Thông tin ebook

Tên truyện : Mạc Đăng Dung

Tác giả : Lưu Văn Khuê

Thể loại : Văn học trong nước

Nhà xuất bản : Hải Phòng

Năm xuất bản : 2007

----------------------------------

Nguồn : http://phongdiep.net

Chuyển sang ebook (TVE) : santseiya

Ngày hoàn thành : 13/12/2008

Nơi hoàn thành : Hà Nội

http://www.thuvien-ebook.com

Lưu Văn Khuê với tiểu thuyết lịch sử “Mạc Đăng Dung”

Tác giả Lưu Văn Khuê - hội viên Hội Nhà văn Hải Phòng - đã có gần 30 năm cầm bút sáng tác truyện cho thiếu nhi, với những cuốn truyện vừa Hành tinh màu da cam (NXB Kim Đồng - 1991) - tác phẩm đoạt Giải thưởng của Trung ương Đoàn và Hội Nhà văn Việt Nam, Có một mùa bóng đá (NXB Kim Đồng - 1990) mới đây được Hãng phim Giải Phóng dựng thành phim U14 đội bóng trong mơ. Lưu Văn Khuê còn có một loạt tác phẩm về đề tài lịch sử và đề tài cách mạng. Mới đây, anh được NXB Hải Phòng cho ra mắt bạn đọc liền 2 tiểu thuyết. Tiểu thuyết Một thời vệ quốc viết về những năm tháng của đất nước trong thời kì "ngàn cân treo sợi tóc". Tác giả dựa trên tư liệu lịch sử về những sự kiện diễn ra ở Hải Phòng từ sau Cách mạng tháng Tám đến ngày nổ ra “Sự kiện Hải Phòng”, ngày đánh dầu cho thành phố Cảng mở đầu ở Miền Bắc bước vào cuộc kháng chiến chống đế quốc Pháp. Còn tiểu thuyết lịch sử Mạc Đăng Dung viết về thân thế và sự nghiệp một danh tướng đã lập lên vương triều Mạc cùng những thăng trần của đất nước ta trong thế kỉ XVI.

Trong nền văn học Việt Nam, mảng thể loại tiểu thuyết lịch sử không mạnh. Suốt cả thời kỳ phong kiến cho đến những năm Pháp thuộc, chỉ thấy nhắc đến những tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái và Trùng Quang tâm sử của Phan Bội Châu. Sau này, trong nền văn học Việt Nam hiện đại, vẫn rất ít người viết tiểu thuyết lịch sử, vì nó ít được chú ý, nên cũng rất ít tác phẩm có thể để lại dư âm lâu dài. Trong tình hình đó, có được một cuốn tiểu thuyết lịch sử như tác phẩm Mạc Đăng Dung (NXB Hải Phòng - 2007) của nhà văn Lưu Văn Khuê thì thật là đáng quý và đáng đọc.

Để dễ tiếp cận với nội dung cuốn tiểu thuyết Mạc Đăng Dung của Lưu Văn Khuê cũng như những cuốn tiểu thuyết lịch sử của các tác giả khác, xin trước hết được lạm bàn đôi chút về thể loại văn học lịch sử này. Trên thế giới tồn tại nhiều trường phái, cũng là do có những quan niệm khác nhau về tiểu thuyết lịch sử, về cách viết truyện lịch sử. Tuy nhiên, vẫn có thể qui vào 2 quan niệm bao trùm. Thứ nhất là tôn trọng sự kiện lịch sử, từ đó hư cấu. Thứ hai là không coi trọng sự thật lịch sử, coi lịch sử chỉ là cái cớ. Có thể xếp hầu hết các tiểu thuyết lịch sử cổ điển của Trung Quốc vào trường phái thứ nhất, dẫu tỉ lệ sự thật lịch sử và hư cấu đậm nhạt khác nhau, nhưng phần sự thật không bao giờ quá ít. Tiểu thuyết lịch sử Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung theo tỉ lệ “bảy thực ba hư” như chính tác giả tuyên bố. Còn tác phẩm Thuỷ hử của Ngô Thừa Ân thì phần hư cấu nhiều hơn, có lẽ là “ba thực bảy hư”. Đấy cũng là trường hợp tiểu thuyết Pie Đại đế của nhà văn Nga Alecxei Tolstoi. Có người coi cuốn Pie Đại đế thuộc loại tiểu thuyết tôn trọng sự thật lịch sử, còn tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa thì thuộc loại tiểu thuyết viết theo nhãn quan chính trị chính thống của thời đại mà tác giả đang sống. ở đây, cần nói một cách sòng phẳng là, dù có tôn trọng sự kiện lịch sử đến mấy, nhà văn nếu không bị chi phối bởi nhãn quan chính trị chính thống của thời đại thì cũng theo quan điểm của chính mình, nên không thể nói những nhà tiểu thuyết theo trường phái này là hoàn toàn tôn trọng lịch sử. Bởi chính các nhà viết sử – những người cần tôn trọng lịch sử hơn ai hết cũng vậy và nhiều khi còn bị phụ thuộc vào những gì có khi chính họ không muốn. Nói về thể loại văn học lịch sử, ở Trung Quốc và cả ở nước ta ngày trước, còn có các thể ký, truyện, chí. Đọc những cuốn Sử ký của Tư Mã Thiên hay cuốn Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên, sẽ thấy nhiều chỗ có sức hấp dẫn của tác phẩm văn học và có cảm tưởng như được đọc những trang tiểu thuyết. Điển hình cho trường phái tiểu thuyết lịch sử thứ hai đã nói ở trên, là nhà văn Pháp Alexandre Dumas (cha) với những tác phẩm Ba chàng ngự lâm pháo thủ, Hoàng hậu Margo... Dumas từng nói: "Lịch sử là cái đinh, ở đó tôi treo móc những bức tranh của tôi". “Đi quá” hơn nữa là lối viết dựa vào các sự kiện lịch sử, nhưng làm nó biến dạng hẳn đi, đó là các tiểu thuyết dã sử, tiểu thuyết kiếm hiệp,... Với quan điểm như Dumas và các nhà viết truyện kiếm hiệp, có lẽ không nên xếp tác phẩm của họ vào loại tiểu thuyết lịch sử, vì cái gọi là lịch sử trong đó không thể tin cậy, với những người ít hiểu biết, thứ “lịch sử” đó thậm chí còn làm nguy hại tới nhận thức của họ. Như vậy, chỉ nên coi những truyện thuộc loại coi trọng sự thật lịch sử là tiểu thuyết lịch sử đích thực, bởi ở đó, nhà văn tái tạo lịch sử và chân dung nhân vật vốn đã định hình một cách trung thực theo quan điểm lịch sử và cái nhìn tiên tiến, sự hư cấu nghệ thuật không thể đi quá giới hạn cho phép.

Tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam lâu nay thường viết về những những sự kiện hào hùng của đất nước, những nhân vật anh hùng biểu tượng cho cái cao thượng và tinh thần dân tộc, được thể hiện qua những chiến công hoặc sự nghiệp của họ. Thế nên như nhà văn Nguyễn Xuân Khánh viết về Hồ Quý Ly và giờ đây như nhà văn Lưu Văn Khuê viết về Mạc Đăng Dung với cái nhìn công bằng đối với những nhân vật ấy, là hiếm hoi, vì theo quan điểm phong kiến chính thống, thì những nhân vật này là những nghịch thần, dám giết vua để chiếm ngai vàng, triều đại do họ tạo dựng nên bị coi là ngụy triều. Quan điểm như vậy không lạ, nhất là ở các sử thần triều Lê, triều Nguyễn, khi họ phải viết theo quan điểm chính thống. Điều ngạc nhiên là, chính chúng ta ngày nay cũng ít nhiều còn bị lệ thuộc vào quan điểm ấy. Chẳng hạn, Lê Chiêu Thống (tên tục là Lê Duy Khiêm, còn có tên là Duy Kỳ), tên vua đã rước quân Thanh vào xâm lược nước ta, luôn luôn được gọi theo niên hiệu, còn Mạc Đăng Dung (miếu hiệu là Mạc Thái Tổ, niên hiệu là Minh Đức) lại bị gọi theo tên tục! Trong lịch sử nước ta, việc chiếm ngôi không hiếm, nhưng nhà Tiền Lê, nhà Trần, nhà Tây Sơn sau khi có được ngai vàng, đã lập chiến công chống ngoại xâm, nên ít nhiều vẫn được các sử thần phong kiến ca ngợi; còn nhà Hồ, nhà Mạc không được như thế, mặc dù dưới triều đại của mình, họ đã làm những việc cải cách tiến bộ hơn hẳn những năm suy vong cuối cùng của triều đại trước. Gần đây, theo quan điểm đổi mới, nhận thức của chúng ta đã có khác. Một triều đại mục ruỗng với những ông vua đồi bại, được thay thế bởi một triều đại mới với ông vua tiến bộ hơn, đó là điều hợp với “lẽ trời”. Những hội thảo khoa học mới đây về Mạc Đăng Dung ở Hải Phòng và việc từ đường họ Mạc ở xã Ngũ Đoan, huyện Kiến Thụy (Hải Phòng) - quê hương nhà Mạc - được công nhận là Di tích lịch sử – văn hoá cấp quốc gia, đã gỡ bỏ được nhiều quan điểm cũ. Nhà Mạc đã được coi là một vương triều chính thống và trên thực tế đã tồn tại tới 65 năm, từ 1527 đến 1592, với 5 đời vua, cha truyền con nối kỷ cương, thời gian kéo dài hơn rất nhiều so với nhà Đinh (14 năm) được Nguyễn Trãi nhắc đến trong tác phẩm Bình Ngô đại cáo.

Với tiểu thuyết Mạc Đăng Dung, tác giả Lưu Văn Khuê đã chứng minh cho cái “lẽ trời” ấy một cách thuyết phục. Nhà Lê bắt đầu từ Uy Mục, Tương Dực đã không còn là nhà Lê của Thái Tổ và Thánh Tông. Với kiến thức phổ thông, chúng ta chỉ biết Uy Mục và Tương Dực là “vua lợn”, “vua quỷ”; Tương Dực giết Uy Mục giành lấy ngôi báu, bắt cung nữ cởi truồng chèo thuyền ở hồ Tây... Đọc tiểu thuyết Mạc Đăng Dung, qua các sự kiện và tính cách, với sự hư cấu hợp lý của tác giả, càng thấy rõ nhà Lê đến đó đã không thể tồn tại. Anh em trong hoàng tộc giết hại lẫn nhau khốc liệt: Uy Mục tự tử mà còn bị Tương Dực cho người lấy súng lớn đặt xác vào miệng súng, súng nổ làm tan hài cốt; sau này chỉ do nghi ngờ chưa đủ căn cứ mà Tương Dực đã giết một lúc 15 hoàng thân, đến mức ít năm sau những thế lực phù Lê, đứng đầu là Nguyễn Kim muốn tìm con cháu nhà Lê để quy tụ lòng người đã phải rất khó khăn. Với những ông vua như vậy ắt hẳn liên tiếp sẽ gặp hết thế lực này đến thế lực khác âm mưu chiếm đoạt ngai vàng: Trần Tuân, Trần Chân ở Sơn Tây, Trần Cảo ở Đông Triều, Trần Thăng ở Lạng Sơn. Đến một tên hoạn quan là Nguyễn Khắc Hài cũng mưu đưa con của anh trai mình lên ngôi vua và Nguyễn Tùng, con một tên phò mã, cũng mang ý đồ tương tự. Cuối cùng mới tới Mạc Đăng Dung. Chỗ dựa của nhà Lê là hai họ Nguyễn, họ Trịnh ở Thanh Hoá, nhưng chính hai họ này lại tranh giành quyền lực và âm mưu tiêu diệt nhau, nên không đủ sức mạnh để cản trở Mạc Đăng Dung. Kết quả, vua Lê Chiêu Tông phải bỏ trốn khỏi kinh thành kêu gọi cần vương khi việc mưu triệt họ Mạc bị bại lộ, cuối cùng thì bị bắt ở Thanh Hoá. Tác giả dành gần 350 trang so với 509 trang của tiểu thuyết để tạp trung chứng minh cho cái “lẽ trời” ấy, với những câu chuyện hấp dẫn và những tính cách sinh động. Tuy những trang viết ấy lôi cuốn bạn đọc, nhưng với dung lượng như vậy có lẽ là hơi nhiều.

Nhân vật Mạc Đăng Dung hiện ra không chỉ là người có sức khoẻ, nhà nghèo, làm nghề đánh cá, vào thời Uy Mục đi thi tuyển dũng sĩ đã trúng Đô lực sĩ như sử sách có ghi, dựa vào những nhận định khá khách quan của các sử gia như Ngô Sĩ Liên, Lê Quý Đôn về Đăng Dung, tác giả đã dựng lên một Mạc Đăng Dung nho nhã, am hiểu sâu sắc sách vở thánh hiền, văn võ song toàn, ngay thẳng, đầy trí tuệ, bao dung và nhân ái. Từ chuyện có thật trong lịch sử là Mạc Đăng Dung ban sắc phong cho dân chúng thờ Đàm Thận Huy, một trung thần của nhà Lê, tác giả hư cấu thành chuyện cho người mấy lần cố công chiêu thuyết Thận Huy hàng Mạc lại cho thấy một Mạc Đăng Dung cầu hiền và quí trọng nhân tài. Tác giả cũng không bỏ qua một sự kiện có thật khác mà trong con mắt của các thế lực phù Lê thì đó chỉ là hành động mị dân, đấy là việc Đăng Dung lặn lội về tận Thanh Hoá thắp hương ở lăng các vua Lê tại Lam Kinh. Những chi tiết về Đăng Dung ở hội hát đúm; việc ông vinh qui và tới thắp hương cho Cả Lấm, người “khai quyền” cho mình; việc lập chợ Minh Thị và cho dựng Vọng Giang lâu bên sông để hai công chúa goá chồng là em gái và con gái nuôi của mình trông coi buôn bán còn cho thấy một Mạc Đăng Dung thấm đẫm tình người và chú trọng việc mở mang thông thương... Tiểu thuyết không dừng lại ở Mạc Đăng Dung mà dẫn người đọc tới đoạn kết của chính nhà Mạc sau khi ông vua khai sáng nhà Mạc ấy đã mất. Nếu sự nghiệp chính của Mạc Đăng Dung là dựng lên triều đại mới và tiêu diệt những thế lực phù Lê thì sự nghiệp đáng kể của Mạc Đăng Doanh, ông vua kế tiếp, là kiến thiết đất nước.

Mười năm trị vì của Đăng Doanh là những năm được mùa, trộm cắp biệt tăm, súc vật nuôi không phải dồn vào chuồng, dân chúng yên ổn, nghề thủ công và buôn bán phát triển. Đình làng với mục đích là nơi thờ thành hoàng và hội họp ra đời chính vào thời Mạc và cũng từ thời Mạc, ấm chén có đóng dấu tên người sản xuất và người đặt hàng, nói như cách nói ngày nay là mang thương hiệu. Nhưng sau đó, các vua Mạc lại vấp phải vết xe đổ của chính nhà Lê, làm cho nền chính trị thối nát, tài năng bị ghen ghét, nhiều người tài giỏi tìm cách vào Thanh Hoá theo Nam triều. Cuối cùng nhà Mạc bị quân Lê - Trịnh đánh bật khỏi Thăng Long, phải chạy lên Cao Bằng và kết thúc tại đấy. Để có cái nhìn toàn cảnh về nhà Mạc, tác giả viết tiếp vĩ thanh tóm tắt 96 năm nhà Mạc ở Cao Bằng và cũng là thời kỳ bắt đầu của cuộc Trịnh – Nguyễn phân tranh.

Phần phụ lục không nằm trong nội dung tiểu thuyết và chỉ có 8 trang nhưng rất được độc giả chú ý vì tác giả đã liệt kê danh sách 369 chi họ Mạc và chi họ gốc Mạc ở 25 tỉnh thành phố hiện nay, ngoài ra còn kể tên một số nhân vật lịch sử và những người đang sống là con cháu nhà Mạc. Sẽ bất ngờ và thú vị với không ít người khi thấy trong đó những cái tên: Tổng đốc Hà Nội Hoàng Diệu, các liệt sĩ Phạm Hồng Thái, Lê Hồng Sơn, Phan Đăng Lưu, rồi tướng Phạm Kiệt, nhà văn Chu Thiên, anh hùng Mạc Thị Bưởi, anh hùng Hoàng Hanh, các giáo sư: Phạm Thiều, Hoàng Tuỵ, Hoàng Phê, Hoàng Lê, Vũ Đình Cự, Phan Đăng Nhật, Mạc Đường, nhạc sĩ Hồng Đăng, nhà văn Hoàng Trần Cương...

Viết tiểu thuyết lịch sử phải có nhiều tư liệu, kể cả chính sử và dã sử để trình bày, lý giải và đánh giá các sự kiện chính trị, xã hội, những thành công và sai lầm trong điều hành đất nước và trong chiến tranh của các nhân vật lịch sử. Trong tiểu thuyết Mạc Đăng Dung, tác giả vừa đảm bảo tính chân thực của lịch sử, vừa có những suy nghĩ độc lập. Thực ra việc ngày trước nhiều người nghĩ xấu về nhà Mạc là do lệ thuộc vào quan điểm của Trần Trọng Kim trong Việt Nam sử lược chứ các sử gia phong kiến như Ngô Sĩ Liên, Lê Quý Đôn không hoàn toàn như vậy, các vị có cái nhìn công bằng hơn.

Vấn đề tồn tại duy nhất về nhà Mạc cho đến nay vẫn còn gây tranh cãi, cũng từ nhận định mạnh mẽ trong Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim là Mạc Đăng Dung cởi trần mang roi lên Nam Quan chịu tội trước nhà Minh và cắt đất cho họ cũng được tác giả đề cập đến. Dựa vào những nghiên cứu mới nhất qua các hội thảo khoa học gần đây, tác giả thanh minh cho nhà Mạc rằng việc cắt đất không hề có. Mạc Đăng Dung đã tìm nhiều cách để không làm việc ấy khiến vua Minh phải gọi ông là “gian trá”!

Nói chung, ở tiểu thuyết Mạc Đăng Dung, nhà văn Lưu Văn Khuê có cái nhìn đúng đắn và công bằng với tất cả các nhân vật của mình, với sức thuyết phục lớn. Chỉ tiếc, nhân vật chính diện Mạc Đăng Dung cho dù được Lưu Văn Khuê dành nhiều trang, nhưng lại không có được những đường nét sinh động cần thiết như khi tác giả khắc họa những nhân vật phản diện. Không kể phần vĩ thanh, tác giả cũng đã tái tạo được hơn 40 năm lịch sử của thế kỷ XVI một cách khá sinh động. Các chi tiết hư cấu đã không đi quá giới hạn cho phép, dẫu tác giả phê phán khá mạnh tay khi viết về Lê Hiến Tông, Lê Uy Mục, Lê Tương Dực và cố gắng tập trung đề cao Mạc Đăng Dung. Từ những dòng nhỏ của sử sách, Lưu Văn Khuê đã trình bày khá rõ không khí và không gian lịch sử, khéo léo dựng người, dựng cảnh. Người viết hẳn phải có trong tay những tư liệu rất “tạp” để viết về những địa danh và quang cảnh xưa. Cảnh đấu võ giành ngôi Đô lực sĩ khá hấp dẫn. Chuyện về ngựa cũng tạo được sự thú vị và mang đến những hiểu biết bất ngờ cho bạn đọc. Chuyện phòng the ở chốn cung đình gây khá nhiều sửng sốt cho sự hiểu biết, bởi như có vẻ sex nhưng sự thật thì gần như vậy. Chuyện tuyển chọn và xếp thứ bậc các cung tần mỹ nữ, chuyện hoạn quan và cả chuyện pháp trường... tất thảy đều có thể mang đến cho người đọc những hiểu biết, những sự hứng thú nhất định.

Tiểu thuyết lịch sử Mạc Đăng Dung của Lưu Văn Khuê là cuốn tiểu thuyết đầu tiên viết về nhà Mạc. Hiện nay, kiến thức lịch sử về nhà Mạc trong công chúng, đặc biệt là trong nhà trường, đã thiếu hụt trầm trọng, lại được truyền thụ một cách nhàm chán tới mức báo động. Với tiểu thuyết Mạc Đăng Dung, người đọc sẽ được bù đắp và thoả mãn ít nhiều.

HOÀI KHÁNH

Phần I:
Thời thế tạo anh hùng

1.

Nhà Lê, từ khi Thái Tổ Lê Lợi khởi nghĩa ở Lam Sơn đánh đuổi được giặc Minh, lên ngôi Hoàng đế ngày rằm tháng Tư năm Mậu Tuất (1428), trải qua các đời vua Thái Tông, Nhân Tông, Thánh Tông, Hiến Tông[1], đến triều vua kế vị (1504), đã được 76 năm.

Vua Hiến Tông mất không quá đột ngột:

Đêm ấy, như lệ thường, Phụng nghi Thái giám Nguyễn Khắc Hài đưa Bạch Yến vào hầu vua. Vừa thấy người cung nữ, nhà vua đã ưng ý. Nàng không những đẹp mà còn khoẻ mạnh. Nhà vua vốn không câu nệ sang hèn cho lắm, cốt sao cung tần mỹ nữ phải đẹp và khoẻ mạnh, nhất là biết cách làm cho vua vui thú. Đã liễu yếu đào tơ mà lại e thẹn, nhà vua không thích. Chỉ Khắc Hài mới đáp ứng được sở thích của vua, tìm được cho vua những người vừa ý, mỗi đêm một người, nên từ một quan hoạn hạ đẳng y đã nhanh chóng trở thành Nội thị thứ đẳng rất được tin cậy. Nhà vua vừa đi Lam Kinh dâng hương các tiên đế ở Thái Miếu về, phải trai giới mấy chục ngày nay nên trong người vô cùng bứt rứt, lúc này chén “xuân dược tửu” nhà vua uống trong lúc chờ Khắc Hài và Bạch Yến lại đã ngấm nên không đợi viên hoạn quan đi khỏi, nhà vua đã ôm ngay lấy người đẹp dẫn vào long sàng.

Nguyễn Khắc Hài ra ngoài sảnh chờ, bao giờ cũng vậy, để gà gáy thì đón cung nữ về, phần nữa để phòng xa ngộ hai bà phi được vua rất yêu là Mai Quý phi và Bùi Quý phi đến thì tìm cách ngăn cản. Cuối canh tư bỗng thấyBạch Yến kêu thất thanh, Khắc Hài vội đẩy cửa chạy vào thì thấy nàng đang ôm chặt nhà vua trên người. Bạch Yến mặt mày nhớn nhác, hoảng sợ; nhà vua thì bất động, mồ hôi vã ra như tắm, da bợt như sáp, mồm há mà không thể nói được vì lưỡi rụt lại! Khắc Hài vừa hô hoán gọi người vừa bảo cung nữ vẫn cứphải ôm chặt lấy nhà vua. Bạch Yến thừa biết, không cầm viên hoạn quan phải dặn, nhà vua chỉ cần rời khỏi người nàng là không còn cách nào cứu nổi. Tận lúc mọi người vào, xúm đông xúm đỏ bên long sàng, nàng và nhà vua vẫn cứ phải trong tư thế ấy, mãi khi Ngự y Nguyễn Đại Khải tới xoa thuốc, bấm huyệt, châm cứu và gỡ nhà vua ra, cả hai mới thoát khỏi cảnh bất tiện. Cho đến lúc này Bạch Yến mới cảm thấy xấu hổ, toàn thân đỏ nhừ, lúng túng mãi mới mặc xong áo xống. Tuy nhiên, nỗi sợ hãi vẫn cứ lớn hơn sự xấu hổ. Nàng khóc lóc, thanh minh rằng thấy nhà vua ham quá, sợ hại đến long thể, lần nào nàng cũng can ngăn nhưng chẳng lần nào nhà vua chịu nghe nên mới đến nông nỗi.

Nghe tin, một số phi tần kéo đến.

Mai Quý phi chỉ mặt Bạch Yến, nghiến răng nghiến lợi: “Con tiện nhân này, Thánh thượng có làm sao thì cả nhà mày không thoát khỏi hoạ tru di!”. Bùi Quý phi cũng mắng Bạch Yến xối xả. Bạch Yến sợ quá sụp lạy nhưng chưa kịp nói gì thì hai bà phi đã quay ngoắt, bực tức bước khỏi cung.

May sao Hiến Tông qua khỏi. Đó cũng là nhờ tài châm cứu của Nguyễn Đại Khải, tiếp thu từ cha mình là danh y Nguyễn Đại Năng đời nhà Hồ.Không dám tâu với nhà vua, Đại Khải chỉ dám nói với Hoàng thái hậu và các hoạn quan rằng nhà vua phải xa lánh đàn bà sáu tháng mới hòng khỏi hẳn.Kiêng được hơn tháng, thấy mình đã khoẻ nhà vua lại gọi Bạch Yến vào hầu. Tính nhà vua cả thèm chóng chán nên Bạch Yến thành ra một ngoại lệ. Nhà vua gắn bó với nàng gần hai tháng nữa, rồi từ đó lúc nào cũng cảm thấy mệt mỏi, dẫu Bạch Yến yêu chiều hết mức hết cách, cũng chỉ biết gối đầu lên đùi nàng ngủ, không thiết tha gì chuyện nọ kia. Một hôm, không thấy Bạch Yến vào hầu, hỏi thì Khắc Hài loanh quanh, mãi sau mới nói thật rằng nàng đã trốn khỏi cung, có lẽ sợ nhà vua có mệnh hệ nào lại liên luỵ! Nghe xong, nhà vua rên một tiếng và thấy lạnh toát người. Ngự y Nguyễn Đại Khải bắt mạch và lắc đầu. Biết mình không qua khỏi, nhà vua truyền gọi mọi người để ban di chiếu rồi cầm tay Hoàng thái hậu và hai Quý phi, nước mắt ứa ra, cứ thế không nói nên lời, gần sáng thì băng hà, ở ngôi được 7 năm, thọ 44 tuổi.

Tự vương Lê Thuần (Túc Tông) lên ngôi, tôn vua cha là Hiến Tông, bà là Trường Lạc làm Thái hoàng thái hậu, mẹ là Nguyễn Quý phi mất từ lâu, được truy tôn là Trang Thuận Hoàng thái hậu, các bà Mai Quý phi, Bùi Quý phi đều được tôn làm Thái phi.

Theo lệ, quần thần nghị bàn, luận công lao Hiến Tông rằng tiên đế trí tuệ hơn người, tính tình nhân từ, ôn hoà, chăm chỉ luyện rèn nên cho dựng các điện Thượng Dung, Giám Trị, Đỗ Trị, Trường Sinh làm chỗ nghỉ ngơi, đọc sách và ăn chay; khi bàn đến chính sự, dù nghe điều hay điều dở lời nói lúc nào cũng dịu dàng, nét mặt vui tươi, không làm nghiêm trọng sự việc, quần thần có ai lầm lỗi cũng chỉ răn quở qua loa, không bao giờ dùng roi vọt hạ nhục.

Thái sử Quốc sử quán là Lê Hy tán thành như vậy và tâu cần phải ghi thêm vào quốc sử rằng Hiến Tông còn ra sức chăm lo cho dân nên đê điều vững chắc, ruộng vườn tươi tốt, nhà nhà thóc lúa đủ đầy, nhờ đó kho tàng lúc nào cũng sung túc, quân đội hùng mạnh, chỉ tiếc là nhà vua do ham mê nữ sắc quá độ nên sớm bạo bệnh và qua đời.

Trường Lạc Thái hoàng Thái hậu, Mai Thái phi, Bùi Thái phi và một số đại thần có ý không bằnglòng về việc nói Hiến Tông ham mê nữ sắc nhưng cũng không thể phản bác vì đó sự thật mười mươi, chỉ yêu cầu sử quan viết cho đẹp rằng nhà vua do làm việc quá sức nên suy kiệt. Lê Hy vẫn khăng khăng rằng ông không thể viết như vậy vào sử sách được, ông chỉ biết viết đúng sự thật! Bùi Thái phi nổi giận đùng đùng, vụt đứng dậy bỏ về cung, nhưng giữa chừng bỗng quay lại, bực tức nói đến lạc giọng:

– Nội thị đâu, đem con Bạch Yến đến đây cho ta!

– Tâu Thái phi... – Nguyễn Khắc Hài ấp úng.

– Hừ, ta quên, con tiện nhân ấy trốn mất rồi! Đồ yêu ma yêu nữ, không thể nào thoát khỏi tay ta đâu.

Lê Hy thưa:

– Tâu Thái phi, Bạch Yến không có tội. Tiên đế rất yêu quí Bạch Yến, thần chỉ e nếu làm điều gì không phải sẽ động đến oai linh tiên đế.

Không ai bàn luận gì thêm. Bùi Thái phi giận run người, tức tối về cung. Bùi Thái phi vốn được Hiến Tông rất yêu. Yêu đến mức lấy vàng dát ở chiếc cột nơi bà đứng hầu để phân biệt bà với các cung tần khác. Bà sinh cho nhà vua Thông vương Dung.

Tan chầu, thấy Thái sử Lê Hy đi cùng và trò chuyện với Tu soạn Quốc sử quán Vũ Quỳnh, Thái giám Nguyễn Khắc Hài há mồm, chỉ vào và hỏi: “Răng với lưỡi cái nào chết trước?”. Tưởng Lê Hy và Vũ Quỳnh sẽ nói răng dù cứng nhưng sớm rụng nên chết trước, lưỡi tuy mềm nhưng chỉ chết khi toàn thân đã chết. Không ngờ Lê Hy lại đáp: “Cái đó cũng tùy, răng tuy sớm rụng song không làm người ta chết ngay, lưỡi tuy mềm nhưng khi cứng lại không nói được là người sắp lìa đời cho dù răng chưa rụng chiếc nào!”. Vũ Quỳnh tiếp lời: “Quan hoạn cũng là người nên chắc cũng thế thôi!”. Khắc Hài đỏ mặt không nói lại được câu nào.

Cái chết của vua Túc Tông mới thật đột ngột:

Vua Hiến Tông có sáu hoàng tử: An vương Tuân, con Mai Quý phi, là con trưởng, học rộng, khí lực hơn người nhưng tính khí nóng nảy và có phần khác người; hồi nhỏ An vương thích mặc áo con gái, có lần bị mẹ cấm đoán nên trái ý và đã dùng thuốc độc định giết mẹ vì vậy bị Hiến Tông ghét và phế bỏ thứ bậc. Uy vương Tuấn, con Nguyễn Chiêu phi, là thứ hai, thông minh sắc sảo nhưng lại là con người tì thiếp nên trước khi mất Hiến Tông ban chiếu truyền ngôi cho con thứ ba là Tự vương Thuần, con Nguyễn Quý phi.

Mặc dù vậy, Cao Thái phi, vợ vua Thánh Tông, vẫn muốn lập An vương Tuân. Lý bà này đưa ra là lâu nay Đông cung không hoàng tử nào được tới ở, chứng tỏ Hiến Tông còn chưa dứt khoát việc chọn Thái tử, chuyện ban chiếu trong lúc sức khoẻ nhà vua đã suy kiệt không thể coi là minh mẫn. Thực ra, ngoài cái lý đó, Cao Thái phi còn có những điều không thể nói trắng ra được. Ngày trước, Mai Quý phi vốn là người hầu của Cao Thái phi, được bà yêu quý như con rồi cho vào hầu Đông cung Thái tử, tức là vua Hiến Tông sau này, rồi sinh ra An vương Tuân. Nhưng cái sâu sắc của đàn bà không thể qua được các vị đại thần, họlấy gậy ông đập lưng ông, viện chính việc trước đây không lập Đông cung Thái tử, chứng tỏ Hiến Tông không muốn An vương kế vị, để sau này lập Tự vương. Cao Thái phi đành chịu.

Tự vương Thuần ngay từ nhỏ đã ham đọc sách, nhiều khi hỏi vua cha những điều nhà vua rất tâm đắc, đã vậy tính tình lại khoan hoà, tác phong thư thái, ai cũng mến.

Sau lễ đăng quang, Túc Tông nói với hai anh và các em:

– Mong hai anh hiểu cho, em đâu muốn thế này nhưng vua cha đã truyền chỉ, em không dám trái lời. Âu cũng vì non sông xã tắc mà thôi. Em còn ít tuổi, học hành chưa nhiều, nay lại lên ngôi vội vã, có gìmong hai anh chỉ bảo và các em hết lòng giúp đỡ.

An vương Tuân khẽ nhếch mép cười. Uy vương Tuấn lạnh lùng gật đầu. Ninh vương Trị, Ân vương Mỹ, Thông vương Dung thản nhiên như những người ngoài cuộc. Túc Tông thong thả bước tới ngai vàng và ban lệnh thiết triều, đặt niên hiệu là Thái Trinh.

Ngay sau buổi thiết triều, quan Thái sử Lê Hy tới phủ An vương. Xét về gia tộc Lê Hy còn là bậc cha chú của anh em An vương, lại trực tính nên ông không cần loanh quanh, bảo thẳng: “Ngôi vua đáng lẽ thuộc về ngài nhưng chính ngài đã để mất bởi lúc bé bất hiếu, tính tình lại nóng nảy! Lúc vua Thái Trinh đăng quang, tôi thấy ngài lộ rõ vẻ bất bình. Bất bình thì ngài làm được gì? Điều đó và cái tính nóng nảy chỉ có hại cho ngài nên ngài cần phải thay đổi nếu như muốn được yên ổn”. An vương ngẫm nghĩ thấy có lý, từ đó hết lòng chăm sóc mẹ để chuộc lỗi, tính nết cũng dần dần thay đổi, đặc biệt, nghĩ mình là con trưởng dễ bị hiềm nghi nên tìm mọi cách giấu mình, thường lấy câu cá, đánh cờ làm vui.

Mấy tháng sau, việc cúng giỗ đã ổn, vua sai Nguyễn Bảo Khuê làm chánh sứ mang biểu cầu phong sang nhà Minh, đem theo vật phẩm gồm 800 tấm đoạn vân rồng do nữ tì trong cung dệt, 70 bộ bát đĩa Bát Tràng, 1000 cân các đồ kim khí, 5000 chiếc quạt lụa làng Trúc, trân châu: 50 hạt lớn bằng hạt táo, 25 hạt lớn bằng hạt mận, 10 hạt lớn bằng hạt mít, 5 hạt lớn bằng quả cà. Đã vào mùa đông nhưng trời chỉ dịu mát chứ chưa chưa lạnh vì vậy người ngựa sung sức, đi không biết mệt, chẳng mấy chốc đã tới vùng biên ải. Lúc này trời chưa tối nên vẫn có thể đi tiếp nhưng để sang nước người cho thật chững chạc, đàng hoàng, đoàn sứ thần quyết định lưu lại đình trạm nghỉ ngơi lấy sức.

Hôm sau Bảo Khuê khăn áo chỉnh tề giục mọi người lên đường từ rất sớm, đi được chừng nửa dặm thì nghe thấy phía sau có tiếng vó ngựa dồn dập và tiếng người kỵ sĩ: “Sứ thần hãy dừng lại!”. Bảo Khuê quay nhìn, chẳng rõ người mà cũng chẳng rõ ngựa, chỉ thấy trên đường bụi mù một đám và ngọn cờ lông công oằn oại bay trên đám bụi. Bảo Khuê và đoàn đi sứ dừng lại.

Người nọ đến nơi. Hoá ra Đô lực sĩ Lê Kỳ. Hai bên chưa kịp chào hỏi thì con ngựa của Lê Kỳ bỗng khuỵu hai chân trước kéo theo người lăn xuống đất. Con ngựa dãy dãy vài cái rồi bất động, mép sùi bọt trắng, đứt ruột chết. Bảo Khuê bỗng nổi gai khắp người, Lê Kỳ là Đô lực sĩ hầu cận của nhà vua, đi gấp như thế này chắc triều đình có chuyện chẳng lành! Lê Kỳ bị ngựa đè lên chân, mọi người phải xúm vào, mãi mới gỡ ra nổi. Y tay chỉ ra sau lưng mình, nơi có cuộn vải lụa màu vàng, vừa thở vừa nói:

– Nhà vua mất rồi!

– Sao? - Bảo Khuê lạc cả giọng - Hoàng thượng băng rồi sao?

Nguyễn Bảo Khuê và đoàn tháp tùng gỡ cuộn vải trên lưng viên Đô lực sĩ. Trong cuộn vải có hai tờ biểu, biểu thứ nhất báo tang với nhà Minh về việc Đại Việt trong vòng sáu tháng, mất liền hai vua; biểu thứ hai xin nhà Minh phong cho vua kế vị là Uy vương Lê Tuấn.

Bảo Khuê thở dài nói với Lê Kỳ:

– Việc đã thế này, cũng không có gì phải vội. Ông cũng đã mệt, ta vào cănnhà dưới chân núi kia nghỉ, ăn miếng trầu uống bát nước. Tôi muốn nghe đầu đuôi sự việc.

– Tôi cũng gần kiệt sức rồi! Việc này phải người khác có khi đã không xong. Ông xem, con ngựa mệt đến đứt hơi mà chết! Cờ quạt cũng tơi tả cả ra! Suốt đêm qua tôi đã vượt không biết bao nhiêu cung đường để cố đuổi kịp ông!

– May mà chiều qua tôi chưa qua ải ngay. Không hiểu linh tính thế nào tự nhiên bụng lại bảo dạ nên nghỉ ngơi để lúc qua ải thần sắc được sáng sủa mà giữ lấy thể diện quốc gia.

– Ông nhớ cho, mai này về kinh tâu với nhà vua, phải lưu ý đến công sức tôi đấy.

– Nghĩ thương cho tiên đế lên ngôi mới được nửa năm, lại không có con kế vị nên phải truyền ngôi lại cho anh mình. Nhưng mà...

– Sao?

– ... à không, không có gì! – Bảo Khuê kịp nhớ ra Lê Kỳ vốn là gia nhân phủ Uy vương Tuấn.

Họ vào ngôi nhà dưới chân núi. Ngôi nhà lúp xúp, tối tăm nên lúc mới vào không nhìn rõ vật gìra vật gì. Một con vật không hiểu từ đâu bỗng vụt qua mặt đám khách rồi tót lên xà nhà khèng khẹc kêu làm ai cũng giật mình. Mãi mới nhìn ra là con khỉ. Lê Kỳ văng một câu chửi tục. Chủ nhà thấy người của triều đình thì cuống cả lên. Nhà lại chật chội, có mỗi cái chõng tre dành cho khách nên Bảo Khuê và Lê Kỳ ngồi chõng còn những người khác, vạ vật ngoài hiên, đầu hồi, bậu cửa. Viên sứ thần hỏi nước chè tươi, gã Đô lực sĩ đòi rượu. Y bảo nơi đây có thứ rượu cất từ nước lấy trên Mẫu Sơn ngon tuyệt. Chủ nhà nói lúc này không thể có nổi thứ rượu ấy, ngay thứ khác cũng khó kiếm vì vùng này nhà cửa thưa thớt, hiện trong nhà chỉ sẵn có rượu hoẵng. Lê Kỳ bĩu môi chê rượu hoẵng đã đục lại nhạt và chua, nhưng méo mó có hơn không, chẳng có rượu nào khác, đành rượu ấy vậy.

Con khỉ nhìn Lê Kỳ ngửa cổ dốc bát rượu vào họng, rít lên kheng khéc rồi gãi tay gãi chân rối rít.

Bảo Khuê băn khoăn nghĩ, tiên đế mới 17 tuổi, chưa có con để truyền ngôi đã đànhnhưng sao lại chỉ định Uy vương? Nếu muốn Uy vương trị vì thì ngày trước Hiến Tông đã chọn Uy vương rồi.

Sau tợp rượu, Lê Kỳ khà khà khoái trá, bảo:

– Ông biết không? Đoán chuyện kế vị sẽ rắc rối nên khi chỉ định Uy vương, tiên đế phải nói: “Con trưởng của Hiến Tông là An vương lâu nay tuy đã thay đổi tính nết nhưng có ý xa lánh triều chính, vì thế không nên kế lập. Các con khác là Trị, Mỹ, Dung đều tuổi còn trẻ khó cáng đáng nổi việc nước. Chỉ có con thứ hai của Hiến Tông là Uy vương Tuấn, tức Huyên năm nay 17 tuổi, là người hiền minh nhân hiếu, có thể nối ngôi đại thống. Nếu thân vương nào tiếm ngôi trời thì người trong nước giết đi!”.

Bảo Khuê chợt lạnh toát người. May mà lúc nãy ông kịp bỏ dở câu nói, nếu không có khi đã nguy. Ông thấy lo khi ngôi báu vào tay Uy vương. Bảo Uy vương hiền minh nhân hiếu chỉ là nói cho đẹp. Bảo Khuê nhớ có một lần cùng đi săn với Uy vương, chỉ vì con chó để sổng mất con thỏ mà Uy vương tức khí đánh con chó đến chết! Bảo Khuê nhớ mãi khi bắt gặp cái nhìn của con chó lúc ấy, nó như van nài, như ân hận với chủ rằng đã để con thỏ chạy thoát. Bảo Khuê quay mặt đi không dám nhìn con chó trong khi Uy vương vừa đánh vừa chửi vừa trừng mắt khiến con chó chịu chết mà không dám kêu lấy một tiếng!

Vua Thánh Tông có 14 hoàng tử và 20 công chúa. Huy Gia hoàng hậu Nguyễn Thị Hằng sinh ra Hiến Tông. Sau khi Thánh Tông mất, bà tới điện Trường Lạc để ở nên gọi là Trường Lạc Hoàng thái hậu. Hiến Tông mất, Túc Tông tôn bà làm Thái hoàng thái hậu. Túc Tông mất, Nguyễn Kính phi và nội thần là Nguyễn Như Vĩ muốn theo chiếu chỉ lập Uy vương Tuấn lên ngôi. Trường Lạc Thái hoàng thái hậu và các đại thần là Đàm Văn Lễ, Nguyễn Quang Bật mấy chục người lại muốn lập Lã Côi vương vì cho rằng mẹ đẻ của Uy vương vốn con nhà hèn hạ.

Chuyện Chiêu phi, mẹ của Uy vương Tuấn triều đình ai cũng biết. Hồi năm Hồng Đức đời vua Thánh Tông, ở làng Phù Chẩn, huyện Đông Ngàn, trấn Kinh Bắc có thiếu nữ tên là Nguyễn Thị Cận, mồ côi cha từ nhỏ, nhà lại nghèo nên phải tự bán mình cho một người ở phủ Phụng Thiên chốn kinh thành. Sau vì nhà người ấy có tội bị xử chết nên Nguyễn Thị Cận bị sung làm nô tì nhà nước, do đó được đưa vào hầu Quản Ninh hoàng hậu. Khi ấy Hiến Tông còn làm Thái tử, thấy nàng có sắc đẹp bèn lấy làm phi, sau này lên ngôi phong là Chiêu Nhân nên thường gọi là Chiêu phi. Sau Chiêu phi sinh ra Lê Tuấn. Hồi ấy Hiến Tông đang sức thanh niên nên rất khoẻ và hay đòi hỏi. Quan nội thị Nguyễn Khắc Hài vốn là người bà con với Bảo Khuê có lần xa xôi nói với Bảo Khuê rằng cung nữ vào hầu Hiến Tông sáng ra ai cũng rũ như tàu lá héo, có người Khắc Hài phải đỡ mới đi nổi! Cho nên chẳng lấy làm lạ khi Chiêu phi vừa mới hồi sức sau khi sinh nở Hiến Tông đã đòi vào hầu nên đến nỗi lâm bệnh rồi mất. Lê Tuấn được giao cho Kính phi nuôi. Tính khí Uy vương Tuấn thất thường một phần cũng vì vậy. Tình cảnh Uy vương kể cũng đáng thương nhưng để làm vua thì sao Trường Lạc Thái hoàng Thái hậu không khỏi băn khoăn. Khi sắp mất Hiến Tông nắm tay mẹ, khóc mà không nói, chắc đã linh cảm điều gì đó và muốn gửi gắm niềm tin vào bà.

– Ông biết không? - Lê Kỳ chợt đấm đánh rình xuống chõng làm mấy bát rượu nghiêng đổ cả, con khỉ đang trên xà nhà giật mình tí rơi xuống đất, nó vừa bám lấy xà nhà, đu đưa vừa rít lên khèng khẹc vẻ tức tối. Sau một tợp rượu, Lê Kỳ nói tiếp: - Trên đời này cứ phải mưu mẹo! Ông biết đấy, hồi Trường Lạc còn gọi là Huy Gia, mặc dù là người vợ được Thánh Tông yêu quý nhất, nhưng mấy lần nhà vua định phong làm Hoàng hậu mà không dám vì họ Nguyễn ở Tống Sơn của bà ấy thế lực rất mạnh, sợ các tần thiếp vì thế mà ngại bà ta, không ai dám gần vua; lại sợ họ hàng bà ấy cậy quyền thế mà lộng hành nên lại thôi. Chính vì vậy, khi thấy Trường Lạc muốn lập Lã Côi vương, Kính phi và nội thần Nguyễn Nhữ Vi phải vờ theo lệnh, nói dối để lừa cho bà ta ra đón Lã Côi vương. Bà ta đi rồi, Nhữ Vi mới đóng cửa thành lại, mời các công khanh đại thần tới, giơ di chúc của Túc Tông ra cho tất cả xem và lập Uy vương lên ngôi. Trường Lạc về thấy chuyện đã rồi bực lắm nhưng không làm sai được! Cho nên lên ngôi rồi, nhà vua giết hết đám Đàm Văn Lễ, Nguyễn Quang Bật mấy chục tên cho hả giận và ngăn ngừa hậu hoạ. Lã Côi vương với cả bà Trường Lạc cũng không giữ nổi mạng! Có khó gì đâu, bảo kẻ hầu người hạ bằng cách nào cho bà ta ngủ một giấc không bao giờ dậy là xong. Đáng đời mưu đàn bà, đã chẳng được lại chuốc vạ vào thân!

Nguyễn Bảo Khuê không còn tin vào tai mình nên hỏi lại. Lê Kỳ nói lớn:

– Nhà vua giết cả Thái hoàng Thái hậu, ông nghe rõ chưa?

– Giết cả bà nội mình! - Bảo Khuê nhắc lại như trong mê sảng. Ngay cả đám hạ dân tầm thường cũng không kẻ nào làm thế nữa là một đấng quân vương! Hoạ chăng chỉ loài cầm thú. Bảo Khuê nghĩ vậy.

Lê Kỳ rũ áo vươn vai, vặn mình đứng dậy, xương cốt kêu lục cục:

– Rượu quả là thuốc thánh, có mấy bát thôi mà hết cả mệt... Cái bà Trường Lạc cũng có tốt đẹp gì đâu! Ông Vũ Quỳnh, Tu soạn ở Quốc sử viện có lần phàn nàn với tôi: Vua Thánh Tông vì nhiều phi tần quá nên mắc bệnh nặng. Huy Gia hoàng hậu ngày trước được vua yêu chiều nhưng về sau không được nhòm ngó đến nên sinh ra oán giận. Tới khi Thánh Tông ốm nặng mới được đến hầu bệnh, không hiểu bà ta có bôi độc dược gì vào tay không mà sờ vào chỗ lở trên người vua lại làm cho lở loét thêm vì vậy bệnh càng trầm trọng. Ông Quỳnh hỏi tôi có nên viết chuyện ấy vào sử hay không. Thái sử Lê Hy nói có thế nào viết thế ấy, đấy là việc của người chép sử. Tôi bảo cứ viết cho thiên hạ biết bà Trường Lạc là người như thế nào! Vua Thánh Tông là vị thánh sống, chuyện lắm cung tần cũng không thể làm đời sau nhìn nhà vua khác đi, vả lại đấy cũng là chuyện để răn đời nói chung... Thôi, hết rượu, tôi với ông chia tay, tôi còn phải đến đình trạm kiếm ngựa cưỡi về đây!

Rượu hết, chè cũng đã nhạt, chuyện càng không thể tiếp tục nên mỗi người một ngả. Trong lúc Bảo Khuê đầy vẻ đăm chiêu thì Lê Kỳ vui vẻ, hào hứng ra mặt. Con khỉ từ trong nhà bỗng lao theo Lê Kỳ, nhảy chồm chồm trên mặt đất, rít lên: “Giết cả bà nội! Giết cả bà nội!”. Tất cả đều nghe thấy và cùng kinh ngạc. Chủ nhà sụp xuống chân Bảo Khuê vái như vái giời:

– Xin đại quan tha tội chết! Con khỉ nhà con chưa bao giờ thế! Sao nó lại nói được tiếng người, con cũng không hiểu!

Chủ nhà chưa dứt câu đã thấy con khỉ thoăn thoắt trèo lên cây cao, kêu đúng năm tiếng lảnh lót như vượn hót rồi lao đầu xuống đám đá tai mèo dưới đất, chết phọt óc. Chủ nhà kinh hãi đến nỗi cứ há hốc mồm mà nhìn, chẳng nói được câu nào. Viên sứ thần và đoàn tháp tùng cũng sững như trời trồng một lúc lâu. Nguyễn Bảo Khuê bỗng sực nhớ ra điều gì, nói với viên phó sứ:

– Tôi nhớ nhà vua hình như tuổi thân.

– Ông hỏi vua mới hay vua cũ? Nếu vua mới thì đúng thế. Sinh ngày 5 tháng 5 năm Mậu Thân, tôi biết rõ vì... Chuyện dài lắm, lúc nào tôi sẽ kể.

Bảo Khuê không để ý lắm đến câu của viên phó sứ, ông đang mải nghĩ. Nhà vua sinh ngày 5 tháng 5, tuổi thân, con khỉ lại kêu 5 tiếng rồi tự hành mình mà chết. Điềm gì đây?

***

Lúc con khỉ ở Lạng Nguyên gieo mình xuống đất cũng là lúc ở kinh đô vua Uy Mục đang ngủ bỗng hét lên một tiếng và bừng tỉnh. Cung nữ nằm bên bị tiếng hét làm giật mình choàng mở mắt, ngơ ngác:

– Bệ hạ làm sao vậy?

– Ta vừa mơ... Ta mơ thấy ta bị giết! Ngươi định giết ta có phải không?

– Bệ hạ chỉ đùa thiếp, làm thiếp sợ! Hôm qua bệ hạ đã nói một câu làm thiếp hết hồn!

– Ta nói gì? à, ta kể cho ngươi nghe chuyện Hiếu Vũ đế đời Tấn bên Bắc quốc chỉ vì một câu nói đùa mà chết, phải không?

Nhà vua kể: Tối ấy Tấn Hiếu Vũ đế uống quá nhiều rượu, vì say nên nhà vua nói đùa Trương Quý nhân rằng: “ Khanh thế mà cũng đã gần 30 tuổi rồi. Cung phi ở tuổi khanh đáng lẽ đã bị phế bỏ! Ta có hàng nghìn phi tần, thiếu gì người trẻ đẹp, ta sẽ đi tìm người khác.”. Nói xong nhà vua lăn ra ngủ. Trương Quý nhân nghe, thấy mủi lòng và lo sợ, càng nghĩ càng bực và giận Hiếu Vũ đế, trong chốc lát bỗng trở nên độc ác bèn vẫy mấy cung nữ đến,bọn này vốn tức vì Hiếu Vũ không ngó ngàng gì đến chúng, bèn dùng chăn gối cùng nhau đè Hiếu Vũ đế đến ngạt thở mà chết.

Uy Mục bảo:

– Ta mơ đúng như chuyện của Hiếu Vũ đế và người giết ta là nàng. May mà ta tỉnh ngủ không có thì thật chả biết chừng!

Người cung nữ run lên vì sợ. Cùng lúc đó, mấy hoạn quan vào cung,Phụng Nghi Thái giám Nguyễn Khắc Hài thưa:

– Tâu Hoàng thượng, đã tới giờ thiết triều, các quan đại thần đã đến đủ, đang chờ ở điện Thị Triều.

– Ra nói với họ hôm nay ta mệt nên cho bãi triều... Nghe ta dặn này: Ta không như cha ta, từ rày trở đi đưa cung nữ đến đây ngươi không được để ai mặc xống áo, họ có rét thì cuốn họ trong chăn đem đến. Bên Bắc quốc bao đời nay đều làm thế, đề phòng cung nữ thủ vũ khí mà hại nhà vua. Tất nhiên đàn bà bên ấy có khác bên ta, ai cũng có thể trở thành Lã hậu, Võ hậu với Trương Quý nhân. Nhưng cứ phải đề phòng, nghe chưa? Ta biết có nhiều kẻ mưu hại ta! Chính con yêu nữ này, lúc nãy ta mơ thấy nó giết ta! Tại sao ta mơ lại không mơ gì khác, không mơ ai? Chẳng phải vô cớ đâu. Đây là trời báo mộng cho ta phòng trước. Có khi nó là người của bà Trường Lạc chả biết chừng. Vì vậy hãy cho nó theo hầu bà ta để tránh hậu hoạ!

Đám hoạn quan lôi cung nữ khỏi giường, ngấu nghiến mặc váy áo cho rồi lôi ra ngoài trong tiếng kêu khóc thảm thiết, chưa đầy nửa giờ sau Khắc Hài đã dâng Uy Mục chiếc mâm trên đó là đầu người cung nữ!

2.

Biển sầm tối. Gió chuyển mạnh, sóng hết đợt này đến đợt khác tới tấp đánh vào mạn thuyền, chiếc thuyền chẳng khác gì cái vỏ trấu trong bão táp. Ba anh em Mạc Đăng Dung phải bám chặt vào những vật cố định trên thuyền để khỏi bị sóng cuốn xuống biển; bám vào bất cứ thứ gì có thể được ngay bên cạnh mình, với sự gắng sức hết mức vì sóng gió quăng quật đã không cho phép họ lựa chọn. Đăng Dung bám vào trụ cần lái, Mạc Đốc, Mạc Quyết bám vào cọc chèo hai bên mạn. Họ đưa thuyền vào bờ bằng tất cả sức lực, kinh nghiệm và linh cảm chứ không còn biết đâu là phía biển, đâu là phía đất liền nữa. Lúc đầu còn nhận ra mấy chiếc thuyền đằng trước, bên cạnh, đằng sau, rồi tất cả bị xoá sạch, không hiểu chúng bị trộn lẫn với sóng gió và mưa mù trời hay đã chìm. Nước mưa nước biển quất vào mặt rát rạt. Xót không thể mở được mắt. Gào lên, thét lên cũng không còn nghe rõ tiếng của chính mình. Đăng Dung ghì cần lái bằng hai tay, bằng cả bụng, đôi chân bấm chặt xuống sàn, vậy mà mấy lần còn bị sóng hất nghiêng ngả, nếu không bám vào trụ có khi đã bị cuốn xuống biển. Đăng Dung không lo cho mình, chỉ lo cho hai em, chúng đã không dạn dày với biển mà còn yếu hơn chàng. Đăng Dung cố hét thật to vừa để nhắc hai em vừa để các em biết mình vẫn vững tay lái. Đáp lại chỉ tiếng gió gào và tiếng sóng gầm! Mặc dù không nhìn thấy gì cả, không nghe thấy gì cả, Đăng Dung vẫn tin rằng thuyền đang hướng về phía đất liền nên sống chết cũng giữ lái như hướng đã định, nếu không, thuyền sẽ lạc vào vùng tâm bão, gió sẽ giật cực mạnh, sẽ xoay con thuyền như quay một cái chong chóng và cuốn cả thuyền lẫn người xuống biển sâu hun hút; không thế thì thuyền cũng bị một con sóng lừng bất thần nào đó tung lên rồi bẻ gãy làm đôi dễ như người ta bẻ bánh đa. Phía trước, Mạc Đốc, Mạc Quyết cũng cố vững chèo dù hai cánh tay chỉ muốn rã ra. May sao bão đang theo hướng Tây, thẳng vào đất liền, chỉ có điều gió không đẩy thuyền về phía trước mà như muốn cuốn lấy thuyền, bốc nó lên, xoay tít và quăng đi. Thuyền đang như lên cơn co giật bỗng nhiên khựng lại, đột ngột đến mức cả ba anh em Mạc Đăng Dung đều chúi về phía trước, tưởng muốn văng ra khỏi thuyền. Cùng lúc đó một con sóng lớn chồm lên trùm lấy thuyền. Người nào người nấy tối tăm mặt mũi. Nhưng Đăng Dung hiểu rằng sóng đã đưa thuyền lên bãi cát, anh em họ đã được chính ngọn sóng dữ cứu thoát. Việc tiếp theo là đưa thuyền sâu vào trong bãi, nếu không nước lên và trời chuyển gió sẽ cuốn con thuyền trở lại biển. Đăng Dung nắm lấy dây chão lôi thuyền còn hai em đẩy sau. Xong xuôi, họ cột thuyền vào một gốc cây đã bị bão quật đổ nằm ngay bên cạnh thuyền. Bây giờ mới dám ngồi nghỉ.

Mưa vẫn vuốt mặt không kịp, ngoài khơi mù mịt, chỉ có sóng và gió.

– Bão khiếp thật! - Đăng Dung nói - Hai em có ai việc gì không? Anh bị cần lái đập vào vai nhưng may không sao cả.

– Em tưởng anh em mình phen này chầu hà bá! - Mạc Quyết bảo - Anh Dung giữa tay lái giỏi thật đấy. Sao anh biết hướng nào là bờ? Em thấy trời đất quay cuồng, đâu cũng chỉ biển và gió, chẳng biết đằng nào mà lần!

Đăng Dung đứng dậy bảo:

– Thôi, ba anh em mình thu cá rồi về kẻo ở nhà mong.

Họ thu lưới. Cá bị cuốn xuống biển mất khá nhiều, số còn lại bị sóng đánh vung vãi khắp nơi nên việc nhặt nhạnh gom vào thúng mất khá nhiều thời gian. Mưa vẫn không ngớt, gió rít như điên như cuồng, sóng chồm chồm tung bọt trắng ào lên bãi biển. Dọc đường về, anh em Mạc Đăng Dung gặp không biết bao nhiêu người trong làng đội gió đội mưa chạy ra phía biển trong tâm trạng vô cùng hoảng hốt, họ là những người có người thân đi biển chưa thấy trở về.

Các cụ già trong vùng bảo từ bé đến giờ mới thấy trận bão mạnh đến vậy. Bằng chứng là tảng đá to như cót thóc ở bến Mục còn bị sóng đưa khỏi chỗ cũ, những hòn đá nhỏ hơn từ chỗ này bị đem đi chỗ khác thì không biết bao nhiêu mà kể. Đâu đâu cũng thấy nói đến thuyền đắm, dân chài bị sóng cuốn, nhà cửa bị đổ, người chết.

Thấy anh em Mạc Đăng Dung về thoát, cả nhà ai cũng mừng.

Trong lúc Mạc Đốc, Mạc Quyết mệt quá, sau khi cơm nước xong, ngủ ngay từ chập tối thì Mạc Đăng Dung đốt đuốc đi thăm hỏi các nhà có người thân đi biển. Gió lặng, bão yếu dần, đây đó chỉ còn tiếng khóc. Trời cũng dần trong trở lại, những vì sao hiện lên, lấp lánh trong đêm thẳm như trước đấy đất trời yên ả không bằng! Cái đẹp này tàn nhẫn làm sao! - Đăng Dung nghĩ trên dọc đường tới các nhà. Vùng này rộng, dân cư thưa thớt, các nhà cách nhau khá xa nên phải đến sáng Đăng Dung mới đi hết các nhà, cứ nhà nào còn thức và có tiếng khóc thì vào.

Dọc đường về, Đăng Dung tạt ra bãi biển xem chiếc thuyền của mình bị bão gió thế nào vì hôm qua còn chưa kịp xem xét kỹ. Đang lúc ấy có một cô gái từ mạn Tây đi tới, thấy Đăng Dung, cô ngượng ngập kéo hai bên khăn mỏ quạ che đôi má đang đỏ rậng lên, đồng thời ấp chiếc nón khoác ở tay vào ngực, đầu cúi nhưng mắt lại bẽn lẽn ngước nhìn Đăng Dung:

– Em chào anh! - Cô gái nhỏ nhẻ.

– Ô cô Toản! Cô đi đâu sớm thế?

– Hôm qua em thăm dì em bị ốm, bão gió không về được, thành thử... Anh cũng đi đâu sớm vậy?

– Hôm qua anh em tôi ở biển về, đưa tạm thuyền lên bãi, bây giờ ra xem thế nào.

– Thế có sao không anh?

– Cám ơn cô, may là không sao cả. Lâu nay tôi thất lễ không sang hầu chuyện thầy, thế thầy, cô và các em có khoẻ không?

– Thầy mẹ em vẫn khoẻ. Bao giờ anh sang Trà Phương qua nhà em chơi. Thầy mẹ em vẫn nhắc đến anh đấy.

– Được, nhất định sẽ tôi sang. Cho tôi gửi lời hỏi thăm thầy, cô!

Toản đi rồi, Đăng Dung bâng khuâng nhìn theo.

Họ biết nhau từ một hội hát đêm trung thu và cũng nhờ viên quan phủ mê hát. Quan vốn người bên Sơn Nam mới về đây nhậm chức, là cháu gọi Trạng nguyên Lương Thế Vinh bằng bác. Cũng như quan Trạng, ông họ Lương này mê hát chèo như điếu đổ, đi làm quan nơi đâu cũng không quên mang theo cuốn sách Hý phường phả lục của ông bác. Nhậm chức ở phủ này, thấy cảnh đẹp ông liền cho mở hội, chỉ sau có hai hội đến hội thứ ba chẳng phải mời phải gọi, còn chưa tối thuyền nọ thuyền kia đã nối đuôi nhau từ các nơi nườm nượp tới đầm cửa phủ. Từ Văn Lan, Lan Liễu xuôi sông Cửu Biều (sông Đa Độ), từ mạn Đông ngược sông He, sông Họng. Đầm vốn là khúc sông cũ của sông Đa Độ. Sông đổi dòng để lại đầm nước lớn, dân chúng lại khơi con kênh nhỏ cho thông với sông thành thử thuyền từ sông vào đầm và từ đầm ra sông đều dễ dàng. Đầm rộng mênh mông, từ bờ này nhìn sang bờ kia hút cả tầm mắt nên hôm hội thuyền nọ thuyền kia có nhiều mấy cũng không lo không có chỗ. Chỗ này đám thuyền làng Du Lễ, chỗ kia đám Tú Đôi, chỗ nọ thì Phương Đôi, Trà Phương... Thực ra người xem thì nhiều chứ người hát không mấy, vì mỗi làng chỉ được phép có một thuyền, mỗi thuyền năm người, năm nay năm người nữ thì năm sau năm người nam. Khác hẳn hằng ngày lam lũ, trai giờ đây áo the khăn xếp, gái áo mớ bảy mớ ba. Khi tiếng loa vang lên: “Loa! Loa! Loa!/ Đến giờ vào hội/ Làng trên xóm dưới/ Xin mời hát ca/ Loa! Loa! Loa!” thì các thuyền, cứ thuyền nam làng này lại ra hát với thuyền nữ làng kia. Hết đêm này qua đêm khác, từ mồng mười đến hai mươi tháng Tám, gần như trọn tiết trung thu. Đêm ấy đêm rằm, ánh trăng trải khắp khiến đầm nước vùng cửa phủ như được tráng một lớp bạc còn núi Chè núi Đối thì huyền ảo như cõi tiên.

Gọi núi Chè là theo cách gọi nôm na dân dã bởi tên chữ của núi là Trà Sơn. Nếu như những vườn chè của làng Trà Phương cho thứ chè có hương thơm đặc biệt thì chè trên núi Chè lại thêm vị đượm khác thường. Người các nơi đến hát hoặc nghe hát vì thế không ai là không la cà hàng quán với những bát nước chè vàng sánh như mật ong. Đêm đó thuyền nữ làng Trà Phương hát với thuyền nam Cổ Trai. Cả ba anh em Đăng Dung đều thích hát chèo hát đúm nhưng hát ở hội lớn như hội trung thu này chỉ Đăng Dung mới dám vì phải nhanh trí mới hòng đối lại được các cô gái làng bên. Đăng Dung trong bụng cũng lo vì nghe nói bên Trà Phương có cô Toản đã hát hay lại giỏi ứng biến. Đăng Dung nghĩ cách phải làm cho cô nàng hoảng đã rồi mới hát nên đẩy sào cho thuyền mình lao như tên về phía thuyền Trà Phương. Đúng lúc các cô gái Trà Phương dúm cả lại vì sợ hai thuyền đâm vào nhau vào nhau thì thuyền Cổ Trai dừng sững lại, chỉ còn cách thuyền Trà Phương chưa đầy hai gang tay!

Phải khéo mới làm được như thế bởi đà thuyền lao chả thể nào biết trước. Đăng Dung lớn tiếng: “Nghe đồn bên ấy có người/ Tên là Ngọc Toản vậy thời người đâu?”. Ghét cái kiểu đùa kinh người lúc nãy nhưng khi mời trầu, giọng cô Toản vẫn ngọt ngào: “Gặp đây ăn một miếng trầu/Chẳng ăn cầm lấy cho nhau bằng lòng”. Đăng Dung đáp lại: “Không đi thì hội không đông/ Đi thì trầu vỏ cho lòng thêm mong”. Toản lại hát: “Nhớ mong xe sợi chỉ hồng/ Trói người quân tử vào trong khuôn giời/ Bao giờ quân tử có lời/ Thì em mới mở khuôn giời cho ra”. Đăng Dung không chịu thua: “Đêm nay rồi sáng mai ra/ Lọng vàng chẳng tiếc bằng ta tiếc mình/ Chỉ hồng em buộc thì đành/ Anh xin một phép ở trong khuôn giời!”. Cô Toản được thể: “Đã đi đến hội thì chơi/ Chẳng sợ ai cười chẳng sợ ai chê/ Nào, cho mãn hội thì về/ Mẹ mắng cũng mặc chồng chê cũng đành!”. Đăng Dung chưng hửng, cô ấy có chồng rồi sao? Thấy Đăng Dung không đối lại được một người trong thuyền ra đỡ lời, phía thuyền bên kia Toản cũng lui vào khoang, nhường cho chị em khác. Đám bạn đấm lưng Toản thùm thụm, rúc rích cười: “Chết mày nhá! Trông người ta đang ngẩn ngơ ra kìa!”. “Kệ! Cho bõ ghét!” - Cô Toản nói.

Họ biết nhau từ đấy, ít lâu sau mấy anh em Đăng Dung sang bên Trà Phương xin thụ giáo một thầy đồ, không ngờ lại đúng nhà cô Toản. Toản hátbỡn vậy chứ đâu đã có chồng! Mà bây giờ lại cứ như một cô Toản khác với hôm hội: Không hề đáo để, mà chỉ thấy những nét chân chất của người hay lam hay làm nhưng lại đầy vẻ người quý phái, đôn hậu, nền nã.

... Chia tay Toản, về đến nhà, thấy nhà đang có khách. Đó là Nguyễn Bỉnh Đức, bạn học ngày trước, còn người kia thì chưa biết là ai.

– Anh Dung ạ, hôm qua bão gió, tôi lo cho mấy anh em nhà anh quá! - Bỉnh Đức nói, giọng hồ hởi. -Còn đây là anh Lê Bá Ly, nghe tôi nói về anh, anh ấy cứ muốn tôi đưa lại chỗ anh.

Bá Ly kinh ngạc nhìn Đăng Dung. Bá Ly hỏi giờ sinh tháng đẻ của Đăng Dung rồi cứ thế bấm đốt ngón tay tính toán trong sự ngạc nhiên, tò mò và chờ đợi của tất cả mọi người. Một lúc sau Bá Ly trầm trồ:

– Quý tướng! Quý tướng! Sinh giờ ngọ, ngày Nhâm Tý, tháng Đinh Dậu, năm Quý Mão, thật quý tướng! Phải nói đại quý tướng mới phải.

– Tý, ngọ, mão, dậu, tứ hành xung, còn hay ho gì nữa.- Mạc Đăng Dung cười, bảo.

– Nhưng đinh, nhâm, quý anh có cả! Mặt vuông, mắt tròn, vai ngang, tướng anh là tướng võ. Anh cởi áo quay lưng lại đây tôi xem nào.

Mạc Đăng Dung làm theo. Bá Ly xoa vai Đăng Dung, mặt bỗng biến sắc.

– Sao? - Đăng Dung và ông thân sinh Mạc Hịch cùng hỏi.

– Thưa cụ với các anh, lạ lắm. Anh Dung ạ, tướng anh là tướng chọc trời khuấy nước! Đôi vai này có thể gánh vác cả sơn hà!

Mạc Đăng Dung cười:

– Tôi đâu có nhẽ thế. Ra sao thì cũng tại giời định thôi. Chỉ biết thầy đồ Trà Phương thường dạy anh em chúng tôi rằng con người ta không nên yên phận; kẻ đại trượng phu hơn người là biết ứng biết biến. Nhưng mà thôi, anh em ta gặp nhau đây, được ăn với nhau miếng trầu, uống với nhau bát nước, chén rượu thế là vui rồi. Anh Bỉnh Đức ạ, tôi vừa gặp cô Toản ngoài bến. Lại nhớ thuở tôi với anh đèn sách theo thầy rồi vì nghèo khó tôi phải bỏ dở nghiệp văn, chữ nghĩa đâm ra lõm bõm.

Nguyễn Bỉnh Đức bảo:

- Văn hay võ đều căn bản như nhau. Anh Bá Ly đây dù theo nghiệp văn nhưng lại lấy văn làm võ, chí hướng học đòi Gia Cát Lượng. Còn như các quân vương đời Trần nước ta ngày trước lại lấy võ làm văn. Chẳng giấu gì các anh tôi cũng muốn lấy võ làm văn như tiền nhân thời Đông A. - Bỉnh Đức uống một hơi cạn chén rượu rồi cao giọng ngâm: “ Đoạt sóc Chương Dương độ/ Cầm hồ Hàm Tử quan”. Chà! Thơ Chiêu Minh vương Trần Quang Khải sao mà hào sảng! Trước tiên mạn phép cụ rồi đến anh Bá Ly nhiều tuổi hơn cả trong anh em chúng ta, sau nữa đến anh Đăng Dung cùng em Đốc em Quyết, tôi mới làm được hai câu thơ, xin đọc cùng nghe: “Hàn giang ngư hấp nguyệt/ Cổ luỹ điểu minh sương”.

Nguyễn Bỉnh Đức cười ha hả, ngất ngư, có vẻ say. Lê Bá Ly bảo:

– Thơ hay lắm. “Sông lạnh cá đớp trăng, luỹ cổ chim kêu sương”. Qua thơ thấy cái chí của anh Bỉnh Đức cũng cao vời lắm. - Bá Ly quay sang Đăng Dung: - Tôi nghe anh Bỉnh Đức nói anh côn quyền, đao cung giỏi lắm. Tôi cũng có quen Vũ Hộ, anh ấy khen anh giỏi vật; nhưng cũng tiếc cho anh vì nhà nghèo nên vừa chân lấm tay bùn, vừa phải chuyển văn sang võ, đi đấu vật lấy giải để sinh sống, chứ anh dòng dõi nho gia họ Mạc đất Lũng Động, nếu cứ chuyên nghề cử nghiệp, nhất định không hổ danh con cháu Lưỡng quốc Trạng nguyên. Tôi thì nghĩ thế này: Đừng có quá trọng văn khinh võ. Chỉ có điều người côn quyền đao cung giỏi lắm cũng chỉ địch nổi trăm người, thông thạo binh thư mới địch nổi vạn người.

Mạc Đăng Dung bảo:

– Trời phú cho tôi sức khoẻ, côn quyền, đao cung, võ vật cũng gọi là tạm. Nhưng đúng như anh Bá Ly vừa nói, giỏi mấy thứ đó cũng chỉ là kẻ võ biền nên tôi hằng ngày vẫn đọc sách, hiềm là chưa có cuốn nào thật vừa ý và cũng sinh nhiều thắc mắc: Khổng Tử, Mạnh Tử dạy nhiều điều hay nhưng không phải đều đúng cả. Thuyết pháp trị của Quản Trọng, Thân Bất Hại, Thận Đáo, Thương Ưởng và nhất là Hàn Phi Tử rất hay nhưng không có vua chúa nào theo được bền bỉ. Vậy là do đâu?

Đăng Dung trầm ngâm rồi nói tiếp:

– Anh vừa nhắc đến Vũ Hộ làm tôi lại nhớ một lần gánh cá đi bán thì gặp một tay người to lớn đang thách vật ngay giữa chợ. Hắn treo giải năm tấm lụa và mười quan tiền nếu ai thắng hắn. Cũng dăm ba người cả gan nhưng chả ai chịu nổi một keo! Tôi tò mò vào xem rồi đã định mặc kệ vì vội vào chợ thì chính hắn ta túm tay giật lại, bảo tôi trông to xác thế kia, sao không đọ sức với hắn. Tôi không ham giải nhưng thấy hắn ngông nghênh thì tức, với lại cũng định thử sức xem sao nên nhận đấu. Hắn quả là ghê gớm, keo vật thực gay go. Tôi khoẻ hơn nhưng các miếng đánh hắn sành hơn. Mình vốn là dân quê, có được đi đâu mà học hỏi! Người xem mỗi lúc một đổ đến cơ man mà kể, tiếng hò reo vang trời, trống đành tức ngực. Rồi tôi nhận ra hắn xoay xở chậm nên quyết định không dùng sức mà vận dụng khéo léo. Nhưng cũng phải đến keo thứ năm hay thứ sáu gì đó mới hạ được hắn. Mọi người xúm đến mừng cho tôi. Tôi định đi thì hắn và người nữa kéo vào quán uống rượu. Hắn xưng tên là Đào Cứ, còn người kia hoá ra Vũ Hộ. Tôi với anh Vũ Hộ vốn biết nhau từ trước vì anh ấy người làng Cung Hiệp. Từ Cung Hiệp xuôi sông Cửu Biền tới làng tôi cũng chẳng bao xa. Vì lâu không gặp nhau nên lúc này tôi mới biết anh Vũ Hộ là người nhà của Giản Tu công. Anh ấy và Đào Cứ nói Giản Tu công đang noi theo Mạnh Thường Quân ngày xưa, chiêu mộ hiền tài, muốn tôi theo Giản Tu công. Tôi từ chối, bảo chỉ là dân thuyền chài, đâu dám bén mảng tới chốn lầu son gác tía. Thực ra, thấy Đào Cứ ăn nói trịch thượng, cử chỉ lỗ mãng, nhìn người bằng nửa con mắt nên tôi ngại. Đã vào nơi cửa quyền lại gặp người như thế tôi không muốn.

Lê Bá Ly vân vê chén rượu trong tay, vẻ đăm chiêu. Lâu nay ở kinh đô xì xầm chuyện Giản Tu công Lê Oánh chiêu mộ gia nô, bây giờ nghe Đăng Dung nói càng rõ. Chưa bước vào nhà Giản Tu công chưa biết hay dở thế nào, Bá Ly chỉ nhắc lại lời của chính Đăng Dung rằng con người ta không nên yên phận, thời thế tạo anh hùng. Xưa Lưu Bang nhà Hán xuất thân là anh Đình trưởng, Chu Nguyên Chương nhà Minh mồ côi cha mẹ, phải vào chùa xin làm chú tiểu để kiếm miếng ăn; nước ta thì tổ tiên nhà Trần cũng nối đời làm nghề đánh cá! Đăng Dung lại vốn dòng dõi nho gia và có quý tướng, không nên để lỡ cơ hội, bỏ phí tài năng mà giam chân mãi ở chốn quê mùa này, sắp tới triều đình mở khoa thi tiến sĩ võ, anh em Đăng Dung nên đi thi. Năm trước thi ở trấn phủ, nếu trúng cách, năm sau lên kinh đô thi Hội, thi Đình. BỉnhĐức cũng khuyên thế và cho biết năm nay bốn vệ binh Cẩm Y, Thiên Vũ, Thiên Bồng, Vũ Lâm đều cử những kẻ rất mạnh ra ứng thí, quyết giành ngôi Đô lực sĩ.

Đăng Dung bảo hai em cùng tạ Bá Ly và Bỉnh Đức:

– Chúng tôi xin nghe theo hai anh, sau này nên người quyết không quên ơn lời khuyên bảo chí tình chí nghĩa của hai anh.

Nguyễn Bỉnh Đức hứa hai tháng nữa sẽ quay lại, đem đến cho anh em Đăng Dung mấy con ngựa tốt.

Mấy cô em gái Đăng Dung thảy đều ít tuổi mà lại tinh nghịch, cứ đẩy người chị lớn là Ngọc Phong ra mặt sắp cơm, mời khách. Chẳng hiểu vô tình hay hữu ý mà cái nhìn của Bá Ly lại bắt gặp ánh mắt của cô nàng khiến cô nàng như chạm phải lửa, thẹn quá, bỏ chạy vào nhà trong, đấm lưng các em thùm thụp rồi xấu hổ chúi đầu vào lòng mẹ, phụng phịu.

Ở gian giữa, những người đàn ông rượu vào râm ran cười nói.

Trên đường về, Nguyễn Bỉnh Đức hỏi Lê Bá Ly tại sao lúc coi tướng mạo cho Mạc Đăng Dung, Bá Ly lại bảo Đăng Dung cởi áo để xem lưng. Chưa thấy thầy bói thầy tướng nào lại đi xem lưng!

– Có đấy! Để xem nốt ruồi. Nghe bảo vai bên tả vua Lê Thái Tổ có bảy nốt ruồi. Vai Đăng Dung không thế nhưng cũng là đôi vai lạ, chưa thấy một ai như thế, vì xương vai liền thẳng. Đôi vai ấy có thể gánh vác cả giang sơn xã tắc!

Họ không ai nói gì nữa, mỗi người đeo đuổi một ý nghĩ, cho tới bến đò thì chia tay.

***

Thi văn chương cử tử đều đặn ba năm một khoa. Thi tiến sĩ võ không thế, chỉ tổ chức khi triều đình thấy cần tuyển Đô lực sĩ. Khoa tiến sĩ võ lần này cách lần trước những 9 năm. Chọn Đô lực sĩ cũng quy củ như chọn tiến sĩ văn khoa, chỉ khác lính tráng cũng được ứng thí. Năm trước, bốn trấn binh các xứ Hải Dương, Sơn Nam, Sơn Tây, Kinh Bắc và bốn vệ Thiên Vũ, Thiên Bồng, Vũ Lâm, Cẩm Y mỗi nơi chọn lấy mười người trong số lính ứng thí; gia nô các vương công mỗi nhà một người; thường dân dự sát hạch từ phủ huyện lên đến trấn rồi mỗi trấn chọn lấy năm người, riêng Thanh Hoa là đất căn bản của triều đình thì được mười người. Đầu tháng Ba năm sau, lúc tiết trời thuận tiện, bớt rét mà cũng chưa nóng, tất cả lên kinh đô thi thố. Cả thảy khoảng hơn trăm người. Nhà vua sẽ chọn những người mạnh nhất sung vào đạo Túc vệ và Cấm binh, đủ bù cho số lính không còn đủ sức khoẻ bị thải ra, hoặc về các vệ, các đạo hoặc cho hồi hương, để bao giờ đạo Túc vệ cũng toàn lính tráng trẻ trung, khoẻ mạnh, đao cung võ bị đều giỏi. Trong số các lực sĩ trúng tuyển thì những người xuất sắc gọi là Đô lực sĩ xuất thân, ngang hàng như Đồng tiến sĩ xuất thân bên văn chương, trong đó đỗ đầu là Đô đầu Đại lực sĩ, ba người tiếp theo là Đại lực sĩ, cũng vinh hạnh như các vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa, Hoàng giáp bên văn khoa.

Từ khi gặp Lê Bá Ly và Nguyễn Bỉnh Đức, anh em Mạc Đăng Dung quyết tâm luyện tập. Đăng Dung thuê thợ rèn tạo cho mình chiếc đao nặng hơn 42 cân[2], Mạc Đốc thanh kích, Mạc Quyết ngọn thương.

Hai tháng sau, một người bán ngựa xưng tên là Nguyễn Hậu dẫn theo năm con ngựa tới Cổ Trai. Sau tuần trà, người bán ngựa nói:

– Tôi đến đây theo lời anh Nguyễn Bỉnh Đức. Đáng lẽ anh ấy cùng đi nhưng đột xuất bận việc nên đi chỉ có mình tôi. Trại ngựa của chúng tôi dưới chân núi phía Đông Bắc dãy Tam Đảo, xứ Tam Đới. Sở dĩ chọn chỗ ấy làm trại là để ngựa quen với mưa gió, rét mướt và muông thú. Sáng thúc ngựa lên núi, đến chiều thì lùa xuống núi, nhờ vậy chúng leo dốc mà không bị mệt xuống dốc mà không bị ngã, lại quen với gai góc bụi rậm và muông thú. Ai tinh ra có thể thấy ngựa của trại tôi khác với nhiều giống ngựa khác.

– Anh em chúng tôi chỉ quen với sông nước, cá mú, về ngựa thú thật không biết.

– Ngựa này là ngựa ta lai với ngựa Mông Cổ. Trước đây, khi quân Nguyên vào nước ta, chúng đem theo rất nhiều ngựa vì kỵ binh là sở trường của chúng. Khi chúng thất trận, chiến mã bị ta bắt rất nhiều, một số thì chạy vào rừng trở thành ngựa hoang. Số ngựa hoang quanh Tam Đảo đến hàng mấy trăm con. Tôi mới thả đám ngựa cái của trại vào rừng để lai giống với đám ngựa ấy. Gọi là ngựa Mông Cổ chứ thực ra còn có cả ngựa Thổ Phồn, Đại Lý. Giống ngựa càng được lai hỗn tạp càng khoẻ. Năm con tôi dẫn theo đây đều là tuấn mã, các anh chọn lấy ba con, một con tôi sang Lê Xá bán cho ông Phạm Gia Mô, một con để tôi cưỡi về.

Mạc Đốc hỏi:

– Thầy đồ Trà Phương dạy chúng tôi câu của Trang Tử, đại ý: Người ta sống trong khoảng trời đất cũng giống như bóng bạch câu lướt qua cửa sổ, trong chốc lát mà thôi! Bóng bạch câu là bóng ngựa trắng phải không?

Nguyễn Hậu bảo:

– Đúng thế, nên trong chữ “câu” có chữ “mã”. Chính xác hơn thì bạch câu là ngựa non, bởi ngựa non cũng tính như trẻ con ham chạy, chẳng yên lúc nào, vụt cái chỗ này vụt cái chỗ khác nên mới được ví như thời gian qua mau. Người phương Bắc gọi ngựa là mã, thố, câu, đôi khi còn gọi là long. Người cưỡi ngựa theo hầu vua ngoài Phò mã còn có Ngự câu vương là bởi vậy. Căn cứ vào màu lông thì có xích là ngựa đỏ, như Quan Vân Trường đời Tam Quốc có con xích thố; ô và ly là đen, Hạng Vũ có con ô truy; bạch là trắng; tinh và hồng là ngựa hồng; nê là ngựa trắng khoang đen; thông là ngựa xanh, ta thường gọi là màu xám hay màu gio; phiêu là ngựa xanh chấm trắng toàn thân, nên Phiêu kỵ tướng quân là phải cưỡi ngựa phiêu; lạc là ngựa vằn, giống này rất hiếm nên chỉ dành cho người tước vương và vị ấy được gọi là Lạc mã thiên lý vương.

Người bán ngựa dẫn anh em Đăng Dung tới trước mấy con ngựa:

– Tôi có bán cho Cù Khắc Xương ở vệ Thiên Bồng con bạch xích long, con này dưới nắng lông ánh lên màu đỏ rực, riêng trán lại có vệt trắng. Khắc Xương giới thiệu Đàm Cử cũng ở vệ Thiên Bồng tới mua của tôi con ly câu đen bóng như than. Ngoài ra tôi còn bán cho Nguyễn Kính ở Sơn Tây con ô câu. Kỳ thi tiến sĩ võ lần này có thể ba anh được gặp Cù Khắc Xương và Đàm Cử. Nguyễn Kính cũng muốn đi thi lắm nhưng còn quá trẻ nên ông cụ thân sinh không cho đi, sợ do bồng bột, hiếu thắng mà kinh suất.

Người bán ngựa vỗ lưng, vuốt trán từng con ngựa:

– Con này là con nê thông vì lông nó màu gio, đã vậy lại đốm đen trắng. Lông như vậy rất hiếm, xưa vua Duệ Tông nhà Trần đi đánh Chiêm Thànhcũng cưỡi một con nê thông. Con này là con ly đề, nó đặc sắc ở móng chân như móng chân thú, tính nó có phần hung dữ, khoẻ và chạy nhanh. Còn đây là con song vĩ xích, đuôi toẽ hai bên, xưa Lý Thường Kiệt đời Lý có một con song vĩ tinh. Con này là bạch mã. Giống bạch mã khó kiếm không chỉ vì đẹp do toàn thân trắng như tuyết mà bởi tính khí ôn hoà nhưng dạn dĩ, không sợ tiếng động, tiếng gào thét, tiếng voi rống, tiếng hí của ngựa khác, không sợtiếng va chạm của binh khí, lại mến chủ và có nghĩa với chủ, không nhanh không dữ như con ly đề nhưng sức dẻo dai lại hơn hẳn. Vì vậy các hoàng đế Bắc quốc khi cần đều dùng bạch mã. Tuy nhiên đừng lầm với loại bạch mã đến cả móng chân cũng trắng, loại này cực hiếm, cực quý nhưng không dùng để cưỡi và càng không dùng làm chiến mã được vì thực ra nó bị bệnh bạch tạng, cũng như người bạch tạng nó cứ gặp nắng là quáng. Nhưng xương đem nấu cao thì cho loại cao quý, gọi là cao bạch mã. Còn con ô truy này thì đáng được gọi là ngựa ký ngựa kỳ, ngựa thiên lý, ngày chạy ngàn dặm không biết mệt. Xưa vua Nhân Tông nhà Trần từng ví Đỗ Khắc Chung như con ngựa kỳ ngựa ký trong đám toàn là ngựa kéo xe muối.

Đăng Dung trầm trồ:

– Thật anh em chúng tôi không biết chọn con nào vì nghe phân tích thấy con nào cũng hay!

– Ngựa hay còn bởi có hợp với chủ không, lại còn do khí số thời vận của chủ còn hay hết. Xưa Lưu Bị được người ta tặng con Đích lư, có người khuyên không nên dùng vì nó có tướng hại chủ nhưng chính con Đích lư ấy lại cứu Lưu Bị nhảy qua suối thoát chết. Còn như Xích thố là con ngựa hay, từng giúp Quan Công nhanh chóng giết được Nhan Lương, Văn Sú rồi qua năm cửa quan chém sáu tướng nhưng sau cũng không giúp được ngài thoát khỏi bị quân Ngô bắt sống.- Nguyễn Hậu ngẫm nghĩ rồi bảo - Theo tôi thì, anh Dung nên dùng con bạch mã, anh Đốc có vẻ hợp với con ly đề, anh Quyết con song vĩ xích. Tôi giữ con nê thông, còn sẽ bán cho anh Nguyễn Như Quế ở Đại Trà gần đây con ô truy.

– Chúng tôi có biết Nguyễn Như Quế. – Mạc Đốc nói – Còn như đặt tên cho chúng, tiện thể cũng xin nhờ tiên sinh giúp.

– Việc này không thể vội vàng được. Ngoài con Nê Thông của vua Duệ Tông nhà Trần, sử sách nước ta còn nhắc đến các con Phúc Thông, Cát Thông, An Tường Ký, Thần Lương Câu, Phúc Lưu, Cát Lưu, Thiên Mã, ba anh em nên dựa vào đó mà đặt tên sao cho con vật mang lại điều tốt lành cho người là được.

Ba anh em Đăng Dung cùng cảm tạ Nguyễn Hậu.

Sáng nào ba anh em Đăng Dung cũng dậy sớm, chạy từ nhà đến đền Mõ rồi từ đó chạy về. Đền Mõ có cây gạo hơn hai trăm tuổi thân to, ngọn cao ngất trời. Họ quăng dây lên cành cây gần nhất rồi bám leo lên chỉ bằng tay còn chân thì thả thõng, leo lên leo xuống hàng chục lần. Những ngày chài lưới trên biển đã luyện gân cốt họ. Về nhà, lúc này mới ăn lót dạ, nghỉ ngơi chút đỉnh rồi tập các môn côn, quyền, đao, kiếm, cung, nỏ. Tất cả đều thành thạo, chỉ có bắn cung là xem ra còn non, nhất là bắn trên lưng ngựa. Muốn đỗ Đô đầu Đại lực sĩ trong trận chung kết phải hơn hẳn đối thủ một môn, môn kia cũng chỉ được phép kém tí chút. Mạc Đăng Dung không giấu giếm khát vọng giành ngôi Đô đầu Đại lực sĩ.

Chẳng mấy chốc đã đến các kỳ thi ở trấn. Ba anh em Đăng Dung vượt qua thi Hạch và cả thi Hương không khó khăn gì. Chỉ có điều Mạc Đốc bị sái vai trong lần thi Hương, cái vai cứ thỉnh thoảng lại đau nên lo không lên kinh đô thi Hội được.

Trước ngày lên đường một tháng, ba anh em đi Đồ Sơn để cầu thần Điểm Tước đại vương phù hộ. Thần là thượng đẳng thần, thành hoàng của cả vùng, thiêng lắm, những người đi biển quanh vùng không năm nào không đến đền lễ thần.

Truyền thuyết kể rằng người Đồ Sơn từ lâu đã làm nghề đánh cá nên muốn lập ngôi đền để tế thần, cầu mong cho họ được xuôi chèo mát mái. Một ngư phủ cao niên đêm nọ mơ thấy thuỷ thần hiện lên bảo sáng sớm hôm sau hãy tới chân núi Tháp, sẽ thấy điều linh nghiệm. Ông lão làm y như vậy thì thấy một đàn chim quần lượn trên một vùng đất dưới chân núi. Nghĩ ứng với điềm trong mộng, ông lão nói với dân làng lập đền ở chỗ đất ấy. Dựng đền xongthì lại đến chuyện tên hiệu của thần, biết gọi thần thế nào cho nghiệm. Ông lão lại bàn với dân làng lập đàn cúng tế để cầu thần cho biết tên hiệu, sau một tuần trăng, đến ngày cuối cùng thì đặt trên nền đền mâm bột gạo, nếu thần linh thiêng có về ắt phải để lại dấu chân. Mọi người làm y như thế, cúng tế xong cứ để mở cửa đền và ra về, ai cũng thấp thỏm cầu mong suốt đêm. Quả nhiên sáng hôm sau ra đền thì thấy mâm bột hiện rõ vết chân chim sẻ, do vậy biết tên hiệu của thần là Điểm Tước. Dân chài từ đó đi biển phần nào được yên ổn, chỉ còn lo nỗi thuỷ quái; thì một đêm mưa to gió lớn, biển nổi sóng ầm ầm mãi đến sáng mới yên, cũng lúc đó dưới chân núi Tháp, cách đền thần Điểm Tước không xa, biển dạt vào xác một con cá lớn trông rất dữ tợn, trên mình đầy vết chân chim cào, cổ họng như bị chim rỉa; đến chiều thì mối xông đùn đất lấp kín xác con cá làm thành một gò đất lớn, dân chúng gọi là Mả Cá. Mọi người đoán rằng đêm qua thần Điểm Tước đã diệt thuỷ quái trừ hoạ cho họ. Từ đó thần Điểm Tước trở thành vị thần hùng trấn cả một vùng biển rộng.

Ba anh em Mạc Đăng Dung đi từ lúc còn tối trời nên tới sông Họng mới tờ mờ sáng. Qua sông là tới ngay sườn phía Tây chân núi Tháp, địa đầu củadãy Cửu Long Sơn.

Từ ngoài biển nhìn vào mới thấy rõ Cửu Long Sơn vươn dài, không khác gì con rồng nhấp nhô uốn chín khúc hướng về phía biển. Mỗi núi lại có tên riêng, từ khi vua Thánh Tông nhà Lý xây tháp Tường Long trên đỉnh núi địa đầu, núi ấy mới gọi là núi Tháp.Tháp caochín tầngkhimờkhi tỏ ẩn hiện

trong sương núi và mây mù. Đền thờ Điểm tước đại vương cũng dưới chân núi Tháp nhưng ở sườn phía Đông. Đường sang bên ấy xuyên qua rừng bằng lối mòn, lá rừng loà xoà và phải vượt qua một cái dốc lớn, chính là dốc Mả Cá. Sang bên sườn Đông, đường có quang quẻ hơn, những gốc đa cổ thụ nhiều không biết bao nhiêu mà kể, cành rễ giao nhau rậm rịt; cứ thế len men đi dưới chân núi thì tới đền thờ thần. Cầu khấn xong, ba anh em lại tới suối Ngọc để tìm đường lên tháp Tường Long. Cách đây hơn 400 năm, vào năm Long Thuỵ Thái Bình thứ tư (1085), vua thứ ba nhà Lý là Thánh Tông trongmột lần ngự giá qua cửa biển Ba Lộ thấy dãy Cửu Long hiện ra phía xa trông thật hùng vĩ, bèn cho dựng trên ngọn Long Sơn ngôi tháp chín tầng để thờ Phật. Một đêm tại kinh thành, nhà vua mơ thấy rồng hiện liền ban cho tháp tên hiệu là Tường Long để ghi lại điềm lành.

Đường lên đỉnh núi khá vất vả, đủ biết người xưa gian nan ra sao khi xây tháp. Đỉnh núi chỗ xây tháp khá bằng phẳng. Tháp cao chín tầng, đỉnh tháp vút lên tưởng muốn vươn tận trời xanh.

Anh em Mạc Đăng Dung ngắm biển trời mãi không biết chán. Biển ở tít dưới kia, mây lại ngay trên đầu, khăn áo tung bay trong gió lộng. Sảng khoái quá, Mạc Đốc, Mạc Quyết bảo nhau cùng hét lên một tiếng rồi cười ha hả. Họ vẫn còn tính trẻ con.

Chuyến đi của anh em Mạc Đăng Dung chiếm trọn một ngày.

Thấm thoát đã đến ngày lên đường. Cuối cùng, Mạc Đốc vai vẫn đau nên đành bỏ thi Hội, nhưng “cờ ngoài bài trong” nên vẫn theo lên kinh để xem có gì thì mách giúp .

Cây gạo đền Mõ sắp đến kỳ trổ hoa, đây đó trên cành đã lấm tấm những nụ non mỡ màng. Ngày trảy kinh, dân làng đưa tiễn, người dọc đường trong huyện nghe tin cũng đổ ra đường, ai nấy đều mong anh em Mạc Đăng Dung mang vinh hạnh về cho quê hương. Xúc động nhất là khi qua làng Trà Phương, cả thầy đồ thuở trước dạy anh em họ cũng đón đường đưa tiễn. Cô Toản, con ông, biết mình là phận gái nên chỉ dám đứng ở xa ngấp nghé, nhớn nhác trông đến tội.

Một đám trẻ con đông tới hơn chục đứa bảo nhau chạy trước dẹp đường, cứ gặp đàn bà con gái chúng lại bảo họ về ngay nhà. Cũng vì vậy bến đò Sáu tịnh không một bóng váy yếm! Ông lão chở đò còn không cho bất kỳ ai sang sông, dành riêng một chuyến cho anh em Đăng Dung. Thuyền ra xa, những người trên bến còn đứng nhìn theo vẫy tay không dứt. Đăng Dung bảo Mạc Quyết: “Anh em mình phen này có công thành danh toại cũng không quên tình nghĩa xóm làng!”.

Bên kia sông đã là địa hạt huyện Tân Minh. Thuyền vừa cập bến, một phụ nữ từ sau đê đi lên. Ông lái đò giật mình, cứ như chết sững. Biết ý, Đăng Dung bảo:

– Ông ơi, không sao đâu, chả nhẽ tránh các bà các cô suốt dọc đường được hay sao!

Người phụ nữ xuống bến. Khi đã rõ người, ông lái đò bỗng trở nên niềm nở và kính trọng:

– Chị Thục! Chị đi đâu sớm vậy?

– Chào cụ... - Người phụ nữ đáp một cách kiêu kỳ nhưng rồi kinh ngạc khi để ý đếnMạc Đăng Dung.

Thấy vậy, Mạc Quyết khẽ hích anh một cái. Thấy ông lão lái đò rạp mình khúm núm khi bước qua mặt người phụ nữ, Đăng Dung biết đó không phải là người bình thường. Tiễn anh em Đăng Dung lên tận bờ đê, ông lão nói: “Đấy là nhà chị Thục, con gái quan Nhữ Thượng thư”. Nhữ Thị Thục, con quan Hộ bộ Thượng thư Nhữ Văn Lan, tiếng nghe đã lâu bây giờ mới giáp mặt - Đăng Dung nghĩ - Thảo nào kiêu kỳ thế không biết!

Nhữ nương quả thật là người kiêu kỳ. Nhưng đó là với người khác, vào lúc khác, bởi lúc này đây nàng đã mất hết sự tự chủ. Chờ ông lái đò trở lại, Nhữ nương hỏi lúc nãy trên đò là ai. Nghe ông lão nói, nàng bảo:

– Ông không biết đâu, tướng người ấy là tướng quân vương!

Nhữ nương ngẩn ngơ nhìn theo bóng Mạc Đăng Dung mãi, khiến ông lái đò không khỏi cười thầm trong bụng: Phải lòng mất rồi chị chàng ơi! Chả nhẽ tiếc vì đã có chồng, không thì sẽ lấy người ta hay sao? Đến gấp đôi tuổi người ta chứ ít à? Thảo nào cứ nghe thiên hạ nói chị ta lắm lúc như người cuồng!

Vị nữ cuồng thẫn thờ mãi đến khi đò cập bến. Ông lái đò nghĩ không sai. Kể gì tuổi tác! Nhữ nương tiếc mãi không được gặp Mạc Đăng Dung sớm. Nàng vốn thông thiên văn, tường địa lý nên ngay từ thời Hồng Đức thịnh trị của Lê Thánh Tông đã tiên đoán chỉ vài chục năm sau nữa nhà Lê sẽ hết số và họ khác sẽ lên, đồng thời chính vùng Hải Đông của nàng là nơi tàng ẩn vị đế vương khai sinh triều đại mới. Bao lâu nay nàng cố công tìm người ấy để kết duyên nhưng tìm mãi không thấy, đến khi ngấp nghé tuổi ba mươi mới chịu buông xuôi, nhận lấy ông Nguyễn Văn Định, sau khi xem tướng biết ông sau này sinh con đỗ Trạng[3]. Bây giờ gặp Đăng Dung, Nhữ nương mới ân hận, lâu nay nàng cứ tìm người sẽ sinh ra vua ở đâu đâu vì nghĩ người ấy nếu không thuộc nòi danh gia vọng tộc thì cũng là bậc hàn sĩ hoặc thầy đồ thầy khoá, không ngờ hỏi ông lão lái đò mới biết gia đình Mạc Đăng Dung ba đời nay chưa một ai hiển đạt!

3.

Khác với trường thi văn tuyệt đối im lặng, đấu trường thi võ hôm nào cũng đông nghịt người.

Hôm đầu còn có chỗ chen chân, đến hôm thứ ba người tứ xứ đổ về,không chỉ người kinh kỳ mà cả những người từ Kinh Bắc, Sơn Tây, Sơn Nam, Hải Dương, thậm chí tận Thái Nguyên, Thanh Hoa[4] tìm tới. Bởi sau bao nhiêu hôm, từ hơn một trămngười bây giờ chỉ còn lại tám người võ nghệ siêu quần nhất đã trúng Đô lực sĩ, giờ vào tranh ngôi Trạng nguyên. Người xem ai cũng mong người xứ mình trúng Đô lực sĩ, khi thấy xứ mình không có ai, khối kẻ thất vọng, mặc dù thế tất cả vẫn ở lại xem cho đến cùng. Hồ hởi nhất là đám dân Nghi Dương bởi cả hai anh em nhà Mạc Đăng Dung đều trong số tám đô lực sĩ cuối cùng, họ mong một trong hai người trúng Trạng nguyên.

Từ mờ sáng dân chúng đã náo nức đổ về Giảng Võ đường. ở Giảng Võ đường thì người vòng trong vòng ngoài chen lấn, cố tìm chỗ thuận tiện không bị hàng lính đứng trước che khuất. Cờ ngũ sắc tung bay, trống thúc liên hồi. Chưa đến giờ thi đấu mà đấu trường đã sôi sục.

Tám Đô lực sĩ xuất thân vào tranh ngôi Trạng nguyên chia thành từng cặp đấu hai người một để loại nhau là:

1.Mạc Đăng Dung, làng Cổ Trai, huyện Nghi Dương, trấn Hải Dương - môn đao và vật, đấu với Đàm Cử, quân nhân vệ Thiên Bồng - môn kíchvà vật.

2. Mạc Đăng Quyết, làng Cổ Trai, huyện Nghi Dương, trấn Hải Dương – môn thương và vật, đấu với Đào Cứ, người Thanh Hoa, gia nô phủ Giản Tu công Lê Oánh – môn búa và vật.

3. Nguyễn Thọ, quân nhân, trấn binh xứ Sơn Nam- môn đao và bộ cung, đấu với Trần Công Vụ, quân nhân vệ Thiên Vũ - môn truỳ và bộ cung.

4. Cù Khắc Xương, quân nhân vệ Thiên Bồng - môn đao và mã cung, đấu với Trần Tuân, làng Quang Bị, huyện Bất Bạt, trấn Sơn Tây - môn thương và mã cung.

Tám người này đã thắng những đối thủ cũng rất kiệt xuất là Trần Thăng người Kinh Bắc, Lại Thúc Mậu vệ Thiên Vũ, Đàm Khắc Nhượng vệ Vũ Lâm, Nguyễn Dư Hoan vệ Cẩm Y..

Khán đài quay về phía Nam, cao ba tầng. Tầng trên cùng, Uy Mục hoàng đế và Hoàng hậu ngự dưới lọng vàng, đằng sau một bên Đô đầu Đại lực sĩ Lê Kỳ đứng sau hộ vệ, một bên Thái giám Nguyễn Khắc Hài chờ truyền chiếu chỉ. Sau nữa là các cung nữ. Thị vệ hai hàng hai bên tả hữu. Các văn thần, võ tướng ngồi tầng thứ hai. Năm vị giám khảo tầng dưới cùng.

Sứ nhà Minh sang trao ấn sách phong cũng được mời dự, song Chánh sứ đi đường xa mệt nên chỉ viên Phó sứ là Hứa Thiên Tích dự và được ngồi cạnh vua Lê. Nghe nói vua nước Nam ham nữ sắc, bây giờ được gần Hứa Thiên Tích mới hay lời đồn không sai. Uy Mục đế lông mày rậm, mắt tròn và sâu, tuổi mới mười bảy, mười tám râu chưa nhiều nhưng rõ là về sau râu quai nón, rậm râu sâu mắt là tướng đại dâm; mũi lại tẹt và hếch, lỗ mũi to, toang hoác; đặc biệt là khi cười, cả khuôn mặt biến dạng như tướng quỷ. Thiên Tích ngầm bấm đốt ngón tay tính toán rồi lắc đầu, sau đó nghĩ ra hai câu thơ, định sẽ đề ở vách quán sứ trước khi về nước: “An Nam tứ bách vận vưu trường/ Thiên ý như hà giáng quỷ vương”, nghĩa là: “Vận nước Nam còn dài bốn trăm năm; ý trời cớ sao lại sinh ra vua quỷ?”.

Trống nổi lên, đấu trường lập tức bừng bừng, sôi sục. Một người lính Túc vệ trịnh trọng bước ra, huơ chiếc loa thắt dải lụa vàng rồi đưa lên miệng: “Kháp thứ nhất: Cù Khắc Xương quân nhân vệ Thiên Vũ giáp đấu Trần Tuân trấn binh xứ Sơn Tây; đao, côn, mã cung”.

Hai Đô lực sĩ từ hai phía tả, hữu cưỡi ngựa tiến ra. Con bạch xích long của Khắc Xương rực đỏ dưới nắng vàng mật ong, trán trắng một vệt suốt sống mũi. Chủ nhân của nó hất hàm về phía đối thủ, vẻ coi thường, mắt tròn xoe, râu quai nón vểnh lên. Ngựa của Trần Tuân là giống ngựa ô, đen trũi như than, tràn trề sức lực, mới bước mấy bước đã chồm hai chân trước và hí lên những tiếng sung mãn; dương vật cương lên. Chủ nhân cũng dữ tợn không kém, mắt xếch, lông mày sâu róm, râu rậm như chổi sể.

Trống dồn dập và cứ thế liên tục từng hồi một. Khắc Xương thét lên một tiếng và vung đao, Trần Tuân chĩa ngọn thương về phía trước. Cả hai cùng thúc ngựa tiến lại. Hai bên sáp gần, Khắc Xương bổ đao xuống, Trần Tuân gạt đao sang bên đồng thời lia mũi giáo về phía nách đối thủ.

Khắc Xương cúi rạp mình tránh được, ngọn thương vụt trên lưng Khắc Xương nghe như gió xé. Con ngựa của Trần Tuân phi sạt qua con ngựa kia, phì một tiếng, ngay đó quay ngoắt lại giúp chủ nhanh như cắt phi nhát thương thứ hai vào lưng đối phương, may sao con ngựa của Khắc Xương cũng nhanh nên mũi giáo chỉ khẽ chạm được vào miếng hộ tâm kính nghe đánh “cách”.

“Tiên sư khỉ, con ngựa lợi hại quá!” - Khắc Xương nghĩ bụng. Hai bên lùi ra xa lấy thế và lại cùng tiếng lại, lần này Khắc Xương không nhằm vào đối phương mà nhè cổ con ngựa ô lia một nhát đao. Cho dù binh khí của ai cũng được bọc vải để tránh sát thương nhưng với những cú chém cực mạnh, người ngựa đối phương vẫn đau đớn. Trần Tuân không ngờ cú đòn hiểm ấy của đối phương nhưng cũng đã kịp giật mạnh cương, con ngựa chồm lên, dựng đứng bằng hai chân sau, hí lên những tiếng rợn người vì bị hàm thiếc siết vào miệng. Nhát đao sượt qua cổ. Nếu không kẹp chặt chân vào bụng ngựa, thẳng căng dây bàn đạp, Trần Tuân đã ngã. Không đạt được ý định nhưng thấy đối phương chới với, Khắc Xương vẫn khoái chí cười ha hả. Trần Tuân tức lộn ruột, hướng ngọn đao nhằm vào mặt Khắc Xương thúc ngựa lao tới, con ngựa ô cũng như điên như dại phi thẳng về phía đối thủ hăng như mãnh hổ. Khắc Xương đưa đao gạt ngọn thương. Cả Khắc Xương và Trần Tuân đều vững tay nên đao thương cứ như giằng như kéo trên không. Con ngựa của Khắc Xương bỗng quay đầu chạy, nó quen với cách tạo cho chủ giở thế đà đao. Nhưng không may chonó, lần này gặp phải đối thủ cao cường nên Khắc Xương chưa kịp giở món võ sở trường đã bị Trần Tuân bám ngay sát bên cạnh, cành cạch gõ ngọn thươngvào mũ Khắc Xương mấy cái liền cảnh cáo. Cả đấu trường bừng lên như trời long đất lở. Trần Tuân thắng, ycho ngựa lùi mấy bước rồi bình tĩnh rút cung tên nhằm tấm bia phía trước phóng một mũi trúng hồng tâm.

Khắc Xương đỏ mặt vì tức tối và xấu hổ. Lát sau bình tĩnh lại, hắn rút cung tên nhằm vào đích, bắn một phát trúng ngay cạnh mũi tên của Trần Tuân, làm tên của đối thủ phải rung lên. Tiếng reo hò vang động. Trần Tuânkhông quan tâm đến mũi tên của Khắc Xương vì mải nhìn Hoàng hậu trên khán đài. Hoàng hậu lén nhìn Uy Mục rồi kín đáo gật đầu với Trần Tuân; Trần Tuân rút từ ngực ra chiếc khăn hồng buộc vào ngọn giáo giơ cao lên rồi thúc ngựa chạy vòng quanh đấu trường. Nhìn thấy chiếc khăn, Trần hoàng hậu tái mặt và như muốn sụp xuống.

Uy Mục không để ý đến cử chỉ của Trần Tuân và càng không biết đến thái độ của Hoàng hậu vì đang không kìm được cơn khoái trá với trận đấu. Nhà vua đứng vụt dậy, đấm tay nọ vào lòng bàn tay kia chan chát:

– Khá khen, cả hai đều rất giỏi! Cho hai khanh nghỉ.- Quay sang viên sứ giả nhà Minh, nhà vua bảo - Tôi nghe nói đời Tam Quốc bên ấy có lão tướngHoàng Trung bách phát bách trúng, thiết tưởng tài nghệ cũng đến thế này mà thôi!

Hứa Thiên Tích vuốt râu cười:

– Chuyện Hoàng Trung chỉ là truyền thuyết. Thượng quốc chúng tôi thườngnhắc đến Phi tướng quân Lý Quảng thời nhà Hán, vừa phi ngựa chạy vừa quay lại bắn phát nào cũng trúng, hạ liền một lúc hơn chục tướng rợ Hung Nô, có mũi tên xuyên liền hai người. Lý Quảng chẳng những bắn tài mà còn bắn khoẻ, có lần đang đêm thấy có đám cỏ loang lổ ánh trăng, tưởng là hổ, bắn một phát, sau mới biết là tảng đá, mũi tên cắm vào đá mấy người thi nhau nhổkhông nổi, chẳng trách có thể bắn xuyên liền hai người...

– Làm gì có chuyện bắn tên cắm được vào đá, cũng chỉ là truyền thuyết mà thôi! - Uy Mục cười khẩy, uống cạn bát rượu rồi phẩy tay ra hiệu tiếp kháp thứ hai.

Hứa Thiên Tích tức tím mặt.

Các giám khảo chấm Trần Tuân hơn điểm Cù Khắc Xương.

Đến lượt Nguyễn Thọ và Trần Công Vụ. Cũng một chín một mười. Trần Công Vụ nhỉnh hơn chút ít về binh khí, Nguyễn Thọ trội hẳn về bắn cung. Nguyễn Thọ được hơn điểm.

Thứ ba đến lượt Mạc Quyết và Đào Cứ. Tối hôm trước Đăng Dung nói với em: “Đào Cứ sử dụng phủ việt không rõ thế nào chứ về vật, hồi xưa anh đã đấu với hắn ở chợ, thấy võ nghệ hắn khá lắm, đặc biệt là ngón bốc. Anh cho rằng hồi ấy hắn với Vũ Hộ có mục đích tuyển anh cho Giản Tu công nên hắn không chí thắng anh. Em phải cẩn trọng. Nhưng anh tin em thắng được hắn. Hắn khoẻ nhưng xoay xở chậm. Do khoẻ nên hắn lợi về sức và đao búa, nhưng do chậm nên không lợi cho môn vật. Em nên tận dụng ngón ngáng sở trường của mình...”.

Vào cuộc, ngay khi đỡ nhát búa đầu tiên Đào Cứ bổ xuống, Mạc Quyết biết mình không thể thắng nổi hắn. Cán thương oằn cả xuống bởi sức nặng của búa và sức mạnh của nhát chém. Mạc Quyết chịu thua sau ba hiệp đấu. Nhưng đến môn vật, ngay keo đầu Mạc Quyết đã biết mình sẽ thắng. Đào Cứỷ vào sức nên chỉ nhăm nhe bốc đối phương để quật xuống, trong khi Mạc Quyết tận dụng sự nhanh nhẹn, vừa luồn tránh đòn vừa tìm cách giở ngón ngáng để quật đổ đối thủ. Cuối cùng Đào Cứ trắng bụng! Hai bên người thắng môn này, kẻ thắng môn kia, giám khảo chấm Đào Cứ hơn điểm.

Cuối cùng đến cặp Mạc Đăng Dung và Đàm Cử. Cả hai gây sự chú ý ngay từ hôm đầu cho tới lúc này bởi ai vào đấu với họ cũng đều thua trong chốc lát, cả đao, kích lẫn côn, quyền và đấu vật. Đàm Cử hăm mốt tuổi, Đăng Dung tuổi mười bảy, đều là tuổi bẻ gãy sừng trâu. Đàm Cử biết Đăng Dung không mạnh lắm khi trên lưng ngựa nên nghĩ trước tiên phải thắng Đăng Dung môn này và cầm hoà trong môn vật. Thắng được Đăng Dung, ngôi Trạng nguyên chắc chắn về tay. Hắn không biết rằng chỉ sau mấy ngày trên đấu trường, Đăng Dung đã nắm được bí quyết điều khiển ngựa chiến. Đúng như Nguyễn Hậu nói, con bạch mã tính ôn hoà mà lại dạn dĩ, lì lợm mà lại dẻo dai, tiếng trống tiếng hò reo chẳng những không làm nó sợ hãi mà dường như khiến nó hăng máu hơn. Đăng Dung đặt tên cho nó là Cát Mã để cầu mong điều lành.

Trống nổi lên dồn dã. Đăng Dung cầm ngang thanh đao trên tay; phía đốidiện Đàm Cử lăm lăm ngọn kích. Con Cát Mã của Đăng Dung đẹp nhưng trông kém hẳn vẻ hùng dũng so với con Ly Câu đen trùi trũi của Đàm Cử. Đàm Cử râu quai nón, mắt tròn dữ tướng như Trương Phi. Hắn từng làm nao núng bao đối thủ ngang từ cái nhìn đầu tiên. Lần này cũng vậy, hắn đưa cái nhìn như xoáy về phía Đăng Dung. Đáp lại hắn là cái nhìn giá lạnh như băng. Hai bên thúc ngựa lao tới, cùng lia đao kích. Nghe đánh chát và thấy toé lửa, ai cũng biết vậy là đám vải bọc lưỡi vũ khí để tránh sát thương cho đấu sĩ đã bị chém rách. Chiêng đấu trường vang lên, nghĩa là hai người phải dừng để bọc lại đao, kích. Trong khi Đăng Dung nghe hiệu lệnh, dừng tay, ghì cương cho ngựa đứng lại thì Đàm Cử vẫn thúc chân vào hông con ngựa của mình giục nó lao lên đồng thời phóng thẳng mũi kích về phía trước. Cả đấu trường ầm lên phản đối Đàm Cử, vừa dứt, đã lại ào lên khi thấy kẻ bị trúng đòn lại chính là Đàm Cử. Đăng Dung vừa né người tránh mũi kích vừa lia nhát đao lướt trên đỉnh mũ Đàm Cử khiến cái mũ bị đứt dải, bay khỏi đầu hắn, văng đi lăn lông lốc trên bãi. Tiếng cười, tiếng trầm trồ rộ lên.

Lúc này Đàm Cử mới dừng tay. Hai bên cho bọc lại lưỡi đao kích. Đàm Cử bảo:

– Khá đấy, nhãi con! Mi nên biết điều một chút đi!

Đăng Dung khẽ nhếch mép nhưng không nói không rằng, lặng lẽ xem lại đám vải buộc lưỡi đao. Đám vải bây giờ dày đến mức chỉ thấy lù xù một đám, không còn rõ là đao hay kích. Kích lợi cả về chém lẫn đâm, xưa bên Trung Nguyên, Sở Bá vương Hạng Vũ, Tiểu Bá vương Tôn Sách và Lã Bố đều dùng kích, Điển Vi còn sử dụng đôi đoản kích. Đao chỉ để chém nhưng đao nặng hơn kích nên lợi hại khi mạnh tay. Hiểu như vậy nên mỗi lần hạ đòn quyết định Đăng Dung đều lấy hết sức khiến mỗi lần đỡ đòn Đàm Cử đều ê ẩm cả tay, khớp vai như muốn rời ra.

Hiệp đấu tiếp tục, Đàm Cử thay đổi cách đánh, điều khiển ngựa chạy quanh Đăng Dung như điên như đảo, trong khi Đăng Dung chỉ cho ngựa xoay quanh tại chỗ đối phó. Mãi không thắng nổi Đăng Dung, Đàm Cử nóng tiết, hắn nhổm khỏi cả yên ngựa mà đâm mà chém tới tấp. Đăng Dung vừa chống đỡ vừa tìm sơ xuất của đối thủ, cuối cùng, bất ngờ kết thúc trận đấu bằng một cú gạt mạnh đến nỗi Đàm Cử bắn khỏi lưng ngựa, lăn xuống đất, lộn mấy vòng! Đàm Cử đỏ mặt tía tai lồm cồm bò dậy nhặt lấy kích bất ngờ đâm thốc từ dưới lên. Nghe keng một tiếng, kích bị thanh đao đánh văng tới tận cuối trường đấu. Cả Đàm Cử cũng loạng choạng. Chiêng vang lên đổ hồi! Đấu trường lại một lần nữa ào lên. Đăng Dung thắng.

Trên khán đài nhà vua lại một lần nữa đấm tay vào nhau và cạn sạch bát rượu. Viên sứ thần nhà Minh vốn khinh khỉnh cũng phải gật gù khen cho trận đấu.

Hai người bước vào thi vật. Sới vật đã được quây thành vòng tròn. Đăng Dung và Đàm Cử đã bỏ hết quần áo ngoài, chỉ còn đóng khố. Sau trận thua vừa nãy, Đàm Cử quyết cho trận này nhưng xem ra không còn tự tin như lúc đầu, hắn biết Đăng Dung mạnh nhất là vật chứ không phải môn đao. Trống lại dồn dã. Hai võ sĩ ghì vai nhau cố lừa cho đối thủ sơ hở nhưng những đôi chân giờ đều như những cái cọc sắt đóng xuống đất không tài nào lay chuyển nổi. Đăng Dung không ngờ Đàm Cử mạnh đến vậy nên tự nhắc mình không được sơ xuất. Mồ hôi ai cũng túa ra đầm đìa, người trơn như thoa mỡ nên vật đổ được nhau càng khó. Bỗng Đàm Cử rời taytừ trên vai Đăng Dung xuống mạng sườn của chàng. Tưởng hắn giở ngón bốc, Đăng Dung bám bàn chân chặt hơn xuống đất, ai ngờ những ngón tay hắn như những móc sắt móc vào sườn chàng đau nhói. Đăng Dung vội đưa tay xuống gạt tay hắn, nếu không đã gãy xương sườn! Lừa lúc đó, Đàm Cử đưa nhanh tay xuống dưới luồn qua đùi Đăng Dung bốc thẳng lên cao, quật xuống, đè riết, hết sức ghì.

Người xem kẻ reo, người nín thở. Nhà vua đứng ngồi không yên và uống rượu liên tục khiến Nguyễn Khắc Hài hầu hạ hết sức bận rộn. Viên sứ thần nhà Minh cũng không giữ nổi vẻ đạo mạo và ngạo mạn nên nhấp nha nhấp nhổm.

Đăng Dung gồng mình với tất cả sức lực. Người chàng uốn cong, các bắp thịt căng lên tưởng như sắp xé tan cả da dẻ. Đàm Cử thở phì phì, chưa một ai gồng nổi với hắn tới nửa hồi trống, trong khi đó Đăng Dung cầm cự đã gần hai hồi! Biết chỉ cần lỏng sức một chút là Đăng Dung có thể quật lại nên Đàm Cử dốc hết lực, người run bần bật, sang hồi trống thứ ba mắt hắn có lúc đã hoa lên, chân có lúc đã rời khỏi mặt đất, gân cốt như dão ra và... không một ai, kể cả Đàm Cử lại ngờ rằng hắn lại bị lật lại dễ dàng đến vậy và bị đè lấm lưng chỉ trong nháy mắt. Trong khi Đăng Dung đã đứng lên giơ cao hai tay đắc thắng thì Đàm Cử vẫn nằm thở dưới đất, ẹp như con dán và phải có người tới nâng mới dậy nổi.

Quan chánh chủ khảo khom lưng lật đật lên trình vua sớ tấu kết quả. Uy Mục phẩy tay:

– Còn tâu trình gì nữa! Ai thắng ai thua biết hết cả rồi.

Uy Mục lại phẩy tay cái nữa, các giám khảo đồng thanh: “ Tuân chỉ”. Cuộc đấu lại tiếp tục với bốn Đô lực sĩ vừa giành phần thắng: Mạc Đăng Dung đấu với Nguyễn Thọ, Đào Cứ đấu với Trần Tuân. Kết quả, hai người hơn điểm là Đăng Dung và Đào Cứ vào đấu chung kết.

Hai đô lực sĩ chưa vào bãi nhưng không khí đấu trường đã nóng rực. Người ta đoán già đoán non. Chủ trại ngựa Tam Đảo Nguyễn Hậu xem đủ mọi trận từ đầu đến giờ, tám người vào vòng cuối cùng thì năm người cưỡi ngựa trại ông. Nhưng trận cuối này Đăng Dung không thắng được Đào Cứ thì cũng coi như ông thua vì Đào Cứ cưỡi ngựa của trại Lương Sơn. Lương Sơn cũng là vùng núi, chẳng những vậy lại có cả núi đá nên ngựa của trại này cũng rất khoẻ và dạn dĩ.

Đào Cứ tiến vào đấu trường với chiếc búa nặng 50 cân trên tay, chiếc búa đã từng khuất phục Mạc Quyết, Trần Tuân. Con ngựa phiêu của hắn thật đẹp, những chấm trắng như những đốm sao trên nền trời màu gio nhạt! Trên đài, Giản Tu công Oánh đứng hẳn lên vỗ tay cổ vũ gã gia nô của mình.

Mạc Đăng Dung vỗ vỗ vào cổ ngựa: “Cố gắng giúp ta trận quyết định này, Cát Mã”. Con ngựa chừng như hiểu ý chủ, hí lên một tiếng khe khẽ. Bên ngoài, Nguyễn Hậu gật gù tâm đắc. Ông chọn cho Đăng Dung con ngựa bạch là có ý sâu xa. Hôm Lê Bá Ly và Nguyễn Bỉnh Đức lên Tam Đảo tìm ông, nghe Bá Ly nói về tướng mạo Đăng Dung, ông nghĩ ngay đến việc tìm cho Đăng Dung con ngựa bạch đẹp nhất ông có. Duy một điều ông không nói với một ai là: Các vị vua nước Nam từ trước đến nay hầu hết đều dùng ngựa bạch!

Trống giục hai bên sáp đấu. Đào Cứ đánh phủ đầubằng cú bổ từ trên cao, nặng như trời sập. Đao cũng mạnh ở những cú bổ xuống nhưng không bằng búa. Đăng Dung giương đao gạt lưỡi búa, ngay đó nhằm đầu Đào Cứ lia tới, Đào Cứ nghiêng đầu tránh được. Ngay hiệp đầu cả hai đều hiểu họ đã gặp đối thủ xứng tầm. Biết không thể dùng sức mạnh như hai kháp trước để thắng Đào Cứ, Đăng Dung đã chọn cách đánh khác hẳn cách đánh với những đối thủ trước đó, bây giờ là cách đánh với nhiều miếng nhẹ nhàng nhưng biến hoá. Đào Cứ đã theo dõi kỹ cách đánh của Đăng Dung những kháp trước, nên bị bất ngờ trước việc đối thủ thay đổi đấu pháp. Trong khi đó hắn vẫn đánh theo cách đã định với những cú bổ thật lực, người lại to béovì vậy đến hiệp thứ mười hắn bắt đầu thở dốc. Con ngựa phiêu của Đào Cứ hình như cũng đuối sức, mấy ngày nay nó liên tục phải xoay chuyển và mang trên lưng một kẻ nặng đến gần 200 cân cùng với chiếc búa không phải là nhẹ. Trong khi con Cát Mã vẫn sung sức. Đăng Dung có cách đánh khiến ngựa ít hao tổn sức lực. Đăng Dung kết thúc kháp đấu, không phải bằng cú đánh khôn khéo sử dụng trong suốt thời gian những hiệp đấu mà bằng cú chém mạnh đến mức đánh văng chiếc búa trong tay Đào Cứ. Trận thua làm Đào Cứ quá kinh hoàng và kiệt sức nên vào đấu vật, hắn bị hạ một cách nhanh chóng đến không ngờ bằng miếng bốc bổng lên cao và quật xuống như trời giáng!

Đấu trường ào lên như vỡ trận. Uy Mục đế mặt mũi tưng bừng:

– Có Trạng nguyên võ như Mạc Đăng Dung ta không còn lo lắng gì nữa!

Tiếng chiêng vang lên dập dồn báo hiệu cuộc tranh ngôi Trạng nguyên võ đã kết thúc. Người trên đấu trường tản dần, dọc đường họ bàn tán mãi về các kháp đấu, nhất là kháp chung kết.

Sáng hôm sau cửa Giảng Võ đường bảng vàng được niêm yết. Đúng giờ ngọ, tám Đô lực sĩ tân khoa đến điện Chiêu Anh nhận mũ áo vua ban, sau đó được Nguyễn Khắc Hài dẫn đi thăm vườn Ngự uyển, tiếp đấy về điện Thuỵ Quang dự ngự yến vua ban. Cùng dự còn có một số văn thần võ tướng, những người anh em Mạc Đăng Dung nghe danh đã lâu, bây giờ mới biết mặt: An vương Lê Tuân, Ninh vương Lê Trị, Ân vương Lê Mỹ, Thông vương Lê Dung, Cẩm Giang vương Lê Sùng, Giản Tu công Lê Oánh, Tĩnh Lượng công Lê Vinh, Thiệu Quốc công Lê Quảng Độ, Bích Khê hầu Lê Công Uyên, An Hoà hầu Nguyễn Hoằng Dụ, Vĩnh Hưng bá Trịnh Tuy, Bái Khê bá Phạm Kim Bảng, An Thanh hầu Nguyễn Kim, Tả đô đốc Trịnh Duy Liệu, Đô ngự sử Đỗ Nhạc, Phó đô ngự sử Nguyễn Dự...

Sau các quan là dãy Thị vệ áo mũ rực rỡ, gươm giáo sáng quắc. Góc điện phía bên trái là các cung nữ đàn sáo trưng bừng, phía bên phải là các hoạn quan túc trực để chờ lệnh.

Vẫn như mọi việc, đứng hầu sau Uy Mục là Đô đầu Đại lực sĩ Lê Kỳ và Phụng Nghi Thái giám Nguyễn Khắc Hài – kẻ râu ria rậm rịt người mặt mũi nhẵn quen quẻn.

Uy Mục đế nói:

– Xưa đức Thái Tổ sinh ở Lam Sơn mà cũng khởi nghĩa dựng nghiệp từ Lam Sơn nên lấy hiệu là Lam Sơn động chủ. ở làng Chủ Sơn, huyện Lôi Dương vùng ấy có một cây quế , dưới cây quế thường có một con hùm xám xuất hiện. Nhưng nó rất hiền, vẫn thường gần gũi với người và chưa từng hại ai bao giờ. Từ khi vua ra đời thì không thấy con hùm xám ấy đâu nữa. Sau vua đặt tên hiệu cho Thái Tông là Quế Lâm động chủ để nhớ đến chuyện lạ ấy. Vua Thánh Tông lấy hiệu là Thiên Nam động chủ, vua Hiến Tông là Thượng Dương động chủ đều có ý cả. Nay trẫm lấy hiệu là Quỳnh Lâm động chủ vì đêm qua ra vườn Thượng uyển ngắm trăng, mỏi lưng mới nằm xuống ghế rồi ngủ quên lúc nào không biết và thấy mình nằm giữa một rừng hoa quỳnh trắng muốt, toả hương ngào ngạt, sương xuống lạnh giật mình tỉnh dậy thì hoá ra giấc mơ. Cái lý là như vậy. Hôm nay vui, các khanh cứ gọi trẫm là Quỳnh Lâm động chủ. Trẫm lại hay rượu nên các khanh cũng phải say với trẫm. Hôm nay ai không say... chém đầu! Trẫm giao cho Đô đầu Đại lực sĩ của trẫm và Phụng Nghi Thái giám làm giám tửu.

– Chúng thần tuân chỉ. – Lê Kỳ và Nguyễn Khắc Hài cùng đáp.

Các quan đưa mắt nhìn nhau. Thượng thư Bộ Lại là Đặng Hoạch người còm cõi, lụ khụ đứng dậy tâu:

– Quỳnh Lâm động chủ đã nói vậy, thần run sợ tâu rằng thần mắc chứng đau bụng, cứ rượu vào lại đau đớn không chịu nổi, xin bệ hạ cho thần lui, kẻo rồi lại mắc lỗi với bệ hạ.

– Tưởng ta không biết ngươi là tên bợm rượu hay sao?

– Tâu bệ hạ, đó là ngày trước. Chính rượu đã làm hại thần...

– Ta nói một là một hai là hai. Kiếm một người sành rượu khó, chứ kiếm một tên bợm rượu không khó gì! Lôi hắn ra ngoài kia chém đầu cho ta!

Lê Kỳ đưa mắt cho hai võ sĩ. Họ tức khắc xốc nách Đặng Hoạch lôi đi. Các quan tất cả đều bàng hoàng và cùng đứng dậy xin tha cho Đặng Hoạch. Có người còn bẩm rõ từng thấy tận mắt mấy lần Đặng Hoạch thổ ra huyết. Uy Mục đập bàn quát:

– Ai xin tha, cũng chém!

Tất cả sợ hãi lục tục ngồi xuống, riêng một người vẫn đứng, tỏ ra không hề sợ hãi. Đó là Giản Tu công Lê Oánh. Uy Mục đế và Giản Tu công đều là cháu ruột vua Lê Thánh Tông; Uy Mục là con người anh, tức vua Hiến Tông còn Giản Tu công là con người em, tức Kiến vương Tân. Kiến vương đã mất nhưng con cái đều rất có thế lực, nhất là Cẩm Giang vương Sùng, anh ruột Giản Tu công. Khi Túc Tông mất, ngoài việc đề xuất Lã Côi vương lên ngôi, còn có người đề xuất Cẩm Giang vương nhưng Cẩm Giang vương đã từ chối.

Nhiều đại thần có ý ủng hộ Giản Tu công khiến Uy Mục ngay người ra như kẻ há miệng mắc quai. Giết Giản Tu công không phải là dễ, nhất là trong lúc này. Cũng vì biết rõ như vậy nên Giản Tu công mới dám trân trân thách thức. Thấy tình thế như vậy, Nguyễn Khắc Hài cúi xuống nói nhỏ với Uy Mục điều gì đó, nhà vua gật đầu, tiếp đấy Khắc Hài sang ghé tai nói với Lê Kỳ. Lê Kỳ liền vẫy hai võ sĩ cùng với mình đi về phía các Đô lực sĩ tân khoa, túm lấy Đào Cứ lôi dậy. Nguyễn Khắc Hài nói:

– Hoàng đế truyền: Đào Cứ là gia nhân phủ Giản Tu công. Nay ta lấy đầu hắn thay cho chủ!

Đào Cứ giãy dụa, luôn miệng kêu: “Thần không có tội”. Thái sử Quốc sử quán Lê Hy từ nãy đến giờ cứ mải miết viết, lúc này mới đứng dậy xin được tấu trình: “Quốc sử viết: Giờ thân, ngày rằm tháng Ba năm Đoan Khánh thứ hai, nhà vua mở đại yến mừng các Đô lực sĩ tân khoa, truyền cho tất cả các quan cùng dự ai cũng phải say, không say thì chém! Lại bộ Thượng thư Đặng Hoạch kêu không uống được rượu xin miễn, vua truyền lệnh chém! Giản Tu công có ý bênh vực cho Đặng Hoạch nên gia nhân là Bảng nhãn võ tân khoa Đào Cứ phải chết thay chủ!”.

Uy Mục trừng mắt, chỉ vào mặt Lê Hy và vẫy tay vời đao phủ. Thái sư Thiệu Quốc công Lê Quảng Độ, Bích Khê hầu Lê Công Uyên, Mỹ Huệ bá Trịnh Duy Sản và một loạt đại thần cùng đứng dậy. Quảng Độ thưa:

– Tâu bệ hạ! Quan Thái sử viết đúng như sự việc, không thể có tội! Hôm nay vui, tối kị chuyện đổ máu!

Lê Quảng Độ đứng đầu văn võ đại thần, Lê Công Uyên là cháu Lê Văn Linh, Trịnh Duy Sản là cháu Trịnh Khả. Lê Văn Linh, Trịnh Khả đều là các bậc khai quốc công thần, có công lớn giúp vua Thái Tổ bình định giặc Minh, Trịnh Khả sau này còn được vua Thánh Tông truy phong là Hiển Khánh vương, con cháu đời sau nhiều người nắm trọng trách trong triều, ai cũng kính phục nên việc họ nhất loạt bênh vực cho Lê Hy khiến Uy Mục tức khí đầy ruột. Đúng lúc ấy, một võ sĩ hoảng hốt chạy vào:

– Tâu bệ hạ! Chúng thần chưa kịp hành quyết thì dọc đường Lại bộ thượng thư thổ ra huyết chết rồi ạ!

Các quan còn đang nhớn nhác nhìn nhau thì một võ sĩ nữa vào, bưng trên tay cái mâm gỗ trên đó thủ cấp Đào Cứ đang còn đầm đìa máu tươi! Giản Tu công tím tái mặt mày, thả người xuống ghế. Những người khác không ai bảo ai cùng ngồi xuống. Không khi vô cùng căng thẳng, ngột ngạt.

Khắc Hài vẫy phất trần ra hiệu cho tên võ sĩ mang cái đầu đi. Uy Mục ngửa cổ uống cạn bát rượu rồi đứng dậy lui vào trong điện. Khắc Hài lại vẫy phất trần ra hiệu cho các quan lục tục rời khỏi điện. Một quan văn bỗng bưng miệng cuống cuồng chạy ra ngoài sân, cứ thế nôn oẹ kéo theo mấy người nữa cùng nôn thốc nôn tháo.

Hôm sau các võ sĩ tân khoa vẫn đi chơi phố kinh đô, lệ là thế không được bỏ cho dù chẳng ai còn bụng dạ nào nữa, tất cả đều nghĩ tới cái chết của Đào Cứ, chỉ nghĩ trong bụng mà không dám nói với ai. Đăng Dung nhớ hôm đầu tiên gặp Đào Cứ giữa phiên chợ huyện, nhớ kháp đấu quyết liệt với y hôm vừa rồi. Tháng Ba, trời xám xịt, nặng như muốn sụp xuống, lá khô lăn lóc khắp đường phố kinh đô.

4.

Cũng như các tiến sĩ văn khoa, tiến sĩ võ về quê vinh quy bái tổ cũng được quan sở tại dọc đường cho dân phu đưa đón suốt từ kinh đô tới tận bản quán. Tại bến đò Sáu ngay từ sáng sớm quan huyện và các thân hào trong huyện cùng dân làng Cổ Trai và các làng lân cận đã tụ tập kín hai bên bờ sông để đón anh em Đăng Dung. Cờ ngũ sắc, trống mõ, võng lọng bừng bừng. Thuyền lớn thuyền nhỏ chực sẵn ở hữu ngạn, hai chiếc để chở Mạc Đăng Dung và Mạc Quyết chiếc nào cũng cắm cờ ngũ sắc. Anh em Đăng Dung vừa xuất hiện ở bờ đê bên kia sông, bên này sông tất cả đã ào lên náo nức. Mạc Đăng Dung, Mạc Quyết và cả Mạc Đốc cùng bái tạ mọi người.Thuyền chở người, thuyền chở ngựa. Đăng Dung phải cảm ơn và xin lỗi những người đi đón để được lên thuyền ông lão quen thuộc. Thuyền ra giữa sông, cảnh trời nước mênh mang khiến Đăng Dung bất giác thở dài nói với ông lão:

– Thế là cháu không còn được ra biển chài lưới nữa rồi ông ạ! Sau này lên kinh đô ngay bến đò này cũng ít khi được qua. Cháu cứ thấy nhớ thấy tiếc.

– Quan Trạng...

– Ấy, cụ cứ gọi cháu như trước!

– Quan Trạng đã cho phép thì lão xin nghe. Lão trước cũng đi biển, về già mới quanh quẩn ở bến đò này. Biển khiến người ta khoáng đạt làm sao! Nơi sông nước này tuy không được bằng nhưng cũng thú lắm. Còn như đường hoạn lộ tưởng thênh thang mà chông gai lắm. Việc làm quan nhiều lúc bất trắc như sóng gió ở biển nên có người có thơ rằng: “Cánh buồm bể hoạn mênh mông”. Nói đâu xa, ngay Nhữ Thượng thư cũng phải nói: “Dặm thanh vân, bước ngại chen/ Nơi phong nguyệt, thú có mầu”.

– Vâng, có lẽ thế.

Câu thơ của quan Thượng Nhữ Văn Lan được ông lão lái đò nhắc đến lại khiến Đăng Dung nghĩ đến cái chết của Đào Cứ.

– Anh còn nhớ hôm qua đò lên kinh gặp chị Thục con gái Nhữ Thượng thư không? Chị ấy bảo...- Thấy vẻ trầm ngâm của Đăng Dung, ông lão lái đò thôi không nói nữa.

Đò cập bến, anh em Mạc Đăng Dung bước lên bờ trong tiếng trống vang lừng. Quan Tham chính huyện Nghi Dương đưa Đăng Dung và Mạc Quyết vào chiếc lán mới được dựng hôm trước để đón hai người. Quan Tham chínhrót nước mời trầu anh em Đăng Dung và nói:

– Từ khi đức Thánh Tông nhà Lê ta lập ra huyện Nghi Dương vào năm Quang Thuận thứ 10 cho đến giờ, chưa đầy 50 năm mà đất này thật khai sáng, đã sáu lần vinh hạnh có vị đỗ đại khoa, đầu tiên là cụ Nguyễn Nhân Khiêm rồi đến các cụ các ông: Bùi Phổ, Hoàng Ngạn Chương, Bùi Đức Thiệu, Trần Bá Lương, gần đây nhất là ông Phạm Gia Mô. Vậy là huyện ta, gần thì sánh ngang với Tân Minh, An Dương, xa thì không thua kém Vĩnh Lại, An Lão, Thuỷ Đường. Nhưng sáu vị đều là tiến sĩ văn, nay lần đầu tiên mới có tiến sĩ võ, lại cùng một lúc những hai vị. Nếu như một vị không bị đau phải xin bỏ thi thì một lúc ba vị cũng nên! Vậy là huyện ta tuy là nơi nước mặn đồng chua nhưng văn võ song toàn. Hỏi đâu được bằng?

Mọi người lập tức rì rầm bàn tán, nhiều người cùng nói: Đúng rồi, đâu được bằng. Viên quan huyện gật đầu hài lòng, nói tiếp:

– Thưa hai vị, theo tục lệ rước quan nghè vinh quy thì phải rước lần lượt từng vị một về tận quê để cho thật trang trọng, vị nọ cách vị kia ba ngày. Nay chúng tôi đã chuẩn bị đầy đủ nghi giá, dân phu 61 xã đều có mặt, xin quan tiến sĩ tạm nghỉ ở quán xá, chúng tôi xin được rước quan Trạng trước.

Đăng Dung nói:

– Thưa bà con, thưa quan Tham chính cùng các vị thân hào! Anh em chúng tôi thật cảm động trước sự chu đáo, ân cần của bà con quê hương nhưng xin được đề nghị mấy điều: Thứ nhất, xin cho cả hai anh em chúng tôi cùng vinh quy một lúc; thứ hai, qua huyện đường cho chúng tôi vào chào huyện lệnh; thứ ba, khi qua Trà Phương chúng tôi xin được dừng lại để vào chào thầy đồ khai tâm cho chúng tôi thuở ban đầu; thứ tư, khi đến đầu làng cho chúng tôi vào nghĩa địa thắp hương cho anh Cả Lấm là người đầu tiên khai quyền cho chúng tôi; thứ năm, chúng tôi có ngựa nên xin được cưỡi ngựa chứ không nằm võng; điều cuối cùng, xin hàng tổng đừng tổ chức khao vọng linh đình, tốn kém. Còn lại, lệ thế nào chúng tôi xin theo chứ không dám từ chối.

Ai cũng bảo anh em Đăng Dung thật khiêm nhường, không như ông Phạm Gia Mô năm nào. Ông ấy nằm võng. Hai bà vợ cũng dứt khoát đòi nằm võng, thế cũng chẳng sau, khốn nỗi bà hai dù chịu phép đi sau bà cả nhưng mè nheo rằng võng không đẹp bằng võng bà cả nên một mực không chịu lên võng. Ai đó mới chạy về làng mời cụ đồ dạy quan nghè hồi nhỏ ra phân xử. Cụ đồ chỉ nói có mỗi câu: “Muốn như các bà nghè huyện bên thì bảo!”, vậy mà bà hai chịu một phép. Chuyện cụ đồ nói tới là chuyện ở Vĩnh Lại. Năm đó huyện ấy có người đỗ đại khoa, dân chúng hàng huyện đi đón nhưng mãi hai bà vợ quan nghè vẫn không chịu lên võng vì hai bà ai cũng tranh nhau đi trước không ai chịu ai, bà cả bảo mình là cả, bà hai bảo mình đẻ con giai còn bà cả sinh một bề con gái. Cuối cùng đâu cũng vào đấy nhưng chuyện đến tai vua nên quan nghè không được làm quan ngay mà phải ở nhà học thêm về lễ nghĩa, năm sau mới được bổ dụng với cái lý: vợ còn không dạy nổi đạo lý thì sao dạy nổi đạo lý cho dân!

Đi trước một quãng là đám lính dẹp đường rồi mới đến đám rước. Đám rước đi đầu là 18 thanh niên nón sơn son, áo đỏ, giây lưng vàng, trong đó 10 người vác cờ ngũ sắc, 8 người vác binh khí gồm thương, đao, kiếm, kích, bát xà mâu, trùy, gươm, búa, tất cả đều bằng đồng sáng loáng.

Nhóm rước Đăng Dung đi trước. Lần lượt là bốn người, hai người vác hai tấm biển “Đệ nhất giáp đệ nhất danh tiến sĩ võ” và “Ân tứ vinh quy”, hai người đi sau vác lọng vàng che bên trên biển; hai người khiêng trống sơn son vừa đi vừa điểm từng tiếng; kềnh càng nhất là đám bốn người khiêng kiệu, trên kiệu là sắc phong và những đồ vua ban trong những ngày thi Đình, cũng gồm mâm, khay, chén bát, đĩa choé, đũa ngà như các tiến sĩ văn khoa, chỉ thêm áo giáp, mũ trụ và bộ yên cương khảm bạc cùng với hàm thiếc, bàn đạp ngựa; rồi phường bát âm. Tiếp theo mới đến Mạc Đăng Dung mặc triều phục quan võ. Cuối đám là nhóm dân phu mang các hành lý Trạng nguyên võ mang theo trong những ngày lên kinh. Sáu lính hộ tống đi sau rốt. Dân chúng ai muốn đi theo thì đi sau cùng.

Cách tới một thôi đường mới đến đám rước Mạc Quyết. Trước sau cũng như thế, chỉ khác mỗi tấm biển “Đệ tam giáp tiến sĩ võ”.

Cứ đến địa hạt xã nào, xã ấy lại đốt pháo mừng. Tràng pháo được buộc vào đầu ngọn tre, dài gần hai sải tay.

Ông đồ Trà Phương không ngờ anh em Đăng Dung lại vào chào mình vì với tiến sĩ võ, người có công đầu phải là người khai quyền chứ không phải người khai tâm. Cô Toản đón Đăng Dung ngay tận bến đò Sáu, có điều ở đấy đông người quá nên cô không thể tới gần chỗ hai anh em Đăng Dung mà Đăng Dung thì cũng không thể nhìn thấy cô. Cô đã định khi đám rước qua lối về làng mình thì thôi, không đi theo nữa, không ngờ Đăng Dung lại rẽ vào nhà mình nên cảm động đến ríu cả chân tay. Tất cả không qua nổi mắt đám bạn gái tinh quái, họ nháy nhau rồi bất ngờ đẩy cô ra phía trước đúng lúc Đăng Dung đi tới, mạnh tí nữa thì cô đã đâm xô vào Đăng Dung. “Anh đã về!” - Toản đỏ bừng mặt, lí nhí chào. Bọn trẻ con thập thò ngoài hàng dâm bụt từ nãy đến giờ bỗng đồng thanh hét toáng lên: “Cô dâu chú rể, đội rế lên đầu, đi qua đầu cầu, gặp bãi cứt trâu!”. “Láo nào!” - Ai đó quát đám trẻ. Sự trang nghiêm chùng xuống nhưng không khí lại trở nên đầm ấm. Ông chú cũng đi đón anh em Đăng Dung bảo khi Đăng Dung chào ông đồ Trà Phương, trở lại với đám rước:

– Đại đăng khoa rồi, anh nghĩ đến tiểu đăng khoa đi là vừa. Đáng lẽ lúc này võng anh đi trước võng nàng theo sau có phải vui không.

Anh em Đăng Dung vào nghĩa địa thắp hương người khai quyền cho họ. Mộ Cả Lấm lẹt tẹt và nham nhở cỏ. Đăng Dung, Mạc Đốc, Mạc Quyết thêm cho mộ mấy nắm đất. Cả Lấm là người đầu tiên dạy họ vật. Vật ngay trên bãi biển. Suốt đời Cả Lấm sống khổ, đi thi vật cũng phải mượn khố của người khác cho tươm tất! Lần sung sướng nhất của Cả Lấm lại là lần bị Đăng Dung vật ngã, lúc nghỉ, anh vừa bóc khoai nướng vừa thổi phù phù, bảo: “ Thế là mày giỏi hơn tao rồi đấy!”.

Lệ làng là phải khao vọng, không thể bỏ được. Những năm ngày liên tiếp, ngày nào cũng hai ba chục mâm cỗ! Khách phương xa đến mừng ngủ lại, sáng ra khi khách về có cỗ đãi khách. Tốn kém nhưng cũng không thiệt vì quà mừng cũng nhiều. Một hôm Lê Bá Ly, Nguyễn Bỉnh Đức và Vũ Hộ đến. Thật là khách quý! Đăng Dung lưu ba bạn ở lại chơi tới mấy hôm và rủ cùng đi Đồ Sơn lễ tạ thần Điểm Tước.

Nhiều làng xa gần sau đó còn đem thuyền đinh lớn tới, trải chiếu hoa trên sàn mời anh em Đăng Dung đến làng mình dự tiệc mừng. Cảm độngnhất là đám mừng của anh em thuyền chài. Họ người nào người nấy đã cố kiếm áo quần đẹp đẽ để mặc nhưng vẫn không giấu nổi cảnh nghèo khổ, đã vậy họ quá hiền lành và vụng về nên vui đấy, mừng đấy mà lắm lúc cứ chực trào nước mắt! Họ làm cho anh em Đăng Dung bùi ngùi nhớ đến Cả Lấm. Cả Lấm gặp nạn rồi mất trong một chuyến đi biển, anh em Đăng Dung trông thấy mà không thể cứu nổi anh.

Mấy hôm sau, gia đình Đăng Dung đem trầu cau sang bên Trà Phương hỏi Ngọc Toản cho Đăng Dung. Đám cưới lại một lần nữa khiến làng trên xóm dưới vui như hội. Nghỉ ít hôm sau ngày cưới rồi Đăng Dung cùng với Mạc Quyết lên kinh đô, Mạc Đốc cũng đi theo.

***

Từ đây Đô đầu Đại lực sĩ Lê Kỳ khi vua ngồi xe ngựa thì cầm cương; khi vua đi bộ và trên ngai vàng thì đeo gươm hầu, Mạc Đăng Dung vác dù che cho vua. Họ trở thành những người gần gũi nhất với nhà vua.

Bọn Đàm Cử, Cù Khắc Xương, Trần Công Vụ, Nguyễn Thọ, Trần Tuân được cất nhắc làm Phó chỉ huy sứ các vệ, các binh trấn. Mạc Quyết được sung vào quân Túc vệ.

Anh em Đăng Dung ở gần nhau, cùng nơi của các quan võ quanh Giảng Võ đường. Một hôm quan Bộ Lễ là Phạm Gia Mô nghe nói anh em Đăng Dung cùng huyện liền đến chơi.

Phạm Gia Mô dòng dõi Phạm Mại đời nhà Trần. Nghe truyền rằng cụ tổ mình nổi tiếng là người ngay thẳng, có chính kiến, dám can gián, bày tỏ những điều trái ngược với nhà vua mà không sợ tai hoạ nên Gia Mô cũng noi theo như thế nhưng khốn nỗi, lắm lúc quá đà thành ra mang thói ngông nghênh. Dân chúng Nghi Dương không quên hôm rước Phạm Gia Mô vinh quy bái tổ. Dù chuẩn bị đã rất chu đáo, họ vẫn không tránh khỏi sơ xuất, bà hai chanh chua đã đành, cả Gia Mô cũng chạnh choẹ, nên họ phải mời đến cụ đồ khai tâm ra tận bến đò mới xong. Do cái tính ấy một phần nên đi thi từ năm còn trẻ nhưng mãi đến năm 43 tuổi Gia Mô mới đỗ Đệ tam giáp Đồng tiến sĩ xuất thân. Giờ đây, cũng do cái tính ấy và vốn lại trọng văn khinh võ nên Gia Mô tìm đến chỗ anh em Đăng Dung chỉ cốt biểu hiện mình.

Mạc Đốc, Mạc Quyết đi đâu không biết, chỉ mình Đăng Dung ở nhà. Thấy trênkệ sách của anh em Đăng Dung có cuốn Tôn Tử thập tam thiên, Phạm Gia Mô có phần ngạc nhiên nhưng đến khi đến khi thấy bộ Hàn Phi Tử thì không thể không bàng hoàng tự hỏi: Họ đọc cả những cuốn này ư? Tưởng chỉ lấy khoẻ ăn người thôi! Rồi Gia Mô bụng bảo dạ: Đọc nhưng chưa chắc đã hiểu và cầm mấy cuốn trong bộ Hàn Phi Tử xuống, hỏi một câu cốt thử sự hiểu biết của Đăng Dung:

– Tôi nghe Hàn Phi Tửđề ra phép “tham nghiệm”. Phép ấy hiểu vắn tắt thì là thế nào?

– Con người ta nếu chỉ giam mình trong phòng mà nghĩ ngợi và chúi mũi vào sách vở hòng tìm ra lý thuyết thì lý thuyết đó khó mà thực tế được vì không thể hiểu cặn kẽ, hiểu đúng sự vật thiên biến vạn hoá ngoài đời. Phải dấn mình vào mọi việc để tham khảo, so sánh và tìm cho mình kiến thức ở đấy. Đó chính là tham nghiệm.

– Thuyết pháp trị của ông ta nhờ vậy mà hay chăng?

– Vâng, hay vì có đủ pháp, thế, thuật. “Pháp” là pháp luật, cái cơ sở của một triều đại, là thứ triều đình dùng để cai trị dân, thứ nhà vua dùng để áp chế các quan lại, thứ mọi người phải tuân theo; nên pháp phải rõ ràng, công khai, thi hành phải nghiêm minh, công bằng. “Thế ” là quyền lực của nhà vua, cái đảm bảo cho pháp thực hiện hiệu quả; vua phải biết cách củng cố thế cho vững chắc, không để kẻ nào tước đoạt được, muốn vậy thế phải được xây trên thực lực và dựa vào pháp chứ đừng ỷ vào trời cho mình cái quyền làmthiên tử mà muốn làm gì thì làm. “Thuật” là cách thức cụ thể thực hiện pháp và đảm bảo thế; thuật vô cùng phong phú, hết sức uyển chuyển, có thể gói gọn trong một câu của Hàn Phi Tử là: “Thời đã khác việc tất phải khác”.

– Thuyết pháp trị hay thế, tại sao vào thời của Hàn Phi Tử, chẳng ông vua nào theo và từ đó đến nay cũng hiếm ông vua nào theo cho đến đầu đến đũa?

– Vì nó được cho người này nhưng lại không được cho người khác, vả lại trên đời này quá hiếm minh quân.

Phạm Gia Mô nín lặng rồi vỗ tay:

– Bái phục! Thật bái phục!

Biết Phạm Gia Mô dòng dõi Phạm Mại, nhân câu chuyện, Đăng Dung nói:

– Tôi nhớ, trong Thiên thu kim giám phú, cụ Kính Khê Phạm Mại đời Trần từ chuyện hưng phế trong lịch sử đã rút ra câu răn cho kẻ làm vua rằng: “Lấy trị loạn làm gương, đâu đẹp đâu xấu; lấy được mất làm gương, đâu dữ đâu lành.”, đấy chẳng phải là pháp trị đó sao?

Phạm Gia Mô đứng dậy vái ba vái:

– Tôi không ngờ quan Đại lực sĩ lại biết cả câu ấy của cụ Phạm Kính Khê. Bái phục, vô cùng bái phục.

Từ đấy câu chuyện mới trở nên thân mật. Thấy Phạm Gia Mô hơn mình những 21 tuổi mà đường văn khoa nhọc nhằn, Mạc Đăng Dung cảm phục cái chí của người đồng hương nên thật thà thừa nhận mình quá may mắn. Gia Mô mỉm cười chua chát, thấy vậy Đăng Dung lái sang chuyện khác:

– Tôi nghe người ta đồn hôm nọ ở Ngũ Xá bên Tây Hồ có con gà mái tự nhiên biết gáy, một con sâm cầm ở đâu không biết bỗng lao tới mổ con gà mái lôi xuống hồ dìm chết, có phải không?

– Tôi cũng nghe nói thế. Gà mái biết gáy là điềm gở vì nó lạm cái quyền của gà trống. Có thể suy ra rằng phen này đàn bà thao túng. Nhưng sâm cầm vốn tính nhút nhát, tự nhiên lại hung hãn, lôi được cả con gà mái xuống hồ chứng tỏ dù đàn bà có thao túng cũng chẳng được bao lâu! Mà đàn bà ở đây là ai nhỉ? Tôi nghe nói Hoàng hậu hiền thục, vả lại nhà vua mạnh mẽ, quyết đoán như thế thì ai mà thao túng nổi! - Gia Mô bỗng xua tay, cười - Thôi, dẹp, dẹp cái chuyện đàn bà thao túng, nói dai nói dài không khéo lại nói dại, mất đầu như chơi. Tôi chỉ sợ bị vợ xỏ mũi chứ chuyện triều đình thì kệ, không liên can gì tới mình. Nói đến sâm cầm tôi chỉ khoái vì thịt nó ngon! Có câu ca thế này về những thứ ăn ngon ở kinh đô: “Vải Quang, húng Láng, ngổ Tàm/ Cá rô đầm Sét, sâm cầm hồ Tây”!

Mạc Đăng Dung cũng cười nhưng rồi cả hai cùng trầm ngâm. Chuyện Đào Cứ vẫn chưa thôi ám ảnh Đăng Dung. Sau vài tuần trà nữa rồi Phạm Gia Mô cáo từ ra về. Từ đó quan hệ giữa anh em Mạc Đăng Dung và Phạm Gia Mô, cũng như với Lê Bá Ly, Nguyễn Bỉnh Đức, Vũ Hộ trở nên thân thiết.

5.

Hồi Uy Mục chọn hoàng hậu và cung phi, Trần Thị Xuân Tùng tuy chỉ là con gái viên quản lĩnh nhưng nhờ có sắc đẹp mà vượt qua không biết bao nhiêu thiếu nữ, trở thành Quý phi. Tưởng đấy là vinh hạnh, thực ra Trần Quý phi không muốn. Quý phi nhớ mãi lúc lên xe vào cung, Trần Tuân nhìn theo mãi khiến nàng không cầm nổi nước mắt. Họ vốn quấn quít bên nhau từ ngày bé. Vì chuyện ấy nên Quý phi chẳng mấy khi vui. Một năm sau ngày vào cung, Quý phi sinh hoàng tử nhưng không nuôi được nên càng buồn. Uy Mục ra sức an ủi, mùa xuân năm Đoan Khánh thứ hai nhà vua lập nàng làm Hoàng hậu để nàng được khuây khoả.

Niềm đau, nỗi buồn có phần nguôi đi thì lại gợn lên từ hôm nhà vua cho thi chọn Đô lực sĩ và Trần Hoàng hậu lại được thấy Trần Tuân! Từ bấy đến nay bao nhiêu ngày tháng đã trôi qua mà Hoàng hậu không thể nào quên được cái nhìn đắm đuối đến ngây dại của Trần Tuân hôm ấy. Nói dại, giả dụ lúc đó Cù Khắc Xương có vì bị đánh bại mà nổi khùng muốn hại Trần Tuân thì Tuân cũng không để ý đến mà đề phòng!

Trần Tuân và Xuân Tùng đều là con cháu nhà Trần, sinh sống lâu đời ở xã Nhân Mục, huyện Thanh Trì. Trần Tuân hơn Xuân Tùng 3 tuổi và trong họ tộc cũng là anh. Họ chung ông tổ đời thứ tư là Trần Văn Huy, đỗ tiến sĩ năm Đại Bảo thứ ba, làm quan đến Tả thị lang. Văn Huy sinh ra Trần Cẩn, ông nội Tuân và Trần Trọng, ông nội Xuân Tùng. Trần Cẩn đỗ tiến sĩ đời Hồng Đức, làm quan đến Thượng thư bộ Lại; nhưng người cha của Tuân thì không đỗ đạt gì, đến Tuân lại chỉ ham mê cung kiếm. Phía Trần Trọng mấy đời đều thiên hướng về võ, Trần Trọng làm đến Chánh đội trưởng Tuỳ quân; thân sinh Xuân Tùng thì làm quản lĩnh. Hồi nhỏ Trần Tuân hay lân la gần ông chú này để học võ, mê võ đến nỗi không thiết gì văn chương và thi mãi không qua nổi kỳ thi Hương! Cũng do gần ông này mà Tuân gắn bó với Xuân Tùng từ ngày bé. Tính Trần Tuân có phần hung hãn nhưng là với người khác chứ với Xuân Tùng lại yêu chiều hết mực. Có lần để bênh Xuân Tùng bị bốn gã con trai trêu chọc, một mình Tuân dám đánh nhau với cả bốn gã còn lớn tuổi hơn mình, không hiểu võ nghệ Tuân đến đâu mà làm cả bốn bò lê bò càng và bỏ chạy bán sống bán chết! Mấy hôm sau bốn gã rủ nhau đến tôn Tuân làm đại ca.

Hồi bé Trần Tuân và Xuân Tùng hay chơi trò vợ chồng. Có lần Tuân kể cho Tùng nghe chuyện có hai anh em nhà nọ một trai một gái chơi với nhau, thằng anh nghịch chẳng may ném vỡ đầu em nên sợ quá bỏ làng đi biệt. Hơn chục năm sau người anh lấy vợ, một hôm vợ gội đầu, thấy vết sẹo trên đầu vợ, anh ta hỏi tại sao, người vợ kể đầu đuôi, không ngờ đó là chính đứa em mình! Người anh, người chồng ấy lại một lần nữa bỏ nhà ra đi, lần này đi mãi không trở về. Người vợ ngày ngày bế con lên núi ngóng trông rồi hai mẹ con hoá thành đá, người ta gọi là đá Vọng Phu. Xuân Tùng nghe chuyện bỗng khóc hu hu, bảo: “Nếu anh có trót ném vỡ đầu em thì cũng đừng bỏ đi đâu nhá! Không có thì em cũng hoá đá đấy.”. Hôm khác tự nhiên Xuân Tùng hỏi Tuân: “Anh em mình cùng họ, có lấy được nhau không nhỉ?”. Tuân bảo: “Nhà Trần mình ngày trước anh em chả lấy nhau là gì. Chúng mình cách nhau đã mấy đời lấy nhau được quá đi chứ”. Năm Xuân Tùng 13 và Trần Tuân 17 tuổi, cả hai đều đã lớn nên không còn hồn nhiên như ngày nào, những đụng chạm vô tình có thể làm cả hai mất ăn mất ngủ đến mấy ngày trời. Rồi một hôm, không thể cưỡng lại nổi, họ hẹn nhau ra giữa đồng, quấn quýt trong vòng tay nhau đến xẩm tối mới về. Trước khi về, Xuân Tùng buộc vào cổ tay chiếc khăn hồng làm tin. Nhưng họ không lấy được nhau, năm 15 tuổi Xuân Tùng phải vào cung...

Trần Tuân đi thi võ cốt chỉ mong mình được tuyển vào lính Túc vệ để được gần người yêu, không ngờ do trúng tiến sĩ mà phải đi làm Phó đô chỉ huy sứ ở Hưng Hoá! Một hôm biết em gái Hoàng hậu là Trần Thị Xuân Trúc vào cung thăm chị, Trần Tuân nhờ mang vào cho người yêu chiếc khăn hồng nọ,cũng chiếc khăn ấy hôm thi võ Tuân đã buộc vào đầu ngọn giáo đáp lại tình cảm của Hoàng hậu.

Nhận được chiếc khăn, Trần Hoàng hậu thở dài bảo em:

– Thật tội nghiệp cho anh Tuân, anh ấy không quên được chị nhưng bây giờ chị đã là gái có chồng, chồng lại là nhà vua. Em về nói với anh ấy không phải chị ham địa vị mà bởi cái số chị nó thế. Em hãy lựa lời khuyên anh ấyquên đi những chuyện ngày xưa, chị đành hẹn anh ấy kiếp sau...

Trần Hoàng hậu chưa kịp nói hết thì Uy Mục vào.

– Hoàng hậu có em đến chơi sao không dẫn tới chỗ trẫm? - Uy Mục nói và quay về phía Xuân Trúc, hỏi - Tên khanh là gì?

– Tâu Hoàng thượng, thiếp tên là Xuân Trúc.

– Cái tên thực đẹp. Lại gần đây trẫm xem nào. Cây trúc xinh cây trúc mọc đầu đình, nàng Trúc xinh nàng Trúc đứng chỗ nào cũng xinh! Trưa nay khanh ngự yến cùng trẫm và Hoàng hậu.

– Tâu Hoàng thượng... nhưng...

Uy Mục kéo Xuân Trúc tới gần hơn, ghé tai nói gì đó mà cả hai cùng cười khúc khích.

– Tâu Hoàng thượng... thế thì... cũng được ạ. - Xuân Trúc nói và lén nhìn chị, thoáng đỏ mặt, bảo - Hoàng thượng bảo em đi với Hoàng thượng thăm vườn Thượng uyển, chị có đi không?

– Em cứ đi! – Hoàng hậu nói.

Uy Mục dắt Xuân Trúc ra vườn Thượng uyển. Đến lầu Vọng Nguyệt nhà vua bảo đám hoạn quan đi theo ở dưới còn mình đưa Xuân Trúc lên lầu. Đám hoạn quan vâng dạ, lén nhìn nhau tủm tỉm cười. Trong khi đó trên lầu nhà vua nói với Xuân Trúc:

– Ban ngày không có trăng để ngắm, trẫm ngắm nàng thay trăng vậy.

Nhưng thời gian ngắm không được lâu. Lầu Vọng Nguyệt không có bàn, không có ghế, Uy Mục kéo Xuân Trúc lại ôm dìu tới chiếc cột góc lầu, cứ thế đứng mà ban cơn mưa móc. Hoạn quan bên dưới nhìn thấy hết. Viên Thừa vụ Thái giám vội lấy giấy bút ghi sự việc vào sách, có hai viên Cung phụng và Thừa biện Thái giám chứng kiến để sau này nếu Xuân Trúc có sinh hoàng tử thì không xảy ra những rắc rối. Một lúc sau nhà vua đưa Xuân Trúc xuống, nàng nhìn đám hoạn quan, có vẻ ngượng nhưng mãn nguyện.

– Từ hôm nay nàng Xuân Trúc vào cung ở, trẫm phong cho nàng là Tu dung. - Uy Mục nói với các hoạn quan - Đêm nay các khanh tiếp tục đưa nàng vào hầu ta.

Có chị có em cũng vui, Trần Hoànghậu và Trần Tu dung bây giờ hệt như Triệu Phi Yến và Triệu Hợp Đức với Hán Thành đế trong cung nhà Hán, họ yêu thương nhau nhưng cũng ngầm ganh ghé nhau, nhất là Trần Tu dung vì cậy mình trẻ hơn, đẹp hơn, được vua yêu hơn.

Nhưng chưa đầy ba bảy hăm mốt ngày, một hôm Uy Mục hỏi Phụng Nghi Thái giám Nguyễn Khắc Hài:

– Ta nghe nói ngày trước khanh đưa một cung nữ tên là Bạch Yến vào hầu Hiến Tông phải không? Nàng hồi ấy xuân xanh bao nhiêu?

– Tâu bệ hạ, hồi ấy nàng đôi chín.

– Thế thì cũng chừng tuổi như ta. Nàng bây giờ đâu rồi?

– Tâu bệ hạ! Hồi ấy, biết tiên đế không qua khỏi, Bạch Yến sợ liên luỵ nên đã bỏ trốn.

– Nàng chỉ cả nghĩ. Bệnh của tiên đế là do tích tụ lâu ngày, dẫu Trâu Canh, Nguyễn Đại Năng[5] sống lại cũng phải bó tay, bảo tại nàng sao được. Chắc nàng trốn về quê thôi. Khanh có biết quê nàng ở đâu không?

– Tâu bệ hạ, nàng ở tận Đồ Sơn, huyện Nghi Dương ạ. Đàn bà con gái xứ ấy đẹp thì không đẹp lắm, cũng như mọi nơi thôi nhưng được cái khoẻ mạnh. Thần nghe vùng ấy có câu... Bệ hạ có tha tội chết thần mới dám nói ra.

– Khanh là nội thị thân cận của trẫm, hiểu trẫm còn hơn cả Hoàng hậu. Cứ nói, trẫm tha tội chết cho.

– Tâu, câu ấy là “Cam Đồng Dụ, vú Đồ Sơn”. Cam ở Đồng Dụ to và ngon, còn con gái Đồ Sơn...

Uy Mục cười ha hả:

– Khanh quái lắm! Xứ ấy đàn bà con gái cũng phải ra khơi nên khoẻ mạnh là chuyện dễ hiểu.

– Tâu bệ hạ, huyện Thuỷ Đường, cách Đồ Sơn không xa, con gái đã khoẻ lại còn đẹp và bạo nữa!

– Khỏi phải nói nhiều, ngươi không nhớ dưỡng mẫu của trẫm người Hoa Lăng, huyện Thuỷ Đường hay sao?

Nguyễn Khắc Hài dập đầu xuống đất mấy cái liền:

– Thần đáng tội chết, xin bệ hạ tha tội! Không hiểu thần lú lẫn thế nào mà lại không nhớ đến chuyện ấy.

– Tha cho khanh! Khanh hãy vì trẫm đi Đồ Sơn một chuyến! Tiện đường đi luôn Thuỷ Đường, đem về đây mỗi nơi dăm, sáu người cho trẫm! Nếu tìm được Bạch Yến càng tốt. Tự nhiên trẫm muốn nàng, dẫu nàng là cung nhân của tiên đế cũng chẳng sao. Lúc mới gặp Tu dung, em gái Hoàng hậu, trẫm cứ tưởng nàng thế nào, hoá ra cũng vầy vậy thôi nên trẫm muốn người như Bạch Yến... Sao mà trẫm nhớ cái người hồi xưa trẫm lâm hạnh đến thế. Hồi ấy trẫm còn là hoàng tử. Nàng hơn trẫm đến gần chục tuổi nhưng còn đẹp lắm. Nàng tên gì trẫm không nhớ, hình như là Tài nhân trong cung, được vua Hiến Tông sai lấy thân mình để dạy trẫm chuyện phòng the. Năm đó trẫm mới 14 tuổi, còn chưa biết gì cả, lúc đầu trẫm còn sợ nữa nhưng nhờ tài khéo léo và sự tận tuỵ của nàng mà trẫm thấy chuyện ấy thật tuyệt diệu.

– Tâu bệ hạ, Túc Tông hồi trước cũng thế. Bệ hạ không để ý không biết chứ thần được hầu hạ tiên đế nên biết hết. Cứ bảo Túc Tông không có con, thực ra năm 13 tuổi khi còn là Đông cung Thái tử, đã lâm hạnh với nhũ mẫu của mình và sinh ra hoàng tử. Về sau Túc Tông còn nằng nặc đòi lấy người ấy. Nô tì lâm hạnh với tiểu Hoàng đế còn mong sau này được nhà vua sủng ái mà thay đổi danh phận chứ nhũ mẫu thì không thể được. Hoàng gia chẳng bao giờ chịu chấp nhận người đã nuôi Hoàng đế bằng dòng sữa của mình lại trở thành phi tần, càng không thể trở thành Hoàng hậu, mẫu nghi thiên hạ được. Để kiên quyết ngăn cấm cái ngông cuồng của Túc Tông, thậm chí Thái hậu còn sai người giết cả người nhũ mẫu lẫn đứa con của bà ta! Thái hậu cho rằng người ấy đã dùng cái thân xác đàn bà của mình mà mê hoặc Túc Tông chứ Túc Tông 13 tuổi thì biết gì. Từ đó Túc Tông lúc nào cũng bị ám ảnh, khi thì nhớ khi thì thương, khi thì kinh hãi, hoảng loạn đâm ra sinh bệnh lúc nào không biết nên mới 17 tuổi đã sớm băng hà.

Uy Mục bảo:

– Ngươi là hoạn quan không hiểu được chuyện kỳ diệu ấy đâu! Khanh đi Thủy Đường còn chuyện này nữa, nhất cử lưỡng tiện, khanh hãy về Hoa Lăng xem ý người họ Nguyễn của dưỡng mẫu trẫm đòi hỏi những gì để còn đáp ứng. Trung tuần tháng trước, người làng Phù Chẩn quê thân mẫu trẫm từ Đông Ngàn có về kinh đề đạt yêu sách, trẫm đã đáp ứng đầy đủ. Người Hoa Lăng lại biết chuyện ấy nên ra chiều không bằng lòng, làm trẫm rất khó nghĩ. Khanh biết đấy, công sinh công dưỡng không thể coi nhẹ công nào. Với lại hôm ngự yến tiếp tiến sĩ võ, đám tôn thất và đại thần tỏ ra quá ngông cuồng khiến trẫm thấy ngoại thích với trẫm giờ đây cần thiết vô chừng. Quân Tam phủ[6] cũng không nên quá tin cậy như trước nên trẫm cần phải dựa thêm vào hai bên quê ngoại. Chính vì vậy trẫm đã sai Đàm Cử đi Đông Ngàn tuyển lấy 50 võ sĩ sung gấp vào Túc vệ, Đăng Dung đi Thuỷ Đường cũng tuyển 50 người cho đội Cấm quân. Khanh là gan ruột của trẫm, nên trẫm mới nói rõ như vậy. Khanh đi Thuỷ Đường phen này có khi gặp Đăng Dung, có gì thì giúp y. Khanh hãy làm Khâm sai kỳ này.

– Đội ơn bệ hạ. Bệ hạ tính vậy anh minh lắm ạ. Cùng với việc dựa vào ngoại thích, Túc vệ và Cấm quân phải mạnh và tin cậy tuyệt đối. Vừa rồi bệ hạ chọn được mấy Đô lực sĩ thật không ai bằng, nhất là Đăng Dung. Mà trừ được Đào Cứ cũng rất là hay.

– Trẫm đang định thăng bổ Đăng Dung làm Đô chỉ huy sứ vệ Thiên Vũ để trông coi mặt nam Thăng Long, khanh thấy thế nào?

– Bệ hạ tính toán các việc như thần, thăng bổ ai cũng chính xác. Chẳng giấu gì bệ hạ, thần không phải người Hoa Lăng nhưng họ Nguyễn của thần chính từ Hoa Lăng lưu lạc sang bên Kinh Môn. Bệ hạ cứ hỏi người anh em họ xa của thần là Quảng vụ Đại thái giám Nguyễn Nhữ Vi thì rõ ạ.

– Nhữ Vi có công lớn với trẫm. Không có dưỡng mẫu của trẫm và ông ấy thì trẫm đâu được như bây giờ. Có công thì ta thưởng, việc gì khanh phải kể mình cũng gốc người Hoa Lăng và họ hàng với dưỡng mẫu trẫm và Nhữ Vi! Nay ban cho khanh tước Đường Trung hầu, thăng bổ làm Điển sự Thái giám, hạng thủ đẳng. Như vậy khanh chỉ đứng sau Nhữ Vi thôi đấy! Lần này đi Thuỷ Đường, dọc đường trẫm cho phép khanh về quê vì vậy ban cho khanh năm trăm quan tiền để khanh tạ ơn sinh thành của phụ mẫu.

Nguyễn Khắc Hài sụp lậy, dập đầu ba bốn lần:

– Tạ ơn Hoàng thượng!

– Tuy từ đây khanh cùng Nhữ Vi cai quản đôn đốc các việc ở tam cung lục viện, nhưng riêng chuyện hầu hạ chăn gối cho trẫm khanh vẫn phải làm vì xem ra không ai hiểu trẫm bằng khanh. Cũng vì thế, chức Phụng nghi trẫm không giao cho ai mà khanh vẫn phải kiêm. Trước mắt khanh hãy làm tốt việc khâm sai. Thôi, nói chuyện với khanh lâu quá rồi, khanh ra đưa vào đây ai hầu trẫm rồi đi lo các việc để chuẩn bị lên đường.

– Thần xin hết lòng hết sức với các việc ạ. Còn như...-Ghé sát Uy Mục, Khắc Hài dí dỏm nói bằng thứ giọng e é của hoạn quan - Thần xin đưa hầu bệ hạ một nữ cung người cao ráo, chân dài như thế này ạ. Tên nàng là Thanh Nhạn. Các cụ nói “trường túc bất tri lao”, không những thế, nàng trắng đẹp, lại có còn có nốt ruồi ở... ở chỗ rất quý, rồi bệ hạ sẽ thấy, thần nói trước mất hay!

Uy Mục ẩy tên hoạn quan ra, giả đò giận dữ:

– Ngươi muốn ta chết sớm hả? Chết như Hiến Tông hay Túc Tông hả?

Uy Mục ật cổ cười, viên hoạn quan cười theo. Khắc Hài ra cửa đưa cho tên hoạn quan dưới quyền tấm thẻ có tên Thanh Nhạn để hắn tìm và đưa nàng tới. Trong khi chờ đợi, cũng như mọi bận, nhà vua uống một chén “xuân tửu” rồi tới long sàng nằm cho Khắc Hài xoa bóp. Rượu cường dương tráng khí thiên hạ không hiếm nhưng có được xuân tửu là không thể vì rượu được ngâm với dương vật cọp, đông trùng hạ thảo và bao nhiêu vị thuốc quý khác, lại được uống bằng chén làm bởi sừng tê giác. Đã thế, Khắc Hài còn có tài làm người được xoa bóp sức lực tăng cường, tinh thần sảng khoái, sau đấy không biết mệt trong chuyện giường chiếu. Với các phi tần, y không những khéo chọn những ai hợp với sở thích của vua mà biết cả cách làm cho họ hào hứng, mặn mà với việc chăn gối.

Thanh Nhạn đến. Khắc Hài thực khéo, cung nữ tuy cao nhưng đứng vẫn chưa bằng nhà vua. Đưa vào hầu vua người cao hơn vua là điều tối kỵ. Khắc Hài vừa xoa vừa vỗ vào lưng vua mấy cái kết thúc công việc xoa bóp. Uy Mục ngồi dậy, vươn vai đầy cảm khoái. Khắc Hài nhận cung nữ, lột xiêm y, tháo trâm cài đầu cho đến khi cung nữ hoàn toàn trần trụi và xoã tóc, y điểm vào mấy huyệt trên người cung nữ, sau đấy ghi chép ngày giờ nạp cung và đi giật lùi ra cửa. Uy Mục ngắm người cung nữ từ đầu đến chân, khen:

– Khanh trắng thật đấy! Mắt lá răm, lông mày là liễu, đáng trăm quan tiền, thật đúng như người ta nói. Khắc Hài nói khanh có cái nốt ruồi rất quý phải không, ở đâu, cho trẫm xem cái nào.

Thanh Nhạn ngúng nguẩy làm bộ. Uy Mục cười, kéo cung nữ lại giường. Nhà vua không đẹp, lại có kiểu cười làm khuôn mặt biến dạng trông rất sợ, mồm miệng thì sặc mùi rượu, khiến người cung nữ sởn hết cả gai ốc.

– Sao khanh lại thế này? – Uy Mục ngạc nhiên hỏi.

Uy Mục rất ghét những ai tự nhiên có biểu hiện khác thường vì cho rằng mình có gì đấy khiến người ấy không ưa. Đã ba quan đại thần bị xử chém vì điều đó. Trong một bữa rượu đêm cùng hai cung nữ, say quá nên nhà vuanôn thốc nôn tháo, một cung nữ vì thế cũng nôn theo, cung nữ khác nhăn mặt bỏ chạy, cả hai sau không thoát khỏi tội chém. May sao Thanh Nhạn kịp nói chữa:

– Tự nhiên thiếp thấy lạnh. Cứ như có gió lùa ở đâu ấy!

– Lạnh thì trẫm ủ cho ấm! Đâu, cái nốt ruồi đâu? Chắc ở chỗ này chứ gì? – Uy Mục dí ngón tay vào bụng dưới người cung nữ . Thanh Nhạn mỉm cười, gật đầu.

Giao việc cho tên hoạn quan dưới quyền xong, Nguyễn Khắc Hài không về ngay mà tạt qua chỗ Nguyễn Nhữ Vi:

– Hạ quan đã tra gia phả, không ngờ với đại quan lại có họ xa với nhau, ông tổ bốn đời của hạ quan chính từ Hoa Lăng dạt sang bên Kinh Môn. Hôm nào ta phải làm lễ nhận họ hàng.

Khắc Hài đi rồi, Nhữ Vi tự hỏi không hiểu có đúng Khắc Hài quê gốc ở Hoa Lăng không? Nhớ mang máng hình như dạo xưa hắn bảo họ hàng xa với quan chánh sứ Nguyễn Bảo Khuê mà Bảo Khuê thì quê gốc mãi xứ Sơn Nam. Thôi kệ, nhận họ với hắn cũng chẳng mất gì, hoạ chăng là bữa đánh chén như hắn nói.

Quan hoạn mỗi người một hoàn cảnh tiến cung nhưng như Nguyễn Nhữ Vi cũng đặc biệt. Năm lên hai tuổi, Nhữ Vi đi đại tiện, bị chó theo nhặt phân đớp nhầm phải hạ bộ. Cha mẹ, họ hàng ai cũng buồn. Có người bảo đó là trời phạt kiếp trước trong nhà có người ăn ở bất hiếu. Nhưng có người lại nói do cha mẹ hiền lành phúc đức nên ông giời ban cho giàu sang phú quý và sai thiên cẩu giúp đỡ để có con được vào chốn cung đình, vậy nên trình quan để sau này tiến cung làm quan hoạn cho cả họ được nhờ. Quả nhiên về sau, cũng do Nhữ Vi đưa dắt mà có người trong họ trở thành Kính phi, tức là mẹ nuôi vua Uy Mục bây giờ.

Nguyễn Khắc Hài lại khác, vì nhà nghèo mà lại đông nên cha mẹ đem Khắc Hài tiến cung từ năm lên 12 để làm quan hoạn. Tất nhiên phải dỗ ngon dỗ ngọt mãi Khắc Hài mới chịu nghe. Cho đến bây giờ y vẫn nhớ như in cái khoảnh khắc đau đớn khi bị thiến. Con dao trong tay người thiến có lẽ rất sắc mà người thiến lại hành sự quá nhanh nên khi người này chìa cho tất cả mọi người, kể cả Khắc Hài xem hai cái tinh hoàn đỏ hỏn trong lòng bàn tay, lúc đó y mới thấy đau và ngất đi! Y lại nhớ lần đầu tiên về làng sau khi trở thành quan hoạn, mang theo 5 tấm vóc, 48 bát gạo và 48 quan tiền bổng lộc được hưởng sau hai tháng vào cung, cả nhà y mặt mũi ai cũng rạng cả lên, kẻ xít xoa với mấy mảnh vải, người nhấm nhấm mấy hạt gạo, kẻ đếm đi đếm lại những đồng tiền. Họ dường như quên mất y lúc đó. Sao mà y thấy tất cả tàn ác, nhẫn tâm thế. Cũng lần ấy, con người y vẫn chưa hoàn toàn thay đổi, cho nên y còn nhận ra cô gái hàng xóm ngày trước thường chăn trâu cắt cỏ với y nhìn y mắt đỏ hoe, có lẽ cô ấy vừa khóc; và cũng vì vậy cho nên nhớ lại lần chui trong bụi lau xem trộm cô ấy tắm dưới đầm y vẫn thấy ít nhiều xôn xao - lần ấy, lúc đầu y tự hỏi sao cô ấy lại tắm lâu thế không biết, còn ghét đâu nữa mà cứ kỳ cọ mãi, sau y hiểu ra cô ấy thừa biết trong bụi lau có kẻ nhìn trộm là y nên cố tình dây dưa... Rồi cơ thể, tâm tính y dần thay đổi, giọng nói lúc đầu còn khi trầm khi bổng sau e é như gà trống choai tập gáy đến chính y nghe cũng thấy khó chịu.

Không biết bao nhiêu cung nhân mỹ nữ đã được y đưa vào hầu vua, công việc của y là theo lệnh vua đem đến những người vua muốn đồng thời tìm cho vua những người hợp với sở thích. Y phải quan tâm đến các nữ quan và cung nữ từ mặt mũi, tay chân, eo hông cho đến giọng nói, mùi từ mồm miệng, da thịt, phải xem tỉ mỉ đến từng nốt ruồi như người ta xem khoang khoáy trâu bò, rồi biết cách xoa bóp tạo cho họ hưng phấn với chuyện giường chiếu, và bao giờ cũng phải ghi chép ngày giờ đưa Hoàng hậu, các bà phi và cung nữ vào, ngày giờ đưa họ ra, bởi tất cả đều liên quan đến việc sau này sinh ra hoàng tử hay công chúa, lớn lên sẽ là người như thế nào, ai sẽ là người kế vị... Y và hàng trăm hoạn quan dưới quyền trong cung đều thế, xem xét đàn bà con gái và xoay vần họ như xoay vần hòn đá hay súc gỗ, không hề gợn một cảm xúc!

Không chỉ vậy, hoạn quan còn phải làm đủ các việc vất vả như cung nữ, nếu cung nữ phải lo cơm nước, thêu thùa, giặt giũ, đủ mọi việc lặt vặt, kể cả tắm rửa và mặc váy áo cho các phi tần thì hoạn quan phải gánh nước, bổ củi, đi chợ, làm thủ kho và bảo vệ các cung.

Nhưng khi làm Quảng vụ Thái giám hoặc Điển sự Thái giám như Nguyễn Nhữ Vi hay như Nguyễn Khắc Hài bây giờ thì không phải làm những việc như thế nữa. Hoạn quan có năm hạng, hạng nhất là thủ đẳng, các hạng dưới lần lượt là thứ đẳng, trung đẳng, á đẳng, hạ đẳng, mỗi loại hàng mấy chục người, riêng thủ đẳng chỉ một hoặc hai người, Đại thái giám như Nguyễn Nhữ Vi thì chỉ một. Nhữ Vi đứng đầu hoạn quan, quản lý mọi việc lớn nhỏ trong cung và tham gia vào cả triều chính, cứ xem việc ông ta cùng với bà Kính phi đưa được Uy Mục lên ngôi đủ biết quyền lớn đến đâu. Mỗi tháng Nhữ Vi đều đều hưởng 48 bát gạo, không nhiều, chỉ gấp đôi hạng hạ đẳng, bởi nhiều hơn cũng chẳng ăn hết, nhưng tiền thì gấp ba lần hạ đẳng. Nguyễn Khắc Hài ao ước địa vị của Nhữ Vi đã lâu, nay tuy vẫn không bằng nhưng từ chỗ đang hạng thứ đẳng lên thủ đẳng, y đã lấy làm mãn nguyện và thực bụng cũng không dám ghen tị với Nhữ Vi bởi Nhữ Vi được thiên cẩu giúp, lại có người trong họ làm phi. Tuy nhiên đó là chuyện cũ, y đang nung nấu một chuyện động trời.

Khắc Hài mang về cho cha mẹ 1000 quan tiền, 500 quan vua ban và 500 quan dành dụm lâu nay. Quan trọng hơn là xem Bạch Yến thế nào. Người cung nữ ấy không tự trốn đi đâu cả như y nói mà chính y đem nàng đi khi biết vua Hiến Tông không thể nào qua khỏi. Chẳng phải vì y thương nàng. Y hy vọng đến một lúc nào đó sẽ công bố với hoàng gia Bạch Yến mang thai rồng! Nhưng khốn nỗi chẳng hiểu tại sao bao nhiêu ngày hầu hạ nhà vua mà nàng không thể thụ thai!

Khắc Hài lần này về quê và đi Thuỷ Đường khác hẳn những lần trước vì giờ đây đã là Đường Trung hầu, Điển sự Phụng nghi Thái giám, Khâm sai thừa chỉ. Người đi theo đông hàng chục. Bốn lính đi đầu dẹp đường và bốn lính đi cuối hộ tống. Hai người khiêng trống đánh trống báo hiệu. Một người vác biển đề “Khâm sai”. Nguyễn Khắc Hài mặc áo gấm, nằm võng ba đòn sơn đen, bốn người khiêng, theo sau võng là người dắt ngựa, con ngựa để Khắc Hài nằm lâu mỏi lưng thì cưỡi. Con ngựa hồng ấy yên màu tía thếp thau, có người đi bên cạnh vác lọng xanh ngù rủ che nắng. Mười tám người khiêng chín chiếc hòm, hòm nào cũng sơn son thếp vàng, một hòm bên trong đựng riêng 1000 quan tiền; hai hòm bát đĩa ăn cơm hằng ngày, cái nào miệng cũng bịt đồng thau; hai hòm chăn màn, bốn hòm quần áo. Nghỉ ở các đình trạm Khắc Hài không dùng bát đũa chăn màn nơi ấy nên kẻ hầu mới phải mang theo những thứ đó. Mười người nữa đi tay không chờ để thay thế có ai bị mệt. Người bên đường đổ ra xem, sợ sệt, trầm trồ, thèm khát. Lúc đầu họ tưởng làng nào có ai đỗ tiến sĩ, sau biết là Khâm sai Thái giám nên có người trọng nhưng cũng không ít kẻ khinh. Y về đến đầu làng, cả làng nhao nhác. Tới đầu ngõ, Khắc Hài cho đám thuộc hạ quay trở lại quán dịch, còn mình tự đi bộ về nhà. Hai người khiêng hòm tiền cũng chỉ đến đầu hồi nhà để hòm tiền đấy rồi quay ra. Chuyện Bạch Yến không thể cho chúng biết.

Cả nhà rối rít đón Khắc Hài. Việc trước tiên là đếm lại xem có đủ 1000 quan tiền không. Khắc Hài đưa mắt khắp xung quanh, tìm kiếm. Hiểu ý, bà mẹ khẽ bảo:

– Cái Hến có chửa rồi!

Giữ bí mật nên cả nhà phải gọi Bạch Yến là Hến. Khắc Hài tái mặt:

– Chết tôi rồi, chửa với ai?

– Với anh mày chứ ai!

Khắc Hài nổi cáu:

– Với anh nào? Tôi những sáu anh, ông nào trông thấy gái cũng như mèo

thấy mỡ! Rõ khỉ cả lũ!

Bà mẹ vẻ dí dỏm:

– Với anh trưởng mày! Chó treo mèo đậy, đằng này ra đụng vào chạm, mắt la mày lém, như mỡ miệng mèo, người lại đẹp đến thế, thằng anh mày nhịn được đến mấy năm đã là giỏi lắm, như bố mày ngày trước chắc gì đã được ba bảy hăm mốt ngày! Dưng mà sao lại chết với chẳng chết? Cứ coi như nó là cái Sò cái Hến thật đã sao? Thằng anh mày ba thị mẹt, đang mong thằng cu, lần này biết đâu giời lại giúp tao có cháu đích tôn. Tao đang mừng thầm đây.

– Vâng, anh ấy mừng, mẹ cũng mừng. Còn tôi thì hỏng hết việc, mẹ hiểu chưa!...- Khắc Hài chợt hỏi - Thế chửa được bao lâu rồi? Nó khó chửa lắm cơ mà.

Ông anh trưởng từ trong buồng đi ra, lấp ló trong buồng là “cái Hến”.

– Được bao lâu bây giờ không còn là việc của chú. Tôi lấy cô ấy làm lẽ,

được chưa?

Bạch Yến lúc này mới từ trong buồng bước ra, vừa đi tay vừa sửa đầu tóc, quần áo:

– Chú mới về? Anh chú với tôi âu cũng là cái duyên cái số.

Ông anh trưởng bỗng cười sằng sặc:

– Chú xem, nhà vua hết thuốc Bắc lại thuốc Nam, hải mã, sừng tê, cà dê, cặc cọp chả thiếu thứ gì vậy mà cứ như nước đổ vào lỗ cống... Anh chú ngày hai bữa rau muống luộc chấm mắm cáy thì lại được! Chúng tôi mời thầy về xem, ông ấy tính ngày tính tháng, cam đoan là được con trai.

Thấy bụng Bạch Yến phưỡn như bụng ếch, Khắc Hài không gặng hỏi gì nữa, thở dài:

– Tôi về định đưa nàng trở lại cung nhưng thế này thì thôi rồi còn gì nữa.

– Dẫu không thế này tôi cũng không về cung! Về cung để suốt ngày ghen tuông, tức tối, cãi cọ với mấy trăm phi tần cung nữ khác à? - Bạch Yến bảo.

– Cô ấy không đi đâu cả! - Người anh Khắc Hài nói, giọng dứt khoát - Chú mà cố tình, tôi tố cáo cái tội đem Bạch Yến về đây thì chú tù mọt gông!

Khắc Hài giận tím mặt, nghĩ mình đem lại giàu sang cho cả nhà mà anh mình lại tàn tệ như vậy, liền nổi đoá:

– Tôi mà tù mọt gông thì anh cũng chẳng thoát khỏi tội mất đầu!

Khắc Hài đi Thuỷ Đường ngay hôm ấy. Thấy Bạch Yến mang thai, lúc đầu y thất vọng, sau loé lên một ý đồ táo bạo: Nếu cái thai mới được độ nửa tháng, y vẫn sẽ đưa Bạch Yến về cung cho hầu vua, y sẽ làm cái chuyện như Lã Bất Vi nhà Tần đã làm, ai bảo ngôi báu lại không từ họ Lê chuyển sang họ Nguyễn? Nhưng thấy cái bụng Bạch Yến đã ềnh àng, y thất vọng và giận đến mức không ở lại thêm đến một giờ một khắc, cơm nước ở quán dịch rồi thét người hầu kẻ hạ đi ngay.

Dân chúng Thuỷ Đường nghe thấy có quan khâm sai của triều đình bảo nhau kéo đến huyện đường, kẻ kêu rêu, người phàn nàn rằng họ bị đè nén, yêu sách quá đỗi, không cứ gì thóc lúa, súc vật, hoa màu bị mất mà ngay cả đồ gia bảo trong nhà, kể cả đồ thờ cúng, cái gì hay cái gì quý cũng bị lấy mất; cả gan đòi lại thì bị đánh, có người bị đánh đến chết. Nhưng khi hỏi ai làm việc ấy lại không người nào dám nói; kể cả quan lại địa phương cũng chẳng ai hé răng.

Một nhà sư tới mời tất cả vào nhà chùa, sau tuần trà, nhà sư nói:

– Bần tăng là kẻ tu hành. Phật dạy phải cứu nhân độ thế, huống chi đây lại vì cuộc sống của muôn ngàn sinh linh. Bần tăng sẽ nói, nếu có chết vì lời nói thẳng âu cũng coi như sớm được về cõi Tây phương. Người nhà bà Kính phi, dưỡng mẫu của nhà vua thật quá đáng, ngay quả chuông của nhà chùa đúc năm Sùng hưng Đại bảo đời vua Thái Tông nhà Lý cách đây hơn 450 năm, bà ta cũng đem về, bảo treo ở nhà để bà ta tu tại gia.

Nhà sư kể lể suốt từ giờ mùi đến giờ thân. Khắc Hài tai nghe, miệng hứa thế này thế khác nhưng trong bụng thì nghĩ: sự thật mất lòng, chẳng dại, có khi còn mất đầu. Nhân tiện, Khắc Hài hỏi việc Đăng Dung về đây tuyển người vào Cấm quân. Nhà sư nói:

– Không biết ông tướng ấy của triều đình làm cách nào mà cả vùng này không khác gì ngày hội! Sân đình biến thành võ đường, cờ quạt, trống chiêng vang lừng. Nghe nói ông ấy là Trạng nguyên võ, dân chúng mời ông ấy trổ tài, ông ấy không nề hà, nhận lời ngay và múa đao lâu đến mấy hiệp. Cũng vì thế mà trai tráng hăm hở kéo đến thi tài. Ông già bà cả, trẻ con cũng nô nức kéo nhau đến xem. Tưởng chọn 50 người chứ 500 người cũng có! Ông ấy lại không đòi hỏi sách nhiễu gì nha dịch lẫn dân chúng cả. Khác hẳn mọi năm, quan sai về đây, đã bắt người lại còn hạch sách, quyền thu lạm bổ đủ điều nên nhiều người trốn như trốn giặc! Nhờ mấy ngày như thế mà dân chúng quên đi phần nào những lo buồn khốn khổ do nhà bà Kính phi gây ra. Nhưng ông ấy đi rồi, đâu lại hoàn đấy, như ngài đã thấy.

Điều nhà sư nói, Khắc Hài càng thấm thía khi bắt tay vào tuyển chọn cung nữ. Người không thiếu nhưng không ai muốn vào cung. Người ta giở đủ trò, người đi trốn, kẻ giấu con gái không cho ló mặt ra cửa, người cho ăn hỏi hoặc cưới vội cưới vàng, kẻ kể ra bệnh nọ tật kia, thậm chí bảo cả mình không còn trinh tiết... Tưởng chỉ người Thuỷ Đường vậy, người Đồ Sơn cũng thế. Tuy nhiên, cuối cùng Khắc Hài cũng chọn được chục người đưa về cung. Dẫu sao vẫn có nhà, có người muốn gần chốn lầu son gác tía.

***

Trong khi đó, một hôm Uy Mục đế muốn xem dân chúng sinh sống ra sao nên sai người đưa đi xem phố xá kinh đô. Đội Túc vệ theo hầu chia làm hai toán, hai mươi kỵ binh đi trước dẹp đường, hai mươi kỵ binh đi sau hộ vệ, hơn trăm bộ binh đi hai bên, hoạn quan đi giữa quanh xe vua. Phần đường lát gạch chỉ đủ cho xe vua và hai hàng hoạn quan nên hơn trăm bộ binh phải đi ngoài đường đất. Qua cửa Nam, nhà vua xuống vùng Quốc Tử Giám xem nơi học hành của các giám sinh và nơi dinh phủ của quan lại, rồi sang phủ Phụng Thiên, ra chỗ tháp Báo Thiên, ngắm cảnh Kiếm Hồ, nơi đức Thái Tổ trả gươm cho rùa thiêng dạo trước.

Phố xá đông đúc, buôn bán sầm uất. Cảnh Kiếm Hồ đẹp và nhà vua không ngờ rằng người qua kẻ lại lắm đàn bà con gái xinh tươi đến thế, vậy mà bấy lâu nay việc nạp cung cứ tìm kiếm đâu đâu. Đành rằng phải dựa vào nơi căn bản nhưng đấy là chọn Hoàng hậu, quý phi chứ cung nữ cần gì. Tiếc không có Khắc Hài ở đây, nếu có thể nào y cũng chấm được người ưng ý. Trước khi đi Thuỷ Đường, y đưa tới hầu cung nữ Thanh Nhạn thật tuyệt, có cái nốt ruồi ở chỗ chưa thấy ai có, cái nốt ruồi ấy hứa hẹn sẽ sinh hoàng tử!

Nhà vua vẫy bảo tên hoạn quan gần nhất, lập tức tên này truyền chỉ cho đám lính làm thành một vòng tròn, cứ thế thu hẹp dần, đàn ông thả ra, đàn bà già cả, xấu xí cũng thả khỏi vòng. Lúc đầu dân chúng không ai hiểu chuyện gì, sau thấy trong vòng chỉ còn toàn con gái mười sáu, đôi mươi mới vỡ nhẽ. Thế là người kêu kẻ khóc, người gọi con kẻ gọi mẹ ầm ỹ. Hoạn quan và đám lính đuổi theo giằng kéo huyên náo cả một vùng. Lính mấy trăm tên, tên nào cũng sốt sắng với công việc, vì tấm lòng trung quân thì ít mà vì chẳng mấy khi lại được sờ sịt, xoa xít đàn bà con gái thoả thuê như lúc này. Không ít cô gái xống áo tả tơi. Nhưng trong họ cũng không ítngười đáo để, vì vậy lính tráng nhiều tên bị cào cấu sứt cả mặt mũi, có tên còn bị cắn đứt tai, có tên lăn lộn dưới đất tay bưng hạ bộ. Bị chống trả quyết liệt, bọn lính không kiềm chế nổi, đánh đấm không thương xót những kẻ táo tợn.

Uy Mục cười ha hả. Cuối cùng lính Túc vệ và hoạn quan bắt được mươi người đem đến chỗ vua. Nhưng thấy họ không một ai còn ra hồn người, Uy Mục cho đám lính tuỳ ý. Nhà vua không cần hạng người giờ chẳng hơn gì cái tã rách! Đám lính hò reo ầm trời, cứ hai người một đưa đám đàn bà con gái đi theo đoàn xa giá rồi đem về trại.

Hình ảnh đám đàn bà con gái nhem nhuốc không ngờ lại ám ảnh Uy Mục tới mức khi Khắc Hài đem những cung nữ tuyển được ở Thuỷ Đường và Đồ Sơn về, nhà vua cũng chẳng buồn xem mặt. Suốt mấy tuần liền Uy Mục không cho cung nữ vào hầu, ngày đêm chỉ nằm với Hoàng hậu, trong cơn mê mấy lần bóp cổ Hoàng hậu. Hoàng hậu đã liệu trước chuyện này nên sai hoạn quan lúc nào cũng túc trực ngoài màn để ứng cứu.

Ngày mới vào cung Hoàng hậu buồn đến hàng tháng trời vì thương nhớ người yêu. Nàng không mấy khi cười, nhà vua bảo trông nàng như Bao Tự. Mối tình của nàng vô cùng éo le, nàng và Trần Tuân mới cách nhau có ba đời. Chuyện anh em lấy nhau đời Trần không lạ nhưng sau bảy, tám chục năm, bây giờ là lạ. Đuôi mắt Trần Hoàng hậu có nốt ruồi nhỏ, người ta bảo đó là nốt ruồi “thương phu trích lệ”, vì thương chồng mà khóc. Nàng đã khóc mấy đêm liền khi phải chia tay Trần Tuân để vào cung làm vợ vua. Nhưng Trần Tuân chưa hề là chồng nàng, vậy nàng sẽ phải khóc ai đây? Hoàng phu chăng? Mặc dù vẫn không quên nổi người yêu nhưng cũng như bao nhiêu phận gái có chồng khác, bây giờ nàng chỉ biết có nhà vua nên cứ soi gương thấy cái nốt ruồi quái ác, nàng lại nơm nớp lo sợ. Nàng biết bổn phận của mình là phải sinh được cho nhà vua hoàng tử kế vị và không bao giờ được phép ghen tuông. Nhưng đến nay nàng mới chỉ làm được điều thứ hai. Nàng đã sinh được hoàng tử nhưng giời lại bắt con nàng đi. Giờ đây gần một tuần được gần vua, Trần Hoàng hậu lấy làm mừng rỡ và hy vọng thụ thai, cho dù cứ mỗi lúc nhà vua ú ớ mê sảng nàng lại sợ đến run người, nhiều đêm trằn trọc đến sáng, mặc dù ngay ngoài màn lúc nào cũng có dăm họan quan thay nhau túc trực để sẵn sàng cứu nàng. Nhưng chính hy vọng lại khiến nàng rơi sâu hơn xuống cái vực thất vọng, nàng linh cảm mình vẫn chưa thụ thai. Nàng gầy rộc đi. Đúng lúc đó Uy Mục thoát khỏi nỗi ám ảnh và không còn quan tâm đến nàng nữa, không quan tâm đến cả em nàng.

Chưa bao giờ Hoàng hậu lại trong tình cảnh này. Soi gương nàng thấy khoé mắt đã xuất hiện nếp nhăn mà vào tuổi này đáng lẽ chưa có. Cái nốt ruồi thì hình như to hơn. Hoàng hậu khóc. Thấy vậy, Trần Tu dung bĩu môi:

– Chị còn bằng mấy em! Mấy hôm rồi Hoàng thượng chỉ nghĩ đến chị, có thiết gì em đâu! Nhưng chị đã biết thằng Khắc Hài vừa tìm cho Hoàng thượng ả họ Lê chưa?

– Chị cũng có nghe nói. ả ta là người thế nào vậy?

– Ông Vũ Tá hầu bảo với em, ả quê ở Sa Lung, châu Minh Linh. Em chả biết Minh Linh ở đâu. Cho chết hết bọn người Minh Linh đi! ả ta có phải là con nhà công hầu khanh tướng gì cho cam! Ngày ả còn nhỏ, vì gia đình mắc tội nên ả phải sung vào làm nô tì cho nhà nước, khi ấy Hoàng thượng còn ở trong cung, theo học quan vương phó[7], ả ta cũng được đến học, vậy là hai bên biết nhau. Thực ra nhà vua quên ả từ rồi, nếu như một hôm không kể chuyện ngày nhỏ của mình cho Khắc Hài nghe, thế là thằng mất giống ấy cố công tìm được ả ta cho Hoàng thượng. Hoàng thượng có mới nới cũ, quên chị em mình là vì cả ngày cứ quấn lấy ả, nghe nói phong ngay cho ả ta làm Quý phi, còn em mãi vẫn Tu dung!

– Có lẽ ả phải đẹp lắm.

– Chắc thế. Giá gì em rạch nát được cái mặt ả ta cho hả giận!

Hoàng hậu nhìn em ngỡ ngàng. Con bé hồi ở nhà tuy có đành hanh nhưng không ngờ bây giờ lại đến mức này!

Đúng là Uy Mục cả ngày quấn lấy Lê Quý phi. Họ có rất nhiều chuyện để nói với nhau, nhất là chuyện hồi cùng học vương phó, hồi ấy Uy vương chưa đầy mười tuổi, hay đùa mà lại đùa dai đùa ác, bao nhiêu lần trêu cô nô tì đến phát khóc, khóc chán thì nín chứ Uy vương không bao giờ dỗ và càng không bao giờ ân hận hoặc mủi lòng. Một hôm, trong lúc thầy chưa đến, cũng chưa một hoàng tử nào đến, chỉ hai người với nhau, Uy vương ngồi ngắm cô nô tì, bỗng thấy cô bé đẹp và đáng yêu quá chừng. Cô bé biết mình đang được người khác chú ý bỗng bật cười khúc khích. Uy vương hỏi: “Ngươi cười gì vậy?”. “Đố biết!”. Một lúc sau Uy vương bỗng bảo: “Ta làm ngựa cho ngươi cưỡi nhá? Để đền bao nhiêu lần ta làm ngươi phải khóc!”. Cô nô tì bảo: “Không được, thầy bảo nam nữ thụ thụ bất thân, không nhớ à?”. “Thế thì ta cõng ngươi vậy?”. “Ngố thế! Cũng là gần nhau, không được!”. “Hay... cho ta thơm ngươi một cái?”. Cô nô tì tròn mắt nhìn Uy vương và bỗng ngây ra mặc cho Uy vương đến thơm vào má. Cùng nhau nhắc lại chuyện ấy, nhà vua cấu cho Lê Quý phi một cái:

– Sao bây giờ không bảo thụ thụ bất thân nữa đi!

Quý phi toài người lên bụng nhà vua, nhong nhong như phi ngựa, cười như nắc nẻ:

– Chả dại! Bây giờ thế thì thiệt thân à?

– Không muốn thiệt thân thì sao?

– Còn phải hỏi nữa!

Một hôm Lê Quý phi kể cho nhà vua rằng đêm qua mình nằm mộng, thấy một thần nhân từ phía Đông đến quỳ xuống lạy và dâng một cái tỉ và hai cái ấn. Cái tỉ là viên ngọc màu hồng đẹp như mặt trời lúc mới mọc, ánh sáng toả ra rực rỡ vô cùng, hai cái ấn thì một cái màu tím đậm, một cái màu tím nhạt.

Uy Mục đem chuyện của Lê phi ra hỏi các quan. Tả Thuyết thư ở Hàn lâm viện thưa:

– Điện hạ nối nghiệp Túc Tông hoàng đế đã ba, bốn năm nhưng Đông cung vẫn bỏ trống khiến thiên hạ mong chờ mỏi mắt. Nhưng giờ thì mừng rồi, thật là đại phúc đại hỉ cho muôn dân. Thần đọc sách, thấy từ xưa đến nay hễ các hoàng phi mơ những giấc mơ lạ là y như rằng sinh con trời. Như Bạc Thái hậu đời Hán, vốn là vợ cũ của Nguỵ Báo, Nguỵ Báo theo Hạng Vũ, bị Hán đế Lưu Bang đánh dẹp, sau đem giết. Thấy hai người vợ của Báo đẹp, Lưu Bang lưu cả hai làm vợ mình.

Sau ngày Hán đế mất, Lã hậu làm loạn, họ Lưu có nguy cơ mất ngôi. Hán đế có đến tám con trai của bao nhiêu bà vợ danh giá thế mà cuối cùng chỉ khi Lưu Hằng, con người đàn bà rổ rá cạp lại họ Bạc ấy lên ngôi, nhà Hán mới được yên. Vì khi có mang Hằng, Bạc Thái hậu mơ thấy mình nuốt mặt trời, lúc ấy đang đêm mà trong cung bỗng sáng rực như ban ngày!

Đường Trung hầu Điển sự Phụng nghi Thái giám Nguyễn Khắc Hài tâu:

– Chuyện đâu xa, xưa Quang Phục Hoàng thái hậu nằm mộng thấy Thượng đế ban cho một vị tiên đồng, bèn có mang. Hôm sinh nở lại mơ thấy Thượng đế sai tiên đồng mau xuống làm con trai bà nhưng tiên đồng dùng dắng không chịu đi ngay, Thượng để giận, cầm cái hốt ngọc đánh vào trán chảy cả máu. Bà giật mình tỉnh dậy, bèn sinh ra vua Thánh Tông. Còn... - Khắc Hài định kể tiếp bà chuyện Trường Lạc khi còn là Huy Gia Hoàng hậu lúc sắp lâm bồn nằm mộng thấy rồng vàng từ trên trời hiện xuống bay vào nơi bà ở, một lúc sau sinh vua Hiến Tông. May sao y kịp nhớ ra bà này trước đây không muốn lập Uy Mục lên ngôi nên bị nhà vua sai người giết. Y lái ngay sang việc khác: - ... Còn Quý phi nằm mộng được thần nhân dâng ngọc tỉ và ấn như vậy là điềm sinh thánh tử.

Uy Mục mừng lắm, bảo:

– Được như vậy cũng là do Đường Trung hầu đưa Quý phi vào cung. Trẫm sẽ hậu thưởng cho khanh.

Chuyện của Lê phi lan khắp thâm cung. Trần Tu dung nghe chuyện tức lắm, bảo Hoàng hậu:

– Ả ta phen này tha hồ mà lên mặt với chị em mình đây!

Hoàng hậu buồn rầu:

– Cũng tại chị em mình bất hạnh. Em biết đấy, chị đã từng... Thôi, chị không muốn nhắc lại chuyện đau đớn đó nữa.

Thấy Hoàng hậu rơm rớm nước mắt, Tu dung càng tức tối:

– Đến là lộn ruột! Khóc thì được cái gì?

Trần Tu dung đùng đùng ra khỏi cung.

6.

Tư dinh của Nguyễn Bảo Khuê ở phía Nam thành, gần Văn Miếu. Một chiều, Tả Đô đốc Trịnh Duy Liệu đến chơi, mời tới nhà mình mừng vừa sinh con trai. Bảo Khuê nhận lời. Ba bà vợ trước của Duy Liệu bà nào cũng sinh con gái, may sao đến bà thứ tư do chính Bảo Khuê tác thành lại sinh quý tử, không mừng cho bạn sao được. Bảo Khuê ra đến cửa, người vợ hỏi với độ bao giờ thì về? Duy Liệu trả lời thay:

– Chị cứ đi nghỉ trước, khoảng giờ hợi anh ấy mới về được.

Khách toàn những vị đại thần. Có mừng Duy Liệu sinh con trai thật nhưng chuyện đó diễn ra chóng vánh. Giữa chừng Duy Liệu mời khách ra vườn hoa sau nhà. Sau khi bảo gia nhân lui, Duy Liệu rước một người từ nãy đến giờ ẩn trong bóng tối ra chiếc bàn đá dưới gốc liễu. Đó là Giản Tu công Lê Oánh. Lê Oánh rút gươm đặt trước mặt, nói:

– Hôm nay tôi mời các ông đến đây, toàn những người trọng nghĩa để bàn việc hệ trọng của đất nước. Nhà Lê ta từ đấng Thái Tổ tới giờ chưa khi ảm đạm như lúc này. Vua Đoan Khánh chẳng khác nào bạo chúa, quần thần bị giết hại vô cớ, dân chúng lầm than khổ sở, máu chảy làm cả nước hồ Hoàn Kiếm cũng nhuộm đỏ. Đã thế lại hoang dâm vô độ, khuyến khích ngoại thích lộng quyền, Đông thì Hoa Lăng, Tây thì Phù Chẩn, cái điềm gà mái ở Tây Hồ biết gáy bây giờ mới nghiệm ra. Tôi nói có gì không đúng thì thanh gươm đây, các ông cứ cầm lấy chặt ngay đầu tôi đem nộp cho Đoan Khánh, còn như thấy đúng thì phải cùng nhau không để bạo chúa hoành hành mãi được.

Mọi người xôn xao. Bây giờ Nguyễn Bảo Khuê mới để ý thấy khách khứa quây quần thành ba nhóm:

Nhóm Nguyễn Tống Sơn, quê ở trang Gia Miêu ngoại, huyện Tống Sơn, trấn Thanh Hoa; mẹ vua Hiến Tông, tức là bà Huy Gia Trường Lạc Hoàng thái hậu Nguyễn Thị Hằng là người họ này. Bây giờ ngồi đây có cha con Quốc cữu Nguyễn Văn Lang, Nguyễn Văn Lự và người cháu là Nguyễn Hoằng Dụ.

Nhóm Trịnh Thuỷ Chú, quê ở xã Thuỷ Chú, huyện Lôi Dương, trấn Thanh Hoa. Bà thứ phi Trịnh Thị Tuyên, mẹ Giản Tu công chính là người họ này. Lôi Dương là đất rồng cuộn hổ ngồi, ngày trước bà Tuyên tổ Trịnh Hoàng thái hậu, mẹ vua Lê Thái Tổ cũng là người làng này. Về sau, Phạm Hoàng thái hậu, mẹ vua Thái Tông; Trịnh Thần phi, mẹ Hoàng tử trưởng Tư Tề; Nguyễn Kính phi, vợ vua Thánh Tông; bây giờ đến Trịnh Minh phi mẹ Giản Tu Công; tất cả đều là người Lôi Dương. Chẳng trách những người bà con với Trịnh Thị Tuyên ngồi đây khá đông: Trịnh Duy Sản, Trịnh Duy Đại, Trịnh Duy Liệu, Trịnh Hựu, Trịnh Tuy.

Nhóm thứ ba có Lê Quảng Độ, Lương Đắc Bằng và mấy người nữa. Nguyễn Bảo Khuê thấy mình không phải người Tống Sơn cũng không phải người Lôi Dương nên đến ngồi với đám Lê Quảng Độ.

Nguyễn Văn Lang giọng nghẹn ngào:

– Trường Lạc Thái hoàng thái hậu vì ngăn cản bạo chúa lên ngôi mà bị y sai người ám hại. Thử nghĩ xem, đến như bà nội mình hôn quân còn giết chẳng ghê tay, chẳng sợ người đời nguyền rủa, thì y còn tha cho ai nữa. Vậy y phỏng có còn là giống người? Tôi nói điều này thiên hạ có khi lại nghĩ tôi vì bênh chị thương chị mình mà nói vậy. Thế thử hỏi Đặng Hoạch Thượng thư tội gì? Chỉ vì không uống được rượu mà bị giết ư? Bảng nhãn võ Đào Cứ tội gì mà chưa kịp vinh quy đã bị đem chém? Mấy cung nữ tội gì mà y vừa vui thú với người ta xong đã giết người ta ngay? Giản Tu công nói rất phải. Tôi xin hiến toàn bộ gia tài và huy động dân chúng Tống Sơn ứng nghĩa để trừ bạo chúa.

Ai cũng biết trong tay họ Nguyễn có hàng nghìn quân bản bộ, mấy chục thuyền chiến, mấy trăm voi ngựa, nếu cần, trong vài ngày có thể chiêu mộ thêm hàng vạn tráng sĩ, lại vốn quen với vua nước Ai Lao, cần nữa có thể sang đấy mượn thêm voi chiến.

Trịnh Duy Sản đấm tay xuống chiếc bàn đá, mạnh đến nỗi làm thanh gương trên đó cũng nẩy bật lên:

– Anh em chúng tôi cũng chỉ cần hô một tiếng là người Lôi Dương đi theo nườm nượp.

Cánh họ Trịnh còn mạnh hơn cả họ Nguyễn, từ khi Thái uý Trịnh Khả theo vua Lê Thái Tổ khởi nghĩa đến nay con cháu mấy chục người nối đời thụ ấn công hầu làm tướng võ, như những trụ cột không thể thiếu của triều đình.

– Chúng ta đã đồng lòng nhưng cần phải có minh chủ. - Duy Liệu nói.

Trịnh Duy Đại nói ngay:

– Còn ai hơn Giản Tu công nữa? - Duy Đại bảo.

Lê Oánh đứng dậy bái tạ và nói:

– Tôi tài hèn sức mọn không dám đảm đương việc lớn, nay huynh trưởng tôi là Cẩm Giang vương vốn người hiền đức, nghĩa hiệp, nói một tiếng hào kiệt bốn phương đều nghe, ta mời ông ấy làm minh chủ.

Mỗi người một ý:

– Nhưng Cẩm Giang vương không có đây, biết ý ông ấy thế nào?

– Hay mời An vương? Ngày trước ngôi vua đáng lẽ là của An vương vì ông ấy là trưởng, chứ không phải của Thái Trinh, sau đó đáng lẽ càng không phải của Đoan Khánh.

– An vương thoái thác ngôi báu, an phận từ lâu không nên mời.

Cuối cùng mọi người cùng tôn Giản Tu công làm minh chủ. Bấy giờ anh em họ Trịnh mới đưa ra tờ tuyên thệ cùng đọc cho mọi người nghe, sau đó tất cả cùng ký tên và chích máu vào bát rượu lớn, chia nhau uống ăn thề, sau đó bàn ngày khởi sự.

Nguyễn Bảo Khuê nhắc lại hồi đi sứ, thấy con khỉ nọ kêu năm tiếng rồi lao đầu xuống đá chết, ứng với Uy Mục tuổi thân, suy ra hôn quân chỉ ở ngôi được năm năm, nay đã năm thứ tư, tháng Mười. Hôn quân lên ngôi tháng Chạp, ắt tháng Chạp sang năm là hết số, từ nay đến đấy còn hơn một năm, người về Thanh Hoa chiêu tập lực lượng, người ở lại kinh đô lo nội ứng, thời gian là vừa. Nhưng cả Lê Oánh lẫn hai bên họ Nguyễn họ Trịnh đều cho rằng chờ một năm thì lâu quá. Ngay tháng Chạp năm nay đúng vào ngày mồng 8, sau giỗ đầu Túc Tông ba hôm thì khởi sự.

Lúc mọi người ra về đã giữa giờ hợi.

Nguyễn Bảo Khuê vừa đi cũng là lúc người vợ đưa tình nhân của ả vào buồng. Đời lắm chuyện lạ lùng nhiều khi không thể hiểu nổi. Tình nhân của vợ Bảo Khuê là giám mã trong nhà, đấy chỉ là gọi cho đẹp, công việc của y là cho ngựa ăn, tắm rửa cho chúng, có lúc còn phải dọn chuồng ngựa. Hồi Bảo Khuê đi sứ, người vợ chịu cảnh phòng không mãi không nổi mới xa gần gợi ý gã giám mã, được một lần rồi từ đó quen thói, cứ có cơ hội là hai người lại gần nhau. Đêm nay chính là cơ hội. Vì sợ Bảo Khuê có thể về đột ngột, vả lại muốn được thật nhiều thời gian âu yếm nhau nên thậm chí gã giám mã còn chưa kịp tắm rửa, thay quần áo, thành thử người toàn mùi hôi của ngựa; hú hí thoả thuê rồi mới giật mình vì thấy khắp giường chiếu, chăn màn cho đến cả người ả đàn bà cũng toàn mùi ngựa! ả nọ buộc phải xua gã giám mã đi để cho kẻ hầu thay chăn màn còn mình thì tắm rửa. Đang lúc ấy, Bảo Khuê về.

Thấy chồng vẻ mặt đăm chiêu như ẩn giấu điều gì, ả đàn bà đã hoảng nhưng rồi không thấy chồng tỏ ra ngờ vực gì, trên tay lại có vết dao cứa, ả mới hỏi vì sao. Bảo Khuê quanh co giải thích khiến người vợ sinh nghi.

Mọi khi Bảo Khuê thường đặt mình là ngủ, lần này cứ trằn trọc khiến ả đàn bà lại lo, chỉ sợ chồng phát hiện ra mùi ngựa. Nhưng rồi ả nhận ra Bảo Khuê dường như mải nghĩ điều gì khác vì mọi khi nếu khó ngủ Bảo Khuê liền gần vợ, sau đó ngủ được ngay, có khi đến sáng cũng không buồn dậy. Lần này Bảo Khuê chẳng thiết chuyện ấy. Người vợ vừa no xôi chán chè với gã giám mã nên cũng chẳng cần, nhưng tính tò mò nên ả choàng tay qua ngực chồng, ỏn thót gợi chuyện, hỏi cả chuyện tại sao cổ tay lại có vết cứa. Bảo Khuê nói:

– Chuyện hệ trọng, nàng là đàn bà hỏi làm gì?

Hôm sau vợ Bảo Khuê liền kể với tình nhân. Gã giám mã nghĩ: Được mời đi ăn mừng, về lại không ngủ được, chẳng thiết chuyện nọ kia, cổ tay có vết dao cứa, hỏi lại bảo chuyện hệ trọng... Gã vốn quen Lê Kỳ liền thắc mắc với gã Đô lực sĩ này. Lê Kỳ tâu với Uy Mục. Bảo Khuê bị gọi ngay sau đấy. Duy Liệu cũng bị gọi. Cả hai chỉ nói chuyện mừng sinh con trai. Nhưng trong đám gia nhân có người kể ra tối ấy có những người nọ người kia, có cả Lê Oánh. Uy Mục sinh nghi, lập tức sai bắt tất cả những người có mặt tối hôm ấy. Nhưng chỉ bắt được một số, những người này ai cũng chỉ một mực nói đến nhà chia vui với Duy Liệu. Nhưng những vết cứa trên cổ tay ai cũng giống ai và mỗi người giải thích một cách khiến Uy Mục không thể tha cho một ai. Tất cả đều bị tống ngục. Cha con Nguyễn Văn Lang vì vào Thanh Hoa lo chuyện khởi nghĩa mà thoát nạn. Bảo Khuê nghĩ tất cả tại mình liền cắn lưỡi chết, cái chết lại khiến Uy Mục càng nghi.

Gã giám mã và người vợ Bảo Khuê dắt nhau tới chỗ Uy Mục, xin được lấy nhau. Vợ Bảo Khuê nói:

– Tâu bệ hạ, chồng cũ của tiện dân chết rồi, tiện dân xin được thành gia thất với chồng mới nhưng vì nhà anh ấy nghèo nên xin được mang theo một nửa gia sản, còn nửa thì để lại cho con cái Bảo Khuê ạ.

Uy Mục cười, hỏi:

– Hai ngươi có biết chuyện một người cũng tên là Khuê thời Tam quốc bên Bắc quốc không?

Gã giám mã thưa:

– Chúng thần học hành ít nên không biết ạ.

Uy Mục bảo một quan đại thần hãy nói cho chúng biết. Ông này kể:

– Người ấy là quan Thị lang Hoàng Khuê. Ông ta bàn với Mã Đằng mưu hại Tào Tháo. Về nhà, người vợ lẽ dò hỏi, vì đang say nên Hoàng Khuê nói ra hết. Ai ngờ người vợ này vốn có tư tình với em trai người vợ cả của Hoàng Khuê nên đem chuyện nói với hắn ta; tên này bèn báo cho Tào Tháo nên cả Hoàng Khuê lẫn Mã Đằng đều bị giết. Hai đứa nọ sau đó xin với Tào Tháo không muốn lấy thưởng gì cả, chỉ xin được lấy nhau. Tào Tháo cười nói: “Mày vì một con đàn bà mà làm hại mất cả nhà chồng chị, để quân bất nghĩa như mày sống làm gì!”. Vậy nên không những cả nhà Hoàng Khuê mà hai đứa ấy cũng bị chém đầu giữa chợ.

Gã giám mã và vợ Bảo Khuê nghe mà hoảng hồn, mồ hôi toát ra như tắm. Uy Mục nói:

– Xét ra hai ngươi còn bất nghĩa hơn cả đứa ấy vì còn muốn chiếm đoạt gia sản của người ta. Để cho hai ngươi sống thì thành gương xấu cho thiên hạ nhưng bởi hai ngươi có công với ta, giết các ngươi rồi ta sẽ cấp tiền cho cha mẹ các ngươi an dưỡng tuổi già để các ngươi được tròn đạo hiếu!

Đôi gian phu dâm phụ van lậy khóc lóc thảm thiết. Uy Mục mặc. Võ sĩ xềnh xệch lôi chúng đi chém, đầu bêu giữa chợ, cáo thị dán bên cạnh để làm gương cho người đời. Đọc, người thương, người nguyền rủa chúng.

Trong ngục, Giản Tu công Lê Oánh càng nghĩ càng giận cha ông đặt ra luật lệ chỉ nhằm bảo vệ người trên ngai vàng còn các thân vương thì bị tước hết quyền hành. Các hoàng tử nếu ai không kế tục ngôi báu đều được giữ tước vương đã phong, con trưởng được nối tước ấy của cha, các con thứ thì tước công. Họ được ăn lộc, được ban cho ruộng đất để con cháu về sau thế nghiệp nhưng tất cả phải tới sống ở kinh đô, không được cai trị phủ lộ nào để có thể gần gũi dân chúng, cốt đề phòng việc dụ dỗ dân chúng nổi loạn; thậm chí trong nhà chỉ có một số ít kẻ hầu người hạ chứ không được phép có quân hầu, đi đâu không có giáp binh hộ vệ. Chính vì vậy Uy Mục bắt giam một loạt thân vương mà con cháu họ chỉ biết gạt nước mắt chứ không làm gì nổi, còn như muốn chống lại thì phải dựa vào thế lực của các đại thần.

Lê Oánh vẫn một mực cắn răng và cầu trời khấn phật mong sao đồng đảng bền gan. Uy Mục thì nghĩ giết bọn họ dễ nhưng muốn họ khai ra đồng đảng còn chưa bị bắt để trừ tận gốc mới khó nên lần lữa. Quan Bộ Hình tâu:

– Để bắt ai phải mở miệng tra hỏi không được thì chỉ còn cách dùng nhục hình, dùng nhục hình cũng không được nữa thì còn mỗi nước là đem giết. Về nhục hình, đánh bằng roi vọt là tội nhẹ, còn dùng dùi sắt nung đỏ là tội nặng. Xử chết là tội nặng nữa, lại thêm tru di tam tộc là nặng nhất. Những thứ ấy định ra để phân định tội nặng nhẹ chứ đánh bằng roi vọt có khi còn gây đau đớn hơn cả giết chết. Bên Bắc quốc có thời thấy xử trảm nặng quá nên thay bằng đánh 50 trượng, nghĩ là nhẹ không ngờ khi thi hành, có kẻ chưa chịu đến 50 trượng đã chết, thành thử nhẹ mà hoá nặng vì người bị hình phạt phải chịu đau đớn kéo dài rồi mới chết! Xử chết nhẹ thì cho tự xử, nặng thì đem hành xử. Cho uống rượu độc hay thắt cổ tại gia nhẹ hơn trong tù ngục, còn như xử ngoài pháp trường bằng treo cổ hoặc chém đầu là nặng hơn cả, đem bêu đầu cửa chợ là nặng nữa. Lăng trì cũng là xử chết nhưng nặng hơn cả, ta gọi là tùng xẻo vì cứ một tiếng trống lại xẻo một miếng. Nhẹ thì xẻo ít lần ít miếng, nặng thì xẻo nhiều lần nhiều miếng. Bên Bắc quốc lệ đặt ra xẻo 3357 miếng là tội nặng, vì xẻo nhiều nên phải có người ghi chép cụ thể số lần số miếng không có thì lẫn. Nhưng không xẻo một mạch cho đủ thì thôi, ngày đầu chỉ xẻo 357 miếng, mỗi miếng to bằng móng tay cái, rồi tha cho phạm nhân, hôm sau xẻo tiếp. Ngoài ra có thể cho voi dày, ngựa xé.

Uy Mục gật gù:

– Nghe chuyện hình phạt kể ra cũng thú vị. Nhưng khanh chưa nói cho biết nên tra khảo bọn Oánh thế nào đâu đấy!

– Tâu bệ hạ, Giản Tu và đồng đảng đều là những kẻ dám làm dám chịu nên bắt chúng khai không dễ, theo thần, cứ phải dùng đến dùi sắt nung đỏ, chứ roi vọt không ăn thua. Sau đó dựa vào lời khai mà tuỳ mức độ xử trí, nếu là mưu phản thì không khỏi tội chết!

Uy Mục nghe theo, Trịnh Duy Liệu bị xử đầu tiên. Duy Liệu vẫn khăng khăng nói mời mọi người đến mừng mình sinh con trai.

– Ngươi là thứ hạng gì mà đến như Giản Tu công cũng tới mừng cho ngươi?

– Mẹ Giản Tu công là cô của thần!

Cứ sau mỗi câu trả lời Duy Liệu lại bị dùi sắt nung đỏ dí vào người. Sau lần thứ năm thì Duy Liệu ngất đi, khắp phòng khét lẹt mùi da thịt cháy.

Thấy vậy, Khắc Hài thưa với nhà vua:

– Thần nghĩ chắc chắn bọn ấy mưu phản. Bước đầu chỉ cần giết Lê Oánh là đủ, không cần bằng cớ gì hết. Bọn còn lại cũng như rắn mất đầu, cần thì xử trí sau.

– ... Khanh nói đúng. Truyền gọi Bộ Hình vào đây. – Uy Mục nói.

Nguyễn Khắc Hài chưa ra đến cửa thì gặp Thừa lệnh Bộ Hình và giám ngục từ ngoài hớt hải vào, sụp lậy, thở không ra hơi, thưa: Đêm qua, Lê Oánh và đồng đảng đã được mấy kẻ không rõ tung tích thông đồng với gác ngục cứu thoát. Giám ngục và Túc vệ đã đến nhà Lê Oánh và bọn kia, người nhà bảo không thấy chúng qua nhà, chắc trong lúc vội vàng chỉ mong chạy thoát thân nên không còn kịp nghĩ đến người nhà có thể bị liên luỵ. Uy Mục quát tháo ầm ỹ, thề phen này bắt được bọn Oánh, cho tùng xẻo mỗi đứa 5000 miếng!

Suốt mấy ngày liền lính Túc vệ được lệnh lùng sục khắp kinh thành và toả đi các vùng lân cận, yết thị truy nã dán khắp nơi. Không bắt được Lê Oánh và đồng đảng, Uy Mục lệnh bắt hết người nhà của họ, kẻ hầu người hạ, khách vô tình đến chơi, thầy lang đến thăm bệnh, kẻ chợ búa đến bán rau cỏ tất cả đều bị bắt, đến mấy trăm người, tiếng kêu khóc rinh trời. Mẹ Lê Oánh cũng bị bắt.

Trong khi đó, Lê Oánh chạy ngày chạy đêm cùng với những người trung thành thoát được vào Thanh Hoa, rồi về Thuỷ Chú, huyện Lôi Dương là quê bà Trịnh Thị Tuyên. Anh em Trịnh Duy Đại, Trịnh Duy Sản cũng về đây. Họ cho người đi Tống Sơn, huyện Hà Trung ngay hôm ấy để liên hệ với Nguyễn Văn Lang.

Vốn đã chuẩn bị trước nên Nguyễn Văn Lang huy động được ngay vài nghìn quân, một nửa giao cho cha con Nguyễn Hoằng Dụ, Nguyễn Kim chặn đèo Tam Điệp, một nửa giao cho Nguyễn Văn Lự dàn suốt dọc bờ biển ngừa thuỷ quân của Uy Mục. Tiếp đó, bàn đến việc tiến quân ra Bắc. Bấy giờ ai cũng thấy tiên đoán của Nguyễn Bảo Khuê rằng phải đến tháng Chạp sang năm mới tới ngày tận số của hôn quân là có lý. Bây giờ chuyện đã lộ càng không thể manh động. Tiễu trừ hôn quân thì phải có lý do mới được quan quân mọi nơi hưởng ứng nên cần có hịch dụ các đại thần và tướng sĩ. Việc này giao cho quan Hàn lâm Lương Đắc Bằng.

Giản Tu Công thấy cần phải giấu tung tích nên giả xưng là Cẩm Giang vương, kêu gọi ứng nghĩa.

Trong khi ấy quân triều đình chia làm hai đường tiến đánh Thanh Hoa. Nguyễn Văn Lang đã phòng bị nên cả hai đường đều bị chặn lại.

Quân triều đình về tâu với Uy Mục rằng cầm đầu đám làm phản là Cẩm Giang vương Lê Sùng. Uy Mục liền cho quân bắt Lê Sùng và hai người em là Lê Vinh, Lê Quyên. Vợ Cẩm Giang vương vô tình dẫn các con về quê ngoại ăn giỗ nên thoát nạn.

... Vua Thánh Tông sinh được mười con trai thì Hiến Tông là trưởng, Kiến vương Lê Tân là thứ năm. Tuy nhiên họ chỉ cùng cha chứ khác mẹ. Mặc dù vậy, hai anh em thương yêu nhau như cùng một mẹ. Họ lại cùng sở thích văn chương, ngày còn Thánh Tông, mỗi khi vua cha làm thơ đều sai Hiến Tông và Kiến vương hoạ lại và bài hoạ của Kiến vương thường hay hơn vì vậy Hiến Tông nói với mọi người: “Tân giỏi hơn ta, đáng lẽ phải làm Đông cung Thái tử mới phải”. Kiến vương thì lại nói: “Thơ Thái tử phong cách thật đế vương, về sau đứng đầu thiên hạ là phải lắm”. Năm Cảnh Thống thứ 5 (1502) Kiến vương bị bệnh mất, vua Hiến Tông vô cùng thương xót nên nghỉ chầu ba ngày, hôm nào cũng túc trực bên linh cữu em. Kiến vương có 4 con trai là Cẩm Giang vương Sùng, Giản Tu công Oánh, Tĩnh Lượng công Vinh, con út là Lê Quyên còn nhỏ chưa được phong tước. Như vậy, Uy Mục đế và anh em nhà Cẩm Giang vương là con bác con chú.

Cẩm Giang vương là người sâu sắc, tế nhị và khiêm nhường, được thiên hạ ngưỡng mộ nên ai cũng ngạc nhiên khi nghe tin Cẩm Giang vương bị bắt vì tội mưu phản. Mười người thì đến chín người nghĩ ông bị oan.

Sau khi tra xét kỹ những kẻ bị bắt, quan Bộ Hình tâu Uy Mục tha cho đám chợ búa, thầy lang không liên quan, tất cả gần trăm người; còn lại khép tội27 người. Bộ Hình thưa vì họ phần lớn trong hoàng gia vì vậy nên ban ngự tửu pha độc dược cho tự xử để đỡ mang tiếng, vả lại chưa có căn cứ xác đáng rằng Cẩm Giang vương làm phản, có thể Lê Oánh trí trá dùng anh làm bình phong nên bày ra thế. Uy Mục nổi giận:

– Ta đã không phanh thây chúng thành trăm mảnh thì thôi sao lại phải cho tự xử! Truyền chém đầu bêu cửa chợ!

Bọn đao phủ nghe nói phải chém Cẩm Giang vương kẻ kiếm cớ ốm, người đột ngột đi thăm họ hàng, chỉ còn mấy tên phụ trảm, đào huyệt và khiêng vác quan tài. Bộ Hình phải cho gọi lão đao phủ đã nghỉ việc quay lại pháp trường. Lão này khét tiếng hạ thủ không ghê tay nhưng vì đã cao tuổi, sau đó lại bị thọt, mất tư thế nên phải về vườn. Lão không vợ vì không ai dám lấy lão, do thế lão sống bất cần, chỉ cần cơm no rượu say là được. Thấy người của Bộ Hình đến nói việc xử trảm, lão hỏi phải chém bao nhiêu người, Bộ Hình bảo tất cả 27 người. Lão rung đùi khoái chí và nói vì không còn là đao phủ của triều đình nên cứ mỗi cái đầu lão “xin” 5 quan. Lão sẽ không dùng đao của triều đình mà dùng đao ông cha truyền lại, lưỡi nó sắc đến mức chém người không dính máu. Nhưng chém những 27 người thì lão phải mài đao cho thật bén, riêng việc mài phải mất nửa ngày. Tuy vậy, đề phòng giữa chừng đao cùn đao mẻ nên vẫn cứ phải mang phòng xa cho lão mấy thanh đao thật sắc.

Người của Bộ Hình về tâu. Uy Mục bảo: “Đầu bọn phản thần ấy quạ cũng không thèm rỉa mà đáng giá thế ư? Trả cho lão mỗi cái 1 quan. Song tiền thuê đao và việc mài đao kỳ công trả 110 quan. Tất cả là 137 quan, như vậy lão lời 2 quan. Nhưng bảo với lão, nếu phải dùng đao của triều đình thì mỗi cái đầu trừ đi của lão 10 quan, còn như không chém tới kẻ cuối cùng thì trừ hẳn 100 quan.”. Người của Bộ Hình nghĩ bụng: Hoàng thượng tính toán thật khéo, Trạng Lường mà tái sinh cũng phải bái phục.

Việc mặc cả xong xuôi, đến ngày xử trảm. Pháp trường phía Tây Nam thành, đó là một bãi rộng, cỏ mọc nham nhở. Xung quanh chỗ có tường xây chỗ không, tường cũng lở lói loang lổ. Một bụi chuối có lẽ đến gần trăm cây, vì không ai dám hái buồng ở đấy, cũng không ai chặt thân chuối về nuôi lợn nên nó mới rậm như thế. Cái bãi ấy không ai muốn đến gần nên mỗi lúc có việc hành hình, lính tráng phải lùng bắt những người ở gần đấy đến xem, sao khoảng dăm chục người là được. Tận xa là mô đất cao, kê ghế dành cho các quan Bộ Hình chứng giám việc hành tội. Hôm nay đích thân Uy Mục đến chứng kiến nên nghi lễ có khác mọi bận, nhà vua ngồi dưới lọng vàng, Lê Kỳ, Nguyễn Khắc Hài đứng sau, thị vệ gươm giáo sáng quắc.

Các tội nhân bị dẫn ra, đi đầu là Cẩm Giang vương, đi cuối là mẹ Giản Tu công. Đàn bà trẻ con khóc như ri, Cẩm Giang vương ngẩng cao đầu không một chút sợ hãi, lúc bị tra hỏi, ông có nói với chính Uy Mục: “Thần không có tội nhưng bệ hạ muốn thần phải chết thần cũng cam lòng, chỉ mong bệ hạ chăm lo sửa đức thì cơ ngơi tổ tông mới hy vọng lâu bền được”.

Quan Bộ Hình nêu tội trạng đám phản thần cho bàn dân thiên hạ đều hay.

Lão đao phủ thọt nhổ một sợi tóc, thổi vào lưỡi đao, sợi tóc đứt làm đôi. Lão hất hàm ra hiệu cho đám trống chiêng. Một tiếng trống, ba tiếng chiêng nổi lên. Trăm họ quanh pháp trường nín thở theo dõi không sót một cử chỉ của đao phủ. Lão nhìn lướt qua những cái đầu, nói: “Ta với các ngươi sống không thù nhau, chết xin đừng oán nhau, ta chỉ hành nghề kiếm miếng cơm hớp rượu mà thôi!”. Lão vung đao. Người xem nhiều người lại nhắm mắt lại.Lão nọ hạ thanh đao xuống thật nhanh. Cái đầu thứ nhất rụng, máu từ cổ phun như vòi rồng. Tiếp đến những cái đầu khác. Nhanh gọn đến ngạc nhiên. Vua Uy Mục quay ra sau hỏi Lê Kỳ:

– Tài quá! Ngươi có làm được như thế không?

– Tâu bệ hạ, thần chịu!

– Các vàng trẫm cũng chịu. Thật đáng đồng tiền bát gạo trả cho lão ta!

Thực ra lão thọt mỗi lúc một thấm mệt nên có lúc đã phải ngưng giây lát để thở. Đôi lúc lão còn phải hét lên hoặc văng tục trợ lực cho nhát chém. Trước đây 27 người chứ nhiều hơn nữa vẫn không bõ sức lão nhưng lâu nay không được hành nghề, lại tuổi tác cùng với rượu chè vô độ khiến sức lực lão không còn được như trước. Xong 15 cái đầu lão rã cả hai cánh tay. Bị dẫn ra pháp trường đầu tiên nhưng theo lệ, Cẩm Giang vương lại bị chém sau cùng, cốt để kẻ chủ mưu thấy rõ do hắn mà người thân liên luỵ. Người xem, kể cả Uy Mục như nín thở khi đao phủ xách đao đến bên Cẩm Giang vương. Không ai biết lão ta tưởng không thể xong việc, lão đã quá mệt, cái nhìn của Cẩm Giang vương lại khiến lão lạnh toát xương sống, cảm giác chưa bao giờ có ở lão, mắt lão hoa lên, cái đao như nặng đến nghìn cân. Nhưng nghĩ đến bao nhiêu tiền có thể mất trắng, lão gằn hết sức, miệng: “đ. mẹ” và bổ lưỡi đao xuống. Xong! Nhạc bát âm lập tức nổi lên tống tiễn những những hồn ma. Lão đao phủ nằm vật ra đất, mắt trợn ngược, mặt xám lại, bàn tay cầm đao dần dần duỗi ra. Lưỡi đao vẫn không dính dù một chút máu, trong khi mấy thanh đao dự phòng của triều đình những chỗ máu bắn vào đã thâm tím lại. Đám phụ trảm ra đỡ lão đao phủ dậy nhưng họ đều thất thần: Lão đã tắt thở! Người xem ra về, có người vừa cắm đầu cắm cổ chạy vừa nôn tung toé. Ngoài nghĩa địa người ta đã đào sẵn 27 cái huyệt, gần đấy là 27 chiếc quan tài, bây giờ thêm cái xác lão đao phủ, nên lại phải thêm quan tài, thêm huyệt. Nhà vua nói:

– Bảo chúng giữ thanh đao của lão nọ lại, dùng cho việc đại hình rất tốt.

Đó là ngày 13/11 năm Đoan Khánh thứ 5 (1509).

***

Trong khi ấy ở Thanh Hoa Lê Oánh bàn việc tiến quân. Không ít người lo không địch nổi các vệ binh Thiên Vũ, Thiên Bồng, Vũ Lâm, Cẩm Y và quân Túc vệ của Uy Mục. Mạc Đăng Dung là Chỉ huy sứ vệ Thiên Vũ, quyền lớn, quân nhiều, cả xứ Thanh Hoa giờ đây không một ai đáng mặt địch nổi Đăng Dung. Lại còn Đàm Cử, Lê Kỳ nữa. Đang lúc không khí trầm xuống vì lo âu, một viên tuỳ tướng đứng sau Giản Tu công bước ra:

– Bẩm Đại vương, tiểu tướng có quen Mạc Đăng Dung, xin đi chiêu thuyết người này. Được Đăng Dung thì bọn còn lại không đáng kể gì.

Viên tiểu tướng đó là Vũ Hộ. Lê Oánh hỏi để chiêu thuyết được Mạc Đăng Dung, cần bao nhiêu vải vóc, tiền bạc. Vũ Hộ thưa:

– Năm Đoan Khánh thứ 3, tiểu tướng được làm lính Túc vệ nên có gần Đăng Dung vì Đăng Dung hồi đó cũng trong Túc vệ nhưng được vác dù cho Đoan Khánh. Đăng Dung trí dũng hơn người, chân thành, ngay thẳng, bề ngoài thì mềm mỏng mà bên trong thì cứng rắn; nói đúng thì nghe theo, nói không đúng quyết không nghe, dẫu có nghìn vàng cũng không lay chuyển được. Ngày trước tiểu tướng cùng với Đào Cứ có nhận lệnh Đại vương đi các nơi chiêu mộ hiền tài, dũng sĩ, Đăng Dung vật thắng Đào Cứ nên được năm tấm lụa và mười quan tiền. Tiểu tướng và Đào Cứkéo Đăng Dung vào quán rượu để chuyện trò. Thấy Đăng Dung bỗng nhiên có tiền có lụa, người ăn xin kéo đến đầy cửa quán, người nào cũng còm cõi rách rưới thảm hại. Vậy là Đăng Dung đổi cả mười quan tiền ra tiền lẻ, cho ăn mày tất. Năm tấm lụa cũng cho họ ráo mang đi mà chia nhau! Nên tiểu tướng nghĩ để thuyết phục Đăng Dung chỉ cần lẽ phải và ba tấc lưỡi. Lẽ phải chúng ta có nhưng để có ba tấc lưỡi lại cần một trong hai người nữa. Hai người này chơi thân với nhau và đều qua lại thân thiết với Đăng Dung. Một người là Nguyễn Bỉnh Đức, hồi nhỏ học cùng Đăng Dung, nay làm thư lại ở Tứ Kỳ; người thứ hai là Lê Bá Ly nổi tiếng tài dũng, xem tướng giỏi, thích bàn chuyện quân cơ nhưng không ra làm quan, chỉ ham đi đây đó và đánh cờ, cứ cách vài tháng lại từ quê nhà Thịnh Liệt, huyện Thanh Trì đi bộ tới Tứ Kỳ đánh cờ ít ngày với Bỉnh Đức rồi về, nếu Bỉnh Đức được nghỉ việc quan thì hai người rủ nhau thăm thú các nơi hoặc cùng tới chỗ Đăng Dung. Với hai người này cũng không cần đến tiền bạc nhưng riêng với Lê Bá Ly thì cần một con ngựa tốt.

– Để làm gì? – Ai đó buột miệng hỏi.

– Thưa, để hắn ta cưỡi đi chơi khắp nơi và tìm người đánh cờ!

Mọi người cùng cười. Giản Tu công bảo một ngựa chứ mười ngựa cũng cóvì ông có trại ngựa vô vàn con ở Ba Vì. Nhưng liệu có nên tin vào một kẻ chỉ ham rong chơi và đánh cờ như Bá Ly không.

Nguyễn Hoằng Dụ nói xưa Gia Cát Lượng trước khi theo Lưu Bị cũng là một người như thế, quanh năm trong lều tranh mà biết thiên hạ tất yếu chia ba. Nghe có lý, Giản Tu công sai người đem đến con ngựa đen như gỗ mun. Ngay đó, Vũ Hộ cải trang rồi lên đường. Đường từ Thanh Hoa ra Thanh Trì không phải là gần, nếu không gặp được Bá Ly, phải đi Tứ Kỳ tìm Bỉnh Đức thì còn xa hơn. Sau đó lại phải cùng tới chỗ Đăng Dung.

Dọc đường Vũ Hộ nghe ngóng tình hình, thấy nơi nào cũng bàn tán. Tất cả các binh trấn đều đã nhận được chỉ dụ của triều đình truy lùng Lê Oánh và đám phản loạn. Cũng những nơi ấy chẳng bao lâusau lại nhận được hịch dụ kêu gọi diệt trừ bạo chúa Lê Tuấn. Lúc này Vũ Hộ mới biết Cẩm Giang vương và hơn chục người trong gia đình đều bị Uy Mục giết, mẹ Giản Tu công cũng đã bị giết.

Mạc Đăng Dung và binh lính vệ Thiên Vũ nhận được cả chỉ dụ của nhà vua lẫn hịch dụ của Cẩm Giang vương và nghe đồn hịch ấy thực ra là của Giản Tu công Lê Oánh. Đăng Dung không dám khẳng định về Giản Tu công vì ông ta chưa bộc lộ chân tướng nhưng về vua Đoan Khánh thì quả như hịch viết: “Bạo chúa Lê Tuấn, phận con thứ kém hèn, làm nhơ bẩn nghiệp lớn. Lần lữa gần được năm năm, tội ác đã đến muôn vẻ, giết hại người thânthuộc,dìm hãm các thần liêu,tiêu tiền như bùn đất, bạo ngược ngang Tần Chính, tà dâm như Hán Thành...”[8]. Có điều, từ trước đến nay riêng với Đăng Dung, chưa bao giờ Đoan Khánh đối xử tệ, vì vậy Đăng Dung không thể không nghĩ ngợi. Mạc Đốc đang ở Nghi Dương, Mạc Quyết thì ởĐông Kinh, không có ai tâm huyết bên cạnh để bàn bạc, Đăng Dung chỉ còn biết nhắc mình phải thận trọng trong mọi hành động.

Đang lúc ấy, hầu cận thưa có khách là Lê Bá Ly và một người nữa đến chơi. Thật là cầu người, người lại có ngay. Nhưng người đi cùng Bá Ly là ai? Khách bước vào, bỏ nón xuống, hoá ra đi cùng Bá Ly là Vũ Hộ. Biết Vũ Hộ là người của Lê Oánh nên Đăng Dung xua hết hầu cận ra ngoài. Họ ăn trầu uống nước, chuyện trò rôm rả những chuyện trên trời dưới đất, chuyện nhà cửa vợ con cho lính tráng khỏi nghi ngờ rồi bày cờ, thì thầm bàn việc trong tiếng quân cờ lách cách, tiếng đập ăn quân chan chát. Bá Ly nói rằng thời thế đã đến lúc thay đổi, đây chính là cơ hội cho người anh hùng. Đăng Dung nghĩ: Tay này khôn đến lõi đời, chỉ đi khuyên người ta còn mình bao nhiêu năm nay cứ đứng ngoài cuộc. Sợ ngồi lâu không tiện, Bá Ly và Vũ Hộ đứng dậy, chờ đợi câu trả lời của Đăng Dung để rồi cáo từ. Đăng Dung bảo: “Thanh Hoa đến đây, tôi sẽ làm ngơ”, có nghĩa Đăng Dung sẽ không ứng nghĩa nhưng nếu quân Thanh Hoa đến sẽ án binh bất động rồi tuân theo kết cục.

Vũ Hộ về Thanh Hoa, nghe tin mẹ và anh em ở kinh bị Uy Mục giết hại, Giản Tu công lặng đi hồi lâu. Lê Oánh và Nguyễn Văn Lang đều không bằng lòng với thái độ lấp lửng của Đăng Dung song đành phải chấp nhận.

Tháng Một năm ấy (Kỷ tị, 1509), chọn ngày tốt, Lê Oánh hạ lệnh xuất quân để kịp tháng Chạp ứng với điềm Lê Tuấn tới ngày tận số. Hai tướng trẻ là Nguyễn Văn Lự và Nguyễn Kim đi tiên phong, Lê Oánh và Nguyễn Văn Lang, Lê Quảng Độ đi trung quân, Nguyễn Hoằng Dụ đi tiếp ứng, đám họ Trịnh lo hậu cần, quân lương. Quân Thanh Hoa ra đến Sơn Nam không gặp một trở ngại nào, quân triều đình số đầu hàng, số tan tác chạy về kinh đô. Chẳng mấy chốc quân Thanh Hoa đã áp sát doanh trại vệ Thiên Vũ. Thấy trại vệ Thiên Vũ im ắng, không hiểu ý tứ Đăng Dung thế nào, Lê Oánh cho quân dừng lại, hạ trại cách năm dặm.

Trong khi ấy, Phó chỉ huy sứ vệ Thiên Vũ Nguyễn Thọ giục Đăng Dung xuất quân. Đăng Dung hỏi:

– Hoàng thượng với Giản Tu công là người thế nào?

– Tất nhiên là anh em trong hoàng tộc.- Nguyễn Thọ đáp.

– Tôi và ông là như thế nào với hoàng tộc?

– Chúng ta chỉ là người ngoài.

– Là người ngoài, chúng ta không nên can dự vào việc riêng của hoàng tộc.

Nguyễn Thọ hỏi lại:

– Nguyễn Văn Lang, Trịnh Duy Sản là người thế nào mà họ cũng can thiệp vào chuyện hoàng tộc?

– Cả hai đều là ngoại thích của hoàng gia.

Nguyễn Thọ nổi giận:

– Ta và ông đều ăn lộc của triều đình, nay triều đình gặp nguy sao lại đứng ngoài được? Khác gì cháy nhà hàng xóm bình chân như vại?

– Triều đình không có nghĩa là nhà vua. Nay vua Đoan Khánh gặp nguy chứ không phải triều đình gặp nguy. Thanh Hoa là đất căn bản của triều đình chứ không phải của riêng vua Đoan Khánh. Tôi và ông đều mang ơn nhà vua, nhưng quân Thanh Hoa nổi can qua chắc phải có lý, lại truyền hịch khắp nơi khiến binh trấn các nơi đều xao xuyến, chưa đánh đã ngả giáo qui hàng. Chúng ta thân cô thế cô liệu có chữa cháy được không, hay là lại khiến Giản Tu công nổi giận, chẳng khác nào thêm dầu vào lửa và khiến sinh linh khốn khổ?

– Ta thà chết chứ không phụ Hoàng thượng! - Nguyễn Thọ nói và ra khỏitrại, giơ cao thanh đao hô lớn: Ai theo ta xông vào trại địch lấy đầu tên phản thần Lê Oánh?

Mấy trăm người theo Nguyễn Thọ nhưng quay lại thấy hầu hết vẫn đứng im, liền trở giáo gần hết, chỉ còn mấy người nên tất cả bàn nhau quay ngựa chạy về kinh thành.

Thấy Đăng Dung không động tĩnh, quân Thanh Hoa vòng qua trại binh vệ Thiên Vũ để tới Đông Kinh. Mạc Quyết trong quân Túc vệ đã được anh thông báo cách ứng xử nên cáo ốm nằm nhà. Quân Túc vệ giữ kinh thành phần theo Lê Kỳ, phần theo Trần Công Vụ, có kẻ nhân cơ hội trốn về quê, người nào lo thân người ấy, không còn ai bảo được ai, rất là hỗn loạn. Đang đêm Phò mã Đô uý là Lê Mậu Chiêu mở cổng thành cho quân Thanh Hoa ùa vào. Quân Túc vệ càng hoảng loạn. Quay đi quay lại quanh Uy Mục chỉ còn chưa đầy một trăm quân của Lê Kỳ nhưng cung nữ và hoạn quan thì tới vài trăm. Riêng việc chúng kêu la khóc lóc đã khiến nhà vua rối cả ruột gan. Lê Quý phi và Trần Tu dung không rời nhà vua nửa bước, chỉ không thấy Hoàng hậu đâu!

Nguyễn Khắc Hài sai Lê Kỳ cùng quân Túc vệ và các hoạn quan ngăn đám cung nữ lại nên đưa được Uy Mục theo lối Cửa Bắc thoát lên phường Nhật Chiêu. Quân Thanh Hoa phá được cửa hoàng thành, giáp chiến quyết liệt với quân Túc vệ. Quân Túc vệ ít nên quẳng gươm giáo, vứt nón, cởi áo táo tác mỗi người một ngả, Lê Kỳ thét đứng lại không nổi cũng bỏ chạy. Quân Thanh Hoa đuổi theo, Lê Kỳ quay lại giết được dăm người rồi bị chúng băm thành trăm mảnh.

Khắc Hài đưa Uy Mục vào nhà một người quen bên Tây Hồ. Chủ nhà đưa nhà vua và Khắc Hài trốn lên gác rồi xin phép được xuống nhà dưới canh phòng. Uy Mục bảo Khắc Hài:

– May có khanh, không thì trẫm chết mất. Nhưng Hoàng hậu đâu? Lê Quý phi đâu? Các hoạn quan đâu cả? Không có họ trẫm sống làm sao nổi?

– Xin bệ hạ hãy yên tâm, rồi thần sẽ tìm được họ.

– Giờ khanh định thế nào?

Khắc Hài khóc:

– Thần chỉ là một kẻ quê mùa, được bệ hạ yêu hết mực, thật ơn như trời bể, nay thần nguyện đem sức khuyển mã báo đáp, dẫu gan óc lầy đất cũng cam lòng. Chờ đến tối thần sẽ đưa bệ hạ qua sông sang Đông Ngàn với vệ Thiên Bồng bên ấy. Bệ hạ phát hịch cần vương quy tụ vệ Vũ Lâm, Cẩm Y và hiệu triệu trấn binh các xứKinh Bắc, Hải Dương, thể nào cũng được vài vạn, dư sức đòi lại Đông Kinh.

– Tên chủ nhà có đủ tin không? Trẫm sợ...

Dưới đường bỗng sáng rực lên và có tiếng ồn ào. Uy Mục run như cầy sấy. Khắc Hài ghé mắt qua cửa sổ nhìn xuống và hoảng hồn khi thấy chính chủ nhà đang chỉ trỏ dẫn đường cho quân Thanh Hoa. “Hỏng rồi bệ hạ ơi!” – Khắc Hài mới kịp kêu lên thì quân Thanh Hoa đã rầm rập lên gác. Uy Mục chui tụt vào gầm giường nhưng áo quần lại quên kéo vào theo nên vẫn loà xoà một đám bên ngoài, bị giặc túm lấy lôi ra.

– Khắc Hài đâu, cứu ta! – Uy Mục kêu lên, tay giữ cổ áo cho khỏi nghẹn vì bị quân Thanh Hoa lôi xềnh xệch như lôi cổ chó.

Không thấy Khắc Hài đâu.

Uy Mục bị dẫn tới chỗ Giản Tu công.

– Tên hôn quân kia, ngươi biết tội của ngươi chưa? - Lê Oánh chỉ mặt Uy Mục - Bạo ngược vô đạo, hoang dâm vô độ, giết hại công thần, tin dùng ngoại thích, tàn sát nhân dân, chỉ mới mấy năm mà tội ngươi đã chất cao như núi, nay giáng ngươi xuống làm Mẫn Lệ công...

Hôn quân dập đầu lấy dập đầu để:

– Thần chỉ mong được sống, nay còn ban cho chức tước, thật vô cùng...

Giản Tu công ngửa cổ cười ha hả:

– Ta đã nói hết đâu! Cho chức tước là một chuyện còn để ngươi sống hay chết lại là chuyện khác. Hàn lâm học sĩ đâu?

Lương Đắc Bằng bước ra đọc tờ chiếu đã thảo sẵn, giáng Uy Mục xuống làm Mẫn Lệ công, truyền Bộ Hình xử lý. Đao phủ xốc Uy Mục dậy, lôi đi. Uy Mục giãy giụa và gầm lên:

– Ta tiếc trước đây còn nghĩ đến tình anh em mà để cho ngươi sống! ác giả ác báo, rồi ngươi cũng không ra gì đâu!

Uy Mục bị đao phủ đập sống đao vào mồm cho không nói được. Đám phản loạn treo lên xà nhà chiếc thòng lọng rồi bỏ ra ngoài, để Uy Mục tự xử. Sáng hôm sau chúng vào gỡ xác, cứt đái một đám trong quần và bê bết trên mặtđất. Uy Mục chết khi mới 22 tuổi, làm vua được 5 năm.

Sử quan là Lê Hy viết: “ Giết rồi, vua sai cho xác Mẫn Lệ công vào họng súng thần công, súng nổ tan xác, tro tàn đem về chôn ở quê mẹ là làng Phù Chẩn chứ không được chôn cùng các tiên đế ở Lam Kinh vì sinh thời Mẫn Lệ công chỉ tín nhiệm ngoại thích. Tín nhiệm ngoại thích, bạo ngược vô đạo, giết hại tôn thất, tàn hại nhân dân, tự chuốc lấy diệt vong, chẳng cũng đáng sao!”. Sau đấy mấy hôm, sử quan Vũ Quỳnh tới chơi nhà Lê Hy, bảo: “Ông viết trắng ra cái chết của Mẫn Lệ công như thế, không sợ sao?”. Lê Hy nói: “Vua Thánh Tông nhà Lê ta là bậc thánh ở đời, vậy mà sử quan Lê Nghĩa quyết giữ lòng ngay dạ thẳng, khí tiết như cổ nhân, không cho Thánh Tông xem quốc sử đang soạn để biên chép được tự do, Thánh Tông cũng phải chịu. Nay tôi viết vậy cũng là học theo người xưa, làm tròn trách nhiệm của người chép sử.”.

Lê Quý phi và Trần Tu dung với mấy phi tần nữa trốn trong vườn Thượng uyển. Đến sáng, biết nhà vua đã bị bắt, tất cả cùng khóc lóc thảm thiết. Họ hỏi nhau liệu mình có bị giết không. Trần Tu dung bảo Lê Quý phi:

– Chỉ mày bị giết thôi vì mày mang giọt máu của Hoàng thượng!

– Đâu, làm gì có!

– Sao bảo mày mơ được thần nhân dâng ngọc tỉ với hai cái ấn nên các quan bói toán và bảo thể nào mày cũng sinh con thánh? Hoá ra chưa có thai à? Bịa chuyện giỏi thật, dơ chưa!

Lê Quý phi xấu hổ đỏ cả mặt.

– Xem đây này,- Trần Tu dung vén áo cho xem bụng - Tao lại mang thai đây này!

Lê Quý phi chợt cười:

– Khốn nạn cho cái thân mày rồi! Vua Đoan Khánh bị Oánh giết thì liệu Oánh có để yên cho mày giữ đứa con của Đoan Khánh không?

Trần Tu dung biết mình lỡ dại, cũng cười:

– Đùa thế thôi, làm gì có chuyện ấy. Tại tao dạo này béo ra thôi. Mày biết đấy, nhà vua như bát canh chỉ rặt nước mà không có cái, chúng mình thụ thai sao được! Bây giờ nhà vua mất rồi, chúng mình đều là phận đàn bà, chả thương nhau thì còn ai thương cho, vậy nên phải nghĩ cách cứu lấy cái thân mình. Theo tao, chúng ta chia tay nhau ở đây, ai về quê người ấy, sau này yên ổn, có rỗi thì đến thăm nhau, coi những ngày vừa qua như thể phù hoa vậy.

Lê Quý phi cảm thấy mủi lòng, xiết chặt tay Trần Tu dung rồi hai người chia tay nhau.

Trần Hoàng hậu không theo được nhà vua. Nàng và hai người hầu chạy theo lối cửa Đông, tới bờ sông những mong có đò để sang bên kia, chưa thấy đò đâu thì quân Thanh Hoa đuổi tới, Hoàng hậu liền chạy xuống phường Hồng Mai trốn vào một ngôi đền. Được mấy ngày, nghe tin Uy Mục chết quá thảm thương, nàng bảo hai người hầu:

– Ta sinh ra đã có cái nốt ruồi “thương phu trích lệ” này, trước đây cứ nghĩ cái điềm báo trước nỗi thương khóc Trần huynh, bây giờ mới biết là không phải vì nhà vua mới chính là chồng ta. Các ngươi theo hầu ta đến tận đây đã là tận tâm. Nay các ngươi ai quê đâu hãy về đấy, ta có mang theo ít trang sức, nay cho các ngươi làm chút gia tài. Ta đã một lần sinh con chẳng lành, sau đó tưởng lại mang trong mình giọt máu của Hoàng thượng thì quyết sống để giữ lấy ruột rà cho Hoàng thượng nhưng hoá ra không phải. Trời bất công với ta đến thế! Ta còn thiết sống làm gì nữa! Thôi thì những ngày đã qua coi như giấc mơ. Hoàng thượng dẫu có thế nào thì cũng là nơi ta trót gửi thân xác, nay Hoàng thượng đã đi ta không thể không đi theo. Sau khi ta đi, xác ta thế nào để nguyên thế ấy cho mọi người đều biết.

Hai người hầu khóc lóc, khuyên can không nổi. Họ nức nở giúp Hoàng hậu treo cổ tự vẫn, sau đó kiếm hương thắp cho Hoàng hậu, ngồi chờ tàn hương mới đi.

7.

Từng tốp quan văn tướng võ qua cửa Đại Hưng rồi cửa Đoan Môn để tới điện Thị Triều, chờ ở đấy trước khi có lệnh thiết triều.

Không khí khác hẳn mọi lần, không còn cảnh tay bắt mặt mừng, thăm hỏi xởi lởi như trước. Những người có công giúp Giản Tu công vẻ mặt dương dương tự đắc, những người đứng ngoài cuộc chính biến không giấu nổi vẻ lo âu, những người từng hết lòng trung thành với vua cũ càng chẳng thể yên tâm. Những hy vọng cùng những lo lắng. Sự thành thật và điều giả tạo. Vờ vĩnh hoặc bâng quơ nhìn đi đâu đó thật là bất tiện nhưng nhìn vào mắt nhau lại càng bất tiện hơn. Người ta đề phòng, giữ ý lẫn nhau. Có những điều nói ra thì hay nhưng không nói ra còn hay hơn. Tất cả trong sự hồi hộp và chờ đợi. Khi Quảng Vụ Thái giám Nguyễn Nhữ Vi tới điện ban lệnh thiết triều, những tiếng rì rầm bấy giờ mới nổi lên, ít nhiều xua đi sự căng thẳng, lạnh lùng. Mọi người nối nhau, quan võ một bên quan văn một bên, qua điện Vạn Thọ, điện Chí Kính để tới điện Kính Thiên. Có những viên quan mọi khi đi ở hàng đầu, nay tự xét mình không có công trạng gì trong cuộc chính biến nên tự nguyện lui lại đi sau.

Giản Tu công lên ngôi, ban niên hiệu là Hồng Thuận, đó là Tương Dực đế.

Tương Dực nói:

– Các khanh biết rồi đấy, cha trẫm mất khi trẫm mới lên 7, khi đó trẫm còn chưa biết báo đáp ơn sinh thành, cho nên về sau bao nhiêu tình cảm trẫm đều dành cho mẹ. Vậy mà giờ đây trở về mẹ đã không còn, anh em cũng không còn, tất cả đều bị bạo chúa Đoan Khánh giết hại. Trẫm trách mình trong lúc vội vã rời kinh thành đã không kịp đưa mẹ đi, không kịp báo cho anh em biết. Cùng với mẹ và anh em của trẫm, thân nhân và nhiều vị cùng trẫm ứng nghĩa cũng bị hại. Bạo chúa và đồng đảng ngoại thích đã bị đền tội đích đáng. Bạo chúa cũng đã bị giáng xuống tước công. Nay xét tới các vị tiết liệt đã vì trẫm mà hy sinh, trẫm có chỉ dụ ban tước cho các vị ấy.

Thượng thư Bộ Lại đọc chỉ dụ, truy tôn cha của vua làm Kiến Hoàng đế,miếu hiệu là Đức Tông; mẹ làm Huy Từ Trang Huệ Kiến hoàng thái hậu; truy phong anh là Cẩm Giang vương Lê Sùng làm Trang Định đại vương, các em Lê Vinh làm Mục ý vương, Lê Quyên làm Dực Cung vương. Sai Trịnh Hựu, Trịnh Duy Đại, Lê Mậu Chiêu, Nguyễn Bá Thuyên, Đàm Thận Huy lo việc xây lăng, dựng bia, Lương Đắc Bằng soạn bài ký.

Tiếp đấy, Thượng thư Bộ Lại đọc tiếp chỉ dụ của Tương Dực, xét công lao những người ứng nghĩa để phong tước, ban thưởng và đề bạt chức vụ. Trọng thưởng, phong Nguyễn Văn Lang làm Thái sư Nghĩa Quốc công, hàm Chánh nhất phẩm; Phò mã đô uý Lê Mậu Chiêu làm Điện Quận công; Lê Quảng Độ làm Thiệu Quốc công - cả ba đều ban cho áo tía. Con Văn Lang là Nguyễn Văn Lự làm Phú Bình hầu; Nguyễn Hoằng Dụ làm An Hoà hầu; Trịnh Duy Sản làm Mỹ Huệ hầu; Trịnh Duy Đại làm Văn Huệ hầu, Thượng thư Bộ Hộ; Trịnh Hựu làm Thuỵ Dương hầu, Trịnh Duy Liệu làm Võ Huệ hầu - tất cả đều được ban áo đại hồng. Truy phong tước Quận công cho Nguyễn Bảo Khuê, tước Thượng hầu cho Đào Cứ...

Cho người mang chỉ dụ phong Mạc Đăng Dung làm Vũ Xuyên bá do cócông giúp quân vào Đông Kinh dễ dàng. Lê Bá Ly, Nguyễn Bỉnh Đức, Vũ Hộ đều được ban thưởng, không cho Bá Ly nay đánh cờ mai tự do rong chơi nữa mà phải ra giúp triều đình.

Các quan lại cũ dưới triều Mẫn Lệ những ai không cùng Mẫn Lệ chống lại

quân Thanh Hoa chức nào vẫn chức ấy.

Trịnh Duy Sản tâu:

– Đăng Dung không ứng nghĩa từ đầu, khi quân ta tới sát kinh đô tuy không cản trở nhưng cũng không hưởng ứng, chỉ đến khi hôn quân bị diệt mới tỏ thái độ thuần phục. Qua các sự việc xét thấy người này gió chiều nào xoay chiều ấy, bệ hạ ban chức tước như vậy là đã độ lượng, nhưng không nên cho y ở gần kinh đô, cũng không nên cho đi đâu xa, vừa khi cần thì gọi vừa để dễ bề kiểm soát.

Nguyễn Văn Lang tâu:

– Túc vệ và Cấm quân nay đã tan tác cả, số còn lại cũng không đáng tin dùng. Bốn vệ Thiên Vũ, Thiên Bồng, Vũ Lâm, Cẩm Y quanh kinh đô cũng cần củng cố. Thần xin tiến cử mấy người sau đây để bệ hạ lựa chọn các Đô Chỉ huy sứ.

Nhà vua nhận biểu của Văn Lang. Hoằng Dụ tâu:

– Mẫn Lệ công tuy không còn nhưng đám ngoại thích của y vẫn chưa diệt được. Nay nên cho người đi Đông Ngàn, Thuỷ Đường bắt những kẻ đầu sỏ đem về kinh trị tội cho bọn tay chân biết đường mà sợ.

Trịnh Duy Sản thưa:

– Hạ thần thiết nghĩ không có gì phải lo đến đám Phù Chẩn ở Đông Ngàn hay đám Hoa Lăng ở Thuỷ Đường. Chúng được Mẫn Lệ nuông chiều thả lỏng nên mới dám làm càn. Bây giờ Mẫn Lệ không còn, đám ấy khác gì rắn mất đầu, biết thân biết phận nên chắc đã xẹp như dán. Nay chỉ nên cho người đi hai nơi ấy, bắt chúng trả lại những gì đã cướp của dân chúng, ban đầu hẵng thế, xem phản ứng của chúng ra sao rồi sau sẽ liệu.

Hoằng Dụ nói:

– Như vậy không được. Nhổ cỏ phải nhổ tận gốc mới tránh được hậu hoạ.

Nguyễn Văn Lang tâu:

– Từ mọi việc, mọi vật cho đến con người đều có phần ngọn và phần gốc. Tuỳ lúc này lúc khác mà lo phần ngọn hay phần gốc nhưng bao giờ phần gốc cũng là căn bản. Nói như các quan vừa rồi là chỉ lo phần ngọn. Thời Mẫn Lệ đất nước rối ren mục nát đó là do kỷ cương lụn bại, hình phạt bừa bãi, ngoại thích lộng hành, vua thì dâm loạn, quan thì đục khoét, dân chúng khốn khổ. Giải quyết tình trạng trên mới là giải quyết phần gốc. Khi đất nước yên bình, kỷ cương được củng cố, giáo hoá được đầy đủ, hình phạt đúng đắn, vua sáng tôi hiền, dân chúng an cư lạc nghiệp, đến lúc đó cỏ cũng chẳng còn, lo gì đến chuyện phải nhổ. Cũng vì thế đám ngoại thích cũ của Mẫn Lệ, nay nên trị tội vì chính bọn này lộng hành làm cho kỷ cương rối loạn, diệt chúng còn là đểtrừ hậu hoạ.

Tương Dực khen:

– Nghĩa Quốc công nói có lý lắm. Việc bọn ngoại thích của Mẫn Lệ, đám họ hàng của Chiêu phi và Kính phi trẫm giao cho Bộ Hình xử lý. Nay trẫm giao cho Nghĩa Quốc công căn cứ vào những điều khanh vừa tấu, cùng với Bộ Lễ, Bộ Hình và Hàn lâm học sĩ Lương Đắc Bằng soạn Trị bình bảo phạm định thành những điều luật bổ sung cho bộ Lê triều hình luật có từ thời Hồng Đức để từ quan lại đến thứ dân cứ thế mà theo, tránh cho đất nước lặp lại cái hoạ thời Đoan Khánh.

Nguyễn Văn Lang lại tâu:

– Chế định ra luật là để mọi người tuân theo. Nhưng trước hết con người cần được giáo hoá. Giáo hoá tốt nhất không gì bằng sử sách. Nay nên giao cho Vũ Quỳnh làm Tổng tài Quốc sử quán để biên soạn thông sử mà phổ biến rộng khắp. Để giúp Vũ Quỳnh thần xin tiến cử các sử thần Lê Hy, Phạm Công Trứ, Nguyễn Quý Đức.

Lê Hy cố nén tiếng thở dài khi thấy không được đứng đầu Quốc sử quán.Tương Dực nói:

- Nghĩa Quốc công nói đúng lắm, trẫm đang soạn cuốn Trung hưng thực lục để cùng với hình luật và sử sách giáo hoá thiên hạ.

Hoằng Dụ nói:

– Từ cái hoạ ngoại thích của Mẫn Lệ, thần thấy cũng cần phải định chế lại nữ quan.

– Định chế thế nào?- Vua hỏi.

Hoằng Dụ nói:

– Ai cũng biết Mẫn Lệ hoang dâm, cung nữ nhiều vô kể, người đức độ như Trần hậu thì bỏ rơi, kẻ dâm đãng như Lê phi, Trần Tu dung, cung nữ Thanh Nhạn thì lại xoắn xuýt. Hoạn quan là Khắc Hài chiều vua nhưng thực ra là hại vua. Chưa kể nhân được gần vua y lại dèm pha những điều tai hại. Vậy nên, việc gọi nữ quan vào hầu phải căn cứ vào thứ bậc, ai nhiều ai ít. Ví như, một tháng 30 ngày thì 4 ngày thuộc về Hoàng hậu; 6 ngày thuộc về Quý phi, Minh phi, Kính phi; 3 ngày thuộc về Tu nghi, Tu dung, Tu viên; 6 ngày thuộc về cửu tần, nhưng vì cửu tần những 9 người, từ Quý tần tới Hoà tần địa vị cao thấp khác nhau nên cũng cần chế định rạch ròi; 3 ngày thuộc về 12 mỹ nhân, từ Chiêu nghi cho tới Tiệp dư, Dung hoa; 3 ngày dành 18 cho tài nhân, bọn này vốn chỉ được phép hầu vua tắm và thay quần áo nhưng bệ hạ cũng cần thương cho họ. Đấy là các nữ quan. 6 ngày còn lại thì 3 ngày dành cho các cung nữ, bọn này đông lắm bệ hạ nên giao cho hoạn quan quyền định liệu, nêu không thì 6 ngày ấy dành cho các tài nhân; 3 ngày vua nghỉ. Các hoạn quan căn cứ vào đấy để được minh bạch, công bằng. Tránh như vua Hiến Tông ưu ái quá đáng cung nữ Bạch Yến, Mẫn Lệ yêu chiều quá mức cung nữ Thanh Nhạn. Mà số cung nữ cũng cần giảm bớt, cho lấy chồng, ai muốn về quê thì cho về quê, ai muốn ở lại thì cho dệt lụa may vá trong cung.

Trịnh Duy Sản cười:

– Ngài tính toán sắp xếp cứ như Thái giám! Sao ngày trước ngài không làm Thái giám?

Tương Dực cũng cười và hỏi Thái giám Nguyễn Nhữ Vi:

– Quảng Vụ, ông nghĩ sao? Số cung nữ cần bao nhiêu cho vừa?

Nhữ Vi tâu:

– Bẩm Hoàng thượng, ý An Hoà hầu cũng đúng như ý của thần. Nhà Đường bên Bắc quốc mỗi vua có tới 3000 cung tần mỹ nữ nên nhiều người cả đời còn không biết mặt vua, khi cho ra khỏi cung hầu hết khó bề sinh nở, thậm chí có người chết già trong cung. Vừa rồi thần cộng theo tính toán của Trừng Quốc công thấy các nữ quan là 46 người cả thảy, chiếm tất cả là 24 ngày. Nay chỉ còn 3 ngày dành cho các cung nữ mà cứ cho là cả 3 ngày dành cho họ đi thì với 500 cung nữ như đời Mẫn Lệ, thử hỏi trong số họ ai dám hy vọng được hưởng ân huệ mưa móc của thiên tử? Hoàng thượng thương người nhưng liệu có thương cho hết được không? Vì vậy thần nghĩ nên giảm xuống còn khoảng ba trăm rưỡi cung nữ là vừa, cùng với hơn bốn chục nữ quan, Hoàng thượng cũng đã có bốn trăm người hầu hạ.

Nguyễn Văn Lang tiến ra ngắt lời viên hoạn quan:

– Quốc gia đại sự nhiều việc lớn, không nên bàn mãi chuyện nạp cung... Muôn tâu bệ hạ, được bệ hạ giao cho cùng với Bộ Lễ, Bộ Hình và Hàn Lâm học sĩ soạn Trị bình bảo phạm, thần xin cố gắng hoàn thành. Thần xin tâu tiếp: Qua việc diệt trừ Mẫn Lệ, thần nhận thấy Hoàng thành hiện giờ quá hẹp, nên mở rộng, làm sao bao bọc được cả điện Tường Quang và Trấn Vũ quán. Thần lại thấy sông Tô Lịch tuy trở ngại cho quân giặc nhưng cũng gây khó khăn cho ta trong việc tiến quân mà mạn Sơn Tây, Hưng Hoá, Đà Giang bây giờ cần được coi trọng hơn, vậy nên xây mấy cái cầu chắn ngang sông, trên cầu là thành để tiến thoái được dễ dàng. Nước ta ngày trước có quan hoạn Nguyễn An sang giúp nhà Minh việc tu tạo, xây dựng Yên Kinh. Trải qua năm đời vua bên ấy, bao nhiêu cung điện, phủ đường, nha môn cho đến trường xưởng, nhà trạm đều qua tay Nguyễn An, các bộ cứ theo kế hoạch, bản vẽ của ông mà làm. Nay thần biết có người tài năng chẳng kém gì Nguyễn An, đó là Vũ Như Tô. Có thể sai y việc mở rộng kinh thành, xây dựng cung điện được.

Hồi trước, khi còn chưa lên ngôi đã mấy lần Tương Dực đến chơi nhà Nguyễn Văn Lang, cứ đến là muốn ở mãi không muốn về để được thăm thú, nhìn ngắm các kiến trúc, cách bài trí vườn tược, nhà cửa của Văn Lang nên Văn Lang đề xuất việc xây dựng cung điện, mở rộng thành trì là nhà vua khen hay và chuẩn y ngay, lập tức sai Bộ Hộ lo việc tiền nong, Bộ Công lo nguyên vật liệu chuẩn bị cho việc xây dựng, đồng thời sắc vào Thanh Hoá để xứ ấy lo cung cấp gỗ lạt, bên Bát Tràng, Kinh Bắc lo cung cấp gạch ngói. Phen này sẽ xây trăm nóc điện, điện nào cũng tầng trên tầng dưới, chính giữa xây đài Cửu Trùng thật cao thật đẹp.

Thượng thư Bộ Lễ định tấu trình song nhà vua bảo đã muộn, để hôm khác nên cho bãi triều, bảo riêng Thái giám Nguyễn Nhữ Vi ở lại.

Ai về đường nấy, về nhà Nguyễn Hoằng Dụ bực tức nói với con trưởng làNguyễn Kim:

– Hôm nay ta nói nhổ cỏ phải nhổ tận gốc và địnhchế về nữ quan là có ý nhìn xa, có gì không phải mà anh em Duy Đại, Duy Sản họ cười nhạo ta? Hiến Tông chết bởi quá ham nữ sắc, ai cũng biết. Chuyện của Túc Tông gần đây mới rõ, hoá ra cũng do gần đàn bà quá sớm mà suy kiệt. Mẫn Lệ lại càng rõ, vừa dâm loạn, vừa bạo ngược. Bọn nhà họ Trịnh muốn nhà vua lặp lại chuyện của hôn quân sao? May sao Quảng Vụ Thái giám đồng tình với ta và Nghĩa Quốc công lái sang chuyện khác, không có thì ta cũng đến mất mặt.

Trong khi đó hai anh em Trịnh Duy Đại. Trịnh Duy Sản cũng nói với nhau, nhằm vào đám họ Nguyễn. Duy Sản bảo, giọng có phần hả hê:

– Em tưởng Hoằng Dụ thế nào, việc lớn không nghĩ đến, chỉ nhăm nhăm lo diệt mấy kẻ ngoại thích của Mẫn Lệ và bàn chuyện định chế cung nữ! Cái nhúm người ở Phù Chẩn, Hoa Lăng bây giờ ta cho sống thì được sống, đập chết thì chết lúc ấy, việc gì mà phải lo nghĩ. Lại chuyện phi tần cung nữ, đó có phải là việc chính của ông ta đâu. Lúc nãy em đã làm cho Hoằng Dụ bẽ mặt!

Duy Đại bảo:

– Chú tự khen mình nhưng anh lại thấy chú không được kín đáo. Chúbiết tuý quyền rồi đấy, chẳng qua là võ của những anh say rượu. Đã say thì không làm chủ được mình, định nhằm đánh đối phương vào chỗ này nhưng lại trúng chỗ khác. Song chính vì vậy lại khiến đối phương không biết thế nào mà phòng thủ. Anh thích tuý quyền. Chú thấy đấy, trong lúc thiết triều anh chẳng nói gì cả nhưng trong bụng đã tính toán hết. Nay trong thiên hạ, ngoài họ nhà vua ra, chỉ họ Trịnh Thuỷ Chú và họ Nguyễn Tống Sơn là có thực lực. Nguyễn Văn Lang tuy là đại công thần nhưng tuổi đã cao, chả còn sống được mấy. Con Văn Lang là Văn Lự vốn bất tài, Hoằng Dụ thì dựa vào thế Văn Lang, nên sau này Văn Lang chết đi, họ Nguyễn chẳng còn đáng ngại. Chẳng bao lâu nữa, phò giúp nhà Lê chả họ Thuỷ Chú ta thì còn họ nào vào đây nữa? Nhưng điều này anh em ta biết vậy, chớ có để lộ kẻo đám Tống Sơn lại tìm cách ngăn trở.

Được vua bảo ở lại gặp riêng, Quảng Vụ Thái giám Nguyễn Nhữ Vi rất lấy làm lo lắng bởi chính ông ngày trước đã cùng Kính phi quyết lập UyMục lên ngôi. Nên trông Nhữ Vi đứng lom khom mà hầu chuyện Tương Dực, thấy thật thảm thương.

– Khanh là người họ Nguyễn Hoa Lăng phải không? - Tương Dực hỏi.

Nhữ Vi toát mồ hôi, sụp lạy:

– Tâu bệ hạ, quả thế. Chuyện cũ bệ hạ đã biết hết! Thần đáng tội chết!

– Thế mà trẫm không những tha mạng cho khanh, lại còn để khanh giữ chức cũ, khanh thấy thế nào?

– Thần vô cùng cảm kích và đội ơn trời bể của Hoàng thượng.

– Nhưng trẫm vẫn phải nói cho khanh biết: Khanh có hai tội. Tội thứ nhất là cùng Kính phi đưa Mẫn Lệ lên ngôi. Tội này chưa qua lại chuốc lấy tội thứ hai là lúc nãy hùa theo Hoằng Dụ, muốn hạn chế số cung tần của trẫm! Khanh lại có hai cái dại. Thứ nhất là sau khi trẫm bắt được Mẫn Lệ, khanh vẫn không chạy trốn. Hai là khi nãy thấy quần thần đòi trừ diệt đám ngoại thích của Mẫn Lệ mà khanh chẳng lo lấy thân, cứ làm như không ai biết mình họ hàng với đám ấy! Nhưng khanh có biết vì sao trẫm vẫn dùng khanh không? Vì khanh có ba cái được, thứ nhất là quán xuyến các việc trong cung giỏi, thứ hai là thật thà, thẳng thắn, việc nào ra việc ấy, thứ ba là chỉ lo cho việc chung chứ không lo cho bản thân mình. Chính vì thế nên khanh mới phò Mẫn Lệ, lại cũng vì thế nên khanh vẫn ở lại với trẫm chứ không bỏ trốn như Khắc Hài, khanh hùa theo Hoằng Dụ cũng là do cái tính ấy. Bây giờ khanh nghe trẫm nói đây: Số cung nữ của trẫm không được phép ít hơn của Mẫn Lệ, trẫm không thể thua kém hắn. Còn bây giờ, khanh hãy đem ngay cung nữ Thanh Nhạn vào hầu trẫm.

Nhữ Vi đang gục đầu nghe, vội ngẩng lên:

– Tâu bệ hạ, Thanh Nhạn đã nhiều lần hầu hạ Mẫn Lệ...

– Khanh lại vẫn khư khư cái tính cũ rồi! Trẫm thích thế thì sao? Không phải trẫm thích vợ Mẫn Lệ, mà muốn hắn chết rồi hồn vía vẫn còn nhục nhã.

– ... Thần tuân chỉ!

Nhữ Vi lui ra, bất giác thở dài.

Thanh Nhạn đang lo mất ăn mất ngủ vì đã có mang khoảng một tháng. May là nàng khéo giấu chuyện nên các cung nữ chưa ai biết. Họ mà biết cái thai ấy là của Mẫn Lệ công thì nàng không thể nào tránh khỏi số phận như chính Mẫn Lệ. Việc Trần Hoàng hậu tự vẫn càng khiến nàng sợ hãi. Nàng trách mình ngu dại, cái đêm kinh thành lộn xộn nàng lại không bỏ trốn. Theo lệ thì các cung nữ của vua trước nếu không được về quê, phải ở lại cung thì chỉ làm nữ tì, lo việc tắm giặt, cơm nước hoặc đến làng Trúc dệt vải, không bao giờ được vua mới nhòm ngó đến. ở nước Chiêm Thành nghe nói vua chết, vợ vua còn phải chết theo! Nên giờ đây Thanh Nhạn chỉ mong được cho về quê. Vì vậy, khi được gọivào hầu vua, nàng vừa ngạc nhiên vừa kinh hãi. Nhữ Vi giải thích rằng bởi nhà vua thích nàng, lúc bấy giờ nàng mới yên tâm tắm rửa, trang điểm và chỉ mặc một chiếc áo mỏng rồi cho gã hoạn quan thừa lệnh Quảng vụ Thái giám dẫn đi, thỉnh thoảng lại lén nhìn xuống cái bụng đã bắt đầu lùm lùm, trong lòng không khỏi lo lắng cho dù đã khôn ngoan biếu gã hoạn quan đưa nàng đi đôi ngọc trai ngày trước Mẫn Lệ ban cho nàng để nếu hắn có biết thì cũng lờ đi. May mà Nhữ Vi không trực tiếp đưa nàng vào hầu vua vì ông ta thì chả có gì mua chuộc được. Mặc dù vậy, Thanh Nhạn vẫn khéo xoay người cho gã hoạn quan không nhìn thấy bụng mình. Nàng chỉ e không che được mắt hoạn quan chứ vua nàng lại không lo. Nhà vua còn trẻ, không sành chuyện này, hơn nữa cứ suy từ Mẫn Lệ thì biết, cung phi vào một cái là nhà vua đã chầm bập ngay nên có thể sẽ không nhận ra.

Đúng như Thanh Nhạn suy đoán, tấm chăn trên người nàng vừa tuột xuống đất, vua đã bế thốc nàngvàogiường, vội đến mức tínữathì đè lên cả tên hoạn quan còn đang mải vuốt trải chăn đệm.

– Sao người khanh thơm thế? – Tương Dực hỏi.

– Thiếp tắm bằng nước hoa hồng.

– Bao nhiêu bông?

– Thiếp chả biết. Nhiều lắm, đầy cả mặt nước bể tắm. Thế Hoàng thượng tắm bằng nước gì?

– Ta tắm bằng nước bồ hóng pha với củ thục, lại hoà thêm mực vào!

Thanh Nhạn cười khúc khích:

– Hoàng thượng dí dỏm thật đấy. Hoàng thượng trắng, đẹp quá chừng!

– So với Mẫn Lệ thì thế nào?

Hoàng thượng đã thương thiếp thì đừng nhắc đến Mẫn Lệ làm thiếp lo sợ. Mẫn Lệ người đã đen, mặt lại to, khi cười trông càng khiếp. Nghe bảo sứ phương Bắc làm thơ gọi Mẫn Lệ là vua quỷ!...

– Hắn là quỷ thật đấy.

– Ối đau! Hoàng thượng đừng cắn thiếp! Ai lại đi cắn vào đấy!

– Cắn yêu đấy! Nàng có nốt ruồi ở chỗ này, kể cũng lạ. Chân nàng đẹp quá chừng. Ta chê nàng mỗi cái bụng thôi, cứ như người có mang!

Thanh Nhạn bỗng sởn hết cả gai ốc, mồ hôi vã ra, mặt tái đi. Trong bụng

cái gì đó cứ cuộn lên, buồn nôn vô cùng. Nàng vội chuồi khỏi tay vua, nhoài ra thành giường, cứ thế oẹ, không thể nào kìm lại nổi. Tên hoạn quan đứng ngoài vội chạy lại đỡ lấy đầu nàng. Hắn hốt hoảng đến mức cứ líu cả lưỡi, muốn nói mà không nói nổi, mồm cứ ngáp ngáp như cá mắc cạn.

– Con này đã có mang với Mẫn Lệ!- Tương Dực sực hiểu- Vậy mà chúng bay không ai nói với ta cả!

Tên hoạn quan sợ hãi sụp lậy:

– Hạ thần đáng tội chết. Hạ thần xin đem ngay nó đi ạ!

– Không!- Uy Mục quát lên.

Tên hoạn quan run cầm cập:

– Thần xin chờ ý chỉ!

– Nó đã có mang với Mẫn Lệ thì phải làm cho nó truỵ thai!

– Tâu bệ hạ, cách nào ạ? Cho uống thuốc hay... lấy vồ đập ạ? Có cho gọi Bộ Hình để định hình phạt không ạ?

– Không! Chính ta! Ta phải làm cho nó truỵ thai.

Hoạn quan ớ ra rồi gọi người dọn đám nôn oẹ, hắn xốc Thanh Nhạn trở lại giường. Thanh Nhạn rũ như tàu lá, phần vì mệt phần vì khiếp sợ. Cuộc hành lạc và hành xác diễn ra trong tiếng kêu van, khóc lóc, rên rẩm của người cung nữ và tiếng thở, tiếng gào thét man rợ, tiếng đánh đấm của nhà vua. Đến nửa đêm thì Thanh Nhạn truỵ thai. Nàng cố nhỏm người nhìn cái thai đỏ hỏn còn chưa ra hình hài, máu me nhoe nhoét giữa háng, nước mắt trào ra và ngất đi. Hai tên hoạn quan cuốn nàng vào chăn mang ra khỏi cung. Nàng vẫn thoi thóp thở.

Lúc đó mới đang giờ tuất. Hoạn quan dọn dẹp giường chiếu, tẩy rửa mùi máu, họ chưa bao giờ gặp chuyện tương tự. Nhữ Vi và mấy hoạn quan mời vua ra vườn Thượng Lâm đi dạo cho bớt căng thẳng. Hơn chục cung nữ đi theo, ai nấy đều cố đi cho thật đàng hoàng, cố làm ra vẻ yểu điệu, thướt tha, kỳ thực họ sợ không thể nào tả xiết, họ chưa bao giờ nghe chuyện tương tự như chuyện Thanh Nhạn vừa rồi.

Đèn lấp lánh đây đó khắp vườn cùng với trăng sao làm phong cảnh trở nên huyền ảo, thanh tịnh, điều đó quả nhiên có làm Tương Dực nguôi đi chuyện lúc nãy. Nhà vua ngồi xuống một ghế đá, kéo cung nữ gần nhất vào lòng. Vua nói với tất cả:

– Ả Nhạn đáng tội chết. Các khanh không có tội, không việc gì phải sợ. Từng người một xưng tên ta nghe nào.

Các cung nữ lần lượt xưng tên, ríu rít như oanh hót. Thực ra nhà vua đâu có để ý. Dẫu sao thì chuyện Thanh Nhạn vẫn chưa thể nguôi được. Nhà vua hỏi đám hoạn quan và cung nữ:

– Các ngươi có biết còn ai có mang với Mẫn Lệ nữa không?

Cung sự Thái giám Ngô Khoái tâu:

– Chuyện này Quảng vụ Thái giám Nhữ Vi không nắm rõ bằng thần. Vì thần là Điển sự nên bao nhiêu phi tần vào hầu Mẫn Lệ thần đều phải ghi chép hết. Bằng chứng là thần có ghi những lần Thanh Nhạn vào hầu Mẫn Lệ đây. Ngày này là ngày ả đến tháng mà không thấy gì, chứng tỏ cho tới nay ả có thai đã được khoảng một tháng. Còn lại, tất cả những người khác đến ngày đến tháng vẫn bình thường.

Tương Dực cầm lấy cuốn sổ mà lúc nào, đi đâu Ngô Khoái cũng đem theo. Mấy trăm cung tần mỹ nữ mà tên ai hầu như cũng được đánh dấu, chứng tỏ Uy Mục ít bỏ sót ai. Năm năm làm vua, hiếm ngày Uy Mục nghỉ ngơi, không kể trước đó theo lệ đến năm 13, 14 tuổi y đã được lâm hạnh để tập tành chuyện chăn gối. Cái tên Thanh Nhạn được đánh dấu 25 lần, nhưng chưa phải đã là nhiều nhất. Tương Dực để ý đến những người được đánh dấu nhiều, hỏi gã hoạn quan:

– Tu dung Trần Thị Xuân Trúc là người thế nào mà những 43 cái dấu?

– Tâu Hoàng thượng, nàng là em gái Hoàng hậu, người đẹp, hầu hạ chăn gối giỏi nhưng phải cái tính hay ghen và đành hanh đanh đá nên Mẫn Lệ ghét, chứ không nàng còn được đánh dấu nhiều hơn.

– Chà, Quý phi Lê Thị Thanh là người thế nào mà những mấy chục cái dấu thế này? Nàng đẹp lắm phải không?

– Tâu bệ hạ, nàng đẹp thì quả là đẹp thật, đến chim sa cá lặn hoa nhường nguyệt thẹn nhưng chưa phải là đẹp nhất trong các cung tần mỹ nữ. Đàn bà con gái ăn nhau là cái duyên. Đẹp mà không có duyên thì chỉ ba bảy hai mươi mốt ngày, ham hố đến như Hán Thành đế, si tình đến như Đường Huyền Tông cũng phát chán. Hán Thành đế không rời nổi Triệu Phi Yến, Đường Huyền Tông cướp Dương Quý phi của con trai mình chẳng qua là vì những người đàn bà ấy có duyên. Nhưng duyên là gì? Duyên suy cho cùng cũng là dâm. Triệu Phi Yến nếu không có tính phóng đãng thì sao cuốn hút được Hán Thành đế mê muội đến như thế. Còn Dương Quý phi tính tình phải như thế nào thì Lý Thái Bạch mới so sánh với Triệu Phi Yến chứ. Khi Mẫn Lệ còn ở tiềm để[9], có theo học quan vươngphó, Lê phi cũng đến để mài mực và học chữ, Lê phi đầu mày cuối mắt với Mẫn Lệ làm Mẫn Lệ đem lòng yêu nên khi lên ngôi có sai ông Vũ Tá hầu tìm để đưa vào cung. Từ đó Lê phi hầu như độc chiếm tình yêu của Mẫn Lệ. Y có thể quên Hoàng hậu chứ không thể quên Lê phi. Nhưng Lê phi lại không có thai được với Mẫn Lệ!

– Khanh tìm Lê phi cho ta.

– Thần tuân chỉ.

Cung nữ đang trong lòng nhà vua bỗng ngúng nguẩy:

– Bệ hạ cứ tìm kiếm đâu đâu! Thần thiếp đang trong lòng bệ hạ thì bệ hạ chẳng đoái hoài đến!

Lúc này Tương Dực đã phần nào nguôi ngoai chuyện với Thanh Nhạn. Đang sức thanh niên nên nhà vua mau hưng phấn, liền ghì lấy người cung nữ. Cung nữ nhắm nghiền mắt lại, như mê đi, như chết lả, khiến các cung nữ khác không thể chịu nổi, một người, hai người rồi tất cả ùa đến bâu quanh nhà vua, chen lấn xô đẩy, chí choé, ai cũng cố sà được vào lòng vua. Đám hoạn quan ra sức quạt, chúng biết nhà vua đang hết sức ngột ngạt. Cứ thế gần sáng nhà vua mới trở về cung. Tất cả đều mệt mỏi nhưng tinh thần thực sảng khoái.

Biết ngày trước Vũ Tá hầu Phùng Mại là người đưa Lê phi vào cung, Thái giám Ngô Khoái liền tìm đến đấy. Nghe đầu đuôi, Phùng Mại phản đối:

– Dù có thế nào thì vua Đoan Khánh vẫn là anh vua Hồng Thuận. Đã là vợ anh rồi thì không thể là vợ của em được! Nhữ Vi đưa Thanh Nhạn vào hầu Hồng Thuận là trái với luân thường

đạo lý, nay ông lại bày cho vua việc này, khác nào đưa vua sâu vào vòng loạn luân, tôi quyết không nghe!

– Thế tôi hỏi ông: Đời Đường, vua Huyền Tông với Thọ vương có phải là cha con không, vậy mà thấy vợ Thọ vương là nàng Dương Ngọc Hoàn đẹp, Huyền Tông liền lấy làm vợ mình, ngay làm Quý phi! Dẫu có kẻ nói thế này thế khác nhưng ai cũng phải thấy mối tình giữa Huyền Tông và Dương Quý phi đẹp hiếm thấy trên đời này. Đấy là chuyện Bắc quốc. Còn ở ta, Thập đạo tướng quân Lê Hoàn là tướng của Đinh Tiên Hoàng, Thái hậu Dương Vân Nga là vợ của vua Đinh vậy mà khi nhà vua bị ám hại, đứng trước nguy cơ ngoại xâm Thái hậu đã không ngại ngần lấy long bào của chồng khoác cho Lê Hoàn. Đời có người nói thế này thế khác, chỉ biết nhờ Lê Đại Hành hoàng đế mà quân Tống phải một phen tan tác trên sông Bạch Đằng, lịch sử đời đời ca ngợi. Đấy là nhân ông nói tới đạo lý, tôicũng nói về đạo lý. Còn nếu ông cốt che chở cho Lê phi thì tôi khuyên ông chẳng phải bận tâm đến vậy. Lê phi suy cho cùng cũng chỉ là đàn bà, cái ham muốn của đàn bà nàng không thể không có. Ông mà cố tình, vua Hồng Thuận là người sắt đá chắc sẽ chẳng tha thứ cho ông đâu.

Phùng Mại thở dài:

– Thôi thì đành, ông cứ về, mai tôi sẽ đưa nàng vào hầu vua. Tôi đành để cho thiên hạ chê cười vậy.

Vũ Tá hầu Phùng Mại đi Minh Linh quê Lê phi ngay hôm ấy. Gặp Lê phi, ông trìnhbày đầu đuôi sự việc đồng thời cũng nói hết nỗi băn khoăn của mình, một điều tâu Thái phi, hai điều tâu Thái phi rất kính cẩn. Ông ta nói khá dài, tới mức Lê phi phải ngắt lời:

– Ông không có lỗi gì cả. Ta sẽ theo ông vào hầu vua Hồng Thuận. Mọi chuyện có sao ấy là tại ta. Ông yên tâm, ta không thể chết như Thanh Nhạn đâu!

Phùng Mại rơm rớm nước mắt xúc động. Lê phi khuyên giải rồi đến trước gương hỏi:

– Ông xem ta bây giờ so với hồi vào hầu vua Đoan Khánh, thế nào? Trước mười phần giờ liệu còn mấy phần? Ta sẽ làm cho Hồng Thuận phải đối xử với ta như Đường Huyền Tông đối xử với Dương Quý phi cho mà xem! Nói thật với ông nhé, nếu không trở lại cung thì ta cũng sẽ tái giá chứ chẳng chịu chết già xó cửa đâu. Hoàng hậu thật là dại, lại đi tuẫn tiết. Ta thương cho bà ấy!

Phùng Mại không nói sao, từ nãy đến giờ ông châng lâng như người mất hồn. Hoá ra gã hoạn quan chẳng phải đàn ông cũng chẳng phải đàn bà lại hiểu lòng dạ đàn bà hơn ông! Từ lúc đó ông như súc gỗ, người ta lăn đi đâu thì đi đấy. Ông đưa Lê phi lên xe, bảo người đánh xe về kinh thành, tới cửa Đại Hưng, báo với các Thái giám để họ nói với Ngô Khoái. Ngay tối hôm ấy Lê phi đã nằm trong bồn tắm rải đầy hoa hồng, tắm xong nàng đứng dậy, đám cung nữ già hà hít người nàng, thấy đã đủ thơm liền bảo Ngô Khoái dẫn đi.

Tương Dực ngây ngất trước vẻ đẹp của Lê phi, nhất là cái nhìn rừng rực của nàng. Nhà vua bảo:

– Ngô Khoái nói nàng có vẻ đẹp chim sa cá lặn hoa nhường nguyệt thẹn, nàng có biết sự tích câu ấy không?

Lê phi thừa biết ngay từ hồi học quan vương phó nhưng vẫn nói chưa biết. Tương Dực liền giải thích:

– Vẻ đẹp của Tây Thi là vẻ đẹp “trầm ngư”, tức cá lặn. Nàng đẹp nổi tiếng nước Việt, đời Xuân Thu, sau Việt vương dùng nàng làm kế mỹ nhân, đem dâng cho Ngô vương Phù Sai. Hồi còn ở quê, một hôm nàng giặt lụa trên sông, nước sông trong vắt khiến đàn cá mải ngắm nàng mà quên cả bơi lội, cứ thế từ từ chìm xuống đáy sông. Vương Chiêu Quân đời Hán thì đẹp “nhạn sa”. Nàng được Hán Nguyên đế đem gả cho vua Hung Nô là Thuyền Vu. Trên đường theo chồng sang Hung Nô, thấy đàn chim nhạn, nàng bồi hồi nhớ về quê cũ bèn cầm đàn dạo một khúc, đàn chim mải nghe tiếng đàn và ngắm nàng mà quên bay nên rơi cả xuống đất. Điêu Thuyền đời Đông Hán lại đẹp “bế nguyệt”. Nàng vừa là ca kỹ vừa là con nuôi của Vương Doãn. Ông này dùng nàng để làm kế ly gián cha con Đổng Trác, Lã Bố. Một hôm nàng ngắm trăng ở vườn hoa, đang lúc ấy một đám mây bay qua che mất vầng trăng, Vương Doãn bảo: “Vầng trăng không sánh nổi với con gái ta nên xấu hổ mà nấp vào đám mây”. Dương Quý phi đời Đường có vẻ đẹp “tu hoa”. Một hôm nàng tới vườn hoa, vô tình chạm vào cây trinh nữ, Đường Huyền Tông liền bảo: “ái phi đẹp đến mức làm hoa phải thẹn thùng cụp cả cánh lại!”. Những người ấy mỗi người đẹp một vẻ, vậy mà khanh lại đẹp đến chim sa cá lặn hoa nhường nguyệt thẹn, bằng cả bốn người ấy!

– Quan Cung sự Thái giám chỉ ví von vậy thôi, đến gót chân những người ấy thiếp cũng không dám sánh.

– Bao giờ trẫm phải bắt chước Đông Hôn hầu nước Tề cho người làm những bông hoa sen bằng vàng rải trong phòng nàng để mỗi bước nàng đi lại nở ra một bông hoa sen. Gọi gót sen là vì vậy. Mà đôi mắt nàng, khó tả lắm, nó như có lửa, tại sao vậy?

– Thiếp cũng không biết tại sao. Người ta bảo đời người chẳng qua như giấc chiêm bao, thiếp lại nghĩ nó như ngọn đuốc, vì thế sống ngày nào thì phải cháy cho thật sáng ngày ấy kẻo rồi sau chỉ là tàn tro, lúc đó dẫu có muốn hoan lạc ái ân cũng không thể được nữa. Đôi mắt thiếp do vậy mà bệ hạ nhìn thấy nhưcó lửa chăng?

– Người trẫm cũng như đang có lửa đây này.

Tương Dực ghì chặt Lê phi. Lê phi khẽ đẩy vua ra, gượng cười và thở dài bảo:

– Bệ hạ yêu thiếp như thế này làm thiếp chợt nghĩ đến chuyện chàng Tư Mã Tương Như với nàng Trác Văn Quân mà buồn.

– Chuyện của họ quá đẹp, như ta với nàng vậy, sao nàng lại buồn?

– Đúng là chuyện của họ như chuyện của bệ hạ với thiếp. Văn Quân goá chồng sớm cũng như thiếp vậy. Bệ hạ sai ông Vũ Tá hầu tìm thiếp, cũng như chàng Tương Như gảy đàn khúc “Phượng cầu hoàng” khiến Văn Quân cảm tiếng đàn mà trốn cha mẹ theo Tương Như về Thành Đô vậy. Chuyện đến đây là đẹp, sách vở hết lời ca ngợi khiến người ta ít nhắc tới cuộc sống của họ về sau khi Văn Quân già đi. Lúc đó Tương Như muốn cưới vợ thiếp, Văn Quân phải lấy đàn gảy khúc “Bạch đầu ngâm”, Tương Như cảm động, bấy giờ mới thôi. Bây giờ thế này, thiếp không thể không nghĩ đến sau này khi chẳng còn trẻ trung nữa.

– Thì nàng đã chẳng nói đời người như ngọn đuốc, sống ngày nào thì phải cháy cho thật sáng ngàng ấy đấy thôi.

Lê phi cười:

– Bệ hạ khéo lái câu chuyện lắm! Vậy thì xin bệ hạ hãy quạt hơi dương vào ngọn lửaâm ỉ cho nó cháy sáng, được thế đời thiếp sẽ không còn phàn nàn gì nữa. Vậy thôi chứ thiếp đâu dám mong bệ hạ so sánh với ai hay mong được rải sen vàng mỗi bước thiếp đi.

Tương Dực bảo:

– Nàng nói hay lắm, thật hợp với ý trẫm.

Sáng hôm sau, Tương Dực ban cho Ngô Khoái 10 ném bạc và nói:

– Mẫn Lệ thực tinh đời. Lê phi tuyệt lắm!

8.

Một sáng Quảng vụ Thái giám Nguyễn Nhữ Vi vào tâu với Tương Dực rằng Điển sự Thái giám Nguyễn Khắc Hài trở lại cung, xin được vào yết kiến. Tương Dực cho vào. Nguyễn Khắc Hài sụp lậy trước bệ rồng, trình bày rằng do trước đây trót tận tuỵ với Mẫn Lệ nên sợ hãi mà phải trốn tránh, nay thấy nhà vua mở lượng khoan hồng nên quay lại, nguyện làm chân hoạn quan hạ đẳng, chỉ mong được tha tội chết. Tương Dực cười:

– Ngươi quá lo xa! Ngươi xem ta có giết một quan hoạn nào không? Đến như Nhữ Vi ta còn cho giữ nguyên chức nữa là. Nhưng phép trời phải nghiêm. Các vị đại thần vừa soạn xong và trình ta 50 điều Trị bình bảo phạm, đấy là cái gốc của luật pháp để củng cố kỷ cương, giáo hoá dân chúng, khắc phục tình trạng rối loạn của thời Đoan Khánh. Căn cứ vào đấy mà xét thì ngươi mắc tội đào tẩu, do vậy ta thuận để ngươi làm chân Cung phụng Thái giám, hạ đẳng.

Khắc Hài sụp lậy.

Từ đấy các quan đại thần và người trong cung lại thấy Khắc Hài như ngày mới vào cung, cặm cụi làm đủ các việc vặt vãnh như quét tước, gánh nước, bổ củi, giã gạo. Có điều y không còn nhanh nhẹn như trước vì đã có tuổi, nếu như không có ai xung quanh, y còn dừng các việc, vòng tay ra đằng sau đấm lưng thùm thụp. Không còn hình ảnh của viên Điển sự Thái giám Đường Trung hầu oai vệ năm nào! Một hôm Khắc Hài nhờ một hoạn quan trong cung tâu với vua Hồng Thuận rằng Tu dung của Mẫn Lệ là Trần Thị Xuân Trúc muốn vào cung hầu vua. Tương Dực bèn cho gọi Khắc Hài vào hỏi cho rõ chuyện. Khắc Hài tâu: Vì thấy vua Hồng Thuận độ lượng cho gọi Lê phi nên Trần Tu dung cũng muốn được như vậy. Tương Dực nói:

– Trẫm đã có Lê phi thì cần chi ai nữa!

Khắc Hài nói:

– Tâu bệ hạ chuyện không chỉ vậy. Kẻ hạ thần biết hiện nay bệ hạ rất mong có hoàng tử vì Hoàng hậu chỉ sinh được ba công chúa, các bà khác thì thần không rõ thế nào. Nếu bệ hạ cho nàng Trúc vào hầu thì điều bệ hạ mong mỏi nhất định sẽ được. Còn như bệ hạ có yêu chiều nàng hay chỉ cần Lê phi thì lại là chuyện khác.

– Tại sao lại như thế?

– Tâu bệ hạ, trong một tháng, đàn bà con gái ai cũng chỉ có 26 ngày là đàn ông gần gũi được. Trong 26 ngày ấy họ chỉ có mươi ngày là ham muốn thực sự, mà trong mươi ngày đó chỉ có một ngày là chắc chắn thụ thai, trong ngày hôm ấy thì khả năng sau này sinh con trai chỉ vào một giờ nhất định.

– Chưa thấy một ai nói với trẫm như vậy. - Khanh biết rõ thế và hầu Mẫn Lệ đã lâu, tại sao Mẫn Lệ mãi không có con?

– Tâu bệ hạ, thực ra Trần Hoàng hậu đã sinh hoàng tử nhưng không nuôi được. Còn sau đó Mẫn Lệ không chịu nghe lời thần, ham mê vô độ, tuỳ tiện nên không thể có con cũng phải.

– Vậy giờ ấy, ngày ấy là lúc nào?

– Mỗi người một ngày một giờ khác nhau, để biết được lúc đó phải rất kỳ công. Với nàng Trúc thì là canh ba ngày 25 tháng Tư này.

– Vậy thì hôm ấy khanh đưa nàng Trúc đến cho trẫm. Được như ý trẫm sẽ trọng thưởng.

– Trong vườn Thượng uyển có lầu gọi là lầu Vọng Nguyệt. Nàng Trúc lần đầu tiên hầu Mẫn Lệ là trên đấy. Bệ hạ ở trong cung nhiều rồi nên có một hôm ra đấy xem sao. Bệ hạ sẽ thấy giữa thiên nhiên, chuyện đó thật tuyệt diệu.

Đêm 25 ấy lại vô tình trùng với đêm thơ, Nguyễn Khắc Hài không biết điều đó bởi lệ từ thời Tương Dực mới có. Tuy nhiên vẫn may vì đêm thơ thường chỉ cuối canh hai là dứt.

Khoảng giữa canh một, Tương Dực cùng mấy hoạn quan và cung nữ ra chơi cung Trùng Hoa, rồi qua điện Vạn Thọ, điện Cẩn Đức, điện Kính Thiên. Tại điện Kính Thiên, đông đảo đại thần văn võ đã chờ sẵn. Tất cả lại cùng nhau ra vườn Thượng Uyển để tới lầu Vọng Nguyệt. Tương Dực lên lầu còn các quan ở bên dưới. Tương Dực nói:

– Đêm thơ hôm nay chỉ đúng đến cuối canh hai thôi đấy vì trẫm có việc.

Các cung nữ bắt đầu tấu nhạc làm nền. Quan hàn lâm cũng đã chuẩn bị xong giấy bút để chép thơ. Tương Dực nói:

– Trẫm xin xướng câu quốc âm thừa đề: “Đêm đẹp này đâu nỡ bỏ hoài”.

– “Ôm đàn xin chớ khúc bi ai” - Nguyễn Văn Lang tiếp ngay đấy.

– “Xuân hết, nắng vàng như sáng láng ” - Trịnh Duy Đại rung đùi đọc và quay về phía Lê Quảng Độ, có ý mời làm tiếp.

Quảng Độ nói:

– Nói chung những anh làm câu thứ ba đều là anh khôn vì toàn đặt anh làm câu tiếp vào thế bí khiến dễ bị thất niêm. Nhưng tôi cứ liều đọc, có gì xin bệ hạ và các quan châm chước: “Hạ về, gió rét cũng nguôi ngoai”.

Đọc xong, Quảng Độ nhìn Lương Đắc Bằng. Đắc Bằng gật đầu, chiêu ngụm nước rồi đọc:

– “Đêm thanh hớp nguyệt nghiêng chén”.

Vua Tương Dực khẽ vỗ tay thưởng cho câu thơ hay.

Đàm Thận Huy tiếp:

– “Ngày vắng hái hoa vịn mây”.

Tương Dực lại vỗ tay. Nhà vua ra hiệu cho Vũ Quỳnh.

– “Chim kêu ríu rít làm bầu bạn”.- Vũ Quỳnh đọc.

– “Khách trần ai có biết chăng ai?”- Lê Hy đọc câu cuối cùng.

Tương Dực nói:

– Hôm nay đêm thơ kẻ xướng người hoạ thế là được. Bây giờ trẫm mời các khanh mỗi người một chén rượu rồi chia tay.

Mọi người lục tục ra về, chỉ còn quan nội thần Nguyễn Lĩnh, Đô lực sĩ Hữu Vĩnh và các hoạn quan, cung nữ. Mãi chưa thấy Khắc Hài đưa nàng Trúc đến nên Nguyễn Lĩnh rước vua ra hồ sen cho khuây khoả lúc chờ đợi.

Dường như không ai chú ý đến một hoạn quan vừa mới xuất hiện, y cũng cầm quạt nhưng đến gần vua mới mở, lấy trong quạt ra một vật sáng loáng. Mấy hoạn quan gần đó vừa kịp nhận ra con dao trong tay tên hoạn quan ấy thì cũng là lúc nó đâm thẳng vào nhà vua. May sao Tương Dực nhanh mắt nên kịp lấy người cung nữ đang đứng bên cạnh để đỡ, nhát dao trúng ngay cổ cung nữ, máu toé khắp xung quanh. Đám cung nữ kẻ chạy té tát, kẻ dúm vào nhau, hoạn quan thì cố lấy người che chở vua, đánh trả tên hoạn quan nọ và không ngớt hô hoán gọi người ứng cứu. Cung sự Thái giám Ngô Khoái bị đâm tới ba bốn nhát vẫn sấn lăn vào che chở cho nhà vua. Kẻ hành thích đành phải nhảy qua bờ tường chạy thoát. Nhưng mấy hoạn quan đã nhận ra hắn, đó là Nguyễn Khắc Hài. Đô lực sĩ Hữu Vĩnh và Nguyễn Lĩnh cùng nhảy qua tường đuổi theo Khắc Hài.

Nhà vua vội vã trở về cung, tới nơi đỗ xe thì thấy mấy người coi xe đã bị giết, nằm la liệt. Một người còn thoi thóp kể Khắc Hài đã cướp long xa.

Khắc Hài dựng ra chuyện nàng Trúc muốn hầu Tương Dực, cốt lừa Tương Dực ra vườn Thượng Uyển vắng vẻ để ám hại nhưng bên nhà vua lắm người quá nên việc không thành. Khắc Hài bèn cướp chiếc xe của vua, đi về phía Đại Hồ. Một người chờ y bên cống Lâm Khang, đó là Đô lực sĩ Nguyễn Thọ. Khắc Hài nói:

– Xưa vua Hiến Tông trước khi mất có để lại cho Tiệp dư là Bạch Yến long thai, sau này Bạch Yến đã sinh hoàng tử. Ngài tên là Tùng, xưng là Hoa Khê vương, tuy tuổi còn trẻ nhưng thông minh, trí lực hơn người, ta nên lập làm vua. Không giết được Oánh nhưng tôi lấy được chiếc xe của y, nay ta đem xe đi đón vua mới rồi chiêu tập những người trung nghĩa kéo về kinh đánh đổ Oánh.

Nguyễn Thọ nghe theo. Ngay trong đêm, hai người tới phường Đông Hà, gặp Lê Tùng. Giờ Nguyễn Thọ mới biết Lê Tùng chỉ là đứa trẻ lên 7! Thấy Nguyễn Thọ có vẻ băn khoăn, Khắc Hài bảo: “Vua bé thì càng dễ cho chúng ta chứ sao! Tôi đã xin nhà vua cho tôi làm Thái sư, ông làm Thái uý, nhà vua đã nghe”. Nguyễn Thọ chịu theo. Y không biết Khắc Hài đang có âm mưu ghê gớm vì “Hoa Khê vương” thực ra là con người anh cả của Khắc Hài với Bạch Yến!

Khắc Hài bàn:

– Hiện nay trong tay chúng ta có mấy trăm quân Túc vệ trung thành với vua Đoan Khánh, nhân lúc Oánh đang hoảng hốt, ta đột kíchbất ngờ vào kinh thành, có khi được. Tôi xin dẫn đường, đường đi lối lại trong hoàng thành tôi thuộc như lòng bàn tay.

Nhưng Khắc Hài và Nguyễn Thọ chưa kịp tiến quân thì Thọ Quận công Trịnh Hựu, Đô lực sĩ Hữu Vĩnh, Đô lực sĩ Cù Khắc Xương đã dẫn quân triều đình đến đánh.

Khắc Hài tỏ ra không hề sợ hãi, quát bọn Trịnh Hựu:

– Tôi trung không thờ hai chủ. Vua Đoan Khánh chưa hề bạc đãi các ngươi, các ngươi đã u tối theo tên phản thần Lê Oánh giờ lại nghe lệnh hắn đến đánh chúng ta, không biết xấu hổ sao? Biết điều thì hãy cùng chúng ta trở giáo quay về kinh hỏi tội tên Oánh, trả thù cho vua Đoan Khánh.

Trịnh Hựu cười:

– Sao ngươi ngu vậy? Hãy dỏng tai lên nghe ta nói đây: Mẫn Lệ là hôn quân bạo chúa, hắn chết đi cả thiên hạ đều mừng. Nay tốt nhất nên hạ giáo quy hàng may ra còn có đường sống!

Nguyễn Thọ điên tiết:

– Không nhiều lời! Hãy xem mũi tên của ta đây.

– Ha ha!- Khắc Xương ngửa cổ cười- Ta biết ngươi là Bộ cung thủ rồi, nhưng sao ngươi lại không nhớ ta từng là Mã cung thủ sao?

Nguyễn Thọ chẳng nói chẳng rằng, bắn luôn, tên cắm trúng chỏm mũ Khắc Xương. Khắc Xương nhổ chính mũi tên đó, bắn trả, cũng trúng chỏm mũ đối phương. Nguyễn Thọ vẫy quân xông lên. Hai bên xô xát dữ dội. Khắc Hài kiếm trong tay, đâm chém quyết liệt.

Bỗng phía hậu quân của Nguyễn Thọ, Khắc Hài nháo nhác rồi xuất hiện một viên tướng đánh thốc lên, đó là Trần Công Vụ. Công Vụ lắp tên, nhằm kỹ Nguyễn Thọ:

– Xem ta trả mối hận ngày trước ở Giảng Võ đây!- Công Vụ nói và bắn ngay, Nguyễn Thọ không kịp đề phòng, bị tên trúng vai, cứ thế đeo tên mà chạy.

Quân sĩ quá ít, Khắc Hài đành bế “Hoa Khê vương” thúc ngựa chạy về hướng Đông Hà. Quân triều đình đuổi riết phía sau. Biết không thể thoát, Khắc Hài quay lại quyết chiến, bị Hữu Vĩnh đâm một nhát giáo trúng đùi, quân sĩ ùa lại bắt được Khắc Hài và “Hoa Khê vương”. Tương Dực giết cả hai đồng thời sai người về quê Khắc Hài, bao nhiêu người trong gia đình giết hết, chỉ trừ Bạch Yến. Nguyễn Nhữ Vi vì đã đưa Khắc Hài trở lại cung nên bị giáng xuống làm Hộ thảng Thái giám, hạng á đẳng.

Cùng lúc ấy, có tin cấp báo Trần Tuân dẫn mấy vạn quân từ Sơn Tây kéo về kinh đòi trả thù cho Trần Hoàng hậu.

***

Sơn Tây, Hưng Hoá tuy rộng nhưng phần nhiều là đồi núi, ruộng nương ít nên cứ vào giáp hạt người lại nườm nượp kéo về Đông Kinh ăn xin, năm ấy lại bị nạn châu chấu, mùa màng mất sạch. Kho tàng hai nơi này không phải là không có thóc gạo nhưng muốn mở kho cứu đói phải được phép của triều đình, chẳng may triều đình lại gặp lúc rối loạn nên tấu tâu lên mà không có lệnh đưa xuống. Đói quá, dân chúng nhiều nơi đánh liều phá kho, quan quân bắt được, nhẹ thì trừng trị bằng roi vọt, nặng thì xử chém, nhưng không ít kẻ trốn được và tụ tập nhau thành từng đám cướp phá các nơi. Trần Tuân liền dựa vào rừng núi hiểm trở, tập hợp chúng lại, biết Tuân là hảo hán ở đời nên chúng theo rất đông, bao nhiêu kho tàng trong vùng chỉ trong hai, ba ngày bị lấy đi không còn một hạt thóc, đã vậy nhiều quan lại địa phương do ngăn cản nên bị trừng trị. Trần Tuân nói: “Ta là con cháu nhà Trần, thiên hạ đáng lẽ là của nhà Trần ta. Xưa Bình Định vương tuy có công dựng cờ nghĩa nhưng lúc đầu vẫn phải mời người nhà Trần lên ngôi mới giành lại được giang sơn.Nay khí số nhà Lê sắp hết, ta chính do trời sai xuống đây phục hưng lại nhà Trần”. Người các nơi nghe nói kéo tới Sơn Tây, Hưng Hoá tới hàng nghìn. Trần Tuân đặt bộ thự, lập tướng văn tướng võ, cát cứ cả một vùng rộng lớn.

Tuân cho người liên hệ với Trần Chân ở Thạch Thất cũng thuộc trấn Sơn Tây và Trần Cảo ở Đông Triều trấn Hải Đông, hẹn ngày cùng kéo quân về kinh đô. Trần Chân nổi giận: “Tuân tuy cùng họ với ta nhưng chẳng qua chỉ là một tên võ biền mang thói trộm cướp, ta đường đường thế này sao lại chịu làm tướng cho hắn!”. Trần Cảo thì đang ốm nên lưỡng lự không trả lời.

Nghe kinh đô có biến và Trần Hoàng hậu chết một cách thê thảm, Trần Tuân đau xót vô cùng, liền xé khăn trắng cho quân sĩ để tang rồi không chờ Trần Chân, Trần Cảo có hưởng ứng hay không, kéo toàn bộ binh lực Hưng Hoá thẳng hướng Đông Kinh, dọc đường dân chúng đi theo rất đông, đần dần đông tới hàng vạn người, toàn đám người rách rưới đói khát oán giận triều đình nên hết sức hung hãn. Tuân thu hết ngựa của mấy trạigần đấy nhưTản Viên, Ba Vì, Tam Đảo nên không những quân bộ của Tuân đông mà quân kỵ cũng ngàn ngàn, đi đến đâu tiếng ngựa hí, tiếng người, tiếng binh khí chạm vào nhau nghe đinh tai, gươm giáo rờm rợp một góc trời, bụi cuốn mù đường. Chỉ trong hai ngày Trần Tuân đã từ Sơn Tây thẳng tới Từ Liêm, uy hiếp trực tiếp phía Tây kinh thành. Đó là mùa hè năm Hồng Thuận thứ 2, tức năm Canh Ngọ (1510).

Lúc này vua Tương Dực mới lên ngôi chưa đầy nửa năm, quân Thanh Hoa còn chân ướt chân ráo, triều đình lại vừa trải qua cái hoạ Nguyễn Khắc Hài, tuy không lớn nhưng lòng người không khỏi hoang mang, vì vậy trấn binh các xứ không dám động tĩnh. Trong khi ấy lại nghe đồn ngoại thích của Mẫn Lệ công trừ diệt chưa hết, đám Đông Ngàn và Thuỷ Đường đang tìm cách liên kết với nhau và cũng chuẩn bị kéo về kinh đô... Vậy là nháo nhác lên cả.

Nhà vua muốn lui về Thanh Hoa, trong lúc Nguyễn Văn Lang còn lưỡng lự chưa biết nên thế nào thì Trịnh Duy Sản tâu:

– Thiên hạ vừa mới lau nước mắt trông chờ vào vua mới vậy mà vua mới ngồi chưa nóng chỗ đã bỏ chạy thì thiên hạ khác nào vừa thoát khỏi miệng hổ đã lại rơi vào mõm chó sói. Thần tuy bất tài cũng xin được lãnh ấn tiên phong đánh giặc. Nghĩa Quốc công đã lập được công lớn diệt Mẫn Lệ, nay hãy nhường cái đầu Trần Tuân cho tôi.

Vua giao cho Trịnh Duy Sản quyền điều động toàn bộ binh mã ba vệ Vũ Lâm, Thiên Bồng, Thiên Vũ.

Đô Chỉ huy sứ vệ Thiên Vũ là Mạc Đăng Dung bàn:

– Quân giặc hiện mạnh về khí thế nên cần đánh nhanh, ta lại cần kéo dài thời gian để chờ quân các trấn về ứng cứu. Vậy nên chớ vội tiến quân ngay mà nên giữ vững tuyến phòng thủ phía Tây sông Tô Lịch cho tới sông Cái, một mặt chờ quân tiếp viện, mặt khác cho khí thế của giặc xẹp đi, lúc đó dốc toàn lực thì chắc thắng.

Đô Chỉ huy sứ vệ Thiên Bồng là Đàm Cử nói:

– Cách của ông Dung là dở! Binh pháp có dạy: “Lấy kẻ nghỉ ngơi đánh người mệt mỏi”. Nay quân Sơn Tây đường xa tới đây đang mệt mỏi, quân triều đình thì lâu nay nhàn hạ, không đánh lúc này thì đánh lúc nào.

Đô Chỉ huy sứ vệ Vũ Lâm là Cù Khắc Xương bảo:

– Giặc là lũ đói khát, gặp được Từ Liêm là vựa lúa phía Tây kinh thành, bây giờ lại tháng 5 đang vào mùa gặt, chúng khác nào chuột sa chĩnh gạo. Mạc tướng quân định chờ cho giặc ăn cơm gạo mới thơm ngon no bụng rồi mới đánh chăng? Tướng quân quen đi khơi, chỉ biết nước lên nước xuống, thật chẳng biết mùa màng thế nào! Theo tôi sáng mai nên tiến quân.

Trịnh Duy Sản bảo: “ý ông Đàm Cử, ông Khắc Xương thật hợp ý ta.” và lệnh cho ba quân chuẩn bị hôm sau tiến quân. Sáng hôm sau quân triều đình vượt sông, trống dong cờ mở, đi đến đâu quân Trần Tuân lui đến đấy nên trong bụng ai cũng lấy làm hả hê. Tới gần Sơn Tây, thấy hai bên đường rừng cây um tùm, Mạc Đăng Dung liền từ phía sau thúc ngựa vượt lêntrước, bảo Duy Sản: “Chỗ này địa thế hiểm yếu, tướng quân phải cẩn thận”, vừa dứt lời thì một tiếng pháo rung chuyển mặt đất, quân Trần Tuân từ bốn phía đổ ra đông cơ man mà kể, kẻ phóng lao người bắn tên bắn nỏ. Quân triều đình kinh hoàng quay hết về phía sau mà chạy, tổn thất không biết bao nhiêu mà kể. Quân giặc có kẻ nói Duy Sản khoác áo đỏ vậy là Trần Tuân cứ nhằm người mặc áo đỏ mà đuổi. Y vừa mới có con Xích câu cướp được của trại ngựa Ba Vì, sức còn non nên hăng và rất khoẻ, do vậy chẳng mấy chốc đã đuổi sát Duy Sản. Duy Sản tuy là tướng võ nhưng liệu sức không địch nổi Trần Tuân nên chỉ biết chạy, càng chạy càng thấy tiếng Tuân quát sau lưng mỗi lúc một gần. Sản luống cuống vướng cả áo vào bụi gai, đang lúng túng gỡ áo thì Tuân sáp lại. Bỗng bên đường một người cưỡi con ngựa trắng chắn ngang mặt Trần Tuân. Duy Sản vứt cái áo lại, thoát được. Tuân nhận ra đó là Mạc Đăng Dung. Họ đã biết nhau mấy năm trước tại cuộc thi võ thời vua Đoan Khánh. Trần Tuân gỡ lấy cái áo của Duy Sản mắc trên cành cây rồi quay ngựa. Đăng Dung cũng không ham chiến quay về trại.

Quân triều đình thua to. Đàm Cử, Cù Khắc Xương xấu hổ không dám nhìn Mạc Đăng Dung. Duy Sản chia lực lượng làm hai đóng ở Đông Ngạc và Nhật Chiêu để ứng cứu cho nhau, có ý cố thủ chờ quân cứu viện.

Tương Dực lại một lần nữa bàn rút vào Thanh Hoa. Nghĩa Quốc công Nguyễn VănLang tâu:

– Trịnh Duy Sản đã làm mất hết nhuệ khí cuả triều đình, tội đáng chém đầu. Giặc nay tuy đã tới cửa ngõ kinh thành nhưng nhờ các tướng cố sống cố chết chặn chúng lại nên chúng vẫn còn cách bờ Tây sông Tô Lịch một đoạn xa. Ta nên huy động toàn bộ lực lượng, kể cả quan binh các xưởng đóng thuyền, đúc tiền, đóng gạch của Bộ Công, bày trận bên này sông Nhị Hà[10], bao nhiêu cờ xí cho cắm hết, đêm ngày trống mõ vang lừng nghi binh khiến giặc không rõ thực hư thế nào, tưởng quân các xứ đã về cứu giá. Cố gắng cầm cự, chờ các nơi về, thể nào cũng lui được giặc.

Nguyễn Hoằng Dụ bàn:

– Trần Tuân chỉ vì muốn trả thù cho Trần thị mà làm phản, nay ta chotriều đình để tang theo nghi thức Hoàng thái hậu rồi cho người mang bài vị và khéo ăn nói trại giặc phủ dụ, có khi Tuân nghe ra mà lui binh. Trước mắt như thế rồi sau sẽ liệu.

Vua làm theo cách của Hoằng Dụ. Trần Tuân nhận bài vị Trần Hoàng hậu, tế lễ xong, chẳng những không rút quân mà còn thúc quân đánh mạnh hơn. Đôi bên đánh nhau một trận lớn, xác thuyền xác người ngập cả một đoạn sông Tô Lịch, sông Nhĩ Hà, thuyền bị đốt cháy lửa khói nghi ngút ngày đêm. Một đêm Minh Luân bá Lê Niệm, Thái giám Lê Văn Huy và hai lực sĩ ở ti

Hải Thanh và Hà Thanh chèo thuyền sang sông Tô Lịch để dò la tình hình giặc, lúc này mới hay bao nhiêu phố xá quanh chợ An Gia đều cháy hết, xã Quả Hối không còn một nóc nhà. Họ tìm được bọn Duy Sản ẩn náu ở một nghĩa địa, thấy thủ hạ Duy Sản chỉ còn còn chưa đầy 30 người, bọn Lê Niệm khuyên Duy Sản rút về kinh thành. Duy Sản nói:

– Ba mươi người trong tay tôi là ba mươi kiện tướng, một người địch nổi trăm người. Hãy nhìn xem Mạc Đăng Dung, Đàm Cử, Cù Khắc Xương đây là những người như thế nào? Chúng tôi quyết không về. Hẹn khi nào nổ ba tiếng pháo thì đại quân triều đình sang sông.

Thấy Duy Sản khảng khái vậy, hai lực sĩ ở ti Hải Thanh, Hà Thanh cũng xin nguyện ở lại.

Lê Niệm, Lê Văn Huy về báo cho nhà vua biết tình hình. Tương Dực đứng ngồi không yên.

Trong khi ấy bọn Duy Sản ăn thề và xé một bên tay áo làm dấu hiệu để nhận ra nhau, đợi cho chiều tối mới bí mật tiến về phía trại giặc, giả giọng người Sơn Tây, lừa bắt được mấy tên lính của Trần Tuân, bắt bọn này chỉ Tuân ở trại nào. Đến nơi, thấy Trần Tuân mình khoác cái áo đỏ cướp được của Duy Sản hôm trước, đầu đội khăn trắng để tang Trần Thái hậu, đang ngồi trên giường bàn việc với mấy viên tướng. Bọn Duy Sản nhất tề xông vào, Tuân không kịp đề phòng, bị Duy Sản đâm chết, mấy tướng giặc kẻ bị đâm chết, kẻ bỏ chạy. Một lúc sau chúng quay lại đông không biết bao nhiêu mà kể, đuốc cháy rực trời. Duy Sản giơ cao đầu Trần Tuân, quân giặc có kẻ bỏ chạy nhưng cũng có kẻ liều chết xông vào. Duy Sản nổ ba tiếng pháo làm hiệu. Bên kia sông, thấy pháo hiệu, Nguyễn Văn Lang, Hữu Vĩnh dốc toàn bộ lực lượng, bao nhiêu ngựa voi sang sông hết, quân Trần Tuân thua to. Quân triều đình đuổi tới Thuỵ Hương, Tảo Động, Đông Ngạc, quân của Tuân bị giết và bị chết đuối rất nhiều. Tướng của Trần Tuân là Nguyễn Nghiêm đóng ở thành Sơn Tây bỏ chạy khỏi thành , bị Mạc Đăng Dung đuổi theo giết chết.

Anh em con cháu Trần Tuân phải bỏ nhà bỏ cửa, đổi tên họ tản đi khắp các xứ. Từ đó tình hình mới yên. Bàn định công lao các tướng, Tương Dực thăng Trịnh Duy Sản làm Nguyên Quận công, đứng đầu các Quận công. Năm sau, sử quan Lê Hy do bất mãn, chạy vào Nghệ An rồi cùng với Lê Minh Triệt nổi loạn, Duy Sản lại được sai mang quân đi đánh dẹp, trở về kinh sư, chỉ ít ngày lại lên đường tiễu phạt Phùng Chương ở Tam Đảo. Duy Sản đánh đâu thắng đấy, từ đó được vua tin cậy giao cho giữ vệ Cẩm Y, chỉ huy cấm binh.

***

Họ hàng, gia đình nhà Nguyễn Khắc Hài mấy chục người bị đóng gông bỏ cũi đưa từ Thuỷ Đường về kinh đô, chỉ riêng Bạch Yến không bị cũi; tất cả đều bị chém, đầu bêu cửa chợ, cũng chỉ riêng Bạch Yến được tha mạng và đưa vào cung. Tương Dực đế hỏi:

– Ngươi có biết vì sao trẫm lại tha cho ngươi không?

– Tâu bệ hạ, thần thiếp đội ơn bệ hạ...

– Ngươi có muốn hầu hạ trẫm không?

– Thiếp được sống đã là may mắn lắm. Còn như hầu bệ hạ thì thiếp không dám vì thiếp giờ đã là gái có chồng có con, thân thiếp đã nhơ nhuốc, người thiếp đã xấu xí, không xứng với bệ hạ. Trước nữa thiếp lại trót hầu vua Hiến Tông nên sợ làm điều không phải. Chẳng phải thiếp nghĩ cho thiếp mà chỉ nghĩ cho bệ hạ vì thiếp như thân con lươn nào còn sợ lấm đầu.

– Khanh không ngại những chuyện ấy, kẻ nào dám dị nghị, ta chém đầu.Lê phi chẳng từng là vợ Đoan Khánh đấy sao. Nghe nói ngày trước Hiến Tông yêu nàng lắm có phải không? Lại gần trẫm đây. - Tương Dực đế kéo Bạch Yến vào lòng - Chà! Không trách cha ta có bao nhiêu cung tần mỹ nữ mà chỉ say đắm mỗi nàng. Cha ta thích những ai béo tốt, khoẻ mạnh, ta cũng vậy. Khanh có biết từ “mỹ nữ” có nghĩa là như thế nào không? “Mỹ” là đẹp, tất nhiên rồi. Nhưng chính nghĩa của “mỹ” là tốt tươi, với con người thì là béo tốt. Khanh chính là mỹ nữ. Xem ngực khanh đây này, đầy cả bàn tay trẫm!

Bạch Yến làm bộ ngúng nguẩy:

– Bệ hạ chê thiếp sồ sề chứ gì? Từ khi sinh nở người thiếp không còn giữ được gọn gàng, với lại tuy không phải làm gì vất vả nhưng ở quê nắng nôi ao tù nước đọng nên da dẻ thiếp cũng xấu đi. Giá như thiếp biết trước bệ hạ cũng yêu thiếp thế này thì...

– Thì sao?

– Thì ngày trước thiếp đã không chạy đi Thuỷ Đường mà chạy ngay tới ... phủ Giản Tu công!

– Khanh dí dỏm lắm. Ngày trước khanh mà chạy tới chỗ trẫm thì con sư tử Hà Đông của trẫm nó xé xác! Còn bây giờ dẫu trẫm có bao nhiêu cung tần mỹ nữ nó cũng không dám làm gì. Trẫm đang buồn vì Hoàng hậu chỉ sinh được cho trẫm ba công chúa, các phi tần khác hàng trăm người hầu trẫm mà chưa một ai mang thai! Lê phi cũng vậy. Thầy bói bảo trẫm phải chung đụng với ai đã từng có con mới được. Khanh chớ quá buồn vì trẫm đã hại Hoa Khê vương Tùng, con nàng. Việc phải thế vì Khắc Hài đã đánh lừa trẫm, lại làm phản, dựng Tùng làm vua giả nên dù Tùng là con của Hiến Tông cũng không để cho sống được. Khanh không có tội, vì vậy trẫm vẫn để yên cho gia đình, họ hàng của khanh ở Đồ Sơn. Rồi khanh sẽ có những đứa con khác với trẫm.

Bạch Yến nín lặng, chồng chết, con chết, nàng rất buồn, lại càng sợ khi Khắc Hài dám bạo gan nói con của nàng với người anh trưởng của y là con Hiến Tông! May sao vua Hồng Thuận chưa biết chuyện ấy. Bây giờ, tâm sự của nhà vua làm nàng thêm mừng vì hình như nàng đã có mang đứa thứ hai. Chỉ gia đình nhà chồng nàng biết, nhưng tất cả giờ đã không còn một ai. Nếu cái thai sau này sinh ra là con trai và được nó làm vua, nàng sẽ trở thành Hoàng thái hậu. Trên đời này ai mà chẳng muốn sống, lại được sống trong vinh hiển thì ai chẳng mong.

Bạch Yến nũng nịu ngả người trong lòng vua, khẽ thở dài.

– Sao nàng lại thở dài?

– Thiếp nghĩ thương cho bệ hạ, đến giờ mà hoàng hậu và các phi tần, kể cả Lê Quý phi vẫn không làm cho bệ hạ vui. Thiếp mong mình sẽ khác với họ. Nhưng nếu thiếp đem tin vui đến cho bệ hạ thì bệ hạ phải phong cho thiếp làm phi cơ.

– Được, lúc đầu trẫm sẽ phong cho nàng làm Quý tần, đứng đầu cửu tần, rồi sau hẵng hay.

– Với lại thiếp không muốn giữ cái tên Bạch Yến nữa. Cái tên ấy ai cũng biết là từng gắn bó với vua Hiến Tông. Mà bệ hạ cũng cần xoá ấn tượng ấy, vậy nên bệ hạ đổi tên cho thiếp đi.

Tương Dực nghĩ một lúc rồi bảo:

– Ta đặt cho nàng tên là Phi Yến, được không?

– Giống tên cái nàng Phi Yến của Hán Thành đế à? Thôi được, thiếp nhận.

Bạch Yến ôm ghì lấy cổ Tương Dực đế rồi đưa tay xuống bụng nhà vua, khúc khích cười.

9.

Nghĩa Quốc công Nguyễn Văn Lang mất, Tương Dực cảm cái công đã dấy binh giúp mình lên ngôi nên cho làm ma cực to, truy phong làm Nghĩa Quốc vương, khi tế lễ lại gọi là nghĩa phụ, sau đấy lại ban cho nhiều tiền bạc để con cháu xây lăng mộ. Nhưng cũng vì việc ma chay mà Nguyễn Văn Lự, Nguyễn Hoằng Dụ, Nguyễn Kim đều phải về Tống Sơn nên ở kinh đô quyền hành rơi hết vào tay anh em nhà họ Trịnh.

Từ khi thợ thuyền bắt tay xây dựng điện trăm nóc và Cửu Trùng đài hôm nay Tương Dực mới có dịp thăm công trường. Chỗ này đào ao, chỗ kia đục đá, chỗ khác xẻ gỗ, chạm trổ, quang cảnh hết sức tấp nập. Các Đô lực sĩ đi trước một quãng và đi sau một đoạn hộ vệ. Chỉ có Nguyên Quận công Trịnh Duy Sản, Hiệu uý Hữu Vĩnh, Thừa vụ Thái giám Ngô Khoái và Vũ Như Tô là được đi gần vua. Vũ Như Tô nói:

– Nghĩa Quốc công tuy không còn để chỉ đạo nhưng mọi sự bố trí thần vẫn theo ý trước đây của ông ấy. Chỗ này sẽ là hồ, hồi còn sống Nghĩa Quốc công tạm gọi là Lạc Thanh Trì. Bây giờ đang cần nơi để thợ làm việc nên chưa đào, chỉ nay mai thần sẽ cho vật đất. Giữa hồ sẽ chất đá làm núi,bờ hồ phía Đông trồng thông, phía Nam trồng trúc, phía Bắc trồng liễu, bên dưới trồng toàn hoa thơm cỏ lạ và treo những lồng chim quý, lông đẹp hót hay. Phía Tây hồ trồng hai cây quế Thanh, ở giữa dựng một toà điện, cũng lấy tên Lạc Thanh để gọi. Phía sau điện Lạc Thanh đào hai hồ tả hữu hình bán nguyệt, một hồ bắt người ở Hải Đông chở nước mặn chứa vào đấy để nuôi các loài hải sản như đồ mồi, ba ba, cá biển, một hồ thì bắt người Hoá Châu chở cá sấu tới thả. Đằng kia đào hồ nữa hình tròn, gọi là hồ Hồng Thanh Ngư chuyên nuôi cá thanh phụ là loài cá diếc quý đuôi đỏ, vảy biếc. Đất đào từ các hồ sẽ chuyển tới kia đắp thành núi, gọi là Trúc Sơn vì trên núi trồng toàn trúc, thứ trúc đốt ngắn và bầu bầu như đùi gà, lấy giống từ Tứ Xuyên bên Bắc Quốc. Cạnh Hồng Thanh Ngư dựng điện Nguyên Huyền cao ba tầng nên gọi là Nguyên Huyền Các. Điện này cao hơn và còn rộng hơn gác Vọng Nguyệt bệ hạ thường tới ở Ngự viên Thượng uyển. Cạnh điện có đá cảnh và tre trúc. Đá lấy từ Đà Giang, Thanh Hoa. Thần đang cố tìm hòn đá 100 lỗ tượng trưng cho bệ hạ trăm tuổi, đem về đây. Biết bệ hạ yêu thích thơ văn và thú thanh tao, trước khi mất Nghĩa Quốc công còn dặn đi dặn lại thần phải làm Nguyên Huyền Các thật đẹp để bệ hạ luôn tới đây câu cá, ngắm trăng, làm thơ. Bệ hạ có thể gọi ông Đàm Thận Huy, ngôi sao còn lại trong “Tao Đàn nhị thập bát tú”, lập lại hội thơ như thời Thánh Tông ở Khuê Văn Các. Để bệ hạ có thể đi suốt khu vườn ngự uyển mà không lo mưa nắng, thần sẽ làm dãy hành lang uốn lượn dọc theo lối đi, từ cửa Hoàng Phúc đến tận cửa Đại Triều.

Quay về phía Vũ Như Tô, nhà vua hỏi:

– Thế việc ở Cửu Trùng đài ra sao?

– Tâu bệ hạ, xưa nhà Lý dựng điện cao bốn tầng đã khó khăn trong việc tìm kiếm gỗ cho đủ kích thước. Nay Cửu Trùng đài những chín tầng nên còn khó khăn hơn nhiều. Thanh Hoa không thiếu gỗ quý và đủ kích thước nhưng hạ được cây, đem được cây khỏi rừng, đóng bè xuôi sông Chu, sông Mã rồi vào cửa Ba Lạt, ngược sông Cái, đưa được cây lên bờ và kéo được đến đây là rất kỳ công. Thần nghe nóithợ sơn tràng xứ Thanh, sẩy chân, bị cây đè chết mất hơn chục người, voi kéo gỗ cũng rơi xuống vực mấy con. Bè đầu tiên vào được sông Cái thì giữa chừng mắc cạn, hơn trăm người ròng dây kéo mới qua được cạn, hiện còn chưa qua được địa phận Sơn Nam Hạ. Nghĩa Quốc công có nói ...

Từ nãy đến giờ Vũ Như Tô cứ một điều nhắc đến Nghĩa Quốc công, haiđiều lại Nghĩa Quốc công làm Trịnh Duy Sản rất khó chịu vì thấy Nguyễn Văn Lang tuy đã mất mà cái bóng của ông ta vẫn trùm lợp, cho dù chỉ từ cửa miệng một tên đồ đệ của Lỗ Ban và Nguyễn An. Từ lâu Duy Sản đã không coi đám họ Nguyễn ở Tống Sơn ra gì, nay đám ấy không còn kẻ to đầu nhất, Duy Sản càng coi thường. Nên nhân câu Như Tô vừa nói, Duy Sản bảo:

– Ngươi kể ra đây làm gì, Văn Lang có còn đâu nữa cho ngươi kể. Vả lại ngươi có phải lên rừng xuống biển đâu mà kêu vất vả?

– Ừ, thôi không phải kể lể nữa. - Tương Dực nói.

- Thần không vất vả công việc thổ mộc nhưng lo không xong việc. Cửu Trùng đài là điều tâm huyết, hoài bão của thần nên thần khao khát hoàn thành sớm ngày nào hay ngày ấy để chóng được chiêm ngưỡng thành quả của mình. Thần quên ăn quên ngủ, quên cả vợ con, chỉ biết có Cửu Trùng đài huy hoàng, tráng lệ mai sau...

– Vậy là tốt. - Tương Dực ngắt lời Như Tô làm Như Tô đang say sưa bày tỏ bị chưng hửng. Nhà vua quay sang phía các hoạn quan - Thưởng cho Như Tô ngự tửu rồi các ngươi đưa trẫm đến Tây Hồ.

Thừa vụ Thái giám Ngô Khoái rót cho Vũ Như Tô chén rượu, chờ hắn uống xong, y quay về phía các hoạn quan dưới quyền:

– Chuẩn bị hành cung và bến Đá.

Hồ Tây buổi chiều hè lộng gió, nước hồ lăn tăn sóng. Nắng chiều biến cả một vùng nước mênh mông trở nên muôn hồng ngàn tía. Trong khi đám quan lại theo xa giá và quân Túc vệ dừng ở rừng bàng thì nhà vua, các hoạn quan và cung nữ men theo hồ đi tiếp lên Nghi Tàm, tới hành cung. Tương Dực bảo:

– Trẫm muốn tắm ở bến Đá, cho các cung nữ được tắm.

Lập tức đám cung nữ reo lên rồi không ai bảo ai, cùng trút hết xống áo. Hoạn quan giúp vua cởi bỏ cân đai mũ mãng và đưa vua ra bến. Cung nữ líu ríu theo sau, tồng ngồng một đám. Bến Đá Nghi Tàm chỉ dành cho nhà vua và hoàng hậu, vua và hoàng hậu muốn cho ai tắm mới được tắm. Nước ở đây lúc nào cũng trong nhờ những phiến đá lát dưới nước không cho bùn vẩn lên, cũng nhờ có đá mà nước vào mùa hè rất mát.

Vua tôi mấy chục người ùm ùm lội nước, ai nấy trắng hêu hếu. Vua té nước đùa các cung nữ, thỉnh thoảng lại ôm lấy một người. Rồi vua đứng yên cho họ xoa xít kỳ cọ, chỗ nào và lâu bao nhiêu tuỳ họ, riêng có một chỗ ai cũng được đặt tay vào nhưng chỉ được một lần, các cung nữ bên cạnh đếm từ một đến mười là phải thôi, nhường cho người khác. Nhiều cung nữ gần như run lên khi đặt tay vào đấy. Có người còn quỳ hẳn xuống áp cả mặt vào, xúc động, rạo rực vô cùng. Vua và cung nữcười như nắc nẻ, cười ngặt ngoẽo, đám hoạn quan trên bờ cũng nhe răng, ngú ngớ. Riêng hoạn quan vẫn mặc quần áo vì họ không là đàn ông cũng chẳng là đàn bà, cái của họ quái đản đến nỗi không ai muốn nhìn. Tương Dực đế chợt hỏi đám cung nữ:

– Các khanh ai chưa biết bơi, trẫm dạy!

Ai cũng bảo mình chưa biết bơi để được vua ôm ấp.

Hoạn quan đưa đến chiếc thuyền rồng nhỏ, nhà vua, chín hoạn quan và bày cung nữ lên thuyền. Tám hoạn quan chèo, một người bẻ lái đưa thuyền ra giữa hồ. Cung nữ vẫn trần truồng mà đàn sáo. Tương Dực đế không rời cung nữ trong lòng, hết người này đến người khác cho họ khỏi tị nhau.Nhưng các cung nữ vẫn chí choé ghen tuông, ấy là khi người cung nữ nào đang trong lòng vua mặt mũi bỗng ngây dại. Nhà vua bảo:

– Trẫm xin báo tin mừng cho các khanh: Quý tần Phi Yến đã mang thai rồng! Nàng bảo khi trước con với chồng cũ của nàng chân có một ngấn nên đứa này sẽ lại con trai. Hôm nay ta quá vui là vì vậy.

Cung nữ nghe chẳng ai mừng mà tất cả đều sị mặt ra. Nhà vua lại nói:

– Còn hôm nay ai thụ thai nếu sinh con trai trẫm sẽ đặt tên là Thái Đàm để ghi nhớ ngày may mắn trên đầm nước mênh mông này, nếu con gái sẽ đặt tên là Ngọc Đàm.

Các cung nữ hầu hết lại sị mặt ra, chỉ hai người đỏ mặt.

– Bây giờ trẫm và các khanh cùng làm thơ. Trẫm đọc một câu, các khanh đọc câu tiếp cho đến hết tám câu. “Say hoa đắm nguyệt bởi vì đâu”.

Cung nữ lúc nãy đỏ mặt đọc tiếp:

– “Bởi biết rằng đây thú có mầu”.

– Hay lắm! - Nhà vua khen - “Tây hồ nước trong leo lẻo”.

– “Bến Đá trời biếc làu làu”.

– Hai câu tiếp các khanh để trẫm đọc cả hai, vì chả ai nghĩ được hay hơn trẫm đâu. Câu đầu tặng các cung nữ, câu sau tặng các hoạn quan. Nhưng ta nói trước, đừng có ai tự ái đâu đấy: “Bé vú thở than người cả vú/ Không râu hiềm tị kẻ nhiều râu”.

Tất cả cùng cười. Mấy cung nữ tới xoa cằm trêu đám hoạn quan và cười như nắc nẻ. Cung nữ đang ngồi trong lòng vua liền đưa tay vuốt râu vua, đọc:

– “Mặc trời phú tính yên đòi phận”.

Nhà vua dí ngón tay vào giữa hai đùi cung nữ:

– “ở đời chẳng mấy được lâu”.

Tất cả cùng vỗ tay cười. Tương Dực nói thêm:

– Cuộc đời như chớp mắt nên phải tận hưởng mọi thú vui, các khanh ạ.

Trăng lên, thuyền đưa vua trở lại bến Đá để nhà vua trở lại hành cung và về Cấm thành. Dọc đường về Cấm thành, xe lắc lư, bánh xe lăn đều đều lộc cộc cùng không gian yên tĩnh, mát mẻ ru vua vào giấc ngủ. Buổi tắm ở bến Đá vui nhưngquá hoan lạc nên vua mệt.

Tương Dực đang bị đánh thức bởi những tiếng huyên náo, rồi nhà vua nhận ra bên ngoài có xô xát. Tiếng hô giết, tiếng cung nữ la hét như xé vải, tiếng hoạn quan e é như bị ai chọc tiết. Nhà vua vừa định vén màn xem sao thì một ngọn giáo từ bên ngoài phi xuyên qua bức gấm che đằng trước, cắm phập vào thành xe, cách đầu vua chưa đầy gang tay, đầu mũi giáo ròng ròng máu tươi! Nhà vua hoảng hồn nằm rạp xuống sàn xe. Chợt xe chúc xuống khiến nhà vua lăn khỏi xe: Con ngựa kéo xe vừa bị đâm chết. Đám hành thích khoảng chục tên, không nhiều nhưng hung hãn, tất cả đều bịt mặt và liều chết lăn xả vào xe vua. Hữu Vĩnh ra sức đâm chém, trúng mấy tên liền. Các hoạn quan bao quanh xe vua, họ không có vũ khí nhưng đông và liều chết bảo vệ vua nên đám hành thích không thể tới gần vua. Cuối cùng, những kẻ hành thích bỏ chạy, cố mang theo hết xác đồng bọn bị giết. Hoạn quan gần chục người thiệt mạng, còn lại hầu như ai cũng bị thương. Hộ thảng Thái giám Nguyễn Nhữ Vi bị đâm lòi ruột, tay ôm bụng, tay vịn vào người bên cạnh, cố đến xe nhà vua, nói:

– Thần là người của Kính phi, cùng Kính phi lập Mẫn Lệ công lên ngôi, sau khi Mẫn Lệ công không còn, đám họ hàng thân thích của thần ở Hoa Lăng làm loạn bị bệ hạ diệt trừ, vậy mà riêng thần vẫn được dùng, thần thật lấy làm cảm động; đã vậy, khi Khắc Hài đánh lừa thần, thần tưởng y lòng ngay dạ thẳng thật bụng quy hồi nên dẫn đến hầu bệ hạ khiến tí nữa bệ hạ bị hại, vậy mà bệ hạ tha mạng, chỉ giáng chức, thần thật ơn sâu. Nên lúc nãy thần đã quyết lấy cái chết để đền ơn. Nay trước khi vĩnh biệt bệ hạ, thần có đôi lời tâm huyết xin dâng bệ hạ: Khoan thư sức dân, bao dung quần thần, hạn chế sắc dục, ấy là ba điều cần của bậc quân vương!

Tương Dực đế nhìn Nhữ Vi như nhìn cái gì đó lạ lùng rồi phẩy tay:

– Thôi, khanh đi đi!

Nhữ Vi rũ xuống, máu mồm máu mũi ộc ra, tắt thở. Thừa vụ Thái giám Ngô Khoái cố đến gần xe vua để Tương Dực nhìn thấy y bị thương như thế nào: Một nhát chém vào cánh tay, máu vẫn còn đầm đìa. Tương Dực thấy thế bảo:

– Chức Quảng vụ Thái giám còn trống, nay thăng Ngô Khoái giữ chức ấy và ban quốc tính.

Đêm đó Tương Dực thức trắng, đầu tiên gọi Trịnh Duy Sản đến trách mắng:

– Trẫm giao cho khanh giữ quân Cẩm Y, chỉ huy Cấm binh, lại kiêm Phụng Thiên phủ doãn, vậy mà những kẻ muốn hại trẫm đâu đâu cũng thấy, thế thì ra làm sao?

– Tâu bệ hạ, hiện Cẩm Y vệ đang lần theo vết máu của thích khách để tìm ra hung thủ.

Đang lúc ấy, Hiệu uý tướng quân Hữu Vĩnh vào tâu quân Cấm vệ lần theo vết máu truy tìm hung thủ, gần đến phủ Thông vương Dung thì mất dấu vết và thấy người của phủ này đang quét dọn cổng, có lẽ là xoá dấu vết. Vì là phủ Thông vương nên Cấm vệ không dám vào. Hữu Vĩnh nói:

– Lúc đầu thần nghĩ rằng tại đám Phù Chẩn, Đông Ngàn và Hoa Lăng, Thuỷ Đường còn chưa trừ hết nhưng hoá ra không phải. Thần nghe có người nói các con của Hiến Tông bảo họ là ngành trưởng, Tuy Túc Tông mất, Uy Mục không còn và Hoàng tử trưởng là An vương Tuân cũng đã mất cách đây vài năm thì ngôi báu vẫn phải thuộc anh em họ, như Ninh vương Trị, Ân vương Mỹ, Thông vương Dung, chứ sau lại sang ngành thứ được. Họ còn nói Uy Mục đế tuy có tàn bạo nhưng là anh, là vua; vua Hồng Thuận là em, là bày tôi mà lại giết anh, giết vua, như thế có phải không?

Tương Dực nghe thấy chối tai, gạt đi, bảo:

– Đám con cháu của các vương Thuyên, Tung, Cảo, Tranh, Khâm, Tác, Tương, Chiêu, Cảnh, Huyễn, Thoan, Kiện có dính dáng gì không? Giết, dù trong hoàng gia cũng phải giết mới xong.

Trịnh Duy Sản nói:

– Tâu bệ hạ, vừa rồi Hiệu uý tướng quân chỉ tấu trình một câu nói, chứ chưa khẳng định một ai, ngay với Thông vương cũng chỉ phỏng đoán, vì vậy bệ hạ định giết một loạt hoàng thân mà không có bằng cớ xác đáng, thần e...

Tương Dực ngắt lời Duy Sản:

– Khanh giữ vệ Cẩm Y đã không tròn chức phận lại còn cản trở công việc, khanh lui ra đi không có lại trách trẫm quá tay!

Duy Sản lại nói:

– Một số hoàng thân và quan đại thần phàn nàn rằng cung nữ Phi Yến vốn là kẻ có tội, không những được khoan dung mà còn được vào hàng Quý tần, thế là không phải!

– Ai nói? Chắc đám anh em nhà Hiến Tông cho rằng ta làm vậy là hạ nhục cha chúng chứ gì? Bọn họ định làm gì trẫm đây?

– Tâu bệ hạ, thần không lo bọn họ mà lo một kẻ tên là Cảo, họ Trần, xưng là con cháu nhà Trần đang nổi dậy chiếm giữ Đông Triều, Thuỷ Đường, trong tay vài nghìn quân lại nói phóng là vài vạn và tung tin sắp sửa tiến về Thăng Long.

– Trước hết không thể nuôi ong tay áo, bắt hết đám anh em nhà Hiến Tông rồi lo diệt giặc Cảo cũng chưa muộn.

Trịnh Duy Sản không nói sao, xin lui. Duy Sản đến than thở với Thái sư Thiệu Quốc công Lê Quảng Độ. Quảng Độ thở dài nói:

– Chánh sứ Bắc quốc Trần Nhược Thuỷ, phó sứ Phạm Hy Tăng dạo trước sang tấn phong cho nhà vua nói với một số người, tôi cũng nghe được: “Quốc vương An Nam mặt thì đẹp mà người lại lệch, tính thích dâm, đó là vua lợn, loạn vong sẽ không bao lâu”! Điều ấy chả nhẽ lại đúng sao?

Ngay đêm ấy Hữu Vĩnh bắt về 15 hoàng thân. Những người bỏ trốn, những người dây mơ rễ má đằng nội đằng ngoại có nghi vấn bị truy lùng ráo riết.

Nghe tin dữ, Trịnh Duy Sản định vào cung can vua. Trịnh Duy Đại bảo:

– Lúc này nhà vua đang rất giận và hoang mang, em không nên vào.

– Vua Hồng Thuận được ngôi báu một phần cũng nhờ anh em mình chứ đâu chỉ riêng cha con Nguyễn Văn Lang. Còn như diệt Trần Tuân rồi Lê Hy, Lê Minh Triệt ở Nghệ An, Thanh Hoa, Phùng Chương ở Tam Đảo thì chính là em đây chứ còn ai. Nay Văn Lang đã chết, con y là Văn Lự thì kém cỏi, anh em mình là chỗ dựa của triều đình chứ còn ai nữa? Em can vua cũng là củng cố cái địa vị cho họ hàng mình. Anh chớ lo cho em.

Trịnh Duy Sản vào cung trong lúc Tương Dực đang cơn bực nên Sản mới nói được vài câu đã bị Tương Dực ngắt lời:

– Ngươi đến thật đúng lúc. Ta đang muốn tìm kẻ thật xứng đáng để trị tội làm gương. Ngươi chính là kẻ ta đang cần! Thứ nhất, ngươi là cháu nội khai quốc công thần Hiển Khánh vương Trịnh Khả; thứ hai, ngươi có công lớn dẹp mấy đảng giặc phản loạn; thứ ba, thấy ta gần đây tin cậy, ngươi bắt đầu tỏ ra kiêu ngạo. Trị ngươi vừa đe được những kẻ âm mưu phản loạn, vừa ngừa được những kẻ như ngươi kéo đến đây nói điều ngu ngốc. Nhân đây ta phải nói cho ngươi biết: Vua Thánh Tông truy phong cho ông nội ngươi làm Hiển Khánh vương, đó chẳng qua khi Quang Thục hoàng thái hậu, mẹ vua Thánh Tông, lúc còn là Tiệp dư vì đã làm trái ý Hoàng hậu và giở thói ghen tuông nên bị Thái Tông bắt giam ngoài vườn hoa, ông nội ngươi xin cho Quang Thục được ra ở chùa Huy Văn, nên sau này Thánh Tông lên ngôi đã truy phong để trả cái ơn ấy. Chứ có người nói ông nội ngươi kết bè đảng làm phản nên cùng với con trưởng là Trịnh Bá Quát bị vua Thái Tông giết.

Duy Sản giận tái mặt nhưng cố lấy giọng mềm mỏng:

– Tâu bệ hạ, việc ấy đã được triều đình thanh minh là không có, chỉ vì ông nội thần bị những kẻ hủ bại ghen ghét tài năng mà gièm pha. Vua Thánh Tông vì thế mới truy tặng là Thiếu phó Liệt Quốc công, sau truy thăng làm Hiển Khánh vương. Vua Thánh Tông còn lưu ý về sau nhớ ưu đãi con cháu nhà vương và nói: “Anh em họ Trịnh mười người thẩy đều quý hiển”. Mười người ấy là các bác, các chú và thân phụ của thần. Nay thần có gì không phải thì bệ hạ cứ việc quở trách, không thể đem ông cha của thần ra mà làm lệch lạc đi. Vả lại, Huy Từ hoàng thái hậu thân mẫu của bệ hạ cũng chính là cháu Hiển Khánh vương, có lẽ trong lúc nóng giận bệ hạ chưa kịp nhớ ra?

Tương Dực càng tức vì câu nói ấy, liền sai người lôi Trịnh Duy Sản ra phạt lấy lệ 5 trượng, không cho giữ vệ Cẩm Y. Tuy bị đánh không mấy đau đớn nhưng Duy Sản lấy vậy làm nhục nhã nên rất căm phẫn.

Vệ Cẩm Y được giao cho Hữu Vĩnh. Vừa lúc đó tướng giữ vệ Kim Ngô là Cù Khắc Xương mang quân đi đánh Trần Cảo bị thua, Duy Sản nghĩ không nắm quân đội không được nên nói với Thái sư Lê Quảng Độ và Lê Nghĩa Chiêu, hai người cùng dâng biểu lên Tương Dực xin cách chức Khắc Xương, giao vệ Kim Ngô cho Duy Sản. Quảng Độ nói: “Duy Sản nhất thời có làm bệ hạ phật ý nhưng đó là tướng giỏi, không nên để phí.”. Tương Dực nghe theo.

Tương Dực dùng hình phạt nặng tra tấn các thân vương nên có người không chịu nổi đã cung khai. Quả là trong bọn họ có người định thay thế Tương Dực bằng vua khác. Các thân vương bị chém không còn một ai. Pháp trường lại một lần nữa đầm đìa máu tươi. Thanh đao chém người không dây máu của lão đao phủ thọt chân lại được lấy ra. Cứ mỗi cái đầu rụng xuống, người phụ trảm lại nhặt lấy tung lên cao cho mọi người xem đều được thấy. Đúng 15 lần như thế.

Duy Sản nói với Duy Đại:

– Oánh quên chúng ta là chỗ ngoại thích họ hàng với mẹ hắn và còn là bậc cha chú hắn, quên cả việc anh em ta liều chết tổ chức cướp ngục, đưa hắn chạy về Thanh Hoa, cùng chiêu tập binh mã dựng hắn lên ngôi, sau đó còn vì hắn mà không quản vất vả đánh dẹp các đảng giặc! Oánh còn nói những điều trái ngược về Hiển Khánh vương! Thật vuốt mặt chẳng nể mũi tí nào.

Duy Đại bảo:

– Không thể để thằng cháu ngoại hỗn xược ấy ngồi yên trên ngai vàng được. Anh em mình dứt khoát phải hành động, mỗi người tìm lấy một người, giao hẹn nếu người của anh lên ngôi thì em thôi, người của em lên ngôi thì anh thôi. Việc này phải tuyệt đối bí mật nếu không sẽ liên lụy đến cả họ bởi Oánh tàn bạo không từ một ai. Với lại, đám Nguyễn Văn Lự, Nguyễn Hoằng Dụ mà biết hành động của anh em mình, thể nào chúng cũng phá, hoặc phò Oánh, hoặc đưa người của chúng lên. Mặc dù vậy, vẫn cần liên kết với một số đại thần chứ riêng anh em mình không đủ sức.

– Anh nói phải lắm, Lê Quảng Độ, Trình Chí Sâm, Lê Nghĩa Chiêu và một vài người nữa cũng có ý không tuân phục Oánh, có thể bàn việc lớn với họ được. Nhưng dẫu sao trước hết vẫn phải liên kết anh em con cháu trong họ lại. Duy Liệu, Duy Thuận, Duy Duyệt, rồi đám Tuy, Hựu, Hưng bọn họ sao lại chẳng đồng tâm với ta.

– Ông Vũ Tá hầu Phùng Mại vẫn giận cái việc Oánh sai Thái giám ép ông ta đưa Lê phi trở lại cung làm ông ta mang tiếng với thiên hạ; đã vậy, chưa được ba bảy hai mươi mốt ngày Oánh đã ruồng rẫy Lê phi, đi say đắm Phi Yến. Người này có thể liên kết với chúng ta được.

Quả như Duy Đại nói, chỉ mới nói xa gần úp mở, Phùng Mại đã sôi nổi bàn việc phế lập với Duy Đại. Phùng Mại muốn lập con Cẩm Giang vương là Lê Y lên thay. Duy Đại thấy hợp lý, về nói với Duy Sản, Duy Sản lại muốn lập con của Mục ý vương là Quang Trị. Mục ý vương Lê Doanh là em Cẩm Giang vương Lê Sùng và Tương Dực đế Lê Oánh. Mấy năm trước, khi Lê Oánh mạo danh Cẩm Giang vương khởi nghĩa chống lại Uy Mục, Cẩm Giang vương và các em là Lê Vinh và Lê Quyên đều bị Uy Mục giết. Mục ý vương không bị bắt vì ốm thập tử nhất sinh, sau đó mấy ngày thì mất nên không bị hành hình. Vợ Cẩm Giang vương nhờ đưa các con về quê ăn giỗ nên thoát được. Vợ Mục ý vương cũng may đem con trốn được.

Anh em Trịnh Duy Đại, Duy Sản vẫn lo đằng họ Nguyễn Tống Sơn. Thấy vậy, Trịnh Tuy, cháu gọi hai người là chú nói:

– Cháu coi đám Tống Sơn chẳng khác gì đồ hổ giấy, thổi phù cái là bay. Giờ chúng chỉ có ba kẻ đáng ngại là Văn Lự, Hoằng Dụ và con Dụ là Nguyễn Kim. Nhưng Văn Lự bất tài, Hoằng Dụ thấp mưu mà Nguyễn Kim thì chưa thể quyết đoán. Các chú cứ lo liệu việc nội cung, việc họ Nguyễn cháu lo. Cháu sẽ chia quân làm hai, mặt bộ chặn đèo Tam Điệp; mặt thuỷ chặn hết các cửa sông, từ cửa Đáy ra đến cửa Nam Triệu, tất cả 8 cửa sông lớn. Quân Tống Sơn chỉ có thể qua được một khi bước qua xác cháu.

– Khá lắm! - Duy Đại khen - Chim hồng hộc bay cao bay xa được là nhờ các trụ xương cánh cái to cái nhỏ. Cháu ta là cái trụ xương cánh nhỏ ấy.

Đang lúc ấy, tin bay về kinh đô: Trần Cảo xưng là Đế Thích giáng thế, giương cờ khôi phục nhà Trần, nổi dậy ở Đông Triều, Thuỷ Đường, hiện đang đánh sang Bắc Giang, lực lượng còn mạnh gấp mười lần Trần Tuân ngày trước. Được tin, Trịnh Duy Sản vỗ tay:

– Hay lắm, đang chưa có cách nào hành động bí mật thì đây chính là dịp may để thừa gió bẻ măng đây!

10.

Hai anh em Duy Đại, Duy Sản bàn nhau dù có thế nào cũng phải chặn giặc Cảo không cho chúng tiến sâu xuống mạn Nam, do vậy Duy Đại mang quân lên Kinh Bắc. Duy Sản lo việc ở kinh đô.

Trịnh Duy Sản lấy cớ Trần Cảo nổi loạn, triều đình cử hết người này đi đánh đều không nổi, bèn đem binh thuyền, khí giới tới bến Thái Cực sông Hồng, nói là để đưa thuyền vào sông Đuống chuẩn bị tiến lên mạn Bắc đánh giặc Cảo. Lúc ấy đang đầu tháng Tư, sông cạn, bãi Phúc Xá trơ đất nên quân lính vệ Kim Ngô của Duy Sản ban ngày đổ lên bãi, chia thành từng đám tập trận. Người các phường gần đấy rủ nhau lên đê xem rất đông, không khí thật khác thường. Chiều tối quân lính thổi nấu, khói bếp bay từng đám trên bãi, cứ như cảnh đốt rơm đốt rạ trên những cánh đồng, chuẩn bị cho vụ mới, không khí đầy vẻ yên bình. Nhưng về đêm, khoảng canh hai, khi phố phường các nhà đã cửa đóng then cài đi ngủ từ lâu thì từ các thuyền 3000 quân của Duy Sản miệng ngậm tăm, ngựa tháo nhạc lặng lẽ lên bờ, tới cửa Bắc, đàng hoàng gọi mở cổng thành. Cổng thành mở rồi chúng mới hò reo kéo tới Hoàng thành.

Lúc đó Tương Dực đang nằm cùng Phi Yến. Phi Yến sinh hoàng tử nên được Tương Dực hết sức chiều chuộng, nàng cậy thế, không chịu nhường nhà vua cho hoàng phi, cung tần nào. Hoạn quan vào báo có giặc, Tương Dực cuống cuồng trở dậy, hốt hoảng hỏi:

– Giặc nào? Trần Cảo à? Hắn đã đến kinh thành nhanh vậy sao? Quân Kim Ngô của Duy Sản đóng ở bến Thái Cực không ngăn được chúng ư? Vậy Hữu Vĩnh đâu? Quân Cẩm Y hay Vũ Lâm đâu?

Đám hoạn quan nói đang đêm tối quá nên không biết ai với ai. Khâm ĐứcHoàng hậu dẫn ba công chúa con mình tất tả chạy đến, Quý tần Phi Yến cũng bế hoàng tử sẵn sàng cùng nhà vua chạy khỏi kinh đô. Chỉ có Lê Quý phi ở xa không tới được. Hoạn quan kiếm được một chiếc xe. Quan Thừa chỉ Nguyễn Vũ mang được ấn tín đến, lại dẫn được tới ba con ngựa, một con cho nhà vua, một con để kéo xe còn một con cho mình. Chiếc xe phải chở những năm người. Tất cả theo lối cửa Bảo Khánh, chạy đến Da Kiều, tên Nôm là cầu Dừa, định sang với vệ Thiên Vũ của Mạc Đăng Dung bên kia sông thì thấy cầu bị phá và trên bờ lố nhố bóng người mang vũ khí, sợ là quân giặc nên lại phải tìm đường quay lại cửa Nam thành. Trời tối, không dám thắp đuốc vì sợ giặc biết nên lọ mọ rất khổ.

Mạc Đăng Dung và vệ Thiên Vũ đóng bản doanh bên kia Da Kiều, đây là của ngõ phía Nam kinh thành đồng thời cũng là lối đi Sơn Nam, từ đó vào Tây Đô, Thanh Hoa, vì thế vị trí rất trọng yếu. Khoảng nửa đêm thấy bên kia sông có ánh đuốc, Mạc Đăng Dung liền sai Mạc Đốc tới xem. Mạc Đốc đi rồi về báo đó là Trịnh Tuy đem quân vệ Kim Ngô tới phá cầu Dừa, nói là giặc Cảo đã đánh tới kinh thành, nay phải phá cầu không cho chúng tiến xuống phía Nam. Mạc Đăng Dung ngẫm nghĩ rồi bảo:

– Chưa chắc đã phải vậy. Ta đồ rằng triều đình lại có chuyện gì đây.

Mạc Đăng Dung liền báo động toàn vệ quân, tất cả sẵn sàng chờ lệnh.

Vua Tương Dực và đám thị vệ chạy giữa chừng thì lạc mất xe Hoàng hậu và Phi Yến. Tới gần hồ Chu Tước phường Bích Câu nhà vua định lánh vào đền An Quốc chờ đến sáng thì một toán quân kéo đến, trong ánh đuốc chập chờn của toàn quân ấy, Tương Dực thấy có Trịnh Duy Sản, Lê Nghĩa Chiêu nên mừng quá, hỏi:

– May quá, được gặp các khanh ở đây! Giặc ở phía nào?

Duy Sản không trả lời, quay mặt đi cười ầm lên, vẫy gươm cho đám lính. Tương Dực biết là nguy liền quay ngựa chạy, bị quân của Duy Sản giơ giáo chặn lại. Duy Sản sai tì tướng Vũ Hạnh đâm cho vua ngã ngựa rồi bắt lấy. Duy Sản trỏ gươm về phía Thừa chỉ Nguyễn Vũ:

– Thằng này họ hàng với Nguyễn Văn Lang, cho nó đi theo hầu lão ta!

Nguyễn Vũ bị đâm chết ngay tức khắc. Duy Sản thu ấn tín và chĩa gươm vào Tương Dực:

– Trước kia tên bạo chúa này rất thích hình phạt lăng trì, nay hãy cho hắn biết tùng xẻo thì người ta đau đớn thế nào!

Tương Dực bị xẻo một miếng to bằng ngón tay ở tay, y cắn răng chịu đau không kêu một tiếng, chỉ trừng mắt nhìn Duy Sản. Ai đó nói:

– Hắn loạn luân với cả vợ của anh, vợ của cha, để lại cái của nợ cho hắnlàm gì!

Tất cả cùng cười ầm lên coi là câu nói đùa nhưng nhiều tiếng đồng thanh: “Đúng rồi, xẻo cái của khỉ ấy đi, để làm gì!”. Tương Dực bị đè nghiến xuống, lột quần, trong nháy mắt hạ bộ đã không còn, đến lúc này Tương Dực mới kêu thét lên và ngất đi, chỗ hạ bộ bằng tịt, máu mê nhoe nhoét. Duy Sản sai đâm cho Tương Dực chết hẳn rồi đem thi hài về quán Bắc Sứ, chất củi đốt một đống lửa lớn quăng xác vào. Không khí thoáng chốc khét lẹt mùi da thịt cháy.

Xe Hoàng hậu Khâm Đức và Quý tần Phi Yến bị lạc một lúc thì người đánh xe nói là đi xem đường đất thế nào rồi trốn biệt. Hai bà hoàng và đám hoàng tử, công chúa không biết đánh xe ra sao nên bảo nhau xuống xe. Họ dẫn nhau vào quán nước bỏ không bên đường. Các công chúa con Hoàng hậu bảo đã biết nghe lời nên không dám khóc, con của Phi Yến còn bé nên khóc như xé vải. Hoàng hậu bực quá, bảo:

– Bạch Yến! Ngươi có bịt mồm nó lại được không thì bảo? Nói cho ngươi biết, quỷ kế của ngươi sao che mắt được ta? Thằng bé này đâu phải là máu mủ của Hoàng thượng! Ngươi có mang với chồng cũ rồi đánh lừa Hoàng thượng. Đã bao nhiêu lần ta định nói cho Hoàng thượng biết nhưng lại thương Hoàng thượng nên thôi, định bao giờ Hoàng thượng thật có hoàng nam ta mới lột trần quỷ kế của ngươi. Nhưng giời thật có mắt, ngươi khôn ngoan đáo để nay lại hoá dại. Giặc mà bắt được ngươi, liệu có tha cho ngươi không, có tha cho con của ngươi không?

Bạch Yến sợ quá sụp lậy Hoàng hậu, bảo mình không muốn trở lại cung như Lê Quý phi nhưng thấy nhà vua quá mong hoàng tử nên đâm liều, biết đâu lại sinh được con trai, chứ lúc đầu cũng chỉ mong được sống chứ không dám ham địa vị. Hoàng hậu nghe xong bỗng thở dài:

– Thật không ai như Hoàng thượng, nghe kẻ xấu bói toán bảo phải ăn nằm với ai đã từng sinh con trai thì mới có thể sinh hoàng tử, Hoàng thượng đã ăn nằm với... với ai ngươi có biết không? Với cả vợ lẽ của Kiến vương là cha mình! Bà này hơn Hoàng thượng 10 tuổi. Thực ra thì sau khi Kiến vương mất bà ấy đã đi lấy chồng khác. ở với người chồng mới bà này sinh hai năm đôi mà cả hai lần đều đẻ sinh đôi và đều con trai, vậy nên Hoàng thượng mới hám. Nhưng về với Hoàng thượng chẳng bao lâu thì bà này mất. Ai cũng bảo đó là tại Kiến vương quá giận nên bắt bà ấy đi.

Bạch Yến đỏ mặt xong rồi lại tái mặt đi khi nghĩ đến mình. Hoàng hậu nóitiếp:

– Nên ta giận ngươi dám lừa Hoàng thượng nhưng nghĩ cho cùng, tại Hoàng thượng là chính. Nhưng bây giờ, nói dại khuất mặt Hoàng thượng, nếu Hoàng thượng bị giặc làm hại thì chẳng những ta mà cả ngươi cũng không còn bấu víu vào đâu. Ta giặc còn có thể để sống chứ ngươi thì giặc chẳng thể tha vì giặc nghĩ con trai ngươi là con Hoàng thượng! Còn nếu giặc tan, Hoàng thượng quay về thì tội của ngươi chẳng những ta mà ba con của ta kia, chúng nghe thấy hết, lúc đó tội ngươi đáng bị lăng trì! Vậy nên ta bảo thật ngươi hãy trốn đi đâu thật xa, thay tên đổi họ và về với ruộng vườn, cá mú của ngươi, chăm lo mà nuôi con khôn lớn, đừng bao giờ nghĩ đến nơi lầu son gác tía nữa!

Bạch Yến vâng dạ khóc lóc, lạy Hoàng hậu rồi bế con đi.

Lúc đó trời đã sáng. Nghe người hàng phố nói với nhau và kéo đến quán Bắc Sứ xem thiêu xác vua Hồng Thuận, Hoàng hậu vội dắt con tới đấy. Lúc đó đống lửa thiêu vẫn chưa tàn, vì xác Tương Dực vẫn chưa cháy hết nên người ta vẫn tiếp tục kiếm thêm củi vứt vào. Thấy xác nhà vua đen như than, không còn ra hình hài, cả Hoàng hậu và ba công chúa cùng khóc ầm lên.Hoàng hậu vật vã:

– Hoàng thượng ơi, thần thiếp thực có tội, thần thiếp không kịp nói cho Hoàng thượng biết con của cung nữ Bạch Yến không phải là cốt nhục của Hoàng thượng! Nó là con của gã nông phu, anh tên quan hoạn Khắc Hài!Tội này của thiếp không thể dung tha nên trời bắt thiếp phải đi theo Hoàng thượng đây! - Khâm Đức Hoàng hậu quay về phía bọn Duy Sản - Ta thất đức nên sinh được ba mụn con gái. Khốn khổ cho chúng, sau khi ta đi rồi mong các ngươi tha cho chúng, chúng không có tội, lại là con gái! Còn con của Bạch Yến, ta nói rồi đấy, nó không phải là con của nhà vua, cũng mong các ngươi đừng cố truy tìm nó làm gì! Thôi ta đi đây.

Nói xong Hoàng hậu nhảy vào đống lửa rừng rực, ôm choàng lấy xác Tương Dực, cái xác lập tức tan thành tro. Ai đó nói:

– Bà ta nói con của Phi Yến không phải cốt nhục của Hồng Thuận, có nên tin không nhỉ?

Không ai trả lời.

Dân chúng chỉ thương mỗi Hoàng hậu, nhiều người đã không cầm nổi nước mắt.

***

Hành động của đám họ Trịnh ở kinh đô dù bí mật đến mấy vẫn đến tai họ Nguyễn ở Thanh Hoa. Dù đang còn để tang cha, Nguyễn Văn Lự thấy không thể không tiến quân ra Bắc, liền sai cha con Nguyễn Hoằng Dụ, Nguyễn Kim đi đường biển còn mình tự dẫn quân đi đường bộ. Nguyễn Hoằng Dụ hỏi:

– Ta ra Bắc lần này để cứu giá hay lập vua mới?

– Hồng Thuận còn thì cứu giá, Hồng Thuận không còn thì lập vua mới.

– Có phải đánh nhau với đám họ Trịnh không?

– Thấy đánh được thì đánh, thấy không đánh được thì liên kết, quyết không được để cho chúng muốn làm gì thì làm. Nhưng ban đầu phải nói với thiên hạ rằng đem quân đi đánh giặc Cảo.

– Nếu phải lập vua mới thì lập ai?

– Vừa rồi Hồng Thuận giết một lúc 15 người trong hoàng gia khiến ta chưa nghĩ ra ai xứng đáng để lập vua mới. Nếu họ Trịnh giết mất Hồng Thuận mà ta chưa ra tới kinh đô thì tìm cách cản trở chúng, bảo chờ ta ra để bàn bạc.

– Nhỡ khi chúng ta ra đến nơi, mọi việc đã xong thì sao?

Nguyễn Văn Lự nín lặng một lúc rồi bảo:

– Thế nào thì cũng phải làm cho họ Trịnh không dám coi thường chúng ta.

Họ Nguyễn Tống Sơn chia làm hai đường thuỷ bộ cùng tiến quân ra Bắc. Quân họ Trịnh Thuỷ Chú chặn các ngả nhưng cũng chỉ dám gây cản trở ít nhiều rồi cũng phải cho quân Tống Sơn qua vì họ nói có lệnh vua đem quân Tam phủ ra đánh giặc Cảo.

Binh thuyền cha con Hoằng Dụ vào cửa sông Hồng, trương hết buồm đón gió Đông tiến sâu vào đất liền. Vì bến Thái Cực đã bị Trịnh Duy Sản chiếm giữ nên binh thuyền của Hoằng Dụ phải đổ quân ở dưới hạ lưu, y chỉ để ít quân giữ thuyền còn tất cả gấp rút tiến về phía kinh thành. Tới gần hồ Hữu Vọng thì gặp Hiệu uý Hữu Vĩnh và mấy tên lính Cẩm Y. Hữu Vĩnh hỏi:

– Các ngươi ở Thanh Hoa ra đây để đánh họ Trịnh có phải không?

Hoằng Dụ khôn ngoan đáp:

– Chúng ta ra đây để yên ổn thiên hạ.

– Trịnh Duy Sản đã giết mất vua Hồng Thuận, bây giờ các ngươi tính sao?

– Thế chúng đã lập vua mới chưa?

– Ta không biết. Bọn Duy Sản đem quân vệ Kim Ngô đến bến Thái Cực nói phao lên rằng để lên Bắc Giang đánh bọn Trần Cảo, không ngờ đấy là quỷ kế. Đêm qua chúng bất ngờ đánh vào Hoàng thành khiến quân Cẩm Y không kịp trở tay. Ta từ Hoàng thành chạy thoát tới đây nên không hiểu trong thành hiện ra sao. Bây giờ ta và ngươi hợp sức quay lại kinh thành báo thù cho vua Hồng Thuận.

Hoằng Dụ nổi giận:

– Ngươi nắm trong tay mấy nghìn binh mã vệ Cẩm Y mà không làm gì nổi Duy Sản, để vua phải chết, thật đáng xấu hổ, bây giờ chỉ còn mươi mống thế kia mà dám bảo hợp sức với ta. Ngươi đi đâu thì đi cho khuất mắt ta, ta không cần một kẻ như ngươi!

Hữu Vĩnh ngượng, cúi gằm mặt.

Hoằng Dụ thúc quân tiến gấp về Hoàng thành, dọc đường đốt mấy nhà bên phố để thị uy. Đám cháy lúc đầu thì nhỏ sau lan ra thành lớn, cả một góc phố phường Kẻ Chợ bốc cháy ngùn ngụt. Đến khu vực đang xây dựng Cửu Trùng Đài, Hoàng Dụ lại sai phóng hoả cốt cho đám họ Trịnh phải khiếp sợ.

Thợ thuyền ngẩn ngơ nhìn cung điện rực cháy, xót xa với không biết bao nhiêu công sức bấy nay đổ ra. Vũ Như Tô đầu tóc rũ rượi, mặt mày nhọ nhem, như từ đám khói lửa đi ra. Một người bỗng thét lên:

– Giết chết thằng chó kia đi, vì nó bày vẽ cho nhà vua mà lâu nay anh em ta khổ, bao nhiêu người chết, bao nhiêu người da bọc xương! Bây giờ thì cháy hết, không còn gì cả.

Vũ Như Tô ngơ ngác, cái nhìn như ngây như dại:

– Giết ta á? Thì giết đi! Ta có còn gì nữa đâu, ta sống làm gì? Các ngươi không biết gì cả, có phải ta xây Điện trăm nóc, xây Cửu Trùng Đài là cho vua Hồng Thuận đâu! Nhà vua không thể sống mãi, ta cũng như các ngươi rồi cũng sẽ chết, nhưng cung điện ta và các ngươi xây đây sẽ còn mãi đến đời sau, như Vạn Lý Trường Thành của nhà Tần, như cửu môn, nhị cung, tam điện, ngũ phủ, lục bộ trong Cấm cung nhà Minh. Cửu Trùng Đài chính là tâm nguyện, là hoài bão của ta. Bây giờ thì hết rồi, thành tro hết cả rồi!

– Mày tiếc tâm nguyện của mày à? Thế xương máu, mồ hôi của chúng ta thì sao? Bao nhiêu người đã chết thì sao? Mày lúc sánh vai với Nguyễn Văn Lang, lúc đi cùng Hồng Thuận, chúng mày xây nên cung điện rồi lại chính chúng mày đốt nó, còn lải nhải cái gì nữa?

Vũ Như Tô trừng mắt:

– Ta không dính dáng gì với đám mũ cao áo dài, ta chỉ...

– Giết chết nó đi, nó chỉ cốt làm đẹp lòng vua chúa, cái tâm nguyện, hoài bão của nó chỉ là thứ rác rưởi hại người!

Những người thợ trong cơn phẫn nộ đến điên loạn ùa tới cắm phập lưỡi đục

lưỡi chàng, đập vồ đập búa vào Vũ Như Tô, hết nhát này đến nhát khác, hết chỗ này đến chỗ khác, khi rời ra thì Vũ Như Tô đã không còn ra hình người. Xong, thợ thuyền bảo nhau trốn hết.

Giết Tương Dực rồi, Trịnh Duy Sản triệu các tôn thất đại thần tới điện Nghị Sự. Vì trong triều lúc này người quyền hành cao nhất là Thái sư Thiệu Quốc công Lê Quảng Độ nên Quảng Độ đứng ra nói:

– Ngành trưởng đã bị Hồng Thuận giết hết, ngành thứ nay có con của Mục ý vương là Quang Trị, người hiền đức, nên lập ông ấy lên làm chủ thiên hạ.

Vũ Tá hầu Phùng Mại nói:

– Đang lúc rối ren thế này, giặc Cảo lại đã đánh tới Kinh Bắc mà lập người mới có 8 tuổi lên ngôi liệu có nên không, mong các vị xét kỹ. Ngày trước nếu Oánh không mượn tiếng Cẩm Giang vương chắc gì đã diệt được Mẫn Lệ công, nhưng chính vì thế mà Cẩm Giang vương bị hại oan uổng. Giá như Cẩm Giang vương còn, hẳn Oánh phải để anh mình lên ngôi báu. Vậy nay không gì bằng lập con của Cẩm Giang vương tên là Y lên ngôi.

Duy Sản bảo:

– Lê Y cũng mới 11 hay 12 tuổi gì đấy, không hơn Quang Trị là mấy.

Bên muốn lập Lê Y, bên muốn lập Lê Quang Trị, không bên nào chịu nhường bên nào. Tường Quận công Phùng Dĩnh đứng về phía Duy Sản, thấy nói mãi mà người em cùng cha khác mẹ là Phùng Mại không nghe, bèn sai lực sĩ của mình lôi Phùng Mại ra khỏi điện. Bị lôi xềnh xệch Phùng Mại vẫn vùng vẫy và gân cổ đòi lập Lê Y, bọn lực sĩ điên tiết đập cho mấy nhát dùi sắt vào đầu, Phùng Mại phọt óc chết.

Bọn Lê Quảng Độ, Trịnh Duy Sản lập Quang Trị lên ngôi.

Tương Dực tuy đã chết vẫn bị giáng xuống làm Linh ẩn vương. Tương Dực ở ngôi được 7 năm, đến tháng Tư năm Bính Tí (1516) thì bị giết, thọ 24 tuổi. Tổng tài quốc sử quán Vũ Quỳnh được giao việc chép sử nhưng chỉ chép có bốn đời vua Lê, từ Thánh Tông đến Uy Mục rồi nhất định không viết tiếp nữa. Nên mãi về sau sử thần hậu thế mới bàn về cái chết của Tương Dực như sau: “Linh ẩn vương gian dâm với vợ lẽ của cha, để tang cha mẹ ít, mượn tên của anh để cướp nước, xa hoa dâm dục quá độ, hình phạt thuế khoá nặng nề, giết hết các thân vương, đương thời gọi là vua lợn, điềm nguy vong đã hiện ra vậy”.

Trong khi đó, Trịnh Duy Đại đánh nhau với quân Trần Cảo bị thua, bỏ chạy về Đông Kinh, thấy việc phế lập đã xong liền nói với Duy Sản:

– Ý anh muốn lập Lê Y nhưng em đã chọn Quang Trị rồi thì anh cũng theo, như anh em mình trước đây đã bàn, vì Y hay Trị cũng vậy, cũng chỉ là bù nhìn coi dưa cho anh em mình. Nay giặc Cảo đã chiếm gần hết Bắc Hà, có khi ta phải đưa vua về Tây Đô mới yên ổn được. Hơn nữa đám họ Nguyễn Tống Sơn cũng đang ở kinh thành, để vua gần chúng khác nào để mỡ trước miệng mèo, không thể yên tâm được.

Duy Sản nói:

– Trần Cảo chỉ là đám giặc cỏ, có gì mà sợ. Quân Tống Sơn em càng chẳng coi ra gì. Nay anh hãy ở lại kinh coi sóc nhà vua để em lên mạn Bắc đánh giặc Cảo, hẹn trong ba tháng sẽ đem đầu Cảo về.

Duy Đại can em không được đành phải mặc cho y làm gì thì làm.

Phú Bình hầu Nguyễn Văn Lự ra đến Đông Kinh thì đã đâu vào đấy, tuy nhiên vẫn làm như chưa biết gì nên cùng An Hoà hầu Nguyễn Hoằng Dụ đến dinh Trịnh Duy Đại. Văn Lự nói:

– Mừng cho anh em Trịnh tướng quân đã diệt được hôn quân. Chúng tôi ra đây muộn không đóng góp được gì, thật lấy làm áy náy. Nay xin được cùng bàn bạc việc lập vua mới.

– Mọi việc đã xong xuôi, không phải phiền hai vị tướng quân nghĩ ngợi. Nước một ngày không thể không có vua nên ngay sau khi diệt được hôn quân, không thể chờ được hai vị, các tôn thất đại thần đã bàn nhau tôn Quang Trị là con Mục ý vương lên ngôi. Hai vị tướng quân không được bàn, thật tiếc!

– Triều đình hiện nay như cái kiềng ba chân, một chân là các vị trong hoàng gia, một chân là họ Nguyễn Tống Sơn chúng tôi, chân nữa là họ Trịnh Thuỷ Chú của anh em nhà tướng quân. Bất kể việc gì thiếu một trong ba họ đều không thể được. Việc diệt Hồng Thuận chúng tôi đã không được bàn, nay việc lập vua mới chúng tôi lại cũng không được bàn, chúng tôi quyết không nghe!

– Biết vậy, nhưng việc lập vua mới đã xong, không thể lập vua khác được.

– Trong lúc triều đình đang vững như bàn thạch mà giặc Trần Cảo còn dám công nhiên dựng cờ khôi phục nhà Trần, dân chúng theo đông nườm nượp. Giả dụ có kẻ mượn cớ trả thù cho vua Hồng Thuận, kêu gọi hào kiệt bốn phương diệt họ Thuỷ Chú thì ông tính sao? Năm nghìn quân Tống Sơn của tôi đang đóng ở đây liệu có cứu được họ Thuỷ Chú lúc ấy không?

Duy Đại nín lặng. Văn Lự đưa mắt cho Hoằng Dụ và cùng đứng dậy ra về.

Biết Văn Lự đưa ra chuyện 5000 quân Tống Sơn là có ý đe doạ, trong khi đó bao nhiêu quân tinh nhuệ Duy Sản đều mang đi đánh Trần Cảo hết, nên đang đêm Duy Đại lén đem Quang Trị cùng hai em vua chạy về Tây Kinh trong Thanh Hoa. Văn Lự biết thì đã muộn nhưng vẫn sai Nguyễn Kim mang quân đuổi theo. Nghe tin, Duy Sản lập tức từ Kinh Bắc kéo quân về Đông Kinh. Sản mời Lê Quảng Độ, Lê Nghĩa Chiêu, Trình Chí Sâm, Phùng Dĩnh và một số đại thần đến bàn việc. Sản nói:

– Văn Lự, Hoằng Dụ càn rỡ muốn lập vua mới ư? Chúng tưởng ta không thể làm được cái việc chúng định làm chăng? Ta e rằng Nguyễn Kim sẽ đuổi kịp anh trai ta và Quang Trị, lúc đó tình thế chẳng biết thế nào. Anh trai ta vốn nhu nhược, không quyết đoán. Vậy nay ta phế bỏ vắng mặt Quang Trị, lập con của Cẩm Giang vương là Lê Y lên ngôi cho họ Nguyễn hoàn toàn hết hy vọng.

Các quan không ai dám có ý kiến khác. Tất cả cùng đi đón Lê Y lên ngôi. Đó là vua Chiêu Tông, lên ngôi ngày 10 tháng Tư năm Bính tí (1516), niên hiệu là Quang Thiệu.

Ngay đó Duy Sản cho người cưỡi ngựa lưu tinh suốt ngày đêm vào Thanh Hoa, vượt qua cả quân Tống Sơn, gặp được Duy Đại gần Hoa Lư. Thấy Duy Sản đã lập Lê Y lên ngôi, Duy Đại bèn dừng lại, không vào Thanh Hoa nữa và chém ngay đầu ba anh em Quang Trị rồi chờ Nguyễn Kim đến. Duy Đại giơ ba cái đầu cho Nguyễn Kim xem và bảo:

– An Thanh hầu thật quá vất vả. Để tướng quân khỏi nhọc công thêm, chúng tôi đã chuẩn bị sẵn, sớm lấy đầu Quang Trị và hai em hắn đây, xin tướng quân đem về cho Phú Bình hầu, An Hoà hầu để hai vị ấy yên tâm. Hòm đựng ba cái đầu chúng tôi cũng đã lo liệu chu đáo, còn như tướng quân cần cả ba cái thây ma nữa thì quan tài chúng tôi cũng sẽ có.

Nguyễn Kim cố nén giận, bảo:

– Thật thương cho Quang Trị làm vua được có ba ngày thì một ngày phải trên đường chạy vào Tây Kinh, có khi còn chưa đủ sức mà nhớ ngai vàng cao thấp rộng hẹp thế nào! Chẳng trách ai được, đó chẳng qua là cái số ông ta. Tôi cũng chả cần ba cái đầu làm gì. Nhưng tôi và tướng quân chẳng mấy khi gặp nhau ở đây, lại không mời nhau được chén rượu sao?

Duy Đại cười ha hả và sai quân sắp rượu. Sau một chén, không biết nói chuyện gì, Duy Đại bèn hỏi tuổi tác. Nguyễn Kim bảo năm nay 50.

– Đã thế rồi sao? Thế còn An Hoà hầu, thân phụ tướng quân?

– Cha tôi năm nay vừa đúng 70.

– Người tuổi 70 xưa nay hiếm, vậy mà An Hoà hầu vẫn vào Nam ra Bắc hành quân không biết mệt, thật bái phục! Còn Phú Bình hầu?

– Ông tôi là đằng thứ nên có ít tuổi hơn cha tôi một chút.

– Như vậy họ Tống Sơn đều trường thọ. Tôi nhớ Nghĩa Quốc công gần 90 tuổi mới qua đời. Thọ nhưng vất vả. Đáng lẽ tuổi như Phú Bình hầu, An Hoà hầu bây giờ đã là tuổi nghỉ ngơi. Mà nghỉ ngơi thì cũng chẳng ai nói gì, sao hai vị ấy lại chuốc lấy vất vả thế?

– Xã tắc lâm nguy sĩ phu hữu trách, ông tôi và cha tôi thờ ơ sao được.

– Họ Tống Sơn không lo thì có người khác lo. Ngày trước họ Trần họ Hồ không cứu nổi nước thì đã có họ Lê, thiên hạ thiếu gì người!

Mấy người bước vào quán, đó là Vĩnh Hưng bá Trịnh Tuy, Lễ bộ Thượng thư chưởng bộ sự, Phò mã đô uý, Hưng quận công Nguyễn Trinh cùng con là Nguyễn Tùng. Tất cả cùng vào uống rượu. Trịnh Tuy nói:

– Nghe nói có An Thanh hầu, chúng tôi vội đến chào. - Quay sang phía Duy Đại, Trịnh Tuy bảo: - Cháu vừa bước vào, loáng thoáng nghe chú nói thiên hạ không có người này lo thì người khác lo. Đúng thế chứ còn gì! Đến như Lê Quang Trị hay Lê Y đều vắt mũi chưa sạch còn được đặt lên ngai vàng để lo việc nước nữa là! - Lại quay sang phía Nguyễn Tùng - Này cậu Tử tước, có khi đặt cậu lên ngôi báu cậu cũng lo được việc chứ chẳng chơi!

– Sao lại không! - Nguyễn Tùng đáp - ít ra tôi cũng hơn đám bù nhìn coi dưa khoác hoàng bào!

Nguyễn Trinh tái mặt bảo Trịnh Tuy:

– Xin tướng quân chớ nói đùa, mất đầu có ngày! Tôi lại là Phò mã của vua Hiến Tông! - Rồi quay sang phía Nguyễn Tùng - Con ăn nói phải biết giữ mồm giữ miệng.

Nguyễn Tùng cau mày:

– Con chả có gì phải sợ! Có người của cả hai họ Tống Sơn, họ Thuỷ Chú đây con không việc gì phải úp mở. Ngày trước ai giết Đoan Khánh, đưa Hồng Thuận lên ngôi, rồi hôm nọ ai lại giết Hồng Thuận, đưa Quang Trị lên và vừa xong đây ai giết Quang Trị, đưa Quang Thiệu lên? Giết vua này lập vua khác dễ còn hơn người ta giết gà mổ chó. Đó là chưa kể đến như tên Thái giám Nguyễn Khắc Hài còn dám nguỵ tạo, những tên giặc cỏ như Trần Tuân, Trần Cảo còn dám xưng vua. Nói thẳng, họ Trịnh Thuỷ Chú chưa muốn hoặc muốn nhưng chưa làm, chứ nếu muốn nếu làm cũng có thể được. Cả họ Nguyễn Tống Sơn nữa cũng thế! Ta đi guốc trong bụng các người! Nhưng vì sao các người chưa dám? Các người không sợ triều đình, không sợ vua Lê nhưng các người sợ nhau, biết không? Vậy chả nhẽ cha con ta không thể thế được sao?

Duy Đại quay sang bảo Nguyễn Trinh:

– Lệnh lang của Phò mã nói thật quá!

Trịnh Tuy bỗng cười khùng khục. Nguyễn Trinh nổi giận quát con nhưng vẻ mặt không có vẻ gì là cáu giận:

– Đồ rượu vào nói năng càn rỡ, ra ngoài kia! - và quay về phía mọi người -

Đấy là rượu nói chứ không phải nó nói, xin các ông đừng chấp.

– Chấp làm gì! – Tất cả đều nói.

Nguyễn Tùng quay ra, đến nửa chừng còn quay lại:

– Rồi tất cả sẽ thấy, không sai đâu! Nhà Lê đã mạt vận rồi!

Không khí bỗng trầm xuống. Nguyễn Kim cáo từ, trở về kinh đô. Trịnh Duy Đại, Trịnh Tuy cũng trở lại kinh đô sau đấy.

Sau đó, thấy không làm gì nổi đám họ Trịnh, Nguyễn Văn Lự đành chấp nhận mọi việc đã rồi, cùng Hoàng Dụ xin vào yết kiến vua Chiêu Tông. Thái hậu bảo nhà vua cho gọi hai họ Nguyễn họ Trịnh lại và nói:

– Triều đình nay như cái kiềng ba chân, hoàng tộc cùng hai họ ngoại thích là họ Trịnh ở Thuỷ Chú và họ Nguyễn ở Tống Sơn chính là ba cái chân ấy, mất một thì không thể tồn tại. Nay giặc Cảo rất mạnh, đã chiếm gần hết xứ Đông xứ Bắc, quân triều đình mấy đợt đi đánh dẹp đều thất bại khiến cho giặc được thể đã tràn xuống tận Thuận Thành, Gia Lâm, sắp vượt sông Nhị Hà đến nơi rồi, tình thế rất là cấp bách. Vậy nên trẫm mong các ngươi cùng nhau gạt bỏ hiềm nghi, lo diệt giặc Cảo cho thiên hạ được yên.

Tất cả cùng hứa vì quốc gia mà xoá bỏ mọi thù hằn. Vua Chiêu Tông mừng lắm, ban thưởng cho hai họ Trịnh, họ Nguyễn và các quan đại thần, hạ lệnh đại xá thiên hạ.

11.

Sau khi chiếm được cả một vùng suốt từ Đông Triều - Kinh Bắc đổ lên Bắc Giang, Lạng Sơn, quân Trần Cảo đánh xuống Hải Dương, định sẽ qua sông Hồng, đánh sang Sơn Nam; sau đó sẽ từ hai mạn Bắc, Nam cùng đánh Thăng Long. Vua Chiêu Tông vội triệu tập triều thần họp bàn. Phú Bình hầu Nguyễn Văn Lự nói:

– Sơn Nam không những là cửa ngõ phía Nam kinh thành mà còn như cái yết hầu nối Đông Kinh với Tây Kinh. Mất Sơn Nam thì quan quân mất đườngchạy về Tây Kinh mà quân Tam phủ trong đó dẫu muốn ra cứu cũng không có lối! Đấy là chưa kể mất Sơn Nam thì trước sau cả Đông Kinh và Tây Kinh cũng không còn. Vậy phải có tướng giỏi giữ Sơn Nam mới được.

– Binh hùng tướng mạnh bây giờ một mặt phải lo giữ kinh đô, mặt khác phải lo lên mạn Bắc đánh giặc lấy ai giữ Sơn Nam được?

Nguyễn Hoằng Dụ tâu:

– Thần xin tiến cử một người giữ được Sơn Nam, đấy là Vũ Xuyên bá Mạc Đăng Dung. Nay cho Dung làm Phó tướng Tả đô đốc coi việc binh nhung còn Tổng trấn, Phó tổng trấn thì cứ để cho Lê Toản, Đỗ Thao.

Trịnh Duy Sản nói:

– Phải lắm! Hồi trước đánh Trần Tuân không có Đăng Dung giúp sức chưa chắc giặc đã tan nhanh như vậy. Đăng Dung đi Sơn Nam thì vệ Thiên Vũ chưa ai nắm giữ, Vĩnh Hưng bá Trịnh Tuy có thể đảm đương được.

***

Mạc Đăng Dung nhận chỉ của triều đình, liền giao gấp công việc ở vệ Thiên Vũ cho Trịnh Tuy rồi đi ngay Sơn Nam. Đăng Dung dâng biểu xin cho Mạc Đốc, Mạc Quyết cùng đi. Những chính biến vừa qua khiến ba anh em thấy cần luôn luôn ở bên nhau. Thừa chính sứ, Tổng trấn Sơn Nam là Lê Toản tiếp họ ở trấn phủ. Cùng tiếp là Phó tổng trấn Đỗ Thao.

– Nghe nói Đô chỉ huy sứ ngày trước cũng từng theo văn nghiệp?- Lê Toản hỏi Đăng Dung.

– Vâng, nhưng rồi nhà nghèo nên tôi phải bỏ dở việc học hành. Trong ba anh em tôi thì chú Quyết đây được học hành nhiều hơn cả.

– Ba anh em ngày trước đi biển, vậy mà cố đeo đuổi đèn sách cũng là đáng phục.- Lê Toản khen nhưng bằng giọng có phần coi thường.

Đỗ Thao khủng khỉnh phụ hoạ:

– Đáng phục quá đi chứ. Nhưng từ khi theo nghiệp võ chữ nghĩa có khi rơi vãi gần hết chả biết chừng. Ngay chúng tôi đều tiến sĩ xuất thân cả nhưng từ khi bận việc quan, văn chương phú lục sao nhãng, chữ nghĩa thánh hiền cũng trả lại thánh hiền ối ra. Nhưng mà thôi, được cái nọ thì mất cái kia. Chữ nghĩa bề bề như chúng tôi thì anh nào anh ấy mang tiếng dài lưng tốn vải, võ biền sức vóc như Phó tướng với hai lệnh đệ đây thì xông pha trận tiền lấy đầu tướng giặc dễ như lấy đồ trong túi! Người ta kể hồi là Đô chỉ huy sứ, Phó tướng chỉ lia nhẹ một nhát đao mà đầu Nguyễn Nghiêm đã rơi ngay xuống đất, chúng tôi nghe mà dựng hết tóc gáy! Nghiêm tự xưng là Hắc hổ tướng quân chắc chắn không thể loại thường.

Lê Toản nói:

– Chúng tôi không quen việc quân, vừa rồi kiêm nắm binh nhung cũng là bất đắc dĩ, nay được người như Đô chỉ huy sứ gánh vác, thật như trút được gánh nặng.

Đỗ Thao bảo:

– Vâng, mong thế nhưng còn phải chờ xem. Bởi việc nắm binh nhung cần đủ cả nhân, trí, dũng, nghĩa, tín chứ chỉ có riêng dũng là không đủ. Như tôi đây này, học hành trông lên chẳng bằng ai nhưng trông xuống dám ngộ nhận chẳng ai bằng, thi Hương đậu Giải nguyên, vậy nên lúc đầu ngỡ mình như Bàng Thống đời Tam Quốc công việc mấy tháng trời dồn đống hỏi đến mới ra tay, nửa ngày là xong. Ai ngờ vào việc mới biết được lúc thảnh thơi hiếm lắm, tính lại lông bông, vậy nên mới quyết về nhà vui thú điền viên, uống rượu, đánh cờ, câu cá, làm thơ ngông giải khuây! Nhưng khổ! Có thoát được chốn quan trường đâu cơ chứ, có người tâu lên triều đình rằng sao lại để thủ khoa thi Hương mới ba mươi mấy tuổi đầu trốn việc quan đi ở chùa, thế là triều đình lại gọi, vậy nên bây giờ lại mũ mãng cân đai, suốt ngày đâm sấp dập ngửa lo cho dân!

Thấy Đỗ Thao vẻ như khiêm tốn mà lại khinh bạc, Mạc Đốc vốn nóng tính, nghe tức đầy ruột, trong khi đó Đăng Dung vẫn nhẹ nhàng:

– Lúc nãy Đỗ huynh quá lời! Chém được tướng giặc hay không cũng là nhờ cái khí của bề trên có vượng hay không. Thiên tử đem quân phiên trấn và dân binh từ Thanh Hoa ra, nhiều người vừa mới rời tay cày tay cuốc, mà lại thắng được quân Túc vệ sung mãn của bạo chúa, ấy không phải là mạnh thắng yếu mà bởi đại nghĩa thắng hung tàn, cái sáng thắng cái tối, vượng khí thắng u khí. Chúng tôi thắng được tướng giặc chính là nhờ vượng khí của thiên tử.

Đỗ Thao nhếch mép cười:

–Nhân nói đến vượng khí, tôi trộm nghĩ vượng khí còn nhờ phúc ấm của tổ tông. Làng tôi có nhà ấy, đời cụ đánh dậm, đời ông đánh dậm, đến đời cha cũng lại đánh dậm, tưởng khốn khó chẳng thể ba đời, ai ngờ đến đời con vẫn lại đánh dậm, may sao tới đời cháu có khá hơn, được làm thằng mõ. Cóc cóc gõ mõ “chiềng làng chiềng xóm, trời hanh khô cẩn thận củi lửa đề phòng hoả hoạn!”, làm như không có hắn thì cháy cả làng!

Lê Toản và Đỗ Thao cùng cười. Mạc Đốc tái mặt. Biết anh sắp nổi cơn tam bành, Mạc Quyết ngồi cạnh liền đá khẽ một cái vào chân để ngăn cản nhưng không kịp:

– Dám hỏi, đời trước các cụ nhà huynh để cho con cháu phúc ấm thế nào? - Mạc Đốc hỏi Đỗ Thao.

– À, đã hỏi thì tôi chẳng giấu, có thế nào nói thế ấy. Mong các cụ đại xá. Cụ tổ bảy đời nhà tôi là Hoàng giáp Đỗ Mục. Nhưng sau cụ thì con cháu vất vả lận đận. Mãi đến đời ông của tôi mới qua được thi Hương. Sau, cha tôi nhờ gắng công dùi mài kinh sử nên được Đồng tiến sĩ xuất thân. Cứ hỏi cụ Đỗ Mục, cụ Đỗ Lộc, trấn này ai cũng biết. Còn tôi, nhờ phúc ấm của cha ông nên cũng gọi là bằng anh bằng em. Có thế tôi mới dám giúp việc quan Tổng trấn đây. Còn quan Tổng trấn thuộc hoàng tộc, khỏi phải nói nhiều khắc hiểu.

Mạc Đốc nói:

– Dám hỏi, các quan anh có biết cụ Tiết Phu, Trạng nguyên đời Trần, người bên trấn Hải Dương là ai không?

Lê Toản bảo:

– Lưỡng quốc Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi ai mà chẳng biết, cụ còn là hậu duệ cụ Đình nguyên Mạc Hiển Tích đời Lý. Thời cụ Mạc Hiển Tích chưa định danh các giáp đại khoa nên gọi thế chứ cụ chính là Trạng nguyên. Thế như...

– Cụ Mạc Tiết Phu là tổ bảy đời anh em chúng tôi! Còn cụ Mạc Hiển Tích là tổ mười sáu đời.

Đỗ Thao ngẩn người ra rồi bỗng dưng rũ áo đứng dậy, ật cổ cười ha hả:

- Hôm nọ tôi có anh bạn đến chơi, cũng là đến tạm biệt vì mới được bổ làm quan tận Lạng Nguyên. Khi ra về tôi đọc một bài thơ, mời anh ấy hoạ lại, anh ấy chịu. Thực ra bài thơ ấy tôi làm đã lâu, thách hoạ đến chục người, chả ai hoạ được. Nay nhân có mấy vị hậu duệ quan Trạng Mạc Tiết Phu ở đây, tôi xin múa rìu qua mắt thợ, đọc nghe cho vui: “Âm dung tiếp hậu hội kỳ thâm/ Hậu hội kỳ thâm kính dĩ tâm/ Tâm dĩ kính tâm kỳ hội hậu/ Thâm kỳ hội hậu tiếp dung âm”. Nghĩa nôm na là: Sau cuộc gặp gỡ này sẽ còn nhiều lần nữa, lần gặp sau hẳn còn xa, niềm kính yêu vẫn nhớ trong lòng, lòng càng kính yêu hơn sau lời hứa hẹn, sau lời hứa hẹn chắc lại được họp mặt chuyện trò. Hôm nay chúng ta gặp nhau ở đây, thật duyên kỳ ngộ, bài thơ vừa đọc giá mà được dùng để tiễn anh em Đô chỉ huy sứ thì hợp hơn nhưng mà để thay cho lời cáo biệt của tôi cũng chẳng sao. Bây giờ xin phép tôi về!

Lê Toản nói:

– Đỗ huynh cũng từng mời tôi hoạ, tôi chịu. Câu sau nào cũng lặp lại mấy chữ của câu trước nhưng cả bài ý tứ lại thông thoát. Cái hay cái khó của bài thơ là ở đó.

Đăng Dung nói:

– Quan Tổng trấn là tiến sĩ còn chịu nữa là chúng tôi, hoạ sao được.

Nhưng Mạc Đốc quyết không chịu, Đỗ Thao đã bước một chân qua ngưỡng cửa còn bị Mạc Đốc túm tay kéo lại:

- Đỗ huynh khoan hẵng, sao vội thế. Tôi xin đọc hai câu sau đây thay cho lời thoái thác vì đã không hoạ được bài thơ huynh vừa đọc. Cả hai câu đều của cổ nhân, tôi chỉ mượn để đọc, chứ không dám mạo nhận là của mình vì sợ có người biết lại cười là đạo văn!Câu thứ nhất là của chính Mạc Tiết Phu. Lần ấy, phụng mệnh đi sứ Bắc quốc, vì mưa nên bị chậm, đến cửa quan muộn, quan coi ải ra vế đối là “Quá quan trì, quan quan bế, nguyện quý khách quá quan”, bắt phải đối mới mở cửa cho vào. Hắn vừa ra đối khỏi miệng, quan Trạng đã đáp ngay: “Tiên đối dị, đối đối nan, thỉnh tiên sinh tiên đối”[11]. Câu này tôi thường dùng khi ai ra đối mà mình không đối lại được. Câu thứ hai là của cụ Trạng Lương Thế Vinh, do thầy đồ Trà Phương dạy anh em tôi, bảo nếu ai làm thơ thách hoạ mà mình không hoạ được thì đọc nó. Câu này đáp lại bài thơ của Đỗ huynh rất hợp. Câu ấy như sau: “Lái ngữ văn từ hiềm tự chuyết/ Bồi hồi nhĩ nhật tống quân thâm”[12]. Nghĩa của nó không cần diễn giải, hai ông đã rõ, nhất là câu thứ hai Đỗ huynh càng rõ.

Mặt Đỗ Thao xạm lại, đi đứng hấp tấp thế nào mà vấp phải ngưỡng cửa tí ngã, ra đến cổng lại vấp cái nữa! Mạc Đốc phá lên cười khoái trá. Đăng Dung kín đáo lừ mắt nhìn em rồi nói với Lê Toản:

– Chúng tôi có gì không phải, mong quan Tổng trấn bỏ quá cho.

Đỗ Thao đi rồi, Mạc Đốc mới bảo Lê Toản:

– Quan Tổng trấn chắc biết bài thơ ông Phó trấn đọc lúc nãy là của ai chứ?

Lê Toản bảo:

– Đỗ Thao tính khí ngông nghênh mà lại đa ngôn đa sự. Bài thơ ấy đi đâu hắn cũng đọc để thách người ta hoạ, thực ra có phải thơ hắn ta đâu mà có từ 50 năm nay nhưng ít ai biết. Đấy là thơ Bình An đọc để từ biệt Lương Thế Vinh và cũng là thách Trạng Lường hoạ lại. Còn bài “Lái ngữ văn...” là của Lương Thế Vinh đáp lại Bình An vào chính hôm ấy. Tôi biết nhưng cứ kệ hắn, làm như không biết. Hôm nay hắn lại đem ra loè, không ngờ lại bị một vố điếng đời! Thật khâm phục chư đệ cũng biết bài thơ ấy.

Mạc Đốc bảo:

– Tôi đã nói là của thầy đồ Trà Phương dạy chúng tôi.

Dọc đường Mạc Đăng Dung trách Mạc Đốc:

– Chú hiếu thắng quá, tính khí ấy không có lợi.

– Em không chịu được cái đồ hủ nho coi thường anh em mình.

– May mà chỉ là Đỗ Thao. Phải người trong hoàng tộc như Lê Toản có khi phiền!

– Nhà Lê này giờ đây có ra gì, anh em còn giết nhau đến tàn tệ, còn cho nhau vào súng bắn tan xác, xưa nay chưa thấy bao giờ!

Đăng Dung nghiêm mặt:

– Từ nay em không được nói năng như thế! Cần phải biết kiềm chế. Ngày trước đấu võ ở trấn để đi thi Đô lực sĩ nếu em không nóng vội thì đã chẳng bị thương, bây giờ đã không chỉ là anh hộ vệ. Đã vậy, khi giận thì tím tái mặt mày. Em xem, Lưu Bị nóng giận, vui buồn không lộ ra nét mặt, người như thế mới khéo. Còn như Nguyễn Tịch đời Tấn khi tiếp khách, vừa ý với ai thì con mắt bèn xanh, ghét ai con mắt lộ toàn lòng trắng, phỏng có hay gì. Thầy đồ Trà Phương dạy anh em ta: Người đời mượn chuyện “mắt xanh” là cốt ước lệ chứ đâu phải khen Nguyễn Tịch! Lại nữa, vua nước Tống thời Chiến Quốc cậy khoẻ đi so tài cử đỉnh với kẻ bày tôi của mình, bị đỉnh rơi gãy chân mà chết. Xét xem, phỏng hay ho gì! Em nên lấy các chuyện đó mà răn mình. Lúc này lại đang rối ren, nay bãi bể mai nương dâu khó lường, nên giữ mình chờ thời thì hơn. Đến như chúa sơn lâm cũng có lúc phải co hết móng vuốt thu mình trong bụi rậm nữa là.

Mạc Đốc nín lặng, nhớ tới hôm Thái sư Lê Quảng Độ đến chơi trước khi anh em họ đi Sơn Nam. Quảng Độ bảo: “Quan lại gần đây tệ quá, quốc nạn từ thời vua trước nay gần như thành lệ. Quan huyện nộp 1000 quan được thăng một bậc, nộp 2000 quan thăng liền hai bậc! Anh em Đô chỉ huy sứ về Sơn Nam tiếng thì đứng sau quan Tổng trấn, nhưng thực ra anh hùng nhất khoảnh vì binh quyền nắm hết trong tay. Thời buổi này vậy là đáng kể lắm! Chính tôi tiến cử ông với Hoàng thượng. Anh hùng xin chớ quên anh hùng đâu đấy!”. Khi ấy Đăng Dung đáp: “Tôi làm gì thì làm cũng luôn luôn nhớ, bên trên có quan Tổng trấn, trên nữa có các vị Quốc công, cửu trùng thì đức Hoàng thượng.”.Quảng Độ gật gù ra chiều ngẫm nghĩ nhưng không bảo sao. Hắn đi rồi, anh em Đăng Dung ngồi bàn chuyện mãi, không hiểu Quảng Độ nói vậy có ý gì, răn đe, vòi vĩnh, hay dò xét? Mạc Đốc nổi nóng. Mạc Quyết trầm ngâm. Nhưng rồi cả Mạc Đốc lẫn Mạc Quyết đều thừa nhận Đăng Dung trả lời khéo, khiến Quảng Độ cũng không hiểu ý tứ ra sao.

Nhưng nếu chỉ những chuyện tương tự như chuyện Quảng Độ cũng không đáng ngại, đằng này, thế sự đang rối như tơ vò, đặt người ta vào sự sống, cái chết. Việc đám ngoại thích cũ của Uy Mục đế không chịu yên, cả hai xứ Đông Ngàn và Thuỷ Đường đều chống đối là điều vẫn biết; việc đồng đảng của Trần Tuân vẫn không thôi kháng cự là điều đã dự đoán trước; nhưng việc mới đây quân vệ Vũ Lâm của Thân Duy Nhạc tiếp sức cho đám Đông Ngàn là điều không ngờ vì Duy Nhạc vốn là người yên phận. Quân Đông Ngàn và Vũ Lâm đánh xuống tận Gia Lâm khiến triều đình phải cho dỡ cầu phao sông Cái để cản bước chúng. Các hoàng thân quốc thích, các quan đại thần, Tổng trấn các xứ ngoài mặt thì tuân phục trong bụng dường như người nào cũng có những toan tính riêng. Người ta sống với nhau cứ phải đề phòng nhau. Nên bụng để ngoài da, thẳng ruột ngựa như Mạc Đốc lúc này là điều nguy hiểm.

Một hôm vòi rồng hiện lên ở phía biển, cứ thế lừng lững lan vào đất liền, lúc đầu thì trắng sau rồi đen, bao nhiêu nhà cửa mỏng mảnh đều bị bốc lên, cuốn đi. Dân chúng chưa hết hoảng loạn thì một cơn mưa như trút nước đổ xuống, không chỉ nước mưa mà cả bùn đất và cơ man nào là cá, chó mèo, rơm rạ, nhiều nhất là cá. Hình như tất cả những gì vòi rồng cuốn lên dọc đường trước đó đều trút xuống. Mưa tạnh, trời trong trở lại cũng là lúc sân sướng đường sá cả một vùng nhầy nhụa và nhung nhúc cá mú, trong khi đó rất nhiều hồ ao lại bị hút cạn trơ đáy.

Người lớn thắp hương xì xụp khấn vái, trẻ con hò nhau ra đường bắt cá. Những con vật nhem nhuốc con thì chạy, con thì kêu, con thoi thóp chết ngáp trong bùn đất nhớp nháp.

Lê Toản và Đỗ Thao chắp tay sau lưng từ cửa phủ đăm chiêu nhìn ra.

– Điềm gở rồi đây!- Đỗ Thao bảo - Không lập đàn tế cúng tử tế thì khó mà sống nổi.

– Lập đàn thế nào?

– Rồi tôi sẽ nói. Nhưng trước hết phải biết vì đâu mà mưa xuống đa phần là cá mà hầu hết là cá biển.

– Thì vòi rồng từ biển vào.

– Bề ngoài thì thế bên trong lại khác. Căn nguyên là bởi “hải nhập địa táng”, biển vào đất liền, đất thành mồ mả. Tất có kẻ nào là dân thuyền chài làm hại.

– Anh em nhà Mạc Đăng Dung hay sao?

– Tôi không biết! Trước hết phải lập đàn chay, dâng toàn bánh trái, cúng tế ba ngày, trai tân gái tơ 72 người đêm ngày thay nhau túc trực bên đàn, mỗi đợt 36 người. Cờ tua rua ngũ sắc đủ 36 chiếc. Ông đồng bà cốt không được thiếu. Nếu sau ba ngày mà có mưa lớn rửa sạch bùn nhơ thì được, không thì lại ba ngày nữa, cứ thế đủ ba lần sáu là 18 ngày mà vẫn không mưa là phải tính cách khác.

– Cách khác là thế nào?

– Chưa thể biết trước được.

Lê Toản lo lắng đến bần thần. Đỗ Thao đa ngôn đa sự nhưng nhiều điều đáng tin. Lê Toản từng chứng kiến tài chiêm tinh của hắn. Một lần hắn ngắm trời sao rồi bảo: “Sao Ngưu phạm vào vị trí sao Tất, nước nhà sắp có tang”, hai hôm sau nghe tin vua Túc Tông mất. Một lần khác hắn nói: “Đẩu tinh không được sáng, mà Hoả tinh thì lại quá đỏ, phen này lành ít dữ nhiều, ắt binh đao tang tóc”. Y như rằng ít lâu sau xảy ra chuyện Giản Tu công với Mẫn Lệ công rồi cái hoạ Trần Tuân và từ đó đến nay cái nạn giặc giã, binh đao khôn nguôi.

Lê Toản giao cho Đỗ Thao lo mọi việc. Lính tráng xẻ gỗ dựng đàn, các phủ huyện lo gạo thóc, lo chọn trai tân gái tơ. Cả trấn tất tả xuôi ngược, lại đang lúc mùa màng bận rộn nên không tránh khỏi những lời kêu ca oán thán. Mạc Đăng Dung phàn nàn với Lê Toản rồi lại chất vấn Đỗ Thao nhưng không xong, binh lính vẫn phải hạ đến năm cây gạo, xẻ ra thành làm gỗ dựng đàn, công việc không vất vả lắm nhưng trái với nghĩa vụ.

Đàn cao bảy tầm người nên gọi là đàn thất tinh. 18 đôi trai gái xếp hàng hai bên, người nào người ấy cờ quạt. Đỗ Thao trang nghiêm mặc áo tế đi trước, 18 đôi trai gái khác bưng lễ vật theo sau cùng hắn lên đàn. Đỗ Thao vung gươm, rảy nước, chắp tay thành kính tụng niệm. Cứ thế khoảng nửa giờ thì hắn xuống đàn, nhường việc cho đồng cốt múa may.

Dân chúng nhiều người vui lòng bỏ việc đồng áng đến chầu quanh đàn. Ông già bà cả nghiêm trang, thành kính. Trai gái được dịp cọ xát nhau, liếc mắt đưa tình lem lém. Trẻ con vui thú chạy nhảy hò hét. Nhưng chỉ được một chốc một nhát vào lúc sáng sớm. Trời càng về trưa càng nắng như đổ lửa. Đỗ Thao và đồng cốt còn được nghỉ chứ đám trai tân gái tơ hầu đàn cứ phải thay nhau suốt ngày suốt đêm nên dần dà mệt mỏi, vừa đứng vừa ngáp, đến hôm thứ ba tưởng chừng sắp rũ ra cả.

Suốt ba ngày vẫn không thấy mưa!

Ba ngày tiếp theo vẫn không thấy mưa! 36 cô hầu đàn đã mấy cô say nắng.

Ai không chịu được nắng thì giao việc về đêm mát mẻ. Lại mấy cô bị gió máy nên cảm lạnh. Đỗ Thao nổi cáu: “Nông dân nông diếc cái chó gì mà cứ như tiểu thư cái giá cắn làm đôi kiêng nắng sợ gió không bằng!”. Có người bảo Thao: “Thế đấy, đi làm đồng, trên mưa dưới nắng chẳng sao vì có lúc người ta còn được vào chỗ rợp, còn được cử động chân tay, được chuyện trò rôm rả, đây thì đứng như phải tội, ai mà chịu được!”.

Dân chúng dần dần vãn vì việc gặt hái còn chưa xong, vì thất vọng, chán nản.

Sang ngày thứ bảy vẫn không mưa. Lê Toản bảo Đỗ Thao:

– Kiểu này phải tính cách khác thôi.

– Ông chưa nóng nước đã đỏ gọng, đã đủ 18 ngày đâu!

–Cứ tính cách khác đi.

– Được, tôi sẽ nói, nhưng liệu có làm được không. “Hải nhập địa táng” chính tại đám dân thuyền chài chứ còn gì nữa. Anh em Đăng Dung phải đi nơi khác mới xong. Không phải tôi tức tối gì anh em họ mà việc phải thế.

– Tôi với ông coi việc dân chính, anh em họ coi việc quân nhung, tiếng là họ dưới quyền nhưng thực ra mỗi người một việc, họ lại do triều đình bổ về.

– Thiếu gì cách để triều đình thuyên chuyển họ đi nơi khác. Cốt sao dân chúng được yên, mùa màng hoà thuận. Tổng trấn cứ để tôi lo việc này.

Sang ngày thứ mười vẫn không mưa, trời lúc nào cũng trong veo, cả ngày không một gợn mây, nắng thì gắt. Đám gái tơ gần như không một ai chịu nổi, cánh trai tân cũng sắp kiệt sức. Lê Toản phải tìm gấp mấy chục cô gái khác để thay, trai thì bắt lính thế chân. Đám đồng cốt cũng tỏ ra mệt mỏi nên múa hát qua loa rồi kiếm cớ thoái thác. Đỗ Thao mỗi sáng chỉ lên đàn một lúc, lại vào lúc sáng tinh mơ nên như vẫn còn sức. Cứ thế hết 18 ngày, vẫn không mưa.

Dân chúng người kêu, người trách, trách cả Lê Toản, Đỗ Thao lẫn Đăng Dung, không từ một ai.

Đúng lúc ấy Thái sư Thiệu Quốc công Lê Quảng Độ tuần du Sơn Nam. Lúc nghị sự, Quảng Độ hỏi chuyện vòi rồng ra sao, chuyện lập đàn cúng tế là thế nào mà để dân ta thán? Câu “hải nhập địa táng” nghĩa là sao? Lại có người nói từ khi Đăng Dung về đây đất trời mới dở chứng.

Đỗ Thao nói:

– Thưa Quốc công, đúng là trước kia Sơn Nam chẳng có chuyện gì, từ khi quan Binh trấn về đây mới thấy vòi rồng, thế chả phải lòng giời không thuận sao? Lập đàn cúng tế là vì vậy. Câu “hải nhập địa táng” khắp trấn đâu đâu cũng thấy nói đến cũng chả ứng với việc quan Binh trấn về đây thì là gì ?

Mạc Đốc trừng mắt nhìn Đỗ Thao. Đăng Dung mỉm cười:

– Thưa Quốc công, tôi thường nghe: Nhân, nghĩa, trung, tín là bốn điều thánh nhân thường làm luôn; quái, lực, loạn, thần là bốn điều thánh nhân không nói tới. Tôi bốn điều thánh nhân thường nói không phạm điều gì. Còn làm việc quái đản, dùng bạo lực bắt dân chúng phải bỏ công việc mùa màng, chợ búa, phải góp tiền góp gạo, bắt nam thanh nữ tú ra đày nắng khiến nhiều người ốm đâu, oán thán, gây mầm loạn rõ ràng, rồi mượn chuyện quỷ thần làm điều vô lối, tất cả điều ấy là lành hay dữ, so sánh với vòi rồng cuốn đi mấy mái nhà, bốc đi mấy con cá, hút mất mấy ao nước cái nào hại hơn? Mà sao lại đồng nhất chuyện thiên tai với việc người gây ra?

Lê Quảng Độ bảo:

– Thiên tai là chuyện của giời, liên hệ mà bảo đấy là điềm này điềm nọ, ứng với người, nghe có vẻ khiên cưỡng. Nhưng từ xưa đến nay đã nhiều chuyện tương tự xảy ra nghiệm thấy đúng nên không cần phải lý giải, mà lý giải sao nổi thiên cơ bí ẩn, chỉ biết là như thế, vậy thôi.

Mạc Đốc nói:

– Thưa Quốc công, hiện nay bốn phương loạn lạc, may mà trấn Sơn Nam được yên ổn, giữ cho cái yết hầu của đất nước không sao. Nhưng chúng tôi thiết nghĩ cứ mượn chuyện thiên tai mà làm những việc quái đản như lập đàn vừa rồi thì chẳng sớm thì chầy đất này cũng không còn là nơi yên ổn được mãi.

Lê Quảng Độ đập bàn quát:

– Đây là chốn công đường, ai cho phép ngươi nói năng càn rỡ như thế?

Mạc Đăng Dung nhẹ nhàng:

– Bảo là càn rỡ thì là càn rỡ, bảo là lời nói thẳng thì là lời nói thẳng. Tôi thiết nghĩ kẻ lấy quái đản lừa nhau, lấy quỷ thần doạ nhau, lấy mưu mô để hại nhau, mua quan bán tước để cầu lợi, kẻ ấy mới đáng gọi là càn rỡ. Tôi có bằng chứng rằng Phó Tổng trấn đây ngày trước có phải thích tự do phóng túng mà cáo quan về ở ẩn đâu mà vì tội hối lộ nên bị bãi bãi chức, ai đưa 70 hộc thóc thì chạy cho hàm tòng cửu phẩm, 200 hộc hàm chánh thất phẩm. Vừa rồi việc lập đàn cúng tế cũng vậy. Lúc đầu thì không, sau thấy người ta sợ bị đày nắng, mới bày trò hối lộ: Ai nộp 5 quan thì cho về, ai nộp 10 quan thì cho miễn không phải cầm cờ hầu đàn. Thử tính xem, 72 người, 18 ngày, số tiền gom góp đâu có nhỏ. Xin Quốc công minh xét.

Đỗ Thao toát hết mồ hôi. Lê Quảng Độ lái sang chuyện khác:

– Nay giặc Cảo đánh kinh đô đã rất rát. Chúng đem binh từ Tiên Du, Quế Dương, Gia Lâm đánh thẳng vào bến Bồ Đề, quân của Hoằng Dụ đang rất khốn đốn. Nhà vua phải thân chinh để động viên binh sĩ, sai Lại Thúc Mậu qua sông đóng ở Gia Hạ. Cảo chạy lên Trâu Sơn, không ngờ đó là quỷ kế, Phùng Trấn, Trịnh Khổng Chiêu, Trịnh Ngạc đuổi theo giặc bị phục binh của chúng giết hết. Nay triều đình sai Hùng Quốc công Lê Nghĩa Chiêu đi Sơn Tây gọi Thiết Sơn bá Trần Chân về cứu, còn tôi đến đây là để dẹp đường cho vua dời về Tây Đô. Vậy nên các ông chuẩn bị. Tôi phải trở lại kinh đo ngay giờ, không thể ngồi với các ông được lâu.

Từ đấy giữa Lê Toản, Đỗ Thao với anh em Mạc Đăng Dung không thể hoà hoãn được.

Lê Quảng Độ về kinh được ít lâu thì xa giá nhà vua qua đất Sơn Nam để vào Tây Đô. Quan Hiệu uý là Vũ Hộ do theo đoàn xa giá mà gặp lại anh em Mạc Đăng Dung. Thấy vậy, Vũ Hộ xin với triều đình cho ở lại Sơn Nam. Nhà vua thuận cho, Vũ Hộ trở thành thuộc tướng của Mạc Đăng Dung từ đó. Cứ không bận việc quân ba anh em Đăng Dung lại cùng Vũ Hộ đàm đạo rất tâm đầu ý hợp. Vũ Hộ cho rằng “thực túc binh cường”, quân không được ăn no lấy đâu mà mạnh được, vậy nên tăng cường cho quân lính làm ruộng vì quanh Sơn Nam còn nhiều chỗ đất tốt mà lại để hoang do không có người khai khẩn. Vũ Hộ lại bảo trong chiến trận không gì bằng đánh vào lòng người, Trương Lương chỉ đêm đêm thổi tiêu mà quân Hạng Vũ không còn bụng dạ nào cầm gươm giáo nữa là vì vây; ngày trước Trần Tuân còn bây giờ là Trần Cảo đều từ tay không mà làm triều đình phải khốn đốn, ngoài việc triều đình suy thoái, còn do chúng được lòng người, do đó phải yêu dân thương lính để khi cần hô một tiếng cả ngàn vạn người đồng thanh theo mình... Nhưng bàn đi bàn lại cả hai đều thấy Lê Toản và Đỗ Thao chính là những kẻ cản trở mọi ý đồ.

Thân sinh anh em Mạc Đăng Dung là Mạc Hịch mất từ năm Hồng Thuận thứ 7 (1415), thấm thoát đã đến kỳ đoạn tang. Hồi đó ở Cổ Trai có một bãi cỏ tên là Sao Sa. Có lẽ bởi đêm đến sương trên đám cỏ phản chiếu ánh trăng ánh sao mà lấp lánh nên bãi có tên như vậy. Giữa bãi có một cái giếng cạn. Mạc Đăng Dung nói với các em: “Chỗ này phong quang, nhìn ra biển, phía xa là dãy núi Đồ Sơn, ta đưa cha về đây cho mát mẻ. Lại sẵn có cái giếng cạn, không phải đào”. Ba tháng sau mối đùn lên nên mộ bỗng chốc biến thành một cái gò lớn. Lúc bấy giờ anh em Đăng Dung đang ở xa không biết nhưng ở nhà thấy thế, ai cũng lo lắng. Một hôm có ông lão râu tóc bạc phơ không hiểu người đâu tìm đến nhà, nói với bà Hịch: “Chồng bà được táng chỗ cái giếng cạn ở bãi Sao Sa phải không? Chọn được chỗ đất tốt như thế thì chỉ có trời mách bảo! Nghe nói có bốn câu kệ nói về chỗ ấy như sau: “Trong giếng cạn này/ Có huyệt rất tốt/ Phát quí tám đời/ Chưa ai được sốt”. Bây giờ chỗ mộ lại biến thành gò nữa. Tốt quá! Lấy núi Đồ Sơn làm án, lấy đáy bể làm minh đường, thật là vững chắc nhá. Nhưng sau này vẫn cần phải đắp một cái gò nữa để trấn phương Bắc thì mới thật sự yên tâm.”. Bà Hịch hỏi tại sao, đắp cái gò ấy ở chỗ nào, bao giờ thì đắp; ông này chỉ bảo: “Yên tâm, tất sẽ đâu vào đấy” và nhất định không nói gì thêm rồi đi mất. Sau này khi lăng được xây, người trong vùng gọi chỗ đất ấy là Mả Lăng, cái tên Sao Sa từ đó bị quên dần. Khu Mả Lăng về sau cây cối tự nhiên mọc lên xanh tốt, chim chóc kéo đến, ai cũng lấy làm lạ.

12.

Trần Cảo người trang Dưỡng Chân, huyện Thuỷ Đường, sức khoẻ hơn người, thuở hàn vi sống bằng nghề đi rừng, ngày ngày lên núi hạ cây bán cho người ta. Một lần con trâu kéo gỗ bị sa xuống hố, Cảo thay trâu xoay vần thế nào mà tự mình đem được cả cây gỗ lim lớn xuống núi, từ đó tiếng đồn về sức khoẻ của Cảo lan khắp nơi. Có người khuyên Cảo đi thi tuyển Đô lực sĩ, có khi trúng Trạng nguyên võ, Cảo nói: “Ta một là làm vua để mọi người bám theo ta, hai hoặc là làm thợ sơn tràng bám theo đít trâu; quyết không vác dù vác kích đánh xe ngựa hầu ai!”. Lớn lên Cảo làm chức giám tại điện Thuần Mỹ ở kinh đô. Chức ấy có nhiều người và làm đủ mọi việc lặt vặt, riêng Cảo thì là “Xã đường thiêu hương quan”, chuyên việc thắp hương, đốt vàng mã.

Lúc ấy ở chợ Rãng thuộc Dưỡng Động bỗng xuất hiện một người lôi thôi rách rưới như ăn mày nhưng không xin xỏ ai bao giờ, y không cần ăn chỉ uống nước lã mà vẫn sống, lang thang hết chỗ này đến chỗ khác lảm nhảm nói những điều chẳng ai hiểu: “Trời vàng sắp tắt, trời đen hiện lên”, “Phương Đông có khí thiên tử”, “Ông đầu trọc Đế Thích giáng sinh ứng với điềm giời”, “Quỳnh Lâm sinh vương, Thuỷ Đường sinh thánh”. Khoảng một tuần thì không thấy dị nhân đó đâu nữa...

Cũng trong thời gian này Trần Cảo chán cái chức thiêu hương, bỏ về quê. Được ít tháng thì vùng Đông Triều, Thuỷ Đường bỗng xảy ra động đất, núi nứt toác ra lở xuống làm đổ nhà đổ cửa, chết rất nhiều người, những người may mắn sống sót thì không còn nhà cửa, tiền bạc, kéo nhau đi ăn xin đầy đường. Trần Cảo thấy vậy bèn đem thóc gạo trong nhà ra phát cho dân nên nhiều người mang ơn và rất cảm phục. Thấy nhiều người theo mình, dựa vào chuyện động đất và lựa theo lời của dị nhân, Cảo bèn lên chùa Quỳnh Lâm cạo trọc đầu, mặc áo đen vừa xưng là Đế Thích giáng sinh, vừa nhận mình là cháu năm đời của vua Trần Thái Tông và là ngoại thích của Quang Thục hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao, mẹ vua Lê Thánh Tông. Cảo còn tung ra câu ca: “Đất trời chuyển rung, Đông A phục quốc” để thu phục lòng người. Các vị sư sãi và Phật tử ai cũng biết Đế Thích là vị chúa tể trên thiên đường nhưng dân gian lại chỉ biết ông này giỏi về môn đánh cờ, nên Cảo tìm một người chơi cờ cực giỏi tên là Đình Tá, đối đãi cực hậu để mình đi đâu người này theo đi đến đấy, vác lọng hầu mình chơi cờ. Cảo toàn chơi cờ ngoài nắng, trên lọng dùi một lỗ nhỏ cho ánh nắng đi qua và in một chấm nhỏ trên bàn cờ, cứ cái chấm ấy in vào đâu Cảo lại đi quân cờ đến đấy nên đánh ván nào cũng thắng. Vậy là từ các Phật tử đến bàn dân thiên hạ ai cũng tin Cảo là Đế Thích giáng sinh. Cả một vùng dọc hai bờ sông Bạch Đằng, tả ngạn thì Đông Triều, hữu ngạn thì Thuỷ Đường đều theo Cảo. Sau Đình Tá trở thành tướng của Cảo.

Dưới trướng Trần Cảo có con trai là Trần Thăng và Phan Ất, Công Uẩn, Công Chinh, Đình Ngạn, Đình Nghệ, Đình Bảo, Đình Tá, Đoàn Bố, Thọ Sơn. Từ quân đến tướng ai cũng cạo trọc đầu xưng là quân nhà Phật.

Phan Ất còn có tên là Đồng Lợi, người Chiêm Thành, vốn là gia nô của Trịnh Duy Đại; thấy Phan Ất to lớn, khoẻ mạnh, vợ lẽ của Duy Đại rất thích liền thông dâm với y, chuyện vỡ lở, Ất phải bỏ trốn. Ất đã to lớn, da dẻ lại đen xạm nên được gọi là Hắc Tượng tướng quân, nổi tiếng dũng mãnh và có tài đi bộ cả ngày giời không biết mệt. Công Uẩn, sư chùa Quỳnh Lâm, chính là người bày cho Trần Cảo lên chùa, cạo trọc đầu, mặc áo đen. Uẩn nói: “Tướng quân họ Trần. Chùa Quỳnh Lâm khởi tạo từ đời Lý, sau lại được vua Trần Anh Tông chọn làm thiền viện cho Pháp Loa thiền sư ngồi giảng kinh, làm vang danh cho thiền phái Trúc Lâm. Tướng quân muốn thành tướng nhà Phật như các vị La hán để cứu nhân độ thế thì chỉ có đến đấy mà thôi. Khi rỗi thì du ngoạn phong cảnh vì chùa chính là “thiên Nam đệ nhất danh lam”, lại có pho tượng là một trong tứ đại khí của nước ta, mà từ đây muốn tới chùa Vân Yên hay Báo Ân cũng gần...”. Theo Trần Cảo nổi loạn, Công Uẩn vẫn mặc áo cà sa, đeo tràng hạt và xưng là Hoà thượng...

Cù Khắc Xương lúc đó đang giữ vệ Thiên Bồng phong thanh biết chuyện liền bàn với Trần Công Vụ:

– Chúng ta xuất thân còn cao hơn Đăng Dung, sau mười năm bây giờ Đăng Dung đã là Phó tướng Tả đô đốc trấn thủ cả xứ Sơn Nam trong khi đó chúng ta cứ lẹt đẹt lận đận mãi. Chưa kể cái tội từ thời vua cũ, nếu vua Quang Thiệu hỏi đến cũng không tránh khỏi rắc rối. Nay Trần Cảo mua chuộc nhân tâm mưu toan phản nghịch là cơ hội để chúng ta lập công, ông thấy thế nào?

Khắc Xương nhắc lại chuyện từ thời vua cũ làm Công Vụ đang uống nước cũng phải phì cười. Năm ấy Cù Khắc Xương đang làm Đô chỉ huy sứ Hải Dương, Công Vụ là Phó Đô chỉ huy sứ. ở trấn có làng không hiểu tại sao đàn bà mấy chục người lấy chồng mà mãi chẳng có con, chuyện xôn xao đến cả huyện cả trấn. Một hôm Công Vụ dẫn tới ba thầy cúng thầy thuốc là Đỗ Thao, Tử Ký và Văn Vận. Sau vụ lập đàn cầu mưa ở Sơn Nam, Đỗ Thao bị triều đình thải hồi, Lê Toản bị điều đi nơi khác, Lê Quảng Độ có ý bao che cũng không được. Mạc Đăng Dung trở thành Tổng trấn Sơn Nam. Từ đó Đỗ Thao xưng là Tản Nhân cư sĩ, bỏ nhà cửa vợ con đi khắp nơi, gặp được Tử Ký và Văn Vận, nhanh chóngtrở thành bộ ba tâm đầu ý hợp, lang thang đây đó, gặp chỗ nào có thể loè người được thì giở ba tấc lưỡi và mọi thủ thuật để lừa người ta. Thấy ở Hải Dương có làng đàn bà không có con, họ tới xem thế đất, thắp hương bấm quẻ rồi bảo là tại ma quỷ, phải xây đền thờ và mời thầy cúng, đồng cốt đến trừ tà ma. Khắc Xương và Công Vụ nghe theo, bèn thu tiền bạc, thóc lúa, gà rượu của dân chúng rồi rêu rao đàn bà ai không có con đến để Tử Ký, Văn Vận và Đỗ Thao chạy chữa. Mấy người mạnh dạn đến chữa, về chỉ một tháng sau đều có thai, nghe tin, đám đàn bà lâu có con lũ lượt kéo đến, không những làng nọ mà nhiều người tận Thăng Long, Kinh Bắc, Sơn Tây, thậm chí tận Thanh Hoa, Nghệ An cũng tìm đến. Lúc đầu chỉ Tử Ký, Văn Vận, Đỗ Thao đứng ra chữa, sau Cù Khắc Xương, Trần Công Vụ học được cách cũng bỏ cả việc quân nhận chữa. Ai đến chữa cũng mang theo chín bọc cơm, cúng bái rồi thì thầy thuốc và con bệnh chia nhau ăn hếtăn hết cơm, con bệnh được đưa vào buồng kín, ở đấy thầy thuốc đốt lá bọc cơm làm thuốc cho con bệnh uống. Một lúc sau con bệnh ra về, sau đó nhiều người thụ thai. Tất nhiên cũng có người không thể thụ thai nhưng chẳng ai phàn nàn bởi thuốc chữa có thể hiệu nghiệm với người này mà không với người khác, đó là điều bình thường, hơn nữa không phải ai đến bọn họ đều nhận chữa cả, có người họ bắt mạch rồi từ chối!

Nhưng rồi chuyện vỡ lở. Có một người đến chữa ở Trần Công Vụ tố cáo rằng y cho chị ta uống nước hoà tro lá bọc cơm, uống vào tắc cổ không kêu không nói gì được mà người bỗng ham muốn rừng rực, thế là Công Vụ mặc sức giở trò. Chả trách mười người đến chữa thì bảy người thụ thai và cũng chả trách tại sao người ta lại đồn rằng Khắc Xương và Công Vụ chữa còn hay hơn cả Tử Ký, Văn Vận, Đỗ Thao, chẳng qua bởi Xương và Vụ là tướng võ nên khoẻ hơn, một ngày đêm có thể “chữa” được dăm người còn ba gã kia cố lắm ngày cũng chỉ được ba người rồi bở hơi tai! Bây giờ mới biết tại sao đám đàn bà con gái khi từ buồng bệnh đi ra mặt mũi ai cũng có vẻ khác thường, người như là xấu hổ, người lại như thể vừa được ăn một bữa ngon, nhưng hỏi thầy thợ chữa thế nào thì chẳng một ai hé răng! Và cũng bây giờ mới biết tại sao năm gã thầy lang thầy cúng khốn nạn ấy chỉ nhận chữa cho những ai trông được mắt chứ hạng đui què mẻ sứt thì chúng giả cách bắt mạch qua loa rồi từ chối thẳng cánh ngay từ đầu. Đúng là có cháy nhà mới ra mặt chuột.

Từ chuyện nọ sang chuyện kia, những người chồng khốn khổ mới thú nhận với vợ rằng hồi bé bị bệnh quai bị, không hiểu lây từ ai và lây cho ai mà trẻ con cả làng mắc bệnh, người ta bảo ai quai bị thì vô sinh!

Vỡ lở ra, người nhẫn nhục, người ngậm đắng nuốt cay nhưng cũng có người không chịu nổi, gia đình sinh ra lục đục, tan nát. Bọn Khắc Xương bị kiện lên tận triều đình, Đỗ Thao phải chạy đến nhờ cậy Lê Toản là người trong hoàng tộc, cả bọn mới thoát tội.

Nay Khắc Xương nhắc lại chuyện cũ làm Công Vụ không khỏi bật cười khi nhớ lại những trò dơi chuột của mình. Nhưng Khắc Xương bàn việc trừ diệt Trần Cảo để lập công thì Công Vụ nghe ngay.

Khắc Xương và Công Vụ chia làm hai đường kéo tới Đông Triều. Chưa đánh, quân Trần Cảo đã tan tác chạy hết vào rừng. Lúc ấy cũng đã chiều, Khắc Xương cho hạ trại để quân sĩ nghỉ ngơi, định sáng ra sẽ đốt rừng buộc bọn phiến loạn phải ra đầu hàng.Không ngờ đang đêm quân Trần Cảo từ trong núi kéo ra, không biết đông bao nhiêu mà cả dãy Đông Triều tiếng hò hét vang động như trời long đất lở, tên cuộn bùi nhùi lửa bắn như châu chấu vào lều trại. Trong chốc lát cả một vùng lửa cháy ngút trời, quân triều đình quẳng gươm giáo đeo cả lửa trên lưng trên đầu mà chạy. Quân Trần Cảo thừa thế truy kích, đến sáng thì đuổi tới Chí Linh. Quân Khắc Xương, Công Vụqua được sông Kinh Thầy bấy giờ quân của Cảo mới chịu dừng.

Trần Cảo đứng trên đê nhìn quân khởi nghĩa, nói lớn: “Nhà Lê đã đến ngàytận số, vua thì vua quỷ vua lợn, anh em giết hại lẫn nhau, quan lại ô trọc, thuế khoá nặng nề, dân chúng lầm than khiến trời đất cũng tức giận mà núi rung đất lở. Sấm truyền “Đông A phục quốc”, nay đã đến lúc nhà Trần trở lại. Ta là Đế Thích giáng sinh, cháu năm đời của vua Trần Thái Tông, vậy nên xưng là Thiên ứng cho ứng với điềm trời. Tất cả hãy theo ta, ai có gươm có giáo thì dùng gươm giáo, ai không có thì nhổ răng bừa làm giáo lấy dao đi rừng làm gươm lấy đòn gánh đòn càn làm binh khí, cha gọi thêm con, anh gọi thêm em, vợ khuyên chồng, dọc đường gọi thêm bè bạn, dân chúng, thẳng tới Đông Kinh diệt hết bọn vua quan ô lại rồi vui cùng vui, phúc cùng hưởng. Từ đây qua sông là thẳng tới Nhĩ Hà, bên kia đã là Đông Kinh, anh em hãy tiến về Đông Kinh!”.

Nghĩa quân hò reo như sấm, vào rừng chặt bương làm bè vượt sông, lên bờ đội theo bè, rầm rập đổ về Gia Lâm. Dọc đường dân chúng nô nức đi theo,khi tới bờ Bắc sông Hồng quân đã đông tới hàng vạn, một vùng Hải Dương rạp xuống như cỏ gặp gió không thể nào chống cự nổi. Sự việc xảy ra vào tháng Ba năm Hồng Thuận thứ 8 (1516).

Sang tháng Tư, Trần Cảo đem quân ở Tiên Du, Quế Dương, Gia Lâm trấn Kinh Bắc đánh vào bến Bồ Đề. Nhà vua sai Lại Thúc Mậu đem quân qua sông. Thúc Mậu thắng được trận đầu, đến trận sau thua to, ba tướng là Phùng Trấn, Trịnh Khổng Chiêu, Trịnh Ngạc kẻ chết trận kẻ bị Cảo bắt giết. Thúc Mậu phải vứt hết mũ áo giả làm thường dân mới thoát chết.

Đó cũng chính là lúc Trịnh Duy Sản làm phản giết Tương Dực và Nguyễn Hoằng Dụ phóng hoả đốt phá kinh thành. Vua Chiêu Tông vừa được Duy Sản dựng lên ngôi đã vội tất tả dời về Tây Kinh, để Lê Quảng Độ thống lĩnh quân đội ở lại cùng với Trịnh Duy Sản và Nguyễn Hoằng Dụ giữ kinh thành. Trần Cảo sang sông, quân triều đình không chống nổi. Duy Sản chạy lên Sơn Tây cầu cứu con nuôi là Trần Chân. Hoằng Dụ xuôi thuyền theo sông Hồng chạy xuống Thiên Trường, Lý Nhân. Lê Quảng Độ, bị vây bốn mặt, thấy thân cô thế cô bèn xin hàng Trần Cảo.

Quân Trần Cảo chiếm được kinh thành, thừa thắng tiến xuống phía Nam thì bị Phó tướng Tả Đô đốc Tổng trấn Sơn Nam là Mạc Đăng Dung chặn lại ở gần Kim Bảng. Thấy địa thế bất lợi, một bên là sông, một bên là cánh đồng ngập nước, quân Đăng Dung lại sẵn sàng chiến đấu, Cảo cho lui quân, để Đình Ngạn, Đình Nghệ, Đình Bảo, Đình Tá ở lại chia nhau đóng quân làm bốn trại ở Cổ Lãm, Tốt Động, Chúc Động, Ninh Kiều, giữ mặt Nam rồi quay lại Đông Kinh để làm lễ đăng quang.

Trần Cảo xưng vua, đặt niên hiệu là Thiên ứng, lập con trưởng là Trần Thăng làm Thái tử, phong thưởng cho những người có công. Lê Quảng Độ trở thành đệ nhất công thần, được Cảo ban cho quốc tính, việc gì Cảo cũng hỏi đến Quảng Độ khiến Độ không khỏi so sánh với lúc còn hầu hạ bốn đời vua Lê. Một hôm Trần Cảo hỏi việc gì nên làm trước việc gì có thể làm sau để ngôi cao mau vững? Quảng Độ thưa:

– Nên cho ngay người làm đầu mục sang sứ Bắc quốc cầu phong để danh chính ngôn thuận, cùng lúc cho người phủ dụ dân chúng và cho quân mở rộng thế lực. Để mở rộng thế lực cần cho người đi Sơn Tây thu phục Trần Chân, Chân cùng họ với bệ hạ chắc nhanh chóng nghe theo. Mạn Đông, mạn Bắc đã vững, được Chân sẽ vững thêm mạn Tây, từ đó đánh xuống Sơn Nam diệt Đăng Dung, rồi đóng quân kiên cố ở Tam Điệp và chặn giữ các cửa sông. Được vậy thì từ Thanh Hoa trở vào muốn đánh lúc nào cũng được. Chẳng mấy chốc Tây Đô cũng về tay bệ hạ, cả giang sơn lại thuộc nhà Trần.

Trần Cảo vỗ tay:

– Thật là trời cho khanh về với trẫm! Khanh chính là Trương Lương, Gia Cát Lượng của trẫm!

Nhưng Trần Cảo vui mừng quá sớm. Mạn Tây, Thiết Sơn bá Trần Chân dù có họ hàng xa với Cảo nhưng không chịu theo Cảo, lại theo cha nuôi là Trịnh Duy Sản kéo quân từ Sơn Tây xuống đóng ở Hoàng Hoa. Trần Chân vốn là Đô lực sĩ, đỗ Trạng nguyên võ thời vua Tương Dực, dưới trướng có hai anh em Nguyễn Kính, Nguyễn áng cũng là những tướng võ. Từ lâu Trần Chân đã muốn về kinh đô nhưng không có cớ, nay thấy dịp tốt nên vừa hạ trại xong đã tiến đánh Trần Cảo. Cảo sai Hắc Tượng tướng quân Phan Ất đem quân từ Thanh Oai lên đánh, hai bên gặp nhau ở bãi tập bắn. Phan Ất thách đấu tay đôi. Trần Chân sai Nguyễn Kính ra đối địch, giữa chừng thấy Kính đuối sức Trần Chân sai Nguyễn áng ra tiếp sức. Một mình Phan Ất đánh với cả hai mà không hề tỏ ra nao núng. Trần Chân nóng mắt quát hai tướng lui, tự mình địch với Hắc Tượng. Cả Trần Chân và Hắc Tượng đều sử dụng đại đao, những nhát chém va chạm nhau toé lửa. Đoàn Bố thấy chủ tướng khó thắng nổi Trần Chân liền vẫy quân ùa lên. Quân Sơn Tây cũng thúc trống giáp chiến. Hai bên đánh nhau từ xế trưa đến xẩm tối, quân Trần Chân dần dần núng thế phải lui về giữ trại Hoàng Hoa.

Mạn Nam, Nguyễn Hoằng Dụ cùng anh em Mạc Đăng Dung dựa vào sông Hồng, khi tiến đánh lên tận Thường Tín, khi thoái lui xuống giữ Lý Nhân và trại Cổ Lộng, hai lần phải theo thuyền chạy ra biển nhưng lại cũng hai lần đánh tan mấy trại địch. Đích thân Lê Quảng Độ một lần cầm quân đánh Đăng Dung, bị Mạc Quyết bắn ngã ngựa, tí nữa thì bắt sống được. Do vậy quân Trần Cảo không thể vượt qua được Sơn Nam để vào đánh Thanh Hoa.

Chính lúc đó, sau khi tổng động viên trai tráng tâm phúc ở ba phủ Thiệu Thiên, Hà Trung, Tĩnh Gia, quân triều đình giương cờ “Huynh đệ chi binh” chia làm hai đường thuỷ bộ rầm rộ kéo ra Bắc. Quân ra tới Sơn Nam, Nguyễn Hoằng Dụ, Mạc Đăng Dung đón vua, cùng bàn việc thu hồi kinh sư. Để tăng khí thế ba quân, vua Chiêu Tông sai Hùng Quốc công Lê Nghĩa Chiêu làm bài hịch để dụ thiên hạ, lời lẽ hào sảng đến mức nghe đọc lần đầu ai cũng thấy sôi sục. Quân sĩ ai cũng thuộc lòng những câu như:

“Hỡi quan viên và trăm họ ở các xứ Sơn Tây, Kinh Bắc, Hải Dương, Sơn

Nam, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hưng Hoá, Lạng Sơn, An Bang

Đã gội ơn ưu sủng của triều đình

Đều mang lòng trung cần của liệt sĩ

Trời không thể có hai mặt trời, dân không thể thờ hai vị vua, phải sáng suốt nhận chân điều đó

Làm tôi quý nhất một chữ trung, làm con quý nhất một chữ hiếu, chớ manh tâm theo giúp đảng gian...”

Quân của Trịnh Duy Sản, Nguyễn Văn Lự, Nguyễn Hoàng Dụ thì oang oang đọc những câu sau:

Ngày 15 tháng này, xuất phát từ Tây Đô

Thống suất đệ tử chi binh trong ba phủ

Chiêu mộ dũng sĩ hào kiệt khắp bốn phương

Nguyên Quận công Trịnh Duy Sản thống lĩnh ức vạn quân hùm sói,

từ các phủ Thiên Quan, ứng Thiên kéo ra

An Hoà hầu Nguyễn Hoằng Dụ chỉ huy muôn vạn đội cọp beo,

từ các phủ Thiên Trường, Lý Nhân xốc tới.

Chính dinh có Phú Bình hầu uy lực sấm rền sét nổ

Phó dinh thì Bình Hoà hầu thế quân thác đổ triều dâng.

Thấy quân triều đình đông và nghe tin các trại tiền phương ở Chương Mỹ, Thường Tín đầu hàng, Trần Cảo rút về giữ Hoàng thành. Quân triều tiến thẳng đến cửa Đại Hưng. Trong khi đó Mạc Đăng Dung qua sông Hồng ở mạn Sơn Nam, sang đánh Phố Hiến, Khoái Châu. Biết khó giữ nổi kinh đô, Trần Cảo sai Lê Quảng Độ ở lại giữ thành, nói dối rằng mình đi Đông Triều điều quân, rồi chạy đi Chí Linh không trở lại nữa. Quân triều đình vào Đông Kinh, bắt được Lê Quảng Độ giam lại chờ ngày xét xử rồi vượt sông Hồng truy kích. Phan Ất bỏ ngựa, xuống bộ lội ruộng, luồn rừng, chỉ trong một ngày đêm mà chạy được từ Gia Lâm đến tận Đông Triều. Quân chia làm hai ngả: Trịnh Duy Sản bình định mạn Bắc Hải Dương, Trịnh Tuy bình định Kinh Bắc, trong khi đó Mạc Đăng Dung tiếp tục thu hồi đất đai mạn Nam Hải Dương. Tháng Tám năm ấy Phan Ất bị bắt, đóng cũi đem về kinh chém.

Vua Chiêu Tông nghĩ Lê Quảng Độ vốn trong hoàng tộc, chiếu theo gia hệ thì còn là chú Chiêu Tông, lại thờ bốn đời vua không mắc lỗi gì, quan tước đến cực phẩm, lại có công đưa mình lên ngôi, chỉ bởi thân cô thế cô mà buộc lòng hàng giặc rồi đâm lao đành theo lao nên Chiêu Tông có ý tha, đày lên mạn ngược làm lao dịch. Các đại thần mỗi người một ý, Trịnh Duy Đại, Trịnh Duy Sản muốn giết, Nguyễn Văn Lự, Nguyễn Hoằng Dụ muốn tha. Đang phân vân thì nhận được biểu từ Sơn Tây của Thiết Sơn bá Trần Chân và từ Sơn Nam của Vũ Xuyên bá Mạc Đăng Dung. Biểu của Trần Chân viết:

“Thần tuy có họ hàng với Trần Cảo, y cũng có cho người dụ thần theo nhưng thần quyết không theo. Trước kia cũng quyết không theo Trần Tuân. Vì vậy thần run sợ ngõ hầu bệ hạ tra xét cho thần được yên dạ.

Thần vốn ở chốn quê mùa, cha mẹ mất sớm, nhận Nguyên Quận công Trịnh Duy Sản làm nghĩa phụ, thường được dạy về đạo vua tôi, quyết theo điều phải, bày tỏ bệ hạ được biết.

Nay Lê Quảng Độ, tội ác đã lâu, đâu phải một sớm một chiều, mầm mốngđã từ thời Đoan Khánh, Hồng Thuận. Lại là người trong hoàng tộc, làm quan đến cực phẩm mà giặc đến không đánh, cũng không biết tự sát mà giữ khí tiết, lại còn vẽ rắn thêm chân, nối giáo cho giặc. Kẻ không nghĩ đến hậu ân của quân phụ, đại nghĩa về cương thường, thật mang tội với trời đất, mang tội với tổ tông và thiên hạ, tội y không thể tha thứ được.”.

Biểu của Đăng Dung viết:

“Tam cương ngũ thường là rường cột chống đỡ trời đất, là cột đá yên vững nhân dân. Nếu nước mà không có điều đó, thì tuy là nước văn minh nhưng chính là loài cầm thú.Từ xưa đến nay chưa từng có ai bỏ các điều đó mà có thể đứng trong khoảng trời đất.

Nay Lê Quảng Độ nhờ phúc ấm tổ phụ, đội ơn triều đình thờ qua bốn triều, ngôi tới nhất phẩm mà vẫn đận đờ, chỉ toan nhòm ngó. Chiều vua thì đón đưa, chuyên chính thì múa may nhiều quẻ, tội ác chứa chất đã lâu.

Mấy năm nay giặc Cảo khởi binh, tiếm xưng vị hiệu. Thế mà Quảng Độ tham sống sợ chết, nhẫn nhục thờ kẻ thù, mượn danh vị đi lừa dỗ dân ngu cho giặc Cảo, làm đầu mục đi nước ngoài cầu phong cho giặc Cảo, hạnh kiểm như chó lợn, lòng dạ tựa muông thú. Thật mang tội với trời đất, tổ tông và thiên hạ, tội y không thể tha được.”.

Chiêu Tông còn ít tuổi không dám quyết, mới hỏi mẹ là Đoan Từ Hoàng Thái hậu. Thái hậu tuy không phải người Thuỷ Chú nhưng cũng họ Trịnh nên hỏi vua: ý Trịnh Duy Đại, Duy Sản, Trịnh Tuy định thế nào. Nhà vua thưa, ý họ là muốn giết. Thái hậu bảo: “Vậy thì cứ thế mà làm, không cần theo ý ai, còn phân vân gì nữa!”. Lê Quảng Độ bị giết. Văn Lự, Hoằng Dụ thấy nhà vua không nghe theo mình, có ý không vui.

Mạc Đăng Dung lại dâng sớ xin trị tội Lê Toản, Cù Khắc Xương, Trần Công Vụ, Đỗ Thao, Tử Ký, Văn Vận. Sớ thuật lại những việc đám này làm ở Sơn Nam, Đông Triều như mê tín, dựng đặt tà thuyết, lừa lọc, dối trá, gian dâm làm lòng dân oán thán, chính là cái mầm gây ra phản loạn... Sớ viết:

“Nay quân nhân là Cù Khắc Xương ở làng Nhân Vũ huyện Thiên Thi và quân nhân là Trần Công Vụ ở làng Phạm Tùng huyện Gia Phúc, vốn là lính thường, cũng như dân vậy. Đáng lẽ phải noi theo đạo vua, đường vua và tuân theo lời dạy, lại giả xưng là Thiên Vũ, Thiên Bồng để dụ dỗ ngu dân. Mượn chùa thờ Phật làm chợ dối trá, mượn đền thờ thần làm ổ chứa gian. Thuật nghiền than làm thuốc, khiến già trẻ đua nhau, phép phun nước phi bùa, làm ngả nghiêng làng xóm.

Bọn yêu quái đã như vậy, các quan trên đáng phải bài trừ. Thế mà các quan này lại như bọn phàm phu, không hiểu lẽ phải. Lê Toản, Văn Vận mê tín điều xằng bậy, Tử Ký, Đỗ Thao phụ hoạ vào thuyết tà, cùng nhau theo tà đạo, mê đắm thói đòng cốt, lấy quái đản lừa nhau, lấy quỷ thần doạ nhau; răn gì bằng hình phạt, chữa gì bằng pháp luật, sao không cấm đoán nghiêm ngặt?”.

Vua Chiêu Tông lại phải đem hỏi các đại thần. Lần này Nguyễn Văn Lự, Nguyễn Hoằng Dụ bảo phải giết cho luật pháp được nghiêm, Trịnh Duy Đại, Trịnh Duy Sản, Trịnh Tuy lại bảo tha vì tội chưa đến mức phải giết. Nhà vua đem hai ý kiến hỏi mẹ. Thái hậu nổi giận: “ Lần nào Văn Lự, Hoằng Dụ cũng làm khác ý Duy Đại, Duy Sản là thế nào? Vậy thì hãy tha bọn ấy cho Lự với Dụ biết lần sau đừng có ý khác!”. Duy Sản thấy Thái hậu nói vậy, sợ bọn chúng được tha thật nên đang đêm vào tâu Thái hậu: Thực ra bọn ấy đáng tội chết, bề ngoài bảo tha cốt tỏ ra xem thường ý đám Văn Lự, Hoằng Dụ, thực ra thì phải cho chúng chết! Thái hậu nói: “Rắc rối quá! Các người thấy thế nào đúng thì làm, việc nhỏ như vậy từ nay đừng phiền đến gái già này nữa!”. Bọn Lê Toản, Khắc Xương, Công Vụ, Tử Ký, Văn Vận, Đỗ Thao được một bữa cơm rượu say rồi được phóng thích. Chục ngày sau không đứa nào là không đau bụng nôn ra máu, kẻ chết trước kẻ chết sau chỉ cách nhau vài ba ngày. Riêng Đỗ Thao đoán trước sự việc nên không ăn uống gì bữa ấy do vậy thoát chết nhưng phải trốn biệt tăm biệt tích.

Đoan Từ Hoàng Thái hậu khen: Trần Chân, Đăng Dung tuy chỉ là võ tướng mà nói gì cũng phải, Đăng Dung còn thông hiểu sách thánh hiền, thật là kẻ trung trực, sâu sắc.

Các quan đại thần như Hà Văn Chính, Lê Đại Đổ, Đỗ Nhạc, Nguyễn Dự dâng biểu xin phục hồi đế hiệu cho Mẫn Lệ công Lê Tuấn. Nhà vua bỗng bưng mặt khóc:

– Hồi Oánh làm phản, Mẫn Lệ công không tra xét gì cả đã giết cha ta và các chú của ta. Nay ta lại phục hồi đế hiệu cho ông ấy liệu có phải không?

Duy Đại, Duy Sản và các quan đều nói việc ấy suy cho cùng đều do Lê Oánh giả xưng là Cẩm Giang vương gây ra cả. Nhà vua thở dài, thuận việc phục hồi và truy tôn vua Đoan Khánh làm Uy Mục đế, cấm từ nay không ai được gọi là Mẫn Lệ công.

***

Thấy lâu nay đám họ Trịnh cố tình đối mặt, Nguyễn Văn Lự buồn bực nói với cha con Hoằng Dụ, Nguyễn Kim:

– Họ Nguyễn Tống Sơn ta với họ Trịnh Thủy Chú vốn chẳng có gì mâu thuẫn, lại cùng nhau hai lần dựng vua mới. Từ hồi Hồng Thuận lên ngôi, vì mẹ Hồng Thuận là người họ Trịnh nên đám Thuỷ Chú bắt đầu đắc ý. Tuynhiên lúc đó công đầu phò giúp Hồng Thuận là Nghĩa Quốc công người họ ta nên chúng còn chưa dám ra mặt. Đến bây giờ Quang Thiệu lên ngôi, mẹ Quang Thiệu lại cũng người họ Trịnh nên đám ấy ra mặt công thần, chèn ép chúng ta! Đã bực, lại buồn vì không có cách nào tỏ được tấm lòng trung với triều đình mà Hoàng thượng thì nhỏ tuổi, chỉ biết nghe theo bọn họ và Thái hậu!

Lúc này Nguyễn Kim mới kể chuyện hồi được sai đuổi theo Duy Đại để đưa Quang Trị trở kinh. Bọn Duy Đại, Trịnh Tuy và cha con Nguyễn Trinh, Nguyễn Tùng ăn nói tỏ ra coi thường triều đình và có ý làm phản.

– Sao bây giờ cháu mới nói? - Văn Lự bảo.

– Thưa ông, - Nguyễn Kim nói – cháu nghĩ người ta luôn luôn có ba cách để ứng xử với thời thế, phép dụng binh cũng vậy. Cách thứ nhất ứng với Tam thập lục kế, là kế “rút củi đáy nồi”, nhưng cách này xưa nay không phải là cách của nhà ta vì nó bị xem là thói xu thời, nhún mình cầu an của kẻ tiểu nhân. Cách thứ hai là kế “biết rõ làm ngơ” chịu khổ nhục một thời gian rồi sau sẽ liệu, cách này cháu e ông với cha cháu cũng không theo được.

Hoằng Dụ nổi giận mắng con:

– Có lẽ mày định khuyên chúng ta theo cách thứ ba, “tẩu vi thượng sách”, “ba mươi sáu chước, chước chuồn là hơn”, bỏ lại tất cả, về Tống Sơn khoanh tay ngồi yên để mặc đám họ Trịnh làm gì thì làm chăng?

Nguyễn Kim thưa:

– Cách thứ ba con định nói là kế “đi trước một bước”, nếu thấy đối phương có ý diệt mình thì mình hãy ra tay trước.

Nguyễn Văn Lự bảo:

– Gia đình ta ăn lộc nhà Lê đến năm, sáu đời vua, triều đình lại đang lúc rối ren chả nhẽ lại làm rối ren thêm hay sao?

Nguyễn Kim nghĩ rồi nói:

– Vậy thì chọn cách “một mũi tên trúng hai đích” vậy.

– Cách ấy là thế nào?

– Nay dư đảng Trần Cảo vẫn còn nhiều lắm nhưng đã bị xé lẻ chứ không còn được như trước. Hiện chúng tập trung thành hai đám, đám lớn ở Đông Triều do chính Cảo cầm đầu, đám nhỏ tụ lại ở cánh đồng tam thiên mẫu trấn Hải Dương do anh em Đình Ngạn cầm đầu. Nay ta tâu vua treo thưởng cho ai bắt được Cảo. Duy Sản hám danh và cậy khoẻ vậy ta nhường cho hắn đi đánh đám lớn mà bắt Cảo để lập công to. Chúng ta chỉ nên triệt hạ đám nhỏ. Sản có thể diệt được Cảo nhưng chắc chắn sẽ hao binh tổn tướng, lực lượng sẽ yếu đi; đã vậy Sản lại thích mặc áo đỏ cưỡi ngựa trắng ra trận, ta tung chuyện đó cho bọn Cảo biết, có khi Sản vì vậy mà bỏ mạng cũng nên. Như đời Tam quốc, Bàng Thống từng chết oan ở gò Lạc Phượng vì đi cưỡi con ngựa trắng của Lưu Bị. Sản mà chết thì anh hắn là Duy Đại ta đối xử dễ thôi.

Văn Lự và Hoằng Dụ nghe theo. Hôm sau lâm triều, Văn Lự tâu: Hiện tàn dư Trần Cảo vẫn chưa diệt được tận gốc, vẫn còn rải rác khắp vùng Hải Đông và tụ tập thành hai đám, vậy nên chia quân đi đánh dẹp và treo thưởng cho ai bắt được cha con Trần Cảo.

Hoằng Dụ nói mình binh lực kém cỏi nên xin được đi đánh dư đảng giặc ở Hải Dương. Duy Sản đắc ý bảo Hoằng Dụ: “Phen này ta lấy được đầu Trần Cảo và được Hoàng thượng ban thưởng thì ngươi đừng có so bì gì nhé” và tình nguyện đánh Đông Triều. Chiêu Tông cho Minh Vũ hầu Trịnh Hồng, Quảng Phúc bá Nguyễn Khắc Nhượng, Vĩnh Hưng bá Trịnh Tuy theo giúp Duy Sản. Hoằng Dụ xin được anh em Mạc Đăng Dung giúp sức.

Hoằng Dụ hẹn với Mạc Đăng Dung, người từ mạn Bắc đánh xuống, người từ mạn Đông Nam đánh lên. Sau mười ngày cùng vây được họ Đình ở một đồng lầy toàn lau sậy rậm rạp. Đây chính là đầm Dạ Trạch hay còn gọi là bãi Màn Trò ngày xưa Triệu Việt vương dựng nghiệp nhưng trải qua gần một nghìn năm nay đã hẹp rất nhiều. Lúc bấy giờ đang mùa đông hanh heo, lau sậy nhiều chỗ khô héo nên Hoằng Dụ định phóng hoả cho quân giặc chết cháy. Đăng Dung can không nên làm như vậy, xưa Khổng Minh vì thiêu chết quân Man trong cuộc Nam chinh bắt Mạnh Hoạch mà nghĩ rằng sau này thể nào mình cũng tổn thọ, về sau đúng như vậy.

Thuộc tướng của Đăng Dung là Vũ Hộ bàn nên phao tin quân triều đình đã giết được Trần Cảo để giặc hoang mang rồi cho quân tinh nhuệ luồn sâu vào sào huyệt giặc, để trong đánh ra ngoài đánh vào, tất thắng. Hoằng Dụ nghe theo, cho Nguyễn Kim đi cùng Đăng Dung. Họ chọn trong đám lính hai trăm người khoẻ mạnh, bơi lội giỏi, tất cả đều mang đao ngắn, mộc và thật nhiều cung tên theo thuyền nhỏ lặng lẽ tiến vào bãi. Bãi chỗ nước nông nước sâu, chỗ nổi lên những gò đất, chỗ lau sậy san sát chỗ lại trơ ra một vùng nước trắng xoá. Đăng Dung và Nguyễn Kim chọn một bãi đất khá lớn và dừng thuyền, gióng trống dụ địch. Một lúc sau giặc từ bốn xung quanh đẩy thuyền ra. Đình Ngạn nói:

– Thật tự dưng chúng bay dẫn xác tới đây nhá, đừng có trách chúng ta đối đãi không tử tế!

Đăng Dung làm giả cái đầu người bằng đất sét, tô phẩm chỗ đen chỗ đỏ, bây giờ mới giơ cao lên:

– Bọn ta đã lấy được đầu Trần Cảo, các ngươi muốn theo y thì đến đây.

Đình Ngạn, Đình Nghệ nhìn cái đầu, nửa tin nửa ngờ. Mặc dù vậy chúng vẫn thúc quân tiến lên, vừa đẩy thuyền tới bãi vừa nhất loạt bắn tên. Quân triều đình đưa mộc đỡ được hết. Tên cắm vào mộc vào thuyền tua tủa như lông nhím! Chờ giặc đến vừa tầm tên Đăng Dung hạ lệnh bắn trả, giặc ít kẻ có mộc nên ngã xuống nước ào ào. Đình Ngạn, Đình Nghệ khua giáo đỡ tên nên không bị sao. Giặc xáp thuyền lại gần, đổ quân lên bãi. Cuộc chiến giáp là cà thật dữ dội. Anh em Mạc Đăng Dung và Nguyễn Kim đều rất dũng mãnh, một người đánh nổi mười người nên giặc dần núng thế, Đình Ngạn bị đăng Dung chém đầu rơi xuống nước, Đình Nghệ bị Nguyễn Kim đâm lòi ruột, Đình Bảo bỏ chạy bị Mạc Quyết đuổi theo đâm trúng vai, may được Đoàn Bố cứu thoát. Vũ Hộ bắn theo, tên trúng lưng Đoàn Bố. Đăng Dung cho nổ ba tiếng pháo, Hoằng Dụ thúc đại quân nhất loạt tiến vào bãi, cờ trống rung chuyển cả một vùng. Giặc nhiều tên bỏ thuyền nhảy xuống nước trốn, quân triều đình ngậm đao ở mồm bơi đuổi theo, vật lộn đánh nhau với chúng dưới nước, mặt nước ngầu máu đỏ.

Trong khi ấy Trịnh Duy Sản đánh Trần Cảo ở Đông Triều mãi không được vì vùng ấy núi non trùng điệp, Cảo lại chọn làm sào huyệt nên đã cho xây dựng một số thành quách và tích luỹ lương thảo rất nhiều. Cứ thấy bất lợi chúng lại chạy lên rừng, ngày trốn đêm ra đánh khiến quân của Sản nhiều phen thất điên bát đảo. Mặc dù vậy, cuối cùng quan quân cũng dồn và vây được Trần Cảo ở chùa Sùng Nghiêm trên sườn núi Trâu Sơn thuộc Chí Linh. Thấy quân sĩ mệt mỏi, Sản làm một bài văn để động viên họ. Bài văn dài gần trăm câu ấy hùng hồn, thống thiết, tướng sĩ nghe ai cũng sôi sục:

Nay khuyên các tướng sĩ:

Tiết tháo phải như tùng như trúc

Can trường phải là thép là gang

Công phu ta đắp đường đắp non cao, non đã cao, chỉ cần sọt đất

Sự nghiệp ta khác chi đào giếng, giếng đã sâu, gần chạm mạch ngầm

Chớ sợ nhát mà bỏ dở chừng

Nên cố gắng để giành hậu quả...

Chùa Sùng Nghiêm ở núi Miết ngày trước vua Trần Nhân Tông sau khi xuất gia đã từng trụ trì. Phong cảnh đẹp nhưng đường lên hiểm trở, xung quanh hoang vắng. Vào đời vua Lê Thánh Tông, Tao Đàn phó nguyên suý là Thái Thuận đã lên đây và có thơ, đại ý: Ngoài bìa rừng chỉ nghe thấy tiếng quạ kêu, núi non trập trùng, nhà chùa vắng vẻ không tiếng đàn tiếng sáo, muôn vật như ngủ hết!

Có thơ văn động viên nhưng quân sĩ đánh mãi vẫn không thắng được giặc, dần dần trở nên lơi lỏng, nhiều người xuống núi, vào các làng xóm xung quanh cướp bóc, bắt đàn bà con gái đem lên rừng hãm hiếp, Duy Sản phải xử chém mấy người, lúc bấy giờ mới giữ được kỷ cương. Một hôm khắp rừngbỗng quân của Cảo hò reo, thúc trống vang lừng, chỗ nào cũng thấy cờ có chữ “Trần”. Duy Sản không biết giặc nhiều hay ít liền sai lính đi thăm dò. Chúng đi, một lúc sau mấy tên hốt hoảng về báo gặp phải phục binh của giặc nên bị chết gần hết, may chúng chạy thoát được. Duy Sản nổi giận, tự mình đi đầu thúc quân giáp chiến. Rừng rậm khó nhận ai là ai nên quân sĩ cứ thấy bóng chiếc áo đỏ của Sản mà đi theo. Quân của Cảo bỏ chạy. Thấy phía trước lúc ẩn lúc hiện lá cờ mang chữ “Trần” và mấy bóng người mặc áo đen, đoán là Trần Cảo và mấy tên lính cận vệ cuả hắn, Duy Sản thúc quân đuổi gấp. Được một lúc thì không thấy cả người lẫn cờ đâu. Sản đang ngơ ngác thì một tiếng pháo nổ vang, từ sau những bụi cây địch đổ ra đông như kiến,tên nào cũng đầu trọc, áo đen, vây chặt Sản và mấy chục quân triều đình vào giữa. Trần Cảo cười:

– Thằng Sản kia! Nội gián của ta bảo hễ thấy ai mặc áo đỏ thì đấy chính là Duy Sản. Thật không sai!

Dứt lời Cảo giương cung bắn, Duy Sản né người tránh được. Ngay đó khắp bốn xung quanh tên bắn tới như châu chấu, Sản không thể nào tránh xuể, bị liền mấy mũi, ngã ngựa, quân của Cảo ào đến bắt. Tì tướng Nguyễn Thượng vội tới cứu Sản, bị sa xuống hố, cũng bị bắt nốt. Trịnh Hồng, Trịnh Tuy, Nguyễn Khắc Nhượng thấy chủ tướng bị bắt, mỗi người một ngả chạy hết xuống núi. Trần Cảo hạ lệnh giải Duy Sản lên chùa. Cảo ngồi khoanh chân trên chiếc sập kê trước đỉnh hương lớn giữa sân, đứng sau là Đình Tá, Công Uẩn. Lính của Cảo ấn đầu Sản xuống:

– Trước Thiên ứng đại vương Đế Thích giáng sinh sao không quỳ?

– Ta không biết quỳ!- Sản đáp.

Cảo bảo:

– Nguyên Quận công là dũng tướng ở đời, không phải quỳ! - Và nói với Sản - Nay ta định thu nạp ngươi làm tướng của ta, như đã thu nạp Lê Quảng Độ trước đây, ngươi thấy thế nào?

– Ta tưởng sẽ lấy được đầu ngươi mang về lĩnh thưởng, nào ngờ mắc phải quỷ kế. Ta thà chết chứ không thể như thằng chó Quảng Độ.

– Khá lắm! Trước khi chết ngươi còn muốn hỏi muốn nói gì không?

Duy Sản nghĩ rồi bảo:

– Ta muốn hỏi hai câu nhưng ngươi phải nói thật, vì dẫu ngươi có nói thật hay dối trá thì ta nghe xong cũng không thể làm gì được. Câu thứ nhất: Hoằng Dụ đánh ở Dạ Trạch thắng hay thua? Câu thứ hai: Nội gián của ngươi là ai mà mách cho ngươi biết ta mặc áo đỏ?

Trần Cảo nghĩ phải làm cho Sản trước khi chết còn cay đắng, đau đớn nên nói:

– Vừa hay! Nếu đao phủ của ta ra tay sớm thì ngươi dù dưới ba thước đất cũng áy náy không yên. Nghe đây: Hoằng Dụ đã bị Đình Ngạn, Đình Bá chém đầu, thây cho cá rỉa; còn nội gián của ta chính là Trần Chân, con nuôi ngươi!

Duy Sản chưa kịp hả dạ thì đã tê tái lòng dạ, y rú lên, không kịp tin hay không tin lời Cảo đã thổ ra huyết và gục xuống. Đao phủ kéo lê Sản và đưa tì tướng của y là Nguyễn Thượng đem đi chém ở đồi thông núi Vạn Kiếp.

Quân Trần Cảo lại một lần nữa tràn xuống tận Gia Lâm và mấy lần đánhthẳng vào bến Bồ Đề. Sau Trần Chân sang sông đánh rát một trận, Cảo mới chịu lui, rút sang bên kia sông Như Nguyệt, từ đó hai bên cầm cự nhau bất phân thắng bại hàng tháng trời.

Trịnh Duy Sản không còn nữa, theo kế của Nguyễn Kim, Nguyễn Văn Lự bèn sang phủ Trịnh Duy Đại chia buồn và nói:

– Nguyên Quận công là dũng tướng hiếm có trên đời. Nhưng lâu nay hai họ chúng ta bất hoà một phần cũng bởi Nguyên Quận công quá cứng rắn, câu nệ. Hiện triều đình như chiếc cổng tam quan sau bão đang cần chống đỡ, hai họ chúng ta chính là hai chiếc cột cái vậy. Một chiếc đổ, chiếc kia phỏng có giữ nổi cổng không? Vậy thiết nghĩ chúng ta nên cùng nhau đến trước vua tâu thề thật sự hoà giải mâu thuẫn cho thiên hạ khỏi những điều dị nghị và triều đình nhờ thế được yên.

Trịnh Duy Đại thấy phải liền cùng Nguyễn Văn Lự vào triều. Đến nơi thì thấy cha con Phò mã Nguyễn Trinh, Nguyễn Tùng cũng ở đấy, mặt mũi ai cũng xám ngoét; lại có cả Hoằng Dụ và Nguyễn Kim. Sực nhớ tới hôm cùng uống rượu với Nguyễn Kim ở gần Tam Điệp, Duy Đại mới biết mình bị Văn Lự lừa đến đây nên định chạy thì bị võ sĩ giữ lại. Văn Lự rút từ tay áo ra tờ mật chiếu nói rằng Duy Đại đã đưa Quang Trị lên ngôi, lại vô cớ giết đi; sau đó bàn với Trịnh Tuy, Nguyễn Trinh muốn đem Nguyễn Tùng lập làm nguỵ chủ, định làm việc đại nghịch, chuyện có An Thanh hầu Nguyễn Kim chứng kiến. Mật chiếu cũng kể tội cha con Nguyễn Trinh mưu toan bạo phản.

Duy Đại bị tống ngục cùng với cha con Nguyễn Trinh, chờ bắt được Trịnh Tuy thì chém đầu cả thể. Sau do không bắt được Tuy nên Duy Đại và đồng bọn bị đem đi chém.

Trịnh Tuy lúc đó đang ở Kinh Bắc, nghe tin Duy Đại bị bắt liền đem toàn bộ binh mã kép về kinh đô, ngay đêm ấy, tiến đánh Nguyễn phủ. Họ Nguyễn không rõ quân Trịnh nhiều ít thế nào nên cố thủ chờ đến sáng. Sáng ra VănLự nổ ba tiếng pháo, tung hết lực lượng trong phủ đánh ra; Nguyễn Kim đóng quân cách đấy hai dặm, nghe thấy tiếng pháo kéo quân đánh tới. Trịnh Tuy rút về Trịnh phủ, hôm sau làm ma cho Duy Đại.

Hai bên ngưng chiến được mấy ngày.

Một hôm trời đã sáng mà không thấy Nguyễn Văn Lự dậy. Người nhà tới tận giường xem thì thấy Lự đã chết tím tái, cái chết như bị đầu độc. Hoằng Dụ phải lo ma chay cho chú nên dân chúng kinh đô được yên thêm mấy ngày nữa.

Cho đến một hôm Hoằng Dụ và Trịnh Tuy cãi nhau ngay lúc thiết triều, không ai kể cả nhà vua và Thái hậu can nổi. Cả hai không chờ lệnh bãi triều cùng bỏ ra về. Người của hai nhà chờ đón chủ ở cửa Đại Hưng đã lườm nguýt nhau sẵn, thấy hai ông chủ vừa đi vừa xỉa xói nhau, liền xông vào nhau. Bên Hoằng Dụ thì Cù Tuấn, Cù Tú, bên Trịnh Tuy thì Đàm Cử, Nguyễn Thọ, hai bên gươm giáo đâm chém quyết liệt. Đến trưa, Hoằng Dụ huy động mấy nghìn quân bản bộ tấn công, phóng hoả đốt Trịnh phủ. Bị bất ngờ, đám họ Trịnh tan tác mỗi người một nơi. Trịnh Tuy chạy thoát về Lôi Dương, Thanh Hoa.

Vũ Quỳnh đã dừng cuốn sử của mình ở triều vua Uy Mục nên đặt tên cho sách là Tứ triều bản kỷ nhưng vẫn ghi chép những chuyện tiếp diễn, đêm ấy thức trắng đứng nhìn mãi lửa thiêu Trịnh phủ rồi gần sáng ngồi viết: “Giặc bên ngoài chưa yên, các quyền thần đánh lẫn nhau, giết nhau dưới cửa khuyết, máu dây đầy chốn kinh sư, mặt trời vàng tối, vận nước ngày một suy!”.

Đuổi đám họ Trịnh rồi, Nguyễn Hoằng Dụ vào cung vua tâu bày sự việc, xin nhà vua ra chỉ xuất quân diệt hết nhà họ Trịnh. Vua bảo:

– Để trẫm hỏi Thái hậu đã.

Hoằng Dụ về bảo Nguyễn Kim:

– Nay Trịnh Tuy đã tháo chạy được về Thuỷ Chú. Con nên về ngay Gia Miêu lo giữ lấy quê cha đất tổ. Mọi việc ở đây ta lo. Có chăng chỉ cần đề phòng Trần Chân là con nuôi Duy Sản thôi.

Nguyễn Kim nói:

– Trần Chân liều lĩnh, tính tình khi mưa khi nắng, làm gì ít khi tính toán trước sau, chỉ cậy khoẻ. Người như thế không khôn nhưng đối phương khó đoán được những việc sẽ làm. Dưới trướng y lại có mấy kẻ đáng lo.

–Những kẻ nào?

– Chân có các tướng tâm phúc là Hoàng Duy Nhạc, Nguyễn Kính, Nguyễn Áng, Nguyễn Hiêu, Cao Xuân Thìn. Đáng nói nhất là Kính và Áng. Chúng tuy trẻ nhưng đều đáng gọi là dũng tướng. Hồi đầu làm loạn, Cảo có cho người mời Trần Chân ứng nghĩa nhưng Chân không theo. Cảo bực lắm mang quân đi đánh Chân. Kính, Áng bèn tụ tập con em theo Chân đánh lại Cảo, Cảo phải thua. Từ đó hai anh em nhà họ được Chân cho làm tì tướng.

– Bọn tì tướng thì đáng kể gì!

– Nhưng hai người ấy, nói chung là cả đám Sơn Tây lại không đáng ngại bằng một người khác.

– Lại ai nữa? - Hoằng Dụ hỏi.

– Thưa cha, đó là Mạc Đăng Dung. Hồi vây đánh dư đảng giặc Cảo ở Dạ Trạch, nhân rỗi rãi, con mới theo cách của Tào Tháo hỏi Lưu Bị trong bữa rượu, mà thăm dò Đăng Dung: “Theo ông, thiên hạ hiện nay ai thật xứng đáng được gọi là anh hùng?”. Dung bảo: “Độ ba bốn người. Trước hết, đó chính là Phú Bình hầu, ông chú của tướng quân và An Hoà hầu, thân phụ của tướng quân. Thứ đến Trịnh Duy Sản. Thứ ba, Trần Chân ở Sơn Tây. Cảo tuy là giặc nhưng cũng đáng gọi là anh hùng.”. Hồi ấy Phú Bình hầu và Duy Sản vẫn còn. Con bảo: “Phú Bình hầu và cha tôi tuổi đều đã cao. Duy Sản cũng không còn trẻ nữa vả lại tính tình ngông ngạo nên dễ bị kích động mà sa bẫy của kẻ khác. Cảo thì trước sau cũng bị diệt. Những người trẻ tuổi chả nhẽ chỉ có Trần Chân thôi sao?”. Đăng Dung hỏi vậy theo con là những ai? Con đáp: “Sau này, anh hùng trong thiên hạ chỉ có tôi và ông thôi!”.

Hoằng Dụ bật cười:

– Đăng Dung giật mình và đánh rơi đũa rồi giả tảng bảo tại tiếng sét to quá chăng?

– Thưa cha, con nhìn thẳng vào Đăng Dung. Y không lộ vẻ gì khác thường, chỉ cười, bảo: “Tướng quân làm tôi nhớ đến câu của Tào Tháo hỏi Lưu Bị trong bữa tửu luận anh hùng! Tôi là kẻ quê mùa, được đến thế này đã là vinh lắm rồi, nào dám cao vọng gì! Gia đình tướng quân là danh gia vọng tộc, mấy đời có người làm đại thần trong triều, sau này anh hùng trong thiên hạ chỉ có tướng quân thôi!”. Thưa cha, y thật là đi guốc trong bụng người ta! Nhưng con không tin Đăng Dung không có cao vọng, chẳng qua y chưa gặp thời mà thôi. Đăng Dung mặt vuông, con mắt tròn, người to lớn, tướng ấy là tướng không chịu dưới một ai!

Hoằng Dụ bảo:

– Con nói đúng, thời thế tạo anh hùng. Nhưng thời thế cũng triệt diệt anh hùng. Thời thế đã tạo nên Hạng Võ nhưng thời thế cũng buộc Hạng Võ phải chết. Mấy năm nay ai bằng Trịnh Duy Sản? Vậy mà lại chết bởi tên vô lại Trần Cảo! Khi cứng khi mềm, khi tiến khi thoái, chớ quá quan trọng việc lớn cũng đừng xem thường việc nhỏ, đó là phép làm người trong thời buổi loạn lạc. Lại nữa, việc gì cần làm trước thì làm trước, việc gì chưa cần thì để lại sau vì không thể ôm đồm mọi việc trong cùng một lúc. Bây giờ nên lo chuyện Trịnh Tuy và Trần Chân, chuyện Mạc Đăng Dung để sau.

Ngay đó có tin cấp báo: Trần Chân đang kéo quân Sơn Tây về đòi trả thù cho Duy Đại và Trịnh Tuy. Cù Tuấn bị Nguyễn Kính đâm lòi ruột, vừa chạy vừa ôm bụng nhưng vì mất máu nhiều quá nên tới làng Vòng thì chết. Cù Tú bị Nguyễn áng bắn trúng lưng, cố sống cố chết đeo tên chạy được sang bên này sông Tô Lịch nhưng rồi kiệt sức cũng đã chết. Tướng của triều đình là Nguyễn Dư Hoan ngăn giặc không nổi phải chạy về kinh thành, lo giữ cửa Đại Hưng.

Người đưa tin này vừa quay ra, người khác đã cấp báo Trần Chân đang xuôi sông Hồng, chiến thuyền đã tới ngang bến đò Chèm. Nguyễn Kim thưa:

– Cứ như cha nói thì lúc này chính là lúc nên mềm, nên thoái. Vì thế ta nên rút về Tây Đô để bảo toàn lực lượng.

Hoằng Dụ gật đầu:

– Con nói rất hợp ý ta. Nhưng chúng ta sẽ không vềTây Đô một mình mà phải đem vua theo.

Đích thân Hoằng Dụ cùng mươi người lính đến điện Kim Quang để đón Chiêu Tông nhưng không tìm thấy nhà vua đâu nên theo cửa Đông để ra bến Thái Cực gấp. Thuyền vừa rời bến, nhìn lên thượng lưu, thấy thuyền quân Sơn Tây đã lấp ló, biết rằng chạy cũng không kịp, Hoằng Dụ bảo Nguyễn Kim cùng ba chục thuyền quay lại chặn địch.

Nguyễn Kim lệnh cho thuyền hạ hết buồm, chiếc nọ kề chiếc kia chắn ngang sông, quân sĩ cung nỏ sẵn sàng, rồi ra đứng ở mũi soái thuyền.

Trần Chân cũng cho thuyền dàn hàng ngang, xuôi dòng nên thuyền trôi băng băng. Hai bên sắp giáp nhau mà Nguyễn Kim vẫn tỏ ra không hề sợ hãi. Trần Chân đặt tên lên cung nhằm vào Nguyễn Kim, chưa kịp bắn thì quân Nguyễn Kim đã nhất loạt phóng tên quấn bùi nhùi lửa về phía thuyền Sơn Tây, chỉ trong chớp mắt lửa bùng lên khắp chỗ: trên những cánh buồm, trên mui, hai bên mạn. Quân Sơn Tây la hét, một số ùm ùm nhảy xuống sông. Nhân lúc đối phương hoảng loạn, Nguyễn Kim ra lệnh giương buồm, chiếc nào chiếc ấy no gió xuôi về phía cửa sông.

Ra đến biển, Nguyễn Kim rất mừng khi thấy phía trước là đoàn thuyền của cha mình. Hoằng Dụ còn mừng hơn nữa khi thấy con đã qua được cửa Ba Lạt. Biển trời mênh mông, thuỷ chiến trên biển là sở trường của quân Thanh Hoa. Đang lúc gió Bấc nên chẳng mấy lúc cha con Hoằng Dụ đã tới ngang cửa sông Đáy.

Quay lại, Nguyễn Kim ngạc nhiên khi thấy một đoàn thuyền lạ đang đuổi theo và cũng đã ra khỏi cửa sông. Cách chạy thuyền không phải là cách của quân Sơn Tây. Những lá buồm cánh dơi lựa hướng gió giỏi đến mức cả thuyền cả buồm chiếc nào chiếc ấy nghiêng hẳn đi cứ như sắp bị biển nuốt chửng, thực ra cách chạy vát như thế giảm được lực của gió thổi ngược khiến thuyền băng đi rất nhanh. Đã vậy đoàn thuyền tuy dăng ngang cả một khoảng biển rộng nhưng lại cái trước cái sau khiến đối phương khó dùng tên lửa mà bắn cháy. Viên đại tướng đứng trên chiếc thuyền tiên phong vững như đứng trên đất bằng, thanh đao cầm trên tay, cùng với đao gươm giáo mác của các binh sĩ tất thảy đều đón bắt ánh nắng, phản chiếu thẳng về phía đoàn thuyền Hoằng Dụ và Nguyễn Kim khiến họ và quân lính chói đến nhức mắt. Viên đại tướng thét vang mặt biển:

– Hoằng Dụ chớ chạy! Tả đô đốc Mạc Đăng Dung vâng mệnh triều đình đến bắt cha con ngươi đây!

Hoằng Dụ cho thuyền dừng lại, truyền quân sĩ bỏ hết cung kiếm xuống sàn thuyền, có ý muốn nói chuyện. Thấy vậy Đăng Dung cũng cho thuyền mình chậm lại. Quân của Dụ gọi loa sang:

– Xin Đô đốc ngừng tay, tướng quân tôi có đôi lời tỏ bày.

Đăng Dung hạ đao xuống đứng chờ. Hoằng Dụ cho người mang thư sang thuyền Đăng Dung. Thư viết:

“Tôi lòng thành không giấu, xin ngỏ cùng Đô đốc: Anh em họ Trịnh mang bụng nghịch phản đã lâu, lại được Trần Chân giúp sức. Hôm trước tôi có cho người đi Sơn Nam mời Đô đốc hội quân đánh giặc Sơn Tây. Có lẽ người chưa kịp đến thì Đô đốc đã xuống thuyền nên tôi mới được gặp Đô đốc ở đây. Đành rằng Đô đốc vâng mệnh triều đình. Nhưng triều đình hiện đang bị ai thao túng, không nói Đô đốc cũng biết, mong Đô đốc xem xét. Tôi cũng vì vận nước mà nông nỗi thế này. Đô đốc với tôi trà dư tửu hậu mấy lần, lần gần đây nhất là cùng đánh dư đảng giặc Cảo ở Dạ Trạch, tâm đầu ý hợp, tình nghĩa ghi sâu.

Tôi đêm qua thức trắng nghĩ đến đại sự, trong nước mắt đầm đìa có làm một bài thơ, nay xin gửi cùng thư, muốn được Đô đốc nghĩ ngợi:

Mấy đời ăn lộc phúc triều quan

Báo đáp âu đành quản gian nan

Anh hùng vắng bóng, ai phò chúa

Mài lệ đêm thâu bóng nguyệt tàn!

Thư không nói hết.”

Mạc Đăng Dung xem thư và bài thơ, thở dài, thả cho cha con Hoằng Dụ chạy vào Thanh Hoa.

13.

Chuyện Đăng Dung tha cho cha con Hoằng Dụ đến tai Trần Chân. Chân muốn triệu Đăng Dung về triều hỏi tội. Nguyễn Kính nói:

– Tiểu tướng vốn quen Vũ Hộ. Hộ có nói Đăng Dung là anh hùng đời nay, diệt không dễ mà thu phục được thì lợi vô cùng. Triệu hồi Đăng Dung về kinh chưa chắc y đã về, vì y đang có tật giật mình nên hẳn đã lường trước mọi tình huống. Y không chịu về, ta chẳng làm gì được y thì mất hết thanh thế, làm mạnh quá lại sợ y làm phản hoặc theo Hoằng Dụ thì nguy. Nay tôi có kế này ta vừa được tiếng khoan dung, hào hiệp vừa khiến Đăng Dung mất đi sức mạnh: Dung ở Sơn Nam mấy năm nay, như con hổ quen rừng, thuộc từ cây cối đến đường đi lối lại, lòng người đều thuận, trong tay binh hùng tướng mạnh hàng nghìn người; Sơn Nam lại là nơi hiểm yếu, mặt bộ chẹn lối Tam Điệp, mặt thuỷ ngăn dòng sông Cái nên mấy lần quân Thanh Hoa ra Bắc đều phải cho người chiêu phục mới dễ dàng qua nổi. Giờ đây để y ở đấy không nên. Chi bằng lấy cớ Hải Dương chưa có Tổng trấn, đổi y về đấy, đất lạ người chưa quen, y khác nào như con hổ bị thả giữa đồng bằng; nếu y quy phục thì tốt, không thì diệt trừ cũng dễ. Không nên sợ Dung chính là người Hải Dương vì chẳng cứ Cổ Trai mà ngay cả Nghi Dương của y cũng chỉ là góc nhỏ của cả trấn.

Nguyễn Áng nói:

– Kế của anh rất hay nhưng dềnh dàng quá, lại có thể khiến Đăng Dung xem thường quân Sơn Tây ta. Dung mấy năm nay ru rú xó Sơn Nam, được sai tự cầm quân đuổi theo Hoằng Dụ, chưa đánh đã quay về thì giỏi ở đâu? Thật đúng là khôn nhà dại chợ. Y là Trạng nguyên võ thật đấy nhưng lâu nay ngồi ghế Tổng trấn chắc chắn võ nghệ đã mai một đi nhiều. Chủ tướng cấp cho tôi một nghìn binh mã, tôi xin lấy đầu Đăng Dung, thâu tóm luôn cả binh mã Sơn Nam đem về đây không quá mười ngày.

Trần Chân bảo:

– Hiểu võ nghệ Đăng Dung ngươi không bằng ta. Vả lại bây giờ Đăng Dung đã khác, hắn cũng như ta, đều không ham thi thố sức lực với một người mà muốn đánh đổ cả thiên hạ! Nghe theo Nguyễn Kính là hay hơn cả rồi lựa gió chiều nào ta xoay chiều ấy mà đối phó với hắn. Vả lại nay chính là lúc chúng ta cần thu phục lòng người, chớ nên vì cái lỗi nhỏ của người ta mà mang quân chinh phạt, thắng thua chưa biết, chỉ e thiên hạ vừa chực đi theo ta thấy tấm gương Đăng Dung đã vội do dự mà quay bước! Nguyễn Hoằng Dụ thắng được anh em nghĩa phụ ta là nhờ lừa lọc, dối trá, vậy thì ta nên thắng Hoàng Dụ bằng thành tâm đối đãi với người.

Trần Chân sai người mang lệnh điều Đăng Dung sang Hải Dương. Đăng Dung đem việc ra bàn với các tướng:

– Trần Chân điều ta sang Hải Dương mà không cần chỉ của nhà vua làm ta không biết có nên theo hay không.

Hiệu uý Vũ Hộ nói:

– Hiện nay mọi chuyện trong triều đều do Trần Chân quyết định, chỉ dụ của vua nếu có cũng là theo ý Trần Chân. Vậy nên không thể không theo.

Đăng Dung gật đầu:

– Ông nói đúng. Nhà vua và Trần Chân bây giờ như cái thực và cái ảo. Dẫu có thế nào thì ta cũng thấy nhẹ người vì đang lo việc tha cho cha con Hoằng Dụ làm trái ý Trần Chân. Nhưng không phải vì thế mà hết mọi lo lắng. Điều ta đi Hải Dương chính là cách điệu hổ ly sơn của Trần Chân, muốn ta phải rời nơi đã quen thuộc. Không phải Chân không biết ta người Hải Dương đâu, mà y cho rằng Nghi Dương chỉ là một góc nhỏ của Hải Dương nên không việc gì phải ngại. Vậy các tướng có cách gì để ta đến chỗ mới mà không phải lo gì cả không?

Vũ Hộ nói:

– Lý ra thì chỉ một mình tướng quân và gia quyến đi Hải Dương thôi còn đám hạ quan chúng tôi phải ở lại Sơn Nam nhưng tướng quân nên tâu với triều đình cho một số đi theo để đến Hải Dương tướng quân đã có ngay những người tâm phúc. Số còn lại có muốn đi theo cũng cần phải ở lại, để Sơn Nam này vắng tướng quân mà tướng quân vẫn như tại vị. Hải Dương với Sơn Nam chỉ cách nhau con sông Hồng, bên tả ngạn bên hữu ngạn dựa vào nhau, như vậy khác gì bỗng dưng lại được cả hai! Trần Chân dùng kế điệu hổ ly sơn thì ta lập kế biến không thành có, biến mất thành còn. Cha con tôi xin nguyện ở lại Sơn Nam để biến cái tưởng mất thành cái vẫn còn.

Mạc Đăng Dung mừng lắm. Con trai Vũ Hộ là Vũ Bang Huấn vừa cưới em gái út Đăng Dung là Ngọc Di nên Vũ Hộ với Đăng Dung bây giờ còn có tình thông gia. Đăng Dung để thêm tướng tâm phúc là Nguyễn Quốc Hiến ở lại cùng Vũ Hộ, hẹn với họ người nếu có chuyện thì bên này sang giúp bên kia, ban ngày đốt cỏ ẩm lấy khói làm hiệu, ban đêm đốt cỏ khô lấy lửa làm hiệu, ứng cứu cho nhau.

Ngày anh em Đăng Dung lên đường, dân chúng và binh lính Sơn Namtheo tiễn hàng mấy dặm đường.

***

Trần Chân lấy cớ nhà vua còn trẻ tuổi nên hối thúc các quan đại thần phong cho mình làm phụ chính. Từ đó Chân nắm mọi quyền hành, đi đâu cũng ngồi xe, lại sai người lên Tam Đảo bảo chủ trại ngựa tìm cho mười con ngựa, năm con phiêu năm con nê để cấp cho thị vệ theo hầu. Thái hậu, nhà vua và các đại thần đều lấy làm bức bối.

Nhân có biểu của Trần Chân về việc điều Đăng Dung đi Hải Dương, Thái hậu khuyên vua mật gọi mấy đại thần tâm phúc đến bàn.

Phó đô ngự sử Nguyễn Dự nói:

– Thần biết biểu tấu đến với nhà vua thì Đăng Dung đã chuẩn bị lên đường đi Hải Dương rồi! Trần Chân lạm quyền, tiền trảm hậu tấu, thực đáng trọng tội nhưng triều đình không thể không nghe theo! Thần lại nói về những việc ngông cuồng của y thời gian gần đây. Các hoàng đế nước ta từ xưa đến nay đi đâu thì ngồi xe che lọng phượng bông vàng, lúc lâm trận thì dùng bạch mã, tướng theo hầu dùng ngựa phiêu. Nay Trần Chân chỉ tước bá mà dám ngồi xe có lính cưỡi ngựa phiêu ngựa nê theo hầu, nghi vệ cứ như Thái sư, Thái uý, thói ngông nghênh đã rõ, ý thoán nghịch bắt đầu lộ, trước sau không trừ không được!

Thái hậu nói:

– Triều đình hiện nay không có thực lực, khó lòng mà làm gì nổi Trần Chân. Ta đã định bắt Chân phải chia sẻ quyền lực bằng cách triệu Trịnh Tuy từ Lôi Dương ra. Trịnh Duy Sản trước là cha nuôi của Trần Chân và Chân đã từng vì Trịnh Tuy mà đánh Hoằng Dụ nên ta nghĩ triệu Trịnh Tuy ra Đông Kinh chắc dễ dàng, không ngờ Chân lại tìm cách ngáng trở. Y bảo phải để Trịnh Tuy ở Thanh Hoa để cản trở Hoằng Dụ! Thực ra y muốn một mình thâu tóm mọi quyền hành!

Thiêm đô ngự sử Lê Đại Độ tâu:

– Thần cho rằng Trần Chân không phải không biết tiền trảm hậu tấu là đắc tội nhưng cố tình thế để thăm dò thái độ nhà vua và các quan đại thần! Lại nữa, việc làm của Trần Chân có thể sẽ tạo cho những kẻ như Đăng Dung học đòi mà khinh nhờn phép nước.

Đô ngự sử Đỗ Nhạc thưa:

– Việc Trần Chân bây giờ là quan trọng và gấp nhất. Giải quyết xong Chân cũng là răn đe những kẻ khác, trong đó có Đăng Dung. Trước còn Trịnh Duy Sản, Trần Chân còn nể sợ, nay không còn Duy Sản, trước sau Trần Chân cũng sẽ làm cái chuyện đại nghịch Trần Tuân, Trần Cảo đã làm. Hiện Trịnh Tuy và Hoằng Dụ đều ở xa, gần gặn chỉ có Đăng Dung. Thần có kế này rất hay, binh thư gọi là kế mượn dao giết người. Nay thăng choĐăng Dung từ tước bá lên tước hầu. Làm thế, tất nhiên không thể để Trần Chân nguyên tước bá được mà cũng phải thăng cho y song cũng chỉ thăng cho tước hầu, ngang với Đăng Dung. Trần Chân sẽ không chịu, nhân đó ta khích cho chúng hại lẫn nhau, bệ hạ cứ việc toạ sơn quan hổ đấu. Rồi thì sẽ vời Hoằng Dụ và cả Trịnh Duy Liệu, Trịnh Tuy quay trở lại, giảng hoà cho họ, có thế giang sơn này mới vững được.

Nhà vua nghe theo. Hôm sau thiết triều, ban thăng Mạc Đăng Dung làm Vũ Xuyên hầu, Mạc Quyết làm Đông Sơn bá, Mạc Đốc làm Đoán sự; thăng cho Trần Chân làm Thiết Sơn hầu, chức Điển quân Hiệu uý. Chân nhận tước, bực lắm, về nói với các tướng:

– Ta điều đăng Dung đi đâu y phải ngoan ngoãn đi đấy mà nhà vua lại chỉ phong ta tước hầu, xem ta cũng như Đăng Dung, thật không thể chịu được!

Hoàng Duy Nhạc nói:

– Ngày mai tướng quân hãy vào triều trả lại ấn tín xem sao.

– Ta cũng định thế.

– Không nên! - Nguyễn Kính nói - Rút dây động rừng, làm như vậy không những nhà vua phật ý mà Đăng Dung cũng bị chạm tự ái.

– Ngươi nghĩ ta sợ Đăng Dung chăng? – Trần Chân nói.

– Đang lúc thiên hạ ba bè bảy mối, ở Thanh Hoa thì Hoằng Dụ, Trịnh Tuy, ở Tuyên Quang thì Vũ Nghiêm Uy, ở Bắc Giang, Lạng Sơn thì Trần Thăng, ở Hải Dương thì Mạc Đăng Dung, việc thu phục nhân tâm là tối cần thiết. Chúng ta không sợ Đăng Dung nhưng tôi nghĩ diệt được y cũng không phải dễ dàng. Vả lại, tướng quân và Đăng Dung tuy tước ngang nhau nhưng tướng quân là Điển quân hiệu uý, Dung chỉ là Tổng binh một trấn, chịu quyền sai phái của tướng quân nên trên dưới rõ ràng, như nhau sao được. Tôi lại cho rằng đây là âm mưu của mấy tên thân cận với nhà vua nhằm dương đông kích tây khiến ta và Dung diệt lẫn nhau mà có lợi cho chúng.

Trần Chân ngẫm nghĩ rồi bảo:

–Ta muốn cho ai còn hay mất lúc nào mà chẳng được nên nay tạm không trả lại ấn tín nữa, chờ xem sao. Vả lại, ta chợt nghĩ ra kế này rất hay rồi các ngươi sẽ biết.

***

Mạc Đăng Dung đến Hải Dương, đầu tiên mời Nguyễn Bỉnh Đức đang làm Huyện lệnh Tứ Kỳ lên lo việc ở trấn, sau đó cất nhắc người có năng lực trong họ và ở làng đảm đương một số việc cần thiết: Mạc Quốc Trinh làm Tham chính; Nguyễn Bỉnh Đức làm Tham nghị; Mạc Đình Khoa, Mạc Đốc, Mạc Quyết lo việc binh nhung; Mạc ích Trưng lo việc ruộng đất, quản đốc quan xưởng. Con trai lớn là Mạc Đăng Doanh cũng được giao một số việc cho quen dần với chính sự...

Một đêm, khoảng cuối canh hai, tất cả đã chìm vào giấc ngủ thì lính vào đánh thức Đăng Dung, bảo có Vũ Hộ từ bên Sơn Nam sang. Đăng Dung đoán có việc gấp nên cho người mời Vũ Hộ vào ngay.

Vũ Hộ nói: Nhà vua nghe theo mấy Ngự sử, dùng kế mượn dao giết người. Theo họ thì trong nước hiện nay có bốn thế lực hùng mạnh: Thứ nhất là lực lượng Sơn Tây; thứ hai là họ Trịnh ở Thuỷ Chú, Lôi Dương; thứ ba là họ Nguyễn ở Gia Miêu, Tống Sơn; thứ tư là anh em Mạc Đăng Dung ở Hải Dương. Quân Sơn Tây là mối lo lớn nhất. Đăng Dung là thế lực yếu nhất trong bốn nhà nhưng nếu không chóng trừ diệt cũng sẽ nhanh chóng mạnh lên. Bọn Ngự sử chủ trương để quân Sơn Tây và quân Hải Dương diệt lẫn nhau rồi đón họ Trịnh họ Nguyễn quay trở lại kinh đô vì hai họ này và quân Tam phủ ở Thanh Hoa mới chính là chỗ dựa của triều đình. Trần Chân hình như mắc mưu ấy, nên đã lệnh điều Vũ Hộ và Nguyễn Quốc Hiến về kinh đô, giao Sơn Nam cho Hoàng Duy Nhạc là người của Trần Chân. Chân lại xét lại việc trước Đăng Dung tha cho Hoằng Dụ ở cửa sông Đáy, dâng biểu lên triều đình đòi hỏi tội.

Vũ Hộ bỗng hỏi:

– Trưởng tử Đăng Doanh năm nay bao nhiêu tuổi?

– Con tôi năm nay mười bảy. Tướng quân hỏi vậy chắc có ý gì?

– Trần Chân có con gái năm nay cũng mười bảy. Hay anh hỏi cho Đăng Doanh? Đó là cách xưa nay vẫn làm để cầu thân hoặc hoà hoãn.

Đăng Dung nghe theo, cảm động nắm tay Vũ Hộ:

– Con trai tướng quân lấy em gái tôi, tướng quân khác gì cha tôi, lại hơn tuổi tôi, vậy mà tình cảm chân tình, thân mật như anh em, thật tôi không lấy gì báo đáp!

Vũ Hộ xin phép đi ngay để tránh những dị nghị. Lúc đó khoảng canh ba. Tiếng vó ngựa dồn dập vang động đêm thanh vắng. Gần sáng, Vũ Hộ tới bến đò Khoái Châu, bên kia sông đã là đất Sơn Nam.

Mấy hôm sau Đăng Dung mang theo ít sản vật Hải Dương về kinh đô thăm Trần Chân, xa gần gợi chuyện cho hai trẻ đôi bên làm bạn với nhau. Trần Chân thấy liên kết với Đăng Dung cũng là điều hay nên bằng lòng. Chân nói với vợ: “Thông gia với Đăng Dung, hai nhà như một, còn lo gì bọn Hoằng Dụ, Trịnh Tuy nữa!”. Người vợ nói: “Thế thì cho cưới liền tay đi thôi.”.

Hai bên chọn ngày lành tháng tốt cho Đăng Doanh thành thân với con gái Trần Chân.

Năm ấy là năm đại hỷ của gia đình Mạc Đăng Dung vì hồi đầu năm Ngọc Huệ đã được gả làm lẽ cho Tiến Quận công Nguyễn Lĩnh. Hồi vua Uy Mục bị Tương Dực giết, Nguyễn Lĩnh theo Thái giám Nguyễn Khắc Hài định báo thù cho Uy Mục. Nguyễn Lĩnh lập kế rước Tương Dực ra hồ sen vắng vẻ để Khắc Hài dễ hành sự. Nhưng Khắc Hài đã làm hỏng việc, sau bị bắt. Nguyễn Lĩnh phải trốn lên vùng Tam Đảo, tập hợp được mấy trăm người chống lại Tương Dực, chống không nổi, Nguyễn Lĩnh lại trốn lên Đà Giang, từ đấy ngầm liên hệ với Cẩm Giang vương phu nhân vì vậy sau khi lên ngôi, vua Chiêu Tông đã vời Nguyễn Lĩnh ra nắm triều chính. Nguyễn Lĩnh đã có bảy người vợ, lấy thêm Ngọc Huệ nữa là tám, về sau lại lấy thêm hai người thiếp nữa.

Việc Trần Chân và Mạc Đăng Dung hai nhà thông gia với nhau khiến Thái hậu và nhà vua lo mất ăn mất ngủ và bọn Ngự sử rối trí nhưng cũng nhờ vậy tình hình kinh đô yên ắng và hai họ Nguyễn, Trịnh cũng không dám hành động gì.

Một hôm em rể Đăng Dung là Lê Bá Ly đến thăm, thấy trấn sở Hải Dương khang trang, dọc đường lúa má tốt tươi, dân chúng xem chừng no ấm, Bá Ly khen:

– Anh thật là giỏi! Mấy năm nay triều đình lục đục, dân chúng khổ sở vì nạn binh đao nên công việc đồng áng đâu cũng sa sút vậy mà Sơn Nam như không ảnh hưởng gì, bây giờ đến lượt Hải Dương lại khấm khá lên. Ngày trước em đoán anh có tướng chọc trời khuấy nước, nay lại hiểu thêm tài kinh bang tế thế của anh nữa! Anh còn khéo dùng Nguyễn Bỉnh Đức, khéo chọn dâu rể, khéo khiến Trần Chân không còn nghi ngờ. Nhưng theo em, muốn sâu rễ bền gốc, anh cần kết thân với mấy người nữa.

– Tôi từ khi ra khỏi cửa cho đến nay, chỉ mấy năm đầu là được ở kinh đô, còn thì 5 năm ở vệ Thiên Vũ, 3 năm ở Sơn Nam, nay lại ở Hải Dương ít códịp giao thiệp với người kinh kỳ nên cũng không biết được nhiều.

– Người đầu tiên là Phạm Gia Mô, mới được triều đình bổ làm Hữu thị lang Bộ Lễ, người này có tài bao quát các việc. Người thứ hai là Nguyễn Như Quế hiện đang là Phó đô chỉ huy sứ vệ Cẩm Y, có tài điều binh khiển tướng.Người thứ ba là Nguyễn Thì Ung, hiện đang là Thiêm đô ngự sử, rất am hiểu chính sự và thời thế. Tuy cũng là quan Ngự sử nhưng có khác với đám Nguyễn Dự, Lê Đại Đổ, Đỗ Nhạc. Người thứ tư và thứ năm thì anh đã biết và cũng đã dùng, đó là Vũ Hộ và Nguyễn Quốc Hiến, họ từ Sơn Nam bị Trần Chân kéo lên kinh làm việc ở Phụng Thiên phủ doãn. Người thứ sáu là Nguyễn Thế An, người này không tài năng gì kiệt xuất nhưng là nội quan trong cung nên có biết nhiều điều bì mật, quen được rất có lợi.

– Chú nói thìbiết vậy chứ Vũ Hộ, Quốc Hiến không nói làm gì, làm thế nào mà gần gũi được những người kia?

– Chính Trung, Thái An năm nay bao nhiêu tuổi? -Bá Ly hỏi.

Đăng Dung bảo:

– Đều chưa đến tuổi dựng vợ gả chồng! - Đăng Dung cười - Tôi hiện đã bốn trai hai gái nhưng các bà vợ của tôi vẫn còn đẻ nữa! Còn là mệt với chuyện chồng con cho chúng!

– Đăng Doanh coi như tạm yên nhưng chưa phải đã xong. Em biết anh thông gia với Trần Chân cũng là bất đắc dĩ. Kể từ Chính Trung, Ngọc Thọ trở đi anh cần thận trọng. Xem trong những người em vừa kể có thể thông gia với ai được không. Vũ Hộ nói đúng, đó là cách xưa nay vẫn làm để kết thân hoặc hoà hoãn, các quân vương khanh tướng thông gia đa phần là nhằm củng cố quyền lực, liên minh chính trị.

– Tôi định gả cháu Ngọc Thọ cho Nguyễn Quốc Hiến, chú thấy thế nào? Mới nghĩ như thế vì phải hai năm nữa cháu mới đến tuổi. Quốc Hiến làm việc bên tôi đã lâu nên tôi biết rõ đạo đức, tài năng.

– Em nghĩ là được. à, giờ mới nhớ ra, Phạm Gia Mô có con gái sắp đến tuổi cập kê, hay anh ướm hỏi cho Chính Trung đi.

Hai người bàn sang chuyện thời thế, chưa được mấy câu thì Đăng Doanh dẫn vợ đến, người vợ kêu khóc thảm thiết:

– Cha ơi! Phụ thân con bị người ta giết! Cha trả thù cho phụ thân con!

Cả Mạc Đăng Dung và Lê Bá Ly cùng giật mình: Kinh đô có biến, Trần Chân bị giết rồi!

Đăng Dung lập tức sai người về kinh thăm dò đầu đuôi sự việc.

***

Cậy nắm quyền bính kinh sư trong tay, Trần Chân mỗi lúc một khinh nhờn phép nước, không những một bước lại một bước xe mà còn cho che dù trên xe, tăng số lính kỵ theo hầu lên 12 người nữa thành tất cả 22 người, đi đâu thì 10 người đi trước, 10 người đi sau, hai người hai bên, nghi vệ chỉ thua có nhà vua, không những thế 22 người ấy không mang đao thương mà toàn mang qua như nghi thức hầu thiên tử bên Bắc quốc. Trần Chân còn xui người dâng biểu đòi vua thăng cho mình từ tước hầu vọt lên Quốc công. Lúc thiết triều, đại thần nào nói năng trái ý là quát nạt ngay trước mặt Thái hậu và nhà vua; có lần còn tỏ rõ thái độ không bằng lòng với chính Thái hậu.

Trong khi ấy thiên hạ xì xầm câu sấm: “Đông hải xuất nhật, Đoài sơn vẫn tinh, Phụ nguyên trì thống, Đế phế vi đinh”. Thái hậu liền gọi đám đại thần tâm phúc vào hỏi ý nghĩa của câu sấm ấy. Bích Khê hầu Lê Công Uyên tâu:

– Sấm vốn bí hiểm, thường khi sự việc xảy ra rồi người ta mới hiểu hết nội dung của sấm. Nhưng câu sấm này ý tứ khá rõ. Thái hậu và bệ hạ có tha tội thần mới dám nói.

– Ngươi cứ nói.

– Đại ý có thể hiểu là: Biển Đông mặt trời mọc, non Đoài sao sa, cha nắm trọn quyền, vua bị phế làm thường dân”. Mặt trời hiển nhiên mọc đằng Đông rồi, câu đầu không có gì đáng bàn, chỉ có tác dụng làm cho thơ biền ngẫukhỏi thất niêm. Câu thứ hai mới thật sự đáng chú ý bởi sao thì chẳng lặn theo phương nào nên suy ra câu này ứng với việc ở Sơn Tây, hạ thần thiết nghĩ ám chỉ Trần Chân. Đến câu thứ ba ý càng rõ, vì Chân không những ép các quan đại thần tâu vua phong làm phụ chính mà còn nắm trọn quyền hành! Câu thứ tư...

Thái hậu phẩy tay, Lê Công Uyên không dám nói tiếp nữa. Bọn Nguyễn Dự, Trịnh Hựu, Lê Đại Đổ, Ngô Bính, Chử Khải, Đỗ Nhạc, Hà Văn Chính cúi gằm mặt, tự thấy mình có lỗi vì dâng kế nào đều hỏng kế ấy. Thái hậu lại trách thêm:

– Nhà vua còn nhỏ chưa tự quyết định được, những mong quan Ngự sử các ngươi bày mưu tính kế, không ngờ Trần Chân, Đăng Dung chẳng những không mắc mưu mà con cái chúng còn cưới nhau, liên kết với nhau, khác nào rắn thêm chân, hổ thêm vuốt, triều đình càng thêm khốn đốn. Bây giờ lại có câu sấm, chả nhẽ Chân định làm chuyện phế lập thật sao?

Đỗ Nhạc tâu:

– Thần nghĩ y dám làm thế lắm. Xin bệ hạ viết mật chiếu sai Bích Khê hầu là người trong hoàng tộc, lại là cháu của khai quốc công thần Lê Văn Linh vào Thanh Hoa, buộc Nguyễn Hoằng Dụ ra Đông Kinh phò vua. Điều Ngô Bính cùng Trịnh Hựu, Chử Khải giữ Cấm quân. Đưa Lê Đại Đổ, Hà Văn Chính sang đóng quân ở Gia Lâm đề phòng Đăng Dung báo thù cho thông gia của mình.

Lê Công Uyên bảo:

– Đỗ ngự sử bàn đưa Hoằng Dụ trở lại, khác nào Hà Tiến đời Hán rước Đổng Trác về kinh đô để trừ mười tên thường thị mà tự chuốc thêm hoạ!

Nguyễn Dự bực:

– Nói vậy hoá ra Hoằng Dụ tướng quân chẳng khác gì Đổng Trác ư?

– Nếu có cơ hội thì cũng một tuồng như vậy!- Lê Công Uyên bảo.

– Không ngờ Bích Khê hầu lại hồ đồ như thế! - Hà Văn Chính nói.

– Nếu định cầu viện bên ngoài thì nên vời cả Trịnh Tuy ra nữa để hai họ Nguyễn, Trịnh kiềm chế lẫn nhau. - Lê Công Uyên bảo.

Chử Khải bỗng cười ngất:

– Tôi không hiểu tại sao các ông cứ thích rườm rà! Để trừ Trần Chân thiết nghĩ chỉ cần chục tên lính là đủ, việc gì phải mời ai gọi ai. Nay cho gọi Trần Chân vào cung, bảo là để ban tước Quốc công rồi bố trí phục binh giết, thế là xong.

Đỗ Nhạc nói:

– Trần Chân mà lại dễ bị lừa như vậy sao?

Một bên Chử Khải, Ngô Bính, Trịnh Hựu, một bên Đỗ Nhạc, Nguyễn Dự, Hà Văn Chính, hai bên tranh luận không dứt, Thái hậu và nhà vua không biết theo ai, phải cho cả hai bên lui để được yên tĩnh mà tính kế.

Đêm ấy, đám Chử Khải, Ngô Bính bí mật vào cung thuyết phục Thái hậu và nhà vua theo kế của họ. Thái hậu nghe theo.

Như thường lệ, khi các quan đại thần vào chầu, lính tráng và kẻ hầu người hạ chỉ được phép đưa đến cửa Đại Hưng rồi thì ở đấy chờ họ đến khi bãi triều. Đã mấy lần Nguyễn Kính khuyên Trần Chân dâng biểu xin vua cho được mang một người vào theo để bảo vệ, Chân không nghe, bảo: “Ta chỉ cần lừ mắt là ai cũng sợ hết vía, việc gì phải mang theo người nào? Nếu có chuyện, ta chỉ cần thanh gươm đây là đủ.”.Hôm ấy không phải buổi thiết triều, nhưng là ngày sinh nhật Trần Chân, nên nhà vua gọi riêng Chân vào để ban cho chiếc đai ngọc. Đêm trước Nguyễn Kính nghe thấy tiếng chim cú kêu ngoài vườn nên nói với Trần Chân trước khi y vào cung:

– Hôm nay tướng quân vào triều phải thận trọng. Tốt nhất cho chúng tôi vào theo.

Trần Chân bảo:

– Ngươi biết một mà không biết hai. Cú kêu ai cũng bảo là điềm xấu, không biết rằng cú là loài kiếm ăn ban đêm, khi no nê rồi nó thường kêu, cũng như các loài chim khác khi cao hứng thì hót vậy. Hôm nay sinh nhật ta, nhà vua gọi ta vào ban thưởng, cũng như chim cú được bữa ăn no vậy, có gì phải lo. Các ngươi đi hầu ta, cứ chờ ngoài cửa Đại Hưng như mọi hôm là được.

Trần Chân ung dung bước vào điện Thị Triều. Nhà vua còn chưa ra, xung quanh chỉ có mấy hoạn quan đứng hầu, thấy trên tay Quảng vụ Thái giám LêKhoái là chiếc đai ngọc, Chân khẽ gật đầu, tủm tỉm cười với Lê Khoái. Chiếc đai thực đẹp, dát đủ bảy thứ ngọc. Chân định đến gần để xem chiếc đai thì Lê Khoái bỗng vứt đai xuống đất, Chân chưa hiểu sao thì đã bị phục binh từ sau màn xô ra bắt trói. Chân vốn là Đô lực sĩ nên rất khoẻ, mặc dù tay bị giữ chặt không thể rút được gươm nhưng Chân vẫn tay không chống lại một khá lúc lâu mới chịu để bắt. Thái giám LêKhoái đọc chỉ tuyên cáo tội trạng Trần Chân rồi đưa ngay ra sân rồng chém đầu. Lê Khoái đem đầu Trần Chân lên lầu trên cửa Đại Hưng giơ cao cho bọn Nguyễn Kính trông thấy:

– Trần Chân coi thường phép nước, mưu toan phản nghịch đã bị trị tội. Đồng đảng của hắn đầu hàng thì sống, chống lại thì chết. Nay bố cáo tất cả để biết.

Cái đầu được quăng xuống, dù mặt mũi biến dạng, máu me be bét vẫn nhận ra đúng là đầu Trần Chân. Cùng lúc cửa Đại Hưng mở toang, Đoan quận công Ngô Bính tiến ra. Ngay đó, phía cửa Đông Tràng An là Tưởng Quận công Chử Khải, phía cửa Tây Tràng An là Thọ Quận công Trịnh Hựu. Theo sau họ nhấp nhô quân Cẩm Y gươm giáo tua tủa. Nguyễn Kính ít quân thấy vậy liền hô lính tháo chạy về phủ, gọi thêm Nguyễn áng, chỉnh đốn đội ngũ rồi khua ba hồi chiêng đánh cửa Đại Hưng. Hai hôm sau, thêm Hoàng Duy Nhạc kéo quân từ Sơn Nam lên, các tì tướng Nguyễn Hiêu, Cao Xuân Thái từ Yên Lãng tới. Quân Cẩm Y không chống nổi, Đô lực sĩ Đinh Dự bị Nguyễn Kính giết chết, chặt đầu buộc trước ức ngựa, đi đến đâu quân triều đình khiếp sợ đến đó. Đang đêm vua Chiêu Tông phải trốn ra chùa Bồ Đề rồi qua sông chạy sang Gia Lâm, lấy Xúc ý đường làm cung điện, quân lính và các đại thần xung quanh không còn bao nhiêu.

Quân Sơn Tây tha hồ cướp phá kinh thành.

Không còn cách nào khác nhà vua phải sai Bích Khê hầu Lê Công Uyên vào Thanh Hoa gọi Nguyễn Hoằng Dụ ra cứu giá. Công Uyên cải trang làm người bán ngựa cùng hai người đi theo mang năm con ngựa để cưỡi thay đổi, đi suốt ngày đêm vào Tống Sơn, giữa đường thì gặp Trịnh Tuy. Công Uyên hỏi:

– Vĩnh Hưng bá đem quân đi đâu?

– Ta đem quân ra Đông Kinh.

– Ông đã biết Thiết Sơn hầu Trần Chân bị giết chưa?

– Ta chưa biết, ai giết?

– Hoàng thượng giết chứ ai. Vậy Vĩnh Hưng bá ra kinh để giúp vua hay báo thù cho Thiết Sơn hầu?

Trịnh Tuy không trả lời, hỏi lại:

–Thế còn ông vào Thanh Hoa làm gì?

Nghĩ Trần Chân là con nuôi của Trịnh Duy Sản, lại từng bênh Trịnh Tuy mà đánh cha con Nguyễn Hoằng Dụ phải chạy về Tống Sơn nên Công Uyên nói dối:

– Kinh đô bây giờ loạn lạc nên ta lánh về quê ít ngày, nếu yên thì ta lại ra, không thì quyết dứt bỏ cân đai về vui thú thanh nhàn.

Hai bên chia tay nhau. Trịnh Tuy muốn ra Bắc nhưng tình hình bỗng thay đổi nên buộc Tuy phải nghĩ khác. Đến Sơn Nam, Trịnh Tuy cho quân dừng lại, sai người ra Đông Kinh dò la, người ấy về nói kinh thành đã rơi vào tay anh em Nguyễn Kính, Nguyễn áng, vốn không ưa hai anh em nhà họ nênTrịnh Tuy ra lệnh quay trở lại.

Về phía Nguyễn Hoằng Dụ, nghĩ giận ngày trước Chiêu Tông nghe theo Trần Chân sai Đăng Dung truy đuổi mình đến tận cửa Đáy, nên bảo Công Uyên: “Thiên hạ thiếu gì người, không họ Trịnh thì có Đăng Dung cứu giá, cần gì đến quân Tống Sơn hèn yếu của ta!” và dứt khoát không xuất quân! Công Uyên trở ra Bắc thuật lại lời Hoằng Dụ, Thái hậu thở dài: “Không ngờ An Hoà hầu lại như vậy” và gọi Đô ngự sử Đỗ Nhạc lại trách:

– Nhà ngươi chả bảo vời họ Nguyễn ra phò vua nữa đi!

Đỗ Nhạc ngượng đỏ mặt.

Quân Sơn Tây từ hồi Trần Tuân cho đến nay liên tục sáu bảy năm chinh chiến, trận mạc dạn dày, ngày mấy lần qua sông đánh Gia Lâm khiến triều đình rất nguy ngập. Hà Văn Chính tâu:

– Chỉ có một người có thể cứu được triều đình lúc này!

– Ai? - Thái hậu hỏi.

– Tâu Thái hậu, Hoằng Dụ giận nói năng càn rỡ nhưng vô tình lại giúp triều đình nhớ đến một người, đấy là Tổng trấn Hải Dương, Vũ Xuyên hầu Mạc Đăng Dung. Đăng Dung tuy là thông gia với Trần Chân nhưng đó là chuyện cầu thân bất đắc dĩ vì khi đó Chân khoẻ mà Dung thì yếu. Đăng Dung là người hiểu biết và thận trọng, y không thể vì một đứa con dâu mà báo thù cho cha nó, phản lại triều đình!

Mọi người nhìn nhau không nói gì nhưng ai cũng biết lúc này chỉ còn cách cầu cứu Mạc Đăng Dung. Nhưng liệu Đăng Dung có nghe và sau đấy ai mà biết chuyện gì sẽ xảy ra. Thái hậu lại trách bọn Ngô Bính, Trịnh Hựu, Chử Khải:

– Các ngươi khuyên mẹ con ta giết Trần Chân, bây giờ đã thấy tác hại chưa?

Hà Văn Chính tâu:

– Bây giờ trách hết người này đến người khác cũng không giải quyết được gì. Xin Thái hậu và bệ hạ cho thần đi Hải Dương.

Thái hậu thở dài:

– Vậy thì ngươi đi ngay đi!

Vua sai Lê Đại Đổ cùng Hà Văn Chính mang chỉ dụ của vua Chiêu Tông lên đường ngay lúc đó, vì trấn phủ Hải Dương ở Gia Phúc cũng gần nên ngay trong ngày hôm ấy hai người đã tới nơi.

Nhận được chỉ của vua, Đăng Dung nói với Hà Văn Chính:

– Tôi dẫu có lưu luyến tình riêng với Thiết Sơn hầu cũng không thể vì cớ đó mà phản lại triều đình, hơn nữa, làm loạn kinh thành bây giờ là đám Nguyễn Kính, Hoàng Duy Nhạc nên tôi không thể chối từ. Nhưng quân Sơn Tây đang mạnh nên trước tiên tôi sẽ dùng lời lẽ thuyết phục họ lui quân, nếu không được bấy giờ sẽ động binh cũng chưa muộn.

Mạc Đăng Dung lập tức lên đường, mặt bộ tự mình đi tiên phong, Nguyễn Bỉnh Đức làm Tham quân, mặt thuỷ sai Mạc Đốc, Mạc Quyết đưa toàn bộ chiến thuyền từ Phố Hiến ngược sông Hồng lên giữ Bồ Đề. Nhưng vì vội và hành quân thụ động, binh lương mọi thứ so với quân Sơn Tây đều kém nên sau khi làm chủ Gia Lâm, đầu tiên Đăng Dung dời vua đến điện Thuần Mỹ ở Bồ Đề để tiện theo hầu, sau đó xin vua viết thánh chỉ giao cho Mạc Quyết và Nguyễn Bỉnh Đức cùng Lê Công Uyên sang sông dụ anh em Nguyễn Kính đầu hàng triều đình.

Quân Sơn Tây đưa Lê Công Uyên, Mạc Quyết, Nguyễn Bỉnh Đức vào gặp Nguyễn Kính. Kính vẫn điềm nhiên ngồi, ngao mạn đưa tay định đón thánh chỉ. Bỉnh Đức ra hiệu cho Công Uyên khoan trao thánh chỉ, nói với Nguyễn Kính:

– Sao không quỳ đón thánh chỉ?

Nguyễn Kính cười:

– Chỉ nay mai là ta bắt được hết vua tôi các ngươi, sao lại phải quỳ?

Bỉnh Đức nói:

– Tướng quân nhầm! Quân Sơn Tây thắng thế chỉ là tạm thời. Mặt Nam, Trịnh Tuy, Nguyễn Hoằng Dụ đang huy động toàn bộ quân Thanh Hoa kéo ra Bắc. Mặt Đông Mạc Đăng Dung đã đưa được Thái hậu và nhà vua tới chỗ an toàn, hiện đã giăng quân suốt tả ngạn Nhị Hà, sẵn sàng đón quân Sơn Tây. Mặt Bắc vệ Thiên Bồng đang từ Mê Linh tiến về Phù Lãng. Nội đô thì quân Vũ Lâm đang tập hợp lại. Còn tướng quân chỉ len men một dải hữungạn Nhị Hà từ Sơn Tây về đây. Ngay Đà Giang, Tuyên Quang gần kề Sơn Tây tướng quân còn chẳng làm chủ được nữa là mong làm được gì hơn! Tốt nhất tướng quân nên nhận thánh chỉ mà quy phụ triều đình. - Bỉnh Đức chỉ vào Mạc Quyết, hỏi Nguyễn Kính: Tướng quân có biết đây là ai không? Là Đông Sơn bá Mạc Quyết, em Vũ Xuyên hầu Mạc Đăng Dung.

– Ta đã gặp ngươi trong đám cưới cháu ngươi là Đăng Doanh với con gái Thiết Sơn hầu, đúng không? Thiết Sơn hầu vô cớ bị triều đình giết hại, ta chỉ là tướng dưới quyền mà còn dám cất quân báo thù; anh em ngươi là thông gia với Thiết Sơn hầu, đã không biết rửa nhục lại đến đây định dụ hàng ta ư? Khôn hồn thì tất cả đi cho khuất mắt ta, đừng để ta quá giận!

Mạc Quyết nói:

– Tướng quân thử nghĩ xem, nếu chỉ để trao thánh chỉ thì chỉ cần ngài Công Uyên đây là đủ, việc gì bận đến hai chúng tôi. Chúng tôi là người của triều đình nhưng xét cho cùng lại là người của Vũ Xuyên hầu. Chúng tôi đến đây chính là vì tướng quân đó. Anh em tôi là thông gia với Thiết Sơn hầu mà còn quy theo lẽ thuận, huống chi tướng quân chỉ là tướng dưới quyền của Thiết Sơn hầu mà lại cố chấp đến thế sao?

Nguyễn Kính ngẫm nghĩ rồi bảo:

– Ta có ba yêu cầu.

– Xin tướng quân cứ nói.

– Thứ nhất, ta biết việc này không phải do vua mà do lời dèm pha của Chử Khải, Trịnh Hựu, Ngô Bính. Nay nếu giết ba người ấy đi thì vua tôi lại như cũ, không dám mưu toan gì khác cả. Hẹn đúng đầu giờ Tị ngày mai, ta sẽ ra sông nhận bọn Khải, Hựu, Bính. Thứ hai, được vậy, ta sẽ rút quân khỏi kinh đô trở về Sơn Tây. Thứ ba, vậy rồi thì triều đình cũng không được tiến đánh Sơn Tây của ta.

Lê Công Uyên nói:

– Trước hết ngươi hãy nghe thánh chỉ rồi ba điều của ngươi chúng ta sẽ về tâu với Hoàng thượng.

Chỉ của Chiêu Tông yêu cầu quân Sơn Tây phải triệt thoái, nhà vua hứa sẽ phong tước cho các thuộc hạ cũ của Trần Chân. Nghe xong Nguyễn Kính bảo:

– Các ngươi hãy về tâu lại yêu cầu của ta. Được như vậy ta mới tuân theo thánh chỉ và nhận phong tước, với yêu cầu được giữ Sơn Tây như cũ.

Ba người về tâu vua ba yêu cầu của Nguyễn Kính. Vua tôi nhìn nhau, cùng bàng hoàng. Vua hỏi ý các đại thần. Đỗ Nhạc, Nguyễn Dự, Hà Văn Chính tức vì nhà vua không nghe theo ý mình mà lại nghe theo bọn Chử Khải nên cùng tâu:

– Tưởng Quận công Chử Khải, Thọ Quận công Trịnh Hựu, Đoan Quận công Ngô Bính đều là tôi trung. Xưa nay tôi trung vì chúa mà xả thân cũng nhiều, chính Lê Lai từng chết thay vua Thái Tổ nên vua Thái Tổ mới có được thiên hạ mà truyền cho con cháu cho tới ngày nay! Mất ba người ấy mà triều đình được yên, dân chúng thoát được cảnh binh đao, cũng tốt lắm thay.

Thái hậu thở dài:

– Ba người đều là đại thần, lâu nay bao nhiêu việc đều bàn với họ, chả nhẽ lại đối xử với họ thế sao!

Nhà vua dùng dằng không dứt khoát.

Đúng hẹn, anh em Nguyễn Kính, Nguyễn áng cho tất cả chiến thuyền giương buồm. Nguyễn Kính ngồi trên soái thuyền chờ đầu bọn Ngô Bính, tên lính đứng sau cầm sẵn dùi trống sẵn sàng phát lệnh tấn công. Bên kia sông chiến thuyền triều đình thấy vậy cũng sẵn sàng nghênh chiến. Bấy giờ nhiều đại thần, tướng sĩ quây quần bên nhà vua. Đô chỉ huy sứ vệ Thiên Bồng là Đàm Cử hỏi Mạc Quyết:

– Ngươi sang bên ấy thấy thực lực giặc thế nào?

– Quân số giặc mười phần ta chỉ sáu phần, thuyền bè giặc mười phần ta năm phần, khí thế giặc mười phần ta một phần!

– Vậy thì không còn cách nào khác là phải nghe bọn chúng! - Đàm Cử nói. Nhà vua bưng mặt khóc, quay nói với bọn Chử Khải:

– Các khanh hãy vì triều đình, vì trẫm. Vợ con các khanh trẫm hứa lo cho chu đáo!

Chử Khải, Trịnh Hựu, Ngô Bính cùng khóc:

– Xin Thái hậu và bệ hạ cứ để bọn thần sang trại giặc, cho chúng thấy khí tiết bọn thần mà khiếp sợ.

Ba người xuống chiếc thuyền nhỏ, sang sông.

Ngay trưa, quân Sơn Tây căng buồm đón gió đông nam, ngược sông Nhị Hà rút lên Sơn Tây, nhưng vẫn liên tiếp lập ba trại quân thuỷ dọc theo sông, trại tiền tiêu đặt ở bến đò Chèm.

Thấy Nguyễn Kính không từ bỏ hẳn ý đồ làm phản và nhòm ngò kinh đô, Chiêu Tông cũng không phong tước cho bọn họ như đã hứa. Mạc Đăng Dung xin vua dời đến Bảo Châu cho xa hẳn giặc. Đô ngự sử Đỗ Nhạc và Phó đô ngự sử Nguyễn Dự can vua đừng theo, nhất quyết không để Đăng Dung lấn dần mà điều khiển. Biết chuyện, Đăng Dung bảo: “Có người nói với ta ngày trước chính hai người này đã bày kế để Thiết Sơn hầu và ta triệt hạ lẫn nhau, nay lại xúi vua không nghe theo ta dời đến Bảo Châu. Ta cũng vì sự an toàn của nhà vua chứ đâu mưu tính gì. Còn để bên vua những kẻ gièm pha như vậy không thể được!”. Đăng Dung liền sai Hộ vệ là Đinh Mông bắt Đỗ Nhạc và Nguyễn Dự đem giết ở vườn dâu cửa bắc hành doanh, sau đó rước Thái hậu và nhà vua tới Bảo Châu. Thái hậu nói với vua: “Mẹ con ta thoát được tai nọ, lại gặp phải vạ kia mất rồi!”.

14.

Đêm tháng Giêng, có một người cưỡi ngựa vào Lôi Dương xứ Thanh, đến đầu huyện thì bị quân bản địa giữ lại xét hỏi. Người ấy cũng chỉ mong vậy để dễ dàng gặp được Trịnh Tuy.

Người ấy xưng tên là Nguyễn Sĩ, từ Đông Kinh vào. Sĩ nói:

– Vua Thánh Tông có 14 hoàng tử, Kinh vương Lê Kiện là con út. Mẹ các hoàng huynh, từ hoàng tử trưởng đến người thứ sáu nếu không là Hoàng hậu hay thứ phi thì cũng là Sung viên, cùng lắm là Tài nhân, nhưng từ người thứ bảy trở đi mẹ chỉ là nàng hầu. Chính vì vậy, Kinh vương bị những người anh có các bà mẹ danh giá coi thường. Điều oái oăm là cả Kinh vương lẫn mẹ đẻ của vương lại được nhà vua hết sức yêu chiều. Điều đó cũng không có gì khó hiểu vì mẹ của Kinh vương trẻ nhất trong số các phi tần cung nữ được gần vua, nghe nói bà kém nhà vua tới gần 40 tuổi. Khi vua Thánh Tông còn sống Hoàng hậu và các bà phi chỉ biết ngậm bồ hòn làm ngọt, nhưng vua mất đi, họ hùa vào làm tình làm tội mẹ con Kinh vương và còn nói rằng chính vì bà mà nhà vua sớm suy kiệt thể lực. Hiến Tông lên ngôi rồi tiếp đấy là Uy Mục. Uy Mục đế nghi ngờ hết thảy tôn thất vì chỉ sợ họ cướp ngôi, do đó luôn luôn nghĩ đến chuyện làm hại họ. Kinh vương tuy là bậc chú vua cũng không tránh khỏi tai vạ đó nên quyết rời bỏ kinh thành, mai danh ẩn tích tìm thú nhàn tản ở nơi thôn dã. Khi Tương Dực chiếm ngôi của Uy Mục, có người khuyên Kinh vương trở lại kinh thành, vương bảo: “Oánh là bày tôi mà lại giết vua, là em mà lại giết anh, người ấy cũng không khác gì Uy Mục đâu”. Về sau quả như vậy. Kinh vương sống yên phận đến mức thiên hạ nhiều người không biết kết cục ra sao, thậm chí có người còn bảo vương đã bị vua Hiến Tông giết chỉ vì vương được vua Thánh Tông yêu! Nhưng người vợ của Kinh vương thì không chịu yên phận. Phu nhân luôn ấm ức vì tiếng là vương phi mà sống không khác gì kẻ cùng đinh, vì vậy bà quyết bế con trai là Lê Do về kinh thành để gặp vua Tương Dực, xin được che chở. Đúng lúc đó xảy ra chuyện các đại thần trừ diệt Tương Dực. Phu nhân vẫn quyết không về với Kinh vương, sau vì đau buồn nên phu nhân ốm mất, trước khi mất có đưa cho con trai chiếc quạt này vào bảo: “Đây là chiếc quạt có bài thơ của vua Lê Thánh Tông do chính tay nhà vua viết và tặng bà nội của con. Bà trao cho mẹ, bảo mẹ truyền lại cho con, đó là bảo vật, khi cần thì dùng, ắt sẽ được việc.”. Ai cũng biết triều đình có đại ấn và tiểu ấn, riêng Thánh Tông còn có thi ấn dùng để đóng vào các bài thơ của mình. Xin mời ngài xem.

Trịnh Tuy cầm lấy chiếc quạt xem qua rồi đưa cho Trịnh Duy Liệu. Liệu giỏi văn chương, ham thơ phú và đã được đọc một số bài thơ của vua Thánh Tông từ chính tay nhà vua viết nên xác nhận bài thơ trong chiếc quạt, từ nét chữ đến nét ấn đều đúng là của Thánh Tông.

Nguyễn Sĩ nói tiếp:

– Biết tướng quân có ý không phục đương kim Hoàng thượng nên tôi đến đây xin giúp.

– Ta hiểu ý ngươi. Có phải ngươi muốn ta dựng con của Kinh vương... Ngươi nói ông ta tên là gì nhỉ?

– Thưa tướng quân, tên là Lê Do, năm nay 11 tuổi. Hiện đang chờ ở chòi cá bên sông.

Duy Liệu lộ rõ vẻ thất vọng, trong khi đó Trịnh Tuy cười ha hả:

– Hay lắm! Càng dễ cho ta!

Trước đây Trịnh Tuy có cho người ra Bắc liên hệ vớiNguyễn Kính, cùnglập Lê Bảng là con Tĩnh Tu công Lê Lộc, xưng niên hiệu là Thiên Đức để chuẩn bị làm việc thoán nghịch. Trịnh Tuy về Thanh Hoa mang Lê Bảng theo. Lê Bảng tuổi cũng khoảng như Lê Do nhưng địa vị trong hoàng tộc không cao lại đau ốm luôn nên nay được Lê Do, Trịnh Tuy ưng ý lắm.

Nguyễn Sĩ dẫn Trịnh Tuy và Trịnh Duy Sản ra chòi cá để gặp Lê Do. Bấy giờ Lê Do đang xem người ta đánh cá, vì nghịch, mở giỏ cá ra xem được bao nhiêu con nên Do làm mấy con nhảy xuống sông mất, sợ quá, bỏ chạy và bịtay ngư phủ vớ hòn đất ném theo trúng lưng. Thấy vậy Nguyễn Sĩ rút gươm định giết người đánh cá thì Trịnh Tuy ngăn lại, bảo:

– Đấy là điềm tốt. Thời Xuân Thu Chiến Quốc bên Bắc quốc, công tử Trùng Nhĩ phải cùng một số bày tôi lưu vong. Đến Ngũ Lộc thì đói quá nên họ phải xin ăn. Người ở đấy chẳng những không cho mà còn đùa cợt, đưa cho nắm đất bùn. Trùng Nhĩ và bày tôi có kẻ thấy thế định giết người đó, Hồ Yển bảo: “Bùn cũng tức là đất, dân cho chúng ta đất là một điềm tốt”. Về sau quả nhiên Trùng Nhĩ làm vua nước Tấn. Chúng ta cũng vậy đang mong được đất nay lại có người cho đất!

Trịnh Tuy bảo Lê Do lậy tạ người đánh cá và ban thưởng cho y một quan tiền khiến y ngớ ra không hiểu gì cả. Trịnh Tuy truất bỏ Lê Bảng ngay hôm đó, lại cho người đánh cá năm quan tiền nữa để sai đem Bảng ra giữa sông dìm chết cho khỏi phiền phức về sau, đồng thời lập Lê Do làm vua, đặt niên hiệu mới là Thiên Hiên. Lê Do tôn Trịnh Tuy làm phụ hoàng. Bàn việc tiến quân ra Bắc, Trịnh Tuy nói:

– Thanh Hoa tuy có Tây Kinh, lại là nơi dựng nghiệp tân vương nhưngkhông thể lấy làm kinh đô lâu dài cho cả nước được vì từ lâu thiên hạ đã quen hướng về Đông Kinh. Vậy nên hành điện mai sau sẽ tạm đặt ở Miêu Nha, huyện Từ Liêm, hiện do quân Tây Sơn nắm giữ. Vì Miêu Nha nghe dễ lẫn với Gia Miêu quê quán của đám Nguyễn Hoằng Dụ, Nguyễn Kim nên nay đổi thành Do Nha.

Nguyễn Sĩ hỏi bao giờ sẽ tiến quân. Trịnh Tuy đáp:

– Quân Thuỷ Chú của tôi lúc nào cũng có thể lên đường được ngay, chỉ e thừa cơ quân Tống Sơn lại đánh úp Lôi Dương!

Nguyễn Sĩ nói:

– Bao lâu nay hai họ Thuỷ Chú và Tống Sơn đều đề phòng nhau và bên này đều lo bị bên kia đánh úp nhưng tôi thấy điều đó chưa hề xảy ra. Tôi lại nghiệm rằng cứ khi nào họ Trịnh ra Thăng Long thì họ Nguyễn liền ra theo. Vì sao? Vì chúng sợ họ Trịnh chiếm mất vua. Ta ra Bắc lần này chắc chắn cũng sẽ thế vì vậy hãy chớ lo cho Lôi Dương này.

Trịnh Tuy khen:

– Ông nói chí lý lắm. Nhưng dẫu sao vẫn cứ phải đề phòng.

Trịnh Tuy liền để Trịnh Duy Liệu ở lại giữ Lôi Dương còn mình cùng Lê Do, Nguyễn Sĩ đi đường bộ kéo quân ra Bắc.

Từ lúc từ chối đem quân ra Bắc cứu giá, Nguyễn Hoằng Dụ bồn chồn không yên và lấy làm hối hận. Nghe quân do thám cho biết Trịnh Tuy đem quân ra Bắc, Hoằng Dụ càng rối hết ruột gan nên than thở với con:

– Từ khi Thái úy Trịnh Quốc công theo phò vua Thái Tông, nhất là từ khi con gái cụ được vua Thánh Tông phong làm Huy Gia hoàng hậu rồi trở thành Hoàng Thái hậu mẹ vua Hiến Tông, họ Nguyễn ta đến nay trải qua sáu, bảy mươi năm không lúc nào không có đại thần trong triều, cả họ trở thành rường cột của quốc gia. Vậy mà chỉ trong một lúc nóng giận từ chối không đem quân cứu giá, bao nhiêu công lao bị chính ta phủi sạch; tạo điều kiện cho Mạc Đăng Dung từ một ngư phủ quê mùa ở Cổ Trai, chỉ trong vòng 15 năm bỗng trở thành đệ nhất công thần nhờ hoà hoãn được với quân Sơn Tây, chẳng những không tốn một mũi tên, không mất một tên lính mà còn làm triều đình trong một lúc mất liền ba vị Ngự sử đại thần! Giờ đây bọn họ Trịnh lại ra Bắc, lập Lê Do làm Thiên Hiên, sắp tới tình hình không biết thế nào. Ta thật đáng trách, thật không ngu dại nào bằng!

Nguyễn Kim thưa:

– Cha yên tâm, triều đình chẳng những không bỏ được chúng ta mà còn cần chúng ta hơn bao giờ hết!

Dứt lời Nguyễn Kim vỗ tay ba cái, từ sau bình phong một người bước ra, đó là Bích Khê hầu Lê Công Uyên.

– Truyền cha con Nguyễn Hoằng Dụ nghe thánh chỉ! - Lê Công Uyên cao giọng dõng dạc, Nguyễn Hoằng Dụ, Nguyễn Kim vội quỳ xuống.

Chiêu Tông có chỉ thăng Nguyễn Hoằng Dụ làm Thái uý; Nguyễn Kim làm Điện tiền chỉ huy sứ. Lệnh cho Hoằng Dụmang quân Tam phủ ra kinh đô phò thiên tử.

Trao chỉ xong, Lê Công Uyên bảo Nguyễn Hoằng Dụ:

– Lần này vào đây, e tướng quân lại từ chối như lần trước nên tôi phải đến với An Thanh hầu trước. Đăng Dung tuy có công lui được quân Sơn Tây, nhưng thực ra y chỉ hoà hoãn được với bọn chúng chứ đâu đã trừ được tận gốc nên hoạ vẫn còn. Triều đình không thể dựa vào riêng Đăng Dung được vì không dám tin hẳn vào y. Cách đây không lâu chính y đã giết hai đại thần Đỗ Nhạc và Nguyễn Dự chỉ vì họ làm trái ý y. Đăng Dung bề ngoài thực thà ngay thẳng, miệng nói toàn những lời trung nghĩa nhưng bên trong biết đâu lại ngầm chứa mưu gian. Trước đây họ Thuỷ Chú và họ Gia Miêu là rường cột của quốc gia nhưng từ khi Duy Đại âm mưu thoán nghịch, Duy Sản lộ chân tướng là cha nuôi của Trần Chân, Trịnh Tuy thì cùng phe cánh với Chân, chỉ còn họ Nguyễn là chỗ dựa của triều đình mà thôi, vậy nên xin tướng quân gạt bỏ tuổi tác, chớ phụ lòng mong mỏi của Hoàng thượng, ra ngay kinh đô nắm quyền lớn, có thế mới ngăn ngừa được mọi hiểm hoạ.

– Triều đình còn chưa yên tôi chưa thể nhắm mắt được! Thế tướng quân đã biết việc Trịnh Tuy dựng Lê Do làm vua và liên kết với quân Sơn Tây, hiện đang tiến quân ra Bắc chưa?

– Có chuyện ấy ư? Lê Do là ai, tôi chưa từng nghe tên. Trịnh Tuy tìm đâu ra người ấy vậy?

– Ông là người trong ngoại thích của hoàng tộc mà còn không biết sao! Nghe nói Lê Do mới 11 tuổi, là con Kinh vương Lê Kiện. Lê Do chẳng qua chỉ là đồ phường chèo trong tay Trịnh Tuy mà thôi! Bọn Trịnh Tuy kéo quân ra Bắc nhưng không thể theo đường sông đường biển được vì không có thuyền lớn, cửa Hới lại do quân của tôi đóng giữ. Chúng phải theo đường bộ nên gặp rất nhiều trở ngại. Mưa gió bấy nay đã làm con đường hạ đạo chỗ cây cối rậm rạp, chỗ thì lầy lội, quân vừa đi vừa phải mở đường. Tôi tuy khởi binh chậm nhưng đi đường biển nên chắc chắn sẽ ra Đông Kinh trước.

Hoằng Dụ để Nguyễn Kim ở lại Tống Sơn; sai Đinh Công Lương, Đinh Công Đống làm tiên phong mang 50 chiến thuyền dong buồm ra Bắc. Lương, Đống là con Thượng thư Bộ Binh, Văn Thắng hầu Đinh Công Nhiếp, là cháu Chinh Lỗ đại tướng quân, Trung Mục vương Đinh Liệt, khai quốc công thần triều Lê.

Hoằng Dụ ra tới kinh đô, quả nhiên quân Trịnh Tuy còn chưa tới nơi. Vua Chiêu Tông thân hành ra tận cửa Đại Hưng để đón Hoằng Dụ. Vua tôi cùng vì cảm động. Chiêu Tông cho quân Tống Sơn nghỉ ngơi vài ngày rồi sai Hoằng Dụ cùng với Đăng Dung tiến đánh Sơn Tây. Hoằng Dụ hăng hái muốn lập công đầu, Đăng Dung nhận đánh trận thứ hai.

Hoằng Dụ xuất trận, cưỡi ngựa Nê đề, hai tướng họ Đinh hai bên. Phía quân Sơn Tây, Nguyễn Kính cưỡi ngựa ô câu, Nguyễn áng, Nguyễn Hiêu hai bên, sẵn sàng tiếp chiến. Nguyễn Kính tiến ra hỏi:

– Triều đình cam kết với ta không bên nào xâm hại bên nào, nay lại cho tiến quân là cớ làm sao?

– Thiên hạ tất cả đều của Hoàng thượng, làm gì có chỗ nào là của nhà ngươi! Nếu quân Sơn Tây hạ giáo quy hàng thì còn đường sống, chống lại thì chết. Gương giặc Tuân, giặc Cảo còn tầy liếp ngươi không nhớ sao?

– Lão già sắp chết kia nghe đây: Quang Thiệu nghe lời gièm pha vô cớ giết hại trung thần làm cho thiên hạ đại loạn. Mệnh trời giao cho nhà Lê sắp hết,núi sông nay không chỉ là của nhà Lê nữa, ai mạnh người nấy được, khôn sống mống chết. Được làm vua thua làm giặc, ta muốn vậy thì sao?

Nguyễn Hoằng Dụ nổi nóng:

– Bên kia đừng có nói lôi thôi, càn rỡ. Muốn đấu tướng, đấu quân hay đấu binh pháp?

Nguyễn áng ghé tai Nguyễn Hiêu nói: “Đấu binh pháp là đấu cái quái gì? Bày trận bảo là cửa sinh cửa tử rồi phất cờ phất quạt loạn lên cho bụi mù bụi mịt! Anh em mình đấu tướng.”. Nguyễn áng vác đao tiến ra. Đinh Công Lương thúc ngựa đối địch. Hai người quần đảo tới năm hồi trống rồi bên nào về bên ấy, bất phân thắng bại. Đến lượt Nguyễn Hiêu, bên kia thì Đinh Công Đống, cũng không ai thắng ai.

Nguyễn Kính chờ cho Nguyễn Hiêu về đến hàng quân mới thúc trống cho toàn quân giáp chiến. Quân Tống Sơn đi đường xa suốt mấy ngày liền vẫn còn mỏi mệt nên thua chạy. Nguyễn Kính sợ có phục binh nên cũng lui quân.

Hôm sau, Đăng Dung ra trận. Thấy Đăng Dung, Nguyễn Kính mắng luôn:

– Ta có nói với ngươi mấy điều, ta rút về Sơn Tây, ta không động đến triều đình, triều đình cũng không được động đến ta, sao triều đình sớm bội ước vậy?

– Không phải triều đình bội ước mà chính ngươi phản lại triều đình.

– Hiện nay nhà Lê chỉ còn hư danh, từ người anh hùng đến kẻ thảo khấu đều chờ dịp xưng hầu xưng bá. Ta chỉ là tướng dưới quyền Thiết Sơn tướng quân, đến tước tử, tước nam ta còn không được phong mà dám đường đường một cơ đồ; ngươi là bậc anh hùng đời nay, làm đến Vũ Xuyên hầu, trong tay vài nghìn binh mã, vài chục chiến thuyền sao chịu núp bóng hư danh mãi thế? Ngươi là chỗ thông gia với Thiết Sơn tướng quân nên ta thành thật khuyên ngươi hãy cùng ta, người xứ Đông người xứ Đoài cùng nhau mưu tính nghiệp lớn, không thì trước sau kẻ khác cũng sẽ làm như vậy, đến lúc đó ngươi có hối cũng không kịp.

Mạc Đăng Dung nổi giận quát:

– Ta tới đây là để bắt ngươi chứ không phải nghe những điều phản nghịch. Ngươi có dám đấu tay đôi với ta không?

Nguyễn Kính thúc con Ô câu tiến ra, Đăng Dung cũng cưỡi con Cát mã đối địch. Khi hai bên đến gần, Nguyễn Kính nói chỉ đủ cho Đăng Dung nghe thấy:

– Lúc nãy tôi nói những điều tâm huyết, mong tướng quân suy nghĩ.

Đăng Dung bảo:

– Tôi không có ý ra quân, nhưng nhà vua sai cùng với Hoằng Dụ đến đây thì phải đi. Nếu tướng quân nhường tôi thì tôi cũng nhường tướng quân. Ngày mai đến lượt Hoằng Dụ đánh trận tiếp, tuỳ tướng quân định liệu. Nhưng nếu ngày mai không xong, phải đánh sang ngày kia thì lúc đó tôi không thể nhường được.

– Tôi bằng lòng, xưa đã không được cùng tướng quân thử sức tranh Trạng nguyên võ thì nay âu là dịp thử sức nhau chơi!

Hai bên giáp chiến. Mạc Đăng Dung lão luyện, Nguyễn Kính trẻ trung hăng hái. Hai bên đánh nhau đến năm mươi hiệp vẫn không phân thắng bại. Đường đao của Đăng Dung biến hoá bao nhiêu thì ngọn thương của Nguyễn Kính cũng khó lường bấy nhiêu. Quân sĩ hai bên cứ ngay người ra mà nhìn. Đánh dăm hiệp nữa rồi Nguyễn Kính bảo ngừng, về sai Nguyễn áng ra đánh, bên này Mạc Quyết vào trận, tiếp đó Hoàng Duy Nhạc đánh với Mạc Đốc. Đến trưa, nắng lên hai bên cùng rút về trại.

Nguyễn Hoằng Dụ có ý không bằng lòng và trách Đăng Dung:

– Tướng quân vốn là Đô đầu Đại lực sĩ mà không thắng nổi tên vô danh tiểu tốt Nguyễn Kính! Cứ tướng đấu với tướng như thi võ như thế này thì biết bao giờ mới lui được giặc! Ngày mai tôi sẽ quyết chiến với giặc, có gì thì tướng quân tiếp ứng.

Hôm sau, không phải Hoằng Dụ mà chính quân Sơn Tây tấn công trước. Nguyễn áng bên phải, Hoàng Duy Nhạc bên trái, Nguyễn Kính đi giữa. Kỵ binh toàn dùng ngựa Tam Đảo, Ba Vì, Tản Viên, giống ngựa ta lai với ngựa Mông Cổ, Thổ Phồn từ đời nhà Trần, con nào con nấy như mãnh hổ. Hoằng Dụ sai Công Lương đón đánh Nguyễn áng, Công Đống đánh Duy Nhạc còn mình cùng mấy tì tướng đi giữa. Gần trưa, quân Hoàng Dụ bị dồn tới bờ hồ nước lớn gọi là hồ Đồng Mô. Hoằng Dụ thét lớn: “Chỉ vài bước lùi nữa là chúng ta bị rơi xuống hồ hết, sao không cố đánh để mà sống?”. Quân Dụ quyết chiến nên quân Sơn Tây phải lui.

Trong một tuần, hai bên đánh nhau mấy trận liền, không phân được thua. Vừa lúc ấy, Trịnh Tuy và Lê Do ra tới Từ Liêm. Nguyễn Kính, Trịnh Tuy từ hai phía đánh lại, Hoằng Dụ và Đăng Dung thua to. Hoằng Dụ nhằm phía Đông mà chạy, mũ vướng cành cây rơi mất. Nguyễn Kính cứ nhằm người cưỡi con ngựa trắng khoang đen mà đuổi. Một tì tướng của Hoằng Dụ thấy vậy liền đổi ngựa cho chủ. Nguyễn Kính đâm chết viên tướng ấy mới biết mình bị mắc lừa nhưng ngay đó lại nhằm người không có mũ, râu tóc bạc phơ để đuổi, trong khi đuổi dừng lại bắn ba phát tên, một mũi trúng lưng Hoằng Dụ. Dụ cắn răng nhịn đau đeo tên mà chạy. Kính lại nhằm bắn con ngựa của Hoàng Dụ, đến phát thứ hai thì trúng, con ngựa đau quá lồng lên hất Dụ ngã xuống đất. Nguyễn Kính vứt cung phóng giáo tới. Bỗng từ bên đường một viên tướng từ đâu chặn lấy mũi giáo của Kính:

– Không được hại An Hoà hầu!

Đó là Mạc Đăng Dung. Biết không địch nổi, Nguyễn Kính quay ngựa. Đăng Dung cũng không đuổi theo.

Hoằng Dụ chạy thẳng tới phường An Hoa và bến Thái Cực bên bờ Nhị Hà, quân sĩ biết vậy cũng lục tục đến đấy, mười phần chỉ còn ba, bốn. Tự liệu không thể thắng được Nguyễn Kính và Trịnh Tuy, trong khi đó có tin từ Thanh Hoa, Trịnh Duy Liệu cùng Trịnh Duy Thuân, Trịnh Duy Duyệt chia quân làm ba đường tiến đánh Tống Sơn, Hoằng Dụ liền dâng biểu tạ tội lên Chiêu Tông rồi không đợi chỉ dụ, ngay ngày hôm đó rút về Thanh Hoa. Về đến Tống Sơn mới biết tin họ Trịnh đánh Tống Sơn chỉ là kế nghi binh của Trịnh Tuy. Từ đó Hoàng Dụ trở nên u uất, cùng với vết thương chưa khỏi hẳn và tuổi cao khiến Hoằng Dụ trở bệnh, lúc đầu còn nhẹ, sau mỗi lúc thêm trầm trọng.Biết không qua khỏi, Hoằng Dụ gọi Nguyễn Kim vào dặn:

– Cha đã trải qua đến sáu đời vua, những tưởng qua được năm Đoan Khánh, năm Hồng Thuận, đến năm Quang Thiệu thì được thấy anh quân, triều đình sẽ vững lên, ai ngờ mỗi lúc một thêm xuống dốc. Vua Quang Thiệu là người hiền đức nhưng không gượng lại được với thời vận. Từ chuyện chia rẽ trong hoàng tộc đời Đoan Khánh nay thành chuyện cát cứ phân liệt. Cha mang ân lộc triều đình rất nặng nên bao nhiêu năm nay cúc cung tận tuỵ hàn gắn, vua sai đi đâu đi đấy không kể tuổi tác, ai ngờ lực bất tòng tâm, đã vỡ lại càng làm vỡ thêm! Trần Chân ngày trước có là cái gì, Kính, áng càng không là cái gì, ru rú một góc Sơn Tây nào ai biết tới! Mạc Đăng Dung ngày trước cũng có là gì, chẳng qua chỉ là kẻ võ biền ở vệ Thiên Vũ, chỉ biết chăm chắm lo cho trấn Sơn Nam chứ có đi được đâu, vậy mà bây giờ chỉ nghe tên y thôi, bọn Quốc công, Quận công đại thần đã khiếp vía, nhà vua cũng phải e nể. Tình thế đã vậy, đáng lẽ lúc này các hoàng thân và đại thần phải ráng sức xây đắp thì lại phá thêm, nhân lúc rối ren đục nước béo cò âm mưu dựng người của mình lên để dễ bề sai khiến. Tệ hại nhất là bọn họ Trịnh. Trách chúng mà lại giận hoàng gia vì nguyên do cái tội phân liệt, làm cho thiên hạ chia rẽ. Cơ sự rối ren là chính tại hoàng gia đồi bại và tự hại mình, như Tương Dực đấy, bỗng chốc giết 15 hoàng thân. Con ạ! Thanh Hoa là đất dành cho kẻ anh hùng, ra Bắc, vào Nam tiến thoái đều thuận tiện; Đông thì biển, Tây thì nước Lão Qua, khắc ẩn khắc hiện khôn lường, gặp khi khốn cùng muốn chạy cho thoát thì không ai làm gì được. Triều đình bây giờ như căn nhà bao nhiêu cột cái cột quân cho đến rường xà đều mục ruỗng hết cả, tài của con gấp mười lần cha, nếu thấy không thể vực lại được triều đình thì hãy học cái cách của nhà Trần ngày trước mà thay đổi nó đi, đừng cố như cha mà nhọc công. Con cũng đã hơn 50 tuổi rồi, thời gian không còn nhiều đâu!

Nói xong, Hoằng Dụ thở dốc một hồi, ngực căng lên, mắt trợn ngược, tắt thở. Nguyễn Kim báo tang lên triều đình, vua Chiêu Tông nghe tin vô cùng thương xót, ban chỉ truy thăng làm Thái sư Trừng Quốc công.

***

Năm Quang Thiệu thứ tư (1519), vua Chiêu Tông sai Vũ Xuyên hầu Mạc Đăng Dung làm Đô đốc, được phép điều quân các nơi để đánh dẹp Lê Do, Trịnh Tuy, Nguyễn Kính. Đăng Dung sai người mang lệnh đi Sơn Nam, Hải Dương, Kinh Bắc, trong chưa đầy một tháng, các nơi mang quân về đông tới một vạn. Đăng Dung chia làm hai đường, đường thuỷ ngược sông Hồng tiến đánh Sơn Tây, đường bộ đánh Từ Liêm.

Mạc Đăng Dung cho người bí mật mang thư tới gặp Nguyễn Kính, bày tỏ lòng ngưỡng mộ và khuyên đầu hàng triều đình. Nguyễn Kính thấy tình hình đã khác nên bằng lòng án binh bất động, ai thắng thì theo. Đăng Dung liền đánh thẳng vào hành điện của Lê Do và Trịnh Tuy ở Do Nha. Trịnh Tuy sai người lên Sơn Tây cầu cứu Nguyễn Kính, lúc đó mới biết Kính khoanh tay ngồi yên. Trịnh Tuy, Nguyễn Sĩ thấy bất lợi bèn chạy về Thanh Hoa để bảo toàn lực lượng. Lê Do, Nguyễn áng chạy vào núi Viên Nam, sau này bị bắt ở đấy.

Nguyễn Kính, Hoàng Duy Nhạc xin hàng, giao hết binh lực cho triều đình, Đăng Dung dâng biểu xin vua tha tội cho họ rồi thu nạp làm thuộc tướng.

Xét công lao cứu giá, vua Chiêu Tông phong Mạc Đăng Dung làm Minh quậncông, từ đó Đăng Dung ở lại kinh đô, chức Hữu đô đốc Tổng trấn Hải Dương tâu vua giao cho Nguyễn Bỉnh Đức. Vì Sơn Tây không có ai trông coi, Đăng Dung dâng sớ tiến cử Vũ Hộ làm trấn thủ. Vua bằng lòng cho Vũ Hộ tạm quyền coi giữ nơi này. Mấy năm sau, Vũ Nghiêm Uy nổi dậy ở Đại Đồng, Tuyên Quang, Đăng Dung tâu vua cho Vũ Hộ mang quân đi đánh. Vũ Hộ đánh được, bắt sống Nghiêm Uy đem về kinh trị tội, bấy giờ Chiêu Tông mới tin cậy cho Vũ Hộ làm Tổng trấn Sơn Tây, ban tước Quỳnh Khê bá.

Cuối năm, Phạm Gia Mô gả con gái mình cho Mạc Chính Trung, con trai con trai thứ của Mạc Đăng Dung. Đầu năm sau Đăng Dung gả con gái lớn là Ngọc Thọ cho Nguyễn Quốc Hiến. Cả hai đám cưới các quan trong triều đến mừng không thiếu một ai. Ngay Thái hậu và nhà vua cũng cho người mangquà mừng tới. Cuối năm, Đăng Dung tâu Chiêu Tông cho Nguyễn Quốc Hiến giữ binh trấn Sơn Nam, nhà vua chuẩn y.

Thiên hạ thái bình được một thời gian thì có tin từ phương Bắc báo về: Dư đảng của Trần Cảo năm xưa chưa trừ diệt hết nên nay con Cảo là Trần Thăng nổi lên chiếm giữ Thái Nguyên, Bắc Giang, Lạng Sơn, chặt đứt con đường sang sứ Bắc quốc, tình hình rất nguy ngập.

15.

Hai đại thần là Nguyễn Hiến, Phạm Thứ cùng hai Đô lực sĩ là Nguyễn Thọ, Đàm Cử một hôm vào gặp Chiêu Tông. Họ nói: Quanh kinh đô có bốn trấn thì hai nơi Sơn Tây, Hải Dương tay chân Đăng Dung nắm giữ; Sơn Nam thuộc Dung một nửa, chỉ còn mỗi Kinh Bắc là không. Nếu nhà vua không có cách chặt bớt vây cánh của Đăng Dung thì sau này tai hoạ sẽ khó lường. Chiêu Tông bảo:

– Nguyễn Bỉnh Đức ở Hải Dương, Vũ Hộ ở Sơn Tây tuy là người của Đăng Dung, Nguyễn Quốc Hiến ở Sơn Nam cũng là người của Đăng Dung, sao trẫm lại không biết cơ chứ. Nhưng họ có được những quyền ấy là do triều đình, do trẫm chứ đâu do Đăng Dung. Họ mang ơn trẫm chứ không mang ơn Đăng Dung nên điều các khanh nói trẫm lưu ý nhưng không lo. Đăng Dung có công với triều đình, chỉ trong vòng ba năm mà đánh đông dẹp bắc, thu phục Sơn Tây, diệt được Lê Do, đuổi được Trịnh Tuy. Vũ Hộ thì lấy lại được Tuyên Quang khiến thiên hạ hơn một năm nay yên ổn, nay vô cớ rút dây động rừng, khác nào đang không lại đi xui người ta nổi loạn!

Nguyễn Hiến tâu:

– Dẫu sao bệ hạ cũng nên phòng xa. Con người ta thường có tính tự kiêu, mấy năm nay Đăng Dung lập nhiều công lao, không thể không tự kiêu mà sinh thói càn rỡ. Y chẳng đã giết Đỗ Nhạc, Nguyễn Dự vì làm trái ý y đó sao! Cho nên cần phải ngăn ngừa trước thói càn rỡ của y đi. Nay con Trần Cảo là Trần Thăng đang chiếm giữ Thái Nguyên, Bắc Giang, Lạng Sơn, chi bằng hãy điều Đăng Dung đi đánh dẹp ngay vào mùa đông này. Mạn ấy giá rét, quân sĩ sẽ cực kỳ gian khổ, có khi còn chết vì rét nên dẫu có thắng được Trần Thăng hay không họ cũng sẽ đem lòng oán giận Đăng Dung, gây tiếng xấu cho y khiến y bớt huyênh hoang, tự kiêu, tự mãn, lúc đó triều đình sẽ dễ bề sai khiến, tay chân của y triều đình cũng dễ bề điều khiển.

Nhà vua nghe theo, bèn triệu Đăng Dung vào cung bàn về việc chinh phạt Trần Thăng. Đăng Dung tâu:

– Trần Thăng không thể không đánh dẹp nhưng chờ tới hơn tháng nữa mới ra quân thì đúng vào mùa đông, mạn Bắc rất rét, thần e quân sĩ sẽ gian khổ. Vậy nên bây giờ còn đang thu, xin bệ hạ cho thần hành quân ngay.

Chiêu Tông không ngờ Đăng Dung lại sốt sắng nhưvậy nên bảo:

– Liệu chuẩn bị có kịp không?

– Thần nghĩ là kịp. Quân triều đình vừa đánh thắng quân phản loạn mấy xứ nên khí thế đang hăng, năm nay lại được mùa nên thóc lúa nhiều, quân lương đầy đủ.

Chả nhẽ lại cản trở nên Chiêu Tông bằng lòng, trong bụng nghĩ sẽ tìm cách dềnh dàng cung cấp lương thảo để Đăng Dung phải lưu lại lâu dài trên mạn Bắc, ít nhất là hết cả mùa đông sang đầu mùa xuân. Ngay hôm sau, Đăng Dung đến điện Quỳnh Vân nhận chỉ đi đánh Trần Thăng.

Mạc Đăng Dung bàn với Lễ Bộ thượng thư Phạm Gia Mô:

– Tôi sắp cầm quân lên mạn Bắc, nơi ấy vừa xa vừa lạ, chắc chắn sẽ gặp nhiều khó khăn, lâu dài. Việc ở kinh đô đã giao cho Đăng Doanh, có gì cậy ông một tay. Tôi cũng đã dặn Vũ Hộ, Nguyễn Bỉnh Đức và Nguyễn Quốc Hiến các điều, có việc ông và Đăng Doanh sẽ gọi họ.

Phạm Gia Mô nói:

– Làm gì cũng phải chính danh mới thuận. Tôi tiếng là đứng đầu một bộ, hàm nhị phẩm nhưng chỉ trông coi việc lễ nghi, tế tự, yến tiệc, học hành, thi cử, khâm thiên, y viện chứ các việc quốc gia đại sự đâu có được tham gia, bởi từ xưa đến nay quyền ấy thuộc về năm phủ, các văn thần không liên quan đều không được tham dự. Nhưng năm phủ lâu nay làm được gì? Từ khi ông tham gia bàn chính sự còn khá chứ trước đây toàn hạng bất tài, xiểm nịnh và vụ lợi nên sinh ra những lời sàm tấu, vua càng nghe càng làm cho đất nước kỷ cương rối loạn. Sắp tới tướng quân đi xa, nhiều chuyện các phủ bàn bạc Đăng Doanh và tôi không được biết thì làm thế nào?

– Tôi sẽ tâu với vua sung ông vào Chính sự viện, Mạc Quyết giữ đạo Túc vệ, Đăng Doanh giữ điện Kim Quang.

Gia Mô nói:

– Được thế thì tốt. Còn tướng quân phải có quyền lực mạnh mới được, mặc dù quyền lực ấy tướng quân đã có nhưng cũng phải danh chính ngôn thuận. Mai tôi vào triều sẽ dâng bản bảo cử tướng quân làm Tiết chế, toàn quyền điều binh khiển tướng trong thiên hạ, có thế mới được.

Phạm Gia Mô đem việc bàn với một số đại thần, cùng nhau viết bản bảo cử tâu vua phong cho Mạc Đăng Dung làm Tiết chế các doanh thuỷ lục quân 13 đạo. Vua nghe theo và còn ban thêm cho Đăng Dung chức Thái phó.

Xong xuôi, chọn ngày tốt, Mạc Đăng Dung cất quân chia làm ba ngả lên đường. Đăng Dung đích thân dẫn một cánh quân, sai Đinh Mông làm tiên phong, Lê Bá Ly làm Tán lý quân vụ, tiến đánh thành Xương Giang. Mạc Đốc, Nguyễn Kính đánh Thái Nguyên, sau đó theo lối Võ Nhai sang hội quân cùng Đăng Dung ở Cần Trạm để cùng tới Chi Lăng. Mạc Quốc Trinh, Mạc Đĩnh Khoa đánh Lục Nam, Lục Ngạn, sau đó theo đường tiểu mạch tới Hữu Lũng rồi cũng hội quân cùng đánh Chi Lăng. Mạc Ích Trưngđôn đốc quân lương.

Bị thua ở Đông Triều, Trần Cảo chạy lên mạn Bắc, chiếm mấy huyện ở Bắc Giang, sau đó đánh sang Thái Nguyên và tiến lên Lạng Sơn. Triều đình lúc này đang rối ren, hết Trần Chân lại Lê Do, Trịnh Tuy, Nguyễn Kính làm phản nên Trần Cảo lập cung điện ở Lạng Nguyên mặc sức tung hoành suốt 5 năm trời. Sau đó Cảo học theo vua Nhân Tông đời Trần, truyền ngôi cho con là Trần Thăng rồi cạo đầu làm sư, cùng với sư cũ của chùa Quỳnh Lâm là Công Uẩn lên núi đi tu, không ai biết tu ở chùa nào, từ đấy hoàn toàn mất tăm mất tích. Trần Thăng còn có tên là Cung, là con trưởng của Trần Cảo sau khi lên ngôi, cùng đám tay chân cũ của Cảo là Công Chinh, Thọ Sơn, Đình Tá lại càng hoành hành hơn trước, chẳng bao lâu đã có trong tay hàng vạn binh mã, chiếm cả một vùng rừng núi rộng lớn, hiểm trở.

Hơn một tháng trời, dọc đường quân triều đình đi qua, nơi nào địch chủ tâm kháng cự mới tiêu diệt còn thì dùng lời lẽ quy hàng những kẻ làm phản và phủ dụ dân chúng; quan lại trước đây chỉ những kẻ thông đồng làm phản mới bắt giết, còn những ai không cố ý, chỉ vì sợ hãi mà theo thì dùng lại. Do vậy ba đạo quân chẳng mấy chốc đã gặp nhau ở Hữu Lũng.

Nói chuyện với Đăng Dung, Mạc Đốc khen Nguyễn Kính:

– Không có Nguyễn tướng quân chưa chắc hôm nay em tới được đây. Đường toàn đường núi rậm rạp, tướng quân đi trước mở đường. Tới Thái Nguyên, Thân Anh Kiệt và Nông Văn Toàn cố thủ trong thành không chịu ra đánh. Nguyễn tướng quân bảo làm cho mình một chiếc xe cao ngang mặt thành, rồi cùng mười dũng sĩ chỉ mang mã tấu và mộc lên xe; người bên dưới đẩy xe tới sát tường thành, giặc bắn tên, Nguyễn tướng quân và các dũng sĩ lấy mộc đỡ được hết rồi tất cả nhảy lên thành quyết chiến, mười một người chống lại trăm người và xuống mở cổng thành cho đại quân tràn vào.

Nguyễn Kính nói:

– Tôi vốn có tội với triều đình, được Tiết chế tướng quân xin với nhà vua tha mạng, lại thu nạp làm tướng dưới trướng, ơn ấy không sao kể xiết, một chút công lao thì đáng kể gì. Mạc Đốc tướng quân mới thực sự là dũng tướng khó ai bì nổi.

Đăng Dung bảo:

– Ta được Nguyễn tướng quân thật như Lưu Bị ngày trước được Triệu Tử Long vậy. Cánh quân của ta đánh thành Xương Giang nếu không có tướng quân Đinh Mông cũng chưa chắc xong nổi bởi Xương Giang ngày trước giặc Minh đóng nên củng cố thành quách vững chắc lắm. Đinh tướng quân bắc thang trèo lên thành, dùng dây xích đeo trùy quăng đâu trúng đó, giặc cách xa đến hơn mười bước chân vẫn chết như thường, khi quay xích thành vòng tròn quanh mình thì không một kẻ nào dám gần, bao nhiêu tên bắn tới đều bị dây xích đánh văng đi hết. Thật ta chưa thấy một ai giỏi đến thế.

Hành quân tới Chi Lăng thì trời đã tối, Đăng Dung cho quân hạ trại trên cánh đồng ruộng bậc thang. Mùa này khô cạn nên ruộng để không, lác đác mới có nơi trồng ngô. Lúc ấy đã gần cuối thu, dưới xuôi còn chưa lạnh nhưng ở đây đêm đến sương xuống rất buốt, nhiều người rét không ngủ được phải trở dậy đốt lửa sưởi, sáng ra thấy cành cây ngọn cỏ phủ một lớp trắng mới biết là sương muối.

Đầu giờ tị hôm sau quân triều đình đến cửa ải thúc trống khiêu chiến. Quân Trần Thăng đóng kín cửa ải nhất định không ra, quân triều đình đến gần thì chúng bắn tên xuống dày như lông nhím và còn chọc tức rằng: “Đây rừng tre rừng vầu bạt ngàn, tên của chúng ta vô số, bắn hàng chục năm không hết nhá! Tên lại đem ngâm nước đái lâu ngày, kẻ nào trúng phải chỉ có thối thịt mà chết!”. Chúng nói không sai, nhiều người bị tên dù chỉ bị nhẹ và đã được rịt thuốc, chỗ bị thương vẫn sưng đỏ lên rồi mưng mủ. Bị thương ở tay còn chịu được, bị ở lưng ở ngực ở bụng và nhất là ở đầu có người sau đó khoảng chục ngày đã chết. Năm sáu hôm liền như vậy. Trong khi đó lương thảo sắp cạn mà mãi không thấy Mạc ích Trưng cho xe lương lên. Bữa ăn phải bớt dần. Bụng đói cật rét, nhiều người tưởng không thể cầm nổi vũ khí. Quân sĩ bắt đầu hoang mang. Có người bàn sai quan bản xứ lấy thóc gạo của dân. Mạc Đăng Dung nói:

– Mạn ngược ruộng ít, thóc gạo chỉ đủ ăn nên chưa bao giờ triều đình bắt dân chúng cung nạp cho triều đình, mà thay bằng các sản vật trên rừng. Nay đi lấy thóc gạo của dân, dân sẽ ta thán, vô tình đẩy họ theo giặc Thăng.

Lê Bá Ly bảo:

– Tôi về kinh đô một chuyến xem sao.

Đang lúc ấy xe lương từ dưới xuôi lên tới nơi nhưng chẳng được bao nhiêu, áng chừng chỉ qua được vài ba ngày. Họ chuyển lời Mạc ích Trưng nói rằng bị Bộ Hộ gây khó khăn. Phạm Gia Mô kêu với vua, nhà vua bảo đấy không phải là việc của Bộ Lễ! Phạm Gia Mô và Mạc ích Trưng đành bó tay, chỉbiết cho người nói với Đăng Dung, bàn hãy rút quân.

Đăng Dung nín lặng hồi lâu rồi nói:

– Chúng ta vất vả ở đây cũng là vì triều đình, mấy kẻ ở Bộ Hộ không biết sao? Phạm Gia Mô đã lường trước chuyện này, nay quả nhiên không sai.

Đăng Dung liền viết tấu để Lê Bá Ly mang về kinh dâng vua đồng thời sai người đi gấp về Hải Dương yêu cầu Tổng trấn Nguyễn Bỉnh Đức điều gấp tới hai vạn thạch lương.

Lê Bá Ly đi được dăm hôm thì một chiều, có đoàn sứ giả triều đình từ kinh đô lên, Đăng Dung tiếp ở bản doanh. Chánh sứ trao cho Đăng Dung sắc chỉ của vua. Sắc viết:

“Trẫm thường nghe: Vì nước trừ bạo tàn, không quản nơi nguy hiểm, đó là chức trách của người làm tướng. Cho nên Điền Đan nước Tề dấn thân nơi tên đạn mà nước Địch quy hàng; Lý Tố nhà Đường xông pha gió sương mà bình định Hoài Sái. Các tướng ấy đều bảo vệ xã tắc và có công lớn với thiên hạ.

Khanh là người trẫm trông cậy. Nay giặc Thăng tụ tập dư đảng, chiếm cứ vùng Thái Nguyên, Lạng Sơn, triều đình phong cho khanh làm đô tướng, tiết chế các doanh thuỷ lục trong thiên hạ, chia đường đi đánh dẹp, vượt sông núi, gội gió mưa, phá quân giặc ở huyện Phượng Nhãn và Bảo Lộc, nhữngnơi khanh đi qua binh sĩ không hề xâm phạm của dân một mảy may, các dân xã đó đều đã hàng phục. Đã mấy lần nhận được thư tâu thắng trận, trẫm rất khen ngợi.

Về việc quân lương chậm trễ trẫm đã trách cứ Bộ Hộ, mấy hôm nữa lương sẽ tới nơi, không thiếu một hạt gạo.

Nay sai Thiếu bảo Binh bộ thượng thư Cẩm Sơn hầu Lê Thúc Hựu, Tư lễ Tổng thái giám kiêm Tài dụng khố sự Lê Khoái và Tả thị lang Đông các đại học sĩ Nguyễn Quýnh đem tờ sắc chỉ này úy lạo khanh cùng tướng sĩ các doanh và 100 lạng bạc để khanh thưởng cho kẻ có công.

Khi nhận tờ sắc này, khanh nên thể theo ý trẫm: Lấy điều trung nghĩa khích lệ tướng sĩ, đồng tâm hiệp lực, lập kế bắt giặc. Chỉ cốt bắt cho bằng được chính tên giặc Thăng, còn những kẻ a tòng đều tha cho hết thảy. Quét sạch tận sào huyệt bọn giặc ẩn núp đã lâu năm; cứu vớt dân địa phương khỏi lầm than, được an cư lạc nghiệp, để thông đường đi sứ, để trọn vẹn chiến công. Như vậy thì công danh của khanh sẽ vang lừng vũ trụ, tước lộc của khanh sẽ lưu truyền mãi mãi tới con cháu đời sau.”.

Đăng Dung nhận chỉ, mời đoàn sứ giả cùng ngồi bàn việc. Đăng Dung nói:

– Hoàng thượng ban thưởng cho tướng sĩ tuy chỉ có 100 lạng bạc nhưng thật đúng lúc. Tuy nhiên cái lúc này tôi cần là lương thảo chứ không phải tiền bạc, sao việc ấy lại chậm vậy?

Đám sứ giả bảo họ không biết chuyện ấy.

Đúng lúc đó xe lương của Hải Dương tới, đủ hai vạn thạch; Tổng trấnNguyễn Bỉnh Đức còn có thư gửi theo. Đăng Dung xem thư gật đầu tâm đắc rồi nói:

– Trước mặt là Chi Lăng, chính là nơi xưa vua Thái Tổ đánh mười vạn quân Minh không còn mảnh giáp, tướng giặc là Liễu Thăng bị chém chết bên sườn núi Mã Yên, chính sử nhà Minh viết chỉ còn mỗi Chủ sự là Phạm Hậu thoát chết về được nước. Ta thắng lớn thế một phần cũng bởi địa thế Chi Lăng hiểm yếu, thủ dễ mà công thì khó. Hãy xem, thung lũng nhỏ hẹp, một bên núi đá dựng đứng, một bên là con suối nhỏ bên kia suối là cánh đồng và năm ngọn đồi thấp. Nay Trần Thăng chiếm giữ cửa ải và cả núi cao cùng năm ngọn đồi nên chúng giữ lợi thế. Cũng như cha y trước đây là Cảo, Thăngquyết chí phản Lê phục Trần nên liều chết. Triều đình cũng quyết không tha cho y. Thuyết hàng không được, đánh cũng không được, vậy các tướng ai có mưu kế gì không?

Các tướng không ai nói gì. Đăng Dung gạn hỏi mấy lần, Mạc Đốc mới thưa:

– Dọc đường các tướng có bàn: Chúng ta vừa hành quân vừa chinh chiến dọc đường, suốt gần hai tháng nay đã vô cùng mỏi mệt, đến đây lại không quen thung thổ, nhiều người không chịu được rét, nhiều người đã bị ngã nước, mấy hôm rồi lại ăn uống dè dặt vì sợ lương không đủ. Giặc lại nhất định không chịu ra đánh. Chi bằng hãy tạm rút về, sau rồi sẽ liệu.

Các tướng một số người hùa theo Mạc Đốc. Đăng Dung nói với đoàn sứ giả:

– Các ông nghe cả rồi đấy, để các ông về tâu với nhà vua. Tôi muốn đánh, các tướng không muốn thì biết làm sao. Không phải các tướng thoái chí mà bởi Chi Lăng hiểm yếu quá, thời tiết lại không chiều người!

Binh bộ thượng thư Lê Thúc Hựu xụt xịt vì cảm lạnh, nói:

– Hoàng thượng cho tôi đi với đoàn sứ giả là có ý giúp Tiết chế. Hôm qua tôi có xem xét địa thế, thấy một bên núi đá dựng đứng, một bên là suối, giữa là con đường độc đạo rộng chỉ vừa năm người dàn hàng ngang đi sát nhau. ải xây chắn ngang đường, cửa ải nếu mở toang cũng chỉ chiếc xe ngựa đi lọt. Giặc trên ải do vậy mười người chống nổi trăm người. Dẫu có qua được ải thì cũng bị giặc phục kích trên núi bắn tên hay lăn đá xuống, mười phần phải chết đến chín! Thật khó! Tất nhiên có thể qua suối sang bên kia dàn quân trên cánh đồng nhưng năm ngọn đồi lại bị giặc chiếm giữ, có chiếm được cũng khá tổn thất. Vậy nên lui binh chờ ra Giêng ấm áp quay lại đánh cũng là một cách.

Đăng Dung bảo:

– May Thượng thư có lời không thì tôi lại mắc tội với triều đình vì không cố gắng. Nay tôi cho quân lui, về nghĩ thêm cho chu đáo, sang năm hứa lại bắc phạt cho đến khi diệt được giặc Thăng mới thôi.

Tổng thái giám Lê Khoái phản đối:

– Chính tôi tâu với Hoàng thượng xuất kho lấy bạc thưởng cho tướng sĩ, tưởng tướng sĩ quyết tâm hơn ai ngờ lại bàn lùi, thật uổng công của tôi và phụ lòng mong mỏi của Hoàng thượng!

Đăng Dung đứng dậy:

– Ông bảo uổng công của ông, vậy máu xương của quân sĩ đổ ra họ có kể công không?

Đám sứ giả không ngờ Đăng Dung lại cho rút quân nên kẻ chê người trách Đăng Dung, trách cả Lê Thúc Hựu vẽ đường cho hươu chạy.

Trưa hôm sau chờ cho nắng lên, Đăng Dung đổi hậu quân thành tiền quân rồi rút lui. Đi gần hai canh giờ thì dừng lại cho quân lính thổi nấu và nghỉ ngơi, mỗi người còn được phát nắm cơm lớn nhưng có lệnh mới được ăn. Khoảng gần sáng phía Chi Lăng bỗng sáng rực, Đăng Dung liền thúc trống, lệnh cho quân sĩ cấp tốc quay lại, ai đói lấy cơm nắm mà ăn.

Thì ra Đăng Dung giả cách rút quân nhưng cho một trăm quân tinh nhuệ mặc thật ấm nằm phục dọc theo bụi rậm bên bờ suối, đến gần sáng địch thấy quân triều đình rút đã xa liền mở cửa ải, lập tức một trăm quân mai phục do Mạc Đốc, Đinh Mông, Nguyễn Kính chỉ huy nhất tề xông lên quyết chiến chiếm lấy ải và đốt lửa gọi đại quân quay lại.

Bởi đã cách ải khá xa nên phải tới gần canh giờ đại quân triều đình mới đến nơi. Lúc đó một trăm binh sĩ chết chỉ còn chưa đầy mười người nhưng đã chiếm được ải và một dải ven suối. Trần Thăng đốc quân chiếm lại ải. Đinh Mông đứng giữa đường dùng trùy xích ngăn địch nhưng rồi có đứa nắm được dây xích, Đinh Mông phải bỏ trùy dùng dao ngắn đánh địch nhưng vì chúng đông quá nên không chống lại nổi và bị giết. Địa thế chặt hẹp, có lúc không thể dùng nổi vũ khí nên quân hai bên cứ thế ôm nhau dồn vào vách núi, đẩy xuống sông, nhặt đá đập nhau đến chết, dìm nhau xuống nước cho ngạt thở. Đến trưa, vì đại quân triều đình tới đông nên Trần Thăng núng thế bỏ chạy. Quân triều đình tràn xuống thung lũng đánh chiếm năm ngọn đồi và truy đuổi Trần Thăng đến cùng. Trần Thăng chạy lên châu Thất Nguyên, sau đó bị quân tuần tiễu của triều đình bắt được, bỏ cũi giải về kinh sư. Đăng Dung không dừng lại, vượt sông Kỳ Cùng, tiến lên tận ải Nam Quan.

Bây giờ Đăng Dung mới đưa cho mọi người xem thư của Nguyễn Bỉnh Đức. Bỉnh Đức bày kế “giấu trời qua biển”, “ngầm vượt bến Trần Thương” giả cách lui quân và cho phục binh chiếm ải. Đăng Dung đã nghĩ đến kế đó từ trước và bày cho Mạc Đốc và các tướng làm như thoái chí để lừa giặc. Tổng thái giám Lê Khoái lấy làm bực vì Đăng Dung bí mật kế ấy với mình. Đăng Dung bảo:

– Ở đây lạ nơi lạ chốn, tai vách mạch dừng, xin quan Tư lễ nghĩ đến việc lớn mà bỏ qua chuyện nhỏ nhặt.

Quân triều đình khải hoàn trở về kinh sư.

Một ông lão cùng con cháu và mấy người địa phương đợi bên núi suốt mấy ngày chờ cho kỳ được quân triều đình về qua để dâng rượu.

– Đã lâu lắm, - Ông lão nói - cách đây 21 lần cái rét đến rồi lại đi, có một quan triều đình chạy ngựa lưu tinh lên đây để gặp đoàn sứ giả sang Bắc quốc, con ngựa mệt đứt ruột chết! Quan ấy hỏi rượu Mẫu Sơn, chúng tôi không có sẵn, chỉ có rượu hoẵng nên bị chê là chua và nhạt, nước rượu không trong. Chúng tôi ân hận mãi từ đó đến giờ, vậy nên quyết kiếm rượu Mẫu Sơn ủ sẵn bao nhiêu năm nay để chờ. Nay đại quan lên đây đánh giặc, cho chúng tôi được dâng rượu và gửi một ít nhờ đại quan mang về kinh đô cho vị quan ngày trước.

Bên cạnh ông lão quả có năm bình rượu lớn cùng mấy cái sừng trâu dùng làm đồ uống rượu, gọi là giác. Mạc Đăng Dung quay về phía Lê Thúc Hựu có ý hỏi. Thúc Hựu lại nhìn Nguyễn Quýnh. Quýnh là Đông các đại học sĩ nên đọc nhiều, nhớ giỏi, đi đâu, thấy gì cũng ghi chép. Nguyễn Quýnh nói:

– Năm vua Hiến Tông băng, triều đình sai Nguyễn Bảo Khuê đi sứ Bắc quốc báo tang và cầu phong, chưa đến ải Nam Quan thì Lê Kỳ đuổi kịp, báo tin vua mới là Túc Tông cũng đã băng hà. Viên quan khi ấy hỏi rượu là Đô lực sĩ Lê Kỳ.

Mạc Đăng Dung bảo:

– Vua Túc Tông mất, Uy Mục đế kế vị mở khoa thi Tiến sĩ võ, anh em tôi cùng đi thi, năm ấy tôi mới ngoài 20, bây giờ đã 43 tuổi. Cuộc đời sao mà ngắn ngủi vậy!

Đăng Dung nhận rượu, uống một giác rồi truyền các tướng cùng uống.

– Rượu Mẫu Sơn thật ngon! - Đăng Dung khen – Nhưng mỗi loại rượu một vị riêng, tại sao ngày xưa Lê Kỳ lại chê rượu hoẵng nhỉ?

Ông lão nói:

– Rượu hoẵng nhạt và có vị chua, không hợp với người ưa rượu nặng nhưng uống vào bữa ăn rất tốt. Nên trong nhà chúng tôi lúc nào cũng sẵn. Nếu tướng quân không chê thì chúng tôi lại xin dâng thứ rượu ấy.

Ông lão đem rượu hoẵng ra. Đăng Dung và các tướng mỗi người lại uống một giác nữa, cùng khen rượu có vị riêng rất lạ. Đăng Dung tặng ông lão tấm chiến bào khoác trên người rồi tạm biệt, dọc đường bảo tướng sĩ: “Người mạn ngược thật thà, tốt bụng, thật là chỗ dựa vững chắc cho phên giậu quốc gia!”.

Đinh Mông tử trận. Mạc Đốc bị trọng thương, dọc đường thì mất. Nguyễn Kính cũng bị thương. Một trăm dũng sĩ có công chiếm ải không còn một ai. Đăng Dung ngồi xe ôm xác em suốt một ngày trời mới cho người khâm liệm mang về kinh đô. Bản thân Đăng Dung cũng bị mấy vết thương, nặng nhất là vết giáo đâm ở đùi.

Nhà vua thân ra tận bến sông Nhị Hà đón Mạc Đăng Dung rồi xe vua đi trước, xe Đăng Dung đi sau, cùng về điện Vạn Thọ dự ngự yến. Các Thượng thư Lê Thúc Hựu, Trình Chí Sâm, Nguyễn Thì Ung, Phạm Gia Mô và nhiều đại thần hết lời ca ngợi Đăng Dung, so sánh Đăng Dung với với Y Doãn phò nhà Thương, Khương Tử Nha, Chu công Đán phò nhà Chu. Đăng Dung cảm tạ, nói rằng cũng như chim cắt chim ó, bay cao bay xa được là nhờ đôi cánh rộng, đôi cánh ấy là trăm quan văn võ trong triều. Nhân đó Đăng Dung tâu vua ban thưởng và phong bổ cho gần hai chục tướng sĩ có công dẹp giặc và giữ vững kinh đô, ban tiền bạc làm ma cho Mạc Đốc, Đinh Mông cực hậu.

16.

Biết Thái hậu bàn việc nạp cung vì nhà vua đã đến tuổi trưởng thành, cũng nhân đang vui, Đăng Dung tâu:

– Con gái Lân Mỹ hầu Mạc Quốc Trinh tên là Mạc Thị Kim Thoa năm nay tuổi vừa đôi tám, đẹp người đẹp nết, thần vẫn coi như con đẻ. Nay xin được tiến cung để hầu hạ nhà vua.

Thái hậu và nhà vua không nói gì. Ngự yến tan, vua bảo mấy quan đại thần thân tín ở lại, nói với họ:

– Trẫm những tưởng được Mạc Đăng Dung như người được cải tử hoàn sinh. Y lập được nhiều công lao ai cũng thấy, phía Đông làm cho chốn Hải Dương yên ổn làm ăn; phía Tây dẹp được dư đảng Trần Chân, quy hàng Nguyễn Kính, Hoàng Duy Nhạc, đánh tan Lê Do; phía Nam giữ vững Sơn Nam; phía Bắc đánh dẹp Trần Thăng thu về cả một miền rộng lớn cho triều đình. Bọn Phạm Gia Mô ca ngợi y như Chu công, Y Doãn, cũng không có gì quá đáng. Nhưng liệu y có noi gương của các vị ấy mãi mãi giữ lòng trung được hay không? Y không những cho người trong họ nắm hết quyền hành mà còn kiềm chế trẫm đủ đường. Trẫm ở ngoài cung Mạc Đăng Quyết đi theo, trẫm ở trong cung Mạc Đăng Doanh ở bên, cả khi trẫm lên giường cũng sẽ có Mạc Thị Thoa nằm cạnh, trẫm sống làm sao nổi? Nay Đăng Dung tự do ra vào nơi cung cấm không nể sợ ai, lại lấy cớ đánh giặc Thăng bị trẹo chân và bị thương ở đùi, để đi đường bộ thì ngồi xe che lọng phượng bông vàng, đi đường thuỷ thì dùng thuyền rồng dây lụa, đều là nghi trượng của thiên tử! Thà trẫm về với cái xó Lam Sơn như trước còn hơn.

Thái hậu bảo:

– Gái goá này cũng thà vậy cho xong!

Nguyễn Hiến, Phạm Thứ cùng khóc:

– Chúng thần bất tài, để Thái hậu và bệ hạ ngày đêm lo nghĩ, thật có tội!

– Hay ta dùng cái cách như với Trần Chân ngày trước, gọi Đăng Dung vào cung rồi cho người giết đi. Trẫm đã có Thị vệ Nguyễn Cầu, Đô lực sĩ Đàm Cử, mới đây Trịnh Tuy hối hận đã có thư xin được xá tội và cho Đô lực sĩ Nguyễn Thọ từ Thanh Hoa ra hầu. Ba người ấy không những đủ sức giết Đăng Dung mà kẻnào theo hầu y cũng khó thoát.

Nguyễn Hiến thưa:

– Thần nghĩ cách ấy không xong. Đăng Dung thừa khôn để lấy bài học của Trần Chân mà nhắc mình. Bọn Mạc Quyết bên ngoài lại không như đám quân ô hợp của Trần Chân. Thần có kế này gọi là bắn mũi tên trúng hai đích: Một mặt cho người vào Thanh Hoa gọi Nguyễn Kim, Trịnh Tuy ra phò giá. Mặt khắc vì lâu nay Lê Bá Hiếu, Lê Khắc Cương ở Kinh Bắc sinh lòng dạ khác và bất bình với Đăng Dung, nay cho người xui y gọi là chống lại triều đình. Nhân đó cử Đăng Dung cầm quân đi đánh. Lúc đó sẽ cho Đàm Cử, Nguyễn Thọ mang quân tiếp ứng, tiếng là thế, kỳ thực đánh sau lưng Đăng Dung, hai mặt cùng đánh chắc chắn Đăng Dung sẽ không chống nổi. Thị vệ Nguyễn Cầu thì cố gắng giữ cung điện chống lại bọn Mạc Quyết, Mạc Đăng Doanh để chờ quân cần vương từ Thanh Hoa ra, việc lớn chắc xong. Còn bọn Bá Hiếu sau đấy ta sẽ phủ dụ vỗ về hắn, việc rồi cũng xong.

Vua Chiêu Tông nghe theo kế đó.

***

Cuối xuân năm ấy, các quan đại thần ai có con gái chưa chồng đều phải thông báo và vẽ tranh kèm theo gửi cho Bộ Lễ để Bộ Lễ chọn lấy khoảng 200 người trình diện Thái hậu và nhà vua. Mặc dù rất lo lắng về chuyện Đăng Dung, nhà vua vẫn cảm thấy rạo rực khi chỉ vài ngày nữa mình bỗng nhiên có một lúc mấy chục người vợ! Nhà vua cũng không lạ gì đàn bà, vì năm 12 tuổi đã được lâm hạnh. Người dạy nhà vua chuyện chăn gối tuổi chưa nhiều, chỉ hơn vua có sáu, bảy tuổi nhưng việc chỉ bảo rất thành thạo nên sau đó còn có mang. Từ đó đến nay cũng vậy, nhà vua gần đàn bà luôn, đấy là khi họ tắm, họ mặc quần áo, họ săn sóc cho vua và khi nào cũng làm cho vua thích thú, thỉnh thoảng họ lại chiều vua mà lên long sàng. Nhưng dù sao vẫn khác với chuyện này.

Trong lúc chờ hoạn quan đưa các cô gái vào, có lúc vua còn cương cứng đến nỗi tự xấu hổ với mình mà bỗng dưng đỏ mặt. Tuổi 17 ai mà chả vậy.

Trước mấy hôm đưa Kim Thoa vào cung, Đăng Dung bảo vợ chồng Mạc Quốc Trinh:

– Chúng ta hết lòng vì triều đình nhưng nhà vua lại đi nghe lời gièm pha mà có ý nghi ngờ thành tâm của chúng ta, bày đặt hết mưu này đến kế nọ. Có người trong nội cung nói với tôi như vậy. Chuyện lương thảo dềnh dàng hồi ta đi đánh Trần Thăng ngày trước chưa qua thì giờ lại đến chuyện có kẻ kích động Lê Bá Hiếu ở Kinh Bắc ra mặt chống đối. Ngay việc nhà vua đi đâu mấy đô lực sĩ cũng kè kè bên cạnh đủ biết điều đó. Vì thế cần có người luôn luôn ở bên vua để can gián, không can gián nổi thì biết được thái độ của vua mà thông báo, không thì có ngày chúng ta chết không có đất chôn. Họ ta và người làng ta không ít con gái xinh đẹp nhưng sở dĩ tôi chọn Kim Thoa vì nó là con cái trong nhà mà lại khôn ngoan. Thái hậu và nhà vua tất nhiên biết điều đó, chỉ vì bất đắc dĩ mà phải nghe tôi nên cho dù Kim Thoa được vào cung, Thái hậu cũng sẽ tìm cách không cho Kim Thoa với nhà vua gần nhau, nhà vua cũng kiếm cớ xa lánh Kim Thoa. Nên Kim Thoa có làm được việc giao cho hay không tuỳ thuộc vào chính nó. Đàn ông mười người thì chín người không thoát nổi ải mỹ nhân nên nó phải biết cách khiến cho nhà vua luôn luôn nhớ đến nó. Nhưng nó cũng cần phải biết đàn ông không phải ai cũng vì đàn bà mà để hỏng sự nghiệp nên lại phải làm sao khiến nhà vua thấy cần nó như cần một kẻ cận thần.

Mạc Quốc Trinh nói:

– Kim Thoa còn ít tuổi chưa biết gì, ngay như gặp đàn ông còn xấu hổ nên chuyện này phải bảo nó mới được. Nhà vua trước khi tuyển phi tần đều đã lâm hạnh từ mấy năm trước để cho quen chuyện đó. Tôi nghĩ có lẽ phải cho người dạy bảo con bé.

Sau đó Mạc Đăng Dung gọi riêng Kim Thoa tới nói:

– Con vào cung kỳ này rất hệ trọng. Có việc gì con cứ nói với quan nội thị là Nguyễn Thế An.

Đêm ấy, hai người một nam một nữ đến phủ Quốc Trinh, gã đàn ông vừa trông thấy Kim Thoa đã nhìn hau háu cho dù hắn biết chỉ nhìn thôi đã không được phép mà còn phạm trong tội. ả đàn bà thoáng trông đã biết là hạng gái lẳng lơ có tàn có tán. Mở đầu, ả đàn bà kể cho Kim Thoa sự tích Bà chúa Ngựa lưu truyền ở Vĩnh Trụ. Chuyện rằng bà này đêm nào cũng phải hơn chục người đàn ông cùng chăn gối, đêm không thoả bà bắt họ chăn gối cả ban ngày. Đàn ông thì ham vì bà ta đẹp, giàu có và con nhà quyền lực. Nhưng nhiều người vì kiệt sức mà chết, có người còn chết ngay trên bụng bà ta! Cuối cùng dân làng phải làm con ngựa bằng gỗ cho bà vào trong đấy giả làm ngựa cái. Thấy thế bà rất mừng, không ngờ chết vì không chịu nổi sức ngựa. Nghĩ bà là dị nhân nên dân chúng gọi là Bà chúa Ngựa và lập đền thờ. ả đàn bà kể xong, nói: “Tại sao biết có người đã chết vì bà ta mà nhiều gã đàn ông vẫn lao tới như thiêu thân? Họ ham tiền bạc ư? Quyền lực bà ta quá lớn ư? Cũng có nhưng cái chính bởi đàn ông vốn háu tính như vậy!”. Kim Thoa nghe mà nổi hết gai ốc. Gã đàn ông đi cùng thừa nhận đàn ông mười người thì chín người có tính ấy nhưng ngoài miệng họ lại nói khác đi, làm ra vẻ đạo mạo. Từ trước đến nay chỉ thấy vua nước Tống đời Xuân Thu là thực thà, chẳng những vậy khi ra trận trên cờ còn có chữ rằng mỗi đêm với chín, mười đàn bà, chư hầu thấy y khoẻ thế ai cũng khiếp!

Hai người giảng giải và thị phạm suốt đêm cho đến sáng. Lúc đầu Kim Thoa còn xấu hổ đỏ mặt, sau không những thích thú mà còn hỏi những điều đến hai người còn không ngờ.

200 người đẹp sau khi được các thái giám sơ chọn, chỉ còn 50 người. Ai cao quá, thấp quá, béo quá, gầy quá đều phải trở về quê. 50 người ấy tiếp tục được các thái giám thành thạo “nhất thẩm”. Họ ngắm nghía dung nhan, xem tóc, tai, mi, mày, răng lợi, đùi vế, cánh tay. Thêm 10 người nữa phải ra khỏi cửa Đại Hưng trở về quê. Tới “nhị thẩm” những người đẹp phải đi đi lại lại giơ tay giơ chân và nói để xem giọng nói thế nào. Chỉ còn 30 người được “tam thẩm”. Bây giờ thì họ được các cung nữ già và nữ quan đưa từng người một vào phòng kín xem xét hà hít khắp da thịt và xem cả chỗ kín. May sao cả 30 người đều được ở lại cung và được nuôi dạy trong vòng một tháng, từ cách đi đứng, nói năng, lễ nghi. Trong thời gian đó họ luôn luôn được các cung nữ già và nữ quan theo dõi. 6 người tưởng đã mừng không ngờ bị loại, một người ngủ thì ngáy, một người ngủ có tật nghiến răng, một người hay đánh trung tiện, một người có tính tắt mắt, một người lăng loàn đanh đá, một người có bệnh đái rắt. Đến đây vua Chiêu Tông phải kêu lên: “Những hai trăm người mà nay chỉ còn có hăm tư người, đến Thái hậu lựa nữa thì hết à?”. Phụng nghi thái giám Hoàng Quý Nhất nói: “Tâu Hoàng thượng, mùa xuân sang năm lại tuyển nữa, năm nào cũng tuyển một lần. Chuyện kinh giá đâu phải chuyện thường, xin Hoàng thượng chớ sốt ruột”.

Đích thân Thái hậu đứng ra lựa chọn lần cuối và cũng bà bước đầu phân họtheo chức phẩm, phong ai làm Hoàng hậu, Quý phi là việc sau này vì trải qua thời gian mới rõ được phẩm hạnh các cung tần. Thái hậu loại thêm 4 người nữa, cho xuống hàng cung nữ, trong đó có người chỉ vì bỗng dưng lại hắt hơi làm Thái hậu giật mình. Kim Thoa lần nào cũng qua được mà đúng ra thì nàng chỉ xong được “nhị thẩm” là cùng vì chỗ kín không được đẹp. Tuy nhiên trong văn bản cái chỗ ấy lại được khen: “Cái hoa khế tươi và thơm”. Thái hậu phong cho Kim Thoa là Chiêu dung, một chức phẩm khá thấp. Nàng biết Thái hậu cố tình hạ thấp nàng chỉ vì nàng là con gái họ Mạc.Nhưng nàng không lo, không buồn vì đấy mới là lựa chọn của Thái hậu, người quyết định cuối cùng vẫn là nhà vua, cho dù nhà vua không có quyền thay đổi thứ bậc mà chỉ được phép loại bỏ những người không vừa ý. Ngày trước bà Nguyễn Thị Cận mẹ vua Uy Mục cũng chỉ là Chiêu Nhân, hơn nàng một bậc; xưa nữa, bà Ngô Thị Ngọc Dao mẹ vua Thánh Tông lại còn là Tiệp dư, thấp hơn Chiêu Dung những sáu bậc!

Đến lượt những người được chọn, 20 người tất cả ra mắt nhà vua trẻ. Kim Thoa nhớ lại những gì người đàn bà từng trải đêm nào nói với nàng: “Em hãy đứng hơi tách khỏi bọn họ vì em không đẹp hơn hẳn họ, do đó phải làm cho vua chú ý. Em vừa phải tỏ ra quyến rũ vừa phải làm ra vẻ không quantâm gì đến chuyện được làm vợ vua nên em cần hồn nhiên và ngây thơ như lúc em còn ở nhà với bố mẹ, em hãy đem theo gì đó ở nhà em vẫn thích. Em thích mèo à? Không được, nó lạ chỗ đông người sẽ chạy mất. Hoa hồng à, cũng được, em hãy tỏ ra chỉ biết có bông hoa ấy. Em nên nhớ, đàn ông không thích thứ tình yêu dễ dàng, họ thích những người đàn bà phải nhọc công mới chinh phục được nên em hãy tạo cho mình cái gì đó thật huyền ảo, xa vời và kiêu sa khiến nhà vua dù không muốn có em vẫn phải thèm khát em...”. Kim Thoa làm đúng như vậy. Tuy nhiên nàng lo lắng quá mức vì nhà vua chỉ sợ phi tần của mình không còn được bao nhiêu nên không loại một ai cả. Không những thế, nhà vua còn bảo hoạn quan cho nàng vào hầu vua ngay đêm đầu tiên. Thái hậu thấy vậy, ngạc nhiên bảo: “Đấy là con gái Đăng Dung, con không nhớ à? Dạo nọ con chả nói nằm bên cạnh nó thì sống làm sao nổi đó thôi!”. Chiêu Tông nói: “Nhưng con thấy thích. Những người khác cứ như hoa không có hương ấy, ai cũng nhạt nhẽo quá chừng! Con thề với mẹ chỉ gọi nàng một đêm rồi sau sẽ thôi.”.

Kim Thoa lại nhớ lời người đàn bà: “Hoa không thể đẹp mãi, em phải biết vậy. Đã thế đàn ông lại có tính có mới nới cũ, cả thèm chóng chán, có khi chán ngay khi em vừa trút bỏ xống áo và còn chưa lên giường, bởi vì em khi có quần áo thì da thịt tròn trĩnh, trông đàn ông chỉ muốn cấu véo nhưng bỏ quần áo ra thì thể nào cũng có chỗ khó coi. Em hãy quyến rũ nhà vua bằng ma lực của bản năng đàn bà khiến nhà vua quên đi cái xấu của em. Ma lực của đàn bà ư? Chuyện Bà chúa Ngựa chả nói với em đó sao, việc chị thị phạm, em chả đã thấy đó sao? Em thích chơi mèo, hẳn đã thấy mèo lúc động đực man dại làm sao...”.

Nhưng “người đàn bà thị phạm” không trải qua cuộc sống đầy quyền lực như Kim Thoa nên không ngờ rằng, khi tên hoạn quan đưa Kim Thoa vào hầu vừa đi khỏi, chỉ còn lại một mình với nàng, nhà vua bỗng cảm thấy sợ hãi, tới mức phải gọi hoạn quan quây quần bên giường, lúc đó mới dám ngả lưng bên Kim Thoa trong tâm trạng vô cùng căng thẳng, chỉ sợ bị giết. Kim Thoa sau khi giở hết cách, chỉ còn biết ngậm ngùi. Cứ thế rồi cả hai cùng thiếp đi lúc nào không biết. Sáng ra thấy con trai tỏ ra mệt mỏi, Thái hậu hỏi:

– Cái con lăng loàn ấy mà làm con mê mệt đến nỗi thế này ư?

– Thưa mẹ, không phải! Ngược lại là đằng khác. Con có làm gì đâu vì suốt đêm cứ sợ bị nó giết!

– Khổ thân con tôi! - Thái hậu thở dài -Không hiểu ngày trước khi Thuận Tông nhà Trần phải lấy con gái Hồ Quý Ly có khổ nạn như con bây giờ không! Được rồi, việc này con cứ để cho ta lo liệu.

Mấy tháng sau Chiêu Tông ban chiếu phong Phạm Thị Ngọc Quỳnh, người sách Cao Trĩ, huyện Thuỵ Nguyên làm Gia Khánh hoàng hậu. Phạm hoàng hậu là người hiền hậu và sâu sắc, biết mình tuy ở ngôi cao nhưng không có quyền lực nên cũng không dám đòi hỏi, được hầu vua lúc nào thì cố làm vua vui lúc ấy. Hoàng hậu còn tìm cách làm thân với Kim Thoa để khỏi bị nghi kỵ. Còn Kim Thoa, nàng được thăng làm Hoà tần, tuy chỉ lên hai bậc nhưng quyền thế vẫn không hề thay đổi!

17.

Lương Phú hầu Lê Bá Hiếu bảo mình là con thứ của Chiêu Nhân hoàng hậu với vua Hiến Tông khi xưa, như vậy là em cùng mẹ với Uy Mục đế. Người Phù Chẩn, Đông Ngàn chưa quên Chiêu Nhân hoàng hậu và cái chết thảm thương của Uy Mục nên sẵn lòng cứu giúp Bá Hiếu. Thấy nhà vua hèn đớn, quyền hành trong triều dần dần rơi vào tay Mạc Đăng Dung, Bá Hiếuphẫn nộ và muốn nổi loạn nhưng lại sợ không ai theo. Đang lúc ấy Nguyễn Hiến từ kinh đô lên, đem theo mật chỉ của Chiêu Tông. Bá Hiếu tiếp chỉ và bàn với người trong họ là Bảo Xuyên hầu Lê Khắc Cương:

– Giờ chúng ta đã có cớ để khởi nghĩa. Thật nhất cử lưỡng tiện. Diệt xong Đăng Dung ta sẽ tính tới Quang Thiệu!

Bá Hiếu dựng cờ “phù Lê diệtMạc”, vì thấy Bá Hiếu là con của Chiêu Nhân hoàng hậu nên người Kinh Bắc theo rất đông, từ Đông Ngàn kéo xuống Gia Lâm, chiếm bờ Bắc Nhị Hà, tấp nập chuẩn bị bè mảng vượt sông.

Mạc Đăng Dung tâu vua:

– Thần mấy lần xông pha mũi tên hòn đạn vì triều đình vậy mà nay Lê Bá Hiếu, Lê Khắc Cương lại giả danh cần vương khiến cho thiên hạ không biết đúng sai, xin bệ hạ ban chỉ cho thần xuất quân.

Chiêu Tông bảo:

– Khanh là Đô tướng, Tiết chế thống lĩnh binh nhung thiên hạ, thấy thế nào phải thì cứ làm, việc gì cần trẫm ban chỉ.

Đăng Dung không bằng lòng nhưng cũng không nài nỉ gì thêm, lo việc đem quân sang sông. Quân Kinh Bắc lấy đê Nhị Hà làm thành cố thủ nên mấy lần quân triều đình lên được bờ đều bị đánh bật xuống sông.

Lê Bá Ly bàn hãy sai Nguyễn Bỉnh Đức đem quân Hải Dương đánh lên Chí Linh, chiếm Lục Đầu Giang rồi từ đấy vòng xuống đánh sau lưng giặc. Giặc phải quay lại chống cự, bấy giờ quân triều đình thể nào cũng chiếm được đê. Hai mặt cùng đánh, chắc được.

Đăng Dung theo kế ấy, quả nhiên quân Kinh Bắc phải lui.

Đăng Dung đang chuẩn bị tiến quân thì có tin các tướng Đàm Cử, Nguyễn Thọ đem quân tiếp ứng, hiện đang qua sông. Đăng Dung tạm dừng tiến quân để tiếp hai tướng. Bỗng Mạc Quyết phi ngựa từ ngoài đê thẳng vào trại, hoảng hốt: “Đàm Cử, Nguyễn Thọ làm phản!”. Đăng Dung vội rút thanh đao trên giá, chạy ra tàu ngựa, vừa lên được lưng con Cát mã thì đã thấy quân Đàm Cử, Nguyễn Thọ từ trên mặt đê tràn xuống, tiếng hô “sát” vang trời. Nguyễn Thọ trông thấy Đăng Dung chạy phía trước liền rút cung tên bắn luôn mấy phát nhưng đều không trúng hoặc tên đã quá tầm. Đăng Dung một mình một ngựa chạy về hướng Đông, nhằm phía Hải Dương. Một toán kỵ binh Kinh Bắc từ phía Cẩm Giang xông ra chặn đường! Chúng dàn hàng ngang và đặt tên lên cung, chờ đợi. Đăng Dung cúi xuống nói: “Cát mã! Cát mã! Còn nhớ năm giúp ta giành Trạng nguyên võ không?”. Con ngựa hí lên dũng mãnh, phi thẳng về phía trước. Đám kỵ binh phía trước bật dây cung. Đăng Dung vung đao đánh văng hàng chục mũi tên. Cát mã bỗng chồm hai chân trước, hí lên những tiếng khác thường. Nó đã nhận trọn hai mũi tên để bảo vệ cho chủ. Mặc dù vậy con ngựa hăng tiết vẫn lao về phía trước. Đăng Dung bổ lưỡi đao xuống tên tướng vừa bắn. Đầu hắn bay trúng ngực tên bên cạnh làm tên này giật mình, vứt vội cung để cầm lấy ngọn thương đang đặt ngang trên yên, chưa kịp thì chính y đã bị chém sả vai. Đám kỵ binh giặc kinh hồn bỏ chạy, cũng là lúc con Cát mã gục xuống. Đang lúc ấy một toán quân xuất hiện phía trước, phấp phới lá cờ có chữ Mạc. Đăng Dung nhận ra Mạc Đĩnh Khoa. Đăng Dung đứng hồi lâu bên xác con Cát mã, nói với Đĩnh Khoa:

– Từ khi ông Nguyễn Hậu chủ trại ngựa ở Tam Đảo đưa Cát mã tới cho ta đến nay đã 17 năm, nó đã trở thành bạn của ta, cùng ta ra trận mười lần thì tám, chín lần thắng lợi trở về. Cát mã đã mấy lần bị thương, mấy lần cứu chủ. Vết thương này là ở trận đánh Trần Tuân, ta bị chém từ phía sau, không hiểu sao nó lại biết được, nó tung chân đá đối phương và bị nhát chém vào mông. Vết này là ở Chi Lăng, nếu không có nó ta đã bị thương ở chân rất nặng. Bây giờ thì hết rồi, ta không còn Cát mã nữa! Thật đáng thương! Hãy đem mai táng bạn của ta như với một tử sĩ vậy.

Thấy việc đột kích thất bại, Đàm Cử, Nguyễn Thọ sang sông trở lại kinh đô. Đăng Dung sai Lê Bá Ly, Mạc Quyết về kinh hợp sức cùng Mạc Đăng Doanh truy tìm Đàm Cử, Nguyễn Thọ, còn mình tiếp tục đánh lên Kinh Bắc.

Lê Bá Hiếu, Lê Khắc Cương mỗi người một ngả chạy vào rừng. Trong dân chúng có người phát hiện ra Bá Hiếu đánh lừa họ. Hoàng hậu Chiêu Nhân không phải là mẹ đẻ Bá Hiếu vì bà chỉ sinh được mỗi Uy Mục rồi mất. Dân chúng giận Bá Hiếu, không theo nữa. Mấy người thợ săn căm uất vì gia đình có người chết do theo Bá Hiếu chống lại triều đình nên quyết tìm y, bắt đem nộp cho triều đình. Cũng toán thợ săn ấy tìm thấy bộ xương của một người mới bị hổ ăn thịt, nhận ra đấy là hài cốt Lê Khắc Cương nhờ bên cạnh còn nguyên cái túi gấm trong có chiếc ấn bằng vàng khắc chữ “Ngự dụng chi ấn”. Toán thợ săn đem xương sọ và chiếc ấn nộp cho Đăng Dung. Họ còn kháo nhau con hổ ấy rất to mà lại thọt vì trong bốn vết chân thì một vết chỉ khẽ in trên mặt đất. Hổ thọt đều rất dữ vì hằn sâu mối thù với người.

Đăng Dung để Nguyễn Bỉnh Đức ở lại phủ dụ dân chúng còn mình về kinh hỏi tội Đàm Cử, Nguyễn Thọ.

Đàm Cử, Nguyễn Thọ trốn trong Hoàng thành. Mạc Quyết, Lê Bá Ly đem quân Túc vệ tới vây bên ngoài. Bên trong thì Mạc Đăng Doanh cho quân giữ điện Kim Quang lùng sục khắp chốn. Nhà vua phải giấu Đàm Cử, Nguyễn Thọ ở chỗ các cung nữ.

Kim Thoa biết được âm mưu của vua nhưng Nguyễn Thế An đưa được tin ra ngoài thì đã muộn. Mặc dù vậy, cũng giúp Mạc Quyết và Mạc Đăng Doanh vây chặt Hoàng thành không cho Đàm Cử, Nguyễn Thọ chạy thoát để chờ Đăng Dung trở về.

Mạc Đăng Dung giận lắm, cho người mang biểu vào cung đòi giết Nguyễn Cầu, Đàm Cử, Nguyễn Thọ, nếu không sẽ phá Hoàng thành. Nhà vua khóc, không nỡ. Ba tướng cùng nói: “Xin bệ hạ cứ đổ hết tội cho chúng thần. Chúng thần chết mà cứu được bệ hạ, tỏ được lòng trung cũng cam lòng” rồi bảo nhau mở cổng Hoàng thành nộp mình cho Đăng Dung. Nhà vua gạt nước mắt nhìn họ đi về phía cửa Đại Hưng.

Giết ba người rồi, Mạc Đăng Dung vào cung, trách vua:

– Thần từ khi may mắn được vua Đoan Khánh cho theo hầu đến nay, trải qua đời vua Hồng Thuận đến bây giờ là bệ hạ, đều hết lòng trung nghĩa, luôn luôn theo lẽ phải, chưa khi nào dám trễ nải trong công việc, bảo đi dẹp giặc là đi ngay, không quản vất vả, vào sinh ra tử không biết bao nhiêu lần, đến đứa em ruột thịt cũng bỏ mình vì nước. Thế mà bệ hạ lại nghe lời sàm tấu của bọn xấu khiến nghĩa vua tôi sứt mẻ, thần nghĩ rất đau lòng.

Nhà vua không biết nói sao, bảo:

– Tại Trịnh Tuy ở Thanh Hoa cho Nguyễn Thọ ra đây xui trẫm rồi rủ đám kia cùng hành động. Trẫm quyết không nghe nhưng bọn chúng cứ theo ý mình, trẫm có biết gì đâu! Trẫm đã giao cho khanh bọn Nguyễn Cầu, Đàm Cử, Nguyễn Thọ để khanh xử trí. Vậy nên từ đây khanh hãy yên tâm.

Đăng Dung đưa cho vua chiếc ấn của bọn Lê Bá Hiếu, Lê Khắc Cương:

– Bọn Hiếu, Cương bảo là cần vương nhưng thực bụng muốn chiếm ngai vàng nên mới tự cho cái quyền làm “Ngự dụng chi ấn” để dùng. Lê Hiếu còn mạo nhận là con Chiêu Nhân hoàng thái hậu để lừa dân chúng. Nếu thần không ra quân kịp thời, hậu quả thế nào bệ hạ cũng biết. Vậy mà khi thần xin bệ hạ ban chiếu xuất sư, bệ hạ nhất định không cho là ý thế nào?

Nhà vua đỏ mặt. Đăng Dung nói tiếp:

– Đã vậy nhân lúc thần bắc phạt, Mạc Quyết và tì tướng của thần là Hùng Sơn hầu Kiều Văn Côn thì bận cứu chữa những nơi ở kinh thành bị giặc đốt cháy, bọn Nguyễn Cầu lại cho người bắt giam hai Thượng thư Trình Chí Sâm và Nguyễn Thì Ung, bảo là họ cùng phe đảng với thần. Nguyễn Cầu nghe lệnh ai và phe đảng của thần là thế nào xin bệ hạ cho biết để thần được thanh minh. Bệ hạ khỏi lo nghĩ, thần khỏi băn khoăn.

– Không! Khanh không phe đảng nào cả! Khanh chớ nghe ai nói càn, còn chuyện hai Thượng thư bây giờ khanh nói trẫm mới biết, trẫm sẽ cho thả họ ngay.

Chiêu Tông từ nãy đến giờ mồ hôi ướt đẫm lưng áo!

Đăng Dung lại vào cung Diên Thọ trách Trịnh Thái hậu không biết khuyên nhủ vua. Thái hậu bảo:

– Nhà vua đã đến tuổi cáng đáng hết thảy công việc, ta không còn ngồi sau rèm nhiếp chính nữa nên chuyện vừa rồi ta có biết gì đâu.

Thấy tình thế đã đến lúc nguy ngập, tối ấy Chiêu Tông mật gọi bọn Nguyễn Hiến và Phạm Thứ. Nguyễn Hiến tâu:

– Lần trước thần bày kế, kế đã không thành lại làm khốn cho bệ hạ, nay thần không dám nói nữa, chỉ biết nếu bệ hạ bảo nhảy vào lửa thì thần nhảy vào lửa, bảo chết thay cho bệ hạ thì thần sẵn sàng chết.

Phạm Thứ tâu:

– Trước bệ hạ còn một ít Cấm binh, thị vệ cùng bọn Cầu, Cử, Thọ, bây giờ chẳng còn một tên lính nào, vậy thì muốn làm gì cũng khó. Đăng Dung chưa muốn chứ muốn thì việc lớn đến mấy cũng xong. Y còn lưỡng lự có lẽ bởi quanh vua vẫn còn không ít bày tôi trung thành và các thế lực quân phiệt đối địch. Thanh Hoa vẫn còn nguyên hai nhà Tống Sơn, Thuỷ Chú; Tuyên Quang, Hưng Hoá có tàn dư bày đảng của Vũ Nghiêm Uy; Bắc Giang có Hà Phi Chuẩn, Nghiêm Bá Ký, Phạm Tại. Nguyễn Cầu, Đàm Cử, Nguyễn Thọ bị giết, chả nhẽ con họ là Nguyễn Xí, Đàm Khắc Nhượng, Nguyễn Định lại chịu ngồi yên? Ngay các tướng cũ quân Sơn Tây thì chỉ Hoàng Duy Nhạc Nguyễn Kính là chịu theo Đăng Dung. Vậy nên hãy bỏ kinh đô, ra ngoài hiệu triệu các tướng bốn phương hỏi tội Đăng Dung.

Nhà vua thở dài:

– Trẫm đang rối hết ruột gan, ý các khanh thế nào bàn nhau cứ thế mà làm.

Ngay đấy Nguyễn Hiến, Phạm Thứ thay Chiêu Tông thảo mật chiếu, cho người mang tới các nơi gọi đem binh cứu vua.

Mạc Thị Kim Thoa từ lúc vào cung đến giờ gần như đêm nào cũng được bên vua. Vua không muốn thế nhưng sợ Đăng Dung nên Kim Thoa đòi là phải nghe, thỉnh thoảng mới được đến với Hoàng hậu và các phi tần khác. Đang sức thanh niên không thể kiềm chế nổi nên dù không chút hào hứng, nhà vua cũng ban cho Kim Thoa được vài đêm thoả mãn. Đêm nay, Chiêu Tông mãi gần sáng mới về cung, thấy Kim Thoa ngủ say, nhà vua sẽ sàng ngả lưng xuống bên cạnh, tên hoạn quan cũng rón rén mang chăn tới cho vua vì biết vua không muốn đánh động Kim Thoa. Không ngờ Kim Thoa biết hết nên nhà vua vừa nằm xuống, nàng đã hất tung tấm chăn tên hoạn quan vừa đắp cho vua xuống đất, trườn lên bụng vua, cười như nắc nẻ:

– Thiếp bắt đền, bắt đền đấy! Hoàng thượng đi đâu? Đến với ai phải không? Xem nào, đúng rồi! Thiếp không biết đâu, thiếp bắt đến đấy! Hoàng thượng những mấy chục bà, bà nào cũng ngon như món Tuyết nguyệt đào hoa[13], còn nghĩ gì đến thiếp nữa!

– Đâu có! Hôm nay trẫm... bận. Cha nàng vừa chinh Bắc về nên bao nhiêu việc trẫm muốn biết.

–Kệ bệ hạ với cha thiếp! Bệ hạ phải đền thiếp! A, được rồi đấy!- Kim Thoa nói như hát.

– Bệ hạ ơi là bệ hạ ơi, thiếp yêu bệ hạ quá chừng! Nhưng chốc nữa bệ hạ vẫn phải nói thật với thiếp từ tối đến giờ đến với những ai!

Chiêu Tông đành phải chiều Kim Thoa, sau đó bịa ra rằng lúc nãy đã trót với Minh phi và Dung hoa. Kim Thoa làm bộ hấm hức.

Chiều hôm sau Chiêu Tông mở ngự yến mừng Đăng Dung và các tướng đánh dẹp Bá Hiếu, Khắc Cương thắng trận trở về. Ngự yến xong, về cung, đưa mắt về phía giường đã thấy Kim Thoa nằm sẵn, nhà vua không nén nổi nỗi ngao ngán. Bỗng Nguyễn Hiến, Phạm Thứ hớt hải vào cho biết người mang mật thư vào Tây Kinh cho Nguyễn Kim, Trịnh Tuy khi về dọc đường bị quân Đăng Dung bắt, chuyện đã lộ, mời nhà vua rời kinh gấp, xe ngựa đang chờ ngoài cửa Đại Hưng. Kim Thoa giả tảng ngủ say, nghe hết mọi chuyện.

– Ta rời kinh, thế Thái hậu, Hoàng hậu, Thái tử và Hoàng đệ của ta thì sao?

– Chúng thần đã mời được Hoàng hậu lên xe. Hoàng hậu bảo Thái tử đang ở chỗ Thái hậu. Chúng thần không thể tới chỗ Thái hậu và cả chỗ Hoàng đệ của bệ hạ được vì đường từ đây đến đấy phải qua điện Kim Quang là chỗ có quân của Đăng Doanh canh giữ. Xin Hoàng thượng đi ngay cho kịp. Tư lễ giám Lê Khoái cũng đã mang được cả Đại ấn và Ngự dụng ấn hiện đang chờ

bên xe.

– Thế thì tạm được. Phải cho người ở lại tìm cách đem Thái tử đi trốn cho ta! à, khoan hẵng, ta phải giết con Kim Thoa rồi đi đâu mới đi. Bấy lâu nay nó o bế, kiềm toả, hành hạ ta đủ tình đủ tội! Kìa, nó đâu rồi, ta vừa thấy nó trên long sàng cơ mà. Các ngươi hãy tìm nó giết chết cho ta!

– Trời sắp sáng mất rồi, xin bệ hạ đi ngay. Con Kim Thoa sau này để chúng thần lo.

Chiêu Tông dậm chân dậm tay tỏ vẻ bực tức rồi mới chịu theo Nguyễn Hiến, Phạm Thứ rời cung.

Sáng hôm sau Mạc Đăng Dung mới biết chuyện, lập tức cho quân ngăn các ngả đường, lệnh cho các phố phường kinh đô ai ở nhà nấy không được ra đường, cũng không được náo động. Sau biết nhà vua đang ở Mộng Sơn, huyện Minh Nghĩa, trấn Sơn Tây, Đăng Dung liền viết thư mời vua trở lại kinh đô, sai Hoàng Duy Nhạc là người thông thuộc đường đất mang thư trao cho Chiêu Tông. Duy Nhạc nghĩ là đi mời vua trở về chứ không bắt vua nên không đề phòng gì cả, vì vậy giữa đường bị phục binh của Chiêu Tông giết chết ở Thạch Thất. Thấy trong người Duy Nhạc có thư, chúng đem về cho Chiêu Tông. Nhà vua xem xong, cười:

– Dung nói rằng ta hiểu lầm y. Y chỉ có ý ngăn chặn những kẻ sàm tấu và phân trần những chuyện đã qua chứ không có ý đồ gì khác. Y lừa ta quay về để giết, ta có là trẻ con đâu mà dễ bị lừa đến thế!

Quân đi theo Hoàng Duy Nhạc có người trở về được, báo cho Đăng Dung. Đăng Dung buồn bực và giận lắm nhưng vẫn cố đợi mấy ngày nữa để chờ vua trở về, khi thấy không còn hy vọng gì nữa, mới bàn với các đại thần trong hoàng tộc là Lê Phụ, Lê Chu, Lê Thúc Hựu và các quan Phạm Gia Mô, Dương Kim Ao, Trình Chí Sâm, Nguyễn Thì Ung:

–Nước một ngày không thể không có vua, ta đã cho người đi đón vua trở về nhưng vua chẳng những không về mà còn giết mất tướng của ta. Ta lại cho người đi tìm Thái tử vì nghe nói vì ngài ở chỗ Thái hậu nên không kịp chạy theo nhà vua. Nhưng Thái tử cũng không thấy đâu nên ta định lập em vua là Lê Xuân lên ngôi, các vị thấy thế nào?

Mấy đại thần đều nói anh tự tiện bỏ ngôi, em lên ngôi là phải .

Nghe tin vua Chiêu Tông chạy khỏi kinh đô, Đoan Từ hoàng thái hậu khóc, nói: “Đứa con thứ hai của ta ắt phải làm vua, bà già này lại bị người khác giả danh thác mệnh, bị người ta đàm luận. Nhưng còn xã tắc thì biết làm sao đây?”. Một lúc sau quả nhiên Mạc Đăng Dung dẫn bách quan văn võ đến xin tôn em Chiêu Tông là Hoàng đệ Lê Xuân lên ngôi.

Vì gần kinh đô nên Sơn Tây là nơi sớm nhận được chiếu cần vương. Chiếu đến hôm trước thì hôm sau Chiêu Tông chạy khỏi kinh đô và lấy Thạch Thất làm hành điện. Tổng trấn là Quỳnh Khê hầu Vũ Hộ đem việc bàn với con làVũ Huấn. Vũ Hộ nói:

– Tuy giờ đây mới chỉ có chiếu của vua chứ chưa lời của Đăng Dung nhưng thể nào Đăng Dung cũng cho người tới đây. Cha con ta hiện như người đứng giữa ngã ba đường. Một bên là Quang Thiệu, một bên là Đăng Dung. Với Quang Thiệu là đạo vua tôi, với Đăng Dung là nghĩa bạn bè bạn và tình thông gia. Theo con, nên theo bên nào?

Vũ Huấn thưa:

– Trong trung, hiếu, tiết, nghĩa thì trung đứng hàng đầu, hiếu đứng hàng thứ hai. Tuy vậy, cũng có minh trung và ngu trung; đạo hiếu cũng vậy, cũng có thế này thế khác. Do vậy phải tuỳ theo thực tế chứ không thể cứng nhắc theo sách vở đạo Nho được. Vả lại, ngay Mạnh Tử cũng từng dạy: “Dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh”, vua cũng không bằng dân và xã tắc, vì có dân thì mới có xã tắc, có xã tắc thì mới có vua. Thế cho nên trung, hiếu, tiết, nghĩa cũng cần được xem trọng như nhau. Nhưng cần nhất phải theo thời thế. Nhà Lê đáng ra phải chấm dứt từ thời Đoan Khánh, Hồng Thuận, níu kéo vớt vát được đến giờ đã là cố lắm nhưng xem ra không thể lâu hơn được bao lăm nữa nếu không có thay đổi. Bề ngoài tưởng vua Quang Thiệu không khiến thiên hạ phải điều tiếng gì nhưng thực ra là mưu mẹo, mánh khoé, hay nghe theo lời gièm pha mà đối xử tệ với công thần, như vậy là không được. Tuy Nhân Quốc công Mạc Đăng Dung là anh vợ của con, quyền huynh thế phụ thì cũng coi như cha, nhưng con không nhìn người như vậy. Con nhìn những việc làm của Nhân Quốc công đối với triều đình và cái cách của triều đình đối xử với Nhân Quốc công thì thấy đấy thật là một người có tài, có công nhưng lại bị nghi ngờ, đối xử tệ hại! Trông người mà ngẫm đến ta, con sợ rằng nếu mình theo Quang Thiệu thì liệu sau này Quang Thiệu có biết đến công lao của mình không, hay lại đối xử như đối xử với Trần Chân trước đây và với Nhân Quốc công bây giờ. Quang Thiệu đang lúc quẫn bách cầu cứu đến mình nhưng sau này trở về kinh sư rồi mới giở chuyện ra rằng mình là thông gia với Nhân Quốc công thì sao?

Vũ Hộ khen con nói phải nên không theo chiếu cần vương, đem toàn bộ hơn 3000 quân Sơn Tây đánh xuống Thạch Thất. May có Hà Phi Chuẩn cũng nhận được mật chiếu của Chiêu Tông kịp đến cứu mới đưa được vua qua sông Hồng, tiếp đấy cho người hộ giá lên Bắc Giang còn mình thì đóng quân ở phía Tây cầu Đông Ngàn để ngăn quân Sơn Tây. Vũ Hộ thấy vậy rút lên Sơn Tây, cho Vũ Huấn về kinh đô lên hệ với Đăng Dung. Đăng Dung mừng lắm nói với Vũ Huấn:

– Quỳnh Khê hầu không vì ăn lộc của Quang Thiệu mà bỏ gia đình, bạn bè, thật là may cho ta lắm. Sau này ta có thành công được, Quỳnh Khê hầu giúp sức đến một nửa. Nay triều đình đã có vua mới, Quang Thiệu giờ chỉ là phản thần Lê Y, chúng ta có tiêu diệt cũng hợp với lẽ đời. Nhưng vì Lê Y vẫn ở bên ngoài kêu gọi binh mã các nơi chống lại triều đình, kinh thành ở giữa thiên hạ, lại là nơi không yên ổn, đầy tai mắt của hắn nên ta buộc lòng phải rút sang Hải Dương. Em hãy về nói với Quỳnh Khê hầu rằng hãy cố giữ vững đất Sơn Tây, đông đoài hai phía làm thành thế liên hoàn ứng cứu cho nhau, quân của Lê Y có đánh nơi nào cũng không dám dốc toàn bộ lực lượng, chờ cho chúng lơ là hoặc suy kiệt lúc đó ta sẽ bất ngờ chuyển thế thủ thành thế công, có vậy mới thắng được.

Đăng Dung lấy một mũi tên bẻ làm đôi, mình giữ một nửa, trao cho Vũ Huấn đem về một nửa, giao hẹn đôi bên nếu cho người liên lạc thì đem theo làm tin để đề phòng kẻ gian. Đăng Dung sai mở kho đưa cho Vũ Huấn mấy nghìn lạng bạc để về ban cho tướng sĩ mà động viên họ hết lòng vì triều đình. Vũ Huấn quay lại Sơn Tây ngay hôm đó.

Ngày 1 tháng Tám năm Nhâm Ngọ (1522), Lê Xuân đăng quang, đặt niên hiệu là Thống Nguyên, về sau sử gọi là vua Cung Hoàng. Ngay đó Đăng Dung tâu việc rời khỏi kinh đô, mời Thái hậu cùng nhà vua xa giá sang Hải Dương, lập hành điện tại Hồng Thị.

Nghe con trở về nói Mạc Đăng Dung bỏ kinh đô rút sang Hải Dương, Vũ Hộ khen phải và lập tức lo việc phòng thủ, chia quân giữ thành Sơn Tây và Thạch Thất, Tản Viên, lấy núi non và mấy hồ nước lớn trong trấn làm chỗ dựa, đồng thời cho chiến thuyền tuần tiễu nghiêm ngặt dọc theo sông Thao, tạo nên thế chân vạc vững chắc.

Ở Hải Dương, Đăng Dung cho quân dân đắp gấp luỹ Cẩm Giang để phòng thủ mặt Tây, sai Mạc Đĩnh Khoa lên giữ Lục Đầu Giang, sau đó lại đưa Thái hậu và vua Thống Nguyên về trấn phủ Gia Phúc cho cách xa chiến luỹ. Vật báu trong các cung, lương thực, khí giới trong các kho tàng đều vận tải hết sang Hải Dương. Quan lại, kể cả hoạn quan và cung nữ ai theo cũng cho sang Hải Dương.

Mạc Đăng Dung việc gì trong quyền mình cứ làm, không cần nói với vua Thống Nguyên, việc gì không phải quyền mình đều tâu bày để giữ đúng phép nước. Căn cứ vào biểu của Đăng Dung, vua phong quan tiến tước cho tất cả văn thần võ tướng, khao thưởng quân sĩ để động viên họ.

18.

Chiêu Tông trưng tập được khá nhiều binh mã, thấy Đăng Dung rút sang bên kia sông Nhị Hà liền dẫn quân trở lại Đông Kinh, lấy điện Thuỵ Quang làm ngự điện. Quan lại trung thành từ các nơi lại lục tục tới chầu, quân đội, lương thảo ầm ầm trên các nẻo đường dẫn về kinh đô, lực lượng lại mạnh lên. Nghe tin Lê Xuân lên ngôi, Chiêu Tông bực lắm:

– Thằng em ta không thấy thế là sai trái ư? Phen này ta không thể tha cho nó.

Lâm Xuyên bá, Thượng thư Bộ Hộ là Đàm Thận Huy thưa:

– Hoàng đệ lên ngôi không phải muốn thế mà chắc là do Đăng Dung sắp đặt.

– Dẫu có vậy thì nó cũng phải biết mà thoái thác chứ! Ngay hôm rời kinh thành, thấy không đem được nó đi trốn, ta đã nghĩ ngay nếu nó ở lại, thể nào cũng sẽ tiếm ngôi. Khi biết Lê Khoái mang theo được đại ấn, ta đã mừng. Không ngờ nó chẳng cần đến ấn tín cũng cứ lên ngôi. Láo thế thì tha sao được!

– Xin bệ hạ bớt giận để nghe thần nói hết đã. Giữa cái sống và cái chết theo nhẽ đời người ta thường chọn cái sống. Vả lại về lý thì bệ hạ đã bỏ ngôi báu, cũng về lý thì nước một ngày không thể không có vua nên triều đình lập vua mới cũng là đúng. Việc này hẳn đã được Thái hậu thuận theo cho dù Thái hậu cũng chỉ nghe theo hoặc bị Đăng Dung ép buộc. Nay bệ hạ nên tập trung vào việc tiêu diệt Đăng Dung, diệt được rồi, với Hoàng đệ xử trí cũng dễ, thần nghĩ lúc đó Hoàng đệ sẽ sẵn sàng trả lại ngôi báu cho bệ hạ.

– Thôi được rồi. Thế đã biết Thái tử ở đâu chưa?

Tất cả không ai trả lời. Chiêu Tông quát:

– Không tìm thấy Thái tử thì ta giết các ngươi!

Các quan phải khuyên giải mãi Chiêu Tông mới nguôi. Một lúc sau nghĩ đến Kim Thoa, Chiêu Tông lại đùng đùng nổi giận, thề phải giết, mọi người lại khuyên giải lần nữa, lúc bấy giờ Chiêu Tông mới yên để bàn việc chinh phạt.

Nguyễn Hiến tâu:

– Nay binh lực hiện tuy nhiều nhưng chưa đủ đánh quân Hải Dương, đã thế lại phải chia ra phòng quân Sơn Tây. Vậy nên hãy khoan tiến quân, chỉ cốt giữ không cho giặc sang sông, chờ Nguyễn Kim, Trịnh Tuy ở Thanh Hoa ra, lúc đó hãy hay.

Hà Phi Chuẩn bảo:

– Thực là ý kiến của một ông quan văn! Đông Kinh với Sơn Tây ví như tay chân của con người ta, nếu Đăng Dung ở lại Đông Kinh thì y sẽ mạnh vô cùng nhưng lại dời sang Hải Dương, khác nào làm cho tay chân rời nhau. Qua đó đủ biết người này hữu dũng vô mưu. Hiện Đăng Dung còn chưa vững chân ở Hải Dương, không đánh lúc này còn đánh lúc nào nữa. Thần tuy bất tài cũng xinđược sang sông quyết chiến với Đăng Dung.

Một tướng võ đứng tận cuối hàng quan võ tiến ra, đó là Nguyễn Kính.Nguyễn Kính chưa kịp nói gì thì Hà Phi Chuẩn đã quát lớn:

– Tên tì tướng của Đăng Dung kia! Sao ngươi lại ở đây?

– Tôi là tướng của triều đình, sao lại bảo là người của Đăng Dung được?

– Nhà ngươi muốn nói gì? - Chiêu Tông hỏi.

Nguyễn Kính tâu:

– Hạ thần từng theo Đăng Dung đi đánh nhiều nơi, thấy Hà tướng quân nói như vậy là chưa đúng với con người của y. Đăng Dung không chỉ giỏi võ nghệ mà còn tinh thông binh pháp, cầm quân nhiều năm, chinh chiến khắp nơi, tắm gió gội sương, vào sinh ra tử đều trải nên am hiểu từ trận đánh đến cả chiến cuộc, từ địa hình chiến trường đến lòng dạ tướng sĩ. Hải Dương lại là đất cũ của y, giao cho Nguyễn Bỉnh Đức giữ, Đức vừa là tướng dưới quyền, vừa là bạn chí cốt, nay y trở về khác chi hổ thêm móng vuốt. Để Vũ Hộ ở Sơn Tây còn y sang Hải Dương đó là kế liên hoàn, hai bên ứng cứu đỡ cho nhau. Vì vậy trong khi đánh Hải Dương ta vẫn cần người tài giỏi và lực lượng mạnh để chống mạn Sơn Tây. Còn để đánh Hải Dương, chỉ đối diện một mặt là không thắng nổi. Nay nên dùng bốn đạo quân mà đánh từ bốn mặt: Đạo thứ nhất, hướng Bắc, từ Bắc Giang, Kinh Bắc đánh xuống, giao cho các tướng Hà Phi Chuẩn, Nghiêm Bá Ký, Nguyễn Xí, Phạm Tại đảm nhiệm. Đạo thứ hai, hướng Tây, từ Đông Kinh, vượt Nhị Hà đánh sang, giao cho Lại Thúc Mậu, Nguyễn Dư Hoan đảm nhiệm, đây là đạo quân trung ương vậy nên xin bệ hạ tiếp ứng cho đạo này để thêm khí thế. Đạo thứ ba, cũng hướng Tây vượt sông Hồng ở mạn Sơn Nam Thượng, lội qua bãi Tự Nhiên đánh sang Khoái Châu, giao cho Đàm Khắc Nhượng, Nguyễn Định đảm nhiệm. Đạo thứ tư, hướng Nam, vượt sông Hồng ở mạn Sơn Nam Hạ, cho quân thuỷ đánh sang Phố Hiến, giao cho Nguyễn Xí đảm nhiệm. Nếu quân An Thanh hầu Nguyễn Kim, Vĩnh Hưng bá Trịnh Tuy từ Thanh Hoa ra kịp thì thêm đạo thứ năm, cho quân thuỷ theo đường biển đánh thẳng vào Cổ Trai, Đồ Sơn là sào huyệt của Đăng Dung. Đăng Dung không thể có mặt được khắp, thể nào cũng thua!

Hà Phi Chuẩn cười:

– Ta thấy ngươi bày cách đánh bốn mặt rồi năm mặt khá rành mạch nên cố lắng nghe, nhưng nghe từ đầu đến cuối không thấy chính ngươi đi đạo nào là cớ làm sao? Nay triều đình định tập trung lực lượng, ví như bó đũa lớn không thể bẻ gãy được, ngươi lại định xé lẻ ra như tách từng chiếc đũa một để Đăng Dung dễ bề bẻ gẫy phải không? Ngươi thật là tiếp tay cho giặc.Tâu bệ hạ! Nguyễn Kính theo Đăng Dung chinh chiến nhiều phen, ăn lộc của y hẳn đã nhiều, không giết đi thì thôi, y bàn gì chớ nên theo!

Nguyễn Kính bực quá quát lên:

– Không theo kế của ta thì thôi, ngươi chớ có ngậm máu phun người! Ta mới bàn việc đánh Hải Dương chứ đã nói hết đâu. Ta vốn không lạ gì Sơn Tây, Hưng Hoá, ý ta là nhận đánh Sơn Tây. - Quay về phía Chiêu Tông, Nguyễn Kính nói - Tâu bệ hạ, kẻ hạ thần ngày trước đã trót theo Trần Chân, sau đó lại a tòng với Trịnh Tuy chống lại triều đình, tuy đúng là được Đăng Dung đứng ra xin tha cho tội chết nhưng có được tha hay không lại do bệ hạ. Với Đăng Dung hạ thần đã vì y mà quyết chiến với quân Trần Thăng, giúp y lập công lớn, như vậy là đã trả hết cái nợ ân nghĩa với y, giờ không còn nợ nần gì nữa, thần chỉ một lòng vì triều đình mà thôi!

Hà Phi Chuẩn tự ái nói dỗi với Chiêu Tông:

– Thần đã nghĩ lại, thấy kế của Nguyễn Kính tướng quân rất hay. Thần bất tài, vậy nên xin được trở vềngay Bắc Giang chăm lo cho mấy vườn vải để sắp tới có ngự lệ dâng bệ hạ.

Chiêu Tông thấy Nguyễn Kính tính toán mưu lược, rất muốn nghe theo, nhưng lại không muốn làm mếch lòng Hà Phi Chuẩn vì y vừa có công cứu giá đánh lui Vũ Hộ nên quyết định sai Hà Phi Chuẩn tiến quân.

Hà Phi Chuẩn một mình dẫn quân bản bộ vượt sông Nhị Hà. Đăng Dung giấu thuỷ quân ở ngã ba Nhị Hà và sông Đuống, cứ để mặc cho quân Phi Chuẩn sang sông, chờ khi chúng sang được một nửa mới lệnh cho nhổ sào, từ thượng lưu thuận theo dòng nước đánh xuống, chia cắt quân Phi Chuẩn làm đôi khiến đám quân đang ở giữa sông phải quay lại bờ còn đám đã sang được Gia Lâm bị đánh tan tác, kẻ chạy trở lại được thuyền thìbị đánh lộn xuống sông chết đuối, kẻ còn trên bờ thì bị bắt sống. Phi Chuẩn cùng với mấy tên lính phải xuống thuyền nhỏ, cố sống cố chết mở đường máu mà chạy mới thoát chết.

Nguyễn Kính xin Chiêu Tông chém đầu Hà Phi Chuẩn vì làm mất nhuệ khí ba quân. Chiêu Tông gọi Hà Phi Chuẩn đến trách mắng, sai y lo mặt Sơn Tây rồi theo kế của Nguyễn Kính, cử Kính làm tham mưu chia quân thành bốn đường tiến đánh Hải Dương. Dò biết như vậy, Mạc Đăng Dung triệu các tướng lại bàn:

– Lúc này ba mặt Tây, Nam, Bắc đều đã thuộc về Lê Y, ta chỉ có xứ Đông là Hải Dương này mà thôi. Hiện quân Đông Kinh lại chia làm bốn ngả tiến đánh. Ta tình thực thú nhận như vậy chứ không che giấu. Nhưng ta rời Đông Kinh sang đây là đã tính toán rất kỹ. Vả lại quân cốt tinh chứ không cốt đông, đất cốt hiểm yếu chứ không cốt rộng. Ta lo nhất mặt biển thì may sao cả bốn ngả của địch đều là mặt bộ. Sở dĩ mặt biển được yên vì Nguyễn Kim, Trịnh Tuy nghi kỵ, đề phòng lẫn nhau nên chưa bên nào ra quân. Quân Thanh Hoa quen sóng gió, thực lực mạnh, Nguyễn Kim, Trịnh Tuy đều là tướng giỏi, chỉ cần một trong hai bên kéo quân ra Bắc là chúng ta đã bất lợi. Vậy nên ta đã cho người bí mật vào Thanh tung tin để gieo thêm mối bất hoà giữa chúng. Mặc dù vậy vẫn cứ phải đề phòng nên đã sai Nguyễn Như Quế giữ từ cửa sông Đáy cho tới cửa Trà Lý, Phạm Gia Mô giữ từ cửa Văn úc tới cửa Nam Triệu. Lại sai Lê Bá Ly đóng quân ở Vĩnh Lại để sẵn sàng tiếp ứng cho cả hai. Về mặt bộ: Để chống lại hai đạo quân từ Sơn Nam sang, ta giao cho Nguyễn Quốc Hiến dàn quân dọc tả ngạn sông Hồng, chỉ cốt giữ những nơi hiểm yếu chứ không cốt đánh vì Sơn Nam là đất cũ của ta, binh lính phần lớn đã từng dưới quyền cai quản của ta, sau đó chiến thuyền lại do chính Quốc Hiến nắm giữ nên tình cảm đôi bên vẫn còn; tướng giặc là Đàm Khắc Nhượng, Nguyễn Định, Nguyễn Xí đều là các tướng trẻ, khoẻ mà không khôn nên chắc chắn quân ta chống được. Địch lại đạo quân Bắc Giang ta giao cho Mạc Đĩnh Khoa và Mạc Quốc Trinh. Đĩnh Khoa lâu nay đã được giao đóng quân ở Lục Đầu Giang, Côn Sơn, Chí Linh, ba nơi này tạo thành thế chân vạc vững chắc nhưng cũng chỉ cốt giữ chứ không cốt đánh, chờ ta đánh xong đạo Đông Kinh, bấy giờ hãy tiến quân. Đạo từ Đông Kinh đánh sang là đạo chủ lực của địch, Lại Thúc Mậu, Nguyễn Dư Hoan đều là các tướng giỏi, lại có chính Lê Y đứng sau, ta sẽ trực tiếp cầm quân mặt này cùng với Mạc Quyết và đã có kế sách. Nghe nói kế vây đánh Hải Dương bốn mặt là do Nguyễn Kính bày ra. Người này thực sự có tài, ta đã biết từ lâu và đã có kế ứng phó, lúc này chưa nói ra được. Để tuần tra, tiếp ứng các mặt ta đã giao cho Vũ Cán, Nguyễn Văn Thái, Nguyễn Bỉnh Đức làm Đề sát thuỷ bộ quân vụ. Lo việc quân lương thì giao cho Trình Chí Sâm, Nguyễn Thì Ung, Khuất Quỳnh Cửu. Mạc ích Trưng bảo vệ Thái hậu và nhà vua.

Mạc Quyết bàn:

– Quân Lê Y đông, nóng lòng muốn đánh nhanh nên để chống lại đạo chủ lực của địch, theo tôi ban đầu hãy cố thủ tại luỹ Cẩm Giang, vừa đánh vừa nghỉ, chờ cho chúng giảm dần nhuệ khí, chán nản và mệt mỏi, lúc đó ta sẽ bất ngờ tung hết lực lượng thì có thể thắng được. Đó là kế “lấy kẻ nghỉ ngơi đánh người mệt mỏi”.

– Ta cũng có chủ trương như vậy. - Đăng Dung nói - Nhưng dẫu sao khi quân Lê Y vượt sông, cũng phải đánh cho chúng một trận để nhớ và cho tướng sĩ tin vào các chủ trương.

Các tướng nhận lệnh lần lượt cầm quân lên đường, ai nấy đều nghĩ Đăng Dung cầm quân như thần, thảo nào ngày trước đánh đâu được đấy, thật danh bất hư truyền!

Tháng Tám năm ấy Chiêu Tông tự mình cầm quân vượt sông Nhị Hà. Quân Đăng Dung phục trên mặt đê, cung thủ chờ địch đến gần mới bắn. Vừa dứt thì Đăng Dung đi mặt phải, Mạc Quyết mặt hữu cùng đánh lại, hất bật quân Lê Y trở lại sông. Chợt Mạc Đĩnh Khoa cho người cấp báo: Vì không chống nổi quân Kinh Bắc từ Gia Lương, Thuận Thành đánh xuống nên Mạc Quốc Trinh đã phải rút về giữ luỹ Cẩm Giang. Thấy bất lợi, Đăng Dung cũng rút về Cẩm Giang. Nhờ thế quân Lê Y chiếm được các huyện Gia Lâm, Văn Giang, Đường Hào, Cẩm Giang, Lương Tài, Gia Định, nhưng tới luỹ Cẩm Giang thì phải dừng bước.

Chiêu Tông thấy cũng cần cho quân nghỉ ngơi để đợi thêm quân thì hay tin Hà Phi Chuẩn không chống nổi quân Sơn Tây của Vũ Hộ, hiện quân Sơn Tây đã đánh tới Từ Liêm, kinh đô rất nguy ngập, xin quân tiếp viện. Chiêu Tông nổi giận:

– Ta đang muốn có thêm quân để sống mái với Đăng Dung một trận, lấy đâu ra người mà chi viện cho mạn Sơn Tây?

Đang lúc ấy quân lại báo Vũ Hộ đã đánh tới sông Tô Lịch. Chiêu Tông thở dài:

– Đăng Dung ngày nay dám làm càn cũng là do Vũ Hộ tiếp tay! Nếu ngày nọ Hộ không đem mấy nghìn quân theo Đăng Dung, Dung chỉ có cái xó Hải Dương, vị tất đã làm gì được ta?

Nguyễn Kính tâu:

– Mất Đông Kinh thì triều đình lại hoá ra bị chẹt giữa hai mặt Đông Tây nên không thể không tiếp ứng cho Sơn Tây được!

– Vậy thì cấp cho ngươi 1000 quân, ngươi hãy vì ta mà sang sông một chuyến.

Nguyễn Kính về cứu kinh đô, quân chưa tới sông Tô Lịch thì Vũ Hộ đã rút về Thạch Thất. Nguyễn Kính, Hà Phi Chuẩn đem quân tiến đánh Sơn Tây, đang lúc ấy lại có chỉ gọi Nguyễn Kính về cứu vua vì Đăng Dung đánh rất mạnh ở Hải Dương. Nguyễn Kính bàn với Hà Phi Chuẩn lui về kinh đô, sau đó Kính sang sông trở về bên Chiêu Tông.

Hai bên cầm cự nhau đến hơn một tháng, đánh nhau dăm trận không phân được thua. Thấy quân Sơn Nam dường như án binh bất động, Chiêu Tông liền sai người đến đó để điều mấy nghìn quân tới Gia Lâm định bụng đánh một trận lớn trận thì lại có tin cấp báo của Hà Phi Chuẩn: Quân Vũ Hộ lại đánh tới sông Tô Lịch, có lúc còn qua được sông đánh tới tận cửa Đại Hưng. Chiêu Tông bực lắm, bảo:

– Không diệt được Vũ Hộ thì không thể thắng nổi Đăng Dung. Hà Phi Chuẩn do may mắn mà cứu được trẫm chứ chỉ là kẻ bất tài.

Chiêu Tông bèn cử Nguyễn Kính thay thế Phi Chuẩn, điều Phi Chuẩn lên Bắc Giang hỗ trợ bọn Nghiêm Bá Ký, Nguyễn Xí, Phạm Tại lúc này cũngđang gặp trở ngại ở Lục Đầu Giang.

Quân Chiêu Tông thấy đánh mãi không được đâm ra mệt mỏi và lơi lỏng dần. Thì một đêm, Đăng Dung cho quân thuỷ từ sông Đuống vào sông Hồng, lặng lẽ xuôi dòng đánh thẳng vào doanh thuỷ quân của Chiêu Tông ở cả hai bên bờ sông Hồng. Cùng lúc quân bộ rời chiến lũy đánh bật quân bộ của Chiêu Tông về phía bờ sông. Quân Chiêu Tông quá bất ngờ, kẻ chạy lên bờ, kẻ trốn xuống thuyền, kẻ rơi xuống sông, riêng ôm nhau chết đuối cũng không biết bao nhiêu mà kể. Quân Đăng Dung sang sông, tràn lên bờ, chiếm phường Đông Hà. Chiêu Tông chạy vào Hoàng thành. Quân Đăng Dungtiến đánh Hoàng thành. Lại Thúc Mậu, Nguyễn Dư Hoan chống cự không nổi phải bỏ chạy. Quân Hải Dương xông vào điện Thuỵ Quang lùng bắt Chiêu Tông. May có lính hộ vệ cản được địch Chiêu Tông mới thoát được.

Chiêu Tông chạy bộ về phía Nhân Mục Cựu, xung quanh không còn một ai, lại gặp ngay bốn tên lính Hải Dương từ phường Phục Cổ xông tới, lúc đó đã sáng, chúng nhận ra Chiêu Tông bởi áo hoàng bào mặc trên người. Chiêu Tông kêu lên: “Ai cứu ta?”, Nguyễn Dư Hoan đang quanh quẩn tìm vua nghe thấy vội tới, giết được hai tên, hai tên kia bỏ chạy, cứu được Chiêu Tông. Chiêu Tông phải vứt hoàng bào cải trang như thường dân mới chạy thoát được tới đình làng Nhân Mục.

Mấy ngày sau quan quân nghe tin lục tục tới làng Nhân Mục phò giá. Đang lúc ấy lại có tin từ Sơn Nam: Đang đêm quân Đăng Dung từ bên tả ngạn cho thuyền sang đánh Sơn Nam Hạ, Nguyễn Xí chết trận. Giặc lại dùng tinh kỳ và binh phù của Xí lên Sơn Nam Thượng đánh lừa được Đàm Khắc Nhượng và Nguyễn Định. Nguyễn Định bị giết. Đàm Khắc Nhượng chạy được, sợ bị Chiêu Tông hỏi tội, hiện trốn ở chỗ Giang Văn Dụ, phủ Thanh Oai. Vũ Hộ nhân lúc rối loạn lại đem quân xuống đánh rát một trận, rồi đóng trại bên kia sông Tô Lịch, có ý chiếm giữ lâu dài chứ không rút về Sơn Tây như mọi lần nữa.

Chiêu Tông trách Nguyễn Kính:

– Ta nghe theo ngươi chia quân làm bốn ngả cùng đánh Đăng Dung vậy mà cũng không xong, thế là thế nào?

– Trên đời này nhiều việc lực bất tòng tâm nữa là việc dùng binh vốn thiên biến vạn hoá và không chỉ do mình mà còn phụ thuộc vào đối phương. Xưa Hán Sở tranh hùng, quân Lưu Bang lúc đầu yếu mà cuối cùng theo kế của Hàn Tín chia quân làm ba đạo, mai phục mười mặt vây được Hạng Võ ở Cai Hạ, chấm dứt sự nghiệp của Hạng vương. Nhưng vào đời Tamquốc lạikhác, quân Tào mạnh, Tư Mã ý bày kế chia quân 50 vạn thành năm đường đánh Thục, vậy mà lại không thắng nổi Gia Cát Khổng Minh; lạ nhất là Gia Cát không ra quân, chỉ ngồi chơi mà yên được cả năm đường ấy. Không phải Tư Mã ý bất tài, chẳng qua bởi Khổng Minh tài hơn. Đăng Dung tài hơn chúng ta một bậc vậy thì biết làm sao! Vả lại thần đã nói ngay từ đầu, y ở Hải Dương để Vũ Hộ ở Sơn Tây là có ý cả.

– Ngươi đề cao Đăng Dung, hạ thấp quân triều đình là có ý làm sao?

– Tâu bệ hạ, nhưng sự thật là thế!

Chiêu Tông tím mặt lại nhưng không nói sao.

Trong khi, Đăng Dung đang mừng vì tin thắng trận liên tiếp báo về thì quân do thám cho hay quân địch ở mạn Bắc Giang, Kinh Bắc đang yếu bỗng mạnh lên nhờ đám bại quân của Chiêu Tông chạy tới đông đến gần một vạn tên nên đang tăng sức đánh Lục Đầu Giang, Côn Sơn, Chí Linh, tình hình rất nguy ngập. Quân Trịnh Tuy cũng đang trên đường kéo ra Bắc, hiện đã tới Hoa Lư. Thấy bất lợi, Đăng Dung quyết định bỏ kinh thành, kéo sang bên tả ngạn vừa giữ Hải Dương vừa tập trung sức đánh Kinh Bắc, Bắc Giang. Chiêu Tông và quần thần một lần nữa trở lại kinh đô.

Sở dĩ mãi lúc này Trịnh Tuy mới đem quân ra Bắc cũng vì nghi kỵ phía Nguyễn Kim. Thấy vậy Nguyễn Kim phải cho người vợ lẽ tới Thuỷ Chú làm con tin, điều đình với Trịnh Tuy để y xuất quân và xin góp quân Hà Trung, còn mình sang bên Ai Lao nhờ vua nước đó giúp. Bấy giờ Trịnh Tuy mớigom được quân ba phủ Thiệu Thiên, Hà Trung, Tĩnh Gia từ Thanh Hoa tiến ra Bắc. Lúc đó đã sang mùa đông và cuộc chiến ở Bắc Hà đã trải qua ba tháng.

Tới Đông Kinh, Trịnh Tuy nghĩ chưa thể đánh bại Đăng Dung được ngay, nên quyết định đưa Chiêu Tông về Tây Kinh để tính kế lâu dài. Nguyễn Kính ra sức can:

– Triều đình mong quân Tam phủ mỏi mắt, nay quân đã ra tới đây, nhẽ nào lại không đánh mà chỉ để đem vua về Tây Đô?

Trịnh Tuy nói:

– Ngươi nói là hiểu rõ con người Đăng Dung, lại tiếng là người Sơn Tây, được Hoàng thượng cho làm Tham quân vậy mà chống lại Đăng Dung đã không nổi, đánh cái xó Sơn Tây cũng không xong, làm sao mà bàn việc lớn được! Quân Tam phủ là quân tâm phúc, một người bằng ngàn vàng, không thể để phí xương máu trong lúc bất lợi như thế này.

Nguyễn Kính đâm ra buồn bực và không muốn Thanh Hoa. Đang khi ấy, vào khoảng chập tối có người tới chỗ Nguyễn Kính. Kính nhận ra là quan nội phủ Nguyễn Thế An.

– Tướng quân có biết ba điều nguy đối với mình không? - Thế An hỏi.

– Ta làm sao mà nguy? Lại những ba điều là thế nào?

– Ngày trước tướng quân làm cho Hà Phi Chuẩn giận vì nhà vua nghe theo kế của tướng quân chứ không nghe theo y nhưng rốt cuộc kế của tướng quân cũng không thành khiến Phi Chuẩn lấy làm hả hê. Đó là cái nguy thứ nhất. Kế ấy không thành chẳng những khiến triều đình đại bại mà còn làm nhà vua xấu hổ với Phi Chuẩn. Đó là cái nguy thứ hai. Nhưng cả hai điều ấy cũng chả sao nếu như Trịnh Tuy không kéo quân ra Bắc, nay nhà vua có chỗ dựa mới, nhà vua sẽ không cần tướng quân nữa. Đó là cái nguy lớn nhất.

– Ta hiểu rồi nhưng biết làm sao bây giờ?

– Nhưng lại có một người đang rất cần tướng quân, tướng quân có biết không? - Nguyễn Thế An chấm tay vào chén nước rồi viết ra bàn chữ “Mạc” và nói - Bỏ chỗ hẹp hòi đến nơi rộng lượng đó mới là kẻ sĩ.

– Ta có ý thế đã lâu.

– Vậy thì tướng quân còn chần chừ gì nữa!

Ngay đêm đó Nguyễn Kính đem mấy chục người thân tín sang sông đầu hàng Đăng Dung. Nghe quân vào báo có Nguyễn Kính tới hàng, Đăng Dung đang ngủ, không kịp chải tóc, đi giầy, cứ thế chân đất, khoác vội áo ra đón Nguyễn Kính:

– Giời cho tướng quân về với ta, lo gì nghiệp lớn không làm được!

Nguyễn Kính cảm động bái lậy. Đăng Dung nói:

– Mấy năm trước sau khi về với triều đình, tướng quân cùng tôi tiễu phạt Trần Thăng, lúc đó tôi những tưởng được cùng tướng quân mãi mãi bên nhau, ai ngờ lại mỗi người một ngả, tôi cứ tiếc mãi. Bây giờ dẫu sông cạn đá mòn xin đừng bỏ nhau. Lại nhớ hồi tôi cùng Nguyễn Hoằng Dụ lên Sơn Tây, được nghe những lời tâm huyết của tướng quân, tôi khác nào như người từ chỗ tối được dắt ra chỗ sáng, khiến tôi nhớ mãi. Nay tướng quân bàn gì cũng quyết ghi lòng.

Nguyễn Kính nói:

– Trịnh Tuy đưa Quang Thiệu vào Tây Đô, dù có vội vàng và trước mắt có lợi cho ta nhưng lâu dài âm mưu ấy không thể xem thường. Tây Đô là đất căn bản của nhà Lê; trong đó ngoài Trịnh Tuy lại còn có Nguyễn Kim, để hai nhà này liên kết được với nhau thật là mối nguy khó lường. Nay thừa thắng nên cho quân vào Thanh Hoa nhổ cỏ tận gốc cho khỏi lo về sau. Mặt khác mau chóng bình định Bắc Hà để thiên hạ sớm được thu về một mối, cóthế nghiệp lớn mới mau được.

– Tôi muốn thế đã lâu, hiềm nỗi còn lo bọn Hà Phi Chuẩn ở Bắc Giang!

– Đồ chuột nhắt ấy chẳng có gì đáng ngại. Tôi xin vì tướng quân đi đánh Phi Chuẩn. Hiện nay ngoài Bắc Hà chỉ có hai người đáng kể: Một là Lê Công Uyên, người huyện Lôi Dương, cháu của đại công thần Lê Văn Linh ngày trước. Uyên khéo uốn ba tấc lưỡi thuyết phục kẻ khác, nhiều lần được Lê Y sai làm sứ giả chiêu mộ quân cứu giá. Hai là Lâm Xuyên bá Đàm Thận Huy, nguyên là Thượng thư Bộ Hộ. Người này là một trong những người cuối cùng còn sống cho đến nay của Tao Đàn thời Thánh Tông. Chính ông ta đã gây khó dễ về quân lương cho tướng quân hồi đánh giặc Trần Thăng năm nào. Thận Huy đã cùng Nguyễn Nghiên nhận mật chiếu của Lê Y về Đông Ngàn là quê của chúng chiêu mộ quân sĩ, hiện đang gây thanh thế ở vùng Yên Thượng, Đình Bảng. Hai người này nhiều uy tín nên nói thiên hạ ai cũng nghe.

Mạc Đăng Dung khen phải và cử Nguyễn Kính tiến đánh Hà Phi Chuẩn, bình định Kinh Bắc; sai Mạc Quyết cùng Vũ Hộ, Nguyễn Như Quế dẫn quân đuổi theo Trịnh Tuy vào đánh Thanh Hoa. Có người nói với Đăng Dung, lo Nguyễn Kính lập kế để theo Hà Phi Chuẩn. Đăng Dung chỉ cười, quả nhiên mấy ngày sau đã có tin thắng trận từ Bắc Giang báo về.

Trước đây, khi rút quân vào Thanh Hoa, Trịnh Tuy có sai Giang Văn Dụ đóng quân ở Thanh Oai để phòng quân Đăng Dung đuổi theo nên khi Mạc Quyết dẫn quân đánh Thanh Hoa đã gặp phải sự chống cự của Giang Văn Dụ. Tuy nhiên chỉ sau một trận Văn Dụ đã đại bại, phải chạy về phía Tây và lẩn trốn trong rừng, sau sống hay chết không ai hay, chỉ biết năm sau mấy người đi rừng bỗng tìm thấy một bộ xương khô ở gần dốc Cun, bên cạnh bộ xương có thanh gươm đã gỉ vàng cả ra, có người ta đoán đó chính là xác Văn Dụ. Dẫu vậy, vì Văn Dụ nên Mạc Quyết đã không đuổi kịp Trịnh Tuy.

Năm Thống Nguyên thứ hai (1523), Mạc Quyết dẫn quân vào Thanh Hoa, cùng Trịnh Tuy đánh nhau một trận lớn ở Tam Điệp. Mạc Quyết đánh bật được quân Trịnh Tuy khỏi đèo nhưng sau đó lại bị đẩy lùi trở lại Tam Điệp. Quân Mạc giữ lại được một đèo, Trịnh Tuy chiếm lại được hai đèo. Sau đó hai bên đánh nhau liền mấy trận, không phân được thua. Thấy tình hình Bắc Hà chưa yên, Mạc Quyết để Vũ Hộ, Nguyễn Như Quế ở lại giữ vững Tam Điệp rồi ra Bắc cùng Đăng Dung tiêu diệt các toán quân phò Chiêu Tông còn sót lại đang rải rác khắp nơi, mấy tháng sau thì bắt được bọn Hà Phi Chuẩn, Nghiêm Bá Kỳ, Phạm Tại.

Tháng Bảy năm ấy, vua Cung Đế nghe theo Đăng Dung ra chiếu phế bỏ vắng mặt Chiêu Tông xuống Đà Dương vương.

Năm sau nhà vua thăng Mạc Đăng Dung làm Bình chương quân quốc trọng sự Thái phó Nhân Quốc công.

Đàm Thận Huy từ khi nhận mật dụ của Chiêu Tông đã cùng với Nguyễn Nghiêm tập hợp được gần một nghìn nghĩa sĩ. Một hôm quân vào báo có người từ kinh đô mang thư chiêu hàng của Mạc Đăng Dung tới. Nguyễn Nghiêm cầm thư nhưng không đọc, xé ngay đồng thời quát võ sĩ lôi người đó ra chém. Đàm Thận Huy can, bảo hai bên đánh nhau không nên chém sứ giả bấy giờ Nguyễn Nghiêm mới thôi, chỉ sai người đuổi ra ngoài.

Tình hình Bắc Hà tạm yên, năm Thống Nguyên thứ ba (1524), Đăng Dung lại sai Mạc Quyết cùng Vũ Hộ, Nguyễn Như Quế vào đánh Thanh Hoa. Mạc Quyết nói:

– Lần trước quân ta vào đánh Thanh Hoa nhưng phải dừng lại ở Tam Điệp, bây giờ nên thế nào?

Mạc Đăng Dung bảo:

– Quân thuỷ của ta lúc này không mạnh bằng quân thủy Thanh Hoa nên chưa thể đánh từ mạn biển. Mặt bộ thì Tam Điệp hiểm trở, chắc chắn Trịnh Tuy đã xây thành đắp luỹ phòng bị cẩn mật, có qua được cũng tổn thất lớn. Tuy nhiên đấy là nói về con đường Hạ Đạo.

– Ý anh muốn nói đến Thượng Đạo?

– Cho tới trước khi Lý Công Uẩn dời đô từ Hoa Lư để tới Đại La, ra Bắc vào Nam chỉ duy nhất có Thượng Đạo. Vì con đường ấy phải qua rừng núi, hiểm trở khó đi nên sau khi định đô ở Thăng Long, nhà Lý đã làm Hạ Đạo, từ đó trở thành đường cái quan. Thượng Đạo nhà nước không dùng nữa, rồi trời long đất lở, cây cối mọc lên che lấp khiến nay chỉ còn là con đường mòn dân bản địa dùng để đi lại trong vùng. Nói như thế có nghĩa là Thượng Đạo không mất hẳn chỉ khó đi mà thôi.

Mạc Quyết nói:

– Phép dùng binh quan trọng là bí mật và bất ngờ để đánh vào chỗ kẻ địch không phòng bị. Em sẽ đi đường Thượng Đạo.

Mạc Quyết cho 500 quân đi trước mở đường, người nào người nấy chỉ mang theo dao để chặt cây phát quang gai góc bụi rậm, búa và đục để phá đá, dây thừng để khi cần thì leo trèo. Quân không xuôi xuống phía Sơn Nam như thường khi mà tiến sang phía Tây, phía lộ Đà Giang. Tới chợ Bến, lúc bấy giờ mới theo hướng Đông Nam, vượt núi Đồi Ngang, dốc Lào sang đất Thanh Hoa. Cả tháng trời chỉ thấy rừng núi um tùm, chim kêu vượn hót, không ngày nào và không người nào không bị vắt cắn, người ngợm quần áo lúc nào cũng nhoe nhoét máu, khổ cực không thể nào kể hết. Tới Thanh Hoa, Mạc Quyết đánh chiếm các huyện đầu nguồn nước rồi đóng bè mảng xuôi dòng tiến xuống Tây Đô. Quân Tam phủ ngỡ thiên binh từ trên trời xuống đánh nên nhiều khi thấy bóng quân Mạc đã chạy nên nhiều trận không một bên nào đổ máu. Trịnh Tuy chỉ còn mấy trăm quân chạy tới Đông Sơn cầu cứu Nguyễn Kim thì Nguyễn Kim đã sang nước Ai Lao. Tuy lại chạy về Lôi Dương, dọc đường lo nghĩ mà phát bệnh. Thấy khó qua khỏi, Tuy gọi Trịnh Duy Liệu lại, nói:

– Hiển Khánh vương sinh được 22 người con, 13 trai, các con đều làm vang danh tiên tổ. Đến các vị Duy Đại, Duy Sản cũng rất oanh liệt. Nhưng sau này thể nào các vị ấy và cả tôi với ông nữa cũng bị xếp vào loại nghịch thần vì đều đã ra tay hoặc mưu toan phế vua này lập vua khác. Nhưng tại sao chúng ta lại không thể làm thế cơ chứ, một khi từ Đoan Khánh đến nay, kể cả nghịch hoàng Thống Nguyên nữa, bốn vua Lê chẳng mặt nào đáng ngự ngai vàng. Nên tôi không hối hận về những việc đã làm, chỉ tiếc không được như ý. Tôi lại lấy làm buồn, trong họ ta, Lỵ Quốc công Duy Thuận, Phúc Hưng hầu Duy Duyệt, tất cả đều là bậc cha chú của tôi, chức tước cũng hơn tôi nhưng chí khí thì quá kém. May mà còn có ông dám vào sinh ra tử từ hồi Đoan Khánh, sau này mỗi lần tôi ra Bắc ông đều coi giữ Lôi Dương chu đáo khiến bọn Nguyễn Tống Sơn e sợ không dám nhòm ngó. Vì vậy sau này tất cả cũng nhờ một tay ông mà nên.

Trịnh Duy Liệu hỏi làm thế nào để chống lại được Mạc Đăng Dung. Trịnh Tuy định nói nhưng không thể nói được nữa, mắt dại đi, gắng hết sức dướn người hét một tiếng thật to rồi chết.

Chiêu Tông thoát được, chạy lên châu Lang Chánh, dựa vào rừng núi chống cự rồi chiếm lại được một số nơi miền hạ lưu. Mạc Quyết dăng quân suốt từ Đông sang Tây không cho Chiêu Tông chạy vào Nghệ An đồng thời phao tin đã chiếm được châu Quan Gia để ngăn Chiêu Tông chạy sang Ai Lao.

Tháng 10 năm Thống Nguyên thứ 4 (1525) đời vua Cung Đế, Mạc Đăng Dung để con là Đăng Doanh ở lại Bắc Hà, tự làm Đô tướng dẫn đạiquân thuỷ bộ vào đánh Thanh Hoa. Quân thuỷ mấy trăm chiến thuyền theo đường biển tiến vào sông Mã, tới ngã ba sông, chia làm hai, tiếp tục ngược sông Mã, sông Chu, buồm căng kín cả mặt sông. Quân bộ chia làm hai ngả, cờ xí rợp trời, một ngả vượt Tam Điệp, qua sông Mã tiến vào Lang Chánh, một ngả theo đường Lạc Sơn, Tân Lạc, Mai Châu, vượt núi sang châu Quan Gia, cốt chặn đường Chiêu Tông rút chạy sang Ai Lao. Quân đi đến đâu quân dân Thanh Hoa đầu hàng đến đấy, có nơi người đứng bên đường đón mừng, chẳng mấy chốc quân thuỷ bộ đã hội nhau ở Lam Sơn. Đến đây thuyền lớn không thể tiến sâu được hơn nữa mà quân bộ cũng phải len lỏi trong rừng. Xa xa Chí Linh mờ ảo trong sương khói. Một tiếng vượn chợt cất lên lảnh lót khiến nhiều con ngựa chiến dày dạn cũng phải rùng mình. Khung cảnh hoang vắng vô cùng.

Một cảm giác thật lạ lùng dâng lên trong lòng, bất giác Mạc Đăng Dung cho quân dừng lại, nói với các tướng:

– Đây chính là nơi đức Thái Tổ xưng Bình Định vương, dựng cờ khởi nghĩa, hào kiệt bốn phương ban đầu chỉ có mười mấy người, quân không quá hai nghìn, cơm ăn sớm tối không được hai bữa, áo mặc đông hè chỉ có một manh, khí giới thì thật tay không. Giặc Minh lúc đó năm, sáu vạn. Có lúc Thái Tổ còn bị giặc vây chặt, xung quanh không còn lấy 100 người, phải chạy vào Mường Một, Mường Chánh, ăn củ mài cầm hơi, Lê Lai phải theo cách của Kỷ Tín ngày trước chết thay cho Thái Tổ; từ đó mới có ngày nay. Tất cả đã được Tán Trù bá Nguyễn ức Trai tiên sinh viết trong Bình Ngô đại cáo và Chí Linh sơn phú. Sự nghiệp của đức Thái Tổ thật gian nan vất vả nhưng cũng thật lẫy lừng. Rồi sau này đức Thánh Tông mở mang nền văn hoá khiến bao nhiêu đời sau vẫn còn thán phục. Vậy mà con cháu nhà Lê gần hai chục năm nay quên mất tổ tông anh hùng, chỉ biết ăn chơi hưởng lạc, tranh giành lẫn nhau, anh em tàn sát, thật xấu hổ với tổ tiên!

Nói rồi Mạc Đăng Dung bảo các tướng xuống ngựa, quay về phía Lam Sơn, tất cả cùng khấn vái. Đăng Dung nói:

– Nay hạ thần là Bình Chương quân quốc trọng sự Thái phó Nhân Quốc công Mạc Đăng Dung, Đô tướng tiết chế thuỷ bộ mười ba đạo cùng các tướng vâng mệnh vua Thống Nguyên đến đây, nếu vua Thái Tổ, Thái Tông và các vị tiên đế thuận lòng với hạ thần thì cho hạ thần được thắng, bắt Đà Dương vương đem về hỏi tội vì y đã để cho giang sơn xã tắc suy tàn; nếu các ngài không bằng lòng thì cho hạ thần được bỏ xác nơi rừng xanh núi thẳm này để trọn vẹn ý nguyện của kẻ làm tướng chết trên sa trường da ngựa bọc thây.

Một cơn gió mạnh và lạnh giá chợt thổi tới, các tướng nhiều người nổi hết cả gai ốc. Bỗng đâu xuất hiện một con hổ trắng rất lớn. Mãnh hổ quất đuôi, cất tiếng gầm khiến bao nhiêu chiến mã đều rủn hết cả đầu gối, có con lập tức khuỵu xuống, riêng con ngựa của Đăng Dung chỉ khẽ hơi rũ tai. Nó cũng tên là Cát mã. Các tướng chưa ai kịp phản ứng thì Đăng Dung đã nhanh tay đặt tên lên cung, miệng nói: “Đấy là Đà Dương vương sai bạch hổ đến doạ ta, hãy xem ta giết nó trước rồi diệt Đà Dương vương sau”. Đăng Dung bắn một phát, trúng ngay đầu hổ. Hổ gục xuống chết, mũi tên xuyên suốt từ trán ra đến sau gáy. Các tướng ai nấy đều kinh sợ. Giết xong mãnh hổ, Đăng Dung quay lại nói với các tướng:

– Gần trăm năm trước, ở làng Chủ Sơn huyện Lôi Dương trấn Thanh Hoa này có một cây quế, dưới cây quế ấy thường xuất hiện một con hổ xám, nhưng nó rất hiền, vẫn thường thân cận với người mà chưa từng hại ai bao giờ. Từ khi đức Thái Tổ ra đời thì không thấy con hổ xám ấy đâu nữa, ai cũng cho là sự lạ. Bây giờ ở đây lại xuất hiện con hổ trắng nhưng nó dữ tợn, nếu ta không ra tay trước thì nó đã hại ta.

Chiêu Tông lúc ấy vẫn còn mấy trăm quân, hành dinh đóng trong động An Nhân núi Cao Trĩ. Lúc đầu còn dựa vào rừng núi chống cự quyết liệt, sau do bị vây chặt, quân lính không chịu nổi đói khát nên nhiều người ra hàng Đăng Dung. Bất lực, Chiêu Tông bảo Gia Khánh hoàng hậu:

– Nàng làm vợ ta bao nhiêu năm nay, sung sướng thì ít mà ngậm ngùi gian khổ thì nhiều, lại lặn lội theo ta đến đây, nghĩa chung thuỷ như thế là vô cùng, lại còn sinh cho ta hoàng nam nữa, đạo trung nghĩa như vậy là vô tận. Chỉ ta là không ra gì, khi trước thì bị con yêu tinh Kim Thoa nó làm cho mê muội, sợ nó còn hơn sợ cọp, sau đó lúc chạy khỏi kinh thành lại bỏ mẹ bỏ con chạy lấy một mình, bây giờ không biết con đâu! Nay xem ra ta không thể thoát được tay Đăng Dung, sự nghiệp nhà Lê vì ta mà coi như đã hết vì hoàng đệ của ta tuy đang ở ngôi nhưng cũng sẽ chẳng tại vị được bao lâu nữa. Vậy nên nàng hãy cố sống để tìm lại con, nàng lại đang có mang, vì vậy hãy cố giữ lấy cốt nhục của ta, mai sau nếu chúng phục hưng được sự nghiệp tổ tông thì là điều tốt, không thì ta cũng còn có người hương khói mai sau. Còn ta, ta phải về kinh đô để trông thấy mẹ ta rồi mới yên tâm nhắm mắt được.

Phạm hoàng hậu và nhà vua ôm nhau khóc. Đêm ấy Chiêu Tông sai hai người thân tín đưa hoàng hậu ra khỏi hang đi trốn, còn Chiêu Tông và mươi kẻ thân tín ra hàng. Đăng Dung đem tất cả về kinh đô.

Đăng Dung tâu với vua Cung Đế:

– Nay thần đã bắt được Đà Dương vương, xin bệ hạ xử trí.

– Ý khanh thế nào?

– Thần rất lấy làm băn khoăn. Khi còn ở ngôi Đà Dương vương không phải không có năng lực. Đạo đức thì hơn hẳn Uy Mục, Tương Dực. Chẳng qua vì nghe lời xiểm nịnh mà tự ý bỏ ngôi. Giết đi thì rất tiếc, lại e thiên hạ bình luận. Theo thần, nếu Đà Dương vương chịu làm kẻ bày tôi thì cho y được sống và tham dự triều chính, ít nhiều giúp ích cho thiên hạ. Đó cũng là cách vua Thái Tông nhà Trần ngày trước đối xử với Hoàng hậu Lý Chiêu Thánh.

– Khanh có ý thế thật sao? - Cung Đế ngạc nhiên hỏi.

– Thần làm vậy còn vì bệ hạ nữa, để bệ hạ khỏi mang tiếng là anh hại em.

Một hôm thiết triều, ai nấy đều ngạc nhiên khi thấy Đà Dương vương ngồi trên chiếc ghế ngay gần ngai vàng. Nhưng suốt buổi Đà Dương vương chỉ cúi gằm mặt, không nói gì. Buổi thiết triều sau đấy Đà Dương vương vẫn được mời song không chịu lên. Đến lần thứ ba, vương hết sức phẫn nộ:

– Giết ta đi còn hơn làm nhục ta mãi thế này!

Thấy Chiêu Tông bị bắt, các thế lực chống lại Mạc Đăng Dung chán nản, tan rã rất nhanh, chỉ còn mấy nghìn quân Kinh Bắc của Đàm Thận Huy và Nguyễn Nghiêm là dựa vào rừng núi chống lại. Lần trước Mạc Đăng Dung đã sai người thuyết hàng không được, tiếc Thận Huy là kẻ có tài, Đăng Dung lần này sai người con thứ hai là Mạc Chính Trung đi. Biết có thể nguy hiểm nhưng Chính Trung vẫn vui vẻ lên đường. Nhưng vẫn như lần trước, Nguyễn Nghiêm xé thư, không cần biết thư viết gì.

Mạc Chính Trung ngẩng đầu nhìn trời, thở dài:

– Hoá ra cũng chẳng ra gì!

Nguyễn Nghiêm hỏi:

– Ngươi nói vậy là nghĩa làm sao?

– Nhân Quốc công tiếc vì nghĩ các ngươi là anh hùng hào kiệt nên mới sai ta đi chiêu hàng, hóa ra Nhân Quốc công nhầm!

– Ngươi tên là gì? - Đàm Thận Huy hỏi.

– Nói ra các ngươi cũng chẳng biết ta là ai vì ta chỉ là tên công sai tầm thường trong phủ Nhân Quốc, vì biết đường đất nên được sai đi.

– Ngươi có sợ chết không?

– Có chứ. Nhưng nếu mở được con đường sống cho người khác để người ấy đem tài ra giúp nước thì ta dẫu có chết cũng cam lòng. Đà Dương vương mấy mươi vạn quân trong tay, Trịnh Tuy thì quân Tam phủ hùng hổ, vậy mà Nhân Quốc công còn coi chẳng ra gì nữa là cái xó Yên Thượng này. Nhưng nghĩ các ngươi là anh hùng hào kiệt trên đời nên Quốc công mới quyết khuyên trở về phò giúp vua Thống Nguyên chứ như những kẻ khác thì cho xanh cỏ từ lâu rồi! Nhưng hoá ra Quốc công nhầm, các ngươi chẳng qua cũng rất tầm thường.

Đàm Thận Huy bảo:

– Cái gan của ngươi kể cũng lớn nhưng rõ ràng đầu óc ngươi quá mê muội. Đăng Dung có mấy vạn quân trong tay, chúng ta chưa bằng một phần mười, vậy mà dám dấy nghĩa chống lại y, không phải anh hùng hào kiệt sao?

– Anh hùng gì mà hàng nghìn binh mã trong tay, sứ giả của triều đình đến đây các ngươi lại toan giết khi trên người ta không một tấc sắt? Hào kiệt gì mà đầu óc không một chút thức thời?

– Sao lại bảo bọn ta không thức thời?

– Các ngươi có ba điều không thức thời. Thiên hạ ba bè bảy mối, chiến tranh liên miên, Nhân Quốc công vì triều đình ra tay một cái là yên, dân chúng ở kinh đô vì vậy mấy năm nay an cư lạc nghiệp, ở nơi thôn dã thì vui vẻ cấy cầy, các ngươi nhắm mắt cố tình không biết, đó là điều không thức thời thứ nhất. Quang Thiệu điên rồ tự ý bỏ kinh đô chứ Nhân Quốc công không hề đuổi khỏi ngôi, các ngươi biết vậy nhưng vẫn bênh vực, đó là điều không thức thời thứ hai. Nay đã có vua mới, các ngươi tự cho là có tri thức mà không đem tài kinh bang tế thế ra giúp vua, đó là điều không thức thời thứ ba. Chỉ ba điều ấy thôi chứng tỏ các ngươi đâu phải là kẻ hào kiệt. Còn như bảo là anh hùng ư? Đấy chỉ là sự liều lĩnh của kẻ dốt nát.

Nguyễn Nghiêm tím mặt quát võ sĩ lôi người công sai đó ra chém. Đàm Thận Huy lại can.

Chính Trung về kể lại cho Đăng Dung, Đăng Dung thở dài, bảo :

– Con còn phải vì ta đi lần thứ ba nữa, lần thứ ba không xong thì lần thứ tư cho đến khi kỳ được. Ta thật tiếc cho Đàm Thượng thư, ông ấy thật đúng là anh hùng hào kiệt.

Một hôm thiết triều, Mạc Đăng Dung tâu: Mấy năm nay đất nước biến động triền miên, có nhiều nguyên do, trong đó có nguyên do bởi luật pháp có nhưng hành xử lại không theo luật pháp, lẽ phải của nhà nước bị chuyện riêng chèn lấn, 700 điều trong Lê triều hình luật có lẽ chỉ thi hành đúng được 100 điều. Vua Thánh Tông đặt ra lệ cứ ba năm lại có một kỳ khảo xét các quan lại để thăng giáng hay giãn thải. Riêng chức Hiến sát sứ và các chức ở Đài, Bộ, Khoa phải trải qua 4 lần khảo xét, tức là sau 12 năm không mắc lỗi gì lớn thì mới được bổ dụng chức ấy. Thế nhưng từ thời Uy Mục đế lệ ấy không còn. Vậy nay hãy áp dụng lại. Ngự sử đài rất quan trọng vì có trách nhiệm đề xuất thăng giáng các quan lại, can gián nhà vua, bàn chính sự, duyệt án từ nhưng những năm Quang Thiệu vừa qua những người ở đó chỉ chuyên gièm pha, gây hiềm khích khiến nhà vua hiểu nhầm bày tôi trung thành. Làm cho chính sự rối ren, đất nước biến động, dân chúng điêu linh chính là tại đám ấy. Cho dù bọn họ thảy đều đã bị trừng trị nhưng cũng phải có chỉ để làm cho rõ tội trạng và đúng theo hình luật...

Cung Đế khen phải và ban chỉ chỉnh đốn các việc.

19.

Một hôm vào sáng sớm Ngọc Huệ khóc lóc hớt hải chạy tới kể với Đăng Dung rằng chồng mình là Nguyễn Lĩnh lập đảng phái mưu toan làm phản. Đăng Dung mắng em:

– Hay là mày thấy nó lắm thê thiếp nên mày ghen, vu cho nó như thế?

– Quả là em có ghen thật. Đàn bà ai chả thế. Từ khi lấy thêm người thiếp thứ mười, em như người sống trong lãnh cung. Nhưng em cũng hiểu đàn ông năm thê bảy thiếp, có mới nới cũ là chuyện thường. Song em lại nghĩ trung, hiếu, tiết, nghĩa thì trung, hiếu đặt lên hàng đầu, tiết, nghĩa là thứ, nay chồng em mưu phản, chả nhẽ em lại chỉ biết đến chồng mà để cho sự nghiệp anh mình gây dựng bao năm bỗng chốc có thể đổ vỡ chăng?

– Sao mày biết nó mưu phản?

– Em vô tình mà biết thôi. Cũng do cái tính ghen của em. Đêm ấy đã khuya, vì vẫn còn tức cái chuyện Lĩnh lấy thêm dì Mười nên em không ngủ được và mới tha thẩn ra hành lang, thì thấy người trong nhà đưa một người đàn bà vào chỗ Lĩnh. Chả nhẽ đã có những mười vợ mà Lĩnh còn vụng trộm ăn chả ăn nem sao? Em nghĩ thế nên mới lẻn tới nghe trộm họ chuyện trò. Vừa trông thấy người đàn bà ấy Lĩnh đã sụp lậy, người đàn bà ấy cũng quỳ xuống lậy Lĩnh. Hoá ra đấy là Gia Khánh hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Quỳnh của Chiêu Tông đến cầu cứu Lĩnh! Bà ấy đang có mang, bụng trông đã rõ lắm. Ngay đó Lĩnh đưa bà ta đi đâu em cũng không biết nữa. Đấy, nếu vì ghen tuông mà đi vu cáo chồng thì em được gì, ngoài mang thân goá bụa đến già?

Đăng Dung bảo em:

– Em vì họ ta mà không nghĩ đến mình, thật đáng khen. Nguyễn Lĩnh được hưởng sung sướng thế này, không hiểu còn đòi hỏi gì nữa? Hay hắn ta họ hàng gì với nhà Nguyễn Kim mà ta chưa rõ?

Nguyễn Lĩnh làm đến tước Tiến Quận công, địa vị ngang hàng với Đông Quận công Mạc Quyết và chỉ kém có Mạc Đăng Dung, lại lấy em gái Đăng Dung nên không ai ngờ bấy lâu nay Nguyễn Lĩnh vẫn bí mật liên hệ với Nguyễn Kim ở Thanh Hoa, cho nên hết Mạc Quyết lại đích thân Mạc Đăng Dung tiến đánh Tây Đô đến mấy lần đều không lần được tung tích Nguyễn Kim là vì vậy.

Đăng Dung lập tức cho người chặn các lối ra vào kinh đô để bắt Phạm hoàng hậu và Nguyễn Lĩnh. Nhưng chỉ bắt được Nguyễn Lĩnh. Mạc Đăng Dung nổi giận liền đem Nguyễn Lĩnh ra chém nhưng không nhờ thế mà yên tâm bởi nếu Gia Khánh sau này sinh con trai thì đó quả là mối lo lớn.

Vì quá nghĩ ngợi chuyện Gia Khánh và thương em gái nên Mạc Đăng Dung cảm thấy mệt mỏi và thấy cần phải nghỉ ngơi, do vậy mấy tháng sau giao lại việc ở kinh đô cho Mạc Quyết và Mạc Đăng Doanh, còn mình cùng phu nhân Ngọc Toản về Cổ Trai an dưỡng.

Khung cảnh yên bình của những làng quê đi qua quả có làm Mạc Đăng Dung cảm thấy thư thái. Đã sang tháng Chạp nhưng gặp mấy hôm trời trở ấm và nắng nhẹ nên thời tiết rất dễ chịu, đất trời bớt đi vẻ u ám bấy nay khiến các cây vườn như xanh trở lại. Khi nắng tắt cũng là lúc đó đây phơ phất những sợi khói lam chiều cất lên từ các mái rạ và trên những cánh đồng do bọn trẻ con đốt nghịch hoặc nướng khoai. Trời lúc này có lạnh hơn lúc trưa nhưng trong những căn nhà không khí tưởng chừng lại ấm áp hơn bao giờ hết khi người lớn, trẻ con quây quần bên nồi cơm bốc thơm mùi gạo mới. Một cái gì đó thật bình yên và thấm thía khiến Mạc Đăng Dung cảm thấy như tìm lại được cái gì đó gần gũi bấy lâu nay xa vắng. Đám quân theo hầu còn lâng lâng hơn nữa, cứ nhìn vẻ mặt họ thì biết. Kẻ say sưa ngắm cảnh vật bên đường, căng ngực như muốn hít thật sâu hương vị của đồng quê.

Qua bến đò Sáu, Mạc Đăng Dung bảo phu nhân lên ngồi cùng xe với mình. Từ đây trở đi đã là đất Nghi Dương, ông thấy có nhiều điều muốn tâm sự cùng bà. Tưởng vậy nhưng ông chỉ nói được mỗi câu: “Sắp về tới quê rồi đấy!” rồi lại im lặng, bà cũng vậy, một cái gì đó khiến họ muốn dành hết cho cảnh vật bên đường và những điều thầm kín.

Quê hương không thay đổi bao nhiêu. Chỉ có con người là không thể như cũ: Ông lão lái đò ngày xưa không còn, người lái đò mới còn khá trẻ, chẳng hiểu có phải là con cháu của ông lão không, lúc định hỏi thì xe đi đã xa. Ngàynào anh em Đăng Dung trúng Đô lực sĩ trở về, dân chúng hàng huyện đón rước vậy mà tới nay đã hơn 20 năm, tóc trên đầu Đăng Dung đã có sợi bạc. Những ngày đã qua đầy những sóng gió, gian nan! Vinh quang đổi bằng xương máu, vết thương ở chân bây giờ đã lên sẹo, mỗi khi tắm rửa trông thấy lại nhớ ngày đánh giặc Trần Thăng ở Lạng Nguyên, nhớ lúc tìm thấyxác Mạc Đốc trong đám hàng nghìn cái xác chất đống rải suốt một đoạn đường dài và khắp cả dòng suối bên đường đến nỗi nước không chảy nổi; nhớ khi bị vây ba mặt ở luỹ Cẩm Giang, nếu không có con Cát mã thì hẳn đã xanh cỏ. Cũng ở Cẩm Giang ngày ấy có một đêm đi tuần sau trận đánh kéo dài gần một ngày, mới biết người còn sống mệt quá nằm ngủ ngay bên những xác chết, thỉnh thoảng có người chợt tỉnh ngủ khua tay xua đuổi bày quạ ăn đêm rồi lại ngủ tiếp, gió đồng đưa lại thoảng mùi máu và mùi của da thịt thối rữa; nhớ cảnh đưa Đà Dương vương ra khỏi động An Nhân núi Cao Trĩ, vị cựu hoàng lúc đó đói rách không khác gì kẻ hành khất, nhìn thấy mà nhớ những lúc y khoác hoàng bào nhởn nhơ vui thú bên bày cung nữ ai cũng đẹp như tiên... Cuộc đời con người ta là cả một sự đánh đổi, giành giật.

Thấy quân lính tiền hô hậu ủng, ngựa xe rầm rộ, dân chúng biết là Mạc Đăng Dung về quê. Không ai bảo ai, bỏ hết các việc chạy ra đường cái đón, tung hô “thiên tuế”. Nhiều người bỗng nhiên bật khóc. Tới lối rẽ vào nhà nhạc phụ, hai vợ chồng Đăng Dung cùng xuống xe đi bộ một đoạn rồi mới trở lại xe. Phải về quê nội trước rồi mới trở lại thăm quê ngoại.

***

Từ khi trở lại kinh đô không đêm nào Đà Dương vương ngon giấc. Từ chỗ là một ông vua nay làm kẻ bày tôi, Đà Dương vương thấy nhục vô cùng, nhất là những khi lâm triều, nhìn lên thấy thằng em mình mới ngày nào một điều bệ hạ, hai điều hoàng huynh nay cứ mở miệng là xưng trẫm; đã vậy đối diện với vương, Mạc Đăng Dung coi như mọi chuyện không phải do ông ta gây ra! Trở về phủ Đà Dương vương có khuây khoả đôi chút nhưng đêm đến lại trằn trọc, nhất là lúc vô tình quờ tay sang bên cạch theo thói quen lại thấy không có ai mà ngày trước thể nào cũng có phi tần, không người này thì người khác.

Đà Dương vương nhất định không vào triều nữa, yêu cầu được giam ở lãnh điện. Một hôm tự nhiên có viên giấy không hiểu ở đâu bắn vào đúng người Đà Dương vương. Giở ra mới biết là mật thư của Nguyễn Kim báo tin Hoàng hậu đã ra Đông Kinh và được Nguyễn Lĩnh đem đi trốn an toàn nhưng Lĩnh bị phát giác và đã bị hại. Còn Thái tử Duy Ninh, nghe nói có người đem được vào Thanh Hoa nhưng chưa rõ ở đâu, hiện đang tìm gấp...

Đọc xong, Đà Dương vương thở dài, tự nhủ: “Thôi, vậy là ta nhắm mắt được rồi”, sau đó bảo lính gác đem cho mình rượu độc.

Tháng Chạp năm ấy, niên hiệu Thống Nguyên thứ 6 (1526), Bái Khê bá Phạm Kim Bảng mang rượu độc tới, nói với Đà Dương vương:

– Vua Thống Nguyên sai tôi đem ngự tửu ban cho đại vương.

Đà Dương vương cười:

– Em ta không làm thế, đây chỉ là cách của Đăng Dung thôi!

Phạm Kim Bảng nói:

– Nghĩ thế cũng đúng nhưng không có gì là thâm thuý bởi từ cổ chí kim xưa nay đều đối xử như thế này. Vả lại đây chính là ý nguyện của đại vương. Đại vương cũng đừng trách ai vì suy cho cùng chuyện này từ chính hoàng tộc mà nên và do chính đại vương gây ra! Giá như đại vương chịu làm một kẻ bày tôi thì đâu đến nỗi cùng đường thế này!

– Ta mà chịu cúi đầu như vậy ư? Ta chờ ngày này đã lâu, tận từ hôm ở Lang Chánh. Sở dĩ ta không muốn chết ở Lang Chánh mà ra đây là cốt gặp mẹ ta, xin mẹ ta tha thứ cho đứa con bất tài bất hiếu này. Thật thương cho mẹ ta già yếu đi rất nhiều. Còn em ta, bấy lâu nay ra sao?

– Vua Thống Nguyên vẫn vậy.

– Nhưng nó chẳng được như ta có phải không? ít ra ta còn có chút quyền hành, nó thì buông tay áo ngồi như một ông phỗng để Đăng Dung điều hành mọi sự chứ gì?

– Nhân Quốc công đã về quê an trí nhiều tháng nay, lánh mọi quyền hành!

Chiêu Tông cười chua chát rồi điềm nhiên uống hết chỗ rượu và ngả lưng xuống giường nằm, cắn răng chịu đau mà chết, năm ấy mới 21 tuổi, ở ngôi được 7 năm.

***

Đầu năm Thống Nguyên thứ 6 (1527), các quan đại thần cùng nhau ký vào tờ bảo cử do Bộ Lại thảo, dâng vua xin thăng cho Mạc Đăng Dung lên tước Thái sư An Hưng vương và ban cho cửu tích, gồm: 1. dùng xe ngựa, kiệu và lọng tía, quạt vẽ rồng; 2. áo mão thêu rồng đen, dai dát ngọc; 3. được dùng nhạc khí ở nơi phủ đường và khi đi đường; 4. cửa phủ được sơn son; 5. cho nạp bệ đặt riêng trên điện và cho được ngồi khi chầu vua hoặc cùng các quan thị triều; 6. hổ bôn hộ vệ và được Hổ bôn Trung lang tướng theo hầu; 7. quân hổ bôn được mang phủ việt; 8. được dùng cung tên mũi bịt bạc hoặc tra ngà voi; 9. được dùng rượu cửu xưởng.

Nhà vua nói:

– Từ đời vua Đoan Khánh đến Quang Thiệu, suốt gần 20 năm thiên hạ không lúc nào yên, chuyện phế lập xảy ra liên miên, hôm qua thế này hôm nay đã thế khác. Nhân Quốc công ra tay chỉ trong vòng mấy năm thôi mà bốn cõi đều yên, năm sáu năm nay thiên hạ an hưởng thái bình, công lao ấy xưa nay dễ ai sánh nổi, vậy nên phong cho là An Hưng vương, ban cửu tích là xứng đáng lắm. Các quan dâng bảo cử thật đúng lúc và hợp ý trẫm. Nay Nhân Quốc công đang ở Nghi Dương, vậy nên cho đại thần mang chỉ của trẫm và các thứ về đấy.

Vua Cung Đế bèn sai Tùng Dương hầu Vũ Hữu, Lan Xuyên bá Phan Đình Tá, Trung sứ Đỗ Hiếu Đễ cầm cờ tiết, đem kim sách và các thứ kể trên cùng chiếc quạt lụa có thơ của vua đến tận Cổ Trai tuyên bố mệnh vua ban cho Đăng Dung. Đăng Dung được báo trước nên đón tiếp đoàn sứ giả tại bến đò An Sáp bên phía hạt Tiên Minh.

Chiếc quạt vua ban một mặt vẽ rồng, một mặt tự tay vua viết tặng Đăng Dung một bài thơ, ví Đăng Dung như Chu Công ngày xưa phò giúp nhà Chu:

Giúp vận nhà Chu thực tự trời

Chăm lo công việc dụng nhiều tài

Gièm pha mặc kẻ bày mưu kế

Trung hiếu bền lòng chẳng chút sai

Lễ đủ Nhạc hoà ngày thịnh trị

Chính ngay Hình ít buổi bình thời

Tiếng hay Đức tốt nghìn thu rạng

Đạo hạnh người xưa hãy cố noi

Nhân ngày tết Đoan ngọ, Mạc Đăng Dung tới kinh đô bái tạ nhà vua đã thăng tước và ban cho cửu tích rồi lại về ngay Cổ Trai.

Hơn tháng sau, một hôm vào khoảng giờ hợi một đoàn khoảng gần chục đại thần cải trang thành lái buôn, rời kinh đô bí mật xuống thuyền để sang bên kia sông Nhị Hà, từ đấy đi ngựa nhằm hướng Cổ Trai phóng nước đại, ngựa mệt thì đổi ngựa khác ở binh trạm, cứ thế đi suốt đêm, trưa hôm sau thì tới Cổ Trai, vào yết kiến Mạc Đăng Dung. Thấy các quan đại thần đều là những người theo mình đã lâu, biết có việc quan trọng nên cơm nước xong, Đăng Dung cho người nhà lui để tiếp họ.

Mọi người cho hay hồi nọ Đăng Dung lên kinh đô rồi trở về Cổ Trai ngay khiến Thống Nguyên hết sức lo lắng vì không hiểu như vậy có ý gì! Đăng Dung cười:

– Ta chẳng có ý gì đâu! Chẳng qua trước hôm ta đi, thân mẫu ta bị mệt nên ta phải trở về ngay, thế thôi. Năm nay mẹ ta 70, đã như ngọn lửa bạch lạp trước gió vậy. Vả lại ta đã làm xong những việc cần làm, đúng như nhà vua có thơ trong quạt ban cho ta, đó là “Chính ngay, Hình ít” và cử được người hiền tài vào các chức vụ. Bây giờ ta muốn nghỉ ngơi.

Lê Bá Ly nói:

– Ngài nói đã xong các việc cần làm nhưng liệu đã xong thật chưa? Ngài muốn nghỉ ngơi nhưng liệu đã được nghỉ ngơi chưa? Xứ Thanh Hoa đang cực kỳ bất ổn. Lê Công Uyên lâu nay bặt tăm, ai ngờ đang cùng Nguyễn Ngã, Nguyễn Thọ Tường tập hợp binh mã mưu tiến ra Đông Kinh. Con công chúa An Thái là Lê ý đang chiếm châu Quan Gia. Nguyễn Kim đã đem vợ con chạy sang Ai Lao, vua Sạ Đẩu của nước này cho trú ở Sầm Châu, nhưng chắc chắn Nguyễn Kim không bao giờ chịu yên thân mãi mãi nơi đất khách quê người. Có tin Lê Duy Ninh là con của Đà Dương vương sau khi trốn thoát vào Thanh Hoa đã sang Ai Lao tìm Nguyễn Kim. Trịnh Ngung, Trịnh Ngang thì đang tìm đường sang Bắc quốc xin vua Minh khởi binh. Đám Đàm Thận Huy cũng quyết không hàng. Trong khi đó, vua Thống Nguyên bề ngoài làm như yên tâm với địa vị, kỳ thực bên trong đang ngấm ngầm liên hệ với các thế lực cần vương.

Mạc Đăng Dung thở dài:

– Khi trước, trong lúc Nguyễn Hoằng Dụ và bọn Trịnh Duy Đại, Duy Sản, Trịnh Tuy chỉ lo đánh nhau để tranh giành địa vị, không ai lo đến triều đình thì ta đối với Chiêu Tông thật trọn phận tôi trung, vào sinh ra tử không quản, đánh Đông dẹp Bắc, dẫu có được chút quyền lực thì cũng là phải, vả lại không đủ quyền lực thì không thể điều hành được công việc. Hãy nhớ lại hồi ta đánh Trần Thăng, triều đình cố tình dềnh dàng việc lương, nếu khi ấy ta không lấy quyền Tiết chế mà điều lương từ Hải Dương lên thì quân đã tan. Chẳng ngờ Chiêu Tông lại đem lòng ngờ vực, tự ý bỏ kinh thành, ta cho Hoàng Duy Nhạc mời về cũng không chịu về, lại giết mất Duy Nhạc, quyết gọi quân các nơi tới đánh ta, tự chuốc vạ vào thân. Nay vua Thống Nguyên cũng bụng nghi ngờ, ta đã lui về quê những toan yên phận vậy mà cũng không xong. Vậy ta biết làm sao bây giờ? Hay Thống Nguyên cũng muốn chuốc vạ vào thân? Nhưng các ông nói vua Thống Nguyên nghi ngờ ta, vậy bằng chứng đâu? Không có bằng chứng, ta không tin. Cái ta hết sức tránh là lấy chuyện riêng che lấp lẽ phải. Dẫu sao thì giữa nhà Lê và ta cũng đã có chuyện, nên mỗi hành động của ta phải làm sao cho thiên hạ hiểu ta không vì chuyện cũ mà có ý đồ gì với nhà Lê.

Lê Bá Ly nói:

– Gần đây có ba việc: Thứ nhất: Những người ngài cử vào các bộ thì nhà vua thay Thượng thư Bộ Lại bằng Trương Phu Duyệt, các khoa thì Khoa Lại định thay bằng bằng Nghiêm Bá Ký. Do Bộ Lại nắm việc tuyển bổ, thăng giáng, giãn thải quan lại; Khoa Lại giám sát các việc đó nên sự vụ sẽ thông suốt từ trên xuống dưới, từ đó quan lại các cấp các nơi sẽ dần dần bị thay thế êm nhẹ. May sao tất cả các việc đều qua tay hai vị Đông Quận công Mạc Quyết và Dục Quận công Mạc Đăng Doanh nên điều nguy hại vẫn chưa xảy ra. Hai vị chỉ thuận để Trương Phu Duyệt làm Thượng thư Bộ Lại còn Nghiêm Bá Kỳ thì không ưng. Việc thứ hai: Vừa qua lính tuần phòng ở Tam Điệp bắt được một người từ Đông Kinh vào Thanh Hoa, trong người có bức thư rất đáng ngờ, tên người gửi là Nguyễn Thông, tên người nhận là Nguyễn Ngân; Nguyễn Thông nói lái lại là Thống Nguyên, Kim - Ngân thì nói Ngân cũng là nói đến Kim; nên đồ rằng đó là thư của vua Thống Nguyên liên hệ với Nguyễn Kim. Nội dung thư là hỏi thăm sức khoẻ và nhắn đi xa đã lâu hãy mau về, nhưng chỉ thế thôi đã đáng ngờ. Chẳng những vậy, khi tra hỏi, người mang thư nhất định không nói gì thêm, sau do tuần phòng sơ xuất nên y trốn mất, điều đó lại càng ngờ. Việc thứ ba: Quan nội cung là Nguyễn Thế An cho hay gần đây cứ khoảng cuối canh ba thì ngự điện của nhà vua lại có ánh đèn khi ẩn khi hiện, phía xa cũng có ánh đèn như đáp lại, chứng tỏ ám hiệu gì đó với nhau. Qua ba việc đó chứng tỏ vua Thống Nguyên đang ngầm hành động.

Mạc Đăng Dung nín lặng. Vũ Hộ nói:

– Thêm nữa là việc bắt được người của Đàm Thận Huy định lọt vào cấm cung, bị bắt y đã cắn lưỡi chết. Tôi theo ngài đã lâu vì vậy hiểu rõ lòng ngay thẳng của ngài. Nhưng nhà vua có hiểu vậy đâu và những kẻ ghen ghét ngài thì ra sức gièm pha. Tôi nhớ Lê Bá Ly ngày trước có nói “Thời thế tạo anh hùng nhưng anh hùng cũng tạo nên thời thế”. Thời buổi tao loạn đã tạo nên bậc anh hùng là ngài, công lao của ngài thật chẳng khác Đinh Tiên Hoàng ngày trước dẹp yên các sứ quân; còn bây giờ chính là lúc bậc anh hùng là ngài tạo nên một thời thế mới, như Đinh Tiên Hoàng ngày trước xây nền thái bình.

Mạc Quốc Trinh, Mạc Đĩnh Khoa, Nguyễn Bỉnh Đức, Lê Bá Ly, Phạm Gia Mô... tất cả đều khuyên Đăng Dung hãy làm như Lê Hoàn đã làm với nhà Đinh, Lý Công Uẩn đã làm với nhà Tiền Lê, Trần Cảnh đã làm với nhà Lý và Hồ Quý Ly với nhà Trần. Mạc Đăng Dung bảo:

– Nếu ta định làm như các ông nói thì đã làm cách đây những 7 năm, ngay sau ngày 23 tháng 7, khi Chiêu Tông bỏ trốn khỏi kinh thành, suốt 6 ngày liền đất nước không có vua. Chậm nữa thì đến ngày 1 tháng 8 năm ấy, lúc không còn hy vọng Chiêu Tông trở về. Nhưng ta vẫn cùng với triều đình mời vua Thống Nguyên lên ngôi chứ không làm việc phế bỏ. Ta ăn lộc mấy đời nhà Lê, không muốn bị đời sau coi là kẻ bất trung. Thời thế sau này nếu có thay đổi thì do tự nó hoặc ai khác chứ không phải ta.

Mạc Quốc Trinh nói:

– Việc thay đổi là chuyện thường trong thiên hạ, bốn phương đều thế cả. Bên Bắc quốc từ thời Hoàng đế đến nay đã trải qua mười mấy triều đại và không biết bao nhiêu thời kỳ phân liệt. Nước ta cũng vậy, chỉ kể từ Ngô vương cho đến nay thôi, hết Ngô, Đinh, Tiền Lê rồi lại Lý, Trần, Hồ, bây giờ thì đến nhà Lê.

Phạm Gia Mô thưa:

– Mấy chục năm nay đã nhiều người đã muốn làm chuyện thay đổi triều đại chứ đâu bây giờ chúng tôi mới nói. Nào Trần Tuân, Trần Chân, Trần Cảo, Trần Thăng. Nào Trịnh Duy Sản giết vua, Nguyễn Khắc Hài dựng Lê Tùng, Trịnh Tuy lập Lê Do, Trịnh Duy Đại lớn phổi hơn còn muốn lập Nguyễn Tùng là con của một tên Phò mã! Chính thống coi họ là phản nghịch nhưng trong chuyện đó chả nhẽ nhà Lê không có lỗi gì, không có lỗi vậy thì tại sao liên tiếp có những người muốn phế bỏ? Mọi chuyện phế bỏ đều có lý. Nhà nào oai hùng bằng nhà Trần? Nhưng về sau nhà Trần cậy có công giữ nước, cậy giàu có, không nghĩ đến sự khốn cùng của dân, chuộng vẻ trang hoàng, đánh bạc đánh cờ, chọi gà, thả chim, nuôi cá vàng, nuôi bách thú, khoe khoang mẹo khôn để tranh được thua, quên cả thiên hạ, chẳng hề để tâm đến kẻ oan uổng, khiến lòng dân oán thán, các tướng văn võ lập thành bè đảng, chính giáo suy đồi, kỷ cương rối loạn. Tuy họ Hồ làm việc giành ngôi nhưng cũng bởi lòng người đã quá ghét họ Trần. Nhà Hồ đem trí để ức hiếp dân, làm tiền giấy thay cho tiền đồng, mục đích chỉ để lấy đồng đúc súng đạn, khiến dân thiệt thòi nguồn sống, ban lệnh di dân vào Thanh Hoa khai khẩn khiến ai ai cũng oán thán vì phải rời bỏ quê hương, dọc đường thuyền bị bão vợ chết, con chết nên nỗi oán càng sâu; sưu cao thuế nặng, luật hình quá nghiêm nên cái ách càng nặng. Nhưng chỉ nghiêm với người ngoài còn mình tuỳ tiện, chỉ lo vun vén, kẻ ti tiện, bọn tiểu nhân mà khéo nịnh hót thì hưởng lạc, quyền cao chức trọng. Tuy rằng giặc Ngô tham tàn nhưng cũng bởi lòng trời không dung nhà Hồ nên mượn tay người Ngô vậy. Oanh liệt nào bằng vua Thái Tổ nhà Lê ta, từ tay trắng mà chỉ sau 10 năm đã đuổi được giặc Ngô, xây nền thái bình. Vậy mà từ thời Uy Mục, Tương Dực con cháu phá sạch, mặc sức ăn chơi hưởng lạc, hoang dâm vô độ đến nỗi sứ nước Ngô cũng phải buông lời nhận xét phỉ báng, đã vậy lại chỉ mưu toan tàn sát lẫn nhau khiến dân chúng bị cuốn vào cuộc loạn lạc triền miên, kinh đô bị tàn phá, chốn thôn dã ruộng đất để hoang, nơi sông hồ không ai chài lưới. Tuy bọn Trần Cảo, Trần Thăng có nổi loạn, đám họ Trịnh có mưu toan đại nghịch và dân chúng có đi theo chúng thì cũng bởi muốn sự thay đổi để chóng chấm dứt sự mục nát đã quá lâu ngày.

Lê Bá Ly nói:

– Vả lại không có gì là bền vững cả. Đúng như Lân Quận công nói, nếu bền vững thì đã chả có nhà Đinh, nhà Tiền Lê, nhà Lý, nhà Trần, nhà Hồ, nhà Lê thay thế nhau, kế tiếp nhau! Bền vững gì bằng nhà Chu những hơn 870 năm, gọi là thế chứ đến đời Chu Bình vương thì coi như đã hết, tính khoảng 350 năm, vì từ đó các chư hầu đánh giết tranh giành lẫn nhau hơn 500 năm ròng rã, rồi nhà Tần mới thống nhất được thiên hạ. Nếu cứ giữ cái bền vững bề ngoài mà để cho bên trong thối nát thì cái bền vững ấy có ích gì cho dân chúng, thì Thành Thang việc gì phải trừ bỏ Kiệt, diệt nhà Hạ mà lập nhà Thương, thì cũng việc gì Vũ Vương phải trừ bỏ Trụ, diệt nhà Thương để lập nhà Chu? Thời buổi bây giờ thật chẳng khác gì thời Kiệt, Trụ, đáng lẽ nó phải được thay đổi từ thời Uy Mục, Tương Dực, để tồn tại đến hôm nay đã là quá nỗi. Ngày trước tôi và đại vương đã cùng bàn về thuyết pháp trị của Hàn Phi, nhiều điều khiến tôi tâm phục khẩu phục, những mong đại vương dùng điều tâm đắc đó mà trị nước, làm cho quốc gia hưng thịnh.

Nguyễn Bỉnh Đức nói:

– Mục đích của sự thay đổi thời thế là làm cho xã tắc vững bền lên, dân chúng được yên ổn làm ăn. Nó hoàn toàn khác với việc tranh giành quyền lực, mưu lợi cho mình hoặc giải quyết thù hằn. Vậy nên bọn Tuân, Chân, Cảo, Thăng, đám Hoằng Dụ, Duy Sản, Trịnh Tuy không được dân chúng ủng hộ. Thiên hạ không rơi vào tay họ Trần, họ Nguyễn, họ Trịnh; ấy là lòng trời muốn thiên hạ thuộc về họ Mạc. Bây giờ từ kinh kỳ, tứ trấn đến khắp nơi thôn cùng xóm vắng triệu người thì cả triệu đều hướng về họ Mạc. Nếu chần chừ, biết đâu thiên hạ lại rơi vào tay họ khác hoặc xảy ra chuyện Trần Chân, chẳng những xôi hỏng bỏng không, kẻ khác ăn ốc còn mình đổ vỏ, đời sau chê cười là không thức thời mà có khi chết cũng không được toàn thây!

Nguyễn Thì Ung nói:

– Không nói đến người khác, ngay ngài muốn để việc này cho trưởng tử thì ngài cũng không khỏi mang tiếng, nếu như ngài nghĩ việc thay đổi là bất trung.

Mạc Quốc Trinh thưa:

– Còn để vua Thống Nguyên thì còn là cái cớ của loạn lạc, không còn vua Thống Nguyên có thể vẫn là cái cớ của loạn lạc nhưng mãi rồi sẽ hết. Thiên hạ yên được hơn năm nay bởi không còn Quang Thiệu nhưng thiên hạ lại sắp loạn đến nơi bởi vì vẫn còn Thống Nguyên. Chúng ta chọn cách làm yên ổn thiên hạ hay chọn cái cách mặc cho loạn lạc tung hoành? Xin đại vương quyết đoán.

Vũ Hộ lại thưa, cố nén nỗi bực:

– Tôi ngày trước nhận được chiếu cần vương của Chiêu Tông nhưng không theo, quyết mang 3000 quân cùng đại vương bên Đông bên Đoài lập nên thế trận dương đông kích tây, làm nên ngày nay. Giờ tôi lại cùng các quan tâm phúc đang đêm bảo nhau lặn lội từ kinh đô đến đây, nếu không thuyết phục được đại vương, nhất quyết không về, riêng tôi xin trả lại ấn tín để làm kẻ tiều phu ở Tản Viên hay gã ngư phủ trên sông Thao còn hơn khoanh tay chờ chết!

Mạc Đăng Dung mời các quan xơi trầu, uống nước, sẵn giường phản ai mệt thì tạm ngả lưng rồi xin phép ra ngoài vườn để suy nghĩ. Ông lúc đứng, lúc ngồi, lúc ngẩng đầu nhìn trời, khi đăm chiêu hướng về cõi xa, lắm lúc còn thở dài hoặc như người lẩn thẩn. Mọi người cũng rủ nhau ra sân cho mát mẻ nhưng không ai lại gần Đăng Dung.

Lúc đó đã xế chiều, trong phủ đã xong cơm nước cho Đăng Dung và các quan. Ngọc Huệ tất bật lên nhà xuống sân sai phái kẻ hầu người hạ. Từ khi Nguyễn Lĩnh bị giết, Huệ về quê, tất nhiên không tránh khỏi đau buồn nhưng nguyện ở goá, trông coi phủ Hưng Quốc. Bên phủ Từ, phủ Tín thì một tay Kim Thoa coi sóc. Ngọc Huệ ba mươi mấy tuổi đã đành chứ Kim Thoa còn trẻ lắm, mới 18 mà đã ở goá. Cả hai đều vì họ Mạc mà chịu thiệt một đời.

Sao trời đã lác đác. Khi Ngọc Huệ mời tất cả vào ăn cơm, ai nấy mới như nhận ra họ đã bàn bạc đã từ trưa đến giờ suốt mấy canh liền không nghỉ. Nhưng không một ai muốn vào bữa, tất cả đều nhìn về phía Đăng Dung, trông ngóng. Đám gia nhân thấy vậy, không dám mời mọc gì thêm. Ngọc Huệ mạnh dạn đến chỗ Đăng Dung, chưa kịp nói thì Đăng Dung đã phẩy mạnh chiếc quạt trên tay, bảo em:

– Anh vào bây giờ đây.

Đăng Dung bước nhanh về phía các quan:

– Mời các quan xơi cơm rồi về chuẩn bị, hai hôm nữa tôi sẽ có mặt ở Đông Kinh.

Không khí náo nức hẳn lên.

Mùa hè ban ngày dẫu có nắng nôi nực nội thì chiều về vùng biển này bao giờ cũng mát, trời đất đầy ắp, lồng lộng gió đông.

***

Khi được đưa lên ngôi, Cung Hoàng mới 16 tuổi, cái tuổi đã biết đến lo nghĩ nên nhà vua chẳng lấy làm vui mừng gì khi thấy mình bỗng nhiên thành người đứng đầu thiên hạ. Ngày tháng trôi đi, ngẫm đến thời thế, vận mệnh, nhà vua lại càng buồn và thường mượn rượu để giải buồn nhưng buồn lại càng buồn nên ngày nào cũng say. Vua chưa lập Hoàng hậu vì tình cảm đối với Nguyễn Quý phi và Đào Quý phi đều như nhau, cả hai lại đều chưa có con; các cung tần mỹ nữ khác cũng vậy. Một phần do buồn nên Cung Hoàng ít nhòm ngó đến họ, ngay cả với hai Quý phi nhà vua cũng chỉ thường lấy họ làm bạn rượu! Bởi thấy Cung Hoàng rượu chè, can không nổi, Nguyễn Quý phi, Đào Quý phi đành chiều vua rồi cũng sa vào thói xấu đó từ lúc nào không biết! Rượu say, cả ba cùng làm thơ hoặc nghêu ngao hát. Vua và họ đều chẳng có việc gì làm.

Quan lại trong triều thì coi Cung Hoàng có cũng như không. Họ chỉ biết đến cha con Mạc Đăng Dung, Mạc Đăng Doanh, sau đấy là Mạc Quyết. Mặc dù bên cạnh nhà vua cũng còn một vài kẻ thân tín tuyệt đối trung thành như Trương Phu Duyệt, Nghiêm Bá Kỳ... nhưng nhà vua hiểu họ không giúp được mình gì nhiều, chẳng những vậy mỗi khi trông thấy bộ mặt khó đăm đăm của họ, nhà vua còn thấy buồn hơn, thậm chí còn phát cáu với họ.

Mọi sự một tay Thái hậu ngấm ngầm sắp xếp. Bà đã bí mật liên hệ được với một vài đại thần trung thành như Lê Công Uyên, Đàm Thận Huy, nhủ họ hãy vì nhà vua mà gắng sức cần vương. Nhưng thật không may, người liên hệ với Nguyễn Kim lại bị bắt cùng với bức thư! Giá như hắn làm như không có chuyện gì để được tha thì không sao, đằng này lại bỏ trốn khác chi giấu đầu hở đuôi. Mới đây nhất, việc dùng đèn làm hiệu liên lạc với bên ngoài đã bị phát giác, tên bị bắt không chịu nổi tra khảo đã khai rằng anh em Vũ Văn Uyên, Vũ Văn Mật ở Tuyên Quang đang hẹn ngày đem quân xuống cứu giá.

Việc Mạc Đăng Dung đột ngột trở lại kinh đô làm Thái hậu và Cung Hoàng vô cùng lo lắng và đoán thể nào cũng có chuyện, nhất là được biết Đăng Dung đi đến đâu, dân chúng kinh đô tưng bừng đón rước đến đấy, người hàng phố đổ ra đông chật đường, kẻ đằng trước rạp người cúi lậy, kẻ đằng sau náo nức đi theo, có kẻ còn bạo mồm tung hô vạn tuế!

Y như rằng, một sáng, Mạc Quyết và mấy chục quan văn võ cùng đội thị vệ vào tận thâm cung nói vì nhà vua không đương nổi chính sự lại mưu toan đưa đất nước và trăm họ vào vòng loạn lạc, vì vậy mời vua ra điện Thị Triều để nhường ngôi cho Thái sư An Hưng vương Mạc Đăng Dung. Vua há hốc mồm không nói được câu nào rồi gật đầu, cứ thế đi theo các quan văn võ, cum cúp như người mất hồn. Hai Quý phi oà khóc. Thái hậu mặt tái đi, bỗng chốc già đến chục tuổi. Ra đến điện, thoáng trông thấy Mạc Đăng Dung, nhà vua bỗng toát hết mồ hôi, không có người đỡ thì đã xỉu xuống đất. Một người nói:

– Nhà vua muốn nhường ngôi thì phải có chiếu! Xin Lại bộ Thượng thư Trương Phu Duyệt viết chiếu cho vua.

Trương Phu Duyệt run lên vì tức giận, bảo:

– Thế là nghĩa gì?

– Thay vua viết sớ viết chỉ thăng giáng là việc của ông! Chiếu nhường ngôi không ông viết thì còn ai nữa?

– Ta không viết thì sao?

– Vậy xin mời Đông các đại học sĩ Đạo Nguyên bá Nguyễn Văn Thái thảo chiếu.

Nguyễn Văn Thái nhận giấy bút và thảo chiếu. Trong khi đó, một bên là Binh bộ Thượng thư Từ Quận công Vũ Hộ, các nguyên Thượng thư Lê Thúc Hựu, Trình Chí Sâm, Nguyễn Thì Ung, Phạm Gia Mô... chừng hai chục người; một bên là Lại bộ Thượng thư Trương Phu Duyệt, Hộ bộ Thượng thư Nguyễn Thiệu Tri, Tham chính sứ Nguyễn Huy Tường, Binh Hồ bá Nghiêm Bá Kỳ, Đô Ngự sử Lại Kim Bảng... tất cả dăm bảy người; hai bên mắng nhiếc nhau ầm ầm. Nhưng khi Nguyễn Văn Thái viết chiếu xong, đưa cho Mạc Đăng Dung xem trước thì tất cả bỗng im bặt. Một không khí thật căng thẳng và nghiêm trọng.

Đêm trước Thái hậu mơ giấc mơ kinh hoàng, bà thấy mình lang thang đi trong sương gió, đang lo không biết sẽ đi đâu đến đâu thì trong màn sương dày đặc một người đàn ông bước ra, người đó trông vừa quen lại vừa lạ, trong khi Thái hậu còn chưa kịp nhận ra ai thì người đó thở dài bảo: “Phu nhân không nhận ra tôi sao? Tôi là Cẩm Giang vương, phu quân của mình đây!”. Thái hậu ngỡ ngàng: “Chả nhẽ mình đấy sao? Trông mình lạ quá!”. “Lạ là lạ thế nào?”. “Mình chẳng già đi tí nào! Đáng lẽ mình phải tóc bạc da mồi rồi mới phải!”. Cẩm Giang vương bảo: “ Tôi còn già làm sao được nữa! Mình đúng là già đi nhiều và còn gầy nữa!”. Thái hậu thở dài: “Gần 50 tuổi rồi sao mà chẳng già! Lại lo nghĩ nhiều nên gầy. Nhưng sao cứ gọi nhau là tôi với mình như ngày trước mãi thế. Ngày trước ăn nói kiểu quê mùa còn được chứ bây giờ tôi đã là Hoàng Thái hậu, mình cũng được con nó phong là Minh Tông Triết hoàng đế cơ mà!”. “Kể ra như thế cũng được đến 12 năm rồi đấy nhỉ, tôi còn được nương nhờ hương khói cùng với các tiên đế.”. Thái hậu ngạc nhiên và kinh sợ hỏi: “Mình bảo sao? Mình nương nhờ hương khói à?”. “Thì tôi có còn sống đâu mà chả vậy! Rồi mình cũng thế thôi! Tôi bị Uy Mục nó giết còn mình và con thì bị...”. Thái hậu hét lên ngắt lời chồng: “Ai dám giết tôi?” và giật mình tỉnh dậy, mới biết mình là mơ, mồ hôi toát ra như tắm. Thái hậu bèn gọi các các cung nữ vào, kể chuyện cho họ nghe. Có người khóc, có người lặng im, có người nói:

– Thế thì nay mai tôi về quê đây, ở mãi bên Thái hậu đã buồn thì chớ lại chẳng ra cái gì.

– Ngươi bảo chẳng ra cái gì là sao?

– Tiếng là Thái hậu mà chẳng có quyền hành gì, cáu gắt lạu bạu như ma với chỉ giỏi sai phái mấy đứa chúng tôi, chứ còn sao nữa!

– Ngươi nói gì? Đừng có hỗn!

– Thì hỗn đấy, bà làm gì tôi nào? Ba ở trong cung không biết chứ ngoài kia ai cũng chỉ mong nhà Mạc thay thế nhà Lê! Bà chẳng còn to họng được bao lâu nữa đâu!

Thái hậu bực quá quát lên:

– Người đâu, sao không lôi con tiện tì này ra ngoài kia đánh chết cho ta?

Không một ai nhúc nhích, có người nói trống không: “Chỉ được cái cả vú lấp miệng em!”.

Đang lúc ấy Cung Hoàng vào, Thái hậu đã định kể cho con nghe mọi chuyện thì Cung Hoàng nói:

– Đêm qua con mơ lạ lắm mẹ ạ. Con mơ đang dạo chơi bên hồ Hoàn Kiếm thì thần Kim Quy hiện lên bảo: “Trả lại quả ấn cho ta!”. Con nói: “Trước đây thần đòi gươm báu thì vua Thái Tổ đã trả ngay, bây giờ còn quả ấn nào nữa?”. Thần Kim Quy nói: “Hồi trước Lê Thận đánh chài ở sông Lam Xuyên có bắt được thanh kiếm quý trên thân kiếm có hàng chữ triện, ít lâu sau Lê Lợi nhặt được cái chuôi kiếm ở gốc đa, chuôi khắc hình rồng và hổ, lại có chữ “thanh thuý”, đem về tra vào lưỡi kiếm dạo trước thì vừa vặn không sai một tí nào. Lê Lợi dùng thanh kiếm ấy đi đánh giặc Ngô, đánh đâu thắng đấy. Thanh kiếm ấy về sau ông ấy đã đem trả ta tại hồ này. Nhưng còn quả ấn thì chưa trả, bởi vì ngay sau hôm Lê Thận đánh chài được thanh kiếm thì bà Phạm Thị Ngọc Trần, chính thất của Lê Lợi ra vườn hái rau, đến chỗ cây rau có hình bàn chân thì thấy một quả ấn dài rộng vuông vắn, khắc mấy chữ lối triện, trên lưng quả ấn khắc đích tên họ Lê Lợi. Lê Lợi giữ quả ấn ấy để làm quốc ấn, nay hãy đem trả lại cho ta!”. Con cười bảo: “Hết giặc thì lau sạch can qua nên trả gươm là đúng, còn đã là quốc ấn thì đời vua trước truyền cho vua đời sau, trả làm sao được.”. “Biết rồi! Nhưng quả ấn ấy khắc chữ “Lê Lợi” tức là chỉ dùng cho nhà Lê thôi, nay nhà Mạc thay thế, quả ấn ấy không còn giá trị nữa, để lại chỉ thêm rắc rối, nên phải giả cho ta!”. Lúc đó con đành phải thú thực là Chiêu Tông lúc chạy vào Thanh Hoa có đem theo đại ấn và ngự ấn, đại ấn chính là quả ấn ấy, sau này Chiêu Tông bị bắt, Mạc Đăng Dung có ý tìm cả hai cái ấn nhưng đều không thấy. Thần Kim Quy quát lớn: “Từ nay về sau ta còn nhiều lần nữa nổi lên đòi quả ấn, đòi kỳ được mới thôi, hãy nhớ lấy!”. Rồi thần nổi giận phun nước hồ vào người con, con thét lên, tỉnh dậy mới biết là mơ!

Thái hậu vẫn chưa kịp kể lại giấc mơ của mình cũng như phàn nàn về đám thị nữ hỗn hào thì Mạc Quyết dẫn thị vệ vào cung nói rõ việc nhường ngôi và mời nhà vua ra điện Thị Triều.

Hôm ấy là ngày 15, ngày canh thân, tháng 6, năm Đinh Hợi (1527), tức lànăm Thống Nguyên thứ 6, Cung Hoàng nói xin nhường ngôi cho Mạc Đăng Dung rồi sai Tư lễ giám Quảng vụ Điển sự Tổng Thái giám Lê Khoái thay mặt mình tuyên chiếu. Lê Khoái giọng run run như đẫm đầy nước mắt, đọc:

“Vua Thái Tổ ta, thừa thời cách mệnh, bèn có bốn phương, các thánh truyền ngôi, đã nhiều lịch số. Đó là lòng người hợp với trời xui nên vậy.

Từ cuối thời Hồng Thuận, gặp lúc quốc gia nhiều nạn, Trần Cảo bắt đầu gây loạn; Trịnh Tuy lập kẻ nghịch lên ngôi, lòng người lìa tan, trời cũng không giúp. Lúc ấy thiên hạ đã không phải của nhà ta vậy.

Ta bạc đức nối ngôi, không thể gánh nổi. Mệnh trời và lòng người hướng về người có đức. Vậy nay Thái sư An Hưng vương Mạc Đăng Dung, là người tư chất thông minh, đủ tài văn võ, bên ngoài đánh dẹp, bốn phương đều phục, bên trong trị nước, trăm họ yên vui, công đức rất lớn lao, trời người đều quy phục.

Nay theo lẽ phải, nên nhường ngôi cho. Nên cố sửa đức, lâu giữ mệnh trời, để yên nhân dân. Mong kính theo đó”.

Đám Trương Phu Duyệt nghe tuyên chiếu xong không một ai ở lại, bỏ về hết.

Mạc Đăng Dung nhận chiếu rồi xưng là hoàng đế, ban lệnh đại xá thiên hạ, đặt niên hiệu là Minh Đức, phế truất vua cũ xuống làm Cung vương, rồi theo lệ thường, đem giam cùng với Thái hậu và hai Quý phi ở cung Tây Nội.

Nguyễn Quý phi là con gái Thông Quốc công Nguyễn Thời Trung, Đào Quý phi là con gái Lỵ Quốc công Đào Đại La. Khi cả hai bị giam cùng Cung vương, thấy họ khổ cực quá, hai gia đình mới xin với triều đình cho đón hai người về, bảo là cần họ ở bên chăm sóc tuổi già cho mình. Triều đình ưng cho nhưng khi người nhà của họ đến đón, chỉ Đào Quý phi về. Nguyễn Quý phi bảo: “Cha ta trăm tuổi đã có anh em chăm sóc; ta hầu vua thì sống chết với vua, không có lý gì mà bỏ về”, người nhà đành về; lần sau lại được sai đến đón, Nguyễn Quý phi vẫn nhất định ở lại, gia đình phải cho người hầu gái bế lên võng ép về, phi khóc, về nhà không chịu ăn uống gì rồi chết.

Thái hậu và vua Cung Hoàng suốt 7 ngày không được ăn uống gì. Một hôm quân lính mang tới tấm lụa. Thái hậu hiểu lẽ đời vốn thế nên chỉ còn biết nguyền rủa kẻ bất trung thoán nghịch rồi xé tấm lụa, hai mẹ con tự thắt cổ chết. Cung Hoàng ở ngôi được đúng 5 năm, khi mất mới 21 tuổi. Đó là năm Đinh Hợi (1527).

Triều Lê kể từ khi Lê Thái Tổ lên ngôi (1428) đến Cung Hoàng, gồm 10 đời vua, cả thảy đúng 100 năm. Nếu tính cả thời gian Lê Lợi dấy quân khởi nghĩa và xưng là Bình Định vương năm Mậu Tuất (1418) thì là 110 năm.

Một triều đại mới bắt đầu.

***

Đàm Thận Huy và Nguyễn Nghiêm mấy lần đem quân từ Kinh Bắc đánh xuống Gia Lâm nhưng đều bị thua, thậm chí còn bị đánh bật khỏi Thị Cầu, Đình Bảng, phải rút lên Yên Thế. Một hôm tự nhiên Thận Huy thấy rùng mình, Nguyễn Nghiêm cũng cảm thấy trong người khác lạ. Cùng lúc đóquân lính vào báo kẻ công sai dạo nào lại đến dụ hàng. Nguyễn Nghiêm mặt đỏ tía tai:

– Công sai gì nó. Có người nói đấy là Mạc Chính Trung, con thứ hai của Mạc Đăng Dung. Nó đánh lừa chúng ta, nói là công sai để làm nhục chúng ta đây! Lần này xin tướng công cho tôi giết hắn.

– Dẫu có là con của Đăng Dung thì vẫn là đứa vô danh tiểu tốt miệng còn hơi sữa, vậy mà trước bạo lực không hề sợ hãi, ứng đối trôi chảy. Thật đáng nể trọng. Nay ta không giết nó thì nó còn đến dụ hàng, giết thì thiên hạ mất một tuấn kiệt. Có lẽ phải giết thôi!

Nhưng lần này Mạc Chính Trung chỉ bắn vào trại mũi tên buộc cuốn thư chứ không vào. Nguyễn Nghiêm định xé thư thì Thận Huy ngăn lại. Đã bao nhiêu lần xé thư, ít ra cũng nên biết Đăng Dung nói những gì. Thận Huy giở thư, ngay những dòng đầu tiên đã khiến họ bàng hoàng: Nhà Mạc đã thay thế nhà Lê! Vua Mạc khuyên họ đầu hàng triều đình. Đàm Thận Huy ngồi lặng đi không nói được câu nào. Nguyễn Nghiêm thở dài:

– Chúng ta đang cố tìm cách cứu giá, sao nhà vua đã vội nhường ngôi nhanh thế.

– Chúng ta mấy lần xuất trận đều thất bại, trước còn giữ được Thị Cầu, Đình Bảng, Tây Kiều, nay chỉ còn cái xó Yên Thế này thì nhà vua chờ mãi sao được! Sát thân thành nhân, chúng ta chỉ còn biết lấy cái chết để tỏ lòng trung nghĩa làm gương cho người đời mà thôi.

Đàm Thận Huy rũ áo đứng dậy vào nhà trong. Chờ mãi không thấy Thận Huy ra, Nguyễn Nghiêm vào xem thì đã thấy ông ta nằm trên giường, mặt tím lại, máu vẫn còn rỉ bên mép. Bên cạnh là lọ thuốc độc.

Phần II:
Anh hùng tạo thời thế

1.

Sau khi lên ngôi, chọn ngày lành tháng tốt, vua Minh Đức nhà Mạc cùng văn võ bá quan tới đàn Nam Giao ở phía Nam kinh thành.

Đàn có từ thời nhà Lý, đến nhà Lê được xây dựng, sửa sang thêm và nghi lễ cúng tế cũng trở thành nền nếp. Đàn là khoảng đất vuông vắn được xây tường chung quanh, tượng trưng cho đất; chính giữa khoảng đất là đàn, hình tròn, cao ba tầng, tượng trưng cho tam tài: Thiên, địa, nhân, tầng trên cùnglà tượng trưng cho trời. ở khoảng đất vuông có ba ngôi nhà ngói, gồm Trai cung để nhà vua lên tạm trú vài hôm cho chay tịnh trước khi vào tế, Thần trù là nơi nhà bếp và Thần khố là nhà kho.

Sau khi trai giới ba ngày ở Trai cung, vua Thái Tổ nhà Mạc lên đàn, trịnh trọng tuyên bố với trời đất để ghi vào sách trời triều đại mới của Đại Việt, thề làm theo những điều trời đất ban cho và dân chúng mong muốn.

Nhà vua truy tôn tổ bảy đời là Mạc Đĩnh Chi làm Kiến thuỷ Khâm minh Văn hoàng đế, các vị đời sau cũng đều được truy tôn hoàng đế, cha làm Chiêu tổ Quang liệt Cơ mệnh hoàng đế. Tôn mẹ làm Hoàng thái hậu.

Vua lập con trưởng là Mạc Đăng Doanh làm Thái tử, cho người sửa sang Đông cung để Thái tử đến ở và đọc sách; phong Mạc Quyết làm Tín vương, truy phong Mạc Đốc làm Từ vương. Ba em gái đều phong công chúa: Em gái trưởng là Ngọc Phong (vợ Lê Bá Ly) làm Trang Hoà trưởng công chúa, em gái thứ là Ngọc Huệ (vợ goá của Nguyễn Lĩnh) làm Khánh Diệm công chúa, em gái út là Ngọc Di (vợ Vũ Bang Huấn) làm Tú Hoa công chúa. Các hoàng tử: Chính Trung, Phục Sơn, Nhân Phủ, Quang Khải đều được phong tước vương; các con gái được phong công chúa: Ngọc Thọ làm Thuỵ Ninh công chúa, Ngọc Châu làm Thái An công chúa. Những người con khác do còn nhỏ nên chưa được phong tước.

Vũ Hộ có công lớn nhất giúp nhà Mạc lập nghiệp, được phong thưởng đầu tiên, làm Tĩnh Quốc công và ban cho quốc tính, gọi là Mạc Bang Hộ, con trai là Vũ Bang Huấn do vậy được gọi là Mạc Bang Huấn; Trung quan là Nguyễn Thế An cũng do lấp nhiều công lớn, làm Ly Quốc công.

Tháng Giêng năm sau Mạc Thái Tổ sai đúc tiền Thông bảo niên hiệu mới là Minh Đức cho các xứ tiêu dùng thay cho tiền nhà Lê. Sang tháng Hai xét tiếp công lao các công thần, thăng và phong tước cho các đại thần:

– Nguyễn Quốc Hiến làm Phò mã đô uý, Thái bảo Lâm quốc công và ban cho quốc tính;

– Mạc Quốc Trinh làm Thái sư Lân Quốc công;

– Mạc Đĩnh Khoa làm Tả đô đốc Khiêm Quốc công;

– Nguyễn Thì Ung làm Thiếu bảo Thông Quốc công;

– Nguyễn Bỉnh Đức làm Khánh Khê hầu và ban cho quốc tính, đổi gọi là Mạc Ninh Bang;

– Phạm Gia Mô làm Hoằng Lễ hầu;

– Nguyễn Văn Thái làm Đạo Xuyên hầu;

– Lê Bá Ly làm Mai Xuyên hầu;

– Nguyễn Như Quế làm Trung Quốc hầu và ban cho quốc tính;

– Nguyễn Chuyên Mỹ làm Văn Đẩu hầu;

Tất cả 56 người.

Nhà vua nói:

– Hầu hết các vị đại thần triều vua cũ đều ở lại với triều Mạc ta, như thế là đại phúc cho thiên hạ. Những vị không chịu ở lại với trẫm, trẫm cũng khôngtrách, chẳng qua các vị ấy hoặc lòng còn nhớ vua cũ, hoặc còn chưa hiểu trẫm. Điều ấy cũng thường tình. Bởi chính trẫm cũng chỉ vì không quên công Uy Mục đế chăn dắt vào chốn quan trường nên mới hết lòng vì nhà Lê, sau này lại chần chừ việc phế lập, chỉ đến khi vạn cùng bất đắc dĩ mới làm chuyện thay đổi để đáp ứng lòng ngưỡng mộ và mong mỏi của dân chúng.Nghĩ cảnh những vị ấy người trốn tránh trong rừng, ẩn giấu tên tuổi, tụ tập làm đảng cướp hoặc đi ra ngoại quốc để cầu yên, trẫm rất thương cảm. Trong khi đó xã tắc lúc này lại đang cần các vị ấy nên trẫm đã cho người yết thị các nơi mời các vị ấy trở lại với triều đình. Tháng trước trẫm có sai chính con của trẫm là Hoằng vương một lần nữa đi Kinh Bắc mang thư dụ hàng hai vị Đàm Thận Huy và Nguyễn Nghiêm. Trẫm muốn làm cái việc xưa Tống Thái Tông ở Bắc quốc chiêu hàng cha con Dương Nghiệp nhưng Đàm Thận Huy đã tự sát. Nguyễn Nghiêm vì còn mẹ già nên đổi họ tên về làng định đón mẹ đi thì bị quan quân phát giác, phải trốn tới Tam Nông, tập hợp gần trăm người kiên quyết chống lại và bị bắt, dọc đường cắn lưỡi chết. Cảm thương trước tấm lòng trung liệt của các vị ấy, trẫm đã truy phong cho họ và cấp tiền bạc cho con cháu họ. Trẫm phong cho Thượng thư, Lam Xuyên bá Đàm Thận Huy làm Lam Xuyên hầu và cho người mang sắc phong tới Ông Mặc, Đông Ngàn là quê ông ấy. Nghe nói chưa đến nơi, mới đến chợ Cổ Châu thì tờ sắc tự nhiên bốc cháy. Như vậy dẫu đã chết Thận Huy vẫn không chịu theo trẫm. Người tiết liệt mà linh thiêng đến thế thực hiếm. Với các ông Nguyễn Nghiêm, Vũ Công Duệ, Ngô Hoán, Nguyễn Thái Bạt, Nguyễn Duy Tường, Nguyễn Tự Cường, Nghiêm Bá Ký, Lại Kim Bảng, Nguyễn Thiệu Tri, Lại Vô Cương trẫm cũng đã truy ban tước lộc, cấp tiền bạc cho con cháu thờ cúng. Còn như linh hồn các các vị ấy có quy thuận hay không thì cũng tại cái đức của trẫm còn mỏng.

Các quan ra sức mong vua tránh những điều phiền muộn. Nhà vua nói tiếp:

– Trẫm cũng đã ban chỉ đi các nơi phủ dụ con cái các vị tiết liệt vì vua cũ không có gì phải sợ hãi, hãy ra làm quan giúp tân triều, đem tài kinh bang tế thế ra cho quốc thái dân an. Trẫm lại đã sai người vào Thanh Hoa tu sửa lầu điện và lăng tẩm Thái Miếu nhà Lê ở Lam Kinh, mỗi năm sẽ hai lần vào đấy tế lễ dịp mùa xuân và mùa thu, bốn kỳ tế lễ ở lăng Mỹ Xá để ghi nhớ công của đức Thái Tổ nhà Lê đã có công đánh đuổi giặc Ngô mang lại nền thái bình cho đất nước, đồng thời bày tỏ cõi lòng để đức Thái Tổ hiểu trẫm.

Mạc Quốc Trinh nói:

– Xưa triều Lý mục ruỗng, Trần Thủ Độ phế bỏ Chiêu Hoàng, lập nên nhà Trần, tài tình trị nước, ai ai cũng ca ngợi, chỉ chê mỗi điều sau đó giả cách mời hoàng thân nhà Lý đến dự yến tiệc rồi đánh sập hầm làm không biết bao nhiêu người chết oan. Đến lượt triều Trần suy tàn, Hồ Quý Ly thay thế cũng làm nhiều điều đáng khen, nhưng cũng bị chê trách là gian giảo và tàn sát quá nhiều tôn thất nhà Trần liên tục trong nhiều năm, có ngày giết một lúc 370 người đến nỗi đi đường gặp nhau những người quen biết chỉ dám nhìn nhau bằng mắt không dám nói chuyện bằng lời vì sợ bị nghi kỵ, đến như mồ mả còn bị quật lên. Tài đức đến như Lê Thái Tổ khởi nghĩa thành công rồi cũng không còn nghĩ đến công thần nữa, bốn công thần hàng đầu là Lê Vấn, Lê Sát, Trần Nguyên Hãn, Phạm Văn Xảo đều bị giết sạch! Trần Nguyên Hãn về hưu rồi vẫn còn bị giết chỉ vì là dòng dõi họ Trần! Bệ hạ lại khác hẳn, không những ban sắc phong cho những người quyết chết vì vua cũ mà còn nghĩ đến tông miếu nhà Lê ở Lam Kinh. Chí tình chí nghĩa như thế thật xưa nay hiếm, đã tròn đạo lý lại thuận lòng dân.

Nhà vua nói:

– Trẫm không trách các vị tiết liệt của triều cũ nhưng chê họ cố chấp. Cái câu của đạo Nho “Trung thần bất sự nhị quân. Liệt nữ bất cánh nhị phu” quá nặng trong đầu họ, làm cho họ u mê, khiến lúc nào cũng canh cánh nỗi sợ người đời chê cười là bất trung. Suy cho cùng lòng trung ấy cũng chỉ là yêu chính mình mà thôi, còn như đất nước này thịnh hay suy, yên ổn hay loạn lạc, dân chúng no hay đói họ đâu cần quan tâm. Trung cũng có minh trung và ngu trung. Kiệt là vua nhà Hạ, say mê Muội Hỷ, bỏ bê việc nước, cai trị tàn ác nên bị Thành Thang là bày tôi của Kiệt trừ bỏ mà lập nên nhà Thương; 280 năm sau đến lượt Trụ là vua nhà Thương, say mê Đát Kỷ, cai trị tàn bạo, bị dân ghét bỏ, nên Vũ Vương vốn là bày tôi của Trụ diệt mà lập nên nhà Chu. Đời sau ai cũng khen hai vị Thành Thang và Vũ Vương. Lại 350 năm sau, đến U Vương nhà Chu, say mê Bao Tự, lừa dối chư hầu, cai trị ngu tối nhưng đất nước không có ai như Thành Thang, Vũ Vương, ai cũng lo lấy thân mình, cá lớn nuốt cá bé, gây ra cục diện Xuân thu - Chiến quốc thảm khốc đến 500 năm khiến muôn dân điêu đứng. Vừa rồi Uy Mục, Tương Dực hoang dâm tàn bạo, so sánh với Kiệt, Trụ có khi còn hơn. Chiêu Tông bỏ việc nước rời khỏi kinh đô, so sánh với Lệ Vương nhà Chu trốn đến đất Trệ hỏi có khác gì. Cung Hoàng mê mẩn Quý phi rượu chè say khướt so sánh với U Vương cũng chẳng khác mấy. Vậy mà trẫm muốn làm cái việc vua Thành Thang và Vũ Vương đã làm, không muốn đất nước lâm vào cảnh Xuân thu - Chiến quốc, các vị như Đàm Thận Huy, Vũ Duệ lại bỏ trẫm, không muốn cộng tác, trẫm thật lấy làm giận và tiếc lắm! Chẳng đâu xa, ngay giờ đây bên trẫm không có Đô ngự sử Nguyễn Thái Bạt, vậy lấy ai bàn chính sự, can gián trẫm những khi thiếu sáng suốt? Không có Hộ bộ Thượng thư Nguyễn Thiệu Tri, vậy lấy ai đủ tài coi việc ruộng đất, thuế khoá, lương tiền cho quan quân? Không có Lễ bộ Thượng thư Đàm Thận Huy, vậy lấy ai coi việc lễ nghi, học hành, thi cử?

Các quan cùng tâu: “Chúng thần xin hết sức để thay những vị ấy”.

Nhà vua nói tiếp:

– Tình hình chưa thể gọi là yên được. Hoàng thân quốc thích nhà Lê vẫn còn, họ sẽ không chịu ngồi yên vì ngay khi các vua Uy Mục, Tương Dực, Chiêu Tông, Cung Hoàng còn trị vì họ cũng đã làm những chuyện phế lập. Rồi thể nào họ cũng tìm cách sang Bắc quốc, lấy cớ có chuyện thay đổi triều đại mà cầu quân Minh trở lại nước ta. Theo các khanh thì thế nào?

Vũ Hộ tâu:

– Việc hoàng thân quốc thích và đám trung thần của triều vua cũ chống đối nên coi là điều dễ hiểu vì từ cổ chí kim đều vậy. Ngay như Thái hậu nhà Đinh là Dương Vân Nga tình nguyện đem long bào khoác cho Thập đạo tướng quân Lê Hoàn, nhường ngôi cho nhà Tiền Lê, vua Đinh thì xuống làm Vệ vương, sau này còn giúp Đại Hành hoàng đế những 20 năm, thế nhưng lúc đầu Đại Hành hoàng đế cũng bị nhiều kẻ chống đối. Con sông cái đêm Thái hậu Dương Vân Nga và Đại Hành hoàng đế gặp nhau trên thuyền rồng về sau còn bị đặt tên là sông Dâm Thủy! Lý Công Uẩn tuy được chính các quan trong triều đưa lên ngôi song cũng gặp phải điều tương tự. Đành rằng việc dời đô tới Đại La là đúng, khiến tiền đồ nước nhà mở mang nhưng phải thấy rằng vua Lý Thái Tổ không muốn ngày ngày cứ phải đụng chạm với những con mắt nghi kỵ của người Hoa Lư. Thế nên xin bệ hạ hãy nguôi đi những phiền muộn mà nghĩ cách phòng ngừa. Việc đối xử với các hoàng thân quốc thích cũng như các đại thần của triều vua cũ đến bây giờ như vậy là đã tận tình, chu đáo nên từ đây những kẻ nào còn một mực chống đối thì chỉ còn cách trừ diệt mà thôi. Với triều Minh tất nhiên phải mềm mỏng, cốt sao đất nước được bình yên, dân chúng khỏi lầm than, giang sơn thoát cảnh chìm đắm, tránh dẵm phải vết xe cũ của nhà Hồ. Nhưng đến bước đường cùng thì cũng phải kháng cự. Nhà Ngô, nhà Tiền Lê, nhà Lý, nhà Trần, nhà Lê đã từng oanh liệt, nhà Mạc ta chả nhẽ lại không làm được điều như họ sao? Hơn nữa, như thần được biết thì nhà Minh cũng có điều e sợ nước Nam ta. Vào thời vua Lê Thánh Tông nước ta, do quân đội nhà Lê mấy phen dám phạm cả biên cảnh mấy tỉnh Bắc quốc nên Thái giám Uông Trực bên nhà Minh có dâng với vua Tuyên Đức bản văn kế hoạch đánh nước Nam ta. Lưu Đại Hạ bấy giờ đang trông coi miền Lưỡng Quảng nghe tin vội nói với Thượng thư Bộ Hình là Du Tử Tuấn: “Nếu dấy binh đánh An Nam thì mấy tỉnh miền Tây Nam Trung Quốc không khỏi tơi bời trong khói lửa!” đê Tử Tuấn tâu với vua Minh. Vậy là vua Minh không nghe theo Uông Trực, thậm chí Vương Miễn sau khi công cán biên cảnh về tiếp tục xin đánh, còn bị vua Minh bắt giam vào ngục Cẩm Y vệ! Đại học sĩ nước họ là Từ Phổ còn có bài biểu phân tích lý do không nên đánh nước Nam ta.

Vua Mạc khen:

– Khanh nói rất phải. Đến con giun xéo lắm cũng quằn nữa là đường đường một triều đại như ta. Những kẻ còn chống đối thì ta phải diệt, kẻ ngoại xâm thì ta mềm dẻo nhưng đến nước cùng thì cũng phải đánh. Trẫm sẽ cho sứ thần sang Bắc quốc nói rằng con cháu nhà Lê không còn ai thừa tự cho nên di chúc cho đại thần họ Mạc tạm cai quản việc nước để yên nhân dân. Trẫm vừa mới đọc lại bài văn thi Đình của Trạng nguyên khoa Bính Tuất là Trần Tất Văn, thấy lời lẽ văn chương vừa thống thiết vừa hào sảng nên trẫm quyết định giao trông coi việc từ hàn, soạn các văn thư trao đổi với nhà Minh, khi cần đến thì đi sứ sang nước họ.

Trần Tất Văn cúi đầu lậy tạ. Nhà vua nói tiếp:

– Trẫm nghe tin mật báo nói Lê Công Uyên đang cùng Nguyễn Ngã, Nguyễn Thọ Tường âm mưu tập hợp những kẻ chống đối. Ngã và Thọ Tường không nói làm gì, chứ Công Uyên thì đáng kể tuy rằng Uyên cũng nhờ uy tín cha ông mà quy tụ được vây cánh. Uyên là cháu Lê Văn Linh khai quốc công thần triều Lê. Năm Thuận Thiên thứ hai, khi Lê Thái Tổ sắp xếp ngôi thứ các công thần và phong tước cho 221 tướng sĩ trong quân Thiết Đột vất vả theo đòi từ lúc mới khởi nghĩa ở Lũng Nhai thì Lê Văn Linh đứng ở hàng thứ 6, trên Trịnh Khả là ông nội đám Duy Đại, Duy Sản rất nhiều. Vậy nên các khanh cần lưu ý mà đề phòng. Một việc nữa là trẫm có ý định xây dựng Nghi Dương thành kinh đô thứ hai, gọi là Dương Kinh, lấy Cổ Trai làm trung tâm. Đây là việc không có gì mới, nhà Lý từng có Kinh Bắc, nhà Trần có Thiên Trường, nhà Lê có Tây Kinh. Nhà Lê còn lấy người ba phủ ở Thanh Hoa là Thiệu Thiên, Hà Trung, Tĩnh Gia để làm phụ tử chi binh.

Các quan đại thần đều nói việc ấy rất nên.

***

Ở Cổ Trai ngày trước đã phủ Hưng Quốc dành cho Mạc Đăng Dung, phủ Từ cho Mạc Đốc, phủ Tín cho Mạc Quyết. Nay vua Mạc chọn Nghi Dương làm Dương Kinh, coi là kinh đô thứ hai của quốc gia nên sai lập thêm một số cung điện nữa ở Cổ Trai như điện Phúc Hưng, điện Tường Quang, đồng thời sửa sang đường sá, mở mang chợ búa.

Nhà vua cũng không quên tìm về xã Lũng Động, huyện Chí Linh, cho dựng điện Sùng Đức ở nền nhà của của ông tổ bảy đời là Kiến thủy Khâm minh Văn hoàng đế Mạc Đĩnh Chi. Họ Mạc ở Cổ Trai vốn gốc tích tại đấy, bắt đầu hiển đạt từ Mạc Hiển Tích, đỗ Văn học thủ tuyển năm Bính Dần, niên hiệu Quang Hựu triều vua Lý Nhân Tông, làm quan đến chức Thượng thư. Ba năm sau đến lượt em của ông là Mạc Hiển Quan cũng đỗ Văn học thủ tuyển[14]. Cả nước lúc bấy giờ đều lấy anh em họ làm tấm gương cho việc học hành và đem tài trị nước. Năm đời sau, họ Mạc ở Lũng Động lại có Mạc Đĩnh Chi đỗ Trạng nguyên năm Giáp Thìn, niên hiệu Hưng Long triều vua Trần Anh Tông. Ông người bé nhỏ, tướng mạo cực xấu nhưng rất thông minh nên người ta cho là Hầu tinh[15] giáng thế. Ông đi sứ Bắc quốc, ứng đối giỏi nên được vua Nguyên phong cho làm Trạng nguyên nước họ, từ đó thành “lưỡng quốc Trạng nguyên”. Nhưng hai con Mạc Đĩnh Chi là Mạc Khán, Mạc Trực đều chỉ đỗ Hương cống, từ đó họ Mạc sa sút dần. Đến đời nhà Hồ trong họ có người theo người Minh nên khi Lê Thái Tổ lên ngôi do sợ hãi mà một chi họ Mạc đã dời khỏi Chí Linh đến làng Lan Khê, huyện Thanh Hà, rồi lại từ đấy di cư về Cổ Trai; đến đời Mạc Đăng Dung, họ Mạc ở Cổ Trai đã trải qua bốn đời, trong đó ba đời chỉ sống bằng nghề đi biển đánh cá...

Một hôm có người từ Cổ Trai ra Đông Kinh tâu với vua việc xây dựng ở Cổ Trai và chở giấy bản về để trộn với mật mía xây tường gạch, nhân đó cho biết gần đây nhiều thuyền buôn nước ngoài vào sông Văn úc, vậy có nên cho họ vào nữa không. Trong một buổi thiết triều, nhà vua mang việc này ra bàn với các đại thần:

– Trẫm đã sai Lâm Quốc công Nguyễn Quốc Hiến cùng mấy vị đại thần căn cứ vào tân chính sách mà chăm lo cải cách chính sự, sửa đổi lại Binh chế, Điền chế, Lộc chế. Các việc đều trôi chảy. Nhưng còn nhiều điều khiến trẫm băn khoăn. Hôm nọ người ở Dương Kinh ra kể, dạo này thuyền buôn nước ngoài hay vào sông Văn úc, ngược sông lên tận Đông Minh và lên bờ để tới chợ. Họ nói những gì không ai hiểu nhưng cứ như điệu bộ thì đoán rahọ từ phía Nam tới. Trẫm biết ở phương Nam nước ta ngoài Chiêm Thành còn có các nước Chân Lạp, Chà Và, Mã Tà, Ma Ní, Xiêm La và mấy nước nữa. Da họ đen, người họ xấu chứ không được như ta nhưng do đi khơi đi lộng quen nên ai trông cũng rắn rỏi khoẻ mạnh. Họ lại là thương nhân vì vậy sành sỏi, giảo hoạt, chứ không như dân ta chân chỉ, thật thà vì chỉ quanh quẩn với công việc đồng áng và ít đi đây đi đó. Họ có vẻ thích bát đĩa và một số sản vật nước ta và hỏi mua. Dân ta thì thích vải vóc, hoa quả của họ, họ có những thứ quả trông rất lạ, có quả bổ ra bên trong toàn nước uống rất ngọt. Thế là hai bên đổi cho nhau. Từ đó thỉnh thoảng họ lại tới, mang theo nhiều hàng hoá rất lạ. Sở dĩ họ tới luôn là vì thấy nước ta sản vật phong phú, dân ta mấy năm nay an cư lạc nghiệp, Dương Kinh dạo này mở mang mà lái buôn thì hay đi tìm những nơi giao thương mới. Nhưng quan quân ở đấy lại lấy làm lo lắng, sợ họ có ý gì chăng nên cho người lên tâu với triều đình. Trẫm đem chuyện nói với Hoàng hậu, Hoàng hậu bảo hay là mở cái chợ thật lớn ở Đông Minh, trên bến dưới thuyền, gọi là Minh Thị, chở các đồ bát đĩa và các hàng nông sản từ các nơi tới vừa bán cho người mình vừa giao thương với nước ngoài. Trẫm muốn bàn với các khanh xem nên thế nào? Các khanh cứ nghĩ sao nói vậy, chớ ngại.

Nguyễn Văn Thái tâu:

– Ngoại quốc bụng dạ chẳng biết thế nào nên thần thiển nghĩ không nên mở thêm chợ ở đâu nữa, chỉ cần Kinh Kỳ, Phố Hiến như trước là đủ. Vả lại, chợ búa làm con người ta mất cái thuần phác đi mà sinh ra thói gian giảo để được giàu có, thêm nữa có khi dân chúng vì mê mẩn chợ búa mà bỏ hết công việc đồng áng rồi đua nhau mở lò bát đĩa để bán cho người nước ngoài khiến nghề canh cửi sẽ dần mai một.

Nguyễn Thì Ung nói:

– Sĩ, nông, công, thương, trong tứ dân thì kẻ sĩ và nhà nông đứng đầu. Nay mở mang chợ búa, xây lò làm sành sứ, cho giao thương các nơi, thì chẳng những nghề nông vànghề canh cửi mai một mà việc học hành cũng vì thế bị sao nhãng. Đó là chưa kể đồng tiền có thể khiến người ta mờ mắt, kẻ sĩ do vậy dễ bị lung lạc, đất nước mất đi nền nếp. Vậy mong bệ hạ xét kỹ.

Phạm Gia Mô nói:

– Các ông nói vậy là đúng nhưng chưa đúng hoàn toàn. Sĩ, nông, công, thương trong một nước phải đủ cả. Đành rằng nông vi bản nên sau kẻ sĩ là đến nhà nông nhưng tứ dân với bốn nghề như bốn cái chân của chiếc bàn, thiếu đi một chân phỏng có được không? Kẻ sĩ là cao quý nhưng cũng không ít hạng dài lưng tốn vải, lái thương là hèn hạ nhưng không ít người giỏi giang, có khi còn có tài lương đống. Mọi việc cũng thế, đều có cái hay cái dở, mặt phải mặt trái, mặt trái. Nay mở chợ, giao thương với các nơi cũng như với nước ngoài, tất nhiên hay có mà dở cũng có, phải có mà trái ắt cũng sẽ sinh ra, cái chính là phải làm sao để cái hay át cái dở, mặt phải lấn mặt trái. Tâu bệ hạ, tân chính sách triều đình chẳng bao lâu nữa sẽ ban bố thật đã thể hiện tinh thần pháp trị mà bệ hạ từng tâm huyết từ lâu. Vậy thì việc buôn bán cũng cứ từ đấy mà hành xử, đúng thì cho, không đúng thì ngăn cấm. Việc chợ búa cứ cho mở, kẻ buôn bán thì phải nộp thuế bằng tiền bạc, tuỳ theo mức độ. Có thuế má, kho tàng của triều đình lại càng nhiều thêm thì càng tốt chứ sao.

Nhà vua khen:

– Khanh nói hợp với ý trẫm. Khanh lại là người vùng ấy nên thông thạo địa dư, phong tục, nay trẫm giao cho khanh và Lê Thời Bật cũng người trong vùng xem xét kỹ việc mở chợ Minh Thị rồi trình bày cho triều đình. Khanh cũng không được bỏ qua những điều xuôi ngược các đại thần khác vừa bàn. Nhân nói đến kẻ sĩ, ta định sang năm mở kỳ thi Hương để kịp năm sau thi Hội và thi Đình, các khanh thấy thế nào?

Trạng nguyên khoa Bính Tuất (1526) Trần Tất Văn tâu:

– Hạ thần và 19 tiến sĩ nữa là những người cuối cùng đỗ đạt ở triều đại trước nên rất hiểu tâm trạng của các sĩ tử. Mười người thì đến chín người mừng cho chúng thần, đồng thời than thở rằng họ không may sinh sau đẻ muộn hoặc học hành chưa đến nơi đến chốn nên chậm bước, chỉ lo vua Minh Đức do bận nhiều việc quan trọng hơn, chưa chắc năm Kỷ Sửu này đã mở khoa thi tiến sĩ. Vậy nên nếu bệ hạ vẫn cho thi đúng kỳ thì thật phúc lớn cho thiên hạ.

Trạng nguyên khoa Quý Mùi (1523) Hoàng Văn Tán tâu:

– Nếu được vậy thì sĩ tử thật náo nức! Nhân đây thần muốn bàn về việc thi cử: Nhiều năm nay sự học được khuyến khích nên kẻ sĩ trong nước đông đảo, mỗi khoa tới năm, sáu nghìn sĩ tử là chuyện thường. Thời vua Thánh Tông quy định số người đi thi xã lớn 20 người, xã trung 15 người, xã nhỏ 10 người. Đông thế nhưng rút cuộc mỗi khoa chỉ chọn được bốn, năm chục tiến sĩ chứ không nhiều, có năm chỉ mươi, mười lăm người. Qua đó đủ thấy nhiều kẻ học như chỉ cốt được làm quan, đỡ phải việc đồng áng vất vả. Cùng từ đấy sinh ra nhiều thói gian trá, như khoa Canh Thìn năm Quang Thiệu, có hai người đang trọng tang nhưng cố giấu để đi thi nên sau khi bị phát giác dù đã đỗ vẫn bị loại. Lại nghe nói ở vùng Hải Đông có người đã đỗ nhưng phải ở nhà một năm, năm sau mới được bổ dụng bởi hôm vinh quy, vợ cả vợ lẽ tranh nhau đi trước không ai chịu nhường ai. Vợ còn không dạy nổi thì sao dạy nổi dân! Chưa kể lắm kẻ sĩ học mà không thông đòi nghĩa sách, hiểu chữ thánh hiền sai lạc đi khiến đạo Nho ngày càng không được xem trọng. Kẻ sĩ đúng là nhân tài của đất nước nhưng cần phải thực chất. Vậy nên bên cạnh việc thi cử nghiêm túc, khoa tới các sĩ tử đi thi cũng không nên nhiều.

Lê Bá Ly nói:

– Bao nhiêu năm nay thiên hạ mỏi mắt mong thay đổi triều đại, nay triều đại đã được thay đổi nhưng ngay từ đầu đã hạn chế sĩ tử, như thế không khỏi làm kẻ sĩ thất vọng, sinh ra bất mãn nên thần thiết nghĩ không nên. Đâu xa, ở ngay chính huyện Vĩnh Lại của Hoàng trạng nguyên, có một danh sĩ tên là Nguyễn Văn Đạt[16], về tuổi đã có thể ứng thí ngay từ thời Tương Dực nhưng vì thấy thời thế điên đảo nên mãi không chịu đi thi. Khoa này Văn Đạt mà đi thi thì thật may cho xã tắc lắm.

Nhà vua gật đầu:

– Cả hai khanh nói đều có ý đúng. Kẻ sĩ cốt thực chất chứ không cốt nhiều. Nhưng vừa nhiều lại vừa thực chất thì càng tốt chứ sao. Việc này Bộ Lễ, Bộ Lại cùng nghĩ và chuẩn bị rồi trình trẫm.

Lễ Bộ Thượng thư Nguyễn Giản Thanh, Lại Bộ Thượng thư Đinh Trinh cùng lạy tạ nhận lệnh.

Nhà vua nói tiếp:

– Trẫm cũng có nghe thiên hạ nói đến Nguyễn Văn Đạt. Người này là con bà Nhữ Thị Thục, cháu ngoại Thượng thư Nhữ Văn Lan của triều trước. Trẫm nghĩ Văn Đạt sẽ còn cân nhắc nữa chứ chưa chịu ứng thí kỳ này đâu.

Công Bộ Thượng thư là Nguyễn Đốc Tín tâu:

– Trở lại chuyện mở chợ Minh Thị, theo thần nên mở rộng chợ thành thương cảng. Nhưng dựng lò gốm ở đấy thì lại không được vì thổ nhưỡng không hợp mặc dù mở lò ở đó thì tiện cho việc chuyên chở. Hiện nước ta đã có những lò gốm nổi tiếng với nhiều thợ khéo như ở Phù Lãng, Bát Tràng, Chu Đậu thì hãy cho những nơi ấy phát triển thêm lên. Thần lại nghĩ bao nhiêu đồ sành sứ lâu nay ta vẫn dùng, cái của người Ngô thì đã rõ vì có chữ ở trôn nhưng của ta thì không biết đâu là đồ Phù Lãng, Bát Tràng, đâu là đồ Chu Đậu và các nơi khác. Chẳng qua vì không có chữ ở trôn nên hạ thần thiết nghĩ cho phép thợ các nơi ai muốn đóng dấu tên mình ở các đồ mình làm ra đều được.

Nguyễn Bỉnh Đức nói:

– Cái đó nhà nước xưa nay không cấm mà cũng chẳng bảo là cho phép, chẳng qua thợ không muốn hoặc không nghĩ ra mà thôi. Lò gốm Chu Đậu chính là ở trấn Hải Dương, hạ thần nhiều lần đến đấy nên biết rõ như vậy. Nay nên bảo cho lò gốm ấy làm trước, các nơi khác thấy hay ắt sẽ làm theo. Cái chính là họ thấy bát đĩa của mình đẹp thì mới dám đóng dấu tên của mình vào. Việc đóng dấu là điều hay vì từ đó khiến người ta đua nhau làm cho đồ của mình làm ra tốt đẹp hơn lên.

Vua Mạc bảo:

– Nhân nói về sành sứ, hôm nay trẫm sẽ cho các khanh xem các thứ ấy do các triều vua trước để lại, hiện bày trong cung. Dân ta cũng tài giỏi lắm. Nhiều thứ rất đẹp và lạ, từ hình thù đến nước men đều không kém gì của người Ngô.

Nhà vua đi trước, dẫn các quan theo sau vào thâm cung, nơi ngay các quan tam thái hàm nhất phẩm cũng chưa từng biết đến. Từ các đồ gỗ, kim khí, vải vóc cho đến đồ gốm sứ đều tuyệt mỹ. Buổi thiết triều hôm ấy do vậy lâu hơn thường lệ.

2.

Đêm cuối tháng Hai. Gió bấc hun hút. Rét đến mức thấy tiếng động chó cũng chỉ úng oắng sủa chứ không rời khỏi chỗ nằm. Vậy mà vẫn có một đám người lặng lẽ dò dẫm trong đêm. Gần sáng họ tới được bờ hồ gần cửa Chu Tước, một người trong bọn đến sát cửa giả làm tiếng cú kêu, bên trong có tiếng cú đáp lại và cánh cửa được mở toang. Đám người lạ tiến vào, đi đầu là Nguyễn Ngã.

Đúng như tin đồn, Lê Công Uyên, Nguyễn Ngã, Nguyễn Thọ Tường sau nhiều ngày đã tập hợp được mấy trăm người trung thành với nhà Lê. Vì quân ít nên họ quyết định liên hệ với nội gián, bí mật đột nhập kinh thành vào ban đêm để giết vua Minh Đức. Nguyễn Ngã nhận lệnh đi đầu, Lê Công Uyên đi giữa, Nguyễn Thọ Tường đi sau cùng.

Nguyễn Ngã định kéo quân thẳng tới điện Kim Quang thì một tiếng pháo nổ vang rồi ba bề bốn bên đèn đuốc sáng rực, Tả đô đốc Mạc Đĩnh Khoa nói lớn:

– Bọn Công Uyên, Nguyễn Ngã kia! Gian tế của các ngươi đã bị ta bắt cả rồi, sao các ngươi không hàng đi?

Lê Công Uyên từ phía sau tiến lên chưa kịp hỏi tại sao thì bốn phía đèn đuốc bỗng sáng rực, tên bắn tới như châu chấu. Lê Công Uyên vội quay ngựa chạy. Nguyễn Ngã chạy theo. Phía hậu quân, Nguyễn Thọ Tường còn đang ngơ ngác thì từ các ngả phố phường quân triều đình đổ ra chia cắt đám phản loạn ra làm hai. Hai bên đánh nhau đến sáng. Do đã tính đến chuyện tháo lui nên quân phản loạn chia làm ba toán chạy theo ba hướng thoát được khá nhiều. Nửa tháng sau những kẻ sống sót tập hợp nhau lại ở Lôi Dương, trấn Thanh Hoa.

Lê Công Uyên nói:

– Lòng dân Thanh Hoa, Nghệ An vẫn chưa quên nhà Lê nên muốn dựng cờ nghĩa chiêu tập họ không khó. Được hai nơi này thì lo gì không chống nổi quân Đông Kinh. Tuy vậy, phải có người đủ danh nghĩa để hiệu triệu thiên hạ và lập niên hiệu. Ngày xưa ngay Bình Định vương khởi nghĩa cũng phải tìm Trần Cao là con cháu nhà Trần tôn làm vua. Nhưng trước đây, do vua Uy Mục giết mấy chục người nhà Cẩm Giang vương rồi ít năm sau vua Tương Dực lại giết một lúc 15 người trong hoàng gia khiến Trịnh Duy Sản rồi Trịnh Tuy muốn làm chuyện phế lập toàn phải đưa vua nhỏ lên ngôi. Bây giờ còn tệ hơn vì muốn kiếm vua nhỏ cũng khó! Tôi nghĩ mãi mà không nhớ ra ai thuộc dòng chính thống! Hay là chúng ta không cần tìm kiếm con cái các vương gia nữa mà nhìn xuống các công hầu thử xem? Xưa vua Tương Dực vốn cũng chỉ là Giản Tu công. Trịnh Tuy lúc đầu cũng dựng Lê Bảng là con Tĩnh Tu công, sau tìm ra Lê Do là con Kinh vương mới thôi không chọn Lê Bảng nữa. Có điều giờ đây ngay cả kiếm được con cái các vị tựa như Giản Tu công hay Tĩnh Tu công cũng không dễ vì dẫu sao Giản Tu công, Tĩnh Tu công cũng đều là cháu ruột của vua Thánh Tông.

– Việc này không nên vội vàng. - Văn Thông bá Nguyễn Ngã nói.

Sau đấy Nguyễn Ngã nói với Nguyễn Thọ Tường:

– Bích Khê hầu lấy cớ không tìm ra ai trong hoàng tộc để cuối cùng chúng ta phải chọn ông ta chăng? Ông ta chỉ là người trong họ chứ đâu phải trong hoàng gia! Ông ta xưng niên hiệu thì làm sao có thể chiêu tập được dân chúng cơ chứ.

Văn Sơn bá Nguyễn Thọ Tường bảo:

– Nói đến người trong họ vua thì còn có Dực Nghĩa hầu Lê Thiệu, người châu Thuý Thuần, hiện cũng đang ở Lôi Dương. Xét về gia tộc thì Dực Nghĩa hầu còn có địa vị gần gũi dòng nhà vua hơn Bích Khê hầu. Ta thử đem Dực Nghĩa hầu gợi ý với Bích Khê hầu xem sao.

Lê Khoáng sinh được ba con trai, con cả là Lê Học, thứ hai là Lê Trừ, thứ ba chính là Lê Lợi. Hành động của Uy Mục và Tương Dực quả là tai hại cho nhà Lê khiến sau khi vua Cung Hoàng bị mất ngôi, con cháu Lê Lợi hiện không tìm ra ai. Tuy nhiên, nhìn sang con cháu hai người anh của Lê Lợi thì vẫn có. Lê Thiệu, còn gọi là Lê Duy Thiệu chính là cháu 5 đời của Lê Trừ.

Hai người đem việc Lê Thiệu nói với Lê Công Uyên. Công Uyên xua tay:

– Ta không lạ gì Lê Thiệu. Người ấy lắm tham vọng nhưng không thực tài, bụng dạ thì hẹp hòi, bấy lâu nay lại như người ngoài cuộc trong khi chúng ta vất vả vào Nam ra Bắc bao nhiêu năm để khôi phục lại sự nghiệp nhà Lê. Ai chứ Thiệu thì quyết không được. Văn Thông bá, ông nói đúng, việc này không nên vội vàng.

Vậy nên Lê Công Uyên và đồng đảng khởi nghĩa mà không có niên hiệu. Trong khi đó chẳng hiểu do đâu Lê Thiệu lại biết Lê Công Uyên nhận xét rất tệ về mình. Thiệu gọi mấy kẻ thân tín đến nói:

– Công Uyên bảo không lạ gì ta ư? Ta cũng chẳng lạ gì hắn! Hắn chỉ nhờ tên tuổi cha ông mà trở nên danh giá chứ đâu tài ba gì. Bấy lâu nay hỏi hắn đã làm được gì? Kẻ như vậy mà dám đứng đầu thiên hạ ư? Để hắn còn trên đời này thì ta dẫu có muốn làm gì cũng không được!

Lê Thiệu bèn ngầm sai thủ hạ giết chết Lê Công Uyên. Nguyễn Ngã, Nguyễn Thọ Tường bấy giờ mới hối hận vì không ngờ Lê Thiệu lại hành động như vậy và xét kỹ thì dẫu sao Công Uyên cũng khá hơn Lê Thiệu. Đúng lúc đó quân nhà Mạc đánh lên Lôi Dương. Nguyễn Ngã,Nguyễn Thọ Tường chán nản, bỏ mặc quân sĩ, rủ nhau trốn sang Ai Lao. Thấy không thể chống nổi quân nhà Mạc, Lê Thiệu bỏ trốn. Quân Mạc toả đi các nơi và tràn xuống phía Nam, bình định hai xứ Thanh Hoa, Nghệ An.

***

Lúc đó cũng là lúc khắp nơi các sĩ tử nô nức dự kỳ thi Hương. Cứ theo danh sách các nơi tâu lên thì tất cả mấy vạn người, trong đó hơn 4000 người đỗ, được dự thi Hội. Vì chiến tranh loạn lạc nên không tổ chức được trường thi cho sĩ tử hai xứ Thanh Hoa và Nghệ An. Nhà vua bảo các quần thần:

– Trong nước nhiều nơi còn chưa yên, có nơi còn trong tay phe đảng của triều cũ hoặc bị chúng khống chế, vậy mà sĩ tử đi thi vẫn nhiều đến như vậy. Đặc biệt sĩ tử bốn trấn Kinh Bắc, Hải Dương, Sơn Nam, Sơn Tây rất đông đủ, thật xứng đáng là tứ chính trong thiên hạ. Trước đây trẫm đoán Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn còn cân nhắc, chưa chịu đi thi, quả nhiên đúng như vậy. Từ nay đến kỳ thi Hội, các khanh cần lưu tâm đến việc học của sĩ tử hơn nữa để sang năm cả 4000 người đều có mặt ở kinh đô dự thi Hội, không thiếu một ai. Bây giờ thì Bộ Công lo ngay việc đường sá để kịp tiết thanh minh này trẫm vào Tây Kinh dâng hương vua Thái Tổ như đã nói.

Văn Đẩu hầu Nguyễn Chuyên Mỹ can:

– Việc Hoàng thượng một lòng nhớ đến vua khai quốc của triều cũ thật hiếm có trên đời. Nhưng hạ thần thiết nghĩ đất Thanh Hoa, Nghệ An chưa yên, vừa rồi bọn Lê Công Uyên, Nguyễn Ngã, Nguyễn Thọ Tường lại xúi bẩy dân chúng làm loạn. Vậy nên để làm việc dâng hương ở Lam Sơn, chỉ cần đến Thượng thư Bộ Lễ là đủ.

Một số đại thần cũng có ý can. Nhà vua nói:

– Chính vì lòng dân chưa thuận nên trẫm càng phải tới Lam Sơn để cầu vua Thái Tổ giúp đỡ.

Sang tháng Ba dịp tiết thanh minh, như đã hứa, vua Mạc để Thái tửMạc Đăng Doanh thay mình coi việc triều chính rồi cùng một số vị đại thần vào Thanh Hoa để dâng hương, sai Thượng thư Bộ Công là Nguyễn Đốc Tín và Thượng thư Bộ Binh là Mạc Ninh Bang dẫn quân đi trước mở đường.

Đường từ Tam Điệp đến Đông Sơn dễ đi nhưng từ đấy lên Lam Sơn toàn đường núi, lâu nay lại không được tu sửa. Quang cảnh xứ Thanh không khác mấy năm trước là bao. Duy có dân chúng thì có vẻ khác, cứ nhìn ánh mắt họ là biết: Người ngơ ngác, lo sợ, kẻ hằn học, thâm thù. Thấy vậy, vua Mạc không thể không lo lắng mà nói với những người đi theo:

– Thanh Hoa là đất căn bản của nhà Lê. Ta đánh bại Chiêu Tông cũng chính ở Thanh Hoa này, vừa rồi lại truy kích tàn dư bày đảng của Lê Công Uyên tại đây khiến dân chúng không tránh khỏi nạn binh đao, nhiều người lưu tán, ruộng vườn bỏ hoang. Dân chúng ở đây có oán hận cũng là điều dễ hiểu. Sau này thiên hạ nếu có loạn lạc lần nữa thì khởi sự chính là từ Thanh Hoa này. Các khanh nên lưu tâm.

Vua Minh Đức trầm thắp hương tất cả các lăng vua Lê ở Thái Miếu, đặc biệt đứng rất lâu, trầm ngâm trước Vĩnh Lăng, Chiêu Lăng và đọc rất kỹ các văn bia. Vua nói với các quần thần:

– Lê Thái Tổ có công đánh đuổi giặc Ngô, lập quốc; Lê Thánh Tông mở mang văn hiến, đưa đất nước trở nên hùng mạnh xưa nay chưa từng thấy. Ta dẫu muốn noi theo hai vị ấy làm cho xã tắc ngày một vững bền nhưng vị tất đã được vì tài năng trời phú cho ta không thể sánh được với các vị ấy. Chỉ tiếc, con cháu hai vị đã phá sạch công lao cha ông. Còn ta, sau này ta nằm xuống các ngươi chớ có lập đàn chay cúng Phật làm gì, cũng chớ có xây lăng tẩm gì to tát làm gì, kẻo gặp hai vị đây ở tuyền đài lại bị hai vị cười chê, trách móc! Ta cũng có ý định ở ngôi ít lâu nữa rồi nhường cho Thái tử, để được lui về vui với trời nước, sông biển của ta như ngày nào. Những ngày ấy mới thật là của ta.

Các quan lo lắng đưa mắt nhìn nhau, không ai dám nói câu gì, lặng lẽ theo sau vua thắp hương tiếp ở tượng hổ phục long chầu, tượng voi, tê giác và tượng các quan hầu.

Nhà vua hướng về phía châu Lang Chánh, nơi ngày trước đã bắt vua Chiêu Tông trên núi Cao Trĩ, bất giác thở dài nói với mọi người:

– Đà Dương vương nếu không nghe theo kẻ xấu âm mưu diệt ta, có thể đã là một ông vua tốt; sau đấy nếu chịu làm kẻ bày tôi cho Cung đế, anh em biết bảo nhau thì cũng có thể trở thành ông quan giỏi. Thật tiếc!

Nhà vua ban cho người dân quanh Lam Sơn rất nhiều tiền bạc để phủ dụ và họ sớm ổn định nơi ăn chốn ở.

Tháng 10 năm đó, năm Mậu Tí (1528), Phò mã đô uý, Thái bảo Lân Quốc công Mạc Quốc Hiến và các đại thần được giao soạn tân chính sách đã hoàn chỉnh những điều Cáo dâng lên vua Minh Đức. Sau khi xem xong, nhà vua yêu cầu sửa một số điều, sao cho thể hiện được pháp trị, vẫn lấy Nho giáo làm nền tảng nhưng không quá lệ thuộc. Hình luật thời Hồng Đức nhà Lê rất sâu sắc, cần phải kế thừa. Cáo và tân chính sách phải có những điều ràng buộc hào mục các làng xã thường xuyên thu thập ý dân tâu lên triều đình, nông vi bản nhưng cũng cho mở mang chợ búa, công nghệ và thương mại... Tuy Cáo chưa được ban hành nhưng trước mắt vẫn cho đổi định phép binh, phép điền, phép lộc; đặt bốn vệ Hưng Quốc, Chiêu Vũ, Cẩm Y, Kim Ngô; các vệ, sở nội ngoại trong năm phủ; đặt tên các ty, sở; tên các quan chức và định số lượng người trong các nha môn, cốt đủ chứ không được phép nhiều.

Lấy trấn binh xứ Hải Dương thuộc vào vệ Hưng Quốc, trấn binh xứ Sơn Nam thuộc vào vệ Chiêu Vũ, trấn binh xứ Sơn Tây thuộc vào vệ Cẩm Y, trấn binh xứ Kinh Bắc thuộc vào vệ Kim Ngô. Các vệ đứng đầu là Đô chỉ huy sứ, Phó chỉ huy sứ, đòng thời vệ đặt một viên Thư ký giúp việc, dùng hạng ký lục xuất thân, như bổ các chức thủ lĩnh mục dân.

Mỗi ty đặt một viên Chỉ huy sứ, một viên Chỉ huy đồng tri, một viên Chỉ huy thiêm sự, 10 viên Trung hiệu, 1100 Trung sĩ. Lính Trung sĩ chiếu theo lệ chia thành phiên, mỗi phiên chia làm 5 giáp, mỗi giáp đặt một viên Giáp trưởng. Số lính này chia làm 22 phiên, thay nhau túc trực. Trung sĩ nào có công lao thì được thăng bổ các chức: Thiên hộ, Thống chế, Quản lĩnh và Trung uý. Quan đầu ty chọn trong hàng Trung hiệu.

***

Một năm trôi qua nhanh, thấm thoát đã đến kỳ thi Hội. Lúc này đã qua Tết Nguyên đán được hơn tháng nhưng làng nào có người lên kinh thi Hội thì không khí cứ như những ngày giáp Tết. Cả làng đến chúc mừng, nhắc nhở. Những ai nghèo còn được hàng xóm láng giềng góp tiền góp gạo. Một người đi thi nhưng đến dăm ba người đi theo, ít ra là tiễn đến đầu làng hoặc đầu huyện rồi mới về; từ đấy đến kinh đô cũng thường có người đi theo để gánh đồ đạc, lo cơm nước, đến kinh đô thì lo chỗ ăn chỗ ở để sĩ tử chỉ chuyên tâm vào việc thi cử.

Đường phố kinh đô trước ngày thi đâu đâu cũng thấy các sĩ tử. Đây cũng là dịp làm ăn của các hàng quán, nhà trọ, của thầy bói thầy cúng và của cả các ca nữ. Người hàng phố từ đứa trẻ con trở đi cũng nhận ra các sĩ tử bởi vẻ ngơ ngác, lạ lẫm, đầy cao ngạo nhưng cũng đầy lo lắng. Họ tụ tập đến kín cả cổng trường thi. Danh sách sĩ tử dài dằng dặc, bảng nọ tiếp bảng kia, tuy nhiều nhưng danh sách xếp theo từng huyện nên việc tìm ra tên trong bảng cũng không đến nỗi vất vả lắm. Chỗ niêm yết các chữ cần phải kiêng tránh trong bài thi cũng ở ngay bên cổng trường thi còn đông hơn nữa vì sĩ tử còn phải ghi chép để nhớ: Mục “Trọng huý dĩ hạ” dặn nho sinh không được dùng một số chữ trong bài thi, mục “Kính khuyết nhất bút” dặn họ vì kính trọng mà khi viết chữ phải bớt đi một nét, rồi mục “Khiếm trang”, “Khiếm tị”... Vì triều đại mới nên hàng loạt điều căn dặn ấy đều mới khiến bao nhiêu điều đã được ghi nhớ từ trước đến giờ đều không còn có ích. May sao những chữ cần phải kiêng tránh không nhiều, chỉ bằng một phần mười các khoa trước.

Hôm trước kỳ thi, Binh bộ Thượng thư là Khánh Khê hầu Mạc Ninh Bang (Nguyễn Bỉnh Đức) vào tâu, có hai sĩ tử họ Lê, một tên là Thực ở huyện Văn Giang và một tên là Tảo ở huyện Từ Liêm biết đâu chả lại là con cháu nhà Lê. Vua Mạc nói:

– Nếu đúng như vậy thì cũng là điều mừng chứ sao!

Nguyễn Bỉnh Đức lại tâu sĩ tử tên là Phạm Thọ vốn không phải tên họ như thế nhưng vì là con của một đại thần triều Lê cũ, ông này quyết không ra làm quan cho triều Mạc và ngăn cản cả con ra làm quan; người con lại quyết đi thi nên người cha uất quá mà chết năm ngoái. Người con đổi tên là Phạm Thọ cho khỏi liên luỵ.

Vua Mạc bảo:

– Người con có một cái đúng và hai cái sai: Quyết đi thi là đúng. Nhưngkhông nghe lời cha tới mức làm cha uất quá mà chết, đã vậy cha mất mới có một năm, chưa đoạn tang mà đã đi thi là cái sai thứ nhất; dám thay tên đổi họ là cái sai thứ hai. Sai nhiều hơn đúng, đáng lẽ phải cấm thi cử suốt đời nhưng xét cái tâm với triều ta nên cho giữ lại kết quả thi Hương, phạt đến khoa sau mới được thi Hội. Việc ra đề trẫm đã giao cho quan Đề điệu là Thái bảo Diễm Quốc công Mạc Kim Tiêu, việc giữ quy củ trường thi thì giao cho khanh.

– Có người phàn nàn với hạ thần chuyện khoa này Nguyễn Giản Thanh vàĐinh Trinh đọc quyển.

– Nguyễn Giản Thanh không những đang là Lễ Bộ Thượng thư Đông các Đại học sĩ mà từng đỗ Trạng nguyên; Đinh Trinh thì là Lại Bộ Thượng thư, Quốc tử giám Tế tửu. Hai người ấy đọc quyển thì còn phàn nàn gì?

– Thần muốn nói đến Nguyễn Giản Thanh. Ông ta đúng là có năng lực mặc dù khoa thi năm Mậu thìn đáng lẽ ngôi Trạng nguyên phải thuộc về Hứa Tam Tỉnh. Tâu bệ hạ, người ta phàn nàn về điều khác.

Khoa thi năm Mậu thìn (1508) niên hiệu Đoan Khánh đời vua Lê Uy Mục, các giám khảo chấm Hứa Tam Tỉnh, người làng Vọng Nguyệt, tên Nôm là làng Ngọt, đỗ Trạng nguyên; Nguyễn Giản Thanh, người làng Ông Mặc, tên Nôm là làng Me, đỗ Bảng nhãn. Đến khi các tiến sĩ tân khoa ra mắt nhà vua và bà Kính phi, mẹ nuôi vua, thấy Giản Thanh trông cốt cách phong lưu, mặt mũi đẹp đẽ nên Kính phi bảo: “Trạng nguyên đấy có phải không, xứng đáng quá còn gì!”. Uy Mục không muốn thay đổi kết quả thi Đình, cũng không muốn làm mếch lòng Thái phi, bèn ra đề cho các tiến sĩ tân khoa thi ứng chế. Đầu đề là Phụng thành xuân sắc (cảnh sắc mùa xuân ở kinh thành), làm theo thể phú. Giản Thanh khôn ngoan nghĩ Thái phi hẳn ít chữ nghĩa nênlàm phú Nôm, Tam Tỉnh cứ theo lệ làm phú chữ Hán. Kết quả, bài của Giản Thanh đọc lên bà Thái phi nghe đến đâu hiểu ngay đến đấy và nức nở khen hay còn bài của Tam Tỉnh, Thái phi thấy trúc trắc khó hiểu! Uy Mục đành phải lấy Nguyễn Giản Thanhlên đỗ Trạng nguyên để chiều lòng Thái phi, còn Hứa Tam Tỉnh bị đánh tụt xuống Bảng nhãn. Chính vì vậy nho sĩ bất bình và đặt ra câu “Trạng Me đè Trạng Ngọt” để nói về chuyện ấy và gọi giễu Giản Thanh là “Mạo Trạng nguyên”. Thi cử thì như vậy nhưng sau này trên đường quan lộ càng ngày Nguyễn Giản Thanh càng tỏ ra xuất chúng hơn Hứa Tam Tỉnh.

– Tâu Hoàng thượng, - Nguyễn Bỉnh Đức nói tiếp - người ta bảo Nguyễn Giản Thanh vốn là học trò của Đàm Thận Huy!

– Trẫm biết, nhưng điều ấy có sao đâu. Bởi chính Đàm Thận Huy cũng được trẫm sắc phong và ban tiền bạc cho con cháu lập đền thờ đó thôi. Thuở nhỏ khanh học với trẫm, sau này trong các khai quốc công thần thì Vũ Hộ, Nguyễn Thế An và khanh có công lớn nhất. Vũ Hộ mang 3000 quân theo trẫm, giữ vững Sơn Tây, khi tiến khi lui khiến quân nhà Lê không thể rảnh tay mà đánh Hải Dương nên có người nói nhà Lê mất ngôi chính là do Vũ Hộ. Khanh thì giúptrẫm lấy đất Hải Dương làm nơi căn bản, chăm lo dân chúng khiến lòng dân ngay từ đầu đã quy thuận, cùng đứng dưới cờ nghĩa. Nay triều đại mới cần phải quy tụ mọi người trong nước, mong khanh hiểu sâu sắc ý chỉ đó của trẫm mà hành động cho thuận. Vũ Hộ và khanh lại như chiếc gương của đương triều cho mọi người soi vào mà thấy hết vẻ đẹp của nó.

Bên cạnh đạo vua tôi giữa vua Mạc và Mạc Ninh Bang - Nguyễn Bỉnh Đức còn có tình bạn và tình đồng môn nên để không khí đỡ nặng nề, nhà vua hỏi:

– Trẫm nghe nói ngày trước theo học Đàm Thận Huy, Nguyễn Giản Thanh có đáp lại câu ra đối của thầy hay lắm phải không?

- Tâu Hoàng thượng, Đàm Thận Huy có dạo mở trường dạy học. Hôm ấytan học thì trời đổ mưa, học trò không về được, Thận Huy mới đọc vế ra đối “Vũ vô kiềm toả năng lưu khách” và bảo học trò đối. Nguyễn Giản Thanh đối như sau: “Sắc bất ba đào dị tịnh nhân”, thầy khen hay, văn có thể đỗ trạng được nhưng sau này tất vì sắc dục mà hại đến sự nghiệp. Nguyễn Chiêu Huấn thì đối là: “Nguyệt hữu loan cung bất xạ nhân”, thầy bảo câu này kém sắc sảo, không hay bằng câu của Giản Thanh nhưng tỏ rõ khí chất hiền hoà, sau này cuộc sống sẽ chu toàn nhưng không nổi danh lắm. Người thứ ba xin lỗi thầy và các bạn rồi mới đọc câu của mình: “ Phân bất uy quyền dị sử nhân”[17], thầy Huy chê là thô nhưng sau này có thể dùng cái bỉ lậu mà sai khiến được người. Tâu bệ hạ, những điều bình phẩm của Đàm Thận Huy chưa thấy ứng với Nguyễn Giản Thanh nhưng đến nay quả đã đúng với Nguyễn Chiêu Huấn và người thứ ba, người này giờ đây giàu sang phú quý nên nhiều người phải quỵ luỵ nhưng cũng bị chê là thô lỗ!

Nhà vua bảo:

– Càng nói trẫm càng thấy tiếc Đàm Thận Huy! Nhưng hai học trò Nguyễn Giản Thanh và Nguyễn Chiêu Huấn của ông ấy đều đang phục vụ đương triều nên trẫm thấy vẫn mang ơn tri ngộ của Thận Huy.

– Tâu Hoàng thượng, đang vui thần cũng xin kể về Hứa Tam Tỉnh. Chuyện do chính ông ta nói với thần, chuyện cũng vui lắm. Học giỏi, chữ nghĩa bề bề mà Tam Tỉnh lại chịu cứng họng trước vế ra đối của một cô gái.

Nhà Tam Tỉnh vốn nghèo, cha lại mất sớm. Một hôm ra đường gặp võng quan Tổng trấn Kinh Bắc, sau võng quan là võng tiểu thư nhà quan, thấy tiểu thư nhan sắc chim sa cá lặn, Tam Tỉnh liền xin với người khiêng võng cho mình được thế chân cốt để tha hồ mà ngắm mỹ nhân. Về nhà, Tam Tỉnh xin mẹ hỏi tiểu thư nọ làm vợ. Bà mẹ can con không nổi đành phải chiều ý. Quan Tổng trấn không chê người nghèo khó, cốt sao giỏi giang nên đòi Tam Tỉnh đến để thử tài học. Vừa thấy Tam Tỉnh, quan đã thất vọng vì anh này người vừa đen vừa nhỏ, may sao hỏi đến sách vở thì đối đáp trôi chảy. Quan mới lưu Tam Tỉnh lại nhà để dạy bảo thêm, sau Tam Tỉnh đỗ thủ khoa thi Hương, lúc bấy giờ quan mới cho thành hôn với con gái mình. Nhưng thật oái oăm, tiểu thư ra vế đối, bảo Tam Tỉnh đối được thì mới cho động phòng! Biết Tam Tỉnh ngày trước nhà nghèo, mái nhà rách nát nhìn thấy cả trời, tiểu thư mới ra vế đối: “ốc lậu nguyệt xuyên, hình như kê noãn tam tam tứ tứ”. Cái khó của câu này là bốn chữ “tam tam tứ tứ”. Tam Tỉnh không nghĩ ra, buồn và xấu hổ đến mức định ra sông trẫm mình thì thấy bóng trăng trên mặt nước làm long lanh muôn nghìn lớp sóng từ đó mà nghĩ ra vế đối sau: “Giang trường phong lộng, thế tự long lân điệp điệp trùng trùng”[18]. Tiểu thư nghe xong vô cùng cảm phục, lại thấy qua vế đối chứng tỏ chồng tỏ ra khác thường, liền cho vào động phòng.

– Thế mới biết tài năng có khi còn nhờ gặp may nữa. - Nhà vua nói và bỗng cười - Giả dụ Hứa Tam Tỉnh không đối được câu của tiểu thư thì chả nhẽ một người thà chết, một người tiếng là đã có chồng mà không được một ngày làm vợ sao?

– Thần cũng đã hỏi Hứa Tam Tỉnh câu đó, ông ta chỉ cười.

Vua tôi cùng vui vẻ.

Hôm mấy chục sĩ tử trúng thi Hội bước vào thi Đình, ngày 18 tháng Hai, vua Mạc tới điện ra “ngự đề”. Đề bài như sau: “Khi chân nguyên hoà hợp thì hào kiệt trong thiên hạ xuất hiện. Kẻ sĩ như các khanh chính là hào kiệt do khoa mục tiến thân. Nay trời giao cho trẫm nắm vận mệnh lớn, các khanh học rộng biết nhiều, có phương thức gì giúp trẫm trị nước thì trình bày để trên không phụ với lòng trời, dưới không phụ với sở học thường ngày”.

Nhìn sĩ tử cặm cụi làm bài, có người thỉnh thoảng còn cao hứng rung đùi, nhà vua vô cùng hài lòng.

Mấy hôm sau chấm xong, Nguyễn Giản Thanh, Đinh Trinh chọn được 27 người xuất sắc, dâng quyển để vua xem xét, định thứ tự trên dưới. Hai vị giám khảo nói:

– Trong những người này, bài của Đỗ Tông là hơn cả nhưng chúng thần rất băn khoăn. Tông là người làng Lại ốc, trấn Hải Dương, cha Tông là Đô ngự sử Đỗ Nhạc vì ngăn cản việc quân nên bị bệ hạ giết. Chúng thần đã định không tấu trình Đỗ Tông lên bệ hạ nhưng sợ tội nên bảo nhau hãy cứ tường trình đầy đủ để bệ hạ xem xét. Nếu lấy đỗ, lại cho đỗ đầu, chúng thần e sau này có chuyện.

– Việc nào ra việc ấy, đừng có nghĩ quýt làm thì cam cũng phải chịu. Chớ có định kiến. Hãy cứ lấy đỗ. Trẫm trọng hiền tài, chắc hiền tài cũng sẽ không phụ trẫm.

Nhà vua xem hết các bài rồi ban cho Đỗ Tông, Nguyễn Hàng, Nguyễn Văn Huy, 3 người đỗ tiến sĩ cập đệ, 8 người đỗ tiến sĩ xuất thân, 16 người đỗ đồng tiến sĩ xuất thân.

Ngày 24 nhà vua tới điện Kính Thiên truyền loa xướng tên người đỗ, sau đó Bộ Lại ban ân mạng cho các tiến sĩ,Bộ Lễ bưng bảng vàng tới yết trước cử nhà Thái học. Ngày hôm sau căn cứ vào cấp bậc vua ban tiền bạc cho các tiến sĩ tân khoa, ngày 27 ban cho họ cân đai áo mũ, ngày 28 cho dự tiệc tại Bộ Lễ, sau đó cho thăm vườn Ngự Uyển và đi chơi phố kinh đô mấy ngày liền. Sang ngày 7 tháng Ba cho họ vinh quy, cử lính đi cùng để mang biển, đồ đạc và võng lọng. Các thứ bát đĩa, cốc chén họ dùng trong lúc làm bài đều được đem về.

Sau đấy Nguyễn Thì Ung, Nguyễn Cư Nhân được giao soạn văn bia; Nguyễn Ngạn Chiêu viết những chữ chân, Nguyễn Tấn viết chữ triện cho thợ dựa vào đó mà chạm vào bia; thợ đá do Bộ Công tuyển chọn. Bảy tháng sau bia được dựng ở Quốc Tử Giám, đúng vào ngày đông chí, tháng 11 năm Kỷ Sửu niên hiệu Minh Đức thứ 3 (1529). Hôm ấy các vị đại thần và các tiến sĩ tân khoa đều có mặt đông đủ.

3.

Còn mươi ngày nữa thì mới Tết nhưng không khí vui đón xuân mới đã tràn ngập khắp các phố phường kinh đô, nhất là vùng ven sông Hồng và sông Tô Lịch. Sông Tô chỗ cửa Hà Khẩu thông ra sông Hồng và trên bến sông gần cửa Đông và cửa Đại Khánh lúc nào cũng nườm nượp thuyền bè. Trong khi đó từng đoàn xe ngựa cũng hướng về cửa Đại Hưng của hoàng thành để đưa các quan đại thần vào chầu. Xe dừng ở ngoài cửa Đại Hưng, từ đây họ đi bộ tới điện Thị Triều. Mọi lần, dọc đường tới cửa Đoan Môn và trước sân điện bao giờ cũng diễn ra cảnh tay bắt mặt mừng rồi từng đám từng đám chuyện trò, thường là chuyện vui và những câu nói đùa, tất nhiên cũng cả chuyện buồn, chuyện gia đình, thế sự. Riêng hôm nay không khí khác hẳn, không thấy đám quan võ cười nói ầm ã như mọi khi và cũng chẳng thấy đám quan văn ăn nói đi đứng khẽ khàng đầy vẻ phong lưu nho nhã như trước, thay vào đó là cảnh người này thầm thì với người kia, nét mặt lộ rõ vẻ lo lắng. Nghe nói hôm nay nhà vua sẽ chính thức trình bày việc truyền ngôi cho Thái tử. Trong khi đó tin từ biên cương cho hay một số cựu thần nhà Lê sang cầu cứu nhà Minh đang ra sức xúi bẩy họ mang quân sang giúp khôi phục triều Lê. Cùng lúc ấy Nguyễn Kim ở Ai Lao được vua nước họ cho mượn đất Sầm Châu và cấp cho voi ngựa, hiện cũng đang ráo riết chiêu binh mãi mã để kéo quân về nước. Những chuyện trên không phải mới nghe lần đầu nhưng giờ thì hai năm đã rõ mười và đã thành chuyện nước sôi lửa bỏng nên việc nhà vua truyền ngôi cho Thái tử đúng vào lúc này quả là điều đáng lo.

Với những băn khoăn, lo lắng đó nên khi khai chầu, nhà vua vừa bày tỏ xong ý định ấy, nhiều đại thần đã nhất loạt tâu bày, mong vua hẵng khoan việc chuyển ngôi. Mạc Quốc Trinh nói:

– Lúc này là lúc không những cần người vững tay trị nước mà cần cả người mạnh tay giữ nước. Bệ hạ tuân theo mệnh trời mấy năm nay đảm đương cả hai việc ấy, trước sau đều trọn vẹn, nay mới ở ngôi được có ba năm, bỗng dưng truyền cho Đông cung, thần e dân chúng lại hoang mang.

Vũ Hộ tâu:

– Chúng thần vẫn biết mấy năm nay bệ hạ phải cầm lòng mà bất đắc dĩ vâng mệnh trời thế thiên hành đạo cho hợp với sở nguyện của dân chúng chứ thực bụng là muốn nghỉ ngơi. Nhưng nay dẫu không muốn ở trên muôn người cũng không được. Thần cũng có ý nghĩ như Thái sư rằng giờ bệ hạ định rời ngôi báu, liệu có làm cho dân chúng thất vọng không?

Mạc Quyết nói:

– Hoàng thượng nhường ngôi cho Thái tử chắc đã có chủ trương sâu sắc, nay xin Hoàng thượng cho biết để chúng thần được thấu tỏ.

Nhà vua gật đầu và bảo:

– Hiện nay, có mấy xứ chưa yên. Con công chúa An Thái là Lê Ý lấy cớ phục Lê khởi binh tại Châu Gia, Thanh Hoa đồng thời cho người liên lạc với Nguyễn Kim bên Ai Lao. Hai anh em Vũ Văn Uyên, Vũ Văn Mật là người Ba Đông dưới Hải Dương, do phạm tội giết người nên trốn lên Tuyên Quang làm cướp. Anh em Trịnh Ngung, Trịnh Ngang ở Thái Nguyên chống lại triều đình không được đã chạy sang Bắc quốc tâu với triều Minh rằng chúng ta chống lại sắc phong của thượng quốc, lấy mất ngôi của nhà Lê và xin họ mang quân sang nước ta. Chính do tình hình như vậy nên các khanh đều cho rằng lúc này là lúc không nên truyền ngôi, trẫm lại nghĩ khác, lúc này là lúc truyền ngôi thích hợp nhất. Thích hợp ở hai điều, thứ nhất cho thiên hạ biết trẫm không phải là người ham muốn ngôi báu, mà chẳng qua thể theo lòng dân, nay dân đã thoả nguyện thì trẫm cũng nên rời chỗ; thứ hai, trẫm muốn Thái tử lo việc nội trị còn trẫm được rảnh tay mà lo việc đối xử với Bắc quốc đồng thời trừ tận gốc những kẻ không muốn cho dân chúng được yên ổn làm ăn. Đấy, chủ trương của trẫm là như vậy. Trẫm sẽ làm Thượng hoàng ngồi bên cạnh để giúp Hoàng đế.

Mọi người xem ra đã vơi rất nhiều lo lắng. Vũ Hộ nói tiếp:

– Ý Hoàng thượng như vậy là đã rõ và rất sâu sắc, có lẽ chúng thần cũng không bàn bạc gì thêm nữa, chỉ nguyện trước sau như một ráng hết sức. Nay thần xin tiến cử các quan Mạc Văn Minh, Phạm Chính Nghị, Nguyễn Văn Thái, Hứa Tam Tỉnh là những người cứng cỏi và khôn khéo mang theo đồ lễ vật lên biên giới lo lót với đám quan lại nhà Minh trấn thủ Lưỡng Quảng và Vân Nam. Bọn này nhận đồ lễ ắt trễ nải việc hai tên Ngung, Ngang sàm tấu. Vua Minh ở xa không rõ thực hư thế nào, có cho người dò xét thì cũng còn lâu vì riêng việc đi lại cũng mất hàng năm trời. Bản thân thần do biết chút ít địa dư Tuyên Quang, nay xin nguyện cầm quân đánh dẹp bọn Văn Uyên, Văn Mật. Riêng xứ Thanh có lẽ chúng thần... không một ai có đủ năng lực để cáng đáng...

Nhà vua bảo:

– Năm xưa khi vào Thanh Hoa dâng hương các vua Lê ở Lam Kinh trẫm đã nói, sau này nếu thiên hạ có loạn lạc thì ắt từ xứ Thanh mà ra. Trẫm vốn cũng đã có chủ trương sau khi Thái tử đăng quang yên ổn, sẽ đích thân mang quân vào Thanh Hoa lần nữa; nay giao cho Bộ Hình chuẩn bị mọi mặt để khi nào cần thì đáp ứng ngay. Dương Kinh cũng cần củng cố hơn nữa nên trẫm đã sai Phạm Gia Mô lo việc kiến thiết, sau này con trẫm ngự ở Đông Kinh, trẫm thì lui về Cổ Trai giữ nơi căn bản, hai nơi hỗ trợ cho nhau, lo gì thiên hạ không vững cơ chứ.

Các quan đều cho là phải. Đúng vào ngày mồng 1 Tháng Giêng năm mới, tức là năm Canh dần (1530), là ngày Đinh hợi may mắn, vua Minh Đức nhà Mạc ban chiếu truyền ngôi cho Đông cung Thái tử Mạc Đăng Doanh. Vua mới lên ngôi Hoàng đế, ban lệnh đại xá thiên hạ, đổi niên hiệu là năm Đại Chính thứ nhất, tôn cha làm Thái thượng hoàng, dựng điện riêng để cha ở, mỗi tháng cứ vào các ngày mồng 8 và 22 lại dẫn quần thần tới đó để triều yết.

Sau khi xem 59 điều Cáo đã được Nguyễn Quốc Hiến chỉnh sửa, thấy đúng theo ý mình, Thượng hoàng Mạc Đăng Dung truyền cho Hoàng đế ban hành rồi cùng Thái hậu về Cổ Trai.

Lúc qua bến đò An Sáp, Thái hậu bảo Thượng hoàng:

– Xem ra chợ Minh Thị ở Đông Minh vẫn còn sơ sài lắm, nay thiếp định bỏ tiền ra xây hàng quán, nhất là làm bến nước cho khách dưới thuyền lên bờ được dễ dàng, ông thấy thế nào?

– Được vậy thì tốt. Lại nữa, Khánh Diệm và Kim Thoa một đằng là em gái một đằng là con nuôi, cả hai đều vì việc nước mà chịu thiệt thòi, nay cả hai suốt ngày quanh quẩn ở nhà xem ra cũng buồn, chi bằng ta cho hai đứa ra làm tuần ty ở Minh Thị. Công việc khiến chúng nguôi đi phiền muộn, biết đâu gặp được ai mà tái giá cũng tốt.

– Ông lo bao nhiêu việc mà vẫn còn có lúc nghĩ đến chúng nó ư?

– Anh không lo cho em, cha mẹ không lo cho con cái thì lo cho ai.

Thái thượng hoàng không nói gì nữa, mắt đăm đắm nhìn về phía xa, nơi biển chiều đang chìm dần trong sương. Cuối tháng Hai, trời vẫn còn khá lạnh.

***

Trước đây thấy Lê Ý đã mấy lần toan khởi binh khôi phục triều Lê, Hữu vệ Điện tiền tướng quân An Thanh hầu Nguyễn Kim nói:

– Xưa vua Thánh Tông có đến 14 hoàng tử nhưng hầu hết không qua được tứ tuần! Đã thế, các vị con cái không nhiều, thậm chí có người không con, chỉ Hiến Tông được 6 hoàng tử, trong đó Túc Tông, Uy Mục đế thay nhau nối ngôi. Nhưng hai vị này đều không có con hoặc chỉ có con gái. Kiến vương Tân được 5 hoàng tử, trong đó con là Tương Dực đế và cháu là Chiêu Tông, Cung Hoàng thay nhau nối ngôi. Nhưng hai vị Tương Dực và Cung Hoàng cũng chẳng có con hoặc cũng chỉ toàn con gái. Đã thế, Uy Mục, Tương Dực lại giết rất nhiều người trong hoàng gia; Hoàng tử của Chiêu tông thì hiện nay vẫn chưa tìm ra tung tích. Nên hiện giờ Điện hạ chính là vốn quý của nhà Lê. Nay tôi đã hoà giải được với họ Trịnh ở Thuỷ Chú, cùng Lỵ Quốc công Trịnh Duy Thuân, Phúc hưng hầu Trịnh Duy Duyệt, Tả đô đốc Võ Huệ hầu Trịnh Duy Liệu sang bên Ai Lao nhờ vua nước ấy giúp sức, đồng thời cho anh em Trịnh Ngung, Trịnh Ngang liên hệ với anh em Vũ Văn Uyên, Vũ Văn Mật ở Tuyên Quang rồi sang cầu viện nhà Minh. Vậy nên dẫu Điện hạ có nóng lòng diệt Mạc thì cũng không nên manh động, cần biết giấu mình chờ thời và chờ tôi đi Ai Lao về.

– Thế thì ngươi cho ta cùng sang Ai Lao với có phải tiện không?

– Điện hạ cần phải ở lại để còn có chỗ cho thiên hạ hướng về.

Từ đó Lê Ý ẩn náu ở Châu Gia. Các tướng cũ của triều Lê như Nguyễn Ngã, Nguyễn Thọ Tường nghe tin tìm tới. Lê Ý tung tin nhà Lê sắp trung hưng và sai người nghĩ ra sấm khiến những người từng hưởng nhiều ân huệ của nhà Lê thì náo nức, còn người đang hào hứng với sự thay đổi triều chính thì lo lắng. Câu sấm như sau: “Bây giờ thuyền nổi đá chìm/ Mai kia đá nổi thuyền chìm mới hay/ Mặt trời mà mọc non Tây/ Trái Lê mà chín thì rày sang canh”. ý tứ câu sấm rõ đến nỗi ngay những người ít chữ nghĩa cũng suy ra được: Mạc Đăng Dung vốn là người đánh cá nên được ví như thuyền, Lê Lợi vốn ở Lam Sơn nên được ví như đá, non Tây tức là Tây Kinh, trái Lê thì rõ ràng ám chỉ nhà Lê...

Vỏ quýt dày có móng tay nhọn, nhà Mạc cũng cho người đặt ra sấm: “Thiên số vận mệnh rành rành/ Quang dần núi đỏ rừng xanh mới tài/ Tây tàn Đông đã ban mai/ Sá chi những chuyện dông dài đâu đâu”. Sau đấy lại tung tin Nguyễn Kim đã chết bên Ai Lao, người bảo do bị rắn độc cắn, người nói do bị ngã xuống vực, có người còn kể trước khi chết Nguyễn Kim còn kịp hướng về phía Đông gọi tên vua Thái Tổ nhà Lê ba lần và ứa nước mắt rồi mới nhắm mắt! Lê Ý bảo bộ hạ: “An Thanh hầu mất rồi, tự ta phải lo thôi.” và bàn việc khởi nghĩa. Văn Thông bá Nguyễn Ngã can:

– Trước khi sang bên Ai Lao, An Thanh hầu đã dặn dò rất kỹ, nay chuyện An Thanh hầu còn hay mất chưa rõ thế nào, Điện hạ vội vàng khởi sự, tôi e vì manh động mà hỏng mất việc.

Thái Sơn bá Nguyễn Thọ Tường nói:

– An Thanh hầu đi sang đấy từ năm Thống Nguyên thứ 6 cho đến giờ tính đã hơn 4 năm, có về nước một lần rồi lại đi, đi trắng tay về hoàn trắng tay nên tôi đồ rằng việc bên ấy không xong. Vả lại Ai Lao có giúp thì cũng chẳng được bao nhiêu, vậy nên ta tự lực là hơn vì càng để lâu lòng người lại càng sinh ra chán nản. Ví như hòn than hồng vậy, bây giờ chỉ cần thổi một cái là bùng thành lửa ngay, để lâu hơn nữa than thành tro, lúc đó dẫu chỉ muốn làm cho nóng lên cũng còn khó.

Lê Ý nói:

– Thái Sơn bá nói rất đúng. Xưa đức Thái Tổ cho tôn thất nhà Trần làm vua vậy là chiêu tập được ngay hào kiệt bốn phương, bởi vì lòng dân khi ấy vẫn còn nhớ đến nhà Trần. Sau này Trần Cảo học đòi theo cách ấy nhưng chả ai theo vì lòng dân chỉ biết đến nhà Lê mà quên nhà Trần từ lâu. Nay ta không những dựng cờ phục Lê mà còn lấy lại niên hiệu của vua Chiêu Tông vì thấy lòng dân nhất là dân Thanh Hoa vẫn còn nhớ Chiêu Tông lắm.

Lê Ý lấy lại niên hiệu Quang Thiệu của vua Chiêu Tông trước đây mà đặt cho mình và kêu gọi dân chúng hai xứ Thanh Hoa, Nghệ An chống lại nhà Mạc.

Tháng Tư năm ấy, tức là năm Canh dần, Thái thượng hoàng nhà Mạc đích thân đốc mấy vạn quân thuỷ bộ chia làm hai đường tiến đánh Thanh Hoa. Thái thượng hoàng thân cầm cánh quân thuỷ. Thuỷ quân của nhà Mạc lúc này rất mạnh nhờ thu được toàn bộ chiến thuyền của Nguyễn Kim bỏ lại khi chạy sang Ai Lao, không kịp tiêu huỷ. Chiến thuyền nhà Mạc đi đến đâu, thấy chỗ nào có địch thì đổ quân lên bờ đánh. Chống cự được ít lâu, Lê Ý rút lên Châu Gia cố thủ. Đoàn chiến thuyền ngược sông Mã, lên tới ngang Lang Chánh thì dừng và đổ quân lên bộ vì từ đây thuyền không thể đi được nữa do sông cạn và lắm ghềnh thác. Từ cửa sông đến đây mới được già nửa đường!

Châu Gia là nơi xa xôi hiểm trở nhất của đất Thanh Hoa, còn gọi là châu Quan Gia, giáp với Ai Lao. Sông Mã bắt nguồn từ bên kia biên thuỳ chảy đến đây dòng vẫn không rộng được bao nhiêu do đôi bờ núi đá dựngđứng, đã vậy lại nhận thêm nước của không biết bao nhiêu sông suối đổ về, nên dòng sông đêm ngày lồng lộn như vó ngựa bất kham. Đường lên Châu Gia chỉ có một lối duy nhất men theo sông Mã. Quân cố thủ chỉ cần mấy trăm người chẹn ở những nơi hiểm yếu là đủ chặn đối phương đông gấp nhiều lần, bị mất chỗ này họ lại ngược lên mạn trên giữ chỗ khác. Biết vậy nên Thái thượng hoàng Mạc Đăng Dung tạm dừng tiến quân, đồng thời để chờ cánh quân bộ của Mạc Quyết.

Nhân chuyện này, thiên hạ cho rằng sự kiện ứng với câu sấm “Quang dần núi đỏ rừng xanh”, nghĩa là hết dần những thế lực chống lại nhà Mạc, hai chữ “quang dần” là chỉ năm Canh dần! Cũng vì vậy quân của Lê Ý nhiều kẻ hoang mang, không ít người bỏ trốn về nhà.

Tín vương Mạc Quyết cùng Nguyễn Như Quế dẫn quân bộ đi theo đường Thượng đạo, chỉ khác lần mang quân đánh Chiêu Tông là giữa đường thì bỏ Thượng đạo để theo lối Mai Châu. Đường xuyên rừng băng qua núi non hiểm trở, ngay đoạn đường được quan quân nhà Mạc khai thông cách đây tám năm nay lại đã um tùm cây cối nên đội quân mở đường dường như phải khai phá từ đầu rất vất vả. Cánh quân này nhằm từ phía Bắc đánh xuống sau lưng Lê Ý, tuy nhiên chỉ được vài trận thì Lê Ý đã rút toàn bộ quân đội lên cố thủ ở Châu Gia nên không tiêu hao được mấy sinh lực địch.

Đường bộ phía trước tuy ngắn nhưng gian nan gấp mấy lần con đường đã qua. Lê Ý đóng 3 trại, trại lớn ở Bá Thước nằm giữa, hai trại nhỏ - một cách trại lớn 5 dặm về phía Bắc, một cách 5 về phía Nam, cả ba đều ngay bên sông Mã, trấn giữ hoàn toàn đường lên Châu Gia, giữ mặt cho Châu Gia ở cách đó bốn mươi dặm. Ngoài ra còn một trại nhỏ nữa cách Bá Thước hơn 10 dặm về phía Tây.

Thượng hoàng Mạc Đăng Dung cho đóng quân ở ngã ba cách Bá Thước hai mươi dặm để chờ tin cánh quân của Mạc Quyết. Núi Chí Linh ở phía Nam và núi Pha Phong ở phía Bắc cũng như muôn ngàn ngọn núi trùng điệp xung quanh đêm ngày mây phủ, nhiều khi không còn trông thấy ngọn. Đang tháng Tư nên trời vẫn rét, khoảng đầu giờ ngọ nắng lên, có ấm áp hơn một chút nhưng chỉ được hơn hai canh giờ thì nắng tắt, từ đó trở đi trời tối rất nhanh và buốt giá đến xương cho tới tận giờ ngọ hôm sau. Nhìn trời, Thái sư Mạc Quốc Trinh nói:

– Cứ bảo đường Thục bên Bắc quốc khó đi như đường lên trời, thần đồ rằng cũng không khó hơn đường lên châu Quan Gia baonhiêu.

Thượng hoàng nhà Mạc nói:

– Đường Thục khó hơn nhiều, ở những nơi vách núi dựng đứng người ta phải làm đường sàn bằng gỗ treo lưng chừng vách đá, gọi là sạn đạo. Nên nếu hai Xuyên làm phản, họ thường đốt sạn đạo để quân triều đình có muốn tới đánh cũng phải bỏ ra hàng năm trời chỉ để làm lại đường. Nay ta chưa phải làm một tấc đường nào thì sao bảo khó như đường Thục được. Có điều cách đóng 4 trại như thế kia của Lê Ý thực là khéo. Chẳng hiểu ai bày cho hắn hay hắn tự nghĩ ra.

– Thần nghe nói trước khi sang Ai Lao, Nguyễn Kim đã bày vẽ mọi điều cho Lê Ý.

– Nguyễn Kim là tướng giỏi, không thể xem thường. Cánh quân của Tín vương không kịp đến phối hợp thì ta ở đây khó mà vượt qua mấy cái trại này để đánh lên Châu Gia được. Trẫm rất lo cho Tín vương. Đành rằng có dựa một phần vào Thượng đạo nhưng đường đâu có còn được như trước, từ Mai Châu trở xuống lại hoàn toàn chưa có đường.

Mạc Quốc Trinh nín lặng, từ khi theo Mạc Đăng Dung đến nay, chưa khi nào lại thấy Thái thượng hoàng có vẻ lo lắng như bây giờ.

Một đêm, khoảng canh ba, lưng chừng núi bỗng xuất hiện những đuốc lửa chạy vòng quanh và nối nhau uốn lượn như rồng như rắn, lúc đầu còn ở xa sau dần dần quây tròn lấy trại. Tả đô đốc Mạc Đĩnh Khoa vừa định tới ngự doanh để tâu với Thượng hoàng thì những đuốc lửa bỗng tiến lại rất nhanh và biến thành những mũi tên lửa thi nhau bay về phía vào trại Mạc. Đang mùa hanh khô nên lều trại bén lửa rất nhanh, chỉ một lúc sau cả một vùng lửa đã rừng rực, ngun ngút tận trời. Đến sáng lửa mới tắt. Quân Mạc thương vong không đáng kể nhưng lều trại và lương thực bị cháy rất nhiều, làmtướng sĩ hoang mang. Các tướng người bàn tiến quân, không cần chờ cánh quân của Mạc Quyết; người bàn lui xuống mạn dưới, hạ trại cách xa giặc thêm mấy dặm nữa cho an toàn.

Đúng lúc đó có người mang thư của Mạc Quyết tới, thư viết vì đường đất gian nan nên bây giờ quân mới tới được chỗ sông Luông đổ vào sông Mã, hẹn mờ sáng ngày 28 thì hai ngả cùng đánh. Thượng hoàng Mạc Đăng Dung mừng lắm, liền sai Mạc Quốc Trinh và Mạc Đĩnh Khoa chuẩn bị tiến quân. Thực ra, lá thư là thật nhưng người đưa thư thì giả, do Lê Ý vô tình bắt được người đưa thư của Mạc Quyết, đã thay người của mình vào sau khi tra hỏi cặn kẽ mọi điều, đồng thời theo nội dung của thư mà tìm cách đối phó.

Đúng ngày hẹn, Mạc Quốc Trinh tiến đánh trại phía Nam, Mạc Đĩnh Khoa đánh trại phía Tây Bá Thước. Mạc Đăng Dung chờ đánh xong hai trại sẽ cùng hai tướng hội quân tiến đánh trại lớn ở Bá Thước. Bỗng có tên kỵ mã từ phía Bắc chạy đến báo: Trại không một bóng tên địch nào, biết là mắcmưu nên Quốc Trinh vội rút quân thì bị phục binh đổ ra đánh, xin tiếp ứng ngay cho. Ngay đó tên kỵ mã khác từ phía Tây phóng ngựa đến cũng xin được tiếp ứng. Đang lúc ấy, phía núi Đen sau lưng có tiếng hò reo, kỵ mã đến nói quân Lê Ý đang bất ngờ đánh sau lưng. Quân Mạc bị vây chặt ở giữa! Thượng hoàng Đăng Dung vội cho người phi báo tới hai cánh quân phía trước hãy cố chống cự còn mình thì quay lại đánh quân giặc phía sau.

Hai bên đánh nhau đến trưa thì cùng lui binh. Quân Mạc phải lui đến hơn mười dặm.

Mạc Đăng Dung cho người bí mật lên Châu Gia dò xét, người ấy về nói cánh quân của Mạc Quyết quả có tới được chỗ cửa sông Luông nhưng đã bị quân Lê Ý chặn đánh và phải rút về Mai Châu từ hai hôm trước, người đưathư hôm nọ bị bắt, Lê Ý đã dựa vào nội dung trong thư để đối phó.

Sau đấy hai bên còn đánh nhau mấy trận nữa trên sông Mã. Địa thế hiểm yếu nên quân Mạc không thể tiến lên được. Thấy quân đội thiệt hại, lương thực lại cạn kiệt, Thượng hoàng Đăng Dung quyết định không tiến quân nữa và sai người về Đông Kinh điều viện binh.

Tháng 8, vua Đại Chính nhà Mạc là Mạc Đăng Doanh đích thân dẫn quân vào Thanh Hoa tiếp ứng, cùng Thượng hoàng Mạc Đăng Dung hội quân ở sông Hoằng Hoá rồi chia làm hai đạo, sai Mạc Quốc Trinh lĩnh đạo chiến thuyền tiến đánh Lê Ý ở Động Bàng. Đang mùa lũ, các sông suối ở Thanh Hoangập nước, ngày đêm cuồn cuộn dồn vào sông Mã để đổ ra biển. Chiến thuyền nhà Mạc ngược sông rất khó khăn. Lê Ý cho hạ cây, vót nhọn cả hai đầu rồi thả xuôi dòng, chiến thuyền nhà Mạc bị cây đâm thủng đắm rất nhiều. Lúc bấy giờ Lê Ý mới xuất quân. Quân Mạc thua to.

Đang khi ấy người từ Đông Kinh vào báo Tín vương Mạc Quyết bị bệnh ngã nước từ khi đi đánh Thanh Hoa trở về, tưởng nghỉ ngơi thuốc thang bệnh sẽ khỏi, ai ngờ mỗi lúc một nặng thêm. Thượng hoàng và Hoàng đế nhà Mạc thấy vậy lưu Thái sư Mạc Quốc Trinh và Đô đốc Mạc Đĩnh Khoa ở lại cự nhau với Lê Ý, còn thì ra Bắc. Trước khi đi Thượng hoàng giao cho hai người một phong thư đựng trong túi gấm, dặn khi nào thấy không thể thắng nổi Lê Ý thì hãy mở cẩm nang đó ra xem.

Hai tướng nhà Mạc tiến quân đánh nhau với Lê Ý ba trận liền, trận nào cũng thua, phải lui dần xuống tận ngã ba sông Chu sông Mã. Quân Mạc chia quân đóng làm 3 trại, ở ngã ba sông, ở núi Đọ và ở Đông Sơn định cố thủ lâu dài. Mấy lần quân Lê Ý khiêu chiến, quân Mạc nhất quyết đóng kín cổng trại không ra đánh.

Mạc Quốc Trinh bảo:

– Quân ta thua hết trận này đến trận khác, thế của giặc thì mỗi ngày một mạnh vì người Tam phủ cũ của nhà Lê nhiều kẻ theo chúng. Chỉ mấy trận nữa là chúng ta mất hết Thanh Hoa, Nghệ An, vậy hãy mở cẩm nang ra xem Thượng hoàng viết gì.

Hai người mở cẩm nang, xem thư, thấy là phải, tối ấy liền cho thổi cơm dư ra, khoảng nửa đêm cho quân sĩ ăn rồi gần sáng bất ngờ từ ba ngả đồng loạt đánh úp trại giặc. Lê Ý cậy thắng luôn, không phòng bị nên thua to, chạy được mấy dặm thì bị bắt, Nguyễn Thọ Tường bị giết. Thừa thắng, quân Mạc tiến đánh chiếm được Châu Gia. Mạc Quốc Trinh bảo Mạc Đĩnh Khoa:

–Hoàng thượng ở xa nghìn dặm mà như đi guốc vào bụng quân giặc, biết khi nào đánh thì thắng. Phép dụng binh quả là khó lường, chúng ta cứ như quân Hán của Lưu Bang ngày xưa, đánh quân Sở của Hạng Vũ trăm trận thua cả trăm, chỉ cần trận cuối cùng thắng mà được cả thiên hạ!

Lê Ý bị đóng cũi giải về kinh sư hỏi tội, sau đó bị giết trong ngục, kể từ lúc khởi binh đến lúc bị bắt, tồn tại được khoảng hơn một năm.

Lúc này, ở Sầm Châu bên Ai Lao, An Thanh hầu Nguyễn Kim đã chiêu tập được mấy nghìn người, hầu hết là các cựu thần nhà Lê và con em họ cùng quân Tam phủ cũ. Nước Ai Lao hồi Lê Lợi khởi nghĩa đã giúp đỡ rất nhiều nên quan hệ với nhà Lê rất thân thiết, giờ đây không những cho Nguyễn Kim mượn đất mà còn cấp cho lương thực, khí giới rất nhiều, nhất là voi vì Ai Lao là đất nước vạn tượng. Một hôm vua Sạ Đẩu cho người đem đến tặng Nguyễn Kim một con voi trắng, đứng ở chỗ tối thì xung quanh sáng ra. Nguyễn Kim nói:

– Xưa vua Chiêm Thành tặng vua Lý Nhân Tông con voi lạ, nó đứng ở đâu chỗ ấy ánh sáng hiện ra. Giống voi trắng cũng rất hiếm, vua Lý Cao Tông đi săn bắt được con voi trắng nên đã đặt tên cho nó là Thiên Tư, có nghĩa là “của trời”. Con voi này vừa là giống voi trắng, vừa toả ánh sáng, đúng là quí gấp đôi hai con ta vừa kể! Ta đặt tên cho nó là Thiên Tư Bạch Tượng.

Suốt ba năm Nguyễn Kim đêm ngày luyện quân chờ ngày về nước, trong rừng già Sầm Thượng, Sầm Hạ hay trên Cánh Đồng Chum miền Trấn Ninh dường như không ngày nào ngớt tiếng voi gầm, ngựa hí, tiếng quân lính hò hét.

Tàn quân của Lê Ý nhiều người chạy được sang Ai Lao, tìm đến Nguyễn Kim báo tin dữ, các tướng thấy vậy nóng lòng muốn báo thù và tha thiết thỉnh cầu Nguyễn Kim dẫn quân về nước. Nguyễn Kim thấy binh lực của mình cũng đã đủ mạnh bèn đem hơn 4000 quân, 30 voi chiến và 300 ngựa chiến về nước.

Nguyễn Ngã cùng mấy trăm tàn quân đóng ở núi Hóc liền tới ra mắt Nguyễn Kim. Lúc đó đang là tháng Chạp, trời rất lạnh, đám tàn quân của Nguyễn Ngã lại ăn đói mặc rét lâu ngày nên ai cũng trông không còn ra người. Nguyễn Ngã khóc lóc kể Lê Ý, Nguyễn Thọ Tường tin vào tin đồn, mắc mưu địch, lại cậy thắng luôn không phòng bị nên bị giết. Nguyễn Kim thở dài nói:

– Cũng tại ta quá chậm trễ khiến điện hạ không còn cách nào khác!

Nguyễn Kim lệnh cho tướng sĩ xé vải trắng làm khăn để tang Lê Ý và hạ lệnh men theo bờ sông Mã tiến gấp xuống Lôi Dương, tiếng voi gầm ngựa hí rung chuyển cả một góc rừng, tiến đến đâu quân Mạc lui tới đó. Đến Lôi Dương, Nguyễn Kim cho dừng lại để chuẩn bị đánh trận lớn với quân Mạc, sai Đinh Công Lương đóng trại bên tả, Đinh Công Đống đóng trại bên hữu, Nguyễn Ngã đóng trại phía trước, mình cùng Trịnh Duy Thuân, Trịnh Duy Liệu đóng trại giữa. Nguyễn Ngã nói:

– Quân ta từ xa tới vô cùng mệt mỏi nên đêm nay cần đề phòng quân giặc tập kích.

Nguyễn Kim bảo:

– Ta đã lo liệu đâu vào đấy cả rồi.

Trong khi đó, phía quân Mạc, Mạc Quốc Trinh bàn với các tướng:

– Binh pháp dạy “lấy người nghỉ ngơi đánh kẻ mệt mỏi”. Nguyễn Kim bấy nay liên tục hành quân không được nghỉ ngơi lấy một ngày, lại thấy tiến đến đâu quân ta lui đến đấy ắt hẳn sinh ra lơi lỏng, đêm nay ta nên chia quân cướp trại.

Quốc Trinh chia quân làm bốn hướng. Ngọc Trục hầu Phạm Đỗ Quảng được sai bí mật vòng ra sau trại chính của giặc để làm một hướng, hẹn đầu canh tư thì Quốc Trinh sẽ cho nổ ba tiếng pháo làm hiệu lệnh và tất cả cùng đánh.

Những cánh quân phải đi xa thì vào chập tối, gần thì khoảng canh hai, quân Mạc người ngậm tăm ngựa tháo nhạc theo các hướng lặng lẽ tiến về phía trại giặc. Thấy phía trại giặc im lìm, Mạc Quốc Trinh yên trí rằng sau bao nhiêu ngày hành quân ròng rã, quân Nguyễn Kim chắc ai cũng ngủ say như chết, đang lúc ấy, bất đồ một tiếng pháo nổ vang rồi bốn phía lửa đuốc sáng trưng, tên bắn tới như mưa. Lúc đó mới khoảng canh ba. Biết mưu kế đã hỏng vì các cánh quân khác còn chưa tới được trại giặc, Mạc Quốc Trinh vội cho lui quân. Quả nhiên, sáng ra thì hay tin hai cánh quân tả, hữu đêm ấy đều bị đánh bại. Riêng cánh quân của Phạm Đỗ Quảng thì không rõ thế nào.

Phạm Đỗ Quảng phải hành quân xa nhất nên mới đi được già nửa đường thì nghe thấy tiếng pháo. Không phải ba tiếng pháo như giao ước và cũng còn lâu mới đến canh tư. Đỗ Quảng sinh nghi, liền cho người quay lại nghe ngóng. Người ấy trở về cho hay ba cánh quân kia đã rơi vào trận địa phục kích của giặc. Đỗ Quảng vội biến hậu quân thành tiền quân để quay về cứu Mạc Quốc Trinh, nhờ vậy quân Mạc mới tránh được trận thua lớn.

Mạc Quốc Trinh bàn với các tướng:

– Nguyễn Kim quả là một tướng giỏi, thảo nào Thượng hoàng luôn dặn chúng ta khi đối địch với hắn phải thận trọng. Nhưng ta đã có cách thắng được hắn. Cách đây bốn dặm có một con đèo gọi là đèo Mã Phục vì xưa có con ngựa lên được tới đỉnh đèo thì mệt quá gục xuống chết. Nay Ngọc Trục hầu cho ngay quân phục ở đấy, giặc tới đỉnh đèo thì đổ xuống đánh, chắc sẽ thắng.

Lúc đó đã gần trưa, từ trên cao Nguyễn Kim trông thấy quân Mạc rối rít bỏ chạy liền thúc quân đuổi theo. Tượng binh đi đầu, sau đó tới kỵ binh, cuối cùng là quân bộ. Mạc Quốc Trinh quay lại đánh nhưng gặp đám tượng binh hùng hổ liền quay đầy chạy. Nguyễn Kim truyền dọc hàng quân: “Người mặc áo vóc đại hồng là Thái sư Quốc công nhà Mạc, ai bắt hay giết được thì thưởng nghìn lạng bạc!” nên các tướng sĩ ai cũng hăng hái.

Quân Mạc sang bên kia đèo. Đoàn voi chiến nhà Lê đuổi rát sau lưng. Voi khoẻ nên qua được đỉnh đèo thì đoàn ngựa chiến mới lên được lưng chừng dốc, con nào con ấy gục đầu bước. Tới khi ngựa lên tới đỉnh đèo thì đám quân bộ còn đang ì ạch leo dốc. Đúng lúc đó một tiếng pháo nổ vang rồi đá từ trên đỉnh núi lở xuống ầm ầm, tên bắn như mưa. Quân Nguyễn Kim phía trước thì voi đang xuống dốc bị hoảng loạn nên nhiều con trượt chân, con nọ ngã dúi dụi vào con kia, trên đỉnh đèo thì ngựa rũ bờm, chồn vó, nhiều con chẳng bị tên đạn gì cũng gục xuống chết, lưng chừng đèo quân sĩ quay đầu chạy, nhiều người trúng tên lăn lông lốc như những súc gỗ, cuốn theo không biết bao nhiêu người lăn theo.

Mạc Quốc Trinh cho quân đánh quật lại.

Nguyễn Kim cưỡi con Thiên Tư Bạch Tượng chạy, được một đoạn thì người quản tượng trúng tên chết, tì tướng thay làm quản tượng chỉ được một lúc rồi cũng bị bắn chết. Nguyễn Kim phải tự làm quản tượng, thúc voi chạy vào rừng. Khốn nỗi, vì con voi trắng nên không thể trà trộn lẫn với lá rừng, đã vậy trốn vào chỗ tối nó cứ sáng lên thành thử quân Mạc nhận ra, cứ thế mà đuổi. Cuối cùng Nguyễn Kim phải xuống đất chạy bộ, mũ vướng cành cây rơi mất. Ngọc Trục hầu Phạm Đỗ Quảng thấy phía trước có mái đầu bạc, đoán là Nguyễn Kim, liền thúc ngựa đuổi theo. Nguyễn Ngã vội nhường ngựa cho Nguyễn Kim, còn mình lếch thếch chạy bộ theo. Thấy Phạm Đỗ Quang đuổi đã quá gần, Nguyễn Ngã nói:

– Tiền đồ trung hưng nhà Lê trông cậy cả vào tướng quân, vậy tướng quân mau trở lại Ai Lao để sớm quay về phục quốc. Còn tôi, xin được liều chết cản giặc.

Nguyễn Ngã quay lại ngăn Phạm Đỗ Quảng, bị Đỗ Quảng chém chết. Đỗ Quảng thúc quân tiếp tục đuổi Nguyễn Kim. Bỗng phía trước có một toán chừng một chục kỵ sĩ, phía sau đám kỵ sĩ, qua lớp bụi mù mịt và lấp ló trong rừng có rất nhiều cờ xí. Viên tướng đi đầu mở lối cho Nguyễn Kim chạy thoát rồi ngăn Phạm Đỗ Quảng lại.

– Kẻ kia, không được hỗn với nhạc phụ ta! - Viên tướng quát to.

Đó là con rể của Nguyễn Kim, tên là Trịnh Kiểm.

Phạm Đỗ Quảng thấy mình chỉ có hơn ba chục kỵ sĩ, không đủ đánh địch nên đành phải lui. Trịnh Kiểm cũng không đuổi theo. Thực ra Kiểm chỉ có đúng 15 tên lính, định đi đón đoàn xe lương thì thấy có đánh nhau, đoán rằng quân Mạc đang tới, bèn có bao nhiêu cờ đều đem cắm hết ở mé rừng và chặt cành cây cho mấy con ngựa kéo lê trên đường cho mù lên. Đỗ Quảng tưởng quân Trịnh Kiểm nhiều nên lui binh.

Trịnh Kiểm người làng Sóc Sơn, huyện Vĩnh Lộc, trấn Thanh Hoa, mồ côi cha từ thuở nhỏ. Nhà nghèo nhưng mẹ Kiểm lại có sở thích oái oăm và rất nghịch cảnh: chỉ thích ăn thịt gà mà lại chỉ ăn hai cái đùi và lườn gà. Kiểm rất có hiếu với mẹ nhưng không biết làm thế nào để có gà cho mẹ ăn, đành phải đi ăn trộm. Làng bị mất rất nhiều gà nên quyết tìm ra kẻ ăn trộm và phục bắt được Kiểm, liền bắt giải lên huyện. Tại cửa quan, Trịnh Kiểm trần tình bằng một bài thơ rất thống thiết khiến quan huyện thương tình mà tha cho. Nhưng làng thì không thể thương cho kẻ bao nhiêu năm nay đi ăn trộm gà của họ. Họ nghĩ chỉ tại mẹ Kiểm nên nhân một hôm y vắng nhà, liền cùng nhau bắt bà ta vứt xuống cái vực gần nhà cho chết. Kiểm về không thấy mẹ đâu, bổ đi tìm thì thấy chỗ vực mối đã đùn lên thành gò đống. Kiểm buồn quá, bỏ làng đi, vào làm gia nhân nhà Nguyễn Kim. Chuyện xảy ra đã lâu, từ năm Chiêu Tông còn trị vì và Nguyễn Kim còn là quan đương triều. Sau này chạy sang Ai Lao, Nguyễn Kim cho Trịnh Kiểm đi theo. Năm ấy Kiểm 26 tuổi và thể hiện rõ là một người thông minh, can đảm và mưu lược nên được Nguyễn Kim cho con gái là Ngọc Bảo làm vợ lẽ.

Nguyễn Kim muộn con và chỉ có hai người con trai là Nguyễn Uông và Nguyễn Hoàng, đều là em Ngọc Bảo. Khi Nguyễn Kim chạy sang Ai Lao, Nguyễn Hoàng mới lên 2 tuổi, Nguyễn Uông cũng còn nhỏ nên từ việc nhà đến việc quân đều qua tay Trịnh Kiểm.

Nguyễn Kim thua to, mười phần chết tới ba, bốn, tướng sĩ tan tác mỗi người một ngả rồi tự tìm đường về Sầm Châu. Voi, ngựa bị chết và bị lạc rất nhiều, voi trở thành voi rừng, ngựa bị hổ ăn thịt, thiệt hại không biết bao nhiêu mà kể. Nguyễn Kim rút khỏi Lôi Dương nhưng vẫn giữ Châu Gia và những vùng rừng núi dọc theo biên giới giáp với Sầm Châu để dễ bề tiến thoái. Biết Nguyễn Kim vẫn còn ở Châu Gia, bao nhiêu tướng sĩ bên Ai Lao lại trở về đấy quy tụ. Nguyễn Kim sai Trịnh Duy Liệu là người giỏi văn Nôm đặt ra sấm, đồng thời tung tin rằng vì Châu ái (Thanh Hoa) không khuất phục nhà Mạc nên nhà Mạc cũng quyết không dung người Châu ái và chẳng bao lâu nữa sẽ cho đại quân vào giết hết họ, trước nhất là triệt hạ ba huyện Thiệu Thiên, Hà Trung, Tĩnh Gia để không còn người Tam phủ nào chống lại họ. Bằng chứng là có câu sấm rằng: “Bao giờ Mã Phục đá lăn/ Tượng Sơn đất lở, mười phần còn ba/ Muốn không chết hết cả nhà/Hướng Tây tìm đến để mà lê la”. Câu sấm ấy tiên tri hai việc thì cả hai đã nghiệm thấy đúng, đó là quân Mạc phục kích đánh Nguyễn Kim đại bại ở đèo Mã Phục, là trận động đất sau đó ít lâu làm sạt một góc núi Voi ở Tĩnh Gia. “Chết hết cả nhà” hẳn ám chỉ việc nhà Mạc sẽ đàn áp dân chúng xứ Thanh. Hướng Tây thì chắc chắn là Châu Gia và Sầm Châu, còn “lê la” chỉ nhà Lê trung hưng ở đấy... Do vậy, khắp Thanh Hoa, Nghệ An nam giới không biết bao nhiêu người bỏ nhà bỏ cửa, vượt rừng vượt núi tìm đến Châu Gia; người Tống Sơn thì cả đàn bà trẻ con cũng bồng bế nhau lên Châu Gia chỉ vì Tống Sơn là quê Nguyễn Kim! Lúc đó đang mùa đông tháng giá, nhiều người không chịu được đói rét đã bỏ xác dọc đường. Tuy vậy, cũng hàng vạn người tới được Châu Gia. Nguyễn Kim đặt ra câu sấm để dân chúng thù ghét nhà Mạc đồng thời thu hút thanh niên trai tráng nhưng chẳng ngờ lại đông đến như vậy, nhà cửa không có cho họ ở, cơm không có cho họ ăn, trộm cắp cướp bóc xảy ra, khắp Châu Gia đâu đâu cũng thấy cảnh ăn xin nên từ chỗ háo hức lên miền Tây nhiều người đâm ra ai oán, không ít người lại bỏ Châu Gia tìm đường trở về quê. Nguyễn Kim bảo Trịnh Duy Liệu:

– Ông đặt sấm đặt vè hay thật đấy! Dân chúng bảo vua Lê chả thấy đâu chỉ thấy ăn mày ăn xin “lê la” khắp chốn!

Duy Liệu xấu hổ đỏ mặt, chữa thẹn:

– Người ta bảo thơ có những chữ những câu không phải người làm thơ làm ra mà do trời cho vì vậy chúng mới được gọi là nhãn tự, là thần cú. Câu chữ của trời nên bây giờ cái chữ “lê la” mới thấy nghiệm!

– Thôi, ông đừng có khéo nói nữa! - Nguyễn Kim đang buồn bực cũng phải bật cười - Nhãn tự với thần cú gì cái chữ “lê la”! Tôi cũng chỉ muốn cùng ông than thở vậy thôi chứ không có ý trách. Từ khi họ Nguyễn, họ Trịnh hai nhà trở lại hoà hợp, cùng gánh vác công việc trung hưng xã tắc, tôi rất mừng, lại càng mừng khi có được Lê Ý điện hạ. Không ngờ lòng giời chưa thuận nên chúng ta chỉ làm được đến thế này mà thôi. Việc dân chúng thất vọng vì không thấy vua Lê đâu và nhiều người đến lại đi làm tôi suy nghĩ mãi. Có lẽ, không có vua Lê không được! Chúng ta phải cố tìm con cháu nhà Lê mà đưa lên ngôi mới xong.

Mặc dù nhiều người bỏ Châu Gia, trở về quê cũ nhưng những người ở lại vẫn còn đông vì Nguyễn Kim tìm hết cách giữ họ lại, nhất là những thanh niên trai tráng. Vua Ai Lao thương nỗi vất vả của Nguyễn Kim, lại cấp cho voi, ngựa và lương thực. Lực lượng phục Lê ở Thanh Hoa chẳng mấy chốc lại mạnh lên. Từ Châu Gia, Nguyễn Kim tiến xuống xuôi chiếm được gần hết Thanh Hoa. Mạc Quốc Trinh chỉ còn giữ được vùng ven biển.

***

Trong lúc đó khắp các nơi nhà nông vào vụ cấy. Nhân một sáng cùng Mạc Đăng Doanh tới Đông cung xem xét việc học của Thái tử là Mạc Phúc Hải, thấy Phúc Hải đang ra rả đọc: “Cửu nguyệt trúc trường phố/ Thập nguyệt nạp hoà giá/ Thử tắc trùng mục/ Hoà ma thúc mạch/ Ta ngã nông phu/ Ngã giá ký đồng/ Thượng nhập chấp cung công...”[19], Thượng hoàng Mạc Đăng Dung nói với nhà vua:

– Các vua ngày trước bao giờ cũng xuống ruộng mỗi khi vào vụ mới để làm gương cho dân chúng. Nhà Lê từ năm Đoan Khánh về sau do lười nhác và ỷ vào loạn lạc mà bỏ mất tục lệ ấy. Nay ta nên làm lại cách của người xưa, xuống ruộng ở Tảo Xá là Hoàng điền của triều đình.

Mạc Phúc Hải ngẩng cổ bảo:

– Eo ôi, rét thế này mà lội ruộng thì chết cóng!

Thượng hoàng nghiêm mặt:

– Ta và cha ngươi không những trước đây biết bao khó nhọc gây dựng cơ nghiệp màbây giờ vẫn còn phải nhọc công gìn giữ, ngươi chưa ý thức được gì lại còn tỏ ra sớm lười nhác, liệu có xứng ngôi Đông cung hay không?

Liền phạt bắt Mạc Phúc Hải phải viết 100 lần đoạn thơ đó. Phúc Hải oà khóc. Nhà vua xin lỗi Thượng hoàng vì không biết bảo con. Quan vương phó sụp lậy:

– Thái tử không hiểu lễ nghĩa là tại thầy dạy, nay thần xin chịu phạt thay Thái tử.

Thượng hoàng Mạc Đăng Dung dứt khoát bắt Mạc Phúc Hải phải viết đủ 100 lần đoạn thơ, hẹn đến cuối giờ ngọ đem bài đến điện Kim Quang. Quan vương phó sau đấy bị thay bằng người khác vì tội không biết cách dạy bảo Thái tử.

Mấy hôm sau vua Mạc Đăng Doanh dắt trâu xuống ruộng còn Thượng hoàng Mạc Đăng Dung lên thuyền ở bến Thái Cực quăng lưới đánh cá. Dân chúng nghe tin đến xem rất đông và nhắc nhau chăm chỉ công việc đồng áng, chài lưới.

Đầu xuân, khi tiết trời bắt đầu trở nên ấm, vua Mạc sai Đại tướng quân Tây Quốc công Nguyễn Kính và Trung Hậu hầu Dương Chấp Nhất mang quân vào Thanh Hoa để cùng Mạc Quốc Trinh quyết diệt tàn quân Nguyễn Kim. Các con Nguyễn Kính là Nguyễn Nguyên, Nguyễn Liễn cũng theo quân vào Thanh Hoa. Lúc này Nguyễn Kim đã chiếm được Đông Sơn và bày sẵn trận ở đây nên Nguyễn Kính vừa tới nơi đã bị đánh bại. Thừa thắng, Nguyễn Kim vượt qua Tam Điệp chiếm Gia Viễn, Điềm Dụ tới gần sát sông Đáy làm xôn xao cả trấn Sơn Nam. Nguyễn Kính bàn với Dương Chấp Nhất:

– Nay ta vâng mệnh triều đình mang quân vào đây, không những không thắng được giặc mà còn để mất nhiều đất, nếu không cố gắng thì không còn mặt mũi nào trở về nữa. Tôi có kế này mong ông cố gắng.

Hôm sau Nguyễn Kính tiến quân nhằm chiếm lại Gia Viễn, Điềm Dụ. Nguyễn Kim thấy quân Mạc thua luôn liền thúc quân tiến đánh. Quân Mạc bỏ chạy sang bên kia sông Đáy. Quân Nguyễn Kim thấy mấy chiếc thuyền trên sông liền xuống thuyền đuổi theo. Đang khi ấy hậu quân phi báo: Quân Mạc của Dương Chấp Nhất thừa cơ đã theo đường biển vòng xuống chiếm lại đèo Tam Điệp và chuẩn bị đánh xuống Tống Sơn. Nguyễn Kim hoảng sợ vì Tống Sơn là quê mình còn mất đèo Tam Điệp thì mất lối về, liền gọi quân quay lại. Nguyễn Kính tiến lên không những giành lại được những vùng đất đã mất ở Sơn Nam và suốt miền duyên hải Thanh Hoa.

Từ đó hai bên đánh nhau hàng chục trận, bên nào cũng khi thắng khi thua, cho tới tận tháng 9. Lúc này đã vào mùa mưa, các dòng sông đầy nước, quân Mạc dùng thuyền tiến đánh khắp nơi, ngược sông Mã sông Chu lên tận trung lưu và thượng nguồn. Các cánh quân của Nguyễn Kim bị các sông lớn chia

cắt, không liên hệ được với nhau nên hết chỗ này chỗ khác thua to. Thấy bất lợi, Nguyễn Kim lại rút quân sang Ai Lao. Quân nhà Mạc không dám tiến sâu vào vùng đất lạ nên dừng cả lại trên đất mình.

Thanh Hoa mấy năm liền binh đao không ngớt, dân chúng nhiều nơi lại nghe theo lời đồn bỏ ruộng vườn đi theo Nguyễn Kim nên năm ấy đói to. Một đấu gạo phải mua với giá 60 đồng tiền kẽm. Nhiều người chết đói, chết bệnh, trộm cướp nhiều vô kể, giết người xảy ra khắp nơi. Nhiều người lần ra ngoài Bắc ăn xin vì từ Sơn Nam trở ra lại được mùa lớn! Thế nên các trấn phía Bắc đang yên cũng sinh ra trộm cướp, giết người! Vua Mạc vừa sai người đem thóc lúa vào mạn trong phát chẩn cho dân, vừa ra lệnh cấm nhân dân các xứ không được mang gươm giáo, dao nhọn và các đồ binh khí đi ngoài đường; nếu kẻ nào trái lệnh cho pháp ty bắt trị tội. Nhờ vậy, những người đi buôn bán chỉ đi tay không, không phải đem theo khí giới tự vệ, dần dần trộm cướp biệt tăm, ngay của rơi cũng không ai nhặt, đêm ngủ các nhà không phải đóng cổng. Kể cả súc vật chăn nuôi tối đến cũng không phải dồn vào chuồng, chỉ cần mỗi tháng kiểm lại một lần xem chúng có sinh đẻ thêm gì không. Dân chúng yên ổn làm ăn nên mấy năm liền không cứ gì bốn trấn quanh kinh đô là Hải Dương, Sơn Nam, Sơn Tây, Kinh Bắc trở nên thịnh vượng mà ngay cả Thanh Hoa, Nghệ An cũng khấm khá dần lên nhờ dân phiêu tán lại trở về với ruộng đất của mình.

Tháng 10 năm ấy, thấy mạn Nam đã yên, nhà vua cho gọi Mạc Quốc Trinh và cha con Nguyễn Kính về kinh, cử Trung Hậu hầu Dương Chấp Nhất làm đại tướng, toàn quyền tổng trấn xứ Thanh. Tây An bá là Lê Phi Thừa tâu: Châu ái đất rộng người đông, núi sông hiểm trở, giáp với Sầm Châu bên Ai Lao vì vậy không nên cho một người nắm giữ, vừa khó cai quản vừa dễ sinh ra chuyên quyền, dẫn tới hoạ hoạn. Vua Mạc Đăng Doanh thấy có lý nên chia trấn đó ra làm đôi, cắt lấy một nửa, gồm 7 huyện giao cho Lê Phi Thừa quản thống.

4.

Từ khi Vũ Thái hậu bỏ tiền ra xây chợ Minh Thị và làm bến đậu cho thương thuyền, vùng Đông Minh, huyện Tân Minh thay đổi hẳn. Bên kia sông, những vùng của huyện Nghi Dương đối diện nhờ vậy cũng nhộn nhịp lên. Trên sông dường như không lúc nào ngớt thuyền bè: Thuyền từ Kinh Bắc và trấn lỵ Hải Dương xuôi dòng thẳng xuống; từ Đông Kinh theo sông Hồng, qua Phố Hiến một đoạn rồi rẽ vào sông Luộc, đi tiếp đến ngã ba với sông Văn úc thì vào sông này rồi xuôi xuống. Thuyền dưới Sơn Nam cũng có thể theo lối ấy nhưng cũng có thể theo sông Hồng ra biển rồi lên cửa Văn úc và ngược dòng tới chợ. Thuyền xứ Đông cũng theo các con sông trong vùng rồi ra biển để tới chợ từ phía cửa sông. Thuyền người Minh và các nước Chà Và, Xiêm La, Chiêm Thành cũng theo lối này mà đến chợ. Minh Thị thực sự đã trở thành một thương cảng.

Chẳng những người quanh vùng mà cả lái buôn trong nước cũng như nhiều thương khách nước ngoài đều biết Thái hậu là người bỏ tiền ra xây chợ, lập bến còn cai quản nó là hai công chúa Khánh Diệm và Kim Thoa, một người là em Thái thượng hoàng, một người là con nuôi Thái thượng hoàng và nguyên là thứ phi của vua Chiêu Tông nhà Lê. Khách còn biết hai nàng đều còn trẻ đẹp nhưng sớm ở goá nên Thái hậu cất cho họ ngôi lầu Vọng Giang gần chợ để họ ngắm cảnh sông nước và vui cái không khí chợ búa mà vợi đi nỗi trống vắng. Khỏi phải nói, ai cũng ao ước cuộc sống của họ. Đàn ông không ít người còn muốn có họ, không chỉ bởi mong có địa vị cao sang mà ngay sắc đẹp của họ cũng đủ làm bao nhiêu trái tim tan nát. Khách mày râu thập phương náo nức tới chợ một phần cũng vì vậy, có người hàng hoá bán xong mua xong, cũng không chịu cho thuyền nhổ sào chỉ vì còn chưa được thấy hai nàng công chúa. Đàn bà con gái các nơi cũng thế, nhiều người lặn lội đến đây cũng chỉ mong được thấy họ. Mà chả cứ gì các công chúa, ngay người hầu kẻ hạ của họ cũng đẹp như tiên nữ. Điều này góp phần không nhỏ làm cho bến sông này từ một nơi vắng vẻ, chỉ trong vòng có mấy năm trở nên đông vui hẳn lên, chứ xét về nhiều mặt thì không thể nào sánh được với Phố Hiến gần đó. Nói thế thôi chứ chẳng cứ gì hai công chúa mà ngay cả những người hầu nữ của họ cũng hiếm người được thấy vì tiếng là được giao cho cai quản nhưng mọi việc đều do bọn đàn ông trong phủ thị cáng đáng. Chính thế lại càng làm cho người ta khao khát, y như người khát đến cháy cổ bỏng họng trông thấy bát nước mà lại không được uống vậy.

Nhưng bản thân Khánh Diệm và Kim Thoa lại chỉ muốn người ta coi mình như những người bình thường. Người ngoài nghĩ có lẽ họ không bao giờ biết đến buồn. Thực ra họ đầy tâm trạng, tâm trạng của gái goá. Kẻ thường dân ở tuổi hai mươi, ba mươi như họ ít ai chịu yên một bề, nếu không tái giá thì cũng lồng lộn như Thị Mầu. Họ lại không thể như thế, chẳng những do địa vị của mình mà còn phải nghĩ đến hoàng tộc. Chẳng gì họ cũng gần như mẫu nghi thiên hạ. Họ chỉ biết âm thầm chịu cho những ham muốn dày vò.

Vọng Giang Lâu chẳng thể làm hai nàng công chúa goá chồng vơi được nỗi buồn, thậm chí có lúc còn khiến họ buồn hơn. Đó là những buổi chiều Giêng, Hai đất trời ảo mờ trong sương, khói phơ phất cất mình từ những mái tranh thoảng mùi cơm mới hay cuồn cuộn bốc lên từ những đám đốt rạ trên đồng mà lúc nào dường như cũng thoang thoảng mùi khoai nướng trong tro hồng. Một cái gì đó vừa lạnh lẽo vừa ấm cúng, vừa mênh mông, xa vắng lại vừa gần gũi và tưởng chừng cứ thế mãi vì trời tựa hồ như không chịu tối cho. Bóng tối sập xuống rất nhanh từ lúc nào không hay. Lại càng buồn hơn. Cái lạnh làm đêm dài không cùng. Trong cảnh trời đất lờ mờ ấy và trong bóng đêm dài dặc ấy, những người đàn bà goá thấy xốn xang lạ lùng. Chả trách người ta nói “Gái tháng Hai, trai tháng Tám”, tháng Hai, tháng Tám là mùa bùng cháy của ngọn lửa lòng. Một hôm, vào một chiều như thế và còn hơn thế, hai người đàn bà goá đứng lặng bên nhau ngắm mãi dòng sông phía trước rồi Kim Thoa chợt hỏi Khánh Diệm:

– Cô Huệ ơi, cho cháu gọi cô là cô Huệ như hồi trước nhé! Có lúc nào cô còn nhớ chú Lĩnh không?

Khánh Diệm giật mình, như vừa được lay gọi khỏi giấc mơ.

– ... Con người có phải là gỗ đá đâu! - Khánh Diệm nói, thoảng như gió lướt.

– Đúng thế, cô nhỉ. Lắm lúc cháu cũng thấy nhớ cái hồi còn trong cung. Chiêu Tông vừa sợ cháu lại vừa thích cháu, lúc ghét cay ghét đắng cháu lúc lại yêu vồ yêu vập. Cô bảo có lạ không?

– Chẳng lạ. Sợ là một chuyện mà thích lại là chuyện khác. Như trẻ con ấy, sợ ma nhưng lại thích nghe người lớn kể chuyện ma! Cháu hơ hớ ra thế, đàn ông nào mà chả thích.

– Cô cũng vậy, cô còn đẹp lắm.

– Cô cháu mình nói chuyện đẹp xấu làm gì! Đẹp thì giờ cũng chẳng ăn ai.

– Lắm lúc cháu nghĩ giá mình đừng có đẹp thì đã yên bề gia thất, chồng con yên ấm chứ chẳng đến nỗi này.

– Cháu hối hận với việc nghe theo Thái thượng hoàng mà làm hại Chiêu Tông hay sao?

– ... Cháu cũng chẳng biết nữa. Nhưng bảo tại cháu mà Chiêu Tông bị hại là oan cho cháu quá! Đấy là chuyện của Chiêu Tông và Thái thượng hoàng mình. Nói thật với cô, cô đừng nói với ai nhá, lúc đầu cháu không thấy yêu Chiêu Tông một chút nào. Rồi thấy thương hại vì ông ấy lúc nào cũng âu sầu, sợ hãi. Nói cô đừng cười, cháu bảo phải ngủ với cháu không được ngủ với ai, ông ấy cũng răm rắp, cấm thấy cự nự bao giờ. Còn ông ấy, lúc đầu cũng ghét cháu như muốn xúc đổ đi. Rồi do chuyện giường chiếu mà dần dần cháu thấy yêu ông ấy, ông ấy cũng yêu cháu. Thế nên cô bảo sao cháu lại không có lúc ân hận cơ chứ. Giá như ông ấy đừng mưu toan gì với Thái thượng hoàng mình thì đâu đến nỗi. Nhưng cháu ân hận là với một người chồng chứ không phải với một ông vua... Cái chuyện giường chiếu nó lạ thật đấy! Thế cô... thì sao?

Khánh Diệm phát cho đứa cháu một cái vào vai:

– Cái con nỡm này! Lòng vả cũng như lòng sung chứ còn sao nữa. Người ta bảo có ghen tức là có yêu. Cứ mỗi lần chú Lĩnh lấy thêm vợ lẽ là cô lại tức không thể nào chịu được. Nhưng việc tố cáo chú ấy lập bè đảng thì ghen tuông trong đó chỉ một phần, chín phần là cô nghĩ đến bao nhiêu công sứcThái thượng hoàng gây dựng nên bỗng dưng có thể mất sạch. Chú ấy mưu toan hại anh rể mình thì cô sao còn nghĩ đến tình vợ chồng được cơ chứ!

– Cháu hỏi cô, nhưng cô phải nói thật cơ: Bây giờ có ai muốn lấy, cô có tái giá không? Cháu thì cháu không ngại ngùng gì đâu!

Khánh Diệm trầm ngâm một lúc rồi bảo:

– Cái con này gớm nhỉ! Cô á? Cô nghĩ không nên nhất nhất tuân theo câu trinh phụ không hai đời chồng như các cụ thường dạy nhưng trong chuyện này cô cháu mình có cái khó hơn người ta và phải khác người ta.

Một nàng hầu bước lên lầu khẽ cắt đứt câu chuyện của họ:

– Thưa, có ông khách buôn muốn được dâng tận tay các lệnh bà bộ đồ uống trà ạ.

– Thế sao? Để ta xem xem có nên không đã. - Khánh Diệm bảo.

– Ông ta có lòng cung kính thì mình chả nên chối, cô ạ. - Kim Thoa nói.

– Thôi được, bảo ông ta chờ dưới lầu chúng ta xuống bây giờ. - Khánh Diệm nói.

Khách chừng ba mươi tuổi, bày lên bàn không chỉ bộ đồ uống trà gồm ấm, chén tống chén con mà còn bao nhiêu thứ nữa, như bình, chân đèn, âu, ang, bát đĩa... Đặc biệt phải kể đến mấy chiếc ấm trông hay mắt như thứ đồ chơi, mà đúng là đồ chơi thật vì cốt để bày chứ ít ai đem dùng: Cái hình con cá cõng con tôm tay cầm mang hình cọng cỏ uốn trên lưng tôm, vòi hình cọng sậy chạy từ miệng cá suốt lên miệng tôm. Cái hình con nghê thì vòi ở miệng nghê. Cái lại như một đốt cây trúc. Có cái lại vuông chằn chặn... Người khách lật đáy ấm lên và nói:

– Thưa các lệnh bà, hạ dân không phải là người làm ra những thứ này mà chỉ tham gia vẽ kiểu và đặt thợ Chu Đậu làm. Dấu đóng ở đây đều ghi rõ cả tên hạ dân và tên người làm. Thưa, Đỗ Dự là tên hạ dân còn Đặng Huyền Thông là tên người thợ. Thưa, hạ dân trước là bày tỏ lòng ngưỡng mộ, sau là muốn xin với các lệnh bà cho được một chỗ ngay bên bến nước để tiện nơi thuyền đậu và chuyển hàng hoá.

Khánh Diệm nói:

– Cho ngươi một chỗ tiện nơi đậu thuyền thì chúng ta thuận cho. Còn những thứ này dẫu không do ngươi làm ra thì cũng là mồ hôi nước mắt của ngươi, chúng ta quyết không nhận.

– Dẫu vẫn biết nghề nông là gốc của mọi nghề nhưng gia đình hạ dân ba đời nay lại có chí hướng về buôn bán. Hiềm một nỗi do cái cách trọng nông ức thương quá chặt chẽ của triều trước nên chí hướng ấy không được tung hoành. Nay triều đình mới cho tự do giao thương, tăng cường xây dựng, dân chúng mấy năm nay lại an hưởng thái bình nên đây chính là dịp tốt để hạ dân nối chí cha ông. Các lệnh bà là công chúa của triều đình, chút quà này chính là lòng biết ơn đối với triều đình không chỉ của hạ dân mà còn của nhiều người. Vừa rồi hạ dân có thăm chùa Bảo Phúc mới được khánh thành để dâng nhà chùa ít đồ thờ cúng, thấy văn bia của chùa có những câu như: “Công nghệ, mại thương chi phát triển. Bách tính âu ca tái Thuấn, Ngu”. Vâng, nghề của hạ dân phải đi nhiều nơi, tới đâu cũng thấy thiên hạ nói và nghĩ như vậy, chỉ có điều không thành văn bia như ở chùa Bảo Phúc thôi. Thật, đã bao nhiêu năm nay mới thấy khắp nơi được mùa, thóc lúa nhà nào cũng đầy bồ, dân chài thì tôm cá đầy khoang; âu cũng do việc Thượng hoàng và Hoàng đế đi cày và ra khơi làm gương cho dân chúng đã thấu tỏ lòng trời! Luật pháp thì nghiêm minh, từ quan trong triều đến kẻ cùng đinh đều tuân phục như nhau. Công lao của triều đình lớn như vậy thì dẫu quà này có là mồ hôi nước mắt của hạ dân thì cũng không đáng kể gì so với những gian nan vất vả triều đình đã bỏ ra để bách tính hôm nay lại được thấy thời Nghiêu Thuấn.

– Thôi được, ngươi đã nói thế thì chúng ta xin nhận.

– Vậy thì cũng cho hạ dân được hẹn với thương lái người nước Minh mấy tháng nữa tới đây đem hàng đi.

– Ngươi cứ việc hẹn cho họ tới, đừng ngại gì. Thuế má thì cứtới chỗ tuần ty.

Suốt cuộc chuyện trò, chỉ có Khánh Diệm nói. Khách đi rồi, Kim Thoa bảo:

– Cái anh chàng này nói năng nhẹ nhàng, khéo léo quá cô nhỉ. Đã vậy mặt mũi lại sáng sủa, chỉ ghét cái con mắt anh ta thỉnh thoảng lại đưa về phía cháu làm cháu phát ngượng không để đâu cho hết!

– Ai bảo mày cũng nhìn người ta! Có nhìn người ta thì mới biết người ta nhìn mình chứ!

– Cô này...! – Kim Thoa đỏ bừng mặt.

Chỉ có thế thôi mà Đỗ Dự đi rồi, đêm ngày Kim Thoa chỉ mong anh ta sớm sắp xếp xong công việc để quay trở lại.

Nửa tháng sau Đỗ Dự đem năm thuyền đầy đồ gốm sứ cập bến. Đỗ Dự không dỡ hàng lên bờ mà cứ để nguyên dưới thuyền, cắm sào chờ thuyềnkhách. Đỗ Dự tranh thủ tới Vọng Giang Lâu chào các công chúa, biếu họ ít quà rồi về thuyền ngay vì e thuyền khách đến mình lại không có mặt. Được hai hôm thì thuyền người nước Minh tới bến. Thuyền họ to gấp ba thuyền của ta. Thuyền như vậy mới đi biển xa được. Thực ra đoàn thuyền của người Minh những mười chiếc, chỉ một chiếc vào Minh Thị, chín chiếc đợi ngoài cửa sông, chờ chiếc nhận hàng ra thì cùng đi tiếp xuống phía Nam. Từ khi Thái giám Trịnh Hoà được vua Minh Thành Tổ sai dẫn một đoàn 62 chiếc thuyền lớn cùng hơn 27.800 thuỷ thủ và binh lính, đi và về mất ba năm chín tháng, mở ra con đường buôn bán trên biển, sau đó còn đi nhiều lần nữa và xa hơn nữa, thuyền buôn của người Minh thỉnh thoảng lại ghé vào Đại Việt. Họ bán vải vóc, đặc biệt là lụa Tô Châu và mua đồ gốm sứ. Ngang giá thì đổi chác, không thì trả bằng vàng bạc hoặc tiền nước họ.

Bốc hàng từ thuyền mình sang thuyền người Minh xong, hết việc và rỗi rãi, Đỗ Dự lại tới lầu Vọng Giang, biếu các công chúa chút vải vóc nước Minh.Mấy lần như vậy, dần dà họ Đỗ trở thành khách quen của hai công chúa nhà Mạc, được họ mời cơm mấy lần.

Thấm thoát đã sắp hết năm. Một hôm, đoàn thuyền Đỗ Dự lại ghé bến, cùng với năm thuyền như mọi khi còn có một chiếc mới đóng, to gấp hai những chiếc kia và đóng theo kiểu lâu thuyền. Đỗ Dự mời hai công chúa xuống chơi chiếc thuyền ấy. Không ngờ bên trong lại chia làm buồng ăn, buồng nằm, rèm che toàn gấm vóc đắt tiền, tuy đồ gốm sứ cũng đồ Chu Đậu nhưng miệng bát miệng chén cái nào cũng bịt bạc.

– Nhà ngươi thật khéo bày biện chu đáo. - Khánh Diệm khen.

– Thưa lệnh bà, từ khi được lệnh bà cho vào chợ, hạ dân mới được như thế này. Nghĩ đến ân huệ ấy, hạ dân luôn luôn nhắc mình phải cố cho bằng thiên hạ.

Khánh Diệm thăm thuyền khoảng chưa đầy nửa canh giờ thì bảo người hầu đưa mình về còn Kim Thoa ở lại xem thuế má thế nào. Kim Thoa bỗng đỏ bừng mặt. Nàng ở lại khoảng một canh giờ rồi bảo người hầu đưa mìnhvề, tới lầu kịp khi trời sắp tối, chỉ tiếc không được ở chơi lâu hơn. Hôm sau Đỗ Dự rời bến.

Kim Thoa trở nên khác lạ hẳn, đang vui bỗng lại buồn ngay, đặc biệt lắm lúc cứ như người mất hồn. Cái con bé này có chuyện rồi! Khánh Diệm nghĩ bụng và bảo cháu:

– Hôm nọ Đỗ Dự nói với cháu những gì? Liệu cô có giúp được cháu không?

Kim Thoa ngần ngừ một chốc rồi nói:

– Anh ấy cầu hôn cháu!

– Cháu bảo sao?

– Cháu bảo cháu không có quyền, quyền là của Thái thượng hoàng và cha mẹ cháu. Cái chính là cháu nghĩ vắng cháu cô sẽ buồn lắm! Cho nên chưa chắc cháu đã bằng lòng. Cô có lấy ai thì cháu mới chịu lấy anh Dự.

– Cháu đừng cả nghĩ thế cho khổ. Chuyện cô kệ cô.

Kim Thoa bất chợt gục đầu vào lòng Khánh Diệm, nức nở:

– Sao cô cháu mình lại khổ thế không biết! Thà làm kẻ hạ dân còn hơn!

Khánh Diệm an ủi cháu mà ứa nước mắt.

Mấy hôm sau không phải Kim Thoa mà Khánh Diệm về Cổ Trai thưa với Thái thượng hoàng và Thái hậu về chuyện của Kim Thoa. Thái thượng hoàng nói:

– Thế thì tốt rồi. Ta luôn nghĩ đến việc này. Còn Khánh Diệm, Lương Khê hầu Bùi Đổ vừa rồi có tâu với ta về chuyện của em.

Thái hậu bảo:

– Theo chị thì đẹp rồi. ý em thế nào?

Khánh Diệm bỗng khóc:

– Em không thể như cháu Thoa được. Xin Thượng hoàng với Thái hậu để em nghĩ kỹ đã.

Thái hậu thở dài:

– Tuỳ em. Chúng ta chỉ nghĩ thương cho em thôi.

Lầu Vọng Giang được tiếng lành đồn xa không chỉ vì có hai nàng công chúa mà còn bởi những bức chạm trên những rường xà và bậu cửa nên một hôm có đám thợ mộc từ xa đến xin phép được xem kỹ những bức chạm ấy để về áp dụng cho ngôi đình ở làng mình. Cảnh mây trời, sông nước, chim chóc, bến thuyền, chợ búa, cảnh bình minh trên biển và thuyền đánh cá ra khơi, cảnh những người nông dân mặc áo tơi cấy lúa dưới trời mưa bụi, cảnh ngày tết, cảnh sĩ tử vinh quy về làng... Đám thợ mộc cứ cười ngặt nghẽo trước bức chạm mấy thiếu nữ tắm ở ao sen, cảnh ấy thì cũng chẳng lạ, ít ra họ đã thấy ba bức ở mấy ngôi đình họ tới cũng tựa như thế, lạ là bức này chạm một anh chàng nấp giữa đám lá sen tươi tốt nhìn trộm các cô gái.

– Tớ đố các đằng ấy, các cô này có biết mình bị nhìn trộm không nào?

Người bảo có người bảo không. Người nọ nói:

– Các cô ấy biết đấy. Đây nhá, cô này chẳng chỉ ngón tay về phía anh chàng là gì. Còn cô này quay hẳn người về phía anh ta nhưng mặt lại quay đi giả vờ ra cái điều không biết gì cả. Phải nói cánh thợ nào chạm bức này thật là dí dỏm, tinh quái. Nói chung là tài.

– Học trò của cụ Vũ Như Tô ngày trước xây Cửu Trùng đài chứ ai. Thế ông cũng định chạm như thế này ở đình làng mình hay sao?

– Tôi nghĩ cũng chẳng sao, thậm chí có thể tôi còn chạm bạo hơn. Trên trống đồng, thạp đồng bày ra đấy thì sao.

Một nàng hầu ra nhắc đám thợ nói năng nhẹ nhàng để cho các công chúa đọc sách. Chả hiểu cô ta có nghe được chuyện vừa rồi của đám thợ hay không mà mặt mũi lại đỏ rựng lên. Đám thợ vội hý hoáy vẽ lấy mấy bức chạm và khẽ bảo nhau:

– Bọn mình vô ý quá. Đây là lầu của các công chúa chứ có phải đình làng mình đâu mà bô bô cái mồm.

– Hôm nào ta đi xem đình Tây Đằng nhỉ? Nghe nói các bức chạm ở đấy cũng hay lắm. Người cõng con, người đẽo cày, đá cầu, chèo thuyền, rồi voi, hươu, hoa lá, đại đình, tả mạc, hữu mạc chỗ nào cũng có.

Một người vẫn không quên bức chạm thiếu nữ tắm ao sen với anh chàng nhìn trộm:

– Này, chỗ các công chúa ở mà chạm thế này kể cũng... bố láo nhỉ!

– Nghe nói cả hai công chúa đều goá có phải không? ước gì...

Đám thợ đi rồi, Kim Thoa bảo:

– Cô ạ, không hiểu tại sao cháu lại không để ý mấy đến cái bức chạm ấy đâu nhá. Cháu chỉ thấy có cái gì đó vui vui thôi. Thợ thuyền có khác, ăn nói cứ như cái lệnh!

– Từ khi đình không còn là nơi chỉ dành cho nhà vua nghỉ ngơi khi đi thị sát dân tình mà cốt để thờ thành hoàng và họp bàn việc làng thì không những khắp nơi nô nức dựng đình mà dân chúng cũng tự do trong việc ăn nói, cho nên lắm mồm lắm miệng như đám thợ kia cũng không có gì lạ.

– Cô bảo thế thì hay hay dở?

– Vừa hay vừa dở!

– Cháu cũng nghĩ thế. Cũng như chuyện lấy chồng ấy, cô nhỉ? Hay mà lại hoá dở, dở mà lại hoá hay!

– Cái con bé này, chuyện gì nó cũng ngoặc vào chuyện lấy chồng được! Thế bao giờ thì cưới hả nỡm?

– Chúng cháu định tháng Hai sang năm cho nó thật là xuân. Còn cô nhất định không chồng con gì nữa à?

– Ừ.

– Chán cho cô thật đấy.

– Cô mệt với chuyện vợ cả vợ lẽ lắm rồi.

Thuyền Đỗ Dự chở người nhà trai đến ăn hỏi. Lần này là hai chiếc lâu thuyền lừng lững như hai toà lâu đài trên dòng sông rộng. Khắp Minh Thị xôn xao về chuyện công chúa Kim Thoa tái giá và việc công chúa Khánh Diệm nhất quyết ở vậy.

Chẳng bao lâu đến ngày cưới. Minh Thị đông vui như ngày hội. Lâu thuyền trên sông và lầu Vọng Giang rực những màu sắc. Đúng giờ hoàng đạo, chú rể đón cô dâu xuống thuyền. Khi thuyền rời bến, bất giác Kim Thoa nhìn về phía lầu: Người cô đứng tựa lan can nhìn hai chiếc lâu thuyền và đoàn thuyền hôn lễ xa dần.

Có một chuyện xảy ra hôm cưới chẳng những Kim Thoa không biết mà Khánh Diệm mãi sau này cũng mới được biết: Người ta bắt được hai thích khách, một nam một nữ. Lúc đầu họ định lẻn vào lầu Vọng Giang nhưng thấy dễ bị nghi ngờ vì cách ăn mặc lạc lõng trong đám cưới nên phải trà trộn vào đám người hiếu kỳ và tìm cách tới gần cô dâu. Nhưng do mấy năm nay cả nước không đâu xảy ra trộm cắp nên cái cách chen lấn cùng vẻ khác thường của họ làm người ta ngạc nhiên rồi từ ngạc nhiên người ta sinh nghi. Đám cưới một người như Kim Thoa, không chỉ có hai họ cùng khách khứa và người xem mà rải rác còn không ít lính kín, kết quả cả hai đều bị giữ lại, khám trong người thấy ai cũng dắt một con dao ngắn cực sắc. Mấy năm nay có lệnh cấm không ai được mang binh khí nên hai người lập tức bị Pháp ti bắt để tra hỏi.

Hai thích khách khai cốt giết Kim Thoa để trả thù cho Chiêu Tông và quyết hành sự vào hôm vu qui để thiên hạ nhớ mãi. Người phụ nữ vốn là cung nữ của vua Chiêu Tông còn người đàn ông trước trong đội cấm binh của nhà vua. Họ bị giam vào ngục và giao cho Bộ Hình xử trí. Sự việc khiến Thái thượng hoàng và Hoàng đế nhà Mạc không khỏi băn khoăn.

5.

Nguyễn Kim rút sang Ai Lao, nghĩ phải tìm cách khác mới hy vọng trung hưng được nhà Lê, liền chọn lấy gần hai trăm người, chia thành từng nhóm nhỏ, mỗi nhóm một việc, tung về nước, rải khắp nơi. Người cung nữ và viên cấm binh đến Vọng Giang Lâu trong số đó Nguyễn Kim lại liên hệ được với anh em Vũ Văn Uyên, Vũ Văn Mật bày kế cho họ quấy nhiễu hậu phương nhà Mạc, đặc biệt, cũng nhờ vậy được biết Hoàng nam của vua Chiêu Tônghiện đang lưu lạc ở kinh đô, mang một cái tên rất nôm na: Chổm. Nguyễn Kim mừng lắm, liền giao mọi việc ở Sầm Châu cho con rể là Trịnh Kiểm rồi cùng Trịnh Duy Thuân mang theo ít bộ hạ giả làm khách buôn về nước tìm Chổm.

Tới Đông Kinh, sau nhiều ngày dò hỏi, Nguyễn Kim biết Chổm thường tới chợ ở cửa ô phía tây kinh thành vào lúc trưa để ăn cơm. Tới nơi, hỏi mấy hàng cơm, hàng cơm nào cũng biết Chổm. Nguyễn Kim được họ kể Chổm kiếm sống bằng đủ mọi việc, từ kiếm củi, gánh nước, làm thuê làm mướn cho người ta để nuôi mình và nuôi mẹ. Chổm ăn ở hàng nào là hàng đó hôm ấy bán đắt như tôm tươi trong khi các hàng khác chỉ ngồi đuổi ruồi, người ta cho rằng Chổm nhẹ vía, vì vậy cứ thấy bóng Chổm là hàng này hàng khác mời gọi ời ời vào ăn dù chưa có tiền trả cũng được, có người còn chạy thẳng tới chỗ Chổm nắm tay dứt khoát lôi vào quán, ấn xuống ghế bắt phải ăn phải uống. Được thể, Chổm đánh chén thả cửa và tiêu pha bạt mạng mà là toàn ăn chịu mua chịu, xong phẩy tay bảo chủ cứ việc ghi vào sổ mai sau sẽ trả sòng phẳng.

Nghe, Nguyễn Kim vừa buồn cười vừa không khỏi băn khoăn: Người như thế mà làm vua sao? Nhưng lại tự an ủi rằng vua bên Bắc quốc nhiều người còn thô lỗ bằng mấy mà cũng trị vì được đất nước, cốt là triều đình nhiều văn thần võ tướng có tài lương đống, nên Nguyễn Kim lại hết mọi buồn phiền.

Hành tung của Nguyễn Kim và đám bộ hạ không qua được mắt một lão thầy tướng nên khi họ vào quán trọ, lão vào theo và lân la bắt chuyện. Đột ngột lão nhìn thẳng vào mặt Nguyễn Kim rồi hạ giọng:

– Tôi hỏi khí không phải, ông có phải là An Thanh hầu không?

Nguyễn Kim đang cầm chén rượu, giật mình làm sánh cả rượu, còn chưa kịp trả lời thì lão nọ đã nói tiếp:

– Ông tìm ai tôi biết rồi. Tôi có thể giúp. Trưa mai ở đám hàng cơm, hàng nào có rồng đen quấn cột thì là người ấy.

Nói xong, lão thầy tướng đi luôn.

Trưa hôm sau Nguyễn Kim đến đám hàng cơm, cả dãy khoảng mười quán, thấy một quán tấp nập người ăn kẻ uống, có một gã đứng ôm cột và xỉa răng nhưng Nguyễn Kim không để ý vì thấy gã trông quá hèn hạ, người thì đen, ăn mặc rách rưới, cái kiểu xỉa răng trông rất khả ố. Nguyễn Kim bỏ về quán trọ, chưa kịp sai người đi tìm lão thầy tướng thì lão đã đến. Lần này lão bảo: “Chiều mai chờ ở bến đò thấy ai đội mũ sắt thì chính là người ấy”.Nói xong lão đi ngay, không cho Nguyễn Kim hỏi thêm câu nào.

Chiều hôm sau Nguyễn Kim và bộ hạ ra bến đò, chờ từ xế trưa cho đến gần tối chẳng thấy ai đội mũ sắt cả. Bỗng trời đổ mưa, trên đò ngang sang sông chỉ có hai hành khách, một người đi bán chảo và một người chính là gã hôm qua ôm cột, vì không có nón nên gã phải mượn chảo của người kia đội lên đầu cho khỏi ướt. Nguyễn Kim vẫn rất băn khoăn.

Tối ấy lão thầy tướng lại đến bảo:

– Ngày mai đến chỗ quán cơm hôm nọ, thấy ai đi chữ “đại”, về chữ “vương” thì chính là người ông cần tìm.

Do đã được dặn trước nên lão thầy tướng nọ định đi thì đám bộ hạ của Nguyễn Kim ngăn lại. Nguyễn Kim nói:

– Ông mấy lần giúp tôi nhưng tôi chưa đón được người ấy không phải vì không tin ông mà vì trời còn muốn thử lòng trung kiên của tôi và cho tôi được trò chuyện cùng ông để tỏ lòng tri ngộ.

– Chẳng giấu gì ông, tôi là Lê Quán.

Nguyễn Kim hết sức sửng sốt:

– Hoá ra ông là Vĩnh Hưng bá ư? Trông ông khác quá nhưng bây giờ thì tôi nhận ra ông rồi.

– Tôi chẳng trách vì ngày trước chúng ta chẳng mấy khi giao thiệp với nhau rồi sau đó lại loạn lạc mỗi người một nơi. Chính ông nếu không lân la dò hỏi nọ kia và chuyện không đến tai tôi thì có gặp nhau tôi cũng không nhận ra ông. Ông đã già đi nhiều nhưng trông còn khoẻ lắm.

– Tôi năm nay 66 rồi. Ngược xuôi bôn tẩu tuy có vất vả nhưng cũng luyện sức người. ở đây tai vách mạch dừng không tiện nói nhiều, xin ông vắn tắt cho. Quả thực hai lần vừa rồi tôi không dám tin người ấy là người cần tìm, vậy thực hư thế nào xin ông cho biết.

Lê Quán kể: Người ấy chính là hoàng tử Lê Duy Ninh, mẹ là Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Quỳnh, người sách Cao Trĩ, huyện Thuỵ Nguyên, châu Lang Chánh, trấn Thanh Hoa. Động An Nhân, núi Cao Trĩ chính là nơi Chiêu Tông chạy vào đấy và bị Mạc Đăng Dung bắt ở đó. Đêm Chiêu Tông chạy khỏi cung vì quá vội nên không những không kịp báo cho Thái hậu và Hoàng đệ Xuân mà còn không kịp mang theo Duy Ninh vì Duy Ninh đang ở chỗ người nhũ mẫu. Chiêu Tông chỉ kịp sai Lê Quán đến đó đem Duy Ninh đi trốn. May sao Quán đã làm được việc ấy trước khi Mạc Đăng Dung biết chuyện. Đăng Dung bắt được Chiêu Tông giải ra Đông Kinh, Lê Quán lại cùng người nhũ mẫu đem Duy Ninh chạy vào Thanh Hoa, sau đó đưa sang Ai Lao và đổi tên cho Duy Ninh là Huyến. Đất Ai Lao rộng và hiểm trở, dân cư thưa thớt nên Lê Quán không hề biết Nguyễn Kim cũng đang ở Ai Lao vì vậy lại đem Duy Ninh trở về nước và đổi tên lần nữa, gọi bằng cái tên thật nôm na là Chổm để tránh mọi nghi ngờ.

Lê Quán có nghe thiên hạ nói em rể Mạc Đăng Dung là Tiến Quận công Nguyễn Lĩnh bị trừng trị vì tội che giấu Hoàng hậu Ngọc Quỳnh của Chiêu Tông đồng thời âm mưu lập đảng chống lại anh vợ. Nhưng từ đó không biết tung tích Hoàng hậu thế nào. Người hiện nay Chổm gọi là mẹ thực ra là người nhũ mẫu ngày trước. Nghe tin Lê ý khởi sự ở Thanh Hoa, Lê Quán định đưa Chổm vào đấy nhưng chưa kịp đi thì ý đã bị quân Mạc bắt. Sau đấy biết Nguyễn Kim đang ở Ai Lao, Quán lại định đưa Chổm sang nhưng cả Quán lẫn người nhũ mẫu ốm đau luôn nên không thể đi được, đường sá lại quá xa xôi. Lê Quán nói:

– Thú thật với ông, mà không nói thì ông cũng đoán ra, mọi chuyện, từ rồng đen ôm cột đến người đội mũ sắt đều do tôi bày cách cho Điện hạ để ông tin. Kể cả “đi chữ đại về chữ vương” cũng vậy. Vì điện hạ đi đâu cũng mang theo cái côn sắt nên tôi bày cách cho Điện hạ sau khi ăn cơm thì ngủ ngay trong quán, đầu gối lên côn hai tay bỏ xuôi xuống sát vào người còn chân thì dạng ra trông như chữ “đại” cốt cho các ông khi đi qua trông thấy, sau đó lại cho ngọn côn trật lên khỏi đầu, hai tay khuỳnh ra đặt lên ngực còn hai chân thì xếp bằng tròn trông như chữ “vương” để khi các ông quay lại nhìn thấy.

Nguyễn Kim cười:

– Ông khéo lắm, biết con người ta thường mê tín nên làm thế. Nhưng tôi hỏi ông, làm sao mà biết được hôm sau trời sẽ mưa để nói rằng điện hạ đội mũ sắt?

– Tôi vừa là thầy tướng vừa xem được khí tượng. Tôi còn nghĩ ra chuyện về cái côn của điện hạ nếu như ông hỏi đến. Đó là côn do thần núi ban cho sau khi đánh chết con hổ dữ cứu điện hạ. Thực ra đấy vừa là đòn gánh vừa là vật phòng thân, doạ chó, chó rất sợ.

Nguyễn Kim cùng Lê Quán đến chỗ Chổm. Thấy nhiều người kéo đến, trông ai cũng có vẻ quyền quý, cái nhìn rất lạ, Chổm sợ quá định chạy. Nguyễn Kim giữ lại, thưa:

– Xin Điện hạ đừng sợ, chúng thần đến đây là để đón Điện hạ.

Chổm ngạc nhiên:

– Ô hay! Điện hạ nào, tôi là thằng Chổm đây.

Thì ra sợ Chổm bụng để ngoài da để lộ tung tích, bấy nay Lê Quán và người nhũ mẫu vẫn giấu Chổm mọi chuyện. Lúc này Lê Quán và người nhũ mẫu mới kể cho Chổm nghe. Người nhũ mẫu vào buồng đem ra chiếc túi nhỏ, lấy trong đó ra cái ấn ngọc và bảo:

– Đây là chiếc ấn Đông cung mà trước khi đem Điện hạ chạy khỏi kinh thành tiện thiếp nhớ ra và mang theo được.

Thấy chiếc ấn bằng ngọc quý thường dân không thể có được và căn cứ vào chữ khắc trên ấn, Nguyễn Kim mới hoàn toàn tin Chổm chính là hoàng tử của Chiêu Tông. Ông cùng bộ hạ đưa cả Chổm lẫn Lê Quán và người nhũ mẫu rời kinh đô ngay hôm ấy. Giữa đường thì người nhũ mẫu chết, cái chết trong sự mãn nguyện vì đã làm được một việc lớn. Lê Quán tới được Sầm Châu. Thấy Quán thông minh, mưu mẹo, Nguyễn Kim liền cho làm quân sư. Vì bấy nay sống không khác gì kẻ hạ lưu, có học hành thì cũng do Lê Quán chỉ bảo nên giờ đây Nguyễn Kim phải cử các quan đại thần làm vương phó dạy dỗ Duy Ninh rồi mới định ngày đưa lênngôi.

Tháng Giêng năm Quý tị (1533), Nguyễn Kim bàn với các cựu thần nhà Lê là Trịnh Duy Thuân, Trịnh Duy Duyệt, Trịnh Duy Liệu dựng Lê Duy Ninh lên ngôi trên đất Ai Lao, đặt niên hiệu là Nguyên Hoà. Đó là vua Trang Tông thời kỳ trung hưng của nhà Lê. Trang Tông tôn Đại tướng quân Nguyễn Kim làm Thượng phụ Thái sư Hưng Quốc công chưởng nội ngoại sự, Lê Quán làm Trọng phụ Vĩnh Hưng hầu, lấy hoạn quan là Đinh Công làm Thiếu uý Hưng Quận công, những người khác cũng đều được phong tước.

Bàn việc khôi phục triều Lê, Nguyễn Kim nói:

– Việc trung hưng phải có tay nhà Minh chứ một mình sức ta không đủ dù đã được vua Ai Lao hết lòng giúp đỡ. Ngày trước Trịnh Ngung, Trịnh Ngang đã làm việc ấy nhưng không thành và cũng không thấy trở về, có khi còn chết già bên đó. Thần đã bàn với Trịnh Duy Liệu và ông ấy cũng đã thuận sang nhà Minh vậy xin bệ hạ ban chỉ.

Lê Quán tâu:

– Bụng dạ người Minh không nói thì ai cũng biết, họ luôn luôn tìm cớ để chiếm nước ta. Ngày trước lấy cớ phù nhà Trần diệt nhà Hồ họ sang rồi ép các quan lại nước ta và các bô lão làm tờ khai rằng nhà Trần không còn ai nữa, nay xin đặt quận huyện như cũ. Sao lại không còn ai! Đến lúc Giản Định Đế là con Trần Nghệ Tông, Trùng Quang Đế là con Man vương Trần Ngọc thay nhau đòi lại nước thì họ không nhắc gì đến việc con cháu nhà Trần còn hay không còn nữa mà thẳng tay trừ diệt. Sau này Bình Định vương một lần nữa tìm được con cháu nhà Trần thì họ cũng vậy. Truy nguyên ra cũng tại người nước ta một phần, nếu ngày đó một số người trong tôn thất nhà Trần không rước voi dày mả tổ sang cầu cứu nhà Minh thì người Minh danh không chính, ngôn không thuận, có muốn lấy cớ nọ cớ kia cũng ngượng lắm! Nay ta lại học theo cách ấy, thần lấy làm lo lắm. Chỉ sợ người Minh sang rồi lại không chịu về cho!

Trịnh Duy Liệu nói:

– Đầu tiên là đích thân Chiêu Tông, sau đó đến bao nhiêu người khác nữa, gần đây thì Lê ý điện hạ và chính chúng ta đã hết sức nhưng không thể nào trung hưng nổi, sang đánh nhưng chỉ giữ Thanh Hoa được vài tháng rồi lại phải trở về Sầm Châu! Ông có cách nào hay hơn thì nói đi.

Lê Quán giận dữ và nói khá to:

– Tôi chưa nghĩ ra cách gì nhưng cái cách sang cầu cứu nhà Minh tôi quyết không theo!

Nguyễn Kim ôn tồn:

– Xin An Hưng hầu bớt giận. Đấy là tôi mới chớm nghĩ để các quan cùng bàn chứ Hoàng thượng cũng chưa quyết gì cả. Tôi thấy quân hầu nói rất phải. Để tôi suy nghĩ thêm xem có tìm được cách nào hay hơn không.

Trang Tông cũng nói:

– Xin Trọng phụ bớt giận cho.

Tối hôm ấy Nguyễn Kim cho người mật gọi Trịnh Duy Liệu tới, bảo:

– Cái lão thầy tướng ấy tưởng mưu lược thế nào chứ thế này thì khác gì hòn đá chẹn lấy bánh xe làm xe không đi được. Chúng ta cần nhà vua chứ không cần đến lão. Ông hãy làm cái việc cho sạch đường sá đi.

Mấy hôm sau tự nhiên Lê Quán thấy đau bụng, đau đến thắt ruột rồi thổ ra huyết, không ăn uống gì được, mấy hôm sau thì chết. Trong quân nhiều người thương, đoán có lẽ bởi Lê Quán lâu nay ăn uống kham khổ, giờ được bữa cơm bữa rượu nên bao tử không quen, như là kẻ nhịn đói lâu ngày chỉ vì được bữa no mà bội thực chết vậy! Trang Tông và Nguyễn Kim cho làm ma Lê Quán cực to, truy thăng lên tước Quốc công. Việc xong rồi, Trang Tôngban chỉ sai Trịnh Duy Liệu soạn tờ tấu đồng thời vượt biển sang nhà Minh tâu cáo tội trạng của Mạc Đăng Dung và xin nhà Minh đánh dẹp.

***

Vua Minh Thế Tông nhận tờ tấu của Lê Trang Tông, cùng triều thần bàn bạc, sau đó giao cho Thượng thư Bộ Binh Trương Toản và Thượng thư Bộ Lễ Hạ Ngôn định ngày cất quân và nói:

– Các biên thần ở phương Nam dâng ta sớ can ta không nên cất quân đánh An Nam. Đường Trụ còn nêu rõ bảy điều không nên dụng binh mà chỉ nên dụng chính trị. Họ nói các đời vua trước do đã trải qua thực tế từ thời Mã Viện nam chinh đến nay nên đã dặn trong Tổ huấn như vậy. Mỗi lần đánh dẹp đều phải huy động đến hàng chục vạn quân, xuất tài lực luôn một hai chục năm mà chỉ đước cái hư danh phỏng có ích gì. Họ còn cho rằng mọi rợ bên ngoài lục đục là điều phúc cho Trung Quốc, ta can thiệp vào chỉ chuốc lấy thù hằn, không khác gì tự cắt tâm phúc và tứ chi. Quan trọng nữa là hiện nay ở phương Bắc người Nữ Chân tuy có vẻ thuần phục nhưng bên trong đang mưu toan phản Minh, chỉ cần họ thống nhất được các bộ tộc là một khắc trở nên hùng mạnh, nếu Nam chinh, đang khi ấy người Nữ Chân nhòm ngó đến ta thì sao? Đó là chưa kể bọn nụy khấu[20] Nhật Bản thường xuyên quấy nhiễu nhiều vùng duyên hải. Hơn nữa Lưỡng Quảng tuy có trừ bị vài mươi vạn quân nhưng đã bị hao về việc Sầm Mãnh ở Điền Châu, lại thêm phải đang khởi công xây dựng nhiều việc lớn, quân sĩ đang bị sung vào các việc đó thì lấy đâu ra người và của mà cung cấp? Bọn họ khuyên không nên dụng binh mà chỉ nên dụng chính trị. Tuy nhiên ta vẫn quyết định khởi binh. Những người cố tình can ta như Hộ Bộ thị lang Đường Trụ, Thị lang Phan Trân, Tuần án ngự sử Quảng Đông là Dư Quang đều bị ta quở trách hoặc đuổi về quê, hai ngươi biết rồi đấy.

Hạ Ngôn tâu:

– Tâu Hoàng thượng, như vậy phải lắm. Riêng việc Đăng Dung bỏ triều cống hai chục năm nay cũng đã đáng để hỏi tội cho bớt thói khinh nhờn thượng quốc.

Trương Toản nói:

– Mạc Đăng Dung cướp ngôi đến nay mới chưa đầy 10 năm, bỏ cống từ trước đó thì khi ấy vẫn còn nhà Lê, quy tội cho Đăng Dung sao được! Tội ấy là của Chiêu Tông và Cung Hoàng nước họ.

Minh Thế Tông nói:

– Không cần phải viện đến chuyện bỏ triều cống! Ta vốn thương người. Tờ tấu của quốc vương An Nam lời lẽ thật lâm ly bi đát. Lại thêm Trịnh Duy Liệu ví mình như Thân Bao Tư sang Tần cầu cứu Tần Ai công đem quân cứu nước Sở, như Dự Nhượng quyết giết Triệu Vô Tuất báo thù cho chủ là Trí Dao, như Trương Lương quyết phá nước Tần báo thù cho nước Hàn. Duy Liệu tuy không quỳ lạy, gào khóc đến 7 ngày như Bao Tư nhưng cũng ba ngày không ăn uống gì cả; không cạo đầu bôi sơn vào mình làm thành người hủi và nuốt than cho khác tiếng như Dự Nhượng nhưng cũng tự hành mình đến khốn khổ; gia tài y cũng bán sạch đến mức khánh kiệt để mua khí giới chiêu mộ nghĩa sĩ như Trương Lương. Vì vậy, ta chỉ cần lấy cớ Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê là đủ lý do để trừng phạt.

Trương Toản vốn không muốn đánh Đại Việt nhưng sợ khác ý Thế Tông nên phải nghe.

Thế Tông sai Cẩm Y cử người dò xét tình hình nước Nam, Thiên hộ Đào Phượng Nghi được giao căn cứ vào đó cật vấn tội danh nhà Mạc, Bộ Lễ dựa vào các phép tắc để tuyên cáo. Ba trấn Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam chỉnh đốn quân mã. Các trấn Tứ Xuyên, Hồ Quảng, Phúc Kiến, Giang Tây dự trữ lương thảo và quân nhu để cùng Vân Nam, Lưỡng Quảng cung cấp cho quân viễn chinh. Giao cho Hộ Bộ Thị lang Hồ Liên và Cao Tông Thiều đốc thúc quân lương; Hàm Ninh hầu Cừu Loan làm Đô đốc, Mao Bá Ôn làm

Tham tán quân vụ, Giang Hằng, Ngưu Hằng làm Đô đốc kiểm sự tả hữu tổng binh cầm quân hỏi tội Mạc Đăng Dung.

6.

Dương Kinh những ngày cuối thu năm Giáp ngọ (1534) thật khác thường. Xe ngựa đưa các đại thần từ Đông Kinh tấp nập trên lối vào Cổ Trai, tới đậu san sát trên lối vào điện Tường Quang, điện Phúc Huy, điện Hưng Quốc. Bến đò An Sáp cũng nườm nượp lâu thuyền. Quang cảnh hệt như ngày xưa ở Bình Than vua Trần triệu các tướng tới để bàn việc nước, không muốn bàn ở Đông Kinh để tránh tai mắt của kẻ nghịch tặc.

Thái thượng hoàng và Hoàng đế nhà Mạc ngự trên điện nghe các văn thần võ tướng trình bày kế sách. Thượng hoàng Mạc Đăng Dung nói:

– Đúng như ta đã đoán trước, Bọn Lê Ninh, Nguyễn Kim, Trịnh Duy Liệu hèn hạ không thắng được ta đã sang Bắc quốc cầu cứu nhà Minh. Cái tội rước voi dày mả tổ ấy hãy để người đời sau phán xét. Nay Cừu Loan là tướng giỏi của nhà Minh, đã từng nhiều lần cầm quân đánh bộ lạc Đạt Đán của người Mông Cổ, Mao Bá Ôn thì vừa được phong làm Thượng thư Bộ Binh, điều đó chứng tỏ vua Minh quyết tâm thôn tính Đại Việt ta. Ta và nhà vua muốn được nghe ý kiến của các khanh.

Liêm Quận công Nguyễn Bỉnh Đức tâu:

– Ta chỉ có hai con đường hoặc là đánh, hoặc là đầu hàng. Theo thần thì quyết đánh. Vua Minh tuy hung hăng thế nhưng không phải không có điều phải e sợ Đại Việt ta. Những thất bại của các triều trước và của chính Minh Thành Tổ còn được họ ghi trong Tổ huấn để truyền dạy cho đời sau. Vì sợ nên đám quan quân biên trấn nước họ mười người thì chín người không muốn Nam chinh, chỉ những kẻ như Cừu Loan là hăng hái. Cũng vì sợ nên vua Minh phải điều đến các tướng giỏi là Cừu Loan và Mao Bá Ôn. Vậy nên nếu ta tỏ rõ quyết chiến thì ắt quân Minh phải chuốc lấy bại vong. Nhưng muốn thế ta phải có thực lực không thì không tránh khỏi thảm hoạ như cha con Hồ Quý Ly. Thực lực đầu tiên là lòng người nhất nhất đều thuận. Ngày trước Hồ Nguyên Trừng có nói với cha mình: “Thần không ngại đánh, chỉ sợ lòng dân có theo hay không mà thôi.”. Lòng dân đã thuận thì hào khí Đông A ngày trước sao lại không trở lại với xã tắc hôm nay. Thực lực thứ hai phải có là binh lực đủ mạnh. Do đó cần mau tu sửa trại sách, tuyển thêm binh lính, đóng thuyền luyện tập thuỷ quân, học theo người xưa đóng cọc ở các cửa sông, phép dụng binh tha hồ nói dối nên có một thì nói thành mười để phô trương thanh thế; đồng thời phải có tướng giỏi dày dạn trận mạc cầm quân, vậy nên cần trưng tập các cựu thần lão tướng đã nghỉ việc quân trở lại bàn chính sự và nắm việc quân. Thứ ba là cách đánh, giặc vào cõi còn như thế nước cường thì ta vừa đánh vừa rút để bảo toàn lực lượng, chờ cho giặc suy kiệt vì không hợp thuỷ thổ và chán nản vì không thẳng nổi dễ dàng, lúc bấy giờ sẽ phản công, chắc sẽ đuổi được giặc khỏi cõi.

Khiêm Quận công Lê Bá Ly nói:

– Liêm Quận công nói rất đúng nhưng tình hình rất gấp, vả lại dẫu sao tránh được binh đao vẫn là hơn, vậy nên một mặt làm như Liêm Quận công đã trình bày, một mặt nên tìm cách hoà hoãn. Để hoà hoãn, ta nên sai người sang nhà Minh trình bày rằng hoàng thất nhà Lê tàn sát lẫn nhau nên không có người nối dõi, nhà Mạc phải tạm trông coi việc nước; còn như Lê Ninh chẳng qua chỉ là mạo danh. Ta hãy dựng chuyện Ninh chính là con của Nguyễn Kim. Vả lại việc Kim tìm ra Lê Ninh vị tất đã đúng. Cùng với đó, đem vàng bạc đút cho đám quan lại biên trấn ở Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam để chúng ngăn trở bọn Cừu Loan, Mao Bá Ôn. Nhùng nhằng mãi, đủ cho ta chuẩn bị các mặt và làm cho giặc chán nản.

Đang lúc đó, Vũ Huấn đem thư của cha mình là Tĩnh Quốc công Vũ Hộ dâng Thái thượng hoàng và nhà vua. Thượng hoàng xem xong, nói với các quan:

– Tĩnh Quốc công thực trung nghĩa, tuy đã về nghỉ nhưng nghe tin nhà Minh đe doạ biên cương, đã viết thư nguyện trở lại nắm việc quân và hiến kế: Hiện giặc còn ngoài cõi và đang khinh địch, vậy nên học theo cách của Lý Thường Kiệt ngày trước, mang quân đánh sang Quảng Đông, Quảng Tây tiêu huỷ các kho lương và quân nhu của giặc để giặc chưa thể đánh ngay nước ta. Tĩnh Quốc công cũng bàn nên đóng cọc rào các cửa sông, đặc biệt là hai cửa Bạch Đằng và Minh Liễn; cho xây thành ở Cao Bằng, Lạng Sơn, tăng cường các trạm truyền đăng và học theo cách “Quan Công tuần thành”. Tuyển quân, để cho nhanh thì vừa theo cách “Hàn Tín điểm binh” vừa đưa lên Đấu Đong Quân ở núi Voi, An Lão. Cứ một đấu là được hai nghìn người. Núi Voi còn tiện cho việc luyện quân sơn cước.

Tín vương Mạc Quyết tâu:

– Tĩnh Quốc công khẳng khái thế, chúng ta sao lại không dốc lòng. Thần xin cùng Tĩnh Quốc công mang quân chinh Bắc!

Mọi người cùng xôn xao bàn tán, ai cũng muốn đánh. Thấy Thái thượng hoàng vẻ đăm chiêu, nhìn xuống các quan thì Thái sư Hải Quốc công Phạm Gia Mô từ nãy đến giờ trầm ngâm không tham gia vào cuộc bàn tán, vua Mạc hỏi:

– Hải Quốc công, khanh thuộc hàng nhất phẩm của triều đình mà không có ý kiến gì sao?

Phạm Gia Mô đắn đo một lúc rồi tâu:

– Thần nghĩ cái thế của chúng ta bây giờ có khác với thời của Lý Nhân Tông nên dẫu có muốn học theo cách của Lý Thường Kiệt cũng khó. Vả lại ngay Lý Thường Kiệt sau khi công phá đất giặc cũng phải lui về cầm cự ở sông Như Nguyệt. Theo ý thần thì vua Minh và bọn Cừu Loan, Mao Bá Ôn tuy ráo riết thế nhưng nếu quan quân biên trấn của chúng không hăng hái thì việc tiến quân chưa chắc đã được nhanh chóng. Hơn nữa, nếu chúng ta khéo léo thì còn tránh được cả binh đao, mà tránh được binh đao, dân chúng yên hưởng thái bình, lại giữ được bờ cõi thì còn quý hơn cả đầu rơi máu chảy để mà chiến thắng. Vậy nên phải chăng nên theo như cách của Khiêm Quận công là hơn.

Thái thượng hoàng nói:

– Các quan dẫu người bàn thế này người bàn thế khác nhưng đều một lòng tận trung với nước và dâng nhiều kế sách hay. Ta thì có ý chủ hoà chứ không chủ chiến vì dẫu sao để xảy ra can qua với nhà Minh cũng là điều bất lợi. Nhưng nếu hoà không được thì quyết đánh. Vậy nên sẽ vừa hoà vừa sẵn sàng cự địch. Do đó, các quan ai ở đâu, làm việc gì hãy cứ về đấy mà trông coi các việc như cũ, chờ chỉ dụ của triều đình rồi thì hành động. Trong lúc chờ đợi thì lo việc chăn dân và coi sóc mùa màng, từ trên xuống dưới đồng lòng, thực túc binh cường thì giặc mạnh đến mấy cũng không sợ. Bộ Binh, Bộ Công thì làm các việc như các quan đã bàn là xây thành đắp luỹ, đóng cọc ngăn sông, sắm sửa quân trang, tuyển thêm binh lính. Triều đình có cấm quân và lộ quân thì phải tăng cường lộ quân hơn nữa. Lệ trước đây các nhà có 3 đàn ông thì một người đăng ngũ, nếu giặc tràn sang thì gọi thêm người nữa. Lập thêm các Đấu Đong Quân ở các trấn chưa có để sẵn sàng tuyển quân.

Thái thượng hoàng đứng dậy nói tiếp:

– Nay sai Ninh vương Mạc Phúc Tư coi giữ Đông Đạo, cai quản vùng biển, đắp thành trì ở vùng sông Bạch Đằng, lập Đấu Đong ở đó. Khiêm vương Mạc Kính Điển coi giữ Bắc Đạo cùng Mạc Văn Minh giữ đất Cao Bằng, Lạng Sơn. Định vương Mạc Phúc Sơn coi giữ Tây Đạo, chặn ngả Quy Hoá, Tuyên Hoá. Hoằng vương Mạc Chính Trung coi giữ Nam Đạo, Thanh Hoa, Nghệ An. Cho gấp người vào Thuận, Quảng dặn Khang vương Mạc Nhân Phủ, Quảng vương Mạc Quang Khải đừng cậy ở xa mà không đề phòng vì vào thời Trần tướng Nguyên là Toa Đô đã từng theo đường biển vào đánh tận Chiêm Thành rồi từ đấy theo đường bộ quay lên mặt Bắc đánh suốt lên đến tận Sơn Nam và chỉ chịu thua ở Hàm Tử khi còn cách Thăng Long không xa.

Đang lúc ấy, có ngựa lưu tinh từ kinh đô về Cổ Trai phi báo Tĩnh Quốc công Mạc Bang Hộ (Vũ Hộ) mới mất, gọi Mạc Bang Huấn (Vũ Huấn) về ngay chịu tang. Người đưa tin nói: Tĩnh Quốc công vốn mang bệnh đã lâu, nghe tin giặc đến ngoài cõi nên đêm đêm trằn trọc thành ra bệnh thêm nặng, mất thọ được 54 tuổi. Hoàng thái tử giám quốc Mạc Phúc Hải đã thay mặt Thái thượng hoàng và nhà vua ban cho 500 quan tiền tuất. Thượng hoàng Đăng Dung cố nén xúc động nói với các quan:

– Trong các khai quốc công thần thì Tĩnh Quốc công là bậc nhất. Hồi ấy Quốc công mang 3000 quân theo ta, rồi về sau quyết giữ Sơn Tây nắm Tây quân còn ta ở Hải Dương nắm Đông quân, hai bên phối hợp nên mới thắng được Quang Thiệu và có ngày nay. Quốc công mất đi ta khác nào mất đi một cánh tay, nước nhà mất đi rường cột! Quốc công sống lẫm liệt, mất linh thiêng sẽ phù hộ cho triều đình.

Tháng 11 năm ấy vua Mạc Đăng Doanh tặng tên thuỵ cho Mạc Bang Hộ là Đảng Lượng và ban thêm cho 1000 quan tiền để cúng giỗ và xây lăng mộ.

Phạm Chính Nghị được lệnh của triều đình mang thư của Thượng hoàng Mạc Đăng Dung sang Vân Nam trao cho tướng trấn thủ ở đấy là Mộc Triều Phụ cậy nhờ dâng cho vua nhà Minh. Thư viết, vì Quốc vương nhà Lê bị Trần Cảo giết, không có con trai nên phải đưa em là Huệ lên thay. Huệ lại bị gian thần là Đỗ Ôn và Trịnh Tuy đưa vào Thanh Hoa nên triều đình phảidựng em của Huệ là Khoáng lên ngôi rồi vào Thanh Hoa đón Huệ. Sau cả Huệ và Khoáng đều bị bệnh chết, nhà Lê không có người nối dõi vì vậy khi sắp mất Khoáng có nói với triều thần rằng: “Cha con Đăng Dung đều có công với nước, vậy giao ấn tín cho y để giữ nước”. Bởi thế cả nước tôn Mạc Đăng Dung lên ngôi vua. Sở dĩ không dâng biểu xưng thần và nộp cống là bởi bị giặc Trần Thăng chiếm cứ Lạng Sơn, nghẽn đường nên không đi được, về sau thì lại bị quan giữ ải của thượng quốc đóng cửa ải không cho qua. Còn như Lê Ninh thực ra là con của tên loạn thần Nguyễn Kim chứ không phải con trai của Lê Huệ...

Vua Minh Thế Tông đọc thư, so sánh với lời tấu của các quan ở vệ Cẩm Y và của Trịnh Duy Liệu, thấy thư nói không đúng sự thật, lấy làm bực lắm liền đốc thúc Cừu Loan và Mao Bá Ôn mau tiến quân. Hai tướng kéo quân đến biên ải thì được tin Đại Việt đang ráo riết xây thành đắp luỹ, luyện tập thuỷ quân và cho đóng cọc rào các cửa sông, không những thế còn sẵn sàng đánh sang Lưỡng Quảng nên có ý sợ, liền dừng lại, dâng biểu lên vua Minh xin chỉ dụ. Quay đi quay lại, một năm nữa trôi qua đầy những lo âu phấp phỏng nhưng rốt cuộc không có chuyện gì xảy ra.

***

Năm Ất mùi (1535) bắt đầu bằng những ngày đầy lo âu về nạn ngoại xâm, song dẫu có thế nào thì năm hết Tết đến cũng ngập tràn không khí mùa xuân. Không khí ấy ở Trung Am, huyện Vĩnh Lại dường như còn khác thường nữa bởi ai ai cũng nói với nhau rằng Nguyễn Văn Đạt không đi thi thì thôi, đã đi thi là “nhất cử đăng khoa”, chẳng những vậy còn đỗ cao nữa. Năm trước ông đã đổi tên là Bỉnh Khiêm để đi thi Hương và đỗ Giải nguyên, năm nay thể nào cũng đỗ Hội nguyên rồi Đình nguyên - Trạng nguyên. Như vậy sẽ là tam nguyên. Đỗ đầu cả ba kỳ thi đời này hiếm lắm. Mà người đâu lại gan thế không biết, những bốn mươi mấy tuổi mới đi thi. Thiên hạ kẻ bảo cuối cùng thì Nguyễn Bỉnh Khiêm cũng không qua được cái nghĩa lý phải danh chính thì ngôn mới thuận, có xuất thân khoa cử thì mới có vị thế trong cõi đời; người lại nói đó là bởi Nguyễn Bỉnh Khiêm đã gặp được ông vua tài đức là vua Đại Chính mà ông từng ao ước, đã thấy rõ thời thế đổi thay để mà thể hiện tài năng, còn như nếu vẫn còn những vua quỷ vua lợn như Uy Mục, Tương Dực, hay thời cuộc vẫn đen tối như những năm Quang Thiệu, Thống Nguyên, thì ông thà suốt đời cày nhàn câu vắng chứ không bao giờ xuất thế... Thiên hạ nói gì thì nói, chỉ biết Nguyễn Bỉnh Khiêm đã đi thi và quả nhiên đỗ đầu cả ba kỳ thi. Kỳ thi Hội thi Đình năm ấy lấy đỗ 32 tiến sĩ. Cùng đỗ kỳ đó còn có Đỗ Tấn, là em Đỗ Tổng trúng Trạng nguyên năm Minh Đức thứ ba. Chuyện này lại càng làm Bỉnh Khiêm tin việc mình ra thi là đúng vì hiếm thấy một triều đại nào lại giàu lòng vị tha đến thế.

Vua Mạc Đăng Doanh cũng dành cho Nguyễn Bỉnh Khiêm ân sủng đặc biệt: sau khi bổ chức Hiệu thư ở Viện Hàn lâm, đã mời vị quan Trạng tân khoa về Cổ Trai dự cuộc hoạ thơ của vua. Tham dự có hầu hết các đại khoa đương triều. Các vị đại khoa đều mang theo người nhà hoặc người hầu, Nguyễn Bỉnh Khiêm mang theo học trò là Nguyễn Dữ. Tuy từ trước đến nay từng có nhiều học trò giỏi nhưng có tài về văn chương thì Nguyễn Bỉnh Khiêm chỉ thấy có Nguyễn Dữ. Nguyễn Dữ thích viết truyện và có đưa cho thầy mấy truyện xin thầy nhuận sắc, Nguyễn Bỉnh Khiêm đọc xong, khen: “Viết thế này đáng được gọi là kỳ bút”! Thầy trò còn hợp nhau ở sự thẩm thơ. Một lần Nguyễn Bỉnh Khiêm bảo Nguyễn Dữ nhận xét thơ của người xưa, Nguyễn Dữ nói: “Thưa thầy, con thấy thơ ông Chuyết Am kỳ lạ mà tiêu tao, thơ ông Vu Liêu tuấn tiễu mà kích thích, thơ ông Tùng Xuyên như chàng trai xông trận, có vẻ sấn sổ, thơ ông Cúc Pha như cô gái chơi xuân, có vẻ mềm yếu. Đến như ông Đỗ ở Kim Hoa, ông Trần ở Ngọc Tái, ông Đàm ở Ông Mặc, ông Vũ ở Đường An không phải là không ngang dọc tung hoành, nhưng cầu lấy lời chín lẽ tới, có thể khiến cho làng phong nhã phải phục thì chỉ duy những bài đầy lời trung ái của ông ức Trai là có thể chen vào môn hộ của Đỗ Thiếu Lăng được”[21]. Nguyễn Bỉnh Khiêm khen nhận xét tinh tế.

Gặp hai anh em Nguyễn Chuyên Mỹ, Nguyễn Đốc Tín, Nguyễn Bỉnh Khiêm thân tình tặng họ đôi câu đối: “Đồng thế đồng triều tam tiến sĩ/ Nhất gia nhất nhật lưỡng vinh quy”, bởi ông thân sinh ra hai người là Nguyễn Kim cũng đỗ tiến sĩ trước đấy và họ thì đỗ cùng một khoa. Với Trạng nguyên khoa Bính Tuất (1526) Trần Tất Văn, Nguyễn Bỉnh Khiêm càng tay bắt mặt mừng vì họ vốn biết nhau từ trước.

Nhà vua xướng bài Xuân thiên ngự giảng cho các quan cùng hoạ. Bài hoạ của Trạng Trình làm Thượng hoàng và Hoàng đế rất hài lòng. Nói chung hôm ấy rất vui, chỉ đôi ba người lấn cấn về sự vắng mặt của ông Trạng khoa Mậu thìn Nguyễn Giản Thanh. Ngày trước, khi thầy Đàm Thận Huy ra câu thách đối, câu Nguyễn Giản Thanh đối được thầy khen hay nhưng đoán sau này tất vì sắc dục mà hại lây đến sự nghiệp, giờ mới nghiệm thấy đúng: Giản Thanh đi lằng nhằng với gái có chồng, đã không lấy được người ta, lại bị kiện nên phải rời việc quan, về nhà xấu hổ không dám đi đâu! Chê trách Giản Thanh bao nhiêu, lại thấy Thận Huy thực là bậc kỳ tài trong thiên hạ, đọc văn mà đoán được nết người.

Vua Mạc cho rằng qua ba khoa thi của đương triều, suốt 9 năm trời chỉ lấy đỗ được 86 tiến sĩ: năm Kỷ sửu (1529) chọn được 27 tiến sĩ, khoa Nhâm thìn (1532) cũng 27 người, khoa Ất mùi (1535) này 32 người; như vậy là quá ít. Trong khi đó triều Lê số người đỗ từng khoa thường từ 50 đến 60. Tất nhiên sĩ tử miền Thanh Nghệ mấy năm nay không ra thi được cũng là lý do khiến số người đỗ ít đi nhưng đó không phải là lý do chính vì việc học trong đó từ xưa đến nay còn chưa được mở mang và số sĩ tử hai nơi ấy đỗ đạt không nhiều, nhiều nhất là ba trấn Kinh Bắc, Sơn Nam, Hải Dương. Lý do chính là bởi triều đình mấy năm nay còn phải lo nhiều việc nên sự học đúng là chưa được chăm lo thoả đáng. Nghĩ như vậy nên mùa xuân năm Bính thân (1536), nhân lúc nghỉ thi, vua Mạc Đăng Doanh đã sai Khiêm quận công Mạc Đĩnh Khoa tu sửa lại trường Quốc tử giám để chuẩn bị gọi con em các quan đại thần và một số học trò xuất sắc từ các nơi đến học; đồng thời lệnh cho các trấn sửa sang các trường thi để chuẩn bị đón sĩ tử dự thi Hương khoa tới. Đành rằng trường thi vốn là những cánh đồng sau khi gặt hái không trồng cấy nữa, nhưng phải lưu ý chọn những thửa rộng cao để không ảnh hưởng đến việc sĩ tử dựng lều kê chõng làm bài, vì nghe nói khoa vừa rồi ở trường thi Sơn Nam, nhiều sĩ tử gặp phải chỗ ruộng trũng, đất mềm nên đang làm bài giữa chừng thì chõng lún, lại phải dọn đi chỗ khác khiến không còn đủ thời gian để làm bài. Bộ Lễ và Bộ Công phải đôn đốc sâu sát, có việc gì phải tâu lên triều đình kịp thời. Thái tử Mạc Phúc Hải sẽ đích thân đi kiểm tra các nơi. Một hôm Mạc Phúc Hải đột ngột đến Chí Linh, trấn Hải Dương là nơi được chọn làm trường thi Hương của trấn, thấy mọi việc đều chu tất, liền bảo Bộ Lễ truyền các nơi đến học hỏi.

Tháng Giêng năm Đinh dậu, niên hiệu Đại Chính thứ 5 (1537), vua Mạc Đăng Doanh đến trường Thái học làm lễ Thích điện tế tiên thánh tiên sư, cầu cho một khoa thi tốt đẹp, các sĩ tử gặp nhiều may mắn.

***

Cuối năm ấy, sau bao lần trì hoãn, nhà Minh tiến quân áp sát biên giới. Năm đó là năm Gia Tĩnh thứ 15 nhà Minh, Minh Thế Tông vừa sinh Hoàng tử. Việc này được thông báo tới các nước phụ thuộc để họ đến mừng. Các nước đều đến đủ, lễ vật rất nhiều, duy Đại Việt không thấy đâu! Thượng thư Bộ Lễ là Hạ Ngôn nhân đó lại dâng biểu xin vua thúc Cừu Loan và Mao Bá Ôn sớm hỏi tội Mạc Đăng Dung. Minh Thế Tông nghĩ mình là vua nước lớn mà lại bị nguỵ vương nước nhỏ khinh nhờn thì không thể được, liền sai người cấp tốc truyền chỉ xuống phương Nam lệnh xuất quân không được trì hoãn. Chỉ có nhắc đến việc khi tiễn Mao Bá Ôn lên đường, Minh Thế Tông còn tặng một bài thơ để khích lệ. Cừu Loan bảo:

– Hoàng thượng không tặng thơ tôi mà lại tặng ông, qua đó đủ biết Hoàng thượng thật ưu ái ông!

Biết Cừu Loan có ý ghen, Mao Bá Ôn đáp:

– Đấy là Hoàng thượng thấy tôi có ý ngại Nam chinh nên dùng thơ để khích lệ. Ông thì Nam chinh Bắc chiến không nơi nào không có mặt, đến như Phục ba Mã Viện có sống lại cũng không bì nổi nên Hoàng thượng chỉ cần trao cho chức Đô đốc thế là đủ, còn hơn hàng nghìn câu thơ câu phú.

– Bài thơ thế nào, tôi chưa biết.

Mao Bá Ôn đọc bài thơ[22] rồi nói:

– Hoàng thượng gửi gắm lòng tin đến vậy, nên nếu lần này chúng ta vẫn không tiến quân thì sao tránh khỏi tội lớn!

– Khốn nỗi quan quân Lưỡng Quảng cứ kiếm hết cớ nọ đến cớ kia mà trì hoãn việc binh thì biết làm sao được! Ngày trước là Tuần án ngự sử Quảng Đông Dư Quang, bây giờ lại đến lượt Phan Đán. Cha Đán là Phan Trân trước đây chính vì tội can Hoàng thượng không nên cất quân Nam chinh mà bị đuổi về, thế mà Đán vẫn không kinh, kể cũng lạ!

Cừu Loan nhắc đến chuyện Tổng đốc Lưỡng Quảng là Phan Đán thấy việc Nam chinh không có lợi, kiên quyết dâng sớ lên vua Minh. Sớ viết: “Dấy quân tức là cần lương thực, binh sĩ. Hiện nay Tứ Xuyên lo việc thái mộc, Lưỡng Quảng tuy có trừ bị vài mươi vạn quân nhưng đã bị hao về việc Sầm Mãnh ở Điền Châu, lại thêm phải khởi công xây dựng nhiều việc lớn lao, số quân này đang bị trưng dụng vào các việc đó, nay hưng binh thì đâu cung cấp người và của? Vả lại, Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê thì cũng như họ Lê cướp ngôi họ Trần vậy; nếu Đăng Dung chịu dâng biểu nộp cống thì đối với quốc thể cũng đủ vậy. Thần liều chết dâng sớ, mong Hoàng thượng xem xét”. Nội dung của sớ trước khi mang đi Yên Kinh có được Phan Đán nói cho Cừu Loan và Mao Bá Ôn. Không riêng gì Phan Đán mà ngay Cừu Loan cũng tin thể nào nhà vua cũng chuẩn y kế sách đó nên giờ đây, nhận được chỉ thúc giục tiến quân, Cừu Loan nói với Mao Bá Ôn:

– Sớ của Phan Đán chưa tới được Hoàng thượng nhưng khi đã tới có khi Hoàng thượng lại có chỉ khác ban tới cho mà xem. Vì vậy chúng ta hãy chờ ít ngày nữa xem thế rồi hãy tiến hẵng tiến quân cũng chưa muộn.

Lưỡng Quảng cách Yên Kinh muôn vạn dặm đường, sớ từ Lưỡng Quảng lên tới Yên Kinh rồi chỉ dụ lại từ Yên Kinh xuống Lưỡng Quảng, thời gian mất hàng năm trời. Vì vậy dọc sớ của Phan Đán, Minh Thế Tông bực lắm, bảo quần thần:

– Trẫm vừa ban chỉ thúc dục tiến quân cách đây chưa đầy một năm thì lại nhận được sớ Phan Đán tâu lên! Cứ thế này thì đến bao giờ mới xong được việc trừng trị Đăng Dung! Cha Đán là Trân đã bị đuổi về quê vì tội can gián không nên Nam chinh vậy mà mà Đán vẫn không sợ sao?

Trương Toản tâu:

– Phan Đán liều chết mà dâng sớ như vậy hẳn đã suy nghĩ rất kỹ nên suy ra y không phải không có cơ sở. Ngày trước, vào năm Hồng Vũ thứ 8, quan Trung thư có nói: An Nam là một nước văn hiến vậy nên lấy lễ độ mà dẫn dắt. Nay Phan Đán cũng nói vậy, thế nên bước đầu ta hãy viết thư quở trách, nếu Đăng Dung chịu dâng biểu nộp cống thì coi như đã chịu thần phục, nếu y vẫn tỏ ra khinh nhờn, lúc đó mang quân hỏi tội cũng chưa muộn. Nay rợ Đạt Đán và tộc Nữ Chân ở phương Bắc mỗi ngày một mạnh mới chính là mối lo lớn cho triều đình, xin Hoàng thượng cân nhắc. Thần còn nghĩ có khi phải gọi Cừu Loan trở về Yên Kinh để cùng với Nghiêm Tung trấn giữ Trường Thành mới xong.

Minh Thế Tông lặng im không nói gì. Rợ Đạt Đán là một bộ lạc Mông Cổ. Nhà Nguyên không còn nhưng những bộ lạc của người Mông Cổ thì vẫn còn và vẫn là mối lo lớn đối với Trung Quốc. Vua Đạt Đán là Yểm Đáp đã mấy lần cho quân đánh tới tận Trường Thành và còn doạ sẽ đánh xuống Yên Kinh! Cũng như vậy, nước Kim tuy đã mất nhưng tộc Nữ Chân thì không chịu cảnh phụ thuộc nên đang tìm cách đánh đuổi người Minh, thành lập nhà Hậu Kim.Trương Toản nói có lý, phương Bắc quả mới là mối lo lớn của nhà Minh.

Mấy tháng sau tháng sau, Cừu Loan và Mao Bá Ôn nhận được chỉ dụ mới của Thế Tông. Điều này Cừu Loan đã đoán trước nhưng y không ngờ mình lại bị gọi về kinh. Cừu Loan bảo Mao Bá Ôn:

– Phen này có khi nhà vua lại điều tôi lên mạn Bắc cự nhau với quân Đạt Đán đây!

– Lần này có khi Hoàng thượng có thơ tặng ông cũng nên.

Cừu Loan không nói sao, lặng lẽ rót rượu và thở dài.

Cừu Loan đi rồi, dựa vào ý của chỉ dụ, Mao Bá Ôn viết thư và cho người đem sang Đại Việt, đe doạ đem quân sang đánh và đòi nếu đích thân Mạc Đăng Dung tới Nam Quan nộp sổ sách ruộng đất, hàng năm cống nạp và chịu tội thì được tha tội chết. Mao Bá Ôn nhắc lại việc ngày trước vua khai quốc nhà Lê chịu nhận hàng năm đúc người vàng thế thân vì đã trót giết Liễu Thăng, gọi là “nợ Liễu Thăng”, sau đó thực hiện nhưng hai chục năm nay không thấy, vậy từ đây phải tiếp tục.

Mạc Đăng Dung đọc thư nhưng rồi chỉ sai Nguyễn Văn Thái lên Nam Quan thương thuyết và trao biểu gửi vua Minh. Biểu trần tình lý do trễ nải việc triều cống và xin chiếu theo việc cũ của triều trước, đúc hai người vàng để thế thân. Phần lớn văn thư trao đổi với nhà Minh đều do Thượng thư Hàn Xuyên bá Trần Tất Văn soạn. Lần này cũng vậy. Đọc đến câu: “Cho nước tôi võ nhân ít học, thì lễ nghĩa sao đáng trách móc. Bảo thương dân An Nam vô tội, nỡ nào đem gươm giáo đâm chém?” Mao Bá Ôn không khỏi ngẫm nghĩ nên không tiến quân nữa. Thượng hoàng Mạc Đăng Dung khen một bài biểu mà lui được vạn binh!

Tình hình lại yên.

***

Thời gian qua, ngoài trường Quốc Tử Giám rộng cửa đón con em các vị đại thần và những học trò giỏi từ các nơi đến học, nhà vua còn khuyến khích các vị đại khoa đương triều tối về dạy học ở nhà để đào tạo nhiều nhân tài cho đất nước nên chưa bao giờ kỳ thi Hương lại nô nức như kỳ thi năm Đinh dậu (1537). Nguyễn Bỉnh Khiêm lần này có hai học trò xuất sắc là Lương Hữu Khánh và Giáp Hải, còn có tên là Giáp Trưng.

Lương Hữu Khánh là con Bảng nhãn khoa Kỷ mùi (1499) Lương Đắc Bằng, triều vua Lê Hiến Tông. Lương Đắc Bằng chính là người ngày trước đã thảo hịch kể tội Lê Uy Mục, giúp Thái sư Nguyễn Văn Lang lật đổ Uy Mục vào cuối năm Kỷ tị (1509), đưa Tương Dực lên ngôi. Tuy nhiên ngay sau đó, lấy cớ có tang thân phụ, Lương Đắc Bằng về Thanh Hoa rồi không lên kinh nữa, ở nhà mở trường dạy học, năm sau nhà vua gọi trở về triều, ông quyết không về, chỉ dâng vua “Sách lược trị bình” gồm 14 điều, như: chân chính, hiếu thảo, xa thanh sắc, tránh gian nịnh, khen thưởng đúng mức, chú ý pháp độ, lo cho dân yên ổn... Nghe tiếng Lương Đắc Bằng, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã từ Vĩnh Lại, Hải Dương vào tận Thanh Hoa theo học. Hơn 20 năm sau lại đến lượt Lương Đắc Bằng cho con mình từ Thanh Hoa ra theo học Nguyễn Bỉnh Khiêm. Kỳ thi Hương ấy Lương Hữu Khánh đỗ giải nguyên,Giáp Hải đỗ á nguyên, trường thi Hải Dương. Sĩ tử ai cũng tin với tài học của họ, vào thi Hội, thi Đình, ngôi Trạng nguyên, Bảng nhãn nhất định không tuột khỏi tay họ.

Quả nhiên, năm sau, năm Mậu Tuất, niên hiệu Đại Chính thứ 6 (1538), vào thi Hội, Lương Hữu Khánh trúng Hội nguyên, Giáp Hải đỗ thứ hai. Đến khi giáp phách, lúc này các giám khảo mới biết Lương Hữu Khánh là người Thanh Hoa mà Thanh Hoa lại là nơi suốt bao nhiêu năm nay nhiều người theo Nguyễn Kim chống lại nhà Mạc, vì vậy họ quyết định đưa Giáp Hải lên đỗ Hội nguyên, đánh tụt Lương Hữu Khánh xuống thứ hai. Quá bất bình, Hữu Khánh bỏ thi Đình, trở về Thanh Hoa. Đoán thể nào Hữu Khánh cũng theo Nguyễn Kim, quân Mạc ráo riết tầm nã và chặn đường vào Thanh Hoa của Hữu Khánh nhưng Hữu Khánh khôn ngoan đi bằng đường biển nên thoát được.

Thi Đình, Giáp Hải không còn “đối thủ” nên đỗ Trạng nguyên. Khoa này lấy được 36 người trúng tiến sĩ. Huyện Nghi Dương những bốn người trúng tuyển, đó là Hoàng Thuyên và Nguyễn Huệ Trạch ở Lê Xá, Bùi Văn Tảo ở Cổ Trai, Bùi Tổ Trứ ở Xuân La. Chuyện ấy tuy làm có xôn xao dư luận nhưng không bằng đề văn thi Đình, đại ý: Hiện nay giặc đang ở ngoài cõi, sĩ tử có kế sách gì hay thì đem ra bàn. Bài cốt lấy ý nên không những cho phép các sĩ tử viết chữ thảo, sau đó sẽ có những người viết chữ đẹp chép lại dâng lên vua đọc, như lệ vẫy vậy mà còn bớt những huý nhẹ để sĩ tử trình bày được nhiều ý kiến.

Giáp Hải có nhiều ý kiến sâu sắc nên đỗ Trạng, chẳng những thế còn được nhà vua chỉ định ngay lập tức dùng những kế sách ấy lên biên giới thương thuyết với Mao Bá Ôn vì mới đây y lại có thư hạch sách rằng Mạc Đăng Dung không làm đúng như những gì y đã nói với Nguyễn Văn Thái: Không thấy dâng sổ sách ruộng đất, không lên Nam Quan chịu tội, bảo đúc người vàng thế thân nhưng không thấy người vàng đâu, chỉ thấy sứ thần Nguyễn Chiêu Huấn mang sang cống lư hương, bình hương, mâm và rùa bằng vàng bạc cùng với 60 cân trầm hương, 148 cân tốc hương! Cùng với thư, Mao Bá Ôn còn thúc quân tiến sát biên cương. Trước khi Giáp Hải lên đường, Thái thượng hoàng dặn thêm:

– Thư trả lời đã viết rõ, nhưng khi lên đấy thương thuyết thể nào Bá Ôn cũng căn vặn, vậy thì thì khanh hãy dùng lý lẽ nói cho y biết: Việc giết Liễu Thăng là do họ Lê chứ họ Mạc không làm việc ấy nên không thể coi là mắc nợ và phải trả nợ. Vả lại ngay từ thời Quang Thiệu, Thống Nguyên, 11 năm liền họ Lê đã không cống người vàng nên coi như lệ ấy chính họ Lê cũng đã bỏ không theo. Họ Mạc là giám quốc nên chỉ xin cống nộp vàng bạc và các thứ theo định số.

Giáp Hải và đoàn sứ giả tới Nam Quan. Viên quan giữ ải không mở cửa cho qua ải, từ trên cao nói xuống rằng quốc vương An Nam không giữ đúng lời hứa nên hai nước chỉ còn cách đánh nhau chứ không còn cách nào khác.

Giáp Hải nói:

– Nếu quý quốc quả muốn vậy thì để tôi về nói với vua nước tôi chuẩn bị binh khí để tiếp đón.

Hai bên đối đáp một hồi lâu, Giáp Hải tỏ ra cứng cỏi nên viên quan giữ ải phải mở cửa cho vào. Giáp Hải tới dinh của Mao Bá Ôn, xưng danh và chào theo đúng lễ nghi. Bá Ôn không nói sao. Giáp Hải giả bộ ngơ ngác nhìn quanh:

– Ở đây không có người à?

– Ngươi không có mắt sao?

– À, bây giờ thì có người rồi nhưng toàn người chậm mồm chậm miệng!

– Quan giữ ải nói nếu quân đội thượng quốc tiến đánh thì quốc vương nước ngươi cũng sẵn sàng binh khí để tiếp đón phải không?

– Đấy là tôi nói chứ không phải vua nước tôi nói. Vua nước tôi bao giờ cũng muốn hai bên giao hảo, không bao giờ xảy ra can qua. Bởi can qua thì sinh linh của cả hai bên đều khốn khổ chứ chẳng riêng gì người nước tôi.

– Nước ngươi nhỏ yếu như phận cánh bèo, sao chống nổi với giông bão mà dám ngông cuồng vậy?

– Nước tôi không ngông cuồng nhưng vì thượng quốc dồn ép nên buộc phải ráng sức. Cây bèo tuy nhỏ nhưng khi đã kết thành bè thành mảng thì không giông bão nào làm tan nổi. Lúc đó ngay cả ánh mặt trời cũng không dọi xuống nước được. Giông bão nổi lên bèo tuy có lúc tan nhưng rồi lại hợp. Giông bão cũng vậy thôi, có lúc mạnh lấn lướt nhưng cũng có lúc chỉ còn như gió thoảng chưa chắc đã làm rung nổi ngọn cỏ.

Mao Bá Ôn bỗng cười ha hả:

– Ông là Trạng nước Nam, chữ nghĩa chắc cũng đủ, nhân đang nói chuyện về cây bèo với gió bão, tôi có bài thơ vịnh cây bèo, nay xin đọc để ông hoạ chơi.

Mao Bá Ôn đọc đến đâu, quan thư lại chép đến đấy rồi đưa cho Giáp Hải; Giáp Hải đưa mắt lướt qua rồi đặt bút viết một mạch, không cần nghĩ ngợi nhiều và trao cho người thư lại để đưa cho Mao Bá Ôn[23]. Mao Bá Ôn đọc xong, không nói gì, mặt hơi biến sắc, gạt bài thơ sang một bên và bảo:

– Nhà Lê đã được thượng quốc sắc phong có nghĩa là đã danh chính ngôn thuận. Nay quốc vương nước ngươi làm chuyện thoán đoạt, đã không biết tội lại còn không cả triều cống suốt 20 năm trời. Sau đó nhận lỗi, xin được cống nạp thì lại dối trá, chỉ dâng mấy thứ vặt vãnh, không thấy người vàng như đã hứa là thế nào? Sổ sách ruộng đất cũng không thấy nộp là làm sao?

– Việc nộp sổ sách là việc lớn, không thể vội vàng được. Lại càng không thể đem nộp tất cả. Vua Tống ngày trước có nói với vua nước tôi: “Những đất mà nhà Tống chiếm đóng thì sẽ trả cho Giao Chỉ, nhưng những đất mà thủ lĩnh của nó tự theo về thì không thể trả lại được”. Trấn Hưng Hoá nước tôi vốn có hai châu Quy, Thuận. Châu Quy tức là Quy Hoá và Châu Thuận tức là Thuận An. Hai năm Đinh Dậu (1057) và Quý sửu (1073) nhà Tống đánh chiếm hai châu này, gộp châu Quy với đất Vật Dương vốn do Nùng Trí Cao nộp, gộpchâu Thuận với đất ác Vật vốn do Nùng Tông Đản nộp. Như vậy vua Tống nói một đằng làm một nẻo, vừa giữ những đất thủ lĩnh chúng tôi tự nộp vừa không trả những đất đã chiếm. Vậy việc đó tính sao? Có phải ép nước tôi quá không? Nhà Lý, nhà Trần, nhà Lê nước tôi thỉnh thoảng vẫn còn nhắc đến chuyện ấy nhưng không thấy đòi, vậy nên giờ đây vua nước tôi cũng không đòi nữa, cho được danh chính ngôn thuận.

Mao Bá Ôn bảo:

– Quốc vương nước ông thật khôn ngoan. Không chịu mất một tấc đất nào mà lại như là dâng đất. Nhưng dẫu có thế nào thì tôi cũng không có quyền quyết định. Việc này phải được tâu lên triều đình. Nhưng muốn thế thì phải có sổ sách ruộng đất kèm theo. Ông định bắt ta phải làm sổ sách sao?

– Ngài không phải làm gì cả. Tôi có mang theo sổ sách hai châu đó đây.Chúng được giữ rất cẩn thận bao nhiêu năm nay. Để cho cẩn thận, chúng tôi còn sao lại một bản để giữ làm bằng cứ, chỉ phiền ngài ký vào đó một chữ làm chứng.

– Hừ, cứ như hai châu ấy đang thuộc về nước ngươi không bằng! Thế còn đúc người vàng thế thân trả nợ thì sao?

– Biết ngài có tài, được vua nước ngài rất trân trọng, tôi hỏi ngài, xin ngài thực bụng trả lời cho: Theo ngài thì Liễu Thăng có phải là tướng giỏi không?

– Giỏi gì hắn! Trong tay có 10 vạn quân mà chỉ một trận đánh đã thua và bị chết chém!

– Ngài nói rất đúng, Vả lại hồi đó Liễu Thăng có còn sống thì cũng đã chết già từ lâu rồi. Chính vì thấy vô lý nên vua Quang Thiệu và Thống Nguyên nước tôi quyết bỏ việc đó. Nay họ Mạc chỉ là giám quốc nên cứ thế mà theo.

Giáp Hải vẻ nhún nhường, khẽ đưa mắt về phía người theo hầu:

– Nghe tiếng ngài là danh nho Bắc quốc, nay mới được gặp, thật là hạnhngộ. Nay tôi có ít lễ vật để tỏ lòng ngưỡng mộ.

Mao Bá Ôn thấy Giáp Hải bày ra những đồ vàng bạc quý giá cùng trầm hương và hoa quả phương Nam liền hoa cả mắt. Y nhìn vào đám hoa quả, cốt làm như không để ý đến những đồ quý giá:

– Quả này là quả gì vậy?

– Nước tôi gọi là vải còn tên chữ của nó là “lệ chi”. Ngày xưa vua Đường Huyền Tông của quý quốc rất thích thứ quả này để chiều lòng Dương Quý phi. Mùa vải năm Giáp ngọ (722), đoàn phu gánh vải nước tôi dọc đường vì khát nước có người vặt lấy một quả, chưa kịp ăn thì đã bị lính Đường đi áp tải đánh trọng thương, lúc khác lại một ông già bị đánh đến chết. Trong đoàn có Mai Thúc Loan, ông này thấy vậy phẫn nộ quá liền đánh trả, chuyện nhỏ thành lớn, sau thành cuộc khởi nghĩa, Mai Thúc Loan xưng vua, gọi là Mai Hắc đế vì ông ấy người đen lắm. Nhà Đường phải mang đại quân sang mới dẹp nổi. Tôi nghĩ, một người gánh vải mà còn làm được chuyện như vậy, kể cũng đáng nghĩ ngợi.

Mao Bá Ôn không nói sao, biết là Giáp Hải nói xa xôi, liền giả cách như không để ý, bóc một quả ăn, khen ngon. Được một lúc, Giáp Hải xin cáo từ, bảo đã sang đến đây mà không đến chào Tổng trấn Lưỡng Quảng không được.

Mao Bá Ôn dâng sớ lên vua Minh, kèm theo sổ sách hai châu Quy, Thuận.

Minh Thế Tông hỏi Thượng thư Bộ Hộ:

– Hai châu ấy là thế nào?

Thượng thư Bộ Hộ nói:

– Xin bệ hạ cho thần được vào thư viện xem bản đồ, sổ sách và đọc các cuốn sử của triều trước thì mới trả lời chính xác được. Nhưng thần nhớ mang máng hình như hai châu này đã thuộc về nước ta từ 500 năm trước rồi thì phải.

Minh Thế Tông bực tức đập bàn:

– Khanh cứ về tra xét cho kỹ rồi tâu đúng sự thật. Nếu quả hai châu ấy đã thuộc nước ta từ lâu thì lại một lần nữa Đăng Dung dối trá, không thể tha được.

7.

Người ta bảo “phúc” thường không tới cùng lúc còn cái “hoạ” thì lại không mấy khi xảy đến đơn chiếc!

Tháng 5 năm Canh ngọ (1539) Hoàng thái hậu nhà Mạc mất. Bà mất cũng không có gì quá đột ngột vì đã 82 tuổi, cái tuổi xưa nay rất hiếm. Sùng An vương Mạc Nhân Trí được giao việc hộ tang. Theo tục lệ và phép nước đã có từ lâu, Thượng hoàng Mạc Đăng Dung để tang mẹ 3 năm, vua Mạc Đăng Doanh và và quần thần để tang 1 năm, người trong kinh thành để tang 100 ngày, toàn dân trong thiên hạ để tang 27 ngày. Bà được đặt tên thuỵ là Chiêu từ Sùng hựu Hiến thành Hoàng thái hậu. Phần mộ gọi là Thuỵ Lăng. Thuỵ Lăng ngay bên cạnh Mả Lăng, nơi phần mộ của Chiêu tổ Quang liệt Cơ mệnh hoàng đế, thân sinh ra Thái Tổ Mạc Đăng Dung.

Mạc Đăng Dung cho xây điện Sùng Đức và đắp một gò đất cao ở bờ sông, gọi là gò Mã Thảo. Quan lại và dân chúng tới Mả Lăng, Thuỵ Lăng dâng hương, trước tiên lên gò đất ở bờ sông để lễ vọng vào điện Sùng Đức. Gò Mã Thảo được đắp nhằm trấn áp phương Bắc nên được dựng ở phía Bắc và trước mặt điện Sùng Đức.

Cái hoạ ập đến sau đó không lâu làm Thái thượng hoàng Mạc Đăng Dung,vua Mạc Đăng Doanh và mọi quần thần đều rất buồn, đó là Tín vương MạcQuyết qua đời! Mạc Quyết lâm bệnh từ khi dẫn quân theo đường Thượng đạo lần thứ hai vào đánh Thanh Hoa. Chính vì vậy, lần ấy đang giữa chừng Mạc Quyết phải dẫn quân trở về khiến quân Mạc bị mất một cánh quân nên cánh còn lại cũng phải rút lui. Người bảo Mạc Quyết bị ngã nước, người bảo bị sốt rét, chỉ biết lúc trở bệnh thì rét từ da thịt rét ra nên bao nhiêu chăn đắp cũng không thấy ấm, hoả lò rừng rực thâu đêm bao nhiêu người xung quanh nóng đến đổ mồ hôi nhưng Mạc Quyết vẫn không làm tan nổi cái rét trong Mạc Quyết. Thuốc thang vào rồi khỏi nhưng da dẻ vàng đi, môi thâm lại và người rộc hẳn, mãi sau mới hồi phục. Nhưng ít lâu sau lại trở bệnh! Cứ thế lúc khỏi lúc ốm và Mạc Quyết suy kiệt dần. Hôm đưa linh cữu Thái hậu tới Thuỵ Lăng, Mạc Quyết còn theo được đến tận nơi nhưng trở về từ đó không thể trở dậy nổi. Thượng hoàng Mạc Đăng Dung đến Phủ Tín thăm em, Tín vương Mạc Quyết nói:

– Ngày trước nghe tin nhà Minh động binh, Tĩnh Quốc công dâng kế nên học theo cách của Lý Thường Kiệt đánh sang Châu Khâm, Châu Liêm, Châu Ung, Thượng hoàng nhất quyết không theo. Bây giờ Thượng hoàng có muốn trở lại với kế đó thì cũng không còn Tĩnh Quốc công mà em thì khó có thểtheo giúp việc quân được.

Thượng hoàng cầm tay em:

– Em hãy nghỉ nơi tĩnh dưỡng. Việc nước rất hệ trọng nên phải suy tính kỹ. Mọi kế sách của các đại thần, anh và Đăng Doanh đều phải nghe và lựa lấy những điều hay lẽ phải. Em thấy đấy, từ lúc Nguyễn Kim cho người sang cầu cứu nhà Minh đến nay và nhà Minh động binh, tính ra đã 6 năm, mặc dù nhà Minh liên tục đe doạ và đòi hỏi đủ điều, chúng ta chỉ mất cho chúng một số đồ cống như các triều đại trước đây, mà cũng không đủ như chúng đòi hỏi và như ta đã hứa. Đất đai thì vẫn không để mất lấy một tấc. Còn như hai châu Quy, châu Thuận, cũng như đất Vật Dương, Vật ác là do triều Lý làm mất cách đây tới gần 500 năm. Anh nghĩ rút củi đáy nồi làm cho nước trong nồi bớt sôi cũng là một trong kế sách hay nên đã theo, hy vọng đến một lúc nào đó nước sẽ nguội hẳn. Còn như giặc vẫn cứ kéo sang thì ta sẽ đánh. Đầu tiên Cao Bằng, Lạng Sơn sẽ làm giặc nản lòng, sau đó đến lượt Chi Lăng sẽ khiến chúng thất điên bát đảo, giặc tràn xuống nữa thì thành Xương Giang là mồ chôn chúng, bến Bình Than lại thêm một lần máu chảy trôi chày, sông Bạch Đằng sẽ lại một lần nữa máu trôi đỏ nước.

Mạc Quyết xiết chặt tay anh:

– Em chỉ sợ anh nao núng, chứ vừa tìm ra kế sách hay cho đất nước được yên, vừa đỡ cho sinh linh khốn khổ thì càng hay chứ sao. Anh và quần thần lại sẵn lòng quyết tâm như vậy, em dẫu có không được theo anh đến cùng cũng yên lòng.

Cả hai anh em đều không cầm được nước mắt. Mạc Quyết qua đời đêm ấy. Đó là một ngày đầu thu, mới chớm thu mà trời đất thật lạ lùng: Rét đến mức người già phải tìm áo ấm để mặc. Nhưng chỉ vài ngày sau thời tiết lại trở lại bình thường như mọi thu khác.

Hồi Hoàng thái hậu mất, vì vướng sinh nở nên Kim Thoa không về dự lễ tang được, lần này mang cả con lớn con bé cùng chồng về Cổ Trai để tiễn Tín vương. Sau công việc, nàng cùng các con ở lại Vọng Giang Lâu chơi, hẹn chồng ít tuần nữa đem hàng xuống Minh Thị thì đón nàng về. Kim Thoa đẫy người so với trước và không còn vẻ một nàng công chúa ngây thơ mà đã ra dáng người mẹ một nách hai con, người vợ đảm đang mọi việc. Duy cái tính khiến chồng phải sợ thì không thay đổi. Đã vậy nàng lại có “máu sư tử Hà Đông”. Tuy nhiên đấy là khi ở nhà, khi chỉ có hai vợ chồng với nhau, còn trước mọi người bao giờ nàng cũng tỏ ra biết lễ nghĩa nên không ai nhận ra, trừ một người, đó là Khánh Diệm. Đàn bà với nhau, lại thuộc tính thuộc nết nhau, khó mà qua mắt nổi. Một hôm Khánh Diệm vui vẻ bảo:

– Mày giỏi thật đấy, làm thế nào mà Đỗ Dự nó sợ mày một vành thế hả?

– Đâu! - Kim Thoa chối - Cháu có làm gì để anh ấy sợ đâu!

– Lại còn giấu cô nữa! Hôm Đỗ Dự nó xuống thuyền, cô đứng trên lầu vô tình thấy mày dí ngón tay vào trán nó, vừa như yêu lại vừa như đe ấy!

– Chết thật! Có ai trông thấy nữa không cô?

– Yên chí, không ai cả. Thảo nào ngày trước Chiêu Tông sợ mày một phép!- Giọng Khánh Diệm bỗng buồn hẳn đi - Còn cô, ngày trước thấy Nguyễn Lĩnh lăng nhăng, cô chỉ biết vào buồng khóc thầm thôi!

– ... Thế cô...?

– Cô đang cân nhắc.

– Vậy á? Thôi, cô cân nhắc làm gì nữa!

Hơn một tháng sau Đỗ Dự đưa thuyền xuống đón vợ và các con về. Tất nhiên không thể không chở theo hàng hoá tới Minh Thị. Hai lần trước vì về quê ngoại chịu tang Hoàng thái hậu và Tín vương nên Đỗ Dự không thể mang theo hàng hoá, gặp chàng khách buôn tuy tỏ lòng thông cảm nhưng thực bụng thì họ thất vọng vì không mua được hàng. Đồ gốm Phù Lãng, Chu Đậu, Bát Tràng càng ngày càng được ưa chuộng. Vì thế lần này Đỗ Dự đưa xuống những năm thuyền, thuyền nào cũng đầy ắp đồ gốm. Quả nhiên, chưa đầy một ngày đã bán hết.

Đỗ Dự còn vui vì vô tình học được cách khoe ấm độc đáo từ một trò lạ của một ông lão ở chợ. Lão này bày bán bộ ấm chén đời Hán. Có người bảo đồ của lão không có gì đặc biệt ngoài việc nó được làm cách đây 1500 năm, còn thì kiểu dáng thì thợ gốm của ta ở Phù Lãng, Chu Đậu cũng làm được, thậm chí nhiều cái còn đẹp hơn. Lão chẳng nói chẳng rằng, chỉ lấy trong túi ra mấy cái ấm của ta, thả tất cả vào chậu nước cùng với cái ấm Hán, cái ấm Hán nổi như chiếc thuyền con không hề tròng trành, ấm của ta cái quai nặng hơn vòi, cái vòi nặng hơn quai nên nếu ấm không nghiêng về bên này thì cũng ngả về bên kia, có cái nước còn qua đằng vòi vào trong ấm thế là ấm chìm! Người xem quây quanh lão như xem một trò ảo thuật. Nhiều người trầm trồ khen cái ấm Hán. Chợt có người bảo:

– Ấm không phải là thứ để thả xuống nước chơi nên vòi với quai bên nặng bên nhẹ thì có can hệ gì?

Lão nọ nói nói:

– Đúng vậy đấy, vòi với quai cái nào nhẹ hơn hay nặng hơn cũng không làm cho ấm chè ngon hay không ngon. Nhưng xét kỹ ra, cái ấm Hán vẫn cứ hay hơn!

– Ấm là để pha trà. Muốn giữ được vị chè ngon lâu ấm phải đủ sức nóng. Tôi có cái ấm đời Tống, nhưng chỉ để bày cho đẹp còn như pha trà thì cứ phải ấm ta vì ấm ta giữ nhiệt tốt. Có lẽ vì chất đất để làm ấm ta nó hợp với trà của ta, nước chế của ta. Chả thế mà các cụ có câu: “Ta về ta tắm ao ta”!

Lão bán ấm cự lại. Những người xung quanh cũng mỗi người một ý. Đỗ Dự muốn góp chuyện nhưng nghĩ lại thôi, chỉ mua luôn cái ấm Hán, định bụng sẽ học theo cách làm ấm của người phương Bắc. Lão bán ấm bảo:

– Chú thực tinh đời. Tôi có giắt theo đây ít trà ngon, ta vào cái quán kia, tôi sẽ pha một ấm vào cái ấm Hán này để chú thưởng thức vị trà của nó. Bảo trà của ta chỉ hợp với ấm của ta chứ không hợp với ấm của họ là tôi dứt khoát không chịu, nhưng chả nhẽ lại cãi, mà cãi làm sao được với những người không biết gì, chỉ cả vú lấp miệng em!

Lão nọ lại một lần nữa làm Đỗ Dự phải thán phục về cách pha trà cầu kỳ. Người đang khát nước hay kẻ tham ăn tục uống mà nhìn lão pha trà thì đủ là sốt ruột! Đỗ Dự bỗng cảm thấy ái ngại:

– Bán ấm đi rồi thì ông còn đâu cái thú này nữa?

– Tôi vẫn còn bộ ấm chén khác, đời Tấn, nghĩa là ngay sau đời Hán và thời Tam Quốc. Nó có những hai lần vỏ. Giữa hai lần vỏ trống không. Chỗ quai có một cái miệng nhỏ chỉ đút vừa ngón tay út, cũng có vung đậy hẳn hoi, để rót nước nóng vào khoảng trống giữa hai lớp vỏ, nhờ vậy ấm giữ được nhiệt lâu. Vốn là, tôi có một ông bạn già, sáng nào cũng cùng ông ấy thưởng trà sen ở bộ ấm chén Hán, nay ông ấy mới mất, cứ trông thấy ấm là lại nhớ ông ấy, vậy nên nghĩ phải cho cái ấm nó đi thì may ra mới khuây khoả được. - Lão bỗng cười khà khà - Chả là tôi định học thói của Trần Phồn đời Hậu Hán. Ông này có người bạn rất thân tên là Từ Trĩ và dành riêng cho bạn một cái giường, khi bạn đến thì mời ngồi, lúc bạn về thì treo lên, không cho ai khác ngồi cả. Trước đây có lần tôi nói với ông bạn già của tôi rằng nếu ông ấy mất, không còn ai tri kỷ nữa thì tôi dứt khoát đập bỏ bộ ấm chén này; ông ấy bảo đừng đập, thà đem bán còn được ít tiền để đến ngày giỗ ông ấy có tiền mà mua trà ướp sen đem sang cúng ông ấy! Tôi lại bảo giả sử tôi chết trước ông ấy thì sao? Ông ấy bảo không bao giờ lại thế. Quả nhiên ông ấy đi trước tôi. Nay tôi bán bộ ấm chén này cũng là theo lời ông ấy.

– Thú thực tôi chưa gặp ai lạ lùng như các ông!- Đỗ Dự bảo.

– Tôi cũng chưa gặp một ai sành đồ gốm như chú. Thế chú người đâu ta?

Đỗ Dự thành thật nói về mình. Lão càng nghe càng ngây ra rồi rối rít xin lỗi:

– Người như chú đáng lẽ tôi phải tặng không bộ ấm chén mới đúng, chứ ai lại bán. Cũng tại chú không nói trước. Chả nhẽ bây giờ tôi trả lại tiền chú... à thôi, tôi còn ít trà ướp sen đây, biếu chú để tỏ lòng tri âm, hạnh ngộ vậy. Hoá ra chú là Phò mã nhà Mạc cơ đấy.

– Ấy chết, ông đừng nói thế! Vợ tôi là con gái Thái sư Mạc Quốc Trinh, ngày bé được Thái hậu yêu quý và gọi là con nên Thái thượng hoàng cũng coi như con.

– Thái thượng hoàng thật nhân đức!

Lão bán ấm quay sang chuyện thời cuộc một lúc nữa rồi chia tay. Lão là Trịnh Duy Thuận, em Lỵ Quốc công Trịnh Duy Thuân, được lệnh của Lê Trang Tông và Nguyễn Kim bí mật về nước để dò xét tình hình nhà Mạc. Lão đi khắp chốn với nhiều bộ dạng khác nhau nhưng ưa nhất là đóng vai người bán ấm vì lão sành sỏi về đồ cổ và cũng sành thú ẩm thực. Lão luôn tìm cách bán ấm cho những người có vai vế, vừa bán vừa gạ chuyện. Thừa biết Đỗ Dự là ai, nên lão đã nghĩ đến nước tặng người con rể nhà Mạc bộ ấm chén để có cớ chuyện trò nhưng không ngờ vừa đạt được mục đích đó, lại vừa có tiền. Ngoài mục đích dò la tình hình Cổ Trai, Minh Thị lão còn đạt được mục đích thứ hai: dúm “trà tri âm, hạnh ngộ” biếu Đỗ Dự có pha thuốc độc. Được cái ấm quý và dúm trà ngon, Đỗ Dự mang cả ấm cả trà lên lầu pha, cùng vợ và chị dâu uống. Tuy nhiên Khánh Diệm không uống vì chỉ quen uống nước che tươi.

Mấy ngày sau hai vợ chồng Đỗ Dự đều lẩm ngẩm đau bụng và mấy hôm sau nữa lần lượt chết trong cơn đau xé ruột. Trước khi chết Đỗ Dự còn kịp tới lò gốm bảo thợ học theo cách làm ấm của người Hán, sau đó cất bộ ấm chén ở chỗ trang trọng mà không hề biết mình chết chính vì cái ấm đó.

Năm sau nghe theo anh, công chúa Khánh Diệm tái giá với Lương Khê hầu Bùi Đổ.

Vậy là ở cái lầu sang trọng bên sông, gần chợ và bến Minh Thị từ nay không còn bóng người đàn bà bao nhiêu năm nay lúng túng sống trong cảnh hiu quạnh và những ký ức vừa ngọt ngào vừa cay đắng mà mỗi lúc chiều tà thường đứng tựa lan can, mỏi mòn trong ánh hoàng hôn vật vã. Cũng không còn thấy bóng đoàn thuyền quen thuộc chở đầy đồ gốm từ thượng lưu xuôi dòng Văn úc cập bến Minh Thị như những ngày nào. Chuyện vui chuyện buồn cứ thế đan xen. Có điều chợ và bến sông vắng hẳn đi. Nhưng buồn vắng không lâu, khi từng đoàn thuyền ngoại quốc vẫn ngày ngày cập bến thì thuyền từ các nơi trong nước vẫn cứ đổ về Minh Thị. Đỗ Dự mất rồi, đã có những người khác. ở đâu đó, những lò gốm vẫn không ngừng nhả khói, những người thợ bịt bạc vẫn miệt mài trang sức cho những bộ ấm chén, những người thợ khảm trai thì mải miết tô điểm cho những sập gụ, tủ chè... Vọng Giang Lâu cũng không ít khách đi vì thợ mộc tứ xứ vẫn thường đến xem các bức chạm trổ và trầm ngâm với câu chuyện về hai nàng công chúa.

***

Một ngày tháng Giêng năm Canh tí (1540), trên đường dẫn về Cổ Trai có một đoàn kỵ mã phi nước đại, các chiến binh rạp người trên lưng ngựa, lông mày lông mi vàng khè bụi đường, ngọn cờ lông công trên tay người đi đầu oằn oại, tơi tả vì đã trải qua một đoạn đường dài suốt từ kinh đô về đây.

Tới nơi, tất cả dừng lại ngoài điện Tường Quang, chỉ có Phò mã nhà Mạc là Nguyễn Liễn, con trai Tây Quốc công Nguyễn Kính vào điện Hưng Quốc gặp Thái thượng hoàng. Vừa trông thấy Nguyễn Liễn trong dáng điệu buồn bã, mệt mỏi, Thượng hoàng giật mình.

– Muôn tâu Thái thượng hoàng!... Hoàng đế đã băng hà! - Nguyễn Liễn nghẹn giọng.

– ... Ngươi... ngươi nói sao?

– Tâu Thái thượng hoàng! Hoàng đế, nhạc phụ của cháu đã băng hà!

Mạc Đăng Dung giơ cả hai tay lên trời:

– Giời hại ta!

Trong chưa đầy nửa năm trời mà bao nhiêu tang tóc đổ xuống nhà Mạc!

Ngay hôm đó, Thái thượng hoàng Mạc Đăng Dung xa giá rời Dương Kinh để lên kinh đô, đưa con trưởng Thái Tông Khâm triết Văn hoàng đế Mạc Đăng Doanh là Mạc Phúc Hải nối ngôi, đổi niên hiệu Đại Chính thành năm Quảng Hoà thứ nhất. Mạc Đăng Doanh lên ngôi ngày mồng 1 tháng Giêng năm Canh dần (1530), mất ngày 25 tháng Giêng năm Canh tí (1540), ở ngôi được 10 năm.

8.

Năm vua Thái Tông nhà Mạc qua đời là năm Nguyên Hoà thứ 8 của triều Lê Trang Tông và niên hiệu Gia Tĩnh thứ 19 đời vua Thế Tông nhà Minh bên Trung Quốc.

Lúc này, Dực Nghĩa hầu Trịnh Kiểm đã theo Thượng phụ Thái sư Hưng Quốc công Nguyễn Kim sang Ai Lao được 13 năm, giúp Nguyễn Kim và sau đó là Lê Trang Tông được rất nhiều việc, càng ngày càng tỏ ra là một người anh dũng, tài lược nên được Trang Tông thăng cho làm Dực Quận công, Đại tướng quân. Cùng lúc, Trang Tông còn phong tước cho các tướng: Trịnh Công Năng làm Tuyên Quận công, Lại Thế Vinh làm Hoà Quận công, Hà Nhân Chính làm Thuỵ Sơn hầu, Đinh Công Lương làm Lôi Phong tử, Đinh Công Đống làm Lôi Vũ nam, Trịnh Duy Thuận làm Quảng Du tử. Ngoài ra còn có Tường Quận công, Từ Quận công, Dương Quận công, Bảo Quận công... Trịnh Duy Duyệt, Trịnh Duy Liệu tuy đã mất cũng được truy phong lên một bậc. Lỵ Quốc công Trịnh Duy Thuân vì tước đã cực phẩm, chỉ sau có Nguyễn Kim nên chỉ được ban tặng bổng lộc chứ không thăng tước.

Trở về Ai Lao, lúc đầu Trịnh Duy Thuận thấy mạng mỡ bên phải ngứa, gãi đến toé máu, bôi đủ các thứ thuốc cũng không khỏi, chẳng những vậy chỗ ngứa còn lở loét và vết loét cứ loang rộng dần. Trang Tông cho quan ngự y đến thăm bệnh, mời cả thầy thuốc người Lão Qua, người Xiêm La tới xem bệnh cắt thuốc. Ai cũng bảo vết loét ấy là do da bị ngấm một thứ thuốc độc, giá như ngay lúc đầu biết mà đắp thuốc thì khỏi nhưng do gãi nên thuốc độc ngấm vào máu, muốn trị được còn phải lâu dài. Rồi họ hỏi Duy Thuận có giắt hay giấu cái gì ở đó lâu ngày không? Như nắm lá ngón chẳng hạn? Mặt Duy Thuận tái dần nhưng lão không dám nói thật, chỉ bảo: “Thường chỉ dúm trà thôi mà”. Những người ở đấy ai đã từng uống trà với lão đều giật mình. Chỗ loét vẫn lan rộng thêm và ăn sâu vào, cuối cùng Duy Thuận thối thịt mà chết. Trước khi chết lão rên rẩm nói với những người xung quanh: “Bây giờ ta mới biết thế nào là ác giả ác báo”. Xác lão trông còn ghê sợ hơn xác người hủi, lại sợ bị lây độc nên không một ai dám động vào xác lão, kể cả những người hủi dù họ được hứa trả với giá rất cao. Cuối cùng lão nằm đâu vẫn nguyên đó, không được khâm liệm và người ta đành phải tưới dầu lên vào nhà, đốt nhà cùng với xác lão.

Được tin vua nhà Mạc mới mất, Trang Tông liền họp các tướng để bàn việc tiến quân về nước.

Trịnh Công Năng can:

– Từ trước đến nay mọi chủ trương lớn nhỏ của nhà Mạc đều do Đăng Dung. Phúc Hải còn trẻ nên Đăng Dung lại càng phải hết lòng vì đứa cháu, do vậy dễ gì chúng ta đánh được.

Lại Thế Vinh tâu:

– Cứ như Quảng Du tử đi dò la về nói thì mấy năm dưới thời Đăng Doanh, năm nào cũng được mùa, thương mại phát triển, nhà đêm ngủ không phải đóng cổng, của rơi giữa đường không ai nhặt, đi đâu không phải mang theo khí giới phòng thân, qua đó đủ biết thuyết pháp trị được áp dụng từ thời Đăng Dung đến lúc này đã thấm nhuần. Thực túc thì binh cường, quân Mạc do vậy cũng rất mạnh, bằng chứng là mười năm nay mấy lần chúng ta chinh Đông, tuy lúc đầu có thu được thắng lợi nhưng rốt cuộc lần nào cũng phải rút trở lại Ai Lao. Nếu không có Ai Lao thì sự nghiệp trung hưng đâu được như ngày nay. Còn như nhà Minh, nhận vàng bạc của ta và hứa giúp ta, tuy có làm cho nhà Mạc khiếp sợ nhưng cũng chưa khiến quân Mạc phải mất một mũi tên hòn đạn nào. Vậy nên chúng ta hãy chờ đợi một thời gian nữa xem sao.

Nguyễn Kim nói:

– Tuy mọi chủ trương của nhà Mạc lâu nay đều do Đăng Dung nhưng mấy năm nay nhà Mạc hưng thịnh được lại nhờ vào tài xoay xở của Đăng Doanh. Vì vậy Đăng Doanh mất đi vẫn làm cho nhà Mạc suy đốn cho dù Đăng Dung vẫn còn. Đăng Dung lâu nay bệnh tật, lại thêm nhiều lo nghĩ nên không còn được như trước. Phúc Hải thì lên ngôi đột ngột nên chưa được chuẩn bị nhiều. Muốn biết thêm nhà Mạc thực hư như thế nào, hãy nghe Tây Quận công nói xem sao.

Tây Quận công Lê Phi Thừa vốn là tướng nhà Mạc. Năm Nhâm thìn (1532), sau khi đánh đuổi được Nguyễn Kim về Ai Lao, vua Mạc cử Trung quan là Trung Hậu hầu Dương Chấp Nhất làm Đại tướng quản thống toàn bộ dân chúng và binh lính 3 phủ và 3 ty trong xứ Thanh Hoa. Lê Phi Thừa khi đó là Tây An bá gièm pha với vua Mạc rằng Thanh Hoa là nơi núi sông hiểm trở, ruộng đất phì nhiêu, binh lương đầy đủ nên quyền hành không nên giao cho một người, tất sẽ dẫn đến hoạ hoạn. Mạc Đăng Doanh nghe theo, liền chia Thanh Hoa ra làm đôi, thăng cho Lê Phi Thừa làm Tây An hầu, cùng với Dương Chấp Nhất mỗi người cai quản một nửa để họ khống chế lẫn nhau. Từ đó Lê Phi Thừa và Dương Chấp Nhất hiềm khích nhau, thỉnh thoảng triều đình lại nhận được biểu của người này tâu bày và nói xấu, kể tội người kia. Khâm sai vào điều tra mới rõ Dương Chấp Nhất tuy cũng có điều nọ tiếng kia nhưng Lê Phi Thừa mới là kẻ đáng tội. Y kiêu căng, phóng túng, tham lam, ăn đút ăn lót đủ thứ. Cùng với điều đó, trong triều nhiều người cho rằng không nên để Chấp Nhất và Phi Thừa cai quản Thanh Hoa vì cả hai đều không phải là đối thủ của Nguyễn Kim và Trịnh Kiểm. Mạc Đăng Doanh nghe ra, liền cử hoàng đệ là Hoằng vương Mạc Chính Trung vào cai quản suốt từ Thanh Hoa trở vào mạn trong. Mạc Chính Trung chưa kịp đi thì Lê Phi Thừa đột ngột cất quân đánh Dương Chấp Nhất rồi sang Ai Lao quy thuận Lê Trang Tông, được Trang Tông thăng cho tước Tây Quận công. Chuyện xảy ra vào năm Đinh dậu (1537), đến nay đã 3 năm trôi qua.

Lê Phi Thừa tâu:

– Tuy nhà Mạc đang hưng thịnh nhưng lần này nếu chúng ta Đông chinh vẫn có thể thắng được. Trông coi suốt mấy châu ái, Hoan, Diễn, Ô, Quảng bây giờ là Mạc Chính Trung, coi Ô, Quảng là Mạc Nhân Phủ và Mạc Quang Khải. Chính Trung là Hoằng vương, em của Đăng Doanh nên có đủ mọi quyền lực. Nhưng có tài để cai quản nổi hay không thì lại là chuyện khác. Nhà Mạc sau khi Vũ Hộ và Phạm Gia Mô cùng một số kẻ khác mất, chỉ còn bốn người sau đây là đáng kể: Lê Bá Ly, Nguyễn Bỉnh Đức và Nguyễn Kính. Lê Bá Ly lấy Trang Hoà trưởng công chúa là em gái Đăng Dung, Nguyễn Bỉnh Đức là bạn học của Đăng Dung thuở nhỏ, được ban quốc tính nên gọi là Mạc Ninh Bang, con trai Nguyễn Kính thì là Phò mã của Đăng Doanh. Ba người này đều nặng ân nghĩa với Mạc Đăng Dung nên sẽ cố hết sức vì nhà Mạc.

Trịnh Kiểm hỏi:

– Tôi nghe nói sau những khai quốc công thần kể trên của nhà Mạc thì Nguyễn Thiến, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Giáp Hải, Phạm Tử Nghi cũng đáng kể lắm phải không?

– Tôi cũng nghĩ vậy nhưng vì họ chưa hoặc là không được nắm quyền lớn nên hiện nay không có gì đáng ngại. Nếu có ngại thì ngại một người vừa có tài vừa nắm quyền lớn, đó là Khiêm vương Mạc Kính Điển là con thứ ba của Đăng Doanh và là em Phúc Hải.

Trịnh Kiểm nói:

– Biết mình biết người thì trăm trận trăm thắng, không biết thì trăm trận đều thua. Tâu bệ hạ và Thượng phụ, ý kiến của các quan đều có cái đúng nhưng đều chưa đủ để nói rằng đã biết mình biết người. Nhà Mạc dẫu có thế nào thì vẫn mạnh hơn ta nên chúng ta còn được đến ngày nay chính là do nhờ được đất Sầm Châu này. Nhưng muốn thắng được chúng thì phải có sức nhà Minh. Nhà Minh không phải không hết lòng giúp nhưng do nhà Mạc khôn ngoan tìm cách ngăn trở nên quân Minh vẫn chưa hành động được gì nhiều. Đăng Doanh mất chính là dịp để ta đánh Mạc, nhưng muốn đánh thắng thì cần tới hai điều, một là lại phải cho người cầu cứu nhà Minh lần nữa. Nhà Minh rất giận nhà Mạc lừa dối họ, bảo đúc người vàng thế thân nhưng không thấy đâu; vậy thì chúng ta sẽ đúc người vàng cống họ để tỏ lòng thành thật, bảo vì lâu nay lưu vong, quốc khố có hạn nên người vàng bé, hứa sau này thắng lợi, hàng năm sẽ đúc người vàng to bằng người thật. Hai là Đông chinh lần này phải đánh vào nơi địch không ngờ, chứ không phải nhằm vào châu ái như mọi lần.

Trang Tông khen:

– Hay lắm, trời đã cho ta Thượng phụ, lai cho ta tướng quân, sao mà không thắng được nhà Mạc cơ chứ!

Quan Khâm thiên giám tâu:

– Đêm qua thần xem thiên văn, thấy mạn Đông thưa sao nên trời không được sáng, Kim tinh lại càng mờ nhạt; mạn Tây thì sao chi chít, Mộc tinh sáng rực. Đó là điềm nhà Lê bắt đầu mạnh mà nhà Mạc thì bắt đầu suy. Đang lúc ấy, có ngôi sao băng từ phía Hoả tinh bay về phía Thuỷ tinh, mà Thuỷ tinh thì khi mờ khi tỏ. Hoả tinh ứng với phương Bắc, Thuỷ tinh ứng với phương Nam, đó là điềm phen này dứt khoát nhà Minh sẽ cứng tay với nhà Mạc. Như vậy, thiên văn cho thấy nhà Mạc đang bất lợi vì thiên văn tức là xem khí âm khí dương giao hoà ở khoảng giữa bầu trời và mặt đất qua đó mà sự thịnh suy. Lại nữa, hồi năm Đinh dậu, vào tháng Tư, Thanh Hoa xảy ra bão lớn và sóng thần, nước biển dâng tràn, nhiều người và súc vật chết đuối; khi đó thần đã đoán thể nào nhà Mạc cũng có chuyện, quả nhiên sau đấy ít lâu thì Tây Quận công đánh phá tam ty nhà Mạc và mang quân sang Ai Lao về với Hoàng thượng. Còn như mùa hè năm ngoái, sau nhiều năm mưa gió thuận hoà, khắp nơi trên đất Mạc đâu đâu cũng hạn hán, tháng 10 thì có động đất; thần nghĩ nhà Mạc ắt có chuyện, y như rằng sang tháng Giêng thì Đăng Doanh chết. Còn như năm nay, tuy thiên nhiên bên nước nhà chưa có hiện tượng gì được nhưng nghe nói hồi đầu năm nước các con sông khắp miền tứ chính[24] đều rất cạn, đó cũng là điềm giời bất lợi cho nhà Mạc vậy.

Lê Trang Tông mừng lắm, liền cho ngay người mang lễ vật sang nhà Minh đồng thời giao cho Nguyễn Kim định ngày xuất quân.

***

Vua Mạc Phúc Hải chưa kịp xử trí khi nhận được tin quân nhà Lê từ Ai Lao tiến về Thanh Hoa, hiện đã tới Lôi Dương, thì lại được tin đại quân nhà Lê do cha con Nguyễn Kim, Trịnh Kiểm đánh Nghệ An và đã chiếm được thành Tương Dương; Hoằng vương Mạc Chính Trung khẩn thiết xin quân cứu viện.

Lê Bá Ly xin tự mình đem quân thuỷ vào Nghệ An. Nhà vua nghe theo đồng thời sai Nguyễn Kính, Nguyễn Thiến chia làm hai đường thuỷ bộ đem quân vào Thanh Hoa; Mạc Kính Điển tiến đánh Vũ Văn Uyên, Vũ Văn Mật ở Tuyên Quang.

Cùng lúc ấy ngựa lưu tinh từ biên cương về phi báo quân Minh lại đem quân áp sát biên giới, khác với lần trước lần này chúng tỏ ra quyết liệt. Tham chính nhà Minh là Vạn Đạt sai Vương Lương Phụ đem tờ sức của Minh Thế Tông kể tội Thượng hoàng nhà Mạc gian trá, dâng những đất đai đã thuộc về Bắc Quốc từ 500 năm nay, người vàng đã không có, các đồ cống nạp khác cũng không đủ, vì thế nay đòi đích thân phải đến Trấn Nam Quan, tự trói mình quy hàng, nộp đất dựng mốc, bỏ đế hiệu đã tiếm xưng, nhận ấn An Nam đô thống sứ và vâng lĩnh lịch theo đúng ngày tháng của Trung Quốc, thì sẽ tha tội chết, bằng không sẽ quyết đánh. Trên thực tế chúng đã gây xung đột ở một số nơi.

Vua Mạc phải thân về Cổ Trai, đem theo nhiều đại thần để tâu bày sự việc với Thái thượng hoàng. Mạc Đăng Dung nói:

– Đây lại do bọn Nguyễn Kim xúi giục thôi. Mấy năm nay chúng cầu cứu nhà Minh không mấy kết quả nên lần này chắc chắn sẽ làm đến nơi đến chốn. Nhà Minh cũng vậy, diễu võ giương oai bao nhiêu năm nay không được gì nên lần này hẳn cũng sẽ quyết tâm. Chúng là nước lớn ta là nước nhỏ, trong lịch sử bao nhiêu lần Đại Việt từng thắng chúng nhưng đánh Đông hay Ba Đông). Tứ chính thường được gọi chệch là tứ chiếng. Thắng rồi vẫn phải cầu hoà, xưng thần và triều cống huống chi bây giờ đất nước lại có nội phản. Các ngươi thử nghĩ xem, trong hai đằng nên chọn đằngnào: Đưa dân chúng vào cuộc chiến tranh, gây ra cái chết cho muôn ngàn sinh linh; hoặc chỉ riêng một người sẵn sàng chịu tiếng mà cả dân tộc được yên? Điều nào đúng, điều nào không đúng? Điều nào đáng chê trách, điều nào châm chước? Việt vương Câu Tiễn ngày xưa khi mất nước đã phải đem cả vợ con cùng mấy đại thần sang giữ ngựa cho vua Ngô Phù Sai, rồi nếm cả phân đoán bệnh cho Phù Sai để thi hành kế phục quốc, người đời chỉ khen chứ có ai chê đâu. Cho nên, trong những yêu cầu của nhà Minh, cái nào thấy có thể chấp nhận được, ta hứa sẽ chấp nhận. Trước mắt và bề ngoài là thế còn sau đó sẽ hay, cũng như ta từng hứa sẽ đúc người vàng thế thân nhưng có đúc gì đâu, rồi tìm cách chối từ hẳn, họ cũng phải chịu. Họ gọi ta là gian trá cũng vì vậy. Với họ không thể thật thà được. Nếu cứu được đất nước và muôn vàn sinh linh, bớt gánh nặng cho ngân khố quốc gia mà bảo là gian trá trá thì ta nguyện làm kẻ gian trá và đến kiếp sau cũng vẫn cứ làm kẻ gian trá!

Các quan đều lấy làm ái ngại. Có người nói:

– Tâu hoàng thượng, nhưng chúng nói sẽ chỉ ấn phong An Nam đô thống sứ...

Thượng hoàng cười, nói tiếp:

– Đô thống sứ hay Quốc vương suy cho cùng chỉ là tên gọi, ta có coi là gì đâu vì gọi thế nào đi chăng nữa thì ta vẫn là Thượng hoàng, Quảng Hoà vẫn là vua của đất nước này, các khanh vẫn là đại thần, vẫn là công hầu khanh tướng của triều đình và bổng lộc có kém đi đâu. Chuyện nhận lịch của họ càng không đáng phân vân, ta cứ theo niên hiệu của ta mà gọi. Việc ứng biến để thiên hạ được yên và mưu tính nghiệp lớn mai sau, nhiều khi phải nhún mình. Vì vậy nay mai ta sẽ lên Nam Quan mang theo biểu xưng thần, cứ nói là xin bỏ đế hiệu và lĩnh lịch của họ; trong biểu cứ viết là “tự trói mình”, “rập đầu nhận lỗi” theo đúng lời lẽ ước lệ của giấy tờ văn chương cổ phong và cũng tỏ ra chân thành khiêm tốn. Chứ ta đủ khôn để không dại gì mà trói mình, tự đưa mình vào chỗ chết. Xưa năm người con của Sĩ Nhiếp vì cả tin nghe lời Lữ Đại đã cùng gia quyến ra hàng nhà Đông Ngô mà tất cả đều bị giết chết. Nhà Nguyên sau khi bãi chiến với nhà Trần, có đòiNhân Tông sang chầu, Nhân Tông khôn ngoan kiếm cớ từ chối, nhà Nguyên cũng không làm gì được. Ai dại ai khôn chính là bài học cho ta. Cho nên ta đến Nam Quan sẽ mang theo rất nhiều quân. Đó là những cái chấp nhận được.

Ngừng một lát, Thượng hoàng nói:

– Còn như nộp đất dựng mốc thì quyết không. Chỉ có điều làm sao vừa giữ được nguyên vẹn biên cương lãnh thổ lại vừa tránh được cái hoạ xâm lăng, đấy là điều ta nghĩ mãi không ra. Trước đây ta mạo nhận châu Quy, châu Thuận là của mình, nay dẫu muốn tái diễn chuyện cũ cũng không còn những đất như vậy nữa mà tạo giả! Đấy mới là điều chính yếu làm ta trằn trọc ngày đêm.

Thái bảo Mạc Văn Minh tâu:

– Hiện nay ở biên cương có bốn động chính ra là của Bắc quốc nhưng động trưởng các động ấy vì không thần phục triều Minh nên đã về với Đại Việt, nay ta có thể xem xét đem trả lại họ.

Thượng hoàng ngẫm nghĩ rồi nói:

– Khanh trình bày kỹ nghe xem nào.

Mạc Văn Minh cho hay: Những nơi thuộc Khâm Châu bên Bắc quốc sát biên giới Đại Việt được gọi là “động” vì sinh sống ở đó gồm toàn người “rợ” chứ không phải người Hán. Những động này tập hợp thành những “đô”. Tất cả gồm 3 đô, 7 động. Đô Như Tích gồm 4 động: Tư Lẫm, La Phù (còn gọi là Tê Phù), Liễu Cát, Kim Lặc (còn gọi Tư Lặc); đô Chiêm Lãng gồm 2 động Cổ Sâm, Chiêm Lãng; đô Thời La chỉ có 1 động là Thời La. Năm Chí Nguyên (1285 - 1314), động chủ động Tư Lẫm là Hoàng Thế Hoa vì có công nên được Nguyên Thế Tổ ban ấn tín cai quản cả 7 động. Nhà Minh lập quốc (1368), các tướng Minh là Lưu Vĩnh Trung, Chu Lượng Tổ đến Khâm Châu nhậm chức đã đổi chức động chủ thành động trưởng. Do dân cư các động lúc này đã đông nên phải thành lập các thôn, như 4 động La Phù, Cổ Sâm, Kim Lặc, Liễu Cát vào năm Đinh hợi (1427) có tổng cộng 29 thôn với 292 hộ, cũng có sách nói chỉ có 9 thôn. Sở dĩ biết như vậy vì năm ấy 4 động trưởng của 4 động này là Hoàng Kim Quảng, Hoàng Khoan, Hoàng Tử Kiều, Hoàng Kiến vì bất bình mà phản lại nhà Minh mà về với Đại Việt, nộp sổ sách đất đai 4 động, dăng dài hơn 200 dặm phụ vào Đại Việt. Nhà Lê bèn nhập các động La Phù, Kim Lặc, Liễu Cát vào phủ Vạn Ninh, động Cổ Sâm vào phủ Tân Yên và phong chức tước cho các vị động trưởng, như Hoàng Kim Quảng được phong Kinh lược sứ, 3 người kia làm Kinh lược đồng tri, cấp dưới của họ làm Thiêm sự. Nhà Minh nhiều lần cho người gọi bốn động trưởng quay về nhưng cả bốn đều không nghe. Chính Minh Thế Tông đã phải từng sai quan Ngự sử là Chu Giám đem theo Bố chánh sứ, án sát sứ đến Khâm Châu chiêu dụ nhưng vẫn không thành, Chu Giám phải quay về.

Thái thượng hoàng nói:

– Ngày trước vua nhà Tống có nói: “Những đất mà nhà Tống chiếm đóng thì sẽ trao trả lại cho Giao Chỉ, nhưng những đất mà thủ lĩnh của nó tự theo về thì không thể trả lại được”. Nói vậy nhưng nhà Tống có trả lại Đại Việt hai châu Quy, Thuận đâu. Vậy thì 4 động La Phù, KimLặc, Liễu Cát, Cổ Sâm thủ lĩnh của nó tự theo về Đại Việt, Đại Việt cũng không thể trả nhà Minh được. ý kiến của ngươi ta quyết không theo! Các ngươi hãy tấu trình những kế khác.

Nguyễn Văn Thái tâu:

– Thần nghĩ, bấy nay nhà Minh lồng lộn thế, hoá ra chỉ vì không đòi lại được 4 cái động ấy. Nhưng họ thấy mình là nước lớn, nói thẳng ra không tiện, vậy nên nói là “nộp đất dựng mốc” cho đẹp. ý họ đã quyết như vậy, ta có cố giữ cũng không được, cố giữ nhất định sẽ xảy ra can qua.

Thái thượng hoàng không nói sao, rũ áo đứng dậy vào trong nhà. Vua Mạc Phúc Hải và các đại thần rời điện trong không khí nặng nề. Tối ấy nhà vua cùng một số đại thần vào cung thuyết phục Thượng hoàng, Thượng hoàng vẫn không chịu trả lại 4 động cho người Minh, chỉ bảo lên Nam Quan tình thế ra sao thời sẽ liệu. Hôm sau Mạc Đăng Dung và Mạc Phúc Hải cùng về kinh.

Ítngày sau Mạc Đăng Dung cùng Mạc Văn Minh, Nguyễn Văn Thái, Hứa Tam Tỉnh, Đỗ Thế Khanh, Đặng Văn Trị, Mạc Đĩnh Khoa, đầu mục bộ hạ tất cả 42 người lên Trấn Nam Quan. Phò mã đô uý Lâm Quốc công Nguyễn Quốc Hiến mang theo 500 quân hổ bôn hộ tống. Thái uý Nguyễn Như Quế lĩnh 1 vạn quân lên đường sau đó hai giờ và sẽ đóng doanh trại cách Trấn Nam Quan 10 dặm đề phòng có biến thì tiếp ứng.

Đến ải Chi Lăng thì gặp quan biên trấn từ biên giới trở về cho hay quân Minh đã tiến đánh 4 động La Phù, Liễu Cát, Kim Lặc, Cổ Sâm, các động trưởng sợ quá đều đã đầu hàng. Tướng Minh là Trương Nhạc đã cho quân tiếp quản 4 động này.

Trước việc đã rồi, Thượng hoàng Mạc Đăng Dung không nói sao, chiều hôm ấy chỉ nuốt được vài miếng cơm rồi kêu khó ở và đi nghỉ ngay lúc đó, đến đêm bỗng lên cơn sốt nên hôm sau đoàn xa giá không thể đi tiếp. Nguyễn Văn Thái được Thượng hoàng gọi tới để viết lại biểu tâu vua nhà Minh, thêm vào đoạn như sau: “Quan thú Khâm Châu tâu rằng bốn động Tê Phù, Kim Lặc, Cổ Sâm, Liễu Cát thuộc hai đô Như Tích và Chiêm Lãng là đất cũ của Khâm Châu, nếu quả thực như lời ấy, thì đó là lỗi mạo nhận của họ Lê ngày trước, nay thần xin giao trả lại các xứ ấy.”. Nguyễn Văn Thái viết xong, định cáo lui thì Mạc Đăng Dung giữ lại. Có cả Mạc Văn Minh ở đấy. Mạc Đăng Dung hỏi:

– Các ngươi có nghe thấy tiếng hú không?

– Tâu Thượng hoàng, đấy là tiếng gió hú khi qua khe núi.

– Ta nghe như tiếng của những âm hồn không biết bao nhiêu binh sĩ đã tử trận ở đây năm ta đánh giặc Trần Thăng. - Quay sang Mạc Văn Minh, Thái thượng hoàng hỏi - Cháu còn nghe thấy gì nữa không?

– ... Không ạ.

– Nhưng ta thì nghe thấy tiếng rên của Từ vương!

– Cha cháu! Cháu thật vô tình! Ngày ấy cha cháu đã tử trận ở đây!

– Cách bao nhiêu năm rồi nhỉ?

– Tâu Thượng hoàng, đã 19 năm rồi ạ!

– Nhanh thật đấy, năm ấy ta mới 39 tuổi, còn khoẻ lắm, có thể xông vào giữa trận lấy đầu giặc dễ như vặt quả chanh quả cam trên cành. Khi đó là tháng Chạp chứ không phải tháng Một như bây giờ nên trời lạnh lắm, vậy mà ta không sao cả. Bây giờ mới lạnh một tí đã không chịu nổi!

Nguyễn Văn Thái tâu:

– Thượng hoàng quá nhiều việc phải suy nghĩ. Những mong Thượng hoàng cố gắng bình tâm để trăm dân được nhờ cậy. Còn như việc 4 động trả lại cho nhà Minh bây giờ dẫu Thượng hoàng không muốn cũng chẳng được. Sợ người Minh hỏi tội, động trưởng các động ấy đã đem đất trở về với nhà Minh và Trương Nhạc đã tiếp quản đồng thời dàn quân sẵn sàng giữ đất nếu quân ta tiến đánh.

Tiếng gió hú nhẹ dần rồi im bặt, nhưng tự đâu đó lại rộ lên tiếng hoẵng kêu, tiếng hoẵng nghe còn thảm thiết hơn cả tiếng gào của gió. Đêm cuối đông mỗi lúc một đi vào chiều sâu, cái chiều sâu ảm đạm rợn lạnh của nó.

Hôm sau đoàn xa giá tiếp tục tiến về phía biên giới. Qua không biết bao nhiêu dốc núi, không biết bao nhiêu cánh rừng. Cuối cùng thì Trấn Nam Quan hiện ra trước mặt trong sương giá tù mù. Hoá ra bên kia biên thuỳ cũng ảm đạm và rợn lạnh chứ không hơn: ở phương Bắc, 9 bộ lạc người Nữ Chân đang tìm cách thống nhất lại, uy hiếp mạnh mẽ nhà Minh. Vua Minh Thế Tông càng già càng lú lẫn, đang học theo Tần Thuỷ hoàng ngày xưa, sai người đi các nơi tìm thuốc trường sinh mà không biết rằng chính Thuỷ hoàng hoài công cũng chẳng được.

Ít ngày sau những sự kiện ở biên cương, Mao Bá Ôn viết tấu tâu lên Minh Thế Tông: “Nay 4 động đã quay về với Đại Minh. Hàng biểu của Đăng Dung cũng đã thừa nhận trao trả. Các chức hành lệnh ở 4 động ấy nguyên là chức tước của An Nam, lại có chú thêm là Tham chính, Phó sứ. Vậy xin chiếu theo nguyên ngạch biên vào sổ của Khâm Châu và ưu đãi như hiện nay. Chờ ba năm sau cấp lương theo cấp bậc. Còn như việc phân định lãnh thổ hai nước, Đô chỉ huy sứ Vương Tường và thần đã cùng với Đăng Dung chia đặt cương giới, lập bia đá, định lời thề ở Kim Lặc. Mọi việc coi như xong.”.

Trước khi trở về Yên Kinh, Mao Bá Ôn nói với quan trấn thủ Khâm Châu:

– Triều đình bao nhiêu năm nay vất vả vì mấy cái động này, nay do sợ oai thiên tử mà tất cả đã trở về với Đại Minh. Tôi trở về kinh đô có nhanh cũng phải non một năm mới tới nơi, những mong các ông đừng để bốn cái động ấy lại đi theo An Nam lần nữa, vì như vậy chẳng những hoài công bấy nay, mà lại thêm vất vả mai sau. Nếu nhà Lê có cầu cứu gì thì cố gắng giúp họ nhưng chỉ nên “rung cây nhát khỉ”, hết sức tránh việc can qua với nhà Mạc vì xét những chuyện vừa rồi tôi thấy chớ nên coi thường Đăng Dung. Hắn ngoại giao khôn ngoan, miệng sứa gan lim, mềm nắn rắn buông thực khó lường.

Mấy quan trấn thủ Khâm Châu vâng vâng dạ dạ. Bấy lâu nay Mao như thể cái gai trước mắt nên họ cốt cho xong chuyện để y mau chóng rời khỏi Khâm Châu, Lưỡng Quảng.

Mao Bá Ôn về Yên Kinh đem theo sứ thần Đại Việt là Đạo Quận công Nguyễn Văn Thái. Tức tối vì nhiều tham vọng không thực hiện được và không tin vào lời hứa của Mạc Đăng Dung, vua Minh giữ Nguyễn Văn Thái ở lại làm con tin. Thấy không về Đại Việt được, Văn Thái lấy vợ người nước họ, sinh con, người con mang họ mẹ, gọi là Trương Ngạn Xán. Sau Ngạn Xán cũng đỗ tiến sĩ ở Trung Quốc.

9.

Mùa xuân năm Tân sửu (1541), khoa thi cử nhân diễn ra, về bề ngoài vẻ như vẫn yên ổn như mọi khoa, thực ra sĩ tử xôn xao về việc dự thi Hội, thi Đình năm nay rất ít người Thanh Hoa, Nghệ An! Chuyện của Lương Hữu Khánh khoa trước tưởng nhỏ hoá thành lớn, khiến sĩ tử mạn trong kẻ thì bất bình người thì sợ hãi nên những người đang theo học ngoài Bắc là còn đi thi chứ theo học trong đó thì không ai ra dự thi! Vả lại, ai dẫu muốn ra thi cũng không được vì nhà Lê trung hưng đã chiếm được Diễn Châu và một phần ái Châu, chặn mất đường Hạ đạo, con đường bộ duy nhất còn thuận tiện để thông thương Bắc - Nam.

Lương Hữu Khánh sau khi trốn thoát vào Thanh Hoa đã tìm đường theo nhà Lê trung hưng. Được Nguyễn Kim hỏi về việc nhà Mạc, Hữu Khánh nói:

– Tuy hiện chỉ để mất có Diễn Châu và một phần ái Châu nhưng trước sauhọ Mạc cũng sẽ mất hết cả một nửa đất nước từ ái Châu trở vào vì đất đai của họ không còn đoạn giữa khiến rất khó khăn trong việc giữ phần đất mạn trong là hai châu Thuận, Hoá và đạo Quảng Nam[25]. Mọi việc, từ di chuyển quân đội, cung ứng lương thảo cho tới tấu, biểu, chiếu, chỉ đều phải theo đường biển, dễ gặp phải sóng gió bất thường. Nhưng cũng không có nghĩa phần đất mạn trong ấy sẽ dễ dàng thuộc về triều Lê vì họ Mạc đã cho hai thân vương là Mạc Nhân Phủ và Mạc Quang Khải toàn quyền. May sao hai người này đều bất tài nên khó mà giữ được đất lâu dài. Nếu như họ Mạc cho Mạc Kính Điển vào đấy thì thật khó cho ta. Xem ra đất ấy còn dễ bị người Chiêm Thành chiếm lại. Nhưng Chiêm Thành giờ không còn mạnh như trước nên chẳng có gì phải lo xa. Đất Thuận Hoá và Quảng Nam tuy phầnnhiều là rừng núi, dân cư thưa thớt, hiện tại dẫu được hay mất cũng không quan trọng lắm nhưng vì nó trải dài tới tận đèo Cù Mông và là nơi từ đó để mở mang đất nước sau này nên cần phải mau chóng chiếm lấy.

Nguyễn Kim mừng lắm:

– Nhà Mạc để mất một người như tướng quân, nhà Lê thì được một người như tướng quân, thật là lòng trời đã ngả về Nam triều. Đăng Dung lâu nay đau ốm luôn, vậy ta còn lo gì nữa.

– Nhưng Bắc triều có một người nếu vua Mạc nghe theo thì sự nghiệp trung hưng của Nam triều khó có thể thành.

– Ai vậy?

– Thưa, đó là Trình Tuyền hầu Nguyễn Bỉnh Khiêm, thầy dạy của hạ dân. Hạ dân bỏ thi Đình đã là trọng tội, lại theo Nam triều tội càng nặng nữa, làm sao mà thầy dạy lại không liên đới cơ chứ, thế mà Trình Tuyền hầu chỉ bị trách móc, qua đó đủ biết được nhà Mạc kính nể đến chừng nào.

– Ta cũng có nghe nói đến Trình Tuyền hầu. Chỉ là một hầu tước mà được kính nể như vậy thì thật lạ. Ngươi có thể ra Bắc mời ông ấy về với Nam triều được không?

– Quốc công bảo thì tôi phải đi nhưng không chắc mời được vì dẫu sao Trình Tuyền hầu vẫn nặng hai chữ “trung quân”. Tuy thế vẫn có thể khéo léo hỏi những việc lớn được.

Nhân hai con là Nguyễn Uông và Nguyễn Hoàng cùng con rể là Trịnh Kiểm ở đấy, Nguyễn Kim nói với họ:

– Các con nhớ đấy, sau này có việc gì lớn thì phải tìm hỏi Trình Tuyền hầu.

Nguyễn Kim thưởng cho Lương Hữu Khánh rất hậu và phong ngay cho tước bá.

***

Vốn đã không bằng lòng với việc các giám khảo khoa thi Hội cách đây ba năm đánh tụt Lương Hữu Khánh xuống một bậc chỉ vì Hữu Khánh là người Thanh Hoa, nay lại nghe đồn Hữu Khánh được Nam triều trọng dụng, Thượng hoàng Mạc Đăng Dung bực đến mức sai ngay người mang chỉ về kinh trách mắng nhà vua không biết dùng người. Nhận chỉ rồi, vua Mạc sai người viết biểu tạ lỗi, nhân tiện hỏi thăm sức khoẻ của Thái thượng hoàng. Sứ giả nói Thái thượng hoàng lâu nay thường buồn rầu và đau ốm luôn nên hay tức giận.

Vua Mạc liền sai Thái bảo Bàn Quốc công Đặng Văn Trị, Thái bảo Dương Quốc công Đặng Đôn Cẩn và Thiếu bảo Liêm Quận công Nguyễn Bỉnh Đức mang biểu tạ lỗi về Cổ Trai đồng thời hầu bệnh Thái thượng hoàng. Tới nơi, thấy sức khoẻ Thái thượng hoàng trở nên nguy ngập, họ liền cho người về kinh tâu với nhà vua. Vua Mạc vội xa giá cùng hoàng gia tôn thất và các đại thần về Cổ Trai.

Đang thiêm thiếp, nghe quần thần nói nhà vua đã từ kinh đô về hầu bệnh,Thái thượng hoàng bực quá mắng ngay nhà vua:

– Ta có gọi đâu mà nhà ngươi lại về đây? Ta dù có chết thì cũng quan trọng gì! Phải biết lấy xã tắc làm trọng chứ! Ngươi phải lập tức quay lại kinh sư ngay, không được chậm trễ!

Thái hoàng thái hậu nói:

– Dẫu sao Hoàng tôn cũng đã về đây, Thượng hoàng có dặn gì thì dặn, nhỡ mai đây trăm tuổi có muốn cũng không được. Nghe rồi, Hoàng tôn có trở về kinh đô cũng không muộn.

Thượng hoàng Mạc Đăng Dung nghe ra và nói:

– Ta xuất thân chỉ là kẻ áo vải mà làm nên nghiệp lớn. Xưa đức Thái Tổ nhà Lê cũng chỉ làm phụ đạo ở Khả Lam. Đó là bởi lòng giời. Cùng với lòng giời là lòng người. Nên điều ta muốn nói là phải lấy dân làm trọng. Cổ nhân có nói: “Dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh”. Dân quý nhất vì là gốc rễ, bởi có dân mới có xã tắc; có xã tắc nên mới sinh ra vua và cần có vua; thế nên vua là thứ yếu. Vả lại không vua này thì có vua khác, còn dân thì vạn đại. Nên phải nghĩ đến dân đến nước chứ đừng chăm chắm nghĩ đến cái ngôi của mình. Muốn vậy không những thương lấy dân mà phải có kế sách hay. Lại nữa, Y Doãn có dạy vua Thái Giáp: “Vô an quyết vị duy nguy” nên đừng coi ngôi vua là yên, cần phải nghĩ đến sự nguy mà lo trước. Đã lo thì phải chăm sửa mình, muốn sửa mình thì phải chân chính, thưởng phạt công bằng, chăm lo pháp trị, xa thanh sắc, tránh phường gian nịnh, anh em ruột thịt thương yêu nhau, lấy cái chuyện tệ hại ngày trước của thời Đoan Khánh, Hồng Thuận mà soi mình, lấy cái ngu dốt của Quang Thiệu, Thống Nguyên mà răn mình.

Mạc Đăng Dung nói với các quan:

– Các ngươi theo ta đã lâu ngày, chẳng may Đại Chính mất sớm, Quảng Hoà đây kế vị vẫn còn trẻ tuổi, chưa quen việc nước, lại không may rơi vào thời buổi khó khăn, Bắc thì nhà Minh quấy nhiễu, Nam thì nhà Lê ra sức trung hưng. Vậy các ngươi hãy vì ta và Đại Chính mà hết lòng giúp đỡ Quảng Hoà.

Thượng hoàng vời Lê Bá Ly lại, hỏi:

– Ngươi năm nay bao nhiêu tuổi rồi?

– Tâu Thượng hoàng, hạ thần năm nay 68.

– Ngươi hơn ta những 9 tuổi mà vẫn còn khoẻ thế này. Đúng là con người ta chẳng biết thế nào, ngày trước, cái hồi ta đi thi võ và trúng đô lực sĩ, ngươi chỉ là anh thư sinh sức không mang nổi thanh đao của ta! Ngươi là bậc đệ nhất lão thần nên khoẻ là rất mừng cho xã tắc. Con trai ngươi lấy trưởng công chúa Cẩm Hương, con gái ngươi thì lấy Nguyễn Quyện, con trai Nguyễn Thiến, con thứ thì quản đội Cấm binh nên cả nhà ngươi đều là chỗ dựa của triều đình, vì vậy cần làm sao cho xứng đáng.

Mạc Đăng Dung lại vời Nguyễn Bỉnh Đức tới bên:

– Ngươi thì ta không cần phải hỏi tuổi vì hồi xưa cùng học với ta, tuổi cũng trạc như ta. Ngày trước không có ngươi và Vũ Hộ thì ta làm sao thắng nổi Chiêu Tông.

Lê Bá Ly và Nguyễn Bỉnh Đức cùng lậy tạ. Mạc Đăng Dung nói với tất cả:

– Ta không thể nói riêng với từng người được, chỉ có hai câu dặn chung như thế này: Thứ nhất, hãy cẩn trọng trong mỗi việc làm, dẫu là việc quốc gia đại sự hay là việc của riêng mình; thứ hai, các ngươi đều là rường cột quốc gia, vậy nên cố gắng làm chỗ dựa vững chắc cho triều đình. Bây giờ bách quan hãy lui, ta có điều muốn nói riêng trong nhà.

Mọi người lục tục ra ngoài, chỉ còn mươi người trong họ ở lại. Mạc Đăng Dung nói:

– Việc ngoại giao ta đã tìm hết cách để giữ cho đất nước khỏi nạn binh đao. Ta không để mất một tấc đất nào cho nhà Minh, còn như 4 động thuộc đô Như Tích và Chiêm Lãng là tự thủ lĩnh của họ đem đến nước ta, được 13 năm, lại quay về với nhà Minh, đó là chuyện của họ. Lúc lên Nam Quan ta có cúi chào lá cờ có chữ “Minh”, đấy là chào sự quang minh chính đại chứ không phải chào triều kỳ nhà Minh. Ta cũng mới hứa suông với đám quan biên trấn nhà Minh là sẽ xưng thần và nhận lịch của họ nhưng tất cả đều chưa thành sự thật. Vả lại hai thứ đó suy cho cùng chỉ là điều hư nghĩa. Mai sau con cháu liệu tình thế mà khu xử, cốt sao cho quốc thái dân an nhưng cũng chớ để mất thể diện quốc gia, nhất là quyết không để mất tấc đất nào. Còn nhà Lê trung hưng, trước đây ta cũng xem thường vì nghĩ kẻ cố cùng là Nguyễn Kim cũng chẳng còn sống được bao lâu nữa. Ta nhớ, hình như hắn hơn ta những 15, 16 tuổi. Nhưng nay đã bắt đầu thấy sợ vì xuất hiện Trịnh Kiểm! Không ngờ cái gã chuyên ăn trộm gà hàng xóm ấy lại giỏi giang đến thế. Y lại còn trẻ!

Thượng hoàng đăm chiêu một lúc rồi bảo:

– Vả lại, nhà Mạc ta nay đứng trên thiên hạ, nhưng đừng nghĩ sẽ tồn tại vĩnh viễn. Từ trước đến nay trời cũng chỉ cho các họ khác trăm năm, vài trăm năm là cùng. Hiến thành hoàng thái hậu ngày trước có thuật lại với ta lời của kỳ lão nói về phần mộ ở bãi Sao Sa rằng đó là chỗ đất tốt, có thể để phúc được cho 10 đời con cháu. Ta không mê tín nhưng cứ cho rằng được như thế đi thì đã là quá tốt. Thế nên hãy dặn con cháu sau này nếu gặp họa thì phải tránh những nơi nguy hiểm, thay tên đổi họ để giữ lấy giòng giống. Nhưng phải thay đổi thế nào để về sau anh em con cháu còn nhận ra nhau. Ta thoáng nghĩ như thế này: Chữ Mạc trên đầu có bộ “thảo”, dưới chân có chữ “đại”, vậy hãy “khử túc bất khử thủ”, chỉ bỏ chân chứ không bỏ đầu, vì thế hãy đổi sang những họ nào cũng có “thảo đầu”, như Hoàng, Phạm, Phan, Hoa... Kể cả là họ Lê nữa, nhưng thêm chữ “Đăng” làm tên đệm, thành Lê Đăng để phân biệt với nhà Lê. Ngay như dùng họ Hoàng, họ Phan cũng có thể là Hoàng Đăng, Phan Đăng để khỏi lẫn với những họ khác. Cũng có thể đổi sang họ mẹ nhưng hãy giữ lấy chữ Đăng. Việc này tuyệt mật nên ta chỉ nói riêng trong nhà là vì vậy. Ngay các đại thần được ban quốc tính ta cũng không nói với. Thế thôi, ta không thể dặn hết mọi điều được. Ta sẽ không viết di chúc để lại. Khi ta mất không được làm đàn chay cúng Phật tốn kém và mỏi sức những kẻ hầu hạ. Bây giờ thì các ngươi hãy kíp về kinh sư để trấn an nhân tâm, lấy xã tắc làm trọng vì ta chưa đi ngay đâu.

Ngay đó vua Mạc Phúc Hải trở về Đông Kinh, lưu một số cận thần ở lại hầu bệnh. Hôm đó là tháng 8, ngày Nhâm tuất. Nửa tháng sau, ngày 22, tức ngày Ất hợi, Thái Thượng hoàng đòi kẻ hầu cho ra ngoài sân. Thượng hoàng ngắm trời đất khá lâu, đặc biệt, hướng về phía biển và dãy Đồ Sơn như muốn nhìn không chán mắt, sau đó vào nhà và qua đời!

Thái thượng hoàng nhà Mạc thọ 59 tuổi, ở ngôi 3 năm rồi truyền ngôi, ra ở ngoài cung 12 năm. Ba ngày sau, kinh sư nhận được tin báo tang, vua Mạc dẫn quần thần về Cổ Trai, sai Sùng An vương Mạc Nhân Trí, Kỳ Quận công Mạc Ninh Nghệ, Lương Quận công Phạm Kim Bảng, Tổng thái giám Vũ Cảnh Hành lo việc tang lễ.

Một tháng sau, Đông các đại học sĩ Thiếu bảo Liêm Quận công Mạc Ninh Bang (Nguyễn Bỉnh Đức) dâng tờ sách lên vua, xin đặt tên thuỵ Mạc Đăng Dung là Nhân minh Cao hoàng đế, miếu hiệu là Thái Tổ. Thi hài được an táng tại Long Sơn, đặt mộ hiệu là An Lăng. Thượng thư Bộ Hình là Ngô Miễn Thiệu và Thị thư Giáp Hải được giao soạn văn bia.

Thời thế tạo anh hùng và anh hùng tạo thời thế. Vậy là kết thúc sự nghiệp lẫy lừng của một người chỉ xuất thân từ bình dân ở một làng chài miền Cổ Trai, huyện Nghi Dương, xứ Hải Đông, mở đầu cho một triều đại trong lịch sử của một dân tộc.

Vĩ thanh

1.

Được tin Mạc Đăng Dung mất, Nguyễn Kim sai Trịnh Kiểm sang Ai Lao đón Lê Trang Tông về Nghệ An, quyết tâm sự nghiệp trung hưng nhà Lê.

Thấy triều đình nhiều chuyện không còn được như trước, năm Nhâm dần (1542), Nguyễn Bỉnh Khiêm mượn cách dâng sớ xin chém mười mấy lộng thần, vua không nghe, để xin về an trí. Vua cho về với điều kiện có việc gọi thì phải về kinh.

Đầu năm Quý mão (1543) Trang Tông thân chinh cầm quân, cùng Thái sư Hưng Quốc công Nguyễn Kim và Đại tướng quân Dực Quận công Trịnh Kiểm tiến ra Thanh Hoa. Hoằng vương Mạc Chính Trung không chống nổi phải chạy về Sơn Nam, tướng Mạc là Trung Hậu hầu Dương Chấp Nhất đường cùng nên đầu hàng nhà Lê. Trang Tông để ra hai năm củng cố những nơi đã lấy được, sau đấy vượt đèo Tam Điệp tiến đánh Sơn Nam Hạ. Từ đây chính thức bắt đầu cuộc chiến kéo dài 50 năm (1543 - 1592), sử gọi là nội chiến Nam - Bắc triều.

Trong khi dừng lại đóng quân ở hạt Yên Mô thì Nguyễn Kim bị hàng tướng Dương Chấp Nhất bỏ thuốc độc giết chết. Dương Chấp Nhất lại trở về với nhà Mạc. Nhân đó, quân Mạc tiến đánh quân Lê nhưng bị thua. Trịnh Kiểm cũng rút về Thanh Hoa.

Trịnh Kiểm được phong làm Lượng Quốc công, Tiết chế quân thuỷ bộ, được độc quyền nắm giữ việc binh, tổng tài chính sự, trị dân dạy người, tuyên bố uy đức. Năm Ất tị (1545) nhà Lê tiến quân vào mạn Nam đánh đất đai nhà Mạc trong đó, sự nghiệp trung hưng bắt đầu mạnh từ đây. Thấy vậy, hào kiệt nhiều nơi theo tìm đến. Học trò của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm là Phùng Khắc Khoan cũng từ Bắc tìm đường vào với Nam triều.

Để đề phòng giặc Minh xâm lược, Ninh vương Mạc Phúc Tư (con thứ hai của Mạc Đăng Doanh) từ khi được giao cai quản dải đất ven biển các huyện Thuỷ Đường, Nghi Dương, Đông Triều, đã chọn vùng sông Giá, sông Đá Bạc, sông Bạch Đằng để lập đại bản doanh ở núi Phượng Hoàng, làm Đượng Voi, đắp Thành Dền, vừa làm thành vừa là đấu đong quân, rồi quai đê ngăn nước mặn, đắp đường, dựng lò gạch, đóng thuyền, luyện thuỷ quân...

Trong khi thế và lực của nhà Mạc bắt đầu đi xuống thì vua Mạc Phúc Hải đột ngột qua đời khi tuổi mới ngoài 20, ở ngôi được 6 năm. Đó là năm Bính ngọ (1546). Triều đình đặt tên thuỵ cho nhà vua là Hiến Tông Hiển hoàngđế.

***

Vua Mạc Phúc Hải mất, Tứ Dương hầu Phạm Tử Nghi bàn: “Hiện trong nước đương lúc nhiều nạn, nên lập vua lớn tuổi. Nay Hoằng vương Chính Trung là con thứ của vua Thái Tổđã nhiều phen cầm quân và thường thắng trận. Vậy xin dựng lên nối ngôi”. Mạc Kính Điển và Nguyễn Kính không nghe, lập con trưởng Mạc Phúc Hải là Mạc Phúc Nguyên. Vua tuổi còn nhỏ nên bao nhiêu công việc lớn nhỏ đều uỷ thác vào người chú là Khiêm vương Mạc Kính Điển.

Phạm Tử Nghi liền làm phản, cùng Mạc Chính Trung chiếm cứ miền Hoa Dương, lập triều đình riêng. Mạc Kính Điển và Nguyễn Kính mấy lần mang quân đánh Chính Trung và Tử Nghi không nổi vì Tử Nghi vốn là một kiện tướng, sức khoẻ hơn người, lại được quân sĩ hết lòng. Kính Điển phải điều thêm Lê Bá Ly, mấy mặt cùng lúc tiến đánh Mạc Chính Trung và Phạm Tử Nghi. Chính Trung, Tử Nghi bị thua, cùng người con của Mạc Đăng Dung là Định vương Mạc Phục Sơn chạy lên xứ An Quảng, sau đó chạy sang Khâm Châu.

Năm Mậu thân (1548), ở Thanh Hoa vua Lê Duy Ninh tức Trang Tông cũng mất, thọ 34 tuổi. Con Duy Ninh là Duy Huyên lên nối ngôi, đó là Lê Trung Tông. Trịnh Kiểm thấy cần thêm thời gian để củng cố lực lượng nên cũng không tiến quân ra Bắc.

Đầu năm Tân hợi (1551), nhà Mạc lại một lần nữa lục đục. Phạm Quỳnh vốn là kẻ hầu người hạ nhà Thái tể Phụng Quốc công Lê Bá Ly. Khi Mạc Kính Điển lên 2 tuổi, thường ốm đau nên Bá Ly sai vợ Phạm Quỳnh vào cung làm vú nuôi Kính Điển. Nghĩ đến công nuôi dưỡng ấy, sau này Kính Điển trọng dụng cả Phạm Quỳnh và con y là Phạm Dao, phong Phạm Quỳnh làm Vinh Quận công giữ quyền tiết chế Đông đạo, Phạm Dao làm Văn Quận công trấn thủ Sơn Nam, coi Nam đạo. Từ đó hai cha con họ có ý tranh giành với chính Lê Bá Ly. Con Bá Ly là Lê Khắc Thận đương tuổi thanh niên nên thích chơi bời ca hát và mua sắm kiệu son, lọng vàng, cất nhà cửa lộng lẫy, thấy vậy cha con Phạm Quỳnh liền gièm với Mạc Kính Điển rằng Khắc Thận có ý làm phản. Kính Điển nói: “Quốc gia trông cậy vào tướng phụ như quả núi cao, Khắc Thận lại là Phò mã, các ông không nên nói những lời như vậy”. Hai cha con họ lại đi gièm với nhà vua. Nhà vua ậm ừ cho qua.

Thấy tình như vậy, đang đêm Phạm Quỳnh, Phạm Dao tự ý đem quân tiến đánh Lê Bá Ly và thông gia Bá Ly là Nguyễn Thiến. Nhưng chính Quỳnh, Dao bị thua và phải chạy tới chỗ nhà vua nương náu. Bá Ly đem quân chiếm cửa Chu Tước, đòi nhà vua nộp cha con Quỳnh, Dao. Vua Mạc Phúc Nguyên không những không nghe mà còn gọi quân các nơi về cứu giá. Lê Bá Ly chia quân chống cự và viết thư gọi các tướng tâm phúc mang quân tới. Quân nhà vua thua chạy. Lê Bá Ly vẫn đòi vua giao cho mình cha con họ Phạm, lúc đó sẽ bãi binh. Vua Mạc quyết không nghe.

Lê Bá Ly uất ức, mắng nhiếc Mạc Phúc Nguyên rồi cùng thông gia là Thư Quận công Nguyễn Thiến, hai con là Lê Khắc Đôn, Phổ Quận công Lê Khắc Thận, con rể là Văn Thái hầu Nguyễn Quyện, em Nguyễn Quyện là Nguyễn Miễn mang 4 vạn quân vào Thanh Hoa theo nhà Lê. Lúc này Bá Ly đã 77 tuổi, là bậc kỳ lão có danh vọng nên vua Lê và Trịnh Kiểm đều rất kính trọng. Nghe tin Bá Ly vào Nam triều được trọng dụng, rất nhiều mưu thần mãnh tướng nhà Mạc cũng bỏ Bắc triều vào với nhà Lê, trong đó đáng kể có tướng Tây đạo là Thái uý Đoan Quốc công Nguyễn Khải Khang mang theo 3000 quân. Nhà Mạc bị mất chỗ dựa tin cậy và đột nhiên suy sụp chỉ vì bao che cho cha con một kẻ gian nịnh.

Thấy vua Mạc bị bày tôi lìa bỏ, tháng 4 năm ấy, vua Lê sai Lê Bá Ly ra Sơn Nam, Nguyễn Khải Khang ra Sơn Tây, đồng thời cho người liên hệ với Vũ Văn Mật ở Tuyên Quang, phong cho y làm Gia Quốc công, ba mặt cùng tiến đánh nhà Mạc. Quân Mạc không chống nổi, Mạc Phúc Nguyên phải bỏ kinh đô, đang đêm qua sông Nhị Hà, chạy sang Kim Thành trấn Hải Dương; sai Mạc Kính Điển đóng quân ở Bồ Đề, đắp luỹ đất, quân thuỷ quân bộ đóng xen kẽ nhau phòng thủ nghiêm ngặt.

Thấy nhà Mạc đã gần như mất hết đất đai, chỉ còn giữ được hai đạo Đông và Bắc, Lê Bá Ly và Nguyễn Khải Khang dâng biểu xin vua Lê ra Đông Kinh. Trịnh Kiểm lại cho rằng quân Mạc còn đông, lòng người nhiều nơi còn theo, dù có lấy được Đông Kinh cũng khó bề giữ nổi nên quyết định rút về Thanh Hoa. Quả nhiên ngay đó quân Mạc cho thuỷ quân vòng xuống đánh sau lưng quân Lê, may sao Trịnh Kiểm đã chuyển hậu quân thành tiền quân nên tránh được thiệt hại. Vũ Văn Mật cũng rút về Tuyên Quang, củng cố thành trì cố thủ.

Mạc Phúc Nguyên trở lại Đông Kinh và thu hồi lại Sơn Tây, Sơn Nam.

Lúc này tại miền cực Nam, châu Thuận, châu Hoá và đạo Quảng Nam vẫn thuộc nhà Mạc và Mạc Phúc Nguyên thường xuyên cho thuyền vượt biển vào liên hệ với những nơi ấy. Sợ đến một lúc nào đó quân Mạc sẽ từ hai ngả Bắc - Nam tiến đánh, nên nhân lúc nhà Mạc chưa thể cho quân uy hiếp Tây Kinh, năm Giáp dần (1554) Trịnh Kiểm mang đại quân tiến sâu vào mạn Nam. Quân Mạc ở đó không có viện binh nên nhanh chóng thua trận. Hai châu Thuận, Hoá thuộc về Nam triều. Quân Mạc rút sang bên kia đèo Hải Vân giữ đất Quảng Nam.

Nghe tin mất vùng đất phía Nam, vua Mạc sai Mạc Kính Điển mang hơn 100 chiến thuyền vào đánh Thanh Hoa, bị các tướng cũ nhà Mạc là Lê Bá Ly, Nguyễn Khải Khang, Nguyễn Quyện đánh cho thua trận. Kính Điển thu thập tàn quân chạy về Đông Kinh.

Tháng Giêng năm Bính thìn (1556), Lê Trung Tông mất khi mới 22 tuổi, ở ngôi được 8 năm, không có con nối ngôi. Trịnh Kiểm muốn lên ngôi nhưng còn do dự. Biết Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm đang ẩn dật ở làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại, trấn Hải Dương, là người giỏi nho, lý, số, người đương thời coi là bậc tiên tri, Kiểm liền cho người bí mật ra Bắc hỏi nên như thế nào. Trạng Trình trả lời bằng cách bảo đầy tớ rằng: “Năm ngoái mất mùa, thóc giống không tốt, đi tìm giống cũ mà gieo mạ!”. Sau đó lại sai đầy tớ ra chùa bảo chú tiểu quét chùa để ông ra chơi, tới chùa ông bảo chú tiểu: “Muốn ăn oản thì phải giữ chùa, thờ Phật”. Sứ về Thanh Hoa thuật lại đầu đuôi, Trịnh Kiểm nghe ra nên đưa người cháu 5 đời của Lam Quốc công Lê Trừ (anh Lê Lợi) là Mai Sơn hầu Lê Duy Bang lên ngôi, đó là Lê Anh Tông. Anh Tông chính là cháu gọi Dực nghĩa hầu Lê Duy Thiệu là ông.

Lê Bá Ly mất ở Thanh Hoa năm Đinh tị (1557), thọ 82 tuổi, được truy phong là Nghĩa Huân công. Năm đó Mạc Kính Điển vào đánh Thanh Hoa, bị thua phải nhảy xuống sông bơi vào hang núi trốn, nhịn đói tới 3 ngày, một đêm thấy cây chuối trôi qua cửa lạch mới ôm lấy bơi về, mấy ngày sau mới tới bến Trinh Nữ hạt Yên Mô và được một người đánh cá cứu sống!

Cũng năm ấy, vào tháng 8 thông gia của Lê Bá Ly là Thư Quận công Nguyễn Thiến mất. Hai con của Nguyễn Thiến là Nguyễn Quyện, Nguyễn Miễn bàn nhau quay lại với nhà Mạc, được vua Mạc khôi phục chức cũ. Hai anh em Nguyễn Quyện đều là dũng tướng, lại ở Thanh Hoa 6 năm trời nên hiểu rõ tình hình Nam triều, vì vậy việc họ trở lại Bắc triều làm Trịnh Kiểm hết sức lo lắng nên Kiểm phải đích thân cầm quân đánh Nguyễn Quyện song bị thua to, chết mất vài chục tướng, bao nhiêu thuyền bè mất hết.

Nguyễn Khải Khang sau đấy cũng bị quân Mạc trá hàng bắt sống. Người có công bắt Khải Khang là Mạc Ngọc Liễn, con Tây Quốc công Nguyễn Kính và là cháu gọi Khải Khang bằng cậu! Vua Mạc xử tử Khải Khang bằng cực hình: dùng xe kéo xé xác.

Trịnh Kiểm từ đó chuyên quyền. Con trưởng Nguyễn Kim là Nguyễn Uông thấy anh rể mình như vậy có ý không bằng lòng và thường than thở với xung quanh rằng sự nghiệp trung hưng nhà Lê và cả sự nghiệp của Trịnh Kiểm là do cha mình gây dựng. Nghe được, Trịnh Kiểm liền tìm cớ giết Nguyễn Uông. Em Uông là Nguyễn Hoàng phải giả cách đau ốm nằm ở nhà để tránh nghi ngờ và cũng cho người ra Bắc hỏi Trạng Trình nên như thế nào. Nguyễn Bỉnh Khiêm không nói sao, lẳng lặng dẫn sứ giả ra hòn non bộ ngoài sân và bảo: “Hoành Sơn nhất đái, khả dĩ dung thân” (Hoành Sơn một dải, có thể dung thân)[26]. Sứ giả về thưa lại, Nguyễn Hoàng hiểu ra, nói với chị là Ngọc Bảo (vợ lẽ Trịnh Kiểm), xin cho mình vào trấn thủ đất Thuận Hoá. Nhận thấy miền đất ấy xa xôi, hiểm trở, khí hậu khắc nghiệt, là nơi “Ô Châu ác địa”, mặt Nam vẫn thuộc về nhà Mạc, quân Mạc có thể vượt qua đèo Hải Vân bất cứ lúc nào hoặc cùng thuỷ quân quân Mạc từ Bắc vào, phối hợp chiếm lại những đất đã mất; từ đó lập lại thế kẹp Nam triều vào giữa, nên Trịnh Kiểm bằng lòng cho Nguyễn Hoàng vào Thuận Hoá, giao cho toàn quyền xử lý mọi việc ở hai nơi, thu thuế nộp về triều đình đúng kỳ hạn. Năm Mậu ngọ (1558) Nguyễn Hoàng đem người nhà và quân bản bộ vào Thuận Hoá, cùng đi còn có nhiều người Tống Sơn, dinh trại đầu tiên được lập ở ái Tử.

Năm Kỷ mùi (1559) Trịnh Kiểm huy động 6 vạn quân, nói phao lên là 12 vạn, không theo đường Sơn Nam như mọi lần mà theo lối Thượng đạo là chỗ quân Mạc không hề phòng bị, xuyên rừng bất ngờ đột nhập đánh lên Sơn Tây, qua đò sông Thao, hội với quân Vũ Văn Mật ở Tuyên Quang, đánh sang Thái Nguyên, lên mạn Bắc chiếm thành Lạng Sơn, từ đó đánh xuống Kinh Bắc và đánh sang mạn Đông, hạ hết đồn luỹ các vùng Văn Giang, Chí Linh, Đông Triều, An Dương. Nam triều luôn thiếu lương thực nên những lần đánh ra Bắc trước đây thường chỉ một thời gian ngắn rồi rút về, lần này họ đến đâu gặt lúa thu thóc đến đấy nên lương thực dồi dào và có thể ở lại lâu dài nên Bắc triều bị một phen tan nát. Vua Mạc phải chia quân đóng đồn suốt một dải phía Tây Đông Kinh để phòng thủ và sai Mạc Kính Điển sang sông giữ Kinh Bắc. Nhà Mạc lúc này chỉ giữ được Đông Kinh và một số nơi xung quanh, cùng với phần lớn xứ Hải Đông, Sơn Nam còn thì bao nhiêu đất đai rơi hết vào tay Lê - Trịnh nên vua Mạc vô cùng kinh sợ!

Có người hiến kế dùng cách xuất kỳ bất ý, ngầm mang quân đánh thẳng vào Thanh Hoa, nơi căn bản của nhà Lê thì đạo quân địch đang đánh Kinh Bắc, Hải Dương không cần đánh cũng sẽ tự lui; đó chính là kế “Đánh Nguỵ cứu Hàn” của Tôn Tử ngày xưa. Phúc Nguyên nghe theo, liền gọi Kính Điển từ Kinh Bắc về, sai mang quân vào đánh Thanh Hoa. Quân Lê ở đó không phòng bị nên thua to. Hay tin, Trịnh Kiểm vội điều binh về cứu Thanh Hoa, sau đó bản thân cũng lui về Tây Đô. Nhờ vậy nhà Mạc mới thoát được diệt vong và dần dần thu hồi lại những vùng đất vừa bị mất.

Lần ra quân này của Trịnh Kiểm kéo dài tới hơn một năm rưỡi, các tướng nhiều người lập công nên Trịnh Kiểm tâu vua thăng thưởng rất hậu cho họ, mưu thần là Phùng Khắc Khoan được làm Ngự doanh ký lục tri Tứ vệ.

Phùng Khắc Khoan từ Sơn Tây xuống Vĩnh Lại, Hải Dương theo học Trạng Trình. Tuy là học trò lớp sau Lương Hữu Khánh nhưng vì cùng ăn cùng ở, gắn bó mật thiết với Hữu Khánh nên cũng bị Bắc triều ghét lây, khoa thi Hương năm Nhâm tí (1552) đáng lẽ Khắc Khoan đỗ Hương cống thì bị đánh tụt xuống Sinh đồ. Bất bình, Khắc Khoan tìm đường vào Thanh Hoa theo nhà Lê. Tại Thanh Hoa, sau này Khắc Khoan thi Hương đỗ Giải nguyên, thi Hội, thi Đình đỗ Hoàng giáp. Phùng Khắc Khoan tài kiêm văn võ, theo Trịnh Kiểm ra Bắc giúp rất nhiều trong việc đánh các xứ Sơn Tây, Hưng Hoá.

Tháng 2 năm Giáp Tí (1564), vua Mạc Phúc Nguyên bị bệnh đậu mùa mất, ở ngôi được 19 năm. Triều đình truy tôn là Tuyên Tông Anh Nghị hoàng đế.

***

Con Mạc Phúc Nguyên là Mạc Mậu Hợp mới tròn một tuổi nối ngôi. Hai người ông đằng chú là Khiêm vương Mạc Kính Điển và ứng vương Mạc Đôn Nhượng làm phụ chính. Hay tin đó, Trịnh Kiểm tiến quân ra Sơn Nam song bị chặn lại ở sông Đáy; trong khi ấy Mạc Kính Điển lại cho thuyền chiến theo đường biển vào đánh Thanh Hoa khiến một lần nữa Trịnh Kiểm phải về cứu Thanh Hoa.

Sau trận chiến dịch lớn kéo dài hơn một năm trời vào năm Kỷ mùi, hai bênnhận ra chưa thể thắng được nhau nên cùng nghỉ ngơi đến chục năm, có chăng chỉ diễn ra vài trận đánh nhỏ, có trận quân Nam triều ra Sơn Nam mục đích chỉ cốt cướp thóc lúa các huyện bên kia đèo Tam Điệp là Yên Mô, Yên Khang, Gia Viễn, Phụng Hoá mang về xứ Thanh vì mạn trong núi non nhiều, ruộng nương ít nên lương thực không bao giờ được dồi dào.

Năm Kỷ tị (1569), Trịnh Kiểm được gia phong lên tước Thượng phụ thượng tướng Thái Quốc công; một năm sau, tháng 2 năm Mậu ngọ thì chết, thọ 68 tuổi, được vua Lê truy tôn làm Minh Khang thái vương. Tính ra từ khi Nguyễn Kim mất, Trịnh Kiểm đã đích thân 10 lần cầm quân tiến ra Bắc, tất cả đều theo đường bộ, trong đó có hai trận đánh lớn vào các năm Tân hợi (1551) và Kỷ mùi (1559); Sơn Nam bên kia đèo Tam Điệp sát với Nam triều là nơi hứng chịu chiến tranh nhiều nhất. Phía Bắc triều ra quân ít hơn nhiều nên xem ra quân đội Nam triều có ưu thế song thực ra đây là thời kỳ giằng co ngang ngửa giữa đôi bên.

Trịnh Kiểm chết, hai con là Trịnh Cối và Trịnh Tùng được giao nắm binh quyền. Trịnh Cối là con bà cả, Trịnh Tùng là con bà thứ Ngọc Bảo (con gái Nguyễn Kim) nên Trịnh Cối nắm quyền cao hơn. Song do Cối ham mê tửu sắc và làm nhiều điều thất nhân tâm nên chỉ hai tháng sau ngày Trịnh Kiểm mất, các tướng yêu cầu Trịnh Tùng lên thay Trịnh Cối. Trịnh Tùng bèn cùng các tướng đến Trường Yên tâu lên vua Lê tội trạng của Trịnh Cối. Biết chuyện, Trịnh Cối đem 1 vạn quân đánh Trịnh Tùng. Hai bên đánh nhau đến 7 ngày trời rồi cùng chia quân đóng giữ các nơi cầm cự nhau. Tướng nhà Lê là Lập Bạo thấy tình hình Nam triều rối ren liền dẫn con em đầu hàng nhà Mạc và kể hết sự tình mạn trong. Mạc Kính Điển rất mừng.

Sau mấy tháng chuẩn bị, ngày 16 tháng 8 năm Canh ngọ (1570), Kính Điển mang 10 vạn quân cùng 700 chiến thuyền, sai Lập Bạo làm tiên phong tiến đánh Nam triều. Các mưu thần võ tướng tài ba nhất đều xung trận: Mạc Đôn Nhượng, Mạc Đĩnh Khoa giữ cửa biển Thần Phù; Nguyễn Quyện, Mạc Ngọc Liễn chia làm 4 đội; Mạc Kính Điển thân giữ trung quân và lĩnh đội thứ 5. Chiến thuyền ào ạt rẽ sóng tiến vào các cửa sông miền Thanh Hoa, Nghệ An, như Linh Trường (Lạch Trường), Chi Long, Hội Triều (cửa Hội). Quân Mạc đổ lên bờ, đóng trại ở Hà Trung, khi nổi lửa thổi nấu, khói cuồn cuộn kéo dài tới chục dặm. Trịnh Cối tự liệu không thể địch nổi, dẫn hơn vạn quân cùng các bộ tướng đầu hàng. Mạc Kính Điển tổng động binh, đôi bờ sông Mã, sông Lam khói lửa ngất trời, bóng cờ rợp đất. Dân chúng Thanh Hoa cõng già dắt trẻ chạy vào núi, kêu khóc khắp đường.

Đích thân vua Lê phải cầm một đạo quân giữ Đông Sơn. Trịnh Tùng đào hào đắp luỹ cố thủ. Khắp Thanh Hoa trở thành chiến trường. Hai bên đánh nhau đến nửa năm trời. Nam triều mạnh về quân bộ, Bắc triều mạnh về quân thuỷ. Binh mã Bắc triều tuy chịu lạnh giỏi nhưng nhiều người sống ở các miền đồng bằng nên không quen với rừng núi, sang tháng 12 trời bắt đầu trở lạnh, khí độc trong núi bốc ra, nước sông cạn thuyền tiến lên đã khó, muốn quay mũi còn khó hơn, lương thực thì cạn, thấy vậy Mạc Kính Điển rút quân ra Bắc. Đến lượt Nam triều thoát được hoạ diệt vong.

Vua Anh Tông phong cho Trịnh Tùng làm Thái uý Trưởng Quốc công. Từ đó Trịnh Tùng chuyên quyền, bắt đầu lấn át vua Lê. Lê Cập Đệ muốn giết Trịnh Tùng để giành lại quyền cho vua Lê nên bày mưu mời Tùng xuống thuyền uống rượu ngắm trăng để giết, không ngờ Tùng biết nên chính Cập Đệ lại bị giết. Đang đêm vua Anh Tông đem 4 hoàng tử chạy vào Nghệ An. Trịnh Tùng lập con thứ 5 của Anh Tông là Duy Đàm khi đó mới 7 tuổi lên ngôi, đó là Lê Thế Tông. Sau đấy Trịnh Tùng cho người vào Nghệ An đem vua cũ về, đến Lôi Dương thì giết chết. Như vậy Lê Duy Bang ở ngôi được 16 năm. Từ đây quyền hành ở Nam triều hoàn toàn rơi vào tay họ Trịnh, vua Lê chỉ làm vì nên sử gọi là thời kỳ vua Lê - chúa Trịnh.

Cũng vào năm Canh ngọ (1570), Nguyễn Hoàng đánh chiếm Quảng Nam, hoàn thành việc thâu tóm miền đất phía Nam của nhà Mạc. Hai vương nhà Mạc là Nhân Phủ và Quang Khải phải phân tán lực lượng vào rừng núi rồi đổi thành họ Huỳnh để bảo toàn tông tộc, từ đó chỉ chủ trương vỡ hoang, lập ấp vì vậy lại có công với nhà Nguyễn, sau này được vua Gia Long sắc phong làm Huỳnh Quốc công.

Về với Bắc triều Trịnh Cối được phong làm Trung Quận công, Lập Bạo làm Lập Quận công và trấn thủ Hải Dương. Lập Bạo tâu với vua Mạc rằng từ khi vào trấn thủ Thuận Hoá, Quảng Nam cho đến nay, Nguyễn Hoàng chỉ chú trọng khai hoang lập ấp chứ ít lo tới việc binh vì nghĩ nơi ấy xa xôi, cách trở, quân Mạc không thể nào tới được. Nay nên cho thuỷ quân vào đánh. Lấy lại được được hai nơi ấy rồi cùng lúc từ đấy đánh lên từ Bắc đánh xuống, chắc chắn Nam triều phải tan. Vua Mạc nghe theo, sai Trịnh Cối, Lập Bạo mang 70 chiến thuyền vào đánh Nguyễn Hoàng. Nguyễn Hoàng vào mạn trong chỉ chú tâm vào việc khai hoang, quân bộ không có bao nhiêu, chiến thuyền vỏn vẹn mươi chiếc nên không biết làm thế nào để đương đầu với quân Mạc. Lúc bấy giờ Nguyễn Hoàng có nàng hầu xinh đẹp tên là Ngô Thị Lâm, nên liền nghĩ đến kế mỹ nhân và sai nàng mang lễ vật và tư thông với Lập Bạo. Sau đó Thị Lâm đánh lừa đưa Lập Bạo đến nơi Nguyễn Hoàng bố trí trận địa phục kích. Lập Bạo chỉ mang theo 30 lính hộ vệ nên không chống được quân mai phục và bị bắn chết khi định lên thuyền chạy trốn. Trịnh Cối nghe tin vội trở ra Bắc. Từ đó nhà Mạc không nghĩ đến chuyện cho quân vào đánh Thuận, Quảng nữa.

Từ khi Trịnh Kiểm đau ốm rồi mất cho đến năm Canh thìn (1580), suốt hơn 10 năm trời Trịnh Tùng lo củng cố quyền lực nên tập trung vào việc phòng thủ vì vậy không tấn công ra Bắc. Trái lại, năm nào Mạc Kính Điển cũng dẫn quân vào đánh Thanh Hoa, Nghệ An. Các cuộc tấn công hầu hết bằng đường biển và thường vào mùa thu là lúc nước các con sông dâng cao, thuyền chiến dễ đi sâu vào trong nội địa. Động binh liên tục, tỏ ra có ưu thế nhưng Bắc triều không những không giành được thắng lợi nào to lớn, trừ trận năm Canh ngọ (1570) mà nhiều phen còn thua trận nên chỉ khiến cho sức người kiệt quệ. Thế nhưng vua Mạc lại nghĩ Nam triều không đủ sức đánh ra Bắc, đồng thời ỷ vào Mạc Kính Điển nên chỉ ham chơi bời, đắm say tửu sắc, không để ý đến việc nước. Thượng thư Bộ Hộ kiêm Đô ngự sử Giáp Hải lấy làm lo lắng, lại thấy liền trong hai tháng 9 và 11 năm Đinh sửu (1577) sao chổi xuất hiện ở tinh phận các sao Đẩu, Cơ, Ngưu, Nữ, đuôi kéo dài tới 40 trượng, lần đầu vài chục ngày mới tắt, lần sau đến tận tháng 12 mới tắt nên dâng sớ lên vua rằng: Sao chổi là loại sao yêu quái, sao chổi lần này khi xuất hiện vừa to vừa dài, tất trong nước sẽ có tai biến nặng nề. Đã thế, hiện nay chính sự càng ngày càng suy đồi, vì vậy nếu không tự răn mình lo sợ, thay đổi hết chính sự thối nát, thì ngày bại vong khó mà tránh được. Mạc Mậu Hợp đọc nhưng không xem là quan trọng.

Năm sau, vào tháng 2 vua Mạc ở trong cung mà vẫn bị sét đánh liệt nửa người, chữa mãi mới khỏi.

Tháng 10 năm Canh thìn (1580), Mạc Kính Điển chết. Kính Điển tước vị gồm cả tướng văn, tướng võ, giữ binh quyền tới 26 năm là người có uy vọng, đối đãi với quan lại chân thành, kính trọng, với quân sĩ có ân nghĩa; trước sau đích thân cầm quân vào đánh Nam triều tới 15 lần, trải qua không biết bao nhiêu nguy hiểm vẫn bền bỉ, trung thành. Kính Điển chết, cả Bắc triều xao động, người người hoang mang.

Vua Mạc dùng ứng vương Mạc Đôn Nhượng làm Trung doanh tổng suý, thống lĩnh binh quyền. Giáp Hải (Giáp Trưng), Mạc Ngọc Liễn, Nguyễn Quyện cũng được thăng lên địa vị cao chỉ sau có Mạc Đôn Nhượng. Nhận trọng trách nhưng Đôn Nhượng không đủ tài để cáng đáng việc lớn. Thấy mọi sự đều xuống dốc nhưng nhà vua vẫn điềm nhiên như không, nhiều đại thần dâng sớ lên vua bày tỏ nỗi lo lắng về việc kỷ cương rối loạn, chính sự hững hờ, hình ngục oan uổng, pháp lệnh sai lầm, thiên tai lại luôn xảy ra; vua tôi trên dưới vui chơi ngạo nghễ, tự cho là thái bình vô sự. Thực ra rất đáng lo vì Bắc triều giỏi về thuỷ quân nhưng Nam triều đã trồng cọc gỗ ở các lòng sông, cửa sông nên có vào đánh cũng khó; Nam triều vốn chỉ mạnh về bộ binh, nay đã tập cả thuỷ chiến để có thể tiến ra Bắc. Bao nhiêu năm mải mê Nam chinh nên Bắc triều không có kế hoạch trong việc phòng thủ nếu bị địch tấn công, tướng chưa hoà hợp, binh chưa chỉnh tề. ứng vương giữ quyền phụ chính và nắm tổng soái nhưng trể nải công việc, không chăm lo đến việc binh và thường về Dương Kinh sống. Vua Mạc xem, khen là lời lẽ thích đáng. Nhưng rốt cuộc đâu vẫn hoàn đấy.

Quan đại thần hết người nọ đến người kia xin từ chức nhưng vua Mạckhông cho một ai về. Có người đã 70 tuổi vẫn phải ở lại làm việc.

Tháng 9 năm Nhâm ngọ (1582), do bị thúc ép, cuối cùng Mạc Đôn Nhượng cũng phải cầm quân vào đánh Thanh Hoa nhưng lại bị thua to, mất rất nhiều tướng sĩ. Năm sau quân Mạc lại cho chiến thuyền vào đánh Thanh Hoa và lại thua trận. Cuối năm đó bỗng nhiên vua Mạc Mậu Hợp bị chứng thong manh, mắt nhìn không rõ, các thầy thuốc giỏi trong nước đến chữa trong vài năm mới khỏi. Cũng năm ấy điện Giảng Học vừa mới hoàn thành lúc sáng đã bị cháy ngay tối hôm ấy do bữa dạ tiệc thắp đèn thắp đuốc. Các quan đại thần lại dâng sớ bày tỏ nỗi lo rằng đó là ý trời răn bảo vậy nên phải chú ý đề phòng. Mạc Mậu Hợp chỉ khen là lời nói phải.

Sau 15 năm không tiến ra Bắc, năm Quí mùi (1583) do mạn trong mất mùa, quân Nam triều ra Sơn Nam, cướp thóc lúa rồi về.

Năm Giáp thân (1584), Trịnh Cối chết, vua Mạc cho người hộ tống lĩnh cữu về Thanh Hoa. Vua Lê cũng tha tội cho Cối, truy tặng cho chức Thái phó và an táng tử tế.

Đầu năm Ất dậu (1585) quân Lê - Trịnh bí mật theo đường núi luồn ra đánh tận Mỹ Lương, Thạch Thất, An Sơn, tới Sài Sơn trấn Sơn Tây rồi trở về.

Tiến và thoái như vào chỗ không người. Cuối năm ấy Nguyễn Bỉnh Khiêm ốm nặng, được tin, vua Mạc sai người về Vĩnh Lại hỏi chuyện mai sau, Trạng Trình nói: “Cao Bằng tuy tiểu khả dung sổ thế” (Cao Bằng tuy nhỏ cũng dung được vài đời). Trạng Trình mất, thọ 95 tuổi. ứng vương Mạc Đôn Nhượng dẫn đầu các quan về dự tang lễ và thay mặt vua truy tặng Trạng Trình tước Thái phó Trình Quốc công.

Đến lượt Mạc Đôn Nhượng dâng sớ nói rằng mình bất tài và xin được về nghỉ. Vua Mạc không cho Đôn Nhượng về. Giáp Hải mấy lần dâng biểu xin về hưu trí không được, lần này dâng sớ lời lẽ rất thiết tha, khuyên vua lo việc trị an, gạt bỏ ham muốn, chăm chú việc binh; những nơi trọng yếu thì đắp luỹ cao đào hào sâu, đặc biệt là nơi kinh thành, phòng vệ trong ngoài chu đáo, chiến cụ đầy đủ... Sau đó Giáp Hải lấy cớ đã 70 tuổi nên khẩn thiết xin nghỉ. Vua Mạc đành cho nghỉ, được khoảng một tháng, lại gọi ra triều, Giáp Hải tạm đến rồi về ngay, mấy ngày sau thì qua đời.

Nhận thấy lời khuyên của Giáp Hải có lý, vua Mạc cho tu bổ hoàng thành, đắp 3 luỹ đất bên ngoài thành Đại La và cắm chông gai bên ngoài; đắp luỹ đất ở Sơn Tây, Sơn Nam; trồng tre gai suốt từ sông Hát xuống sông Hoa Dinh dài chừng mây trăm dặm để lo việc phòng thủ.

Lần ra Bắc cướp lương vào năm Quí mùi và cuộc tiến binh năm Ất dậu của quân đội Nam triều chỉ là màn dạo đầu. Từ đó Nam triều liên tục tiến quân ra Bắc. Quân đội Bắc triều tuy đông hơn Nam triều nhưng không tinh nhuệ bằng, nhất là quân bộ, thế và lực kém hẳn nên chỉ lo phòng thủ. Cuối năm Tân mão (1591) 6 vạn quân Lê - Trịnh tấn công ra Bắc, quân Mạc huy động đến 10 vạn chống lại nhưng không nổi. Quân Lê - Trịnh đánh tới tận Đông Kinh, Nguyễn Quyện bị bắt sống, Mạc Mậu Hợp phải rút sang bên kia sông Hồng. Cho rằng đất căn bản của nhà Mạc là ở phía Đông Bắc, quân đội các nơi còn nhiều, nên sau 4 tháng chinh chiến, Trịnh Tùng quyết định rút về Thanh Hoa cho quân sĩ được nghỉ ngơi, chờ thời cơ. Trước khi rút, Trịnh Tùng cho san bằng luỹ đất xung quanh thành Đại La và lấp các hào rãnh khiến lúc quay lại kinh đô, quân Mạc lại phải mất công đào đắp lại!

Khốn đốn vậy nhưng Mạc Mậu Hợp không những không biết lo xa mà còn ăn chơi hơn trước. Mồng 1 tháng 8 năm Nhâm thìn (1592) điềm xấu đã báo trước: sao sa xuống đất Bắc, sắc đỏ, dài chừng năm trượng, loè sáng như tia chớp, chiếu sáng rực cả nóc nhà, rơi xuống đất nổ to như sấm!

Nguyễn Quyện có hai con gái: người chị là Hoàng hậu của Mạc Mậu Hợp, người em tên là Nguyễn Thị Niên lấy Tổng trấn Sơn Nam là Sơn Quận công Bùi Văn Khuê. Nguyễn Thị Niên thường vào cung thăm chị, thấy Niên xinh đẹp, Mậu Hợp đem lòng yêu và muốn lấy nên nghĩ cách giết Bùi Văn Khuê để cướp vợ! Nguyễn Thị Niên là người chung thuỷ nên báo cho chồng việc ấy. Bùi Văn Khuê bèn đem quân bản bộ lui về giữ Gia Viễn, mấy lần Mậu Hợp gọi về kinh không về. Mậu Hợp liền sai tướng cất quân hỏi tội Văn Khuê. Văn Khuê đem binh chống giữ và sai con trai là Văn Nguyên vào Thanh Hoa dâng thư đầu hàng và xin quân cứu viện. Trịnh Tùng rất mừng vì Văn Khuê nắm giữ tới hơn một nửa số chiến thuyền và lực lượng thuỷ quân tinh nhuệ của Bắc triều! Tùng nói với các tướng: “Bắc triều đóng đồn ở Gia Viễn, mấy lần đánh không được. Trước đây do theo đường Thiên Quan (Thượng đạo) nên ra tới tận Đông Kinh nhưng sau đó phải kéo quân về vì sợ thuỷ quân đạo Đông và Nam của giặc lẻn vào đánh Tây Đô. Quân ta vốn chỉ mạnh về bộ binh và tượng binh, nay lại được thuỷ quân của Văn Khuê thì sao không thắng được”!

Trịnh Tùng liền mở cuộc tiến công bằng đường thuỷ vào sông Đáy, sông Hồng, đánh tan quân Mạc phòng thủ ởÝ Yên, thu 70 chiến thuyền rồi đánh lên Ninh Giang. Mạc Ngọc Liễn dàn thuyền chiến, trồng cọc gỗ dưới sông, đắp luỹ đất trên bờ chống cự không nổi phải bỏ chạy. Mạc Mậu Hợp bỏ kinh thành chạy về Kim Thành. Bùi Văn Khuê đem 300 thuyền chiến đánh Kim Thành. Mậu Hợp lại bỏ chạy. Nam triều thu được rất nhiều vàng bạc, đồ dùng và... con gái (!) Thái hậu nhà Mạc bị bắt sống đen giải về kinh, đến sông Bồ Đề thí nhảy xuống sông tự vẫn.

Mạc Mậu Hợp dựng con trai là Mạc Toàn lên ngôi rồi chạy trốn. Thừa thắng, quân đội Nam triều toả ra đánh các vùng xung quanh. Các phủ Hạ Hồng, Nam Sách, Kinh Môn lửa cháy rực trời, quân Mạc kéo đến doanh trại Nam triều đầu hàng không biết bao nhiêu mà kể.

Dân chúng cho quân Trịnh biết Mậu Hợp giả làm nhà sư đến ẩn ở chùa Mô Khuê, huyện Phượng Nhãn, Kinh Bắc đã 11 ngày nay. Quân Nam triều đến nơi thì thấy một sư ông điềm nhiên ngồi tụng kinh gõ mõ, ăn nói hoạt bát nên đoán là Mậu Hợp liền bắt lấy. Mậu Hợp đành thú thực và nói: “Mấy ngày nay tôi ẩn nấp trong rừng rậm, quá đói khát, dám xin một bình rượu uống cho đã”. Quân nhà Lê đem rượu cho Mậu Hợp uống rồi bắt đưa lên voi cùng hai kỹ nữ, đem về kinh đô. Sau đó vua nhà Mạc đáng lẽ bị xử lăng trì nhưng giảm xuống là treo sống 3 ngày rồi đem chém đầu tại bãi cát Bồ Đề bên kia kinh thành, thủ cấp đem về Thanh Hoa hiến vua Lê, đóng đinh vào hai mắt rồi đem bêu ở chợ. Mậu Hợp lên ngôi lúc 2 tuổi, tuy chết mới có 31 tuổi nhưng lại là người ở ngôi lâu nhất: 29 năm!

Mạc Toàn đóng quân ở Kim Thành, nghe tin vua cha bị thua ở Yên Dũng, vội mang quân đi tiếp ứng và đánh nhau với quân Trịnh một trận lớn ở Đồ Sơn nhưng bị thua phải tìm đường chạy lên Yên Tử. Sau Mạc Toàn cũng bị bắt và chết chém ngày 27/1 năm Quí tị (1593) tại bãi Thảo Tân (Bến Cỏ), nay là Bến tắm bãi Thảo ở Chí Linh, làm vua được 3 tháng.

Sau, con cháu nhà Mạc tôn Mạc Mậu Hợp làm Hồng Minh hoàng đế, miếu hiệu là Mục Tông; Mạc Toàn làm Vũ An hoàng đế.

Như vậy nhà Mạc từ vua Thái Tổ Đăng Dung đến vua Mục Tông Mậu Hợp, truyền ngôi được 5 đời thì mất, kể đến Mạc Toàn thì coi như 6 đời, tổng cộng được 65 năm, từ năm Đinh Hợi (1527) đến năm Nhâm thìn (1592). Suốt cả thời gian đó rất ít năm được yên ổn bởi ngay từ đầu đã vấp phải sự chống đối quyết liệt của thế lực phù Lê, thế lực này thực sự mạnh từ khi có Trịnh Kiểm, nhất là khi Trịnh Kiểm nắm binh quyền. Nhà Mạc không phải không có cơ hội chiến thắng, ngay cả khi Mạc Kính Điển mất, nhà Mạc xuống dốc, quan đội Lê - Trịnh cũng chỉ chớp nhoáng đánh ra Bắc rồi phải kéo về. Nhưng cuối cùng, chỉ vì vua Mạc Mậu Hợp ham muốn một người đàn bà mà bỗng chốc mất hẳn chỗ dựa về thuỷ quân và mất nước chỉ trong vòng có ba tháng, từ tháng 10 đến tháng 12. Cái hoạ do việc đam mê sắc dục, bỏ bễ việc nước việc quân đã được Mạc Đăng Dung dặn dò và quần thần can gián nhưng nó vẫn đến như đã từng đến với Lê Uy Mục, Lê Tương Dực. Nó góp phần đưa Mạc Đăng Dung đến cơ hội lập nên nhà Mạc và sau đó cũng đưa nhà Mạc đến chỗ sụp đổ!

Bao nhiêu cung điện đền đài nhà Mạc ở Cổ Trai, Trịnh Tùng cho quân về phá sạch.

2.

Vì bị săn lùng ráo riết, các hoàng thân quốc thích nhà Mạc và nhiều quan đại thần triều Mạc thấy phải cầm vũ khí mới có thể tồn tại nên nghe tin Đường An vương Mạc Kính Chỉ thu thập tàn quân và xưng vua ở vùng Chí Linh, đặt niên hiệu là Bảo Định, năm sau đổi là Khang Hựu, nhiều người đã tìm đến, đông tới 7 vạn người, riêng người trong họ trai gái lớn nhỏ cũng đã vài trăm. Mạc Kính Điển có 9 con trai và 9 con gái, Mạc Kính Chỉ là con trưởng. Nhưng Mạc Kính Chỉ chỉ cầm cự được có 3 tháng thì bị đánh bại, phải chạy ra Hoành Bồ và bị bắt ở đấy cùng với 60 người nữa, trong đó có rất nhiều thân vương. Tất cả đều bị đem về bãi Thảo Tân hành quyết, ngày 27 tháng Giêng năm Quý tị (1593). Năm sau thêm 3000 người nữa bị bắt và bị giết.

Ninh vương Mạc Phúc Tư thoát khỏi cuộc truy đuổi ở Hoành Bồ, trở về Thành Dền, trước tình thế không thể cứu vãn nổi đã cùng hai thân vương rủ nhau ra cánh đồng ven sông tự sát. Lúc này Ninh vương đã 69 tuổi. Dân chúng thương xót đem đi chôn và gọi phần mộ là “Mả Ba Vua Mạc”.

ứng vương Mạc Đôn Nhượng chạy lên Lạng Sơn và ốm chết ở đó.

***

Trong khi ấy các thân vương còn lại của nhà Mạc, chủ yếu là con cháu Mạc Kính Điển vẫn giữ được khá nhiều nơi: Uy vương Mạc Kính Dụng giữ Thái Nguyên, Trang vương Mạc Kính Chương giữ An Quảng, Đôn hậu vương Mạc Kính Cung giữ Lạng Sơn, Cao Bằng, Mạc Kính Luân giữ Lục Ngạn, Khánh vương Mạc Kính Khoan giữ Đại Từ, Võ Nhai...

Đà Quốc công Mạc Ngọc Liễn vốn họ Nguyễn, là con của Tây Quốc công Nguyễn Kính, vừa là Phò mã nhà Mạc vừa được ban quốc tính. Sau khi MạcMậu Hợp bị giết và Mạc Kính Chỉ thất bại, Ngọc Liễn tìm được người con thứ bảy của Mạc Kính Điển là Đôn Hậu vương Mạc Kính Cung. Tháng 3 năm Quý tị (1593) Mạc Kính Cung xưng vua, đặt niên hiệu là Càn Thống. Tôn thất nhà Mạc vài mươi người, năm anh em Nguyễn Quyện, các con của Mạc Ngọc Liễn, Nguyễn Quyện, Nguyễn Miễn, văn thần võ tướng nhà Mạc đã đầu hàng nhà Lê nhiều người phản lại nhà Lê tìm đến với Mạc Kính Cung. Dân chúng vùng Đông Bắc theo rất đông. Họ chia thành từng nhóm nhỏ, chiếm cứ nhiều nơi, như Kiến Xương, Tân Hưng, Cẩm Giang, Khoái Châu, Tứ Kỳ, Sơn Dương, Thanh Ba, Thái Nguyên, Phổ Yên, Hữu Lũng... Lúc này quân Trịnh khoảng 12 vạn, quân Mạc khoảng 10 vạn, lực lượng chênh lệch nhau không nhiều nhưng quân Mạc tản mát khắp nơi nên không thể tập trung cho những trận đánh lớn.

Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Quảng đã được 35 năm. Do chú trọng khai hoang lập ấp, lại không bị ảnh hưởng bởi chiến tranh nên dân chúng trong đó nhanh chóng giàu có. Từ năm Quý dậu (1573) vua Lê giao cho Nguyễn Hoàng hàng năm nộp thuế 400 cân vàng, 500 tấn thóc, Nguyễn Hoàng thường tìm cách để không nộp đủ nên lương thực tích luỹ ngày một nhiều, có năm còn đem tiền thóc ra giúp vua Lê. Tháng 5 năm Quý tị (1593), biết tin nhà Lê đã lấy được Đông Đô, Nguyễn Hoàng ra bái kiến vua Lê và ở lại miền Bắc tới 7 năm giúp vua Lê đánh Mạc Kính Cung. Con thứ hai là Nguyễn Hán tử trận ở Sơn Nam.

Tháng 7 năm sau, Giáp ngọ (1594) Mạc Ngọc Liễn ốm nặng, trước khi mất viết thư cho Mạc Kính Cung dặn hãy lánh sang nước khác, nuôi dưỡng sức lực, chịu khuất chờ thời, đợi khi nào mệnh trời trở lại mới làm được, chứ không thể lấy lực chọi được với đá; giặc tới thì cố thủ, chớ nên nhờ người Minh vào nước ta, để cho dân phải lầm than đó là cái tội không gì lớn hơn.

Từ năm Giáp mùi (1595) đến năm Mậu tuất (1598), lần lượt Mạc Kính Dụng, Kính Chương, Kính Luân bị bắt.

Nhà Minh nghe tin Đại Việt có biến, đòi vua tôi nhà Lê phải đến Trấn Nam Quan. Tháng 2 năm Đinh dậu (1597) vua Lê Thế Tông cùng Nguyễn Hoàng lên Nam Quan nhưng người Minh không mở cửa ải nên phải quay về, một năm sau vua Lê lại thân chinh lên lần nữa, mang theo 5 vạn quân, có cả voi ngựa để đề phòng bất trắc, sau đó sai Phùng Khắc Khoan đi sứ, Khắc Khoan đi về mất hai năm trời, mang theo sắc phong của vua Minh.

Năm Canh tí (1600) Lê Thế Tông mất. Lê Kính Tông lên ngôi. Trịnh Tùng làm Đô nguyên soái tổng đốc chính, Thượng phụ Bình An vương. Tùng cho lập phủ chúa gồm đủ các bộ của triều vua, toàn quyền trong mọi việc, vua Lê chỉ còn làm vì.

Các hàng tướng nhà Mạc là Phan Ngạn, Bùi Văn Khuê, Ngô Đình Nga bất bình với Trịnh Tùng bèn phản lại họ Trịnh. Thấy tình hình đã khác, Nguyễn Hoàng gả con gái là Ngọc Tú cho con trưởng Trịnh Tùng là Trịnh Tráng, để con trai thứ năm là Nguyễn Hải ở lại làm con tin rồi giả cách xin đem quân đi đánh Phan Ngạn, Bùi Văn Khuê, Ngô Đình Nga, xuống thuyền trốn về Thuận Hoá, từ đấy không ra Bắc nữa, chính thức xây dựng giang sơn riêng cho họ Nguyễn. Dân chúng ngoài Bắc bị nạn binh đao và mất mùa đói kém vào Nam theo chúa Nguyễn khá đông. Trước việc Nguyễn Hoàng bỏ trốn và thế lực phù Mạc vẫn còn mạnh, Trịnh Tùng phải đem vua về Thanh Hoa.

Bọn Phan Ngạn trở lại với nhà Mạc nhưng Phan Ngạn ngờ Bùi Văn Khuê có ý khác nên sai người giết chết. Vợ Văn Khuê kích động các tướng bắn chết Phan Ngạn báo thù cho chồng.

Thấy Đông Kinh bỏ trống, mẹ của Mạc Mậu Hợp xưng là Quốc mẫu và trở về kinh đô đồng thời sai người đi đón Mạc Kính Cung. Quân Mạc lúc này đông tới vài vạn.

Sau khi cho người mang chiếu thư vào Thuận, Quảng phủ dụ Nguyễn Hoàng để yên mặt Nam, Trịnh Tùng mới tiến quân ra Bắc. Mẹ Mạc Mậu Hợp bị bắt và bị giết chết, Mạc Kính Cung chạy sang Kim Thành. Đông Kinh lại thuộc về nhà Lê. Quân Trịnh đánh sang Kim Thành. Mạc Kính Cung bỏ Hải Dương lên giữ Lạng Sơn, Cao Bằng, xây thành quách để phòng thủ.

NămQuý sửu (1613) Nguyễn Hoàng chết, thọ 89 tuổi. Tuy có 10 con trai nhưng 4 người đầu đã chết, người thứ năm ở ngoài Bắc làm con tin nên con thứ sáu Nguyễn Kim là Nguyễn Nguyên nối ngôi, xưng quốc tính là Nguyễn Phúc. Năm Kỷ mùi (1619) Trịnh Tùng đem quân vào đánh chúa Nguyễn. Từ đấy chúa Nguyễn không nộp cống nữa và chính thức cuộc chiến Đàng Trong - Đàng Ngoài.

Lê Kính Tông và con thứ Trịnh Tùng là Trịnh Xuân mưu giết Trịnh Tùng không thành; Trịnh Xuân bị giam vào nội cung, Kính Tông bị bức thắt cổchết ngày 12 tháng 5 năm Kỷ mùi (1619). Năm Quý hợi (1623) Trịnh Tùng ốm nặng, triều thần đều tâu lấy Trịnh Tráng kế vị, Trịnh Xuân làm phó. Trịnh Xuân không bằng lòng, lại nổi loạn, đốt phá kinh thành, cùng em là Trịnh Khải đem vua mới chạy ra ngoài. Trịnh Tùng phải giả cách cho người gọi Trịnh Xuân về để trao quyền rồi bắt lấy, chặt chân cho chết. Tình hình không yên nên Trịnh Tráng phải rước vua về Thanh Hoa.

Tháng 5 năm Ất sửu (1625) quân Lê - Trịnh tiến đánh Cao Bằng, bắt được Mạc Kính Cung đem về kinh. Kính Cung xưng vua được 34 năm.

Tại Cao Bằng, nhà Mạc nhiều năm tổ chức khoa cử và lần đầu tiên cũng là duy nhất một phụ nữ nước ta đã đỗ Trạng nguyên, đó là bà Nguyễn Thị Du. Thầy dậy bà chỉ đỗ thứ hai! Bà giả trai đi thi, sau bị phát hiện, không những không bị tội mà còn được Mạc Kính Cung (?) lấy làm phi, gọi là Tinh phi (Sao Sa). Mạc Kính Cung thất trận chạy vào rừng, bà bị quân Trịnh bắt nộp cho Trịnh Tráng và lại được Trịnh Tráng lấy làm vợ, sau này Trịnh Tráng lên ngôi chúa, phong cho là Chiêu nghi.

***

Mạc Kính Khoan là con Kính Chỉ, gọi Kính Cung là chú nhưng không phụ thuộc vào Kính Cung. Kính Khoan giấu kín tung tích đến 20 năm, lúc đánh lúc rút vào rừng. Quân Lê - Trịnh khi đó cũng chỉ chú ý đến Kính Cung. Sau khi bắt được Mạc Kính Cung, quân Trịnh rút khỏi Cao Bằng, lập tức Mạc Kính Khoan chiếm lấy. Thấy tình hình nhà Lê không yên, Kính Khoan kéo quân xuống đánh tới tận Gia Lâm, sau đó lại rút lên Cao Bằng, tiếp tục xây đắp thành trì để phòng thủ, án ngữ những ngả đường đánh lên. Thành thường được xây nối hai sườn núi, tạo nên khu vực phòng thủ khá rộng bên trong. Người đời sau gọi là Thành nhà Mạc. Năm Quý hợi (1623) Kính Khoan xưng vua, đặt niên hiệu là Long Thái, lập cung điện bằng tranh lá ở xã Vu Toàn. Quân Trịnh nhiều lần tiến đánh Cao Bằng lúc được lúc thua, cứ rút về thì Mạc Kính Khoan lại từ trong rừng ra chiếm lại.

Khi Mạc Kính Cung bị bắt, Mạc Kính Khoan trốn vào rừng, quân Lê - Trịnh săn lùng mãi không được, hết lương thảo nên phải trở về. Kính Khoan thu thập tàn quân rồi nghĩ không thể chống lại nổi Lê - Trịnh nên sai người mang biểu về kinh đô xin hàng. Vua Lê phong cho Kính Khoan làm Thái uý Thông Quốc công. Thành nhà Mạc ở một số nơi do vậy còn được gọi là thành Quốc công.

Mạn Bắc yên ổn, quân Trịnh được rảnh tay nên tiến đánh Nguyễn Phúc Nguyên ở Đàng Trong. Nhưng chúa Nguyễn có Đào Duy Từ, Nguyễn Hữu Tiến nên quân Trịnh không thể nào thắng nổi. Đào Duy Từ vốn người Đàng Ngoài nhưng vì là con nhà hát xướng nên không được đi thi, uất ức, Duy Từ chạy vào Đàng Trong bày cho chúa Nguyễn trả lại sắc phong của vua Lê, không nộp thuế cống, đắp luỹ Trường Dục, luỹ Thầy để chống lại Đàng Ngoài, lại bày cho chúa Nguyễn phép tuyển quân, thu thuế theo ngạch bậc khác nhau, nhờ vậy tiềm lực quân sự và kinh tế chúa Nguyễn ngày một mạnh.

Năm Mậu dần (1638) Mạc Kính Khoan chết ở Cao Bằng.

***

Con Kính Khoan là Mạc Kính Vũ không thuần phục nhà Lê và lại xưng vua, đặt niên hiệu là Thuận Đức. Tháng 3 chúa Trịnh Tráng đích thân cầm quân lên đánh dẹp, sau đó gặp thời tiết không thuận lợi nên phải rút về; tháng 11 lại sai Thái uý Trịnh Kiều lên đánh, sang tháng Giêng lại rút về. Chúa Trịnh mấy lần viết thư hẹn với tướng nhà Minh ở Quảng Tây cùng tiến đánh Mạc Kính Vũ nhưng lúc này chính nhà Minh cũng đang lâm nguy nên không thể động binh. Có lúc, nhân quân Trịnh mải vào đánh Đàng Trong, Mạc Kính Vũ tiến quân xuống tận Tây Cạn, Thái Nguyên. Năm Đinh mùi (1667) Trịnh Tạc đem đại quân lên đánh Cao Bằng, Mạc Kính Vũ chạy sang Trung Quốc, sau đó quay về chiếm lại đất. 10 năm sau, năm Đinh tị (1677) quân Trịnh phải lên đánh Cao Bằng lần nữa, Kính Vũ lại chạy sang Trung Quốc. Cuộc kháng cự của Kính Vũ đến đây là chấm dứt sau 39 năm dai dẳng. Lúc này nhà Thanh đã thay thế nhà Minh, do Kính Vũ theo Ngô Tam Quế chống lại nhà Thanh nên Kính Vũ bị nhà Thanh bắt cùng với 350 con cháu nhà Mạc, giao cho chúa Trịnh với giá tiền để đánh đổi là 5.500 lạng bạc. Đó là năm Quý hợi (1683). Để con cháu nhà Mạc không còn nghĩ đến chuyện chống đối nữa, những người này đều được tha tội, đưa về Lạng Sơn cho yên ổn làm ăn, một số thì đưa về kinh đô và cũng tha cho cả.

Như vậy, sau khi bị lật đổ, nhà Mạc còn kháng cự được hơn 85 năm nữa (từ 1592 đến 1677), mà Cao Bằng chính là kinh đô của cuộc kháng chiến, đúng nhưngày trước Trạng Trình có nói: “Cao Bằng tuy tiểu khả dung sổ thế”. Nhưng trên thực tế, mãi đến năm Mậu thân (1688) những dư đảng cuối cùng của nhà Mạc mới chịu khuất phục hoàn toàn. Một cuộc kháng cự bền bỉ chưa từng thấy trong lịch sử Đại Việt.

Phụ lục:

Hậu Duệ Nhà Mạc

Biên soạn theo Hợp biên thế phả họ Mạc(NXB Văn hoá dân tộc - 2001)

và Gương sáng dòng họ, 2 tập (NXB Lao Động - 2002, 2004)

350 con cháu nhà Mạc bị nhà Thanh giao cho triều Lê về sau trở thành người dân tộc thiểu số, sống rải rác khắp các tỉnh vùng Việt Bắc, mang họ Mạc, Mai, Ma, Bế... Nhưng hậu duệ nhà Mạc ở những tỉnh đó không chỉ là con cháu 350 người này vì rất nhiều người đã không theo Mạc Kính Vũ chạy sang Trung Quốc. Họ ở lại và thay tên đổi họ nên hiện nay nhiều người Tày ở đây lại mang những họ của người Kinh như: Lê, Đàm, Nguyễn...

ở trang Hùng Khê, nay là thôn Câu Tử, xã Hợp Thành, huyện Thuỷ Nguyên, Hải Phòng có một chi họ Mạc ngay khi họ Mạc bị săn lùng ráo riết vẫn được yên ổn và giữ nguyên họ Mạc từ đấy đến nay. Ninh vương Mạc Phúc Tư là thuỷ tổ của chi họ này. Nguyên là năm 1573, con Mạc Phúc Tư là Mạc Đạo Trai theo quân vào đánh Thanh Hoa chẳng may bị bắt. Trịnh Tùng muốn dùng ông để đánh đòn tâm lý vào nhà Mạc nên gả con gái là Trịnh Thị Nhân cho. Tuy nhiên Đạo Trai đã tự sát. Trịnh Thị Nhân giữ tiết không tái giá, vì không có con nên xin người cháu gọi chồng là chú làm con nuôi; người này về sau đưa mẹ về Hùng Khê phụng dưỡng, con cháu do vậy vẫn được giữ họ Mạc và hậu duệ còn đến ngày nay.

Con cháu nhà Mạc quyết chiêu tuyết cho nỗi oan lịch sử của hàng triệu con người nên đã đề ra nguyên tắc “biến dị nhi đồng” và nghĩ ra những quy định để sau hàng trăm năm dù ở đâu và mang những họ khác nhau, vẫn nhận ra nhau cùng chung nguồn gốc:

– Do chữ Mạc có bộ “thảo đầu” nên họ quy định “Khử túc bất khử thủ” (bỏ chân không bỏ đầu), từ đó đổi sang những họ trong chữ Hán cũng có “thảo đầu” như: Hoàng, Cát, Lê, Thái, Phạm, Lều...

– Hoặc giữ lấy chữ “Đăng” làm tên lót, hình thành các họ Lê Đăng, Hoàng Đăng, Phạm Đăng, Phan Đăng, Bùi Đăng, Thạch Đăng...

– Hoặc lấy theo họ mẹ, như Bùi ( tổ là Mạc Phúc Đăng - con Mạc Phúc Hải và Quý phi Bùi Thị Ban), họ Đặng (tổ là Mạc Mậu Giang - con Mạc Mậu Hợp và Quý phi Đặng Thị Xuân) ...

Họ Phạm ở phủ Thiên Trường, tỉnh Nam Định tổ là Mạc Đăng Thận, cháu 4 đời của Mạc Đăng Dung đổi thành Phạm Đình Trú, ra đi từ Cổ Trai đã mang theo thanh đao của Mạc Thái Tổ, hiện còn thờ ở từ đường họ. Mạc Bia, hậu duệ của Mạc Kính Điển hiện sống ở Mỹ còn giữ được quả ấn của nhà Mạc.

Họ Vũ Tiến ở xã Đồng Xuân, huyện Đông Hưng, Thái Bình vào năm 1994 tu tạo từ đường, khi cạo lớp vôi tường đã vô tình làm lộ ra đôi câu đối chữ Hán, đại ý: “Gia thế cho hay rằng là con cháu của Trạng nguyên họ Mạc đời Trần (Mạc Đĩnh Chi) / Tộc phả lưu truyền rằng vốn quê ở Đông Hải, quận Thanh Hà dời san”. Họ Nguyễn Phương ở Thanh Chương, tỉnh Nghệ Anthờ tổ là Mạc Mậu Giang, con vua Mạc Mậu Hợp có đôi câu đối truyền đời: “Phúc khánh Đại Đồng, thực lạc nhất thành Chân Cảm / Gia đình Yên Lạc, toàn bằng tiên tổ Chí Linh”, nội dung khá bí hiểm nhưng điều chính là ghi lại những nơi Mậu Gang đã đi qua trên đường lánh nạn, từ đó muốn con cháu lần về gốc: Đại Đồng, Chân Cảm, Yên Lạc và quê gốc là Chí Linh, tỉnh Hải Dương. Dương Bá Cung, người đã viết thế phả họ Lều vào năm Tự Đức thứ 6 (1853) nói: “Tổ tiên họ Mạc đến đầu thời Lê trung hưng đổi thành họ Lều, giữ lại bộ thảo đầu để khỏi lẫn với họ khác”. Gia phả họ Phạm ở Cao Sơn, xã Thái Hoà, huyện Thái Thuỵ, Thái Bình đã viết sự tích dòng họ mình thành thơ cho dễ nhớ: “Tổ tiên ta xưa kia là họ Mạc/ ở huyện Hoành Bồ thuộc tỉnh Quảng Yên...Để giấu che tung tích tránh nguy cơ/ Bỏ họ Mạc đổi thành họ Phạm...”. Gia phả họ Trần ở xã Tạ Xá, tổng Cao Đôi, huyện Thanh Lâm, phủ Nam Sách, tỉnh Hải Dương nay câu đầu có viết: “Xưa họ Mạc đến Hiển tổ ta bắt đầu đổi sang họ Trần cho theo đó chưa đổ lại họ. Người có gốc như cây có gốc, nước có nguồn. Cái lý đó há nỡ lòng quên...”. Tộc phả Lê Đăng ở thôn Phương La Đông, xã Tam Giang, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh mở đầu: “Gốc họ Lê Đăng chính là Mạc Đăng”...

Có những người để ra hàng chục năm trời đi khắp nơi để “vấn tổ tầm tông” vào những năm đường sá, xe cộ còn hết sức khó khăn; có những cụ già cuối đời dứt khoát tìm về Cổ Trai viếng thăm đất tổ rồi mới chịu nhắm mắt xuôi tay...

Con cháu nhà Mạc nhờ vậy sau hàng trăm năm vẫn nhận ra nhau và hàng năm cứ đến ngày 22 tháng 8 âm lịch là ngày giỗ Mạc Thái Tổ, lại từ khắp nơi về thôn Cổ Trai, xã Ngũ Đoan, huyện Kiến Thuỵ, thành phố Hải Phòng lễ tổ và họp mặt và cứ 5 năm lại là đại giỗ. Bên cạnh đó, dịp kỷ niệm ngày mất của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, 28 tháng 11 âm lịch, cũng là dịp con cháu nhà Mạc trên Cao Bằng xuống xã Lý Học huyện Vĩnh Bảo, Hải Phòng dâng hương tỏ lòng biết ơn Trạng đã giúp họ tồn tại đến ngày nay.

Điều kỳ diệu nhất là đôi câu đối tương truyền là sấm Trạng Trình:“Tứ bách niên tiền chung phục thuỷ/ Thập tam thế hậu dị nhi đồng” (Bốn trăm năm trước, cuối cùng trở lại như ban đầu/ Mười ba đời sau, khác biệt mà vẫn chung). Tính ra, từ năm 1592 khi Mạc Mậu Hợp bị bắt, đến năm 1992 là năm các nhà khoa học lịch sử bắt đầu có những ý kiến đánh giá lại nhà Mạc một cách công bằng hơn, thoát khỏi sự lệ thuộc vào quan điểm của sử thần nhà Lê và Trần Trọng Kim, đúng là tròn 400 năm. Đặc biệt, sau cuộc Hội thảo khoa học về Vương triều Mạc tổ chức tại huyện Kiến Thuỵ, Hải Phòng, ngày 18/7/1994, việc sưu tầm tài liệu về họ Mạc được các Ban liên lạc họ Mạc ở nhiều nơi quan tâm.

Đến ngày 30/6/2000, Ban liên lạc họ Mạc ở Hà Nội đã lập được danh sách 369 chi họ Mạc và chi họ gốc Mạc ở 25 tỉnh, thành phố (xếp theo A,B,C):

1.Bắc Giang 11 chi họ: Mạc, Hoàng, Nguyễn, Đào Đăng, Đặng, Phạm, Trần.

2.Bắc Ninh 5 chi họ: Lê Đăng, Đoàn, Hán, Mậu, Lê Đăng.

3.Bình Định 3 chi họ: Mạc.

4.Bình Thuận 1 chi họ: Huỳnh Công Triều.

5.Cao Bằng 15 chi họ: Mạc, Hoàng, Bế, Vương, Phạm Đăng, Mai, Đinh, Mạc Ngọc.

6.Đồng Nai 1 chi họ: Bùi Thái.

7.Hà Nam 3 chi họ: Hoàng, Mạc, Văn.

8.Hà Nội 5 chi họ: Thạch, Phương Đình, Phương Văn.

9.Hà Tây 13 chi họ: Bùi Trần, Lều, Cát, Mạc, Liêu, Hoàng, Phùng, Lê, Chu, Phương (gồm Phương Văn, Phương Đăng, Phương Đình, Phương Công), Nguyễn Đăng, Trần Đăng.

10. Hà Tĩnh 28 chi họ: Phạm Công, Phạm, Phạm Bá, Thái Văn, Phạm Viết, Phạm Văn, Bùi, Hoàng Văn, Thái, Phan, Thái Xuân, Thái Khắc, Thái Văn, Phạm Quốc, Phạm Cao, Phan Đình, Hoàng, Hoàng Văn, Hoàng Xuân, Phan Đăng, Phan Văn, Phan Viết, Bùi Đình.

11. Hải Dương 25 chi họ: Mạc (18 chi họ), Nguyễn, Trần, Đặng, Nguyễn Thế.

12. Hải Phòng 4 chi họ: Mạc, Khoa (tức Hoa), Phạm, Hoàng.

13. Hưng Yên 3 chi họ: Mạc, Phạm.

14. Nam Định 11 chi họ: Hoàng, Bùi, Phạm.

15. Ninh Bình 4 chi họ Phạm.

16. Nghệ An 182 chi họ: Với 5 phái hệ chính:

(1) Phái hệ Phó quốc vương Mạc Đăng Lượng 8 chi họ: Hoàng Trần, Hoàng Văn, Hoàng Bá, Hoàng Sĩ, Hoàng Văn, Lê Đăng.

(2) Phái hệ Thế tử Mạc Mậu Giang 14 chi họ: Nguyễn Phương, Hoàng Văn,

Nguyễn Trọng, Phạm Đình, Phan, Phan Văn, Phan Sĩ, Phan Văn, Phan Đăng.

(3) Phái hệ Thế tử Mạc Đăng Bình 38 chi họ: Thái Doãn, Thái Khắc, Thái Hồng, Thái Văn, Thái Bá, Thái Đắc, Thái Đình, Thái Đạo, Thái Duy, Thái Bá, Thái Huy.

(4) Phái hệ hậu duệ Mạc Kính Vũ 6 chi họ: Phạm Ngọc, Phạm Văn, Phạm Bá.

(5) Các phái hệ khác 117 chi họ: Hoàng, Hoàng Văn, Hoàng Đăng, Hoàng Thế, Hoàng Đức, Hoàng Đình,Hoàng Khắc, Hoàng Ngọc, Hoàng Duy, Hoàng Như, Hoàng Kim, Thái,Thái Hữu,Thái Văn, Phạm, Phạm Hồng, Phạm Viết, Phạm Văn, Phạm Đình, Phạm Bá, Phạm Xuân, Phạm Hữu, Phạm Trọng, Phan, Phan Đình, Phan Hữu, Bùi Đình, Bùi Văn, Bùi,Bùi Gia,Bùi Thái, Bùi Công Trần, Lê, Lê Đức, Nguyễn Văn, Nguyễn Xuân,Nguyễn Quốc, Mạc, Cao Thái, Hồ Đăng.

17.Quảng Bình 2 chi họ: Hoàng, Phạm Bá.

18. Quảng Nam 5 chi họ: Hoàng, Huỳnh, Huỳnh Phương, Nguyễn Trường, Mạc Nguyễn Trường.

19. Quảng Ngãi 4 chi họ: Huỳnh, Phạm, Bùi.

20.Quảng Ninh: 3 chi họ Mạc.

21. Thái Bình 22 chi họ: Hoàng, Phạm Văn, Phạm Ngọc, Phạm Đăng, Phạm, Phạm Đình, Phạm Ngụ, Phạm Xuân, Phạm Chi, Thái Văn, Bùi Đăng, Bùi Đình, Lều Văn, Khổng, Nguyễn Doãn, Nguyễn Công, Vũ Tiến, Vũ Như, Tô, Đỗ, Lê Đăng.

22. Thái Nguyên 4 chi họ: Mạc, Nông,Đoàn.

23. Thanh Hoá 10 chi họ: Hoàng, Hoàng Viết, Hoàng Trịnh, Lê Đăng, Đỗ, Tô, Phạm.

24. Vĩnh Phúc 4 chi họ: Chữ, Hoàng, Nguyễn, Nguyễn Đăng.

25. Yên Bái 1 chi họ Mạc.

***

Rất nhiều người họ Mạc và gốc Mạc là những nhân vật nổi tiếng, như:

– Hoàng Diệu (1829 – 1288), Tổng đốc Hà Nội 1880 - 1882, hy sinh tuẫn tiết khi Pháp đánh thành Hà Nội năm 1882.

– Đốc Tít (1855 – 1912), còn gọi là Đốc Tích, Đốc Tiết, tên thật là Mạc Đăng Tiết, một trong những thủ lĩnh nghĩa quân Bãi Sậy của Nguyễn Thiện Thuật. Năm 1889 bị Pháp bắt đưa đi đày ở Angiêri.

– Mạc Đĩnh Phúc (? – 1897), còn gọi là Nguyễn Khắc Tỉnh, cùng Kỳ Đồng chống Pháp, bị giặc bắt và tử hình năm 1896.

– Phạm Hồng Thái (1895 – 1924), mưu giết toàn quyền Meclanh tại khách sạn Victoria, Quảng Châu, ngày 19/6/1924 không thành, nhảy xuống sông tự vẫn, mộ đặt ở nghĩa trang Hoàng Hoa Sơn cùng 72 liệt sĩ Cách mạnh Tân Hợi. Thuộc phái hệ Mạc Mậu Giang (con thứ 17 của Mạc Phúc Nguyên), đổi sang họ Phạm từ thời Mạc Mậu Linh.

– Lê Hồng Sơn (1899 – 1933), người được giao nhiệm vụ bảo vệ cho Phạm Hồng Thái. Sau là đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam, bị Tưởng Giới Thạch bắt giao cho Pháp và bị kết án tử hình năm 1933. Cháu 11 đời của Mạc Đăng Lượng.

– Phan Đăng Lưu (1902 – 1941), một trong những lãnh tụ của Đảng Cộng sản Việt Nam, bị bắt cùng Nguyễn Văn Cừ, Nguyễn Thị Minh Khai, Hà Huy Tập... trong khởi nghĩa Nam Kỳ và hy sinh năm 1941. Cháu 14 đời của Mạc Huyền Nhai.

– Lều Thọ Nam (1909 – 1934), cùng Trường Chinh tham gia Thành uỷ lâm thời Hà Nội trước năm 1930, phụ trách giới học sinh. Bị Pháp bắt đày ra Côn Đảo, vượt ngục và hy sinh năm 1934. Thuộc phái hệ Mạc Phúc Trì (cháu Mạc Mậu Hợp). Nhà Mạc thất thế, Phúc Trì chạy về phủ Thường Tín, trấn Sơn Tây và đổi thành họ Lều.

– Phạm Kiệt (1910 – 1975), chỉ huy đội du kích Ba Tơ, sau là trung tướng CAND Việt Nam. Thuộc phái hệ Mạc Đăng Dinh.

– Chu Thiên (1913 – 1992), nhà sử học, nhà văn, tác giả tiểu thuyết Bóng nước hồ Gươm.

– Mai Trung Lâm (1914 – 2000), dân tộc Tày, vào Đảng từ 1932, tiểu đội trưởng trong Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân, sau là thiếu tướng QĐND Việt Nam.

– Hoàng Kiện (1915 – 2001), tham gia Tổng khởi nghĩa tháng Tám 1945 ở Huế, sau là Trung tướng QĐND Việt Nam.

– Dương Mạc Thạch (1915 – 1979), dân tộc Tày, vốn họ Mạc (cha là Mạc Văn Tân), vì ở rể nên theo họ Dương, giữ chữ Mạc làm tên đệm. Chính trị viên Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân, bí danh Xích Thắng; Chủ tịch UBND tỉnh Hà Giang (1951- 1971). Con là Dương Mạc Thăng, nguyên Uỷ viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh uỷ Cao Bằng, Đại biểu Quốc hội khoá 10.

– Mạc Thị Bưởi (1927 – 1951), Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân trong kháng chiến chống Pháp.

– Hoàng Hanh (1893 – 1963), Anh hùng Lao động trong kháng chiến chống Pháp. Thuộc phái hệ Mạc Đăng Lượng.

– Phạm Thiều (1904 – 1986), cùng với Tôn Quang Phiệt, Đặng Thai Mai, Cao Xuân Huy là những người đầu tiên được Nhà nước phong học hàm Giáo sư, từ năm 1946.

– Hoàng Tụy (sinh 1927), giáo sư toán học, Viện trưởng Viện toán học Việt Nam.

– Hoàng Phê (sinh 1932), giáo sư ngôn ngữ học, Viện trưởng Viện ngôn ngữ; emruột Hoàng Tuỵ.

– Hoàng Lê (sinh 1932), giáo sư, tiến sĩ. Trưởng ban liên lạc họ Mạc tại Hà Nội, chủ biên bộ sách “Gương sáng dòng họ”. Thuộc phái hệ Mạc Đăng Khuê.

– Vũ Đình Cự, giáo sư, tiến sĩ vật lý, nguyên Phó chủ tịch quốc hội.

– Mạc Đường, giáo sư.

– Hồng Đăng (sinh 1936), nhạc sĩ. Tên thật là Phan Đăng Hồng, nguyên Phó tổng thư ký Hội Nhạc sĩ Việt Nam, cháu ruột Phan Đăng Lưu.

– Phan Đăng Nhật, giáo sư, tiến sĩ.

– Hoàng Trần Cương (sinh 1948), nhà văn.

Hải Phòng, tháng 8 - 2006

tháng 4 - 2007

Lưu Văn Khuê

HẾT.

CHÚ THÍCH

[1] Các miếu hiệu Thái Tổ, Thái Tông, Hiến Tông... đều được triều đình đặt sau khi vua mất, ở đây nhiều chỗ chúng tôi gọi khi các vua còn sống cốt để bạn đọc dễ theo dõi. Khi vua còn sống, thường dùng niên hiệu để gọi ( Hiến Tông: Cảnh Thống. Túc Tông: Thái Trinh, Uy Mục: Đoan Khánh, Tương Dực: Hồng Thuận, Chiêu Tông: Quang Thiệu, Cung Hoàng: Thống Nguyên ).

[2] Theo cân ta, 1 cân = 0,605 kg. Tại đền thờ họ Phạm (tổ là họ Mạc) ở Nam Định hiện thờ thanh đao của Mạc Đăng Dung, dài 2,5 m, nặng 25,5 kg. Cần phải biết thanh đao của Ngô Tam Quế đời Thanh ( Trung Quốc), một tướng rất khoẻ, hiện thờ ở Kim Điện, Côn Minh, tỉnh Vân Nam, chỉ nặng 13 kg.

[3] Là Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm.

[4] Đến đời Nguyễn đổi là Thanh Hoá để tránh huý một hoàng hậu.

[5] Trâu Canh, danh y người Trung Quốc, sang ta làm thầy thuốc, bằng châm cứu đã cứu sống Trần Dụ Tông ngày bé bị chết đuối ở Hồ Tây, sau lại chữa cho nhà vua khỏi bệnh liệt dương. Nguyễn Đại Năng, danh y đời Hồ, người đầu tiên viết sách về châm cứu ở ta.

[6] Thanh Hoa là nơi phát tích, đất căn bản của nhà Lê nên người ba phủ Thiệu Thiên, Hà Trung, Tĩnh Gia ở đó được tin cậy tuyển làm “huynh đệ chi binh”, gọi là quân Tam phủ.

[7] Vương phó: Thầy dạy hoàng tử.

[8] Tần Thuỷ hoàng và Hán Thành đế.

[9] Tiềm để: Nơi ở của Thái tử khi chưa lên ngôi vua.

[10] Tên sông Hồng đoạn chảy qua Hà Nội, do tới đây sông phân làm hai nhánh. Cũng có tài liệu viết là Nhĩ Hà.

[11] Nghĩa toàn bộ hai vế đối: Qua cửa quan chậm, quan coi cửa đóng cửa, mong khách đi qua cửa/ Ra vế đối trước thì dễ, nhưng đối lại mới khó, xin nhường tiên sinh đối trước.

[12] Dịch nghĩa: Văn chơi chữ tôi quả là dốt/ Lòng bồi hồi tiễn anh lên đường.

[13] Các món ăn trong cung đình đều được đặt các tên đẹp, không dùng cách gọi của thường dân.

[14] Đỗ đầu về văn học. Nhà Trần chưa đặt ra tam khôi nên Văn học thủ tuyển tương tự như Trạng nguyên sau này.

[15] Hầu: Khỉ.

[16] Tên của Nguyễn Bỉnh Khiêm hồi trẻ.

[17] Nghĩa bốn câu lần lượt là: 1. Mưa không có then khoá mà giữ được khách. 2. Sắc đẹp không phải là sóng gió mà làm đắm được người. 3. Mặt trăng giống như cái cung nhưng không bắn người ta. 4. Phân cứt không có uy quyền gì mà sai khiến được người.

[18] Nghĩa đôi câu đối: Nhà thủng trăng dọi xuống, bóng như trứng gà lốm đa lốm đốm/ Sông dài gió lộng, sóng tựa vẩy rồng điệp điệp trùng trùng.

[19] Dịch nghĩa: Tháng chín dọn sân đập lúa, tháng mười nộp lúa. Tất cả lúa mì, lúa mạch, lúa sớm, lúa muộn, đậu, vừng. Bọn nông phu chúng ta gặt hái nộp lúa xong còn phải làm việc công. (Thất nguyệt – Kinh thi).

[20] Nuỵ khấu: Giặc lùn.

[21] Chú thích trong bản dịch Truyền kỳ mạn lục (Nguyễn Dữ): Chuyết Am: Lý Tử Tấn, Vu Liêu: Nguyễn Trực, Tùng Xuyên (chưa rõ ai), Cúc Pha: Nguyễn Mộng Tuân, ông Đỗ: Đỗ Nhuận, ông Trần (chưa rõ ai), ông Đàm: Đàm Thận Huy, ông Vũ: Vũ Quỳnh, Ức Trai: Nguyễn Trãi. Đỗ Thiếu Lăng: Đỗ Phủ, nhà thơ đời Đường (Trung Quốc).

[22] Bài thơ bằng chữ Hán, được dịch như sau: “Đại tướng Nam chinh khảng khái sao/ Lưng đeo sáng quắc nhạn linh đao/ Gió lay trống trận sơn hà động/ Chớp nhoáng cờ đồn nhật nguyệt cao/ Trời thẳm kỳ lân sinh giống sẵn/ Hang sâu kiến cỏ trốn đằng nào/ Thái bình khi chiếu đòi về nước/ Trẫm cởi dùm ông chiếc chiến bào.

[23] Nguyên văn hai bài thơ bằng chữ Hán, được dịch như sau:

– Bài xướng của Mao Bá Ôn: “Ruộng nước lênh đênh nhỏ tựa kim/ Nơi nơi trông thấy mọc nông mèm/ Đã không cành cỗi còn không gốc/ Dám có rễ mầm lại có tim/ Nào biết nơi tan duy biết tụ/ Chỉ hay khi nổi nọ hay chìm/ Giữa trời giông tố thình lình nổi/ Quét bạt ra khơi hết kế tìm”.

– Bài hoạ của Giáp Hải: “Vẩy gấm ken dày chẳng lọt kim/ Lá liền rễ mọc kệ nông mèm/ Mây bạc không cho soi thuỷ diện/ ánh hồng đâu dễ dọi ba tâm/ Sóng dồn ngàn lớp xô không vỡ/ Gió dập muôn cơn khó đánh chìm/ Rồng cá ít nhiều nương dưới đó/ Cần câu Lã Vọng hết mong tìm”.

[24] Bốn trấn quanh kinh đô: Kinh Bắc, Sơn Nam, Sơn Tây, Hải Dương (Hải Đông, Ba Đông)

[25] Các châu phía Nam thời Lê - Mạc đại thể tương ứng với các địa phương ngày nay: Ái: Thanh Hoá; Diễn: Nghệ An, Hà Tĩnh; Hoan: Quảng Bình; Ô, Lý (tức Thuận, Hoá): Quảng Trị, Thừa Thiên; đạo Quảng Nam: Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định.

[26] Sau nhà Nguyễn sửa là: “Vạn đại dung thân” ( Dung thân muôn đời).