổi tiếng:

- Dồ, nhớ tao không? Nhận được bằng khen chưa. Đói sắp gục rồi hả? Còn cơm nguội với nước canh thôi, đừng chê!

Cái soong hỏng đầy cơm ghế sắn rưới nước canh đã bày trước miệng, con chó vẫn đăm đăm nhìn ông chủ với ánh mắt van xin. Chanh gật đầu, nói rất dịu: “Dồ, ăn đi!”. Nó bò đến bữa ăn, đớp từng miếng nhỏ són vén, dần dà mới dám ăn như hằng ngày.

Nó khôn đến cái độ đoán qua các cử chỉ âu yếm khác thường của ông chủ trong những ngày soạn sửa lén đường mà không gọi nó theo, với những ông bà cùng đi với chủ đều là người lạ, lại đi khác hướng ngày thường. Nó cố cưỡng lại thói quen vâng lời đã ăn sâu từ nhỏ, ra di sau ông chủ một lát, theo cái mùi riêng không  thể lẫn của người được nó thương yêu nhất, nhưng nó còn đủ tỉnh táo để biết mình không được đến gần hay chạy trước chủ như những chuyến đi khác... Chanh rất băn khoăn vì con Dồ. Đuổi nó trở về, nó sẽ bị anh em bộ đội bắn cho vào nồi. Đưa nó đi... có đoàn nào ra Bắc mà đem chó theo?

Đoàn cán bộ quyết rất nhanh: nhận nó làm chó trinh sát và bớt mỗi người vài thìa cơm nuôi nó. Khỏi bàn nữa, anh Chanh, có con Dồ chạy trước, quen đánh hơi nhận ra biệt kích gián điệp, tụi mình càng yên chí lớn. Các anh chị chỉ buộc con Dồ phải ngửi mùi mỗi người một vài phút để được làm thành viên của đoàn.

Sáng hôm sau, con Dồ đầy tự tin và sung sướng đã chạy ton ton trước giao liên độ trăm thước, nghiêng nghé nhìn và ngửi hai bên đường, lách tránh rất nhậy mỗi khi các đơn vị đi vào định dùng mình làm “chất tươi cải thiện”.

Hai Thùy cười mãi vì con chó khôn đặc biệt của chồng, về cuối mới hỏi thêm về thằng Tráng. Chị sợ xử hắn nặng quá cũng tội nghiệp. Anh phó ban dân y cười buồn:

- Nó tội ăn cắp chiến lợi phẩm, thuốc dân y ăn bớt xén của các cháu. Tịch thu các thứ, áp giải trở về khu, vô trại cải tạo ít lâu, chuyển qua trại sản xuất đến hết hạn nghĩa vụ. Nhiều cậu “lính họ Đào” lạy van xin ở xa chỗ ác liệt trong kia, trên cũng  xẹt cho làm lính gùi cõng dọc đường 559 này, không xử nặng  đâu, chị đừng lo...

Hai ngày sau, đoàn trẻ em lại đi tiếp, và được săn sóc tốt hơn nhiều so với đoạn đường đi với “chú Tráng”.

Chương 18

- Thưa các bác, các anh chị. Viện bảo tàng Er-mi-ta-giơ này là một trong những kho tàng văn hóa nghệ thuật lớn nhất thế giới. Từ khi lập chính quyền Xô-viết, cung điện mùa đông của Nga hoàng được mở rộng, số hiện vật trưng bày đã tăng hơn gấp ba lần, đặt trong bốn trăm phòng. Có những tranh vô giá của Lê-ô-nác-đô đa Vin-si, Ra-pha-en, Rem-branđ, Ru-benx, Go-ya và các bậc thầy cổ điển khác. Mỗi năm có trung bình ba triệu đến ba triệu rưỡi khách viếng thăm...

Sáu Cam thoáng thấy một bác tóc gần trắng che miệng ngáp dài. Một ngón tay mổ nhẹ vào vai Cam. Một chị từ miền Nam mới ra thì thào: “Các ông bà này có nhiều công lao với cách mạng mới được vẽ hình triển lãm ở đây, hả anh?”. Làm sao nói để chị hiểu các bức tranh cổ vẽ hoặc khác gỗ trong i-côn không phải là chân dung những nhà cách mạng? Cam chỉ “Ờ, ờ, họ cũng tiến bộ...”.

Đoàn miền Nam mà Cam đưa đi tham quan một tháng ở Liên Xô có chín cán bộ cao tuổi tập kết ra Bắc từ 1954, được đi để “giải quyết chính sách trước khi về hưu”, mang theo một bản kê rất dài những thứ vợ, các con và cháu cần mua. Trọng tâm chú ý của các bác dồn và các cửa hàng GUM, TXUM, hay “Thế giới thiếu nhi”, khi cần thì sục tận “Cửa hàng quân đội” ở Mát-xcơ-va. Mua một thứ vặt như bàn là, dây may-so, họ cũng làm Cam mất hàng giờ để giúp so sánh mặt hàng, vì tiền rúp có hạn. Ghép vào đoàn có năm cán bộ miền Nam mới ra, ít chạy mua sắm cho con cháu nhưng lúng  túng trăm đường, phải dẫn đi đái, bày đi thang máy, dùng điện thoại, cách cầm dao nĩa trong bữa cơm.

Cam nhận hướng dẫn đoàn này vì có anh Cả Chanh.

Hai anh em ôm ghì nhau thổn thức mãi ở Mát-xcơ-va, trong phòng khách của Cơ quan đại diện Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam, chưa được nâng lên cấp đại sứ quán vì chưa có chính phủ. Đại sứ quan Việt Nam dân chủ cộng hòa, với con trai ông Trà Đình Mậu vừa chuyển sang quản lý lưu học sinh - số này đều có trình độ cao hơn nhiều so với đoàn miền Nam này, có lẽ vì họ nghèo xác xơ so với các đoàn kinh tế.

Chẳng khó gì khi thuyết một tràng về nghĩa vụ và tình cảm đối với miền Nam ruột thịt, trong khi người nói chỉ nghĩ đến đồng rúp hay đô-la buôn lậu và chuyển của về nước cách nào ít tốn nhất.

Chỉ có mấy người như anh Cả Chanh muốn hiểu về nền văn hóa nước bạn. Vài ba cặp mắt chăm chú xem tranh, tượng. Anh Chanh cùng một bác nữa ghi sổ tay, cũng là hai người hỏi nhiều nhất, rõ ràng là cố học thêm trong chuyến tham quan này.

Sáu Cam luôn ở chung buồng với trưởng đoàn là anh Chanh, đêm nào cũng rủ rỉ đến khuya. Cam hỏi không  ngớt miệng, nghe như uống từng lời. Cứ giục nhau “ngủ đi” trằn trọc một lát, lại một người lên tiếng trước. Hai anh em chỉ cách nhau mười hai tuổi, nhưng Cả Chanh đã héo hắt râu tóc đã đốm bạc, còn Cam béo trắng, hồng hào cao hơn anh tới nửa cái đầu, tuy khuôn mặt vẫn nhiều nét chung như lông  mày nét mác và cái cằm chẻ giữa. Vài người đã lầm anh em là cha với con đầu lòng.

Anh Chanh rất mừng khi thằng em mà anh túm gáy ấn xuống ghế nhà trường năm xưa đã trở nên một trí thức cộng sản trẻ, nổi tiếng học giỏi, được số đông nghiên cứu sinh coi là đặc biệt thông minh, sẽ thành cán bộ đầu ngành về văn hóa dân gian Đông Á và Nam Á. Nó mới ba mươi lăm tuổi thôi, đường học hỏi còn dài.

Đoàn khu Năm đi gấp, chỉ nghỉ vài ngày để tắm giặt và sửa soạn, báo cáo với Bộ chính trị và Ban bí thứ suốt ba ngày. Sau đó mỗi tỉnh vào “thi vấn đáp” một ngày nữa, Quảng Nam là chiến trường trọng điểm của khu được ưu tiên một ngày rưỡi. Cả Chanh không  cần lời căn dặn “nói thẳng, nói thật, nói hết”, cứ biết gì tuôn ra không hề kiêng nể. Có cả những điều trắng trợn:

- Khi tôi mới đến Hà Nội, được gặp vài đồng chí ủy viên Trung ương đến thăm, khuyên rằng việc này chỉ nên báo cáo với đồng chí A hay B, đừng báo cáo với đồng chí C. Sao lạ vậy?

Hai đồng chí trong thường vụ tỉnh ủy cùng đi trách Chanh “lần đầu gặp Trung  ương đã gây căng thẳng”. Anh không đổi ý: “Đã né tránh phê bình từ dưới lên thì không còn là người cộng sản nữa”. Bác Hồ đang lúc ốm mệt, chỉ gửi mấy chữ thăm chung cả đoàn, hẹn hôm nào khỏe Bác sẽ tiếp. Chừ Bác đã hơi run nhưng còn rõ. Anh Tố Hữu mang thiếp đến cho đoàn nói thêm: “Bác bảo thăm hỏi mà nhờ người khác viết thì thiếu cái tình, để Bác tự viết mới thân thiết”. Anh chị em cầm tấm thiếp mà ứa nước mắt. Ước gì có thể mỗi người góp năm năm tuổi sống nữa, dân mình sẵn sàng quyên mười thế kỷ tuổi để Bác sống đến ngày thống nhất!

Chị Hai Thùy còn lang thang trên đường 559 với bầy trẻ em, các cán bộ quen “ông Chanh xe lửa” từ hồi chống Pháp đã gọi điện ra Văn phòng Trung  ương báo tin chị và các cháu đi chậm nhưng không bị bom đạn hay đau ốm, chỉ phải cái bụng mang thai của chị cứ đội áo lên to dần. Cả Chanh báo cáo xong, được xếp di tham quan Liên Xô trong khi đợi Trung ương họp toàn thể. Tin đồn mang máng trong giới cán bộ cao trung là ta sắp mở một cuộc tổng tiến công  và nổi dậy ở miền Nam, ngày tháng nào chưa biết, chỉ đưa bộ đội, vũ khí, thuốc men vào ngày càng ùn ùn.

Một ngày trước khi lên máy bay, đoàn khu Năm nhận được tin về trận càn lớn vào Tây Quảng  Nam. Nó không còn lớn như kế hoạch ban đầu của Mỹ: thủy quân lục chiến My ở vùng chiến thuật Một bị điều ra Quảng Trị và đường Chín - Nam Lào nhiều, chỉ gom được ba nghìn quân đưa lên Quảng Nam. Cánh quân Kỵ binh hay từ Kon-tum xuống rút còn hơn một ngàn, chia nhiều mũi thăm dò để dùng B.52 hủy diệt, chứ tránh chọi nhau đối mặt với ba sư đoàn Việt Cộng chưa biết đang ở đâu trong núi rừng chập trùng này. Quân ngụy cũng chỉ huy động được một trung đoàn rất thiếu lính chiến tuy lương phát đủ, một tiểu đoàn biệt động quân, hai đội biệt kích Mỹ ước chùng hơn trăm quân, với hơn hai chục sĩ quan và hạ sĩ quan Mỹ chỉ huy. Cả đoàn khu Năm thở phào: chúng nó bấy nhiêu thì sức ta chọi không khó, chỉ cố xóa phiên hiệu một cánh quân Mỹ là nó khiếp.

Đường bay hồi đó khá nhiêu khê. Phải đi máy bay nhỏ IL-14 lúc tối trời từ Gia Lâm sang Nam Ninh, làm thủ tục quá cảnh tại đây. Hôm sau lại đi IL-14 bay chậm và khá xóc lỗ không khí, đến Vũ Hán xuống nghỉ ăn trưa một lát, lại bay tiếp đến tối mịt mới tới Bắc Kinh. Khách sang nghỉ tại khách sạn Kinh Tây hay Bắc Kinh, khách thường vào khách sạn Tân Kiều. Thời gian chờ chuyển sang  tuyến bay TU-104 của A-ê-rô-flốt Liên Xô có khi kéo dài tới ba bốn ngày, các đoàn Việt Nam đủ thì giờ cuốc bộ đến quảng trường Thiên An Môn, Bách hóa đại lầu, chợ Đông An vừa đổi ra Đông Phong , xây cách nhau không xa mấy. Đại tự báo dán nhan nhản khắp nơi, tiếng máy tăng âm đặt ở các góc chợ và ngã ba ngã tư của các phái Hồng vệ binh tố cáo lẫn nhau là phản bội Mao chủ tịch. Một bác biết chữ Hán đọc cho đoàn tham quan nghe những báo chữ to thuộc sáu phái Hồng vệ binh: Cờ đỏ, Tạo phản, Tư tưởng Mao Trạch Đông, gì gì nữa không nhớ hết. Các đồng chí ta nhìn nhau ngẩn ngơ.

Các đồng chí ở Cơ quan đại diện Mặt trận cho biết chỉ qua ngót một năm đấu đá và giành chính quyền ở cơ sở mà hàng hóa đã khan hiếm như mấy năm “tiến nhảy vọt” và lập các công xã nhân dân khổng lồ. Còn may vài năm nay thóc mì được mùa, không bị đói. Thật khó hiểu, nhưng có thể nói ngay rằng không phải “cách mạng văn hóa” theo đúng nghĩa đen.

Người dân Liên Xô hồi ấy quý trọng Việt Nam hết cỡ. Hai tiếng Việt Nam là chìa khóa mở cửa mọi trái tim. Chỉ có vài lần anh chị em ra phố mà quên đeo huy hiệu xanh đỏ sao vàng bị lầm là người Trung Quốc, gặp ngay thái độ ghẻ lạnh ra mặt của tất cả những người Liên Xô qua đường hay mua hàng.

Theo kế hoạch đã bàn với bạn, đoàn này sẽ còn tham quan hai nước Cộng hòa Trung Á là Uz-bê-ki-xtan và A-zer-bai-djan nữa. Nhưng Cam hơi nản. Đợt tham quan Lê-nin-grát này chỉ tạo hấp dẫn phần nào khi đoàn đi thăm tuần dương hạm Rạng Đông, lều cỏ của Lê-nin bên hồ Raz-líp, chỉ gây xúc động trước những mộ tập thể chôn chung nửa triệu người chết bom đạn và chết đói trong chín trăm ngày quân Đức bao vây. Về văn hóa nghệ thuật thì chỉ có ba bốn người muốn học hỏi...

- Anh cả nè. Coi bộ phần lớn các bác, anh chị muốn ở lại Mát-xcơ-va hơn là đi tham quan xa, tìm thăm người thân quen hay bà con ở đó, đi chơi dạo quanh thủ đô rồi về. Em đã đưa anh tới ăn cơm nhà bà Ôn-ga coi em như con nuôi, có con là Ô-léc học cuối năm thứ hai ở Trường đại học Ngôn ngữ phương Đông, nói tiếng Việt khá, anh thử rồi đó. Nó cũng muốn đi với người Việt để thực tập.

- Chưa chắc Hội Xô - Việt hữu nghị bằng lòng. Thêm một người cũng tốn kém tiền khách sạn, tiền thù lao...

- Anh cứ gọi điện về Mát... tức Matxcơva, hỏi thử. Em thấy rất nhiều đoàn có một cán bộ hướng dẫn thuộc Ban đối ngoại, một phiên dịch. Vì họ biết em vừa dịch vừa hướng dẫn được nên giảm bớt một người. Mà cậu Ô-léc ở ngay Mát, ăn cơm nhà, hằng ngày đến đưa bà con ta đi dạo phố, tối ngủ nhà cũng chẳng tốn mấy. Hễ phía bạn bằng lòng, em gọi điện cho Ô-léc là nó chịu ngay, đang nghỉ hè mà. Với lại các bác có con cháu là lưu học sinh cũng  hay tách đi riêng lắm.

Chanh mời đoàn họp tối hôm ấy. Thì ra Sáu Cam đoán đúng. Mười bốn người trong đoàn, có tám người muốn trở về Mát trong hai mươi ngày còn lại, trong đó ba người muốn đi riêng với người thân là lưu học sinh hay cán bộ nhân viên ở sứ quán, đại diện miền Nam. Đoàn ủy nhiệm cho Cam sáng mai gọi điện cho Hội Xô - Việt, nếu được đồng ý thì cho Ô-léc biết sớm để ra ga đón.

Mọi việc trôi chảy, chỉ khác tí chút là các khách sạn loại sang đã hết chỗ, chỉ còn khách sạn U-ran có thể nhận thêm mươi khách nữa. Tiền ăn thì tiếp tục phát như cũ là mỗi ngày sáu rúp, tiền ở do Hội thanh toán. Ô-léc được thù lao mỗi ngày đủ sáu rúp, ở thì tự túc vì nhà gần.

Cam đưa tám vị cao tuổi lên xe lửa điện tốc hành “mũi tên xanh” lúc mười giờ đêm, nhưng trời sáng như bình minh trong đêm trăng Cực Bắc. Phải thu xếp chăn đệm, nước uống khuya, hướng dẫn chỗ nằm đúng vé, chỗ vệ sinh, tàu sắp chuyển bánh mới trở về khách sạn Châu Âu, thích thú cuốc bộ dưới quang cảnh độc đáo đã kéo theo nhiều ngày hội dân gian “Đêm trắng Cực Bắc” mãi đến cuối tháng Sáu mới ngớt dần.

Cam dẫn tiếp sáu đồng chí còn lại đi Uz-bê-ki-xtan, nơi thành phố Tas-ken đã sống lại sau những cơn động đất hủy diệt năm ngoái. Các nước cộng hòa và các khu vực lớn đến giúp xây dựng lại đã đưa tất cả các kiểu kiến trúc toàn Liên Xô vào những ngôi nhà lớn do mình xây dựng, biến thành phố ngót hai triệu dân và già hơn hai chục thế kỷ này ra một vùng triển lãm kiến trúc hết sức độc đáo của rất nhiều dân tộc trong Liên bang. Rồi đi Bu-kha-ra với nhũng chuyện kể về Na-xrê-din, một nhân vật Trạng Quỳnh rất quen thuộc ở Trung Á. Cam chỉ dịch mấy câu chuyện về Na-xrê-din đủ cho cả đoàn cười tức bụng. Tiếp đi Xa-mar-kan với những thành quách, trường Hồi giáo, tu viện đồ sộ khảm sành sứ màu từ chân đến đỉnh. Và nơi kết thúc là khu khẩn hoang vùng hoang mạc Phér-ga-na, mọc lên chung quanh con kênh đào 345 cây số ra đời trước Đại chiến Hai, với cuốc xẻng nhiều hơn sức máy.

Cam đã đến vùng đất rất cổ kính và giàu văn hóa này trong hai kỳ nghỉ hè liên tiếp, lần theo những con đường ngày xưa đoàn lạc đà và lừa ngựa chở hàng giữa Châu Âu và Ấn Độ, Trung Hoa, cùng các nước sản xuất đủ thứ gia vị hiếm quý ở Đông Nam Á. Lần này, Cam say sưa nói về giao lưu văn hóa Âu - Á và ảnh hưởng đối với Việt Nam, Đông Dương, một đề tài hiểm hóc chưa ai động đến, nhất là khi Mỹ, các nước trong SEATO và NATO đều đánh hoặc bao vây Việt Nam.

Cả Chanh thử sức em kín đáo bằng nhiều cách. Dựa vào một bài nghiên cứu được đọc trên đài Hà Nội, anh hỏi về giao lưu giữa nền văn hóa Đông Sơn với các nước gần xa. Gặp một đoàn du lịch Ấn Độ nói tiếng Anh, Chanh gọi Cam đến dịch nói chuyện suốt buổi tối, sau đó một ông bạn biết được ít tiếng Pháp đã khen Cam nói giỏi tiếng Anh tuy chỉ tự học. Rõ ràng Cam học chăm, học giỏi không đuổi theo một học vị “chiếu cố, hữu nghị” mà một số giáo sư quá yêu Việt Nam hay cho nới điểm.

Chỗ lủng củng giữa hai anh em chỉ có một : Cam vẫn nằng nặc đòi vào miền Nam “chỉ ngửi mùi thuốc súng  vài tháng cũng được”. Chanh không muốn thế.

Trong hai ngày ở chung với Hoàng Lan và hai đứa cháu - thêm con Dồ nữa - Chanh được nghe kể không ít chuyện vui buồn về miền Bắc chống Mỹ. Văn phòng Trung ương cho một xe con đưa anh với con Dồ lên chỗ sơ tán của bệnh viện cùng với một gói quà theo tiêu chuẩn của cán bộ miền Nam có gia đình ở miền Bắc. Anh cán hộ cùng  đi nói nhỏ với Đảng ủy bệnh viện về quy định bảo vệ và bí mật, hẹn sau hai ngày sẽ cho xe lên đón.

Bí mật là “bật mí”. Chỉ sau một ngày, anh chị em miền Nam tập kết thuộc bệnh viện, cả các gia đình gốc Bắc có con em đi nghĩa vụ quân sự và Thanh niên xung phong vào bên trong giới tuyến đã kéo nhau đến chật nhà. Sau đó lại kìn kìn các ông bà nông dân đã gửi con em đi chiến trường. Nhiều bà cẩn thận mang theo ảnh con trai hay gái nhờ Chanh nhận mặt xem “có gặp cháu ở đâu không”. Anh phó bí thư Đảng ủy phụ trách khu sơ tán lo cuống lên, đành phải bàn với Đảng ủy xã mời hẳn một cuộc họp mặt ở sân phơi lớn của hợp tác xã, có máy điện và phóng thanh của bệnh viện, có dân quân gác máy bay và giữ an ninh.

- Nhờ anh nói giùm về tình đoàn kết quân dân, cán bộ công nhân với nông dân miền Nam...

Chanh bật cười. Trong kia, cán và lính chỉ có cái bồng nhỏ trên lưng, lương bổng chẳng có, không  lăn vào dân thì chết đói!

Định họp hai tiếng, cuộc mít-tinh kéo dài năm tiếng, các ông bà đứng lên hỏi tới tấp như trong đại hội xã viên. Chanh không thể nói hết như trong các cuộc họp Đảng. Không tô vẽ gì, nhưng chỉ nói một phần các mặt trái, các tổn thất phía ta. Biết làm sao được. Kể hết những cảnh máu đổ thịt rơi trong khi cả nước đang đau đáu chờ tin con em mình đang chiến đấu với một đế quốc mạnh chưa từng thấy từ khi có loài người, một chọi với trăm với ngàn, chỉ gây thêm những cơn buốt lòng như xát muối.

Hoàng Lan không bàn góp vào việc của chồng:

- Tánh nết ảnh vậy đó. Việc nhỏ hằng ngày thì quá dễ, em tự quyết định hết, có gì ăn nấy, mặc nấy, việc nặng thì nhắc đâu ảnh làm đó. Vậy chớ đến công tác của ảnh thì em chịu đứng ngoài. Ảnh ở lại Liên Xô, về nhận việc ở ngoài này, vô miền Nam, em không khuyên gì được đâu. Ảnh phục nhứt là anh, hai anh bàn tính sao đó tùy lòng. Sức em nuôi được hai đứa con cho ảnh tung hoành phỉ chí. Thời buổi chống Mỹ này, lắm chị em nuôi cả cha mẹ chồng với ba bốn đứa con còn cực hơn em nhiều.

Con Dồ đã kết bạn được với hai đứa trẻ và bà chủ mới, chỉ rên rỉ sơ sơ khi ông chủ để nó ở lại. Nó liếm tay hai đứa biết rằng từ nay nó phải che chở cho các con bà chủ, chưa khỏe và khôn như nó nhưng vẫn là dòng giống người thân. Trẻ con trong làng không phải nòi thân, đừng hòng nó cho sò nó.

Cả Chanh đã nghe ít nhiều về nạn dùng người trái nghề, ở miền Nam có khác, hoàn cảnh buộc nhiều giáo viên làm rẫy quanh năm, nhiều kỹ sư cơ khí chuyên dựng lán và đào hầm, nhiều chuyên viên điện tử cõng hàng dọc đường dây giao liên. Những trí thức “rấm sẵn” ấy tự nguyện kiếm việc mà làm trong những năm “thời cơ chưa đến”. Năm 1965, những tưởng ngụy đổ sụp đến nơi, họ sắp vào thành phố tiếp quản các cơ quan ngụy, nhưng quân Mỹ ồ ạt tràn vào, họ lại quay về với cái gùi, cây rựa.

Ở miền Bắc không đến mức tréo cẳng ngỗng như thế, nhưng chất xám bị xài phí cũng chẳng vừa. Thà rằng tổng động viên như các nước có chiến tranh, đang làm gì cũng bỏ đấy đi cầm súng, hoặc chỉ lọc lấy một số cần thiết để ở lại hậu phương  phục vụ chiến tranh như ngành quân giới, vận tải, cầu đường. Thế nhưng ta phải để dành và tiếp tục đào tạo trí thức cho mai sau, cho nên không ít người nghiên cứu khoa học xã hội như Cam về một cơ quan nào đó, lắm khi chỉ quanh năm xếp hàng mua nước mắm, xì dầu cho tập thể.

Tốt hơn hết, có lẽ thu xếp cho thằng em tiếp tục nghiên cứu ở Liên xô, làm luận án tiến sĩ theo đề nghị của bạn là hơn cả. Anh Bảy Quý biết nó là đứa chỉ học chứ không ham tiền, ham ăn chơi, chắc sẽ vui lòng giúp, tiếng nói của một ủy viên dự khuyết Bộ chính trị nổi tiếng liêm khiết hẳn là nặng ki-lô lắm. Trở ngại cuối cùng lại quy vào chính Sáu Cam. Nó không chịu nổi nổi ám ảnh kéo dài: cả nước đang đổ máu hằng ngày, nó lại xa tít tắp, sống khá giả cặm cụi nhồi kiến thức vào đầu mình, không đóng góp được gì cho đồng bào đồng chí. Như thế là trốn lánh, ích kỷ, gần như đào ngũ! Không làm sao gột được cái mặc cảm ấy ở Sáu Cam.

- Nè Cam, hồi ở chủ lực 108, hễ được giao làm đơn vị dự bị em cũng thấy nhục à? Hay là cuối chiến dịch, lính chủ lực lui về hậu phương chấn chỉnh và học tập, giao địa bàn cho du kích, em cũng coi như đào ngũ? Xa hơn nữa, khi mới bắt đầu đánh Tây ở Đông Nam Bộ với anh Năm Chò, trên bắt rút lui để giữ quân giữ súng, lui đâu dân chửi đó, em có coi như bỏ dân mà chạy thoát mạng không?

- Hồi đó khác. Quân lệnh như sơn, ai dám trái?

- Bây giờ không phải vậy?

- Bây giờ chỉ có một mình em lãnh đủ. Thà rằng có ba bốn người như em thì không ai ghen chét được. Đây các giáo sư chỉ đề nghị riêng em, đó rồi ai cũng coi như chủ nghĩa cá nhân.

- Tỉnh mình chỉ có một bí thư thôi, chắc anh cũng bị ghép vô chủ nghĩa cá nhân?

Cam chưa kịp nghĩ thêm lý lẽ gì, các anh chị ở mấy buồng bên đã sang rủ đi dạo phố và ăn chiều. Sáu người cùng đi Trung Á đã bàn với nhau giảm bớt thì giờ giúp lùng hàng cho Cam, đừng như mấy ngày đầu mỗi người buộc Cam dẫn và dịch mấy tiếng liền đến mệt nhoài, mà đoàn lúc ấy những mười bốn vị.

Nhờ đó, Cam giới thiệu nền văn hóa nước chủ nhà được nhiều hơn, gây được lòng ham hiểu biết ở từng người. Và Cam làm thêm được một việc ngoài chương trình: giúp mỗi đoàn viên lên cân nhanh.

Các khách sạn thường dọn theo khẩu vị Châu Âu cho tiện, vì khách du lịch đến đây thường là người Âu, Mỹ, Nga, với túi tiền lép của một nghiên cứu sinh, Cam thường là ngủ nhờ nhà các bạn cùng trường và kiếm ăn ở các quán nhỏ dọn món ăn địa phương, rẻ và hợp với vị Việt Nam. Nay Cam thử đưa đoàn đến ăn ở mấy nơi như thế. Các anh chị rất khoái được ăn cơm, nhiều nhất là món cơm thịt cừu plôp của khắp vùng Trung Á, cơm rang thập cẩm từ Ấn Độ truyền sang, vài quán đã quen dọn cơm trắng  theo kiểu Trung Hoa, Nhật Bản. Thức ăn được ưa chuộng là sa-slức, thịt cừu nạc nướng lụi với gan và cà chua. Các món khô xào nấu khác đều rất gần kiểu Việt Nam. Cộng vào đây là mồm mép khéo tán của Cam, khiến cho mấy quán đã bày bếp điện và soong trên bàn để cho các khách Việt Nam biểu diễn ăn thịt bò nhúng dấm với cải bắp và đủ thứ rau thơm. Ông chủ hiệu nọ cao hứng mang ra mấy chai rượu nho ngon nhất, cùng chạm cốc và chơi xả láng với các bạn Việt Nam anh hùng, cuối bữa xô Cam ra cửa khi nói đến trả tiền: “Các bạn bày cho tôi một món ngon lạ miệng, tôi thù lao”.

Cam làm thủ quỹ, có khi cả tuần mỗi đoàn viên chỉ tốn mỗi người mười hai rúp, mà ăn ngon hơn tại khách sạn, phải trả tiền từ giàn nhạc sống đến ông gác cửa. Cam tiết kiệm hộ cho các anh chị từng tí: đi đường khát nước thì đừng vào tiệm kem, mà ghé lại các quán trà tsai-ka na uống nước chè bằng thích, tốn chỉ mươi kô-pếch mà rất hợp với dân mình. Đêm khuya, ai đói bụng cứ đến bấm chuông buồng Cam: có bánh mì dẹt, xốp, tuyệt ngon kiểu Trung Á ăn với dồi, đùi heo sấy hay cá hộp, kèm nước chè pha bằng cái phích nhỏ luôn sẵn nước sôi. Cam cười xòa khi lấy thêm xì dầu, tương ớt ra:

- Thói quen của người quen làm việc khuya, mà không thích ăn đồ ướp lạnh, vậy thôi. Anh chị thích chè hay cà-phê?

Sau bốn ngày thăm khu dầu lửa trên biển Ba-cu và vùng chuyên trồng chè, Chanh ở gần biên giới Thổ-nhĩ-kỳ trở về Mát với những khuôn mặt rám nắng và béo khỏe. Cam nhận được quyết định về nước: thôi, thế là khỏi bàn cãi dằng dai. Hai cách nghĩ ngược nhau tình cờ đưa đến cách giải quyết giống nhau: về nước góp sức đánh Mỹ, về nước để nhường cho nhiều người đi “chính sách”.

Theo lịch của sứ quán, Cam sẽ lên đường bằng xe lửa liên vận hai ngày sau khi đoàn anh

Chanh về nước bằng máy bay. Xe lửa qua Mông Cổ, xuyên Trung Quốc, về đến Hà Nội trong khoảng một tuần, nếu không bị Hồng vệ binh chặn phá dọc đường như vài chuyến trước. Đoàn tham quan rất mê Sáu Cam giúp dọc đường về, đã cử ba cán bộ đến sứ quán xin cho Cam cùng đi máy bay với đoàn, bị lễ phép từ chối: “Giải quyết riêng đồng chí Cam như thế, anh chị em khác sẽ ghen tị”. Nhưng khi Cam đến để làm các thủ tục về nước, có tới tám vị đến gạ gửi hàng về nhà, trong đó có tới bốn năm vị chỉ lạnh lùng gật đầu mỗi khi Cam có việc phải đến sứ quán. Lại phải giở chiến thuật “đánh lạc hướng” của giới lưu học sinh: “Tôi đang  ở lang thang các Ốp có bạn bè, xin gọi điện báo sau”. Đôi bên nhìn nhau và đoán ý nhau khá đúng:

- Mày miễn cưỡng mang hộ, nhưng sẽ giao đầy đủ... Mày nhận và ăn bớt một phần, nói dối là hàng  bị lạc hay giao lầm... Mày lấy sạch và đổ vạ cho máy bay Mỹ....

- Thưa các bác, các anh chị. Chúng tôi học gạo đến mửa mật từ phổ thông hay các trường trong nước lên, sang đây sống tằn tiện bằng học bổng chỉ có kiếm thêm chút kiến thức mang về xây dựng đất nước. Các bác sống thanh liêm thì không dám nói, còn các anh các chị dựa vào ô dù sang đây để lánh né chiến tranh, bỏ cái phần cứu nước lo cứu mình và cứu nhà, còn muốn chúng tôi biến thành con buôn chuyến để các vị làm giàu nhanh hơn nữa... Chúng tôi xin đủ!

Cuộc chia tay ở gia đình bà mẹ nuôi Ôn-ga là một nỗi đau xé ruột. An-đrây cùng chị vợ mới cưới - điện báo viên ở một trạm Cực Bắc - đều nói rằng tình cờ về thăm nhà, ra mắt mẹ, nhưng thật ra đã nhận được điện của Ô-léc báo tin anh Cam về nước. Bà Ôn-ga lánh mặt Cam, giấu đôi mắt sưng đỏ. Tô-nhi-a đã lên mười sáu tuổi, cái lứa tuổi nữ sinh hay phải lòng thầy giáo dù thầy đã có vợ con, bỏ lớp đi lang thang từ sáng đến tối, anh Ô-léc phải gọi điện khắp nơi và đi tìm về.

An-đrây cố giở trò đùa tếu cho cả nhà vui:

- Các bạn anh đọc chung thư mẹ, sửng sốt khi nghe mẹ kể nhà ta đến bữa cơm nói ba thứ tiếng Nga, Pháp, Việt. Chỉ bốn người mà như liên hợp quốc. Ô-léc khoe mình nói tiếng Việt gần bằng người Việt, thế mà trong đợt thực tập anh Cam giao có lúc phải gọi điện hỏi bạn anh Cam, mấy lần thế.

- Tại có mấy ông bà ở miền Nam mới ra phát âm không chuẩn ngay trong đoàn nói với nhau đôi khi cũng hỏi lại “hả, hả?”.

Cam bật cười:

- Đúng thế đấy, An-đrây. Người miền Nam ra Bắc, người Bắc vào Nam, vài tháng đầu phải tập làm quen với giọng địa phương và các từ rất lạ tai...

Nhưng rồi cũng đến lúc Cam phải nói lời từ biệt chính thức:

- Thưa mẹ, chiều mai con phải lên tàu liên vận...

Bà Ôn-ga kéo tấm tạp dề, hàng ngày chỉ rời bà khi bà ra phố hay đi ngủ, úp vội lên mặt trong khi Cam ấp úng nói những lời cảm ơn thắm thiết nhất.

- Chính mẹ phải cảm ơn con. Từ ngày con về ở chung, mẹ vui hẳn lên, hai em học giỏi và ngoan thêm nhiều. Con không khuyên nhủ nhiều, chỉ làm gương  bằng nếp sống mẫu mực và ý chí học tập, như một ông giáo kiểu Giăng-Giắc Rút-xô... Nay mai mẹ sẽ thấy trống vắng lắm. An-đrây bay lên Cực Bắc, Ô-léc sang thực tập ở Việt Nam, Tô-nhi-a lấy chồng và theo chồng… Đừng làm bộ, Tô-nhi-a, đừng  thề suốt đời ở với mẹ, là sợi chỉ ắt theo cây kim thôi. Có đứa nào như thằng Cam sẽ đến với mẹ?

An-đrây vội vớt:

- Cam nó sẽ quay lại mẹ ơi. Nó về nước lấy thêm tư liệu, viết luận án tiến sĩ, sẽ sang đây bảo vệ. Ngày trao bằng, nhà ta sẽ đứng hoan hô trong hội trường. Chỉ sợ khi nó lên viện sĩ Hàn lâm, mẹ con mình tới chào, nó lại hếch mũi lên trần nhà, hỏi lại: “Hình như tôi có gặp bà và các cô cậu ở đâu ấy nhỉ?”.

Nhân đà An-đrây cao hứng đùa quấy, Cam tiếp luôn:

- Bấy nhiêu buồng của mẹ không đủ chứa các cháu nội ngoại đâu. An-đrây với Liu-ba sinh cháu ở Cực Bắc, không thể nuôi con trong nhà vòm xây bằng nước đá. Rồi con của Ô-léc ở Việt Nam chịu nóng không nổi, thêm bom Mỹ ngày đêm, phải về với mẹ (Cam tránh đôi mắt nồng cháy của Tô-nhi-a). Tô-nhi-a nữa... Rồi bồng một đứa con của thằng Cam lù lù hiện ra trước cửa, mẹ đón nó vì thương nó xa nhà.

Tất cả cười rúc rích, xúm vào trêu bà Ôn-ga. An-đrây ôm đầu lắc lư hệt như bà mẹ: “Ôi, lũ trẻ này khiến tôi phát điên mất thôi. An-đriut-ska, mày mở nhạc be bé được không? Ô-léc trốn đâu rồi, đến phiên giúp tao rửa bát... Tô-nhi-a, thôi, đuổi bắt trong nhà vỡ hết cả bây giờ... Sao mà tôi khốn khổ thế này, hỡi chúa?”.

Bà Ôn-ga rất ít đi xa. Hồi sang Việt Nam và trở về, ông chồng làm hàng không thu xếp cho vợ con đi máy bay. Bà rất lo khi nghe Cam đi xe lửa ít nhất một tuần, nếu bị quấy rối dọc đường thì khó biết bao giờ tới. Ăn trên xe lửa thì nhất định là đắt, dở, không sạch. Ngay cái tủ lạnh cũng chẳng có. Bà để hai ngày đi lùng các thứ đồ hộp loại ngon nhất, cùng các thứ không đóng hộp nhưng lâu hỏng như dồi, pho-mát, mứt, dưa chua. Cả nhà ra ga tiễn Cam, khệ nệ khiêng lên chỗ nằm của Cam cả một sọt nặng đầy của ngon.

Đã rất lâu bà Ôn-ga không thờ cúng gì, chỉ gọi tên Chúa vì quen miệng. Nhưng khi tàu chuyển bánh, bà không cưỡng nổi, làm dấu chữ thập vào không khí không ngớt tay. Cam chỉ trông thấy được mấy dấu đầu, sau đó mắt nhòa không nhận ra gia đình bà mẹ Nga nữa.

*

*          *

Sau đợt bom ném hụt xuống cầu Long Biên, Hoàng Lan và Hai Thùy trở về buồng, vẫn căn buồng Đông Đức viện trợ đã bị mảnh đạn cao xạ rơi xuống phá toác hai lỗ trên mái tôn, trần bìa cứng, làm nứt sàn gỗ. Lan phải lấy nhiều mảnh ni-lông và thùng gỗ tạm vá cho đỡ dột. Một anh bạn đã đun hắc ín, pha dầu lửa, quét nhiều lớp trên mái tôn vì không đủ tiền thuê thợ hàn chữa mái.

Con Dồ đã quen hiệu còi báo động, hay tiếng nổ trước khi báo động. Nó đến đứng trước cửa hầm lớn xây xi-măng, đợi người xuống hết mới xuống cuối cùng, ngồi trên bậc cấp gấn đấy, như hồi nào nó nằm trước cửa hang giữ cho ông chủ ngủ bên trong.

Thùy ra đến Hà Nội, nghe tin anh Chanh cũng sắp từ Liên Xô về, có thể có cả Sáu Cam nữa. Sau ba tháng lẻ mười ngày lang thang dọc Trường Sơn - các cháu từ Gia Lai hay Nam Quảng Nam ra còn phải cộng thêm mười ngày, nửa tháng - đoàn trẻ em mới được ăn ngủ đàng hoàng ở K.5B, là trạm đón tiếp miền Nam đóng tại Quảng Bá. Anh bác sĩ vẹo chân đi “chấm phẩy” thương các cháu ghê gớm. Đáng lẽ tách riêng về nơi đón tiếp của quân đội, anh cứ nhất định không rời đoàn trước khi bàn giao hồ sơ từng cháu mà anh ghi đủ diễn biến sức khỏe dọc đường. Ôm lên ôm xuống vô số: sốt rét nhiều nhất, lỵ a-míp hay trực trùng thứ nhì, bệnh vặt khác thì không kể xiết.

Trong khi anh đại úy quân y chạy liên hệ với bệnh viện bà mẹ trẻ em, Thùy và Xíu lo nhận tiêu chuẩn của các cháu. Mỗi cháu được hai quần dài ka-ki, hai sơ-mi dài, một sơ-mi ngắn, một đôi dép nhựa sau đổi sang cấp tiền tự sắm vì có khá nhiều cỡ chân, hai bộ đồ lót. Khó khăn nảy ra tơi tới. Bộ đội được phất quân phục theo khổ người, sửa qua là dùng được. Đây lại mỗi cháu một cỡ, trai và gái chung đoàn, giữ kích thước đến các xưởng may quân trang thì hàng tháng mới được nhận, mà để nguyên các cháu rách rưới như thế đi các bệnh viện chuyên ngành của miền Bắc thì không đành. Ông quản lý ôm đầu: “Đón đưa tới hai chục cháu mà khó hơn trang bị cho một đại đội vào Nam”.

Hoàng Lan nhảy luôn vào cuộc. Bệnh viện bà mẹ trẻ em nằm trên đường Tràng Thi, gần bệnh viện Việt - Đức trên đường Phủ Doãn. Lan gửi hai con cho cô Tuyền ở chung nhà chỗ sơ tán, xung phong thay một quân y sĩ bị thương nhẹ cần lui về sau, giúp chị Thùy thu xếp.

Chị đo kích thước từng cháu, cắt riêng từng bộ, đưa đi thuê may tại các gia đình Lan quen. Với số phiếu vải cung cấp bốn mét một năm, nghề may rất ế, tiền công may do K.5B cấp không bị hụt. Chỉ sau ba ngày, mỗi cháu đã có áo quần mới tươm tất. Sau một ngày nữa đo chân lại đủ giép cao-su chững chạc. Lan còn thuê xích-lô chở về một máy khâu đạp chân để chị Thùy may đồ riêng cho mình bằng các thứ vải được cấp và Sáu Cam gửi về nước.

Để tránh bệnh nhân bị ùn, khi báo động, các bệnh viện chỉ nhận người ốm nặng nằm nội trú. Trạm đón tiếp có xe buýt đưa đón người bị nhẹ đi rải xuống các bệnh viện Hà Nội để khám và làm thuốc từ sáng sớm đến gần trưa, hẹn giờ họp lại cùng đi cùng về. Các cháu rất mừng khi thấy dì Hai Thùy và dì Xíu đi chung xe tới bệnh viện bà mẹ trẻ em, sau mới biết là dì Thùy đi khám thai và dì Xíu cũng mắc bệnh gì đó của “đờn bà con gái” mà dì giấu biến.

... Lên khỏi hầm đã năm giờ chiều. Cuối đợt bom ngày, chưa đến bom đêm. Hoàng Lan đóng bếp mùn cưa, Thùy vo gạo, nhặt rau muống. Bỗng con Dồ đang chạy loăng quăng lùng chuột cống dừng phắt lại, dạng chân rướn mũi, ngọ nguậy hai tai. Rồi nó chạy ào ra cổng sau bệnh viện, nơi phát ra giọng nói rất quen của ông chủ. Nó chồm dựng hai chân mà không chạm ngực chủ. Bác thường trực bỏ chỗ gác chạy ra đuổi, nó chỉ nằm bẹp xuống nhận lỗi. Bác luống cuống khi thấy ông khách mới đến mặc com-lê ca-vát, xách cặp da, đi xe Vôn-ga có lái riêng, thêm một cậu trẻ nữa chắc là thư ký. Xem dáng bộ là hàng thứ trưởng. Bác chỉ liếc qua chữ B trong vòng tròn chỗ góc giấy giới thiệu, nghĩ ngay : “Ông này khiêm tốn thật, thưa gửi và trình giấy như người nhà bệnh nhân, lại cho lái xe và thư ký đi chơi, hẹn giờ đón”.

Cả Chanh đi vào khu tập thể mà anh đã đến tìm hụt Hoàng Lan và các cháu, chỉ gặp cái ổ khóa, lên chỗ sơ tán mới gặp người. Con Dồ xoắn xuýt chạy trước.

- Ôi chao, Thùy!

Người vợ rất yêu thương đứng sững trước mặt Chanh, nước mắt lớn từ từ. Chanh nhận thấy ngay màu da sẫm đi như tráng một lớp khói đen, đôi má gầy, cái bụng bắt đầu đội áo. Anh cười gượng:

- Cùng ra Bắc một lần, mà khoảng cách tới gần hai tháng...

- Coi bộ anh khỏe ra, nặng ký hơn...

Vẫn theo thói quen cũ, Chanh hỏi thăm những người chung quanh trước, để dành những giờ riêng của vợ chồng cho đêm khuya vắng. Vợ và em đều thi nhau hỏi, nghe, ngót một tiếng sau mới sực nhớ bữa tối chưa kịp nấu. Chanh góp một tay cùng làm bếp, bùi ngùi khi bữa cơm chỉ có nửa gạo nửa mì sợi đã hơi mốc, bát canh rau muống luộc đánh mấy quả sấu, nửa chén ma-gi dầm ớt. Ở căn cú trong Nam thế là khá, nhưng giữa thủ đô anh tưởng phải khác chứ. Hai chị em phân trần mãi rằng các tiêu chuẩn của ngon đều làm thức ăn mặn gửi cho các cháu cả, người lớn sao cũng được. Nhưng Chanh chưa quên được những bữa chiêu đãi thừa mứa trên nước bạn, đặc biệt là vùng Trung Á...

Con Dồ từ lúc đã chen vào nằm bên chân Chanh. Nó chỉ cần hít ngửi ông chủ là đủ vui. Chanh chợt nhớ đến nó:

- Sao không để nó ở chỗ sơ tán, Lan?

- Là tại nó... không, tại nó chút xíu thôi. Lũ chó trong làng thấy nó lạ, xúm bầy ăn hiếp, cắn nó rách tai toạc da, nó cứ cúp đuôi chạy. Anh bác sĩ quen nó đoán chắc không phải nó nhát sợ, mà không quen đánh nhau với đồng loại. Anh Chanh nói là chó săn nòi lai chó miền Thượng, chỉ quen đánh thú dữ như gấu, beo, cọp. Một hôm ảnh đi với nó gặp chó làng ùa ra, ảnh xì xịt sao đó mà nó cắn đứt họng hai trự, gãy chân một trự nữa. Kiện cáo tùm lum. Bệnh xá phải bỏ tiền ra mua cả ba, may nhờ ủy ban dỗ chủ nhà lấy giá phải chăng, bệnh viện thêm tí đạm không quá đắt. Trên ấy nhà nào cũng nuôi chó bầy, đất trung du mà, lâu lâu lại đánh một cầy, khác trong ta nhiều.

Con Dồ ăn sạch cái âu cơm sứt men, vẫy đuôi cảm ơn. Chanh chỉ vào hai bà chủ nói:

- Bà Hai Thùy, Thùy, Thùy, tao nhắc mày nhớ. Tới đi, làm quen đi! Còn bà này là Hoàng Lan, Lan, Lan, nhớ nghen.

Lan cười xòa:

- Sức mấy mà anh giới thiệu! Nó giầu tình cảm lắm anh ơi. Hai đứa con em được nó che chở mới dám đi tập múa hát ban đêm không sợ rắn rết, chó làng không nhảy ra đớp được nữa, lảng xa hết. Dồ, lại đây coi... Đó, nó liếm tay chớ không hề liếm chân, kiêu ghê chưa!

Bộ ba tạm thu xếp cuộc sống trước mắt. Cả Chanh vẫn ở Văn phòng Trung ương, chỉ cách Quảng Bá độ nửa cây số, tiếp tục làm việc với đoàn khu Năm, sau đó chữa bệnh. Thùy và Thanh Bình ở Quảng Bá để chữa lành các thú bệnh miền Nam mang ra, sau đó sẽ cho con Bình đi học và Thùy đi đẻ, làm gì sẽ tính sau.

Gia đình Chanh đã ra Bắc, nhưng chưa đến lúc đoàn tụ.

*

*          *

Liên gia Ba trước là xóm Chợ, gần cuối ấp Linh Lâm. Các nhà giàu ở đấy mất nguồn lợi buôn Thượng đã thuê đò dọc về Hội An, Đà Nẵng cả, nhưng hay để lại một vài con cháu để trông nom nhà, vườn, đến mùa thu hoạch lúa tô. Cửu Áng biết dân đây đã nổi loạn, phải dỗ đám nhà giàu đừng đòi truy thu nợ tô hồi chín năm Việt Minh hay trong hai năm Việt Cộng làm chủ các làng ven sông Linh và sông Thu Bồn, 1965 và 66. Sang năm nay 1967, tuy sắc lệnh cải cách điền địa xóa bỏ các đợt chia ruộng đất của Việt Minh được giữ nguyên, nhưng chưa thấy tăm hơi gì dân ruộng dân rẫy chịu gánh lúa nộp chủ. Ngay cụ tỉnh phó Ung Viết Đỉnh đi trực thăng về xem cơ ngơi cũng lắc đầu: ruộng đất còn đó nhưng bỏ hóa một nửa vì số đông lực điền cổ cày vai bừa làm rẽ chia đôi dưới quyền quan phủ nay chia nhau lên núi hay đi quân dịch. Ngôi nhà cụ Thượng xây làm hồi môn cho cô con gái chửa hoang bị trúng bom và rốc-két nhiều lần đã tan nát. Nhìn sang bên kia sông Linh, khu đất ngót một ngàn mẫu tây cụ nắm đủ giấy tờ để chiếm - cũng phải mất thêm nhiều triệu nữa, vì Nam triều không còn, quốc trưởng Bảo Đại bị đá bay, và người đá cũng chết toi cả mấy anh em - nay đã thành rừng non với những vạt sim, mua, bọ xít, chà là chen nhau phủ đất, bóp chết dần những trăm mẫu cà-phê, chè, trầu được trồng ngay ngắn và vun gốc dọn cỏ thời đồn điền La-phác-sơ còn thịnh.

Hôm nay, làng Linh Lâm sẽ bị xóa tên trên bản đồ Tây Quảng. Tiếng bom rải thảm của B.52 mé núi cao dội về từng đợt như sấm kéo dài mùa mưa bão. Cả làng Linh Lâm được lệnh dời về hai ấp chiến lược mới khoanh chỗ ở Truông Dơi, nằm hai bên con đường tỉnh số 56, đặt tên là Truông Dơi I và II, chỉ cách sông Linh chừng hơn một cây số.

Cửu Áng đã lên làm đại diện hội đồng xã, đi họp từng ấp dọc sông Linh, khoe mình khéo kiện cáo lên trên, dân mới khỏi dời xa ruộng vườn mồ mả như nhiều nơi khác.

- Mà cũng phải quá đi chớ. Bà con mình còn nhớ cái lụt kinh hồn năm Thìn, tức là năm sáu tư đó, nhiều làng chết ráo cạo không ai sống sót để tìm xác cha mẹ vợ con. Dân Linh Lâm không chạy vô Truông Dơi cũng chết trụi lủi. Ta dời làng lên chỗ cao ráo, hằng ngày trở về làm ruộng rẫy như thường. Dân Thượng cứ ba bốn năm dời làng một lần đi tìm đất tốt là khôn thượng đẳng, khôn hơn người mình quá sá.

Có điều lão biết và dân biết nhưng không nói ra: hai ấp chiến lược ấy gác giữ khúc đường nguy hiểm mà hồi trước cách mạng tháng Tám đội du kích Linh Lâm định phục đánh bảo an binh. Qua một cây số đường đèo lại có ba ấp chiến lược mới: khu chợ là Huề Bình I, tả hữu Huề Bình II và III, dàn thành bình phong che chắn cho khu quận lỵ mới đang xây rất gấp.

Cả nhà ông Tư Chua đã soạn gánh xong, đang chờ trái đạn đèn súng cối bùng lên báo hết giờ giới nghiêm, thường là sau lúc tan sương mù. Đằng nào cũng phải đi, thì đi, lúc khác mới đấu lý được.

Hôm nay mù đậm đặc và lâu tan. Bà Tư sực nhớ, rút bó hương trong gánh ra, châm cả bó, chia cắm mỗi nơi ba nén: trước cổng, hai bên cửa, bên bếp, chỗ lò rèn, chuồng trâu. Cắm đến đâu bà khấn lầm bầm tới đó, cố nhớ không bỏ sót một vị nào: thổ thần, môn hộ thần, ông bà táo, ông chuồng bà chuồng...

Bà Tư cố nhớ thêm cần phải khấn các vị nào nữa. Khấn không trúng là cúng không nhằm, y nguyên lời ông bà dặn vậy đó.

Cúng ông thành hoàng hay tiền hiến là việc của chức sắc nơi đình miếu không phải việc đàn bà. Đáng lẽ phải đắp mấy cái mả cô bác để nhờ các âm hồn cô hồn giữ cho nhà vườn được yên lành...

Tiếng la làng nổi lên lảnh lói phía xóm Chợ. Cả nhà dỏng tai nghe. Lạ quá, mấy nhà giàu ở đó là nơi lui tới ăn ngủ liên miên của bọn bảo an và dân vệ đi tuần gác dọc hai bờ sông Linh, ai ức hiếp gì mà kêu điếc con ráy vậy? Năm bảy phút sau, hai ba cột khói từ từ bốc lên trời, tiếp theo là tiếng tre nổ rời rạc như trẻ con đốt nghịch những trái pháo tép ngày Tết.

Thấy ông Tư ngứa máu “kiến ngãi bất vi”, chạy ra xem nhiều lần, Năm Bưởi cười buồn:

- Cha ơi, đâu phải như hồi làm chủ tịch nữa mà nghe đâu chạy đó! Nhà mình là thân cá chậu chim lồng, cha quên sao?

Có lẽ câu than thở của cô chỉ huy du kích ốm o và xanh lướt đã làm sôi máu ông thợ rèn già. Ông bước dấn ra ngõ, rẽ về phía xóm Chợ.

- Ai? Đi đâu?

- Tôi đây, Tư Rèn đây. Đi coi họ la làng cái gì...

Tên dân vệ quen chúc mũi súng xuống. Cùng lúc, tên trung đội trưởng trong bót chạy ra:

- Bác Tư về nhà đi, chưa dứt giới nghiêm, họ bắn chết tươi giờ.

- Họ nào dữ quá vậy?

- Biệt động quân mới về. Thằng Chín tiểu đội trưởng gác bót Chợ bị nó cho mấy trái đấm sặc máu mũi, kéo cả bầy chạy về đây. Bọn đầu cọp đó chặn đồn bảo an không cho bắn đạn đèn, để đi hiếp con gái, úp gánh cướp của, ai cuồng thì đốt nhà. Bác coi, khói lên nhiều rồi đó.

Tên trung đội trưởng này là con Cửu Áng, làm đúng lời cha dặn là cố kiếm tiền chứ không gây nợ máu với dân, hết sức tránh tờ cáo trạng ác ôn và viên đạn tử hình. Riêng đối với nhà ông Tư Chua phải có biệt nhỡn, ông Cả Chanh mà nổi xung điên lên thì cả ngàn quân trên núi kéo về lập tức.

Nhưng các thứ lính con cưng của Sài Gòn thì chẳng cần biết ai là ai. Biệt động quân, lính dù, thủy lục chiến, lực lượng đặc biệt, đám rằn ri đó tới đâu thì dân khiếp đã đành, mà cả bảo an, dân vệ, cảnh sát, hội đồng xã, các trưởng thôn đều rúng xương trốn kỹ. Gần đây còn thêm thứ lính bê-rê xanh rắn lục, gọi là biệt kích Mỹ nữa. Quân này do Mỹ chỉ huy, trả lương cao hơn cả lính dù Sài Gòn, chuyên rúc núi đánh du kích chống Việt Cộng.

Thượng sĩ Bảy Bòng, con ông Tư Chua, lại đầu quân vào thứ lính biệt kích Mỹ này.

Bảy Bòng bị hất khỏi chức cảnh sát trưởng xã Tây Giang sau một đợt rà soát và trắc nghiệm của Ty công an tỉnh. Hắn bị điểm kém ở tất cả các môn thi. Các vị cấp trên Mỹ và Việt xếp hắn vào loại cảnh sát trào Ngô Đình Diệm, hung dữ và dốt nát, chỉ biết tra khảo, hốt hối lộ đầy túi, ăn gan uống huyết cộng sản. Nay đến thời bình định nông thôn, còn gọi là cách mạng nông thôn, xây dựng nông thôn, phải cho dân thấy chế độ này là dân chủ, tự do, đầy khoan hồng nhân đạo để chiêu hồi cộng sản và dân chúng tin phục ở nước bạn Huê Kỳ. Kẻ đến thay Bảy Bòng là một mật vụ thời Diệm - cũng vào đảng Cần lao nhân vị như Bòng nhưng kín tiếng hơn - nói tiếng Anh tàm tạm, dùng  mưu mẹo nhiều hơn dùi cui, mượn tay người khác để khử Việt Cộng, gạt bỏ nhũng đứa giành ăn. Giết Việt Cộng hàng loạt thì đã có sức mạnh khủng khiếp của Huê Kỳ với những trận mưa bom, những đám mây hơi độc, những cuộc hành quân trực thăng “phượng hoàng vồ mồi”. Dân vệ và thôn vệ dẫn đường cho quân mũi lõ mắt xanh là vừa sức.

Chi trưởng công an quận thương tình thằng thượng sĩ trung thành, bàn với quận trưởng  cho Bảy Bòng về quận làm đại đội phó đại đội bảo an thứ ba mới lập. Lại bị tên thiếu úy đại đội trưởng không chịu nhận. Bảo an chỉ lo canh gác là chính, nhưng tên này cứ bịa ra lý do là Bòng chưa hề chiến đấu, chỉ biết bốc hốt của dân, lâm trận chắc sẽ bỏ quân chạy cong đuôi. Lý lịch cũng đáng ngờ lắm: hầu như cả nhà đều là tình nghi can cứu loại A, ông anh làm gì to lắm phía cộng sản, thêm một anh rể nữa cũng là Việt Cộng thứ dữ, chí ít cũng là thiếu tá hay trung tá gì đó.

Thượng sĩ Bòng được cho ba tháng nghỉ có lương để tìm việc. Không nơi nào chịu nhận. Quân chính quy rất thiếu lính, gặp thanh niên trốn quân dịch là nhào vô như chụp ếch, nhưng đưa một thượng sĩ vào thì chặn đường số lính cũ, mất một chức vụ dù nhỏ mà cũng bán được tiền bỏ túi.

Giữa lúc bế tắc ấy, có hai sĩ quan Mỹ và một phiên dịch đến quận Tây Quảng mộ quân. Họ đội bê-rê xanh rắn lục, rất khác với các sắc lính của Mỹ và Sài Gòn. Họ nói rõ hơn:

- Chúng tôi là Special Forces, là lực lượng đặc biệt trong tiếng Việt, nhưng không dính dáng tới lực lượng đặc biệt của Sài Gòn đội bê-rê đỏ. Chúng tôi không thuộc quân chánh quy của Mỹ, là đạo quân độc lập dưới quyền của cơ quan lừng danh thế giới C.I.A, tức là Cục tình báo trung ương Huê Kỳ, hiên ngang một cõi. Chúng tôi chia thành những  đội A, từ 12 đến 14 sĩ quan và hạ sĩ quan, cần tuyển mộ nhiều sĩ quan và binh sĩ cũng dám liều mạng như chúng tôi. Làm việc theo hợp đồng, lương cao, chỉ một điều kiện là tuyệt đối phục tùng sự chỉ huy của chúng tôi. Đội ngũ bê-rê xanh lúc này có rất nhiều lính Nùng, lính Ê-đê và Ya-rai, nhưng chúng tôi cần thêm những người thông thuộc vùng  rừng núi ở phía Tây tỉnh Quảng Nam. Nhờ quý ông cho dán các bản bích chương màu này ở tất cả các nơi thị tứ, các đồn binh trong quận. Riêng quý ông  ở quận, chúng tôi xin có chút quà ra mắt, sau này còn kết liên nhiều nhiều.

Các quan chức ở quận, tươi mặt lên khi viên đại úy Mỹ luồn xuống dưới tập bích chương một xấp giấy năm trăm in hình Trần Hung Đạo khá dày, không che giấu trong phong bì, để khỏi bị một mình quận trưởng ăn chặn bằng cách nhồi thay vào bì toàn giấy một trăm. Quận trưởng hiểu ý, cười gượng, nói với tả hữu: “Kiểu Mỹ vậy đó, tiền trao cháo múc. Tụi Pháp xử khéo hơn nhiều... Đừng dịch nghen!”.

Bảy Bòng là một trong những người đầu tiên đăng ký tên làm lính bê-rê xanh. Nhóm mộ quân cho làm đơn qua loa, thu ngay thẻ căn cước bọc nhựa và các giấy tờ, điền tên vào khống chỉ của quận tạm dùng để đi lại, trao ngay mười ngàn đồng trợ cấp bước đầu. Số định thuê là một trăm, quận tiếp tay ăn hoa hồng mà chi được bảy chục. Ngay số sĩ quan và lính Việt trong các đại đội bảo an cũng ngần ngại, vì sắc lính này hay bị ném từng toán lẻ vào vùng Việt Cộng, hễ từ chối là bị khử bằng mọi cách, chết mất xác.

Số lính mới được đưa về căn cứ Chu Lai bằng ô-tô, tiếp đi máy bay vào Nha Trang, nơi có căn cứ riêng của sắc lính S. Ba tháng để trắc nghiệm và huấn luyện. Ăn khá, thuốc men khá, chỉ tập tành rất căng, ai cũng đen trũi và to mập hẳn ra. Ngại nhất là nhảy dù với ba-lô và súng đạn, còn bơi võ trang và sục rừng núi có dễ hơn. Chỉ huy trưởng biệt kích là một đại úy người Đức, trước ở quân-lê-dương Pháp, đã từng ở tù Việt Minh hơn hai năm mới được trao trả, nói tiếng Việt kha khá. Cuối khóa, Bảy Bòng được giao chức trung đội phó trong đại đội mới lập, đặt dưới quyền một đội A toàn Mỹ, mười hai người.

Đại đội lập tức được tung vào cuộc hành quân trên miền Tây sông Linh và sông Thu Bồn. Các đơn vị quân chính quy Sài Gòn và các sắc lính khác bắt đầu ghen tức khi thấy “lính Xịa” ăn lương cao gấp rưỡi hay gấp đôi mình, đi đâu có trực thăng đưa đón và tiếp tế xả láng. Chỉ còn tự an ủi là Việt Cộng rất chịu khó lùng diệt thứ biệt kích đó lắm, coi chẳng kém gì tụi thám báo của quân đội Mỹ.

... Tiếng la làng inh ỏi ở xóm Chợ nổi to hẳn lên, lúc này cố đến năm sáu cột khói hiện rõ vì trời không gió và mù đã tan. Từng tốp dân làng ùn ùn chạy tới bót dân vệ, bị chúng chĩa súng chặn. Có người còn gánh, có người chạy tay không, vài chị trung niên và cô gái trẻ đã bị xé tan áo quần, chạy bay tóc. Họ bôi nghệ trên mặt hay đầy mình, giả làm đàn bà đẻ, làm người mắc bệnh sốt vàng da và sưng gan, nhưng không qua mắt được bọn “cọp trắng rừng xanh”.

Tên trung đội trưởng dân vệ nạt:

- Chưa hết giới nghiêm, mấy người đụng thứ lính nào cũng bị xăm mứt gừng nát bét (hắn thấp giọng) khờ lắm, kiếm chỗ rừng rẫy gì đó rúc vô núp tạm đã. Vợ con tụi tôi chạy không kịp cũng bị với bọn rằn ri đó, muốn chạy về coi chút mà cũng chịu bó cẳng đây.

Ông Tư gọi vợ con vào nhà, nói vội:

- Không xong, trúng cái bọn ăn gan uống máu đó thì lớn bùi nhỏ mềm, trẻ chẳng tha già chẳng thương... Con Năm với con Út mỗi đứa một gánh, băng qua rẫy, theo con đường cắt tranh đốn củi đó, chạy tuốt tới cụm rừng sau miếu nghĩa tượng, ở đó đợi. Để hai ông bà già với con Lúa đi sau. Gấp quá rồi, đừng cãi.

Con Lúa sợ quá cứ níu áo Năm Bưởi, ông cũng  cho nó đi luôn, đeo trên lưng cái bồng nhỏ. Còn lại hai ông bà với hai gánh. Ông tháo cái biển gỗ đen đề chữ trắng “LOẠI A” nhét xuống đáy thúng, trong khi bà Tư sực nhớ, cắm thêm hương vào cái âu sành trong cái thổ kỳ nhỏ dưới gốc mít. Còn may, ông với Út Thanh Yên đã đánh ba chuyến xe trượt trâu kéo, chở hết bộ đồ rèn vào trong ấp, được Cửu Áng chia cho một căn nhà khung gỗ lợp ở góc khu đất, gần giếng, cũng gần dòng khe Sặt bên ngoài hàng rào - khe này chảy qua đằng sau ấp phủ Đình trước khi nhập vào sông Linh. Lão khoe chỗ ở tốt -cũng tạm gọi là tốt trong cái chuồng chật ních rào kẽm gai này, sau sẽ dựng và đào đủ hai sông ba núi.

- Chỗ bạn già, tôi nói tình thiệt: tôi mua đời mà sống đó anh. Hồi nào Cả Chanh với Năm Chò về thăm, anh cứ nói giùm cho tôi mấy tiếng, đừng để cho tôi chịu phơi xác như Ba Mít là tôi mừng rồi. Dặn luôn anh nghen: rào dậu bấy nhiêu các ổng coi bằng trò con nít, vô ra như chơi. Anh cứ tiếp sao cho kín, nhắm chừng Giải phóng đi xa rồi thì đánh vài tiếng mõ cho có lệ, hễ lộ dấu chân dấu giép chẳng ai bắt bẻ được anh. Tôi có nói đôi câu giả hăm dọa, anh đừng chấp.

Ông Tư giữ ý, chỉ gật. Rốt lại, ông chuyển được hết số gạo bắp và khoai sắn khô vào căn nhà tôn, khóa cứng và chốt hai cửa sổ. Cửu Áng cầm loa pin đi nói ở hai ấp mới rằng hội đồng xã cho phép dân tháo dỡ nhà cũ vào dựng lại trong ấp, vì chánh quyền quốc gia chưa đủ nhà gỗ chế sẵn để phát cho dân. Nhiều người đã về làng vớt vát được cột kèo, đòn tay, nhà mới lợp còn lấy được tranh nữa.

Tại sao hôm nay lại xảy ra những vụ hiếp gái, cướp của, đốt nhà? Quân hồi vô lệnh là lúc khác, chứ dân đang lũ lượt kéo vào ấp tân sanh kia mà?

Cửu Áng rỉ tai là quân Mỹ sắp đánh lên núi, từ đây lên tận xứ Lèo, dữ dội chưa từng thấy, phải xua dân né ra cho đỡ chết. Chưa thấy Mỹ lên, chỉ thấy ác ôn hại dân. Vô ấp, chịu cảnh cá chậu chim lồng, các sắc lính rằn ri xông tới thì chạy đằng nào?

Tàn điếu thuốc này, ông Tứ lại móc cái chơơng đép, là hộp đựng thuốc hút đan bằng mây rất đẹp, xé một lá ra quấn kiểu xì-gà sâu kèm. Nó là vật kỷ niệm của anh Tơ-rin. Bà con Thượng bật lên núi cao, đã sống cách nào dưới những  thảm bom của tàu “sừng trâu” cùng các thứ chất độc xuống như mưa phun hay sương mù? Anh em Giải phóng còn cực khổ hơn cả người Thượng nữa, đói cơm lạt muối lại thêm các thứ bệnh nó hành, vẫn cứ lăn lộn đánh giặc.

Cách đây năm ngày, Năm Chò cùng đi với một tổ võ trang công tác, mở cửa sau vào nhà lúc một giờ sáng. Cà nhà dồn hết vào gian trong, khóc sụt sịt, trong khi ông Tư nắn bóp chàng rể coi thử có sứt mẻ gì không. Năm Chò vẫn vuông vức như cái tủ gỗ mun, chỉ thêm nhiều sợi bạc trong tóc. Ăn nói cứ ngang tàng như hồi nắm du kích Việt Minh. Út Thanh Yên ra gác ngoài cổng, tay cầm gậy, ám hiệu là tiếng la “chồn bắt gà”. Dưới ngọn đèn dầu buộc miếng mo che lửa, Năm Bưởi đọc thấp giọng đọc, lá thư Cả Chanh khá dài, kèm nửa trang thăm hỏi của Hai Thùy. Hễ liệu bề không cưỡng nổi thì cả nhà cứ tạm vào ấp tân sanh, về sau sẽ tìm cách phá ra. “Cha còn nhớ hồi đình chiến, Đảng mình dặn đấu tranh có lý, có lợi, có chừng mực, nay cứ vậy mà làm. Cách mạng không phải là liều mạng!”.

Mãi tối gần ba giờ, Năm Chò cùng anh em mới rút qua bên kia sông Linh với mỗi người một bồng nặng muối, gạo, khoai, sắn khô, thêm một bình nhựa to mắm nục nữa. Đợi chồng đi khỏi hơi lâu, Năm Bưởi mới úp mặt trên gối khóc rung cả nửa người, con Lúa bắt chước khóc theo tuy chưa kịp mếu người cha đã vắng mặt trước khi nó ra đời...

Hai chiếc trực thăng phản lực rà sát ngọn tre bay qua, quần lại, đảo nhiều vòng số 8 trên xóm Chợ đang cháy. Hình như bị đạn dưới đất quạt lên, chúng bay chéo rướn cao. Tiếp tới các loại súng to nhỏ nổ túi bụi chỗ đình Linh Lâm đã được xây đắp thành đồn lính bảo an với nhiều lớp rào kẽm gai và hầm hào lô-cốt gỗ đất. Súng ngớt chừng năm phút, một trái đạn đen vọt lên trời với tiếng kép “pình pung”. Vợ chồng ông Tư xốc gánh, đi theo con đường mòn xuyên rừng đến miếu nghĩa tượng, luồn ra đường 56, vào ấp Truông Dơi I.

Hỏi nhiều người mới biết, tên thiếu tá tiểu đoàn trưởng đêm qua nhậu say bét, nhớ mang máng rằng cả làng Linh Lâm vào ấp cả rồi, của để lại là của bỏ, cho lính sáng mai đi vét. Đồn bảo an chặn lại, bị chúng trói ké và tước vũ khí hết. Đại tá tham mưu trưởng cuộc hành quân Gấu Trắng đi trực thăng lên, dùng máy PRC 25 hạ lệnh rút về khu cắm trại, bị lính bắn bừa. Thiếu tướng tư lệnh quân đoàn Một phải lệnh cho hai tiểu đoàn biệt động quân còn lại bao vây bọn làm loạn.

Ông Tư nói nhỏ với các con:

- Tiếc quá, để chó cắn cho thiệt nhừ xương, dân mình mới sướng bụng. Mới mười giờ sáng đã dứt hết. Nghe nói bọn tưởng chơi đêm, ngủ đến trưa tròn bóng mới dậy kia mà!

Chương 19

Bốn chiếc trực thăng - ba H.34 loại chở quân, một HU.1B phản lực yểm trợ - lấy đường 56 làm cữ, bay lên Tây Quảng. Các phóng viên chen chỗ nhau nhìn qua cửa sổ, xem quân Mỹ kéo lên núi trong cuộc hành quân Man-hát-tan. Bụi đường bốc thành một dải đỏ bầm không đứt quãng, như rặng cây lạ mắt mọc hai bên bờ con suối quanh co, che mắt người bay trên cao. Chỉ khi bay qua những chặng đường xâm xấp nước hay nền đá thiên nhiên, các phóng viên mới thấy những chiếc xe tăng nặng loại On-tôx và Tai-gơ, lắp đại bác cỡ lớn, vượt sông bằng phao Sno-khen, nhưng lội ruộng  lầy rất kém nên ít dùng ở đồng bằng. Pháo kéo bằng xe xích và pháo tự hành đi thành chuỗi hàng cây số.

Mỗi lần nhìn thấy xe pháo trên đường là một đợt lên lớp của đại úy Thi-ô-đo S.Ten-ny-brát, sĩ quan thông tin công chúng của thủy quân lục chiến đóng trong năm tỉnh vùng chiến thuật Một (Quảng Nam đã chia thành hai tỉnh mấy năm trước). Tay này vốn là sĩ quan tham mưu, vừa học thêm sáu tháng ngành tâm lý chiến, rất bốc đồng , muốn trổ tài chinh phục trái tim và khối óc của bất cứ ai không phải là Mỹ.

Thật ra, hắn không xấu bụng hay tàn ác gì, cũng khá bảnh trai và vui tính. Hắn chỉ tin cắn cưa rằng chế độ Hoa Kỳ là tốt nhất, quỷ đỏ cộng sản là xấu nhất, đồng đô-la là quý nhất, hắn dính vào cuộc chiến tranh này là có lợi nhất cả phần hồn lẫn phần xác. Đồng đội hủy diệt người Việt và nước Việt Nam, hắn chỉ nghĩ: “Đến ngày phán xét cuối cùng, từng người một sẽ chịu trách nhiệm phần mình trước mặt Chúa. Ta chỉ là một hạt cát trên lãnh địa của các ngài Xê-da cầm quyền thế gian này. Ngay Chúa Giê-xu còn phải nộp thuế một đồng vàng  cho Xê-da kia mà!”.

Dòng quảng cáo thao thao của Tét-đy (hắn thích được gọi thân như thế, dù đó là biệt hiệu của con gấu trẻ con chơi) bắt đầu gây khó chịu. Loại H.34 chở quân này chỉ có một máy nói truyền từ hai người lái đến người chỉ huy trong khoang, Tét-đy dùng loa điện để át tiếng máy rất ồn, nhung các vách kim loại dội lại tiếng loa chan chát và méo mó, rất khó nghe. Từng lúc, các tốp máy bay phản lực lướt qua bên trên buồng lại tiếng nổ chọc tường không khí và luồng khí xả hung hãn khiến tốp trực thăng lảo đảo như gặp lốc mạnh.

Hai chiếc H.34 bay trước chở cơ quan tham mưu tiền phương của thiếu tướng Huỳnh Lâm. Chuẩn tướng Bảy đã bị hất cẳng năm ngoái vì thiếu hăng hái trong vụ đàn áp Phật giáo, tháng năm 1966, nay vất vưởng ở trường sĩ quan Thủ Đức, nay nhờ Nguyễn Văn Thiệu đang cần chân để quật nhào thủ tướng Nguyễn Cao Kỳ nên mới bị bỏ kho chứ chưa lột lon. Mỗi lần nhậu say, lão lại làu bàu chửi thằng Nguyễn Cao Bồi, thằng con hoang của Hít-le, chẳng phải vì thù hắn đưa quân ra giết Phật giáo và trị sư đoàn Một cứng đầu, mà chỉ vì tước mất của lão cái ngôi lãnh chúa miền Trung béo bở, nhất là từ khi Mỹ vào. Càng nhiều Mỹ càng lắm thứ bớt xén, càng xa đám cầm quyền Sài Gòn càng đỡ bị ghen ăn ghét ở.

Tướng Huỳnh Lâm tinh khôn hơn, giỏi lấy lòng Mỹ và sĩ quan cấp trên lẫn cấp dưới. Lão ra vẻ sửng sốt khi biết thiếu tá Ung Viết Khánh bị cầm chân mãi ở mức sĩ quan nhiệm chức, còn bị bắt bớ khảo của. Lão to tiếng với đại tá tham mưu trưởng trước mặt Khánh:

- Viết lệnh ngay đi, đưa thiếu tá lên thực thụ. Thằng Bảy tệ quá, tệ kinh khủng... Toa đừng phiền nghen, chịu khó giúp moa ít lâu là thêm một bông mai bạc nữa. Toa đừng làm tâm lý chiến, thứ đó moa hốt mấy trăm cũng có, lấy tụi sĩ quan động viên có bằng đại học mà nhát như thỏ đế, kiếm chỗ ngồi cạo giấy ở hậu cứ, tụi nó mừng tới sống tết chết giỗ lận!

- Trình thiếu tướng, vậy tôi chuyển đi đâu?

- Yên chí lớn, moa không đẩy toa đi tuyến lửa đâu... Toa ở bên moa, làm sĩ quan liên lạc Việt - Mỹ, khi cần thì giúp moa đón tiếp cái lũ quan chức hay phóng viên ưa thóc mách. Moa học kém, nghe tiếng toa từ hồi hai đứa hai phe kia, moa ở Việt binh đoàn của Bảo Đại, toa ở Việt Minh. Tụi Tây được thả về phục toa lắm lắm. Khi sắp ra vùng Một này, moa hỏi thăm, biết tụi Mỹ cũng rất nể toa, nó kêu là gì hè... à, là gentleman chánh hiệu. Tiếng ta dịch là gì?

- Trình thiếu tướng, đại khái là chính nhân, quân tử... Họ nhậu vui thì nói vậy thôi...

Từ đó các sĩ quan trong quân đoàn Một và vùng Một chiến thuật thấy Khánh luôn luôn đi cặp kèm với thiếu tướng Lâm. Thư ký không, cận vệ không, quân sư quạt mo không, là cái ông gì vậy? Rốt cuộc là anh liên lạc Việt - Mỹ và phiên dịch, chẳng có gì đáng gờm, nhưng cũng nên lấy lòng hắn ta đôi chút để khi nửa đêm gà gáy xin vài chục phi suất hay vài trăm quả pháo đại của Mỹ trôi chảy hơn.

Trên chiếc H.34 dành riêng cho tư lệnh, có một bàn nhôm và bốn chiếc ghế vặn bù-loong chắc xuống sàn. Các sĩ quan khác ngồi chịu lắc xóc trên các băng-két gắn hai bên sườn. Tướng Lâm, tham mưu trưởng và thiếu tá Khánh đều chụp ống nghe máy PRC.25 vào một tai, dành tai kia nói với nhau. Lâm đang văng tục:

- Đ. mẹ, thị sát chiến trường kiểu cứt này thì không trúng đạn quân đỏ cũng trào máu họng về nằm nhà thương. Ê, Khánh, nãy giờ có thằng Yăng-ki nào kêu tao không?

- Trình thiếu tướng...

- Mày vứt lẹ cho tao cái loa hai sao xuống hố tiêu, thưa với trình gì giữa chiến hữu. Lỡ may trực thăng rớt xuống vùng Cộng, mày nói giùm tao một câu là thằng thiếu tướng này không cố ý gây nợ máu với dân chúng hay các đồng chí đâu, nó là lính nhà nghề kiếm lon ăn lương... À, sao, tụi Mẽo?

- Thưa, chỉ có các đồn dọc đường điện hỏi FOF, tức Friend Or Foe, bạn hay thù, lấy lệ vậy thôi, không trả lời cũng mặc kệ. Hai sao gắn dưới mũi chiếc này ngó mắt thường thấy rõ. Lơ mơ, chiếc yểm trợ thổi cho bốn mươi tám trái rôc- két thì tụi nó rúc xuống đất cái cũng chết rụi.

- Hớ hớ hớ, cao tay đó Hai Khánh. Cứ vậy mà nghen toa. Mình là chủ, chủ nghèo, nó là khách, khách giàu, toa cứ đĩnh đạc chững chạc như lâu nay là moa ưng ý. Mà nhớ luôn đi: khi thiệt vui gặp bạn bè cố tri, moa hay giở giọng mày tao xả láng, quên cả thằng kia hơn mình ba bốn cấp. Toa là trí thức, đừng chê tụi võ biền như moa. Trương Phi với Khổng Minh ghép lại...

Trong máy nói nội bộ, chợt bật lên các tin hiệu tút tút của phi công chính:

- Trình thiếu tướng, đã đến khu vực Hai hành quân, cách sông Linh tám trăm mét. Sân đậu chỉ đáp được sáu trực thăng một lần. Dưới đất đã rải vôi chữ T cho đáp, ném trái khói xanh an toàn. Xin thiếu tướng cho lệnh.

- Hỏi gì nữa, đ.mẹ, đáp đi Chín, máy móc gì nữa mày!

Nửa giờ sau, khi cơ quan tham mưu đã yên chỗ các căn lều bạt cỡ lớn, nhóm phóng viên các nước ngoài tán dóc chung quanh các bộ bàn ghế nhôm, uống giải khát các thú đóng hộp ướp lạnh, với những máy quạt gió lạnh đặt ở các góc lều.

Nhân lúc đại úy Tét-đy ra ngoài để thu xếp bữa trưa, anh chàng phóng viên Ý chừa râu mép rậm và nổi tiếng lắm lời hỏi Mỹ Duyên:

- Hình như bà quen với thiếu tá Khan... ờ, Khanh. Sao ông ấy cứ lánh mặt chúng ta, gặp cũng ngậm câm?

- Ồ, tôi là người của AFP, hiểu sao được? Tôi hỏi một lần, ông ta tự xưng là sĩ quan liên lạc Việt - Mỹ, chỉ được nói những gì cấp trên cho phép. Từ đó trở đi, phuuuít !

Trong số hàng trăm phóng viên săn tin ở Sài Gòn, Bộ tư lệnh của đại tướng Oét-xty chọn cho theo cuộc hành quân này mười bốn người, tất cả đều chưa tùng đưa tin xấu hay viết bài xấu về quân Mỹ và Sài Gòn. Ra đến Đà Nẵng, họ chia nhau đi nhiều hướng: làm phóng sự về các căn cứ Mỹ, đi theo các hàng không mẫu hạm và các loại tàu thủy tàu bay thuộc trạm Yăng-ki của hạm đội Bảy chuyên đánh phá Bắc Việt, bám theo các đơn vị lính cổ da rải khắp vĩ tuyến 17. Chỉ còn chín người bám theo cuộc hành quân bị thu nhỏ này. Dù còn thua xa các đợt tìm và diệt của Át-tôn-bơ-rơ, Xi-đa Phônx hay Giăng-sơn Xi-ti, nhưng các phóng viên vẫn tìm thấy nhiều nơi lạ khi theo bước quân đội thọc lên con đường mòn Hồ Chí Minh đầy huyền thoại sau rặng núi lởm chởm kia, miễn không có gì nguy hiểm. Trong số chín phóng viên có năm người đến Việt Nam lần đầu. Chỉ một người Thụy Điển nói thạo tiếng Anh, còn lại bốn dùng tiếng Pháp thạo hơn, đến từ Ý, Tây Đức, Tây-ban-nha, Bra-xin. Họ hay bám riết Mỹ Duyên để nhờ dịch lại lời của Tét-đy, quen nói nhanh lua lua theo kiểu các bang công nghiệp Bắc Hoa Kỳ, và nhờ ghi những tên người đất Việt Nam mà chính Tét-đy cũng nói sai bét. Hay hỏi và đá móc nhất là tay người Ý chừa râu mép rậm và ông Thụy-điển tóc vàng mắt xanh có bộ râu cố đạo xoăn mịn rất đẹp.

Họ ngồi khá lâu trong căn lều bạt khung nhôm, ngáp, bình luận rì rầm với nhau với vẻ mặt bực dọc. Anh người Ý ngả sang tiếng Pháp, hơi to giọng:

- Phóng viên Mỹ ranh ma lắm. Chúng nó được tướng Oét-xty dùng làm loa để nhồi sọ cử tri Mỹ, làm xiêu lòng hai viện trong quốc hội, kiếm thêm lính thêm tiền đưa sang Việt Nam. Chúng nó kéo từng đoàn đi từ căn cứ này đến căn cứ khác, bay ra biển thăm trạm Yăng-ki phía Bắc và trạm Đic-xi phía Nam, được chiêu đãi như ông bà hoàng và tặng quà vô số, còn sang tận Phi-líp-pin và Thái-lan nữa. Tới đâu đưa tin viết bài tới đó, mất mười lăm phút hay nửa giờ thôi, sau đó đi lùng mua hàng giá rất rẻ ở Pi-écx gửi về nhà. Dại gì mà lao vào chiến tranh như chúng ta!

- Sách báo viết về quân Mỹ chắc đã đến hàng trăm tấn...

- Hàng vạn tấn ấy chứ! Ông bạn Đức chớ phiền lòng nhé, Gớp-ben đã từng dạy đàn em..

- Ô hô, quên sao được. Cứ nói dối mãi người ta sẽ tin. Nhưng mớ đạn mà Gớp-ben dùng để giết cả gia đình và tự sát lại khác, họng súng không biết nói dối như họng người!

Cũng vừa lúc ấy có tiếng rập gót đứng nghiêm của hai tên quân cảnh Việt và Mỹ đi qua lại bên ngoài. Năm sáu người bước vào căn lều đặt máy lạnh dã chiến, đi đầu là thiếu tướng Lâm và một đại tá Mỹ đeo cấp hiệu con đại bàng. Lão Lâm nhìn quanh một vòng tỏ vẻ ưng ý, rồi lên tiếng trước, cảm ơn ông đại tá đã chăm lo sức khỏe của các phóng viên quốc tế, và ngỏ đôi lời hoan hỉ chúc tụng các bạn quốc tế đã đến tìm hiểu sự thật về nước Việt Nam đang đổ xương máu chống làn sóng đỏ từ phương Bắc tràn xuống. Lão nhớ kỹ lời khuyên của thiếu tá Khánh về cách đối xử với khách ngoại bang: nói ngắn gọn, vài câu lại dừng để thông dịch viên làm việc, khi say thì kín đáo rút lui - cũng buồn cười, người Pháp gọi kiểu chuồn êm ấy là “chuồn kiểu Anh”, người Anh lại gọi nó là “chuồn kiểu Pháp”, có Chúa hiểu nổi thôi.

Tướng Lâm đã tập nói ngắn và chia đoạn. Sau câu cuối, Khánh dịch xong còn dịch lần thứ hai bằng tiếng Pháp, trong khi tướng Lâm tươi mặt ngắm đám phóng viên. Lâm đã quyết định từ trước khi biết có một số phóng viên không hiểu kịp những tràng thuyết giảng của thằng đại úy nhóc con Tét-đy.

- Toa soạn cho moa mấy câu nói thiệt hay, có thích lời từ Ai-xen-hao tới Giôn-xơn, sau đó toa dịch lu bù tùy thích, cho tụi Mẽo nó biết nước mình không thiếu người tài. Một thiếu tá dưới quyền moa - là nói vậy với tụi Tây thôi nghen, toa đừng giận - cũng đủ sức làm thầy cả bọn.

Tên đại tá Mỹ vụng hơn nhiều. Hắn nói bằng giọng kẻ cả bề trên với những phóng viên trẻ và ngổ ngáo, các ông bạc tóc trong nghề, dạy họ không được viết hoặc đưa lên phát thanh, truyền hình bất cứ điều gì phương hại đến cuộc thánh chiến chống cộng ở đây, nếu sai trái thì sẽ bị từ chối vi-da nhập cảnh lần sau, hoặc bị trục xuất lập tức khi chưa hết hạn vi-da.

Tướng Lâm đã ngồi xuống ghế, nghe Khánh dịch rì rầm bên tai, cuối cùng nghe Khánh rỉ tai rất khẽ như dịch tiếp câu cuối: “Thằng Mỹ nói phạm chủ quyền ta, thiếu tướng nên cho nó cứng họng”.

Như chỉ đợi dịp ấy, ông  già Thụy-điển đứng dậy nói rất lễ phép:

- Xin cảm ơn ngài đại tá vừa cho chúng tôi những lời chỉ dẫn quý báu về nghề phóng viên, giúp chúng tôi sửa một điều hiểu lầm tai hại: chúng tôi cứ tưởng đến với nước Việt Nam cộng hòa, chiếu khán là do Bộ ngoại giao Việt Nam cấp. Té ra quân đội Hoa Kỳ ở đây có quyền trục xuất hay từ chối chiếu khán phóng viên các nước, đó thật là điều vô cùng mới trên thế giới!

Cả đoàn phóng viên che miệng cười khúc khích, trong khi viên đại tá vụt đỏ mặt như gà chọi, xoay người đi ra không chào. Đại úy Tét -đy đưa mắt cầu cứu tướng Lâm và Khánh. Tướng Lâm chỉ đứng dậy xoa dịu bằng mấy câu chung chung, vì kẻ cần chọc quê đã chuồn mất. Lão gài thêm vào cuối giống như Khánh: “Toa cải chánh lời thằng đeo chim trên vai sao cho vui vẻ đôi bên”. Khánh bèn chuyển ý:

- Ông đại tá quen nói chuyện với các phóng viên Mỹ, và ngại chúng tôi chưa quen tiếp xúc với các phóng viên quốc tế, nên đã nhắc lại những quy định của Bộ ngoại giao Việt Nam mà ông hiểu rõ và nhất trí hoàn toàn.

Tướng Lâm không kịp chuồn, anh phóng viên Tây Đức đã chồm dậy:

- Thưa ngài thiếu tướng, vậy ra chúng tôi từ Đà Nẵng lên đây chỉ để ăn một bữa cơm và nghe các ngài căn dặn đôi điều?

Khánh dịch và lèo thêm: “Thiếu tướng nên cho họ đi xem các ấp định cư”. Nhưng lão Lâm lại hố lần nữa:

- Bộ tư lệnh Hoa Kỳ thấy chiến sự trên núi đang gia tăng, chưa muốn mời quý vị lên các căn cứ dã chiến trên núi. Quý vị có thể viếng thăm vùng bình định dân cư do quân lực Việt Nam đảm trách.

- Chiến sự gia tăng? Xin cho biết một vài số liệu và chi tiết.

- Khu vực hành quân từ sông Linh lên phía Tây do Bộ tư lệnh Đồng minh chỉ huy trực tiếp, hằng ngày có họp báo và bàn phối hợp giữa hai bên Mỹ - Việt, thường vào năm sáu giờ chiều. Tôi hy vọng ông đại úy thông tin công chúng sẽ trực tiếp gặp các vị chỉ huy Hoa Kỳ để cung cấp tình hình đầy đủ cho quý vị. Trong khi chờ đợi, vì các vị đang dừng chân trên khu vực do quân lực Việt Nam làm nhiệm vụ. Bộ tư lệnh quân đoàn Một kính mời quý vị một bữa trưa đạm bạc của nhà binh, mong quý vị không làm khách.

Khánh nghĩ thầm: “Té ra lão Lâm cũng bẻm mép ra trò!”.

Đoàn phóng viên mặt khó đăm đăm bước ra khỏi lều, đi vệ sinh ở những hố đổ tro và có khung vải bạt che, rửa tay và mặt. Bỗng anh chàng Ý kêu to:

- Thảo nào thằng đại tá đeo chim tránh đưa cánh ta đi xem chiến sự. Lý do trên trời kia!

Dù trời nắng gắt, cả đám kéo ùa ra chỗ quang để xem. Những tốp trực thăng võ trang chở quân nối nhau bay lên núi sáng nay, những cặp cần cẩu bay chân dài như sếu bay con thoi với các cỗ pháo lớn nhỏ, các lô-cốt bê-tông đúc sẵn, hình như đã rơi vào một trận địa của Vi -xi và sập bẫy khá nặng.

Liên tiếp có những bộ đôi hay bộ ba cần cẩu bay, với trực thăng võ trang Vi-king quần yểm trợ bên trên, xách về những xác trực thăng bẹp dúm hay đã gãy đôi gãy ba, những khẩu pháo vẹo nòng vỡ bánh, những xe ủi đất méo mó, và cả những gì còn lại của máy bay chiến đấu siêu âm Con ma hay Thần sấm. Trực thăng tải thương cũng nhiều. Đường bay về Đà Nẵng hay Chu Lai không xa, có thể bay con thoi một ngày nhiều chuyến. Tiếng bom và súng lớn sau rặng núi xanh văng vẳng đến khu vực chỉ huy này, chen vào giữa tiếng vo ve không bao giờ dứt của các loại máy bay thám thính L.19 hay OV.10. Từng lúc, tiếng nổ siêu âm bùng một loạt khi các máy bay chiến đấu phản lực lao lên núi hoặc từ núi trở về, các khối bom lửa bom phá và những thùng rốc-két đeo bên dưới đã biến hết. Có những chiếc đã xì đuôi khói đen dài bay lem lém lửa vẫn cố rướn về vùng an toàn trước khi phi công bấm nút cho ghế ngồi vọt ra và bung dù.

Đại úy Tét-đy chưa trở lại. Khánh phải ra mời khách về lều khi cơm bày xong.

Bữa cơm thành công khá đẹp. Tướng Lâm đã đặt tất cả các món ở tiệm ăn sang nhất Đà Nẵng, cho đầu bếp và hai cô hầu bàn theo, cùng nhiều bếp điện để hâm các món nóng, nhiều bình thủy nước sôi để làm khăn lau tay tẩm thơm và pha cà-phê. Có cả thực đơn đánh máy tiếng Anh và bốn loại đồ uống trong thùng nước đá cách nhiệt. Thức ăn hầu hết là Tàu nhưng đã Việt hóa bằng cách giảm béo, một số thức ăn Âu được bày sẵn, dành cho khách không quen ăn đồ Tàu là lão Lâm gọi phứa là các món dân tộc.

Quan khách đói bụng và được mời mọc sốt sắng, ăn như hùm uống như rồng, tấm tắc khen, xếp Việt Nam vào hàng những nước sành ăn nhất thế giới. Tướng Lâm ghìm bớt được cái tật uống như phễu, giữ được mức của ông chủ nhà vui tính và mến khách. Lão chu đáo đến nỗi gọi đầu bếp đến dặn nhỏ nhưng đủ cho Khánh nghe:

- Đây thiếu thông dịch viên, thiếu tá Khánh giúp tôi nói chuyện với khách quốc tế trên tình chiến hữu. Anh để dành phần thiếu tá thiệt sang, nghe chưa?

Rồi lão quay sang tán vui, và Khánh cố điểm xuyết khá nhiều nét trí tuệ khá uyên bác kiểu Tây Âu vào lời của lão. Cả mâm tiệc trố mắt hay gật gù tán thưởng. Họ xì xào với nhau mấy câu. Ông già Thụy-điển nạy đứt dây thép buộc nút chai sâm-banh, kéo mấy cái ly chân cao về phía mình, đứng dậy với ngón tay cái giữ nút chai:

- Vì là niên trưởng trong đoàn phóng viên, tôi được cử nói mấy lời với thiếu tướng, và qua thiếu tướng với các sĩ quan và binh sĩ dưới quyền thiếu tướng...

Lão Lâm đưa mắt cho Khánh. Khánh chỉ nói vội: “Trình thiếu tướng, tôi sẽ sang băng sau, dễ lắm!”

Ông Thụy-điển nói dài, có lẽ vì hơi men đã ngấm. Hoàn toàn không động đến cuộc thánh chiến chống cộng, bảo vệ thế giới tự do. Ông chỉ nói về nền văn hiến ngàn xưa của Việt Nam, khi Châu Âu và Châu Mỹ đang còn hoang dã. Một dân tộc như thế hoàn toàn xứng đáng được độc lập tự do. “Tôi không tưởng tượng được một vị tướng đã cầm quân đánh trận trong nhiều thập kỷ lại am hiểu đến thế về đất nước, con người và đời sống Âu - Mỹ. Chỉ qua những lời khiêm tốn của thiếu tướng, tôi thấy được truyền thống văn hóa của Việt Nam đã ngấm sâu vào tâm khảm mỗi người dân trên đất nước này...”

Cùng một lần với nút sâm-banh nổ bốp trên tay vị niên trưởng, một loạt tiếng nổ bật lên chung quanh bàn. Quan khách ùa tới chạm cốc với ngài chủ tiệc tươi như hoa. Khánh chen vào nhắc khẽ:

- Thiếu tướng đến chúc người phụ nữ duy nhất. Tên Mỹ Duyên, phóng viên AFP.

Tướng Lâm vẫy cô hầu bàn rót đầy các ly. Rồi lão mỉm nụ cười ga-lăng nhất, cầm ly sâm-banh sủi bọt đến bên Duyên, người khách kín tiếng:

- Xin được chạm cốc với người đẹp Mỹ Duyên mà tôi đã nghe danh tiếng từ lâu, một trong những người thông minh nhất trong nữ giới nước nhà! Xin mời các bạn cùng qua cạn cốc chúc sức khỏe và nhan sắc của nàng tiên cá xi-ren dùng sóng điện AFP làm tiếng hát!

Theo tục lệ, Mỹ Duyên ngồi nguyên chỗ, chỉ nâng cao ly rượu khi được chúc mừng, trong khi tất cả đàn ông ghé đến chạm cốc và uống đứng. Khánh cũng đến chúc và thoáng thấy trong mắt Duyên một ánh lửa mà chàng hiểu: ánh mắt căm giận cố nén trong khi môi vẫn cười tươi.

Sau tiệc, tướng Lâm ra vẫy viên thiếu úy hậu cần dặn nhỏ mấy câu. Mươi phút sau, một trung sĩ đến đứng nghiêm chào, xưng tên, đó là một học sinh rớt tú tài được tuyển làm phiên dịch tiếng Anh trong một tiểu đoàn có cố vấn Mỹ đi kèm. Lại tiếp bốn lính nữa vác đến một chục giường xếp khung nhôm phủ bạt còn mới tinh, lấy ở trạm cấp cứu của sư đoàn, quà tặng nhân đạo của Thụy-sĩ được chuyển sang quân đội xài.

- Nè Khánh, toa giao việc cho thằng em đây. Toa nói mấy câu mời khách nghỉ trưa rồi đi với moa, nói là có cuộc họp quan trọng. Mình bám hoài họ lại tưởng cố lấy lòng, kệ cha thằng Tét-đy nhai dẻ rách để họ ngán cái thói chơi cha thiên hạ của Mẽo. Lão Thụy-điển ranh như cáo, cố ý so sánh người mình nghèo mà văn minh, tụi Xịa giàu mà man rợ. Moa ăn nói... có tàm tạm không?

- Thật tình, thiếu tướng làm tôi sửng sốt. Một đại sứ lão luyện cũng phải bái phục!

- Ờ, ờ... vợ moa là chủ mấy cái khách sạn, hay mở tiệc mời khách ngoại quốc, rèn cho moa miết cũng quen. Thêm toa lại gài kiến thức vô nữa, biến moa thành nhà văn hóa, hớ hớ hớ!

- Chiều nay thiếu tướng định làm gì?

- Ngủ tới khi thằng đeo chim đến báo cáo, rồi vù về Đà Nẵng, để thằng đại tá sư Hai ở đây. Moa phải lo cả năm tỉnh, cả quân đoàn, đi thị sát bấy nhiêu thôi. Toa cũng về. Phóng viên để Xịa nó liệu.

- Trình thiếu tướng, tôi xin phép đi xem vùng này. Hồi nhỏ tôi hay về đây nghỉ hè. Nhà cha dượng tôi cũng ở gần đây, bây giờ tan hết.

- Ồ, moa quên, tức là ông tỉnh phó Ung Viết Đỉnh hả?

- Thưa phải.

- Nhớ đem theo vài ba cận vệ. Mà moa đã dặn, ngoài giờ làm việc thì đừng thưa trình gì cách biệt. Moa thứ năm, kêu bằng anh Năm hay anh Lâm là moa ưa nhứt! Đem theo một PRC.10 để khi cần moa kêu về.

*

*        *

Một chiếc xe ủi đang dồn hết những đống gạch ngói còn lại của dinh quan phủ Đỉnh năm xưa, đẩy xuống ruộng. Một tiểu đội Mỹ đang dọn chỗ để đặt trận địa pháo tầm xa trên nền nhà còn chắc.

Một tên khoát tay từ xa ra hiệu cho Khánh cùng bốn cận vệ không được đến gần. Khánh cứ đến trước mũi súng chĩa hăm dọa. Nhìn thấy bông mai bạc trên ngực Khánh, tên Mỹ hậm hực chúc mũi súng xuống. Khánh nghiêm giọng:

- Tôi là thiếu tá, phái viên của thiếu tướng tư lệnh quân đoàn Một. Anh là chỉ huy ở đây?

- Phải.

- Anh hãy đứng nghiêm, xưng hô theo điều lệnh.

Tên Mỹ đỏ từ mặt xuống ngang thắt lưng vì cởi trần dưới nắng, chỉ đỏ thêm một ít. Tướng Oét-xty đã chỉ thị cho quân đội Mỹ phải chào cấp trên người Việt, khi ngang cấp thì cùng chào một lần. Nhưng bọn Mỹ khinh lũ gúk, lũ da màu, cứ lánh né. Dù sao, một hạ sĩ đeo lon chữ V úp sấp mà xấc láo với một bông mai bạc thì cũng quá quắt. Hắn dựng súng, chào qua loa, báo cáo cụt ngủn:

- Thưa thiếu tá, tiểu đội chúng tôi đang dọn chỗ đặt pháo lớn. Chúng tôi đang rất bận. Chúng tôi đề nghị bà đeo thẻ phóng viên trên ngực kia không chụp ảnh, đây là khu cấm.

Khánh quay lại. Thì ra Mỹ Duyên lặng lẽ nhập vào nhóm của Khánh lúc nào không rõ, đi cuối hàng. Duyên bước thẳng lên, cười nhẹ:

- Ông hạ sĩ có thể cho tôi gửi máy ảnh lại đây chứ?

- Bà là người Nhật?

- Các ông xem tướng tài thật...

- Nhật thì được. Bà cứ mang theo, đừng chụp.

Khánh chua kịp nổi cáu, tên hạ sĩ đã bỏ đi.

Lát sau, Khánh và Duyên đã lần đến chỗ khuất trên Dương Nai, để số cận vệ gác bên dưới đồi. Duyên leo dốc dưới nắng, mặt hồng lên như các cô ca sĩ đôi mươi. Khánh không để ý. Chàng  vừa sa vào lưới nhện của kỷ niệm xưa. Khoảng cách mấy mươi năm vụt biến, hai bộ phim từ từ hiện trên hai màn ảnh đặt sát nhau, từng lúc chập chờn chồng lên nhau, khi tới khi lui...

Cậu học sinh Khải Định bơi sông Hương mỗi năm chín tháng, bơi sông Linh và biển Quy Nhơn ba tháng, đoạt giải vô địch bơi của học sinh Trung Kỳ, thường được gọi là chàng trai hấp dẫn nhất Thần Kinh... Những năm sống chật vật ở Hà Nội, túi tiền và dạ dày cùng rỗng, trải chiếu nằm gạo bài trên căn gác chật và hứng mùi hôi của bãi rác... rồi đến Mỹ Duyên với những cuộc ái ân vụng trộm ở Đà Nẵng và ngay ở đây. Những tài liệu kèm mấy khẩu súng tặng Việt Minh. Chín năm chống Pháp, tiếp tới sai lầm sau đình chiến, sụp hố bẫy của Quốc dân đảng với phủ Đỉnh, Bảy Suyền, Trọng Béo, cả một bầy đeo mặt nạ... Bà me  Lợi Thịnh đã sớm lẩm cẩm, cô em gái út bám riết mẹ để vét sạch số vốn đem được vào Sài Gòn, coi Khánh như kẻ giành ăn... Còn lại ai nhỉ? Mỹ Duyên với đời riêng rất khó hiểu vẫn tìm mọi cách gần gũi mình, giúp mình khi gặp nguy. Và thằng em tập kết đã khá nổi tiếng, mở đài Hà Nội thường nghe tên nhạc sĩ Viết Chương, cả sáng tác lẫn nhắn tin vào Nam cho người thân và bạn bè...

- Anh Khánh!

Khánh vụt tỉnh, quay lại, không biết nước mắt đang chảy trên mặt mình, Duyên quay mặt đi để Khánh khỏi ngượng, trỏ xuống một chỗ trụi, trước kia đầy những bụi sim, mua, du dễ rậm rạp:

- Anh nhớ không? Chúng mình “loạn” với nhau mấy lần chỗ khuất này...

- Quên sao được? Hồi chống Pháp, vắng tin em lâu quá, anh lên đây đứng trong bụi rậm chỉ thấy công múa. Tới nay anh vẫn chưa hiểu vì sao em trốn kỹ thế?

- Và em cũng chưa hiểu vì sao anh từ chối không nhận vàng em gửi Thạch Sơn, không trả lời thư em.

- Dễ hiểu lắm. Chính quyền Việt Minh lo đánh mặt trước, để hậu phương rối tinh, bọn xấu chui vào nhiều quá, đạp người tốt đổ nhào. Hồi ấy anh không dám tin ai. Những người tốt cực kỳ như anh Cả Chanh hay ông Tư Chua làng này rụng hết...

Người lính mang PRC.10 đứng dưới gọi lên:

- Trình thiếu tá, có lệnh thiếu tướng kêu về làm việc.

Duyên nói vội khi đi xuống:

- Về Đà Nẵng em có chuyện rất, rất quan trọng nói với anh.

- Gặp đâu?

- Ở buồng em, khách sạn Bảo Gia, nhỏ xíu, buồng 21, ít ai để ý.

- Anh ở đêm được không?

- Nhờ ông Trần Hưng Đạo giúp thì được. Bảy giờ tối mai nghen?

Bóng người gác đã hiện lấp ló. Khánh đổi giọng:

- Thưa bà, rất khó tưởng tượng vùng này trước kia rất trù phú, là giao điểm các nguồn hàng từ biên giới Lào xuống biển, qua đường 56 và sông Linh đổ xuống Thu Bồn. Nay đã tan hoang không còn dấu vết.

- Do thiên tai, cũng do chiến tranh tàn khốc... Tôi hiểu ông.

Tướng Lâm ra lệnh gọi Khánh đến lần thứ ba trong khi cả nhóm đi vội về khu chỉ huy. Lão đứng ngoài lều bạt chờ Khánh:

- Mẹ cố tổ nó chớ. Thằng thiếu tướng Mắc Kru-gơ đi thị sát mà không thèm báo trước cho moa. Năm phút trước khi hạ cánh nó mới biểu tham mưu báo cho mình. Chậm chút nữa, moa cho năm bảy cây đui-xết quét rụng cả bầy.

Khánh nghĩ: “Phét, đố dám!”.

Tên tướng Mỹ đang làm việc với bọn tham mưu Mỹ. Khánh có thì giờ để phanh ngực trước quạt lạnh, uống một lon bia ướp đá. Bên ngoài nghe một loạt tiếng rập gót chào của đội cận vệ. Tướng  Lâm, đại tá tham mưu trưởng và Khánh bước ra đón.

Tên tướng Mỹ không hách dịch như ông chủ trả lương, mà rất nhũn nhặn. Hắn chỉ bàn với tướng  Lâm khoanh lại một khu vực đã giao cho quân Sài Gòn ở bờ phía Đông sông Linh đã đặt các pháo lớn tầm xa và các chiến xa hạng nặng. Tướng Lâm giả dại:

- Thưa thiếu tướng, Bộ của ngài đã cho chúng tôi bản đồ ghi mấy chục chỗ đặt pháo và xe tăng từ bờ Tây sông Linh trở lên. Ngài đặt ở đây, tầm hủy diệt sẽ rất hạn chế.

Hai viên tướng gườm gườm nhìn nhau bằng ánh mắt của đại bợm đụng đầu. Mỗi người nói những lời mà kẻ đối diện đã biết trước:

- Các đơn vị thủy quân lục chiến và kỵ binh bay của chúng tôi đang đụng độ với hàng loạt lực lượng Vi-xi: du kích Thượng với rất nhiều loại chông và bẫy phóng lao, các đại đội và tiểu đoàn của tỉnh, hai trung đoàn thuộc quân khu Năm, và hình như cả một sư đoàn Bắc Việt mới vào, lực lượng Mỹ bị giảm trong cuộc hành quân này vì có rất nhiều tin báo rằng Vi-xi sắp đánh chiếm Đak-tô, cũng vì chiến dịch lớn sẽ mở gần giới tuyến. Chúng ta có thể thương lượng...

Cuộc mặc cả kéo dài hơn một tiếng. Phía Mỹ chịu nhận sẽ yểm trợ bằng pháo và không quân đánh đêm cho khu vực Đông sông Linh, giúp tải thương ban đêm - vì quân Sài Gòn không quen bay đêm đánh đêm - kèm một khoản tài trợ lớn để định cư dân vào các ấp tân sanh mới, nhưng phải giao chánh quyền Việt Nam tại Đà Nẵng để chia thật công bằng.

Một thứ tiếng lạ tai rất trầm nổi lên trên sông Linh. Tên tướng Mỹ mời tướng Lâm ra xem một loạt chiến xa mới. Dọc sông Linh có một thứ gì giống như tàu đổ bộ bay trên mặt nước chừng mười thước, chậm như trực thăng chở quân. Tên trung tá gọi gì đó trong máy bộ đàm. Ba chiếc nối đuôi nhau hạ cánh dễ dàng xuống mặt ruộng khô.

- Mời thiếu tướng xem. Đây là loại chiến xa bay I-rô-côix đang thí nghiệm ở Trung Việt, đã được thử thách ở đồng bằng sông Cửu Long và ở Cao nguyên Trung phần. Nó bay bằng động cơ phản lực trên đệm không khí với tốc độ thay đổi từ 80 đến 700 ki-lô-mét/giờ, được trang bị bằng bảy súng máy nặng, nhiều phóng lựu và hỏa tiễn, bọc hợp kim cứng như thép chống  pháo 37 ly của Vi-xi. Thiếu tướng đã xem họ hạ xuống đất đấy, chưa tới 150 mét đã dừng.

- Chắc thiếu tướng đã phóng hàng loạt lên vùng núi?

- Rất tiếc là chưa. Núi đèo ở đấy quá hiểm trở. Nhưng chúng có thể làm lá mộc vững chắc cho vùng ngài đang bình định.

Ba chiếc I-rơ-côix theo lệnh nhấc mình giữa bụi mù, bay chậm theo thung lũng  sông Linh, mỗi chiếc để lại một xoáy nước rất sâu dưới bụng.

Xe xích đã kéo đến bốn khẩu 175 ly nòng dài với tầm bắn ba chục cây số vào chỗ nền nhà cũ của phủ Đỉnh. Lính Mỹ hối hả nhồi hàng trăm bao cát dựng thành vách che đạn súng cối và đại bác không giật nhiều cỡ của Vi -xi. Sẩm tối, các họng 175 ấy đã nhận được tọa độ và lệnh bắn. Đám dọn bãi nhai vội các khẩu phần C, uống cà-phê loãng mang đến trong các thùng nhôm, lăn ra ngủ như chết trong khi lính pháo lắp đạn và giật cò tiếng nổ đầu nòng không đủ đánh thức.

Đêm ấy Khánh ngủ trong dinh trại quân đoàn vì quá mệt, nên kịp nhấc máy điện thoại khi tướng Lâm gọi lúc một giờ sáng:

- Xin lỗi, và cảm ơn toa luôn luôn có mặt khi moa cần nhứt. Tụi Mẽo bị đặc công  Vi-xi luồn vô đánh bãi xe tăng và pháo 175, hư hại vô số. Quân sư Khánh nghĩ moa phải làm gì?

- Trình thiếu tướng, quân Mỹ nhận phần đánh đêm, tải thương đêm, ghi biên bản rồi, cứ để họ làm như đã hẹn. Bên ta nên cho một chiếc C.47 đa-cô-ta lên thả hỏa châu, một đại đội biệt động quân lùng rừng tìm đặc công, thỉnh thoảng  báo cho Mỹ một tọa độ nào đó nã pháo. Chắc chắn tụi đầu cọp tìm chỗ ngủ kỹ, thay phiên nhau trực...

- Hay, hay, hớ hớ hớ. Moa sẽ dặn tụi biệt động đem theo bản đồ pháo, địa bàn, phiên dịch. Mấy cha tham mưu đi ngủ với điếm hết, thằng trực dốt đui. Toa làm tâm lý chiến miết mà rành hơn bọn quân sự.

- Trình thiếu tướng, cũng phải hiểu tâm lý quân ta là ban đêm thích ngủ hơn lùng rừng chứ!

Lão Lâm cười to và đặt máy. Khánh xua ngay ý nghĩ về một kiểu kiểm tra đột xuất, cấp tướng không cần làm vậy, chỉ giao cho sĩ quan trực gọi và dặn đôi điều ấm ớ là đủ. Thường là “Bộ tư lệnh thông báo có thể Việt Cộng sắp phóng hỏa tiễn vô khu vực ta, phải đề phòng...”.

Tối hôm sau Khánh đến khách sạn Hảo Gia theo lối vòng vèo. Tướng Lâm đã ra lệnh các sĩ quan cấp tá ngủ đâu phải báo cho trực ban để gọi khi cần. Khánh ghi tên thuê phòng ngủ ở một khách sạn lớn, gọi anh hầu phòng ra giúi cho năm trăm, dặn ai có gọi điện hay tìm thì nói thiếu tá ở đây nhưng đã đi nhậu với mấy cô ca sĩ, chưa về. Rồi chàng đi bộ đến khách sạn Hảo Gia, một vi-la to được ngăn thành sáu phòng ngủ cho thuê, hai phòng tầng trệt dành cho bà chủ to béo và hai con trai chưa đến tuổi quân địch.

Mỹ Duyên đi phố chưa về, dặn nếu có thiếu tá Hai đến thì trao chìa khóa cho lên buồng nghỉ trước. Khánh nói đúng lời dặn, nhận chìa khóa, đưa tiền nhờ mua một chai cô-nhắc với đồ nhắm.

Khánh định uống thật say cho đỡ chán đời. Thằng Chung lại quậy phá không sao chịu nổi.

Chiều nay thằng Chung dẫn một đứa bạn ngoài hai mươi cũng tóc tai bù xù và ăn mặc xốc xếch như nó, đi bộ thẳng vào căn hộ của Khánh trong khu gia đình. Chị bếp và anh hạ sĩ hộ vệ biết mặt thằng con bụi đời nhưng không dám cản khi nó vào ga-ra để xe hơi. Nó sừng sộ khi đòi chìa khóa xe không được, thật ra Khánh chỉ bỏ trong ngăn kéo bàn đêm. Thằng bạn nó là thợ sửa xe, loay hoay tháo ổ khóa, đấu lại nối dây điện: máy bắt đầu nổ số không. Chúng leo lên xe, sang số nhỏ, chạy qua mặt lính gác cụm nhà sĩ quan, sang số lớn húc văng cây ngáng đường ở trạm gác cổng chính. Ba lính quân cảnh nhảy lên mô-tô ba bánh, còi đuổi theo, lại dừng ngay: chiếc ô-tô ra khỏi cổng lái ngoặt sang trái quá nhanh, đã vọt qua chỗ bùng binh cho xe tránh nhau, bay tiếp qua đường bên kia, nhào ngửa bốn bánh lên trời. Hai đứa không biết xe này lắp động cơ xe đua, bảng tốc độ sửa lại một cây số thành hai.

Hai đứa trộm xe văng ra ngoài, đều bị thương. Thằng lái nặng hơn, hộc máu và gãy tay vì bánh lái đánh trúng, thằng Chung chỉ toạc trán và đổ máu mũi. Chúng được chở vào bệnh xá của quân lao. Chiếc xe méo mó được kéo vào nhà thiếu tá Khánh.

Khánh về sau một ngày làm việc rất căng do trận “tìm diệt” Man-hat-tan bị thiệt hại “được coi là nặng” theo kiểu chơi chữ mới của tướng Oét-xty. Suốt ngày có điện thoại gọi, điện tín đánh về, điện đàm vô tuyến, công văn đánh máy. Trực ban tham mưu đã đưa tất cả những gì thuộc quân Sài Gòn cho sĩ quan tùy tùng, nhưng phần việc còn lại của sĩ quan liên lạc Việt - Mỹ vẫn bằng khối lượng hàng tuần hay nửa tháng trước đây, hầu hết là tối khẩn, tối mật, thỉnh thoảng chen vào một hỏa tốc dành cho “đích thân” tức tướng Lâm. Phải điều thêm hai thông dịch viên “rớt tú tài”, nói tiếng Anh nội hóa ở trường, làm thêm việc thu băng ghi âm và đánh máy ra giấy khi có thể, Khánh nghe băng và dò lại trước khi “trình đích thân”. Lão Lâm đêm qua đánh một trận rượu và gái, mới ngả lưng đã nghe quân Mỹ kêu cứu, chỉ ngủ được ba tiếng, hôm nay ngáp lia lịa:

- Tóm tắt đi toa... Ngắn ngắn gọn gọn, rồi toa dựa ý moa soạn công vãn hay điện trả lời. Moa chỉ trả lời thẳng với thằng trung tướng và thiếu tướng của Mẽo thôi.

Khánh về nhà mình trong khu gia đình, nghe hạ sĩ hộ vệ kể tỉ mỉ, xem cái xe méo mó, vỡ đèn vẹo bánh, lắc đầu. Cứ để thằng quỷ sứ trong quân lao đó, gặp nó chỉ thêm điên tiết. Khánh chỉ dặn tay hạ sĩ nói với trạm y tế quân lao cho nó thuốc men và ăn uống đầy đủ để mau lại sức, thiếu bao nhiêu tiền Khánh sẽ gửi sau, nhưng không cho ra ngoài, đợi xét xử đã.

... Mỹ Duyên đi đâu vẫn chưa về. Khánh xem lại đồng hồ, thấy mới sáu giờ hai mươi. Trong lúc bấn loạn, Khánh đã lầm giờ, quên cả ăn tối. Chàng đi tìm Mỹ Duyên như người sắp chết đuối cố rướn tới cái phao gần tầm tay.

Ly rượu mạnh bốc nóng từ bụng lên đầu Khánh. Dường như chất men xua bớt đám mây đen buồn giận trong óc. Khánh nghĩ đến thằng con càng lớn lên càng đảo ngược tính nết, cố nhớ xem nó sinh vào tháng nào trong năm 1949. Đủ mười tám tuổi thì tòa án binh xử, vì trộm xe trong khu vực quân sự. Chưa đến mười tám thì đi trại trừng giới. Trong Nam phần, có trại Thủ Đức cho đám trẻ mới phạm, tái phạm lỳ thì đi Phú Quốc, chẳng biết Quảng Nam và Quảng Tín có trại trừng giới không nhỉ... Khánh rùng mình. Vào các lao các trại ấy, nó sẽ ăn đòn nhập môn, làm nô lệ hầu hạ bọn đại ca, ngoài ra còn những trò đánh đấm đá đạp của giám thị. Tòa xử thì sẽ rất nặng: quái xế cũng lắm mức, xế điếc nhẹ, xế nổ hai hay xế nổ ba nặng hơn, đây nó lại vào tận nhà cướp xế nổ bốn trong khu quân sự... Đáp lại, thằng Chung sẽ mượn dịp chửi ba nó bằng những lời vu vạ độc hiểm nhất khi ra tòa.

Khánh đã cạn ly thứ hai, rồi thứ ba. Cố nhai một miếng nem chua không thấy mùi vị gì. Chả giờ cũng vậy. Hơi nóng bây giờ dồn cả vào cổ họng, Khánh uống thêm để giập lửa...

- Anh Khánh! Anh Khánh!

Khánh gượng mở mắt, thấy ba cô Duyên trước mắt. Giụi mắt mấy cái, còn lại hai cô, rồi một cô với cái bóng ngấp nghé đằng sau.

- Anh uống tới hai phần chai Mác-ten, dễ sợ, hèn gì say mèm. Anh ăn tối chưa?

Khánh lắc đầu.

- Uống bụng đói nữa! Để em giúp cho thoát say...

Duyên mở cặp da, lấy đưa một viên nhộng màu xanh cho Khánh uống với nước chín trong bình. Xong, lại bảo Khánh chuẩn bị nôn. Cơn buồn nôn đến khá nhanh, Khánh chỉ kịp vào buồng tắm nôn thốc tháo vào hố xí máy, đến khi đau quặn trong bụng rỗng. Duyên mở sẵn vòi nước chỗ rửa mặt cho Khánh, còn giội thêm nước lạnh ướt đẫm tóc và đầu. Dễ chịu rồi.

Khánh ra ngoài, thấy Duyên đang cắt những lát chanh mỏng kèm một đĩa con muối tiêu. Thêm một quả khế nữa.

- Anh ăn cho dã rượu. Tối nay anh thích ăn gì?

- Gì cũng được. Ờ, ờ, cho anh tô cháo lòng với đĩa bánh cuốn nóng, mấy thứ đó khu gia binh không có.

Duyên bấm chuông gọi hầu phòng. Người mới đổi phiên là một ông tóc hoa râm, dáng bệ vệ như ông quản lý khách sạn bốn năm sao.

- Nhờ ông cảm phiền cho người đi mua giùm mấy món ghi giấy đây, nhà tôi chưa kịp ăn tối. Tối nay nhà tôi nghỉ đây với tôi.

- Vậy xin bà trả cho khoản phụ trội, và xin ông gởi cạc để tôi đưa cho bà tiếp tân. Dạo này cảnh sát hay đến tra sổ ban đêm tìm khách thiếu giấy tờ...

- Tụi nó đòi ăn đó thôi, ông. Vợ chồng già gặp nhau mà ai đem giấy tờ làm gì. Xin góp chút xíu để ông lót tay tụi nó.

Duyên cười tươi, rút đưa cho ông hầu phòng bốn tờ năm trăm, đưa thêm hai tò nữa để mua đồ ăn. Được món bổng đế vương, ông kia cúi chào và lặng lẽ bước ra. Cái nhà trọ thổi phồng lên khách sạn này chẳng mấy khi được một bà khách dễ tính và hào phóng như vậy.

Khánh đã tỉnh táo hẳn sau khi nhai gần hết quả chua chấm muối. Chàng thong thả kể tội thằng Chung, kể những nỗi thất vọng liên miên từ ngày rời Việt Minh trở về thành phố mười ba năm trước, tan nát hết rồi. Duyên nghe chăm chú, nhưng Khánh cảm thấy mỗi lúc một rõ rằng Duyên biết tất cả, chỉ muốn nghe lời nói và giọng nói của chàng.

- Anh chán hết mọi thứ trên đời, chỉ trừ em. Vì sao anh lại được một thiên thần hộ mệnh luôn luôn hiện lên khi anh bế tắc, buồn khổ? Anh đâu có xứng đáng với em?

Duyên nhắm mắt như choáng váng sắp ngã. Tiếng gõ cửa đánh thức cả hai. Đợi người hầu phòng đặt mâm thức ăn trên bàn - có thêm bánh bao và bia, nước ngọt ngoài các thứ Khánh dặn - cúi chào và bước ra, Duyên gài chốt cửa, đến ngồi trên đùi Khánh, quàng tay ôm cổ người tình. Khánh ghì hai tay, ghì môi. Cái hôn kéo dài mãi đến khi Duyên giẫy ra, hổn hển:

- Em gãy xương nghẹt thở muốn chết. Khiếp mấy ông “nhà banh” rồi. Anh ăn các thứ đi, nguội hết, no bụng em mới nói, quan trọng cực kỳ nghen.

Khánh ăn vội vã tô cháo lòng còn nóng. Càng  ăn càng thấy đói, chàng ngốn vèo hết đĩa bánh cuốn, thêm luôn hai bánh bao, dốc cạn một lon cô-ca cô-la mữa mới đủ no. Duyên tủm tỉm:

- Vậy mới đúng phong độ người hùng chớ, Tây nó nói: bụng đói không hề có tai. Anh sẵn sàng nghe chưa?

- Buồng em có “rệp” không?

- Yên chí lớn. Em dò kỹ rồi, không có máy ghi âm hay máy nghe. Mà có ai rình thì em được ông Thánh Trần[14] báo trước. Anh cẩn thận là phải.

Duyên lấy máy thu thanh bán dẫn ra, mở đúng đài Sài Gòn, đem đặt sát cửa vào, cho loa chõ ra ngoài. Lại vào buồng tắm mở nước hoa sen phụt rào rào.

Nàng nghiêm giọng khi nói:

- Trước hết, anh cần đọc ngay tại đây ba lá thư gửi cho anh. Một là của anh Phan Chanh, bí thư tỉnh ủy. Thứ hai là của anh Thạch Sơn bạn cũ ở Hà Nội. Thứ ba, nhạc sĩ Viết Chương em ruột anh. Coi thiệt kỹ để sau phải đốt.

Khánh ngẩn người khi nhận ba phong bì bằng nhựa trong dán kín chống ướt. Thư được xếp nhỏ, quấn một dải giấy mỏng ghi tắt: TS, PCh, VCh. không  đề tên người nhận, rõ là thư chuyển theo đường dây mật. Phần lớn thư đến được miền Nam phải đi vòng vèo: từ Hà Nội gửi sang Pháp, Việt kiều ở Pháp thay bì chuyển về miền Nam, và phải viết rất bóng gió rằng ở Pa-ri rất nhớ quê hương, ơn Chúa phù hộ được những gì. Chương đã gửi hai lá thư như thế cho Khánh, đều có dấu vết mở ra dán lại cả, bọn mật vụ Sài Gòn rình mò rất sát.

Khánh cắt túi ni-lông bọc bằng kéo con Duyên đưa, chợt thấy tay mình run. Vì sao nhỉ? Chẳng lẽ những người thân, cũ từ lâu đã biến mất lại khiến mình xúc động đến thế?

Thư Cả Chanh hơi dài hơn mức anh thường viết, bốn trang giấy mỏng. Không giống kiểu chữ viết văn điện tín hớt đầu cắt đuôi như trong các thứ công tác trước đây, nhưng nét chữ không lẫn được.

... Nói tình thiệt, anh làm tất cả chúng tôi sững sờ khi nghe tin anh bỏ về Đà Nẵng với thằng S. Tới khi đọc lá thư anh để lại, chúng tôi mới hiểu thêm, chớ ban đầu chúng tôi hết sức áy náy, tự hỏi mình có gì sai sót để cho một đồng chí tham gia từ hồi bí mật phải rời bỏ hàng ngũ sau ngày kháng chiến thành công.

Theo dõi bước đi của anh suốt mười ba năm qua, chúng tôi biết anh trải qua nhiều cơn sóng gió, bị hành hạ nhiều về tinh thần và thể xác nữa. Chắc anh đã có dịp so sánh thái độ của chúng tôi với cách đối xử của Mỹ - ngụy. Mong anh suy nghĩ và chọn lựa con đường đúng. Chúng ta cùng lứa tuổi còn sống lâu, còn gặp nhiều ngã ba ngã tư càng phải rẽ sao cho đúng. Tôi thiết tha mong anh rẽ về phía Tổ quốc và nhân dân đang mở rộng đôi cánh tay chờ anh...

Anh ấy vẫn điềm đạm và trung hậu như xưa, trong khi bụng dạ mình cứ như một chậu đầy lươn trườn bò lung tung. Khánh đọc sang thư Thạch Sơn. Thì ra lâu nay cậu ta ở lại miền Nam. Trong các thông báo mật của vùng chiến thuật Một chỉ thấy nêu tên Phan Thanh Trà tức Phan Chanh cùng hàng trăm cán bộ Việt Cộng khác, không hề có tên Thạch Sơn tức “Sơn báo động”, Sơn A-léc, như sinh viên trường Luật hay chế, vì lúc nào cũng hối hả, tất tưởi như ma đuổi. Là người Bắc chính hiệu, chắc cậu ta ở lẫn trong số dân di cư từ Bùi Chu, Phát Diệm. Lời thư nồng nàn nhưng kín đáo.

... Về đi chứ, người giáo hữu thân mến! Sau nhiều năm khô đạo rồi bỏ đạo, bạn đã bị cám dỗ theo bọn tin vơ thờ quấy. Quỷ Satan mua được bạn bằng giá rẻ, sau đó đã đẩy bạn vào những nỗi đau buồn triền miên chẳng dứt. Hãy mau trở về, như đứa con lầm lạc trong Thánh kinh quay về nhà trong sự hân hoan chung... Giáo hữu Simon sẽ nói rõ hơn lời kêu gọi của Hội thánh và lời dặn dò của Đức giám mục...

- Simon là ai, Duyên?

- Là Simonette - Duyên trỏ vào ngực mình. Khánh định hỏi tiếp, nhưng Duyên ra hiệu cứ đọc hết ba lá thư. Thì ra lâu nay Khánh ngờ ngợ không đến nỗi sai.

Thư của Viết Chương không có gì mới và cũng không bóng gió. Cô em gái Ung Thị Nguyệt vẫn sống với chồng sĩ quan, ba con, khá vất vả vì ông chồng thượng tá luôn luôn đi chiến trường xa trong khi “tổng Giôn” ném bom ngày càng hung ác. Nhưng con em gái chuyên khóc nhè và mê tiểu thuyết tình loại ba xu nay đã tốt nghiệp đại học sư phạm khoa Lý, và “bây giờ nó chuyên nói lý anh ạ, cả vật lý lẫn lý sự, lý luận, còn em là vịt nghe sấm. Anh chưa lấy vợ là chuyện chúng em thấy lạ, anh đã 43 tuổi mà vẫn tự do như không khí, như gió trời. Nói trộm phép cô em đầy mình lý lẽ, em là mục tiêu tấn công của khá nhiều cô văn công thích nhạc của Viết Chương đâm ra thích người, đôi khi dính tí bom đạn cho có vẻ trai hùng Nam quốc vào chốn băng bó, thì lại bị các cô từ y tá đến bác sĩ đánh đuôi nheo, phiền thế. Em cứ hô thầm khẩu hiệu: “Tự do trên hết, tự do muôn năm”, mỗi khi lộn xộn cõi lòng...”

Kèm theo thư có một ảnh màu phóng nhỏ nhưng nét khá sắc của Chương  đang hát, có dàn nhạc người Âu hai bên, mặt sau đề: Berlin, 10/1966. Thằng em lêu têu, học ít chơi nhiều năm xưa nổi tiếng đến thế!

Mỹ Duyên ngồi im trong khi Khánh đọc rất kỹ ba lá thư, đọc lại những đoạn quan trọng, nhất là trong  thư anh Chanh. Nàng vẫn loay hoay mãi, phân vân mãi: nên nói hết hay không nói? Thiếu gì người mong  tâm sự riêng, sống để bụng chết chôn theo?

Năm ngoái, Duyên bay gấp ra Đà Nẵng và Huế vào tháng  Năm 1966, lại vào Đà Nẵng giữa lúc lính dù và thủy quân lục chiến của thủ tướng Kỳ được phái ra đánh dẹp sư đoàn Một phản chiến cùng phong trào Phật giáo, thanh niên, dân thành phố chống đối. Bọn Mỹ sợ đổ thêm dầu vào ngọn lửa chống Mỹ nên cấm trại 24 trên 24 tiếng , chỉ cho không quân đi đánh các vùng căn cứ phía Tây, để mặc cho tướng Bảy và quân của Kỳ tự lo liệu, cũng tránh giao thiệp với các tư lệnh Việt Nam vì chẳng biết ai sẽ lật ai, nạn dịch đảo chính chưa chắc đã dứt.

Duyên rủ Khánh mặc thường phục đi dạo phố suốt một chiều và một tối, cố tránh những làn đạn hai bên, vào núp trong khuôn viên của một chùa lớn lúc này đang chất đầy những người dân chết và bị thương. Súng cối và phóng lựu nổ khá nhiều trong các khu đông người. Một nhóm Phật tử đang khiêng người bị thương gần đến cổng chùa bị một quả phóng lựu rơi vào giữa, sáu người lăn ra trong vũng máu. Khánh nhào ra khỏi cổng bế xốc từng người chạy vào chùa, mấy trai trẻ khác nhào theo. Các ni cô áo xám lóng ngóng rụng rời. Khánh quát:

- Xé vải sạch làm băng. Vải mùng cũng được, rọc băng giấy cũng được. Pha một chậu nước muối thật mặn, nấu một thùng nước chín, mau. Kiếm dây làm ga-rô. Chạy các cửa hàng kiếm thuốc sát trùng, mua vi-ta-min K với ống tiêm cầm máu, hay thứ đóng viên cũng được…

Xác chết và người bị thương vẫn ùn ùn tuôn qua cổng chùa. Một quả cối 60 rơi nổ trong chùa, nhưng chỉ phá sập tường sau, chỗ không người.

Hai chiếc xe tư nhân hết khách chạy chậm rì rì đến gần, các mũi và sườn đều dán giấy chữ to XE ĐÒ. Khánh nhào ra, rút lon thiếu ta vẫy, tay kia cũng rút súng ngắn ra dọa. Lái xe dừng miễn cưỡng. Khánh ra lệnh chở người bị thương vào bệnh viện công và tư “nhân danh Bộ tư lệnh quân đoàn”. Hai người lái sợ súng hơn sợ lon, phải lái vào sân chùa. Khánh chỉ huy, thu xếp, đưa đi được hơn bảy chục người chồng chất. Chàng thu xếp mãi đến khi trong chùa chỉ còn xác chết đợi người nhà đến nhận. Tiếng súng dọc phố đã ngớt, xe xích-lô chở các bà các chị đến chùa tìm xác kéo đến mỗi lúc một đông. Khánh nhìn lại bộ quần áo đẫm máu trên mình, nhờ Duyên đến nhà quen gần đấy mượn cho một áo mưa mặc ngoài, cùng đi chung xích-lô về khách sạn Duyên ở, rồi về khu gia binh quân đoàn. Thượng sĩ chỗ trạm gác quen mặt, tấm tắc: “Thiếu tá đi sát kiểu đó, dễ trúng đạn hai bên quá!”.

Duyên không sao quên được vẻ căm hờn dữ dội trên mặt Khánh cùng những câu chửi rít răng: “đồ uống máu không tanh, đồ chó má, quân ăn thịt đàn bà trẻ con..”. Duyên đã định nói với Khánh cái “chuyện ấy” nhưng Khánh bị tướng Bảy kéo theo ra tận giới tuyến, không kịp gặp lại...

Lần này, ảnh nhìn cảnh Linh Lâm cùng tất cả vùng rừng núi bị hủy diệt, đã khóc lặng lẽ nhưng không giấu nổi. Lão phủ Đỉnh bám Quốc dân đảng lâu đến thế, mà phải hối lộ nhiều đợt đến ngót trăm cây vàng mới giành và giữ được cái ghế tỉnh phó, chỉ được xếp ngang với thiếu tá thực thụ, vì tỉnh trưởng là trung tá. Còn ảnh bị tra tấn đến ngắc ngoải mới chịu bỏ nghề dạy học, nhận lon sĩ quan. Một con người rất lạ. Thể xác cường tráng nhưng tâm hồn yếu đuối, dễ hờn tủi. Vô cùng thông minh và ham học, trình độ cao hơn nhiều so với lớp trẻ đã có bằng đại học Văn khoa, nhưng ứng xử trong đời hết sai chỗ này đến vấp chỗ khác, làm khổ cô Năm Bưởi, bị thằng Chung hành hạ như báo oán, và sai nặng nhất là “đi tìm trưa tròn bóng lúc hai giờ chiều” với ảo tưởng có thể xây một chế độ dân chủ kiểu Pháp hay Anh trên đất nước này, đã đi tìm tình cảm gia đình khi mọi con người đã đổi thay... Ảnh không thể trở mặt tố cáo Duyên được, nhưng có dám vượt qua lớp rào của tự ái, của sĩ diện, để quay về không?

Ảnh hơn Duyên hai tuổi nhưng trông trẻ hơn nhiều, vẫn thân hình dẻo và chắc nhờ bơi lội nhiều, nhưng dày dặn hơn. Mái tóc cắt kiểu thể thao, khuôn mặt có nhiều nét “tây lai” thường được gọi là “kép xi-nê”, ảnh được rất nhiều cô mê tít thò lò, mà vẫn thủy chung với người tình đã từng là gái nhảy, gái bao, vợ ba của cha dượng mình... Mỗi lần nghĩ đến chỗ lạ này, tất cả con người Mỹ Duyên chợt thấy ấm nóng hẳn lên, muốn vất hết mọi việc dở dang để bay đến với ảnh, lao ngay vào đôi cánh tay vạm vỡ và háo hức kia...

- Xong rồi đây, Duyên. Em thủ tiêu đi.

Duyên vào buồng vệ sinh, xé vụn từng lá thư thả xuống chậu, giật nước cho trôi biến. Làm thế trong phòng không bay mùi giấy đốt.

Khánh mở một chai bia, rót nhấm nháp từng ngụm.

- Anh phải hỏi lần nữa đây. Em là ai, Duyên?

Duyên không đùa cợt ỡm ờ như trước:

- Em là cơ sở của Mặt trận Giải phóng.

- Vậy anh đoán mò không đến nỗi sai. Địch vận hả?

- Không, chỉ lấy tin, đưa tin.

- Ba lá thư, chỉ có thư thằng Chương có đề ngày, viết cách đây hơn ba tháng. Hồi chống Pháp thư leo núi nhanh hơn... Mà quên, từ trên núi xuống đây cũng mất nhiều tuần nữa... Em gặp anh Cả Chanh với Thạch Sơn hồi nào?

- Cách đây hơn một tháng. Em dự một lớp ngắn bảy ngày, anh Sơn hướng dẫn. Bí mật ghê lắm. Mấy chục người học chung mà không ai biết mặt ai. Mỗi người được phát một cái nón lá, có vải mùng bao ngoài như đàn bà Ả-rập Hồi giáo, trên nón dán giấy đề bí danh. Học xong, chẳng ai bị lộ. Anh Chanh bận chống càn quét, không tới được, chỉ gởi thư thăm chung, viết riêng cho anh. Chắc anh biết bây giờ ảnh là bí thứ tỉnh, khu ủy viên rồi.

- Bọn chiêu hồi khai hết. Tụi nó nói ông Chanh là Cộng sản tới xương tủy mà có uy tín lắm. Đối với loại gạo cội, chí cốt, có sạn trong đầu đó, hễ bắt được thì giết ngay hay chuồng cọp chung thân thôi. Thằng tướng Lâm tính bắt được thì giam kỹ, nuôi khá, để trao đổi tù binh về sau... Em xem, anh có nên trả lời ngay không?

- Anh định trả lời sao?

Một phút im lặng. Ba phút. Năm phút, rồi Khánh ngập ngừng:

- Ờ, ờ... Tôi trót dại đi lạc đường, chẳng mặt mũi nào nhìn lại đồng chí cũ... với hai tay nhúng chàm...

- Anh không đủ can đảm tháo bỏ quả tạ níu chân anh? Té ra người hùng Ung Viết Khánh chỉ là đứa hèn nhát!

- Ô hay, Duyên!

- Anh nhảy vô cứu đờn bà trẻ nít, thấy mình cao thượng lắm, nhung lại tiếp tay cho bọn giết dân không kịp đếm. Anh cao thượng một xu mà gây tội một đồng. Anh đau lòng trước cảnh đất nước bị tàn phá, rồi sau đó góp sức cho tụi Mỹ phá nát thêm nữa. Anh giống y nguyên bọn lái B.52 hay pháo thủ: tôi chỉ biết bấm nút thả bom hay giựt cò đại bác theo lệnh cấp trên, lương tâm tôi trong sạch trước Chúa.

- Duyên, Duyên, em hiểu lầm anh quá đấy...

- Xin mời nhà đạo đức giả ra về!

- Em đuổi anh?

- Đúng, xin mời thiếu tá về dinh! Còn may, tôi không giữ lại bằng chứng nào của cộng sản, sẽ trắng án trước tòa án quân sự...

Duyên ra cửa, tắt máy thu thanh chạy pin nãy giờ nheo nhéo, mở rộng cửa, lại vào nhà vệ sinh khóa vòi hoa sen. Khánh chậm chạp bước ra, quay nhìn lại: Duyên vịn một tay trên lưng ghế, mắt long lên trong cơn giận khó ngờ mà Khánh chưa từng thấy từ khi biết nhau. Cánh cửa đập mạnh sau lưng chàng.

Ngày hôm sau, Khánh như người mất hồn, cầm gì rót nấy, mắt trũng thành bọc. Các đồng sự đều tưởng vì thằng Chung trộm xe, họ thi nhau kể những chuyện “con là nợ, vợ là oan gia” để Khánh thấy còn những tai họa gia đình lớn hơn nhiều. Càng nghe càng ù tai nhức óc, Khánh xin phép về nhà thu xếp. Chàng lăn ra ngủ, chỉ dậy một lần khi xưởng sửa xe quân sự được phái đến lấy xe về tu bổ. Sợ lộ phần máy ngụy trang, chàng từ chối khéo, nói xe có bảo hiểm, đợi họ đến coi hư hại đã, sau đó bán quách vì nó tã quá rồi. Vẫn chưa đủ bình tĩnh để nhìn lại bộ mặt câng câng của thằng ôn con. Đến chiều, bỏ cơm trọn ngày, Khánh mặc đồ thường đi Hon-đa ôm đến khách sạn Hảo Gia. Bà chủ nhìn Khánh xoi mói:

- Thưa ông, bà nhà trả buồng đi nơi khác rồi, không để địa chỉ. Xin lỗi ông, hình như ông bà có chuyện gì... không vui... Bà khóc đến sưng mắt, sáng sớm đã kêu bồi lên xách va -li, kêu tắc-xi...

Khánh cười gượng:

- Tính nết nhà tôi xưa nay... Máu ghen đủ đánh vài chục đĩa tiết canh, nghe đồn chồng có mèo mỡ là lồng như ngựa chứng...

Đêm ấy, Khánh nhảy đến giờ giới nghiêm với các cô ở khách sạn Pacific, được một vũ nữ quen dìu về nhà mình khi quá say, cũng được cô chăm sóc gần như Mỹ Duyên đêm qua.

Được đánh thức kịp đi làm, Khánh uống vội một viên a-xpi-rin, một viên tăng lực Mỹ kèm cà-phê nữa. Trong khi Khánh mặc áo quần và chải tóc, cô kia hỏi Xi-mo-nét là ai mà anh lảm nhảm hoài vậy. “Ờ, một cô đầm lai ở Nha Trang vừa đá đít anh để làm me Mỹ. Chuyện đó bây giờ như cơm bữa, sức mấy mà kể!”. Cô kia thấy Khánh kín đáo đút bốn tờ năm trăm vào ngăn kéo bàn đêm. Cô chìa môi:

- Vội tới mức không kịp mi-mi kia à? Mà thôi, sáp môi em hay dính lắm, anh đi đi!

Tay sĩ quan quân pháp cắp cặp đến gặp Khánh hỏi các giấy tờ về thằng Chung, rồi nói thân:

- Thằng nhỏ con toa đủ tuồi ra tòa. Toa muốn xử kín là phải. Mà moa sợ vô nhà tù, nó quen thói con ông cháu cha, nó bị bọn trùm nhét dẻ phủ mềm uýnh chết tuơi. Trại Thủ Đức không nhận số híp-py lớn. Trại Phú Quốc giam tới hăm mốt tuổi, chẳng thiếu bọn ba dao bảy búa xin ở lại để tránh đi quân dịch, ba mươi tuổi còn ở trại trừng giới làm Khuyển Ưng cho bọn cặp-rằng, sếp lao, sống như vua con.

- Toa thấy moa nên làm gì?

- Xin cho đăng lính, rồi thí chút cho bọn chỉ huy để cho nó làm bàn giấy, làm lính kiểng lính ma...

- Rồi nó lại về rửa hận với moa!

- Phóng đại mấy tấm hình của nó giao cho trạm gác ngoài, bót gác trong, không cho vô. Ra khỏi nhà nhớ phòng bị. Thỉnh thoảng gởi cho nó đôi chút, đói ăn vụng túng làm càn mà. Toa làm tâm lý chiến biết hết rồi. Hay là nhờ ông Lâm đẩy nó vô Lục tỉnh, về sư đoàn nào đó coi chữ thọ trên hết, như sư 25 sợ Cộng hơn sợ cọp.

Ngày chủ nhật, Khánh đến quân lao gặp con. Giữa mớ tóc râu bù rối, Khánh vẫn nhận ra khuôn mặt giống hệt mình với đôi mắt gườm gườm và cập môi bĩu dài khinh bỉ. Đứa con muôn vàn đáng yêu luôn đòi mẹ Xùi “xương con một xí”, về với Khánh đã là bướm hóa ra sâu róm, không giết thì phải tránh.

Nghe Khánh nói sẵn sàng bảo lãnh cho ra khỏi quân lao, nó buông thõng:

- Cho biết điều kiện.

- Con đi quân dịch ở chỗ xa bom đạn, ba tiếp tế cho con dùng.

- Ông phải lo cho thằng Chín, là thằng sửa xe đó, đang nằm y tế quân lao, ra cùng một lần với tôi. Mấy tháng bó bột là lành thôi.

- Ty công an nói nó ăn trộm xế đôi, xế tư đến hơn chục vụ...

- Bao nhiêu lần kệ nó. Vụ này tôi với nó uống nước cống ăn thề, cùng sống cùng chết. Cả băng cũng tuyên thệ sẽ xử tử đứa nào lừa thầy phản bạn. Một mình tôi ra khỏi tù, cả bọn xỉa dao chết liền một khi!

- Băng của mày có những ai?

- Bí mật nhà nghề. Luật giang hồ không cho phép khai.

- Tao ra rìa hả?

- Tùy ông nghĩ.

- Vậy là hết tình nghĩa cha con. Trả mày cho pháp luật xử.

Lần đầu, Chung thấy người cha lạnh như đồng. Nó đã đi quá mức chăng? Khi Khánh ra cửa nhà giam, nó hét to:

- Ba để con chết sao, ba?

Khánh chỉ quay lại một loáng với vẻ mặt hóa đá, bước đi thẳng. Nó đã quên sức chịu đựng của ai cũng có hạn. Nó ngã vật xuống sàn xi-măng lạnh, khóc rống lên. Chẳng ai nghe tiếng khóc trong xà-lim kín.

Ba ngày sau, một nhóm cảnh sát đến xích ngoặt tay nó ra sau, đẩy lên xe cây bịt bùng, đưa đến một trại giam có đề chữ ngoài “lao công đào binh” tuy nó chưa hề là binh và chưa hề đào. Nó bước vào đoạn đời nối với tất cả khinh ghét của những người gác tù, là lính dân cày ít học nhưng đầy hằn học đối với đám công tử bột ở thành thị, ăn chơi xả láng  trong khi họ và người thân của họ chịu đói khổ trăm đường. Roi đòn, phạt đói, nhốt hầm phủ lưới dưới nắng trưa, xà-lim biệt giam bịt bùng với cơm đổ xuống sàn nhà và mỗi ngày hai ca nước lạnh… Đến nỗi tù lao công đào binh được đưa đi lao động khổ sai mỗi ngày mười tiếng là tự coi như lên nước Thiên đàng.

Suốt tháng, Khánh không sao tìm ra địa chỉ của Mỹ Duyên. Chi nhánh AFP ở Sài Gòn chỉ trả lời bằng thư rằng bà Xi-mô-nét đã xin nghỉ phép tại Pháp và Thụy-sĩ. Sau đó, Khánh được thư của Pháp quốc ngân hàng báo tin bà Xi-mô-nét Mỹ Duyên ký giấy trả nợ cho thiếu tá Ung Viết Khánh năm triệu đồng, xin mời đến nhận chi phiếu tại AFP Sài Gòn, nhận tiền mặt hoặc mở tài khoản tại chi nhánh ngân hàng, trong hoàn cảnh chiến tranh không thể giải quyết bằng điện tín, điện thoại để chuyển khoản ra Đà Nẵng được.

Khánh đã để cái phao cuối cùng tuột khỏi tay. Chàng vẫn còn sức bơi, nhưng chỉ bơi một mình giữa cơn bão mỗi ngày một hung hãn.

PHAN TỨ

HẾT TẬP III

Nhà văn Phan Tứ dự định viết tiếp tập IV hoàn thành trọn bộ tiểu thuyết này.

Nhà xuất bản đã liên hệ với gia đình tác giả, được biết tác giả đã không kịp viết tập IV trước khi mất.

Vậy Nhà xuất bản xin thông báo để bạn đọc biết.

[1] Tiếng Anh: Một phóng viên tự do ở Đông Nam Á, xin nhớ cho.

[2] Tiếng Anh: Cứu nhân loại.

[3] Tiếng Anh: gửi tài sản ở ngân hàng bàng bí số.

[4] Tiếng Nga, Đức, Tây-ban-nha, Pháp, Hoa, cùng một nghĩa: Đồng ý chứ?

[5] Tiếng Anh: khu vực máy bay thả hàng.

[6] Lực lượng khóa đuôi.

[7] Nhanh lên, vội lên.

[8] Trả nhiều tiền.

[9] Cho bọn gác, từng ít một.

[10] Từ khinh miệt của Mỹ chỉ chung người Việt (gook)

[11] Thanh niên Mỹ ủng hộ Việt Nam (Vietnik)

[12] Đa-vai: làm đi. Chiô-chia: bác gái, cô, dì. Ma-ma: mẹ. Ma-mốt-ska mai-a: mẹ yêu của con. Xư-nôk moi: con trai bé bỏng của mẹ.

[13] Ang: đơn vị đo lường, ở vùng này bằng 24 lon (ống sữa bò).

[14] Giấy bạc 500 đồng