QUYỂN 31 NGÔ THÁI BÁ THẾ GIA

Ngô Thái bá và em trai là Trọng Ung, đều là con của Chu Thái vương và là anh của vua Quý Lịch. Quý Lịch hiền năng, lại có người con thánh minh tên là Xương, Thái vương muốn lập Quý Lịch để truyền đến Xương, thế nên hai anh em Thái bá, Trọng Ung bèn chạy trốn đến đất Kinh Man*, xăm mình cắt tóc, tỏ rằng mình không thể được trọng dụng, nhằm tránh Quý Lịch. Quý Lịch quả nhiên được lập, đó là vua Quý, còn Xương [sau] là Văn vương. Thái bá chạy trốn đến Kinh Man, tự lấy hiệu là Câu Ngô. [Người] Kinh Man cho ông là người có nghĩa, bèn theo rồi quy thuận đến hơn nghìn nhà, lập làm Ngô Thái bá.

Thái bá chết, không có con, người em trai là Trọng Ung lên thay, đó là Ngô Trọng Ung. Trọng Ung chết, con là Quý Giản lên thay. Quý Giản chết, con là Thúc Đạt lên thay. Thúc Đạt chết, con là Chu Chương lên thay. Bấy giờ Chu Vũ vương diệt xong nhà Ân, cho tìm hậu duệ của Thái bá và Trọng Ung, tìm được Chu Chương. Chu Chương đã làm vua nước Ngô, [Vũ vương] nhân đó phong cho đất Ngô. Bèn lấy vùng nguyên là Hạ Khư* ở phía bắc nước Chu phong cho em của Chu Chương là Ngu Trọng, đó là Ngu Trọng*, được liệt vào hàng chư hầu.

Chu Chương chết, con là Hùng Toại lên thay. Hùng Toại chết, con là Ca Tướng lên thay. Ca Tướng chết, con là Cương* Cưu Di lên thay. Cương Cưu Di chết, con là Dư Kiều Nghi Ngô lên thay. Dư Kiều Nghi Ngô chết, con là Kha Lư lên thay. Kha Lư chết, con là Chu Dao* lên thay. Chu Dao chết, con là Khuất Vũ lên thay. Khuất Vũ chết, con là Di Ngô lên thay. Di Ngô chết, con là Cầm Xử* lên thay. Cầm Xử chết, con là Chuyển lên thay. Chuyển chết, con là Phả Cao lên thay. Phả Cao chết, con là Câu Ty lên thay. Khi ấy, Tấn Hiến công diệt Ngu công ở phía bắc nước Chu để mở đường cho nước Tấn đánh nước Quốc. Câu Ty chết, con là Khứ Tề lên thay. Khứ Tề chết, con là Thọ Mông lên thay. Thọ Mông lên ngôi thì nước Ngô bắt đầu lớn mạnh dần, xưng vương.

Từ thuở Thái bá dựng nước Ngô, trải năm đời thì đến khi [Chu] Vũ vương lật đổ nhà Ân, hậu duệ được phong hai nơi: một là nước Ngu, nằm ở Trung nguyên, một là nước Ngô, nằm ở vùng man di. [Được] mười hai đời thì nước Tấn diệt nước Ngu ở Trung nguyên. Nước Ngu ở Trung nguyên bị diệt được hai đời thì nước Ngô ở vùng man di hứng khởi. Tính ra từ Thái bá đến Thọ Mông gồm mười chín đời.

Vua Thọ Mông năm thứ hai, vì oán tướng nước Sở là Tử Phản nên viên đại phu đào tẩu của Sở là Thân công Vu Thần chạy trốn sang nước Tấn, từ Tấn đi sứ sang Ngô, dạy người Ngô phép dùng binh và chiến xa, sai con ở lại Ngô làm chức Hành nhân*, từ đó Ngô mới bắt đầu qua lại với Trung nguyên. Ngô đánh Sở. Năm thứ mười sáu, Sở Cung vương đánh nước Ngô, đến tận Hành Sơn.

Năm thứ hai mươi lăm, vua Thọ Mông chết. Thọ Mông có bốn người con trai, con trưởng là Chư Phàn, kế là Dư Tế, tiếp là Dư Muội, út là Quý Trát. Quý Trát là người hiền năng, nhưng khi Thọ Mông định lập [Quý Trát] làm vua, Quý Trát lại thoái thác, thế là bèn lập con trưởng là Chư Phàn, để nắm quyền hành xử lý mọi việc trong nước.

Vua Chư Phàn năm thứ nhất, Chư Phàn đã đoạn tang, liền nhường ngôi cho Quý Trát. Quý Trát từ tạ rằng: “Tào Tuyên công chết đi, chư hầu và người nước Tào đều cho rằng Tào quân bất nghĩa, định lập Tử Tang*, Tử Tang rơi nước Tào, để thành toàn cho Tào quân, người Quân tử* cho là: 'Biết thủ tiết đấy'. Đại huynh nối ngôi theo lễ, ai dám mạo phạm! Việc nhận ngôi vua, không phải khí tiết của Trát. Trát tuy bất tài, cũng nguyện noi theo tiết tháo của Tử Tang.” Người Ngô cố lập Quý Trát, Quý Trát bỏ nhà đi cày ruộng, người ta mới chịu thôi. Mùa thu, Ngô đánh Sở, bị Sở đánh bại. Năm thứ tư, Tấn Bình công mới lên ngôi.

Năm thứ mười ba, vua Chư Phàn chết. Có di mệnh truyền ngôi cho em là Dư Sái, muốn truyền lần lượt, nhất định truyền quốc đến Quý Trát mới thôi, để thuận theo ý nguyện của tiên vương Thọ Mông, hơn nữa để biểu dương khí tiết của Quý Trát, các anh em đều muốn truyền quốc cho, nên mới theo cách này để dần dần truyền đến [Quý Trát]. Quý Trát được phong ở Diên Lăng, vì vậy hiệu là Diên Lăng Quý tử. Vua Dư Sái năm thứ ba, Tướng quốc nước Tề là Khánh Phong mắc tội, từ Tề chạy sang Ngô. Nước Ngô đem huyện Chu Phương ban cho Khánh Phong làm ấp hưởng lộc, gả con gái cho, [khiến Khánh Phong] giàu có hơn khi ở nước Tề.

Năm thứ tư, nước Ngô sai Quý Trát sang thông hiếu với nước Lỗ, được mời thưởng thức âm nhạc nhà Chu. Sau khi nghe hát “Chu nam”, “Thiệu nam”, [Quý Trát] nói: “Đẹp đẽ thay, bắt đầu gây dựng nền móng, còn chưa hoàn thiện, nhưng dân vất vả mà không oán thán.” Hát “Bội phong”, “Dung phong”, “Vệ phong”, [nghe xong, Quý Trát] nói: “Đẹp đẽ thay, sâu xa thay, lo âu mà không khốn quẫn. Ta nghe đức hạnh của Vệ Khang thúc, Vũ công cũng giống như thế, đây là Vệ Phong ư?” Hát “Vượng phong”, [nghe xong, Quý Trát] nói: “Đẹp đẽ thay, suy tư mà không sợ sệt, là nhạc sau hồi nhà Chu rời sang đông ư?” Hát “Trịnh phong”, [nghe xong, Quý Trát] nói: “Quá ư nhỏ nhặt, dân không chịu thấu, là nước sẽ mất đầu tiên ư?” Hát “Tề phong”, [nghe xong, Quý Trát] nói: “Đẹp đẽ thay, sâu thẳm mênh mông thay, thực là khuôn phép của nước lớn. Người là mẫu mực của miền Đông Hải, chính là Thái công đó chăng? Vận nước chưa thể lường hết được.” Hát “Bân phong”*, [nghe xong, QuýTrát] nói: “Đẹp đẽ thay, thảnh thơi thay, vui mà không dâm, là nhạc lúc Chu công đông chinh chăng?” Hát “Tần phong”, [nghe xong, Quý Trát] nói: “Đây gọi là Hạ thanh*. Ôi, đã là Hạ thì to lớn, to lớn đến cực độ vậy, đó là âm nhạc cũ của nhà Chu chăng?” Hát “Ngụy phong”, [nghe xong, Quý Trát] nói: “Đẹp đẽ thay, uyển chuyển thay, rộng rãi mà biết ước thúc, khiêm hòa mà vẫn giản đơn, nhờ đức hạnh bổ trợ để thi hành, đó hẳn là bậc minh chủ vậy.” Hát “Đường phong”, [nghe xong, Quý Trát] nói: “Nghĩ sâu xa thay, còn di phong của họ Đào Đường chăng? Bằng không sao suy tư sâu xa tới vậy? Phi hậu duệ của bậc có đức lớn, ai được như thế?” Hát “Trần phong”, [nghe xong, Quý Trát] nói: “Nước không vua, sao có thể lâu dài được đây?” Từ “Cối phong” trở về sau, Quý Trát không bình luận nữa. Hát “Tiểu nhã”, [nghe xong, Quý Trát] nói: “Đẹp đẽ thay, suy tư mà chẳng hai lòng, oán hận mà chẳng nói ra, là đức nhà Chu nhỏ chăng? Do hãy còn cái tình dân cũ của tiên vương.” Hát “Đại nhã”, [nghe xong, Quý Trát] nói: “Rộng lớn thay, nhuần nhị thay, ngữ khí uyển chuyển mà vẫn cương chính, là đức của Văn lương chăng?” Hát “Tụng”, [nghe xong, Quý Trát] nói: “Cực điểm vậy thay, thẳng thắn mà không ngạo mạn, uyển chuyển mà không khuất phục, thân cận mà không bức bách, xa xôi mà không lỏng lẻo, biến đổi mà không dâm loạn, trăn trở mà không mệt mỏi, đau thương mà không ưu sầu, vui vẻ mà không hoang đàng, dùng mà không thiếu, rộng mà không lộ, ra ơn mà không phí phạm, lấy mà không tham nhiều, ngừng nghỉ mà không trì trệ, vận hành mà không trôi tuột. Lời của năm thanh hài hòa, khí của tám phương bình ổn, tiết tấu có chừng mực, phách nhịp có quy tắc, giống như nơi chứa đức tốt vậy.” Xem múa “Tượng sóc”, “Nam thược”, [Quý Trát] nói: “Đẹp đẽ thay, nhưng vẫn chứa niềm hoài hận.” Xem múa “Đại vũ”, [Quý Trát] nói: “Đẹp đẽ thay, sự hưng thịnh của nhà Chu đại để giống thế chăng?” Xem múa “Thiều hộ”, [Quý Trát] nói: “Thánh nhân lớn lao thay, nhưng dường có chỗ còn thắc thỏm, làm thánh nhân khó thế đấy!” Xem múa “Đại Hạ”, Quý Trát nói: “Đẹp đẽ thay, chăm chỉ mà không khoe khoang, không phải Vũ thì ai làm được thế?” Xem múa “Chiêu sóc”, Quý Trát] nói “Đức đến cực điểm thay, lớn lao thay, như trời cao, không gì không che phủ, như đất dày, không gì không gánh chở, dẫu thêm đức tốt cũng không biết thêm vào đâu. Xem thế là đủ, dẫu thêm nhạc khác, ta cũng chẳng dám xem nữa.”*

[Quý Trát] rời nước Lỗ, bèn đi sứ sang nước Tề. [Quý Trát] nói với Yến Bình Trọng* rằng: “Ngài mau giao nộp ấp phong và quyền chức. Không ấp không quyền, mới mong thoát nạn. Quyền chính nước Tề sắp quy về một mối; chưa về một mối, họa nạn chưa dứt vậy.” Vì thế, Yến tử nhờ Trần Hoàn tử để giao lại ấp phong và quyền tước, nhờ thế thoát được nạn Loan Cao*.

[Quý Trát] rời nước Tề, sang sứ nước Trịnh. [Quý Trát] gặp Tử Sản, như gặp lại bạn cũ. Bảo Tử Sản rằng: “Người cầm quyền nước Trịnh xa hoa, họa nạn sắp đến đấy, chính sự nhất định về tay ngài. Ngài nắm quyền chính, phải thận trọng tuân theo lễ pháp. Bằng không nước Trịnh sẽ suy vong.” Rời nước Trịnh, Quý Trát đến nước Vệ. [Quý Trát] bảo Cừ Viện, Sử Cẩu, Sử Thu, công tử Kinh, Công Thúc Phát, công tử Triều rằng: “Nước Vệ nhiều quân tử, chưa có gì đáng lo.”

[Quý Trát] từ nước Vệ sang nước Tấn, định vào ở trọ trong ấp Thích, chợt nghe thấy tiếng chuông, bèn nói: “Quái lạ! Ta từng nghe, khéo biện bác mà không có đức hạnh, nhất định phải chịu hình phạt. Phu tử (Tôn Văn tử) đắc tội với quốc quân vậy mà vẫn còn ở đây, sợ hãi chưa xiết, mà còn có thể làm nhạc được sao? Phu tử ở ấp Thích khác nào tổ én trên mành* vậy. Quốc quân (Vệ Hiến công) còn quàn ở đó, mà có thể làm nhạc được chăng?” Đoạn bỏ đi. Văn tử nghe được lời ấy, sau này cả đời không nghe tiếng đàn cầm đàn sắt nữa.

[Quý Trát] đến nước Tấn, nói với Triệu Văn tử, Hàn Tuyên tử, Nguỵ Hiến tử rằng: “Vận mệnh nước Tấn sẽ tập trung trong tay ba nhà đấy!” Sắp sửa đi thì nói với Thúc Hướng rằng: “Ngài hãy cố gắng! Nhà vua xa xỉ mà lại nhiều bề tôi giỏi, các đại phu đều giàu có [ắt ban bố ân huệ sâu dày], cho nên chính sự sắp về tay ba nhà. Ngài là người ngay thẳng, ắt phải tự nghĩ cách mà tránh nạn.”

Lúc Quý Trát mới đi sứ, lên phía bắc qua chỗ Từ quân. Từ quân thích kiếm của Quý Trát, nhưng chưa dám mở lời. Quý Trát trong lòng hiểu ý, song vì còn đi sứ nước lớn nên chưa đem tặng. Khi trở về đến nước Từ, Từ quân đã chết, thế là bèn cởi kiếm báu buộc lên cây ở mộ Từ quân rồi mới đi. Tùy tòng hỏi: “Từ quân đã chết, ngài còn để lại tặng ai?” Quý tử đáp: “Không phải thế. Trước đây, ta đã thầm hứa sẽ tặng kiếm, há vì ông ấy đã mất mà làm trái lòng mình sao?”

Năm thứ bảy, công tử nước Sở là Vi giết vua nước mình là Giáp Ngao để tự lập làm vua, đó là Linh vương. Năm thứ mười, Sở Linh vương hội chư hầu để vây đánh đất Chu Phương của nước Ngô, nhằm giết Khánh Phong nước Tề. Nước Ngô cũng vây đánh nước Sở, đoạt ba ấp rồi rút về. Năm thứ mười một, nước Sở tiến đánh nước Ngô, đến tận Vu Lâu. Năm thứ mười hai, nước Sở lại đến đánh, đóng quân ở Càn Khê, quân Sở thua chạy.

Năm thứ mười bảy, vua Dư Sái chết, em là Dư Muội lên thay. Vua Dư Muội năm thứ hai, công tử nước Sở là Khí Tật giết vua nước mình là Linh vương để lên thay.

Năm thứ tư, vua Dư Muội chết, muốn truyền ngôi cho em là Quý Trát. Quý Trát từ chối, rồi bỏ trốn. Vì thế, người Ngô nói: “Tiên vương đã có di mệnh, anh mất thời em lên thay, ắt truyền đến Quý tử. Nay Quý tử trốn ngôi, thì vua Dư Muội là người cuối cùng trong các anh em được lập. Nay [vua Dư Muội] mất đi, lập con ngài lên thay.” Bèn lập con của vua Dư Muội là Liêu lên làm vương.

Vương Liêu năm thứ hai, công tử Quang thảo phạt nước Sở, bị thua, còn làm mất chiến thuyền của tiên vương. Quang sợ, đánh úp nước Sở, đoạt lại được chiến thuyền của tiên vương rồi về.

Năm thứ năm, bề tôi bỏ trốn của nước Sở là Ngũ Tử Tư chạy đến [nước Ngô], công tử Quang đối đãi như khách. Công tử Quang là con vua Chư Phàn. [Quang] luôn cho rằng cha mình có ba người anh em, [ngôi báu] đáng lẽ được truyền đến Quý tử. Quý tử đã không nhận ngôi báu, thì cha của Quang là người đầu tiên được lập. Đã không truyền ngôi đến Quý tử thì đáng lý Quang phải được lập. [Quang] liền ngầm chiêu nạp hiền sĩ, muốn tập kích Ngô vương Liêu.

Năm thứ tám, nước Ngô sai công tử Quang thảo phạt nước Sở, đánh bại quân Sở, đón mẹ của Thái tử Kiến trước đây từ Cư Sào trở về. Thừa cơ bắc phạt, đánh bại quân đội nước Trần và nước Sái. Năm thứ chín, công tử Quang thảo phạt nước Sở, hạ được Cư Sào, Chung Ly. Hồi trước, có xử nữ tộc Ty Lương thị ở biên ấp nước Sở tranh lá dâu với người con gái ở biên ấp nước Ngô, dẫn đến hai nhà nổi giận rồi đánh giết nhau, quan trưởng biên ấp hai nước hay tin cũng tức giận đánh nhau, biên ấp nước Ngô bị diệt. Ngô vương nổi giận, nên mới phạt Sở, chiếm hai thành ấp* rồi về.

Hồi Ngũ Tử Tư mới chạy sang nước Ngô, thuyết phục Ngô vương Liêu về mối lợi khi thảo phạt nước Sở. Công tử Quang bảo: “Cha và anh của Tư bị Sở giết, nên muốn báo thù cho họ mà thôi, chưa thấy lợi gì cả.” Vì vậy, Ngũ Viên biết Quang có chí khác (muốn tiếm ngôi), bèn tìm dũng sĩ là Chuyên Chư, ra mắt Quang. Quang mừng rỡ, bèn đối đãi với Ngũ Tử Tư như khách. Tử Tư lui về cày ruộng ở nơi thôn dã, để đợi việc Chuyên Chư [hành thích Ngô vương Liêu thành công].

Mùa đông năm thứ mười hai, Sở Bình vương chết. Mùa xuân năm thứ mười ba, nước Ngô muốn nhân lúc nước Sở có tang sang đánh, liền sai công tử Cái Dư, Chúc Dung đem quân bao vây ấp Lục, ấp Tiềm nước Sở. Phái Quý Trát sang Tấn, để quan sát động tĩnh của chư hầu. Nước Sở cất quân chặn phía sau quân Ngô, quân Ngô không trở về được. Thế là, công tử Quang nước Ngô nói: “Thời cơ [hành thích Ngô vương] này không thể bỏ lỡ.” Rồi nói với Chuyên Chư rằng: “Không tìm làm sao có được! Ta mới thực là người thừa kế vương vị, đáng lý phải được lên ngôi, ta muốn đạt được điều đó. Quý tử dẫu có trở về cũng không phế ta đâu.” Chuyên Chư đáp: “Ngô vương Liêu thì có thể giết được. Mẹ già con thơ*, còn hai công tử thì đem quân vây đánh Sở, bị Sở cắt đứt đường về. Nay, nước Ngô bên ngoài bị Sở vây khốn, bên trong không có bề tôi cương trực, thì sao làm gì được ta chứ.” Quang đáp: “Mạng sống của ta cũng chính là mạng sống của ông vậy.” Ngày Bính Tý tháng Tư, Quang giấu giáp sĩ ở dưới hầm, rồi mời Ngô vương Liêu đến dự yến tiệc. Ngô vương Liêu sai binh sĩ đứng dàn trên đường, từ vương cung đến tận nhà Quang, các chỗ như cổng, thềm, cửa, chỗ ngồi đều có thân tín của Ngô vương Liêu, ai nấy đều cầm kiếm sắc. Công tử Quang vờ đau chân, đi xuống dưới hầm, rồi sai Chuyên Chư giấu chảy thủ vào bụng cá nướng rồi dâng món ăn. [Sau đó Chuyên Chư] tay nắm chủy thủ đâm Ngô vương Liêu, [tuy Chuyên Chư cũng bị] đâm vào bụng, nhưng vẫn giết được Ngô vương Liêu. Rốt cuộc công tử Quang thay thế rồi lên ngôi vương, đó là Ngô vương Hạp Lư. Hạp Lư liền cho con của Chuyên Chư làm chức khanh.

Quý tử về đến, nói rằng: “Nếu việc tế tự tiên quân không bị bỏ phế, ngôi chúa của dân chúng không bị bỏ trống, [thì ai] thờ phụng đàn xã đàn tắc, người đó chính là quốc quân của ta vậy. Ta dám oán ai đây? Xót người đã mất, thờ người còn sống, đặng đợi mệnh trời. Ta không dấy loạn, ai lên ngôi thì theo, đó là đạo lý của các bậc tiền nhân vậy.” Liền hồi báo việc đi sứ, khóc trước mộ Liêu, trở về giữ chức đợi lệnh [Quang]. Công tử nước Ngô là Chúc Dung, Cái Dư, hai người cầm quân bị người Sở bao vây, nghe tin công tử Quang giết Ngô vương Liêu để tự lập, liền đem quân hàng Sở, nước Sở phong cho ở đất Thư.

Ngô vương Hạp Lư năm thứ nhất, cất nhắc Ngũ Tử Tư làm Hành nhân để cùng mưu tính việc nước. Nước Sở giết Bá Châu Lê, cháu nội [Bá Châu Lê] là Bá Phỉ chạy trốn sang nước Ngô, Ngô vương phong làm đại phu.

Năm thứ ba, Ngô vương Hạp Lư cùng Tử Tư, Bá Phỉ đem quân chinh phạt nước Sở, hạ được đất Thư, giết hại tướng vốn là hai công tử nước Ngô trốn sang. Quang mưu đánh vào đất Dĩnh, Tướng quân Tôn Vũ nói: “Dân còn vất vả, chưa thể đánh được, hãy đợi thêm đã.” Năm thứ tư, chinh phạt nước Sở, chiếm được ấp Lục và ấp Tiềm. Năm thứ năm, chinh phạt nước Việt, nước Việt thua trận. Năm thứ sáu, nước Sở sai Tử Thường, Nang Ngõa chinh phạt nước Ngô. Đón đánh quân Sở, đại phá quân Sở ở Dự Chương, chiếm được Cư Sào của nước Sở rồi rút về.

Năm thứ chín, Ngô vương Hạp Lư thỉnh triệu Ngũ Tử Tư và Tôn Vũ đến hỏi rằng: “Trước đây, các ông bảo chưa thể tiến đánh vào đất Dĩnh, nay thì thế nào?” Hai người đáp rằng: “Tướng nước Sở là Tử Thường tham lam, mà nước Đường, nước Sái đều oán ông ta. Nếu nhà vua nhất định muốn đánh lớn, tất phải được nước Đường, nước Sái ủng hộ mới được.” Hạp Lư nghe theo, đem hết quân binh, cùng nước đường, nước Sái tiến sang phía Tây chinh phạt nước Sở, kéo đến Hán Thủy. Nước Sở cũng phát quân chống cự quân Ngô, bày trận hai bên bờ sông. Em trai của Ngô vương Hạp Lư là Phù Khái muốn đánh, Hạp Lư không cho. Phù Khái nói: “Đại vương đã giao quân cho thần, việc quân lấy lại làm đầu, còn đợi gì nữa?” Bèn đem năm nghìn quân của mình đánh úp quân Sở, quân Sở đại bại, rút chạy. Thế là Ngô vương bèn tung quân truy kích. Đến khi tới đất Dĩnh, thì năm lần đánh, Sở bại cả năm lần. Sở Chiêu vương trốn khỏi Dĩnh đô, chạy đến đất Vân. Em của Vân công muốn giết Chiêu vương, Chiêu vương cùng Vân công chạy sang đất Tùy. Thế rồi quân Ngô liền kéo vào Dĩnh đô. Tử Tư, Bá Phỉ dùng roi đánh vào thây của Bình vương để báo thù cho cha.

Mùa xuân năm thứ mười, nước Việt nghe tin Ngô vương đang ở Dĩnh đô, trong nước trống không, liền chinh phạt nước Ngô. Ngô vương sai cánh quân khác đánh nước Việt. Nước Sở cấp báo với nước Tần, Tần sai quân cứu Sở, đánh Ngô, quân Ngô thua. Em trai Hạp Lư là Phù Khái thấy quân Tần, quân Việt thay nhau đánh bại quân Ngô, Ngô vương còn lưu lại Sở không về, Phù Khái trốn về Ngô rồi tự lập làm Ngô vương. Hạp Lư biết tin, liền dẫn quân về, tấn công Phù Khái. Phù Khái thua chạy sang nước Sở. Sở Chiêu vương đến tháng Chín mới về lại được Dĩnh đô, đoạn phong Phù Khái đất Đường Khê, đó là Đường Khê thị. Năm thứ mười một, Ngô vương sai Thái tử Phù Sai chinh phạt nước Sở, chiếm được đất Phan. Nước Sở lo sợ, bèn bỏ đất Dĩnh dời đô sang ấp Nhược.

Năm thứ mười lăm, Khổng tử làm Tướng quốc nước Lỗ.

Mùa hạ năm thứ mười chín, nước Ngô đánh nước Việt, Việt vương Câu Tiễn đón đánh ở đất Tuy Lý. Nước Việt sai dũng sĩ cảm tử khiêu chiến, dàn thành ba hàng đến trước quân Ngô, hét lên rồi tự cắt cổ. Quân Ngô đang mải trông, quân Việt thừa cơ tấn công quân Ngô, đánh bại quân Ngô ở đất Cô Tô, làm Ngô vương Hạp Lư bị thương ở ngón tay, quân phải lùi bảy dặm. Ngô vương bị thương rồi ốm chết. Hạp Lư truyền lập Thái tử Phù Sai, bảo rằng: “Mày có dám quên việc Câu Tiễn giết cha mày không?” Đáp rằng: “Không dám!” Năm thứ ba, mới báo thù được nước Việt.

Ngô vương Phù Sai năm thứ nhất, lấy đại phu Bá Phỉ làm Thái tể. Tập trận bắn cung, luôn nuôi chí báo thù nước Việt. Năm thứ hai, Ngô vương đem hết quân tinh nhuệ để thảo phạt nước Việt, đánh bại nước Việt ở đất Phù Tiêu, báo được mối thù ở đất Cô Tô. Việt vương Câu Tiễn liền đem năm nghìn giáp binh lưu lại ở Cối Kê, sai đại phu Chủng thông qua Thái tể Bá Phỉ của nước Ngô để cầu hòa, xin giao nước, nguyện làm tôi đòi cho nước Ngô. Ngô vương định nhận lời, Ngũ Tử Tư can rằng: “Xưa Hữu Qua thị giết Châm Quán rồi thảo phạt Châm Tầm, tiêu diệt con cháu nhà Hạ là Đế Tướng. Phi tử của Đế Tướng là Hậu Mân đang có thai, chạy trốn đến Hữu Nhưng rồi sinh ra Thiếu Khang. Thiếu Khang làm chức Mục chính* cho Hữu Nhưng. Hữu Qua lại muốn giết Thiếu Khang, Thiếu Khang chạy sang Hữu Ngu. Hữu Ngu nhớ đức của nhà Hạ, do đó đem hai con gái gả cho [Thiếu Khang] rồi phong cho ấp Luân; đất đai vuông một thành*, dân có một lữ*. Sau bèn thu phục dân chúng, vỗ về các quan chức nhà Hạ. Sai người dụ dỗ Hữu Qua, rồi tiêu diệt Hữu Qua thị, khôi phục cơ đồ của Hạ Vũ, tế tự nhà Hạ phối hưởng với trời, không làm mất đi những việc cũ [của triều Hạ]. Nay nước Ngô không mạnh bằng Hữu Qua, còn Câu Tiễn lại lớn hơn Thiếu Khang. Nay không thừa thế bây giờ mà diệt đi, lại muốn khoan dung, chẳng cũng nguy lắm sao! Hơn nữa, Câu Tiễn là người có thể chịu được cay đắng [để chờ thời], nay không tiêu diệt, sau tất phải hối hận.” Ngô vương không nghe, mà theo lời Thái tể Phỉ, rốt cuộc cho nước Việt được hòa, cùng lập minh ước rồi rút quân về.

Năm thứ bảy, Ngô vương Phù Sai nghe tin Tề Cảnh công chết mà các đại thần lại tranh sủng, vua mới còn yếu đuối, liền cất quân lên phía bắc chinh phạt nước Tề. Tử Tư can rằng: “Việt vương Câu Tiễn ăn không hai vị, mặc không hai màu, điếu viếng người chết, thăm nom kẻ ốm, ý muốn huy động dân chúng. Người này không chết, tất trở thành mối lo của nước Ngô. Nay nước Việt là bệnh trong phủ tạng mà nhà vua không lo trước, lại lo chuyện nước Tề, chẳng cũng sai lầm hay sao?” Ngô vương không nghe, bèn tiến lên phía bắc chinh phạt nước Tề, đánh bại quân Tề ở Ngải Lăng. [Ngô vương] đến đất Tăng, triệu Lỗ Ai công đến đòi cung ứng cỗ Bách lao*. Quý Khang tử sai Tử Cống dùng lễ chế nhà Chu thuyết phục Thái tể Phỉ, [Thái tể Phỉ] mới thôi [không đòi hỏi]. Nhân lúc lưu lại bèn cướp các đất phía nam nước Tề, nước Lỗ. Năm thứ chín, [nước Ngô] vì nước Trâu mà chinh phạt nước Lỗ, kéo đến [nước Lỗ], cùng nước Lỗ kết minh rồi về. Năm thứ mười, thừa cơ chinh phạt nước Tề rồi về. Năm thứ mười một, lại tiến lên phía bắc phạt Tề.

Việt vương Câu Tiễn dẫn các bề tôi của mình sang triều kiến nước Ngô, dâng lễ vật trọng hậu, Ngô vương vui lòng. Riêng Tử Tư lo sợ, nói: “Ấy là vứt bỏ nước Ngô vậy.” Can rằng: “Nước Việt [là mối lo] trong tim trong bụng, nay ta được đắc chí ở đất Tề, cũng giống như mảnh ruộng đá sỏi vậy, không dùng được vào việc gì. Hơn nữa, thiên “Bàn Canh chi cáo”* có câu “Kẻ ngông cuồng vượt lễ thì chớ lưu lại, nhà Thương nhờ thế mới hưng thịnh.” Ngô vương không nghe, sai Tử Tư đi sứ nước Tề, Tử Tư gửi gắm con mình cho Bào thị nước Tề, trở về phục mệnh với Ngô vương. Ngô vương biết chuyện, cả giận, ban kiếm Chúc lũ* để cho Tử Tư tự vẫn. Khi sắp chết, [Tử Tư] nói: “Trồng cây tử trên mộ của ta, để sau này làm quan tài. Móc mắt ta treo trên cửa đông nước Ngô, để ta xem nước Việt tiêu diệt nước Ngô.”

Bào thị nước Tề giết Tề Điệu công. Ngô vương biết chuyện, khóc ngoài cửa quân ba ngày, đoạn theo đường biển tấn công nước Tề. Người Tề đánh bại quân Ngô, Ngô vương bèn dẫn quân về.

Năm thứ mười ba, Ngô vương triệu Lỗ quân, Vệ quân đến hội minh ở đất Thác Cao.

Mùa xuân năm thứ mười bốn, Ngô vương lên phía bắc hội chư hầu ở đất Hoàng Trì, muốn xưng bá Trung nguyên để bảo toàn cho nhà Chu. Ngày Bính Tý tháng Sáu, Việt vương Câu Tiễn chinh phạt nước Ngô. Ngày Ất Dậu, năm nghìn quân Việt đánh với quân Ngô. Ngày Bính Tuất, bắt sống Thái tử Hữu nước Ngô. Ngày Đinh Hợi, vào đất Ngô. Người Ngô báo việc bại trận với Ngô vương Phù Sai, Phù Sai sợ tin tức đến tại chư hầu. Có kẻ tiết lộ tin ấy, Ngô vương nổi giận, chém bảy người ngay dưới trướng [để diệt khẩu]. Ngày Tân Sửu tháng Bảy, Ngô vương và Tấn Định công tranh làm minh chủ. Ngô vương bảo: “Trong nhà Chu, ta là trưởng.” Tấn Định công bảo: “Trong họ Cơ*, ta lớn nhất.” Triệu Ưởng nổi giận, định tiến đánh nước Ngô, bèn tôn Tấn Định công làm minh chủ. Ngô vương sau khi lập lời minh, chia tay vua Tấn, muốn đánh nước Tống. Thái tể Phỉ nói rằng: “Có thể thắng được nhưng không thể ở lại.” Liền dẫn quân về nước. Nước mất Thái tử, trong nước trong rỗng, Ngô vương ở ngoài nước lâu, quân sĩ đều mệt mỏi, thế là bèn đem hậu lễ để giảng hòa với nước Việt.

Năm thứ mười lăm, Điền Thường nước Tề giết Giản công. Năm thứ mười tám, nước Việt ngày càng mạnh. Việt vương Câu Tiễn dẫn quân lại đánh bại quân Ngô ở Lạp Trạch. Nước Sở diệt nước Trần.

Năm thứ hai mươi, Việt vương Câu Tiễn lại chinh phạt nước Ngô. Năm thứ hai mươi mốt, bèn bao vây nước Ngô. Ngày Đinh Mão tháng Mười một năm thứ hai mươi ba, nước Việt đánh bại nước Ngô. Việt vương Câu Tiễn định đày Ngô vương Phù Sai ra Dũng Đông, cấp cho trăm hộ để ở lại đó. Ngô vương nói: “Ta già rồi, không thể thờ quân vương được nữa. Ta hối hận vì không nghe lời Tử Tư, tự khiến mình sa vào cảnh này.” Đoạn cắt cổ chết. Việt vương tiêu diệt nước Ngô, giết Thái tể Phỉ vì cho là bất trung, rồi trở về.

Thái sử công bàn rằng: Khổng tử nói: “Thái bá khá gọi là bậc chí đức vậy, ba lần nhường thiên hạ, mà dân không biết để xưng tụng.” Ta đọc cổ văn Xuân Thu, mới hay nước Ngu ở Trung nguyên và Câu Ngô ở Kinh Man là anh em vậy. Lòng nhân của Diên Lăng Quý tử, mến mộ đạo nghĩa vô cùng, xem điều nhỏ nhặt mà biết chuyện đục trong. Ôi, sao mà bậc quân tử ấy lại hiểu biết sự vật rộng lớn đến thế!*

QUYỂN 32 TỀ THÁI CÔNG THẾ GIA

Thái công Vọng Lã Thượng, là bậc thượng nhân* ở vùng Đông Hải. Tổ tiên của ông từng làm đến chức Tứ nhạc*, giúp vua Vũ trị thủy thổ rất có công lao. Khoảng giữa thời Ngu Thuấn và Hạ Vũ, được phong ở ấp Lã, có khi được phong ở ấp Thân, họ Khương thị. Đến thời nhà Hạ và nhà Thương, con cháu ngành thứ ở hai ấp Thân, Lã vẫn tiếp tục được phân phong, nhưng cũng có người trở thành dân thường, Thượng là hậu duệ của họ vậy. Ông vốn họ Khương thị, nhân dùng tên ấp phong làm họ nên gọi là Lã Thượng.

Đại để Lã Thượng từng rất khốn cùng, đến già mới nhận việc câu cá gặp được Tây bá nhà Chu*. Tây bá khi sắp đi săn, bói quẻ, quẻ bói rằng: “Thứ săn được chẳng phải trồng, chẳng phải ly, không phải hổ, không phải gấu; mà được người phò nghiệp bá vương.” Thế rồi Tây bá nhà Chu đi săn, quả nhiên gặp Thái công ở bờ bắc sống Vị, cùng nhau nói chuyện, cả mừng, nói: “Nghe từ tiên quân ta là Thái công nói rằng, đương có thánh nhân đến nước Chu, nhà Chu nhờ đó sẽ hưng khởi, ông đúng là người đó sao? Thái công của ta trông mong ông lâu lắm rồi.” Vì vậy mới có hiệu là “Thái công Vọng”, cho ngồi cùng xe về, tôn làm thầy.

Có người nói, Thái công học rộng hiểu nhiều, từng thờ vua Trụ. Trụ vương vô đạo, ông bỏ đi. [Thái công Vọng] du thuyết chư hầu, chưa gặp được người thích hợp, rốt cuộc về tây với Tây bá nhà Chu. Lại có người bảo, Lã Thượng là một xử sĩ*, ẩn cư ở bãi bể. Tây bá nhà Chu bị bắt ở Dữu Lý, Tán Nghi Sinh, Hoằng Yêu vốn biết tài Lã Thượng mới mời về. Lã Thượng cũng nói: “Ta nghe nói Tây bá là người hiền năng, lại giỏi chăm người già, sao lại không đến đó?” Ba người bèn vì Tây bá mà tìm kiếm mỹ nữ, của lạ đem hiến cho vua Trụ để chuộc Tây bá. Tây bá nhờ đó thoát ra được, trở về nước. Lời truyền về lý do Lã Thượng thờ nhà Chu tuy có khác, nhưng cơ bản đều nói ông là bậc thầy của Văn vương, Vũ vương.

Tây bá nhà Chu là Cơ Xương thoát khỏi Dữu Lý trở về, cùng Lã Thượng ngầm bày mưu, sửa đức để khuynh đảo chính sự nhà Thương, những việc đó hầu hết là thuật dùng binh và kế lạ, vì vậy người đời sau khi bàn đến việc binh và việc ngầm dùng quyền mưu của nhà Chu đều quy cho Thái công là người định ra mẹo mực. Tây bá nhà Chu chấp chính công bằng, khéo xử tranh chấp giữa nước Ngu và nước Nhuế*, vì thế các nhà thơ xưng tụng Tây bá nhận được mệnh trời, gọi là Văn vương. Chinh phạt nước Sùng, nước Mật Tu, nước Khuyển Di, ra sức xây dựng ấp Phong, Thiên hạ ba phần thì hai phần theo về nước Chu, mưu kế phần nhiều đều của Thái công.

Văn vương băng hà, Vũ vương kế vị. Năm thứ chín, [Vũ vương] muốn sửa sang cơ nghiệp của Văn vương, liền chinh phạt phía đông để xem chư hầu có theo hay không. Lúc phát binh, Thượng phụ* [Lã Thượng] tay trái nắm búa vàng, tay phải cầm cờ mao trắng mà thề rằng: “Thương hủy, Thương hủy*, hãy tập hợp quân binh của các ngươi, cấp cho thuyền và mái chèo, kẻ nào đến chậm sẽ bị chém đầu?” Đoạn tiến đến Mạnh Tân. Chẳng hề hẹn trước mà tám trăm chư hầu hội hợp. Chư hầu đều nói: “Trụ, có thể đánh được rồi.” Vũ vương nói: “Chưa được.” Bèn kéo quân về, cùng Thái công làm bài “Thái thệ”*.

Qua hai năm, vua Trụ giết Vương tử Tỷ Can, bỏ tù Cơ tử. Vũ vương định phạt Trụ, bói quẻ bằng mai rùa, hiện điềm không lành, mưa to gió lớn kéo đến. Các quan đều sợ hãi, chỉ riêng Thái công ra sức khuyến khích Vũ vương, thế là Vũ vương bèn cất quân đi. Ngày Giáp Tý, tháng Giêng năm thứ mười một, tuyên thệ ở Mục Dã, chinh phạt Trụ vương nhà Thương. Quân Trụ đại bại. Trụ vương quay đầu bỏ chạy, lên Lộc Đài, Vũ vương bèn cho đuổi theo chém chết vua Trụ. Ngày hôm sau, Vũ vương đứng trước đàn xã, quần thần dâng nước tinh khiết, Vệ Khang thúc là Phong trải chiếu hoa, Sư Thượng phụ dắt các con vật tế, Thái sử Dật đọc lời khấn cáo, cẩn cáo với thần minh tội trạng của vua Trụ. Chia tiền bạc trong Lộc Đài, phát thóc gạo trong Cự Kiều để chẩn tế dân nghèo. Tôn cao mộ của Tỷ Can, thả Cơ tử khỏi ngục tù. Dời chín đỉnh, sửa sang chính trị nhà Chu, cùng cả thiên hạ đổi mới. Phần lớn đều nhờ mưu của Sư Thượng phụ.

Bấy giờ, sau khi Vũ vương đã bình định nhà Thương, làm vua thiên hạ, phong cho Sư Thượng phụ vùng Doanh Khâu đất Tề. [Thái công] sang phía đông để đến đất Phong, vừa đi vừa nghỉ, đi rất chậm. Chủ quán trọ bảo: “Tôi nghe thời cơ khó gặp nhưng dễ mất. [Vậy mà] khách ngủ rất ngon, cơ hồ không phải người đi đến nhận nước Phong.” Thái công nghe vậy, đương đêm khoác áo lên đường, tờ mờ sáng thì đến nước Phong. Lai hầu đến đánh, tranh giành Doanh Khâu với Thái công. Doanh Khâu gần biên giới nước Lai. Người nước Lai vốn là người rợ vậy, nhân lúc loạn thời vua Trụ mà nhà Chu mới lập, chưa thể chiêu dụ được phương xa, vì thế mới tranh nước với Thái công.

Thái công đến nước Phong, sửa sang chính sự, nương theo phong tục, giảm bớt lễ nghi, mở mang việc buôn bán, thủ công, phát triển nguồn lợi nghề cá, nghề muối, vì thế nhiều người dân theo Tề, Tề trở thành nước [chư hầu] lớn. Nhằm lúc Chu Thành vương còn nhỏ, Quản thúc, Sái thúc làm loạn, các tộc rợ vùng Hoài Phố phản lại nhà Chu, Vũ vương bèn sai Thiệu Khang công truyền mệnh cho Thái công rằng: “Đông đến biển lớn, tây đến Hoàng Hà, nam đến Mục Lăng, bắc đến Vô Lệ, năm hầu chín bá*, Sư Thượng phụ đều được chinh phạt.” Nhân thế nước Tề được quyền chinh phạt, trở thành nước [chư hầu] lớn, đóng đô ở Doanh Khâu.

Ước chừng Thái công chết lúc hơn 100 tuổi, con là Đinh công Lã Cấp lên thay. Đinh công chết, con là Ất công Đắc lên thay. Ất công chết, con là Quý công Từ Mẫu lên thay. Quý công chết, con là Ai công Bất Thần* lên thay.

Thời Ai công, Kỷ hầu gièm với nhà Chu, nhà Chu nấu chết Ai công rồi lập em của Ai công là Tĩnh, đó là Hồ công. Hồ công dời đô đến Bạc Cô, bấy giờ nhằm thời Chu Di vương.

Người em nhỏ cùng mẹ của Ai công là Sơn oán hận Hồ công, bèn cùng đồ đảng dẫn người ở Doanh Khâu đánh úp giết chết Hồ công rồi tự lên ngôi, đó là Hiến công. Hiến công năm đầu, đuổi hết con cái của Hồ công, nhân đó dời đô từ Bạc Cô về Lâm Truy.

Năm thứ chín, Hiến công chết, con là Vũ công Thọ lên thay. Vũ công năm thứ chín, Chu Lệ vương chạy trốn khỏi nước, trú ở đất Trệ. Năm thứ mười, vương thất [nhà Chu] rối loạn, đại thần chấp chính, gọi là “Cộng hòa”*. Năm thứ hai mươi tư, Chu Tuyên vương mới lên ngôi.

Năm thứ hai mươi sáu, Vũ công chết, con là Lệ công Vô Kỵ lên thay. Lệ công bạo ngược, vì vậy con của Hồ công lại trở về nước Tề, người Tề muốn lập [con của Hồ công] làm vua, bèn cùng nhau đánh giết Lệ công. Con của Hồ công cũng vì đánh nhau mà chết. Người Tề bèn lập con của Lệ công là Xích lên làm vua, đó là Văn công, rồi giết bảy mươi người can dự vào việc giết Lệ công.

Văn công đến năm thứ mười hai thì chết, con là Thành công Thoát lên ngôi. Thành công đến năm thứ chín thì chết, con là Trang Công Cấu lên ngôi.

Trang công năm thứ hai mươi tư, rợ Khuyển Nhung giết U vương, nhà Chu dời sang đất Lạc ở phía đông. Nước Tần bắt đầu được liệt vào hàng chư hầu. Năm thứ năm mươi sáu, người Tấn giết vua nước mình là Chiêu hầu.

Năm thứ sáu mươi tư, Trang công chết, con là Hy công Lộc Phủ lên ngôi.

Hy công năm thứ chín, Lỗ Ẩn công mới lên ngôi. Năm thứ mười chín, Lỗ Hoàn công giết anh mình là Ẩn công rồi tự lập làm vua.

Năm thứ hai mươi lăm, rợ Bắc Nhung chinh phạt nước Tề. Nước Trịnh sai Thái tử Hốt đến cứu nước Tề, nước Tề muốn gả con gái cho [Hốt]. Hốt nói: “Nước Trịnh nhỏ nước Tề lớn, ta không tương xứng”, đoạn từ chối việc ấy.

Năm thứ ba mươi hai, em cùng mẹ của Hy công là Di Trọng Niên chết. Con của Di Trọng Niên là Công Tôn Vô Tri được Hy Công yêu mến, ban cho bổng lộc, trang phục, người hầu hạ, nuôi nấng ngang với Thái tử.

Năm thứ ba mươi ba, Hy công chết, Thái tử Chư Nhi lên ngôi, đó là Tương công.

Trong công năm đầu, hồi trước khi còn là Thái tử, thường tranh giành với Vô Tri, đến lúc lên ngôi, bèn bãi bỏ chế độ bổng lộc, phục sức của Vô Tri, Vô Tri oán hận.

Năm thứ tư, Lỗ Hoàn công và phu nhân đến nước Tề. Tề Tương công vốn từng tư thông với Lỗ phu nhân. Lỗ phu nhân là em gái của Tương công, từ thời Hy cũng đã được gả làm vợ Lỗ Hoàn công, đến khi Hoàn công tới [nước Tề], Tề Tương công lại tư thông với nàng. Lỗ Hoàn công biết chuyện, giận phu nhân, phu nhân bèn mách với Tề Tương công. Tề Tương công và vua Lỗ cùng uống rượu, thuốc cho [vua Lỗ] say, sai lực sĩ là Bánh Sinh xốc vua Lỗ lên xe, thừa cơ bẻ (cổ) Lỗ Hoàn công, Hoàn công xuống xe thì đã chết. Người Lỗ trách nước Tề, thế là Tề Tương công giết Bành Sinh để tạ lỗi với nước Lỗ.

Năm thứ tám, [nước Tề] chinh phạt nước Kỷ, nước Kỷ phải dời đô.

Năm thứ mười hai, hồi đầu, Tương công sai Liên Xứng, Quản Chí Phủ đóng quân doanh ở đất Quỳ Khâu, hẹn mùa dưa [tháng Bảy] thì lên đường, đến mùa dưa sau thì được đổi phiên. Đóng quân được một năm, rốt cuộc đến mùa dưa mà Tương công không phái người ra thay. Có người xin ra thay, Tương công không nghe. Vì vậy, [Liên Xứng và Quản Chí Phủ] hai người tức giận, [liền] nương theo Công Tôn Vô Tri để bày mưu làm loạn. Liên Xứng có người em gái họ ở trong cung của Tương công, không được sủng ái, [Xứng] bèn sai nghe ngóng tình hình của Tương công rằng: “Việc thành công, ngươi sẽ được làm phu nhân của Vô Tri.” Tháng Mười hai, mùa đông, Tương công du ngoạn ở Cô Phần, rồi đi săn ở Bái Khâu. [Tương công] thấy con lợn lòi, kẻ tùy tùng hô là “Bành Sinh”. [Tương công] nổi giận, bắn nó, con lợn đứng thẳng như người mà rống. Tương công sợ hãi, ngã xuống xe, bị thương ở chân, rơi mất chiếc giày. [Tương công] trở về, đánh kẻ quản lý giày tên là Phất ba trăm roi. Phất rời khỏi cung. Bọn Vô Tri, Liên Xứng, Quản Chí Phủ hay tin Tương công bị thương, bèn dẫn quân đánh úp vào trong cung. Gặp kẻ quản lý giày là Phất, Phất bảo: “Tạm chớ vào làm kinh động trong cung, làm kinh động trong cung thì không dễ mà vào được.” Vô Tri không tin, Phất vạch cho xem vết roi, mới tin theo. [Bọn Vô Tri] đợi ngoài cung, sai Phất vào trước. Phất vào trước, giấu Tương công vào phía sau cánh cửa. Qua một lúc lâu, bọn Vô Tri sợ, bèn tiến vào cung. Phất ngược lại cùng người trong cung và những sủng thần tấn công bọn Vô Tri, không thắng được, đều chết cả. Vô Tri vào cung, không tìm thấy Tương công. Có kẻ thấy chân người thò ra ở khe cửa, lôi ra xem, chính là Tương công, bèn giết chết, thế rồi Vô Tri tự lập làm vua Tề.

Mùa xuân năm Hoàn công thứ nhất, vua Tề Vô Trị đến chơi Ung Lâm*. Người Ung Lâm từng có thù oán với Vô Tri, tới khi Vô Tri đến chơi, bèn đánh úp giết chết Vô Tri, rồi bảo các đại phu nước Tề rằng: “Vô Tri giết Tương Công rồi tự lập, chúng thần chỉ giết mình hắn. Xin các đại phu chọn lập người xứng đáng trong các công tủ lên ngôi, [chúng thần] xin được nghe theo.”

Hồi trước, Tương công chuốc say rồi giết Lỗ Hoàn công, tư thông với phu nhân của Lỗ Hoàn công, giết nhiều kẻ vô tội, dâm loạn với phụ nữ, nhiều lần khinh khi đại thần, các em trai đều sợ tai vạ đến mình, thế nên em thứ là Củ chạy sang nước Lỗ. Mẹ của công tử Củ là người con gái nước Lỗ. Quản Trọng, Thiệu Hốt phò tá công tử Củ. Em trai nữa là Tiểu Bạch chạy sang nước Cử, Bão Thúc phò tá Tiểu Bạch. Mẹ của Tiểu Bạch là người con gái nước Vệ, được Hy công rất sủng ái. Từ nhỏ Tiểu Bạch rất yêu quý và tôn kính đại phu Cao Hề. Tới khi người Ung Lâm giết chết Vô Tri, bàn chuyện lập vua mới, hai họ Cao, Quốc mới ngầm sai người sang nước Cử vời Tiểu Bạch đến trước. Nước Lỗ nghe tin Vô Tri chết, cũng sai quân đưa công tử Củ về nước, rồi sai Quản Trọng dẫn cánh quân khác chặn đường nước Cử, bắn trúng cái móc trên dây lưng của Tiểu Bạch. Tiểu Bạch giả chết, Quản Trọng sai người ruổi ngựa về báo với nước Lỗ. Nước Lỗ đưa đoàn của công tử Củ đi chậm lại, sáu ngày mới tới nước Tề thì Tiểu Bạch đã vào trước, Cao Hề lập Tiểu Bạch, đó là Hoàn công.

Hoàn công bị bắn trúng cái móc trên dây lưng, giả chết để lừa Quản Trọng, sau đó ngồi ôn xa* đi gấp, cũng nhờ có họ Cao, họ Quốc làm nội ứng, ông mới đến trước được lập làm vua, rồi cất quân chống nước Lỗ. Mùa thu, giao chiến với nước Lỗ ở đất Càn Thì, quân Lỗ thua chạy, quân Tề chặn đứng đường về của nước Lỗ. Nước Tề gửi thư cho nước Lỗ, bảo: “công tử Củ là anh em, không nỡ ra tay giết, mong người Lỗ tự giết Củ đi. Thiệu Hốt, Quản Trọng là kẻ thù, muốn bắt được để băm vằm bọn chúng cho hả dạ. Nếu không nghe, [nước Tề] sẽ bao vây nước Lỗ.” Người nước Lỗ lo lắng về việc đó, bèn giết công tử Củ ở đất Sênh Đậu. Thiệu Hốt tự sát, Quản Trọng xin làm tù nhân. Hoàn công lên ngôi, đem quân tấn Công nước Lỗ, định bụng giết Quản Trọng. Bão Thúc Nha nói rằng: “Thần may mắn được theo nhà vua, rốt cuộc nhà vua cũng lên ngôi. Ngôi vua tôn quý, thần không có gì khiến nhà vua tôn quý hơn được nữa. Nếu nhà vua muốn nước Tề yên trị, chỉ cần Cao Hề và Thúc Nha là đủ. Còn nếu nhà vua muốn làm bá vương, thì nhất định phải cần Quản Di Ngô. Di Ngô ở nước nào, nước đó trở nên cường thịnh, không được để mất.” Thế rồi Hoàn công nghe theo. [Hoàn công] bèn giả cách triệu Quản Trọng [để băm vằm] cho hả dạ, kỳ thực là muốn trọng dụng ông ta. Quản Trọng hiểu điều đó, cho nên xin đi. Bão Thúc Nha đón được Quản Trọng, đưa đến Đường Phụ rồi tháo bỏ gông cùm, tắm rửa trai giới sạch sẽ rồi đưa yết kiến Hoàn công. Hoàn công dùng lễ hậu đối đãi, phong làm Đại phu, giao trông coi chính sự.

Hoàn công đã có được Quản Trọng, cùng Bão Thúc, Thấp Bằng*, Cao Hề sửa sang chính sự nước Tề, liên kết quân binh của năm nhà*, thiết lập nguồn lợi của [kế sách] “Khinh trọng"*, đánh cá và nấu muối, để chẩn cứu kẻ bần cùng, ban bổng lộc cho bậc hiền tài, người nước Tề đều vui mừng.

Năm thứ hai, đánh diệt nước Đàm, Đàm tử* chạy sang nước Cử. Trước đây, khi Hoàn công lưu vong, có qua đất Đàm, người nước Đàm vô lễ, vì thế [Hoàn công] mới đánh họ.

Năm thứ năm, [nước Tề] chinh phạt nước Lỗ, quân Lỗ thua trận. Lỗ Trang cũng xin hiến ấp Toại để cầu hòa, Hoàn công nhận lời, cùng Lễ gặp mặt ở đất Kha rồi kết minh ước. Lỗ công chuẩn bị uống máu thề, Tào Mạt dùng chủy thủ uy hiếp Hoàn công ngay trên đàn, nói rằng: “Hãy trả lại đất [ngài] đã chiếm của nước Lỗ!” Hoàn công đồng ý. Xong, Tào Mạt mới bỏ chủy thủ, lùi về vị trí bề tôi, quay mặt về hướng bắc. Sau đó Hoàn công hối hận, không muốn trả đất cho nước Lỗ mà lại muốn giết Tào Mạt. Quản Trọng nói: “Ôi, bị uy hiếp nên đã nhận lời thế mà lại bội tín đi giết [Tào Mạt], thỏa được niềm vui nhỏ mọn nhất thời vậy mà thất tín với chư hầu, mất đi sự ủng hộ của thiên hạ, không được.” Bởi thế [Hoàn công] mới đem đất đai thu được khi Tào Mạt ba lần thua trận, trả lại cho nước Lỗ. Chư hầu nghe chuyện đó, đều tin tưởng nước Tề và muốn đến quy phụ. Năm thứ bảy, chư hầu hội họp với Hoàn công ở đất Quyên, từ ấy Hoàn công bắt đầu xưng bá.

Năm thứ mười bốn, con của Trần Lệ công là Hoàn, hiệu là Kính Trọng, chạy sang nước Tề. Tề Hoàn công muốn cho làm chức khanh, [Trần Hoàn] từ chối; vì vậy cho làm quan Công chính*. Đó là tổ tiên của Điền Thành tử Thường vậy.

Năm thứ hai mươi ba, tộc Sơn Nhung đánh nước Yên, nước Yên cấp báo với nước Tề. Tề Hoàn công cứu nước Yên, bèn chinh phạt tộc Sơn Nhung, đến tận Cô Trúc mới rút về. Yên Trang công liền đưa tiễn Hoàn công vào tận biên cảnh nước Tề. Hoàn công nói: “Không phải thiên tử, chư hầu đưa tiễn nhau thì không vượt khỏi biên giới, ta không thể vô lễ với nước Yên được.” Thế là [Tề Hoàn công] cho chia ngòi cắt chỗ đất vua nước Yên đã vào để cho nước Yên, bảo vua nước Yên tu sửa, phục hồi nền chính sự của Thiệu công, nạp cống cho nhà Chu, giống như thời Thành Khang. Chư hầu biết việc đó, đều theo nước Tề.

Năm thứ hai mươi bảy, mẹ của Mẫn công nước Lỗ là Ai Khương, tức là em gái của Tề Hoàn công. Ai Khương thông dâm với công tử nước Lỗ là Khánh Phủ, Khánh Phủ giết Mẫn công, Ai Khương muốn lập Khánh Phủ lên ngôi, người Lỗ lại lập Hy công. Hoàn công triệu Ai Khương về, giết chết Ai Khương.

Năm thứ hai mươi tám, Vệ Văn công gặp loạn người Địch, cấp báo với nước Tề. Nước Tề thống lãnh chư hầu đắp thành Sở Khâu rồi lập Vệ quân.

Năm thứ hai mươi chín, Hoàn công cùng phu nhân là Sái cơ chơi đùa trong thuyền. Sái cơ vốn ưa nước [giỏi bơi lội], mới lay thuyền đùa giỡn Hoàn công, Hoàn công sợ hãi, bảo [Sái cơ] ngừng lại, [Sái cơ] không ngừng, [đến khi] lên khỏi thuyền, Hoàn công nổi giận, trả Sái cơ về nước, nhưng không tuyệt giao. Sái hầu cũng giận, cải giá cho Sái cơ. Hoàn công hay tin thì tức tối, dấy binh sang chinh phạt.

Mùa xuân năm thứ ba mươi, Tề Hoàn công thống lãnh chư hầu thảo phạt nước Sái, dân chúng nước Sái trốn chạy khắp nơi. Đoạn chinh phạt Sở. Sở Thành vương cất quân chất vấn: “Hà cớ gì lại xâm phạm đất đai của ta?” Quản Trọng đáp rằng: “Xưa Thiệu Khang công truyền mệnh cho tiên quân Thái công của ta rằng: 'Năm hầu chín bá, thấy được quyền chinh phạt, để giúp phò vương thất nhà Chu.' Ban cho tiên quân của ta cương giới, phía đông đến biển, tây đến Hoàng Hà, nam đến Mục Lăng, bắc đến Vô Lệ. Sở không cống cỏ bao mao*, khiến đồ tế của thiên tử không đầy đủ, cho nên đến để trách cứ. Chiêu vương nam chinh không trở về, cho nên đến để chất vấn.” Sở vương đáp: “Cống phẩm không vào đến triều đình, quả có việc đó, là tội của quả nhân, nào dám không dâng hiến! Chiêu Dương ra đi mà không trở về, ngài nên đến bờ Hán Thủy mà hỏi*.” Quân Tề đóng quân ở đất Hình. Mùa hạ, Sở vương sai Khuất Hoàn đem quân chống cự lại quân Tề, quân Tề lui về đóng quân ở Thiệu Lăng. Hoàn công tự khoe khoang quân mình đông với Khuất Hoàn. Khuất Hoàn nói: “Nhà vua theo đạo nghĩa thì được; bằng không, Phương Thành nước Sở sẽ làm thành, Trường Giang, Hán Thủy sẽ thành hào, nhà vua còn dám tiến nữa chăng?” [Hoàn công] bèn cùng Khuất Hoàn lập minh ước rồi rút về. [Trên đường về Hoàn công] đi qua nước Trần, Viên Đào Đồ nước Trần lừa quân Tề, dẫn đi sang phía đông, việc bị phát giác. Mùa thu, nước Tề chinh phạt nước Trần. Cùng năm ấy, nước Tấn giết Thái tử Thân Sinh.

Mùa hạ năm thứ ba mươi lăm, hội chư hầu ở Quỳ Khâu. Chu Tương vương sai Tể Khổng ban cho Hoàn công thịt tế vua Văn vương, Vũ vương, cung tên màu đỏ và xe lớn*, miễn việc quỳ lạy. Hoàn công định chấp nhận, Quản Trọng bảo: “Không được”, bèn lui xuống quỳ lạy nhận ban thưởng. Mùa thu, [Tề Hoàn công] lại hội họp chư hầu ở Quỳ Khâu, ngày càng có vẻ kiêu ngạo, nhà Chu sai Tể Khổng đến họp. Có nhiều chư hầu chống lại. Tấn hầu bị ốm, đến sau, gặp Tể Khổng. Tể Khổng nói: “Tề hầu thật kiêu ngạo, ngài không cần phải đến họp.” [Tấn hầu] nghe theo. Năm ấy, Tấn Hiến công chết, Lý Khắc giết Hề Tề và Trác tử, Tần Mục công nhờ mối quan hệ của phu nhân [là Mục cơ] nên đưa công tử Di Ngô về nước lập làm Tấn quân. Thế rồi Hoàn công sang dẹp loạn ở nước Tấn, đến đất Cao Lương, sai Thấp Bằng lập Tấn quân, rồi mới về.

Lúc bấy giờ, nhà Chu suy vi, chỉ có Tề, Sở, Tần, Tấn là cường mạnh. Tấn mới tham dự hội minh thì Tấn Hiến công chết, trong nước có loạn. Tần Mục công ở chỗ xa xôi hẻo lánh, không tham dự hội minh cùng các nước ở Trung nguyên được. Sở Thành vương mới thu phục và chiếm được đất Kinh Man, tự [lập quốc] ở vùng Di Địch. Chỉ riêng nước Tề dự hội minh ở Trung nguyên, mà Hoàn công là người có thể phát dương chính đức của nhà Chu, vì vậy chư hầu mới tin phục mà dự hội minh. Do đó, Hoàn công tự xưng rằng: “Quả nhân nam phạt đến Thiệu Lăng, trông thấy núi Hùng Sơn; bắc chinh phạt Sơn Nhung, Ly Chi, Cô Trúc; tây chinh phạt Đại Hạ, băng qua Lưu Sa; bọc chắc chân ngựa, gắn chắc bánh xe*, lên núi Thái Hàng, đến tận núi Ty Nhĩ* mới về. Chư hầu không nước nào dám trái ý quả nhân. Quả nhân dùng binh xa để hội thề ba lần, ngồi xe để hội thề sáu lần, chín lần hội họp chư hầu, một phen sửa sang thiên hạ*. Xưa Tam đại* nhận mệnh trời, có khác gì ta bây giờ? Ta muốn tế Phong ở Thái Sơn, tế Thiện ở núi Lương Phủ*.” Quản Trọng ra sức can ngăn, Hoàn công không nghe; bèn thuyết phục Hoàn công phải có những đồ trân quý, kỳ lạ từ phương xa thì mới được làm lễ tế Phong, Hoàn công mới thôi.

Năm thứ ba mươi tám, em trai của Chu Tương vương là Đại hợp mưu với rợ Nhung, Địch để đánh nhà Chu, nước Tề sai Quản Trọng dẹp loạn người Nhung ở nước Chu. Nhà Chu muốn dùng lễ Thượng khanh để đãi Quản Trọng, Quản Trọng dập đầu đáp: “Thần là kẻ bồi thần, nào dám!” Ba lần thoái thác rồi mới chịu dùng lễ Hạ khanh để ra mắt [thiên tử]. Năm thứ ba mươi chín, em trai của Chu Tương vương là Đái chạy sang nước Tề. Nước Tề sai Trọng Tôn thỉnh cầu Chu vương, tạ tội thay cho Đái. Tương vương nổi giận, không nghe.

Năm thứ bốn mươi mốt, Tần Mục công bắt sống được Tấn Huệ công, rồi lại cho về. Năm ấy, Quản Trọng, Thấp Bằng đều qua đời. Quản Trọng bị ốm, Hoàn công hỏi rằng: “Trong các bề tôi, ai có thể làm Tướng quốc?” Quản Trọng đáp: “Biết bề tôi, không ai bằng nhà vua.” Hoàn công hỏi: “Dịch Nha thế nào?” Đáp rằng: “Giết con để làm vừa lòng nhà vua, không hợp lẽ nhân tình, không được.” Hoàn công hỏi: “Khai Phương thì sao?” Đáp rằng: “Phản bội người thân để làm vừa lòng nhà vua, không hợp lẽ nhân tình, khó gần được.” Hoàn công hỏi: “Thụ Điêu thì sao?” Đáp rằng: “Tự thiến để làm vừa lòng nhà vua, không hợp lẽ nhân tình, khó thân được.” Quản Trọng chết, nhưng Hoàn công không nghe lời của Quản Trọng, rốt cuộc vẫn thân cận và trọng dụng ba kẻ ấy, ba kẻ ấy chuyên quyền.

Năm thứ bốn mươi hai, người Nhung chinh phạt nhà Chu, nhà Chu cấp báo với nước Tề, nước Tề sai chư hầu cùng cất quân bảo vệ nhà Chu. Năm ấy, công tử Trùng Nhĩ nước Tấn đến, Hoàn công gả con gái cho.

Năm thứ bốn mươi ba, hồi trước, Tề Hoàn công có ba vị [chính thất] phu nhân là: Vương cơ, Từ cơ, Sái cơ, đều không có con. Hoàn công thích các nữ quan* trong cung, sủng ái rất nhiều người, [đối xử] như với phu nhân thì có sáu người: Trưởng Vệ cơ sinh ra Vô Quỷ; Thiếu Vệ cơ sinh ra Huệ công là Nguyên; Trịnh cơ sinh ra Hiếu công là Chiêu; Cát Doanh sinh ra Chiêu công là Phan; Mật cơ sinh ra Ý công là Thương Nhân; Tống Hoa Tử sinh ra công tử Ung. Hoàn công và Quản Trọng đem Hiếu công gửi gắm Tống Tương công, cho làm Thái tử. Ung Vu* được Vệ Cung cư* sủng ái, thông qua hoạn quan Thụ Điêu để dâng hậu lễ lên Hoàn công nên [Vệ Cung cơ] cũng được [Hoàn công] tin yêu, Hoàn công đồng ý lập Vô Quỷ lên ngôi*. Quản Trọng chết đi, cả năm công tử [còn lại] đều muốn được lên ngôi. Ngày Ất Hợi tháng Mười, mùa đông, Tề Hoàn công chết. Dịch Nha vào cung, cùng Thụ Điêu dựa vào các sủng thần ở nội cung* giết chết nhiều đại phu, rồi lập công tử Vô Quỷ làm vua. Thái tử Chiêu chạy sang nước Tống.

[Khi] Hoàn công ốm, năm công tử ai nấy đều tự lập bè đảng để tranh ngôi vua. Đến khi Hoàn công chết, liền đánh lẫn nhau, vì vậy trong cung trống không, chẳng ai dám khâm liệm nhập quan. Thi thể Hoàn công trên giường sáu mươi bảy ngày, giòi bọ bò ra tận cửa. Ngày Ất Hợi tháng Mười Hai, Vô Quỷ lên ngôi mới cho làm khâm liệm nhập quan rồi phát tang. Đêm ngày Tân Tỵ [mới xong việc] khâm liệm và quàn lại.

Hoàn công có hơn mười người con trai, sau này có năm người được chọn lên ngôi: Vô Quỷ lên ngôi được ba tháng thì chết, không có tên thụy; kế đến Hiếu công; tiếp đến Chiêu công; rồi Ý công; rồi Huệ công. Tháng Ba, năm Hiếu công thứ nhất, Tống Tương công thống lĩnh quân chư hầu đưa Thái tử nước Tề là Chiêu về để chinh phạt nước Tề. Người Tề lo sợ, giết vua của mình là Vô Quỷ. Người Tề định lập Thái tử Chiêu lên ngôi, thì đồ đảng của bốn công tử còn lại liền tấn công Thái tử, Thái tử chạy sang nước Tống, nước Tống bèn giao chiến với bốn công tử nước Tề. Tháng Năm, quân Tống đánh bại quân của bốn công tử rồi lập Thái tử Chiêu lên ngôi, đó là Tề Hiếu công. [Trước đây] do Tề Hoàn công và Quản Trọng gửi gắm Thái tử cho nước Tống, cho nên [nước Tống] mới sang chinh phạt [nước Tề]. Vì có nội loạn, [nên tới tận] tháng Tám Tề Hoàn công mới được chôn cất.

Năm thứ sáu, mùa xuân, nước Tề chinh phạt nước Tống, vì nước Tống không tham gia hội minh với nước Tề*. Mùa hạ, Tống Tương công chết. Năm thứ bảy, Tấn Văn công lên ngôi.

Năm thứ mười, Hiếu công chết, em trai của Hiếu công là Phan dựa vào công tử Khai Phương nước Vệ giết các con của Hiếu công để lên ngôi, đó là Chiêu công. Chiêu cũng là con của Hoàn công, mẹ là Cát Doanh.

Chiêu công năm đầu, Tấn Văn công đánh bại quân Sở ở Thành Bộc, rồi hội minh với chư hầu ở Tiễn Thổ, vào chầu nhà Chu, thiên tử cho nước Tấn làm bá. Năm thứ sáu, nước Địch xâm phạm nước Tề. Tấn Văn công chết. Quân Tần thua ở Hào Sơn. Năm thứ mười hai, Tần Mục công chết.

Tháng Năm năm thứ mười chín, Chiêu công qua đời, con là Xá lên ngôi vua Tề. Do mẹ của Xá không được Chiêu công sủng ái nên người trong nước không nể sợ. Kể từ sau khi Hoàn công mất, em của Chiêu công là Thương Nhân tranh ngôi vua không được nên ngầm kết giao hiền sĩ, yêu quý vỗ về trăm họ, trăm họ đều vui. Đến khi Chiêu công qua đời, con là Xá lên ngôi vua, đơn độc yếu thế, [Thương Nhân] liền tập trung đồ đảng vào tháng Mười giết Tề quân là Xá ngay trên mộ [Chiêu công], rồi Thương Nhân tự lên ngôi, đó là Ý công. Ý công là con của Hoàn công, mẹ là Mật cơ.

Mùa xuân năm Ý công thứ tư, hồi trước, khi Ý công còn là công tử, thường cùng cha của Bính Nhung đi săn, không tranh được vật phẩm săn về, đến khi lên ngôi liền chặt chân cha của Bính Nhung, rồi bắt Bính Nhung làm phu đánh xe. Vợ của Dung Chức xinh đẹp, Ý công đưa vào trong cung, cho Dung Chức làm Tham thừa*. Tháng Năm, Ý công du ngoạn ở Thân Trì, Bính Nhung và Dung Chức cùng tắm, đùa nhau. Chức nói: “Con của kẻ cụt chân!”, Nhung nói: “Thằng bị mất vợ!” Hai người đều thẹn sau câu nói đó, bèn sinh lòng oán hận. [Hai người] cùng bàn mưu khi theo Ý công dạo chơi trong rừng trúc, sẽ giết Ý công trên xe, vứt xác vào bụi trúc rồi bỏ trốn.

Ý công sau khi lên ngôi, kiêu ngạo, dân chúng không theo. [Do đó] người Tề phế bỏ con của Ý công rồi đón công tử Nguyên nước Vệ về, lập [Nguyên] lên ngôi, đó là Huệ công. Huệ công là con của Hoàn công. Mẹ Huệ công là người con gái nước Vệ, gọi là Thiếu Vệ cơ, vì tránh loạn nước Tề nên mới ở nước Vệ.

Huệ công năm thứ hai, rợ Trường Địch đến, Vương tử Thành Phủ đánh giết Trường Địch, chôn xác ở cửa Bắc. Triệu Xuyên nước Tấn giết vua nước mình là Linh công.

Năm thứ mười, Huệ công chết, con là Khoảnh công Vô Dã lên thay. Ban đầu, Thôi Trữ được Huệ công sủng ái, [sau khi] Huệ công chết, họ Cao, họ Quốc sợ bị bức hại bèn xua đuổi ông ta, Thôi Trữ chạy sang nước Vệ.

Khoảnh công năm đầu, Sở Trang vương mạnh lên, chinh phạt nước Trần; năm thứ hai, bao vây nước Trịnh, Trịnh bá đầu hàng, sau lại cho khôi phục nước cho Trịnh bá.

Mùa xuân năm thứ sáu, nước Tấn sai Khích Khắc đi sứ nước Tề, Tề Khoảnh công cho phu nhân ngồi trong rèm để xem. Khích Khắc bước lên điện, phu nhân bật cười. Khích Khắc nói: “Không báo được nhục này, [thề] không bước qua Hoàng Hà nữa!” Đoạn ra về, xin chinh phạt nước Tề, Tấn hầu không nghe. Sứ giả nước Tề đến nước Tấn, Khích Khắc bắt bốn sứ giả nước Tề tại Hà Nội rồi giết đi. Năm thứ tám, nước Tấn chinh phạt nước Tề, nước Tề cho công tử Cường sang làm con tin ở nước Tấn, quân Tấn rút. Mùa xuân năm thứ mười, nước Tề chinh phạt nước Lỗ, nước Vệ. Đại phu nước Lỗ, nước Vệ sang nước Tấn xin quân, đều thông qua Khích Khắc. Nước Tấn sai Khích Khắc chỉ huy Trung quân đem theo 800 chiến xa*, Sĩ Nhiếp chỉ huy Thượng quân, Loan Thư chỉ huy Hạ quân, để cứu nước Lỗ và nước Vệ, rồi chinh phạt nước Tề. Ngày Nhâm Thân tháng Sáu, [quân Tấn] gặp quân của Tề hầu dưới núi Mỹ Kê. Ngày Quý Dậu, bày trận ở đất Yên. Phùng Sửu Phủ làm hộ vệ bên phải của Tề Khoảnh công. Khoảnh công nói: “Phóng ngựa sang trận địch, phá quân Tấn rồi sẽ cùng nhau ăn uống.” Bắn Khích Khắc bị thương, máu chảy xuống tận giày. Khắc định rút vào doanh lũy, người đánh xe nói: “Tôi mới vào trận đã bị thương hai lần, nhưng không dám kêu đau, e làm sĩ tốt sợ hãi, mong ngài cố chịu.” bèn quay lại đánh tiếp. Đánh tiếp, quân Tề nguy cấp, Sửu Phủ sợ Tề hầu bị bắt, bèn đổi chỗ, Khoảnh công làm hộ vệ bên phải, xe bị vướng vào cây nên phải dừng lại. Viên tiểu tướng nước Tấn là Hàn Quyết phục xuống trước xe của Tề hầu, nói rằng: “Vua nước thần sai thần cứu nước Lỗ, nước Vệ” để bỡn cợt. Sửu Phủ bảo Khoảnh công xuống xe lấy nước, [Khoảnh công] nhân thế trốn chạy, thoát được, về lại trong doanh quân Tề. Khích Khắc nước Tấn muốn giết Sửu Phủ. Sửu Phủ nói: “Chết thay cho vua mà lại bị giết, về sau kẻ làm bề tôi chẳng ai còn dám trung với vua nữa.” Khắc tha cho, Sửu Phủ bèn trốn được về nước Tề. Thế rồi quân Tấn đuổi theo quân Tề tới Mã Lăng. Tề hầu đề nghị dùng đồ quý báu để tạ lỗi, [nước Tấn] không nghe, nhất định đòi con gái của Tiêu Đồng Thúc*, là người đã cười cợt Khích Khắc trước kia và bắt nước Tề phải đổi sang ruộng hướng đông*. Đáp rằng: “Con gái của Đồng Thúc chính là mẹ của Tề quân. Mẹ của Tề quân cũng như mẹ của Tấn quân, ngài định sắp đặt thế nào? Huống hồ ngài dựa vào nghĩa để chinh phạt vậy mà sau lại muốn làm việc bạo ngược, thế có được không?” Vì vậy [nước Tấn] mới đồng ý [nhận đồ quý báu], rồi sai trả lại các đất đã cướp của nước Lỗ, nước Vệ.

Năm thứ mười một, nước Tấn bắt đầu thiết lập lục khanh, khao thưởng chiến công ở đất Yên. Tề Khoảnh công sang chầu nước Tấn, muốn tôn Tấn Cảnh công tước vương, Tấn Cảnh công không dám nhận, đoạn [vua Tề] trở về. Sau khi về nước, Khoảnh công liền cho bỏ vườn cảnh thú nuôi, giảm nhẹ thuế khóa, chẩn tế kẻ côi cút, thăm hỏi người ốm đau, dốc kho tàng để cứu dân, dân chúng cả mừng. [Khoảnh công] dùng hậu lễ để giao đãi chư hầu. Cho tới khi Khoảnh công chết, trăm họ đều thân gần, chư hầu không đến xâm phạm.

Năm thứ mười bảy, Khoảnh công chết, con là Linh Công Hoàn lên thay.

Linh công năm thứ chín, Loạn Thư nước Tấn giết vua nước mình là Lệ công. Năm thứ mười, Tấn Điệu Công chinh phạt nước Tề, Tề Hoàn lệnh cho công tử Quang sang nước Tấn làm con tin. Năm thứ mười chín, [nước Tề] lập công tử Quang làm Thái tử, cho Cao Hậu phụ tá [Quang], rồi lệnh [hai người] hội minh với chư hầu đất Chung Ly. Năm thứ hai mươi bảy, nước Tấn sai Trung Hàng Hiến tử chinh phạt nước Tề. Quân Tề thua, Linh công chạy vào Lâm Truy. Yến Anh ngăn Linh công, Linh công không nghe theo. [Yến Anh quở] rằng: “Vua mà chả có chút dũng khí nào?” Quân Tấn bèn bao vây Lâm Truy, quân giữ thành Lâm Truy không dám ra, quân Tấn đốt thành ngoài rồi rút đi.

Năm thứ hai mươi tám, hồi trước, Linh công lấy người con gái nước Lỗ, sinh ra con là Quang, cho làm Thái tử. [Linh công lại lấy] Trọng cơ, Nhung cơ. Nhung cơ Vốn hèn kém mà được vua sủng ái, Trọng cơ sinh con trai là Nha, gửi gắm cho Nhung cơ. Nhung cơ xin [Linh công cho Nha] làm Thái tử, Linh công nghe theo. Trọng cơ nói: “Không được. [Nhà vua đã] lập Quang [làm Thái tử], liệt vào hàng chư hầu rồi, nay vô cớ phế đi, nhà vua tất phải hối hận.” Linh công nói: “Tất cả do ở ta thôi.” Đoạn dời Thái tử Quang sang phía đông, sai Cao Hậu phò tá Nha làm Thái tử. Linh công ốm, Thôi Trữ bèn đón Thái tử Quang trước đây rồi lập làm vua, đó là Trang công. Trang công giết Nhung cơ. Ngày Nhâm Thìn tháng Năm, Linh công qua đời, Trang công lên ngôi, bắt Thái tử Nha ở gò Câu Đậu, rồi giết đi. Tháng Tám, Thôi Trữ giết Cao Hậu. Nước Tấn nghe tin nước Tề có loạn, liền chinh phạt Tề, kéo tới Cao Đường.

Trang công năm thứ ba, đại phu nước Tấn là Loan Doanh trốn chạy sang nước Tề, Trang Công hậu đãi như khách. Yến Anh, Điền Văn tử can gián, nhưng Trang công không nghe. Năm thứ tư, Tề Trang công sai Loan Doanh nhân cơ hội bí mật vào Khúc Ốc nước Tấn làm nội ứng, để quân binh đánh vào theo, lên núi Thái Hàng, vào cửa Mạnh Môn. Loan Doanh thất bại, quân Tề rút về, chiếm được ấp Triều Ca.

Năm thứ sáu, trước đây, vợ của Đường công xinh đẹp, nên sau khi Đường công chết, Thôi Trữ đoạt lấy nàng. Trang công tư thông với vợ của Thôi Trữ, nhiều lần đến nhà họ Thôi, còn đem mũ của Thôi Trữ ban cho người khác. Thị tòng [thấy thế] nói rằng: “Không được.” Thôi Trữ nổi giận, nhân lúc Tề Trang công chinh phạt Tấn, muốn hợp mưu cùng nước Tấn để đánh úp nước Tề mà chưa tìm được cơ hội. Trang công từng đánh đòn tên hoạn quan Giả Cử, Giả Cử lại được cho vào hầu, giúp Thôi Trữ dò xét sơ hở của Trang công để báo oán. Tháng Năm, Cử tử vào chầu nước Tề, Tề Trang công thết tiệc ngày Giáp Tuất. Thôi Trữ thác bệnh không đến lo việc. Ngày Ất Hợi, Trang công đến thăm bệnh Thôi Trữ, đoạn đi theo vợ Thôi Trữ. Vợ Thôi Trữ vào trong nhà, cùng Thôi Trữ đóng chặt cửa không cho Trang công ra, Trang Công ôm cột nhà mà hát. Hoạn quan Giả Cử ngăn các cận thần và tùy tòng đi theo Trang công, rồi tự vào trong, đóng cửa lại. Đồ đảng của Thôi Trữ cầm binh khí từ trong nhà xông ra. Trang công lên đài cao rồi xin hòa giải, [bọn Thôi Trữ] không nghe; xin lập lời thề, [bọn Thôi Trữ] không chịu; xin tự sát ở trong miếu đường, [bọn Thôi Trữ] không chấp thuận. Chúng đều nói: “Bề tôi của nhà vua là Trữ đang bệnh nặng, không thể nghe mệnh. Nơi này gần cung vua. Bọn bồi thần đến để bắt kẻ dâm loạn, không biết mệnh lệnh nào khác [ngoài lệnh của Thôi Trữ].” Trang công trèo qua tường, bị bắn tên trúng vào đùi, Trang công rơi trở lại, bèn bị giết. Yến Anh đứng ngoài cổng nhà Thôi Trữ, nói: “Vua chết vì xã tắc thì bề tôi chết theo, bỏ trốn vì xã tắc thì bề tôi bỏ trốn theo. Nhược bằng chết vì bản thân, bỏ chạy vì bản thân thì không phải người thân tín, ai dám đi theo.” Cổng mở rồi đi vào, gối lên thây Trang công mà khóc, nhảy lên ba lần* rồi đi ra. Có người bảo Thôi Trữ: “Phải giết hắn đi.” Thôi Trữ nói: “Người đó được dân chúng trọng vọng, tha cho hắn để được lòng dân.”

Ngày Đinh Sửu, Thôi Trữ lập em khác mẹ của Trang Công là Chử Cữu lên ngôi, đó là Cảnh công. Mẹ của Cảnh công là con gái của Thúc Tôn Tuyên bá nước Lỗ. Cảnh công lên ngôi, lấy Thôi Trữ làm Hữu tướng, Khánh Phong làm Tả tướng. Hai Tướng quốc sợ nội loạn nổi lên, bèn cùng người trong nước thề rằng: “Ai không theo Thôi, Khánh thì chết!” Yến tử ngẩng nhìn trời cao, nói: “Anh này không làm được, chỉ theo người trung với vua, làm lợi cho xã tắc mà thôi!” Không chịu thề. Khánh Phong muốn giết Yến tử, Thôi Trữ bảo: “Đó là trung thần, tha cho ông ta đi.” Quan Thái sử nước Tề chép rằng: “Thôi Trữ thí* Trang công.” Thôi Trữ bèn giết đi. Người em của quan Thái sử lại viết [đúng như thế], Thôi Trữ lại giết đi. Người em út [của quan Thái sử] lại viết, Thôi Trữ đành tha cho.

Cảnh công năm đầu, hồi trước, Thôi Trữ sinh được con trai là Thành và Cương, người mẹ của chúng chết, [Thôi Trữ] mới lấy người đàn bà họ Đông Quách*, sinh ra Minh. Người đàn bà họ Đông Quách bắt con trai của chồng trước là Vô Cữu và em trai là Yển phò tá họ Thôi. Thành mắc tội, hai người [Vô Cữu và Yển] vội trị tội, lập Minh làm con đích. Thành xin sống đến già ở ấp Thôi, Thôi Trữ đồng ý, nhưng hai người kia không nghe, nói: “Thôi là ấp của tổ tông, không được.” Thành và Cương nổi giận, bèn nói với Khánh Phong. Khánh Phong và Thôi Trữ có hiềm khích, muốn trừ khử lẫn nhau. Thành và Cương giết Vô Cữu và Yển ở trong nhà Thôi Trữ, người nhà đều bỏ chạy. Thôi Trữ nổi giận, không có ai ở cạnh, liền sai một viên hoạn quan đánh xe, gặp Khánh Phong. Khánh Phong bảo rằng: “Ta xin vì ngài mà giết chúng đi.” Đoạn sai người có thù với Thôi Trữ là Lư Bồ Miết tấn công nhà họ Thôi, giết Thành và Cương, tận diệt nhà họ Thôi, vợ Thôi Trữ tự sát. Thôi Trữ không còn chỗ nào để về, cũng tự sát. Khánh Phong làm Tướng quốc, chuyên quyền.

Tháng Mười năm thứ ba, Khánh Phong ra ngoài đi săn. Lúc trước, Khánh Phong đã giết Thôi Trữ*, ngày càng kiêu ngạo, ham rượu, thích săn bắn, không nghe chính lệnh. [Con là] Khánh Xá nắm chính sự, đã có hiềm khích nội bộ [từ trước]. Điền Văn tử bảo Hoàn tử rằng: “Sắp có loạn rồi.” Các họ Điền, Bão, Cao, Loan cùng nhau hợp mưu diệt trừ họ Khánh, Khánh Xá sai giáp sĩ bao vây quanh cung phủ của Khánh Phong, đồ đảng bốn nhà cùng đánh phá. Khánh Phong trở về, không thể vào được, liền trốn chạy sang nước Lỗ. Người Tề trách nước Lỗ, Khánh Phong lại chạy sang nước Ngô. Nước Ngô ban cho Khánh Phong đất Chu Phương, nhóm họp người trong họ để ở, giàu có còn hơn khi ở nước Tề. Mùa thu năm ấy, người Tề cải táng cho Trang công, phơi thây [làm nhục] Thôi Trữ ở chợ để làm vui lòng dân.

Năm thứ chín, Cảnh công sai Yến Anh đi sứ nước Tấn, [Yến Anh] nói riêng với Thúc Hướng rằng: “Chính sự nước Tề rốt cuộc sẽ về tay họ Điền. Họ Điền tuy không có đức lớn nhưng đem việc công để mưu cầu cho việc nhà, có ơn đức với dân, được dân quý mến.” Năm thứ mười hai, Cảnh công sang nước Tấn, gặp Bình công, muốn cùng chinh phạt nước Yên. Năm thứ mười tám, Cảnh công lại đến nước Tấn, gặp Chiêu công. Năm thứ hai mươi sáu, [Cảnh công] đi săn ở bên ngoài thành của nước Lỗ, nhân đó vào nước Lỗ, cùng Yến Anh hỏi rõ về lễ của nước Lỗ. Năm thứ ba mươi mốt, Lỗ Chiêu công tránh họa nạn họ Quý, chạy sang nước Tề. Nước Tề muốn đem nghìn xã* để phong cho [Lỗ Chiêu công], Tử Gia can ngăn Chiêu công, Chiêu công bèn đề nghị nước Tề chinh phạt nước Lỗ, lấy thành Vận cho Chiêu công ở.

Năm thứ ba mươi hai, sao chổi xuất hiện. Cảnh công ngồi trên đài Bách Tẩm, than rằng: “Bề thế thay! Ai sẽ có được đài này?”* Quần thần đều khóc, Yến tử lại cười, Cảnh công tức giận. Yến tử tâu rằng: “Thần cười vì quần thần rất đỗi xu phụ.” Cảnh công bảo: “Sao chổi xuất hiện ở góc đông bắc, nhằm phân dã nước Tề, quả nhân lấy đó làm lo lắng.” Yến tử thưa: “Nhà vua có đài cao hào sâu, thuế liễm chỉ lo không thu được [tất cả từ dân], hình phạt chỉ e không đủ nặng [để cai trị dân], sao khách sắp xuất hiện gần, thì việc sao chổi có gì mà đáng lo?” Cảnh công hỏi: “Có phải làm lễ giải trừ không?” Yến tử đáp: “Nếu cầu cúng mà thần linh đến thì cũng có thể cầu cúng để trừ tai. Bách tính kêu khổ, oán than kể hàng vạn, mà nhà vua chỉ sai một người cầu đảo trừ tai, liệu có thể hơn được miệng của muôn người không?” Bấy giờ Cảnh công ham mê xây dựng cung thất, nuôi nhiều chó ngựa, vô cùng xa xỉ, nặng thuế má, lạm hình phạt, vì vậy Yến tử mới nhân việc này để can gián.

Năm thứ bốn mươi hai, Ngô vương Hạp Lư chinh phạt nước Sở, tiến vào Dĩnh đô.

Năm thứ bốn mươi bảy, Dương Hổ nước Lỗ tấn công vua nước mình, không thắng được, bỏ chạy sang nước Tề, xin nước Tề tiến đánh nước Lỗ. Bão tử can ngăn Cảnh công, đoạn cầm tù Dương Hổ. Dương Hổ trốn được, chạy sang nước Tấn.

Năm thứ bốn mươi tám, [Cảnh công] hội minh hữu hảo với Lỗ Định công ở Giáp Cốc. Lê Tư nói: “Khổng Khâu biết lễ nhưng nhu nhược, xin lệnh cho người Lai* đến tấu nhạc, thừa cơ bắt Lỗ quân, có thể đạt được ý đồ của ta.” Cảnh công lo Khổng Khâu phò tá nước Lỗ, e sẽ khiến [nước Lỗ] xưng bá, vì vậy nghe theo kế của Lê Tư. Lúc mới hội minh, tấu nhạc người Lai, Khổng tử theo bậc thềm đi lên, sai quan Hữu ty bắt người Lai chém đầu, đem lễ pháp ra trách Cảnh công. Cảnh công cả thẹn, đoạn phải trả lại các vùng đất đã chiếm của nước Lỗ để tạ lỗi, rồi bãi hội ra về. Năm ấy, Yến Anh chết.

Năm thứ năm mươi lăm, họ Phạm, họ Trung Hàng phản lại vua nước mình ở nước Tấn, bị vua Tấn đánh rất gấp, liền chạy đến [nước Tề] xin thóc. Điền Khất muốn [nhân thế] làm loạn, liên kết đảng với nghịch thần, thuyết phục Cảnh công rằng: “Họ Phạm, họ Trung Hàng nhiều lần có ơn đức với nước Tề, không thể không cứu.” [Cảnh công] bèn sai Khất chở thóc cho để cứu họ.

Năm thứ năm mươi tám, mùa hạ, con đích phu nhân Yên cơ của Cảnh công chết. Thiếp yêu của Cảnh công là Nhuế cơ sinh con trai là Thư, Thư còn nhỏ, mẹ Thư lại xuất thân thấp hèn, không có đức hạnh, các đại phu sợ [nhà vua sẽ chọn] Thư là người nối ngôi, mới thuyết phục chọn người lớn tuổi, hiền đức trong các công tử để làm Thái tử. Cảnh công già, ghét nhắc đến chuyện nối dõi, lại yêu mẹ của Thư, muốn lập Thư, nhưng lại sợ phải mở miệng nói ra điều đó, bèn bảo các đại phu rằng: “Hãy vui lên, sao phải lo nước không có vua?” Mùa thu, Cảnh công ốm, truyền mệnh cho Quốc Huệ tử, Cao Chiêu tử lập con nhỏ là Thư lên làm Thái tử, đuổi các công tử, bắt dời đến ấp Lai. Cảnh công chết đi, Thái tử Thư lên ngôi, đó là Yến Nhụ tử. Mùa đông, chưa táng [Cảnh công], nhưng các công tử sợ bị giết, đều bỏ trốn. Các công tử là anh khác mẹ của Thư là Thọ, Câu, Kiềm chạy sang nước Vệ; công tử Tư, Dương Sinh chạy sang nước Lỗ. Người nước Lai hát rằng: “Cảnh công chết chừ chửa dự tang, ba quân đại sự chừ lấy ai bàn; các con chừ, các con chừ, đồ đảng đều tan?”

Mùa xuân năm Yến Nhụ tử thứ nhất, Điền Khất giả cách phụng sự họ Cao, họ Quốc, mỗi lần vào chầu, Khất đều [ngồi ở vị trí] Tham thừa [bên phải xe], nói rằng: “Ngài được nhà vua yêu, các đại phu đều lo sợ, muốn mưu làm loạn đấy.” Rồi lại bảo các đại phu rằng: “Cao Chiêu tử đáng lo, nên [thừa lúc hắn] chưa dấy loạn, phải ra tay trước.” Các đại phu đều nghe theo. Tháng Sáu, Điền Khất, Bão Mục bèn cùng các đại phu đem quân vào cung vua, tấn công Cao Chiêu tử. Chiêu tử nghe tin, cùng Quốc Huệ tử đến cứu Yến Nhụ tử. Quân của Yến Nhụ tử thua, đồ đảng của Điền Khất đuổi theo, Quốc Huệ tử chạy sang nước Cử, [đồ đảng của Điền Khất] bèn quay lại giết Cao Chiêu tử. Yến Ngữ [con của Yến Anh] chạy sang nước Lỗ. Tháng Tám, Bỉnh Ý Tư* nước Tề [cũng chạy sang Lỗ]. Điền Khất đánh bại hai Tướng quốc, đoạn sai người sang nước Lỗ triệu vời công tử Dương Sinh. Dương Sinh về đến nước Tề, ngầm trốn trong nhà Điền Khất. Ngày Mậu Tý tháng Mười, Điền Khất mời các đại phu đến, nói rằng: “Mẹ của Thường có cá, đậu làm lễ tế*, hy vọng chư vị đến cùng yến ẩm.” Trong tiệc rượu, Điền Khất để Dương Sinh vào trong bao, đặt ở giữa nhà, rồi mở bao cho Dương Sinh ra, bảo: “Đây mới chính là Tề quân!” Các đại phu đều phủ phục bái yết. [Điền Khất] định cùng các đại phu uống máu ăn thề rồi lập Dương Sinh lên ngôi, [thấy] Bão Mục say rượu, Khất liền lừa các đại phu rằng: “Ta và Bão Mục cùng mưu lập Dương Sinh.” Bão Mục nổi giận quát: “Ngài quên di mệnh của Cảnh công rồi sao?” Các đại phu nhìn nhau ra chiều hối hận, Dương Sinh tiến lên trước, dập đầu nói: “Đáng lập thì lập, không đáng lập thì thôi.” Bão Mục sợ vạ đến, mới nói lại rằng: “Đều là con của Cảnh công cả, có gì mà không được chứ.” Đoạn cùng thề, lập Dương Sinh lên ngôi, đó là Điệu công. Điệu công vào cung, sai người đày Yến Nhụ tử đến đất Thai, rồi giết ngay ở trong trướng [trên đường đi], còn đuổi mẹ của Nhụ tử là Nhuế tử đi. Nhuế tử vốn xuất thân hèn hạ mà Nhụ tử còn nhỏ, vì vậy không có quyền thế, người trong nước đều rẻ rúng.

Năm Điệu Công đầu tiên, nước Tề chinh phạt nước Lỗ, chiếm ấp Hoan, ấp Xiển. Hồi trước, Dương Sinh trốn ở nước Lỗ, Quý Khang tử đem em gái của mình gả cho [Dương Sinh]. Đến khi trở về lên ngôi, [Dương Sinh] sai người đến đón. Quý cơ và Quý Phường hầu* tư thông với nhau, biết rõ chuyện đó, nước Lỗ không dám cho Quý cơ về Tề, vì vậy nước Tề tiến đánh nước Lỗ, cuối cùng đón được Quý cơ. Quý cơ được sủng ái, nước Tề lại trả các đất đã xâm chiếm của nước Lỗ.

Bão tử và Điệu Công có hiềm khích, không thân thiết nhau. Năm thứ tư, nước Ngô, nước Lỗ chinh phạt phía nam nước Tề. Bão tử giết Điệu công, rồi chạy sang Ngô. Ngô vương Phù Sai khóc ngoài cửa quân doanh ba ngày, định theo đường biển vào hỏi tội nước Tề. Người Tề đánh bại, quân Ngô bèn rút. Triệu Ưởng nước Tấn chinh phạt nước Tề, tới ấp Lại rồi về. Người Tề cùng đồng thuận lập con của Điệu công là Nhâm lên ngôi, đó là Giản công.

Mùa xuân năm Giản công thứ tư, hồi trước, Giản công cùng cha là Dương Sinh đều ở nước Lỗ, [khi ấy] Giám Chỉ được sủng ái. Đến khi [Giản công] lên ngôi, sai [Giám Chỉ] coi chính sự. Điền Thành tử lo sợ, khi lên chầu thường nhìn dáo dác. Ngự Ưởng mới bảo Giản công rằng: “Điền, Giám không thể đứng cùng nhau, nhà vua nên lựa chọn.” [Giản công] không nghe. Tử Ngã* lên chầu vào buổi tối, bắt gặp Điền Nghịch giết người, liền bắt dẫn vào cung. Điền Thành tử đương [muốn có nước Tề nên] hòa mục [với người trong tông tộc], mới bảo Điền Nghịch giả bệnh rồi chuốc rượu cho người coi tù, chuốc cho say rồi giết người coi tù, [Điền Nghịch] trốn được ra ngoài. Tử Ngã liền mời ngành họ Điền* đến nhà trưởng họ Trần để giao ước cầu hòa. Trước đây, Điền Báo muốn làm gia thần của Tử Ngã, mới nhờ Công Tôn giới thiệu Báo [với Tử Ngã], sau Báo có tang nên lại thôi. Việc tang xong xuôi, [Tử Ngã] dùng Báo làm gia thần, [Báo] được Tử Ngã yêu mến. Tử Ngã bảo rằng: “Ta muốn đuổi hết ngành họ Điền đi để lập ngươi [lên làm trưởng tộc], được không?” Đáp rằng: “Tôi với ngành họ Điền là họ hàng xa. Hơn nữa, chẳng qua có vài người trái ý ngài, sao phải đuổi hết đi!” Đoạn cáo giác với Điền Thành tử. Tử Hàng bảo [Điền Thành tử] rằng: “Hắn được vua yêu, nếu không ra tay trước thì họa ắt đến ngài.” Tử Hàng vào ở trong cung của Giản công [để làm nội gián].

Ngày Nhâm Thân tháng Năm, mùa hạ, anh em Thành tử ngồi trên bến xe vào gặp Giản công. Tử Ngã ở trong trướng*, bước ra đón, [anh em Thành tử liền] vào trong, rồi đóng cổng lại khiến Tử Ngã không vào được nữa. Đám hoạn quan [đem quân] ngăn lại, Tử Hàng giết đám hoạn quan. Giản công cùng thị thiếp đang uống rượu ở Đàn Đài, Thành tử muốn chuyển Giản công cùng thị thiếp trở vào tẩm cung. Giản công cầm qua định đâm [vì ngờ Thành tử có ý làm loạn], quan Thái sử là Tử Dư nói: “Ông ấy không làm việc bất lợi, sắp trừ hại [cho nhà vua] đấy.” Thành tử rời khỏi tẩm cung ra ở nhà kho, nghe nói Giản công còn giận, muốn bỏ trốn, bảo rằng: “Chỗ nào mà không có vua!” Tử Hàng tuốt kiếm rồi nói rằng: “Lần lữa là kẻ thù của công việc vậy. Ai không phải là dòng dõi Điền thị chứ? [Nếu ông trốn đi], ta không giết ông thì không phải với tông tộc Điền thị.” Thành tử mới thôi. Tử Ngã quay về, tụ tập đồ đảng tấn công vào các cửa lớn ngách trong cung, đều không thắng được, phải chạy ra ngoài. Điền thị [Thành tử] đuổi theo. Người ấp Phong Khâu bắt được Tử Ngã rồi báo cho Điền thị, giết Tử Ngã ở Quách Quan. Thành tử muốn giết Đại Lục Tử Phương, Điền Nghịch cầu xin [Thành tử] mới tha cho. Tử Phương viện dùng lệnh của Giản công để chặn lấy xe trên đường, ra khỏi Ung Môn. Điền Báo liền cấp xe cho, [Tử Phương] không nhận, nói: “Điền Nghịch cầu xin hộ ta, Điền Báo cấp xe cho ta, [như vậy là] ta có ý riêng với các người. Ta thờ Tử Ngã mà lại có ý riêng với kẻ thù [của Tử Ngã], còn mặt mũi nào nhìn kẻ sĩ nước Lỗ, nước Vệ nữa?”

Ngày Canh Thìn, Điền Thường bắt Giản công ở Từ Châu. Giản công bảo: “Ta sớm nghe lời Ngự Ưởng, đã không ra nông nỗi này.” Ngày Giáp Ngọ, Điền Thường giết Giản công ở Từ Châu. Điền Thường bèn lập em của Giản công là Ngạo lên làm vua, đó là Bình công. Bình công lên ngôi, Điền Thường làm Tướng quốc, thao túng chính sự nước Tề, cắt đất nước Tề từ ấp An Bình về phía đông làm ấp phong cho Điền thị.

Bình công năm thứ tám, nước Việt diệt nước Ngô. Năm thứ hai mươi lăm, [Bình công] chết, con là Tuyên công Tích lên ngôi. Tuyên công năm thứ năm mươi mốt thì chết, con là Khang công Thắc lên ngôi. Điền Hội làm phản ở huyện Lẫm Khâu.

Khang công năm thứ hai, nước Hàn, nước Ngụy, nước Triệu bắt đầu được liệt vào hàng chư hầu. Năm thứ mười chín, chắt của Điền Thường là Điền Hòa bắt đầu được liệt vào hàng chư hầu, đày Khang công đến bãi biển.

Năm thứ hai mươi sáu, Khang công chết, Lã thị liền bị dứt việc tế tự. Điền thị rốt cuộc có được nước Tề, làm Tề Uy vương, là nước hùng mạnh trong thiên hạ.

Thái sử công bàn rằng: Ta sang nước Tề, từ Thái Sơn liền đến Lang Da, phía bắc tiếp đến biển, đất đai phì nhiêu hai nghìn dặm, người dân khoáng đạt, tài trí bên trong không hiển lộ rõ ra bên ngoài, đó là thiên tính của họ vậy. Nhờ sự thánh minh của Thái công, xây dựng gốc của nước, sự thịnh trị của Hoàn công, sửa sang chính sự tốt đẹp, mới họp được chư hầu để hội minh, xưng bá, chẳng hợp lẽ lắm sao? Lớn lao thay, vốn là phong khí của nước lớn vậy!*

QUYỂN 33 LỖ CHU CÔNG THẾ GIA

Chu công Đán là em trai Chu Vũ vương. Từ khi Văn vương còn sống, Đán là người con hiếu, chuyên chú vào đức nhân, không giống các con khác. Đến khi Vũ vương lên ngôi, Đán thường phò tá Vũ vương, gánh vác nhiều trọng trách. Vũ vương năm thứ chín, [Vũ vương] đem quân chinh phạt phía đông đến Minh Tân, Chu công đi theo phò tá. Năm thứ mười một, phạt vua Trụ, tiến đến Mục Dã, Chu công phò tá Vũ vương, viết lời Mục thệ*. [Vũ vương] phá được quân Ân, vào cung nhà Thương. Sau khi giết vua Trụ, Chu công cầm búa lệnh lớn, Thiệu Công cầm búa lệnh nhỏ*, để phù trợ hai bên Vũ vương, giết vật tế để tế thần xã*, tuyên cáo tội trạng của vua Trụ với trời và dân chúng nhà Ân. Phóng thích Cơ tử khỏi ngục*, phân phong cho con vua Trụ là Vũ Canh Lộc Phủ, sai Quản thúc, Sái thúc phò tá* để kế tục việc cúng tế nhà Ân. Phong thưởng khắp lượt bề tôi có công, cùng thân thuộc họ hàng. Phong cho Chu công Đán đất Khúc Phụ, là đất cũ của Thiếu Hạo*, đó là Lỗ công. Chu công không đến đất phong, ở lại phò tá Vũ vương.

Hai năm sau khi Vũ vương diệt được nhà Ân, thiên hạ chưa an định hẳn, Vũ vướng mắc bệnh, không được khỏe, quần thần lo sợ, Thái công, Thiệu Công bèn kính cẩn bói mai rùa. Chu công nói: “Không thể để tiên vương ta lo lắng được.” Thế là Chu công bèn đích thân làm vật hiến tế, lập ba đàn tế, Chu công đứng quay mặt về phía bắc, đầu đội ngọc bích, tay cầm ngọc khuê*, cáo tế với Thái vương, Vương quý, Văn vương*. Quan sử đọc lời khấn khắc trên thẻ* [do Chu công soạn] rằng:

“Cháu trưởng của chư vị là [Vũ] vương Phát*, do vất vả vì quốc sự nên mắc bệnh nặng, nếu ba vị tiên vương có nợ trời một người con cháu*, vậy thì xin cho Đán được thế thân cho Vũ vương Phát. Đán này khéo léo, tài năng, lắm tài nhiều nghệ, giỏi thờ quỷ thần. Còn Vũ vương Phát không lắm tài nhiều nghệ, không khéo thờ quỷ thần bằng Đán. Nhưng do [Vũ vương Phát] nhận mệnh của thiên đế, bảo bọc khắp bốn phương, khiến con cháu các ngài trong thiên hạ được yên ổn, chúng dân khắp bốn phương không ai không kính sợ. [Vì thế] nếu [Vũ vương Phát] chẳng làm mất mệnh trời quý báu đã ban xuống, thì các tiên vương ta cũng mãi mãi có chỗ nương về. Nay Đán đã thỉnh mệnh [của các ngài] ở rùa lớn*, nếu các ngài chấp nhận thỉnh cầu của Đán, Đán xin dâng ngọc bích và ngọc khuê, chờ mệnh lệnh của các ngài. Nếu các ngài không chấp nhận thỉnh cầu của Đán, Đán sẽ cất ngọc bích và ngọc khuê.”

Chu công lệnh cho quan sử đọc lời khấn cáo với Thái vương, Vương quý, Văn vương khắc trên thẻ xong, muốn chết thay cho Vũ vương Phát, rồi liền bói quẻ thỉnh mệnh ba vị tiên vương. Thầy bói đều nói là tốt, mở sách bói ra xem, đích xác quẻ tốt. Chu công mừng, lại đích thân mở khóa lấy sách bói quẻ ra coi, thấy sách cũng ghi lời bói tốt lành. Chu công vào triều chúc mừng Vũ vương rằng: “Bệnh tình của nhà vua không có gì nguy hại nữa. Đán mới thỉnh mệnh ba vị tiên vương, nhà vua chỉ cần toan tính sao cho mọi việc đều được lâu dài trọn vẹn. Đó là nhờ tiên vương đoái nghĩ đến nhà vua vậy.” Chu công đem cất thẻ ghi lời khấn vào hộp Kim đằng*, răn bảo người cất giữ không được nói cho ai biết. Hôm sau, Vũ vương khỏi bệnh.

Về sau, sau khi Vũ vương băng hà, Thành vương nhỏ tuổi, hãy còn trong tã địu. Chu công sợ thiên hạ hay tin Vũ vương băng hà sẽ làm phản, bèn lên ngôi thiên tử thay Thành vương nắm giữ, điều hành chính sự trong nước. Quản thúc cùng các em của mình phao tin trong nước rằng: “Chu công sẽ gây bất lợi cho Thành vương.” Chu công bèn nói với Thái công Vọng và Thiệu Công Thích rằng: “Tôi sở dĩ không tránh [hiềm nghi] để nắm quyền điều hành chính sự, là sợ thiên hạ phản lại nhà Chu, [như thế] không biết nói sao với các vị tiên vương Thái vương, Vương quý, Văn vương của ta. Ba vị tiên vương lo lắng cho thiên hạ đã lâu, đến nay mới được thiên hạ. Vũ vương mất sớm, Thành vương còn nhỏ, vì muốn hoàn thành sự nghiệp nhà Chu, tôi mới phải làm như vậy.” Thế rồi rốt cuộc phò tá Thành vương, lại sai con là Bá Cầm thay mình đến đất phong ở Lỗ. Chu công răn Bá Cầm rằng: “Ta là con của Văn vương, em của Vũ vương, chú của Thành vương, ta đối với thiên hạ cũng không phải hạng thấp hèn. Nhưng ta một lần gội đầu mà ba lần vắt tóc, một bữa ăn mà ba lần nhả cơm, đứng dậy để tiếp đãi kẻ sĩ, thế mà còn sợ để mất người hiền trong thiên hạ. Con đến Lỗ, phải thận trọng, chớ vì có nước phong mà kiêu mạn với người.”

Quả nhiên bọn Quản thúc, Sái thúc, Vũ Canh thống lãnh tộc Hoài Di làm phản. Chu công bèn phụng mệnh Thành vương, dấy binh sang đông chinh phạt, soạn bài “Đại cáo”*. Thế rồi chém Quản thúc, giết Vũ Canh, đày Sái thúc. Thu gom dân còn lại của nhà Ân, đem phong cho Khang thúc đất Vệ, phong cho Vi Tử đất Tống, để họ phụng thờ tế tự nhà Ân. Vỗ yên vùng đất phía đông tộc Hoài Di, sau hai năm thì thảy được bình định. Chư hầu đều quy phục nhà Chu.

Trời giáng phúc lành, Đường thức được cây lúa, khác gốc nhưng chung bông, đem dâng lên Thành vương, Thành vương sai Đường thức đưa tặng Chu công ở vùng đất phía đông, làm bài “Quỹ hòa”*. Chu công nhận lúa Thành vương ban cho, ngợi ca ân điển của thiên tử, làm bài “Gia hòa”*. Vùng đất phía đông đã quy phục, Chu công về báo với Thành vương, rồi làm thơ để lại cho Thành vương, gọi là bài “Si hiêu”*. Thành vương cũng không dám chê trách Chu công.

Ngày Ất Mùi tháng Hai năm Thành vương thứ bảy, từ sáng sớm Thành vương đã đi bộ từ đất Chu đến ấp Phong*, sai quan Thái bảo Thiệu công đến ấp Lạc trước, xem xét hình thế đất đai. Tháng Ba năm ấy, Chu công đến xem xét tình hình xây dựng ấp Lạc Đông Chu, [sau đó] coi bói để định đô, được quẻ tốt, bèn dựng quốc đô tại đó*.

Thành vương đã trưởng thành, có thể xử lý chính sự. Thế là Chu công bèn trao trả chính sự cho Thành vương, Thành vương lâm triều. Khi Chu công cai trị thay Thành vương, Chu công quay mặt về phía nam, lưng hướng vào bình phong để tiếp kiến chư hầu. Từ năm thứ bảy trở đi, trả lại quyền chính sự cho Thành vương, [Chu công] quay mặt về phía bắc, đứng ở vị trí bề tôi, cung kính cẩn trọng như có dáng vẻ sợ sệt.

Trước đây, khi Thành vương còn nhỏ, bị ốm, Chu Công bèn tự cắt móng tay mình ném xuống sông Hà, rồi khấn thần sông rằng: “Nhà vua còn thơ dại chưa hiểu biết, kẻ làm trái mệnh lệnh của thần là Đán vậy.” Cũng lại giấu thẻ ghi lời khấn ấy trong kho. Thế rồi Thành vương khỏi bệnh. Đến khi Thành vương chấp chính, có người gièm pha Chu công, Chu công phải chạy sang nước Sở. Thành vương mở kho, thấy giản thư ghi lời khấn cầu, bèn khóc rồi đón Chu công về.

Chu công trở về, sợ Thành vương [đang tuổi] tráng kiện, cai trị có điều sẽ sa đà, buông thả, bèn làm các bài “Đa sĩ”, “Vô dật”*. Bài “Vô dật” viết: “Làm cha mẹ, phải rất dài lâu mới tạo nên cơ nghiệp, con cháu kiêu mạn xa xỉ mà quên điều đó, đến nỗi mất cả gia nghiệp, kẻ làm con có thể không thận trọng được ư? Cho nên thuở xưa, Ân vương Trung Tông nghiêm cẩn kính sợ mệnh trời, tự noi pháp độ để trị dân, sợ sệt không dám lơi là an dật, vì thế Trung tông hưởng nước bảy mươi lăm năm. [Nhà Ân dưới] thời Cao tông, từng lâu ngày mất cả bên ngoài, làm việc cùng dân thường, đến khi lên ngôi lại chịu tang cha, ba năm không nói, [đến khi mãn tang] nói thì người đều vui, không dám lơi là an dật, khiến nhà Ân yên định, việc lớn nhỏ dân đều không oán, cho nên Cao Tông được hưởng nước năm mươi lăm năm*. Đến thời Tổ Giáp, làm vua không hợp danh nghĩa*, sống cùng dân thường ở ngoài lâu ngày, hiểu chỗ nương dựa của họ, biết bảo bọc gia ơn cho dân chúng, không khinh mạn kẻ quan quả, cho nên Tổ Giáp hưởng nước ba mươi ba năm.” Bài “Đa sĩ” viết rằng: “Từ Thành Thang đến đế Ất, không ai không cung thuận trong tế tự, làm sáng đức độ, không vị đế vương nào không phối sánh với trời. Sau này, vua Trụ nối ngôi, hoang dâm phóng đãng, không đoái đến phép trời và ý dân. Dân trong nước đều cho là Trụ đáng bị tru diệt.” “Văn vương bận lo chính sự mặt trời quá trưa vẫn chưa rảnh để ăn, hưởng nước năm mươi năm.” [Chu công] viết những điều đó để khuyên răn Thành vương.

Thành vương ở ấp Phong, thiên hạ đã yên định, nhưng chế độ quan chức nhà Chu chưa rõ thứ bậc, Chu công bèn viết “Chu quan ”*, biện biệt chức trách các quan. Soạn “Lập chính”* để tiện lợi cho trăm họ, trăm họ đều mừng*.

Chu công ở ấp Phong, bị bệnh, sắp mất, nói: “Phải chôn ta ở Thành Chu, để tỏ rõ ta không dám xa lìa Thành vương.” Sau khi Chu công mất, Thành vương cũng khiêm nhượng, táng Chu công đất Tất, theo [hầu] Văn vương*, để tỏ rằng bản thân mình không dám coi Chu công là bề tôi vậy.

Sau khi Chu công mất, mùa thu lúa còn chưa gặt, trời nổi gió lớn sấm rền, lúa đều đổ rạp, cây lớn bật gốc. Người ở quốc đô nước Chu cả sợ. Thành vương cùng các quan đại phu mặc triều phục, mở giản sách trong hộp Kim đằng, bấy giờ Thành vương mới biết việc Chu công nguyện chết thay cho Vũ vương. Thái công và Thiệu Công cùng Thành vương bèn hỏi các viên quan sử, họ thưa: “Quả là có [việc đó], trước đây Chu công lệnh cho chúng thần không được nói ra.” Thành vương cầm sách mà khóc, nói rằng: “Từ rày về sau không cần kính cẩn coi bói nữa! Trước đây Chu công vất vả vì vương thất, riêng ta còn thơ dại nên chưa biết. Nay trời ra uy để tỏ rõ đức độ của Chu công, đích thân trẫm phải làm lễ đón thần, theo nghi lễ nước nhà thì điều đó cũng phù hợp.” Thành vương ra ngoại thành tế giao, trời bèn đổ mưa, gió thổi ngược lại, lúa thảy lại dựng lên. Thái công, Thiệu Công lệnh cho người trong nước, phàm cây lớn bị đổ, đều dựng lên rồi lèn đất lại. Năm ấy được mùa to. Thế rồi Thành vương bèn lệnh cho nước Lỗ được dùng lễ tế giao để tế Văn vương*. Nước Lỗ có lễ nhạc của thiên tử là để tán dương đức tốt của Chu công vậy.

Chu công mất, trước đó con là Bá Cầm vốn đã được thụ phong, đó là Lỗ công. Trước kia khi Lỗ Công Bá Cầm được phong Lỗ, sau ba năm mới báo cáo tình hình chính sự với Chu công, Chu công hỏi: “Sao chậm thế?” Bá Cầm đáp: “Đổi phong tục, thay lễ nghi, tang phục sau ba năm mới cởi bỏ, cho nên chậm trễ.” Thái Công cũng được phong ở Tề, sau năm tháng liền báo cáo chính sự với Chu công, Chu công hỏi: “Sao nhanh thế?” Đáp: “Tôi giảm bớt lễ nghi quân thần, theo phong tục ở đó mà làm vậy.” Sau đó, thấy Bá Cầm báo cáo chính sự chậm chạp, [Chu công] bèn than rằng: “Hỡi ôi, hậu thế của nước Lỗ sẽ quay mặt về hướng bắc mà phụng sự nước Tề thôi! Xét lẽ, chính sự không giản bớt sẽ chẳng dễ thi hành, [chẳng dễ thi hành thì] dân không gần gũi, giản dị và gần gũi người dân, dân ắt hướng về người đó.”

Sau khi Bá Cầm lên ngôi, xảy ra việc bọn Quản thúc, Sái thúc làm phản, tộc Hoài Di, tộc Từ Nhung cũng nhất tề nổi lên làm phản. Thế là Bá Cầm dẫn quân chinh phạt chúng ở đất Bí, làm bài “Bí thệ”*, viết rằng: “Các ngươi hãy bày giáp trụ, đừng làm điều chẳng lành. [Các ngươi] chớ làm tổn thương trâu ngựa trong chuồng trại. [Nhìn thấy] trâu ngựa chạy đi, đầy tớ con hầu bỏ trốn, chớ có rượt đuổi, sẽ có kẻ cung kính dẫn về thôi. Đừng có cướp bóc, trèo tường [trộm cắp]. Người Lỗ ở ba mặt*, hãy dự trữ rơm cỏ, lương khô, ván cọc, đừng để thiếu. Ta định ngày Giáp Tuất sẽ xây thành đắp ụ, chinh phạt tộc Từ Nhung, không được vắng mặt, trái lệnh sẽ xử đại hình*.” Làm bài “Bí thệ” này rồi bèn bình định tộc Từ Nhung, yên định nước Lỗ.

Lỗ công Bá Cầm chết, con là Khảo công Tù lên thay. Khảo công lên thay được bốn năm thì chết, lập em trai là Hy lên thay, đó là Dương công. Dương công xây dựng cổng Mao Khuyết. Dương công lên ngôi được sáu năm thì chết, con là U công Tể lên thay. U công năm thứ mười bốn, bị em của mình là Phí giết, rồi [Phí] tự lập làm vua, đó là Ngụy công. Ngụy công ở ngôi năm mươi năm thì chết, con là Lệ công Trạc lên thay. Lệ công tại vị ba mươi bảy năm thì chết, người Lỗ lập người em [của Lệ công] là Cụ lên thay, đó là Hiến công. Hiến công tại vị ba mươi hai năm thì chết, con là Thận công Tỵ lên thay.

Thận công năm thứ mười bốn, Chu Lệ vương vô đạo, chạy đến đất Trệ, [Lệ vương đi rồi] [quần thần] cùng thi hành chính sự*. Năm thứ hai mươi chín, Chu Tuyên vương lên ngôi.

Năm thứ ba mươi, Thận công chết, em là Ngao lên thay, đó là Vũ công.

Mùa xuân năm Vũ công thứ chín, Vũ công cùng con trưởng là Quát, con út là Hí sang phía tây vào chầu Chu Tuyên vương. Tuyên vương yêu quý Hí, muốn lập Hí làm Thái tử nước Lỗ. Phan Trọng Sơn Phủ nhà Chu can Tuyên vương rằng: “Phế lớn lập nhỏ, không thuận lý; không thuận lý, ắt phạm vương mệnh; phạm đến vương mệnh, kẻ đó ắt bị tru diệt; cho nên lệnh ban ra không thể không thuận lý vậy. Mệnh lệnh không được thi hành, chính sự sẽ không đứng vững; thi hành mà không thuận lý, dân chúng sẽ bỏ bề trên. Xét lẽ, kẻ dưới thờ người trên, nhỏ thờ lớn, đó là thuận lý. Nay thiên tử phong cho chư hầu mà lập con nhỏ của họ, là dạy dân làm ngược vậy. Nếu nước Lỗ nghe theo, chư hầu bắt chước họ, vương mệnh sẽ có chỗ bị khuất lấp; nếu không nghe theo mà trừng trị họ, là tự hủy vương mệnh vậy. Trị tội cũng hỏng, không trị cũng hỏng, xin nhà vua cân nhắc việc đó.” Tuyên vương không nghe, rốt cuộc vẫn lập Hí làm Thái tử nước Lỗ. Mùa hạ, Vũ công về nước rồi mất, Hí lên thay, đó là Ý công.

Ý công năm thứ chín, con trai người anh của Ý công là Bá Ngự cùng người Lỗ đánh giết Ý công, rồi lập Bá Ngự làm vua. Bá Ngự lên ngôi được mười một năm, Chu Tuyên vương thảo phạt nước Lỗ, giết Lỗ quân là Bá Ngự, rồi hỏi trong các công tử nước Lỗ ai có thể dẫn dắt được chư hầu, để lập làm người kế tục nước Lỗ. Phàn Mục Trọng* nói: “Em trai của Lỗ Ý công là Xứng, nghiêm trang kính cẩn với thần linh, cung kính phụng thờ bậc trưởng lão; thu thuế dùng hình, ắt đều hỏi ở di huấn [của tiên vương] rồi xét đến các tiền lệ đã từng có; không làm trái những điều đã hỏi, không phạm đến những việc đã xét.” Tuyên vương nói: “Phải, vậy thì có thể dạy bảo cai trị dân nước Lỗ rồi.” Bèn lập Xứng tại Di Cung*, đó là Hiếu công. Từ đó về sau, chư hầu phần nhiều làm trái vương mệnh.

Hiếu công năm thứ hai mươi lăm, chư hầu phản lại nhà Chu, Khuyển Nhung giết chết U vương. Nước Tần bắt đầu được liệt vào hàng chư hầu.

Năm thứ hai mươi bảy, Hiếu công chết, con là Phất Hoàng lên thay, đó là Huệ công.

Huệ công năm thứ ba mươi, người Tấn giết vua nước mình là Chiêu hầu. Năm thứ bốn mươi lăm, người Tấn lại giết vua nước mình là Hiếu hầu.

Năm thứ bốn mươi sáu, Huệ công chết, con trưởng trong số các con ngành thứ là Tức nhiếp chính, chủ trì quốc sự, điều hành việc nước như nhà vua, đó là Ẩn công. Trước đây, phu nhân của Huệ công không có con, tiện thiếp của Huệ công là Thanh Tử sinh con là Tức. Tức trưởng thành, lấy vợ ở nước Tống. Người con gái nước Tống đến [nước Lỗ], [nàng ta] xinh đẹp, Huệ công liền cướp đoạt rồi tự lấy làm vợ. [Nàng ta] sinh con là Doãn. [Huệ công] thăng người đàn bà nước Tống lên làm phu nhân, phong Doãn làm Thái tử. Đến khi Huệ công chết, vì Doãn còn nhỏ, người Lỗ cùng để Tức nhiếp chính, nhưng không nói là lên ngôi.

Ẩn công năm thứ năm, xem đánh cá ở ấp Đường. Năm thứ tám, cùng nước Trịnh đổi ấp Hứa Điền lấy ấp Bang ở Thái Sơn của thiên tử, người quân tử chê cười việc đó*.

Mùa đông năm thứ mười một, công tử Huy xúi Ẩn công rằng: “Trăm họ ủng hộ ngài, ngài hãy nhân cơ hội lên ngôi. Tôi xin vì ngài mà giết Tử Doãn, ngài hãy cho tôi làm Tướng quốc.” Ẩn công nói: “Có di mệnh của tiên vương. Do Doãn còn nhỏ, nên ta nhiếp chính thay. Nay Doãn đã trưởng thành, ta đang dựng cung thất ấp Thố Cừu rồi về dưỡng lão ở đó, đem chính sự trao lại cho Tử Doãn.” Huy sợ Tử Doãn biết chuyện sẽ quay sang giết mình, bèn trở mặt gièm pha Ẩn công với Tử Doãn rằng: “Ẩn công muốn lên ngôi, sẽ giết ngài, ngài hãy tính đi. Tôi xin vì ngài mà giết Ẩn công.” Tử Doãn đồng ý. Tháng Mười một, Ẩn công tế Chung vu*, trai giới ở vườn Xã Phố, nghỉ ở nhà Vị thị*. Huy sai người giết Ẩn công ở nhà Vị thị, rồi lập Tử Doãn làm vua, đó là Hoàn công.

Hoàn công năm thứ nhất, nước Trịnh dùng ngọc bích đổi đất Hứa Điền của thiên tử*. Năm thứ hai, đưa đỉnh do nước Tống hối lộ vào thái miếu, người quân tử chê cười việc đó*.

Năm thứ ba, sai Huy đón người vợ ở nước Tề về làm phu nhân. Năm thứ sáu, phu nhân sinh con trai, cùng ngày sinh với Hoàn công, cho nên đặt tên là Đồng. Đồng trưởng thành, được làm Thái tử.

Năm thứ mười sáu, hội minh ở ấp Tào, thảo phạt nước Trịnh, đưa Lệ công về nước.

Mùa xuân năm thứ mười tám, Hoàn công bàn việc xuất hành, định cùng phu nhân sang nước Tề. Thân Nhu can ngăn, Hoàn công không nghe, rồi sang nước Tề. Tề Tương công tư thông với phu nhân của Hoàn công. Hoàn công giận phu nhân, phu nhân đem việc đó nói với Tề hầu. Ngày Bính Tý tháng Tư mùa hạ, Tề Tương công đãi tiệc Hoàn công, Hoàn công say, [Tề Tương công] sai công tử Bành Sinh dìu Lỗ Hoàn công, nhân đó lệnh Bành Sinh bẻ gãy xương sườn [Hoàn công], Hoàn công chết ở trong xe. Người Lỗ báo cho nước Tề rằng: “Vua nước tôi sợ uy của ngài, không dám ở yên [trong nước], đến làm lễ giao hảo. Lễ xong mà không trở về, không biết đổ lỗi cho ai, xin giao Bành Sinh để xóa tiếng xấu với chư hầu.” Người Tề giết Bành Sinh để làm đẹp lòng nước Lỗ. [Nước Lỗ] lập Thái tử Đồng, đó là Trang công. Mẹ của Trang công phu nhân [của Lỗ Hoàn công] nhân đó lưu lại nước Tề, không dám về nước Lỗ.

Mùa đông năm Trang công thứ năm, thảo phạt nước Vệ, đưa Vệ Huệ công về nước.

Năm thứ tám, công tử Củ nước Tề chạy sang. Năm thứ chín, người Lỗ muốn đưa công tử Củ về nước Tề, [công tử Củ] theo sau Hoàn công, Hoàn công phát binh đánh nước Lỗ, nước Lỗ nguy cấp, bèn giết công tử Củ. Thiệu Hốt chết. Nước Tề báo cho nước Lỗ [phải để] Quản Trọng còn sống và đưa sang [Tề]. Thi Bá* người nước Lỗ nói: “Nước Tề muốn có Quản Trọng, không giết ông ta đâu, sẽ trọng dụng ông ta, nếu [nước Tề] trọng dụng ông ta thì đó là mối lo của nước Lỗ. Chẳng bằng giết đi, đem xác đưa cho họ.” Trang công không nghe, bèn nhốt Quản Trọng vào xe tù đưa sang nước Tề. Người Tề phong Quản Trọng làm Tướng quốc.

Năm thứ mười ba, Lỗ Trang công cùng Tào Mạt hội minh với Tề Hoàn công ở ấp Kha, Tào Mạt uy hiếp Tề Hoàn công, đòi đất của nước Lỗ đã bị xâm chiếm, kết minh xong mới thả Hoàn công. Hoàn công muốn bội ước, Quản Trọng can, cuối cùng phải trả những đất đã chiếm của nước Lỗ. Năm thứ mười lăm, Tề Hoàn công bắt đầu xưng bá. Năm thứ hai mươi ba, Trang công đến nước Tề xem tế thần xã*.

Năm thứ ba mươi hai, ban đầu, Trang công dựng đài gần nhà Đảng thị, thấy nàng Mạnh nữ*, thích rồi yêu nàng, hứa lập làm phu nhân, cắt vào tay để thề. Mạnh nữ sinh được con trai là Ban. Ban lớn lên, thích con gái nhà Lương thị, đến đó ngắm. Đúng lúc người nuôi ngựa là Lạc ở bên ngoài tường đang đùa giỡn với con gái nhà Lương thị. Ban tức giận, dùng roi đánh Lạc. Trang Công biết việc đó, mới nói: “Lạc là người có sức vóc, nên giết đi, không nên chỉ đánh rồi thả.” Ban chưa kịp giết [Lạc]. Đúng khi ấy Trang công bị bệnh. Trang công có ba người em trai, lớn là Khánh Phủ, thứ đến Thúc Nha, rồi tới Quý Hữu. Trang công lấy người con gái nước Tề là Ai Khương làm phu nhân. Ai Khương không có con. Em gái Ai Khương là Thúc Khương sinh con trai là Khai. Trang công không có con đích nối dõi, yêu thương Mạnh nữ, muốn lập con nàng là Ban. Trang công ốm, mới hỏi em trai Thúc Nha về người nối ngôi. Thúc Nha nói: “Cha chết con nối, anh chết đến em, là lệ thường ở nước Lỗ vậy. Khánh Phủ còn đây, có thể nối ngôi, người còn lo gì?” Trang công e Thúc Nha muốn lập Khánh Phủ, [sau khi Thúc Nha] lui về [Trang công] bèn hỏi Quý Hữu. Quý Hữu nói: “Xin liều chết để lập Ban lên thay.” Trang công nói: “Mới rồi Thúc Nha muốn lập Khánh Phủ, phải làm thế nào?” Quý Hữu dùng lệnh của Trang công để sai Thúc Nha đợi ở nhà Châm Vu thị, sai Châm Quý ép Thúc Nha uống rượu độc, nói: “Uống rượu này thì có người đời sau phụng thờ tế tự, nếu không, chết sẽ vô hậu.” Nha bèn uống rượu độc rồi chết, nước Lỗ lập con của Thúc Nha làm Thúc Tôn thị. Ngày Quý Hợi tháng Tám, Trang công chết, rốt cuộc Quý Hữu lập Tử Ban làm vua, đúng theo di mệnh của Trang công. Trong khi chịu tang, [Tử Ban] ở nhà Đảng thị.

Khi trước, Khánh Phủ tư thông với Ai Khương, muốn lập con của em gái Ai Khương là Khai lên ngôi. Đến khi Trang công chết đi, Quý Hữu lập Ban lên thay, [nhưng] ngày Kỷ Mùi tháng Mười, Khánh Phủ sai người nuôi ngựa là Lạc giết công tử Ban nước Lỗ ở nhà Đảng thị. Quý Hữu chạy sang nước Trần. Rốt cuộc Khánh Phủ lập con của Trang công là Khai lên thay, đó là Mẫn công.

Mẫn công năm thứ hai, Khánh Phủ và Ai Khương tư thông ngày càng nhiều. Ai Khương cùng Khánh Phủ mưu giết Mẫn công để Khánh Phủ lên thay. Khánh Phủ sai Bốc Ỷ tập kích giết Mẫn công ở Vũ vi*. Quý Hữu nghe tin ấy, từ nước Trần cùng em trai Mẫn công là Thân đến nước Chu*, đề nghị người nước Lỗ cho mình về nước. Người Lỗ muốn giết Khánh Phủ. Khánh Phủ lo sợ, chạy sang nước Cử. Thế là Quý Hữu theo Tử Thân về nước, [Tử Thân] lên làm vua, đó là Hy công. Hy cũng là con út của Trang công. Ai Khương sợ hãi, chạy sang nước Chu. Quý Hữu đem đồ hối lộ đến nước Cử để đòi Khánh Phủ, Khánh Phủ trở về, [Quý Hữu] sai người giết Khánh Phủ, Khánh Phủ xin ra đi, [Quý Hữu] không nghe, [Khánh Phủ] bèn sai đại phu Hề Tư đi [cầu xin], [Hề Tư] khóc trở về. Khánh Phủ nghe thấy tiếng Hề Tư khóc, bèn tự sát. Tề Hoàn công nghe tin Ai Khương và Khánh Phủ dâm loạn gây nguy hại cho nước Lỗ, bèn triệu Ai Khương đang ở nước Chu về rồi giết đi, đem xác [Ai Khương] về, phanh thấy ở nước Lỗ. Lỗ Hy công đề nghị đem chôn.

Mẹ của Quý Hữu là người đàn bà nước Trần, vì thế [khi Quý Hữu] lưu vong đến nước Trần, nước Trần mới phụ tá hộ tống Quý Hữu và Tử Thân về. Khi sắp sinh Quý Hữu, cha là Lỗ Hoàn công sai người bói quẻ, [thầy bói] nói: “Con trai, tên là Hữu, giữa hai đàn xã*, là người phò tá tông thất. Quý Hữu chết thì nước Lỗ không còn hưng thịnh nữa.” Đến khi sinh, có chữ “Hữu” ở lòng bàn tay, liền lấy đó đặt tên, hiệu là Thành Quý. Hậu duệ của Thành Quý là Quý thị, còn hậu duệ của Khánh Phủ là Mạnh thị vậy.

Hy công năm thứ nhất, đem ấp Phí và [ruộng] Vấn Dương* phong cho Quý Hữu. Quý Hữu làm Tướng quốc.

Năm thứ chín, Lý Khắc nước Tấn giết vua nước mình là Hề Tề và Trác Tử. Tề Hoàn công dẫn theo Hy công dẹp loạn nước Tấn, đến Cao Lương rồi rút về, lập Tấn Huệ công lên ngôi. Năm thứ mười bảy, Tề Hoàn công chết. Năm thứ hai mươi tư, Tấn Văn công lên ngôi.

Năm thứ ba mươi ba, Hy công chết, con là Hưng lên thay, đó là Văn công.

Văn công năm thứ nhất, Thái tử nước Sở là Thương Thần giết vua cha là Thành vương, lên thay. Năm thứ ba, Văn công triều kiến Tấn Tướng công.

Ngày Giáp Ngọ, tháng Mười, năm thứ mười một, nước Lỗ đánh bại quân nước Địch ở đất Hàm, bắt được Kiều Như của tộc Trường Địch, Phú Phủ Chung Sanh dùng qua đâm vào yết hầu, giết chết Kiều Như, chôn thủ cấp ở cửa Tử Câu, lấy [tên của Kiều Như] đặt tên con là Tuyên Bá*.

Trước đây, vào thời Tống Vũ công, Sưu Man tấn công nước Tống, Tư đồ Hoàng Phủ quân chống địch, nhờ đó đánh bại người Địch ở Trường Khâu, bắt được Duyên Tư của tộc Trường Địch*. Nước Tấn diệt nước Lộ, bắt được người em trai [đầu] của Kiều Như là Phần Như*. Tề Huệ công năm thứ hai, Sưu Man tấn công nước Tề, vương tử nước Tề là Thành Phủ bắt [giết] được người em trai [thứ hai của] Kiều Như là Vinh Như, chôn thủ cấp cửa bắc. Người Vệ bắt được người em út* của Kiều Như là Giản Như. Nước Sưu Man từ đó diệt vong.

Năm thứ mười lăm, Quý Văn tử đi sứ nước Tấn.

Tháng Hai năm thứ mười tám, Văn công chết. Văn công có hai người phi: trưởng phi là người con gái nước Tề, tức Ai Khương, sinh hai con trai là Ác và Thị; thứ phi là Kính Doanh, được sủng ái, sinh con là Đồng. Đồng ngấm ngầm phụng sự Tương Trọng, Tương Trọng muốn lập Đồng lên ngôi, Thúc Trọng nói: “Không thể được.” Tương Trọng bèn thỉnh cầu Tề Huệ công, Huệ công mới lên ngôi, muốn kết thân với nước Lỗ, đồng ý. Tháng Mười mùa đông, Tương Trọng giết Tử Ác và Thị rồi lập Đồng lên ngôi, đó là Tuyên công. Ai Khương trở về nước Tề, khóc đi qua chợ, nói: “Trời ơi! Tương Trọng làm việc vô đạo, giết con đích lập con thứ!” Người trong chợ đều khóc, người Lỗ gọi nàng là “Ai Khương”. Từ đó tông thất nước Lỗ suy vi, Tam Hoàn* càng mạnh.

Tuyên công Đồng năm thứ mười hai, Sở Trang vương lớn mạnh, bao vây nước Trịnh. Trịnh bá đầu hàng, rồi lại khôi phục nước cho.

Năm thứ mười tám, Tuyên công chết, con là Hắc Quăng lên ngôi, đó là Thành công. Quý Văn tử nói: “Người sai khiến ta phải giết đích lập thứ, mất đi sự chi viện lớn, là Tương Trọng.” Tương Trọng lập Tuyên công lên ngôi, Công Tôn Quy Phủ được sủng ái. Tuyên công muốn trừ khử Tam Hoàn, cùng nước Tấn mưu phạt Tam Hoàn. Gặp đúng lúc Tuyên công chết, Quý Văn tử oán Tương Trọng, Quy Phủ phải chạy sang nước Tề.

Mùa xuân năm Thành công thứ hai, nước Tề đánh chiếm được ấp Long của nước Lỗ. Mùa hạ, Thành công cùng Khích Khắc nước Tấn đánh bại Tề Khoảnh công ở đất Yên, nước Tề trả lại các đất đã chiếm của nước Lỗ. Năm thứ tư, Thành công sang nước Tấn, Tấn Cảnh công bất kính với vua Lỗ. Lỗ muốn trở mặt với nước Tấn để bắt tay với nước Sở, có người can ngăn, bèn thôi. Năm thứ mười, Thành công sang nước Tấn. Tấn Cảnh công chết, nhân đó [nước Tấn] giữ Thành công lại để đưa [Cảnh công đi] an táng, nước Lỗ giấu nhẹm việc này. Năm thứ mười lăm, bắt đầu hội kiến với Ngô vương Thọ Mông ở Chung Ly.

Năm thứ mười sáu, Tuyên bá báo cho nước Tấn biết ý định giết Quý Văn tử. Văn tử có đạo nghĩa, người Tấn không đồng ý.

Năm thứ mười tám, Thành công chết, con là Ngọ lên thay, đó là Tương công. Bấy giờ Tương công mới ba tuổi.

Tương công năm đầu, nước Tấn lập Điệu công làm vua. Mùa đông năm trước, Loan Thư nước Tấn giết vua nước mình là Lệ công. Năm thứ tư, Tương công triều kiến vua Tấn.

Năm thứ năm, Quý Văn tử chết. Trong nhà hầu thiếp không mặc lụa trắng, ngoài chuồng ngựa không được ăn thóc, trong kho không có vàng ngọc, lấy đó phò tá ba đời vua*. Người quân tử nói: “Quý Văn tử là người liêm khiết trung thành vậy.”

Năm thứ chín, [nước Lỗ] cùng nước Tấn đánh nước Trịnh. Tấn Điệu công làm lễ đội mũ cho Tương công ở nước Vệ, Quý Vũ tử đi theo, giúp việc thực hiện các nghi lễ.

Năm thứ mười một, Tam Hoàn thị chia làm ba quân*.

Năm thứ mười hai, triều kiến vua Tấn. Năm thứ mười sáu, Tấn Bình công lên ngôi. Năm thứ hai mươi mốt, triều kiến Tấn Bình công.

Năm thứ hai mươi hai, Khổng Khâu sinh*.

Năm thứ hai mươi lăm, Thôi Trữ nước Tề giết vua nước mình là Trang công, lập em của Trang công lên ngôi, đó là Cảnh công. Năm thứ hai mươi chín, Diên Lăng Quý tử nước Ngô đi sứ sang nước Lỗ, hỏi về nhạc nhà Chu, hiểu hết nghĩa lý các khúc nhạc, người nước Lỗ kính trọng ông ta*.

Tháng Sáu năm thứ ba mươi mốt, Tương công chết. Tháng Chín năm này, Thái tử chết*. Người Lỗ lập con trai của Tề Quy là Trù làm vua, đó là Chiêu công.

Chiêu công năm mười chín tuổi, tâm tính vẫn như trẻ con. Mục Thúc vốn không muốn lập [Trù], nói: “Thái tử chết đi, có thể lập em cùng mẹ, nếu không thì lập trưởng [của ngành thứ]. Nếu tuổi ngang nhau thì chọn người hiền, đạo nghĩa ngang nhau thì bói quẻ quyết định. Nay Trù không phải con đích nối dòng, vả lại cư tang mà không có ý thương xót, còn có vẻ vui mừng, nếu quả thực được lập, ắt thành mối lo của Quý thị.” Quý Vũ tử không nghe, rốt cuộc vẫn lập Trù làm vua. Đến khi an táng [Cảnh Công], [Trù] ba lần thay tang phục*. Bậc quân tử nói: “Người này không có kết cục trọn vẹn vậy.”

Chiêu công năm thứ ba, triều kiến nước Tấn, [khi mới] đến sông Hoàng Hà, Tấn Bình công đã từ tạ rồi [bảo Chiêu công] về, nước Lỗ lấy làm hổ thẹn*. Năm thứ tư, Sở Linh vương hội chư hầu ở đất Thân, Chiêu công thác bệnh không đến. Năm thứ bảy, Quý Vũ tử chết. Năm thứ tám, Sở Linh vương dựng xong đài Chương Hoa, triệu Chiêu công tới. Chiêu công tới chúc mừng, [Sở Linh vương] tặng Chiêu công đồ dùng quý báu; thế rồi hối hận, lừa để lấy lại. Năm thứ mười hai, triều kiến vua Tấn, [khi mới] đến sông Hoàng Hà, Tấn Bình công đã từ tạ rồi bảo Chiêu công về. Năm thứ mười ba, công tử Khí Tật nước Sở giết vua nước mình là Linh vương, rồi lên thay. Năm thứ mười lăm, triều kiến nước Tấn, nước Tấn giữ lại để an táng Tấn Chiêu công, nước Lỗ lấy làm hổ thẹn về việc đó. Năm thứ hai mươi, Tề Cảnh công và Yến tử đi săn ở biên giới, nhân đó vào nước Lỗ hỏi về lễ. Năm thứ hai mươi mốt, triều kiến vua Tấn, [khi mới] đến sông Hoàng Hà, vua Tấn đã từ tạ rồi [bảo Chiêu công] về.

Mùa xuân năm thứ hai mươi lăm, chim yểng đến làm tổ. Sư Kỷ nói: “Đời Văn công, Thành công có bài đồng dao rằng: Yểng đến làm tổ, vua tại Càn Hầu. Yểng bay vào ở, vua ra ngoài đồng*.”

Họ Quý cùng họ Hậu chọi gà, gà của họ Quý mang giáp, gà của họ Hậu mang cựa vàng. Quý Bình tử nổi giận rồi chiếm đất của họ Hậu, Hậu Chiêu bá cũng giận Bình tử. Em trai Tang Chiêu bá là Hội, vờ gièm pha họ Tang, rồi trốn ở nhà họ Quý, Tang Chiêu bá giam người nhà họ Quý. Quý Bình tử tức giận, giam gia thần nhà họ Tang. Họ Tang và họ Hậu đem họa nạn đó báo Với Chiêu Công. Ngày Mậu Tuất tháng Chín, Chiêu công tiến đánh họ Quý, tiến vào lãnh địa. Bình tử lên đài đề nghị rằng: “Nhà vua nghe lời gièm pha, không xét tội của thần, đến để giết thần, vậy xin cho thần được lưu đày đến vùng trên sông Nghi.” [Chiêu công] không cho. [Bình tử] xin bị giam ở đất Phí, [Chiêu công] không cho. [Bình tử] xin năm cỗ xe để chạy khỏi nước, [Chiêu công] không cho. Tử Gia Câu nói: “Nhà vua hãy đồng ý đi! Chính sự trong tay họ Quý đã lâu, bè đảng đông đúc, sẽ hợp lại để mưu tính đấy.” [Chiêu công] không chịu nghe. Họ Hậu nói: “Nhất định phải giết đi.” Gia thần của họ Thúc Tôn là Lệ hỏi đồng đảng rằng: “Không có họ Quý với có họ Quý, đằng nào lợi hơn?” Đồng đảng đều đáp: “Không có họ Quý thì không có họ Thúc Tôn.” Lệ đáp: “Phải, hãy cứu họ Quý!” [Họ Thúc Tôn] bèn đánh bại quân của Chiêu Công. Mạnh Ý tử nghe tin họ Thúc Tôn thắng, cũng giết luôn Hậu Chiêu bá. Hậu Chiêu bá là sứ giả của Chiêu công [đến chỗ họ Mạnh], nên bị họ Mạnh bắt lại. Ba nhà [Quý Tôn, Thúc Tôn, Mạnh Tôn] cùng đánh Chiêu công, Chiêu công liền tháo chạy. Ngày Kỷ Hợi, Chiêu công đến nước Tề. Tề Cảnh công nói: “Xin đem nghìn xã* tiếp đãi ngài.” Tử Gia nói: “Bỏ cơ nghiệp của Chu công để làm bề tôi nước Tề, liệu được không?" [Chiêu công] bèn thôi không nhận. Tử Gia nói: “Tề Cảnh công vốn không có tín nghĩa, chi bằng hãy sớm qua nước Tấn.” [Chiêu công] không nghe, Thúc Tôn [sang nước Tề] trông thấy Chiêu công, trở về nước Lỗ, [Thúc Tôn] gặp Bình tử, Bình tử khấu đầu. [Thúc Tôn] ban đầu muốn nghênh đón Chiêu công trở về, nhưng rồi họ Mạnh Tôn, Quý Tôn sợ sau này sẽ phải hối hận, bèn thôi.

Mùa xuân năm thứ hai mươi sáu, nước Tề đánh nước Lỗ, chiếm được ấp Vận rồi cho Chiêu công ở đó. Mùa hạ, Tề Cảnh công định đưa Chiêu công về nước Lỗ, hạ lệnh không nhận đồ hối lộ của nước Lỗ. Thân Phong, Nhữ Giả đồng ý cho bề tôi nước Tề là Cao Hột, Tử Tương năm nghìn dữu* thóc. Vì thế Tử Tương mới nói với Tề hầu rằng: “Quần thần không thể phụng sự Lỗ quân, có điều gì kỳ quái chăng? Tống Nguyên công vì nước Lỗ mà Sang nước Tấn, thỉnh cầu nước Tấn đua Lỗ quân về, [để rồi bị] chết trên đường đi. Thúc Tôn Chiêu tử xin đưa vua mình về nước, rồi không bệnh mà chết. Không rõ trời bỏ nước Lỗ ư? Hay là Lỗ quân có tội với quỷ thần? Xin nhà vua hãy đợi xem sao.” Tề Cảnh công nghe theo.

Năm thứ hai mươi tám, Chiêu công sang xin nước Tấn giúp đỡ để về nước. Quý Bình tử [hay tin mới] gặp riêng quan Lục khanh nước Tấn, Lục khanh nhận hối lộ của họ Quý, liền can Tấn quân, Tấn quân bèn thôi, rồi cho Chiêu công ở Càn Hầu. Năm thứ hai mươi chín, Chiêu công đến ấp Vận. Tề Cảnh công sai người ban thư cho Chiêu công, tự xưng là “Chủ quân"*. Chiêu công hổ nhục về việc đó, giận rồi rời khỏi Càn Hầu. Năm thứ ba mươi mốt, nước Tấn muốn đưa Chiêu Công về, bèn triệu kiến Quý Bình tử. Bình tử mặc áo vải đi chân đất, thông qua Lục khanh xin tạ tội [với Tấn quân]. Lục khanh nói giúp rằng: “Nước Tấn muốn đưa Chiêu công về, nhưng dân chúng không chịu.” Người Tấn liền thôi. Năm thứ ba mươi hai, Chiêu công chết ở Càn Hầu. Người Lỗ cùng lập em trai Chiêu công là Tống lên làm vua, đó là Định công.

Định công lên ngôi, Triệu Giản tử hỏi quan sử là Mặc* rằng: “Họ Quý có bị diệt vong không?” Quan sử Mặc đáp rằng: “Không bị diệt vong. Quý Hữu có công lớn với nước Lỗ, được phân phong ấp Phí làm tới chức Thượng khanh, đến Văn tử, Vũ tử, đời đời cơ nghiệp tăng thêm. Lỗ Văn công chết, Đông Môn Toại* giết đích lập thứ, thế là vua Lỗ mất quyền bính. Quyền chính trong tay họ Quý, đến nay trải bốn đời vua rồi. Dân không biết đến vua, làm sao mà được nước! Bởi vậy làm vua phải thận trọng với các đồ xa mã, phục sức và tước hiệu, không được khinh suất trao cho người khác.”

Định công năm thứ năm, Quý Bình tử chết. Dương Hổ vì oán hận cá nhân mà nổi giận*, bắt giam Quý Hoàn tử, buộc cùng lập minh ước rồi mới thả. Năm thứ bảy, nước Tề đánh nước Lỗ, chiếm ấp Vận, lấy làm ấp [phong cho] Dương Hổ, để [Dương Hổ] xử lý chính sự. Năm thứ tám, Dương Hổ muốn giết hết con đích của Tam Hoàn, rồi đổi lập con thứ mà mình yêu quý lên thay; dùng xe chở Quý Hoàn tử toan giết đi, Hoàn tử lừa rồi trốn thoát. Tam Hoàn cùng tấn công Dương Hổ, Dương Hổ chạy ra ở Dương Quan. Năm thứ chín, nước Lỗ đánh Dương Hổ, Dương Hổ chạy sang nước Tề, rồi lại chạy sang chỗ họ Triệu ở nước Tấn.

Năm thứ mười, Lỗ Định công và Tề Cảnh công hội minh ở Giáp Cốc, Khổng tử đi theo giúp việc. Nước Tề muốn đánh úp Lỗ quân, Khổng tử theo nghi lễ bước từng bước lên thềm, giết [những kẻ tấu] nhạc dâm loạn của nước Tề, Tề hầu sợ hãi, liền thôi, trả lại các đất đã chiếm của Lỗ rồi tạ lỗi. Năm thứ mười hai, sai Trọng Do phá hủy thành trì của Tam Hoàn, thu lấy giáp binh. Họ Mạnh không chịu phá thành, đem quân đánh [họ Mạnh], không hạ được nên thôi. Quý Hoàn tử [bảo Lỗ Định công] nhận nữ nhạc của nước Tề*, Khổng tử bỏ đi.

Năm thứ mười lăm, Định công chết, con là Tướng lên thay, đó là Ai công.

Ai công năm thứ năm, Tề Cảnh công chết. Năm thứ sáu, Điền Khất nước Tề giết vua nước mình là Nhụ Tử.

Năm thứ bảy, Ngô vương Phù Sai mạnh lên, đánh nước Tề, đến đất Tăng, đòi nước Lỗ cung ứng cỗ Bách lao. Quý Khang tử sai Tử Cống sang thuyết phục Ngô vương cùng Thái tể Bá Phỉ, dùng lễ để bác đi. Ngô vương nói: “Ta xăm mình, không thể dùng lễ mà căn dặn được.” [Ngô vương] bèn thôi [không đòi cỗ Bách lao nữa].

Năm thứ tám, nước Ngô vì nước Trâu nên tiến đánh nước Lỗ, kéo đến dưới thành, kết minh rồi về. Nước Tề đánh nước Lỗ, chiếm được ba ấp. Năm thứ mười, tiến đánh biên giới phía nam nước Tề. Năm thứ mười một*, nước Tề đánh nước Lỗ. Họ Quý dùng Nhiễm Hữu, lập được công tích, nhớ đến Khổng tử*, Khổng tử từ nước Vệ trở về nước Lỗ.

Năm thứ mười bốn, Điền Thường nước Tề giết vua nước mình là Giản công ở Từ Châu. Khổng tử đề nghị thảo phạt Điền Thường, Ai công không nghe. Năm thứ mười lăm, phái Tử Phục Cảnh bá làm sứ thần, Tử Cống làm phó sang nước Tề, nước Tề trả các đất đã chiếm của nước Lỗ. Điền Thường mới lên làm Tướng quốc, muốn kết thân với chư hầu.

Năm thứ mười sáu, Khổng tử chết.

Năm thứ hai mươi hai, Việt vương Câu Tiễn diệt Ngô vương Phù Sai.

Mùa xuân năm thứ hai mươi bảy, Quý Khang tử chết. Mùa hạ, Ai công lo sợ Tam Hoàn, nên muốn dựa vào chư hầu để khống chế họ, Tam Hoàn cũng lo Ai công sẽ gây khó, cho nên vua tôi có nhiều hiềm khích. Ai công du ngoạn ở Lăng Bản, trên đường đi thì gặp Mạnh Vũ bá, hỏi rằng: “Xin hỏi, tôi có được trọn vẹn đến lúc chết không?” Đáp rằng: “Không biết.” Ai cũng muốn dùng người Việt để đánh Tam Hoàn. Tháng Tám, Ai công đến nhà họ Hình*. Tam Hoàn tấn công Ai công, Ai công chạy sang nước Vệ, lại sang nước Trâu, rồi sang nước Việt. Người trong nước đón Ai công trở về, rồi chết ở nhà họ Hữu Sơn, con là Ninh lên thay, đó là Điệu công.

Thời Điệu Công, Tam Hoàn thắng thế, nước Lỗ giống như chư hầu nhỏ, còn kém hơn gia tộc của Tam Hoàn.

Năm thứ mười ba, Tam Tấn tiêu diệt Trí bá, chia nhau đất đai chiếm được của Trí bá.

Năm thứ ba mươi bảy, Điệu công chết, con là Gia lên thay, đó là Nguyên công. Nguyên công năm thứ hai mươi mốt thì chết, con là Hiển lên thay, đó là Mục Công. Mục công năm thứ ba mươi ba thì chết, con là Phấn lên thay, đó là Cung công. Cung công năm thứ hai mươi hai thì chết, con là Truân lên thay, đó là Khang công. Khang công năm thứ chín thì chết, con là Yển lên thay, đó là Cảnh công. Cảnh công năm thứ hai mươi chín thì chết, con là Thúc lên thay, đó là Bình công. Bấy giờ sáu nước đều xưng vương.

Bình công năm thứ mười hai, Tần Huệ vương chết. Năm thứ hai mươi, Bình công chết, con là Giả lên thay, đó là Văn công. Năm Văn công thứ nhất*, Sở Hoài vương chết ở nước Tần. Năm thứ hai mươi ba, Văn công chết, con là Thù lên thay, đó là Khoảnh công.

Khoảnh công năm thứ hai, Tần hạ được Dĩnh đô nước Sở, Sở Khoảnh vương sang đông dời đến ấp Trần. Năm thứ mười chín, nước Sở đánh nước Lỗ, chiếm được Từ Châu. Năm thứ hai mươi tư, Khảo Liệt vương nước Sở đánh diệt nước Lỗ. Khoảnh công chạy trốn, trốn đến một ấp nhỏ ngoài nước, trở thành dân thường, nước Lỗ chấm dứt tế tự. Khoảnh công chết ở ấp Kha.

Nước Lỗ từ Chu công đến Khoảnh công, cả thảy ba mươi tư đời.

Thái sử công bàn rằng: Ta nghe Khổng tử nói rằng: “Đạo của nước Lỗ suy bại quá chừng! Giữa khoảng sông Thù sông Tứ mà còn lấn lướt nhau đến như thế.” Xem giữa Khánh Phủ với Thúc Nha, Mẫn công, sao loạn đến thế? Nào việc của Ẩn công, Hoàn công; nào việc Tương Trọng giết đích lập thứ, ba nhà [Mạnh Tôn, Thúc Tôn, Quý Tôn] quay mặt về bắc làm bề tôi thế mà lại đích thân tấn công Chiêu công, khiến Chiêu công phải chạy trốn. Đến như lễ bái nhượng thì theo đấy, nhưng hành sự sao mà lại trái ngược đến thế?

QUYỂN 34 YÊN THIỆU CÔNG THẾ GIA

Thiệu Công Thích cùng họ với nhà Chu, họ Cơ thị. Chu Vũ vương tiêu diệt vua Trụ, phân phong cho Thiệu công ở Bắc Yên*.

Vào thời Thành vương, Thiệu công là một trong Tam công*: từ đất Thiểm sang phía tây, Thiệu công làm chủ; từ đất Thiểm sang phía đông, Chu công làm chủ. Thành vương vẫn còn thơ dại, Chu công nhiếp chính, đảm đương quốc sự, nắm giữ ngôi vị, Thiệu công nghi ngờ Chu công, [Chu công] bèn viết bài “Quân Thích”*. Quân Thích không hài lòng với Chu công. Chu công bèn giải thích rằng: “Thời Thành Thang có Y Doãn, [công đức] cảm động trời cao; thời Thái Mậu thì có người như Y Trắc*, Thần Hỗ, [công đức] cảm động Thượng đế, Vu Hàm trị lý vương gia; thời Tổ Ất, có người như Vu Hiền*; thời Vũ Đinh, có người như Cam Ban: họ phô bày đức nghiệp, bảo vệ sự yên trị của nhà Ân.” Thế rồi Thiệu công [đổi ngờ làm] vui.

Thiệu công trị lý phía tây, dân chúng rất yên vui. Thiệu công tuần hành đến các hương ấp, có cây cam đường, ông ngồi dưới gốc cây xử lý chính sự và việc ngục tụng, việc từ hầu bá đến dân thường đều xử lý thỏa đáng, không ai mất chức nghiệp của mình. Thiệu Công chết đi, người dân nhớ đến chính tích của ông, lưu luyến cây cam đường nên không nỡ chặt, ca vịnh cây đó, làm thành thơ “Cam đường”*.

Từ Thiệu Công trở xuống chín đời đến Huệ hầu. Yên Huệ hầu [ở ngôi] đúng lúc Chu Lệ vương chạy ra ấp Trệ, là thời kỳ “Cộng hòa”*.

Huệ hầu chết, con là Hy hầu lên thay. Năm ấy, Chu Tuyên vương mới lên ngôi. Hy hầu năm thứ hai mươi mốt, Trịnh Hoàn công mới được phong ở đất Trịnh. Năm thứ ba mươi sáu, Hy hầu chết, con là Khoảnh hầu lên thay.

Khoảnh hầu năm thứ hai mươi, Chu U vương dâm loạn, bị Khuyển Nhung giết chết. Nước Tần bắt đầu được liệt vào hàng chư hầu.

Năm thứ hai mươi tư, Khoảnh hầu chết, con là Ai hầu lên thay. Ai hầu đến năm thứ hai thì chết, con là Trịnh hầu lên thay. Trịnh hầu đến năm thứ ba mươi sáu thì chết, con là Mậu hầu lên thay.

Mậu hầu năm thứ bảy, tương đương năm Lỗ Ẩn công thứ nhất. Năm thứ mười tám thì Mậu hầu chết, con là Tuyên hầu lên thay. Tuyên hầu đến năm thứ mười ba thì chết, con là Hoàn hầu lên thay. Hoàn hầu đến năm thứ bảy thì chết, con là Trang công lên thay.

Trang công năm thứ mười hai, Tề Hoàn công bắt đầu xưng bá. Năm thứ mười sáu, cùng nước Tống, nước Vệ thảo phạt Chu Huệ vương, Huệ vương chạy ra đất Ôn, lập em Huệ vương là Đồi lên làm Chu vương. Năm thứ mười bảy, nước Trịnh bắt Yên Trọng Phủ rồi đưa Huệ vương về Chu. Năm thứ hai mươi bảy, Sơn Nhung đến xâm phạm nước Yên, Tề Hoàn công cứu nước Yên, sau đó tiến lên phía bắc thảo phạt Sơn Nhung rồi kéo về. Vua Yên đưa tiễn Tề Hoàn công ra khỏi biên cảnh, Hoàn công nhân đó cắt đất chỗ vua Yên đặt chân đến cho nước Yên, khiến nước Yên cùng được triều cống thiên tử như chức phận thời Thành Chu; khiến nước Yên khôi phục pháp độ của Thiệu công. Năm thứ ba mươi ba, [Trang công] chết, con là Tương công lên thay.

Tương công năm thứ hai mươi sáu, Tấn Văn công hội minh Tiễn Thổ, xưng bá. Năm thứ ba mươi mốt, quân Tần thua trận ở Hào Sơn. Năm thứ ba mươi bảy, Tần Mục công chết. Năm thứ bốn mươi, Tương công chết, Hoàn công lên thay.

Hoàn công đến năm thứ mười sáu thì chết, Tuyên công lên thay. Tuyên công đến năm thứ mười lăm thì chết, Chiêu công lên thay. Chiêu công đến năm thứ mười ba thì chết, Vũ công lên thay. Năm đó nước Tấn diệt ba đại phu họ Khích*.

Vũ công đến năm thứ mười chín thì chết, Văn công lên thay. Văn công đến năm thứ sáu thì chết, Ý công lên thay. Ý công năm đầu, Thôi Trữ nước Tề giết vua nước mình là Trang công. Năm thứ tư [Vũ công] chết, con là Huệ công lên thay.

Huệ công năm đầu, Cao Chỉ nước Tề chạy sang [nước Yên]. Năm thứ sáu, Huệ công có nhiều sủng thần, Huệ công muốn bãi truất các đại phu để lập sủng thần là Tống, các đại phu cùng giết sủng thần là Tống, Huệ công sợ hãi, chạy sang nước Tề. Năm thứ tư, Cao Yển nước Tề sang nước Tấn, đề nghị cùng thảo phạt nước Yên, để đưa [Huệ công] về nước. Tấn Bình công đồng ý, cùng nước Tề thảo phạt nước Yên, đưa Huệ công về nước. Huệ công đến nước Yên thì chết. Nước Yên lập Điệu Công lên ngôi.

Điệu công đến năm thứ bảy thì chết, Cung công lên thay. Cung công đến năm thứ năm thì chết, Bình công lên thay. Công thất nước Tấn suy yếu, Lục khanh bắt đầu lớn mạnh. Bình công năm thứ mười tám, Ngô vương Hạp Lư đánh phá nước Sở, tiến vào Dĩnh đô. Năm thứ mười chín, [Bình công] chết, Giản công lên thay. Giản công đến năm thứ mười hai thì chết, Hiến công lên thay. Triệu Ưởng nước Tấn bao vây họ Phạm và họ Trung Hàng ở Triều Ca. Hiến công năm thứ mười hai, Điền Thường nước Tề giết vua nước mình là Giản công. Năm thứ mười bốn, Khổng tử chết. Năm thứ hai mươi tám, Hiến công chết, Hiếu công lên thay.

Hiếu công năm thứ mười hai, nước Hàn, nước Ngụy, nước Triệu diệt Trí bá, chia nhau đất của Trí bá, Tam Tấn hùng mạnh.

Năm thứ mười lăm, Hiếu công chết, Thành công lên thay. Thành công đến năm thứ mười sáu thì chết, Mẫn công lên thay. Mẫn công đến năm thứ ba mươi mốt thì chết, Hy công lên thay. Năm ấy, Tam Tấn được liệt vào hàng chư hầu.

Hy công năm thứ ba mươi, đánh bại nước Tề ở Lâm Doanh. Hy công chết, Hoàn công lên thay. Hoàn công đến năm thứ mười một thì chết, Văn công lên thay. Năm ấy, Tần Hiến công chết. Nước Tần ngày càng mạnh.

Văn công năm thứ mười chín, Tề Uy vương chết. Năm thứ hai mươi tám, Tô Tần mới được bái kiến, du thuyết Văn công. Văn công cấp xe ngựa vàng lụa cho [Tô Tần] sang nước Triệu, Triệu Túc hầu trọng dụng Tô Tần. Nhân đó lập ước sáu nước, [Tô Tần] là trưởng tung ước. Tần Huệ vương đem con gái của mình gả cho Thái tử nước Yên.

Năm thứ hai mươi chín, Văn công chết, Thái tử lên ngôi, đó là Dịch vương.

Dịch vương mới lên ngôi, Tề Tuyên vương nhân khi nước Yên có tang liền thảo phạt nước Yên, chiếm mười thành; Tô Tần du thuyết nước Tề, khiến [nước Tề] trả lại mười thành cho nước Yên. Năm thứ mười, Yên quân xưng vương. Tô Tần tư thông với phu nhân của Yên Văn công, sợ bị giết, bèn nói với Dịch vương cho sang làm phản gián ở Tề, muốn làm Tề rối loạn. Dịch vương lên ngôi được mười hai năm thì chết, con là Yên Khoái lên thay.

Sau khi Yên Khoái lên ngôi, người Tề giết Tô Tần. Lúc Tô Tần còn ở nước Yên, có kết thông gia với Tướng quốc Tử Chi*, còn Tô Đại* cũng kết giao với Tử Chi. Đến khi Tô Tần chết, Tề Tuyên vương lại trọng dụng Tô Đại. Yên Khoái năm thứ ba, cùng nước Sở, Tam Tấn tấn công nước Tần, không thắng được phải rút về. Tử Chi làm Tướng quốc nước Yên, quyền cao chức trọng, quyết đoán mọi việc. Tô Đại vì nước Tề nên đi sứ sang nước Yên, Yên vương hỏi rằng: “Tề vương thế nào?” Đáp rằng: “Nhất định không thể xưng bá.” Yên vương hỏi: “Tại sao?” Đáp rằng: “Không tin bề tôi của mình.” Tô Đại muốn [dùng cách đó] khích Yên vương để khiến Tử Chi được trọng vọng. Thế là Yên vương càng tín nhiệm Tử Chi. Nhân đó Tử Chi tặng trăm dật vàng cho Tô Đại, rồi nghe theo chỉ dẫn của Tô Đại.

Lộc Mao Thọ nói với Yên vương rằng: “Chi bằng đem quốc gia nhường cho Tướng quốc Tử Chi. Người ta nói Nghiêu là bậc hiền, là vì đem thiên hạ nhường cho Hứa Do, Hứa Do không nhận, [vua Nghiêu] được tiếng nhường thiên hạ mà thực không hề mất thiên hạ. Nay nhà vua đem đất nước nhường cho Tử Chi, Tử Chi ắt không dám nhận, thế là nhà vua được liệt ngang hàng với vua Nghiêu vậy.” Yên vương nhân đó phó thác quốc gia cho Tử Chi, Tử Chi càng được tôn quý. Có người nói: “Hạ Vũ tiến cử Bá Ích, rồi cho Khải* làm chức lại. Khi về già, lại cho là Khải không đủ khả năng đảm nhiệm trọng trách trị thiên hạ, bèn truyền ngôi cho Ích. Thế rồi phải cùng bè đảng tấn công Ích, chiếm đoạt ngôi vị. Thiên hạ nói rằng, danh nghĩa Vũ truyền thiên hạ cho Ích, nhưng thực chất là khiến cho Khải tự cướp lấy. Nay nhà vua nói giao nước cho Tử Chi, nhưng đám quan lại không ai không phải bề tôi của Thái tử, như thế danh nghĩa là giao cho Tử Chi mà thực chất để Thái tử trị lý vậy.” Yên vương nhân đó thu ấn tín của quan lại từ ba trăm thạch trở lên rồi giao cho Tử Chi. Tử Chi quay mặt về phía nam thi hành chính sự của nhà vua, còn Khoái cao tuổi nên không nghe chính sự, nguyện làm bề tôi, việc nước đều do Tử Chi quyết định.

Năm thứ ba, trong nước đại loạn, trăm họ đau buồn sợ sệt. Tướng quân Thị Bị cùng Thái tử Bình bàn mưu, định tấn công Tử Chi. Các tướng nói với Tề Mẫn vương rằng: “Nhân dịp này tiến sang, ắt phá được nước Yên.” Tề vương nhân đó sai người nói với Thái tử Bình nước Yên rằng: “Quả nhân nghe nói về nghĩa khí của Thái tử, muốn bỏ tư theo công, tô điểm cho nghĩa quân thần, làm sáng địa vị cha con. Nước của quả nhân nhỏ bé, không đủ để trọn trước vẹn sau. Dẫu vậy, cũng chỉ xin nghe theo mệnh lệnh của Thái tử.” Thái tử nhân đó mới muốn tụ tập vây cánh, [ra lệnh cho] tướng quân Thị Bị bao vây vương cung, tấn công Tử Chi, [nhưng] không hạ được. Tướng quân Thị Bị cùng trăm họ quay lại tấn công Thái tử Bình, tướng quân Thị Bị chết, bị đem để thị chúng. Nhân đó chiến loạn liền mấy tháng, người chết mấy vạn, ai nấy thảy đều sợ sệt, trăm họ nhân tâm ly tán. Mạnh Kha nói với Tề vương rằng: “Nay thảo phạt nước Yên, là thời cơ của vua Văn vua Vũ [phạt Trụ] đấy, không thể để lỡ.” Tề vương liền lệnh cho Chương Tử đem quân của năm đô thành*, lại dựa vào quân ở biên giới phía bắc để sang thảo phạt nước Yên. Quân sĩ nước Yên không chịu đánh, cổng thành cũng không đóng, Yên quân Khoái chết, nước Tề thắng lớn. Tử Chi nước Yên chết, hai năm sau thì người Yên cùng lập Thái tử Bình lên ngôi, đó là Yên Chiêu vương.

Yên Chiêu vương lên ngôi sau khi nước Yên bị đánh phá, mới hạ mình dùng hậu lễ để vời gọi người hiền. [Chiêu vương] nói với Quách Ngỗi rằng: “Nước Tề nhân lúc nước của cô* có loạn mà đánh úp phá nước Yên, cô vốn rất biết nước Yên nhỏ bé sức lực yếu ớt, không đủ khả năng báo thù. Thế nhưng thực tâm muốn có được bậc hiền sĩ để chung lo việc nước, đặng rửa mối nhục của tiên vương, đó là tâm nguyện của cô vậy. Tiên sinh thấy ai có tài năng, [cô sẽ] đích thân phụng thờ người đó.” Quách Ngỗi đáp: “Nhà vua nhất định muốn chiêu vời hiền sĩ, trước hết hãy bắt đầu từ Ngỗi. [Ngỗi này còn được trọng dụng], huống chi người hiền năng hơn Ngỗi, [vậy thì họ] há coi ngàn dặm là xa xôi ư?”* Thế là Chiêu vương dựng lại cung thư cho Ngỗi, thờ như bậc thầy. Nhạc Nghị từ nước Ngụy sang, Trâu Diễn từ nước Tề tới, Kịch Tân từ nước Triệu qua, kẻ sĩ tranh nhau sang nước Yên. Yên vương điếu viếng người chết, thăm hỏi kẻ côi cút, chung ngọt bùi đắng cay với trăm họ.

Năm thứ hai mươi tám, nước Yên giàu mạnh, sĩ tốt nhàn nhã yên vui, coi đánh trận là việc nhẹ nhàng, thế rồi bèn dùng Nhạc Nghị làm Thượng tướng quân, cùng nước Tần, nước Sở và Tam Tấn hợp mưu để thảo phạt nước Tề. Quân Tề thua trận, Mẫn vương chạy trốn khỏi nước. Riêng quân Yên truy đuổi lên phía bắc, tiến vào tới Lâm Truy, thu hết bảo vật nước Tề, thiêu rụi cung thất, tông miếu. Những thành ấp của nước Tề chưa bị hạ chỉ còn có Liêu, Cử và Tức Mặc, còn lại đều thuộc về nước Yên, cứ thế trong sáu năm liền.

Chiêu vương năm thứ ba mươi ba thì chết, con là Huệ vương lên thay.

Lúc Huệ vương còn là Thái tử, đã có hiềm khích với Nhạc Nghị; đến khi lên ngôi, nghi ngờ Nhạc Nghị, sai Kỵ Kiếp làm tướng thay [Nhạc Nghị]. Nhạc Nghị trốn sang nước Triệu. Điền Đan nước Tề dựa vào Tức Mặc đánh bại quân Yên, Kỵ Kiếp chết, quân Yên kéo về, nước Tề thu lại được hết thành trì cũ của mình. [Tề] Mẫn vương chết ở ấp Cử, bèn lập người con làm Tương vương.

Huệ vương năm thứ bảy thì chết. Nước Hàn, nước Ngụy, nước Sở cùng thảo phạt nước Yên. Yên Vũ Thành vương lên ngôi.

Vũ Thành vương năm thứ bảy, Điền Đan nước Tề thảo phạt nước Yên, hạ được Trung Dương. Năm thứ mười ba, nước Tần đánh bại hơn bốn mươi vạn quân Triệu ở Trường Bình. Năm thứ mười bốn, Vũ Thành vương chết, con là Hiếu vương lên thay.

Hiếu vương năm đầu, quân Tần đang bao vây Hàm Đan, giải vây rút về. [Hiếu vương] năm thứ ba thì chết, con là Kim vương* Hỷ lên ngôi.

Kim vương Hỷ năm thứ tư, Tần Chiêu vương chết. Yên vương sai Tướng quốc Lật Phúc kết ước hòa hiếu với nước Triệu, dùng năm trăm dật vàng bày tiệc chúc rượu Triệu vương. [Lật Phúc] về báo Yên vương rằng: “Quân của Triệu vương, người khỏe mạnh đều chết ở Trường Bình, con côi của họ chưa lớn, có thể thảo phạt được.” Yên vương triệu Xương Quốc quân Nhạc Can* đến hỏi về việc phạt Triệu. [Nhạc Can] đáp rằng: “Triệu là nước bốn phía phải đối diện với chiến tranh*, dân nước đó quen việc binh đao, không thể thảo phạt được.” Yên vương nói: “Ta lấy năm chọi một.” Đáp rằng: “Không được.” Yên vương tức giận, quần thần đều cho là có thể đánh được. Rốt cuộc phái hai đạo quân*, hai nghìn cỗ chiến xa, Lật Phúc làm tướng, rồi tấn công đất Hạo, Khanh Tần tấn công đất Đại. Chỉ mình Đại phu Tướng Cừ nói với Yên vương rằng: “Cùng với người ta thông quan ải, lập giao ước, đem năm trăm dật vàng chúc rượu vua của họ, sứ giả về báo liền trở mặt tấn công, điềm không tốt lành, quân sẽ không thành công.” Yên vương không nghe, đích thân dẫn một cánh quân khác đi theo. Tướng Cừ kéo dây thao đỏ [buộc ấn tín] của Yên vương lại nói: “Đại vương quyết không được qua đó, có qua cũng không thể thành công.” Yên vương giơ chân đá [Tướng Cừ]. Tướng Cừ khóc nói: “Thần không vì bản thân, chỉ vì đại vương thôi!” Quân Yên đến Tống Tử, nước Triệu sai Liêm Pha làm Tướng quân, đánh úp phá được Lật Phúc tại đất Hạo. Nhạc Thừa phá được Khanh Tần ở đất Đại. Nhạc Can chạy sang nước Triệu. Liêm Pha truy kích hơn năm trăm dặm, bao vây nước Yên. Người Yên xin hòa, người Triệu không cho, khăng khăng đòi Tướng Cừ ra khu xử mới cho hòa. Nước Yên phong Tướng Cừ làm Tướng quốc để ra nghị hòa. Nước Triệu nghe theo Tướng Cừ, giải vây nước Yên.

Năm thứ sáu, nước Tần diệt Đông Chu, đặt thành quận Tam Xuyên. Năm thứ bảy, nước Tần đánh hạ ba mươi bảy thành ở Du Thứ của nước Triệu, nước Tần đặt làm quận Đại Nguyên. Năm thứ chín, Tần vương Chính mới lên ngôi. Năm thứ mười, nước Triệu sai Liêm Pha làm tướng tấn công Phồn Dương, hạ được Phồn Dương. Hiếu Thành vương nước Triệu chết, Điệu Tương vương lên thay. [Điệu Tương vương] sai Nhạc Thừa thay Liêm Pha, Liêm Pha không nghe, bèn tấn công Nhạc Thừa, Nhạc Thừa bỏ chạy, Liêm Pha cũng chạy sang Đại Lương. Năm thứ mười hai, nước Triệu sai Lý Mục tấn công nước Yên, hạ được đất Vũ Toại và Phương Thành. Kịch Tân vốn ở nước Triệu, thân thiết với Bàng Huyên, sau đó trốn chạy sang nước Yên. Nước Yên thấy nước Triệu nhiều lần bị khốn đốn bởi quân Tần, còn Liêm Pha đã bỏ đi, [Điệu Tương vương lại] lệnh Bàng Huyên làm tướng, [nước Yên] muốn nhân lúc nước Triệu mỏi mệt mà tấn công. [Yên vương] hỏi Kịch Tân, Tân đáp: “Bàng Huyên dễ đối phó thôi.” Nước Yên sai Kịch Tân làm tướng đánh nước Triệu, nước Triệu sai Bàng Huyên đánh lại quân Yên, bắt được hai vạn quân Yên, giết chết Kịch Tân. Nước Tần hạ được hai mươi thành của nước Ngụy, đặt làm Đông Quận. Năm thứ mười chín, nước Tần hạ được chín thành ở đất Nghiệp của nước Triệu. Triệu Điệu Tương vương chết. Năm thứ hai mươi ba, Thái tử Đan làm con tin ở nước Tần, trốn về nước Yên. Năm thứ hai mươi lăm, nước Tần bắt sống Hàn vương An, diệt nước Hàn, lập thành quận Dĩnh Xuyên. Năm thứ hai mươi bảy, nước Tần bắt sống Triệu vương Thiên, diệt nước Triệu. Công tử nước Triệu là Gia tự lập làm Đại vương.

Nước Yên thấy nước Tần sắp diệt sáu nước, quân Tần áp sát Dịch Thủy, họa sắp đến nước Yên. Thái tử Đan ngầm nuôi hai mươi tráng sĩ, sai Kinh Kha dâng địa đồ Đốc Cang* sang nước Tần, nhân đó bất ngờ hành thích Tần vương. Tần vương biết âm mưu đó, giết Kha, sai Tướng quân Vương Tiễn đánh nước Yên. Năm thứ hai mươi chín, nước Tần đánh hạ thành Kế của nước Yên, Yên vương bỏ trốn, rời đến sống tại Liêu Đông, chém Thái tử Đan rồi dâng đầu cho nước Tần. Năm thứ ba mươi, nước Tần diệt nước Ngụy.

Năm thứ ba mươi ba, nước Tần đánh hạ Liêu Đông, bắt sống Yên vương Hỉ, rốt cục diệt nước Yên. Năm đó, tướng Tần là Vương Bôn* cũng bắt sống được Đại vương Gia.

Thái sử công bàn rằng: Thiệu Công Thích khá gọi là người có đức nhân đấy! Cây cam đường mà người ta còn nhớ đến, huống chi là người ư? Nước Yên phía ngoài kề sát người Man Lạc*, trong thì xen với nước Tề nước Tấn, ở khoảng gập ghềnh hiểm trở giữa các nước mạnh, là nước rất đỗi nhỏ yếu, mấy lần tưởng chừng bị diệt rồi. Nhưng xã tắc được hưởng huyết thực tám chín trăm năm, là nước duy nhất bị diệt sau các nước chư hầu họ Cơ, há không phải là nhờ huấn nghiệp của Thiệu công ư!

QUYỂN 35 QUẢN, SÁI THẾ GIA

Quản Thúc Tiên, Sái Thúc Độ là con của Chu Văn vương, em của Vũ vương. Anh em cùng mẹ với Vũ vương có mười người. Mẹ là Thái Tự, chính phi của Văn vương. Con trưởng [của Thái Tự và Văn vương] là Bá Ấp Khảo, rồi đến Vũ vương Phát, Quản thúc Tiên, Chu công Đán, Sái Thúc Độ, Tào Thúc Chấn Đạc, Thành Thúc Vũ, Hoắc Thúc Xử, Khang thúc Phong, Nhiễm Quý Tải. Nhiễm Quý Tải là con út. Anh em cùng mẹ mười người, nhưng chỉ có Phát và Đán là hiền năng, làm tả hữu phụ bật cho Văn vương, cho nên Văn vương bỏ Bá Ấp Khảo mà lấy Phát làm Thái tử. Đến khi Văn vương băng hà thì Phát lên ngôi, đó là Vũ vương. Bá Ấp Khảo đã chết từ trước đó.

Sau khi Vũ vương đánh thắng vua Trụ nhà Ân, bình định thiên hạ, phân phong cho bề tôi có công và các em. Thế rồi phong cho Thúc Tiên đất Quản, Thúc Độ đất Sài: hai người phụ tá con trai vua Trụ là Vũ Canh Lộc Phủ, cai trị di dân của nhà Ân. Phong cho Thúc Đán đất Lỗ để phò tá nhà Chu, đó là Chu công. Phong cho Thúc Chấn Đạc đất Tào, phong cho Thúc Vũ đất Thành, phong cho Thúc Xử đất Hoắc, Khang thúc Phong và Nhiễm Quý Tải đều còn nhỏ, chưa được phân phong.

Sau khi Vũ vương băng hà, Thành vương còn nhỏ, Chu công Đán nắm đại quyền trong vương thất. Quản thúc, Sái thúc ngờ Chu công sẽ làm những việc gây bất lợi cho Thành vương, bèn xúi Vũ Canh làm loạn. Chu công Đán thừa lệnh Thành vương thảo phạt Vũ Canh, giết Quản thúc, rồi lưu đày Sái thúc, lúc đày đi cho mười cỗ xe, bảy mươi tùy tòng. Rồi chia số dân còn lại của nhà Ân thành hai: thứ nhất, phân phong cho Vi tử Khải đất Tống, để kế tục tế tự nhà Ân; thứ hai, phong cho Khang thúc làm Vệ quân, đó là Vệ Khang thúc. Phong cho Quý Tải đất Nhiễm. Nhiễm Quý và Khang thúc đều có đức hạnh thuần chính, vì thế Chu công cất nhắc Khang thúc làm Tư khấu cho nhà Chu, Nhiễm Quý làm Tư không cho nhà Chu, đặng phò tá Thành vương cai trị, đều có danh tiếng tốt đẹp trong thiên hạ.

Sái Thúc Độ bị lưu đày rồi chết. Con của Độ là Hồ, Hồ bèn thay tính đổi nết, noi theo đức thành người cung thuận thiện lương. Chu công biết chuyện, mới cất nhắc Hồ làm khanh sĩ ở nước Lỗ, nước Lỗ [nhờ thế] yên trị. Thế rồi Chu công nói với Thành vương, lại phong cho Hồ đất Sái, để phụng thờ tế tự Sái thúc, đó là Sái Trọng. Năm người em* còn lại đều đến nước phong, không ai làm quan cho thiên tử.

Sái Trọng chết, con là Sái bá Hoang lên thay. Sái bá Hoang chết, con là Cung hầu lên thay. Cung hầu chết, con là Lệ hầu lên thay. Lệ hầu chết, con là Vũ hầu lên thay. Thời Vũ hầu, Chu Lệ vương mất nước, chạy đến đất Trệ, thi hành chính sự [theo thể chế] “Cộng hòa”, chư hầu phần nhiều phản lại nhà Chu.

Vũ hầu chết, con là Di hầu lên thay. Di hầu năm thứ mười một, Chu Tuyên vương lên ngôi. Năm thứ hai mươi tám, Di hầu chết, con là Hy hầu Sở Sự lên thay.

Hy hầu năm thứ ba mươi chín, Chu U vương bị Khuyển Nhung giết, tông thất nhà Chu suy yếu rồi dời sang phía đông. Nước Tần bắt đầu được liệt vào hàng chư hầu.

Năm thứ bốn mươi tám, Hy hầu chết, con là Cung hầu Hưng lên thay. Cung hầu năm thứ hai thì chết, con là Đái hầu lên thay. Đái hầu năm thứ mười thì chết, con là Tuyên hầu Thố Phủ lên thay.

Tuyên hầu năm thứ hai mươi tám, Lỗ Ẩn công mới lên ngôi. Năm thứ ba mươi lăm, Tuyên hầu chết, con là Hoàn hầu Phong Nhân lên thay. Hoàn hầu năm thứ ba, [người] Lỗ giết vua nước mình là Ẩn công. Năm thứ hai mươi, Hoàn hầu chết, em là Ai hầu Hiến Vũ lên thay.

Ai hầu năm thứ mười một, ban trước, Ai hầu lấy vợ nước Trần, Tức hầu cũng lấy vợ nước Trần. Phu nhân của Túc hầu trên đường về, đi qua nước Sái, Sái hầu bất kính. Tức hầu giận, đề nghị Sở Văn vương: “Đến thảo phạt nước tôi, tôi sẽ cầu cứu nước Sái, nước Sái ắt đến, nước Sở nhân đó đánh nước Sái, có thể thu được thắng lợi.” Sở Văn vương nghe theo kế đó, bắt sống được Sái Ai hầu rồi rút về. Ai hầu bị lưu lại nước Sở chín năm, rồi chết ở nước Sở. Ai hầu trước sau tại vị được hai mươi năm thì qua đời. Người Sái lập con của Ai hầu là Hật lên thay, đó là Mậu hầu.

Mậu hầu đem em gái gả cho Tề Hoàn công làm phu nhân. Năm thứ mười tám, Tề Hoàn công cùng phu nhân nước Sái đùa chơi trên thuyền, phu nhân làm thuyền tròng trành, Hoàn công ngăn lại, [phu nhân vẫn] không thôi, Hoàn công tức giận, đưa trả về nước Sái nhưng không tuyệt giao. Sái hầu giận, gả người em gái ấy cho người khác. Tề Hoàn công tức tối, thảo phạt nước Sái; quân Sái tan, liền bắt Mậu hầu làm tù binh, phía nam tiến đến Thiệu Lăng nước Sở. Rồi sau, chư hầu giúp nước Sái tạ lỗi với nước Tề, Tề hầu thả Sái hầu về nước. Năm thứ hai mươi chín, Mậu hầu chết, con là Trang hầu Giáp Ngọ lên thay.

Trang hầu năm thứ ba, Tề Hoàn công chết. Năm thứ mười bốn, Tấn Văn công đánh bại quân Sở ở Thành Bộc. Năm thứ hai mươi, Thái tử nước Sở là Thương Thần giết vua cha là Thành vương rồi lên thay. Năm thứ hai mươi lăm, Tần Mục công chết. Năm thứ ba mươi ba, Sở Trang vương lên ngôi. Năm thứ ba mươi tư, Trang hầu chết, con là Văn hầu Thân lên thay.

Văn hầu năm thứ mười bốn, Sở Trang vương thảo phạt nước Trần, giết Hạ Trưng Thư. Năm thứ mười lăm, nước Sở bao vây nước Trịnh, nước Trịnh đầu hàng, nước Sở giải vây. Năm thứ hai mươi, Văn hầu chết, con là Cảnh hầu Cố lên thay.

Năm Cảnh hầu thứ nhất, Sở Trang vương chết. Năm thứ bốn mươi chín, Cảnh hầu cưới vợ là người con gái nước Sở cho Thái tử Ban, rồi Cảnh hầu tư thông với người con gái ấy. Thái tử giết Cảnh hầu, tự lập làm vua, đó là Linh hầu.

Linh hầu năm thứ hai, công tử nước Sở là Vi giết vua nước mình là Giáp Ngao rồi tự lập làm vua, đó là Linh vương. Năm thứ chín, Tư đồ nước Trần là Chiêu giết vua nước mình là Ai công. Nước Sở sai công tử Khí Tật diệt nước Trần rồi chiếm lấy nước. Năm thứ mười hai, Sở Linh vương nhân cơ hội [Sái] Linh hầu giết cha, bèn dụ gái Linh hầu đến đất Thân, cho giáp sĩ mai phục sau đó mời Sái Linh hầu uống rượu, chuốc say rồi giết chết, kế đó giết bảy mươi sĩ tốt của Linh hầu. Hạ lệnh cho công tử Khí Tật bao vây nước Sái. Tháng Mười một, [nước Sở] diệt nước Sái, cho Khí Tật làm Sái công.

Ba năm sau khi nước Sở diệt nước Sái, công tử Khí Tật nước Sở giết vua nước mình là Linh vương rồi lên thay, đó là Bình vương. Bình vương liền tìm con út của Sái Cảnh hầu là Lư, rồi đưa Lư lên ngôi, đó là Bình hầu. Năm ấy, nước Sở cũng khôi phục lại nước Trần. Sở Bình vương mới lên ngôi, muốn kết thân với chư hầu, cho nên khôi phục rồi lập hậu duệ của Trần và Sái.

Bình hầu năm thứ chín thì chết, cháu nội của Linh hầu Ban là Đông Quốc tấn công con trai của Bình hầu rồi tự lên thay, đó là Điệu hầu. Cha của Điệu hầu là Ẩn Thái tử Hữu. Ẩn Thái tử Hữu là Thái tử của Linh hầu, sau khi Bình hầu lên ngôi liền giết Ẩn Thái tử, cho nên khi Bình hầu chết đi, con của Ẩn Thái tử là Đông Quốc mới tấn công con của Bình hầu để lên thay, đó là Điệu hầu. Điệu hầu năm thứ ba thì chết, em trai là Chiêu hậu Thân lên thay.

Chiêu hầu năm thứ mười, triều kiến Sở Chiêu vương, đem hai chiếc áo cừu đẹp, dâng một chiếc cho Chiêu vương còn một chiếc mình mặc. Tướng quốc nước Sở là Tử Thường muốn có chiếc áo đó, [Chiêu hầu] không cho. Tử Thường sàm báng Sái hầu, khiến Sái hầu bị giữ lại ở nước Sở ba năm. Sái hầu biết việc đó, bèn dâng áo cừu của mình cho Tử Thường; [sau khi] Tử Thường nhận áo, bèn nói [với Sở vương] cho Sái hầu về. Sái hầu về rồi sang nước Tấn, xin được cùng nước Tấn thảo phạt nước Sở.

Mùa xuân năm thứ mười ba, cùng với Vệ Linh công hội minh Thiệu Lăng. Sái hầu ngầm xin Đại phu Tranh Hoằng nhà Chu cho [nước Sái] xếp trước nước Vệ; Vệ công sai Sử Ngư nói về công đức của [tổ của nước Vệ là] Khang thúc, nước Vệ liền được xếp trước. Mùa hạ, vì nước Tấn diệt nước Thẩm, Sở vương tức giận, tấn công nước Sái. Sái Chiêu hầu sai con trai mình sang nước Ngô làm con tin, để cùng nhau thảo phạt nước Sở. Mùa đông, cùng với Ngô vương Hạp Lư đánh phá nước Sở, tiến vào Dĩnh đô. Nước Sái oán Tử Thường, Tử Thường sợ, bèn chạy sang nước Trịnh. Năm thứ mười bốn, quân Ngô rời khỏi [Dĩnh đô], Sở Chiêu vương về nước. Năm thứ mười sáu, Lệnh doãn nước Sở vì dân khóc lóc [thỉnh cầu Sở vương] để mưu tính báo phục nước Sái, Sái Chiêu hầu sợ. Năm thứ hai mươi sáu, Khổng tử đến nước Sái. Sở Chiêu vương thảo phạt nước Sái, nước Sái sợ, cấp báo với nước Ngô. Nước Ngô cho rằng nước Sái xa xôi, bèn giao ước nước Sái chuyển đến gần nước Ngô để tiện bề ứng cứu; Chiêu hầu ngầm đồng ý, không bàn với các đại phu. Người Ngô đến cứu nước Sái, nhân đó chuyển đô thành nước Sái đến Châu Lai. Năm thứ hai mươi tám, Chiêu hầu định vào triều kiến nước Ngô, các đại phu sợ lại bị thiên chuyển, bèn sai đạo tặc là Lợi giết Chiêu hầu; xong việc liền giết Lợi để xóa tội, rồi lập con Chiêu hầu là Sóc lên thay, đó là Thành hầu.

Thành hầu năm thứ tư, nước Tống diệt nước Tào. Năm thứ mười, Điền Thường nước Tề giết vua nước mình là Giản công. Năm thứ mười ba, nước Sở diệt nước Trần. Năm thứ mười chín, Thành hầu chết, con là Thanh hầu Sản lên thay. Thanh hầu năm thứ mười lăm thì chết, con là Nguyên hầu lên thay. Nguyên hầu năm thứ sáu thì chết, con là Hầu Tề lên thay.

Hầu Tề năm thứ tư, Sở Huệ vương diệt nước Sái, Sái hầu Tề chạy trốn, nước Sái bèn dứt việc tế tự. [Nước Sái bị] diệt sau nước Trần ba mươi ba năm.

Hậu duệ của Bá Ấp Khảo không biết được phong ở đâu. Hậu duệ của Vũ vương Cơ Phát là nhà Chu, đã nói ở phần Bản kỷ. Quản thúc Tiên làm loạn bị giết, không có hậu duệ. Hậu duệ của Chu công Cơ Đán là nước Lỗ, đã nói ở phần Thế gia. Hậu duệ của Sái Thúc Độ là nước Sái, có nói trong phần Thế gia. Hậu duệ của Tào thúc Chấn Đạc là nước Tào, có nói trong phần Thế gia. Hậu duệ của Thành Thúc Vũ không thấy ghi chép lại. Hậu duệ của Hoắc Thúc Xử là nước Hoắc, [nước Hoắc] bị diệt thời Tấn Hiến công. Hậu duệ của Khang thúc Phong là nước Vệ, có nói trong phần Thế gia. Hậu duệ của Nhiễm Quý Tải không thấy ghi chép lại.

Thái sử công bàn rằng: Quản, Sái làm loạn, không đáng để chép. Nhưng Chu Vũ vương băng hà, Thành vương còn nhỏ, thiên hạ vốn ngờ, do các em cùng mẹ là Thành thúc, Nhiễm Quý mười người phò tá, nhờ đó chư hầu rốt cuộc suy tôn Chu vương làm tông chủ, cho nên phụ chép vào phần Thế gia.

Tào Thúc Chấn Đạc là em Chu Vũ vương. Sau khi Vũ vương diệt vua Trụ nhà Ân, phân phong đất Tào cho Thúc Chấn Đạc.

Thúc Chấn Đạc chết, con là Thái bá Tỳ lên thay. Thái bá chết, con là Trọng quận Bình lên thay. Trọng quân Bình chết, con là Cung bá Hầu lên thay. Cung bá Hầu chết, con là Hiếu bá Vân lên thay. Hiếu bá Vân chết, con là Di bá Hỷ lên thay.

Di bá năm thứ hai mươi ba, Chu Lệ vương chạy ra đất Trệ.

[Di bá Hỉ] năm thứ ba mươi thì chết, em là U bá Cường lên thay. U bá năm thứ chín, em là Tô giết U bá rồi lên thay, đó là Đái bá. Năm Đái bá thứ nhất, Chu Tuyên vương đã lên ngôi được ba năm. Năm thứ ba mươi, Đái bá chết, con là Huệ bá Hủy lên thay.

Huệ bá năm thứ hai mươi lăm, Chu U vương bị Khuyển Nhung giết, nhân đó [nhà Chu] dời sang phía đông, [từ đó] ngày càng suy vi, chư hầu phản lại. Nước Tần bắt đầu được liệt vào hàng chư hầu.

Năm thứ ba mươi sáu, Huệ bá chết, con là Thạch Phủ lên thay, [Thạch Phủ] bị em trai là Vũ giết rồi lên thay, đó là Mục Công. Mục công năm thứ ba thì chết, con là Hoàn công Chung Sinh lên thay.

Hoàn công năm thứ ba mươi lăm, Lỗ Ẩn công lên ngôi. Năm thứ bốn mươi lăm, người Lỗ giết vua nước mình là Ẩn công. Năm thứ bốn mươi sáu, Hoa Phủ Đốc ở nước Tống giết vua nước mình là Thương công và Đại phu Khổng Phủ. Năm thứ năm mươi lăm, Hoàn công chết, con là Trang công Diệc Cô lên thay.

Trang công năm thứ hai mươi ba, Tề Hoàn công bắt đầu xưng bá. Năm thứ ba mươi mốt, Trang công chết, con là Hy công Di lên thay. Hy công năm thứ chín thì chết, con là Chiêu công Ban lên thay. Chiêu công năm thứ sáu, Tề Hoàn công đánh bại nước Sái, rồi tiến đến Thiệu Lăng nước Sở. Năm thứ chín, Chiêu công chết, con là Cung công Tương lên thay.

Cung công năm thứ mười sáu, trước đây, công tử nước Tấn là Trùng Nhĩ lưu vong qua nước Tào, Tào quân vô lễ, muốn xem xương sườn nối liền của Trùng Nhĩ*. Hy Phụ Ky can ngăn, [Tào quân] không nghe, [Hy Phụ Ky] ngầm giao hảo với Trùng Nhĩ. Năm thứ hai mươi mốt, Tấn Văn Công Trùng Nhĩ thảo phạt nước Tào, bắt sống Cung công đưa về nước Tấn, sai quân không được xâm phạm làng thuộc tông tộc Hy Phụ Ky. Có người nói với Tấn Văn công rằng: “Trước đây Tề Hoàn công hội họp chư hầu, khôi phục nước cho người khác họ; nay nhà vua bỏ tù Tào quân, diệt người cùng họ, biết lấy gì để hiệu lệnh chư hầu?” Tấn Văn công bèn cho Cung công về nước.

Năm thứ hai mươi lăm, Tấn Văn Công chết. Năm thứ ba mươi lăm, Cung công chết, con là Văn công Thọ lên thay. Văn công năm thứ hai mươi ba thì chết, con là Tuyên công Cường lên thay. Tuyên công năm thứ mười bảy thì chết, em trai là Thành công Phụ Sô lên thay.

Thành công năm thứ ba, Tấn Lệ công thảo phạt nước Tào, bắt sống Thành công đưa về nước Tấn, sau lại thả. Năm thứ năm, Loan Thư, Trung Hàng Yển nước Tấn sai Trình Hoạt giết vua nước mình là Lệ công. Năm thứ hai mươi ba, Thành công chết, con là Vũ công Thắng lên thay. Vũ công năm thứ hai mươi sáu, công tử nước Sở là Khí Tật giết vua nước mình là Linh vương rồi lên thay. Năm thứ hai mươi bảy, Vũ công chết, con là Bình công Tư lên thay. Bình công năm thứ tư thì chết, con là Điệu Công Ngọ lên thay. Năm đó, các nước Tống, Vệ, Trần, Trịnh đều bị hỏa tai.

Điệu công năm thứ tám, Tống Cảnh công lên ngôi. Năm thứ chín, Điệu công sang triều kiến nước Tống, bị nước Tống cầm tù; nước Tào lập người em [của Điệu công] là Dã, đó là Thanh công. Điệu công chết ở nước Tống, được đưa về táng.

Thanh công năm thứ năm, em trai của Bình công là Thông giết Thanh công rồi lên làm vua, đó là Ẩn công. Ẩn công năm thứ tư, em trai của Thanh công là Lộ giết Ẩn công rồi lên thay, đó là Tĩnh công. Tĩnh công năm thứ tư thì chết, con trai là Bá Dương lên thay.

Bá Dương năm thứ ba, có người trong nước mơ thấy chư vị quân tử đứng ở đàn tế thần xã, bàn mưu muốn diệt nước Tào; Tào Thúc Chấn Đạc ngăn họ lại, đề nghị đợi Công Tôn Cường chấp chính, họ đồng ý. Đến sáng, người nằm mộng tìm khắp nước Tào, không có ai là Công Tôn Cường. Người nằm mộng mới răn con mình rằng: “Sau khi ta chết, con mà nghe Công Tôn Cường chấp chính, nhất định phải bỏ nước Tào, chớ để mắc vào tai họa của nước Tào.” Đến khi Bá Dương lên ngôi, thích việc săn bắn. Năm thứ sáu, một người ở vùng thôn dã nước Tào tên là Công Tôn Cường cũng thích săn bắn, bắt được chim nhạn trắng rồi dâng lên Bá Dương, còn nói về thuyết săn bắn, nhân đó [Bá Dương] hỏi về chính sự. Bá Dương rất thích Công Tôn Cường, Công Tôn Cường liền được sủng ái, cho làm chức Ty thành* để tham dự chính sự. Con của người nằm mộng nọ bèn trốn khỏi nước Tào.

Công Tôn Cường nói về việc xưng bá để thuyết phục Tào bá. Năm thứ mười bốn, Tào bá nghe theo, bèn quay lưng với nước Tấn, xâm phạm đến nước Tống. Tống Cảnh công liền thảo phạt nước Tào, người Tấn không cứu viện. Năm thứ mười lăm, nước Tống diệt nước Tào, bắt Tào Bá Dương cùng Công Tôn Cường đưa về rồi giết chết. Nước Tào dứt việc tế tự.

Thái sử công bàn rằng: Ta tìm hiểu về việc Tào Cung công không nghe lời can gián của Hy Phụ Ky, cho ba trăm mỹ nữ được ngồi xe mui cao buông màn dành cho đại phu, đủ biết không chuộng việc lập đức. Đến việc Chấn Đạc thác mộng, há không phải muốn kéo dài thêm việc tế tự của nước Tào ư? Cớ sao Công Tôn Cường không sửa sang chính sự, để đến nỗi việc thờ tự Thúc Chấn Đạc dứt mất?

QUYỂN 36 TRẦN, KỶ THẾ GIA

Hồ công Mãn nước Trần là hậu duệ của đế Thuấn thời Ngu. Xưa kia, khi Thuấn còn là dân thường, được Nghiêu gả hai người con gái cho, sống ở Quy Nhuế, con cháu đời sau nhân đó lấy họ là Quy thị. Sau khi Thuấn băng hà, truyền thiên hạ cho Vũ, rồi con của Thuấn là Thương Quân được phong nước. Thời các vị vua triều Hạ, [hậu duệ của đế Thuấn] có khi không được phong, có khi vẫn được phong*. Đến khi Chu Vũ vương diệt vua Trụ nhà Ân, lại tìm kiếm hậu duệ của đế Thuấn, tìm được Quy Mãn, phong cho đất Trần, để phụng thờ việc tế tự đế Thuấn, đó là Hồ công.

Hồ công chết, con là Thân công Tê hầu lên thay. Thân công chết, em trai là Tương công Cao Dương lên thay. Tương công chết, lập con trai của Thân công là Đột lên thay, đó là Hiếu công. Hiếu công chết, con là Thận công Ngữ Nhung lên thay. Thận công tương đương thời Chu Lệ vương. Thận công chết, con là U công Ninh lên thay.

U công năm thứ mười hai, Chu Lệ vương chạy ra đất Trệ. Năm thứ hai mươi ba, U công chết, con là Hy công Hiếu lên thay. Hy công năm thứ sáu, Chu Tuyên vương lên ngôi. Năm thứ ba mươi sáu, Hy công chết, con là Vũ Công Linh lên thay. Vũ công năm thứ mười lăm thì chết, con là Di công Duyệt lên thay. Năm ấy, Chu U vương lên ngôi. Di công năm thứ ba thì chết, em trai là Bình công Nhiếp lên thay. Bình công năm thứ bảy, Chu U vương bị Khuyển Nhung giết, nhà Chu dời sang phía đông. Nước Tần bắt đầu được liệt vào hàng chư hầu.

Năm thứ hai mươi ba, Bình công chết, con là Văn công Ngữ lên thay.

Năm Văn công thứ nhất, lấy người con gái nước Sái, sinh con là Đà. Năm thứ mười, Văn công chết, con trưởng là Hoàn công Bão lên thay.

Hoàn công năm thứ hai mươi ba, Lỗ Ẩn công mới lên ngôi. Năm thứ hai mươi sáu, người Vệ giết vua nước mình là Châu Hu. Năm thứ ba mươi ba, người Lỗ giết vua nước mình là Ẩn công.

Ngày Giáp Tuất, ngày Kỷ Sửu* tháng Giêng năm thứ ba mươi tám, Hoàn công Bão chết. Đà là em trai Hoàn công, mẹ Đà là người đàn bà nước Sái, nên người Sái mới vì Đà giết Ngũ Phủ và Thái tử của Hoàn công là Miễn rồi lập Đà* lên ngôi, đó là Lệ công. Hoàn công bị bệnh khiến loạn lạc nổi lên, người trong nước chia năm xẻ bảy, nên lại báo tang thêm lần nữa.

Lệ công năm thứ hai, sinh con là Kính Trọng Hoàn. Quan Thái sử nhà Chu qua nước Trần, Trần Lệ công sai [Thái sử] đem Chu Dịch ra bói [cho Kính Trọng Hoàn], được quẻ Quán biến sang quẻ Bĩ, lời quẻ rằng: “Quẻ này là xem sự rạng rỡ của quốc gia, thuận lợi cho việc làm tân khách của nhà vua. Người này sẽ thay nước Trần rồi có nước chăng? Không ở nơi này thì ở nước khác chăng? Không ở bản thân người này thì ở con cháu chăng? Nếu ở nước khác, ắt là nước họ Khương. Họ Khương là hậu duệ của Thái Nhạc. Vật không thể cả hai cùng lớn, nước Trần suy thì người này sẽ hưng thịnh lên chăng?”

Lệ công lấy người con gái nước Sái, người con gái nước Sái dâm loạn với người Sái, Lệ công [cũng] nhiều lần sang Sái để dâm ô. Năm thứ bảy, ba người em trai của Thái tử của Hoàn công là Miễn, [Miễn] bị Lệ công giết trước đây, trưởng là Dược, giữa là Lâm, út là Chử Cữu, cùng lệnh cho người Sái dùng gái đẹp du Lệ công sang, sau đó cùng người Sái giết Lệ công, rồi lập Dược lên thay, đó là Lợi công. Lợi công là con của Hoàn công. Lợi công lên ngôi được năm tháng thì chết, lập người em giữa là Lâm lên thay, đó là Trang công. Trang công năm thứ bảy thì chết, người em út là Chử Cữu lên thay, đó là Tuyên công.

Tuyên công năm thứ ba, Sở Vũ vương chết, nước Sở bắt đầu hùng mạnh. Năm thứ mười bảy, Chu Huệ vương lấy người con gái nước Trần làm vương hậu.

Năm thứ hai mươi mốt, sau khi Tuyên công có người phi tần được sủng ái sinh được con là Khoản, muốn lập Khoản, bèn giết Thái tử là Ngự Khấu. Ngự Khấu vốn yêu quý con của Lệ công là Hoàn, Hoàn sợ họa đến thân, bèn chạy sang nước Tề. Tề Hoàn công muốn cho Trần Hoàn làm quan khanh, Hoàn nói: “Kẻ bề tôi lữ khách, may được miễn còng lưng gánh nặng, là nhờ ơn huệ của nhà vua, không dám với nhận địa vị cao quý.” Hoàn công cho làm quan Công chính*. Ý Trọng nước Tề muốn gả con cho Kính Trọng nước Trần, bèn xem bói, quẻ bói rằng: “Quẻ này nói việc chim phượng và chim hoàng cùng bay, hót họa réo rắt. Người này là hậu duệ của Hữu Quy, trưởng thành ở nước họ Khương. Năm đời sẽ hưng thịnh, liệt vào hàng Chính khanh. Sau tám đời thì không ai mạnh bằng.”

Năm thứ ba mươi bảy, Tề Hoàn công thảo phạt nước Sái, nước Sái thua; [Tề Hoàn công] tiến xuống phía nam xâm lược nước Sở, đến Thiệu Lăng, trở về qua nước Trần. Đại phu nước Trần là Viên Đào Đồ ghét việc quân Tề qua nước Trần, mới lừa khiến quân Tề ra theo đường phía đông. Đường phía đông khó đi, Hoàn công tức giận, bắt Viên Đào Đồ nước Trần. Năm này, Tấn Hiến công giết Thái tử của mình là Thân Sinh.

Năm thứ bốn mươi lăm, Tuyên công chết, con là Khoản lên thay, đó là Mục công. Mục công năm thứ năm, Tề Hoàn công chết. Năm thứ mười sáu, Tấn Văn công đánh bại quân Sở ở Thành Bộc. Năm đó, Mục công chết, con là Cung công Sóc lên thay. Cung công năm thứ sáu, Thái tử nước Sở là Thương Thần giết vua cha là Thành vương rồi lên thay, đó là Mục vương. Năm thứ mười một, Tần Mục công chết. Năm thứ mười tám, Cung công chết, con là Linh công Bình Quốc lên thay.

Năm Linh công thứ nhất, Sở Trang vương lên ngôi. Năm thứ sáu, nước Sở thảo phạt nước Trần. Năm thứ mười, nước Trần và nước Sở giảng hòa.

Năm thứ mười bốn, Linh công cùng đại phu Khổng Ninh, Nghi Hành Phủ đầu tư thông với Hạ cơ*, mặc áo lót của Hạ cơ để đùa vui trong triều. Tiết Dã can [Linh công] rằng: “Vua tôi dâm loạn, dân biết noi ai?” Linh công đem việc đó nói với hai người kia, hai người xin giết Tiết Dã, Linh công không cấm cản, họ bèn giết Tiết Dã. Năm thứ mười lăm, Linh công cùng hai người uống rượu ở nhà họ Hạ. Linh công đùa hai người rằng: “Trưng Thư giống các ngươi.” Hai vị đại phu nói: “Cũng giống nhà vua.” Trưng Thư tức giận. Linh công uống xong đi ra, Trưng Thư cho quân cung nỏ mai phục ở cửa chuồng ngựa bắn chết Linh công. Khổng Ninh và Nghi Hành Phủ đều trốn sang nước Sở, Thái tử của Linh công là Ngọ chạy sang nước Tấn. Trưng Thư tự lập làm Trần hầu. Trưng Thư vốn là đại phu nước Trần. Hạ cơ là vợ của Ngự thúc, mẹ của Thư vậy.

Mùa đông năm Thành công thứ nhất, Sở Trang vương vì việc Hạ Trưng Thư giết Linh công, liền thống lãnh chư hầu thảo phạt nước Trần. Báo cho người nước Trần rằng: “Đừng sợ, ta chỉ giết Trưng Thư thôi.” Sau khi giết được Trưng Thư, nhân đó biến Trần thành một huyện [của nước Sở] rồi chiếm lấy, quần thần thảy đều chúc mừng. Riêng Thân Thúc Thời đi sứ sang nước Tề trở về là không chúc mừng. Trang vương hỏi nguyên do, [Thúc Thời] đáp rằng: “Tục ngữ có nói, dắt bò qua ruộng nhà người, chủ ruộng sẽ đoạt mất bò. Đi qua ruộng là có tội rồi, nhưng đoạt bò người ta, chẳng cũng quá đáng sao? Nay đại vương cho Trưng Thư là giặc giết vua, cho nên trưng dụng quân chư hầu, lấy danh nghĩa để thảo phạt y, xong rồi còn chiếm nước Trần, để được lợi về đất đai, vậy thì sau này lấy gì để hiệu lệnh thiên hạ! Vì thế nên [thần] không chúc mừng.” Trang vương nói: “Phải lắm.” Bèn đón Thái tử của Trần Linh công là Ngọ ở nước Tấn trở về rồi lập làm vua, khôi phục ngôi vua cho nước Trần như trước, đó là Thành công. Khổng tử đọc sử, đến đoạn nước Sở khôi phục nước Trần, bèn nói rằng: “Hiền thay Sở Trang vương! Xem nhẹ nước nghìn cỗ xe mà coi trọng một lời nói.”

Năm thứ [hai mươi] tám, Sở Trang vương chết. Năm thứ hai mươi chín, nước Trần phản bội minh ước với nước Sở. Năm thứ ba mươi, Sở Cung công thảo phạt nước Trần. Năm này, Thành công chết, con là Ai công Nhược lên thay. Nước Sở lấy cớ nước Trần có tang, bãi binh rút về.

Ai công năm thứ ba, nước Sở bao vây nước Trần, rồi lại giải vây. Năm thứ hai mươi tám, công tử nước Sở là Vi giết vua nước mình là Giáp Ngao rồi tự lập làm vua, đó là Linh vương.

Năm thứ ba mươi tư, trước đây, Ai công lấy vợ người nước Trịnh, Trưởng cơ sinh Điệu Thái tử Sư, Thiếu cơ sinh ra Yển*. [Ai công có] hai người thiếp được sủng ái, thiếp lớn sinh ra Lưu, thiếp nhỏ sinh ra Thắng. Lưu được Ai công yêu quý, Ai công gửi gắm Lưu cho em trai [của người thiếp lớn] là Tư đồ Chiêu. Ai công ốm, tháng Ba, Chiêu giết Điệu Thái tử, lập Lưu làm Thái tử. Ai công nổi giận, định giết Chiêu, Chiêu bèn phát binh vây giữ Ai công, Ai công treo cổ tự sát. Rốt cuộc Chiêu lập Lưu làm Trần quân. Tháng Tư, nước Trần sai sứ giả sang nước Sở. Sở Linh vương nghe tin nước Trần rối loạn, bèn giết sứ giả nước Trần, sai công tử Khí Tật phát binh thảo phạt nước Trần, Trần quân là Lưu chạy sang nước Trịnh. Tháng Chín, nước Sở bao vây nước Trần. Tháng Mười một, diệt nước Trần, sai Khí Tật làm Trần công.

Khi Chiêu giết Điệu Thái tử, con của Thái tử là Ngô chạy sang nước Tấn. Tấn Bình công hỏi Thái sử Triệu rằng: “Nước Trần có diệt vong không?” Đáp rằng: “Trần là dòng dõi của Chuyên Húc*. Họ Trần đã nắm chính sự ở nước Tề, đến cuối cùng mới bị diệt vong. Từ Mạc cho đến Cổ Tẩu đều không trái mệnh trời. Thuấn coi trọng mệnh trời để làm sáng đức của mình. Đến Toại, đời đời nối giữ mệnh trời ban cho. Cho đến Hồ công, nhà Chu ban họ, sai tế tự Ngu đế. Vả lại [nước Trần là] hậu duệ của bậc thịnh đức, ắt trăm đời được tế tự. Dòng dõi Ngu Thuấn chưa dứt, có lẽ là ở Tề chăng?”

Năm năm sau khi Sở Linh vương diệt nước Trần, công tử nước Sở là Khí Tật giết Linh vương rồi lên thay, đó là Bình vương. Bình vương mới lên ngôi, muốn hòa hiếu với chư hầu, bèn tìm con trai Điệu Thái tử Sư nước Trần khi trước là Ngô, lập làm Trần hầu, đó là Huệ công. Huệ công lên ngôi, truy về năm Ai công mất, coi đó là năm đầu thời Huệ công, trong thư tịch để trong năm năm thuộc nước Sở.

Năm thứ mười, nước Trần bị hỏa tai. Năm thứ mười lăm, Ngô vương Liêu sai công tử Quang thảo phạt nước Trần, chiếm được đất Hồ, đất Thẩm rồi về. Năm thứ hai mươi tám, Ngô vương Hạp Lư cùng Tử Tư đánh bại quân Sở, tiến vào Dĩnh đô. Năm đó, Huệ công chết, con là Hoài Công Liễu lên ngôi.

Hoài công năm thứ nhất, nước Ngô phá nước Sở, tại Dĩnh đô, triệu kiến Trần hầu. Trần hầu muốn tới, quan đại phu nói rằng: “Nước Ngô mới được thỏa ý, Sở vương tuy bỏ trốn, nhưng trước đây vốn có qua lại với nước Trần, không thể phản bội được.” Hoài công bèn thác bệnh từ chối yêu cầu của nước Ngô. Năm thứ tư, Ngô vương lại triệu kiến Hoài công. Hoài công sợ, [nhưng vẫn phải] đi sang nước Ngô. Ngô vương giận Hoài công lần trước không sang, giữ Hoài công lại, vì thế [Hoài công] chết ở nước Ngô. Nước Trần bèn lập con của Hoài công là Việt lên thay, đó là Mẫn công.

Mẫn công năm thứ sáu, Khổng tử đi sang nước Trần. Ngô vương Phù Sai thảo phạt nước Trần, chiếm được ba ấp rồi rút đi. Năm thứ mười ba, quân Ngô lại đến thảo phạt nước Trần, nước Trần cấp báo với nước Sở, Sở Chiêu vương đến cứu, đóng quân Thành Phụ, quân Ngô rút đi. Năm đó, Sở Chiêu vương chết ở Thành Phụ. Bấy giờ Khổng tử đang ở nước Trần. Năm thứ mười lăm, nước Tống diệt nước Tào. Năm thứ mười sáu, Ngô vương Phù Sai thảo phạt nước Tề, đánh bại quân Tề ở Ngải Lăng, [Ngô vương Phù Sai] sai người triệu kiến Trần hầu. Trần hầu sợ, [nhưng vẫn phải] sang nước Ngô. Nước Sở thảo phạt nước Trần. Năm thứ hai mươi mốt, Điền Thường nước Tề giết vua nước mình là Giản công. Năm thứ hai mươi ba, Bạch công Thắng nước Sở giết Lệnh doãn Tử Tây và Tử Kỳ, tập kích Huệ vương. Diệp công đánh bại Bạch công, Bạch công tự sát.

Năm thứ hai mươi tư, Sở Huệ vương phục quốc, đem quân bắc phạt, giết Trần Mẫn công, diệt nước Trần rồi chiếm lấy đất. Năm đó, Khổng tử chết.

* * *

Đông Lâu công nước Kỷ là dòng dõi của vua Vũ nhà Hạ. Thời nhà Ân, [hậu duệ của vua Vũ] có người được phong có người không. Chu Vũ vương diệt vua Trụ nhà Ân, cho tìm hậu duệ của Hạ Vũ, tìm được Đông Lâu Công, phong cho đất Kỷ, để phụng thờ tế tự các vua nhà Hạ.

Đông Lâu công sinh Tây Lâu công, Tây Lâu công sinh Đề công, Đề công sinh Mưu Tu công. Mưu Tu công tương đương thời Chu Lệ vương. Mưu Tu công sinh Vũ công. Vũ công tại vị được bốn mươi bảy năm thì chết, con là Tĩnh công lên thay. Tĩnh công năm thứ hai mươi ba thì chết, con là Cung công lên thay. Cung Công năm thứ tám thì chết, con là Đức công lên thay. Đức công năm thứ mười tám thì chết, em là Hoàn công Cô Dung lên thay. Hoàn công năm thứ mười bảy thì chết, con là Hiếu công Cái lên thay. Hiếu công năm thứ mười bảy thì chết, em là Văn công Ích Cô lên thay. Văn công năm thứ mười bốn thì chết, em là Bình công Uất lên thay. Bình công năm thứ mười tám thì chết, con là Điệu công Thành lên thay. Điệu công năm thứ mười hai thì chết, con là Ẩn công Khất lên thay. Tháng Bảy, em trai Ẩn công là Toại giết Ẩn công rồi tự lập làm vua, đó là Hy công. Hy công năm thứ mười chín thì chết, con là Mẫn công Duy lên thay. Mẫn công năm thứ mười lăm, Sở Huệ vương diệt nước Trần. Năm thứ mười sáu, em trai Mẫn công là Át Lộ giết Mẫn công rồi lên thay, đó là Ai công. Ai công tại vị được mười năm thì chết, con Mẫn công là Sắc lên ngôi, đó là Xuất công. Xuất công năm thứ mười hai thì chết, con là Giản công Xuân lên thay. Tại vị được một năm, vào năm Sở Huệ vương thứ bốn mươi tư, [Sở Huệ vương] diệt nước Kỷ. Nước Kỷ [bị diệt vong] sau nước Trần ba mươi tư năm.

Nước Kỷ nhỏ yếu, những việc liên quan không đáng để ghi chép.

* * *

Hậu duệ của Thuấn được Chu Vũ vương phong ở đất Trần, đến thời Sở Huệ vương thì bị diệt, đã nhắc tới trong phần Thế gia. Hậu duệ của Hạ Vũ được Chu Vũ vương phong ở đất Kỷ, [sau đó] bị Sở Huệ vương diệt, đã nói trong phần Thế gia. Hậu duệ của ông Tiết là nhà Ân, nhà Ân đã nói ở phần Bản kỷ. Nhà Ân bị diệt vong, nhà Chu phong cho con cháu nhà Ân đất Tống, [sau đó] bị Tề Mẫn vương diệt, có nói trong phần Thế gia. Hậu duệ của Hậu Tắc là Chu, bị Tần Chiêu vương diệt, có nói ở phần Bản kỷ. Hậu duệ của Cao Dao có người được phong ở đất Anh, đất Lục, bị Sở Mục vương diệt, không có phả hệ ghi chép. Hậu duệ của Bá Di, đến thời Chu Vũ vương lại được phong ở đất Tề, đó là Thái công Vọng, [sau đó] bị họ Trần diệt, có nói trong phần Thế gia. Hậu duệ của Bá Ế, đến thời Chu Bình vương được phong ở đất Tần, bị Hạng Vũ diệt, có nói trong phần Bản kỷ. Hậu duệ của các ông Thùy, Ích, Quỳ, Long không biết được phong ở đâu, không thấy ghi chép. Mười một vị nói trên, đều là bề tôi nổi tiếng về công lao và đức độ thời Đường Ngu; hậu duệ của năm người* đều làm đến đế vương, còn lại là các chư hầu hiển hách. Các nước Đằng, Tiết, Trâu được phong thời Hạ, Ân, Chu, là nước nhỏ, không đủ để liệt cùng chư hầu khác nên không bàn đến.

Thời Chu Vũ vương, các bậc hầu, bá còn trên nghìn người. Đến hậu duệ đời sau thời U vương, Lệ vương, chư hầu ra sức tấn công thôn tính lẫn nhau. Những nước [nhỏ] như Giang, Hoàng, Hồ, Thẩm, nhiều không kể xiết, cho nên không chọn đưa vào sử truyện.

Thái sử công bàn rằng: Đức của đế Thuấn khá gọi là cùng cực vậy! Nhường ngôi cho Hạ Vũ mà con cháu được hưởng huyết thực suốt thời Tam đại*. Đến lúc nước Sở diệt nước Trần thì Điền Thường nắm quyền chính nước Tề, cuối cùng dựng nước, trăm đời không dứt, con cháu đông đúc, người có đất phong cũng không ít. Đến [hậu duệ của] Hạ Vũ, thời Chu được phong ở đất Kỷ, nước rất nhỏ, không đủ để tính đến. Sở Huệ vương diệt nước Kỷ, hậu duệ là Việt vương Câu Tiễn hưng khởi.

QUYỂN 37 VỆ KHANG THÚC THẾ GIA

Vệ Khang thúc tên là Phong, là em cùng mẹ với Chu Vũ vương. Dưới ông còn có Nhiễm Quý, Nhiễm Quý là em út.

Sau khi Vũ vương diệt vua Trụ nhà Ân, bèn đem dân còn lại của nhà Ân phong cho con của vua Trụ là Vũ Canh Lộc Phủ, [cho được] sánh ngang các chư hầu khác, để phụng thờ tiên tổ mình, không để bị đứt. Do Vũ Canh chưa quy phục, sợ [Vũ Canh] còn có lòng phản trắc, Vũ vương bèn sai hai người em của mình là Quản thúc, Sái thúc phò tá Vũ Canh Lộc Phủ, để vỗ về dân nhà Ân. Sau khi Vũ vương băng hà, Thành vương còn nhỏ. Chu công Đán thay Thành vương trị nước, nắm giữ quốc sự. Quản thúc, Sái thúc nghi ngờ Chu công, bèn cùng Vũ Canh Lộc Phủ làm loạn, muốn tấn công Thành Chu. Chu công Đán theo lệnh Thành vương, dấy binh thảo phạt nhà Ân, giết Vũ Canh Lộc Phủ và Quản thúc, lưu đày Sái thúc, đem dân còn lại của Vũ Canh nhà Ân phong cho Khang thúc làm Vệ quân, cư trú ở khoảng sông Hoàng Hà và Kỳ Thủy, là vùng đất cũ của nhà Thương.

Chu công Đán sợ Khang thúc còn ít tuổi, mới răn bảo Khang thúc rằng: “Nhất định phải cầu tìm bậc hiền nhân, quân tử, trưởng giả của nhà Ân, hỏi họ nguyên do khiến nhà Ân trước đây hưng thịnh, nguyên do khiến nhà Ân diệt vong, người phải chuộng việc yêu dân.” Nói rằng vua Trụ sở dĩ bị diệt vong là vì đắm chìm vào rượu, rượu vào nên mắc sai lầm, tin theo nữ nhân, cho nên loạn thời Trụ khởi lên từ đó. [Chu công mới] làm bài Tử tài, bày tỏ khuôn phép của bậc quân tử. Cho nên các thiên Khang cáo, Tửu cáo, Tử tài* được cho là để dạy Khang thúc. Khang thúc đến nước phong, noi theo lời giáo huấn ấy, khéo hòa hợp với dân, dân chúng cả mừng.

Thành vương trưởng thành, đích thân xử lý triều chính, cử Khang thúc làm quan Tư khấu nhà Chu, tặng bảo vật và tế khí cho nước Vệ, để biểu dương đức tốt của Khang thúc.

Khang thúc chết đi, con là Khang bá lên thay. Khang bá chết, con là Khảo bá lên thay. Khảo bá chết, con là Tự bá lên thay. Tự bá chết, con là Tiệp bá lên thay. Tiệp bá chết, con là Tĩnh bá lên thay. Tĩnh bá chết, con là Trinh bá lên thay. Trinh bá chết, con là Khoảnh hầu lên thay.

Khoảnh hầu dùng lễ vật trọng hậu hối lộ Chu Di vương, Di vương phong vua Vệ tước hầu. Khoảnh hầu tại vị mười hai năm thì chết, con là Hy hầu lên thay.

Hy hầu năm thứ mười ba, Chu Lệ vương chạy ra đất Trệ, thi hành chính sự “Cộng hòa”. Năm thứ hai mươi tám, Chu Tuyên vương lên ngôi.

Năm thứ bốn mươi hai, Hy hầu chết, Thái tử Cung bá Dư lên làm vua. Em của Cung bá là Hòa được Hy hầu sủng ái, ban nhiều của cải; Hòa dùng của cải đó chiêu tập rồi tặng biếu cho võ sĩ, để đánh úp Cung bá trên mộ [Hy hầu], Cung bá chạy vào hầm mộ của Hy hầu tự sát. Người Vệ nhân đó chôn [Cung bá] cạnh mộ Hy hầu, thụy là Cung bá, rồi lập Hòa làm Vệ hầu, đó là Vũ công.

Vũ công lên ngôi, sửa sang chính sự của Khang thúc, trăm họ hòa thuận quy phụ. Năm thứ bốn mươi hai, Khuyển Nhung giết Chu U vương, Vũ công đem quân sang giúp nhà Chu bình định Khuyển Nhung, rất có công lao, Chu Bình vượng phong cho Vũ công tước công. Năm thứ năm mươi lăm, Vũ công chết, con là Trang công Dương lên thay.

Trang công năm thứ năm, lấy người con gái nước Tề làm phu nhân, yêu quý nàng nhưng không có con. Lại lấy người con gái nước Trần làm phu nhân, sinh con, chết sớm. Em gái của người con gái nước Trần cũng được Trang công sủng ái, rồi sinh con là Hoàn. Mẹ Hoàn chết đi, Trang công hạ lệnh cho phu nhân người Tề nhận [Hoàn] làm con, lập làm Thái tử. Trang công có người thiếp được sủng ái, sinh con là Châu Hu. Năm thứ mười tám, Châu Hu trưởng thành, thích việc quan binh, Trang công cho làm tướng. Thạch Thước can Trang công rằng: “Con thứ thích dùng binh, nếu sai làm tướng, loạn dấy từ đấy.” [Trang công] không nghe. Năm thứ hai mươi ba, Trang công chết, Thái tử Hoàn lên thay, đó là Hoàn công.

Hoàn công năm thứ hai, em là Châu Hu kiêu căng xa xỉ, bị Hoàn công bãi truất, Châu Hu chạy khỏi nước. Năm thứ mười ba, em của Trịnh bá là Đoạn đánh anh mình, không thắng, bỏ trốn, rồi Châu Hu tìm Đoạn để kết giao. Năm thứ mười sáu, Châu Hu tập hợp những kẻ bỏ trốn người Vệ để đánh úp giết Hoàn công, Châu Hu tự lập làm Vệ quân. [Châu Hu] muốn vì em của Trịnh bá là Đoạn thảo phạt nước Trịnh, đề nghị nước Tống, nước Trần, nước Sái cùng xuất binh, ba nước đều đồng ý với Châu Hu. Châu Hu mới lên ngôi, thích việc quan binh, giết Hoàn công, người Vệ đều không thích. Thạch Thước bèn nhân mẹ của Hoàn công vốn nhà ở nước Trần, và kết thân với Châu Hu. Đến ngoại vi nước Trịnh, Thạch Thước và Trần hầu cùng bàn mưu, sai Hữu tể Xú dâng thức ăn, thừa cơ giết Châu Hu ở đất Bộc, rồi đón em của Hoàn công là Tấn ở đất Hình về lập lên ngôi, đó là Tuyên công.

Tuyên công năm thứ bảy, người Lỗ giết vua nước mình là Ẩn công. Năm thứ chín, Tống Đốc* giết vua nước mình là Thương Công và [đại phu] Khổng Phủ. Năm thứ mười, Khúc Ốc Trang bá nước Tấn giết vua nước mình là Ai hầu.

Năm thứ mười tám, trước đây, Tuyên công sủng ái phu nhân Di Khương, Di Khương sinh con là Cấp, [Tuyên công] cho làm Thái tử, rồi lệnh cho Hữu công tử làm phụ tá. Hữu công tử cưới cho Thái tử người con gái nước Tề, còn chưa tổ chức hôn lễ, nhưng Tuyên công nhìn thấy người con gái Thái tử muốn cưới làm vợ, đem lòng yêu thích rồi tự cưới nàng làm vợ, đổi cho Thái tử lấy người con gái khác. Tuyên công lấy được người con gái nước Tề, sau đó sinh con là Tử Thọ và Tử Sóc, sai Tả công tử làm thầy phụ tá. Mẹ Thái tử Cấp chết đi, chính phu nhân của Tuyên công và Sóc cùng gièm pha nói xấu Thái tử Cấp. Trước đó Tuyên công vốn đã cướp vợ của Thái tử, trong lòng ghét Thái tử, muốn phế truất đi. Đến khi nghe lời gièm, cả giận, bèn sai Thái tử Cấp đi sứ sang nước Tề rồi lệnh cho đạo tặc chặn đường ở nơi biên giới giết đi, [Tuyên công] trao cờ mao trắng cho Thái tử, rồi báo cho đạo tặc ở biên giới hễ thấy ai cầm cờ mao trắng thì giết. [Thái tử Cấp] chuẩn bị lên đường, anh trai của Tử Sóc là Thọ, là em cùng mẹ với Thái tử, biết Sóc ghét Thái tử còn vua cha muốn giết Thái tử, bèn bảo Thái tử rằng: “Giặc cướp ở biên giới thấy Thái tử cầm cờ mao trắng sẽ giết Thái tử, Thái tử đừng đi.” Thái tử đáp: “Trái mệnh cha để mong sống, không được.” Bèn xuất phát. Thọ thấy Thái tử vẫn lên đường, liền trộm cờ mao trắng của Thái tử rồi ruổi ngựa chạy đến biên giới trước. Đám đạo tặc ở biên giới trông thấy liền giết Thọ. Sau khi Thọ chết, Thái tử Cấp mới đến nơi, [Cấp bèn] bảo bọn giặc cướp rằng: “Người cần giết chính là ta đây.” Đạo tặc giết luôn Thái tử Cấp rồi báo với Tuyên công. Tuyên công bèn phong Tử Sóc làm Thái tử. Năm thứ mười chín, Tuyên công chết, Thái tử Sóc lên thay, đó là Huệ công.

Tả, Hữu công tử bất bình việc Sóc lên ngôi. Huệ công năm thứ tư, Tả, Hữu công tử oán việc trước đây Huệ công gièm pha rồi giết Thái tử Cấp để thế chỗ, bèn làm loạn, tấn công Huệ công, lập em của Thái tử Cấp là Kiềm Mâu làm vua, Huệ công chạy sang nước Tề.

Vệ quân Kiềm Mâu tại vị được tám năm, Tề Tương công thống lãnh chư hầu phụng theo vương mệnh [nhà Chu] cùng thảo phạt nước Vệ, đưa Vệ Huệ Công trở về, giết Tả, Hữu công tử. Vệ quân Kiềm Mâu chạy sang nhà Chu, Huệ công trở lại ngôi vị. Huệ công lên ngôi được ba năm thì phải chạy ra ngoài, lưu vong tám năm rồi về, tính gộp cả thời gian trước khi lên ngôi là mười ba năm.

Năm thứ hai mươi lăm, Huệ công oán trách nhà Chu chứa chấp cho Kiềm Mâu ở lại, bèn cùng với nước Yên thảo phạt nhà Chu. Chu Huệ vương chạy đến đất Ôn, nước Vệ và nước Yên lập em của Huệ vương là Đồi làm vương. Năm thứ hai mươi chín, nước Trịnh lại đưa Huệ vương về nhà Chu. Năm thứ ba mươi mốt, Huệ công chết, con là Ý công Xích lên thay.

Ý công lên ngôi, thích chim hạc, chìm đắm vào hưởng lạc xa xỉ. Năm thứ chín, nước Địch thảo phạt nước Vệ, Vệ Ý công muốn phát binh, nhưng binh sĩ có kẻ làm phản. Đại thần nói: “Nhà vua thích chim hạc, chim hạc có thể đánh quân Địch.” Thế là quân Địch tiến vào nước Vệ, giết chết Ý công.

Việc Ý công lên ngôi, trăm họ và đại thần đều không phục. Cha của Ý công là Huệ công Sóc gièm pha giết Thái tử Cấp để lên thay Ý công, [dân chúng và đại thần] thường muốn lật đổ, rốt cuộc diệt hậu duệ của Huệ công rồi lập con của Chiêu bá Ngoan tên là Thân lên làm vua, [Ngoan] là em trai Kiềm Mâu, đó là Đái công.

Đái công Thân năm thứ nhất thì mất. Tề Hoàn công nhân khi nước Vệ nhiều lần rối loạn, bèn thống lãnh chư hầu thảo phạt nước Địch, xây thành ở Sở Khâu cho nước Vệ, lập em của Đái công là Hủy lên làm Vệ quân, đó là Văn công. Do trong nước loạn nên Văn công chạy sang nước Tề, người Tề đưa về nước Vệ.

Trước đây, nước Địch giết Ý công, người Vệ thương xót, muốn lập lại hậu duệ của Thái tử Cấp đã bị chết thời Tuyên công trước đây, con của Cấp cũng đã chết, còn người chết thay cho Cấp là Tử Thọ lại không có con. Em cùng mẹ với Thái tử Cấp có hai người: người thứ nhất là Kiềm Mâu, Kiềm Mâu từng thay Huệ công làm vua, được tám năm rồi thôi; người thứ hai là Chiêu bá. Chiêu bá và Kiềm Mâu đều đã chết, cho nên lập con của Chiêu bá là Thân làm Đái công. Đái công chết đi, lại lập người em của Đái công là Hủy làm Văn công.

Văn công mới lên ngôi, giảm nhẹ thuế khóa, xử tội công bằng, bản thân chịu vất vả, cùng chung khó nhọc với trăm họ để thu phục lòng dân nước Vệ.

Năm thứ mười sáu, công tử nước Tấn là Trùng Nhĩ qua nước Vệ, [Vệ quân] không dùng lễ đãi. Năm thứ mười bảy, Tề Hoàn công chết. Năm thứ hai mươi lăm, Văn công chết, con là Thành công Trịnh lên thay.

Thành công năm thứ ba, nước Tấn muốn mượn đường nước Vệ để cứu nước Tống, Thành công không cho. Nước Tấn chuyển sang vượt sông Nam Hà để cứu nước Tống. Trưng dụng quân ở nước Vệ, các đại phu nước Vệ muốn cho, Thành công không chịu. Đại phu Nguyên Huyến tấn công Thành công, Thành công chạy khỏi nước. Tấn Văn công Trùng Nhĩ thảo phạt nước Vệ, chia đất của nước Vệ cho nước Tống, hỏi tội trước kia vô lễ và không ứng cứu khi nước Tống gặp nguy. Vệ Thành công bèn chạy sang nước Trần. Hai năm sau, [Thành công] sang nhà Chu xin [nhà Chu] đưa về nước, cùng gặp Tấn Văn công. Tấn Văn công sai người đầu độc Vệ Thành công, Thành công ngầm luồn lót kẻ chế thuốc độc ở nhà Chu, sai giảm liều lượng, vì thế không chết. Sau đó nhà Chu xin Tấn Văn công giúp cho Vệ Thành công, cuối cùng [Vệ Thành công] được đưa về Vệ, rồi giết Nguyên Huyến, Vệ quân Hà chạy ra nước ngoài. Năm thứ bảy, Tấn Văn công chết. Năm thứ mười hai, Thành công triều kiến Tấn Tướng công. Năm thứ mười bốn, Tần Mục công chết. Năm thứ hai mươi sáu, Bính Xúc nước Tề giết vua nước mình là Ý công. Năm thứ ba mươi lăm, Thành công chết, con là Mục công Tốc lên thay.

Mục công năm thứ hai, Sở Trang vương thảo phạt nước Trần, giết Hạ Trưng Thư. Năm thứ ba, Sở Trang vương bao vây nước Trịnh, nước Trịnh đầu hàng, [nước Sở ] lại giải vây. Năm thứ mười một, Tôn Lương Phu cứu nước Lỗ, thảo phạt nước Tề, thu lại các đất đã bị chiếm. Mục công chết, con là Định công Tang lên thay. Định công năm thứ mười hai thì chết, con là Hiến công Khản lên thay.

Hiến công năm thứ mười ba, Hiến công lệnh cho nhạc sư Sư Tào dạy đàn cầm cho người thiếp trong cung, người thiếp không chịu học, Tào đánh đòn người thiếp đó. Người thiếp cậy mình được sủng ái nên nói xấu Tào với Hiến công, Hiến công cũng đánh Tào ba trăm roi. Năm thứ mười tám, Hiến công hẹn Tôn Văn tử và Nịnh Huệ tử đến để cùng dùng tiệc, hai người đều tới. Mặt trời đã về chiều mà [Hiến công] vẫn chưa triệu kiến, còn đi bắn chim hồng trong vườn ngự. Hai người đi vào vườn ngự, Hiến công nói chuyện với hai người mà không cởi y phục bắn cung. Tôn Văn tử và Nịnh Huệ tử tức giận, đi đến đất Túc. Con của Tôn Văn tử nhiều lần hầu rượu Hiến công, [Hiến công] bảo nhạc sư Sư Tào hát chương cuối bài Xảo ngôn*. Sư Tào lại đang giận Hiến công vì từng đánh mình ba trăm roi, bèn hát chương đó, định dùng [việc hát chương đó] để khích nộ Tôn Văn tử, báo thù Vệ Hiến công. Văn từ thương lượng với Cừ Bá Ngọc, Bá Ngọc đáp: “Tôi không biết.” [Tôn Văn tử] bèn đánh đuổi Hiến công. Hiến công chạy sang nước Tề, nước Tề sắp xếp cho Vệ Hiến công ở ấp Tụ. Tôn Văn tử và Nịnh Huệ tử cùng lập em trai của Định công là Thu làm Vệ quân, đó là Thương công.

Thương công Thu lên ngôi, phong cho Tôn Văn tử Lâm Phủ ở đất Túc. Năm thứ mười hai, Ninh Hỷ và Tôn Lâm Phủ vì tranh sủng nên ghét nhau, Thương công sai Ninh Hỷ đánh Tôn Lâm Phủ. Lâm Phủ chạy sang nước Tấn, lại thỉnh cầu Tấn quân đưa Vệ Hiến công về nước. Hiến công đang ở nước Tề, Tề Cảnh công nghe tin, bèn cùng Vệ Hiến công sang nước Tấn xin [Tấn quân] đưa về nước. Vì thế nước Tấn thảo phạt nước Vệ, dụ [Thương công] kết minh ước. Vệ Thương công hội kiến Tấn Bình công, Bình công bắt Thương công và Nịnh Hỷ rồi đưa Vệ Hiến công về. Hiến công lưu vong ở ngoài mười hai năm mới về lại nước.

Năm đầu sau khi Hiến công về nước, giết Ninh Hỉ.

Năm thứ ba, Diên Lăng Quý tử nước Ngô đi sứ qua nước Vệ, diện kiến Cừ Bá Ngọc và Sử Ngư, nói rằng: “Nước Vệ có nhiều bậc quân tử, vì thế nước không nảy sinh biến cố.” Qua đất Túc, Tôn Lâm Phủ vì ông mà gõ khánh, Diên Lăng Quý tử nói: “Tiếng không vui, âm thanh quá đỗi bi thương, khiến nước Vệ loạn chính là từ đây vậy.” Năm đó, Hiến công chết, con là Tương công Ác lên thay.

Tương công năm thứ sáu, Sở Linh vương hội họp chư hầu, Tương công thác bệnh không đi.

Năm thứ chín, Tương công chết. Ban trước, Tương công có người tiện thiếp, sủng ái nàng, có mang, mộng thấy có người bảo rằng: “Ta là Khang thúc đây, ta nhất định khiến con trai của ngươi nắm quyền nước Vệ, đặt tên cho con trai của ngươi là Nguyên.” Người thiếp lấy làm lạ, bèn hỏi Khổng Thành tử. Thành tử đáp: “Khang thúc chính là ông tổ của nước Vệ.” Đến khi sinh con, được con trai, bèn báo với Tương công. Tương công nói: “Trời sắp đặt vậy.” Đặt tên con là Nguyên. Phu nhân của Tương công không có con, thế là bèn lập Nguyên kế tục, đó là Linh công.

Linh công năm thứ năm, triều kiến Tấn Chiêu công. Năm thứ sáu, công tử nước Sở là Khí Tật giết Linh vương, tự lập làm vua, đó là Bình vương. Năm thứ mười một, nước Vệ bị hỏa tai.

Năm thứ ba mươi tám, Khổng tử đến nước Vệ, được bổng lộc như ở nước Lỗ. Về sau, có hiềm khích, Khổng tử bỏ đi. Sau này lại quay lại.

Năm thứ ba mươi chín, Thái tử Khoái Hội có ác ý với phu nhân của Linh công là Nam Tử, muốn giết Nam Tử. Khoái Hội cùng đồ đảng của mình là Hy Dương Tốc bàn mưu, nhân khi triều kiến, sai [Hy Dương] giết phu nhân. Sau đó Hy Dương hối lại, không dám làm nữa. Khoái Hội nhiều lần dùng mắt ra ám hiệu, phu nhân phát hiện ra, sợ hãi, hô lên rằng: “Thái tử muốn giết ta!” Linh công tức giận, Thái tử Khoái Hội bỏ chạy sang nước Tống, sau đó lại sang họ Triệu ở nước Tấn.

Mùa xuân năm thứ bốn mươi hai, Linh công đi du ngoạn ở bên ngoài thành, sai Tử Dĩnh làm người đánh xe. Dĩnh là con út của Linh công, tự Tử Nam. Linh công oán Thái tử chạy sang nước khác, mới bảo Dĩnh rằng: “Ta sẽ lập ngươi làm người kế tục.” Dĩnh đáp: “Dĩnh không đủ khả năng, sợ làm nhục đến xã tắc, xin vua cha nghĩ cách khác.” Mùa hạ, Linh công chết, phu nhân lệnh cho Tử Dĩnh làm Thái tử, nói: “Đây là mệnh lệnh của Linh công.” Dĩnh đáp: “Con của Thái tử lưu vong Khoái Hội là Triếp còn đây, [Dĩnh] không dám đảm đương trọng trách này.” Thế rồi người Vệ cứ tôn Triếp làm vua, đó là Xuất công.

Ngày Ất Dậu tháng Sáu, Triệu Giản tử muốn đưa Khoái Hội về nước, bèn sai Dương Hổ lệnh cho hơn mười người Vệ giả mặc áo tang sang [nước Triệu] để đưa Thái tử về, Giản tử tiễn Khoái Hội. Người Vệ nghe tin đó, phát binh đánh Khoái Hội. Khoái Hội không về được, lánh vào ấp Túc, người Vệ cũng bãi binh.

Xuất công Triếp năm thứ tư, Điền Khất nước Tề giết vua nước mình là Nhụ tử. Năm thứ tám, Bão tử nước Tề giết vua nước mình là Điệu công.

Khổng tử từ nước Trần sang nước Vệ. Năm thứ chín, Khổng Văn tử hỏi Trọng Ni* về việc binh, Trọng Ni không đáp. Sau đó, nước Lỗ nghênh đón Trọng Ni, Trọng Ni về lại nước Lỗ.

Năm thứ mười hai, ban trước, Khổng Ngữ Văn tử lấy chị của Thái tử Khoái Hội, sinh con là Lý. Gia thần của họ Khổng là Hồn Lương Phu tuấn tú, Khổng Văn tử chết đi, Lương Phu bèn tư thông với mẹ của Lý. [Khi ấy] Thái tử đang ở đất Túc, mẹ của Lý sai Lương Phu đến chỗ Thái tử. Thái tử nói với Lương Phu rằng: “Nếu ông có thể đưa ta về nước, ta sẽ báo đáp cho ngài bằng xe mái cao buông rèm*, miễn cho ông ba tội chết, không bị xử trí.” Rồi cùng nhau kết minh, [Khoái Hội] đồng ý cho [Lương Phu] lấy mẹ Lý làm vợ. Tháng nhuận, Lương Phu và Thái tử về nước, rồi nghỉ tạm ở vườn phía ngoài nhà họ Khổng. Đến khi trời tối, hai người giả mặc trang phục phụ nữ lấy khăn trùm kín đầu rồi cùng lên xe, hoạn quan là La đánh xe, đến nhà họ Khổng. Gia thần họ Khổng là Loan Nịnh hỏi [người nào trong xe], đáp là người thiếp bên thông gia. Bèn được vào, [hai người] đến chỗ Bá Cơ thị*. Ăn xong, mẹ Lý chống qua đi trước, Thái tử cùng năm người mặc áo giáp dày, xe chở lợn theo sau*. Bá Cơ uy hiếp Lý tại nhà xí [bức Lý phải giết xuất công], ép phải thề, rồi bắt đưa lên đài [để triệu quần thần nước Vệ]. Loan Nịnh định chuẩn bị tiệc rượu, chưa kịp nướng chín thịt, nghe nói có loạn, liền sai người báo với Trọng Do*. Thiệu Hộ* lên thừa xa*, vừa đi vừa uống rượu ăn thịt nướng, đưa xuất công tiếp chạy sang nước Lỗ.

Trọng Do sắp vào tới, gặp Tử Cao đang chạy ra, [Tử Cao] nói: “Cổng đóng lại rồi.” Tử Lộ nói: “Ta sẽ vào đó.” Tử Cao nói: “Không kịp đâu, chớ có can thiệp vào họa nạn này.” Tử Lộ nói: “Ăn lộc của người thì không nên tránh họa của người.” Tử Cao liền chạy ra. Tử Lộ đi vào, đến cổng, Công Tôn Cảm đóng cổng, nói: “Chớ vào làm gì!” Tử Lộ nói: “Có phải Công Tôn đó chăng? Cầu lợi từ người mà trốn nạn của người. Do này không thể làm được như thế, hưởng lợi lộc của người, nhất định phải cứu giúp họa nạn của người.” Có sứ thần chạy ra, Tử Lộ nhân đó mới qua được cổng, nói: “Thái tử bức ép Khổng Lý thì được gì? Dẫu có giết đi, ắt có người kế tục Lý [đánh lại Thái tử].” Lại nói: “Thái tử là người không có dũng khí. Nếu nổi lửa đốt đài, nhất định phải thả Khổng thúc ra.” Thái tử nghe vậy, sợ hãi, lệnh cho Thạch Khất và Vu Yểm ra chống cự lại Tử Lộ, dùng qua để đánh, đứt cả dải mũ [của Tử Lộ]. Tử Lộ nói: “Người quân tử dẫu chết cũng không để rơi mất mũ.” Buộc lại dải mũ rồi chết. Khổng tử nghe tin nước Vệ có loạn, nói: “Ôi chao! Sài* có đến không? Do chắc chết mất thôi.” Rốt cuộc Khổng Lý lập Thái tử Khoái Hội lên ngôi, đó là Trang công.

Trang công Khoái Hội, là cha của Xuất công, lưu vong bên ngoài, oán hận các quan đại phu không đón mình về lên ngôi. Trang công năm đầu lên ngôi, muốn giết hết các đại thần, mới bảo rằng: “Quả nhân lưu vong bên ngoài lâu ngày, các ngài cũng từng nghe qua chứ?” Quần thần định làm loạn, [Trang Công] bèn bỏ ý định đó.

Năm thứ hai, Khổng Khâu nước Lỗ chết.

Năm thứ ba, Trang công lên trên thành, trông về Nhung Châu. [Trang công] bảo rằng: “Sao bọn giặc Nhung* dựng thành ấp ở đây?” Người Nhung Châu nghe lấy làm oán hận. Tháng Mười, người Nhung Châu báo với Triệu Giản tử, Giản tử bao vây nước Vệ. Tháng Mười một, Trang công chạy trốn khỏi nước, người Vệ lập công tử Ban Sư làm Vệ quân. Nước Tề thảo phạt nước Vệ, bắt sống Ban Sư, đổi lập công tử Khởi làm Vệ quân.

Vệ quân Khởi năm thứ nhất, Thạch Man Phố nước Vệ đuổi vua nước mình là Khởi, Khởi chạy sang nước Tề. Vệ Xuất công Triếp từ nước Tề lại trở về nước lên ngôi. Ban trước, Xuất công lên ngôi được mười hai năm thì bỏ chạy, lưu vong ở nước ngoài bốn năm rồi lại trở về. Năm đầu sau khi xuất công trở về, thưởng cho những người theo mình lưu vong. Tổng cộng ở ngôi được hai mươi mốt năm thì chết. Chú út của Xuất công là Kiềm tấn công con của Xuất công rồi tự lập làm vua, đó là Điệu công.

Điệu công năm thứ năm thì chết, con là Kính công Phất* lên thay. Kính công năm thứ mười chín thì chết, con là Chiêu công Củ lên thay. Bấy giờ Tam Tấn hùng mạnh, nước Vệ chỉ như chư hầu nhỏ, phụ thuộc vào Tam Tấn.

Chiêu công năm thứ sáu, công tử Vĩ giết Chiêu công rồi lên thay, đó là Hoài công. Hoài công năm thứ mười một, công tử Đồi giết Hoài công rồi lên thay, đó là Thận công. Cha của Thận công là công tử Đích; cha của Đích là Kính công. Thận công năm thứ bốn mươi hai thì chết, con là Thanh công Huấn lên thay. Thanh công năm thứ mười một thì chết, con là Thành hầu Tốc lên thay.

Thành hầu năm thứ mười một, Công Tôn Uởng sang nước Tần. Năm thứ mười sáu, nước Vệ lại bị biếm hiệu xuống thành “hầu”.

Năm thứ hai mươi chín, Thành hầu chết, con là Bình hầu lên thay. Bình hầu năm thứ tám thì chết, con là Tự quân lên thay. Tự quân năm thứ năm, lại bị biếm hiệu thành “quân”, chỉ còn đất Bộc Dương.

Năm thứ bốn mươi hai [Tự quân] chết, con là Hoài quân lên thay. Hoài quân năm thứ ba mươi mốt, triều kiến nước Ngụy, nước Ngụy cầm tù rồi giết Hoài quân. Nước Ngụy đổi lập em của Tự quân lên thay, đó là Nguyên quân. Nguyên quân là con rể của Ngụy [An Hy vương], cho nên được nước Ngụy lập nên. Nguyên quân năm thứ mười bốn, nước Tần hạ được đất phía đông nước Ngụy, nước Tần mới lập ra Đông Quận, rồi dời Vệ [quân] đến huyện Dã Vương, đồng thời chiếm Bộc Dương sáp nhập vào Đông Quận. Năm thứ hai mươi lăm, Nguyên quân chết, con là Quân Giác lên thay.

Quân Giác năm thứ chín, nước Tần thôn tính thiên hạ, lên ngôi rồi tự xưng là Thủy Hoàng đế. Năm thứ hai mươi mốt, Tần Nhị thế phế truất Quân Giác cho làm dân thường, nước Vệ dứt việc tế tự.

Thái sử công bàn rằng: Ta đọc phần Thế gia, đến việc Thái tử của Tuyên công vì đàn bà mà bị giết, em là Thọ tranh để được chết thay, chuyện ấy cũng giống chuyện Thái tử Thân Sinh nước Tấn không dám nói rõ lỗi lầm của Ly cơ*, đều sợ làm thương hại đến chí nguyện của cha. Để rồi cuối cùng đều phải chết, sao mà bi thương đến thế. Có khi cha con giết nhau, anh em diệt nhau, vậy là cớ làm sao?

QUYỂN 38 TỐNG VI TỬ THẾ GIA

Vị tử Khai là con đầu của đế Ất nhà Ân và là anh thứ của vua Trụ. Sau khi Trụ lên ngôi, không sáng láng, khiến chính sự hoang đàng rối ren, Vi tử nhiều lần can gián, vua Trụ không nghe. Đến khi Tổ Y* nhân thấy Tây bá Xương ở Chu sửa sang chính đức, tiêu diệt nước Kỳ*, sợ họa lan đến, bèn nói với vua Trụ. Trụ đáp rằng: “Ta sinh ra chẳng phải là nhận mệnh ở trời ư? Hắn làm được trò trống gì chứ!” Thế rồi Vi tử xét thấy không thể can gián được vua Trụ, muốn dùng cái chết để khuyên, hoặc bỏ đi, trù trừ chưa quyết, bèn hỏi quan Thái sư và Thiếu sư rằng: “Vua nhà Ân không sửa sang chính giáo, không lo cai trị bốn phương. Tổ tiên ta kiến tạo sự nghiệp ở các đời trước, Trụ vương thì đắm chìm trong rượu, tin lời nữ nhân, khiến đức độ của Thành Thang rối ren suy bại ở đời sau. Dân chúng nhà Ân, từ nhỏ đến lớn chỉ thích trộm cướp, gian dối nơi nội cỏ, khanh sĩ bắt chước nhau, không noi theo pháp độ, ai cũng có tội lỗi, tước lộc chẳng thường được, nên hay chiếm của nhau, tiểu dân* liền cùng nổi lên, coi nhau như địch thù. Nay phép tắc nhà Ân mất rồi! Khác nào vượt sông mà chẳng biết đâu là bờ bến. Nhà Ân sẽ mất thôi, nay đến lúc rồi.” Vi tử lại hỏi: “Thái sư, Thiếu tư, ta biết đi đâu về đâu đây? Có thể bảo vệ quốc gia ta thoát cảnh diệt vong chăng? Nay các vị không có cách nào chỉ cho ta, e sẽ sa vào chỗ bất nghĩa, phải làm thế nào đây?” Thái sư kính cẩn đáp: “Vương tử, trời thực giáng họa để diệt nhà Ân, Trụ vương không hề kiêng sợ điều gì, không nghe lời khuyên can của bậc trưởng lão. Nay dân nhà Ân khinh khi tế tự thần kỳ. Nay nếu có thể khiến đất nước yên trị, thì dẫu thân chết cũng không hận; nếu chết mà rốt cuộc nước không yên trị, chẳng bằng bỏ đi.” [Vi tử] bèn trốn đi.

Cơ tử là thân thích của vua Trụ. Ban đầu, vua Trụ dùng ngà voi làm đũa, Cơ tử than rằng: “Nhà vua dùng ngà voi làm đũa, rồi ắt lấy ngọc làm chén; dùng ngọc làm chén thì ắt nghĩ cách khiến các vật quý lạ ở phương xa về tay mình. Xe ngựa cung thất dần [trở nên xa hoa] bắt đầu từ đây, không thể chấn chỉnh được nữa.” Trụ hoang dâm vô độ, Cơ tử can gián, [Trụ] không chịu nghe. Có người nói: “Phải đi thôi!” Cơ tử nói: “Làm bề tôi can gián vua không nghe mà bỏ đi, là vạch lỗi của vua mà tự lấy lòng yêu mến của dân, ta không đành làm thế.” Bèn xõa tóc giả cuồng rồi làm nô lệ. Sau đấy ở ẩn đánh đàn để tự tỏ nỗi bị thương trong lòng, cho nên lưu truyền khúc “Cơ tử tháo”*.

Vương tử Tỷ Can cũng là thân thích của vua Trụ. Thấy Cơ tử can gián Trụ, vua Trụ không nghe, rồi đến nỗi phải làm nô lệ, thì nói rằng: “Vua có lỗi mà không lấy cái chết để cố ngăn, thì trăm họ có tội tình gì!"* Bèn dùng lời thẳng để can gián vua Trụ. Vua Trụ nổi giận nói: “Ta nghe nói tim của thánh nhân có bảy lỗ, không biết thực thế chăng?” Bèn giết Vương tử Tỷ Can, mổ bụng xem tim của ông ta.

Vi tử nói: “Cha con có tình cốt nhục, vua tôi thì có đạo nghĩa. Cho nên cha có lỗi, con can nhiều lần không nghe thì theo mà kêu khóc; kẻ làm tôi can nhiều lần mà vua không nghe thì nương vào đạo nghĩa mà đi thôi.” Thế rồi quan Thái sư, Thiếu sư bèn khuyên Vi tử ra đi, [Vi tử] bèn đi*.

Chu Vũ vương thảo phạt vua Trụ, lật đổ triều Ân, Cơ tử bèn mang đồ tế khí đến trước quân doanh, để trần, trói tay quặt sau lưng, cho người bên trái dắt theo dê, bên phải cầm cỏ mao, đi bằng gối đến trước [Vũ vương] để trình thưa. Thế rồi Vũ vương bèn cởi trói cho Vi tử, khôi phục tước vị như cũ.

Vũ vương phong cho con của vua Trụ là Vũ Canh Lộc Phủ để nối việc thờ tự nhà Ân, sai Quản thúc, Sái thúc phò tá [Vũ Canh].

Sau khi Vũ vương diệt nhà Ân, bèn đi thăm hỏi Cơ tử.

Vũ vương nói: “Than ôi, trời cao ngầm khiến hạ dân được yên định, khiến họ an cư lạc nghiệp, nhưng ta không biết thứ tự đạo thường trong việc trị dân là thế nào.”

Cơ tử đáp rằng:

“Khi xưa, Cổn* chặn nước lụt, làm rối trật tự ngũ hành, thiên đế mới nổi giận, không ban cho chín khuôn phép lớn của trời, khiến đạo thường bị hỏng nát. Cổn bị giết chết, Vũ bèn nối tiếp công việc rồi chấn hưng. Trời bèn ban chín khuôn phép lớn cho Vũ, đạo thường nhờ đó có thứ tự.”

“Thứ nhất là ngũ hành, thứ hai là ngũ sự, thứ ba là bát chính, thứ tư là ngũ kỷ, thứ năm là hoàng cực, thứ sáu là tam đức, thứ bảy là kê nghi, thứ tám là thứ trưng, thứ chín là hưởng dụng ngũ phúc, úy dụng lục cực.

Ngũ hành: Một là thủy (nước), hai là hỏa (lửa), ba là mộc (cây), bốn là kim (kim loại), năm là thổ (đất). Nước thì nhuần thấm xuống dưới, lửa thì nóng bốc lên trên, cây thì có cong có thẳng, kim loại thì tùy thuộc mà thay đổi, đất thì có thể gặt. Nhuần thấm xuống dưới thì mặn, nóng bốc lên trên thì đắng, có cong có thẳng thì chua, tùy thuộc mà thay đổi thì đắng, cấy được gặt được thì ngọt.

Ngũ sự: Một là mạo (vẻ mặt), hai là ngôn (lời nói), ba là thị (nhìn), bốn là thính (nghe), năm là tư (nghĩ). Vẻ mặt cần cung kính, lời nói cần thuận lý, nhìn cần sáng rõ, nghe cần tinh thông, nghĩ cần thấu suốt. Cung kính thì trang nghiêm, thuận lý thì yên trị, sáng rõ thì trí tuệ, tinh thông thì mưu lược, thấu suốt thì thánh minh.

Bát chính: Một là lương thực, hai là tiền của, ba là tế tự, bốn là quan Tư không (quản lý thủy thổ), năm là quan Từ đồ (phụ trách giáo dục), sáu là quan Tư khấu (bắt trộm trừ bạo), bảy là quan phụ trách về tân khách (ngoại giao), tám là quan phụ trách về quân đội.

Ngũ kỷ: Một là năm, hai là tháng, ba là ngày, bốn là các vì sao, năm là lịch số.*

Hoàng cực: Nhà vua lập nên chuẩn tắc, gom năm điều phúc để ban cho thứ dân của mình, như vậy dân chúng sẽ đều theo chuẩn tắc của nhà vua, khiến nhà vua giữ được những chuẩn tắc đó. Phàm chúng dân đều không được dâm tà bè đảng, cũng không được câu kết a dua, chỉ có nhà vua mới có thể lập nên chuẩn tắc. Phàm là thứ dân, có mưu lược, thành tích, biết giữ đạo thì nhà vua phải nghĩ đến họ. Có những kẻ không hợp với chuẩn tắc, nhưng cũng chưa đến mức mắc vào lỗi lầm, thì nhà vua cần thâu nạp họ. Thái độ an nhiên, nét mặt vui vẻ, nói rằng: 'Ta đây hiếu đức', thì ban phúc lộc cho họ. Như thế người ta đều sẽ noi khuôn phép của nhà vua. [Nhà vua] không thể dối gạt kẻ cô quả, mà lại sợ kẻ thanh thế cao. Người nào có khả năng, có thành tích hãy khiến đức hạnh của họ thêm tăng tiến, quốc gia nhờ đó mà hưng thịnh. Phàm người chính trực, thì ban tước lộc khiến họ giàu, lại dùng thiên đạo đối đãi với họ, [nếu] không thể khiến họ trở nên hữu ích cho quốc gia, họ ắt phạm vào lỗi lầm. Với người không có ích cho quốc gia, dẫu ngài ban phúc cho họ, họ cũng khiến ngài mắc lỗi. Không thiên lệch, không cong vạy, phải noi theo nghĩa của tiên vương. Không được quá yêu, phải noi theo đạo của tiên vương. Không được quá ghét, phải noi theo đường của tiên vương. Không thiên tư, không bè đảng, đạo của nhà vua mênh mông. Không bè đảng, không thiên tư, đạo của nhà vua rộng lớn. Không phản nghịch, không tà vạy, đạo của nhà vua thẳng ngay. Tụ hội người theo chuẩn tắc, hướng về chuẩn tắc của vua. Rằng nhà vua hành sự thuận theo chuẩn tắc khiến bề tôi tỏ bày điều muốn nói, dùng đó để thu phục trăm họ, giáo hóa chúng dân, thuận theo thiên đế. Phàm là dân của mình, [nhà vua] cho họ được hết lời trần tình với người trên, thuận theo đó thi hành, khiến họ được gần ánh sáng của thiên tử. Rằng thiên tử là cha mẹ của dân, là vua trong thiên hạ.

Tam đức: Một chính trực, hai là cương [mà biết nhu], ba là nhu [mà biết cương]. Thế đạo yên bình, dùng người chính trực [để cai trị]; thế đạo cương cường chẳng thuận, dùng người cương [mà biết nhu để cai trị]; thế đạo thuận hòa, dùng người nhu [mà biết cương để cai trị]; với kẻ âm hiểm ngấm ngầm, dùng người cương [mà biết nhu để cai trị]; với bậc cao minh, phải dùng người nhu [mà biết cương để cai trị]. Chỉ nhà vua mới ban phúc, chỉ nhà vua mới ra uy, chỉ nhà vua mới được hưởng ngọc thực. Bề tôi thì không được ban phúc, ra uy, hưởng ngọc thực. Bề tôi mà ban phúc, ra uy, hưởng ngọc thực, sẽ có hại đến gia tộc nhà vua, hung hiểm đến đất nước. Quan lại nhân đó tà vạy, dân chúng tiếm vượt mà phạm lỗi.

Kê nghi (xét điều còn ngờ): Chọn người tinh thông bói mai rùa và cỏ thi để dùng. Rồi sai bói quẻ, vết nứt trên mai rùa có hình mưa rơi, hình hơi mây bay lên sau mưa, hình hơi mây nối nhau không dứt, hình giống sương mù, hình giống khí hung sát công phạt lẫn nhau, hình thẳng mà sáng rõ, hình mờ tối, đại để có bảy dạng. Bói mai rùa có năm kiểu, bói cỏ thi có hai kiểu, tượng quẻ có nhiều thay đổi. Chọn người giỏi định quẻ để bói, ba người bói thì theo lời hai người [bói giống nhau]. Nhà vua có việc gì còn rất nghi hoặc, trước hết suy xét trong lòng, rồi bàn cùng các khanh sĩ, bàn cùng thứ dân, rồi mới coi ở bói toán. Nhà vua tán thành, mai rùa theo, cỏ thi theo, khanh sĩ theo, thứ dân theo, gọi là đại đồng, nhờ đó bản thân mạnh khỏe, con cháu gặp điều tốt lành. Nhà vua tán đồng, mai rùa theo, cỏ thi theo, khanh sĩ không theo, thứ dân không theo, [đó là quẻ] tốt. Khanh sĩ theo, mai rùa theo, cỏ thi theo, nhà vua không tán đồng, thứ dân không tán đồng, [đó là quẻ] tốt. Thứ dân theo, mai rùa theo, cỏ thi theo, nhà vua không tán đồng, khanh sĩ không tán đồng, [đó là quẻ] tốt. Nhà vua tán đồng, mai rùa theo, cỏ thi không theo, khanh sĩ không theo, thứ dân không theo, [nghĩa là] làm việc bên trong thì tốt, làm việc bên ngoài thì hung. Nếu bói mai rùa và cỏ thi đều trái với ý của con người, khi ấy yên mà giữ thì tốt, làm thì hung.

Thứ trưng (chứng nghiệm mọi việc)*: Hoặc mưa, hoặc nắng, hoặc ấm, hoặc lạnh, hoặc gió, hoặc hợp tiết khí các thời. Năm điều đó được hoàn bị, thảy có thứ tự, thì cây cỏ đều tươi tốt. Một trong số đó tột mức thì hung. Một trong số đó thiếu khuyết thì hung. Gọi là chứng nghiệm tốt lành, tức: Cung kính thì mưa thuận theo thời; thịnh trị thì nắng thuận theo thời; tài trí thì ấm thuận theo thời; mưu lược thì lạnh thuận theo thời; thánh trí thì gió thuận theo thời. Gọi là chứng nghiệm xấu, tức: Cuồng vọng thì mưa rơi liên miên; tiếm vượt thì nắng như lửa thiêu; an dật thì nóng bức oi ả; gấp bội thì lạnh buốt không thôi; hôn ám thì gió to thổi mạnh. Chức phận của vua như năm, khanh sĩ như tháng, bách quan như ngày. Năm, tháng, ngày, giờ không bị thay đổi, thì trăm giống lúa bội thu, chính trị sáng rõ, hiền năng được trọng dụng, quốc gia được yên bình. Ngày, tháng, năm, giờ mà bị thay đổi, trăm giống lúa không được thu hoạch, chính trị u tối không sáng rõ, hiền năng không được trọng dụng, quốc gia không được yên bình. Thứ dân như ngôi sao, có sao thích gió, có sao thích mưa*. Mặt trời mặt trăng vận hành, có mùa đông mùa hạ. Trăng theo sao thì nổi gió mưa*.

Ngũ phúc: Một là thọ (sống thọ), hai là phú (giàu có), ba là khang ninh (khỏe mạnh yên bình), bốn là tu hiếu đức (có đức hạnh tốt), năm là khảo chung mệnh (già cả khéo trọn mệnh trời).

Lục cực (sáu điều tai ách): một là hung đoản chiết (chết yểu)*, hai là tật (bệnh tật), ba là ưu (lo sầu), bốn là bần (nghèo khó), năm là ác (xấu xa), sáu là nhược (hèn yếu).”

Thế là Vũ vương bèn phong cho Cơ tử đất Triều Tiên nhưng không coi như hạng bề tôi.

Về sau, Cơ tử triều kiến nhà Chu, qua đất cũ Ân Khư, cảm khái vì cung thất đã đổ nát, lúa má mọc lên, Cơ tử cảm thương cảnh đó, muốn khóc lớn mà không thể, muốn sụt sùi lại thấy [làm như thế thì] giống đàn bà, bèn làm bài thơ “Mạch tú” để ca vịnh. Lời thơ viết: “Bông mạch nhọn nhọn chừ, lúa mùa xanh mướt. Trẻ giảo hoạt kia chừ, không tốt với ta chừ!” Gọi đứa trẻ giảo hoạt chính là chỉ vua Trụ vậy. Dân nhà Ân nghe bài đó, thảy đều sa nước mắt.

Vũ vương băng hà, Thành vương còn nhỏ, Chu công Đán thay thiên tử điều hành sự vụ đảm đương quốc chính. Quản thúc, Sái thúc nghi ngờ Chu công, bèn cùng Vũ Canh làm loạn, muốn đánh úp Thành vương và Chu công. Sau khi thừa lệnh của Thành vương, Chu công tru diệt Vũ Canh, giết Quản thúc, đày Sái thúc, rồi mệnh cho Vi tử Khai thay [Vũ Canh] kế thừa hậu tự nhà Ân, phụng thờ tổ tiên, [Chu công] làm bài “Vi tử chi mệnh”* để tỏ ý đó, nước phong ở Tống. Vi tử vốn là người nhân từ hiền năng, được thay Vũ Canh, cho nên dân cũ nhà Ân rất yêu quý ông.

Vi tử Khai chết đi, lập em là Diễn, đó là Vi Trọng. Vi Trọng chết, con là Tống công Kê lên thay. Tống công Kê chết, con là Đinh công Thân lên thay. Đinh công Thân chết, con là Mẫn công Cung lên thay. Mẫn công Cung chết, em là Dương công Hy lên thay. Dương công lên ngôi, con của Mẫn công là Phụ Tự giết Dương công rồi tự lập làm vua, nói rằng “Ta đáng được lên ngôi”, đó là Lệ công. Lệ công chết, con là Hy công Cử lên thay.

Hy công năm thứ mười bảy, Chu Lệ vương chạy ra đất Trệ.

Năm thứ hai mươi tám, Hy công chết, con là Huệ công Kiến lên thay. Huệ công năm thứ tư, Chu Tuyên vương lên ngôi. Năm thứ ba mươi, Huệ công chết, con là Ai công lên ngôi. Ai công năm thứ nhất thì chết, con là Đái công lên thay.

Đái công năm thứ hai mươi chín, Chu U vương bị Khuyển Nhung giết, nước Tần bắt đầu được liệt vào hàng chư hầu.

Năm thứ ba mươi tư, Đái công chết, con là Vũ công Tư Không lên ngôi. Con gái của Vũ công làm phu nhân của Lỗ Huệ công, sinh ra Lỗ Hoàn công. Năm thứ mười tám, Vũ công chết, con là Tuyên công Lực lên ngôi.

Tuyên công có Thái tử là Dữ Di. Năm thứ mười chín, Tuyên công ốm, nhường ngôi cho người em là Hòa, nói rằng: “Cha chết con thay, anh chết em nối, đó là đạo nghĩa chung của thiên hạ. Ta lập Hòa lên thay.” Hòa cũng ba lần thoái thác rồi mới nhận. Tuyên công chết, em là Hòa lên thay, đó là Mục công.

Mục công năm thứ chín, bị ốm, triệu Đại tư mã Khổng Phủ đến bảo rằng: “Tiên quân Tuyên công bỏ Thái tử Dữ Di mà lập ta lên ngôi, ta không dám quên. Ta chết đi, nhất định phải lập Dữ Di.” Khổng Phủ đáp: “Quần thần đều nguyện lập công tử Phùng.” Mục công nói: “Chớ có lập Phùng, ta không thể phụ lòng Tuyên công được.” Thế rồi Mục công sai Phùng ra ở đất Trịnh. Ngày Canh Thìn, tháng Tám, Mục công chết, lập con của anh trai là Tuyên công tên là Dữ Di lên thay, đó là Thương công. Bậc quân tử nghe việc đó, nói: “Tống Tuyên công khá gọi là người biết nhìn người vậy, lập em lên thay để thành toàn đạo nghĩa, nhưng rốt cuộc con lại được thừa hưởng ngôi vị.”

Thương công năm đầu, công tử nước Vệ là Châu Hu giết vua nước mình là Hoàn rồi tự lên ngôi, [Châu Hu] muốn lấy lòng chư hầu, sai người báo với nước Tống rằng: “Phùng đang ở nước Trịnh, chắc chắn sẽ làm loạn, có thể cùng tôi thảo phạt Phùng.” Nước Tống đồng ý, cùng [nước Vệ] thảo phạt nước Trịnh, kéo đến cửa đông rồi rút. Năm thứ hai, nước Trịnh thảo phạt nước Tống, để báo thù việc nước Tống tiến quân đến cửa đông. Sau đó, chư hầu nhiều lần đến xâm phạt nước Tống.

Năm thứ chín, người vợ của Đại tư mã Khổng Phú Gia rất đỗi xinh đẹp, ra ngoài, trên đường đi gặp Thái tể Hoa Đốc, Đốc [thấy nàng thì] yêu thích, mắt nhìn chằm chằm. Đốc muốn chiếm đoạt vợ của Khổng Phủ, bèn sai người rêu rao trong nước rằng: “Thương công lên ngôi mười năm, mà đánh nhau mười một lần, dân khổ không chịu thấu, đều do Khổng Phủ gây nên, ta sẽ giết Khổng Phủ để dân được yên.” Năm đó, người Lỗ giết vua nước mình là Ẩn công. Năm thứ mười, Hoa Đốc đánh giết Khổng Phủ, cướp lấy vợ của Khổng Phủ. Thương công tức giận, [Hoa Đốc] liền giết Thương công, rồi đón con của Mục công là Phùng ở nước Trịnh về nước rồi lập làm vua, đó là Trang công.

Trang công năm thứ nhất, Hoa Đốc làm Tướng quốc. Năm thứ chín, bắt Sái Trọng nước Trịnh, yêu cầu lập Đột làm Trịnh quân. Sái Trọng đồng ý, cuối cùng lập Đột. Năm thứ mười chín, Trang công chết, con là Mẫn công Tiệp lên thay.

Mẫn công năm thứ bảy, Tề Hoàn công lên ngôi. Năm thứ chín, nước Tống bị lũ lụt, nước Lỗ sai Tang Văn Trọng sang hỏi thăm về thủy tai. Mẫn công ty trách rằng: “Do quả nhân không biết phụng thờ quỷ thần, không sửa sang chính sự, cho nên nước lụt.” Tang Văn Trọng tán dương những lời đó. Những lời đó là do công tử Tử Ngư dạy Mẫn công vậy.

Mùa hạ, năm thứ mười, nước Tống thảo phạt nước Lỗ, giao chiến ở Thừa Khâu, nước Lỗ bắt sống Nam Cung Vạn nước Tống. Người Tống đề nghị [nước Lỗ] thả Vạn, Vạn được trở về nước Tống. Mùa thu năm thứ mười một, Mẫn công cùng Nam Cung Vạn đi săn, nhân đó hai người đánh cờ, [Vạn] tranh nước đi, Mẫn công giận, sỉ nhục Nam Cung Vạn, rằng: “Ban đầu ta kính trọng ngươi; nay ngươi chỉ là tên tù binh của nước Lỗ thôi.” Vạn vốn là người có dũng lực, căm hận những lời đó, bèn dùng bàn cờ giết chết Mẫn công ở Mông Trạch. Đại phu Cừu Mục hay tin, đem quân đến tập trung trước cổng nơi Mẫn công ở. Vạn đánh nhau với Mục, Mục bị vập răng vào cổng rồi chết. [Nam Cung Vạn] nhân đó giết Thái tổ Hoa Đốc, rồi đổi lập công tử Du làm vua. Các công tử khác chạy sang ấp Tiêu, công tử Ngự Duyệt chạy sang ấp Hào. Em của Vạn là Nam Cung Ngưu đem quân bao vây ấp Hào. Mùa đông năm ấy, [đại phu của] ấp Tiêu và các công tử nước Tống cùng đánh giết Nam Cung Ngưu, giết vua mới của nước Tống là Du rồi lập em của Mẫn công là Ngự Duyệt lên ngôi, đó là Hoàn công. Nam Cung Vạn nước Tống chạy sang nước Trần. Người Tống xin đem của cải hối lộ nước Trần. Người Trần liền sai phụ nữ dụ dỗ rồi chuốc rượu ngon cho Vạn, [sau khi Vạn đã say, họ liền] lấy bao da gói lại, trả về cho nước Tống. Người Tống đem Vạn róc thịt làm mắm.

Hoàn công năm thứ hai, chư hầu thảo phạt nước Tống, kéo đến bên ngoài thành rồi rút đi. Năm thứ ba, Tề Hoàn công bắt đầu xưng bá. Năm thứ hai mươi ba, đón công tử nước Vệ là Hủy ở nước Tề về, lập lên làm vua, đó là Vệ Văn công. Em gái của Văn công là phu nhân của Hoàn công. Tần Mục công lên ngôi. Năm thứ ba mươi, Hoàn công ốm, Thái tử Tư Phủ nhường cho anh thứ là Mục Di làm người thừa tự. Hoàn công cho Thái tử là người có đạo nghĩa, rốt cuộc không nghe. Mùa xuân năm thứ ba mươi mốt, Hoàn công chết, Thái tử Tư Phủ lên thay, đó là Tương công. [Tương công] phong anh thứ là Mục Di làm Tướng quốc. Chưa an táng [Tống Hoàn công], mà Tề Hoàn công lại hội họp chư hầu ở Quỳ Khâu, Tương công đến hội kiến.

Tương công năm thứ bảy, ở đất Tống sao sa như mưa, cùng mưa trút xuống; chim nghịch* phải bay lùi, gió thổi rất mạnh.

Năm thứ tám, Tề Hoàn công chết, nước Tống muốn chủ trì hội minh. Mùa xuân năm thứ mười hai, Tống Tương công hội minh ở Lộc Thượng, nhằm đề nghị nước Sở thuyết phục chư hầu [ủng hộ mình], người Sở đồng ý. Công tử Mục Di can rằng: “Nước nhỏ tranh làm minh chủ, đó là họa vậy.” [Tương công] không chịu nghe. Mùa thu, chư hầu hội minh với Tống công ở đất Vu. Mục Di nói: “Họa là ở đây chăng? Dục vọng của vua thật thái quá, sao đáp ứng được!” Thế rồi nước Sở bắt Tống Tương công để thảo phạt nước Tống. Mùa đông, hội minh ở đất Hào, rồi thả Tống công. Tử Ngư nói: “Họa vẫn còn, chưa hết đâu.” Mùa hạ năm thứ mười ba, nước Tống thảo phạt nước Trịnh. Tử Ngư nói: “Họa chính ở việc này vậy.” Mùa thu, nước Sở thảo phạt nước Tống để cứu nước Trịnh. Tương công định đánh, Tử Ngư can rằng: “Trời bỏ nhà Thương đã lâu rồi, không đánh được đâu.” Mùa đông, tháng Mười một, Tương công giao chiến với Sở Thành vương ở bên sông Hoằng. Người Sở chưa qua được sông, Mục Di nói: “Địch đông ta ít, nhân khi chúng chưa vượt sông, hãy đánh ngay đi.” Trong công không nghe. [Đến khi quân Sở] đã sang sông, chưa kịp bày trận, [Mục Di] lại nói: “Có thể đánh được rồi.” Tượng công nói: “Đợi chúng bày trận xong đã.” Trận đã bày xong, người Tống tiến đánh quân Sở. Quân Tống đại bại, Tương công bị thương ở bắp đùi. Người trong nước đều oán hận Tương công. Tương công nói: “Người quân tử không thừa cơ lúc người nguy nan, không thúc trống đánh khi địch chưa bày trận xong.” Tử Ngư nói: “Việc binh cốt lấy thắng để lập công, sao lại nói lời tầm thường như thế! Nếu nhất nhất như lời ngài, thì chỉ làm nô lệ phụng sự người mà thôi, còn đánh làm gì nữa?”

Sau khi Sở Thành vương cứu nước Trịnh, nước Trịnh mở tiệc khoản đãi; lúc [Sở Thành vương] ra đi, còn lấy hai cơ thiếp ở nước Trịnh mang về. Thúc Chiêm nói: “Thành vương vô lễ, chẳng có kết cục tốt chăng? Dùng lễ mà rốt cuộc không biết phân biệt, theo đó thì biết ông ta không thành được nghiệp bá vậy.”

Năm đó, công tử nước Tấn là Trùng Nhĩ qua nước Tống, Tương công bị quân Sở đánh bị thương, muốn được nước Tấn chi viện, mới dùng hậu lễ tiếp đãi Trùng Nhĩ, tặng tám mươi con ngựa.

Mùa hạ năm thứ mười bốn, Tương công phát bệnh do vết thương trong trận chiến ở sông Hoằng, cuối cùng bị chết, con là Thành công Vương Thần lên thay.

Thành công năm thứ nhất, Tấn Văn Công lên ngôi. Năm thứ ba, [nước Tống] phản bội minh ước với nước Sở, kết thân với nước Tấn, vì từng có ân đức với Tấn Văn công. Năm thứ tư, Sở Thành vương thảo phạt nước Tống, Tống Thành công cấp báo với nước Tấn. Năm thứ năm, Tấn Văn công cứu nước Tống, quân Sở rút đi. Năm thứ chín, Tấn Văn công chết. Năm thứ mười một, Thái tử nước Sở là Thương Thần giết vua cha là Thành vương rồi lên thay. Năm thứ mười sáu, Tần Mục công chết.

Năm thứ mười bảy, Thành công chết. Em trai của Thành công là Ngự giết Thái tử cùng Đại tư mã của nước Tống là cháu của Tống Trang công là Cố rồi tự lập làm vua. Người Tống cùng giết vua nước mình là Ngự rồi lập con nhỏ của Thành công là Chủ Cữu lên ngôi, đó là Chiêu công.

Chiêu công năm thứ tư, nước Tống đánh bại Duyên Tư của tộc Trường Địch tại Trường Khâu. Năm thứ bảy, Sở Trang vương lên ngôi.

Năm thứ chín, Chiêu công vô đạo, người trong nước không theo. Em của Chiêu công là Bão Cách, hiền năng lại khiêm hạ với kẻ sĩ. Trước đây, phu nhân của Tương cũng muốn tư thông với công tử Bão, không được, [nhưng vẫn yêu quý Bão] bèn giúp Bão thi ơn huệ trong nước, nhờ phu nhân Hoa Nguyên nên [Bão được] làm Hữu sư. Chiêu công ra ngoài đi săn, phu nhân Vương cơ sai Vệ Bá đánh giết Chiêu công Chử Cữu. [Nhờ thế] em trai là Bão Cách lên ngôi, đó là Văn công.

Văn công năm thứ nhất, nước Tấn thống lãnh chư hầu thảo phạt nước Tống, khiển trách tội giết vua. Nhưng khi nghe tin Văn công được lập lên ngôi, [nước Tấn] bèn rút quân. Năm thứ hai, con trai Chiêu công dựa vào người em cùng mẹ với Văn công là Tu, cùng các tộc Vũ, Mậu, Đái, Trang, Hoàn làm loạn, Văn công giết hết bọn họ, trục xuất người của tộc Vũ và Mậu [ra khỏi nước Tống].

Mùa xuân năm thứ tư, nước Sở mệnh cho nước Trịnh thảo phạt nước Tống. Tống Văn công sai Hoa Nguyên làm tướng, nước Trịnh đánh bại nước Tống, bỏ tù Hoa Nguyên. Khi Hoa Nguyên làm tướng đánh trận, giết dê cho quân sĩ ăn, tên đánh xe ngay đến canh thịt dê cũng không được ăn, nên oán [Hoa Nguyên], phóng xe vào trong quân Trịnh, cho nên quân Tống thua trận, [quân Trịnh] bắt được Hoa Nguyên rồi bỏ tù. Nước Tống đem trăm cỗ binh xa, bốn trăm con ngựa được trang sức đẹp để chuộc Hoa Nguyên. [Ngựa và xe] còn chưa đưa hết sang nước Trịnh, Hoa Nguyên đã trốn về nước Tống.

Năm thứ mười bốn, Sở Trang vương bao vây nước Trịnh. Trịnh bá đầu hàng nước Sở, nước Sở lại giải vây.

Năm thứ mười sáu, nước Sở sai sứ sang nước Tống, trước đây nước Tống vốn có thù [với nước Sở], [nên mới] bắt giữ sứ giả nước Sở. Tháng Chín, Sở Trang vương bao vây nước Tống. Năm thứ mười bảy, nước Sở bao vây nước Tống năm tháng không giải vây, trong thành nước Tống nguy cấp, không có thức ăn, Hoa Nguyên bèn nhân ban đêm ra gặp riêng tướng nước Sở là Tử Phản. Tử Phản báo với Trang vương. Trang vương hỏi: “Trong thành thế nào?” Đáp: “Bẻ xương mà đun, đổi con mà ăn.” Trang vương nói: “Nói thành thực thay! Quân ta cũng chỉ còn hai ngày lương.” Vì sự thành thực đó, [Sở Trang vương] bèn bãi binh về.

Năm thứ hai mươi hai, Văn công chết, con là Cung công Hà lên thay. Bắt đầu hậu táng cho người chết. Người quân tử chê Hoa Nguyên không xứng phận bề tôi.

Cung công năm thứ mười, Hoa Nguyên thân với tướng quân nước Sở là Tử Trọng, lại thân với tướng nước Tấn là Loan Thư, kết minh với hai nước Tấn, Sở. Năm thứ mười ba, Cung công chết. Hoa Nguyên làm Hữu sư, Ngư Thạch làm Tả sư. Tư mã Đường Sơn đánh giết Thái tử Phì, muốn giết Hoa Nguyên, Hoa Nguyên chạy sang nước Tấn, Ngư Thạch ngăn lại, đến Hoàng Hà bèn trở về, giết Đường Sơn. [Hoa Nguyên] liền lập con út của Cung công là Thành, đó là Bình công.

Bình công năm thứ ba, Sở Cung vương đánh hạ Bành Thành của nước Tống, đem [Bành Thành] phong cho Tả sư nước Tống là Ngư Thạch. Năm thứ tư, chư hầu cùng nhau tru diệt Ngư Thạch, rồi đem trả Bành Thành về cho nước Tống. Năm thứ ba mươi lăm, công tử nước Sở là Vi giết vua nước mình rồi tự lập, đó là Linh vương. Năm thứ bốn mươi tư, Bình công chết, con là Nguyên công Tá lên thay.

Nguyên công năm thứ ba, công tử nước Sở là Khí Tật giết Linh vương, rồi tự lên ngôi, đó là Bình vương. Năm thứ tám, nước Tống bị hỏa tai. Năm thứ mười, Nguyên công không thủ tín, lừa giết các công tử, Đại phu họ Hoa, họ Hướng làm loạn, Thái tử của Sở Bình vương là Kiến chạy sang [nước Tống], thấy người họ Hoa tấn công làm loạn, Kiến bỏ sang nước Trịnh. Năm thứ mười lăm, Nguyên công [gặp được] Lỗ Chiêu công [khi Chiêu công] tránh họ Quý thị phải ra ở ngoài, mới xin cho Chiêu công về nước Lỗ, đi trên đường thì Nguyên công chết, con là Cảnh công Đầu Vạn lên thay.

Cảnh công năm thứ mười sáu, Dương Hổ nước Lỗ chạy sang [nước Tống], sau đó lại ra đi. Năm thứ hai mươi lăm, Khổng tử sang nước Tống, Tư mã nước Tống là Hoàn Đồi ghét Khổng tử, muốn giết, Khổng tử cải trang mặc trang phục dân thường rồi ra đi. Năm thứ ba mươi, nước Tào bội ước với nước Tống, lại bội ước với nước Tấn, nước Tống thảo phạt nước Tào, nước Tấn không cứu [nước Tào], [nước Tống] bèn diệt nước Tào rồi chiếm lấy đất. Năm thứ ba mươi sáu, Điền Thường nước Tề giết Giản công.

Năm thứ ba mươi bảy, Sở Huệ vương diệt nước Trần. Hỏa tinh xâm lấn vị trí của sao Tâm. Sao Tâm ứng với địa phận nước Tống. Cảnh công lo lắng về việc đó. Quan phụ trách quan sát tinh tượng là Tử Vi nói: “Có thể di họa sang Tướng quốc.” Cảnh công nói: “Tướng quốc như chân tay của ta.” [Tử Vi] lại bảo: “Có thể di họa cho dân chúng.” Cảnh công nói: “Vua phải dựa vào trăm họ.” [Tử Vi] nói rằng: “Có thể di họa đến mùa màng.” Cảnh công nói: “Mùa màng thất bát thì dân khốn khổ, ta còn làm vua của ai nữa!" Tử Vi nói: “Trời cao mà nghe dưới thấp. Nhà vua có ba câu nói của bậc nhân quân như thế, Hỏa tinh sẽ dịch chuyển vậy.” Thế rồi chờ xem, quả nhiên Hỏa tinh rời đi ba độ.

Năm thứ sáu mươi tư, Cảnh công chết. Công tử nước Tống là Đặc đánh giết Thái tử rồi tự lập, đó là Chiêu công. Chiêu công là chắt nội ngành thứ của Nguyên công. Cha của Chiêu công là Công tôn Củ, cha của Củ là công tử Đoan Tần, Đoan Tần chính là con út của Nguyên công. Cảnh công giết cha của Chiêu công là Củ, cho nên Chiêu công oán rồi giết Thái tử, tự lập làm vua.

Chiêu công năm thứ bốn mươi bảy thì chết, con là Điệu công Cấu Do lên thay. Điệu công năm thứ tám thì chết, con là Hưu công Điền lên thay. Hưu công Điền năm thứ hai mươi ba thì chết, con là Tích công Tích Binh lên thay. Tích công năm thứ ba thì chết, con là Dịch Thành lên thay. Dịch Thành năm thứ bốn mươi mốt, em Dịch Thành là Yển tập kích Dịch Thành, Dịch Thành thua chạy sang nước Tề, Yển tự lập làm Tống quân.

Tống quân là Yển năm thứ mười một, Yển tự lập làm vương. Phía đông đánh bại nước Tề, chiếm được năm thành; phía nam đánh bại nước Sở, chiếm được ba trăm dặm đất; phía tây đánh bại quân Ngụy, bèn trở thành nước đối địch với nước Tề và nước Ngụy. Dùng túi da chứa đầy máu, treo lên mà bắn, gọi là “Bắn trời”. Đắm chìm trong rượu và đàn bà. Quần thần ai can liền bắn kẻ đó. Bấy giờ chư hầu đều gọi là “Vua Kiệt của nước Tống.” “Vua Tống làm lại những việc vua Trụ từng làm, không thể không giết.” [Chư hầu] nói nước Tề thảo phạt nước Tống. Vương Yển tại vị đến năm thứ bốn mươi bảy, Tề Mẫn vương cùng nước Ngụy và nước Sở thảo phạt nước Tống, giết Vương Yển, rồi diệt nước Tống, chia đất Tống làm ba phần.

Thái sử công bàn rằng: Khổng tử khen “Vi tử bỏ Trụ mà đi, Cơ tử nguyện làm nô lệ, Tỷ Can can ngăn mà chết, nhà Ân có ba người có đức nhân.” Sách Xuân thu chê loạn của nước Tống là bắt đầu từ việc Tuyên công phế bỏ Thái tử rồi lập em lên thay, nước vì thế mười đời không được yên. Thời Tương công, tu chỉnh thực hành nhân nghĩa, muốn làm minh chủ. Quan đại phu [nước Tống] là Chính Khảo Phủ xưng tụng Tương công, cho nên truy thuật nguyên nhân hưng thịnh của triều Ân vào các thời của Tiết, Thành Thang, Cao tông, làm phần Thương tụng*. Sau khi Tương công thua trận ở sông Hoàng, mà bậc quân tử có người cho là đáng khen, cảm thương vì nước ở Trung nguyên mà thiếu lễ nghĩa, nhân đó tán dương ông, coi Tống Tương công là người biết giữ lễ và khiêm nhượng vậy.

QUYỂN 39 TẤN THẾ GIA

Đường thúc Ngu nước Tấn là con của Chu Vũ vương, em Thành vương. Ban trước, khi Vũ vương ân ái với mẹ của Thúc Ngu, mộng thấy trời nói với Vũ vương rằng: “Ta ban mệnh cho người sinh được con trai, tên là Ngu, ta ban cho đất Đường.” Đến khi sinh con, trên tay có chữ “Ngu”, nên nhân đó đặt tên là Ngu.

Vũ vương băng hà, Thành vương lên ngôi, nước Đường có loạn, Chu công tru diệt nước Đường. Thành vương cùng Thúc Ngu đùa chơi, [Thành vương] cắt lá ngô đồng làm ngọc khuê* trao cho Thúc Ngu, nói: “Đem thứ này phong cho ngươi.” Sử Dật nhân đó xin chọn ngày tốt sách lập Thúc Ngu. Thành vương nói: “Ta chỉ đùa với Thúc Ngu thôi.” Sử Dật nói: “Thiên tử không nói chơi. Nói ra thì sử quan ghi chép lại, dùng lễ tác thành việc đó, dùng nhạc ca vịnh việc đó.” Thế rồi bèn phong Thúc Ngu đất Đường. Đất Đường ở phía đông sông Hoàng Hà và sông Phần, rộng trăm dặm vuông, cho nên gọi là Đường thúc Ngu. [Đường thúc Ngu] họ Cơ, tự là Tử Vu.

Con của Đường thúc là Tiếp, chính là Tấn hầu. Con của Tấn hầu là Ninh Tộc, chính là Vũ hầu. Con của Vũ hầu là Phục Nhân, chính là Thành hầu. Con của Thành hầu là Phúc, chính là Lệ hầu. Con của Lệ hầu là Nghi Cữu, chính là Tĩnh hầu. Từ Tĩnh hầu trở đi, niên đại có thể suy được. Từ Đường thúc đến Tĩnh hầu là năm đời, không biết số năm [là bao nhiêu].

Tĩnh hầu năm thứ mười bảy, Chu Lệ vương u mê bạo ngược, người trong nước làm loạn, Lệ vương chạy ra đất Trệ, đại thần cùng điều hành chính sự, cho nên gọi là “cộng hòa”.

Năm thứ mười tám, Tĩnh hầu chết, con là Ly hầu Tư Đồ lên thay. Ly hầu năm thứ mười bốn, Chu Tuyên vương mới lên ngôi. Năm thứ mười tám, Ly hầu chết, con là Hiến hầu Tịch lên thay. Hiến hầu năm thứ mười một thì chết, con là Mục hầu Bí Vương lên thay.

Mục hầu năm thứ tư, lấy người con gái nước Tề là Khương thị làm phu nhân. Năm thứ bảy, thảo phạt đất Điều. [Phu nhân Khương thị] sinh Thái tử Cừu. Năm thứ mười, thảo phạt đất Thiên Mẫu, có công tích. [Năm đó, Mục hầu] sinh con nhỏ, tên là Thành Sư. Người Tấn là Đại phu Sư Phục nói: “Lạ thay cách vua đặt tên con! Thái tử là Cừu, Cừu tức là cừu thù vậy. Con nhỏ là Thành Sư, Thành Sư là danh hiệu lớn, là thành tựu cho người con đó vậy. Tên là mệnh số của mình; vật, tự thân an bài vậy. Nay con đích và con thứ tên trái ngược nhau, như thế sau này nước Tấn có thể không loạn được ư?”

Năm thứ hai mươi bảy, Mục hầu chết, em là Thương thúc tự lập làm vua, Thái tử Cừu chạy khỏi nước. Thương thúc năm thứ ba, Chu Tuyên vương bằng hà. Năm thứ tư, Thái tử của Mục hầu là Cừu thống lãnh bè đảng đánh úp Thương thức rồi lên thay, đó là Văn hầu.

Văn hầu năm thứ mười, Chu U vương vô đạo, Khuyển Nhung giết U vương, nhà Chu dời sang phía đông. Còn Tần Tương công bắt đầu được liệt vào hàng chư hầu.

Năm thứ ba mươi lăm, Văn hầu Cừu chết, con là Chiêu hầu Bá lên thay.

Chiêu hầu năm thứ nhất, phong cho em của Văn hầu là Thành Sư ở Khúc Ốc. Ấp Khúc Ốc lớn hơn đất Dực. Dực là đô ấp của Tấn quân. Thành Sư được phong ở Khúc Ốc, hiệu là Hoàn thúc. Cháu ngành thứ của Tĩnh hầu là Loan Tân phò tá Hoàn thúc. Bấy giờ Hoàn thúc đã năm mươi tám tuổi, hiếu đức, dân nước Tấn đều quy phụ theo. Bậc quân tử nói: “Loạn của nước Tấn là ở Khúc Ốc vậy. Ngọn lớn hơn gốc mà lại được lòng dân, không loạn thì còn chờ gì nữa!”

Năm thứ bảy, đại thần nước Tấn là Phan Phủ giết vua nước mình là Chiêu hầu rồi đón Khúc Ốc Hoàn thúc. Hoàn thúc muốn vào nước Tấn, người Tấn phát binh tấn công Hoàn thúc. Hoàn thúc bị thua, trở về Khúc Ốc. Người Tấn cùng lập con của Chiêu hầu là Bình làm vua, đó là Hiếu hầu. [Người nước Tấn] giết Phan Phủ.

Hiếu hầu năm thứ tám, Khúc Ốc Hoàn thúc chết, con là Thiện thay Hoàn thúc, đó là Khúc Ốc Trang bá. Hiếu hầu năm thứ mười lăm, Khúc Ốc Trang bá giết vua nước mình là Tấn Hiếu hầu tại ấp Dực. Người Tấn tấn công Khúc Ốc Trang bá, Trang bá lại về Khúc Ốc. Người Tấn lại lập con của Hiếu hầu là Khích lên làm vua, đó là Ngạc hầu.

Ngạc hầu năm thứ hai, Lỗ Ẩn công mới lên ngôi.

Ngạc hầu năm thứ sáu thì chết. Khúc Ốc Trang bá nghe tin Tấn Ngạc hầu chết, bèn dấy binh thảo phạt nước Tấn. Chu Bình vương [liền] sai Quốc Công đem quân thảo phạt Khúc Ốc Trang bá, Trang bá chạy về giữ Khúc Ốc. Người Tấn cùng lập con của Ngạc hầu là Quang lên ngôi, đó là Ai hầu.

Ai hầu năm thứ hai, Khúc Ốc Trang bá chết, con là Xứng lên thay Trang bá, đó là Khúc Ốc Vũ công. Ai hầu năm thứ sáu, người Lỗ giết vua nước mình là Ẩn công. Ai công năm thứ tám, nước Tấn xâm phạm ấp Hình Đình. Người ở ấp Hình Đình bàn mưu với Khúc Ốc Vũ công, năm thứ chín, thảo phạt nước Tấn ở bên cạnh sông Phần của nước Tấn, bắt sống Ai hầu. Người Tấn bèn lập con của Ai hầu là Tiểu Tử lên làm vua, đó là Tiểu Tử hầu.

Tiểu Tử hầu năm thứ nhất, Khúc Ốc Vũ công sai Hàn Vạn* giết Tấn Ai hầu [trước đó] bị bắt làm tù binh. Khúc Ốc ngày càng lớn mạnh, nước Tấn không biết làm thế nào.

Tiểu Tử hầu nước Tấn năm thứ tư, Khúc Ốc Vũ công lừa triệu Tiểu Tử hầu nước Tấn tới rồi giết chết. Chu Hoàn vương sai Quốc Trọng thảo phạt Khúc Ốc Vũ công, Vũ công chạy về Khúc Ốc, [Chu Hoàn vương] bèn lập em của Tấn Ai hầu là Mân làm Tấn hầu.

Tấn hầu Mân năm thứ tư, nước Tống bắt Sái Trọng nước Trịnh rồi lập Đột làm Trịnh quân. Tấn hầu năm thứ mười chín, Quản Chí Phủ người Tề giết vua nước mình là Tương công.

Tấn hầu năm thứ hai mươi tám, Tề Hoàn công bắt đầu xưng bá. Khúc Ốc Vũ công thảo phạt Tấn hầu Mân, diệt được, rồi đem tất cả đồ quý báu [thu được của Tấn hầu] dâng cho Chu Hy vương để hối lộ. Hy vương mệnh cho Khúc Ốc Vũ công làm Tấn quân, được liệt vào hàng chư hầu, thế là [Khúc Ốc Vũ công] chiếm hết được đất Tấn.

Sau khi Khúc Ốc Vũ công lên ngôi được ba mươi bảy năm, đổi hiệu thành Tấn Vũ công. Tấn Vũ công bắt đầu đóng đô ở nước Tấn, trước đây lên ngôi ở Khúc Ốc, tính tổng số năm là ba mươi tám năm.

Vũ công Xứng, là chắt của Tấn Mục hầu trước đây, cháu nội của Khúc Ốc Hoàn thúc. Ban đầu Hoàn thúc được phong ở Khúc Ốc. Vũ công là con của Trang bá. Từ lúc Hoàn thúc bắt đầu được phong ở đất Khúc Ốc đến khi Vũ công tiêu diệt nước Tấn, cả thảy sáu mươi bảy năm, rồi cuối cùng thay nước Tấn làm nước chư hầu. Vũ công thay nhà Tấn được hai năm thì chết. Tính tổng cả những năm ở Khúc Ốc, cả thảy ở ngôi được ba mươi chín năm thì chết. Con là Hiến công Quỷ Chư lên thay.

Hiến công năm thứ nhất, em trai của Chu Huệ vương là Đồi tấn công Huệ vương, Huệ vương chạy trốn khỏi nước, đến sống ở ấp Lịch của nước Trịnh.

Năm thứ năm, thảo phạt Ly Nhung, bắt được nàng Ly cơ và em gái của Ly cơ, đều được Hiến công sủng ái.

Năm thứ tám, [đại phu] Sĩ Vị khuyên Hiến công rằng: “Nước Tấn trước đây có nhiều công tử, không giết họ, sẽ sinh loạn.” [Hiến công] bèn sai giết hết các công tử nước Tấn, rồi dựng thành Tụ và đóng đô ấp ở đó, gọi là Giáng, bắt đầu đóng đô ở đất Giáng. Năm thứ chín, các công tử nước Tấn [sợ bị giết] đã chạy trốn sang nước Quắc, nước Quắc lấy lý do đó, lại thảo phạt nước Tấn nhưng không hạ được. Năm thứ mười, nước Tấn muốn thảo phạt nước Quốc, Sĩ Vị nói: “Hãy đợi nước họ loạn đã.”

Năm thứ mười hai, Ly cơ sinh Hề Tề. Hiến công có ý muốn phế bỏ Thái tử, bèn nói: “Khúc Ốc là chỗ có tông miếu của tổ tiên ta, còn ấp Bồ ở giáp Tần, ấp Khuất ở cạnh nước Địch, không sai các con ra ở đấy, ta rất lo lắng.” Thế rồi sai Thái tử Thân Sinh ra ở Khúc Ốc, công tử Trùng Nhĩ ra ở ấp Bồ, công tử Di Ngô ra ở ấp Khuất. Hiến công cùng con của Ly cơ là Hề Tề ở thành Giáng. Người nước Tấn qua đó biết rằng Thái tử sẽ không được kế vị. Mẹ của Thái tử Thân Sinh là con gái của Tề Hoàn công, gọi là Tề Khương, chết sớm. Em gái cùng mẹ với Thân Sinh làm phu nhân của Tần Mục công. Mẹ của Trùng Nhĩ là con gái họ Hồ nước Địch. Mẹ của Di Ngô là em gái của mẹ Trùng Nhĩ. Hiến công có tám người con trai, trong đó Thái tử Thân Sinh, Trùng Nhĩ, Di Ngô đều hiền năng đức hạnh. Đến khi có Ly cơ, [Hiến công] bèn xa lánh ba người con này.

Năm thứ mười sáu, Tấn Hiến công lập ra hai quân. Hiến công thống lãnh thượng quân, Thái tử Thân sinh thống lãnh hạ quân, Triệu Túc làm ngự nhung, Tất Vạn làm hộ vệ bên phải, thảo phạt tiêu diệt nước Hoắc, diệt nước Ngụy, diệt nước Cảnh. Trở về, Hiến công xây thành cho Thái tử ở Khúc Ốc, ban cho Triệu Túc đất Cảnh, ban cho Tất Vạn đất Ngụy, cho làm đại phu. Sĩ Vị nói: “Thái tử không được lập rồi. Phân phong cho đô thành, rồi cho làm quan khanh, trước đã phong tước vị cao nhất, sau sao còn được lập nữa! Chẳng bằng hãy bỏ trốn, không để tội đến mình. Bắt chước Ngô Thái bá, chẳng cũng hay chăng, còn được tiếng tốt.” Thái tử không nghe. Bốc Yển nói: “Hậu duệ của Tất Vạn ắt hùng mạnh. Vạn là số tròn lớn; Ngụy là tiếng tăm lớn. Đem đất Ngụy để ban thưởng, là trời mở mang cho rồi. Thiên tử xưng là có triệu dân, chư hầu xưng là có muôn dân, nay ban đại danh, cấp số tròn lớn, ắt sẽ có dân chúng đông đảo.” Ban đầu, Tất Vạn đi bói việc làm quan ở nước Tấn, được quẻ Truân biến sang quẻ Tỷ. Tân Liệu xem bói cho rồi nói: “Tốt. Truân là kiên cố, Tỷ là vào, tốt thay, còn gì lớn lao hơn quẻ này. Sau này ắt sẽ phồn thịnh.”

Năm thứ mười bảy, Tấn hầu sai Thái tử Thân Sinh thảo phạt Đông Sơn. Lý Khắc can Hiến công rằng: “Thái tử lo việc cung phụng tế phẩm tế tự tông miếu xã tắc, là người sớm tối chăm lo việc ăn uống của nhà vua, cho nên gọi là Trủng tử. Nhà vua ra ngoài thì [thái tử phải ở nhà] coi giữ, có người coi giữ rồi thì [Thái tử phải] đi theo, đi theo thì gọi là Phủ quân (vỗ về quân binh), coi giữ thì gọi là Giám quốc (giám sát đất nước), là chế độ thời xưa vậy. Xét lẽ, cầm quân là việc của người chuyên mưu lược quân sự; ban bố hiệu lệnh, là chức trách của nhà vua và quan chính khanh, không phải việc của Thái tử. Quân đội cốt ở mệnh lệnh, phải bẩm xin quân mệnh thì không còn uy nghiêm, tự ra quân lệnh thì không còn hiếu thuận, cho nên người dòng đích thừa kế của nhà vua không thể là người thống lãnh quân đội được. Nhà vua xếp đặt quan chức không thỏa đáng thì người thắng lãnh quân đội lại không giữ được uy nghiêm, sao lại sai [Thái tử] làm việc đó?” Hiến công nói: “Quả nhân có nhiều con trai, còn chưa biết sẽ lập ai làm Thái tử.” Lý Khắc không đáp mà lui, đi gặp Thái tử. Thái tử hỏi: “Tôi sẽ bị phế phải không?” Lý Khắc đáp: “Thái tử gắng lên! [Nhà vua] lệnh cho [Thái tử] thống lĩnh quân đội, không cung kính [tuân theo] mới sợ, cớ gì bị phế: Vả lại điều ngài sợ là bất hiếu, chứ không sợ không được lập. Chỉ cần tu thân mình mà không trách vọng người khác, thì sẽ tránh được nạn.” Thái tử chỉ huy quân đội, Hiến công khoác thiên y*, đeo vòng kim quyết* cho. Lý Khắc thác bệnh, không theo Thái tử. Thái tử bèn đi thảo phạt Đông Sơn.

Năm thứ mười chín, Hiến công nói: “Ban đầu, các vị tiên quân ta là Trang bá, Vũ công đi tru diệt nội loạn ở Tấn, còn nước Quốc thường giúp Tấn thảo phạt ta [ở Khúc Ốc], lại giấu công tử bỏ trốn của Tấn, [nay] quả nhiên làm loạn. Nếu không tru diệt sẽ để lại mối lo cho con cháu.” Bèn sai Tuân Tức dùng ngựa ở Khuất Sản* và xe tốt bốn ngựa kéo [tặng vua nước Ngu] để mượn đường nước Ngu. Nước Ngu cho mượn đường, [nước Tấn] bèn thảo phạt nước Quắc, chiếm lấy ấp Hạ Dương của nước Quắc rồi về.

Hiến công nói riêng với Ly cơ rằng: “Ta muốn phế truất Thái tử để cho Hề Tề lên thay.” Ly cơ khóc nói: “Việc lập Thái tử, chư hầu đều đã biết, còn [Thái tử] lại nhiều lần cầm quân, trăm họ đều quy phụ theo, cớ sao vì tiện thiếp mà phế đích lập thứ? Nếu nhà vua nhất định làm thế, thiếp sẽ tự sát.” Ly cơ vờ khen Thái tử, nhưng lại ngầm sai người nói xấu Thái tử, [mục đích là] muốn lập con mình lên thay.

Năm thứ hai mươi mốt, Ly cơ bảo Thái tử rằng: “Nhà vua mơ thấy Tề Khương, Thái tử mau đến tế ở Khúc Ốc, rồi mang thịt tế về dâng lên nhà vua.” Thế là Thái tử tế mẹ mình là Tề khương ở Khúc Ốc, rồi dâng thịt tế lên Hiến công. Bấy giờ Hiến công ra ngoài đi săn, [Thái tử] để thịt ở trong cung. Ly cơ sai người cho thuốc độc vào trong thịt. Hai hôm sau*, Hiến công đi săn về, đầu bếp dâng thịt lên, Hiến công định ăn. Ly cơ ở bên cạnh ngăn lại, nói: “Thịt tế từ xa mang vào, nên thử trước.” Ném thịt xuống đất*, đất sùi lên; cho chó ăn, chó chết; cho Tiểu thần* ăn, Tiểu thần chết. Ly cơ khóc nói: “Thái tử sao nhẫn tâm vậy! Cha mình mà còn muốn giết để lên thay, huống hồ là người khác? Hơn nữa nhà vua già rồi, người chỉ còn trong một sớm một chiều, đã không thể đối đãi tử tế lại còn muốn giết đi?” Lại nói với Hiến công: “Sở dĩ Thái tử làm vậy, chẳng qua vì thiếp và Hề Tề mà thôi. Mẹ con thiếp nguyện tránh đến nước khác, hoặc sớm tự sát chứ không để bị Thái tử coi mẹ con thiếp như cá thịt vậy được. Ban đầu nhà vua định phế truất Thái tử, thiếp còn giận vì việc đó; đến hôm nay, thiếp thực tự thấy mình đã lầm.” Thái tử biết chuyện, chạy đến Tân Thành*. Hiến công tức giận, bèn giết sư phó của Thái tử là Đỗ Nguyên Khoản. Có người bảo Thái tử rằng: “Thuốc độc đó là do Ly cơ bỏ vào, sao Thái tử không đích thân thanh minh sự việc?” Thái tử đáp: “Vua ta già rồi, không có Ly cơ thì ăn không ngon, ngủ không yên. Nếu giải thích, vua cha sẽ càng giận. Không được.” Lại có người bảo Thái tử: “Hãy chạy sang nước khác đi.” Thái tử nói: “Mang tiếng xấu này mà sang nước khác, ai dung nạp ta? Ta chỉ còn cách tự sát thôi.” Ngày Mậu Thân tháng Mười hai, Thân Sinh tự sát ở Tân Thành.

Đúng lúc ấy Trùng Nhĩ và Di Ngô vào triều kiến [Hiến công]. Có người báo với Ly cơ rằng: “Hai công tử oán Ly cơ gièm pha giết chết Thái tử.” Ly cơ lo sợ, nhân đó hủy báng hai vị công tử: “Việc Thân Sinh cho thuốc độc vào thịt tế, hai công tử cũng biết.” Hai công tử nghe vậy, sợ hãi, Trùng Nhĩ chạy đến ấp Bồ, Di Ngô chạy đến ấp Khuất, giữ vững thành quách, đích thân phòng giữ. Trước đây, Hiến công sai Sĩ Vị xây thành cho hai công tử ở ấp Bồ và ấp Khuất, còn chưa xây xong. Di Ngô đem việc ấy báo cho Hiến công, Hiến công khiển trách Sĩ Vị. Sĩ Vị tạ lỗi rằng: “Biên thành ít giặc cướp, sao lại phải xây thành?” Lui về mà ca rằng: “Áo hồ cừu mượt như nhung, một nước có ba công tử, ta biết theo ai bây giờ?” Cuối cùng xây đắp xong thành quách. Đến khi Thân Sinh chết, hai vị công tử cũng về giữ thành của mình.

Năm thứ hai mươi hai, Hiến công giận trách hai con không từ biệt mà đã bỏ đi, cho rằng nhất định có âm mưu, bèn sai quân đến thảo phạt ấp Bồ. Có viên hoạn quan người ấp Bồ là Bột Đề bức ép Trùng Nhĩ tự sát, Trùng Nhĩ trèo tường bỏ trốn, viên hoạn quan đuổi theo chém đứt tay áo của Trùng Nhĩ. Trùng Nhĩ liền chạy sang nước Địch. [Hiến công] sai người thảo phạt ấp Khuất, người trong thành Khuất phòng giữ thành, không sao hạ được.

Năm đó, nước Tấn lại mượn đường nước Ngu để thảo phạt nước Quắc. Đại phu nước Ngu là Cung Chi Kỳ can vua nước Ngu rằng: “Nước Tấn không chỉ đơn thuần mượn đường đâu, họ sẽ diệt nước Ngu đấy.” Vua nước Ngu nói: “Nước Tấn cùng họ với ta, sẽ không thảo phạt ta đâu.” Cung Chi Kỳ nói: “Thái bá, Ngu trọng là con của Thái dương vậy, Thái bá trốn đi, nên không thể kế thừa vương vị. Quắc trọng, Quắc thúc là con của Vương quý, đều làm khanh sĩ cho Văn vương, công tích của họ được ghi trong sách của lương thất, cất trong Minh phủ*. Nếu [quân Tấn] đã diệt nước Quắc thì tiếc chi nước Ngu? Vả lại nước Ngu thân với nước Tấn có bằng Hoàn thúc, Trang bá không? Gia tộc của Hoàn thúc, Trang bá có tội gì mà đều bị [nước Tấn] diệt hết. Nước Ngu đối với nước Quắc, giống như môi với răng, môi hở thì răng lạnh.” Ngu công không nghe, bèn đồng ý cho nước Tấn mượn đường. Cung Chi Kỳ đưa gia tộc rời khỏi nước Ngu. Mùa đông năm ấy, nước Tấn diệt nước Quắc, Quốc công là Xú chạy sang nhà Chu. [Quân Tấn] trở về, đánh úp tiêu diệt nước Ngu, bắt sống Ngu công cho đến Đại phu Tỉnh Bá Bách Lý Hề làm bồi giá cho con gái [Tấn Hiến công] sang làm vợ Tần Mục công, rồi lo việc tế tư nước Ngu. Tuân Tức đem ngựa Khuất Sản trước đem tặng nước Ngu dâng cho Hiến công, Hiến công cười nói: “Ngựa thì là ngựa của ta, nhưng đã già rồi!”*

Năm thứ hai mươi ba, Hiến công bèn phái bọn Giả Hoa thảo phạt thành Khuất, thành Khuất vỡ. Di Ngô định chạy sang nước Địch. Ký Nhuế nói: “Không được, Trùng Nhĩ đã ở đấy, nay lại sang, nước Tấn ắt chuyển quân sang thảo phạt nước Địch, nước Địch sợ nước Tấn, họa sẽ lại lan đến. Chẳng bằng chạy sang nước Lương, nước Lương gần với nước Tần, nước Tần vốn mạnh, sau khi vua ta trăm tuổi có thể thỉnh cầu họ giúp về nước.” [Di Ngô] bèn chạy sang nước Lương. Năm thứ hai mươi lăm, nước Tấn thảo phạt nước Địch, nước Địch vì Trùng Nhĩ, cũng đánh nước Tấn ở Khiết Tang, quân Tấn giải vây rồi rút về.

Đương lúc bấy giờ nước Tấn mạnh, phía tây có Hà Tây, tiếp giáp biên giới với nước Tần, phía bắc giáp biên giới nước Địch, phía đông đến Hà Nhuế.

Em gái Ly cơ sinh Điệu tử.

Mùa hạ năm thứ hai mươi sáu, Tề Hoàn công hội chư hầu tại Quỳ Khâu. Tấn Hiến công ốm, đi sau, còn chưa đến nơi, thì gặp Tể Khổng nhà Chu. Tể Khổng nói: “Tề Hoàn công ngày càng kiêu căng, không chuộng đức mà chuộng xâm lược phương xa, chư hầu bất bình. Dù ngài không đi hội kiến, [nước Tề cũng] chẳng làm gì được nước Tấn.” Hiến công cũng đang ốm, lại quay trở về. [Hiến công] bệnh nặng thêm, bèn báo Tuân Tức rằng: “Ta lấy Hề Tề làm người kế thừa, tuổi y còn trẻ, các đại thần không phục, e sinh biến loạn, ông có thể giúp [ta] lập Hề Tề không?” Tuân Tức đáp: “Có thể.” Hiến công nói: “Ông dựa vào đâu?” Đáp rằng: “Dẫu nhà vua chết rồi sống lại, thì người sống [là thần đối với người chết đi sống lại là nhà vua] cũng không hổ thẹn điều gì, dựa vào đấy vậy.” Thế rồi phó thác Hề Tề cho Tuân Tức. Tuân Tức làm Tướng quốc, chủ trì chính sự trong nước. Tháng Chín mùa thu, Hiến công chết. Lý Khắc, Bi Trịnh muốn đưa Trùng Nhĩ trở về, bèn lợi dụng đồ đảng của ba công tử để làm loạn, bảo Tuấn Tức rằng: “Ba người oán rồi vùng lên, nước Tần và nước Tấn phụ giúp họ, ông sẽ làm thế nào?” Tuân Tức đáp: “Tôi không thể phụ lời ủy thác của tiên quân.” Tháng Mười, Lý Khắc giết Hề Tề ở chỗ thủ tang [Hiến công], Hiến công chưa được an táng. Tuân Tức định chết theo, có người cho rằng chẳng bằng lập em của Hề Tề là Điệu tử rồi phò tá. Tuân Tức lập Điệu tử rồi an táng Hiến công. Tháng Mười một, Lý Khắc giết Điệu tử ngay trong triều, Tuân Tức chết theo. Bậc quân tử nói: “Kinh Thi viết: 'Bạch khuê có vết, còn có thể mài, lời nói lỗi lầm, không thể sửa sai', câu đó để nói về Tuân Tức chăng! [Tuân Tức] không phụ lời hứa của mình.” Trước đây, Hiến công định thảo phạt Ly Nhung, bói quẻ rằng “Răng gây ra họa”.* Đến khi phá Ly Nhung, bắt được Ly cơ, sủng ái nàng, rốt cuộc khiến Tấn bị loạn.

Sau khi bọn Lý Khắc giết Hề Tề và Điệu tử, bèn sai người đón công tử Trùng Nhĩ ở nước Địch, muốn lập Trùng Nhĩ. Trùng Nhĩ từ tạ rằng: “Trái mệnh cha rồi bỏ chạy ra ngoài, đến khi cha chết lại không được theo lễ của con để hầu tang, Trùng Nhĩ sao dám trở về! Đại phu hãy đổi lập công tử khác đi.” Về báo với Lý Khắc, Lý Khắc sai người đón Di Ngô ở nước Lương. Di Ngô muốn về, Lã Sảnh và Khích Nhuế nói rằng: “Trong nước vẫn còn công tử có thể lập được vậy mà lại cầu tìm bên ngoài, khó tin. Xét thấy không sang nước Tần, cậy uy nước lớn để về nước thì e gặp nguy hiểm.” [Công tử Di Ngô] bèn sai Khích Nhuế đem hậu lễ sang hối lộ nước Tần, hẹn rằng: “Nếu được về nước, xin cắt đất Tây Hà của nước Tấn cho nước Tần.” Rồi gửi thư cho Lý Khắc rằng: “Nếu được lập, xin phân phong cho ngài ấp Phần Dương.” Tần Mục công bèn phát binh đưa Di Ngô trở về nước Tấn. Tề Hoàn công nghe tin nước Tấn có nội loại, cũng thống lãnh chư hầu đến nước Tấn. Quân Tần và Di Ngô cũng đến nước Tấn, nước Tề bèn sai Thấp Bằng hẹn với Tần cùng đưa Di Ngô về nước Tấn, lập làm Tấn quân, đó là Huệ công. Tề Hoàn công đến Cao Lương nước Tấn rồi rút quân về.

Huệ công Di Ngô năm thứ nhất, sai Bi Trịnh tạ từ với nước Tần rằng: “Ban đầu Di Ngô hứa cắt đất Tây Hà cho ngài, nay may mắn được về nước lên ngôi. Đại thần nói: 'Đất là đất của tiên quân, nhà vua lưu vong ở ngoài, sao có thể tự ý cắt cho nước Tần được?' Quả nhân tranh biện với họ mà không thể được, cho nên tạ lỗi với nước Tần.” [Di Ngô] cũng không phong ấp Phần Dương cho Lý Khắc, còn đoạt lấy quyền [của Lý Khắc]. Tháng Tư, Chu Tuyên vương sai Chu công Kỳ Phủ hội kiến các đại phu nước Tề và nước Tần cùng bái phỏng Tấn Huệ công. Do Trùng Nhĩ ở ngoài, nên Huệ công sợ Lý Khắc sẽ gây biến, bèn ban chết cho Lý Khắc. [Huệ công] bảo rằng: “Nếu không có Lý tử, quả nhân sẽ không được lập. Dẫu vậy, ngài cũng đã giết hai vua và một đại phu*, làm vua của ngài chẳng cũng khó ư?” Lý Khắc đáp: “Không phế truất họ đi, sao nhà vua có thể lên ngôi được? Muốn giết thần, chẳng lẽ không có lời nào khác chăng? Cho nên mới nói những lời như thế! Thần xin tuân mệnh.” Bèn dùng kiếm tự sát. Bấy giờ Bi Trịnh đi sứ sang tạ lỗi với nước Tần chưa về, nên không gặp nạn.

Tấn quân cải táng Cung Thái tử Thân Sinh. Mùa thu, Hồ Đột đến hạ quốc*, [bất ngờ] gặp [hồn phách của] Thân Sinh, Thân Sinh lên ngồi cùng xe với [Hồ Đột] rồi nói rằng*: “Di Ngô vô lễ, ta đã thỉnh cầu thiên đế [phạt kẻ có tội], sẽ đem nước Tấn trao cho nước Tần, nước Tần sẽ tế tự ta.” Hồ Đột đáp rằng: “Thần nghe nói thần linh không hưởng lễ của người không cùng tông tộc mình, việc tế tự của ngài chẳng phải sẽ đứt ư? Xin ngài hãy suy tính cho kỹ.” Thân Sinh nói: “Được, ta sẽ lại thỉnh cầu thiên đế. Mười ngày sau*, mé tây Tân Thành sẽ có một đồng cốt là hiện thân của ta.” [Hồ Đột] vừa đồng ý, bèn không nhìn thấy [Thân Sinh] đâu nữa. Đến hẹn [Hồ Đột] tới nơi hẹn, lại trông thấy [Thân Sinh], Thân Sinh nói với Hồ Đột rằng: “Thiên đế đồng ý trừng phạt kẻ có tội, sẽ thua trận ở đất Hàn [Nguyên].” Bọn trẻ bèn có đồng dao rằng: “Cung Thái tử cải táng rồi, mười bốn năm sau, Tấn cũng không hưng, hưng nhờ huynh trưởng.”

Bi Trịnh đi sứ sang nước Tần, nghe tin Lý Khắc bị trách phạt, bèn nói với Tần Mục công rằng: “Kỳ thực Lã Sảnh, Khích Xứng, Ký Nhuế không đồng ý [hối lộ nước Tần]. Nếu đem nhiều của cải hối lộ rồi mưu tính cùng họ, trục xuất vua Tấn, đưa Trùng Nhĩ về, việc ắt thành công.” Tần Mục công đồng ý, sai người cùng về báo cho nước Tấn, hối lộ nhiều của cho ba đại phu. Ba vị đại phu nói: “Lễ trọng lời ngọt, thế này Bi Trịnh ắt bán đứng bọn ta cho nước Tần rồi.” Bèn giết Bi Trịnh, Lý Khắc và Thất dư đại phu* đồ đảng của Bi Trịnh. Con của Bi Trịnh là Báo chạy sang nước Tần, đề nghị [nước Tần] thảo phạt nước Tấn, Mục công không nghe.

Sau khi Huệ công lên ngôi, bội ước việc cắt đất cho nước Tần và hứa phân phong cho Lý Khắc, tru diệt Thất dư đại phu, người trong nước không quy phụ. Năm thứ hai, nhà Chu sai Thiệu công và Quá* đến bái phỏng Tấn Huệ công, Huệ công hành lễ ngạo mạn, bị Thiệu công chê trách.

Năm thứ tư, nước Tấn bị nạn đói, phải xin mua thóc của nước Tần. Mục công hỏi Bách Lý Hề, Bách Lý Hề đáp rằng: “Thiên tai xảy ra, các nước lần lượt chịu nạn, cứu giúp lúc thiên tai, xót thương nước láng giềng, là đạo nghĩa của quốc gia. Hãy bán cho họ.” Con của Bi Trịnh là Báo lại bảo: “Hãy thảo phạt họ.” Mục công nói: “Vua họ tuy ác, nhưng dân họ có tội gì!" Rốt cuộc bán thóc cho, chuyển thóc từ đất Ung đến Giáng đô.

Năm thứ năm, nước Tần bị nạn đói, xin mua thóc của nước Tấn. Tấn quân bàn tính chuyện đó, Khánh Trịnh nói: “Nhờ Tần nên được lên ngôi, đã bội ước không cắt đất. Nước Tấn bị nạn đói, nước Tần còn bán thóc cho, nay nước Tần gặp nạn đói nên xin mua thóc, còn nghi ngại gì nữa? Còn tính toán làm gì!" Quắc Xạ nói: “Năm ngoái trời đem nước Tấn ban cho nước Tần, nước Tần không biết đường chiếm lấy lại còn bán thóc cho ta. Nay trời đem nước Tần tặng cho nước Tấn, sao nước Tấn có thể làm trái ý trời chứ? Xin hãy thảo phạt nước Tần.” Huệ công theo mưu kế của Quốc Xạ, không bán thóc cho nước Tần, còn phát binh thảo phạt nước Tần. Nước Tần cả giận, cũng phát binh thảo phạt nước Tấn.

Mùa xuân năm thứ sáu, Tần Mục công đem quân thảo phạt nước Tấn. Tấn Huệ công bảo Khánh Trịnh rằng: “Quân Tần vào sâu rồi, làm sao đây?” Trịnh nói: “Tần đưa nhà vua về nước [lên ngôi], nhà vua bội ước trong việc hối lộ cho họ*; nước Tấn gặp nạn đói, nước Tần chuyển thóc đến, nước Tần gặp nạn đói thì nước Tấn lại quay lưng, còn muốn thừa cơ họ gặp nạn đói mà tấn công: Quân họ tiến vào sâu chẳng cũng là phải ư?” Tấn Huệ công bói quẻ chọn người điều khiển chiến xa và ngồi hộ vệ bên phải*, [bói được] Khánh Trịnh là người tốt nhất. Huệ công nói: “Trịnh không nhún thuận.” Bèn đổi, lệnh cho Bộ Dương điều khiển chiến xa, Gia Bộc Đồ làm hộ vệ bên phải, tiến quân. Ngày Nhâm Tuất tháng Chín, quân của Tần Mục công và Tấn Huệ công giao chiến ở Hàn Nguyên. Ngựa của Huệ công bị lún trong bùn lầy không đi được, quân Tần kéo đến, Huệ công quẫn bách, triệu Khánh Trịnh đến điều khiển chiến xa. Trịnh nói: “Không theo lời quẻ bói, thua chẳng cũng đáng sao!” Rồi bèn bỏ đi. Huệ công đổi sang lệnh cho Lương Do Mi đến điều khiển chiến xa, Quốc Xạ hộ vệ bên phải, nghinh chiến với Tần Mục công. Các tráng sĩ của Tần Mục công phấn dũng xông lên đánh bại quân Tấn, quân Tấn thua trận, để sống mất Tần Mục công, trái lại còn khiến Tấn công bị bắt đưa về nước Tần. Nước Tần định đem [Huệ công] tế thượng đế. Chị của Tấn quân là phu nhân của Tần Mục công bèn mặc tang phục khóc lóc. Mục Công nói: “Bắt được Tấn hầu vốn là chuyện đáng vui mừng, nay nàng lại khóc lóc như thế. Vả lại ta từng nghe khi Cơ tử gặp Đường thúc lúc mới được phong, có nói rằng: 'Hậu duệ ông ta ắt sẽ lớn mạnh'. Vậy thì nước Tấn sao có thể diệt vong được!” Bèn cùng Tấn hầu lập minh ước ở Vương Thành rồi cho về. Tấn hầu cũng sai bọn Lã Sảnh báo với người trong nước rằng: “Cô tuy được về, nhưng không còn mặt mũi nào nhìn xã tắc nữa, hãy chọn ngày rồi lập Tử Ngữ lên thay.” Người Tấn nghe tin đó, ai nấy đều khóc. Tần Mục công hỏi Lý Sảnh: “Nước Tấn hòa thuận được không?” Đáp rằng: “Không hòa thuận được. Đám tiểu nhân sợ mất vua [thì nước loạn], [nước loạn thì] mất cha mẹ, chứ không sợ lập Tử Ngữ lên ngôi, còn nói rằng 'Nhất định báo thù, sao có thể thờ nước Nhung Địch* được'. Bậc quân tử thì yêu vua mà biết tội*, chờ mệnh lệnh nước Tần, nói rằng 'Nhất định báo đức'. Có hai lý do đó nên không hòa thuận được.”* Thế rồi Tần Mục Công đổi chỗ ở cho Tấn Huệ công, đãi bằng cỗ Thất lao*. Tháng Mười một, đưa Tấn hầu về. Tấn hầu về đến nước, giết Khánh Trịnh, sửa sang chính giáo. Bàn rằng: “Trùng Nhĩ ở bên ngoài, nhiều nước chư hầu xem việc đưa Trùng Nhĩ về sẽ có lợi [cho nước mình].” Muốn sai người đến nước Địch giết Trùng Nhĩ. Trùng Nhĩ nghe tin đó, liền chạy sang nước Tề.

Năm thứ tám, sai Thái tử Ngữ sang nước Tần làm con tin. Trước đây, khi Huệ công trốn sang nước Lương, Lương bá có đem con gái gả cho, sinh được một trai một gái. Lương bá bói quẻ, nói con trai thì làm tôi tớ cho người, con gái thì làm hầu thiếp cho người, cho nên con trai đặt tên là Ngữ*, con gái đặt tên là Thiếp.

Năm thứ mười, nước Tần diệt nước Lương. Lương bá thích việc thổ mộc, xây thành đào hào, sức dân cạn kiệt, dân chúng oán thán, họ nhiều lần tụ tập gây kinh động, nói “Giặc Tần đến”, dân sợ hãi nghi hoặc, rốt cuộc nước Tần diệt được nước Lương.

Năm thứ mười ba, Tấn Huệ công ốm, ở trong nước vẫn còn mấy người con. Thái tử Ngữ nói: “Mẹ ta nhà ở nước Lương, nay nước Lương bị nước Tần diệt rồi, ta ở ngoài nước thì bị nước Tần khinh thường, ở trong nước thì không được nước nào ủng hộ. Nếu nhà vua không qua khỏi, e rằng các đại phu coi thường ta, cuối cùng sẽ đổi lập công tử khác lên thay.” [Thái tử Ngữ] bèn bàn với vợ cùng trốn về nước Tấn. Người vợ nước Tần nói: “Chàng là Thái tử một nước, lại chịu nhục ở đây. Tần sai tiện thiếp hầu ngài, cốt để ngài yên tâm mà ở lại nước Tần. Ngài trốn rồi, thiếp không theo ngài, cũng không dám nói ra.” Tử Ngữ bèn trốn về nước Tấn. Tháng Chín năm thứ mười bốn, Huệ công chết, Thái tử Ngữ lên ngôi, đó là Hoài công.

Tử Ngữ trốn về, nước Tần oán Ngữ, bèn tìm công tử Trùng Nhĩ, muốn đưa Trùng Nhĩ về nước. Sau khi Tử Ngữ lên ngôi, sợ bị nước Tần thảo phạt, bèn lệnh những người trong nước theo Trùng Nhĩ trốn đều phải về nước theo kỳ hạn [đã định], đến kỳ hạn ai không về thì sẽ giết cả nhà người đó. Con của Hồ Đột là Mao cùng Yển theo Trùng Nhĩ sang nước Tần, Hồ Đột không chịu triệu hai con về. Hoài công tức giận, bỏ tù Hồ Đột. Đột nói: “Con thần phụng sự Trùng Nhĩ đã nhiều năm, nay triệu chúng về, là dạy chúng làm phản vua vậy, sao có thể dạy chúng làm thế được?” Cuối cùng Hoài Công giết Hồ Đột. Tần Mục Công bèn phát binh đưa Trùng Nhĩ về nước, [Trùng Nhĩ] sai người báo với đồ đảng của Loan [Chi], Khích [Cốc] làm nội ứng, giết Hoài công ở Cao Lương, đưa Trùng Nhĩ về. Trùng Nhĩ lên ngôi, đó là Văn công.

Tấn Văn Công Trùng Nhĩ là con của Tấn Hiến công. Từ nhỏ vốn yêu quý kẻ sĩ, năm mười bảy tuổi, đã có năm hiền sĩ [theo phò tá], đó là: Triệu Thôi, Hồ Yển Cửu Phạm - cậu của Văn Công, Giả Đà, Tiên Chẩn, Ngụy Vũ tử. Từ khi Hiến công còn làm Thái tử, Trùng Nhĩ vốn đã trưởng thành. Hiến công lên ngôi, [năm đó] Trùng Nhĩ hai mươi mốt tuổi. Hiến công năm thứ mười ba, vì [sủng ái] Ly cơ nên sai Trùng Nhĩ ra giữ Bồ Thành phòng thủ quân Tần. Hiến công năm thứ hai mươi mốt, Hiến công giết Thái tử Thân Sinh, Ly cơ gièm pha Trùng Nhĩ, [Trùng Nhĩ] lo sợ, không từ biệt Hiến công mà ra giữ Bồ Thành. Hiến công năm thứ hai mươi hai, Hiến công sai hoạn quan Lý Đề* gấp rút đuổi theo để giết Trùng Nhĩ. Trùng Nhĩ trèo tường trốn chạy, Lý Đề đuổi chém đứt tay áo Trùng Nhĩ. Trùng Nhĩ liền chạy sang nước Địch. Nước Địch là quê của mẹ Trùng Nhĩ. Bấy giờ Trùng Nhĩ bốn mươi ba tuổi. Theo Trùng Nhĩ có năm kẻ sĩ nói trên, ngoài ra có mấy chục người khác không rõ tên, cùng đến nước Địch.

Nước Địch thảo phạt Cao Như*, bắt được hai người con gái: đem người con gái lớn gả cho Trùng Nhĩ, sinh ra Bá Trù, Thúc Lưu; đem người con gái nhỏ gả cho Triệu Thôi, sinh ra Thuẫn. [Trùng Nhĩ] ở nước Địch được năm năm thì Tấn Hiến công chết, Lý Khắc đã giết Hề Tề, Điệu tử, bèn sai người nghinh đón, muốn lập Trùng Nhĩ lên ngôi. Trùng Nhĩ sợ bị giết, nhân đó cố từ chối, không dám về nước. Thế là người Tấn chuyển sang đón người em của [Trùng Nhĩ] là Di Ngô rồi lập làm vua, đó là Huệ công. Huệ công năm thứ bảy, lo sợ Trùng Nhĩ [về nước lên ngôi], bèn sai hoạn quan Lý Đề cùng tráng sĩ định giết Trùng Nhĩ. Trùng Nhĩ nghe tin đó, liền bàn mưu với bọn Triệu Thôi rằng: “Trước đây ta chạy sang nước Địch, không phải vì cho là họ có thể giúp ta hưng khởi*, mà vì gần gũi dễ sang, cho nên tạm dừng chân. Dừng chân đã lâu, vốn muốn rời đến nước lớn. Xét thấy, Tề Hoàn công thích làm điều thiện, có chí bá vương, thu nạp và cứu giúp chư hầu. Nay nghe nói Quản Trọng, Thấp Bằng đã chết, lúc này đang cần có bậc hiền năng phò tá, sao không qua đó?” Thế rồi lên đường. Trùng Nhĩ bảo vợ rằng: “Đợi ta hai mươi lăm năm mà không thấy trở lại, nàng hãy đi lấy chồng.” Người vợ cười nói: “Đợi đến hai mươi lăm năm thì cây bách trên mộ thiếp đã lớn rồi. Dẫu vậy, thiếp sẽ đợi chàng.” Trùng Nhĩ ở nước Địch cả thảy mười hai năm rồi rời đi.

[Trùng Nhĩ] đi qua nước Vệ, Vệ Văn công tiếp đãi không theo lễ. Bỏ đi, qua Ngũ Lộc, bị đói, phải xin ăn người dân ở đó, người dân đem cho rổ đầy đất. Trùng Nhĩ tức giận. Triệu Thôi nói: “Cho đất là có đất vậy, ngài hãy vái mà nhận lấy.”

[Trùng Nhĩ] đến nước Tề, Tề Hoàn công dùng hậu lễ khoản đãi, rồi đem con gái trong tông tộc gả cho, tặng hai mươi cỗ binh xa, mỗi cỗ bốn ngựa, Trùng Nhĩ sống yên ổn tại đó. Trùng Nhĩ đến nước Tề được hai năm thì Hoàn công chết, gặp lúc bọn Thụ Đao gây nội loạn, Tề Hiếu công lên ngôi, quân chư hầu nhiều lần kéo đến. [Trùng Nhĩ] ở lại nước Tề cả thảy năm năm. Trùng Nhĩ yêu người vợ nước Tề, không có ý muốn rời đi. Triệu Thôi, Cữu Phạm bèn bàn mưu về việc rời khỏi nước Tề dưới gốc cây dâu. Hầu gái của người vợ nước Tề ở trên cây dâu nghe được, đem việc đó báo với chủ. Chủ nhân bèn giết hầu gái, rồi khuyên Trùng Nhĩ mau lên đường. Trùng Nhĩ nói: “Người ta sống trên đời chỉ mong được an lạc, đâu cần biết việc gì khác! [Ta] quyết chết ở đây, chẳng đi đâu nữa.” Người vợ nước Tề nói: “Chàng là công tử của một nước, cùng quẫn mới đến đây, các hiền sĩ đi theo đều coi chàng như số mệnh của họ. Chàng không mau về nước, báo đáp công lao khó nhọc của bề tôi, ngược lại còn lưu luyến nữ sắc, thiếp trộm hổ thẹn thay cho chàng. Vả lại không cầu thì biết đến bao giờ mới thành công?” [Người vợ nước Tề của Trùng Nhĩ] bèn bàn mưu cùng bọn Triệu Thôi, chuốc Trùng Nhĩ say, cho lên xe rồi chở đi. Xe đã đi xa Trùng Nhĩ mới tỉnh, cả giận, rút qua định giết Cữu Phạm. Cữu Phạm nói: “Giết thần mà thành toàn cho ngài, Yển xin nguyện chết.” Trùng Nhĩ nói: “Việc không thành, ta sẽ ăn thịt cậu*.” Cữu Phạm nói: “Việc không thành, thịt Phạm tanh tưởi, ăn thế nào được?” Bèn thôi, rồi lên đường.

[Trùng Nhĩ qua nước Tào, Tào Cung công vô lễ, muốn xem xương sườn nối liền của Trùng Nhĩ. Đại phu của nước Tào là Hy Phụ Ky nói: “Tấn công tử là người hiền, lại cùng họ, cùng khốn mới qua nước ta, sao có thể vô lễ được!” Cung công không chịu nghe theo. Phụ Ky bèn ngầm tặng đồ ăn cho Trùng Nhĩ, giấu ngọc bích phía dưới. Trùng Nhĩ nhận đồ ăn, nhưng trả lại ngọc bích.

[Trùng Nhĩ] bỏ đi, qua nước Tống. Tống Tương công mới bị quân Sở làm cho khốn đốn, bị thương ở bên sông Hoằng, nghe nói Trùng Nhĩ hiền năng, bèn dùng quốc lễ* tiếp đãi Trùng Nhĩ. Quan Tư mã nước Tống là Công Tôn Cố vốn thân thiết với Cữu Phạm, nói: “Tống là nước nhỏ mới bị nước Sở làm cho khốn đốn, không đủ để giúp các vị về nước, hãy sang nước lớn.” [Trùng Nhĩ] bèn đi.

Qua nước Trịnh, Trịnh Văn công không dùng lễ tiếp đãi. Trịnh Thúc Chiêm can vua mình rằng: “Tấn công tử là người hiền, còn những người đi theo đều có tài Tướng quốc, hơn nữa lại cùng họ. Gốc gác của nước Trịnh vốn từ Chu Lệ vương, còn gốc gác của nước Tấn vốn từ Chu Vũ vương.” Trịnh quân nói: “công tử của chư hầu lưu vong qua đây rất đông, sao có thể tận lễ hết được!” Thúc Chiêm nói: “Nhà vua không dùng lễ tiếp đãi, chẳng bằng hãy giết đi, nếu không sau sẽ thành mối họa cho đất nước.” Trịnh quân không nghe.

Trùng Nhĩ rời nước Trịnh sang nước Sở, Sở Thành vương dùng lễ ngang với chư hầu để khoản đãi, Trùng Nhĩ tạ từ không dám nhận. Triệu Thôi nói: “Ngài lưu vong bên ngoài hơn chục năm, nước nhỏ khinh ngài, huống chi nước lớn? Nay Sở là nước lớn mà vẫn [dùng lễ chư hầu] tiếp đãi ngài, ngài không nên khiêm nhượng, đó là trời khai mở cho ngài vậy.” [Trùng Nhĩ] bèn dùng lễ của khách để hội kiến Thành vương. Thành vương hậu đãi Trùng Nhĩ, Trùng Nhĩ hết mực khiêm cung. Thành vương hỏi: “Nếu ngài về nước, sẽ lấy gì để báo đáp quả nhân?” Trùng Nhĩ đáp: “Lông vũ, lông mao, răng, sừng, ngọc, lụa trắng, quân vương có dư rồi, chưa biết lấy gì báo đáp.” Thành vương hỏi: “Dù như thế, nhưng rốt cuộc ngài lấy gì báo đáp quả nhân* đây?” Trùng Nhĩ đáp: “Nếu bất đắc dĩ gặp binh xa của quân vương ở bình nguyên, chằm lớn, xin tránh nhường ngài ba xá*.” Tướng nước Sở là Tử Ngọc tức giận nói: “Quân vương đãi ngộ Tấn công tử rất trọng hậu, nay Trùng Nhĩ nói lời không cung thuận, xin hãy giết đi.” Thành vương nói: “Tấn công tử là người hiền, lại khốn quẫn ở ngoài lâu ngày, người đi theo đều là hiền tài của quốc gia, đó là trời an bài, sao có thể giết được? Vả lại [trước mặt ta] người ta không thể nói một cách khinh suất!” [Trùng Nhĩ] ở nước Sở được mấy tháng, thì Thái tử Ngữ nước Tấn trốn khỏi nước Tần, nước Tần oán trách Ngữ; nghe nói Trùng Nhĩ ở nước Sở, bèn triệu mời Trùng Nhĩ. Thành vương nói: “Nước Sở ở xa, lại qua mấy nước mới đến nước Tấn. Nước Tần và nước Tấn giáp biên, Tần quân là người hiền năng, ngài hãy gắng lên đường!” Rồi dùng hậu lễ tống tiễn Trùng Nhĩ.

Trùng Nhĩ đến nước Tần, Mục Công đem năm người con gái trong tông tộc gả cho Trùng Nhĩ, vợ cũ của Tử Ngữ cũng theo*. Trùng Nhĩ không muốn nhận, Tư không Quý tử nói: “Nước của y còn đánh, huống chi là vợ cũ! Hãy nhận để kết thân với nước Tần rồi xin nước Tần đưa về nước, ngài câu nệ chút lễ mọn mà quên nỗi nhục lớn chăng!" [Trùng Nhĩ] bèn nhận. Mục Công cả mừng, cùng Trùng Nhĩ uống rượu. Triệu Thôi hát bài thơ “Thử miêu”*. Mục công nói: “Biết ngài nóng lòng muốn về nước rồi.” Triệu Thôi và Trùng Nhĩ xuống chỗ ngồi, vái hai vái nói: “Bề tôi côi cút ngóng vua, như bách cốc trông mưa vậy.” Bấy giờ là mùa thu năm Tấn Huệ công thứ mười bốn. Huệ công chết vào tháng Chín, Tử Ngữ lên thay. Tháng Mười một, an táng Huệ công. Tháng Mười hai, đại phu nước Tấn là bọn Loan Chi, Khích Cốc nghe tin Trùng Nhĩ đang ở nước Tần, đều ngầm đến khuyên Trùng Nhĩ, Triệu Thôi về nước, người làm nội ứng rất đông. Thế là Tần Mục công bèn phát binh hộ tống Trùng Nhĩ về nước Tấn. Nước Tấn nghe tin quân Tần kéo đến, cũng phát binh chống cự. Nhưng đều ngầm biết công tử Trùng Nhĩ trở về. Chỉ có đám đại thần hiển quý trước đây của Huệ công là bọn Lã [Sảnh] và Khích [Nhuế] là không muốn lập Trùng Nhĩ. Trùng Nhĩ lưu vong ở ngoài cả thảy mười chín năm mới được trở về, bấy giờ đã sáu mươi hai tuổi, người Tấn phần nhiều quy phụ theo.

Mùa xuân, Văn công năm thứ nhất, nước Tần đưa Trùng Nhĩ đến sông Hoàng Hà. Cữu Phạm nói: “Thần theo nhà vua đi khắp thiên hạ, lỗi lầm cũng nhiều. Thần còn biết thế, huống nữa là ngài? Xin ra đi từ đây.” Trùng Nhĩ nói: “Nếu về nước mà không về cùng Tử Phạm, xin Hà Bá hãy xem đây!” Bèn ném ngọc bích xuống sông Hoàng Hà để thề với Tử Phạm. Bấy giờ Giới Tử Thôi đi theo, đang ở trên thuyền, mới cười nói rằng: “Trời thực đã khai mở cho công tử, còn Tử Phạm lại cho đó là công của mình để rồi ngã giá với người, thật hổ thẹn. Tôi không muốn cùng vị trí với ông ta.” Bèn ngầm tự qua sông Hoàng Hà. Quân Tần bao vây Lệnh Hồ, quân Tấn đóng ở Lư Liễu. Ngày Tân Sửu tháng Hai, Cữu Phạm cùng các đại phu nước Tần và nước Tấn hội minh ở đất Tuân. Ngày Nhâm Dần, Trùng Nhĩ vào quân doanh nước Tấn. Ngày Bính Ngọ, [Trùng Nhĩ] vào Khúc Ốc. Ngày Đinh Mùi, triều bái ở Vũ cung, lên ngôi làm Tấn quân, đó là Văn công. Quần thần đều đến. Hoài công Ngữ chạy đến Cao Lương. Ngày Mậu Thân, [Văn công] sai người giết Hoài công.

Các đại thần cũ của Hoài công là Lã Sảnh, Khích Nhuế vốn không quy phụ Văn công, [đến khi] Văn công lên ngôi, sợ bị giết, bèn muốn cùng đồ đảng bàn mưu đốt cung của Văn công, giết chết Văn công. Văn công không biết [âm mưu của họ]. Viên hoạn quan trước đây từng muốn giết Văn công là Lý Đề biết được âm mưu đó, muốn báo cho Văn công để xóa tội trước đây, liền cầu kiến Văn công. Văn công không gặp, sai người trách rằng: “Việc ở Bồ Thành, người chém đứt tay áo ta. Về sau, ta cùng Địch quân đi săn, ngươi vì Huệ công đến thỉnh cầu [Địch quân] giết ta. Huệ công hạn cho ngươi ba ngày phải đến, thế mà người một ngày đã đến, sao mà nhanh thế? Ngươi nhớ những việc đó chứ.” Viên hoạn quan nói: “Thần là kẻ từng bị dao cưa*, không dám hai lòng thờ vua mà phản chúa, cho nên đắc tội với nhà vua. Nay quân vương đã về nước, xin đừng nhắc lại chuyện đất Bồ đất Địch nữa! Huống nữa Quản Trọng bắn trúng khóa thắt lưng của Hoàn công, Hoàn công nhờ ông ta mà xưng bá. Nay kẻ từng bị cung hình này vì có việc đến bẩm cáo mà nhà vua không gặp, họa sắp tới nơi rồi.” Thế là [Văn công] triệu kiến, [Lý Đề] bèn đem âm mưu của bọn Lã Sảnh, Khích Nhuế báo với Văn công. Văn công định triệu Lã Sảnh, Khích Nhuế, song bọn Lã, Khích nhiều đồng đảng, Văn công e sợ mình mới về nước, người trong nước bán đứng mình, bèn lẳng lặng vi hành, hội kiến Tần Mục Công ở Vương Thành, người trong nước không ai hay biết việc đó. Ngày Kỷ Sửu tháng Ba, quả nhiên bọn Lã Sảnh, Khích Nhuế làm phản, đốt cung vua nhưng không bắt được Văn công. Quân hộ vệ của Văn công giao chiến với bọn Lã, Khích, Lã Sảnh và Khích Nhuế dẫn quân định chạy, Tần Mục công dụ bọn Lã, Khích [sang nước Tần], rồi giết ngay bên sông Hoàng Hà, nước Tấn trở lại yên ổn, Văn công được trở về. Mùa hạ, [Văn công] đón phu nhân ở nước Tần, người con gái được nước Tần gả cho Văn công cuối cùng được làm phu nhân. Nước Tần đưa ba nghìn người đến làm hộ vệ, để phòng bị họa loạn ở nước Tấn.

Văn công sửa sang chính lệnh, thi ơn trăm họ. Ban thưởng cho người theo mình lưu vong và bề tôi có công, người có công lớn thì được phong ấp, người có công nhỏ thì được ban tước tôn quý. [Văn công còn] chưa ban thưởng được khắp lượt, Chu Tương vương do có người em là Đái gây họa nên phải chạy ra ở đất Trịnh, [Tương vương] cho người đến cấp báo với nước Tấn. Nước Tấn mới yên định, cũng muốn phát binh, nhưng sợ sinh loạn khác, cho nên chưa ban thưởng đến người đã theo Văn công lưu vong rồi ẩn cư là Giới Tử Thôi. Thôi cũng không nói đến bổng lộc, bổng lộc cũng chưa ban đến Thôi. Thôi nói: “Hiến công có chín người con, chỉ còn nhà vua mà thôi. Huệ công, Hoài công không có ai thân, trong ngoài đều bỏ họ; trời chưa tuyệt diệt nước Tấn, ắt sẽ có người làm chủ, người chủ việc tế tự nước Tấn, không phải nhà vua thì còn ai nữa? Trời thực đã khai mở cho nhà vua, mấy người kia cho là công sức của mình, chẳng phải là xằng bậy ư? Đánh cắp của cải của người gọi là ăn trộm, huống hồ là tham công của trời cho là sức của mình? Kẻ dưới có tội mạo nhận công lao, người trên ban thưởng theo sự gian trá của họ, trên dưới dối nhau, khó cùng sống chung!” Mẹ Thôi nói: “Sao không cầu xin ban thưởng, đến chết thế này còn oán ai nữa?” Thôi đáp: “Biết là lầm lỗi mà còn bắt chước, tội càng thêm nặng. Vả lại nói ra lời oán trách, thì không ăn lộc của người nữa.” Người mẹ nói: “Cũng nên để vua biết việc, con thấy sao?” Đáp rằng: “Lời nói là văn sức của bản thân; thân muốn ẩn, còn dùng văn sức làm gì? Văn sức bản thân, đó là mong hiển đạt vậy.” Người mẹ nói: “Liệu con có làm được như thế chăng? Mẹ sẽ cùng con ẩn cư.” [Thế rồi hai mẹ con Giới Tử Thôi đi ẩn cư], đến chết không xuất hiện nữa.

Người tùy tùng cùng Giới Tử Thôi thương xót, bèn viết thư treo ở cổng cung, rằng: “Rồng muốn bay lên trời, cần năm rắn phụ giúp*. Rồng đã lên mây, bốn rắn thảy đều được vào chỗ của nó, còn một con ai oán, rốt cuộc không biết ở đâu.” Văn công ra ngoài, thấy bức thư đó, nói: “Đây là nói Giới Tử Thôi vậy. Ta đang lo lắng việc của vương thất, chưa xét đến công lao của ông ta.” [Văn công] sai người triệu [Thôi] đến thì đã trốn rồi. Bèn cầu tìm xem ở đâu, nghe nói [Thôi] đã vào trong núi Miên Thượng, thế là Văn công đem vùng đất quanh núi Miên Thượng phong cho Giới Tử Thôi, lấy đó làm đất của Giới Thôi, gọi là Giới Sơn, “để ghi nhớ lỗi lầm của ta, cũng là nhằm biểu dương người thiện”.

Bề tôi hèn mọn theo [Văn công] lưu vong là Hồ Thúc nói: “Nhà vua ba lần* ban thưởng, đều không thưởng đến thần, dám xin thỉnh tội.” Văn công đáp rằng: “Xét lẽ, dùng nhân nghĩa dẫn dắt ta, dùng đức huệ làm khuôn phép cho ta, người như thế được nhận thưởng hạng nhất. Dùng hành động phụ giúp ta, cuối cùng khiến ta thành tựu, người như thế được nhận thưởng hạng nhì. Xông pha trong cảnh mũi tên hòn đạn, có công hãn mã, người như thế nhận thưởng hạng ba. Ngươi dùng sức phụng sự ta mà không bổ khuyết chỗ thiếu sót của ta, như thế được nhận thưởng hạng tư. Sau khi thưởng ba hạng trước, mới thưởng đến ngươi.” Người Tấn nghe vậy đều vui mừng.

Mùa xuân năm thứ hai, quân Tần đóng ở vùng đất phía trên sông Hoàng Hà*, chuẩn bị đưa Chu vương về nước. Triệu Thôi nói rằng: “Muốn xưng bá không gì hơn việc đưa Chu vương về, tôn sùng nhà Chu. Nhà Chu và nước Tấn cùng họ, trước đó nước Tấn không đưa Chu vương, sau lại để nước Tần đưa về, thì không lấy gì để hiệu lệnh thiên hạ. Nay tôn phụng Chu vương, đó là vốn liếng của nước Tấn vậy.” Ngày Giáp Thìn tháng Ba, nước Tấn bèn phát binh đến Dương Phàn*, bao vây đất Ôn, đưa Tương vương về Chu. Tháng Tư, giết em của Chu Tương vương là Đái. Chu Tương vương tặng đất Hà Nhuế và Dương Phàn cho nước Tấn.

Năm thứ tư, Sở Thành vương cùng chư hầu bao vây nước Tống, Công Tôn Cố nước Tống sang nước Tấn cấp báo, Tiên Chẩn nói: “Báo ơn*, định ngôi bá chủ chính ở lúc này vậy.” Hồ Yển nói: “Nước Sở mới chiếm được nước Tào, lại mới thông hôn với nước Vệ, nếu thảo phạt nước Tào và nước Vệ, nước Sở ắt cứu viện, thì nước Tống sẽ tránh bị bao vây.” Thế là nước Tấn lập ra ba quân*. Triệu Thôi tiến cử Khích Cốc nắm trung quân, Khích Trăn làm phụ tá; sai Hồ Yển chỉ huy thượng quân, Hồ Mao làm phụ tá, mệnh cho Triệu Thôi làm chức khanh; Loan Chi chỉ huy hạ quân, Tiên Chẩn làm phụ tá; Tuân Lâm Phủ điều khiển chiến xa [cho Văn công], Ngụy Xu làm hộ vệ bên phải, tiến quân đi thảo phạt. Tháng Mười hai, mùa đông, quân Tấn trước tiên đánh hạ Sơn Đông, rồi đem ấp Nguyên phong cho Triệu Thôi.

Mùa xuân năm thứ năm, Tấn Văn công muốn thảo phạt nước Tào, mượn đường của nước Vệ, người Việt không cho. Đành phải kéo quân vòng xuống phía nam rồi vượt sông Hoàng Hà, xâm chiếm nước Tào, thảo phạt nước Vệ. Tháng Giêng, chiếm Ngũ Lộc. Tháng Hai, Tấn hầu và Tề hầu hội minh ở Liễm Vu*. Vệ hầu đề nghị kết minh với nước Tấn, người Tấn không đồng ý. Vệ hầu muốn kết minh với nước Sở, người trong nước không muốn, cho nên người nước Vệ trục xuất vua nước mình để làm vui lòng nước Tấn. Vệ hầu ở Tương Ngưu, công tử Mãi phòng giữ nước Vệ. Nước Sở cứu nước Vệ, không thành công. Tấn hầu bao vây nước Tào. Ngày Bính Ngọ tháng Ba, quân Tấn tấn công vào [đô ấp] nước Tào, kể tội Tào hầu vì không nghe lời của Hy Phụ Ky, lại cho đến ba trăm mỹ nữ ngồi xe có rèm che [dành cho đại phu]. [Tấn hầu] lệnh cho quân binh không được vào chỗ tông tộc Hy Phụ Ky để báo đền ơn đức. Nước Sở bao vây nước Tống, nước Tống lại cấp báo với nước Tấn. Văn công muốn cứu viện thì phải đánh nước Sở, nhưng vì nước Sở từng có ơn đức, [nên Văn công] không muốn đánh; muốn giải vây cho nước Tống, do nước Tống lại cũng từng có ơn đức với nước Tấn, vì thế Văn công lo nghĩ. Tiên Chẩn nói: “Bắt Tào bá, chia đất của nước Tào và nước Vệ cho nước Tống, nước Sở kíp cứu nước Tào và nước Vệ, như thế sẽ giải vây được cho nước Tống.” Thế là Văn công theo kế đó, rồi Sở Thành vương bèn dẫn quân về.

Tướng nước Sở là Tử Ngọc nói: “Nhà vua đãi ngộ nước Tấn rất trọng hậu, nay biết nước Sở sẽ kíp cứu viện nước Tào và nước Vệ nên cố ý thảo phạt họ, đó là khinh thường nhà vua.” Thành vương nói: “Tấn hầu lưu vong ở ngoài mười chín năm trời, bị khốn lâu ngày, kết quả là được về nước, nguy nan tai ách đều biết rất rõ, khéo dùng dân mình, do trời khai mở, không thể chống nổi.” Tử Ngọc đề nghị* rằng: “Thần không dám đảm bảo nhất định thành công, chỉ mong ngăn hết những lời gièm pha dối trá.” Sở vương giận, chỉ giao cho một ít binh lính. Thế rồi Tử Ngọc sai Uyển Xuân sang báo với Tấn hầu rằng: “Xin khôi phục đất của Vệ hầu, mà phân phong cho nước Tào, thần cũng sẽ giải vây nước Tống.” Cữu Phạm nói: “Tử Ngọc vô lễ, quân vương là vua mà chỉ được một, ông ta là bề tôi nước Sở mà đòi được hai, chớ có đồng ý.” Tiên Chẩn nói: “Khiến người được yên định, đó là lễ. Nước Sở nói một lời mà yên định được ba nước, ngài nói một lời mà diệt vong cả ba nước, ta mới là vô lễ. Không đồng ý với nước Sở, là vứt bỏ nước Tống vậy. Chẳng bằng ngầm đồng ý với nước Tào và nước Vệ để dẫn dụ họ, bắt Uyển Xuân để chọc giận nước Sở, đợi khi giao chiến xong [xem thắng thua ra sao] rồi tính sau.” Tấn hầu bèn bỏ tù Uyển Xuân ở nước Vệ, lại ngầm đồng ý khôi phục cho nước Tào và nước Vệ. Nước Tào và nước Vệ tuyên bố tuyệt giao với nước Sở. Đắc Thần* nước Sở tức giận, tiến đánh quân Tấn, quân Tấn lui. Viên quân lại hỏi: “Sao lại lui?” Văn công đáp: “Khi xưa ta ở nước Sở, có giao ước lui ba xá, há bội ước ru?” Quân Sở muốn rút, Đắc Thần không chịu. Ngày Mậu Thìn tháng Tư, Tống công [Thành công Vương Thần], tướng nước Tề [Quốc Quy Phủ], tướng nước Tần [Tiểu Tử Ngân] cùng Tấn hầu đóng quân ở Thành Bộc. Ngày Kỷ Tỵ, giao chiến với quân Sở, quân Sở thua, Đắc Thần thu thập tàn quân rút lui. Ngày Giáp Ngọ, quân Tấn về đến Hành Ung, xây dựng hành cung cho Chu vương ở Tiễn Thổ.

Ban trước, nước Trịnh [dẫn quân sang] giúp Sở, [sau thấy] nước Sở bị thua, thì sợ hãi, sai người xin kết minh với Tấn hầu. Tấn hầu cùng Trịnh bá kết minh.

Ngày Đinh Mùi tháng Năm, dâng tù binh nước Sở cho nhà Chu cùng một trăm cỗ xe tứ mã bọc giáp, một nghìn bộ tốt. Thiên tử sai Vương tử Hổ mệnh cho Tấn hầu làm bá, ban cỗ xe lớn trang sức bằng vàng, cây cung màu đỏ cùng trăm mũi tên, cung đen cùng nghìn mũi tên, một nậm rượu nếp than*, chén tế thần bằng ngọc khuê, ba trăm quân hổ bôn*. Tấn hầu ba lần từ tạ, sau đó dập đầu nhận lấy. Chu vương làm thiên “Tấn Văn hầu mệnh”* rằng: “Chu Hương kính cẩn nói: Bá phụ dùng nghĩa khiến chư hầu hòa mục, phát dương sự nghiệp của Văn vương, Vũ vương. Văn vương, Vũ vương biết thận trọng làm sáng đức, rạng rỡ trên trời, tiếng tốt lan khắp chúng dân, thế nên trời trao mệnh làm đế cho Văn vương, Vũ vương. Trưởng bối đoái nghĩ đến trẫm, tiếp tục phụ giúp, khiến trẫm mãi giữ ngôi vị.” Thế rồi Tấn Văn công xưng bá. Ngày Quý Hợi, Vương tử Hổ kết minh với chư hầu ở vương đình.

Nước Tấn thiêu trận địa của quân Sở, lửa cháy mấy ngày không tắt, Văn công than thở. Tả hữu mới hỏi rằng: “Đánh thắng nước Sở mà nhà vua còn ưu phiền, sao vậy?” Văn công đáp: “Ta nghe nói người chiến thắng mà thấy tự an, chỉ thánh nhân thôi, cho nên sợ. Huống chi Tử Ngọc vẫn còn, làm sao vui cho được!” Tử Ngọc thua trận trở về, Sở Thành vương giận vì [Tử Ngọc] không nghe lời, tham đánh với Tấn, trách tội Tử Ngọc, Tử Ngọc tự sát. Tấn Văn công nói: “Ta đánh bên ngoài, Sở giết bên trong, trong ngoài hô ứng với nhau.” Bấy giờ mới vui.

Tháng Sáu, người Tấn lại đưa Vệ hầu về nước. Ngày Nhâm Ngọ, Tấn hầu vượt Hoàng Hà lên phía bắc để về nước. [Tấn hầu] tiến hành ban thưởng, Hồ Yển đứng đầu. Có người nói: “Việc ở Thành Bộc là mưu của Tiên Chẩn.” Văn công mới bảo: “Việc ở Thành Bộc, Yển nói ta không tin. Tiên Chẩn nói: 'Việc quân lấy thắng làm trọng', ta theo đó nên thắng lợi. Nhưng đó là ý kiến nhất thời, còn lời Yển là công lao muôn đời, sao lại lấy cái lợi nhất thời đặt trên công lao muôn đời được? Vì thế cho Hồ Yển công đầu.”

Mùa đông, Tấn hầu hội chư hầu ở đất Ôn, muốn thống lãnh chư hầu triều kiến nhà Chu. Sức không đủ, sợ có kẻ phản lại, bèn sai người đến bảo Chu Tương vương đi tuần thú ở Hà Dương. Ngày Nhâm Thân, bèn thống lãnh chư hầu triều kiến Chu vương ở Tiễn Thổ. Khổng tử đọc sử đến đoạn chép về Tấn Văn công, nói: “Chư hầu không triệu Chu vương, Chu vương tuần thú ở Hà Dương là Kinh Xuân Thu nói tránh đi vậy.”

Ngày Đinh Sửu, chư hầu bao vây nước Hứa. Có người bề tôi của Tào bá nói với Tấn hầu rằng: “Tề Hoàn công hội họp chư hầu mà bảo tồn cho nước khác họ, nay ngài hội họp chư hầu mà lại diệt nước cùng họ. Tào là hậu duệ của Thúc Chấn Đạc; Tấn là hậu duệ của Đường thúc. Hội họp chư hầu mà diệt nước anh em, đó là phi lễ.” Tấn hầu vui, khôi phục [ngôi vị] cho Tào bá.

Bấy giờ nước Tấn bắt đầu lập ra ba hàng* quân. Tuân Lâm Phủ chỉ huy Trung hàng, Tiên Cốc chỉ huy Hữu hàng, Tiên Miệt chỉ huy Tả hàng.

Năm thứ bảy, Tấn Văn công, Tần Mục công cùng bao vây nước Trịnh, lấy lý do nước Trịnh từng vô lễ với Văn công khi ông lưu vong qua, lúc đến Thành Bộc, nước Trịnh lại trợ giúp cho nước Sở. [Văn công] bao vây nước Trịnh, là muốn có được Thúc Chiêm. Thúc Chiêm nghe vậy, tự sát. Nước Trịnh đem xác Thúc Chiêm báo với nước Tấn. Tấn Văn công nói: “Nhất định phải bắt vua nước Trịnh mới cam lòng.” Vua nước Trịnh sợ, bèn lén sai sứ nói với Tần Mục Công: “Diệt nước Trịnh để hậu đãi nước Tấn, đó là lợi cho nước Tấn mà không lợi cho nước Tần. Sao ngài không giải vây nước Trịnh, khiến Trịnh thành nước giao hảo ở đường phía đông?”* Tần bá mừng, bãi binh. Nước Tấn cũng bãi binh.

Mùa đông năm thứ chín, Tấn Văn công chết, con là Tương Công Hoan lên thay. Năm này Trịnh bá cũng chết.

Người Trịnh có kẻ bán đứng nước mình cho nước Tần, Tần Mục công phát binh sang tập kích nước Trịnh. Tháng Mười hai, quân Tần qua ngoại vi nước Tấn. Mùa xuân năm Tương công thứ nhất, quân Tần đi qua nhà Chu, vô lễ, Vương Tôn Mãn chỉ trích quân Tần. Quân Tần kéo đến đất Hoạt, thương nhân nước Trịnh là Huyền Cao định đến buôn bán ở nhà Chu, [trên đường đi] gặp quân Tần, bèn đem mười hai con bò úy lạo quân Tần. Quân Tần kinh ngạc rút về*, diệt nước Hoạt rồi lui binh.

Tiên Chẩn nước Tấn nói rằng: “Tần bá không dùng Kiển thúc, làm trái tâm nguyện dân chúng, đó là nguyên nhân có thể đánh Tần.” Loan Chi nói: “Còn chưa báo ơn tiên quân được Tần bá thi ơn, lại đánh nước Tần, không được.” Tiên Chẩn nói: “Tần khinh thường vua ta côi cút*, đánh nước cùng họ với ta, có đức gì mà phải báo?” Bèn đánh nước Tần. Trong công mặc tang phục màu đen. Tháng Tư, đánh bại quân Tần ở Hào Sơn, bắt sống ba tướng của nước Tần là Mạnh Minh Thị, Tây Khất Thuật, Bạch Ất Bính đem về. Rồi [Tương công] mặc tang phục màu đen an táng Văn công. Phu nhân của Văn công là người con gái nước Tần nói với Tương công rằng: “Nước Tần muốn có được ba tướng đó để giết đi.” Tương công đồng ý, cho về. Tiên Chẩn nghe tin đó, bảo Tương công rằng: “Tai họa phát sinh từ đó đấy.” Chẩn bèn đuổi theo tướng Tần. Tướng Tần vượt sông Hoàng Hà, đã lên thuyền, chỉ dập đầu cảm tạ, rốt cuộc không quay lại.

Ba năm sau, quả nhiên nước Tần sai Mạnh Minh thảo phạt nước Tấn, báo thù cuộc chiến thất bại ở Hào Sơn, chiếm đất Uông của nước Tấn rồi về. Năm thứ tư, Tần Mục công huy động đại quân thảo phạt nước Tấn, qua sông Hoàng Hà, chiếm đất Vương Quan, xây đắp mộ cho binh sĩ chết trong trận Hào Sơn rồi rút về. Nước Tấn lo sợ, không dám ra đánh, bèn cố thủ trong thành. Năm thứ năm, nước Tấn thảo phạt nước Tần, chiếm Tân Thành, báo thù trận chiến ở Vương Quan.

Năm thứ sáu, Triệu Thôi Thành tử, Loan Trinh tử, Cữu Quý Tử Phạm, Hoắc bá đều chết. Triệu Thuẫn chấp chính thay Triệu Thôi.

Tháng Tám năm thứ bảy, Tương công chết. Thái tử Di Cao còn nhỏ. Người Tấn lấy lý do nước gặp nhiều nguy nan, muốn lập người trưởng thành làm vua. Triệu Thuẫn nói: “Lập em của Tương công là Ung. Người này thích điều thiện mà tuổi đã trưởng thành, được tiên quân yêu quý; hơn nữa lại thân với nước Tần, trước đây nước Tần vốn hữu hảo [với nước Tấn] vậy. Tôn lập người thiện làm vua thì nước được vững, thờ phụng người trưởng thành làm vua thì sẽ thuận lý, phụng sự người được tiên quân yêu thì gần đạo hiếu, khéo giao kết với hữu hảo cũ thì thế nước được yên.” Giả Quý nói: “Chẳng bằng lập em [của Ung] là Nhạc. [Mẹ Nhạc là] Thần Doanh được hai vua [Hoài công, Văn công] sủng ái, lập con của Thần Doanh lên ngôi, dân ắt yên lòng.” Triệu Thuẫn nói: “Thần Doanh hèn hạ, địa vị dưới chín người thê thiếp, con bà ta sao có uy nghiêm được! Vả lại nói [Thần Doanh] được hai vua sủng ái, đó là dâm loạn vậy. [Nhạc] là con của tiên quân [Văn công], không thể cầu viện nước lớn rồi chạy ra ở nước nhỏ được, đó là bỉ lậu vậy. Mẹ dâm loạn, con bỉ lậu thì không có uy; Trần là nước nhỏ lại ở xa, không thể tiếp viện, biết làm sao cho phải đây!” [Triệu Thuẫn] sai Sĩ Hội sang nước Tần đón công tử Ung. Giả Quý cũng sai người triệu công tử Nhạc ở nước Trần. Triệu Thuẫn phế truất Giả Quý, lấy cớ Quý đã giết Dương Xử Phủ. Tháng Mười, táng Tương công. Tháng Mười một, Giả Quý chạy sang nước Địch. Năm đó, Tần Mục công cũng chết.

Tháng Tư năm Linh công thứ nhất, Tần Khang công nói: “Trước đây khi Tấn Văn công về nước không có quân hộ vệ, nên có họa của Lã Sảnh Khích Nhuế.” Bèn cho công tử Ung nhiều quân hộ vệ. Mẹ Thái tử là Mậu Doanh ngày đêm ôm Thái tử gào khóc trong triều, nói: “Tiên quân có tội gì? Người thừa tự ngài cũng có tội gì? Bỏ con đích mà tìm vua bên ngoài, sẽ sắp đặt Thái tử vào đâu?” [Mậu Doanh] ra khỏi triều, thì ôm con đến chỗ Triệu Thuẫn, dập đầu nói rằng: “[Trước khi chết] tiên quân có mang đứa con này giao phó cho ngài, nói: 'Đứa nhỏ này thành tài thì ta được nhận sự ban tặng của ông; bất tài thì ta oán ông'. Nay nhà vua mất, lời nói còn bên tai mà ngài vứt bỏ nó, là cớ làm sao?” Triệu Thuẫn cùng các đại phu đều e ngại Mậu Doanh, lại sợ bị giết, bèn quay lưng lại với công tử được đón về là Ung, mà lập Thái tử Di Cao, đó là Linh công. Phát binh để chống cự quân Tần hộ tống công tử Ung về nước. Triệu Thuẫn làm tướng, sang đánh Tần, đánh bại quân Tần ở Lệnh Hồ. Tiên Miệt, Tùy Hội chạy trốn sang nước Tần. Mùa thu, vua các nước Tề, Tống, Vệ, Trịnh, Tào, Hứa đều hội kiến với Triệu Thuẫn, kết minh ở đất Hỗ, do Linh công mới lên ngôi vậy.

Năm thứ tư, thảo phạt nước Tần, chiếm được Thiếu Dương. Nước Tần cũng chiếm được ấp Hào của nước Tấn. Năm thứ sáu, Tần Khang công thảo phạt nước Tấn, chiếm được Ky Mã. Tấn hầu nổi giận, sai Triệu Thuẫn, Triệu Xuyên, Khích Khuyết đánh nước Tần, đại chiến ở Hà Khúc, Triệu Xuyên có công lao nhất. Năm thứ bảy, Lục khanh nước Tấn lo lắng việc Tùy Hội lưu lại nước Tần, thường gây họa loạn cho nước Tấn, bèn vờ sai Ngụy Thọ Dư phản lại nước Tấn rồi hàng nước Tần. Nước Tần sai Tùy Hội đến nước Ngụy, [Ngụy Thọ Dư] thừa cơ bắt Hội đưa về nước Tấn.

Năm thứ tám, Chu Khoảnh vương băng hà, công khanh tranh quyền, nên không báo tang [cho chư hầu]. Nước Tấn sai Triệu Thuẫn đem tám trăm cỗ chiến xa đi dẹp loạn ở nhà Chu rồi lập Khuông vương lên ngôi. Năm này, Sở Trang vương mới lên ngôi. Năm thứ mười hai, người nước Tề giết vua nước mình là Ý công.

Năm thứ mười bốn, Linh công đã trưởng thành, xa xỉ, vơ vét thuế khóa nặng nề để chạm trổ tường cung điện. Từ trên đài bắn người đi bên dưới để xem họ tránh đạn [và coi việc đó là vui]. Đầu bếp nấu món tay gấu chưa chín, Linh công nổi giận, giết đầu bếp, sai đám phụ nữ trong cung mang xác đi vứt, đi qua triều đình. Triệu Thuẫn và Tùy Hội nhiều lần can ngăn trước mặt vua, không nghe; lúc này thấy tay người chết [thò ra], hai người lại tiến lên khuyên can. Tùy Hội can trước, không nghe. Linh công lo sợ họ, sai Sừ Mê đâm Triệu Thuẫn. Phòng ngủ của Thuẫn mở cửa, chỗ ở nhỏ hẹp, Sừ Mê lui ra, than rằng: “Giết tôi trung, trái mệnh vua, tội như nhau vậy.” Bèn lao vào cây mà chết*.

Ban trước, Thuẫn thường đi săn ở Thú sơn, thấy dưới gốc dâu có người bị đói. Người bị đói là Thị Mi Minh vậy. Thuẫn cho người đó ăn, [người đó] chỉ ăn một nửa. [Thuẫn] hỏi nguyên do, [Minh] đáp rằng: “Đi học làm quan ba năm, chưa rõ mẹ còn hay không, xin để dành cho mẹ.” Thuẫn cho là người có nghĩa, lại cho thêm cơm thịt. Thế rồi Mi Minh làm đầu bếp cho vua nước Tấn, Triệu Thuẫn cũng không hay biết. Tháng Chín, Tấn Linh công uống rượu với Triệu Thuẫn, cho phục giáp sĩ để tấn công Thuẫn. Đầu bếp của nhà vua là Thị Mi Minh biết việc đó, sợ Thuẫn say không dậy được, liền tiến lên nói: “Vua ban cho bề tôi, rượu ba lần rót thì dừng.” Muốn làm thế để Triệu Thuẫn về, trước khi vua Tấn ra lệnh, tránh rước họa. Thuẫn đi rồi, quân sĩ mai phục của Linh công còn chưa đến, bèn thả trước con chó ngao ra cắn. Minh và Thuẫn đánh giết con chó. Thuẫn nói: “Bỏ người dùng chó, dẫu dữ tợn cũng làm được trò gì.” Nhưng không biết Minh vì ngầm báo ơn cho mình nên mới làm vậy. Sau đó Linh công sai quân mai phục đuổi theo Triệu Thuẫn, Thị Mi Minh đánh lại quân mai phục của Linh công, khiến chúng không thể tiến công được, cuối cùng cứu thoát Thuẫn. Thuẫn hỏi lý do, nói: “Tôi là người bị đói dưới gốc cây dâu đây.” Hỏi tên, không nói. Nhân đó Minh cũng bỏ trốn.

Thuẫn bèn bỏ trốn, chưa ra khỏi biên giới nước Tấn. Ngày Ất Sửu, người anh em của Thuẫn là tướng quân Triệu Xuyên tập kích giết chết Linh công ở Đào Viên rồi đón Triệu Thuẫn về. Triệu Thuẫn vốn tôn quý, được lòng dân chúng; Linh công ít tuổi, xa xỉ, dân không quy phục, cho nên dễ dàng bị giết. Thuẫn trở lại tước vị. Thái sử nước Tấn là Đồng Hồ viết rằng “Triệu Thuẫn giết vua của mình”, cho mọi người trong triều xem. Thuẫn nói: “Người giết vua là Triệu Xuyên, ta không có tội.” Thái sử nói: “Ngài là chính khanh, lại trốn chưa khỏi biên cảnh, trở về không giết kẻ làm loạn nước, không ngài thì ai?” Khổng tử nghe việc đó, nói: “Đồng Hồ giống như quan sử hiền năng thời cổ vậy, cách viết không hề che giấu. Tuyên tử* là quan đại phu giỏi, vì pháp kỷ mà chịu tiếng xấu. Tiếc thay, ra khỏi biên giới thì tránh được tội rồi.”

Triệu Thuẫn sai Triệu Xuyên đón em của Tương công là Hắc Đồn ở nhà Chu về rồi lập làm vua, đó là Thành công.

Thành công là con út của Văn công, mẹ là người nước Chu. Ngày Nhâm Thân, triều bái ở Vũ cung.

Năm Thành công thứ nhất, ban cho họ Triệu làm Công tộc [đại phu]*. Thảo phạt nước Trịnh vì nước Trịnh phản bội nước Tấn. Năm thứ ba, Trịnh bá mới lên ngôi, quy phụ nước Tấn rồi bỏ nước Sở. Nước Sở nổi giận, thảo phạt nước Trịnh, nước Tấn sang cứu viện.

Năm thứ sáu, thảo phạt nước Tần, bắt sống viên tướng do thám của nước Tần.

Năm thứ bảy, Thành công cùng Sở Trang vương tranh cường, hội chư hầu ở đất Hỗ. Nước Trần sợ nước Sở, không đến hội họp. Nước Tấn sai Trung Hàng Hoàn từ thảo phạt nước Trần, nhân đó giải cứu nước Trịnh, giao chiến với nước Sở, đánh bại quân Sở. Năm này, Thành công chết, con là Cảnh công Cứ lên thay.

Mùa xuân năm Cảnh công thứ nhất, đại phu nước Trần là Hạ Trưng Thư giết vua nước mình là Linh công. Năm thứ hai, Sở Trang vương thảo phạt nước Trần, giết Trung Thư.

Năm thứ ba, Sở Trang vương bao vây nước Trịnh, nước Trịnh cấp báo với nước Tấn. Nước Tấn sai Tuân Lâm Phủ chỉ huy Trung quân, Tùy Hội chỉ huy Thượng quân, Triệu Sóc chỉ huy Hạ quân; Khích Khắc, Loan Thư, Tiên Cốc, Hàn Quyết, Củng Sóc phụ tá. Tháng Sáu, đến sông Hoàng Hà. Nghe tin nước Sở đã thu phục được nước Trịnh, Trịnh bá cởi trần đi đến kết minh với nước Sở, [quân Sở] liền rút, Tuân Lâm Phủ cũng muốn rút quân về. Tiên Cốc nói: “Mục đích đến là để cứu nước Trịnh, nên không thể không đến, nếu không tướng soái sẽ sinh dị tâm.” Rốt cuộc vượt sông Hoàng Hà. Nước Sở sau khi hàng phục nước Trịnh, muốn có tiếng là đã cho ngựa uống nước sông Hoàng Hà rồi mới rút quân. Quân Sở và quân Tấn đại chiến. Nước Trịnh mới quy phụ nước Sở, sợ nước Sở, mới quay sang giúp nước Sở tấn công nước Tấn. Quân Tấn thua, chạy đến Hoàng Hà, tranh nhau sang sông, ngón tay người trong thuyền rất nhiều*. Quân Sở bắt sống tướng nước Tấn là Trí Oanh. [Quân Tấn] trở về, Lâm Phủ nói: “Thần làm Đốc tướng, quân thua đáng chém, xin được chịu chết.” Tấn công định đồng ý. Tùy Hội nói: “Trước đây Văn công giao chiến với quân Sở ở Thành Bộc, Thành cương về giết Tử Ngọc, mà Văn công mừng. Nay quân Sở đánh bại quân ta, ta lại giết tướng của mình, ấy là giúp Sở giết kẻ thù vậy.” Bèn thôi.

Năm thứ tư, Tiên Cốc là người đầu tiên đưa ra kế hoạch khiến quân Tấn thua trên sông Hoàng Hà, sợ bị giết, bèn chạy trốn sang nước Địch, cùng nước Địch bàn mưu thảo phạt nước Tấn. Nước Tấn biết, giết cả họ Cốc. Cốc là con của Tiên Chẩn.

Năm thứ năm, thảo phạt nước Trịnh vì tội giúp nước Sở. Lúc này, Sở Trang vương hùng mạnh, vì đã đánh bại quân Tấn trên sông Hoàng Hà vậy.

Năm thứ sáu, nước Sở thảo phạt nước Tống, nước Tống đến nước Tấn cấp báo, nước Tấn muốn cứu viện nước Tống, Bá Tông bàn mưu rằng: “Trời đang khai mở cho Sở, không thể địch được.” Bèn sai Giải Dương vờ đi cứu nước Tống. Người Trịnh bắt được [Giải Dương] giao cho nước Sở, nước Sở ban thưởng [cho Dương] hậu hĩnh, rồi sai [Dương] nói ngược lại, để khiến nước Tống mau bị hạ. Giải Dương vờ đồng ý, rốt cuộc đến truyền đạt lời vua Tấn [đồng ý cứu viện]. Nước Sở muốn giết Giải Dương, có người can, bèn tha cho về.

Năm thứ bảy, nước Tấn sai Tùy Hội diệt Xích Địch.

Năm thứ tám, sai Khích Khắc đi sứ sang nước Tề. Mẹ Tề Khoảnh công từ trên lầu nhìn xuống bật cười. Cười vì Khích Khắc gù lưng, còn sứ nước Lỗ thọt chân, sứ nước Vệ chột mắt, cho nên nước Tề cũng sai người tương tự để dẫn khách. Khích Khắc tức giận, về đến sông Hoàng Hà, nói: “Không báo nỗi nhục ở nước Tề, mong Hà Bá xét soi!” Về đến nước, xin gặp vua, muốn thảo phạt nước Tề. Cảnh công hỏi nguyên do, nói: “Nỗi oán hận của ngài, sao đủ để phiền quốc gia!” Không nghe. Ngụy Văn tử xin cáo lão về nghỉ, [nói vua] triệu Khích Khắc, Khắc chấp chính.

Năm thứ chín, Sở Trang vương chết. Nước Tấn thảo phạt nước Tề, nước Tề sai Thái tử Cường sang nước Tấn làm con tin, quân Tấn bãi binh.

Mùa xuân năm thứ mười một, nước Tề thảo phạt nước Lỗ, chiếm đất Long. Nước Lỗ cấp báo với nước Vệ, nước Vệ và nước Lỗ đều thông qua Khích Khắc cấp báo với nước Tấn. Nước Tấn bèn sai Khích Khắc, Loan Thư, Hàn Quyết đem tám trăm cỗ binh xa cùng nước Lỗ và nước Vệ thảo phạt nước Tề. Mùa hạ, giao chiến với Khoảnh công ở đất An, đả thương vây khốn Khoảnh công. Khoảnh công bèn đổi chỗ ngồi với viên hộ vệ bên phải, xuống xe đi kiếm nước uống rồi thừa cơ trốn thoát. Quân Tề thua chạy, quân Tấn đuổi lên phía bắc, đến tận nước Tề. Khoảnh công hiến vật báu để cầu hòa, [quân Tấn] không nghe. Khích Khắc nói: “Nhất định phải bắt được Tiêu Đồng điệt tử* làm con tin.” Sứ Tề nói: “Tiêu Đồng điệt tử là mẹ của Khoảnh công; mẹ của Khoảnh công cũng như mẹ của Tấn quân, sao cứ nhất quyết đòi bắt bằng được? Không đúng đạo nghĩa, xin đánh tiếp.” Nước Tấn bèn đồng ý giảng hòa rồi rút quân.

Thân công Vu Thần nước Sở trộm bắt nàng Hạ cơ rồi chạy sang nước Tấn, nước Tấn cho Vu Thần làm đại phu ở ấp Hình.

Mùa đông năm thứ mười hai, Tề Khoảnh công sang nước Tấn, muốn tôn Tấn Cảnh công làm vương, Cảnh công từ chối không dám nhận. Nước Tấn bắt đầu lập sáu quân*, Hàn Quyết, Củng Sóc, Triệu Xuyên, Tuân Giai, Triệu Quát, Triệu Chiên đều làm quan khanh. Trí Oanh từ nước Sở về nước.

Năm thứ mười ba, Lỗ Thành công triều kiến nước Tấn, nước Tấn không tôn kính, Lỗ Thành công giận bỏ về, phản bội lại nước Tấn. Nước Tấn thảo phạt nước Trịnh, chiếm ấp Phiếm.

Năm thứ mười bốn, núi Lương sạt lở. [Vua Tấn] hỏi Bá Tông, Bá Tông cho là không có gì lạ.

Năm thứ mười sáu, tướng nước Sở là Tử Phản oán Vu Thần, diệt cả họ Vu Thần. Vu Thần tức giận, viết thư cho Tử Phản rằng: “Nhất định khiến ông đôn đáo phụng mệnh đến đứt hơi!” Bèn xin đi sứ nước Ngô, sai con làm Hành nhân ở nước Ngô, dạy người Ngô cách cưỡi xe dùng binh. Nước Ngô và nước Tấn bắt đầu qua lại, ước định thảo phạt nước Sở.

Năm thứ mười bảy, giết Triệu Đồng, Triệu Quát, diệt cả gia tộc. Hàn Quyết nói: “Công lao của Triệu Thôi, Triệu Thuẫn há có thể quên ư? Sao có thể dứt việc tế tự được” Bèn lệnh con thứ họ Triệu là Vũ làm người kế thừa họ Triệu, lại phong ấp cho.

Mùa hạ năm thứ mười chín, Cảnh công ốm, lập Thái tử Thọ Mạn làm vua, đó là Lệ công. Hơn tháng sau, Cảnh công chết.

Lệ công năm thứ nhất, mới lên ngôi, muốn hòa hảo với chư hầu, bèn cùng Tần Hoàn công kết minh bên sông Hoàng Hà. Sau khi trở về, nước Tần bội ước, bàn mưu cùng nước Địch thảo phạt nước Tấn. Năm thứ ba, [Lệ công] sai Lã Tướng trách nước Tần, nhân đó cùng chư hầu thảo phạt nước Tần. Đến sông Kinh, đánh bại quân Tần ở Ma Toại, bắt sống tướng Tần là Thành Sai.

Năm thứ năm, Khích Kỹ, Khích Xu, Khích Chí gièm pha Bá Tông, [Lệ công] giết Bá Tông. Bá Tông vì thích dùng lời ngay để can ngăn nên mắc họa này, người trong nước vì thế không quy phụ Lệ công.

Mùa xuân năm thứ sáu, nước Trịnh bội ước với nước Tấn, quay sang kết minh cùng nước Sở, nước Tấn giận. Loan Thư nói: “Không thể để vào đời chúng ta mà mất chư hầu.” Bèn phát binh. Lệ công đích thân cầm quân, tháng Năm vượt sông Hoàng Hà. Nghe tin quân Sở đến cứu, Phạm Văn tử đề nghị Lệ công chuẩn bị rút quân. Khích Chí nói: “Phát binh giết nghịch tặc, thấy mạnh liền tránh thì chẳng lấy gì để hiệu lệnh chư hầu.” Bèn giao chiến. Ngày Quý Tỵ, bắn trúng mắt Sở Cung vương, quân Sở thua ở Yên Lăng. Tử Phản thu tan binh, chỉnh đốn xong muốn tái chiến, Tấn quân lo sợ. Cung vương triệu Tử Phản, kẻ hầu của Tử Phản là Thụ Dương Cốc dâng rượu, Tử Phản say, không thể diện kiến. Cung vương tức giận, trách lỗi Tử Phản, Tử Phản chết. Cung vương bèn dẫn quân về. Từ đấy nước Tấn oai chấn chư hầu, muốn hiệu lệnh thiên hạ để mong xưng bá.

Lệ công có nhiều cơ thiếp ở ngoài, về nước, muốn bãi miễn hết các quan đại phu để lập anh em các cơ thiếp lên thay. Anh của người cơ thiếp được sủng ái là Tư Đồng, từng có thù oán với Khích Chí, đúng lúc Loan Thư cũng oán Khích Chí không theo kế của mình để đánh bại quân Sở, bèn sai người lén sang tạ tội với nước Sở. Sở vương sai người đến lừa Lệ công rằng: “Trận chiến ở Yên Lăng, thực chất Khích Chí triệu quân Sở đến, muốn làm loạn, rồi đưa Tử Chu về lập lên thay. Gặp lúc nước Sở chuẩn bị tốt, nên việc không thành.” Lệ công nói với Loan Thư. Loan Thư nói: “Có lẽ có việc đó! Xin nhà vua thử sai người đến nhà Chu ngầm khảo xét xem.” Quả nhiên [Lệ công] sai Khích Chí đến nhà Chu. Loan Thư lại bảo công tử Chu đến gặp Khích Chí, Khích Chí không biết mình bị bán đứng. Lệ công thử xong, tin có chuyện đó, bèn oán Khích Chí, muốn giết đi. Năm thứ tám, Lệ công đi săn, cùng cơ thiếp uống rượu, Khích Chí giết lợn dâng tiến, bị hoạn quan [Mạnh Trương] cướp lấy. Khích Chí bắn tên giết chết viên hoạn quan đó. Lệ công tức tối, nói: “Quý tử khinh ta!” Định giết Khích Kỹ, Khích Xu, Khích Chí, nhưng chưa ra tay. Khích Kỹ muốn đánh Lệ công, nói: “Dẫu ta chết, Lệ công cũng phải bị tổn hại!” Khích Chí nói: “Người tín thì không phản vua, người trí thì không hại dân, người dũng thì không làm loạn. Mất ba điều ấy thì ai theo ta nữa? Ta chết thôi!” Ngày Nhâm Ngọ tháng Mười Hai, Lệ công lệnh cho Tư Đồng đem tám trăm quân tập kích giết Khích Kỹ, Khích Xu, Khích Chí. Tư Đồng thừa cơ uy hiếp Loan Thư và Trung Hàng Yển trong triều, nói: “Không giết hai ông, họa ắt đến vua.” Lệ công nói: “Một ngày giết ba quan khanh, quả nhân không nỡ giết thêm nữa vậy.” Đáp rằng: “Người ta sẽ đang tâm giết nhà vua.” Lệ công không nghe, quay sang tạ lỗi với bọn Loan Thư, đó chỉ là trừng phạt tội của họ Khích: “Đại phu hãy trở lại chức vị.” Hai người dập đầu nói: “Thực may mắn, thực may mắn!” Lệ công sai Tư Đồng làm quan khanh. Ngày Ất Mão tháng nhuận, Lệ công du ngoạn đến nhà họ Tượng Ly, Loan Thư và Trung Hàng Yển phái đồng đảng của mình tập kích bắt Lệ công, bỏ tù, giết Tư Đồng, rồi sai người đón công tử Chu ở Chu về lập lên thay, đó là Điệu công.

Ngày Canh Thân tháng Giêng năm Điệu công thứ nhất, Loan Thư và Trung Hàng Yển [hạ lệnh] giết Lệ công, dùng một cỗ xe đưa đi táng*. Lệ Công bị bỏ tù sáu ngày thì chết, mười ngày sau khi [Lệ công] chết, vào ngày Canh Ngọ, Trí Oanh đón công tử Chu về, đến ấp Giáng, giết gà [lấy máu] cùng các đại phu thề ước rồi lập làm vua, đó là Điệu công. Ngày Tân Tỵ, triều bái tại Vũ cung. Ngày Ất Dậu tháng Hai, lên ngôi.

Ông nội của Điệu công Chu là Tiệp, là con út của Tấn Tương công, không được lên ngôi, hiệu là Hoàn thúc, Hoàn thúc được sủng ái nhất. Hoàn thúc sinh Huệ bá Đàm, Đàm sinh Điệu công Chu. Chu lên ngôi khi mười bốn tuổi. Điệu công nói: “Ông, cha đều không được lập mà phải sang nhà Chu lánh nạn, chết nơi đất khách. Quả nhân tự cho mình quan hệ xa xôi, không hy vọng được làm vua. Nay các đại phu không quên ý nguyện của Văn công, Tương công mà thi ơn lập hậu duệ của Hoàn thúc, nhờ sự anh linh của tông miếu và sự giúp đỡ của các đại phu, [ta] được phụng thờ tế tự nước Tấn, há dám không e dè cẩn trọng ư? Xin các đại phu cũng cùng phò tá quả nhân!” Thế rồi trục xuất bảy người không trọn đạo bề tôi, tu chỉnh công đức cũ, thi hành ơn đức, thu dụng hậu duệ các bề tôi có công thời Văn công về nước. Mùa thu, thảo phạt nước Trịnh. Quân Trịnh thua, rồi tiến đến nước Trần.

Năm thứ ba, nước Tấn hội chư hầu. Điệu công hỏi quần thần xem có thể trọng dụng được ai, Kỳ Hề tiến cử Giải Hồ. Giải Hồ là kẻ thù của Hề. [Điệu công] lại hỏi, Kỳ Hề tiến cử con mình là Kỳ Ngọ. Người quân tử cho rằng: “Kỳ Hề khá gọi là không bè đảng vậy! Ngoài thì tiến cử mà không vùi dập kẻ thù, trong thì tiến cử con mà không che giấu.” Đang hội chư hầu thì em của Điệu công là Dương Can làm loạn quân ngũ, Ngụy Giáng giết người đánh xe của [Dương Can]. Điệu công tức giận, có người can Điệu Công, rốt cuộc Điệu công cho Giáng là hiền năng, giao chính sự cho, sai hòa hiếu với người Nhung, phần lớn người Nhung đều thân thiết quy phụ. Năm thứ mười một, Điệu công nói: “Từ khi ta dùng Ngụy Giáng, chín lần hội họp chư hầu, hòa hiếu với tộc Nhung và nước Địch, đều là công sức của Ngụy tử vậy.” Ban cho đội nhạc, ba lần từ tạ rồi mới nhận. Mùa đông, nước Tần chiếm ấp Lịch của nước Tấn.

Năm thứ mười bốn, Tấn Điệu công sai lục khanh thống lãnh chư hầu thảo phạt nước Tần, vượt sông Kinh, cả phá quân Tần, kéo đến Vực Lâm rồi rút về.

Năm thứ mười lăm, Điệu công hỏi Sư Khoáng về việc trị quốc. Sư Khoáng nói: “Chỉ cần lấy nhân nghĩa làm gốc.” Mùa đông, Điệu công chết, con là Bình Công Bưu lên thay.

Bình công năm thứ nhất, thảo phạt nước Tề, giao chiến với Tề Linh công ở Mỹ Hạ, quân Tề thua chạy. Yến Anh nói: “Nhà vua đã không có dũng khí, sao không ngừng chiến?” [Quân Tề] bèn rút. Quân Tấn đuổi theo, bao vây Lâm Truy, đốt sạch nhà cửa và tàn sát hết người trong thành. Phía đông tiến đến sông Giao, nam đến sông Nghi, quân Tề đều dựa thành phòng thủ, nước Tấn bèn dẫn quân về.

Năm thứ sáu, Lỗ Tương công triều kiến nước Tấn. Loan Sính nước Tấn có tội, chạy sang nước Tề. Năm thứ tám, Tề Trang công ngầm sai Loan Sính đến Khúc Ốc, đem quân theo sau. Quân Tề lên Thái Hàng, Loan Sính làm phản ở Khúc Ốc, đánh úp vào ấp Giáng. Ấp Giáng không có phòng bị, Bình công định tự sát, Phạm Hiến tử ngăn Bình công lại, rồi sai đồ đảng của mình đánh Sính, Sính thua chạy về Khúc Ốc. Người ở Khúc Ốc đánh Sính, Sính chết. Bèn diệt tông tộc họ Loan. Loan Sính là cháu nội Loan Thư. Sính vào thành Giáng, cùng bàn mưu với họ Ngụy. Tề Trang công nghe tin Sính thua, bèn rút về, chiếm Triều Ca của nước Tấn rồi lui quân, để báo thù cuộc chiến ở Lâm Truy.

Năm thứ mười, Thôi Trữ ở nước Tề giết vua nước mình là Trang Công. Nước Tấn nhân khi nước Tề có loạn, đánh bại quân Tề Cao Đường rồi rút, báo thù cuộc chiến ở Thái Hàng.

Năm thứ mười bốn, Diên Lăng Quý tử nước Ngô đi sứ sang, cùng trò chuyện với Triệu Văn tử, Hàn Tuyên tử, Ngụy Hiến tử, nói: “Chính sự nước Tấn rốt cuộc về ba nhà này vậy.”*

Năm thứ mười chín, sứ giả nước Tề là Yến Anh đến nước Tấn; trò chuyện cùng Thúc Hướng. Thúc Hướng nói: “Nước Tấn đến đời cuối rồi. Nhà vua thu thuế khóa nặng nề để làm đài làm ao mà không quan tâm đến chính sự, chính sự nằm ở các tư môn*, liệu có được lâu dài không?” Yến tử cũng cho là vậy.

Năm thứ hai mươi hai, thảo phạt nước Yên. Năm thứ hai mươi sáu, Bình công chết, con là Chiêu công Di lên thay.

Chiêu công đến năm thứ sáu thì chết. Lục khanh hùng mạnh*, công thất suy yếu. Con Chiêu công là Khoảnh công Khứ Tật lên ngôi.

Khoảnh công năm thứ sáu, Chu Cảnh vương băng, các vương tử tranh lên ngôi. Các quan Lục khanh nước Tấn dẹp loạn vương thất nhà Chu, lập Kính vương lên ngôi.

Năm thứ chín, họ Quý nước Lỗ đuổi vua nước mình là Chiêu công, Chiêu công ra ở Càn Hầu. Năm thứ mười một, nước Vệ và nước Tống sai sứ sang đề nghị nước Tấn đưa vua Lỗ về nước. Quý Bình tử hối lộ riêng Phạm Hiến tử, Hiến tử nhận, bèn nói với Tấn quân rằng: “Họ Quý vô tội.” [Vì thế nước Tấn] không đưa Lỗ quân về.

Năm thứ mười hai, cháu nội Kỳ Hề là người trong tông tộc nước Tấn và con của Thúc Hưởng cùng hủy báng nhà vua. Lục khanh muốn làm cho công thất suy yếu, bèn dùng pháp luật diệt sạch tông tộc họ, rồi chia ấp phong của họ thành mười huyện, ai nấy đều lệnh con mình làm đại phu các huyện đó. [Tông tộc vua] Tấn ngày càng yếu, Lục khanh đều hùng mạnh.

Năm thứ mười bốn, Khoảnh công chết, con là Định công Ngọ lên thay.

Định công năm thứ mười một, Dương Hổ nước Lỗ chạy sang nước Tấn, Triệu Ưởng Giản tử cho ở lại. Năm thứ mười hai, Khổng tử làm Tướng quốc nước Lỗ.

Năm thứ mười lăm, Triệu Ưởng sai đại phu là Ngọ ở Hàm Đan đi làm việc, cho là không thủ tín, muốn giết Ngọ, Ngọ cùng Trung Hàng Dần và Phạm Cát Diệc đích thân tấn công Triệu Ưởng, Ưởng chạy ra giữ Tấn Dương. Định công bao vây Tấn Dương. Tuân Lịch, Hàn Bất Tín, Ngụy Xỉ cùng Phạm Cát Diệc và Trung Hàng Dần thành cừu địch, [Định công thấy thế của bốn họ hùng mạnh] bèn chuyển quân quay sang thảo phạt Phạm Cát Diệc và Trung Hàng Dần. Phạm Cát Diệc và Trung Hàng Dần phản lại [Định công], Tấn quân đem quân đánh họ, đánh bại Phạm Cát Diệc và Trung Hàng Dần. Phạm Cát Diệc, Trung Hàng Dần chạy tới Triều Ca, cố thủ ở đó. Hàn Bất Tín và Ngụy Xỉ vì Triệu Ưởng tạ lỗi với Tấn quân, bèn xá miễn cho Triệu Ưởng, khôi phục tước vị. Năm thứ hai mươi hai, quân Tấn đánh bại Phạm Cát Diệc và Trung Hàng Dần, hai người chạy sang nước Tề.

Năm thứ ba mươi, Định công cùng Ngô vương Phù Sai hội minh ở Hoàng Trì, tranh nhau làm trưởng minh ước, bấy giờ Triệu Ưởng đi theo, rốt cuộc Ngô vương làm trưởng.

Năm thứ ba mươi mốt, Điền Thường nước Tề giết vua nước mình là Giản công, rồi lập em của Giản công là Ngao lên làm Bình công. Năm thứ ba mươi ba, Khổng tử chết.

Năm thứ ba mươi bảy, Định công chết, con là Xuất công Tạc lên thay.

Xuất công năm thứ mười bảy, Trí bá và ba họ Triệu, Hàn, Ngụy cùng chia nhau đất của họ Phạm và họ Trung Hàng làm ấp phong của mình. Xuất công tức giận, báo với nước Tề và nước Lỗ, muốn nhân đó thảo phạt Tứ Khanh*. Tứ khanh lo sợ, bèn quay lại tấn công xuất công. Xuất công chạy sang nước Tề, chết trên đường đi. Vì thế Trí bá bèn lập chắt của Chiêu công là Kiêu làm Tấn quân, đó là Ai công.

Ông nội của Ai công là Ung, là con út của Tấn Chiêu công, hiệu là Đái tử. Đái tử sinh ra Kỵ. Kỵ giao hảo tốt với Trí bá, nhưng chết sớm, Trí bá vốn muốn chiếm hết nước Tấn, nhưng chưa dám làm, bèn lập con của Kỵ là Kiêu lên làm vua. Bấy giờ, chính sự nước Tấn đều do Trí bá quyết định, Tấn Ai công không thể khống chế được. Trí bá sau khi có thêm đất phong của họ Phạm và họ Trung Hàng, trở thành thế lực mạnh nhất.

Ai công năm thứ tư, Triệu Tương tử, Hàn Khang tử, Ngụy Hoàn tử cùng giết Trí bá, chiếm hết đất phong.

Năm thứ mười tám, Ai công chết, con là U công Liễu lên thay. Thời U công, vua Tấn lo sợ [vì thế lực nhỏ yếu], trái lại phải vào triều kiến ba nhà họ Hàn, Triệu và Ngụy. [Vua Tấn] chỉ còn thành Giáng và Khúc Ốc, đất khác đều nhập vào Tam Tấn.

Năm thứ mười lăm, Ngụy Văn hầu mới lên ngôi. Năm thứ mười tám, U công dâm loạn với phụ nữ, đang đêm lén ra khỏi thành ấp, bị trộm cướp giết chết. Ngụy Văn hầu đem quân dẹp loạn nhà Tấn, lập con của U công là Chỉ lên thay, đó là Liệt công.

Liệt công năm thứ mười chín, Uy Liệt vương nhà Chu ban cho họ Triệu, Hàn, Ngụy đều được làm chư hầu.

Năm thứ hai mươi bảy, Liệt công chết, con là Hiếu công Kỳ lên thay. Hiếu công năm thứ chín, Ngụy Vũ hầu mới lên ngôi, tập kích Hàm Đan, không thắng, bèn rút quân. Năm thứ mười bảy, Hiếu công chết, con là Tĩnh công Câu Tửu lên thay. Năm này là năm đầu niên hiệu Tề Uy vương.

Tĩnh công năm thứ hai, Ngụy Vũ hầu, Hàn Ai hầu, Triệu Kính hầu diệt hậu duệ nước Tấn rồi chia đất đai nước Tấn làm ba phần. Tĩnh công bị giáng làm dân thường, tông miếu nước Tấn dứt việc tế tự.

Thái sử công bàn rằng: Tấn Văn công được thời xưa cho là vua sáng, sống lưu vong bên ngoài mười chín năm trong cảnh cực kỳ khốn đốn, đến khi lên ngôi tiến hành ban thưởng, vẫn quên Giới Tử Thôi, huống nữa là chúa kiêu căng? Sau khi Linh công bị giết, hậu duệ là Thành công, Cảnh công trị nước cực nghiêm, đến Lệ công càng hà khắc, các đại phu sợ bị giết, bèn gây họa. Từ Điệu công về sau ngày càng suy, lục khanh chuyên quyền. Cho nên đạo của người làm vua để chế ngự bề tôi vốn dĩ không dễ dàng vậy!

QUYỂN 40 SỞ THẾ GIA

Tổ tiên nước Sở xuất phát từ đế Chuyên Húc Cao Dương. Cao Dương là cháu nội của Hoàng Đế, con của Xương Ý. Cao Dương sinh ra Xứng, Xứng sinh ra Quyển Chương, Quyển Chương sinh Trùng Lê. Trùng Lê làm Hỏa chính* cho đế Cốc* Cao Tân, rất có công, có thể chiếu sáng cho thiên hạ, đế Cốc ban cho danh hiệu Chúc Dung. Cung Công thị làm loạn, đế Cốc sai Trùng Lê giết Cung Công thị nhưng không diệt hết. Ngày Canh Dần, đế Cốc bèn giết Trùng Lê, rồi lấy người em của Trùng Lê là Ngô Hồi làm người thừa tự cho Trùng Lê, lại giữ chức Hỏa chính, vẫn gọi là Chúc Dung.

Ngô Hồi sinh Lục Chung. Lục Chung sinh được sáu người con, đều do người phải bị nứt bị mổ mà sinh ra. Con trưởng là Côn Ngô; thứ hai là Sâm Hồ; thứ ba là Bành Tổ; thứ tư là Hội Nhân; thứ năm là Tào Tính; thứ sáu là Quý Liên, họ Mị, hậu duệ của ông chính là nước Sở. Côn Ngô thị, thời nhà Hạ từng làm hầu bá, thời vua Kiệt bị Thành Thang diệt. Bành Tổ thị, thời nhà Ân từng làm hầu bá, cuối đời Ân, Bành Tổ thị bị diệt. Quý Liên sinh Phụ Tự, Phụ Tự sinh Huyệt Hùng. Con cháu nửa chừng suy vi, có người ở vùng Trung nguyên, có người ở nước man di, không sao ghi chép được các đời.

Thời Chu Văn vương, con cháu của Quý Liên là Chúc Hùng*. Con của Chúc Hùng thờ Văn vương, mất sớm. Con của Chúc Hùng là Hùng Lệ. Hùng Lệ sinh Hùng Cuồng, Hùng Cuồng sinh Hùng Dịch.

Hùng Dịch vào thời Chu Thành vương, Thành vương cất nhắc hậu duệ của các bề tôi cần mẫn có công thời Văn vương và Vũ vương, rồi phong cho Hùng Dịch ở Sở Man, phong tặng ruộng đất cho con trai Hùng Dịch, lấy họ Mị, sống ở Đan Dương. Sở tử Hùng Dịch cùng Lỗ Công Bá Cầm, con của Vệ Khang thúc là Mâu, Tấn hầu Nhiếp, con của Tề Thái công là Lã Cấp đều phụng sự Thành vương.

Hùng Dịch sinh ra Hùng Ngải, Hùng Ngải sinh Hùng Thản, Hùng Thản sinh Hùng Thắng. Hùng Thắng lấy em là Hùng Dương làm người thừa kế. Hùng Dương sinh ra Hùng Cừ.

Hùng Cừ sinh được ba người con trai. Vào thời Chu Di vương, vương thất [nhà Chu] suy vi, chư hầu có nước không vào chầu, thảo phạt lẫn nhau. Hùng Cừ rất được lòng dân ở vùng Trường Giang và Hán Thủy, bèn dấy binh đánh nước Dung và Dương Việt, tiến đến tận đất Ngạc. Hùng Cử nói: “Ta là man di, không dùng tên hiệu, tên thụy của Trung nguyên.” Bèn lập con trưởng là Khang làm Câu Đản vương, con giữa là Hồng làm Ngạc vương, con út là Chấp Tỳ làm Việt Chương Vương, đều ở đất Sở Man phía trên sông Trường Giang. Đến thời Chu Lệ vương, Lệ vương bạo ngược, Hùng Cừ sợ [Lệ vương] sẽ đánh Sở, bèn bỏ vương hiệu.

Sau, người thừa kế là Hùng Vô Khang [con trưởng của Cừ], Vô Khang chết sớm. Hùng Cừ chết, con là Hùng Chí Hồng lên thay. Chí Hồng chết, [do] bị em trai giết rồi tự lập*, đó là Hùng Diên. Hùng Diên sinh ra Hùng Dũng.

Hùng Dũng năm thứ sáu thì người Chu làm loạn, tấn công Lệ vương, Lệ vương chạy ra đất Trệ. Hùng Dũng năm thứ mười, chết, em là Hùng Nghiêm làm người thừa kế.

Hùng Nghiêm năm thứ mười, chết. Có bốn người con trai, trưởng là Bá Sương, thứ hai là Trọng Tuyết, thứ ba là Thúc Kham, út là Quý Tuẫn. Hùng Nghiêm chết, con trưởng là Bá Sương lên thay, đó là Hùng Sương.

Hùng Sương năm thứ nhất, Chu Tuyên vương mới lên ngôi. Hùng Sương năm thứ sáu, chết, ba em tranh nhau ngôi vị. Trọng Tuyết chết; Thúc Kham ra đất Bộc tránh nạn; còn em út là Quý Tuẫn lên ngôi, đó là Hùng Tuẫn. Hùng Tuẫn năm thứ mười sáu, Trịnh Hoàn công mới được phân phong ở Trịnh. Năm thứ hai mươi hai, Hùng Tuẫn chết, con là Hùng Ngạc lên thay. Hùng Ngạc năm thứ chín, chết, con là Hùng Nghi lên thay, đó là Nhược Ngao.

Nhược Ngao năm thứ hai mươi, Chu U vương bị Khuyển Nhung giết, nhà Chu dời đô sang phía đông, còn Tần Tương công bắt đầu được liệt vào hàng chư hầu.

Năm thứ hai mươi bảy, Nhược Ngao chết, con là Hùng Khảm lên thay, đó là Tiêu Ngao. Tiêu Ngao năm thứ sáu, chết, con là Hùng Thuấn lên thay, đó là Phẫn Mạo. Phẫn Mạo năm thứ mười ba, nước Tấn bắt đầu động loạn, nguyên cớ từ Khúc Ốc. Phẫn Mạo năm thứ mười bảy, chết. Em Phẫn Mạo là Hùng Thông giết con của Phẫn Mạo rồi lên thay, đó là Sở Vũ vương.

Sở Vũ vương năm thứ mười bảy, Khúc Ốc Trang bá nước Tấn giết vua nước mình là Tấn Hiếu hầu. Năm thứ mười chín, em trai Trịnh bá là Đoạn làm loạn. Năm thứ hai mươi mốt, Trịnh xâm chiếm ruộng đất của thiên tử. Năm thứ hai mươi ba, người Vệ giết vua nước mình là Hoàn công. Năm thứ hai mươi chín, người Lỗ giết vua nước mình là Ẩn công. Năm thứ ba mươi mốt, Thái tổ nước Tống là Hoa Đốc giết vua nước mình là Thương công.

Năm thứ ba mươi lăm, Sở đánh nước Tùy. Vua Tùy nói: “Ta không có tội.” Vua Sở nói: “Ta là man di. Nay chư hầu đều làm phản rồi xâm chiếm lẫn nhau, có khi giết nhau. Ta có giáp rách*, muốn dùng để xem chính sự của Trung Quốc*, đề nghị tương thất [nhà Chu] tôn tước hiệu cho ta.” Vì thế người Tùy đến Chu, xin tôn danh hiệu cho Sở, vương thất không nghe, về báo lại Sở. Năm thứ ba mươi bảy, Sở Hùng Thông giận nói: “Tổ tiên ta Chúc Hùng, là thầy của Văn Dương, mất sớm. Thành vương cất nhắc tiên công ta, lại ban ruộng đất cho con trai, khiến ra ở đất Sở, man di thảy đều thần phục, thế mà Chu Dương không gia tăng tước vị, ta tự tôn tước vị vậy.” Bèn tự lập làm Vũ vương, kết minh ước cùng người Tày rồi rút về. Sau đó bắt đầu khai mở đất Bộc rồi chiếm lấy.

Năm thứ năm mươi mốt, Chu vương triệu kiến Tùy hầu, trách về việc lập Sở làm vương. Sở giận, cho là Tùy phản bội mình, đánh Tùy. Vũ vương chết trong quân nên quân Sở bãi binh. Con [của Vũ vương] là Văn vương Hùng Ty lên thay, bắt đầu định đô thành Dĩnh.

Văn vương năm thứ hai, thảo phạt nước Thân, quân đi qua nước Đặng, người Đặng nói: “Sở vương dễ bắt”, Đặng hầu không cho. Năm thứ sáu, đánh nước Sái, bắt sống Sái Ai hầu đưa về, rồi lại thả đi. Sở hùng mạnh, lấn hiếp các nước nhỏ ở vùng sông Giang sông Hán, các nước nhỏ đều sợ. Năm thứ mười một, Tề Hoàn công bắt đầu xưng bá, Sở cũng bắt đầu lớn mạnh.

Năm thứ mười hai, đánh nước Đặng, diệt được nước Đặng. Năm thứ mười ba, [Văn vương] chết, con là Hùng Gian lên thay, đó là Trang Ngao. Trang Ngao năm thứ năm, muốn giết người em của mình là Hùng Uẩn, Uẩn chạy sang Tùy, cùng Tùy tập kích giết Trang Ngao rồi lên thay, đó là Thành vương.

Thành vương Uẩn năm thứ nhất, mới lên ngôi, ban bố ơn đức, kết giao với chư hầu từng giao hảo trước đây. Sai người dâng lễ vật cho thiên tử, thiên tử ban thịt tế, nói: “Hãy trấn phục phản loạn Di Việt ở phương nam ngươi, không được xâm phạm vào Trung nguyên.” Bấy giờ đất Sở rộng nghìn dặm.

Năm thứ mười sáu, Tề Hoàn công đem quân xâm lược Sở, kéo đến Hình Sơn. Sở Thành vương sai tướng quân Khuất Hoàn đem quân ngự địch, kết minh ước với Hoàn công. Hoàn công trách Sở nhận ơn huệ nhà Chu không vào triều cống vương thất, Sở đồng ý vào cống, [Tề] bèn rút quân.

Năm thứ mười tám, Thành vương đem quân lên phía bắc đánh nước Hứa, vua Hứa cởi trần tạ tội, bèn thả cho về. Năm thứ hai mươi hai, đánh nước Hoàng. Năm thứ hai mươi sáu, diệt nước Anh.

Năm thứ ba mươi ba, Tống Tương Công muốn chủ trì hội minh, triệu tập Sở. Sở vương giận, nói: “Triệu ta, ta vì danh nghĩa hữu hảo mà đến, rồi nhân đó khiến ông ta chịu nhục.” Bèn đi, đến đất Vu, liền bắt rồi làm nhục Tống Công, sau đó rút về. Năm thứ ba mươi tư, Trịnh Văn công xuống phía nam triều kiến Sở. Sở Thành vương lên phía bắc đánh Tống, đánh bại [Tống] ở sông Hoằng, bắn bị thương Tống Tương công, Tương công bị thương phát bệnh chết.

Năm thứ ba mươi lăm, công tử nước Tấn là Trùng Nhĩ qua nước Sở, Thành vương dùng lễ chư hầu để đãi tiệc, rồi dùng hậu lễ đưa tiễn sang nước Tần.

Năm thứ ba mươi chín, Lỗ Hy công đến xin phát binh để đánh Tề, Sở sai Thân hầu cầm quân đánh Tề, chiếm được ấp Cốc, an trí con của Tề Hoàn công là Ung ở đó. Bảy người con của Tề Hoàn công đều chạy sang Sở, Sở đều phong cho làm Thượng đại phu. Diệt nước Quỳ, vì Quỳ không thờ tự Chúc Dung và Chúc Hùng.

Mùa hạ, đánh Tống, Tống cấp báo với Tấn, Tấn cứu viện Tống, Thành vương bãi binh trở về. Tướng quân Tử Ngọc đề nghị xuất chiến, Thành vương nói: “Trùng Nhi lưu vong ở ngoài lâu ngày, rốt cuộc được trở về nước, trời khai mở cho, không thể chống lại.” Tử Ngọc cố đề nghị, Thành vương bèn giao cho một ít quân đi đánh. Quân Tấn quả nhiên đánh bại Tử Ngọc ở Thành Bộc. Thành vương giận, giết Tử Ngọc.

Năm thứ bốn mươi sáu, ban đầu, Thành vương định phong Thương Thần làm Thái tử, nói với Lệnh doãn Tử Thượng. Tử Thượng nói: “Nhà vua tuổi còn trẻ, lại sủng ái nhiều cung tần, [lập rồi] phế sẽ sinh loạn. Nước Sở thường lập người nhỏ tuổi làm Thái tử. Hơn nữa Thương Thần mắt ong giọng sói, tàn nhẫn với người khác, không thể lập được.” Thành vương không nghe, vẫn lập Thương Thần. Sau lại muốn lập con là Chức mà phế truất Thái tử Thương Thần. Thương Thần nghe tin, chưa thẩm xét kỹ, báo với thầy dạy là Phan Sùng rằng: “Làm thế nào để biết sự thực?” Sùng đáp: “Thết yến phi tần được nhà vua sủng ái là Giang Mị nhưng không tỏ ra tôn kính.” Thương Thần nghe theo cách đó. Giang Mị giận nói: “Thảo nào nhà vua muốn giết người rồi lập Chức.” Thương Thần báo với Phan Sùng rằng: “Đúng rồi.” Sùng hỏi: “Có thể thờ Chức không?” Đáp: “Không thể.” [Hỏi]: “Có thể trốn đi không?” Đáp: “Không thể.” [Hỏi]: “Có thể làm đại sự không?" Đáp: “Có.” Mùa đông tháng Mười, Thương Thần đem quân hộ vệ trong cung bao vây Thành vương. Thành vương đòi ăn tay gấu rồi chết, [Thương Thần] không nghe. Ngày Đinh Mùi, Thành vương thắt cổ chết. Thương Thần lên thay, đó là Mục vương.

Mục vương lên ngôi, giao Thái tử con mình cho Phan Sùng, sai làm Thái sư, nắm chính sự trong nước. Mục vương năm thứ ba, diệt nước Giang. Năm thứ tư, diệt nước Lục, nước Liệu. Nước Lục và nước Liệu là hậu duệ của Cao Dao*. Năm thứ tám, đánh nước Trần. Năm thứ mười hai, [Mục vương] chết, con là Trang vương Lữ lên thay.

Trang vương lên ngôi ba năm, không ban bố hiệu lệnh, ngày đêm vui chơi, lệnh cho người trong nước rằng: “Có kẻ nào dám can gián, giết chết không tha!” Ngũ Cử vào can. Trang vương tay trái ôm cơ thiếp nước Trịnh, tay phải ôm người con gái nước Việt, ngồi giữa chỗ bày chuông trống. Ngũ Cử nói: “Có câu đố xin dâng.” Nói: “Có con chim đậu ở gò, ba năm không bay, không hót, đó là chim gì vậy?” Trang vương đáp: “Ba năm không bay, đã bay sẽ vút lên trời; ba năm không hót, đã hót sẽ khiến người ta kinh ngạc. Cử hãy lui đi, ta biết rồi.” Mấy tháng sau, càng dâm dật hơn. Đại phu Tô Tòng bèn vào can ngăn. Trang vương nói: “Ngươi không nghe lệnh ư?” Đáp rằng: “Thân này bị giết mà khiến vua sáng láng, đó là ý nguyện của thần vậy.” Thế là [Trang vương] bèn bỏ thói đắm chìm vào hưởng lạc, lắng nghe chính sự, giết đến mấy trăm người, tiến dụng mấy trăm người, giao chính sự cho Ngũ Cử, Tô Tòng, người trong nước cả mừng. Năm đó diệt nước Dung. Năm thứ sáu, đánh Tống, thu được năm trăm chiến xa.

Năm thứ tám, đánh Lục Hồn Nhung, kéo đến ấp Lạc, duyệt binh ở ngoài thành nhà Chu [nhằm thị uy]. Chu Định vương sai Vương Tôn Mãn úy lạo Sở vương. Sở vương hỏi đỉnh [của nhà Chu] lớn hay nhỏ, nặng hay nhẹ, [Vương Tôn Mãn] đáp: “Ở đức, không phải ở đỉnh.” Trang vương nói: “Ngài đừng cho cửu đỉnh là khó! Nước Sở chỉ cần bỏ mũi nhọn đầu kiếm kích thôi cũng đủ để đúc cửu đỉnh.” Vương Tôn Mãn nói: “Ôi chao! Nhà vua ngài quên rồi ư? Xưa kia buổi thịnh thời của nhà Ngu nhà Hạ, phương xa đều đến, chín châu cống kim loại, đúc thành đỉnh khắc các vật, trăm vật đều đầy đủ, khiến dân biết vật quỷ thần kỳ dị. Kiệt làm loạn đức, đỉnh dời sang Ân, [nhà Ân] được tế tự sáu trăm năm. Vua Trụ nhà Ân bạo ngược, đỉnh dời sang Chu. Đức mà tốt, sáng, dẫu nhỏ cũng ắt thành nặng; gian tà hỗn loạn, dẫu lớn cũng ắt thành nhẹ. Xưa Thành Thang đặt đỉnh ở Giáp Nhục, xem bói được biết truyền quốc ba mươi đời, kéo dài bảy trăm năm, đó là mệnh trời vậy. Đức nhà Chu tuy suy, nhưng mệnh trời chưa đổi. Đỉnh nặng hay nhẹ, không thể hỏi đến.” Sở vương bèn rút quân về.

Năm thứ chín, phong Nhược Ngao thị làm Tướng quốc. Có người gièm pha với Trang vương, [Nhược Ngao thị] sợ bị giết, quay lại tấn công Trang vương, Trang vương đánh diệt tông tộc của Nhược Ngao thị. Năm thứ mười ba, diệt nước Thư.

Năm thứ mười sáu, đánh nước Trần, giết Hạ Trưng Thư. Trưng Thư giết vua nước mình, cho nên giết y vậy. Sau khi phá Trần, liền đặt thành huyện. Quần thần đều chúc mừng, Thân Thúc Thời đi sứ nước Tề về đến, không chúc mừng. Trang vương hỏi, đáp rằng: “Tục ngữ nói: 'Dắt bò đi tắt qua ruộng người ta, bị chủ ruộng bắt mất bò'. Người dắt bò qua ruộng thì không đúng rồi, nhưng [chủ ruộng vì thế mà] bắt lấy bò chẳng cũng quá đáng sao? Cũng như nhà vua nhân nước Trần có loạn rồi thống lãnh chư hầu tiến đánh, lấy nghĩa mà đánh nhưng lại tham chiếm đất lập thành huyện, vậy thì lấy gì để lại ra hiệu lệnh cho thiên hạ!” Trang vương bèn khôi phục hậu duệ nước Trần.

Mùa xuân năm thứ mười bảy, Sở Trang vương bao vây nước Trịnh, ba tháng thì hạ được Trịnh. Từ Hoàng môn [cổng thành nước Trịnh] tiến vào, Trịnh bá cởi trần dắt dê nghinh đón, nói: “Cô không được trời bảo hộ, không biết phụng sự ngài, ngài giận trong lòng rồi đến tệ ấp, đó là tội của cô vậy. [Cô] đâu dám không nghe lệnh! [Ngài] đày ra Nam Hải, hay đem thân thiếp ban cho chư hầu [cô] cũng nhất nhất tuân lệnh. Nếu ngài không quên các vị Lệ vương, Tuyên vương, Hoàn vương, Vũ vương, không cắt đứt xã tắc của các vị ấy, thì cho [cô] sửa đổi mà thờ ngài, ý nguyện của cô chẳng phải là điều dám trông mong vậy. Xin phô bày gan ruột.” Quần thần nước Sở nói: “Quân vương chớ cho.” Trang vương nói: “Vua nước Trịnh có thể hạ mình như thế, ắt có thể tin dùng dân của mình, sao có thể cắt đứt [việc tế tự của Trịnh] được!” Trang vương tự tay cầm cờ, tả hữu chỉ huy quân đội, dẫn quân rời xa ba mươi dặm rồi hạ trại, chấp nhận cho Trịnh giảng hòa. Phan Uông sang [Trịnh] kết minh ước, Tử Lương* sang [Sở] làm con tin. Mùa hạ tháng Sáu, Tấn cứu Trịnh, giao chiến với Sở, [Sở] đại phá quân Tấn trên sông Hà, [quân Sở] bèn kéo đến Hành Ung rồi rút về.

Năm thứ hai mươi, bao vây Tống vì tội giết sứ giả nước Sở. Vây Tống năm tháng, trong thành [nước Tống] hết lương, đổi con cho nhau để làm thịt ăn, bỏ xương người làm củi đốt. Hoa Nguyên nước Tống ra nói sự tình. Trang vương nói: “Quân tử thay!” Bèn bãi binh rút về*.

Năm thứ hai mươi ba, Trang vương chết, con là Cung vương Thẩm lên thay.

Cung vương năm thứ mười sáu, Tấn phạt Trịnh. Trịnh cấp báo [cho Sở], Cung vương cứu Trịnh. Giao chiến với quân Tấn Yên Lăng, Tấn đánh bại Sở, bắn trúng mắt Cung vương. Cung vương triệu Tướng quân Tử Phản. Tử Phản vốn ham rượu, được thị tòng là Thụ Dương Cốc dâng rượu nên uống say. Cung vương giận, bắn chết Tử Phản, rồi bãi binh rút về.

Năm thứ ba mươi mốt, Cung vương chết, con là Khang vương Chiêu lên thay. Khang vương lên ngôi được mười lăm năm thì chết, con là Vân lên thay, đó là Giáp Ngao.

Các em trai được sủng ái của Khang vương là công tử Vi, Tử Tỷ, Tử Tích, Khí Tật. Giáp Ngao năm thứ ba, phong chú của mình là công tử Vi, em trai Khang vương, làm Lệnh doãn, nắm việc quân đội. Năm thứ tư, Vi đi sứ sang nước Trịnh, trên đường đi nghe tin Sở vướng ốm bèn quay về. Ngày Kỷ Dậu tháng Mười hai, Vi vào thăm bệnh Sở vương, dùng dây thắt cổ giết Sở vương, rồi giết con Sở vương là Mạc và Bình Hạ. Sai sứ báo tang cho Trịnh. Ngũ Cử hỏi: “Ai làm người thừa kế?” Đáp rằng: “Quả đại phu Vi.” Ngũ Cử lại nói: “[Trong số các] con của Cung vương, Vi làm trưởng.” Tử Tỷ chạy sang Tấn, rồi Vi lên ngôi, đó là Linh vương.

Tháng Sáu năm Linh vương thứ ba, Sở sai sứ báo cho Tấn, định hội chư hầu. Chư hầu đều tụ hội theo Sở ở ấp Thân. Ngũ Cử nói: “Xưa kia vua Khải nhà Hạ có yến tiệc ở Quân Đài, Thành Thang nhà Thương có cáo mệnh ở Cảnh Hào, Vũ vương nhà Chu có lời thề ở Minh Tân, Thành vương có cuộc săn ở Kỳ Dương, Khang Dương có triều bái ở Phong Cung, Mục vương có hội minh ở Đồ Sơn, Tề Hoàn công có hội quân ở Thiệu Lăng, Tấn Văn công có minh ước Tiễn Thổ, ngài định làm thế nào?” Linh vương nói: “Theo cách của Hoàn công.” Bấy giờ Tử Sản nước Trịnh có mặt ở đó. Thế rồi Tấn, Tống, Lỗ, Vệ không đến. Linh vương kết minh xong, có vẻ kiêu căng. Ngũ Cử nói: “Vua Kiệt vì hội họp chư hầu ở Hữu Nhưng mà Hữu Mân làm phản. Vua Trụ vì hội họp ở Lê Sơn mà Đông Di làm phản. U vương vì hội minh ở Thái Thất mà Nhung, Địch làm phản. Ngài hãy thận trọng cho đến lúc cuối!”

Tháng Bảy, Sở đem quân chư hầu thảo phạt nước Ngô, bao vây Chu Phương. Tháng Tám, hạ được nước Ngô, bỏ tù Khánh Phong, diệt cả gia tộc Khánh Phong. Đem Khánh Phong thị chúng, nói: “Đừng có bắt chước Khánh Phong nước Tề giết vua nước mình rồi khinh khi ấu chúa, bắt ép các đại phu kết minh với mình!” Phong cãi lại: “Chẳng bằng con thứ của Sở Cung Dương là Vi giết vua của mình là con của anh trai là Vân rồi lên làm vua!” Thế là Linh vương sai người vội giết Khánh Phong.

Năm thứ bảy, xây xong đài Chương Hoa, hạ lệnh gom những kẻ lưu vong tập trung vào trong đó.

Năm thứ tám, sai công tử Khí Tật đem quân diệt nước Trần. Năm thứ mười, triệu kiến Sái hầu, chuốc say rồi giết. Sai Khí Tật bình định nước Sái, nhân đó cho [Khí Tật] làm Trần Sái công.

Năm thứ mười một, thảo phạt nước Từ để uy hiếp Ngô. Linh vương đóng quân Càn Khê để đợi tin đánh nước Từ. Linh vương nói: “Tề, Tấn, Lỗ, Vệ, lúc thụ phong đều được nhận bảo vật, riêng nước ta không có. Nay ta sai sứ đến nhà Chu xin đỉnh làm bảo vật phân phong, liệu [nhà Chu] có cho ta không?” Tích Phủ đáp rằng: “Họ sẽ cho quân vương thôi! Xưa, tiên vương ta là Hùng Dịch lánh Kinh Sơn, ngồi xe củi, mặc áo rách, ở nơi có mọc um tùm, vượt núi băng rừng để thờ thiên tử, chỉ có cung gỗ đào tên gỗ táo để cung tiến cho Chu vương. Tề là nước cậu của Thành vương; Tấn cùng Lỗ và Vệ là nước của em cùng mẹ với Chu vương; Sở vì thế không được chia bảo vật, còn các nước khác đều có. Nhà Chu nay cùng bốn nước phụng sự quân vương, ra lệnh là theo, há dám tiếc chiếc đỉnh ư?” Linh vương nói: “Xưa đức hoàng tử bá phụ ta là Côn Ngô từng ở đất Hứa, nay người Trịnh tham đất đó, không chịu giao cho ta, nay ta yêu cầu họ, họ có giao cho ta không?” Đáp rằng: “Nhà Chu còn không tiếc đỉnh, Trịnh sao dám tiếc đất đai?” Linh vương nói: “Xưa chư hầu xa lánh ta mà sợ nước Tấn, nay ta mở rộng thành trì ở đất Trần, Sái và Bất Canh, mỗi nơi đều có nghìn chiến xa, chư hầu có sợ ta không?” Đáp rằng: “Sợ thay!” Linh vương vui vẻ nói: “Tích Phủ khéo nói chuyện ngày xưa thay.”

Mùa xuân năm thứ mười hai, Sở Linh vương vui chơi ở Càn Khê, không sao dứt ra để về được. Người trong nước khổ vì lao dịch. Ban trước, Linh vương hội quân ở ấp Thân, khinh nhục đại phu nước Việt là Thường Thọ Quá, giết đại phu nước Sái là Quán Khởi. Con của Khởi là Tùng trốn đến Ngô, bèn khuyên Ngô vương đánh Sở, kích động đại phu nước Việt là Thường Thọ Quá làm loạn, để làm kế nội gián cho Ngô. Sai người giả mệnh lệnh của công tử Khí Tật triệu hồi công tử Tỷ ở Tấn, đến nước Sái, cùng quân Ngô, Việt định đánh úp nước Sái. Lệnh cho công tử Tỷ đi gặp Khí Tật, cùng kết minh ở đất Đặng. Bèn về nước giết Thái tử của Linh vương là Lộc, lập Tử Tỷ lên làm vương, công tử Tử Tích làm Lệnh doãn, Khí Tật làm Tư mã. Trước tiên trừ diệt người trong vương thất, Quan Tùng theo quan đến Càn Khê, tuyên bố với quân Sở: “Nước có vua mới rồi. Về trước, sẽ khôi phục tước vị, ấp phong, ruộng đất, nhà cửa. Ai về sau sẽ bị lưu đày.” Quân Sở đều tản đi, bỏ Linh vương mà về.

Linh vương nghe tin Thái tử Lộc bị chết, tự nhảy xuống xe rồi nói: “Người ta tiếc xót con mình cũng như ta nay chăng?” Người theo hầu nói: “Còn hơn thế.” Linh vương hỏi: “Ta giết con người ta nhiều rồi, có thể không rơi vào cảnh này?” Quan Hữu doãn* nói: “Xin hãy đợi ở ngoài thành để nghe ngóng phản ứng của người trong nước.” Linh vương nói: “Dân chúng tức giận thì không thể chống nổi họ.” Hữu doãn nói: “Tạm thời vào một huyện lớn rồi xin quân của chư hầu [ứng cứu].” Linh vương nói: “Đều phản cả rồi.” Lại nói: “Hãy chạy sang nước chư hầu rồi nghe cách giải quyết của nước lớn.” Linh vương nói: “Phúc lớn không lặp lại, chỉ chuốc nhục mà thôi.” Thế là Linh vương lên thuyền định vào đất Yên. Quan Hữu doãn xét thấy nhà vua không theo kế của mình, sợ chết chung, cũng bỏ vua mà trốn.

Thế là Linh vương một mình bơ vơ trong núi, người dân chốn sơn dã không ai dám cho vua vào nhà. Trên đường đi, Linh vương gặp viên thị tòng cũ*, bèn bảo: “Hãy xin ăn cho ta, ta đã ba ngày không ăn gì rồi.” Viên thị tòng đó nói: “Tân vương hạ lệnh, ai dám cho ngài ăn hay đi theo ngài thì xử tội đến ba họ, huống nữa cũng chẳng có chỗ để xin ăn.” Linh vương nhân đó gối đầu lên đùi y mà nằm ngủ. Viên thị tòng lại lấy cục đất thay vào rồi trốn đi. Linh vương tỉnh dậy không thấy đâu, lại đói quá không sao đứng dậy nổi. Con của quan doãn Thân Vô Vũ ở đất Vu là Thân Hợi nói: “Cha ta hai lần vi phạm vương mệnh mà nhà vua không giết, ơn gì lớn hơn thế!” Bèn tìm Linh vương, gặp Linh vương bị đói ở Ly Trạch, liền dìu nhà vua về. Ngày Quý Sửu tháng Năm mùa hạ, Linh vương chết ở nhà Thân Hợi, Thân Hợi đem hai con gái chết theo, rồi chôn chung.

Bấy giờ nước Sở tuy đã lập Tỷ làm vương, sợ Linh vương lại về, cũng không nghe tin Linh vương chết, cho nên Quan Tùng nói với vua mới lập là Tỷ rằng: “Không giết Khí Tật, dẫu được nước cũng chuốc họa.” Sở vương nói: “Ta không đang tâm.” Tùng nói: “Người ta sẽ đang tâm với nhà vua.” Sở vương không nghe, [Quan Tùng] liền bỏ đi. Khí Tật trở về. Người trong nước hằng đêm đều kinh sợ, nói: “Linh vương về đấy!” Đêm Ất Mão, Khí Tật sai thuyền phu từ sông Trường Giang chạy lên hô to rằng: “Linh vương về tới rồi!” Người trong nước càng kinh sợ. Lại sai Mạn Thành Nhiên báo với vua mới là Tỷ cùng Lệnh doãn Tử Tích rằng: “Linh vương về tới rồi! Người trong nước sẽ giết ngài, quan Tư mã sắp đến rồi! Ngài sớm tự liệu, đừng để chuốc nhục. Dân chúng nổi giận như nước như lửa, không thể cứu được.” Vua mới cùng Tử Tích bèn tự sát. Ngày Bính Thìn, Khí Tật lên ngôi vương, đổi tên là Hùng Cư, đó là Bình vương.

Bình vương lừa giết hại vua rồi tự lên ngôi, sợ người trong nước và chư hầu phản lại mình, bèn thi ơn cho trăm họ. Khôi phục đất của Trần, Sái rồi lập hậu duệ hai nước làm vua như trước đây, trả lại các đất đã chiếm của Trịnh. Vỗ về người dân trong nước, sửa sang chính giáo. Nước Ngô nhân nước Sở có loạn, bắt năm tướng rồi rút về. Bình vương nói với Quan Tùng: “Ta sẽ thỏa mãn theo ý ngươi muốn.” [Quan Tùng] muốn làm Bốc doãn*, Bình vương đồng ý.

Ban trước, Cung vương có năm người con trai được yêu quý, không có con đích để lập, bèn hy vọng vào việc tế các thần, xin thần quyết định việc chọn người, [thần chọn ai] sẽ cho người đó làm chủ xã tắc*, rồi ngầm cùng người thiếp là Ba cơ chôn ngọc bích trong phòng, triệu năm công tử trai giới rồi vào phòng. Khang vương bước qua ngọc bích, Linh vương để khuỷu tay đè lên ngọc bích, Tử Tỷ và Tử Tích đều tránh xa chỗ ngọc bích. Bình vương nhỏ tuổi, được bế lên hành lễ, đứng đè lên dây buộc ngọc. Vì thế Khang vương nhờ lớn tuổi nên được lập, các con khác mất vương vị; công tử Vi làm Linh vương, kết cục bị giết; Tử Tỷ làm vương được hơn chục ngày, Tử Tích không được lập, cũng đều bị giết. Bốn người con đều tuyệt tự. Sau chỉ có Khí Tật lên ngôi, đó là Bình vương, rốt cuộc là người nối tiếp việc tế tự của Sở, đúng như thần đã hiển ứng.

Ban trước, Tử Tỷ từ Tấn trở về, Hàn Tuyên tử hỏi Thúc Hướng rằng: “Tử Tỷ có thành công không?” Đáp rằng: “Không thành công.” Tuyên tử nói: “Chung thù ghét thì cùng kiếm tìm nhau, như thương nhân tranh lợi ngoài chợ, sao lại không thành công?” Đáp rằng: “Không chung niềm hữu hảo thì ai sẽ chung sự thù ghét? Tranh lấy nước có năm điều khó: một là, có sự tôn sủng nhưng không có hiền nhân phò tá; hai là, có hiền nhân nhưng không có chủ lực làm nội ứng ba là, có chủ lực làm nội ứng nhưng không có mưu lược; bốn là, có mưu lược nhưng không có dân chúng; năm là, có dân chúng nhưng không có đức hạnh. Tử Tỷ ở Tấn đã mười ba năm, người theo [Tử Tỷ] ở Tấn và Sở chẳng ai có tiếng tăm, có thể nói không có hiền nhân phụ giúp; gia tộc mất cả, thân thích phản lại, có thể nói không có chủ lực làm nội ứng; không có hiềm oán mà loạn động, có thể gọi là không có mưu lược; cả đời ở nơi đất khách, có thể nói là không có dân; lưu vong bên ngoài mà không ai nhớ đến, có thể gọi là không có đức. Linh vương tàn ngược, rồi chẳng kiêng tránh điều gì, Tử Tỷ muốn vượt qua năm cái khó để giết vua, ai có thể giúp cho thành công được! Người có nước Sở, có lẽ là Khí Tật chăng? Khí Tật cai trị đất Trần và Sái, ngoài Phương Thành đều thuộc ông ta. [Những nơi đó] hà khắc bạo ngược không nảy sinh, trộm cắp luôn ẩn trốn, ham muốn riêng không trái với lợi chung, dân không có bụng oán. Tiên tổ, thần linh phụ trợ ông ta; dân trong nước tin tưởng ông ta. Họ Mị có loạn, ắt con út được lập, là lệ thường của Sở. Về quan chức Tử Tỷ là Hữu doãn, bề mặt sủng quý thì chỉ là con thứ, về thần minh ban mệnh thì lánh xa chỗ có ngọc khuê; dân không nghĩ đến ông ta, lấy gì mà lập?” Tuyên tử hỏi: “Tề Hoàn công, Tấn Văn công chẳng cũng thế ư?” Thúc Hướng đáp: “Tề Hoàn công là con của Vệ cơ, được sự sủng ái của Hy công. Có Bão Thúc Nha, Tân Tu Vô, Thấp Bằng phò trợ; có nước Cử nước Vệ hậu thuẫn từ bên ngoài; có họ Cao họ Quốc làm nội ứng bên trong. Làm việc thiện không ngơi, thi ân huệ không mệt. Có nước chẳng cũng phải lẽ ư? Xưa Văn công ta là con của Hồ Quý cơ, được sự sủng ái của Hiến công. Ham học không biết mệt. Mười bảy tuổi đã có năm hiền sĩ, có đại phu Tử Du, Tử Phạm làm tâm phúc; có Ngụy Xu, Giả Đà làm chân tay; có các nước Tề, Tống, Tần, Sở làm ngoại viện; có các họ Loan, Khích, Hồ, Tiên làm nội ứng. Lưu vong mười chín năm, càng giữ bền chí. Huệ Công, Hoài công vứt bỏ dân, dân theo về với Văn công. Cho nên Văn công được nước chẳng cũng là phải ư? Tử Tỷ không hề thi ơn cho dân, không có ngoại viện, rời Tấn mà Tấn không hộ tống; về Sở thì Sở không đón rước. Dựa vào đâu mà có nước!" Quả nhiên Tử Tỷ không có kết cục tốt đẹp, cuối cùng người lên ngôi là Khí Tật, đúng như lời Thúc Hướng vậy.

Bình vương năm thứ hai, sai Phí Vô Kỵ sang Tần cưới vợ cho Thái tử Kiến. Người vợ xinh đẹp, đón về, chưa tới nơi, Vô Kỵ về trước, khuyên Bình vương: “Người con gái nước Tần xinh đẹp, ngài hãy cưới làm vợ rồi tìm cô khác cho Thái tử.” Bình vương nghe theo, rốt cuộc cưới người con gái nước Tần, sinh ra Hùng Trần. Lấy vợ khác cho Thái tử. Bấy giờ Ngũ Xa làm Thái phó cho Thái tử, Vô Kỵ làm Thiếu phó. Vô Kỵ không được Thái tử tin yêu, thường nói xấu Thái tử Kiến. Bấy giờ Thái tử Kiến mười lăm tuổi, mẹ là người Sái, không được vua sủng ái, Bình vương ngày càng lạnh nhạt với Kiến.

Năm thứ sáu, sai Thái tử Kiến ra ở Thành Phủ, trấn giữ biên giới. Vô Kỵ lại ngày đêm gièm pha Thái tử Kiến với Bình vương rằng: “Từ khi Vô Kỵ đưa người con gái nước Tần về, Thái tử oán giận, cũng không thể không oán trách nhà vua, nhà vua hãy lưu tâm phòng bị. Hơn nữa Thái tử ở Thành Phủ, nắm riêng binh quyền, ngoại giao với chư hầu, còn muốn kéo quân về.” Bình vương triệu Thái phó cho Thái tử là Ngũ Xa đến trách mắng. Ngũ Xa biết Vô Kỵ gièm pha, bèn nói: “Sao nhà vua lại vì một bề tôi nhỏ mọn mà xa lìa cốt nhục vậy?” Vô Kỵ nói: “Nay không chế phục, sau phải hối hận vậy.” Thế là Bình vương liền bỏ tù Ngũ Xa. Bèn lệnh cho Tư mã Phấn Dương triệu hồi Thái tử Kiến, định giết đi. Thái tử nghe tin, liền trốn sang Tống.

Vô Kỵ nói: “Ngũ Xa có hai người con, không giết chúng đi sẽ là mối họa của Sở vậy. Sao không lấy việc xá miễn cho chúng [làm điều kiện] để triệu chúng, nhất định chúng sẽ đến.” Thế là Bình vương sai sứ nói với Xa: “Gọi được hai con đến thì sống, không thì chết.” Xa nói: “Thượng đến, Tư không đến.” Bình vương hỏi: “Tại sao?” Xa đáp: “Thượng là người liêm chính, sẵn sàng chết vì tiết nghĩa, hiếu thuận mà có lòng nhân, nghe tin triệu đến thì cha được xá tội, nhất định sẽ đến, không sợ phải chết. Tư là người trí mà thích mưu, dũng mà ham công, biết đến sẽ chết, ắt không đến. Mà rồi mối lo của Sở nhất định ở đứa con này.” Thế là Bình vương sai người triệu hai anh em, nói: “Đến, ta xá tội cho cha mày.” Ngũ Thượng bảo Ngũ Tư: “Nghe [đến thì] cha được xá tội mà không đến, đó là bất hiếu; cha bị giết mà không báo thù, đó là vô mưu; xét khả năng để giao việc, đó là sáng suốt. Em hãy đi đi, anh sẽ về chịu chết.” Ngũ Thượng bèn về [Dĩnh đô]. Ngũ Tư giương cung đặt tên, ra gặp sứ giả, nói: “Cha có tội, triệu con đến làm gì?” Định bắn, sứ giả quay đầu chạy, [Ngũ Tư] bèn chạy sang Ngô. Ngũ Xa nghe tin, nói: “Tư trốn, nước Sở nguy thay.” Người Sở bèn giết Ngũ Xa và Thượng.

Năm thứ mười, mẹ Thái Kiến nước Cư Sào, mở cửa cho Ngô. Ngô sai công tử Quang đánh Sở, bèn đánh bại Trần và Sái, bắt mẹ của Thái tử Kiến rồi rút về. Sở sợ, gia cố thành Dĩnh. Ban trước, đám con trẻ hai ấp ở biên giới Ngô và Sở là Ty Lương và Chung Ly tranh nhau lá dâu, hai ấp giận rồi đánh nhau, giết người của ấp Ty Lương. Đại phu Ty Lương giận, đem quân trong ấp tấn công ấp Chung Ly. Sở vương nghe tin nổi giận, phát binh trong nước diệt ấp Ty Lương. Ngô vương nghe tin cả giận, cũng phát binh, sai công tử Quang thông qua gia tộc mẹ Kiến để đánh Sở, rồi diệt ấp Chung Ly và Cư Sào. Sở bèn sợ rồi gia cố thành Dĩnh.

Năm thứ mười ba, Bình vương chết. Tướng quân Tử Thường nói: “Thái tử Trân* còn nhỏ, hơn nữa trước đây mẹ [của Thái tử Trân] đáng ra là vợ của Thái tử Kiến.” Định lập Lệnh doãn Tử Tây. Tử Tây là em ngành thứ của Bình vương, là người nghĩa khí. Tử Tây nói: “Nước có phép thường, đổi lập sẽ loạn, ai nói việc đó thì giết.” Bèn lập Thái tử Trân, đó là Chiêu vương.

Chiêu vương năm thứ nhất, dân nước Sở không thích Phí Vô Kỵ, vì đã gièm pha khiến Thái tử Kiến phải bỏ trốn, lại khiến cho con Ngũ Xa cùng Khích Uyển bị giết. Con của Bá Thị, người trong tông tộc Khích Uyển là Phỉ cùng Tử Tư đều chạy sang Ngô, quân Ngô nhiều lần xâm phạm Sở, người Sở rất oán Vô Kỵ. Lệnh doãn nước Sở là Tử Thường giết Vô Kỵ để lấy lòng dân chúng, dân chúng mới vui.

Năm thứ tư, ba công tử* nước Ngô chạy sang Sở, Sở phong đất cho họ để chống lại Ngô. Năm thứ năm, Ngô đánh chiếm ấp Lục và ấp Tiềm của Sở. Năm thứ bảy, Sở sai Tử Thường thảo phạt Ngô, Ngô đánh quân Sở đại bại ở Dự Chương.

Mùa đông năm thứ mười, Ngô vương Hạp Lư, Ngũ Tử Tư, Bá Phỉ cùng nước Đường và Sái đánh Sở, Sở đại bại, quân Ngô liền tiến vào Dĩnh đô, làm nhục mộ của Bình vương, là vì Ngũ Tử Tư vậy*. Quân Ngô đến, Sở sai Tử Thường đem quân nghênh chiến, bày trận hai bên Hán Thủy. Ngô đánh bại Tử Thường, Tử Thường chạy trốn sang Trịnh. Quân Sở tháo chạy, Ngô thừa thắng đuổi theo, giao chiến năm trận thì đến Dĩnh đô. Ngày Kỷ Mão, Chiêu vương chạy khỏi nước. Ngày Canh Thìn, người Ngô vào thành Dĩnh.

Sở Chiêu vương chạy trốn đến Vân Mộng. Người ở Vân Mộng không biết đó là vua, bắn Chiêu vương bị thương. Chiêu vương chạy đến nước Vân. Em trai của Vân công là Hoài nói: “Bình vương giết cha ta, nay ta giết con ông ấy, chẳng cũng phải lẽ sao?” Vân công ngăn lại, nhưng vẫn sợ em mình sẽ giết Chiêu vương, bèn cùng Chiêu vương chạy sang Tùy. Ngô vương nghe tin Chiêu vương sang đó, liền tiến quân đánh Tùy, nói với người Tùy rằng: “Con cháu nhà Chu được phong ở vùng Giang Hán, bị Sở diệt hết rồi.” Ý muốn giết Chiêu vương. Bề tôi tùy tòng của Chiêu vương là Tử Kỳ bèn giấu Chiêu vương thật kỹ, tự giả làm vua, nói với người Tùy rằng: “Hãy đem ta giao cho Ngô.” Người Tùy bói quẻ về việc giao [Chiêu vương] cho Ngô, được quẻ không tốt, liền tạ lỗi với Ngô vương rằng: “Chiêu vương trốn, không ở Tùy.” Ngô đề nghị cho vào để tự tìm Chiêu vương, người Tùy không nghe, Ngô cũng bãi binh rút về.

Chiêu vương chạy khỏi Dĩnh đô, sai Thân Bão* Tư cầu cứu Tần. Tần đem năm trăm chiến xa đến cứu viện Sở, Sở cũng thu thập tàn quân, cùng Tần đánh Ngô. Tháng Sáu năm thứ mười một, đánh bại quân Ngô ở đất Tắc [thuộc nước Sở]. Đúng lúc em trai Ngô vương là Phu Khái thấy quân của Ngô vương thương vong bại trận, bèn trốn về nước, tự lập làm vương. Hạp Lư nghe tin đó, dẫn quân rời Sở, về đánh Phu Khái. Phu Khái thua, chạy sang Sở, Sở phong cho đất Đường Khê, hiệu là Đường Khê thị.

Sở Chiêu vương diệt nước Đường. Tháng Chín, trở về Dĩnh đô. Năm thứ mười hai, Ngô lại đánh Sở, chiếm ấp Bà. Sở lo sợ, bỏ Dĩnh đô, dời lên phía bắc đóng đô ở thành Nhược.

Năm thứ mười sáu, Khổng tử làm Tướng quốc nước Lỗ. Năm thứ hai mươi, Sở diệt nước Đốn và nước Hồ. Năm thứ hai mươi mốt, Ngô vương Hạp Lư thảo phạt nước Việt. Việt vương Câu Tiễn bắn Ngô vương bị thương, rồi chết. Nước Ngô từ đó oán nước Việt nên không sang phía tây đánh Sở nữa.

Mùa xuân năm thứ hai mươi bảy, Ngô thảo phạt Trần, Sở Chiêu vương cứu viện, đóng quân ở Thành Phủ. Tháng Mười, Chiêu vương ốm ở trong quân, [trên trời] có mây đỏ như hình con chim bay quanh mặt trời. Chiêu vương hỏi quan Thái sử nhà Chu, Thái sử đáp: “Là điềm hại cho Sở vương, nhưng có thể chuyển sang tướng văn tướng võ.” Các tướng nghe nói vậy, bèn xin lấy thân mình cầu đảo thần linh. Chiêu vương nói: “Tướng văn tướng võ là tay chân của cô, nay chuyển hóa sang họ, sao trừ bỏ hết bệnh nơi thân ta được!” Không nghe. Bói thì [lời quẻ nói] do [thần sông] Hoàng Hà tác quái, các đại phu xin cầu đảo ở Hoàng Hà. Chiêu vương nói: “Từ tiên vương ta được phân phong, điều mong muốn đều không vượt qua khu vực sông Giang sông Hán, nào mắc tội gì với thần sông Hoàng Hà.” [Chiêu vương] ngăn lại không cho. Khổng tử ở nước Trần, nghe nói vậy, bèn bảo: “Sở Chiêu Dương hiểu đạo lớn đấy. Ông ta không mất nước, đúng lắm thay!”

Chiêu vương ốm nặng, bèn triệu các công tử và đại phu đến nói: “Cô bất tài, lại làm nhục đến quân đội nước Sở, nay được trọn tuổi trời ban, là may mắn của cô vậy.” Nhường cho em là công tử Thân làm vương. [Thân] không nhận. Lại nhường ngôi cho em thứ là công tử Kết, [Kết] cũng không nhận. Bèn lại nhường cho em thứ là công tử Lư, nhường đến năm lần, sau [Lư] mới chịu nhận. Sắp giao chiến [với quân Ngô], ngày Canh Dần, Chiêu vương chết ở trong quân. Tử Lư nói: “Nhà vua bệnh nặng, bỏ con mà nhường ngôi cho bề tôi, thần sở dĩ đồng ý với nhà vua, là để nhà vua yên lòng vậy. Nay quân vương đã mất, thần há dám quên tâm ý của nhà vua ư?” Bèn bàn tính cùng Tử Tây, Tử Kỳ, phục quân chẹn đường, đón con của người con gái nước Việt [thiếp của Chiêu vương] là Chương về lên ngôi, đó là Huệ vương. Rồi sau bãi binh rút về, mai táng Chiêu vương.

Huệ vương năm thứ hai, Tử Tây triệu con trai Thái tử Kiến của Bình vương trước đây là Thắng ở Ngô, cho làm đại phu ấp Sào, hiệu là Bạch công. Bạch công thích việc binh nhưng lại khiêm hạ với kẻ sĩ, muốn báo thù. Năm thứ sáu, Bạch công đề nghị Lệnh doãn Tử Tây phát binh đánh Trịnh. Trước đây, cha Bạch công là Kiến lưu vong ở Trịnh, bị Trịnh giết, Bạch công chạy sang Ngô, được Tử Tây triệu về, vì thế oán Trịnh, muốn tiến đánh Trịnh. Tử Tây đồng ý nhưng chưa phát binh. Năm thứ tám, Tấn phạt Trịnh, Trịnh cấp báo với Sở, Sở sai Tử Tây cứu Trịnh, [Tử Tây] nhận hối lộ [của Trịnh] rồi rút về. Bạch công Thắng tức giận, bèn cùng bọn dũng sĩ cảm tử là Thạch Khất tập kích giết Lệnh doãn Tử Tây và Tử Kỳ ngay tại triều, nhân đó uy hiếp Huệ vương, an trí ở phủ Cao, định giết Huệ vương. Tùy tòng của Huệ vương là Khuất Cố cõng Huệ vương chạy đến cung của Chiêu vương phu nhân [tức mẹ của Huệ vương]. Bạch công tự lập làm vương. Hơn tháng, đúng lúc Diệp công đến cứu Sở, đồ đảng của Sở Huệ vương cùng [Diệp công] tấn công Bạch công, giết chết. Huệ công bèn trở lại ngôi vị. Cũng năm đó, diệt nước Trần rồi lập thành một huyện của Sở.

Năm thứ mười ba, Ngô vương Phù Sai hùng mạnh, lấn lướt nước Tề và Tấn, đến thảo phạt Sở. Năm thứ mười sáu, nước Việt diệt nước Ngô. Năm thứ bốn mươi hai, Sở diệt nước Sái. Năm thứ bốn mươi tư, Sở diệt nước Kỷ. Giảng hòa với Tần. Bấy giờ nước Việt đã diệt Ngô nhưng không thể chinh phục vùng phía bắc Sông Giang sông Hoài; Sở sang xâm chiếm phía đông, mở rộng đất đến Tứ Thượng.

Năm thứ năm mươi bảy, Huệ vương chết, con là Giản vương Trọng lên thay.

Giản vương năm thứ nhất, lên phía bắc đánh diệt nước Cử. Năm thứ tám, Ngụy Văn hầu, Hàn Vũ tử, Triệu Hoàn tử bắt đầu được liệt vào hàng chư hầu.

Năm thứ hai mươi tư, Giản vương chết, con là Thanh vương Đương lên thay. Thanh vương năm thứ sáu, Thanh vương bị bọn trộm cắp giết, con là Điệu vương Hùng Nghi lên thay. Điệu vương năm thứ hai, Tam Tấn đến đánh Sở, kéo tới Thặng Khâu rồi rút về. Năm thứ tư, Sở thảo phạt Chu. Trịnh giết Tử Dương. Năm thứ chín, thảo phạt Hàn, chiếm Phụ Thử. Năm thứ mười một, Tam Tấn đánh Sở, đánh bại quân Sở ở Đại Lương, Du Quan. Sở hối lộ nhiều của cho Tần để giảng hòa. Năm thứ hai mươi mốt, Điệu vương chết, con là Túc vương Tang lên thay.

Túc vương năm thứ tư, Thục đánh Sở, chiếm đất Tư Phương. Bấy giờ Sở xây dựng Hãn Quan để chống quân Thục. Năm thứ mười, Ngụy chiếm Lỗ Dương của Sở. Năm thứ mười một, Túc vương chết, không có con trai, lập người em là Hùng Lương Phu lên thay, đó là Tuyên vương.

Tuyên Vương năm thứ sáu, thiên tử nhà Chu chúc mừng Tần Hiến công. Tần bắt đầu hùng cường trở lại, còn Tam Tấn ngày càng lớn mạnh, Ngụy Huệ vương và Tề Uy vương càng mạnh hơn. Năm thứ ba mươi, Tần phong cho Vệ Ưởng ấp Thương, xuống phía nam xâm chiếm Sở. Năm này, Tuyên vương chết, con là Uy vương Hùng Thương lên thay.

Uy vương năm thứ sáu, Chu Hiển vương đem thịt tế Văn vương, Vũ vương ban cho Tần Huệ vương.

Năm thứ bảy, cha của Mạnh Thường quân nước Tề là Điền Anh dối gạt Sở, Sở Uy vương bèn thảo phạt Tề, đánh bại quân Tề ở Từ Châu, rồi lệnh cho Tề phải đuổi Điền Anh. Điền Anh lo sợ, Trương Sửu và nói với Sở vương rằng: “Sở dĩ đại vương chiến thắng ở Từ Châu là vì không dùng Điện Phán tử. Phán tử có công với nước, trăm họ đều theo ông ta. Anh tử không dùng ông ta mà trọng dụng Thân Kỷ. Thân Kỷ không được đại thần ủng hộ, trăm họ không theo, cho nên đại vương đánh thắng được Tề. Nay đại vương đuổi Anh tử, Anh tử bị đuổi, Phán tử ắt được dùng. [Tề sẽ lại] luyện sĩ tốt để giao chiến với đại vương, nhất định không có lợi cho đại vương.” Sở vương nhân đó không đuổi [Điền Anh] nữa.

Năm thứ mười một, Uy vương chết, con là Hoài vương Hùng Hòe lên thay. Nước Ngụy nghe tin Sở có tang, liền thảo phạt Sở, chiếm lấy Hình Sơn.

Hoài vương năm thứ nhất, Trương Nghi bắt đầu phò tá Tần Huệ vương. Năm thứ tư, Tần Huệ vương mới xưng vương.

Năm thứ sáu, Sở sai Trụ quốc Chiêu Dương đem quân tấn công nước Ngụy, phá quân Ngụy ở Tương Lăng, chiếm được tám ấp. Lại chuyển quân sang đánh Tề, Tề vương lo sợ. Đúng lúc Trần Chẩn thay mặt Tần đi sứ sang Tề, Tề vương hỏi: “Phải làm thế nào?” Trần Chẩn đáp: “Đại vương chớ lo, xin hãy ra lệnh bãi binh.” Liền đến gặp Chiêu Dương trong quân, nói: “Xin được nghe phép tắc nước Sở, người phá quân chém tướng thì được tặng thưởng gì để khiến họ hiển quý?” Chiêu Dương đáp: “Thăng quan làm Thượng trụ quốc, phong tước được cầm ngọc khuê.” Trần Chẩn hỏi: “Còn phong tặng gì tôn quý hơn thế không?” Chiêu Dương đáp: “Lệnh doãn.” Trần Chẩn nói: “Nay ngài đã là Lệnh doãn, thế là đứng đầu trong nước. Thần xin được thí dụ. Có người nọ tặng môn khách của mình một cốc rượu, môn khách cùng bảo nhau: 'Mấy người uống một cốc, không đủ cho tất cả, xin vạch xuống đất vẽ hình con rắn, ai vẽ xong trước người đó được uống cả.' Một người nói: 'Tôi vẽ xong trước.' rồi nâng chén lên, lại nói: 'Tôi còn vẽ chân cho nó.' Đến khi vẽ xong chân cho rắn, người vẽ xong sau đã cướp lấy chén rượu mà uống, nói: 'Rắn vốn không chân, nay vẽ chân cho nó, vậy không phải là rắn nữa.' Nay ngài phụ tá Sở đánh Ngụy, phá quân giết tướng, công nào hơn thế, đã đến đỉnh điểm không thể thêm nữa. Nay lại chuyển quân sang đánh Tề, đánh thắng Tề thì quan tước cũng không tăng thêm; đánh không thắng thì thân bị chết, tước bị đoạt, tổn hại cho Sở, đó là cách vẽ chân cho rắn vậy. Chẳng bằng dẫn quân về để tạo ân đức với Tề, đó là thuật giữ sự viên mãn vậy.” Chiêu Dương nói: “Phải.” Bèn dẫn quân về.

Yên quân và Hàn quân mới xưng vương. Tần sai Trương Nghi hội hợp với Sở, Tề, Ngụy, kết minh ở Khiết Tang.

Năm thứ mười một, Tô Tần hợp tung với sáu nước ở Sơn Đông cùng tấn công nước Tần, Sở Hoài vương làm trưởng hợp tung. Đến ải Hàm Cốc, Tần đem quân ra đánh sáu nước, quân sáu nước đều lui rồi rút về, riêng Tề rút sau cùng. Năm thứ mười hai, Tề Mẫn vương đánh bại quân Triệu và Ngụy, Tần cũng đánh bại quân Hàn, cùng nước Tề tranh vị trí trưởng hợp tung.

Năm thứ mười sáu, Tần định đánh Tề, nhưng Sở và Tề vốn thân cận nhau, Tần Huệ vương lo lắng về việc đó, bèn tuyên bố bãi chức Tướng quốc của Trương Nghi, sai Trương Nghi xuống phía nam yết kiến Sở vương, nói với Sở vương rằng: “Người mà quân vương tệ ấp hết sức yêu quý không ai hơn đại vương, người khiến Nghi hết mực cam tâm tình nguyện dẫu làm đứa ở để canh gác cửa cũng không ai hơn đại vương. Người mà quân vương tệ ấp cực ghét không ai hơn Tề vương, người khiến Nghi cực ghét cũng không ai hơn Tề vương. Nhưng đại vương hòa hảo với Tề vương, nên đại vương tệ ấp không được thờ đại vương, khiến Nghi cũng không được làm đứa ở cạnh cửa [cho đại vương] vậy. Xin đại vương hãy vì Nghi đóng cửa quan rồi tuyệt giao với Tề, nay sai sứ theo Nghi sang tây lấy đất Thương Ư rộng sáu trăm dặm vuông vốn là đất Tần chia cho Sở, như thế Tề sẽ suy yếu. Như thế là phía bắc làm Tề suy yếu, phía tây có ơn đức với Tần, lại có riêng đất Thương để thêm giàu, ấy là một kế mà được liền ba mối lợi vậy.” Hoài vương cả mừng, bèn trao ấn tín Tướng quốc cho Trương Nghi, ngay hôm đó bày tiệc rượu, tuyên bố “Ta lại có đất Thương Ư của ta rồi”. Quần thần đều chúc mừng, chỉ riêng Trần Chẩn chia buồn. Hoài vương hỏi: “Tại sao?” Trần Chẩn đáp: “Tần sở dĩ coi trọng đại vương là do đại vương có Tề vậy. Nay đất chưa chắc được lại đi tuyệt giao với Tề trước, là khiến Sở đơn độc. Xét lẽ, cớ gì Tần lại coi trọng một nước đơn độc, nhất định sẽ khinh Sở thôi. Vả lại nếu Tần giao đất trước, Sở tuyệt giao với Tề sau, thì kế của Tần không thi hành được. Tuyệt giao với Tề trước rồi đòi đất sau, thì ắt bị Trương Nghi lừa dối. Bị Trương Nghi lừa, đại vương ắt oán Trương Nghi. Oán Trương Nghi thì phía tây dấy lên mối lo từ Tần, phía bắc tuyệt giao với Tề. Tây dấy lên mối lo từ Tần, bắc tuyệt giao với Tề thì quân hai nước ắt kéo đến. Thần vì thế mà chia buồn.” Sở vương không nghe, nhân đó sai một tướng quân sang phía tây nhận đất phong.

Trương Nghi về đến Tần, vờ say rượu ngã xuống xe, thác bệnh ba tháng không ra ngoài, [nước Sở] không đòi được đất. Sở vương nói: “Nghi cho rằng ta tuyệt giao với Tề còn chưa đủ chăng?” Bèn sai dũng sĩ là Tống Di lên phía bắc nhục mạ Tề vương. Tề vương cả giận, bẻ phù tiết của Sở rồi liên kết với Tần. Tần và Tề liên kết, Trương Nghi bèn dậy vào chầu, nói với tướng quân nước Sở rằng: “Sao ngài không nhận đất? Từ đây đến đây, đông sang tây rộng sáu dặm.” Tướng quân nước Sở nói: “Tôi vâng lệnh đi nhận sáu trăm dặm đất, không nghe nói chỉ sáu dặm.” [Tướng quân nước Sở] liền về báo lại Hoài vương. Hoài vương cả giận, dấy binh định đánh Tần. Trần Chẩn lại nói: “Đánh Tần không phải kế hay. Chẳng bằng nhân đó hối lộ Tần một đô ấp lớn, cùng Tần đánh Tề, đó là ta mất cho Tần mà lấy bồi thường từ Tề, nước ta vẫn có thể bảo toàn. Nay đại vương đã tuyệt giao với Tề lại trách Tần lừa dối, là khiến Tần và Tề liên kết mà kéo quân thiên hạ đến, nước ta ắt bị tổn thương lớn vậy.” Sở vương không nghe, bèn tuyệt giao với Tần, phát binh sang tây đánh Tần. Tần cũng phát binh đánh lại.

Mùa xuân năm thứ mười bảy, giao chiến với Tần ở Đan Dương, Tần đánh quân Sở đại bại, chém tám vạn giáp sĩ, bắt sống bọn Đại tướng quân nước Sở là Khuất Cái cùng Tỳ tướng quân Phùng Hầu Sửu hơn bảy mươi người, rồi chiếm quận Hán Trung. Sở Hoài vương cả giận, bèn huy động hết quân trong nước lại tập kích Tần, giao chiến ở Lam Điền, quân Sở đại bại. Các nước Hàn, Ngụy nghe tin Sở nguy khốn, bèn xuống phía nam đánh úp nước Sở, kéo đến đất Đặng. Sở vương nghe tin, bèn dẫn quân về.

Năm thứ mười tám, Tần sai sứ sang giao ước quan hệ hữu hảo lại với Sở, chia một nửa Hán Trung để giảng hòa với Sở. Sở vương nói: “Xin lấy Trương Nghi, không cần được đất.” Trương Nghi nghe vậy, bèn xin sang Sở. Tần vương hỏi: “Sở muốn có ông thì mới cam tâm, phải làm thế nào?” Trương Nghi đáp: “Thần thân thiết với hầu cận của Sở vương là Cận Thượng, Cận Thượng lại được phụng sự sủng cơ của Sở vương là Trịnh Tụ, Tụ nói gì [Sở vương] cũng nghe. Vả lại chuyến đi sứ lần trước Nghi bội ước không giao Thương Ư cho Sở, nay Tần và Sở đại chiến, Sở căm ghét thần, nếu thần không đích thân gặp mặt tạ tội, Sở sẽ không bỏ qua. Hơn nữa có đại vương, Sở không dám bắt Nghi. Nếu giết Nghi mà lợi cho nước [Tần] thì đó là tâm nguyện của thần vậy.” Nghi liền đi sứ sang Sở.

Tới nơi, Hoài vương không tiếp kiến, nhân đó bỏ tù Trương Nghi, định giết đi. Nghi ngầm liên lạc với Cận Thượng, Cận Thượng vì Nghi xin Hoài vương rằng: “Bắt giữ Trương Nghi, Tần vương ắt nổi giận. Thiên hạ thấy Sở không giao hảo với Tần, ắt coi thường đại vương.” [Cận Thượng] lại nói với phu nhân Trịnh Tụ rằng: “Tần vương rất sủng tín Trương Nghi, nhưng đại vương lại định giết đi, nay [Tần] định đem đất sáu huyện ở Thượng Dung hối lộ Sở, đem mỹ nhân dâng Sở vương, đem các cung nữ giỏi hát trong cung dâng [Sở vương] làm thị nữ. Sở vương coi trọng đất đai, mỹ nhân nước Tần ắt được tôn quý, còn phu nhân nhất định bị ghẻ lạnh. Chẳng bằng phu nhân hãy nói thả Trương Nghi ra.” Rốt cuộc Trịnh Tụ đem việc Trương Nghi nói với Sở vương, rồi thả Trương Nghi. Nghi ra khỏi ngục, Hoài vương nhân đó đãi ngộ tốt với Nghi, Nghi liền thuyết phục Sở vương phản lại tung ước rồi kết thân với Tần, ước định hôn nhân. Trương Nghi đi rồi, Khuất Nguyên đi sứ Tề về, nói với Sở vương rằng: “Sao không giết Trương Nghi?” Hoài vương hối hận, sai người đuổi bắt Nghi nhưng không kịp. Năm này, Tần Huệ vương chết.

Năm thứ hai mươi, Tề Mẫn vương muốn làm trưởng hợp tung, ghét nước Sở vì liên kết với nước Tần, bèn sai sứ đem thư trách Sở vương rằng: “Quả nhân lo Sở không còn coi trọng thanh danh tôn quý của mình nữa. Nay Tần Huệ vương đã chết, Vũ vương lên thay, Trương Nghi chạy sang Ngụy, Sư Lý Tật và Công Tôn Diễn được dùng, trong khi đó Sở lại thờ Tần. Xét lẽ, Sư Lý Tật vốn thân với Hàn, còn Công Tôn Diễn thân với Ngụy; Sở nhất định thờ Tần, [khi ấy] Hàn và Nguy lo lắng, ắt thông qua hai người họ để cầu liên kết với Tần, vậy thì Yên và Triệu cũng sẽ thờ Tần. Bốn nước tranh nhau thờ Tần, thì Sở sẽ thành quận huyện thôi. Đại vương sao không cùng quả nhân hợp sức thu phục Hàn, Ngụy, Yên, Triệu, cùng họ hợp tung để tôn Chu thất, đặng án binh cho dân nghỉ, hiệu lệnh thiên hạ? [Như thế thì] không ai dám không vui vẻ nghe theo, danh tiếng đại vương sẽ được vẻ vang. Đại vương thống lãnh chư hầu cùng thảo phạt, Tần ắt bị phá. Đại cương chiếm các đất Vũ Quan, Thục, Hán, có riêng sự giàu có của vùng Ngô, Việt, lại chiếm được nguồn lợi Trường Giang, đông hải; Hàn và Ngụy cắt đất Thượng Đảng [cho Sở,] phía tây [Sở] sát Hàm Cốc thì Sở sẽ hùng mạnh gấp trăm gấp vạn lần. Huống nữa đại vương bị Trương Nghi lừa dối, mất đất Hán Trung, quân bị áp chế ở Lam Điền, thiên hạ không ai không giận thay cho đại vương. Nay lại muốn thờ Tần trước! Xin đại vương hãy tính cho kỹ.”

Sở vương vốn đã định hòa hảo với Tần, nhưng nhận được thư của Tề vương, do dự chưa quyết, giao xuống quần thần thương nghị. Quần thần có người nói nên hòa hiếu với Tần, có người nói nên nghe theo Tề. Chiêu Thư nói: “Đại vương dẫu chiếm được đất của nước Việt ở phía đông cũng không đủ để xóa nỗi hổ thẹn; nhất định phải lấy được đất từ Tần, về sau mới đủ để xóa được nỗi nhục với chư hầu. Chẳng bằng đại vương hãy kết thâm giao với Hàn và Tề, khiến Sư Lý Tật được trọng dụng, như thế đại vương sẽ nhận được sự coi trọng của Hàn và Tề, nhờ sự ủng hộ của họ để đòi đất [của Tần]. Tần phá Nghi Dương của Hàn mà Hàn lại phụng sự Tần, là vì mồ mả tiên vương [nước Hàn] ở Bình Dương, mà đất Vũ Toại của Tần lại cách đó bảy mươi dặm, cho nên Hàn rất sợ Tần. Nếu không làm thế, Tần đánh Tam Xuyên, Triệu đánh Thượng Đảng, Sở đánh vùng phía ngoài Hoàng Hà, Hàn ắt diệt vong. Sở có cứu Hàn, cũng không thể khiến Hàn không diệt vong, vậy thì bảo tồn Hàn chính là Sở vậy. Hàn đã có được Vũ Toại của Tần, lấy núi non và sông Hoàng Hà làm biên ải, nước được báo ơn đức trọng hậu không nước nào bằng Sở, thần cho là Hàn vương ắt thờ đại vương. Sở dĩ Tề tin tưởng Hàn, vì công tử nước Hàn là Muội làm Tướng quốc nước Tề. Hàn đã có được Vũ Toại từ Tần, đại vương càng quan hệ tốt với họ, khiến Tề và Hàn coi trọng Sư Lý Tật, khi Tật được Tề và Hàn coi trọng, chủ của ông ta không dám vứt bỏ Tật. Nay lại thêm được ủng hộ của Sở, Sư Lý tử ắt nói với Tần trả lại đất đã xâm chiếm của Sở vậy.” Thế là Hoài vương đồng ý, rốt cuộc không liên kết với Tần, mà liên kết với Tề để thân cận với Hàn.

Năm thứ hai mươi tư, [Sở] bội ước với Tề để liên kết với Tần. Tần Chiêu vương mới lên ngôi, bèn hối lộ trọng hậu nước Sở. Sở sang [Tần] đón vợ. Năm thứ hai mươi lăm, Hoài vương sang kết minh với Tần Chiêu vương, giao ước tại Hoàng Cức. Tần trả lại Thương Dung cho Sở. Năm thứ hai mươi sáu, Tề, Hàn, Ngụy lấy lý do Sở phản bội tung ước với họ để liên kết với Tần, ba nước cùng thảo phạt Sở. Sở sai Thái tử sang làm con tin ở Tần để xin [Tần] cứu viện. Tần bèn sai Khách khanh là Thông cầm quân cứu Sở, ba nước bèn thu quân về.

Năm thứ hai mươi bảy, có đại phu nước Tần ngầm đấu với Thái tử nước Sở, Thái tử nước Sở giết người đó rồi trốn về. Năm thứ hai mươi tám, Tần bèn cùng Tề, Hàn, Ngụy tấn công sở, giết tướng Sở là Đường Muội, chiếm Trùng Khâu của Sở rồi về. Năm thứ hai mươi chín, Tần lại tấn công Sở, cả phá Sở, quân Sở chết hai vạn, tướng quân Cảnh Khuyết bị giết. Hoài vương lo sợ, bèn sai Thái tử sang làm con tin ở Tề để cầu hòa. Năm thứ ba mươi, Tần lại thảo phạt Sở, chiếm được tám thành. Tần Chiêu vương gửi thư cho Sở vương rằng: “Ban trước quả nhân và quân vương kết làm anh em, lập minh ước ở Hoàng Cức, Thái tử sang làm con tin, rất vui vẻ. Thái tử lăng nhục rồi giết trọng thần của quả nhân, không hề tạ lỗi mà trốn về, quả nhân thực không kìm được tức giận, sai quân xâm phạm biên cảnh của quân vương. Nay nghe tin quân vương sai Thái tử sang Tề làm con tin để cầu hòa. Quả nhân với Sở biên cảnh liền nhau, cho nên kết làm thông gia, thân thiết với nhau từ lâu. Mà nay quan hệ giữa Tần và Sở không tốt, thì chẳng lấy gì hiệu lệnh chư hầu. Quả nhân muốn cùng quân vương hội kiến ở Vũ Quan, gặp mặt giao ước với nhau, kết minh rồi về, đó là ý nguyện của quả nhân. Dám xin được nghe ý của quân vương.” Sở Hoài vương nhận được thư của Tần vương, lo lắng về việc đó. Muốn đi, sợ bị lừa; không đi, sợ Tần giận. Chiêu Thư nói: “Nhà vua chớ đi, hãy phát binh tự phòng giữ. Tần là hùm sói, không thể tin được, có lòng thôn tính chư hầu.” Con của Hoài vương là Tử Lan khuyên Sở vương nên đi, nói: “Sao có thể cự tuyệt lòng tốt của Tần!” Thế là [Sở vương] đến hội kiến với Tần Chiêu vương. Chiêu vương dối lừa, sai một tướng quân phục binh ở Vũ Quan, giả hiệu là Tần vương. Sở vương đến, [quân Tần] liền đóng cửa Vũ Quan rồi đưa về phía tây đến Hàm Dương, triều bái ở Chương Đài như các phiên thần, không được dùng lễ ngang hàng. Sở Hoài vương cả giận, hối hận vì không nghe lời Chiêu Thư. Tần nhân đó giữ Sở vương lại, đòi cắt đất quận Vu và Kiềm Trung. Sở vương muốn kết minh ước, Tần muốn được đất trước. Sở vương giận nói: “Tần đã lừa ta lại ép ta phải cắt đất!” [Hoài vương] không chịu cắt đất cho Tần. Tần nhân đó giữ Hoài vương lại.

Đại thần nước Sở lo lắng về việc đó, bèn cùng bàn mưu với nhau: “Vua ta bị giữ lại Tần không về được, [Tần] cốt đòi cắt đất, còn Thái tử đang làm con tin ở Tề, Tề và Tần hợp mưu, sẽ không còn nước Sở nữa.” Bèn định lập con của Hoài vương ở trong nước lên thay. Chiêu Thư nói: “Nhà vua cùng Thái tử đều bị nguy khốn ở chư hầu, mà nay lại trái lệnh vua lập con thứ lên thay, không nên.” Bèn sai người và đi báo tang với Tề, Tề Mẫn vương nói với Tướng quốc [nước Tề] rằng: “Chẳng bằng giữ Thái tử lại để đòi đất Hoài Bắc của Sở.” Tướng quốc nói: “Không thể, nếu Dĩnh đô lại lập vua mới, thế thì ta ôm con tin suông mà mang tiếng làm việc bất nghĩa với thiên hạ.” Có người nói: “Không phải thế. Nếu Dĩnh đô lại lập vua mới, nhân đó ta ngã giá với vua mới rằng cắt cho ta đất đai phía đông nước Sở, ta sẽ vì nhà vua giết Thái tử cho, nếu không, sẽ gộp ba nước chung nhau cùng lập Thái tử. Thế thì đất đai phía đông, ta ắt có thể được.” Cuối cùng Tề vương theo kế của Tướng quốc rồi đưa Thái tử về nước. Thái tử Hoành đến Sở, được lập làm vương, đó là Khoảnh Tương vương. [Sở] bèn báo với Tần rằng: “Nhờ sự linh thiêng của thần xã tắc, nước [Sở] đã có vua.”

Khoảnh Tương vương Hoành năm thứ nhất, Tần giữ Hoài vương nhưng không được đất, Sở lập vua mới để đối phó với Tần, Tần Chiêu vương giận, phát binh ra Vũ Quan tấn công Sở, quân Sở đại bại, chém được năm vạn thủ cấp, chiếm mười lăm thành ở ấp Tích rồi rút. Năm thứ hai, Sở Hoài vương trốn về, Tần phát hiện được, chặn đường nước Sở, Hoài vương sợ hãi, bèn theo đường nhỏ chạy sang Triệu để xin đi đường [nước Triệu] về nước. Triệu Chủ Phụ ở đất Đại, con là Huệ vương mới lên ngôi, thi hành vương chính, sợ [nước Tần], không dám cho Sở vương vào. Sở vương định chạy sang Ngụy, Tần đuổi sát đến, bèn cùng sứ Tần về lại Tần. Hoài vương liền phát bệnh. Khoảnh Tương vương năm thứ ba, Hoài vương chết ở Tần, Tần đưa về táng ở Sở. Người Sở đều thương xót Hoài vương, đau buồn như mất người thân thích. Chư hầu vì thế cho Tần là lật lọng. Tần và Sở tuyệt giao.

Năm thứ sáu, Tần sại Bạch Khởi thảo phạt đất Y Khuyết của Hàn, thắng lớn, chém được hai mươi tư vạn thủ cấp. Tần bèn gửi thư cho Sở vương rằng: “Sở phản bội Tần, Tần sẽ thống lãnh chư hầu thảo phạt Sở, quyết một phen thắng bại. Xin ngài hãy chỉnh đốn sĩ tốt, để đánh một trận thống khoái.” Sở Khoảnh Tương vương lo sợ, bèn tính kế lại giảng hòa với Tần. Năm thứ bảy, Sở đón vợ ở Tần, Tần và Sở lại giảng hòa.

Năm thứ mười một, Tề và Tần đều tự xưng đế; được hơn một tháng, lại bỏ đế hiệu xưng vương như cũ.

Năm thứ mười bốn, Sở Khoảnh Tương vương cùng Tần Chiêu vương hội kiến ở đất Uyển để nghị hòa kết thân. Năm thứ mười lăm, Sở vương cùng Tần, Tam Tấn, Yên cùng đánh Tề, chiếm được Hoài Bắc. Năm thứ mười sáu, cùng Tần Chiêu vương hội kiến ở đất Yên. Mùa thu năm ấy, lại cùng Tần vương hội kiến đất Nhưỡng.

Năm thứ mười tám, có người nước Sở thích dùng cung yếu, dây nhỏ bắn chim nhạn bay về, Khoảnh Tương vương nghe vậy bèn triệu đến hỏi. Đáp rằng: “Sở thích của tiểu thần là bắn nhạn nhỏ, bắt chim nhỏ*, bắn mũi tên nhỏ, đâu đủ để thưa với đại vương. Huống chi với sự rộng lớn của Sở, dựa vào sự hiền năng của đại vương, thứ cần bắn đâu phải loại chim nhỏ này. Xưa, Tam vương bắn lấy đạo đức, Ngũ bá bắn lấy sự quy phụ của các nước. Cho nên Tần, Ngụy, Yên, Triệu giống con nhạn nhỏ; Tề, Lỗ, Hàn, Vệ giống chim le nhỏ đầu xanh; các nước Trâu, Bí, Đàm, Bi, giống như chim nhỏ vậy. Ngoài ra thì không đáng để bắn. Thấy sáu đôi chim*, đại vương dùng cách nào để bắt? Đại vương sao không dùng thánh nhân làm cung, dùng dũng sĩ làm dây, nhân thời cơ giương cung bắn chúng? Như thế có thể bắt được sáu đôi chim này bỏ vào túi chở về. Niềm vui đó không phải niềm vui một sớm một chiều, thứ thu được thực không phải chỉ là con le con nhạn. Đại vương buổi sáng giương cung bắn lấy phía nam Đại Lương của Ngụy, bắn thương cánh tay phải của Ngụy, làm ảnh hưởng trực tiếp đến Hàn, thì đường giao thông của Trung nguyên bị chặn, quận Thượng Sái sẽ tan vỡ. Quay về bắn phía đông thành Ngữ, chặt đứt cánh tay trái của Ngụy rồi bên ngoài đánh vào Định Đào, thì phía đông nước Ngụy phải bỏ, mà hai quận Đại Tống và Phương Dự có thể đoạt được. Hơn nữa, Ngụy đứt hai tay, sẽ phải nghiêng ngả; đánh thẳng vào nước Đàm, có thể chiếm được Đại Lương. Đại cương thu dây cung ở Lan Đài, cho ngựa uống nước ở Tây Hà, bình định Đại Lương của Ngụy, đó là niềm vui của lần bắn thứ nhất. Việc bắn cung nếu đại vương yêu thích mà không chán, thì đem cung báu ra, thay bằng mũi tên đầu chế bằng đá và buộc dây mới, bắn chim lớn mỏ dài ở Đông hải, dùng Trường thành bao quanh để phòng ngự, buổi sáng bắn Đông Cử, chiều tối bắn Bái Khâu, đêm bắn thêm Tức Mặc, quay lại chiếm Ngọ Đạo, thì thu được phía đông Trường thành và mạn bắc Thái Sơn. Phía tây biên giới liền với Triệu còn phía bắc đến tận Yên, ba nước Sở, Triệu, Yên giương cánh lên thì hợp tung, không cần phải đợi đến khi kết minh đã có thể thành toàn. Phía bắc phóng tầm mắt ra đất Liêu Đông của Yên còn phía nam lên cao trông ra Cối Kê của Việt, đó là niềm vui của lần bắn thứ hai. Còn mười hai nước chư hầu Tứ Thượng*, tay trái khua một cái, tay phải phất một cái, một sớm có thể thu phục hết thảy. Nay Tần phá Hàn vì cho Hàn là mối lo lâu dài, chiếm được các thành mà không dám giữ; đánh Ngụy nhưng không thủ thắng, đánh Triệu nhưng trái lại chuốc nguy, vậy thì dùng lực của Tần và Ngụy tiêu hao rồi, các đất cũ như Hán Trung, Tích, Ly của Sở có thể thu lại được. Đại vương đem cung báu, dùng mũi tên đầu bằng đá và buộc dây cung mới, vượt ải Mãnh, rồi đợi Tần mỏi mệt, như thế có thể chiếm được Sơn Đông và Hà Nội rồi thành một dải vậy. Úy lạo dân chúng, cho sĩ tốt nghỉ, ngoảnh mặt về nam mà xưng vương. Cho nên nói Tần là chim lớn, lưng cõng đất liền, đứng quay nhìn về phía đông, cánh tay trái khống chế phía tây nam nước Triệu, cánh tay phải khống chế đất Yên Dĩnh của Sở, đánh trực diện vào Hàn, Ngụy, cúi đầu nhắm vào Trung nguyên, ở chỗ thuận tiện, địa thế có lợi, tung cánh bay lên, vuông ba nghìn dặm, vậy thì với Tần không thể một mình dẫn dụ rồi bắn hạ trong một đêm được vậy.” Muốn chọc giận Tương vương, cho nên đáp bằng những lời ấy. Tương vương nhân đó triệu vào nói chuyện, bèn nói tiếp: “Xét lẽ, tiên vương bị Tần lừa dối rồi chết nơi đất khách bên ngoài, oán nào lớn hơn thế. Nay kẻ thất phu oán hận còn báo thù cả nước vạn cỗ xe, Bạch công, Tử Tư là vậy. Nay đất của Sở vuông năm nghìn dặm, giáp binh trăm vạn, đủ để rong ruổi chiến trường Trung nguyên, mà lại ngồi chịu nguy khốn, thần trộm cho [kế sách của] đại vương không khả thủ vậy.” Thế là Khoảnh Tương vương sai sứ đến chư hầu, kết lại hợp tung, muốn để đánh Tần. Tần hay tin, phát binh đến thảo phạt Sở.

Sở muốn liên kết với Tề và Hàn để đánh Tần, thừa cơ mưu đồ nhà Chu. Chu vương Noản sai Vũ công nói với Tướng quốc nước Sở là Chiêu tử rằng: “Ba nước dùng binh phân cắt đất ngoại vi của nhà Chu để tiện vận lương, rồi đem các đồ báu xuống phía nam để tôn phụng Sở, tôi cho là không đúng. Xét lẽ, giết tông chủ được mọi người suy tôn, biến vua đời đời kế thừa thành bề tôi*, nước lớn không thân; cậy đông hiếp ít, nước nhỏ không theo. Nước lớn không thân, nước nhỏ không theo thì không thể được cả danh và thực. Không được danh và thực thì không thể động binh, tổn thương dân chúng. Xét lẽ, mang tiếng là mưu đồ nhà Chu thì chẳng lấy gì để hiệu triệu chư hầu vậy.” Chiêu tử đáp: “Mưu đồ nhà Chu thì không có, nhưng với nhà Chu sao lại không thể mưu đồ?” Đáp rằng: “Quân không đông gấp năm lần thì không tấn công, không đông gấp mười lần thì không vây thành. Xét, một nước Chu bằng hai mươi nước Tấn*, đó là điều ngài đã biết. Nước Hàn từng đem hai mươi vạn quân đánh Tấn, bị hạ nhục dưới chân thành nước Tấn, sĩ tốt tinh nhuệ bị chết, các sĩ tốt khác bị thương, mà không hạ được Tấn. Ngài không có quân đội gấp trăm nước Hàn để bao vây Chu, đó là điều thiên hạ đều biết. Phàm kết oán với hai Chu [Đông Chu và Tây Chu] sẽ chặn lòng quy phụ của Trâu, Lỗ, tuyệt giao với Tề, thì thanh danh [của Sở] trong thiên hạ sẽ mất, cách làm đó thật nguy hiểm. Phàm khiến hai Chu nguy hiểm để hậu đãi Tam Xuyên thì phía ngoài Phương Thành [của Sở] ắt bị Hàn làm suy yếu. Tại sao biết được điều đó? Đất của Tây Chu, cắt chỗ dài bù chỗ ngắn, không quá trăm dặm. Danh nghĩa là tông chủ được thiên hạ tôn phù, nhưng cắt đất nhà Chu không đủ để mở rộng đất nước ngài, được dân nhà Chu cũng không đủ làm mạnh thêm quân binh ngài. Tuy không đánh nhà Chu, vẫn mang tiếng giết vua. Vậy nên vị vua hiếu sự, bề tôi hiếu chiến, phát đi hiệu lệnh, sử dụng quân đội, chưa từng không có đầu có cuối với nhà Chu. Ấy là vì sao? Là vì thấy đồ tế khí vẫn ở nhà Chu, muốn tế khí được đưa đến chỗ mình thì phải quên tội làm loạn giết vua. Nay Hàn đem đồ tế khí đến cho Sở, tôi e thiên hạ vì đồ tế khí mà coi Sở như cừu địch. Tôi xin thí dụ. Phàm thịt hổ tanh, có vuốt nanh để phòng thân, thế mà người ta còn tấn công nó. Giả sử con nai trong chằm dùng da hổ khoác lên, người ta tấn công nó ắt hơn vạn lần đánh hổ. Chia đất của Sở đủ để làm giàu cho nước mình; danh nghĩa khiển trách Sở đủ để đề cao chủ mình. Nay ngài muốn diệt tông chủ chung của thiên hạ, chiếm đồ tế khí thời Tam đại truyền lại, nuốt gọn cửu đỉnh để tôn chúa mình lên cao hơn đời, chẳng tham thì là gì? Chu thư viết: 'Muốn hưng khởi thì đừng ra tay trước [để làm loạn]', cho nên đồ tế khi về phương nam thì quân binh cũng kéo đến vậy.” Thế là Sở bãi bỏ kế hoạch.

Năm thứ mười chín, Tần đánh Sở, quân Sở thua, phải cắt Thượng Dung và phía bắc Hán Thủy cho Tần. Năm thứ hai mươi, tướng Tần là Bạch Khởi đánh hạ Tây Lăng của Sở. Năm thứ hai mươi mốt, tướng Tần là Bạch Khởi hạ được Dĩnh đô của Sở, đốt mộ tiên vương nước Sở ở Di Lăng. Quân Sở Tương vương tan tác, không tái chiến được, bèn rút về phía đông bắc giữ Trần Thành. Năm thứ hai mươi hai, Tần lại hạ được quận Vu và Kiềm Trung của Sở.

Năm thứ hai mươi ba, Tương vương bèn thu thập quân sĩ ở khu vực phía đông, được hơn mười vạn, lại sang phía tây lấy được mười lăm ấp ven sông Trường Giang từng bị Tần xâm chiếm rồi lập thành quận, chống lại quân Tần. Năm thứ hai mươi bảy, sai ba vạn người giúp Tam Tấn đánh Yên. Lại giảng hòa với Tần, rồi đưa Thái tử sang Tần làm con tin. Sở sai quan Tả đồ sang Tần hầu Thái tử.

Năm thứ ba mươi sáu, Khoảnh Tương vương ốm, Thái tử trốn về. Mùa thu, Khoảnh Tương vương chết, Thái tử Hùng Nguyên lên thay, đó là Khảo Liệt vương. Khảo Liệt vương phong Tả đồ làm Lệnh doãn, phong cho đất Ngô, hiệu là Xuân Thân quân.

Khảo Liệt vương năm thứ nhất, nạp ấp Châu cho Tần để cầu hòa. Lúc này Sở ngày càng yếu.

Năm thứ sáu, Tần bao vây Hàm Đan, Triệu cấp báo với Sở, Sở sai Tướng quân Cảnh Dương đến cứu Triệu. Năm thứ bảy, tiến đến Tân Trung. Quân Tần rút. Năm thứ mười hai, Tần Chiêu vương chết, Sở vương sai Xuân Thân quân sang Tần điếu viếng. Năm thứ mười sáu, Trang Tương vương nước Tần chết, Tần Vương Triệu Chính lên thay. Năm thứ hai mươi hai, Sở cùng chư hầu đánh Tần, bất lợi rồi rút quân. Sở dời đô sang Thọ Xuân ở phía đông, gọi là Dĩnh đô.

Năm thứ hai mươi lăm, Khảo Liệt vương chết, con là U vương Hãn lên thay. Lý Viên giết Xuân Thân quân. U vương năm thứ ba, Tần và Ngụy đánh Sở. Tướng quốc nước Tần là Lã Bất Vi chết. Năm thứ chín, Tần diệt Hàn. Năm thứ mười, U vương chết, em cùng mẹ là Do lên thay, đó là Ai vương. Ai vương lên ngôi được hơn hai tháng, đồ đảng của anh thứ Ai vương là bọn Phụ Sô tập kích giết Ai vương rồi lập Phụ Sô lên làm vương. Vào năm này, Tần bắt sống Triệu vương Thiên.

Sở vương Phụ Sô năm thứ nhất, Thái tử Đan nước Yên sai Kinh Kha hành thích Tần vương. Năm thứ hai, Tần sai Tướng quân đánh Sở, đại phá quân Sở, [Sở] mất hơn chục thành. Năm thứ ba, Tần diệt Ngụy. Năm thứ tư, tướng Tần là Vương Tiễn phá quân Sở ở đất Kỳ, rồi giết Tướng quân Hạng Yên.

Năm thứ năm, tướng Tần là Vương Tiễn, Mông Vũ phá được nước Sở, bắt Sở vương Phụ Sô làm tù binh, diệt Sở, đổi thành quận.

Thái sử công bàn rằng: Sở Linh vương đang hội chư hầu ở ấp Thân liền giết Khánh Phong nước Tề, dựng đài Chương Hoa, lúc đòi cửu đỉnh của nhà Chu, có ý coi rẻ thiên hạ, đến khi chết đói ở nhà Thân Hợi, bị thiên hạ chê cười. Không tu dưỡng tiết tháo và đức hạnh, buồn thay! Quyền thế đối với con người ta, không thận trọng được ư? Khí Tật nhân loạn mà lên ngôi, sủng ái người con gái nước Tần quá độ, suýt nữa lại mất nước!

QUYỂN 41 VIỆT VƯƠNG CÂU TIỄN THẾ GIA

Tiên tổ của Việt vương Câu Tiễn là hậu duệ của Hạ Vũ, là con ngành thứ của đế Thiếu Khang nhà Hạ, được phong ở Cối Kê để phụng giữ tế tự vua Vũ. Xăm mình cắt tóc, cắt cỏ hoang rồi dựng ấp ở đó. Hơn hai mươi đời sau, đến Doãn Thường. Thời Doãn Thường, giao chiến với Ngô vương Hạp Lư rồi kết oán thù, đánh lẫn nhau. Doãn Thường chết, con là Câu Tiễn lên thay, đó là Việt vương.

[Việt vương] năm thứ nhất, Ngô vương Hạp Lư nghe tin Doãn Thường chết, bèn dấy binh thảo phạt nước Việt. Việt vương Câu Tiễn sai dũng sĩ cảm tử ra khiêu chiến, dàn thành ba hàng, đến trước trận của quân Ngô, hô lớn rồi tự cắt cổ chết. Quân Ngô để tâm vào họ, quân Việt thừa cơ đánh úp quân Ngô, quân Ngô thua trận ở Tuy Lý, [quân nước Việt] bắn Ngô vương Hạp Lư bị thương. Hạp Lư sắp chết, nói với con là Phù Sai rằng: “Nhất định không được quên [mối thù với] nước Việt.”

Năm thứ ba, Câu Tiễn nghe tin Ngô vương Phù Sai ngày đêm huấn luyện sĩ tốt, sẽ đem quân báo thù nước Việt, Việt vương định trước khi quân Ngô chưa phát binh sẽ đem quân đánh Ngô. Phạm Lãi can rằng: “Không được. Thần nghe nói việc binh là hung khí, chiến tranh là trái đức, tranh đấu là ngọn của sự việc vậy. Ngầm mưu tính là trái đức, thích dùng hung khí, dấn thân mình vào chỗ ngọn, thượng đế ngăn cấm, làm thế sẽ bất lợi.” Việt vương nói: “Ta đã quyết rồi.” Bèn dấy binh. Ngô vương nghe tin, dốc hết tinh binh đánh Việt, đánh bại quân Việt ở Phù Tiêu. Việt vương bèn đem năm nghìn tàn binh giữ trên núi Cối Kê. Ngô vương đuổi theo rồi bao vây [Cối Kê].

Việt vương nói với Phạm Lãi rằng: “Vì ta không nghe lời ông nên đến cơ sự này, làm thế nào bây giờ?” Phạm Lãi đáp: “Giữ sự viên mãn phải cậy ở trời, yên định chỗ nghiêng lệch phải nhờ ở người, tiết dụng trong mọi việc phải nhờ ở đất. Dùng lời nhún nhường và đem lễ trọng hậu để tặng họ, nếu họ không nhận thì phải đem thân mình để ngã giá.” Câu Tiễn nói: “Được.” Bèn lệnh cho đại phu Chủng cầu hòa với Ngô, đi bằng gối, dập đầu nói: “Thần là quân vương mất nước Câu Tiễn sai phái bồi thần Chủng dám xin tâu trình: Câu Tiễn xin được làm tôi tớ, vợ làm hầu thiếp.” Ngô vương định đồng ý. Tử Tư nói với Ngô vương rằng: “Trời đem Việt tặng cho Ngô, chớ đồng ý.” Chủng về, đem sự việc báo lại với Câu Tiễn. Câu Tiễn định giết vợ con, thiêu hủy đồ báu, rồi quyết tử chiến. Chủng ngăn Câu Tiễn rằng: “Xét lẽ, Thái tể nước Ngô là Phỉ tham lam, có thể dùng lợi để dụ, xin lén đi nói với ông ta.” Thế là Câu Tiễn bèn đem mỹ nhân và đồ báu sai Chủng lén dâng lên Thái tế Phỉ nước Ngô. Phỉ nhận, bèn dẫn kiến đại phu Chủng với Ngô vương. Chủng dập đầu nói: “Xin đại dương xá tội cho Câu Tiễn, thu hết đồ báu. Chẳng may không được xá miễn, Câu Tiễn sẽ giết hết vợ con, thiêu hủy các vật báu, đem cả năm nghìn quân tử chiến, nhất định đại vương sẽ phải trả giá tương đương vậy.” Phỉ nhân đó thuyết phục Ngô vương: “Việt thần phục làm tôi tớ, nếu xá tội cho, đó là một lợi cho nước.” Ngô vương định đồng ý, Tử Tư tiến lên can rằng: “Nay không diệt nước Việt, sau ắt phải hối hận. Câu Tiễn là vua hiền năng, Chủng và Lãi là bề tôi giỏi, nếu được trở về nước, sẽ thành họa loạn.” Ngô vương không nghe, rốt cuộc xá tội cho nước Việt, bãi binh rồi rút về.

Câu Tiễn bị vây khốn ở Cối Kê, ngùi ngùi than rằng: “Ta chấm dứt ở đây chăng?" Chủng nói: “Thành Thang bị giam ở Hạ Đài, Văn vương bị tù ở Dữu Lý, Trùng Nhĩ nước Tấn chạy sang nước Địch, Tiểu Bạch nước Tề chạy sang nước Cử, cuối cùng họ đều xưng bá. Từ đó mà xét, biết đâu đây chẳng phải là phúc sao?”

Sau khi Ngô xá miễn cho Việt, Việt vương Câu Tiễn về nước, bèn thân chịu khắc khổ, suy nghĩ lo toan, đặt mật đắng trước chỗ ngồi, khi ngồi hay nằm đều ngửa lên nếm mật đắng, ăn uống cũng thường nếm mật. Nói: “Ngươi quên mối nhục ở Cối Kê ư?” Việt vương đích thân cày ruộng, phu nhân tự dệt vải, bữa ăn không thịt, mặc [áo] không hoa văn, hạ mình tôn kính người hiền, hậu đãi tân khách, chẩn cấp người nghèo, điếu viếng người chết, cùng chung nỗi nhọc nhằn với trăm họ. Muốn sai Phạm Lãi lo chính sự, Lãi đáp rằng: “Việc binh giáp, Chủng không bằng Lãi; vỗ về đất nước, khiến trăm họ thân thiết theo về, Lãi không bằng Chủng.” Thế là đem chính sự quốc gia giao cho đại phu Chủng, lại sai Phạm Lãi cùng đại phu Giá Kê đi cầu hòa, làm con tin ở nước Ngô. Hai năm sau, nước Ngô cho Phạm Lãi về.

Từ khi Câu Tiễn ở Cối Kê về được bảy năm, vỗ về sĩ tốt và dân chúng, muốn dùng họ để báo thù nước Ngô. Đại phu Phùng Đồng can rằng: “Nước vừa nguy vong, nay mới được sung túc, nếu chỉnh trang sĩ tốt, sửa soạn binh khí, nước Ngô ắt lo sợ, [Ngô] lo sợ thì họa ắt kéo đến. Hơn nữa chim hung mãnh trước khi tấn công con mồi nhất định phải náu mình thật kín. Nay quân Ngô đánh Tề và Tấn, oán sâu với Sở và Việt, danh tiếng lẫy lừng thiên hạ, thực nguy hại đến nhà Chu, đức ít mà công nhiều, ắt đắm chìm trong tự kiêu. Kế cho nước Việt không gì bằng liên kết với Tề, thân với Sở, nương theo Tấn, để hậu đãi Ngô. Nước Ngô thỏa chí ắt sẽ khinh chiến. Khi đó ta liên kết các thế lực, ba nước cùng tấn công Ngô, nước Việt thừa cơ [nước Ngô] mỏi mệt, có thể thắng được.” Câu Tiễn nói: “Phải lắm.”

Được hai năm, Ngô vương định thảo phạt Tề. Tử Tư can rằng: “Chưa được. Thần nghe nói Câu Tiễn ăn không hai món, đồng cam cộng khổ cùng trăm họ. Người này không chết, ắt là mối họa của Ngô. Ngô có nước Việt, như có bệnh trong tim phổi, Tề với Ngô chỉ như ghẻ lở thôi. Xin đại vương bỏ Tề mà đánh Việt trước.” Ngô vương không nghe, bèn đi đánh Tề, đánh bại Tề ở Ngải Lăng, bắt sống Cao Chiêu tử và Quốc Huệ tử nước Tề đưa về. [Ngô vương] trách Tử Tư. Tử Tư nói: “Đại vương chớ vội mừng!” Ngô vương giận, Tử Tư định tự sát, Ngô vương nghe vậy thì ngăn lại. Đại phu nước Việt là Chủng nói: “Thần thấy Ngô vương chấp chính kiêu căng, xin thử sang vay lương thực xem phản ứng thế nào.” Sang xin vay lương, Ngô vương định cho, Tử Tư can đừng cho vay, nhưng Ngô vương vẫn cho vay, Việt bèn mừng thầm. Tử Tư nói rằng: “Đại vương không nghe lời can, ba năm sau nước Ngô sẽ thành gò hoang thôi!” Thái tể Phỉ nghe vậy, bèn nhiều lần tranh luận với Tử Tư về việc nước Việt, nhân đó gièm pha Tử Tư rằng: “Ngũ Viên ngoài mặt trung hậu mà thực lại tàn nhẫn với người, đến cha anh cũng không đoái hoài*, sao có thể nghĩ đến đại vương? Trước đây đại vương muốn đánh Tề, Viên ra sức can ngăn, sau khi giành được chiến thắng, [Viên] trái lại oán trách đại cương. Đại cương không phòng bị Ngũ Viên, Viên ắt làm loạn.” [Phỉ] bàn mưu với Phùng Đồng, gièm Tử Tư với Ngô vương. Ngô vương ban đầu không tin, bèn sai Tử Tư sang Tề, nghe nói Tử Tư gửi con cho họ Bão, Ngô vương bèn nổi giận nói: “Ngũ Viên quả nhiên dối gạt quả nhân!” [Tử Tư] xong việc trở về, [Ngô vương] sai người tặng cho [Tử Tư] thanh gươm Chúc lũ để tự sát. Tử Tư cả cười nói: “Ta giúp cho người làm bá chủ, [rồi sau] ta lại lập ngươi, ban đầu ngươi muốn chia cho ta nửa nước Ngô, ta không nhận, thế mà, nay người lại vì lời gièm mà giết ta. Than ôi, than ôi, một người vốn không thể đứng đơn độc!” Rồi Tử Tư báo với sứ giả rằng: “Nhất định phải lấy mắt ta để trên cửa đông nước Ngô, đặng xem quân Việt tiến vào.” Thế rồi nước Ngô giao Phỉ nắm chính sự.

Được ba năm, Câu Tiễn triệu Phạm Lãi đến hỏi: “Ngô đã giết Tử Tư, kẻ a dua rất nhiều, đã đánh được chưa?” Đáp rằng: “Chưa được.”

Mùa xuân năm sau, Ngô vương lên phía bắc hội họp chư hầu Hoàng Trì, tinh binh nước Ngô đều theo Ngô vương, chỉ còn quân già yếu cùng Thái tử ở lại giữ nước. Câu Tiễn lại hỏi Phạm Lãi, Lãi đáp: “Được rồi.” Bèn phái hai nghìn quân quen thuộc thủy tính*, bốn vạn quân đã qua huấn luyện nghiêm ngặt, sáu nghìn quân cận vệ, một nghìn quân lo các việc tác chiến khác sang đánh Ngô. Quân Ngô thua, [Việt] bèn giết Thái tử nước Ngô. Ngô cấp báo với Ngô vương, Ngô vương đang hội họp chư hầu ở Hoàng Trì, sợ thiên hạ biết chuyện, bèn giữ bí mật việc đó. Ngô vương kết minh ở Hoàng Trì xong, bèn sai người đưa hậu lễ xin giảng hòa với Việt. Việt vương cũng tự xét chưa thể diệt được Ngô, bèn giảng hòa với nước Ngô.

Bốn năm sau, nước Việt lại đánh nước Ngô. Binh lính và dân chúng nước Ngô mỏi mệt, quân tinh nhuệ chết hết ở Tề và Tấn. Thế rồi Việt đại phá Ngô, nhân đó vây hãm Ngô ba năm, quân Ngô thua, quân Việt lại vây khốn Ngô vương trên núi Cô Tô. Ngô vương sai Công Tôn Hùng cởi trần, đi bằng gối đến trước mặt cầu hòa với Việt vương rằng: “Cô thần Phù Sai dám xin phô bày gan ruột, ngày trước từng đắc tội ở Cối Kê, Phù Sai không dám trái mệnh, được giảng hòa với quân vương rồi rút quân về. Nay quân vương rời gót ngọc đến mà giết cô thần, cô thần xin vâng lệnh, ý chừng quân vương cũng muốn xá tội cho cô thần như cô thần từng làm Cối Kê chăng?”* Câu Tiễn không đành lòng, định đồng ý. Phạm Lãi nói: “Việc ở Cối Kê, trời đem nước Việt tặng cho nước Ngô, Ngô không lấy. Nay trời đem nước Ngô tặng cho nước Việt, nước Việt có thể làm trái ý trời ư? Vả lại quân vương buổi sớm thiết triều, chiều muộn bãi triều, ấy không phải vì nước Ngô ư? Mưu tính hai mươi hai năm, một sớm vứt bỏ, liệu có được chăng? Hơn nữa trời trao cho mà không nhận, trái lại còn bị trừng phạt. Việc đẽo cán rìu, khuôn mẫu không xa*, nhà vua quên tai họa ở Cối Kê rồi ư?” Câu Tiễn nói: “Ta muốn nghe lời ông, nhưng lại không nỡ cự tuyệt sứ giả Ngô.” Phạm Lãi bèn đánh trống thúc quân, nói: “Đại vương đã giao chính sự cho ta, sứ giả hãy về đi, nếu không ta sẽ đắc tội đấy.”* Sứ giả nước Ngô khóc lóc rồi về. Câu Tiễn thương tình, bèn sai người bảo Ngô vương rằng: “Ta an trí nhà vua ở Dũng Đông, cho cai trị trăm nhà.” Ngô vương từ tạ rằng: “Tôi già rồi, không thể phụng sự quân vương!” Rồi tự sát. [Lúc tự sát], bèn che mặt lại, nói: “Ta không còn mặt mũi nào để nhìn Tử Tư nữa!” Việt vương bèn an táng Ngô vương rồi giết Thái tể Phỉ.

Câu Tiễn bình định xong nước Ngô, bèn đem quân lên phía bắc, vượt sông Hoài, cùng nước Tấn và nước Tề hội chư hầu ở Từ Châu, dâng cống nhà Chu. Chu Nguyên vương sai người tặng thịt tế cho Câu Tiễn, mệnh cho làm bá. Sau khi Câu Tiễn rút về, vượt sông Hoài về phía nam, đem đất Hoài Thượng tặng cho Sở, đem đất của Tống đã bị Ngô xâm chiếm trả lại cho Tống, cắt cho Lỗ một trăm dặm vuông ở phía đông sông Tứ. Bấy giờ, quân Việt mặc sức tung hoành ở khu vực Trường Giang và sông Hoài, chư hầu phía đông đều chúc mừng, xưng hiệu là bá vương.

Phạm Lãi bèn bỏ đi, từ Tề gửi thư cho đại phu Chủng rằng: “Chim bay hết thì cung tốt bị cất; thỏ khôn chết thì chó săn bị nấu. Việt vương là người cổ dài, miệng như mỏ chim, có thể cùng chung trong hoạn nạn, không thể cùng chung lúc yên vui. Sao ngài không bỏ đi?” Chủng xem thư, thác bệnh không vào chầu. Có người gièm pha Chủng sắp làm loạn, Việt vương bèn ban cho Chủng thanh kiếm, nói: “Ngài dạy quả nhân bảy thuật đánh Ngô, quả nhân dùng ba đã đánh bại Ngô, còn bốn thuật nữa nơi ngài, ngài hãy vì ta đến chỗ tiên vương thi hành thử xem.” Chủng liền tự sát.

Câu Tiễn chết, con là Thạch Dư lên thay. Việt vương Thạch Dư chết, con là Bất Thọ lên thay. Việt vương Bất Thọ chết, con là Ông lên thay. Việt vương Ông chết, con là Ế lên thay. Việt vương Ế chết, con là Chi Hầu lên thay. Việt vương Chi Hầu chết, con là Vô Cương lên thay.

Thời Việt vương Vô Cương, nước Việt dấy binh lên phía bắc đánh nước Tề, sang phía tây đánh nước Sở, tranh cường với Trung nguyên. Thời Sở Uy vương, nước Việt lên phía bắc đánh Tề, Tề Uy vương sai người khuyên Việt vương rằng: “Việt không đánh Sở, lớn không đủ xưng vương, nhỏ chẳng đủ xưng bá. Đồ rằng sở dĩ Việt không đánh Sở vì không được Tấn giúp*? Hàn và Ngụy vốn không dám đánh Sở. Bởi Hàn đánh Sở thì quân bị thua, tướng bị giết, rồi đất Diệp và Dương Địch sẽ lâm nguy; [Ngụy đánh Sở] thì quân cũng thua, tướng bị giết, rồi đất Trần và Thượng Sái không được yên. Cho nên hai Tấn* thờ nước Việt thì không đến nỗi quân thua tướng chết, nhưng không thể hiện được công lao hãn mã. Vậy thì trông cậy điều gì từ Tấn?” Việt vương đáp: “Điều mong cầu ở Tấn là không dấy động can qua, nói chi đến việc đánh thành vây ấp? Mong Ngụy hội quân dưới thành Đại Lương, hy vọng Tề luyện quân ở ấp Cử tại Nam Dương, để hợp quân đến biên giới đất Thường và đất Đàm, vậy thì quân Sở ở ngoài Phương Thành không kéo xuống phía nam, quân Sở ở khoảng sông Hoài sông Tứ không tiến sang phía đông, các đất Thương, Ư, Tích, Lệ, Tông Hồ cùng [quân Sở ở] đường đất Hạ sang phía trái không đủ phòng bị Tần; [quân Sở ở] Giang Nam và Tứ Thượng không đủ để đối chọi với nước Việt. Vậy là Sở đã đúng như mong muốn của Tề, Tần, Hàn, Ngụy; Hàn và Ngụy không cần đánh mà đất đã bị chia, không cần cày mà lại được thu hoạch. Không làm như thế mà lại giao chiến ở Hoàng Hà, Thái Sơn để cho Tề và Tần lợi dụng, trông chờ [Hàn và Ngụy] như thế là thất sách, sao có thể trông cậy vào đó để thành vương nghiệp!” Sứ giả nước Tề nói: “May thay nước Việt không bị diệt vong! Tôi không chuộng cách dùng trí mưu, bởi nó giống như con mắt, thấy từ mảy lông nhỏ nhưng không thấy được lông mi của mình. Nay nhà vua chỉ biết thất sách của Tấn mà không tự biết sai lầm của Việt, cũng như con mắt vậy. Nhà vua trông chờ ở Tấn không phải ở công lao hãn mã, cũng không phải là hợp quân liên kết với họ, mà là mong họ phân tán Sở thôi. Nay Sở đã bị phân tán, sao còn kỳ vọng ở Tấn nữa.” Việt vương hỏi: “Phải làm thế nào?” Đáp: “Ba đại phu nước Sở phô trương chín cánh quân, tiến lên phía bắc bao vây Khúc Ốc, Ư Trung, kéo tận đến quan ải Vô Giả, dàn quân dài đến ba ngàn bảy trăm dặm, quân ở Cảnh Thúy lên phía bắc tụ hội ở vùng nước Lỗ, Tề và Nam Dương, phân tán [quân Sở] liệu có gì lớn được như thế không? Huống nữa điều nhà vua mong muốn là Tấn và Sở đấu nhau; Tấn và Sở không đấu nhau thì quân Việt không phát động, đó là biết hai năm mà không biết mười. Lúc này không đánh Sở, thần qua đó biết rằng nước Việt lớn không thể xưng vương, nhỏ chẳng thể xưng bá. Lại nói đất Thủ, Bàng, Trường Sa là nơi chứa thóc gạo của Sở; Cánh Trạch Lăng là nơi sản sinh gỗ lạt của Sở. Nước Việt đem quân đánh thông đến cửa quan Vô Giả, vậy thì bốn ấp đó không thể dâng cống cho Dĩnh đô nước Sở được nữa. Thần nghe rằng, toan tính vương nghiệp mà không thể xưng vương, có kém cũng có thể xưng bá. Thế nhưng đến bá nghiệp còn không được thì vương đạo sẽ mất. Cho nên xin đại vương hãy chuyển sang đánh Sở.”

Thế là nước Việt liền bỏ Tề, quay sang đánh Sở. Sở Uy vương dấy binh đánh Việt, đánh quân Việt đại bại, giết Việt vương Vô Cương, chiếm hết đất cũ của Ngô đến Chiết Giang, lên phía bắc phá quân Tề ở Từ Châu. Nước Việt vì thế tan rã, anh em con cháu trong họ tranh giành ngôi vị, có người xưng vương, có người xung quân, cư trú ở dải ven biển phía nam sông Trường Giang, thần phục và triều cống nước Sở.

Bảy đời sau, đến Mân quân là Dao, giúp chư hầu bình định nước Tần. Hán Cao đế lại cho Dao làm Việt vương, để phụng thờ tế tự nước Việt. Đông Việt, Mân quân đều là hậu duệ của nước Việt.

Phạm Lãi thờ Việt vương Câu Tiễn, bản thân vất vả góp sức, cùng Câu Tiễn tính mưu sâu xa hơn hai chục năm, cuối cùng tiêu diệt được nước Ngô, báo được nỗi nhục ở Cối Kê, phía bắc xua quân vượt sông Hoài áp sát Tề và Tấn, hiệu lệnh các nước ở Trung nguyên để tôn thờ vương thất nhà Chu, Câu Tiễn nhờ đó xưng bá, còn Phạm Lãi xưng là Thượng tướng quân. Sau khi về nước, Phạm Lãi cho là với danh tiếng lớn trong thiên hạ, khó có thể giữ được lâu dài, hơn nữa Câu Tiễn là người có thể cùng chung sống lúc hoạn nạn, khó có thể cùng chung sống lúc yên vui, bèn viết thư từ biệt Câu Tiễn rằng: “Thần nghe, chủ lo lắng thì bề tôi phải vất vả, chủ chịu nhục thì bề tôi phải chết. Trước kia, quân vương bị nhục ở Cối Kê, sở dĩ thần không chết cũng là vì việc đó. Nay đã rửa được nhục, thần xin nhận trừng phạt về việc ở Cối Kê.” Câu Tiễn nói: “Cô sẽ chia nước cho ông để cùng chung hưởng. Nếu không sẽ trị tội ông.” Phạm Lãi nói: “Nhà vua thi hành mệnh lệnh của mình, bề tôi làm theo ý của mình.” Bèn thu xếp hành trang châu báu gọn nhẹ, cùng thân thuộc lên thuyền ra biển, rốt cuộc không trở lại nữa. Thế rồi, để biểu dương Phạm Lãi, Câu Tiễn phân cho núi Cối Kê làm ấp phong.

Phạm Lãi thả thuyền ra biển sang Tề, đổi họ tên, tự gọi là Si Di Tử Bì, cày ruộng bên bãi biển, bản thân vất vả ra sức làm lụng, cha con gây dựng gia sản. Không lâu sau, tài sản có đến mấy chục vạn. Người Tề nghe nói ông là người hiền, cho làm Tướng quốc. Phạm Lãi ngùi ngùi than rằng: “Ở nhà thì có ngàn vàng, làm quan thì đến khanh tướng, đó là cực điểm của kẻ áo vải rồi. Giữ mãi danh cao thì không may mắn.” Bèn trả lại ấn tướng, phát tán hết của cải, để chia cho người quen biết, bạn bè và láng giềng, rồi ôm đồ quý báu lén ra đi, đến sống ở đất Đào, cho rằng đó là trung tâm của thiên hạ, là đường buôn bán thông thường, có thể kinh doanh đến trí phú. Thế rồi tự gọi là Đào Chu công. Lại ước định cha con cày ruộng, chăn nuôi, tích trữ hàng hóa chờ thời cơ chuyển đi bán kiếm lợi một phần mười. Không lâu sau, tích lũy của cải đến cự vạn. Thiên hạ gọi là Đào Chu công.

Chu công ở đất Đào, sinh được người con út. Đến khi người con út đến tuổi tráng niên thì người con giữa giết người, bị tù ở Sở. Chu công nói: “Giết người đền mạng, đó là lẽ thường. Nhưng ta nghe nói đứa con của nhà có nghìn vàng thì không chết ở chợ.” Bảo người con út đến xem tình hình. Bèn mang theo nghìn dật vàng, cho vào trong ngón đồ màu vàng sẫm, dùng chiếc xe bò chở đi. Lúc sắp sai người con út lên đường, con trưởng của Chu công cố xin đi, Chu công không nghe. Người con trưởng nói: “Nhà có con trưởng là người đốc suất trong nhà, nay em có tội, cha không sai con đi, mà lại sai em út, như thế là con kém cỏi.” Định tự sát. Người mẹ nói giúp cho: “Nay sai thằng út đi, chưa chắc cứu sống thằng hai, thế mà con cả đã chết trước, vậy phải làm sao?” Chu công bất đắc dĩ phải sai con cả đi, viết một phong thư gửi cho bạn thân cũ là Trang Sinh. [Chu công nói với người con cả] rằng: “Đến nơi thì đem nghìn vàng tới chỗ Trang Sinh, rồi nghe theo sự sắp xếp của ông ta, phải cẩn thận, chớ có tranh luận việc gì với ông ta.” Người con cả lên đường, cũng tự mang thêm mấy trăm dật vàng.

Đến Sở, nhà Trang Sinh ở sát ngoài thành, vén cỏ cây tìm đến cổng, nhà rất nghèo. Người con cả đưa thư và dâng ngàn vàng đúng như lời cha dặn. Trang Sinh nói: “Hãy mau đi đi, chớ ở lại! Nếu em được tha ra, chớ hỏi nguyên do.” Người con trưởng đi rồi, không qua chỗ Trang Sinh nữa nhưng tự ý lưu lại, đem vàng riêng của mình dùng cho bậc quý nhân nắm giữ chính sự ở nước Sở.

Trang Sinh tuy ở nơi thôn nghèo nhưng nhờ liêm khiết chính trực mà nổi tiếng trong nước, từ Sở vương trở xuống thảy đều tôn ông làm thầy. Đến khi Chu công dâng vàng, [ông ta] không có ý nhận, muốn xong việc sẽ trả lại, chỉ lấy đó làm tín vật. Cho nên vàng được đưa đến, Trang Sinh bảo vợ rằng: “Đây là vàng của Chu công. Nếu ta thình lình ốm chết không kịp trả, thì sau cũng phải trả lại, chớ đụng đến.” Nhưng con cả của Chu công không hiểu ý, nghĩ là hiến vàng cho Trang Sinh cũng không ích dụng gì.

Trang Sinh lựa cơ hội vào yết kiến Sở vương, nói: “Sao nọ rời đến vị trí sao kia, đó là điềm có hại cho Sở.” Sở vương vốn tin Trang Sinh, hỏi: “Nay phải làm thế nào?” Trang Sinh đáp: “Chỉ dùng đức mới có thể trừ bỏ được.” Sở vương nói: “Tiên sinh không cần nói nữa, quả nhân sẽ làm theo.” Sở vương bèn sai sứ giả đến niêm phong kho chứa các loại tiền*. Bậc quý nhân nước Sở nọ kinh ngạc báo với con trưởng của Chu công rằng: “Đại vương sắp đại xá rồi.” Hỏi: “Sao ngài biết?” Đáp: “Mỗi lần đại vương đại xá thường cho niêm phong kho chứa các loại tiền. Tối qua đại vương sai sứ giả đến niêm phong rồi.” Con trưởng của Chu công cho là đã đại xá, em mình chắc được tha, tiếc ngàn vàng mất không về tay Trang Sinh, không có tác dụng gì, bèn trở lại gặp Trang Sinh. Trang Sinh ngạc nhiên hỏi: “Anh chưa đi ư?” Người con trưởng đáp: “Vốn dĩ chưa đi. Ban đầu vì việc của em, nay có đại xá nên em tự nhiên được tha, cho nên cố ý đến từ biệt tiên sinh.” Trang Sinh biết ý người con trưởng muốn lấy lại vàng, nói: “Anh tự vào nhà lấy vàng.” Người con trưởng liền vào nhà lấy vàng mang về, tự thấy vui mừng.

Trang Sinh hổ thẹn vì bị hàng con cái bán đứng, bèn vào yết kiến Sở vương, nói: “Lúc trước thần nói chuyện ngôi sao nọ, đại vương nói muốn tu đức để đáp tạ. Nay thần ra ngoài, trên đường đều nói con của người giàu có Chu công ở đất Đào giết người, bị từ Sở, gia đình họ mang nhiều tiền vàng hối lộ bề tôi tả hữu của đại vương, cho nên đại vương không phải vì thương xót người Sở mà đại xá, ấy chỉ vì con trai của Chu công mà thôi.” Sở vương cả giận nói: “Quả nhân dẫu không có đức hạnh cũng sao có thể chỉ vì con trai của Chu công mà thi ơn huệ được!” Hạ lệnh luận tội rồi giết con Chu công, hôm sau mới hạ lệnh đại xá. Con trưởng của Chu công rốt cuộc phải mang xác em về.

Đến nhà, người mẹ cùng người trong ấp thảy đều đau buồn, riêng Chu công cười nói: “Ta vốn biết nó nhất định giết em của nó mà! Không phải nó không yêu em nó, chỉ vì có việc không đang tâm. Nó theo ta từ nhỏ, phải trải qua khó nhọc, biết nỗi khổ của việc mưu sinh, nên coi mất của là việc lớn. Còn như em út, sinh ra đã thấy ta giàu có, ngồi xe chắc ngựa khỏe đuổi săn thỏ khôn lanh, há biết của cải từ đâu ra, cho nên coi mất của là chuyện nhỏ, không hề xót tiếc. Ngày trước ta định sai thằng út đi, vì nó có thể vứt bỏ của cải vậy. Nhưng thằng cả thì không thể, cho nên rốt cuộc vì thế mà giết em mình, việc có lý của nó, không đáng để đau buồn. Ta ngày đêm vốn chỉ chờ [nó] đưa xác thằng hai về thôi.”

Vì thế Phạm Lãi ba lần thiên chuyển, nổi danh trong thiên hạ, không phải rời đổi tùy tiện, dừng ở đâu ắt thành danh ở đó. Cuối cùng già chết ở đất Đào, cho nên thế truyền gọi là Đào Chu công.

Thái sử công bàn rằng: Công của Hạ Vũ to lớn [trong việc trị thủy], khơi dòng chín sông, yên định chín châu, tới nay các nước Hoa Hạ vẫn được yên ổn. Đến hậu duệ là Câu Tiễn, bản thân vất vả, đau đáu suy tư, rốt cuộc diệt được nước Ngô hùng mạnh, lên phía bắc hiển dương binh lực với các nước Trung nguyên, để tôn nhà Chu, xưng hiệu bá vương. Câu Tiễn có thể không xem là bậc hiền năng ư! Đại để nhờ công lao sự nghiệp của vua Vũ để lại vậy. Phạm Lãi ba lần chuyển chỗ ở, đều có thanh danh rạng rỡ, tên tuổi truyền lại đời sau. Tôi chúa được như thế, muốn không hiển hách phỏng có được không!

QUYỂN 42 TRỊNH THẾ GIA

Trịnh Hoàn công tên là Hữu, là con út của Chu Lệ vương, em dòng thứ của [Chu] Tuyên vương. Tuyên vương lên ngôi được hai mươi hai năm, Hữu mới bắt đầu được phân phong ở đất Trịnh. Nhận phong được ba mươi ba năm, dân chúng đều yêu mến ông. U vương cho [Hữu] làm Tư đồ. [Hữu khiến] dân nhà Chu hòa mục, quần tụ, dân nhà Chu thảy đều vui mừng, dân ở vùng sông Hà và sông Lạc ai nấy đều nhớ đến ông. Làm Tư đồ được một năm, U vương vì việc của Bao hậu*, khiến việc cai trị của vương thất sinh nhiều tà vạy, chư hầu có nước làm phản nhà Chu. Thế rồi Hoàn công hỏi Thái sử Bá rằng: “Vương thất [nhà Chu] nhiều biến cố, ta có thể trốn được tử nạn không?” Thái sử Bá đáp rằng: “Chỉ có đất phía đông sông Lạc và đất phía nam sông Hà sông Tế là có thể ở được.” Hoàn công hỏi: “Tại sao?” Đáp rằng: “Đất gần nước Quắc và Cối, vua nước Quắc và Cối tham lam hám lợi, trăm họ không quy phục. Nay ngài là Tư đồ, dân chúng đều yêu mến, nếu ngài xin ra đó, vua nước Quắc và Cối thấy ngài đang nắm quyền sẽ dễ dàng chia đất cho. Nếu ngài ở đó, dân chúng nước Quắc và Cối sẽ đều là dân của ngài.” Hoàn công hỏi: “Ta muốn phía nam lên đến phía trên sông Trường Giang thì sao?” Đáp rằng: “Xưa kia Chúc Dung làm quan Hỏa chính cho họ Cao Tân, công lao to lớn, nhưng con cháu đến thời Chu vẫn chưa hưng khởi, Sở chính là hậu duệ của Chúc Dung vậy. Nhà Chu suy, Sở ắt sẽ hưng thịnh. Sở hưng thịnh, đó không phải điều lợi của Trịnh.” Hoàn công hỏi: “Ta muốn ở phía tây thì sao?” Đáp rằng: “Dân nơi đó tham lam mà hám lợi, khó lòng ở lâu được.” Hoàn công hỏi: “Nhà Chu suy, vậy nước nào sẽ hưng khởi?” Đáp rằng: “Tề, Tần, Tấn, Sở chăng? Xét lẽ, Tề họ Khương, là hậu duệ của Bá Di, Bá Di giúp việc điển lễ cho Đế Nghiêu. Tần họ Doanh, là hậu duệ của Bá Ế, Bá Ế vỗ về trăm vật giúp đế Thuấn. Đến tổ tiên nước Sở, đều từng có công với thiên hạ. Mà sau khi Chu Vũ vương đánh bại vua Trụ, Thành vương phân phong Thúc Ngu đất Đường, đất đó hiểm trở, các hậu duệ có đức ở đấy, lại nhân khi nhà Chu suy, nhất định sẽ hưng thịnh vậy.” Hoàn công nói: “Phải.” Thế rồi rốt cuộc nói với U vương, dời dân của mình sang phía đông, đến phía đông sông Lạc, còn vua nước Quắc và vua nước Cối hiến mười ấp, cuối cùng dựng nước ở đó.

Được hai năm, Khuyển Nhung giết U vương ở dưới chân núi Ly Sơn, rồi giết cả Hoàn công. Người Trịnh cùng lập người con của Hoàn công là Quật Đột, đó là Vũ công.

Vũ công năm thứ mười, lấy con gái của Thân hầu làm phu nhân, đó là Vũ Khương. [Vũ Khương] sinh Thái tử Ngu Sinh, khó sinh, sau khi sinh, phu nhân không yêu [Ngu Sinh]. Sau này sinh con nhỏ là Thúc Đoạn, Đoạn dễ sinh, phu nhân yêu quý Đoạn. Năm thứ hai mươi bảy, Vũ công ốm. Phu nhân xin với Vũ công, muốn lập Đoạn làm Thái tử, Vũ công không nghe. Năm đó, Vũ công chết, Ngu Sinh lên thay, đó là Trang công.

Trang công năm thứ nhất, phân phong cho em là Đoạn ở đất Kinh, hiệu là Thái Thúc. Sái Trọng nói: “Đất Kinh lớn hơn quốc đô, không phải chỗ để phong cho dòng thứ.” Trang Công nói: “Vũ Khương muốn như vậy, ta không dám trái ý.” Đoạn đến đất Kinh, sửa sang quân bị, cùng mẹ là Vũ Khương âm mưu đánh úp Trịnh. Năm thứ hai mươi hai, quả nhiên Đoạn đánh úp Trịnh, Vũ Khương làm nội ứng. Trong công phát binh thảo phạt Đoạn, Đoạn bỏ chạy. Đánh đất Kinh, người đất Kinh phản bội Đoạn, [Đoạn] chạy ra ấp Yên. Ấp Yên vỡ, Đoạn chạy sang nước Cung. Thế rồi Trang công đày mẹ là Vũ Khương ra Thành Dĩnh, thề rằng: “Không đến suối vàng, không nhìn nhau nữa.” Được hơn năm, thấy hối hận, nhớ mẹ. Khảo thúc ở Dĩnh Cốc dâng [lễ vật] lên Trang công, Trang công tặng cho đồ ăn. Khảo Thúc nói: “Thần có mẹ, xin nhà vua ban đồ ăn cho mẹ thần.” Trang Công nói: “Ta rất nhớ mẹ, nhưng sao trái lời thề được, phải làm thế nào đây?” Khảo thúc đáp: “Đào xuyên đất đến suối vàng thì có thể gặp nhau rồi.” Thế là [Trang công] bèn theo cách đó để gặp mẹ.

Năm thứ hai mươi tư, Tống Mục công chết, công tử Phùng chạy sang Trịnh. Trịnh xâm chiếm đất nhà Chu, cướp lúa. Năm thứ hai mươi lăm, Châu Hu nước Vệ giết vua nước mình là Hoàn công, rồi tự lập làm vua, vì việc của Phùng nên cùng Tống đánh Trịnh. Năm thứ hai mươi bảy, bắt đầu vào chầu Chu Hoàn vương. Hoàn vương giận Trịnh đã cướp lúa, không tiếp đãi đúng lễ nghi. Năm thứ hai mươi chín, Trang công giận nhà Chu không tiếp đúng lễ, cùng Lễ trao đổi đất ấp Bang lấy Hứa Điền*. Năm thứ ba mươi ba, Tống giết Khổng Phủ. Năm thứ ba mươi bảy, Trang công không vào chầu nhà Chu, Chu Hoàn vương thống lĩnh các nước Trần, Sái, Quắc, Vệ đánh nước Trịnh. Trang công cùng Sái Trọng, Cao Cừ Di phát binh tự cứu, quân của Chu vương đại bại. Chúc Đam bắn trúng cánh tay Chu vương. Chúc Đam xin đuổi đánh, Trịnh bá ngăn lại nói: “Phạm đến bậc tôn trưởng đã khó xử trí rồi, huống chi dám lăng nhục thiên tử?” Bèn thôi. Ban đêm, [Trang công] sai Sái Trọng thăm hỏi vết thương của Chu vương.

Năm thứ ba mươi tám, Bắc Nhung đánh nước Tề, Tề sai người cầu cứu, nước Trịnh sai Thái tử Hốt đem quân đến cứu Tề. Tề Hy công định gả con cho [Thái tử Hốt], Hốt từ chối rằng: “Tôi là nước nhỏ, không xứng với nước Tề.” Bấy giờ Sái Trọng cùng đi, khuyên Thái tử nên đồng ý, nói: “Trong nước nhà vua sủng ái nhiều người, Thái tử không có nước lớn ủng hộ sẽ không được lập, ba công tử đều có thể làm vua.” Ba công tử tức Thái tử Hốt, em là Đột, em nữa là Vi.

Năm thứ bốn mươi ba, Trịnh Trang công chết. Trước đây, Sái Trọng rất được Trang công tin yêu, Trang công sai làm quan khanh; Trang công lấy người con gái nước Đặng, rồi sinh Thái tử Hốt, cho nên Sái Trọng lập Hốt, đó là Chiêu công.

Trang công lại lấy người con gái họ Ung nước Tống, sinh Lệ công Đột. Họ Ung được nước Tống sủng ái. Tống Trang công nghe tin Sái Trọng lập Hốt, bèn sai người dụ triệu Sái Trọng đến rồi bắt, nói: “Không lập Đột, sẽ phải chết.” Cũng bắt Đột để đòi hối lộ. Sái Trọng đồng ý với Tống, cùng Tống kết minh. Đưa Đột về, lập Đột. Chiêu công Hốt nghe tin Sái Trọng theo yêu cầu của Tống lập em mình là Đột, ngày Đinh Hợi tháng Chín, Hốt chạy sang Vệ. Ngày Kỷ Hợi, Đột về đến Trịnh, lên ngôi, đó là Lệ công.

Lệ công năm thứ tư, Sái Trọng chuyên quyền chính sự trong nước. Lệ công lo sợ về việc đó, ngầm sai con rể của Sái Trọng là Ung Củ định giết Sái Trọng. Vợ Củ là con gái của Sái Trọng, biết chuyện đó, hỏi mẹ rằng: “Cha và chồng, ai thân hơn?” Mẹ đáp: “Cha chỉ có một thôi, chồng lấy ai chả được.” Người con gái liền cáo giác với Sái Trọng, Sái Trọng bèn giết Ung Củ, phanh thây ngoài chợ. Lệ công không làm gì được Sái Trọng, giận Củ, nói: “Bàn mưu với đàn bà, chết là phải lắm!” Mùa hạ, Lệ công ra ở ấp Lịch tại vùng biên giới. Sái Trọng đón Chiêu công Hốt về, ngày Ất Hợi tháng Sáu, [Chiêu công] lại về Trịnh, lên ngôi vua.

Mùa thu, Trịnh Lệ công Đột dựa vào dân ấp Lịch giết đại phu ấp đó là Đan bá, rồi ở lại đó. Chư hầu hay tin Lệ công chạy ra ngoài, [đem quân] đánh Trịnh, không hạ được nên rút về. Nước Tống cấp nhiều quân cho Lệ công, để tự giữ ở ấp Lịch, vì thế Trịnh cũng không đánh ấp Lịch.

Chiêu công năm thứ hai, từ khi Chiêu công còn làm Thái tử, cha là Trang cũng muốn cho Cao Cừ Di làm quan khanh, Thái tử Hốt ghét ông ta, nhưng Trang công không nghe, rốt cuộc vẫn cho Cừ Di làm quan khanh. Đến khi Chiêu công lên ngôi, [Cừ Di] sợ Chiêu công giết mình, ngày Tân Mão tháng Mười mùa đông, Cừ Di cùng Chiêu công ra ngoài đi săn, [Cừ Di] bắn giết Chiêu công ngoài đồng. Sái Trọng cùng Cừ Di không dám đưa Lệ công về, bèn đổi lập em của Chiêu công là Tử Vỉ làm vua, đó là Tử Vỉ, không có thụy hiệu.

Tháng Bảy năm Tử Vỉ thứ nhất, Tề Tương công hội chư hầu ở Thủ Chỉ, Tử Vỉ nước Trịnh đến hội họp, Cao Cừ Di phụ tá, đi theo, Sái Trọng thác bệnh không đi. Sở dĩ như vậy vì từ khi Tề Tương công còn là công tử, Tử Vỉ từng đánh nhau, gây thù oán, đến khi hội chư hầu, Sái Trọng đề nghị Tử Vỉ không đi. Tử Vỉ nói: “Tề mạnh, mà Lệ công ở đất Lịch, nếu không đi, Tề sẽ thống lãnh chư hầu đánh ta, rồi đưa Lệ công về. Chẳng bằng ta cứ đi, đi thì dẫu nhục thế nào chăng nữa, cũng đâu đến nỗi như ông nghĩ!” Rốt cuộc lên đường. Thế rồi Sái Trọng sợ Tề giết luôn mình nên thác bệnh. Tử Vỉ đến nơi, không tạ lỗi với Tề hầu, Tề hầu tức giận, bèn mai phục giáp sĩ rồi giết Tử Vỉ. Cao Cừ Di trốn về nước, bàn mưu với Sái Trọng, triệu em của Tử Vỉ là công tử Anh ở nước Trần rồi lập làm vua, đó là Trịnh tử. Năm đó, Tề Tượng công sai Bành Sinh nhân lúc Lỗ Hoàn công uống rượu say dìu đỡ rồi giết chết*.

Trịnh từ năm thứ tám, bọn Quản Chí Phủ người Tề làm loạn, giết vua nước mình là Tương công. Năm thứ mười hai, Trường Vạn người Tống giết vua nước mình là Mẫn công. Sái Trọng nước Trịnh chết.

Năm thứ mười bốn, Lệ công Đột nước Trịnh Vốn lưu vong ở đất Lịch sai người lừa rồi uy hiếp đại phu nước Trịnh là Phủ Giả*, ép giúp mình trở về. Giả nói: “Thả ta, ta vì ngài giết Trịnh tử rồi đưa ngài về.” Lệ công cùng thề, rồi thả ra. Ngày Giáp Tý tháng Sáu, Giả giết Trịnh tử cùng hai người con, rồi đón Lệ công Đột, Đột từ ấp Lịch lại về lên ngôi. Trước đây, có con rắn trong thành và con rắn ngoài thành đánh nhau ở cổng nam đô thành nước Trịnh, con rắn trong thành chết. Được sáu năm, Lệ công quả nhiên lại về. Trở về, Lệ công trách người bác là Nguyên rằng: “Ta trốn ra sống bên ngoài nước, bá phụ không có ý đưa ta về, cũng thực quá lắm!” Nguyên nói: “Thờ vua không hai lòng, đó là chức phận của bề tôi. Nguyên biết tội rồi.” Bèn tự sát. Lệ công nhân đó nói với Phủ Giả rằng: “Ngài thờ vua hai lòng đấy.” Bèn giết Phủ Giả. Giả nói: “Đại đức không báo đáp được, thì phải thế thôi!”

Năm thứ nhất sau khi Lệ công Đột trở lại làm vua, Tề Hoàn công bắt đầu xưng bá.

Năm thứ năm, Yên và Vệ cùng em của Chu Huệ vương là Đồi tấn công Chu vương, Chu vương chạy ra nước Ôn, lập em là Đồi làm vương. Năm thứ sáu, Huệ vương cấp báo với nước Trịnh, Lệ công phát binh đánh Vương tử nhà Chu là Đồi, không thắng, thế là cùng Chu Huệ vương về nước, Huệ vương ở đất Lịch. Mùa xuân năm thứ bảy, Trịnh Lệ công cùng Quốc thúc đánh úp giết Vương tử Đồi rồi đưa Huệ vương về Chu.

Mùa thu, Lệ công chết, con là Văn công Tiệp lên thay. Lệ công mới lên ngôi được bốn năm, lưu vong ở đất Lịch, ở đất Lịch mười bảy năm, lại trở về, lên ngôi được bảy năm, cùng thời gian lưu vong, cả thảy hai mươi tám năm.

Văn công năm thứ mười bảy, Tề Hoàn công đem quân phá nước Sái, rồi thảo phạt Sở, kéo đến Thiệu Lăng.

Năm thứ hai mươi tư, tiện thiếp của Văn công là Yên Cật mơ thấy trời trao cho cỏ lan, nói: “Ta là Bá Điều. Ta là tổ của ngươi đây. Đem hoa này đặt tên cho con ngươi, lan là quốc hương.” [Yên Cật] đem chuyện giấc mộng nói với Văn công, Văn công ân ái với nàng, rồi trao cho cỏ lan làm bằng chứng. Sau sinh con, đặt tên là Lan.

Năm thứ ba mươi sáu, công tử Trùng Nhĩ nước Tấn qua Trịnh, Văn công không tiếp đúng lễ. Em của Văn công là Thúc Chiêm nói: “Trùng Nhĩ hiền năng, lại cùng họ với nhau, cùng khốn mới qua chỗ nhà vua, không thể không dùng lễ để tiếp đãi.” Văn công nói: “Các công tử của chư hầu lưu vong qua chỗ ta rất đông, sao có thể tận lễ hết được!” Chiêm nói: “Nếu nhà vua không theo lễ, hãy giết y đi; không giết, nếu [Trùng Nhĩ] được về nước, sẽ thành mối lo của Trịnh vậy.” Văn công không nghe.

Mùa xuân năm thứ ba mươi bảy, công tử Trùng Nhĩ nước Tấn về nước, lên ngôi, đó là Văn công. Mùa thu, Trịnh vào nước Hoạt, nước Hoạt nghe lệnh [của Trịnh], rồi lại phản để theo Vệ, thế là Trịnh đánh Hoạt. Chu Tương vương sai Bá Phục đi nói đỡ cho nước Hoạt. Trịnh Văn công oán vì khi Chu Huệ vương lưu vong ở ấp Lịch, cha Văn công là Lệ công đưa Huệ vương về nước, nhưng Huệ vương không ban tặng tước lộc cho Lệ công; lại oán Tương vương chống lưng cho Vệ và nước Hoạt, cho nên không nghe theo yêu cầu của Tương Vương, nhân đó bỏ tù Bá Phục. Tương vương giận, cùng người Địch tấn công Trịnh, không hạ được. Mùa đông, nước Địch đánh Tương Vương, Tương vương chạy sang nước Trịnh, Trịnh Văn công cho Tương vương ở ấp Phiếm. Năm thứ ba mươi tám, Tấn Văn công đưa Tương vương về Thành Chu.

Năm thứ bốn mươi mốt, giúp Sở đánh Tấn. Từ khi Tấn Văn công qua nước Trịnh, Trịnh không dùng lễ tiếp đãi, nên lúc này Trịnh quay lưng với nước Tấn để giúp nước Sở. Năm thứ bốn mươi ba, Tấn Văn công cùng Tần Mục công bao vây Trịnh, hỏi tội Trịnh giúp Sở đánh Tấn, cùng tội vô lễ khi Văn công sang Trịnh. Trước đây, Trịnh Văn công có ba phu nhân, có năm người con trai được sủng ái, đều có tội, chết sớm. Trịnh Văn công giận, đuổi các công tử. Tử Lan chạy sang Tấn, theo Tấn Văn Công bao vây Trịnh. Bấy giờ Lan thờ Tấn Văn công rất nghiêm cẩn, được Văn công sủng ái, bèn ngầm tạo quan hệ ở Tấn, để mong được về Trịnh làm Thái tử. Thế rồi Tấn muốn bắt Thúc Chiêm giết đi. Trịnh Văn công sợ, không dám nói với Thúc Chiêm. Chiêm nghe chuyện, nói với Trịnh quân rằng: “Thần đã nói với nhà vua, nhà vua không chịu nghe thần, rốt cuộc Tấn thành mối lo. Nhưng sở dĩ Tấn bao vây Trịnh là do Chiêm, Chiêm chết mà xá được cho Trịnh, đó là tâm nguyện của Chiêm vậy.” [Chiêm] liền tự sát. Người Trịnh đem xác Chiêm cho Tấn. Tấn Văn công nói: “Nhất định phải gặp mặt Trịnh quân một lần, làm nhục ông ta rồi mới rút.” Người Trịnh lo sợ việc đó, bèn sai người lén sang nói với Tần rằng: “Trịnh bị phá thì Tấn mạnh thêm, không có lợi cho Tần.” Tần liền bãi binh. Tấn Văn công muốn đưa Lan về làm Thái tử, bèn báo cho Trịnh. Đại phu nước Trịnh là Thạch Quý nói: “Tôi nghe nói họ Cật là dòng nguyên phi của Hậu Tắc, hậu duệ đáng được hưng thịnh. Mẹ của Tử Lan là hậu duệ của nguyên phi Hậu Tắc vậy. Vả lại các con của phu nhân đã chết hết, các con ngành thứ còn lại không ai hiển năng bằng Lan. Nay nước bị bao vây nguy cấp, Tấn đã yêu cầu như thế, còn lợi nào lớn hơn!” Bèn đồng ý với Tấn, cùng kết minh ước, rồi rốt cuộc lập Tử Lan làm Thái tử, Tấn bèn bãi binh rút về.

Năm thứ bốn mươi lăm, Văn công chết, Tử Lan lên thay, đó là Mục công.

Mùa xuân năm [Trịnh] Mục công thứ nhất, Tần Mục công sai ba tướng đem quân định tập kích nước Trịnh, kéo đến đất Hoạt, gặp người lái buôn nước Trịnh là Huyền Cao, [Huyền Cao] vờ đem mười hai con bò úy lạo quần chúng, cho nên quân Tần [tưởng Trịnh biết việc Tần xuất quân] không kéo đến nữa mà rút về, bị quân Tấn đánh bại ở Hào Sơn. Vốn là năm trước, Trịnh Văn công chết, quan Ty thành nước Trịnh là Tăng Hạ đem tình hình nước Trịnh báo cho Tần, vì thế quân Tần kéo sang. Năm thứ ba, Trịnh phát binh theo Tấn đánh Tần, đánh bại quân Tần ở ấp Uông.

Năm trước, Thái tử Thương Thần nước Sở giết cha mình là Thành vương rồi lên thay. Năm thứ hai mươi mốt, cùng Hoa Nguyên nước Tống đánh nước Trịnh. Hoa Nguyên giết dê cho quân sĩ ăn, nhưng không cho người đánh xe là Dương Châm, [Dương Châm] giận rồi phóng xe vào quân Trịnh, người Trịnh bắt bỏ tù Hoa Nguyên. Tống chuộc Hoa Nguyên, Nguyên cũng bỏ trốn. Tấn sai Triệu Xuyên đem quân đánh Trịnh.

Năm thứ hai mươi hai, Trịnh Mục công chết, Tử Di lên thay, đó là Linh công.

Mùa xuân năm Linh công thứ nhất, Sở dâng lên Linh công con giải. Tử Gia, Tử Công sắp triều kiến Linh công, ngón trỏ của Tử Công từng máy động, Tử Công bảo Tử Gia rằng: “Hôm nọ ngón trỏ máy động, ắt được ăn vật lạ.” Đến khi vào triều, thấy Linh công cho ăn canh thịt giải, Tử Công cười nói: “Quả nhiên!” Linh công hỏi tại sao cười, bèn kể lại đầy đủ với Linh công. Linh công triệu đến, duy Tử Công không được ăn canh. Tử Công giận, nhúng ngón tay vào canh, nếm rồi đi ra. Linh công giận, định giết Tử Công. Tử Công cùng Tử Gia bàn mưu với nhau trước. Mùa hạ, giết Linh công. Người Trịnh định lập em của Linh công là Khứ Tật, Khứ Tật chối rằng: “Nếu nhất định phải lập người hiền thì Khí Tật là kẻ kém cỏi; nếu nhất định lập người cung thuận thì công tử Kiên lớn tuổi hơn.” Kiên là em ngành thứ của Linh công, anh của Khí Tật. Thế là bèn lập Tử Kiên, đó là Tương công.

Tương công lên ngôi, định trừ khử hết người họ Mậu. Họ Mậu giết Linh công, chính là gia tộc của Tử Công. Khứ Tật nói: “Nếu nhất định phải giết họ Mậu, ta sẽ bỏ đi.” Bèn thôi. Đều được cho làm đại phu.

Tương công năm thứ nhất, Sở giận Trịnh nhận hối lộ của Tống rồi thả Hoa Nguyên, bèn đánh Trịnh. Trịnh phản bội Sở, kết thân với Tấn. Năm thứ năm, Sở lại đánh Trịnh, Tấn đến cứu viện. Năm thứ sáu, Tử Gia chết, người trong nước lại xua đuổi gia tộc của Tử Gia, vì tội đã giết Linh công.

Năm thứ bảy, Trịnh và Tấn kết minh ở Yên Lăng. Năm thứ tám, Sở Trang vương lấy lý do Trịnh và Tấn kết minh, đem quân đến đánh, bao vây Trịnh ba tháng, Trịnh đem thành hàng Sở. Sở vương từ của Hoàng Môn tiến vào, Trịnh Tương công cởi trần dắt dê nghinh đón, nói: “Cô không biết phụng sự ở biên ấp, khiến quân vương ôm giận rồi kéo đến tệ ấp, đó là tội của cô. Sao dám không nghe mệnh lệnh? Quân vương đày đi Giang Nam, hay [đem nước] tặng cho chư hầu, ban lệnh nào cũng xin nghe. Nếu như quân vương không quên các vị Lệ Dương, Tuyên vương, Hoàn công, Vũ công, xót mà không nỡ đoạn tuyệt xã tắc nước Trịnh, ban cho mảnh đất không tày mảy lông, cho lại được sửa đổi để thờ quân vương, thì đó là ước nguyện của cô vậy, song không dám hy vọng vậy. Dám xin phô bày gan ruột, thảy đều nghe theo mệnh lệnh.” Trang vương vì thế lui ba mươi dặm rồi mới đóng quân. Quần thần nước Sở hỏi: “Từ đất Dĩnh đến đây, sĩ đại phu cũng vất vả lâu rồi. Nay được nước mà lại bỏ là cớ làm sao?” Trang vương nói: “Sở dĩ xuất quân thảo phạt là thảo phạt kẻ không thần phục. Nay họ đã phục, còn mong gì nữa?” Cuối cùng rút quân. Tấn nghe tin Sở đánh Trịnh, phát binh cứu Trịnh. Tấn tiến quân nhưng do dự nước đôi, cố ý chậm chạp, đến Hoàng Hà thì quân Sở rút rồi. Tướng Tấn có người muốn vượt sông, có người muốn về, cuối cùng vượt Hoàng Hà. Trang vương nghe tin, quay lại đánh Tấn. Trịnh trở mặt giúp Sở, đại phá quân Tấn ở trên sông Hoàng Hà. Năm thứ mười, Tấn sang đánh Trịnh vì Trịnh phản lại Tấn để kết thân với Sở.

Năm thứ mười một, Sở Trang vương đánh nước Tống, Tống cấp báo với nước Tấn. Tấn Cảnh công định phát binh cứu Tống, Bá Tông can Tấn quân rằng: “Trời đang khai mở cho Sở, chưa thể đánh được.” Bèn tìm tráng sĩ, tìm được Giải Dương người đất Hoắc, tự là Tử Hổ, đi lừa nước Sở, bảo nước Tống không đầu hàng. Qua nước Trịnh, Trịnh và Sở kết thân, Trịnh bèn bắt Giải Dương dâng cho Sở. Sở vương ban tặng trọng hậu rồi giao ước, sai nói ngược những gì Tấn nói, khiến Tống mau chóng đầu hàng, mấy lần uy hiếp Giải Dương mới đồng ý. Thế là Sở cho Giải Dương lên lâu xa*, sai nói lớn cho Tống biết. Giải Dương bèn phụ ước với Sở mà theo lệnh của Tấn quân rằng: “Tấn đang huy động hết quân trong nước để cứu nước Tống, Tống dẫu nguy cấp cũng thận trọng chớ hàng Sở, quân Tấn hôm nay đến nơi rồi!” Sở Trang vương cả giận, định giết Giải Dương. Giải Dương nói: “Nhà vua hạ lệnh phải theo nghĩa, bề tôi thừa lệnh phải thủ tín. Nhận mệnh vua tôi ra đi, có chết cũng không từ bỏ.” Trang vương hỏi: “Ngươi đã đồng ý với ta, rồi lại phản bội, thế thì thủ tín ở đâu?” Giải Dương đáp: “Sở dĩ đồng ý với nhà vua là muốn hoàn thành quân mệnh thôi.” Sắp chết, quay lại nói với quân Sở: “Làm bề tôi đừng quên tận trung dẫu là phải chết!” Các em của Sở vương đều can Sở vương, xin tha cho Giải Dương, thế là Sở vương xá tội của Giải Dương rồi cho về. Nước Tấn ban tước [cho Giải Dương] đến bậc Thượng khanh.

Năm thứ mười tám, Tương công chết, con là Điệu công Bí lên thay.

Điệu công năm thứ nhất, Hứa Công nói xấu Trịnh với Sở, Điệu công sai em trai là Cổn sang Sở tự biện bác. Biện bác quanh co, Sở bỏ tù Cổn. Thế là Trịnh Điệu công sang nghị hòa với Tấn, rồi kết thân. Cổn có quan hệ riêng với Tử Phản nước Sở, Tử Phản nói cho Cổn về Trịnh.

Năm thứ hai, Sở đánh Trịnh, quân Tấn đến cứu. Năm này, Điệu công chết, lập em là Cổn lên thay, đó là Thành công.

Thành công năm thứ ba, Sở Cung vương nói: “Cô đây có ân đức với Trịnh Thành công”, sai người sang cùng kết minh. Thành công ngầm kết minh [với Sở]. Mùa thu, Thành công vào triều kiến nước Tấn, Tấn nói: “Trịnh ngầm hòa hiếu với Sở”, bắt Thành công. Sai Loan Thư đánh Trịnh. Mùa xuân năm thứ tư, Trịnh sợ Tấn bao vây, công tử Như bèn lập anh ngành thứ của Thành công là Tu làm vua. Tháng Tư năm đó, Tấn nghe tin Trịnh lập vua mới, bèn thả Thành công về. Người Trịnh hay tin Thành công về, cũng giết Tu, đón Thành công. Quân Tấn rút.

Năm thứ mười, bội minh với Tấn, kết minh với Sở. Tấn Lệ công giận, phát binh đánh Trịnh. Sở Cung vương cứu Trịnh. Tấn và Sở giao chiến ở Yên Lăng, quân Sở thua, quân Tấn bắn khiến Sở Cung vương bị thương ở mắt, rồi đều bãi binh rút về. Năm thứ mười ba, Tấn Điệu công đánh Trịnh, đóng quân ở Vị Thượng. Trịnh dựa vào thành phòng giữ, quân Tấn cũng rút.

Năm thứ mười bốn, Thành công chết, con là Uẩn lên thay, đó là Hy công.

Hy công năm thứ năm, Tướng quốc nước Trịnh là Tử Tứ vào chầu Hy công, Hy công không dùng đúng lễ tiếp đãi. Tử Tứ giận, sai đầu bếp đầu độc giết Hy công, các phó với chư hầu rằng “Hy công bị bạo bệnh chết”. Lập con của Hy công là Gia, lúc đó Gia mới năm tuổi, đó là Giản công.

Giản công năm thứ nhất, các công tử bàn mưu định giết Tướng quốc Tử Tứ, Tử Tứ phát giác được, quay lại giết hết các công tử. Năm thứ hai, Tấn đánh Trịnh, Trịnh kết minh ước với Tấn, Tấn rút về. Mùa đông, lại kết minh ước với Sở. Tử Tứ sợ bị giết, nên kết thân với cả Tấn và Sở. Năm thứ ba, Tướng quốc Tử Tứ định tự lập làm vua, công tử Tử Khổng sai Úy Chỉ giết Tướng quốc Tử Tứ rồi lên thay chức. Tử Khổng lại định tự lập. Tử Sản nói: “Tử Tứ làm việc không thể làm, giết ông ta, nay lại bắt chước theo ông ta, thế thì loạn chẳng bao giờ dứt vậy.” Thế là Tử Khổng nghe theo rồi phò tá Trịnh Giản công.

Năm thứ tư, Tấn giận Trịnh kết minh với Sở nên đánh Trịnh, Trịnh kết minh ước với Tấn. Sở Cung vương cứu Trịnh, đánh bại quân Tấn. Giản công định giảng hòa với Tấn, Sở lại bỏ tù sứ giả nước Trịnh.

Năm thứ mười hai, Giản công giận Tướng quốc Tử Khổng chuyên quyền chính sự trong nước, giết Tử Khổng, rồi phong Tử Sản làm quan khanh. Năm thứ mười chín, Giản công sang Tấn xin cho vua Vệ về nước, rồi phân phong cho Tử Sản sáu ấp. Tử Sản từ chối, chỉ nhận ba ấp. Năm thứ hai mươi hai, nước Ngô sai Diên Lăng Quý tử sang Trịnh, gặp Tử Sản mà như gặp bạn cũ, bảo Tử Sản rằng: “Người chấp chính nước Trịnh xa xỉ, họa nạn sẽ kéo đến, chính sự sẽ rơi vào tay ngài. Ngài thi hành chính sự ắt dùng lễ; nếu không, Trịnh sẽ suy bại.” Tử Sản tiếp đãi Quý tử rất trọng hậu. Năm thứ hai mươi ba, các công tử tranh sủng nên tàn sát lẫn nhau, lại định giết Tử Sản. Trong các công tử có người can rằng: “Tử Sản là người có đức nhân, Trịnh sở dĩ còn là nhờ Tử Sản vậy, chớ giết!” Bèn thôi.

Năm thứ hai mươi lăm, Trịnh sai Tử Sản sang nước Tấn hỏi thăm bệnh tình của Bình công. Bình công hỏi: “Bói quẻ cho hay [bệnh do] Thực Thẩm và Đài Thai tác quái, nhưng sử quan không ai biết [là gì], dám xin hỏi ngài?” Tử Sản đáp: “Cao Tân thị có hai con, trưởng là Át bá, út là Thực Thẩm, ở nơi rừng rộng, không dung được nhau, suốt ngày cầm mộc cầm qua đánh nhau. Đế Nghiêu cho họ không tốt, bèn đầy Át bá ra Thương Khâu, chủ về sao Thần, người đất Thương dựa vào ông ta, cho nên Thần là sao ứng với đất Thương; đày Thực Thẩm ra Đại Hạ, chủ về sao Sâm, người đất Đường dựa vào ông ta, phụng sự nhà Hạ nhà Thương, đời cuối [của đất Đường] là Đường thúc Ngu. Bấy giờ đúng lúc vợ Vũ vương là Ấp Khương đang mang thai Đại thúc, mộng thấy thượng đế nói với mình rằng: 'Ta đặt tên con ngươi là Ngu, lại ban cho đất Đường, thuộc về sao Sâm, khiến con cháu về sau sinh sôi đông đúc.' Đến khi sinh con có chữ 'Ngu’ ở bàn tay, bèn lấy chữ đó đặt tên cho con. Tới khi Thành vương diệt đất Đường, đem nước đó phân phong cho Đại thúc. Cho nên sao Sâm là sao ứng với địa phận nước Tấn. Từ đó mà xét, Thực Thẩm là thần sao Sâm vậy. Xưa kia, Kim Thiên thị có con cháu là Muội, là trưởng quan của các thủy quan, sinh ra Doãn Cách và Đài Thai. Đài Thai khéo kế thừa chức nghiệp của cha, khơi thông sông Phần và sông Thao, đắp đập ngăn chằm lớn, cư trú ở Thái Nguyên. Hoàng đế [Chuyên Húc] khen ngợi Đài Thai, phong đất Phần Xuyên để dựng nước. Các nước Thẩm, Tự, Nhục, Hoàng chính là các nước lo tế tự ông ta. Nay, Tấn làm chủ vùng Phần Xuyên rồi diệt các nước đó. Từ đó mà xét, Đài Thai là thần của sông Phần và sông Thao vậy. Thế nhưng hai thần đó không hại đến nhà vua. Thần của núi sông gây hụt hay hạn thì tế thần [để cầu xin]; thần về mặt trời, mặt trăng và tinh tú gây tuyết sương mưa gió không đúng thời tiết thì tế thần [để cầu xin]; như bệnh của nhà vua, là do ăn uống, buồn, vui và nữ sắc gây nên vậy.” Bình công và Thúc Hướng nói: “Phải lắm, thực là bậc quân tử quảng bá vậy!” Dùng hậu lễ tiếp đãi Tử Sản.

Mùa hạ năm thứ hai mươi bảy, Trịnh Giản công triều kiến nước Tấn. Đến mùa đông, sợ sự hùng cường của Sở Linh vương, lại sang triều kiến nước Sở, Tử Sản đi theo. Năm thứ hai mươi tám, Trịnh quân ốm, sai Tử Sản hội kiến chư hầu, cùng Sở Linh vương kết minh ước ở ấp Thân, [Sở vương] giết Khánh Phong nước Tề.

Năm thứ ba mươi sáu, Giản công chết, con là Định công Ninh lên thay. Mùa thu, Định công triều kiến Tấn Chiêu công.

Định công năm thứ nhất, công tử Khí Tật nước Sở giết vua nước mình là Linh vương rồi tự lập, đó là Bình vương. [Bình vương] muốn thi hành ân đức với chư hầu nên trả lại các đất của nước Trịnh đã bị Linh vương xâm chiếm cho Trịnh.

Năm thứ tư, Tấn Chiêu công chết, thế lực các quan Lục khanh hùng mạnh, tông thất nước Tấn suy yếu. Tử Sản nói với Hàn Tuyên tử rằng: “Làm chính sự ắt phải dùng đức, đừng quên gốc của việc dựng nước.”

Năm thứ sáu, Trịnh bị hỏa tai, Định công định cầu đảo. Tử Sản nói: “Chẳng bằng sửa đức.”

Năm thứ tám, Thái tử nước Sở là Kiến chạy sang. Năm thứ mười, Thái tử Kiến cùng Tấn âm mưu đánh úp nước Trịnh. Trịnh giết Kiến, con trai của Kiến là Thắng chạy sang nước Ngô.

Năm thứ mười một, Định công sang Tấn. Tấn và Trịnh bàn mưu, giết các loạn thần nhà Chu, đưa Kính vương về triều Chu.

Năm thứ mười ba, Định công chết, con là Hiến công Mại lên thay. Hiến công đến năm thứ mười ba thì chết, con là Thanh công Thắng lên thay. Lúc đó, quan Lục khanh nước Tấn hùng mạnh, xâm chiếm Trịnh, Trịnh trở nên suy yếu.

Thanh công năm thứ năm, Tướng quốc nước Trịnh là Tử Sản chết, người Trịnh đều khóc, đau buồn như mất người thân thích. Tử Sản là con út của Trịnh Thành công, là người có lòng nhân, yêu người, thờ vua giữ lòng trung hậu. Khổng tử từng qua nước Trịnh, đối đãi với Tử Sản như anh em. Đến khi nghe tin Tử Sản chết, Khổng tử khóc nói: “[Tử Sản chính là người] nhân ái thời xưa còn lại vậy!"

Năm thứ tám, họ Phạm và họ Trung Hàng ở Tấn phản lại nhà Tấn, cấp báo với Trịnh, Trịnh cứu viện họ. Tấn đánh Trịnh, đánh bại quân Trịnh ở đất Thiết.

Năm thứ mười bốn, Tống Cảnh công diệt nước Tào. Năm thứ hai mươi, Điền Thường nước Tề giết vua nước mình là Giản công, rồi Thường làm Tướng quốc nước Tề. Năm thứ hai mươi hai, Sở Huệ vương diệt nước Trần. Khổng tử chết.

Năm thứ ba mươi sáu, Trí bá nước Tấn đánh Trịnh, chiếm chín ấp.

Năm thứ ba mươi bảy, Thanh công chết, con là Ai công Dịch lên thay. Ai công năm thứ tám, người Trịnh giết Ai công rồi lập em Thanh công là Sửu, đó là Cung Công. Cung công năm thứ ba, Tam Tấn diệt Trí bá. Năm thứ ba mươi mốt, Cung công chết, con là U công Dĩ lên thay.U công năm thứ nhất, Hàn Vũ tử đánh Trịnh, giết U công. Người Trịnh lập em trai U công là Thai, đó là Tu công.

Tu công năm thứ mười lăm, Hàn Cảnh hầu đánh Trịnh, chiếm Ung Khâu. Trịnh xây đắp thành ở ấp Kinh.

Năm thứ mười sáu, Trịnh đánh Hàn, đánh bại quân Hàn ở Phụ Thử. Năm thứ hai mươi, Hàn, Triệu và Ngụy được liệt vào hàng chư hầu. Năm thứ hai mươi ba, Trịnh bao vây Dương Địch nước Hàn.

Năm thứ hai mươi lăm, Trịnh quân giết Tướng quốc Tử Dương. Năm thứ hai mươi bảy, bè đảng của Tử Dương cùng giết Tu công Thai rồi lập em trai U công là Ất làm vua, đó là Trịnh quân.

Trịnh quân Ất lên ngôi được hai năm, người ấp Phụ Thử nước Trịnh làm phản, rồi lại theo Hàn. Năm thứ mười một, Hàn đánh Trịnh, chiếm Dương Thành.

Năm thứ hai mươi mốt, Hàn Ai hầu diệt Trịnh, chiếm lấy nước.

Thái sử công bàn rằng: Có câu rằng, “Kẻ kết hợp với nhau vì quyền và lợi, quyền và lợi hết thì giao tình cũng nhạt”, Phủ Hà chính là như thế. Phủ Hà dẫu uy hiếp rồi giết Trịnh tử, đưa Lệ công về nước, cuối cùng Lệ công trở mặt giết Phủ Hà, thế thì khác nào Lý Khắc nước Tấn? Thủ tiết như Tuân Tức, bản thân phải chết mà không thể bảo tồn cho Hề Tề. Biến loạn phát sinh, nguyên do thực lắm!

QUYỂN 43 TRIỆU THẾ GIA

Tổ tiên họ Triệu cùng gốc với nước Tần. Đến Trọng Diễn, làm người đánh xe cho Hoàng đế Đại Mậu*. Đời sau là Phi Liêm có hai người con, rồi mệnh cho con thứ nhất là Ác Lai, phụng sự vua Trụ, bị Chu vương giết, hậu duệ [của Ác Lai] là nước Tần. Em trai Ác Lai là Quý Thắng, hậu duệ của Quý Thắng là nước Triệu.

Quý Thắng sinh ra Mạnh Tăng. Mạnh Tăng được Chu Thành vương yêu quý, chính là Trạch Cao Lang*. Trạch Cao Lang sinh Hành Phủ, Hành Phủ sinh Tạo Phủ. Tạo Phủ được Chu Mục vương tin yêu. Tạo Phủ lấy tám con ngựa ký, cùng ngựa đạo ly, hoa lưu, lục nhĩ* của đất Đào Lâm dâng lên cho Mục vương. Mục vương sai Tạo Phủ đánh xe ngựa, sang phía tây tuần thú, yết kiến Tây Vương mẫu, vui quên cả việc trở về. Thế rồi Từ Yển vương làm phản, Mục vương cưỡi loại ngựa ngày chạy ngàn dặm, tấn công Từ Yển vương, cả phá được. Bèn đem Triệu Thành tặng cho Tạo Phủ, từ đó thành họ Triệu.

Từ Tạo Phủ trải xuống sáu đời đến Yêm Phủ, đó là Công Trọng, thời Chu Tuyên vương đánh người Nhung, [Yên Phủ] làm người đánh xe. Đến trận chiến ở Thiên Mẫu, Yên Phủ cứu thoát Tuyên vương. Yên Phủ sinh ra Thúc Đái. Thời Thúc Đái, Chu U vương vô đạo, [Đái] bỏ nhà Chu sang nước Tấn, thờ Tấn Văn hầu, bắt đầu kiến lập gia tộc họ Triệu ở nước Tấn.

Từ Thúc Đái trở xuống, tông tộc họ Triệu ngày một hưng thịnh, qua năm đời thì đến Triệu Túc.

Năm Tấn Hiến công thứ mười sáu, [nước Tấn] đánh các nước Hoắc, Ngụy, Cảnh, Triệu Túc làm tướng đi đánh nước Hoắc. Hoắc công là Cầu chạy sang nước Tề. Nước Tấn bị hạn lớn, bói quẻ, quẻ rằng: “Hoắc Thái Sơn tác quái”. [Vua Tấn] sai Triệu Túc sang Tề triệu Hoắc quân, khôi phục nước cho, để phụng thờ việc tế tự Hoắc Thái Sơn, nước Tấn lại được mùa. Tấn Hiến công tặng cho Triệu Túc đất Cảnh.

Triệu Túc sinh Cung Mạnh, bấy giờ là năm Lỗ Mẫn công thứ nhất. Cung Mạnh sinh Triệu Thôi, tự là Tử Dư.

Triệu Thôi coi bói việc phụng sự Tấn Hiến công cùng các công tử, không tốt; bói việc phụng sự Công tử Trùng Nhĩ, tốt, liền phụng sự Trùng Nhĩ. Trùng Nhĩ vì họa loạn do Ly cơ gây ra nên chạy sang nước Địch, Triệu Thôi đi theo. Nước Địch đánh Tường Cữu Như, bắt được hai người con gái, nước Địch đem người con gái nhỏ gả cho Trùng Nhĩ, người con gái lớn gả cho Triệu Thôi rồi sinh ra Thuẫn. Trước đây, khi Trùng Nhĩ ở nước Tấn, vợ Triệu Thôi cũng sinh được Triệu Đồng, Triệu Quát và Triệu Anh Tề. Triệu Thôi theo Trùng Nhĩ lưu vong bên ngoài, cả thảy mười chín năm, về được nước. Trùng Nhĩ làm Tấn Văn công, Triệu Thôi làm Nguyên đại phu, cư trú ở thành Nguyên, nắm chính sự trong nước. Văn công sở dĩ về được nước rồi xưng bá, phần nhiều nhờ kế sách của Triệu Thôi. Những việc này đã được chép trong phần “Tấn thế gia”.

Sau khi Triệu Thôi trở về Tấn, người vợ ở nước Tấn nhất quyết đòi đón người vợ ở nước Địch, còn lấy con của người vợ đó là Thuẫn làm con đích thừa tự, ba con của người vợ nước Tấn đều địa vị dưới phụng sự cho Thuẫn. Tấn Tương công năm thứ sáu, Triệu Thôi chết, thụy là Thành Quý.

Triệu Thuẫn thay Thành Quý đảm nhiệm chính sự trong nước được hai năm thì Tấn Tướng công chết, Thái tử Di Cao còn nhỏ tuổi. Thuẫn cho rằng trong nước nhiều việc gian nan, định lập em của Tương công là Ung. Bấy giờ Ung đang ở Tần, [Triệu Thuẫn] sai sứ sang đón. Mẹ của Thái tử ngày đêm khóc lóc, dập đầu nói với Triệu Thuẫn rằng: “Tiên quân có tội tình gì mà bỏ con đích của ngài để tìm vua khác?” Triệu Thuẫn lo lắng việc đó, sợ tông tộc của Tương công cùng các đại phu tập kích giết mình, bèn lập Thái tử lên ngôi, đó là Linh công, rồi phát binh chống lại những người đi nghinh đón em của Tương công ở Tần. Sau khi Linh công lên ngôi, Triệu Thuẫn càng chuyên quyền chính sự trong nước.

Linh công lên ngôi năm thứ mười bốn, ngày càng kiêu căng. Triệu Thuẫn nhiều lần can gián, Linh công không nghe. Đến khi [Linh công] ăn tay gấu, do nấu chưa chín, giết người đầu bếp, đem xác ra ngoài, Triệu Thuẫn trông thấy. Linh công do đó lo sợ, định giết Thuẫn. Thuẫn vốn là người nhân ái, từng cho người bị đói dưới gốc dâu ăn, lúc này người đó cứu Thuẫn, Thuẫn nhờ vậy thoát chết. Chưa ra khỏi biên cảnh thì Triệu Xuyên đã giết Linh công rồi lập em của Tương công là Hắc Đồn làm vua, đó là Thành công. Triệu Thuẫn lại trở về, nắm chính sự trong nước. Bậc quân tử chê Thuẫn “Làm Chính khanh, chưa chạy ra khỏi biên cảnh, trở về lại không giết nghịch tặc”, cho nên quan Thái sử viết rằng “Triệu Thuẫn giết vua nước mình.” Thời Tấn Cảnh công, Triệu Thuẫn chết, thụy là Tuyên Mạnh, con là Sóc thừa kế tước vị.

Tấn Cảnh công năm thứ ba, Triệu Sóc làm tướng nước Tấn, đem Hạ quân cứu viện nước Trịnh, cùng Sở Trang vương giao chiến phía trên Hoàng Hà. Sóc lấy chị của Tấn Thành công làm phu nhân.

Tấn Cảnh công năm thứ ba, đại phu Đô Ngạn Giả định giết họ Triệu. Ban trước, lúc Triệu Thuẫn còn sống, mơ thấy Thúc Đái ôm eo mà khóc, vô cùng thảm thương rồi lại cười, vỗ tay mà hát. Thuẫn bói quẻ xem, vết nứt trên mai rùa cho thấy đứt mà sau lại tốt. Sử quan tên là Viện nước Triệu xem quẻ, nói: “Giấc mộng này thậm hung ác, không phải ở bản thân ngài, mà là ở con của ngài, nhưng cũng là lỗi của ngài. Đến đời cháu, họ Triệu sẽ ngày một suy vi.” Ban đầu Đô Ngạn Giả được Linh công sủng ái, đến thời Cảnh công thì Giả được làm Tư khấu, sắp dấy loạn, bèn trị tội bọn nghịch tặc đã giết hại Linh công cho đến cả Triệu Thuẫn, báo với khắp lượt các tướng rằng: “Thuẫn tuy không biết, song vẫn là đầu sỏ đám nghịch tặc. Bề tôi giết vua, con cháu đang làm quan trong triều, phải trị tội thế nào? Xin giết họ Triệu.” Hàn Quyết nói: “Linh công bị nghịch tặc giết, Triệu Thuẫn ở bên ngoài, tiên quân ta cho là không có tội, cho nên không giết. Nay các tướng giết con cháu ông ta, đó không phải chú ý của tiên quân mà là tự ý giết bừa. Giết bừa gọi là làm loạn. Bề tôi có việc lớn mà vua không được biết, đó là không biết có vua vậy.” Đồ Ngạn Giả không nghe. Hàn Quyết báo Triệu Sóc mau bỏ trốn. Sóc không chịu, nói: “Ngài nhất định không được để họ Triệu tuyệt đường tế tự, Sóc chết cũng không hận.” Hàn Quyết đồng ý, thác bệnh không ra ngoài. Giả không thỉnh mệnh mà tự ý cùng các tướng tấn công họ Triệu ở Hạ Cung, giết Triệu Sóc, Triệu Đồng, Triệu Quát, Triệu Anh Tề, diệt cả gia tộc của họ.

Vợ Triệu Sóc là chị của Thành công, đã có mang, chạy đến trốn ở cung của Cảnh công. Môn khách của Triệu Sóc là Công Tôn Chử Cữu, Chử Cữu hỏi bạn của Sóc là Trình Anh rằng: “Sao còn chưa chết?” Trình Anh đáp: “Vợ của Sóc bụng mang dạ chửa, nếu may mắn sinh con trai, ta sẽ phụng sự nó; nếu là con gái, ta sẽ thong thả mà chết.” Không lâu sau, vợ Sóc chuyển dạ rồi sinh con trai. Đồ Ngạn Giả nghe tin, lục soát trong cung. Phu nhân giấu đứa bé trong quần, khấn rằng: “Tông tộc họ Triệu bị diệt thì con khóc; nếu không bị diệt thì con đừng khóc.” Đến khi lục soát, đứa bé rốt cuộc không khóc. Sau khi thoát nạn, Trình Anh nói với Công Tôn Chử Cữu: “Nay lục soát một lần không tìm được, sau nhất định lục soát tiếp, phải làm sao đây?” Công Tôn Chử Cữu hỏi: “Lập con côi và phải chết, đằng nào khó hơn?” Trình Anh đáp: “Chết dễ, lập con côi mới khó.” Công Tôn Chủ Cữu nói: “Tiên quân họ Triệu đối đãi với ngài trọng hậu, ngài hãy gắng làm việc khó, tôi làm việc dễ, xin chết trước.” Rồi hai người bàn tính lấy đứa trẻ con nhà khác cõng trên lưng, quấn bằng tã có hoa văn, giấu vào trong núi. Trình Anh đi ra, lừa các tướng quân rằng: “Anh này kém cỏi, không thể dựng lập con côi họ Triệu. Ai cho ta ngàn vàng, ta báo cho chỗ con côi họ Triệu cho.” Các tướng đều mừng, đồng ý với Anh, cho quân theo Trình Anh đánh Công Tôn Chử Cữu. Chử Cữu dối rằng: “Tiểu nhân thay, Trình Anh! Trước đây nạn ở Hạ Cung đã không thể chết theo, bàn tính với ta giấu con côi họ Triệu, nay lại bán đứng ta. Nếu không lập được, sao lại nhẫn tâm bán đứng nó!” Rồi ôm đứa trẻ gào lớn: “Trời ơi, trời ơi! Con côi họ Triệu có tội tình gì? Xin hãy để nó sống, giết mình Chủ Cữu là được rồi.” Chư tướng không nghe, liền giết Chử Cữu cùng đứa con côi. Các tướng cho rằng con côi họ Triệu thực sự đã chết, ai nấy đều mừng. Nhưng đứa con côi đích thực của họ Triệu trái lại vẫn còn, rốt cuộc Trình Anh cùng đứa trẻ đó ẩn cư trong núi.

Được mười lăm năm, Tấn Cảnh công ốm, bói quẻ, [lời quẻ bói cho biết], hậu duệ của Đại Nghiệp không được thỏa ý nên tác quái. Cảnh công hỏi Hàn Quyết, Quyết biết con côi họ Triệu vẫn còn, bèn nói: “Hậu duệ của Đại Nghiệp bị dứt tế tự ở nước Tấn, là họ Triệu chăng? Xét lẽ, từ Trọng Diễn đều là họ Doanh. Trọng Diễn mặt người mỏ chim, giáng sinh để phò tá Hoàng đế Đại Mẫu nhà Ân, đến thiên tử nhà Chu, đều có đức sáng. Xuống đến U vương, Lệ vương đều là các vua vô đạo, nên Thúc Đái bỏ Chu mà đến Tấn, phụng sự tiên quân Văn hầu, đến thời Thành công, đời đời đều lập được công tích, chưa từng dứt việc tế tự. Nay riêng vua ta diệt tông tộc họ Triệu, người trong nước thảy đều thương xót họ, cho nên hiện ra trên mai rùa và cỏ thi. Xin nhà vua hãy suy tính việc đó.” Cảnh công hỏi: “Họ Triệu còn có con cháu gì không?” Hàn Quyết nói rõ sự thực. Thế là Cảnh công bèn cùng Hàn Quyết mưu tính dựng lập con côi họ Triệu, triệu [con côi họ Triệu] đến rồi giấu trong cung. Các tướng vào thăm bệnh, Cảnh công dựa vào lực lượng của Hàn Quyết để uy hiếp các tướng rồi triệu kiến con côi họ Triệu. Con côi họ Triệu tên là Vũ. Các tướng bất đắc dĩ, bèn nói: “Trước đây, họa nạn ở Hạ Cung do Đồ Ngạn Giả gây nên, vờ là mệnh vua, hạ lệnh cho quần thần. Không phải vậy thì ai dám ra tay! Nếu không phải do bệnh tình nhà vua, các bề tôi vốn đã xin lập hậu duệ họ Triệu. Nay nhà vua có lệnh, đó là tâm nguyện của quần thần vậy.” Thế là triệu Triệu Vũ, Trình Anh vào vái khắp các tướng, rồi lại cùng Trình Anh, Triệu Vũ tấn công Đồ Ngạn Giả, diệt cả gia tộc. [Cảnh công] lại phân phong ruộng, ấp cho Triệu Vũ như trước đây.

Tới khi Triệu Vũ đến tuổi đội mũ*, là người trưởng thành, Trình Anh bèn từ biệt các đại phu, bảo Triệu Vũ rằng: “Xưa kia, trong họa nạn ở Hạ Cung, mọi người đều chết. Không phải ta không thể chết, vì ta phải lo việc dựng lập hậu duệ họ Triệu. Nay Triệu Vũ ngươi đã được lập, là người trưởng thành, được khôi phục tước vị cũ [của họ Triệu], ta sẽ xuống báo với Triệu Tuyên Mạnh và Công Tôn Chử Cữu.” Triệu Vũ gào khóc, dập đầu cố xin, nói: “Vũ xin lao khổ gân cốt để báo đáp người cho đến chết, sao người nỡ bỏ Vũ mà chết!” Trình Anh nói: “Không được. Chử Cữu cho là ta có thể hoàn thành công việc, nên chết trước ta; nay ta không báo lại, như thế là việc của ta chưa xong.” Liền tự sát. Triệu Vũ chịu tang tư thôi* ba năm, lập ấp tế tự cho Trình Anh, xuân thu tế tự, đời đời không dứt.

Họ Triệu được khôi phục tước vị mười một năm thì Tấn Lệ Công giết ba đại phu họ Khích. Loan Thư sợ họa đến mình, bèn giết vua nước mình là Lệ công, đổi lập chắt của Tương công là Chu, đó là Điệu công. Từ đó thế lực các đại phu ở nước Tấn ngày càng mạnh.

Triệu Vũ kế tục tông tộc họ Triệu được hai mươi bảy năm, Tấn Bình công lên ngôi. Bình Công năm thứ mười hai, Triệu Vũ làm Chính khanh. Năm thứ mười ba, Diên Lăng Quý tử nước Ngô đi sứ sang Tấn, nói: “Chính sự nước Tấn rốt cuộc sẽ rơi vào tay hậu duệ của Triệu Vũ tử, Hàn Tuyên tử và Ngụy Hiến tử.” Triệu Vũ chết, thụy là Văn tử.

Văn tử sinh Cảnh Thúc. Thời Cảnh Thúc, Tề Cảnh công sai Yến Anh đi sứ sang nước Tấn, Yến Anh trao đổi với Thúc Hướng nước Tấn. Anh nói: “Chính sự nước Tề sau rốt sẽ về tay họ Điền.” Thúc Hướng cũng nói: “Chính sự nước Tấn sẽ rơi vào tay Lục khanh. Lục khanh xa xỉ lộng hành mà vua nước tôi không biết lo.” Triệu Cảnh Thúc chết, [Cảnh Thúc] sinh Triệu Ưởng, đó là Giản tử.

Triệu Giản tử tại vị, Tấn Khoảnh công năm thứ chín, Giản tử định hội họp chư hầu đóng quân ở đất nhà Chu. Năm sau, đưa Chu Kính vương về Chu, do [Chu vương] phải tránh em mình là Tử Triều vậy.

Tấn Khoảnh công năm thứ mười hai, Lục khanh dùng pháp luật để giết người trong tông tộc của Khoảnh công là họ Kỳ và họ Dương Thiệt, chia ấp phong của họ làm mười huyện, Lục khanh mỗi người tự cho người trong tông tộc mình làm đại phu ở các huyện đó. Tông thất nước Tấn từ đó ngày càng suy yếu.

Mười ba năm sau, tặc thần nước Lỗ là Dương Hổ chạy sang, Triệu Giản tử nhận hối lộ, hậu đãi y.

Triệu Giản tử ốm, năm ngày không nhận ra ai, đại phu đều lo sợ. Thầy thuốc Biển Thước xem bệnh, bước ra, Đổng An Vu hỏi, Biển Thước đáp: “Huyết mạch bình thường, không có gì lạ! Trước đây Tần Mục công từng bị như vậy, bảy ngày thì tỉnh. Hôm tỉnh lại, có nói với Công Tôn Chi và Tử Dư rằng: 'Ta đến chỗ thượng đế, rất vui. Ta sở dĩ ở lại lâu như vậy, là để học hỏi vậy. Thượng đế bảo ta: 'Nước Tấn sẽ có đại loạn, năm đời không yên; con cháu sau sẽ xưng bá, chưa già đã chết; con của người xưng bá sẽ khiến con trai con gái trong nước ngươi không còn có sự phân biệt nữa.’ Công Tôn Chi viết lại đem cất đi, lời sấm của Tần từ đó truyền ra ngoài. Thời Hiến công sinh loạn, Văn công xưng bá, rồi Tương công đánh bại quân Tần ở Hào Sơn, trở về lại buông tuồng dâm đãng, đó là những điều các ông biết cả rồi. Nay bệnh của nhà vua cũng tương tự Tần Mục công, không quá ba ngày nữa bệnh nhất định chuyển biến tốt, chuyển biến tốt rồi nhất định có điều muốn nói.”

Được hai ngày rưỡi, Giản tử tỉnh dậy, nói với các đại phu rằng: “Ta đến chỗ thượng đế, rất vui, cùng bách thần du ngoạn ở Quân Thiên, Quảng nhạc nhiều lần diễn tấu cùng điệu múa Vạn vũ, không giống nhạc thời Tam đại, âm thanh lay động lòng người. Có một con gấu chực xông đến cô ta, thượng đế sai ta bắn nó, bắn trúng con gấu, gấu chết. Lại có một con bi* xông đến, ta lại bắn nó, trúng con bi, con bị chết. Thượng đế rất vui, tặng cho ta hai sọt vuông, đều có [sọt] nhỏ [kèm theo]. Ta thấy đứa nhỏ bên cạnh thượng đế, thượng đế cho ta một con chó đất Địch, nói: 'Đến khi con của người lớn lên, hãy tặng cho nó.' Thượng đế bảo ta: 'Nước Tấn sẽ ngày một suy, bảy đời thì diệt vong, họ Doanh sẽ đánh người Chu đại bại ở phía tây Phạm Khôi, nhưng cũng không thể có được vậy. Nay ta nghĩ đến công lao của Ngu Thuấn, ta sẽ đem cháu gái của Ngu Thuấn gả cho cháu bảy đời của ngươi.” Đổng An Vu nghe những lời ấy bèn chép lại cất đi. Rồi đem lời của Biển Thước nói cho Giản tử, Giản tử tặng bốn vạn mẫu ruộng cho Biển Thước.

Ngày khác, Giản tử ra ngoài, có người chặn đường, đuổi cũng không tránh, tùy tòng giận, định đâm người đó. Người chặn đường nói: “Tôi muốn hầu chuyện nhà vua.” Tùy tòng báo lên. Giản tử triệu đến, nói: “Ôi, ta từng gặp Tử Triết rồi.” Người chặn đường nói: “Hãy đuổi tả hữu ra, sẽ xin hầu chuyện.” Giản tử đuổi mọi người ra. Người chặn đường nói: “Lúc nhà vua ốm, tôi ở bên cạnh thượng đế.” Giản tử nói: “Đúng, có việc đó. Lúc người trông thấy ta, ta đang làm gì?” Người chặn đường đáp: “Thượng đế lệnh cho ngài bắn con gấu và con bi, chúng đều chết cả.” Giản tử nói: “Đúng, còn gì nữa?” Người chặn đường đáp: “Nước Tấn sẽ có đại nạn, nhà vua phải đặt việc ấy lên hàng đầu. Thượng đế lệnh cho nhà vua diệt hai quan khanh, gấu và bi đều là tổ tiên của họ vậy*.” Giản tử hỏi: “Thượng đế ban cho ta đôi sọt vuông, đều có cái nhỏ kèm theo là ý thế nào?” Người chặn đường đáp: “Con của nhà vua sẽ hạ hai nước đất Địch, đều thuộc hàng tử tính vậy.” Giản tử hỏi: “Ta thấy đứa nhỏ bên cạnh thượng đế, thượng đế giao cho ta một con chó đất Địch, nói 'Đến khi con người lớn, hãy tặng cho nó'. Ôi, sao lại bảo tặng con chó đất Địch cho đứa nhỏ?” Người chặn đường đáp: “Đứa trẻ, là con của nhà vua vậy. Con chó đất Địch là tổ tiên nước Đại vậy. Con của nhà vua nhất định có nước Đại. Đến người kế thừa nhà vua sau này, sẽ có sửa đổi chính sự rồi mặc trang phục người Hồ, thôn tính hai nước ở đất Địch.” Giản tử hỏi họ người đó rồi mời về cho làm quan. Người chặn đường nói: “Tôi là người nơi thôn dã, chỉ truyền đạt mệnh lệnh của thượng đế thôi.” Rồi không thấy đâu nữa. Giản từ viết những điều ấy lại đem cất trong kho.

Ngày khác, Cô Bố Tử Khanh bái kiến Giản tử, Giản tử gọi hết các con đến cho Tử Khanh xem mặt. Tử Khanh nói: “Không ai có thể làm tướng quân.” Giản tử hỏi: “Họ Triệu sẽ bị diệt chăng?” Tử Khanh đáp: “Thần từng thấy một người trên đường, hình như là con của nhà vua.” Giản tử triệu con là Vô Tuất. Vô Tuất đến, Tử Khanh liền đứng dậy nói: “Đây đích thị là tướng quân vậy!” Giản tử hỏi: “Đứa con này mẹ nó vốn thấp hèn, là tỳ nữ ở đất Địch, sao lại nói là tôn quý?” Tử Khanh đáp: “Trời trao cho, dẫu hèn hạ cũng ắt được tôn quý.” Từ đó về sau, Giản tử triệu hết các con đến nói chuyện, [thì thấy] Vô Tuất là hiền năng nhất. Giản tử bèn nói với các con: “Ta cất lệnh phù báu ở trên núi Thường Sơn, ai tìm thấy trước sẽ được thưởng.” Các con ruổi ngựa lên núi Thường Sơn, tìm kiếm, nhưng không thấy. Vô Tuất trở về, nói: “Đã thấy lệnh phù rồi.” Giản tử nói: “Hãy trình lên.” Vô Tuất nói: “Từ trên núi Thường Sơn xuống đến nước Đại, bị người Đại chiếm lấy rồi.” Nhờ đó Giản tử biết Vô Tuất quả là người hiền năng, bèn phế Thái tử Bá Lỗ, rồi lập Vô Tuất làm Thái tử.

Hai năm sau, Tấn Định công năm thứ mười bốn, họ Phạm và họ Trung Hàng làm loạn. Mùa xuân năm sau, Giản tử bảo với đại phu Hàm Đan là Ngọ rằng: “Trả về cho ta năm trăm nhà sĩ nhân ở nước Vệ, ta sẽ an trí họ ở Tấn Dương*.” Ngọ đồng ý, trở về thì cha anh của Ngọ không nghe, làm trái lời đã hứa. Triệu Ưởng bắt Ngọ, giam ở Tấn Dương. Bèn báo với người ở Hàm Đan rằng: “Ta theo ý riêng định giết Ngọ, các vị muốn lập ai?” Rồi giết Ngọ. Triệu Tắc, Thiệp Tân dựa vào Hàm Đan làm phản. Tấn quân sai Tịch Tần bao vây Hàm Đan. Tuân Dần, Phạm Cát Xạ cùng Ngọ vốn thân thiết, không chịu giúp Tần mà mưu làm loạn, Đổng An Vu biết việc đó. Tháng Mười, họ Phạm và họ Trung Hàng tấn công Triệu Ưởng, Ưởng chạy ra Tấn Dương, người Tấn bao vây Tấn Dương. Đám thù địch với Phạm Cát Xạ, Tuân Dần là Ngụy Tương bàn mưu trục xuất Tuân Dần, đưa Lương Anh Phủ lên thay; liền đuổi Cát Xạ, đưa Phạm Cao Dịch lên thay. Tuân Lịch nói với Tấn hầu rằng: “Nhà vua lệnh cho đại thần, kẻ nào khơi mào làm loạn thì xử chết. Nay ba bề tôi khơi mào làm loạn mà chỉ đuổi Ưởng, dùng hình phạt không công bằng, xin đuổi hết bọn họ.” Tháng Mười một, Tuân Lịch, Hàn Bất Ninh, Ngụy Sĩ vâng lệnh Tấn Định công đánh họ Phạm và họ Trung Hàng, không hạ được. Họ Phạm và họ Trung Hàng đánh lại Tấn Định công, Tấn Định công đánh họ, họ Phạm và họ Trung Hàng thua chạy. Ngày Đinh Mùi, cả hai* chạy đến Triều Ca. Họ Hàn và họ Ngụy lấy [cớ] họ Triệu [bị họ Phạm và họ Trung Hàng đánh] để thỉnh cầu Tấn Định công. Ngày Tân Mùi tháng Mười hai, Triệu Ưởng về thành Giáng, ăn thề ở cung của Định công. Sang năm sau, Trí bá Văn tử bảo Triệu Ưởng rằng: “Họ Phạm và họ Trung Hàng dẫu thực sự làm loạn, [nhưng là] An Vu khơi mào việc ấy, vậy An Vu mưu tính cùng họ vậy. Nước Tấn có quy định, kẻ khởi xướng làm loạn bị xử chết. Xét lẽ, hai người kia đã chịu tội mà riêng An Vu còn tự tại.” Triệu Ưởng lo lắng việc đó. An Vu nói: “Thần chết mà họ Triệu yên định, nước Tấn bình yên, thần chết muộn quá rồi.” Liền tự sát. Họ Triệu đem việc ấy báo với Trí bá, từ đấy về sau họ Triệu được yên.

Khổng tử nghe việc Triệu Giản tử không thỉnh thị vua Tấn mà tự ý bắt Hàm Đan đại phu là Ngọ, giữ Tấn Dương, cho nên viết trong sách Xuân thu* rằng “Triệu Ưởng dùng Tấn Dương để làm phản”.

Triệu Giản tử có bề tôi là Chu Xá, thích can gián thẳng thắn. Chu Xá chết, mỗi lần Giản tử lâm triều nghe chính sự, thường không vui, các đại phu xin chịu tội. Giản tử nói: “Đại phu không có tội. Ta từng nghe rằng ngàn tấm da dê không bằng một tấm da nách con cáo. Các đại phu vào chầu, [ta] chỉ nghe dạ dạ, không nghe thấy những lời tranh biện thẳng thắn của Chu Xá, vì thế mà lo buồn.” Từ đấy Giản tử có thể khiến ấp Triệu quy phụ rồi vỗ yên người Tấn.

Tấn Định công năm thứ mười tám, Triệu Giản tử bao vây họ Phạm và họ Trung Hàng ở Triều Ca, Trung Hàng Văn tử [Tuân Dần] chạy đến Hàm Đan. Năm sau, Vệ Linh công chết. Giản tử cùng Dương Hổ đưa Thái tử nước Vệ là Khoái Hội về nước Vệ, Vệ không cho về, [Thái tử] ở thành Thích.

Tấn Định công năm thứ hai mươi mốt, Giản tử hạ được Hàm Đan, Trung Hàng Văn tử chạy đến Bách Nhân. Giản tử lại bao vây Bách Nhân, Trung Hàng Văn tử và Phạm Chiêu tử [Phạm Cát Xạ] bèn chạy sang nước Tề. Rốt cuộc Triệu chiếm được Hàm Đan và Bách Nhân. Các ấp còn lại của họ Phạm và họ Trung Hàng bị sáp nhập về Tấn. Về danh nghĩa, Triệu là quan khanh nước Tấn, nhưng thực chất là chuyên quyền nước Tấn, ấp phong ngang hàng với chư hầu.

Tấn Định công năm thứ ba mươi, Định công cùng Ngô vương Phù Sai tranh làm trưởng minh ước ở Hoàng Trì, Triệu Giản tử đi theo Tấn Định công, rốt cuộc nước Ngô làm trưởng. Định công năm thứ ba mươi bảy thì chết, còn Giản tử miễn việc để tang ba năm, chỉ để tang một năm. Năm này, Việt vương Câu Tiễn diệt nước Ngô.

Tấn Xuất công năm thứ mười một, Trí bá đánh Trịnh, Triệu Giản tử ốm, sai Thái tử Vô Tuất cầm quân bao vây Trịnh. Trí bá say rượu, rót rượu rồi đánh Vô Tuất. Các bề tôi của Vô Tuất xin giết Trí bá. Vô Tuất nói: “Nhà vua sở dĩ lập Vô Tuất này [làm Thái tử], vì cho là biết nhẫn nhục.” Nhưng cũng giận Trí bá. Trí bá trở về, nhân đó nói với Giản tử, bảo phế Vô Tuất, Giản tử không nghe. Từ đó Vô Tuất oán Trí bá.

Tấn Xuất công năm thứ mười bảy, Giản tử chết, Thái tử Vô Tuất lên thay, đó là Tương tử.

Triệu Tương từ năm thứ nhất, nước Việt bao vây nước Ngô. Tương tử hạ mức cỗ bàn trong thời gian tang lễ*, sai Sở Long đi thăm hỏi Ngô vương.

Chị của Tương tử vốn là phu nhân của vua nước Đại. Sau khi an táng Giản tử, [Tương tử] chưa bỏ tang phục, lên Hạ Ốc ở phía bắc, mời vua nước Đại đến. [Tương tử] sai đầu bếp cầm muôi đồng cán dài để múc thức ăn cho vua nước Đại cùng tùy tòng, lúc rót rượu, ngầm sai đầu bếp là Các dùng cán muôi đánh giết vua nước Đại cùng các quan tùy tòng, rồi dấy binh bình định đất Đại. Người chị nghe tin, khóc lóc kêu trời, mài trâm tự sát. Người nước Đại thương xót, đặt tên chỗ [người chị] tự tử là núi Ma Kế (Mài Trâm). Rồi [Tương tử] đem đất Đại phân phong cho con của Bá Lỗ là Chu làm Đại Thành quân. Bá Lỗ là anh của Tương tử, vốn là Thái tử. Thái tử mất sớm, cho nên phong cho người con.

Tương tử tại vị được bốn năm, Trí bá cùng các họ Triệu, Hàn, Ngụy chia nhau hết đất cũ của họ Phạm và họ Trung Hàng. Tấn Xuất công giận, báo với Tề và Lỗ, định nhờ họ tấn công bốn quan khanh. Bốn quan khanh sợ, bèn cùng đánh Xuất công. Xuất công chạy sang Tề, chết trên đường đi. Trí bá bèn lập chắt của Chiêu công là Kiêu, đó là Tấn Ý công. Trí bá càng thêm kiêu căng. [Trí bá] đòi đất của Hàn và Ngụy, Hàn và Ngụy cấp đất cho Trí bá. Đòi đất của Triệu, Triệu không cho, vì nỗi nhục khi bao vây Trịnh. Trí bá giận, bèn thống lãnh Hàn và Ngụy tấn công Triệu. Triệu Tương tử sợ, bèn chạy ra giữ Tấn Dương.

Nguyên Quá đi theo, rớt lại sau, đến Vương Trạch, thấy ba người, chỉ nhìn thấy từ thắt lưng trở lên, từ thắt lưng trở xuống không sao nhìn thấy. [Họ] đưa cho Nguyên Quá hai đốt tre, hai đốt đó không thông sang nhau, nói: “Hãy giúp chúng tôi đưa đốt tre này cho Triệu Vô Tuất.” Nguyên Quá đến nơi, đem việc ấy nói với Tương tử. Tương tử trai giới ba ngày, đích thân chẻ đốt tre ra, có thư viết bằng mực đỏ rằng: “Triệu Vô Tuất, bọn ta là thiên sứ Sơn Dương hầu ở Hoắc Thái Sơn. Ngày Bính Tuất tháng Ba, bọn ta sai ngươi trở về diệt họ Trí. Ngươi cũng cắt Bách Ấp* cho bọn ta, ta sẽ tặng người đất Lâm Hồ. Đời sau của ngươi sẽ xuất hiện vị vua hùng mạnh, [toàn thân] màu hồng và đen, mặt rồng mỏ chim, mặt đầy râu ria, ngực nở bụng phệ, hạ thể thì nhỏ, phần trên thì lớn, mặc áo che phía bên trái, mang giáp cưỡi ngựa, chiếm hết dải đất Hà Tông, cho đến các khu đất Mạch ở Hưu Đồn, phía nam đánh thành ấp khác của Tấn, phía bắc diệt Hắc Cô.” Tương tử bái lạy hai lần, nhận lệnh của ba vị thần.

Ba nước tấn công Tấn Dương, hơn một năm, dẫn nước sông Phần cho chảy vào thành, thành chỗ nào cao ba bản* mới không bị ngập. Trong thành phải treo nồi lên để nấu, đổi con cho nhau để ăn thịt. Quần thần đều có hai lòng, lễ tiết ngày càng chểnh mảng, chỉ có Cao Cung không dám thất lễ. Tương tử lo sợ, ban đêm sai Tướng quốc Trương Mạnh Đồng lén ra chỗ quân Hàn và Ngụy. Hàn, Ngụy hợp mưu với Triệu, nhằm ngày Bính Tuất tháng Ba, ba nước phản công tiêu diệt họ Trí, cùng chia nhau đất đai của họ Trí. Thế rồi Tương tử tiến hành ban thưởng, Cao Cung được đứng đầu. Trương Mạnh Đồng nói: “Họa nạn ở Tấn Dương, riêng Cung không có công gì.” Tương tử nói: “Đang lúc Tấn Dương nguy cấp, quần thần đều trễ nải, chỉ có Cung không dám để mất lễ tiết của bề tôi, nên được đứng đầu.” Thế rồi Triệu ở phía bắc có được nước Đại, xuống nam chiếm đất họ Trí, mạnh hơn cả Hàn và Ngụy. Rồi lập đền thờ ba vị thần ở Bách Ấp, sai Nguyên Quá chủ trì tế tự đền thần Hoắc Thái Sơn.

Sau đó [Tương tử] lấy người con gái họ Không Đồng, sinh được năm người con. Do Bá Lỗ không được kế vị, nên [Tương tử] không chịu lập con mình, nhất định muốn truyền ngôi cho con của Bá Lỗ là Đại Thành quân. Thành quân chết trước, bèn lấy con của Đại Thành quân là Hoán lập làm Thái tử. Tương tử tại vị được ba mươi ba năm thì chết, Hoán lên ngôi, đó là Hiến hầu.

Hiến hầu lên ngôi khi còn nhỏ, trị sở ở Trung Mâu.

Em của Tương tử là Hoàn tử đuổi Hiến hầu, tự lập ở đất Đại, được một năm thì chết. Người trong nước cho rằng Hoàn tử lên ngôi không phải ý của Tương tử, bèn cùng giết con của Hoàn tử, rồi lại đón lập Hiến hầu.

Năm thứ mười, Trung Sơn Vũ công mới lên ngôi. Năm thứ mười ba, xây thành ở Bình Ấp. Năm thứ mười lăm, Hiến hầu chết, con là Liệt hầu Tịch lên ngôi.

Liệt hầu năm thứ nhất, Ngụy Văn hầu đánh Trung Sơn, sai Thái tử Kích giữ ở đó. Năm thứ sáu, Ngụy, Hàn và Triệu đều lập nhau làm chư hầu, truy tôn Hiến tử thành Hiến hầu.

Liệt hầu thích nhạc, bảo Tướng quốc Công Trọng Liên rằng: “Quả nhân yêu người nào, có thể khiến người đó được tôn quý không?” Công Trọng đáp: “Có thể khiến cho được giàu, không thể khiến cho được sang quý.” Liệt hầu nói: “Được. Nước Trịnh có hai con hát là Thương và Thạch, ta tặng họ mỗi người vạn mẫu ruộng.” Công Trọng nói: “Vâng.” [Công Trọng chỉ nói mà] không cho ruộng. Được một tháng, Liệt hầu từ đất Đại về đến, hỏi chuyện ruộng tặng cho con hát. Công Trọng đáp: “Đang tìm kiếm, chưa thấy đất nào phù hợp.” Không lâu sau, Liệt hầu lại hỏi. Công Trọng rốt cuộc không giao đất, bèn thác bệnh không vào chầu. Phan Ngô quân từ nước Đại đến, bảo Công Trọng rằng: “Nhà vua thực sự thích việc thiện, nhưng chưa biết cách tiến hành. Nay Công Trọng ngài làm Tướng quốc nước Triệu, đã được bốn năm, có tiến cử được hiền sĩ nào không?” Công Trọng đáp: “Vẫn chưa.” Phan Ngô quân nói: “Ngưu Súc, Tuân Hân, Từ Việt đều được.” Công Trọng bèn tiến cử ba người đó. Đến khi vào triều, Liệt hầu lại hỏi: “Ruộng cho người con hát nọ sao rồi?” Công Trọng đáp: “Đang sai người chọn chỗ đất đẹp.” Ngưu Súc dùng nhân nghĩa để phụng thờ Liệt hầu, dùng vương đạo để ước thúc, Liệt hầu rất thích. Hôm sau, Tuân Hân hầu vua, nói về việc tuyển chọn và cất nhắc hiền năng, trọng dụng quan lại và sai khiến người tài. Hôm sau nữa, Từ Việt hầu vua, nói về việc tiết kiệm của cải và chi dùng, khảo xét công lao và đức độ. Những điều trình bày với Liệt hầu không gì không đầy đủ, vua rất vui thích. Liệt hầu sai sứ bảo Tướng quốc rằng: “Hãy dừng việc tặng ruộng cho con hát.” Phong Ngưu Súc làm quan và tôn làm thầy, Tuân Hân làm Trung úy, Từ Việt làm Nội sử, tặng Tướng quốc hai xấp quần áo.

Năm thứ chín, Liệt hầu chết, em là Vũ công lên thay. Vũ công năm thứ mười ba thì chết, nước Triệu lại lập Thái tử của Liệt hầu là Chương, đó là Kính hầu. Năm này, Ngụy Văn hầu chết.

Kính hầu năm thứ nhất, con của Vũ công là Triều làm loạn, [nhưng] không đánh được, phải chạy sang Ngụy. Nước Triệu bắt đầu đóng đô ở Hàm Đan.

Năm thứ hai, [Triệu] đánh bại Tề ở Linh Khâu. Năm thứ ba, [Triệu] cứu viện Ngụy ở Lẫm Khâu, đánh người Tề đại bại. Năm thứ tư, Ngụy đánh bại quân Triệu ở Thố Đài. Dựng ấp Cương Bình để xâm chiếm Vệ. Năm thứ năm, Tề và Ngụy vì nước Vệ tấn công Triệu, chiếm Cương Bình của Triệu. Năm thứ sáu, mượn quân nước Sở để đánh Ngụy, chiếm Cức Bồ. Năm thứ tám, hạ được Hoàng Thành của Ngụy. Năm thứ chín, đánh Tề. Tề đánh Yên, Triệu cứu viện Yên. Năm thứ mười, cùng Trung Sơn giao chiến ở huyện Phòng Tử.

Năm thứ mười một, Ngụy, Hàn và Triệu cùng diệt nước Tấn, chia nhau đất Tấn. [Triệu] đánh Trung Sơn, lại giao chiến ở đình Trung Nhân. Năm thứ mười hai, Kính hầu chết, con là Thành hầu Chủng lên ngôi.

Thành hầu năm thứ nhất, công tử Thắng tranh ngôi với Thành hầu, làm loạn. Tháng Sáu năm thứ hai, mưa tuyết. Năm thứ ba, Thái Mậu Ngọ làm Tướng quốc. [Triệu] đánh nước Vệ, chiếm bảy mươi ba hương ấp. Nước Ngụy đánh bại quân Triệu ở ấp Lận. Năm thứ tư, cùng Tần giao chiến ở Cao An, đánh bại quân Tần. Năm thứ năm, đánh huyện Quyên Thành của Tề. Ngụy đánh bại quân Triệu ở ấp Hoài. [Triệu] tấn công nước Trịnh, đánh bại quân Trịnh, đem đất chiếm được cắt cho Hàn, Hàn cắt cho Triệu đất Trưởng Tử. Năm thứ sáu, Trung Sơn đắp Trường thành. Đánh Ngụy, đánh bại quân Ngụy ở Trọc Trạch, bao vây Ngụy Huệ vương. Năm thứ bảy, xâm chiếm nước Tề, kéo đến Trường thành. Cùng Hàn đánh nhà Chu. Năm thứ tám, cùng Hàn chia nhà Chu làm hai. Năm thứ chín, cùng Tề giao chiến dưới thành Đông A. Năm thứ mười, đánh nước Vệ, chiếm đất Quyên. Năm thứ mười một, Tần đánh nước Ngụy, Triệu cứu viện nước Ngụy tại Thạch A. Năm thứ mười hai, Tần đánh Thiếu Lương của Ngụy, nước Triệu cứu viện. Năm thứ mười ba, Tần Hiến công sai Thứ trưởng* Quốc đánh Thiếu Lương nước Ngụy, bắt sống Thái tử nước Ngụy là Tọa. Ngụy đánh bại quân Triệu ở đất Khoái, chiếm được Bì Lao. Thành hầu cùng Hàn Chiêu hầu gặp nhau ở Thượng Đảng. Năm thứ mười bốn, cùng Hàn đánh Tần. Năm thứ mười lăm, giúp Ngụy đánh Tề.

Năm thứ mười sáu, cùng Hàn và Ngụy chia nước Tấn, phân phong cho Tấn quân ấp Đoan Thị.

Năm thứ mười bảy, Thành hầu cùng Ngụy Huệ vương gặp nhau ở Cát Nghiệt. Năm thứ mười chín, cùng Tề và Tống hội kiến Bình Lăng, cùng Yên hội kiến ở ấp A. Năm thứ hai mươi, nước Ngụy hiến gỗ làm đòn tay, lấy gỗ đó làm Đàn Đài. Năm thứ hai mươi mốt, Ngụy vây Hàm Đan nước Triệu. Năm thứ hai mươi hai, Ngụy Huệ vương hạ được Hàm Đan nước Triệu, Tề cũng đánh bại quân Ngụy ở Quế Lăng. Năm thứ hai mươi tư, Ngụy trả lại Hàm Đan cho Triệu, [Triệu] cùng Ngụy kết minh ước trên sông Chương Thủy. Tần tấn công đất Lận nước Triệu. Năm thứ hai mươi lăm, Thành hầu chết. Công tử Tiết cùng Thái tử Túc hầu tranh ngôi vị, công tử Tiết thua, chạy trốn sang nước Hàn.

Túc hầu năm thứ nhất, đoạt ấp Đoàn Thị của Tấn quân, chuyển vua Tấn ra ở huyện Đồn Lưu. Năm thứ hai, cùng gặp Ngụy Huệ vương ở Âm Tấn. Năm thứ ba, công tử Phạm đánh úp Hàm Đan, thua trận rồi chết. Năm thứ tư, vào chầu thiên tử. Năm thứ sáu, tấn công nước Tề, hạ được Cao Đường. Năm thứ bảy, công tử Khắc tấn công đất Thủ Viên của Ngụy. Năm thứ mười một, Tần Hiếu công sai Thương quân* đánh Ngụy, bắt sống tướng nước Ngụy là công tử Ngang. Triệu đánh Ngụy. Năm thứ mười hai, Tần Hiếu công chết, Thương quân chết. Năm thứ mười lăm, khởi công xây dựng Thọ Lăng. Nguy Huệ vương chết.

Năm thứ mười sáu, Túc hầu du ngoạn Đại Lăng, ra từ cửa Lộc Môn, Đại Mậu Ngọ dắt ngựa, nói: “Việc canh nông đang gấp, một ngày không làm, trăm ngày không ăn.” Túc hầu xuống xe bái tạ.

Năm thứ mười bảy, bao vây thành Hoàng của Ngụy, không hạ được. Xây dựng Trường thành.

Năm thứ mười tám, Tề và Ngụy đánh Triệu, Triệu tháo nước Hoàng Hà vào quân địch, [Tề và Ngụy] rút quân. Năm thứ hai mươi hai, Trương Nghi làm Tướng quốc nước Tần. Triệu Tì giao chiến với quân Tần, thua, Tần giết Tì ở Hà Tây, chiếm ấp Lận và Ly Thạch của Triệu. Năm thứ hai mươi ba, Hàn Cử giao chiến với quân Tề và Ngụy, chết ở Tang Khâu.

Năm thứ hai mươi tư, Túc hầu chết. Tần, Sở, Yên, Tề, Ngụy mỗi nước đem một vạn quân tinh nhuệ đến tham gia an táng. Con của Túc hầu là Vũ Linh vương lên ngôi.

Vũ Linh vương năm thứ nhất, Dương Văn quân Triệu Báo làm Tướng quốc. Lương Tương vương cùng Thái tử Tự, Hàn Tuyên vương cùng Thái tử Thưởng tới triều bái ở Tín Cung. Vũ Linh vương nhỏ tuổi, chưa thể nghe chính sự, [lập ra] ba người làm Bác văn sư*, ba người làm Tả hữu Ty quá*. Đến khi nghe chính sự, trước tiên hỏi trọng thần của tiên vương là Phì Nghĩa, gia tăng phẩm trật cho; trong nước bậc Tam lão tuổi tám mươi [trở lên]*, mỗi tháng được cấp lễ vật.

Năm thứ ba, xây dựng Hạo thành. Năm thứ tư, cùng Hàn hội kiến tại Khu Thử. Năm thứ năm, [Vũ Linh vương] cưới người con gái nước Hàn làm phu nhân.

Năm thứ tám, Hàn tập kích Tần, không thắng, rồi rút quân. Năm nước cùng xưng vương, riêng Triệu không xưng vương, nói: “Không có thực chất, dám dự vào cái danh đó ư!” Lệnh cho người trong nước gọi mình là “quân”.

Năm thứ chín, cùng Hàn, Ngụy đánh Tần, Tần đánh bại liên quân, chém tám vạn thủ cấp. Tề đánh bại quân Triệu ở Quan Trạch. Năm thứ mười, Tần chiếm Trung Đô cùng Tây Dương của Triệu. Tề phá Yên. Tướng quốc nước Yên là Tử Chi làm vua, vua ngược lại làm bề tôi*. Năm thứ mười một, Vũ Linh vương triệu Công tử Chức ở Hàn về, lập làm Yên vương, sai Nhạc Trì đưa công tử về nước. Năm thứ mười ba, Tần hạ ấp Lận của Triệu, bắt sống tướng quân Triệu Trang. Sở vương và Ngụy vương đến, đi qua Hàm Đan. Năm thứ mười bốn, Triệu Hà đánh Ngụy.

Năm thứ mười sáu, Tần Huệ vương chết. Vũ Linh vương du ngoạn Đại Lăng. Ngày nọ, Vũ Linh vương mộng thấy một xử nữ đánh đàn hát bài thơ rằng: “Người đẹp rạng ngời chừ, dung nhan tựa bông lau xinh. Mệnh chăng mệnh chăng, ta vốn họ Doanh!” Ngày khác, Vũ Linh vương uống rượu mua vui, nhiều lần nhắc lại giấc mộng nọ, muốn thấy hình dáng cô gái đó. Ngô Quảng nghe biết chuyện, thông qua phu nhân đem con gái mình là Oa Doanh tiến cung, tức Mạnh Diêu vậy. Mạnh Diêu được Vũ Linh vương rất sủng ái, đó là Huệ hậu.

Năm thứ mười bảy, Vũ Linh vương ra Cửu Môn, xây dựng Dã Đài, dùng đài đó trông sang biên cảnh nước Tề và Trung Sơn.

Năm thứ mười tám, Tần Vũ vương cùng Mạnh Duyệt nâng Long văn xích đỉnh*, vỡ xương bánh chè rồi chết. Triệu vương sai Tướng quốc nước Đại là Triệu Cố nghênh đón công tử Tắc ở Yên, đưa về nước, lập làm Tần vương, đó là Chiêu vương.

Tháng Giêng mùa xuân năm thứ mười chín, đại triều ở Tín Cung. Triệu Phì Nghĩa đến cùng bàn nghị việc thiên hạ, năm ngày mới bàn xong. Vũ Linh vương lên phía bắc chiếm đất của nước Trung Sơn, tiến đến Phòng Tử, rồi đến đất Đại, phía bắc lên tới Vô Cùng, phía tây đến Hoàng Hà, lên trên đỉnh Hoàng Hoa. Triệu Lâu Hoãn đến bàn mưu rằng: “Tiên vương ta nhận thời cuộc thay đổi, nhờ đó làm quân trưởng đất phên giậu phía nam, dựa vào sự hiểm trở của sông Chương và sông Phủ, xây dựng Trường thành, lại chiếm đất Lận và Quách Lang, đánh bại người Lâm [Hồ] ở đất Nhẫm, nhưng công lao chưa thỏa. Nay nước Trung Sơn ở trong tim trong bụng ta, bắc có nước Yên, đông có người Hồ, tây có biên giới của Lâm Hồ, Lâu Phiền, Tần và Hàn, còn ta không có quân hùng mạnh tiếp viện, thế thì xã tắc nguy vong, phải làm thế nào? Xét lẽ, muốn có danh tiếng hơn đời, gặp phải sự ràng buộc của phong tục cũ. Ta muốn mặc y phục người Hồ.” Lâu Hoãn nói: “Phải lắm.” Quần thần đều không muốn.

Thế rồi Phì Nghĩa hầu vua, Vũ Linh vương nói: “Công lao của Giản chúa, Tương chúa là tính được cái lợi từ người Hồ người Địch. Kẻ làm bề tôi, được sủng ái thì cần có phẩm tiết hiếu hữu, trên dưới, thuận tòng, sáng láng được thông đạt thì cần có sự nghiệp lợi cho chúa cho dân, hai điều đó là chức phận của bề tôi. Nay ta muốn kế thừa dấu cũ của Tương chúa, mở mang ra vùng đất người Hồ người Địch, mà rốt cuộc trên đời không thấy [ai là bề tôi hiền năng]. Làm cho địch suy yếu, dụng lực ít mà thu nhiều công lao, không cần dốc hết sức lao khổ của trăm họ mà kế tục được huấn nghiệp của thời xưa. Xét lẽ, người có công cao hơn đời, thì phải quay lưng với sự ràng buộc của thế tục; người riêng có trí lự thì chấp nhận chịu sự oán hận của đám chúng dân ngạo mạn. Nay ta định dạy trăm họ mặc trang phục người Hồ, cưỡi ngựa bắn cung, song người đời ắt dị nghị về quả nhân, phải làm sao đây?” Phì Nghĩa đáp: “Thần nghe nói việc còn ngờ thì không thành công, còn ngờ mà làm thì không thành danh. Nhà vua đã quyết định quay lưng với thế tục thì có lẽ không cần quan tâm đến sự dị nghị của thiên hạ nữa. Xét lẽ, bàn đến người có đức tột vời thì không hòa cùng thế tục, người thành tựu được công lao to lớn thì không bàn tính với đám đông. Xưa kia, đế Thuấn múa [tấm mộc] mà tộc Hữu Miêu [vào chầu], vua Vũ để trần mà Khỏa Quốc [vui vẻ thần phục], không phải nhằm nuôi dưỡng dục vọng mà thỏa mãn tâm chí, cốt dùng đức thu phục và làm lợi cho sự nghiệp của mình. Kẻ ngu biết khi việc đã thành, kẻ trí biết khi việc chưa hình thành, vậy thì nhà vua còn ngờ gì nữa.” Vũ Linh vương nói: “Ta không băn khoăn về việc mặc trang phục người Hồ, ta sợ thiên hạ cười ta thôi. Niềm vui của kẻ cuồng phu thì người trí thương xót; điều mà kẻ ngu cười thì bậc hiền năng phải xét kỹ. Đời có người thuận theo ta, thì công dụng của việc mặc trang phục người Hồ không sao lường hết. Dẫu khiến đời chê cười, ta cũng nhất định chiếm kỳ được đất Hồ và nước Trung Sơn.” Thế rồi mặc y phục người Hồ.

[Vũ Linh vương] sai Vương Tiết báo cho công tử Thành rằng: “Quả nhân sẽ mặc trang phục người Hồ để thiết triều, [quả nhân] cũng muốn chú mặc trang phục người Hồ. Ở nhà thì nghe theo cha mẹ, ở nước thì nghe theo vua, đó là đạo lý chung xưa nay. Con không trái ý cha mẹ, bề tôi không ngược ý vua, là đạo nghĩa chung của anh em. Nay quả nhân dạy đổi y phục mà chú lại không theo, ta sợ thiên hạ dị nghị về việc đó. Trị quốc có phép thường, lấy lợi cho dân làm gốc; làm chính sự có phép thường, thi hành lệnh là trên hết. Làm sáng đức trước tiên phải hiểu dụ từ kẻ thấp hèn, còn thi hành chính sự trước hết phải thủ tín với bậc hiển quý. Nay, chủ ý mặc trang phục người Hồ, không phải nhằm nuôi dưỡng ham muốn và thỏa mãn tâm chí; việc có mục đích thì công lao mới thành, sự việc đã thành, công lao đã lập, sau mới có kết quả tốt. Nay quả nhân sợ chú làm trái lẽ thường trong chính sự, nên đem việc đó bàn giúp. Vả lại, quả nhân nghe nói, điều có lợi cho đất nước thì việc làm không thể tà ác; dựa vào bậc quý thích thì thanh danh không bị tổn hại, cho nên muốn mộ nghĩa của chú, để thành toàn việc mặc trang phục người Hồ. Sai Tiết đi bái kiến chú, xin chú hãy mặc trang phục người Hồ.” Công tử Thành vái hai vái, dập đầu nói: “Thần vốn đã nghe việc nhà vua mặc trang phục người Hồ. Thần kém cỏi, bệnh tật nằm nhà, chưa thể rảo bước chạy đến thưa trình. Nhà vua ra lệnh như thế, thần xin thưa, nhân đó dốc lòng ngu trung của mình. Rằng: Thần nghe, Trung nguyên là chỗ ở của bậc thông minh trí tuệ, là nơi tụ hội của muôn vật của cải, là chỗ giáo hóa của thánh hiền, là nơi thi hành nhân nghĩa, nơi dùng Thi Thư lễ nhạc, nơi thử nghiệm các kỹ năng kỳ lạ, nơi phương xa về quan chiêm, nơi làm khuôn phép về đạo nghĩa cho man di. Nay nhà vua bỏ những điều đó mà mặc trang phục của phương xa, thay giáo hóa thời xưa, đổi đạo lý thời cổ, trái với lòng người, khiến bậc thức giả phẫn nộ, xa rời [truyền thống] của Trung nguyên, cho nên thần xin nhà vua hãy suy nghĩ về điều đó.” Sứ giả về báo lại, Vũ Linh vương nói: “Ta vốn nghe chú ta bị ốm, ta sẽ đích thân đến đề nghị.”

Vũ Linh vương liền đến nhà công tử Thành, đích thân đề nghị ông, nói: “Xét lẽ, y phục thì cốt ở tiện dụng; lẽ là để tiện cho công việc. Thánh nhân quan sát địa phương mà thuận hợp từng nơi, nhân sự việc mà chế định lễ nghi, cốt nhằm lợi cho dân mà bồi đắp thêm cho đất nước. Cắt tóc xăm mình, xăm vẽ lên cánh tay và mặc áo vạt hướng về phía trái, là [phong tục của] dân Âu Việt. Răng đen khắc trán, đội mũ da cá, mặc áo khâu bằng chỉ to, là [phong tục của] nước Đại Ngô. Cho nên lễ tiết và y phục không giống nhau, nhưng đều cốt sao cho tiện. Địa phương khác nhau thì cách dùng thay đổi, sự việc khác nhau thì lễ tiết thay đổi. Cho nên thánh nhân thấy thực sự làm lợi cho quốc gia thì không chỉ làm theo một cách; quả có thể khiến công việc thuận tiện thì lễ tiết không cần giống nhau. Nhà nho chỉ theo một thầy nhưng phong tục lại khác, Trung nguyên chung một lễ tiết nhưng giáo hóa khác nhau, huống chi là để thuận tiện cho nơi suối hang? Cho nên thay đổi trong việc giữ hay bỏ, bậc trí giả không thể chỉ theo một cách; y phục của nơi xa nơi gần, bậc hiền thánh cũng không thể khiến cho giống nhau. Vùng xa xôi hẻo lánh thì nhiều khác biệt, học thức nông cạn thì nhiều ngụy biện. Không biết thì không ngờ, thấy khác với mình thì không thể không dị nghị, công khai trưng cầu hết thảy chúng nhân thì kết quả tốt đẹp. Nay chú nói về phong tục, còn cái mà ta nói là để chế định phong tục. Nước ta phía đông có sông Hà và Bạc Lạc, chung nhau với Tề và nước Trung Sơn, nhưng không dùng đến thuyền bè. Từ Thường Sơn đến đất Đại, Thượng Đảng, phía đông có biên cảnh nước Yên và Đông Hồ, còn phía tây có biên cảnh của Lâu Phiền, Tần và Hàn, nay lại không coi trọng việc phòng bị bằng cách cưỡi ngựa bắn cung. Cho nên quả nhân thấy không dùng thuyền bè, dân hai bên sông lấy gì để giữ sông Hà và Bạc Lạc; thay đổi trang phục, cưỡi ngựa bắn cung là nhằm phòng bị vùng biên giới với các nước Yên, Tam Hồ*, Tần và Hàn. Vả lại trước đây Giản chúa không chặn đường từ Tấn Dương đến Thượng Đảng, còn Tương chúa thôn tính đất Nhung, chiếm đất Đại để đuổi các tộc người Hồ, là điều kẻ ngu hay người trí đều thấy rõ. Hồi trước, Trung Sơn cậy quân binh hùng mạnh của Tề, xâm chiếm đất ta, bắt nhân dân ta, dẫn nước vây khốn thành Hạo, nhờ thần linh của xã tắc, nếu không đã không giữ được thành Hạo vậy. Tiên vương hổ nhục về điều đó, mà oán hận chưa sao báo được. Nay trang bị quân cưỡi ngựa bắn cung, gần có thể thuận tiện với địa hình Thượng Đảng, còn xa có thể phục thù Trung Sơn. Nhưng chú thuận theo phong tục Trung nguyên mà làm trái ý của Giản chúa, Tượng chúa, ghét cái danh nghĩa thay đổi y phục mà quên đi nỗi nhục ở thành Hạo, đó không phải điều quả nhân trông mong đâu.” Công tử Thành vái hai vái, dập đầu nói: “Thần ngu muội, không hiểu ý của nhà vua, dám nói về thế tục, đó là tội của thần. Nay đại vương kế thừa ý nguyện của Giản chúa, Tương chúa để thuận theo chí hướng tiên vương, thần đâu dám không nghe lệnh!” Vái hai vái rồi dập đầu. [Vũ Linh vương] bèn tặng cho y phục của người Hồ. Hôm sau, [công tử Thành] mặc y phục vào triều. Thế là [Vũ Linh vương] bắt đầu ra lệnh mặc y phục người Hồ.

Triệu Văn, Triệu Tạo, Chu Thiệu, Triệu Tuấn đều can Vũ Linh vương không nên mặc trang phục người Hồ, giữ quy định cũ cho thuận tiện. Vũ Linh vương nói: “Tiên vương có các tục lệ khác nhau, theo khuôn phép thời cổ nào? Đế vương không dựa theo nhau, biết phải theo lễ nào? Phục Hy, Thần Nông giáo hóa mà không dùng hình; Hoàng Đế, Nghiêu, Thuấn dùng hình mà không tàn bạo. Đến thời Tam Dương, tùy thời mà đặt khuôn phép, nhân việc mà chế lễ nghi. Pháp độ, chế lệnh đều cốt sao cho phù hợp, y phục và vật dụng thảy đều cốt sao cho tiện dụng. Cho nên lễ không nhất thiết theo một lối, thuận tiện cho đất nước thì không buộc phải theo xưa. Thánh nhân dấy lên cũng không phải nương theo nhau rồi xưng vương, nhà Hạ nhà Ân suy vi cũng không phải do đổi lễ tiết mà bị diệt. Vậy thì, làm trái thời xưa vị tất đã là sai, mà noi theo lễ cũng chưa đủ để được khen ngợi vậy. Vả lại, nói mặc trang phục lạ khiến tâm trí trở nên dâm đãng, vậy thì nước Trâu nước Lỗ* đã không có hành vi kỳ lạ, phong tục nơi xa xôi khiến dân hay khinh mạn, vậy thì nước Ngô nước Việt đã không có kẻ sĩ hiền năng. Hơn nữa, thánh nhân thấy lợi cho thân thì gọi là y phục, tiện cho việc thì gọi là lễ tiết. Xét lẽ, lễ tiết trong việc tiến lui, khuôn phép chế định y phục, là để người dân bình ổn, không phải thứ để bàn về bậc hiền giả. Cho nên người dân thì noi theo thói tục, hiền nhân thì phải biết thay đổi. Do đó ngạn ngữ nói: 'Người dùng sách vở để học đánh xe sẽ không hiểu hết tâm tính của ngựa, người theo xưa để áp vào nay sẽ không hiểu được sự biến.' Noi theo khuôn phép, không đủ để lập công lao hơn đời; học phép thời cổ, không đủ để áp dụng vào đời nay. Các ông không hiểu được lẽ đó.” [Thế rồi dân nước Triệu] bèn mặc trang phục người Hồ, chiêu mộ quân sĩ luyện tập cưỡi ngựa bắn cung.

Năm thứ hai mươi, Vũ Linh vương chiếm đất của nước Trung Sơn, đến Ninh Gia; phía tây chiếm đất của người Hồ, đến Du Trung. Vua Lâm Hồ dâng biếu ngựa. [Vũ Linh vương] trở về, sai Lâu Hoãn đi sứ nước Tần, Cừu Dịch đi sứ nước Hàn, Vương Bôn đi sứ sang Sở, Phú Đinh đi sứ sang Ngụy, Triệu Tước đi sứ sang Tề. Tướng quốc nước Đại là Triệu Cố quản việc liên quan đến người Hồ, chiêu mộ quân người Hồ.

Năm thứ hai mươi mốt, đánh nước Trung Sơn. Triệu Thiệu làm Hữu quân, Hứa Quân làm Tả quân, công tử Chương làm Trung quân, Vũ Linh vương thống lãnh ba cánh quân. Ngưu Tiễn thống lãnh quân xa kỵ, Triệu Hy thống lĩnh quân người Hồ và quân đất Đại. Triệu Hy cùng chư quân theo đường cửa ải hội quân ở Khúc Dương, đánh chiếm biên ải Đan Khâu, Hoa Dương, Si. Quân của Vũ Linh vương chiếm ấp Hạo, Thạch Ấp, Phong Long và Đông Viên. Trung Sơn dâng bốn ấp để cầu hòa, Vũ Linh vương đồng ý, bãi binh. Năm thứ hai mươi ba, đánh Trung Sơn. Năm thứ hai mươi lăm, Huệ hậu chết. Sai Chu Thiệu mặc trang phục người Hồ phụ tá cho Vương tử Hà. Năm thứ hai mươi sáu, lại đánh Trung Sơn, cướp đất phía bắc đến nước Yên và đất Đại, phía tây đến Vân Trung và Cửu Nguyên.

Ngày Mậu Thân tháng Năm năm thứ hai mươi bảy, cử hành đại lễ thiết triều tại Đông cung, truyền quốc, lập Vương tử Hà làm vương. Vua đến hành lễ ở tông miếu xong, lâm triều [giải quyết chính sự]. Các đại phu đều xưng thần, Phì Nghĩa làm Tướng quốc, đồng thời làm sư phó cho vua. Đó là Huệ Văn vương. Huệ Văn vương là con của Huệ hậu Ngô Oa vậy. Vũ Linh vương tự xưng hiệu là Chủ Phụ.

Chủ Phụ muốn sai con chủ việc trị quốc, còn mình mặc trang phục người Hồ thống lãnh sĩ đại phu sang phía tây bắc chiếm đất của người Hồ, rồi định từ Vân Trung, Cửu Nguyên thẳng tiến xuống nam đánh úp nước Tần, thế là bèn đóng giả làm sứ giả sang Tần. Tần Chiêu vương không biết, sau đó lấy làm lạ vì sứ giả rất khôi vĩ, không phải khí độ của kẻ bề tôi, sai người đuổi theo thì Chủ Phụ đã phóng ngựa thoát khỏi quan ải. Hỏi xét kỹ càng, mới hay đó là Chủ Phụ. Người Tần hết sức kinh ngạc. Sở dĩ Chủ Phụ sang Tần là muốn tự mình xem xét địa hình, nhân đó xem Tần vương là người thế nào.

Huệ Văn vương năm thứ hai, Chủ Phụ đi tuần sát vùng đất mới, liền ra khỏi đất Đại, sang phía tây gặp Lâu Phiền vương ở Tây Hà rồi mộ quân của ông ta.

Năm thứ ba, diệt nước Trung Sơn, đày vua Trung Sơn ra Phu Thi. Dựng cung Linh Thọ, đất bắc mới quy thuận nên đường nước Đại rất thông thuận. Trở về, tiến hành ban thưởng, đại xá thiên hạ, bày tiệc rượu năm ngày, phong con trưởng là Chương làm An Dương quân ở đất Đại. Chương vốn phóng túng, thấy em lên ngôi thì trong lòng không phục. Chủ Phụ lại sai Điền Bất Lễ phụ tá cho Chương.

Lý Đoài nói với Phì Nghĩa rằng: “công tử Chương cường tráng mà tâm trí kiêu căng, bè đảng đông mà ham muốn lớn, e có tính toán riêng chăng? Điền Bất Lễ là người tàn nhẫn, hiếu sát lại ngạo mạn. Hai người này hợp tính nhau, ắt có âm mưu làm loạn, một khi ra tay sẽ hy vọng may mắn và thành công. Xét lẽ, tiểu nhân có ham muốn sẽ suy nghĩ hời hợt mà mưu tính nông cạn, chỉ thấy cái lợi mà không xét đến hại, giống nhau thì thúc đẩy nhau, sẽ cùng vào cửa tai họa. Theo tôi thấy, nhất định không lâu nữa đâu. Ngài gánh trọng trách mà quyền thế lớn, là chỗ khởi đầu của loạn, là chỗ tai họa dồn vào, ngài ắt bị tai họa trước. Người có lòng nhân thì yêu muôn vật còn bậc trí giả thì phòng bị tai họa từ khi chưa hình thành, bất nhân bất trí thì sao trị quốc được? Sao ngài không thác bệnh không ra ngoài, trao lại chính sự cho công tử Thành? Đừng làm kho chứa oán hận, đừng làm thang cho họa leo lên.” Phì Nghĩa đáp: “Không được. Trước đây Chủ Phụ đem nhà vua ủy thác cho Nghĩa này, dặn rằng: Không đổi pháp độ, không thay suy nghĩ, giữ vững một lòng, đến chết mới thôi.' Nghĩa vái hai vái nhận mệnh rồi ghi lại. Nay sợ họa của Bất Lễ mà quên điều mình ghi chép, thay đổi nào lớn hơn thế. Tiến thì nhận nghiêm lệnh, lui lại không làm được vẹn toàn, có sai trái nào hơn thế. Kẻ bề tôi thay đổi và sai trái, hình pháp không dung. Ngạn ngữ nói: 'Người chết sống lại, người sống không thấy hổ thẹn.'* Tôi đã nói trước rồi, tôi muốn hoàn thành điều mình đã hứa, đâu thể chỉ vì sự an toàn của bản thân! Vả lại, bề tôi kiên trinh dẫu họa nạn xảy đến sẽ càng bền tiết tháo, bậc trung thần dẫu họa loạn đến thì đức hạnh càng rạng tỏ. Điều ông chỉ giáo cho thấy lòng trung hậu với tôi, nhưng tôi đã nói trước rồi, rốt cuộc không dám làm trái.” Lý Đoài nói: “Vâng, ngài hãy gắng lên! Tôi chỉ được gặp ngài năm này thôi.” Rồi khóc lóc trở ra. Lý Đoài nhiều lần bái kiến công tử Thành, để phòng bị việc [làm loạn] của Điền Bất Lễ.

Hôm khác, Phì Nghĩa nói với Thân Kỳ rằng: “Công tử và Điền Bất Lễ thực đáng lo ngại. Về danh nghĩa, họ có tiếng tốt mà thực lại xấu, hai người họ không trọn đạo làm con, làm tôi. Tôi nghe nói, gian thần trong triều, là nguy hại của đất nước; bề tôi siểm nịnh trong cung, là mối mọt của quân chúa. Hai người này tham lam mà dã tâm lớn, trong triều thì được lòng chúa, bên ngoài thì làm việc tàn ngược. Giả lệnh vua để làm việc ngạo mạn, để một ngày kia nắm riêng mệnh lệnh, điều đó không khó khăn gì, sẽ nguy hại cho đất nước. Nay ta lo lắng về việc đó, đêm mà quên ngủ, đói mà quên ăn. Trộm cướp ra vào không thể không phòng bị. Từ rày về sau, nếu có ai triệu kiến nhà vua, nhất định phải gặp ta trước, ta sẽ lấy thân mình gánh vác trước, không có vấn đề gì thì nhà vua mới vào.”* Thân Kỳ nói: “Tốt lành thay, tôi được nghe những lời này!”

Năm thứ tư, [Chủ Phụ] triệu kiến quần thần, An Dương quân cũng vào triều. Chủ Phụ lệnh Triệu vương nghe chính sự, còn mình đứng bên quan sát lễ nghi của quần thần và tông thất. Thấy con trưởng là Chương có vẻ khiên cưỡng, quay mặt về bắc xưng thần, hạ mình trước em, lòng thấy thương, thế nên định chia nước Triệu rồi cho Chương làm vua đất Đại, kế hoạch chưa quyết sau bèn gác lại.

Chủ Phụ cùng Triệu vương du lãm Sa Khâu, ở chỗ khác nhau, công tử Chương liền sai đồ đảng của mình cùng Điền Bất Lễ làm loạn, giả lệnh của Chủ Phụ truyền triệu Triệu vương. Phì Nghĩa vào trước, bị giết. Cao Tín liền kết hợp với Triệu vương cùng giao chiến [với quân làm loạn]. Công tử Thành cùng Lý Đoài từ quốc đô đến, bèn huy động quân của bốn ấp vào chống quân làm loạn, giết công tử Chương cùng Điền Bất Lễ, diệt hết bè đảng làm loạn rồi ổn định lại vương thất. Công tử Thành làm Tướng quốc, hiệu là An Bình quân, Lý Đoài làm Tư khấu. Công tử Chương thua, chạy đến chỗ Chủ Phụ, Chủ Phụ mở cổng cho vào, Thành và Đoài nhân đó bao vây cung của Chủ Phụ. Công tử Chương chết, công tử Thành và Lý Đoài bàn mưu rằng: “Vì việc của Chương mà bao vây Chủ Phụ, nếu bãi binh, họ hàng ta sẽ bị diệt hết đấy.” Bèn tiếp tục bao vây Chủ Phụ. Lệnh cho người trong cung “Ai ra sau sẽ bị giết cả họ”, người trong cung thảy đều ra ngoài. Chủ Phụ muốn ra không được, lại không có gì ăn, phải bắt chim sẻ non để ăn, hơn ba tháng thì chết đói trong cung Sa Khâu. Chắc chắn Chủ Phụ đã chết, mới phát tang và báo cho chư hầu.

Bấy giờ Triệu vương còn nhỏ, công tử Thành và Lý Đoài chuyên quyền chính sự, lo sợ bị giết, cho nên bao vây Chủ Phụ. Ban đầu Chủ Phụ lấy con trưởng là Chương làm Thái tử, sau khi có được nàng Ngô Oa, sủng ái nàng, vì thế mấy năm trời không ra ngoài, sinh được Hà, bèn phế Thái tử Chương rồi lập Hà làm vương. Ngô Da chết, [Chủ Phụ] bớt sủng ái [Hà], thương Thái tử trước, định lập cả hai làm vương, còn chần chừ chưa quyết, cho nên sinh loạn, đến nỗi cha con đều chết, bị thiên hạ cười, há không đau buồn !

[Huệ Văn vương] năm thứ năm, cắt ấp Mạc và ấp Dịch cho nước Yên. Năm thứ tám, xây thành ở Nam Hành Đường. Năm thứ chín, Triệu Lương làm Tướng quân, hợp quân với Tề đánh Hàn, kéo đến dưới Lỗ Quan. Đến năm thứ mười, Tần tự xưng là Tây đế. Năm thứ mười một, Đổng Thúc và họ Ngụy đánh Tống, chiếm được Hà Dương của Ngụy. Tần chiếm Ngạnh Dương [nước Triệu]. Năm thứ mười hai, Triệu Lương đem quân đánh Tề. Năm thứ mười ba, Hàn Từ làm Tướng quân, tấn công Tề. Công chúa chết. Năm thứ mười bốn, Tướng quốc Nhạc Nghị cầm quân Triệu, Tần, Hàn, Ngụy, Yên tấn công nước Tề, chiếm được Linh Khâu. Cùng Tần hội kiến ở Trung Dương. Năm thứ mười lăm, Yên Chiêu vương đến hội kiến. Triệu và Hàn, Ngụy, Tần cùng đánh Tề, Tề vương thua chạy, riêng quân Yên tiến sâu vào Tề, chiếm được Lâm Truy.

Năm thứ mười sáu, Tần lại cùng Triệu nhiều lần đánh Tề, người Tề lấy làm lo sợ. Tô Lệ vì Tề gửi thư cho Triệu vương rằng:

“Thần nghe bậc vua hiền ngày xưa, đức hạnh không ban bố khắp bốn biển, giáo hóa không thấm khắp chúng dân, tế tự theo thời không cử hành thường xuyên với quỷ thần. Móc ngọt rơi xuống, mưa thuận theo thời, lúa má bội thu, dân không dịch bệnh, chúng nhân khen ngợi, thế nhưng bậc chúa hiền vẫn suy xét về những điều đó.

Nay đức hạnh và công sức của túc hạ không thường ban bố cho Tần; chứa oán tích giận không nước nào sâu như với Tề. Tần và Triệu liên kết, nhằm ép để trưng dụng quân đội nước Hàn. Tần thực sự yêu quý Triệu ư? Thực sự ghét Tề ư? Sự việc đã đến mức thái quá, bậc hiền chúa cần xem xét điều đó. Tần không phải yêu Triệu mà ghét Tề vậy, muốn khiến Hàn diệt vong rồi thôn tính hai Chu, cho nên dùng Tề để nhử thiên hạ. Sợ làm thế người ta không theo, nên xuất binh uy hiếp Ngụy và Triệu. Lo thiên hạ sợ mình cho nên phái người sang làm con tin để được tín nhiệm. Sợ thiên hạ kíp phản lại, nên trưng dụng quân Hàn để ra oai với thiên hạ. Đánh tiếng là ban đức cho nước người, kỳ thực là đánh nước Hàn trống không, thần cho rằng Tần ắt đưa ra kế sách nhằm vào đó. Xét lẽ, sự vật có hình thế khác biệt mà họa nạn giống nhau, Sở bị đánh lâu mà Trung Sơn bị diệt, nay Tề bị đánh lâu mà Hàn ắt diệt vong. Phá Tề, đại vương cùng sáu nước phân chia lợi ích. Diệt Hàn, chỉ riêng Tần chiếm lấy. Thu được hai Chu, phía tây lấy đồ tế khí, mình Tần chiếm làm của riêng. Thuế khóa, ruộng đất hãy thử tính xem, đại vương và Tần nước nào được lợi nhiều hơn?

Kế của kẻ sĩ du thuyết là: 'Hàn mất đất Tam Xuyên, Ngụy mất đất cũ nước Tấn, chợ búa chưa tan mà họa nạn đã đến.’ Yên chiếm hết đất phía bắc nước Tề, cách Sa Khâu và Cự Lộc ba trăm dặm, Thượng Đảng của Hàn cách Hàm Đan trăm dặm, Yên và Tần mưu đoạt non sông của đại vương, qua ba trăm dặm có thể tiến đến rồi. Thượng Quận của Tần gần với Đĩnh Quan, đến Du Trung còn một nghìn năm trăm dặm, Tần đem quân ba quận tấn công Thượng Đảng của đại vương, phía tây Dương Trường, phía nam Cú Chú không còn là đất của đại vương nữa. Qua Cú Chú, cắt lấy Thường Sơn rồi chiếm giữ lấy, ba trăm dặm là thông đến Yên, thì ngựa của đất Đại, chó của người Hồ không còn xuống phía đông, ngọc quý ở Côn Sơn không chuyển ra, ba vật báu ấy cũng không còn của đại vương nữa. Đại cương đánh Tề lâu ngày, theo Tần hùng mạnh đánh Hàn, tai họa nhất định kéo đến đây. Xin đại vương hãy nghĩ cho kỹ.

Huống nữa, sở dĩ Tề bị đánh là vì phụng sự đại vương; thiên hạ theo Tần hành động, là mưu nhắm vào đại dương. Minh ước giữa Yên và Tần hoàn thành thì đã định được ngày xuất quân. Năm nước chia đất của đại vương làm ba phần, Tề phản bội minh ước giữa năm nước mà hy sinh thân mình vì họa nạn của đại vương, đem quân sang tây chống quân Tần mạnh, Tần bỏ đế hiệu rồi xin khôi phục, trả lại Cao Bình và Căn Nhu cho Ngụy, trả Hình Phân và Tiên Du cho Triệu. Tề phụng sự đại vương, đứng vào hạng nhất, mà nay lại bị trị tội, thần e những nước sau này phụng sự đại vương sẽ không dám hết lòng vậy. Xin đại vương hãy suy tính thấu đáo.

Nay đại vương không cùng thiên hạ đánh Tề, thiên hạ ắt cho đại vương có nghĩa. Nước Tề sẽ ôm xã tắc mà hết lòng phụng sự đại vương, thiên hạ ắt thảy coi trọng chính nghĩa của đại vương. Đại vương dùng thiên hạ đối tốt với Tần, Tần bạo ngược, đại vương dùng thiên hạ ngăn Tần, như thế thanh danh là sự tôn sùng một đời đều dồn về đại vương.”

Thế rồi Triệu bãi binh, từ chối Tần, không đánh Tề nữa. Triệu vương cùng Yên vương hội kiến. Liêm Pha làm tướng, đánh thành Tích Dương nước Tề, chiếm được.

Năm thứ mười bảy, Nhạc Nghị đem quân Triệu đánh Bá Dương nước Ngụy. Rồi Tần oán Triệu không cùng mình đánh Tề, liền đánh Triệu, hạ được hai thành của Triệu. Năm thứ mười tám, Tần hạ được Thạch Thành nước Triệu. Triệu vương lại đến Đông Dương nước Vệ, khơi nước sông Hoàng Hà, đánh họ Ngụy. Lụt lớn, nước Chương Thủy tràn lên. Ngụy Nhiễm sang Triệu làm Tướng quốc. Năm thứ mười chín, Tần chiếm được hai thành của Triệu. Triệu trả lại Bá Dương cho Ngụy. Triệu Xa làm tướng, tấn công Mạch Khâu của Tề, chiếm được.

Năm thứ hai mươi, Liêm Pha làm tướng, đánh Tề. Triệu vương cùng Tần Chiêu vương hội kiến ở phía ngoài Tây Hà.

Năm thứ hai mươi mốt, Triệu dời dòng chảy sông Chương Thủy sang phía tây Vũ Bình. Năm thứ hai mươi hai, có đại dịch. Lập công tử Đan làm Thái tử.

Năm thứ hai mươi ba, Lâu Xương làm tướng, tấn công ấp Kỳ nước Ngụy, không thể chiếm được. Tháng Mười Hai, Liêm Pha làm tướng, tấn công ấp Kỳ, chiếm được. Năm thứ hai mươi tư, Liêm Pha làm tướng, tấn công Phòng Tử nước Ngụy, hạ được, nhân đó xây thành rồi rút quân về. Lại đánh An Dương, chiếm được. Năm thứ hai mươi lăm, Yên Chu làm tướng, tấn công Xương Thành và Cao Đường, chiếm được. Cùng quân Ngụy đánh Tần. Tướng Tần là Bạch Khởi phá quân Triệu ở Hoa Dương, bắt được một tướng quân. Năm thứ hai mươi sáu, chiếm được phần đất Đại bị Đông Hồ xâm chiếm.

Năm thứ hai mươi bảy, dời dòng chảy sông Chương Thủy về phía nam Vũ Bình. Phong Triệu Báo làm Bình Dương quân. Hoàng Hà dâng nước, lụt lớn.

Năm thứ hai mươi tám, Lận Tương Như đánh Tề, kéo đến Bình Ấp. Dừng việc xây thành lớn tại Cửu Môn ở phía bắc. Tướng nước Yên là Thành An quân Công Tôn Tháo giết vua nước mình. Năm hai mươi chín, Tần và Hàn đánh nhau, rồi bao vây Yên Dự. Nước Triệu sai Triệu Xa làm tướng, đánh Tần, cả phá quân Tần dưới thành Yên Dự, được ban hiệu là Mã Phục quân.

Năm thứ ba mươi ba, Huệ Văn vương chết, Thái tử Đan lên ngôi, đó là Hiếu Thành vương.

Hiếu Thành vương năm thứ nhất, nước Tần tấn công nước Triệu, hạ được ba thành. Triệu vương mới lên ngôi, Thái hậu chấp chính, Tần ráo riết tấn công. Họ Triệu cầu cứu nước Tề, Tề nói: “Nhất định phải đưa Trường An quân sang làm con tin mới xuất binh.” Thái hậu không chịu, đại thần cố can. Thái hậu nói rõ với tả hữu rằng: “Ai còn nói đưa Trường An quân sang làm con tin, mụ già này nhất định phỉ nhổ vào mặt kẻ đó.” Tả sư Xúc Long nói muốn bái kiến Thái hậu, Thái hậu tức khí cho vào. [Xúc Long] vào cung, đi bước nhỏ khoan thai đến chỗ ngồi, tự tạ lỗi rằng: “Lão thần đau chân, không thể đi nhanh được, lâu không được yết kiến Thái hậu. Trộm tự khoan thứ, nhưng sợ ngọc thể Thái hậu có chỗ khó chịu, cho nên mong được yết kiến Thái hậu.” Thái hậu nói: “Già này ngồi xe mà đi thôi.” Hỏi: “Ăn có kém đi không?” Đáp: “Ăn cháo thôi.” Xúc Long nói: “Lão thần thi thoảng thực sự không muốn ăn, bèn gượng đi bộ, ngày đi ba bốn dặm, thấy muốn ăn hơn một chút, thân thể dễ chịu.” Thái hậu nói: “Già này không thể.” Sắc mặt tức giận của Thái hậu bớt đi chút ít. Tả sự công nói: “Con mọn của lão thần là Thư Kỳ nhỏ tuổi nhất, kém cỏi, còn thần già rồi, trộm thương yêu nó, mong nó được bổ vào chỗ khuyết trong đám túc vệ áo đen làm hộ vệ trong vương cung*, xin mạo muội liều chết bẩm cáo.” Thái hậu nói: “Kính vâng. Tuổi tác bao nhiêu?" Đáp rằng: “Mười lăm tuổi rồi. Tuy nhỏ, xin nhân lúc thần chưa bị vứt nơi ngòi rãnh mà gửi gắm nó.” Thái hậu nói: “Đàn ông mà cũng yêu thương con nhỏ vậy ư?” Đáp rằng: “Hơn cả đàn bà.” Thái hậu cười nói: “Đàn bà càng yêu hơn.” Đáp rằng: “Lão thần trộm cho là người yêu Yên hậu* hơn Trường An quân.” Thái hậu nói: “Ông nhầm rồi, kém xa Trường An quân.” Tả sư công nói: “Cha mẹ yêu con thì vì con mà lo tính sâu xa. Người đưa tiễn Yên hậu xuất giá thì níu gót chân mà khóc, nghĩ con lấy chồng xa, cũng đau buồn vì chuyện đó. Sau khi đã đi, không lúc nào không nhớ, khi tế tự thì khấn rằng 'Nhất định đừng để cho về', há không phải tính lâu dài, cho con cháu nối nhau làm vương ư?” Thái hậu đáp: “Phải.” Tả sư Công nói tiếp: “Nay tính về ba đời trước, đến con cháu của chúa nước Triệu được phong hầu, người kế thừa có còn ai tại vị không?" Đáp: “Không còn.” Hỏi: “Không chỉ nước Triệu, chư hầu có còn ai tại vị không?” Đáp: “Già không nghe nói.” Xúc Long nói: “Những người đó gần thì chuốc họa vào mình, xa thì họa cho con cháu. Há con cháu của nhà vua [được phong hầu] là những người bất thiện ư? Địa vị cao mà không có công lao, bổng lộc hậu mà không phải khó nhọc, lại còn có nhiều của báu nữa. Nay, Thái hậu cho Trường An quân địa vị tôn quý, phong cho đất đai màu mỡ, ban nhiều đồ quý báu, nay không sớm sai lập công với nước, một sớm kia Thái hậu băng, Trường An quân dựa vào đâu ở Triệu? Lão thần cho Thái hậu tính kế cho Trường An quân còn nông, vì vậy cho [Thái hậu] yêu Trường An quân không bằng Yên hậu.” Thái hậu nói: “Phải, tùy ông sai khiến nó vậy.” Thế rồi chuẩn bị trăm cỗ xe cho Trường An quân sang làm con tin nước Tề, Tề bèn phát binh.

Tử Nghĩa nghe chuyện đó, nói: “Con của bậc vua chúa, là chỗ thân thiết cốt nhục, còn không thể giữ được địa vị tôn quý nếu không có công lao, không thể hưởng được bổng lộc nếu không phải khó nhọc, cũng như giữ đồ vàng ngọc quý báu, huống chi những người như chúng ta ư?”

An Bình quân Điền Đan nước Tề thống lĩnh quân Triệu tấn công Trung Dương nước Yên, hạ được. Lại tấn công vào Chú Nhân nước Hàn, hạ được. Năm thứ hai, Hoàng hậu, vợ Huệ Văn vương chết. Điền Đan làm Tướng quốc.

Năm thứ tư, Triệu vương mộng thấy mình mặc áo bên trái và bên phải hai màu khác nhau, cưỡi rồng bay lên trời, chưa đến nơi thì rơi xuống, thấy vàng ngọc chất như núi. Hôm sau, Triệu vương vời viên phụ trách bói toán là Cảm đến xem bói về giấc mộng đó, Cảm nói: “Mặc áo bên trái và bên phải hai màu khác nhau, tượng sự tàn khuyết không vẹn toàn. Cưỡi rồng bay lên trời, chưa đến mà đã rơi xuống, tượng cho việc có khí thế mà không đủ thực lực. Thấy vàng ngọc chất như núi, tượng cho sự lo lắng.”

Ba ngày sau, sứ giả của Thú tướng Phùng Đình ở Thượng Đảng nước Hàn đến nói: “Nước Hàn không thể giữ được Thượng Đảng, sẽ phải sáp nhập Thượng Đảng vào Tần. Quan lại dân chúng ở đó đều muốn quy thuận Triệu, không muốn quy phụ Tần. [Thượng Đảng] có mười bảy thành ấp, xin vái hai vái rồi nhập vào Triệu, xin đại vương quyết định để đáp ứng ý nguyện của quan dân.” Triệu vương cả mừng, triệu Bình Dương quân là Báo đến nói rằng: “Phùng Đình hiến mười bảy thành ấp, nếu nhận thì sao?” Đáp rằng: “Thánh nhân suy xét sâu xa về tai họa khi vô cớ được lợi.” Triệu vương hỏi: “Người ta nghĩ đến đức của ta, sao nói là vô cớ?” Đáp rằng: “Xét lẽ, Tần chiếm dần đất của Hàn như tằm ăn lá dâu, nửa đường thì cắt đứt đường đi, khiến hai bên không thông, vốn tự cho rằng chỉ cần ngồi mà có được đất Thượng Đảng. Nước Hàn sở dĩ không muốn hiến Thượng Đảng cho Tần, vì muốn giá họa của mình sang Triệu vậy. Tần phải vất vả mà Triệu được hưởng lợi, dẫu nước lớn mạnh cũng không thể giành mối lợi đó từ nước nhỏ yếu, thì nước nhỏ yếu có thể lấy được mối lợi đó từ nước lớn mạnh chăng? Há có thể cho không phải là cái lợi vô cớ ! Hơn nữa, Tần dùng đường thủy Ngưu Điền để vận lương rồi xâm chiếm dần nước Hàn như tằm ăn lá dâu, dùng chiến xa tốt nhất ra sức tấn công, phân cắt đất đai nước Hàn, chính lệnh họ đã thi hành, không thể làm khó được họ, nhất định không được nhận.” Triệu vương nói: “Nay phát động trăm vạn quân để đánh, hết năm này sang năm khác mà chưa được một thành. Giờ đây, [Phùng Đình] đem mười bảy thành ấp dâng cho nước ta, đó là lợi lớn vậy.”

Triệu Báo đi khỏi, Triệu vương triệu Bình Nguyên quân cùng Triệu Vũ đến, rồi nói về việc đó. Họ đáp rằng: “Phát trăm vạn quân mà đánh, năm này sang năm khác chưa chắc được một thành, nay ngồi mà nhận được mười bảy thành ấp, đó là lợi lớn, không thể để mất.” Triệu vương nói: “Phải lắm.” Bèn sai Triệu Thắng nhận đất, báo với Phùng Đình rằng: “Sứ giả tệ quốc, thần là Thắng, nhà vua tệ quốc sai Thắng truyền đạt mệnh lệnh, đem ba thành ấp vạn hộ phong cho Thái thú, đem ba thành ấp nghìn hộ phong cho Huyện lệnh, đời đời đều hưởng tước hầu, quan lại và dân chúng đều được thêm tước ba cấp, quan lại và dân chúng cũng được yên, đều được tặng sáu lượng vàng.” Phùng Đình rơi nước mắt, không gặp sứ giả, nói: “Ta không thể mắc vào ba điều bất nghĩa: Vì chúa giữ đất mà không thể lấy cái chết để giữ đến cùng, đó là điều bất nghĩa thứ nhất; hiến đất cho Tần, không nghe lệnh chúa, đó là điều bất nghĩa thứ hai, bán đất của chúa mà ăn, đó là điều bất nghĩa thứ ba.” Nước Triệu bèn phát binh chiếm lấy Thượng Đảng. Liêm Pha cầm quân đóng ở Trường Bình.

Tháng Bảy, Liêm Pha bị miễn chức rồi Triệu Quát cầm quân thay. Người Tần bao vây Triệu Quát, Triệu Quát đem quân đầu hàng, rốt cuộc hơn bốn mươi vạn [quân Triệu] đều bị chôn sống. Triệu vương hối hận vì không theo kế của Triệu Báo, cho nên gây nên mối họa ở Trường Bình.

Hiếu Thành vương trở về, không chấp nhận yêu cầu của Tần, Tần bao vây Hàm Đan. Vũ Viên lệnh cho Phó Báo, Vương Dung, Tô Xạ thống lĩnh quân Yên trở về đất Yên. Triệu đem Linh Khâu phân phong cho Tướng quốc nước Sở là Xuân Thân quân.

Năm thứ tám, Bình Nguyên quan đến Sở cầu viện. Trở về, Sở đem quân đến cứu, công tử nước Ngụy là Vô Kỵ cũng đến cứu viện, quân Tần đang bao vây Hàm Đan bèn giải vây.

Năm thứ mười, nước Yên tấn công Xương Tráng, tháng Năm hạ được Xương Tráng. Tướng Triệu là Nhạc Thừa, Khánh Xá tấn công quân của Tín Lương nước Tần, phá được. Thái tử chết. Còn Tần tấn công Tây Chu, hạ được. Đồ Phủ Kỳ chạy khỏi nước. Năm thứ mười một, xây thành ở Nguyên Thị, lập huyện Thượng Nguyên. Vũ Dương quân Trịnh An Bình chết, thu hồi đất phong. Năm thứ mười hai, kho cỏ ở Hàm Đan bị hỏa hoạn. Năm thứ mười bốn, Bình Nguyên quân Triệu Thắng chết.

Năm thứ mười lăm, lấy ấp Ủy Văn phong cho Tướng quốc Liêm Pha làm Tín Bình quân. Yên vương lệnh cho Thừa tướng Lật Phúc sang kết ước hòa hiếu với Triệu, dùng năm trăm cân vàng làm tiền chúc rượu Triệu vương, trở về, [Lật Phúc] báo với Yên vương rằng: “Trai tráng nước Triệu đều chết ở trận Trường Bình, con côi của họ chưa lớn, có thể tiến đánh.” Yên vương triệu Xương Quốc quân Nhạc Can* đến hỏi về việc đó. [Nhạc Can] đáp rằng: “Triệu là nước bốn bề đều phải giao chiến với địch, dân quen việc binh, không thể đánh được.” Yên vương hỏi: “Ta lấy đông đánh ít, đem hai chọi một, có được không?” Đáp rằng: “Không được.” Yên vương hỏi: “Thế thì ta lấy năm chọi một, có được không?” Đáp rằng: “Không được.” Yên vương cả giận. Quần thần đều cho là có thể đánh được. Rốt cuộc nước Yên huy động hai cánh quân, hai nghìn chiến xa, Lật Phúc cầm quân tấn công ấp Hạo, Khanh Tần cầm quân tấn công đất Đại. Liêm Pha làm tướng nước Triệu, phá quân Yên, giết Lật Phúc, bắt sống Khanh Tần, Nhạc Can.

Năm thứ mười sáu, Liêm Pha bao vây nước Yên. Phong Nhạc Thừa làm Vũ Tướng quân. Năm thứ mười bảy, quyền Tướng quốc, Đại tướng Vũ Tướng quân tấn công nước Yên, bao vây quốc đô nước Yên. Năm thứ mười tám, Diên Lăng quân thống lĩnh quân đội theo Tướng quốc Tín Bình quân giúp Ngụy tấn công nước Yên. Tần hạ được ba mươi bảy thành ở đất Du Thứ nước Triệu. Năm thứ mười chín, Triệu đổi đất với Yên: đem Long Đoài, Phần Môn, Lâm Nhạc cắt cho Yên, nước Yên đem thành Cát, Vũ Dương, Bình Thư cắt cho Triệu.

Năm thứ hai mươi, Tần vương là Chính mới lên ngôi. Tần hạ được Tấn Dương nước Triệu.

Năm thứ hai mươi mốt, Hiếu Thành vương chết. Liêm Pha làm tướng, tấn công Phồn Dương, chiếm được. Sai Nhạc Thừa thay Liêm Pha, Liêm Pha tấn công Nhạc Thừa, Nhạc Thừa chạy, Liêm Pha trốn sang Ngụy. Con [Hiếu Thành vương] là Yển lên ngôi, đó là Điệu Tương vương.

Điệu Tương vương năm thứ nhất, cử hành lễ lớn [để giao hảo] với Ngụy. Định thông đường Bình Ấp, Trung Mâu, nhưng không thành.

Năm thứ hai, Lý Mục làm tướng, tấn công nước Yên, hạ được Vũ Toại, Phương Thành. Tần triệu Xuân Bình quân, nhân đó giữ lại. Tiết Quân vì Xuân Bình quân nói với Văn Tín hầu* rằng: “Xuân Bình quân được Triệu vương rất sủng ái, nhưng Lang trung lại đố kỵ, cho nên cùng bàn tính với nhau rằng: 'Xuân Bình quân sang Tần, Tần ắt giữ ông ta lại', cho nên cùng tính kế để Xuân Bình quân sang Tần vậy. Nay ngài giữ ông ta lại, đó là tuyệt giao với Triệu mà trúng kế của các Lang trung. Chẳng bằng ngài hãy thả Xuân Bình quân rồi giữ lại huyện Bình Đô*. Lời nói và việc làm của Xuân Bình quân được Triệu vương tin tưởng, Triệu vương ắt cắt nhiều đất đai nước Triệu để chuộc Bình Đô.” Văn Tín hầu nói: “Phải.” Nhân đó thả Xuân Bình quân. Xây thành ở Hàn Cao.

Năm thứ ba, Bàng Huyên làm tướng, tấn công nước Yên, bắt được tướng Yên là Kịch Tân. Năm thứ tư, Bàng Huyên thống lãnh quân tinh nhuệ của Triệu, Sở, Ngụy, Yên, tấn công ấp Tối nước Tần, không hạ được; chuyển sang tấn công Tề, chiếm được Nhiêu An. Năm thứ năm, Phó Để làm tướng, đóng ở Bình Ấp; Khánh Xá chỉ huy quân Đông Dương, Hà Ngoại, giữ cầu trên sông Hoàng Hà. Năm thứ sáu, phân phong cho Trường An quân ấp Nhiêu. Ngụy cắt thành Nghiệp cho Triệu.

Năm thứ chín, Triệu đánh Yên, chiếm thành Ly Dương. Chưa bãi binh thì Tần tấn công thành Nghiệp, hạ được. Điệu Tương vương chết, con là U Mục vương Thiên lên ngôi.

U Mục vương là Thiên năm thứ nhất, xây thành ở Bách Nhân. Năm thứ hai, Tần đánh vào Vũ Thành, Hỗ Triếp cầm quân đến cứu viện, quân thua, chết.

Năm thứ ba, Tần tấn công Xích Lệ và Nghi An, Lý Mục cầm quân giao chiến với quân Tần dưới thành Phì, đẩy lui quân Tần. Phong Lý Mục làm Vũ An quân. Năm thứ tư, Tần đánh Bà Ngô, Lý Mục giao chiến với Tần, đẩy lui được [quân Tần].

Năm thứ năm, đất Đại có động đất lớn, từ Lạc Từ về phía tây, phía bắc đến Bình Âm, tường điện đài nhà cửa hư hoại quá nửa, đất nứt từ đông sang tây rộng một trăm ba mươi bộ. Năm thứ sáu, đói to, dân có lời ca dao rằng: “Người Triệu khóc, người Tần cười. Nếu mà không tin, xem đất mọc cỏ.”

Năm thứ bảy, người Tần đánh Triệu, Đại tướng nước Triệu là Lý Mục, Tướng quân Tư Mã Thượng làm tướng, đánh quân Tần. Lý Mục bị [Triệu vương] giết, Tư Mã Thượng bị miễn chức, Triệu Hốt cùng tướng Tề là Nhan Tụ ra thay thế. Quân Triệu Hốt bị phá, Nhan Tụ trốn mất. Vì thế, Triệu vương Thiên đầu hàng.

Tháng Mười năm thứ tám, Hàm Đan thuộc về Tần.

Thái sử công bàn rằng: Ta nghe Phùng vương tôn nói: “Mẹ của Triệu Dương Thiên là con hát, được Điệu Tương sương sủng ái. Điệu Tương vương phế con đích là Gia rồi lập Thiên [làm Thái tử]. Thiên vốn không có đức hạnh, tin lời gièm pha, cho nên giết tướng giỏi của mình là Lý Mục, dùng Quách Khai.” Há chẳng phải là nói bừa ư! Sau khi Tần bắt Thiên làm tù binh, các đại phu trốn thoát của Triệu cùng lập Gia làm vương, xưng vương ở đất Đại được sáu năm, Tần tiến quân phá được Gia rồi diệt Triệu, lập thành quận.

QUYỂN 44 NGỤY THẾ GIA

Tổ tiên nước Ngụy là hậu duệ của Tất công Cao. Tất công Cao cùng họ với nhà Chu*. Vũ vương thảo phạt vua Trụ, Cao được phân phong ở đất Tất, thế rồi lấy họ Tất. Hậu duệ bị mất đất phong, trở thành dân thường, có người ở Trung nguyên, có người ở nước Di địch. Con cháu có người là Tất Vạn, phụng sự Tấn Hiến công.

Hiến công năm thứ mười sáu, Triệu Túc điều khiển chiến xa, Tất Vạn hộ vệ bên phải, đi đánh nước Hoắc, Cảnh, Ngụy, diệt các nước đó. [Hiến công] đem đất Cảnh phong cho Triệu Túc, đem đất Ngụy phong cho Tất Vạn, đều làm đại phu. Bốc Yển* nói: “Hậu duệ của Tất Vạn nhất định sẽ lớn mạnh. Vạn là số tràn trề, Ngụy là danh lớn vậy. Nhờ thế bắt đầu được thưởng, trời khai mở cho đấy. Thiên tử gọi là triệu dân, chư hầu gọi là vạn dân. Nay mệnh cho danh lớn, để thuận theo số tràn trề, ắt sẽ có dân chúng.” Ban đầu, Tất Vạn bói về việc thờ nước Tấn, được quẻ Truân biến sang quẻ Tỷ. Tân Liệu xem quẻ, nói: “Tốt. Truân thì kiên cố, Tỷ là tiến vào, còn quẻ nào tốt hơn, đời sau ắt sẽ phồn vinh thịnh vượng."

Tất Vạn được phân phong mười một năm thì Tấn Hiến công chết, bốn người con tranh nhau ngôi vị, nước Tấn rối loạn. Còn con cháu Tất Vạn ngày càng lớn mạnh, theo tên của nước được phong, xưng là họ Ngụy. [Tất Vạn] sinh ra Vũ tử. Ngụy Vũ tử đem các con họ Ngụy phụng sự công tử Trùng Nhĩ nước Tấn. Tấn Hiến công năm thứ hai mươi mốt, Vũ tử theo Trùng Nhĩ lưu vong nước ngoài. Năm thứ mười chín trở về, Trùng Nhĩ lên ngôi, đó là Tấn Văn công, rồi lệnh cho Ngụy Vũ tử thừa tập tước phong của họ Ngụy, liệt vào hàng đại phu, trị lý nước Ngụy. [Ngụy Vũ tử] sinh Điệu tử.

Ngụy Điệu tử dời trị sở đến ấp Hoắc. [Ngụy Điệu] tử sinh Ngụy Giáng.

Ngụy Giáng phụng sự Tấn Điệu công. Điệu công năm thứ ba, hội kiến chư hầu. Em của Điệu công là Dương Can dàn quân rối loạn, Ngụy Giáng giết kẻ hầu của Dương Can để hạ nhục. Điệu Công giận nói: “Hội họp chư hầu để được vẻ vang, nay lại hạ nhục em ta!” Định giết Ngụy Giáng. Có người khuyên Điệu công, Điệu công mới thôi. Rốt cuộc giao chính sự cho Ngụy Giáng, sai hòa hiếu với người Nhung, Địch, người Nhung người Địch kết thân và quy phụ. Điệu công năm thứ mười một, Điệu công nói: “Từ khi ta trọng dụng Ngụy Giáng, trong vòng tám năm, chín lần hội họp chư hầu, Nhung, Địch hòa thân, đó là công sức của ông ta vậy.” Ban nhạc cho, từ chối ba lần, rồi sau mới nhận. Dời trị sở đến An Ấp. Ngụy Giáng chết, thụy là Chiêu tử. [Ngụy Giáng] sinh Ngụy Doanh. Doanh sinh Ngụy Hiến tử.

Hiến tử phụng sự Tấn Chiêu công. Sau khi Chiêu công chết, Lục khanh hùng mạnh, tông thất nước Tấn suy yếu.

Tấn Khoảnh công năm thứ mười hai, Hàn Tuyên tử đã già, Ngụy Hiến tử nắm chính sự trong nước. Tông thất nước Tấn là họ Kỳ và họ Dương Thiệt ganh ghét nhau, bị Lục khanh giết, chiếm hết đất phong, lập thành mười huyện, Lục khanh mỗi người đều sai con mình đến làm đại phu ở các huyện đó. Hiến tử cùng Triệu Giản tử*, Trung Hàng Văn tử*, Phạm Hiến tử* đều làm quan khanh ở nước Tấn.

Mười bốn năm sau Khổng tử làm Tướng quốc nước Lỗ. Bốn năm sau, Triệu Giản tử dùng Tấn Dương để làm loạn, rồi cùng Hàn và Ngụy tấn công họ Phạm và họ Trung Hàng. Ngụy Hiến tử sinh Ngụy Xa. Ngụy Xa và Triệu Uởng cùng đánh họ Phạm và họ Trung Hàng.

Cháu nội Ngụy Xa là Ngụy Hoàn tử, cùng Hàn Khang tử và Triệu Tương tử đánh diệt Trí bá, chia nhau đất đai.

Cháu nội Hoàn tử là Văn hầu Đô. Ngụy Văn hầu năm thứ nhất, là năm Tần Linh công thứ nhất. Cùng thời với Hàn Vũ tử, Triệu Hoàn tử, Chu Uy vương.

Năm thứ sáu, xây thành ở Thiếu Lương. Năm thứ mười ba, sai Tử Kích bao vây đất Phồn và đất Bàng, chuyển dân ở đó đi nơi khác. Năm thứ mười sáu, đánh nước Tần, xây thành ở Lâm Tấn và Nguyên Lý.

Năm thứ mười bảy, đánh Trung Sơn, sai Tử Kích đóng giữ ở đó, Triệu Thương Đường làm phụ tá. Tử Kích gặp thầy của Văn hầu là Điền Tử Phương tại Triều Ca, cho xe tránh đường, không xuống bái kiến. Điền Tử Phương không làm theo lễ. Tử Kích nhân đó hỏi rằng: “Người giàu sang có được kiêu ngạo với người khác không? Kẻ nghèo hèn có được kiêu ngạo với người khác không?” Tử Phương đáp: “Cũng có người nghèo hèn mà kiêu ngạo với người khác vậy. Xét lẽ, chư hầu mà kiêu căng với người thì mất nước, đại phu mà kiêu căng với người thì mất gia ấp. Kẻ nghèo hèn, hành vi không phù hợp, lời nói không được tin dùng thì phải bỏ mà sang nước Sở nước Việt, như là cởi chiếc hài vậy, sao có thể giống người giàu sang được!” Tử Kích không hài lòng, rồi đi. [Quân Ngụy] sang phía tây đánh Tần, đến Trịnh rồi rút về, xây thành ở Lạc Âm và Hợp Dương.

Năm thứ hai mươi hai, Ngụy, Triệu, Hàn được liệt vào hàng chư hầu.

Năm thứ hai mươi tư, Tần đánh Ngụy, kéo quân đến Dương Hồ.

Năm thứ hai mươi lăm, Tử Kích sinh Tử Oanh.

Văn hầu thụ giáo kinh điển và lục nghệ từ Tử Hạ*, coi Đoàn Can Mộc* như khách, đi qua cổng làng nhà Đoàn Can Mộc, chưa từng không dựa đòn ngang trước xe [khom mình để tỏ sự cung kính] vậy. Tần từng định đánh Ngụy, có người nói: “Vua Ngụy đối đãi với người hiền theo lễ, người trong nước khen là có lòng nhân, trên dưới hòa hợp, chưa thể tính chuyện đánh được.” Vì thế Văn hầu được chư hầu xưng tụng.

Giao cho Tây Môn Báo giữ thành Nghiệp, nhờ thế vùng Hà Nội được tiếng khen là yên trị.

Ngụy Văn hầu hỏi Lý Khắc rằng: “Tiên sinh từng dạy quả nhân rằng: 'Nhà nghèo thì nghĩ đến vợ hiền, nước loạn thì nghĩ đến tướng giỏi.’ Nay xếp đặt [chức Tướng quốc] không phải Thành thì là Hoàng*, hai người này thế nào?” Lý Khắc đáp: “Thần nghe nói, [người địa vị] thấp hèn không bàn việc của người địa vị cao sang, người quan hệ xa không bàn việc của người thân thích. Thần ngoài cung, không dám tuân mệnh.” Văn hầu nói: “Tiên sinh lâm sự chớ có thoái thác.” Lý Khắc nói: “Vì nhà vua không chú ý quan sát thôi. Ngày thường xem những người họ thân, lúc giàu xem những người họ giao du, lúc hiển đạt xem người nào được họ cất nhắc, lúc cùng quẫn xem những điều họ không làm, lúc nghèo khó xem những thứ gì họ không lấy, xem đủ năm cái đó thì xác định được [ai làm Tướng quốc] rồi, cần gì phải đợi Khắc [nói ra nữa]!” Văn hầu nói: “Xin tiên sinh về phủ, quả nhân đã quyết định chọn ai làm Tướng quốc rồi.” Lý Khắc rảo bước ra ngoài, qua nhà Địch Hoàng. Địch Hoàng hỏi: “Nay nghe nói nhà vua triệu kiến tiên sinh rồi chọn người làm Tướng quốc, rốt cuộc chọn ai?” Lý Khắc đáp: “Ngụy Thành tử làm Tướng quốc.” Địch Hoàng giận biến sắc nói: “Dựa vào những việc tai nghe mắt thấy, tôi nào kém Ngụy Thành tử? Thái thú Tây Hà là do tôi tiến cử. Trong nước, chỗ nhà vua lo là thành Nghiệp, tôi tiến cử Tây Môn Báo. Nhà vua mưu tính định đánh Trung Sơn, tôi tiến cử Nhạc Dương, nhờ đó hạ được Trung Sơn, không chọn được người giữ Trung Sơn, tôi tiến cử tiên sinh. Con của nhà vua không có thầy rèn cặp, tôi tiến cử Khuất hầu Phụ. Tôi nào kém cạnh gì Ngụy Thành tử!” Lý Khắc nói: “Theo lời ngài, ngài tiến cử Khắc này cho vua của ngài, há định kết bè đảng đặng mong làm đại quan ư? Nhà vua hỏi để chọn người làm Tướng quốc, cho 'không phải Thành thì là Hoàng, hai người này thế nào?'. Khắc đáp rằng: 'Vì nhà vua không chú ý quan sát thôi. Ngày thường xem những người họ thân, lúc giàu xem những người họ giao du, lúc hiển đạt xem người nào được họ cất nhắc, lúc cùng quẫn xem những điều họ không làm, lúc nghèo khó xem những thứ gì họ không lấy, xem đủ năm cái đó thì xác định được [ai làm Tướng quốc] rồi, cần gì phải đợi Khắc [nói ra nữa]!' Vì thế nên biết Ngụy Thành tử sẽ làm Tướng quốc. Hơn nữa, ngài sao so được với Ngụy Thành tử? Ngụy Thành tử đem bổng lộc ngàn chung, chín phần cấp cho bên ngoài, chỉ một phần dùng trong nhà, cho nên phía đông có được Bốc tử Hạ, Điện tử Phương, Đoàn Can Mộc. Ba người này đều được nhà vua tôn làm thầy. Năm người do ngài tiến cử, nhà vua đều coi là bề tôi thôi. Ngài sao so được với Ngụy Thành tử?” Địch Hoàng lùi lại vái hai vái nói: “Hoàng là người bỉ lậu, đáp lời thất thố, nguyện suốt đời làm đệ tử của ngài.”

Năm thứ hai mươi sáu, núi Quốc bị lở, chọn dòng Hoàng Hà. Năm thứ ba mươi hai, đánh Trịnh. Xây thành ở Toan Táo. Đánh bại Tần ở thành Chú. Năm thứ ba mươi lăm, Tề đánh chiếm mất Tương Lăng của Ngụy. Năm thứ ba mươi sáu, Tần xâm nhập Âm Tấn của Ngụy.

Năm thứ ba mươi tám, đánh Tần, quân Ngụy bị đánh bại ở Vũ Hạ, [Ngụy] bắt được tướng Tần là Thức. Năm này, Văn hầu chết, Tử Kích lên thay, đó là Vũ hầu.

Ngụy Vũ hầu năm thứ nhất, Triệu Kính hầu mới lên ngôi, công tử Sóc làm loạn, không thắng, chạy sang Ngụy, cùng Ngụy đánh úp Hàm Đan, quân Ngụy thua rồi rút.

Năm thứ hai, xây thành ở An Ấp và Vương Viên.

Năm thứ bảy, đánh Tề, kéo đến Tang Khâu. Năm thứ chín, quân Địch đánh bại quân Ngụy ở bên sông Khoái. Sai Ngô Khởi đánh Tề, tiến đến Linh Khâu. Tề Uy vương mới lên ngôi.

Năm thứ mười một, cùng Hàn và Triệu chia đất Tấn làm ba phần, diệt hậu duệ nước Tấn.

Năm thứ mười ba, Tần Hiến công đặt huyện Lịch Dương. Năm thứ mười lăm, đánh bại quân Triệu ở Bắc Lân.

Năm thứ mười sáu, đánh Sở, chiếm được Lỗ Dương. Vũ hầu chết, Tử Oanh lên thay, đó là Huệ vương.

Huệ vương năm thứ nhất, trước đây, Ngụy Vũ hầu chết, Tử Oanh cùng Công Trọng Hoãn tranh làm Thái tử. Công Tôn Kỳ từ Tống sang Triệu, từ Triệu sang Hàn, nói với Hàn Ý hầu rằng: “Tử Oanh ở Ngụy tranh làm Thái tử với Công Trọng Hoãn, nhà vua có nghe việc ấy chăng? Nay Tử Oanh được Vương Thác [phụ tá], có đất Thượng Đảng, vốn là một nửa nước rồi. Nhân cơ hội này trừ đi, ắt phá được Ngụy, không thể để lỡ.” Ý hầu mừng, bèn cùng Triệu Thành hầu hợp quân để đánh Ngụy, giao chiến ở Trạc Trạch, họ Ngụy đại bại, vua Ngụy bị bao vây. Triệu hầu nói với Hàn hầu rằng: “Giết vua Ngụy, lập Công Trọng Hoãn, cắt đất rồi lui, ta sẽ được lợi.” Hàn hầu nói: “Không được. Giết vua Ngụy, người ta ắt cho là tàn bạo; cắt đất rồi lui, người ta ắt bảo là tham lam. Chẳng bằng chia đôi nước Ngụy. Ngụy bị chia làm hai, không mạnh bằng Tống và Vệ, thì rốt cuộc chúng ta không còn nỗi lo nước Ngụy nữa.” Triệu hầu không nghe. Hàn hầu không vui, ban đêm đem quân của mình rút về. Huệ vương nhờ đó không bị giết, nước không bị chia, do hai nhà [Triệu và Hàn] mưu tính không giống nhau vậy. Nếu theo mưu kế của một nhà thì Ngụy ắt bị chia cắt rồi. Cho nên nói “Nhà vua chết mà không có con đích [kế thừa], nước có thể bị phá vậy”.

Năm thứ hai, Ngụy đánh bại Hàn ở Mã Lăng, đánh bại Triệu ở ấp Hoài. Năm thứ ba, Tề đánh bại Ngụy ở ấp Quán. Năm thứ năm, [Ngụy] cùng Hàn hội kiến ở Trạch Dương. Xây thành ở Vũ Đổ. Bị Tần đánh bại. Năm thứ sáu, đánh chiếm được Nghi Đài của Tống. Năm thứ chín, đánh bại Hàn ở sông Khoái. Giao chiến với Tần ở Thiếu Lương, Tần bắt sống được tướng Ngụy là Công Tôn Tòa, chiếm được thành Bàng. Tần Hiến công chết, con là Hiếu công lên thay.

Năm thứ mười, đánh chiếm Bì Lao của Triệu. Sao chổi xuất hiện. Năm thứ mười hai, sao rơi giữa ban ngày, phát ra tiếng.

Năm thứ mười bốn, hội kiến với Triệu ở ấp Hạo. Năm thứ mười lăm, vua các nước Lỗ, Vệ, Tống, Trịnh vào triều kiến. Năm thứ mười sáu, hội kiến với Tần Hiếu công tại Đỗ Bình. Xâm chiếm Hoàng Trì của Tống, Tống chiếm lại được.

Năm thứ mười bảy, giao chiến với Tần ở Nguyên Lý, Tần chiếm được Thiếu Lương của Ngụy. [Ngụy] bao vây Hàm Đan nước Triệu. Năm thứ mười tám, hạ được Hàm Đan. Triệu xin Tề cứu, Tề sai Điền Kỳ, Tôn Tẫn giải cứu Triệu, đánh bại quân Ngụy Quế Lăng.

Năm thứ mười chín, chư hầu bao vây Tương Lăng nước Ngụy. Xây Trường thành, dựng quan ải ở Cố Dương.

Năm thứ hai mươi, trả lại Hàm Đan cho Triệu, cùng kết minh trên sông Chương Thủy. Năm thứ hai mươi mốt, hội kiến với Tần ấp Đồng. Triệu Thành hầu chết. Năm thứ hai mươi tám, Tề Uy vương chết. Trung Sơn quân làm Tướng quốc nước Ngụy.

Năm thứ ba mươi, Ngụy đánh Triệu, Triệu cấp báo với Tề. Tề Tuyên vương theo kế của Tôn tử, đánh Ngụy để cứu Triệu. Ngụy bèn huy động lực lượng lớn, sai Bàng Quyên chỉ huy, rồi lệnh cho Thái tử Thân làm Thượng tướng quân. Kéo quân qua Ngoại Hoàng, Từ tử ở Ngoại Hoàng nói với Thái tử rằng: “Tôi có thuật trăm đánh trăm thắng.” Thái tử hỏi: “Có thể được nghe chăng?” Khách đáp: “Vốn muốn dâng lên.” Nói tiếp: “Thái tử đích thân thống lãnh quân đội đánh Tề, đại thắng rồi chiếm đất Cử, giàu chẳng qua chỉ có nước Ngụy, sang chẳng qua chỉ làm vương. Nếu đánh không thắng Tề thì muôn đời không có nước Ngụy. Đó là cái thuật trăm đánh trăm thắng của thần vậy.” Thái tử đáp: “Phải, xin nghe theo lời ông mà rút về.” Khách nói: “Dẫu Thái tử muốn về cũng không được. Lời đó là khuyên Thái tử ra sức tiến đánh, muốn cho nhiều người nhân cơ hội lập công. Thái tử dẫu muốn về, e cũng không thể được.” Thái tử nhân đó muốn rút về, người điều khiển chiến xa nói: “Vừa xuất quân mà lại quay về thì xem như thua trận.” Rốt cuộc Thái tử giao chiến với người Tề, thua trận ở Mã Lăng. Tề bắt sống Thái tử Thân, giết Tướng quân Bàng Quyên, đại phá quân Ngụy.

Năm thứ ba mươi mốt, Tần, Triệu và Tề cùng tấn công nước Ngụy, tướng Tần là Thương quân lừa Tướng quân của Ngụy là công tử Ngang rồi đánh úp cướp lấy quân, phá được quân Ngụy. Tần trọng dụng Thương quân, đất phía đông của họ đến sông Hoàng Hà, còn Tề và Triệu nhiều lần phá quân Ngụy, An Ấp [nước Ngụy] lại ở gần Tần, thế là bèn dời đô về Đại Lương. Lấy công tử Hách làm Thái tử.

Năm thứ ba mươi ba, Tần Hiếu công chết, Thương quân trốn khỏi Tần về nước Ngụy, Ngụy giận, không cho vào. Năm thứ ba mươi lăm, hội kiến với Tề Tuyên vương ở phía nam Bình A.

Huệ vương nhiều lần thất bại trong quân sự, cho nên dùng lễ tiết khiêm cung, lễ vật trọng hậu để chiêu mộ người hiền. Trâu Diễn, Thuần Vu Khôn, Mạnh Kha* đều đến Đại Lương. Lương Huệ vương hỏi: “Quả nhân kém cỏi, quân đội ba lần bị bẻ gãy ở bên ngoài, Thái tử bị bắt làm tù binh, Thượng tướng bị chết, đất nước trống không, khiến tông miếu xã tắc của tiên vương phải hổ nhục, quả nhân rất xấu hổ về những việc đó. Cụ không quản ngàn dặm đường xa, nhọc mình hạ cố đến sân đình tệ ấp, có điều gì làm lợi cho nước ta chăng?” Mạnh Kha đáp: “Nhà vua không thể nói về lợi như thế. Xét lẽ, nhà vua muốn lợi thì đại phu cũng muốn lợi, đại phu muốn lợi thì dân chúng cũng muốn lợi, trên dưới tranh lợi thì nước nguy mất. Người làm vua, thi hành nhân nghĩa mà thôi, sao phải nói đến lợi!”*

Năm thứ ba mươi sáu, lại hội kiến với Tề vương ở ấp Quyên. Năm này, Huệ vương chết, con là Tương vương lên thay.

Tương vương năm thứ nhất, hội kiến với chư hầu tại Từ Châu, cùng xưng vương. Truy tôn cha là Huệ vương làm vương.

Năm thứ năm, Tần đánh bại bốn vạn năm nghìn quân của Long Giả nước Ngụy ở Điêu Âm, bao vây ấp Tiêu và Khúc Ốc nước Ngụy. Nước Ngụy cắt đất Hà Tây cho Tần.

Năm thứ sáu, hội kiến với Tần ở ấp Ứng. Tần chiếm được Phần Âm, Bì Thị và ấp Tiêu của Ngụy. Ngụy đánh Sở, đánh bại quân Sở ở Hình Sơn. Năm thứ bảy, Ngụy nhập hết Thượng Quận vào Tần. Tần hạ được ấp Bồ Dương của Ngụy. Năm thứ tám, Tần trả lại ấp Tiêu và Khúc Ốc cho Ngụy.

Năm thứ mười hai, Sở đánh bại quân Ngụy ở Tương Lăng. Đại thần chấp chính của chư hầu hội kiến với Tướng quốc Trương Nghi nước Tần tại Khiết Tang. Năm thứ mười ba, Trương Nghi làm Tướng quốc nước Ngụy. Nước Ngụy có người con gái biến thành con trai. Tần chiếm Khúc Ốc và Bình Chu của Ngụy.

Năm thứ mười sáu, Tương vương chết, con là Ai vương lên thay. Trương Nghi lại về Tần.

Ai vương năm thứ nhất, năm nước cùng đánh Tần*, không thắng rồi rút.

Năm thứ hai, Tề đánh bại Ngụy ở Quan Tân. Năm thứ năm, Tần sai Sư Lý tử đánh chiếm được Khúc Ốc của Ngụy, đuổi Tê thủ* Ngạn Môn. Năm thứ sáu, Tần đến [Ngụy] lập công tử Chính làm Thái tử. Hội kiến với Tần ở Lâm Tấn. Năm thứ bảy, tấn công Tề. Cùng Tần đánh Yên.

Năm thứ tám, đánh Vệ, hạ được hai thành. Vệ quân lo lắng việc đó. Như Nhĩ yết kiến Vệ quân, nói: “Xin khiến Ngụy bãi binh, rồi miễn chức của Thành Lăng quân được chăng?” Vệ quân nói: “Nếu tiên sinh quả có thể làm được, cô xin đời đời đem nước Vệ phụng sự tiên sinh.” Như Nhĩ bái kiến Thành Lăng quân, nói: “Trước đây, Ngụy đánh Triệu, cắt đứt Dương Trường, hạ Yên Dự, ước định phân cắt Triệu, chia Triệu làm hai phần, sở dĩ Triệu chưa diệt vong, vì Ngụy làm chủ hợp tung. Nay Vệ sắp diệt vong, sẽ hướng sang phía tây để phụng sự nước Tần. So với việc nhờ Tần để giải cứu Vệ, chẳng bằng Ngụy giải cứu cho Vệ, Vệ ắt mãi mãi cảm kích ân đức của Ngụy.” Thành Lăng quân nói: “Phải.” Như Nhĩ yết kiến Ngụy vương, nói: “Thần từng bái kiến vua Vệ. Vệ vốn là chi riêng của vương thất nhà Chu, tuy xưng nước nhỏ nhưng nhiều vật báu. Nay Vệ nguy nan cận kề mà không chịu đưa ra của báu, vì trong lòng họ cho là đánh Vệ hay giải cứu Vệ đều không phải do đại vương làm chủ, cho nên của báu dẫu có đem ra cũng nhất định không dâng cho đại vương. Thần trộm tính là, trước hãy giải cứu Vệ thì sau ắt nhận được của báu của Vệ vậy.” Như Nhĩ ra khỏi cung, Thành Lăng quân vào cung, đem lời Như Nhĩ nói với Ngụy vương. Ngụy vương nghe lời Như Nhĩ, bèn bãi binh, bãi miễn Thành Long quân, suốt đời không gặp lại nữa.

Năm thứ chín, [Ngụy] hội kiến với Tần vương ở Lâm Tấn. Trương Nghi, Ngụy Chương đều trở về Ngụy. Tướng quốc nước Ngụy là Điền Nhu chết, nước Sở e ngại Trương Nghi, Tê thủ, Tiết công*. Tướng quốc nước Sở là Chiêu Ngư bảo Tô Đại rằng: “Điền Nhu chết, ta sợ Trương Nghi, Tê thủ, Tiết công có một người sẽ làm Tướng quốc nước Ngụy.” Đại nói: “Vậy muốn ai làm Tướng quốc thì có lợi cho ngài?” Chiêu Ngư đáp: “Tôi muốn Thái tử đích thân làm Tướng quốc.” Đại nói: “Xin vì ngài mà lên phía bắc, nhất định khiến Thái tử làm Tướng quốc.” Chiêu Ngư hỏi: “Làm thế nào?” Đáp rằng: “[Nếu] ngài là Lương Vương, Đại xin thuyết phục ngài.” Chiêu Ngư hỏi: “Thuyết phục thế nào?" Đáp rằng: “[Sẽ nói]: Đại cũng từ Sở tới, Chiêu Ngư rất lo, nói: 'Điền Nhu chết, ta sợ Trương Nghi, Tê thủ, Tiết công có một người sẽ làm Tướng quốc nước Ngụy.' Đại nói: 'Lương vương là bậc minh chúa hiền đức, nhất định không cho Trương Nghi làm Tướng quốc. Trương Nghi làm Tướng quốc ắt giúp Tần mà không giúp Ngụy. Tê thủ làm Tướng quốc ắt giúp Hàn mà không giúp Ngụy. Tiết công làm Tướng quốc ắt giúp Tề mà không giúp Ngụy. Lương vương là bậc minh chúa hiền đức, nhất định thấy chỗ bất lợi đó vậy.' Lương vương hỏi: 'Vậy thì quả nhân chọn ai là Tướng quốc?' Đại đáp: 'Chẳng ai bằng Thái tử làm Tướng quốc. Thái tử đích thân làm Tướng quốc, ba người kia đều cho là Thái tử không thể làm Tướng quốc mãi, đều ra sức để đất nước họ phụng sự Ngụy, muốn nhờ đó có được ấn tín Thừa tướng vậy. Nhờ sự hùng cường của Ngụy, rồi lại được ba nước vạn cỗ xe phụ giúp, Ngụy ắt được yên. Cho nên nói chẳng ai bằng Thái tử làm Tướng quốc'.” Bèn lên phía bắc yết kiến Lương vương, đem những lời ấy nói với Lương vương. Thái tử quả nhiên làm Tướng quốc nước Ngụy.

Năm thứ mười, Trương Nghi chết. Năm thứ mười một, hội kiến với Tần Vũ vương ở ấp Ứng. Năm thứ mười hai, Thái tử sang triều kiến Tần vương. Tần kéo đến đánh Bì Thị nước Ngụy, chưa hạ được thì giải vây. Năm thứ mười bốn, Tần sai người đưa Vũ Vương hậu về [Ngụy]. Năm thứ mười sáu, Tần hạ được Bồ Bản, Dương Tấn và Phong Lăng nước Ngụy. Năm thứ mười bảy, hội kiến với Tần ở Lâm Tấn. Tần trả lại Bồ Bản cho Ngụy. Năm thứ mười tám, cùng Tần đánh Sở. Năm thứ hai mươi mốt, cùng Tề, Hàn đánh bại quân Tần ở Hàm Cốc.

Năm thứ hai mươi ba, Tần lại trả Hà Ngoại cùng Phong Lăng cho Ngụy để giảng hòa. Ai vương chết, con là Chiêu vương lên thay.

Chiêu vương năm thứ nhất, Tần hạ được Tương Thành nước Ngụy. Năm thứ hai, giao chiến với Tần, quân Ngụy bất lợi. Năm thứ ba, giúp Hàn đánh Tần, tướng Tần là Bạch Khởi đánh bại hai mươi tư vạn quân Ngụy ở Y Khuyết. Năm thứ sáu, Ngụy cắt bốn trăm dặm vuông đất ở Hà Đông cho Tần. Mang Mão nhờ gian dối nên được trọng dụng. Năm thứ bảy, Tần hạ được sáu mươi mốt thành lớn nhỏ của Ngụy. Năm thứ tám, Tần Chiêu vương xưng là Tây đế, Tề Mẫn vương xưng là Đông đế, được hơn tháng, đều bỏ đế hiệu, xưng vương như trước. Năm thứ chín, Tần hạ các thành Tân Viên, Khúc Dương của Ngụy.

Năm thứ mười, Tề diệt Tống, Tống vương chết ở ấp Ôn nước Ngụy. Năm thứ mười hai, cùng Tần, Triệu, Hàn, Yên đánh Tề, đánh bại quân Tề ở phía tây ấp Tế, Mẫn vương chạy khỏi nước. Riêng quân Yên tiến vào Lâm Truy. Hội kiến với Tần vương ở Tây Chu.

Năm thứ mười ba, Tần hạ được An Thành nước Ngụy. Quân Tần kéo đến Đại Lương, rồi rút. Năm thứ mười tám, Tần hạ thành Dĩnh, Sở vương dời đô đến đất Trần.

Năm thứ mười chín, Chiêu vương chết, con là An Ly vương lên thay.

An Ly vương năm thứ nhất, Tần hạ được hai thành của Ngụy. Năm thứ hai, lại hạ được hai thành của Ngụy, kéo quân đến dưới thành Đại Lương, quân Hàn đến cứu, cắt ấp Ôn cho Tần để cầu hòa. Năm thứ ba, Tần hạ được bốn thành của Ngụy, chém bốn vạn thủ cấp. Năm thứ tư, Tần đánh phá Ngụy cùng Hàn và Triệu, giết mười lăm vạn người, đuổi tướng Ngụy là Mang Mão phải bỏ chạy. Tướng Ngụy là Đoàn Can tử đề nghị cắt Nam Dương cho Tần để giảng hòa. Tô Đại nói với Ngụy vương rằng: “Người muốn được ấn tín là Đoàn Can tử, kẻ muốn được đất là Tần. Nay đại vương khiến kẻ muốn được đất khống chế ấn tín, khiến kẻ muốn được ấn tín khống chế đất đai, đất Ngụy chưa hết thì chưa chịu thôi. Hơn nữa, đem đất thờ Tần, cũng giống ôm củi đi cứu hỏa, củi chưa hết thì lửa chưa chịu tắt.” Ngụy vương nói: “Cái đó hẳn rồi. Thế nhưng, việc đã bắt đầu thi hành, không thể sửa được.” Đại đáp: “Riêng đại vương không thấy nguyên nhân người chơi trò bác hý coi trọng hình chim kiêu [trên quân cờ]*, tiện thì ăn quân, không tiện thì thôi. Nay đại vương nói việc đã bắt đầu thi hành, không thể sửa được, sao đại vương dùng trí lại không bằng [người chơi đánh bạc] dùng hình chim kiêu vậy?”

Năm thứ chín, Tần hạ được ấp Hoài của Ngụy. Năm thứ mười, Thái tử nước Tần làm con tin ở nước ngoài chết ở Ngụy. Năm thứ mười một, Tần hạ Thê Khâu của Ngụy.

Tần Chiêu vương hỏi tả hữu rằng: “Hiện nay Hàn và Ngụy có mạnh hơn so với trước đây không?” Đáp rằng: “Không mạnh bằng trước đây.” Tần vương hỏi: “Hiện nay Như Nhĩ và Ngụy Tề so với Mạnh Thường và Mang Mão, ai giỏi hơn?” Đáp rằng: “Không bằng [Mạnh Thường và Mang Mão].” Tần vương nói: “Dựa vào sự hiền năng của Mạnh Thường, Mang Mão, thống lãnh Hàn và Ngụy hùng mạnh để tấn công Tần, còn không làm gì được quả nhân. Nay dựa vào những kẻ kém cỏi như Như Nhĩ và Ngụy Tề thống lãnh quân đội của Hàn và Ngụy suy yếu để tấn công Tần, chúng không làm được gì quả nhân lại càng rõ.” Tả hữu đều nói: “Đúng quá.” Trung Kỳ dựa đàn đáp rằng: “Đại vương tính việc thiên hạ sai rồi. Khi Lục khanh nắm quyền nước Tấn, Trí bá mạnh nhất, diệt họ Phạm và họ Trung Hàng, lại thống lãnh quân Hàn và Ngụy bao vây Triệu Tương tử ở Tấn Dương, khơi nước Tấn Thủy để nhấn chìm thành Tấn Dương, chỉ chỗ nào trong thành cao ba bản mới không bị lụt. Trí bá chỉ huy quân khơi dòng, Ngụy Hoàn tử điều khiển chiến xa, Hàn Khang tử làm Tham thừa. Trí bá nói: 'Ban đầu ta không biết nước sông có thể diệt nước người, nay mới biết điều đó.' Phần Thủy có thể nhấn chìm An Ấp, Giáng Thủy có thể xối vào Bình Dương. Ngụy Hoàn tử hích tay Hàn Khang tử, Hàn Khang tử giẫm chân Ngụy Hoàn tử, hích tay giẫm chân làm ám hiệu trên xe mà đất của Trí bá bị chia, thân chết nước mất, bị thiên hạ chê cười. Nay quân Tần tuy hùng mạnh, cũng không thể hơn Trí bá; Hàn và Ngụy dẫu yếu, vẫn giỏi hơn kẻ dưới thành Tấn Dương kia. Lúc họ đang giẫm chân hích tay, xin đại vương chớ coi thường!” Thế là Tần vương sợ.

Tề và Sở hẹn nhau rồi cùng tấn công Ngụy, Ngụy sai người cầu cứu nước Tần, sứ giả liên tục được phái đi, mà quân cứu viện của Tần không đến. Nước Ngụy có người tên là Đường Thư, đã hơn chín mươi tuổi, nói với Ngụy vương rằng: “Lão thần xin sang tây du thuyết Tần vương, khiến họ đem quân đến trước khi thần về.” Ngụy vương vái hai vái, bèn đóng xe phái đi. Đường Thư đến, vào yết kiến Tần vương. Tần vương nói: “Cụ tuổi cao mắt mờ lại từ xa đến đây, vất vả quá! Xét lẽ, nước Ngụy đến cầu cứu ta nhiều lần, quả nhân biết sự nguy cấp của Ngụy rồi.” Đường Thư đáp rằng: “Đại vương đã biết sự nguy cấp của Ngụy vậy mà không phát binh cứu viện, thần trộm cho bề tôi dâng kế sách này là kẻ bất tài. Ngụy là nước vạn cỗ xe, nhưng sở dĩ quay mặt về tây thờ Tần, xưng là phên giậu phía đông, nhận mũ đai, xuân thu cung hiến lễ phẩm, vì cho rằng sự hùng cường của Tần đủ để liên kết. Nay quân Tề và Sở hợp nhau ở ngoài thành nước Ngụy mà quân cứu viện của Tần không xuất phát, lại còn cho là chưa nguy cấp. Giả sử quá cấp bách thì Ngụy đã cắt đất rồi hợp tung, đại vương còn cứu gì nữa? Nhất định phải đợi Ngụy nguy cấp mới cứu, đó là để mất Ngụy phên giậu phía đông mà làm mạnh cho hai nước địch Tề, Sở, vậy thì đại vương được lợi gì?" Thế là Tần Chiêu vương vội phát binh cứu viện Ngụy. Nước Ngụy lại được yên.

Nước Triệu sai người nói với Ngụy vương rằng: “Hãy giết Phạm Tòa cho tôi, tôi xin hiến bảy mươi dặm đất.” Ngụy vương nói: “Được.” Sai quan lại bắt Phạm Tòa, bao vây nhưng chưa giết. Tòa nhân đó lên mái nhà, ngồi trên nóc, nói với sứ giả rằng: “Việc giết Tòa để trao đổi, chẳng bằng để Tòa sống mà trao đổi. Nếu Tòa chết rồi mà Triệu không cắt đất cho nhà vua thì nhà vua phải làm sao? Cho nên chẳng bằng trước tiên định việc cắt đất rồi sau hãy giết Tòa.” Ngụy vương nói: “Phải.” Tòa nhân đó dâng thư lên Tín Lăng quân rằng: “Tòa vốn là Tướng quốc bị miễn chức của Ngụy, nước Triệu dùng đất để giết Tòa mà Ngụy vương nghe theo, nếu Tần hùng mạnh cũng muốn theo cách đó với Triệu thì ngài làm thế nào?” Tín Lăng quân nói với Ngụy vương, rồi Ngụy vương thả Phạm Tòa.

Ngụy vương vì được Tần cứu viện nên muốn thân với Tần rồi đánh Hàn để lấy lại đất cũ. Vô Kỵ nói với Ngụy vương rằng:

“Tần và Nhung, Địch phong tục giống nhau, có dạ hùm sói, tham lam hám lợi, không thủ tín, không biết lễ nghĩa đức hạnh. Nếu có lợi thì chẳng màng anh em thân thích, như cầm thú vậy, đó là điều thiên hạ đều biết, không hề có sự thi ơn tích đức. Cho nên mẹ là Thái hậu vì lo buồn mà chết; cậu là Nhương hầu, công lao không ai lớn bằng, rốt cuộc bị xua đuổi; hai người em vô tội đều bị tước mất nước phong. Tần đối với thân thích còn thế, huống chi với nước cừu thù? Nay đại vương với Tần cùng đánh Hàn thì càng tiến gần đến tai họa nước Tần, thần rất nghi hoặc việc đó. Đại vương không biết đó là không sáng suốt, quần thần không ai tâu trình đó là bất trung.

Nay nước Hàn cậy một người phụ nữ phụng sự một vị chúa thơ trẻ, trong có đại loạn, ngoài giao chiến với quân binh Tần, Ngụy hùng mạnh, đại vương cho là không bị diệt ư? Nước Hàn diệt vong, Tần có đất Trịnh, gần với Đại Lương, đại vương cho là sẽ được yên ư? Đại vương muốn có đất cũ, nay trông cậy vào sự thân thiết với Tần hùng mạnh, đại vương cho là có lợi chăng?

Tần không phải nước ưa bình an vô sự, sau khi Hàn diệt vong ắt sẽ lại gây chuyện, gây chuyện ắt phải nhắm vào chỗ dễ dàng và có lợi, nhắm vào chỗ dễ dàng và có lợi nhất định không đánh Sở và Triệu. Tại sao thế? Xét lẽ, vượt núi băng sông Hà, cắt đứt Thượng Đảng nước Hàn rồi tấn công Triệu hùng mạnh, đó là giẫm vào vết xe thất bại Yên Dự, nhất định Tần không làm thế. Nếu theo đường Hà Nội, quay lưng vào thành Nghiệp và Triều Ca, chặn dòng sông Chương sông Phủ, cùng quân Triệu khơi nước vào ngoại thành Hàm Đan, đó là họa của Trí bá, Tần cũng không dám. Đánh Sở, theo đường Thiệp Cốc, đi ba nghìn dặm, rồi tấn công cửa ải Manh Ách, đường đi quá xa, chỗ đánh quá khó, Tần cũng không làm đâu. Nếu theo đường Hà Ngoại, quay lưng vào Đại Lương, bên phải có Thượng Sái, Thiệu Lăng, khơi nước sông vào ngoài thành Trần để giao chiến với Sở, Tần cũng không dám. Cho nên nói Tần nhất định không đánh Sở và Triệu, lại cũng không tấn công Vệ và Tề.

Xét lẽ, sau khi nước Hàn diệt vong, ngày xuất quân, ngoài Ngụy thì không đánh vào đâu khác. Tần vốn có ấp Hoài, ấp Mao, Hình Khâu, xây thành ở Quỷ Tân để áp sát Hà Nội, ấp Cung và ấp Cấp ở Hà Nội ắt nguy; có đất Trịnh, được Viên Ung, khơi nước Huỳnh Trạch nhấn chìm Đại Lương, Đại Lương ắt bị diệt vong. Sứ thần của đại vương sai đi mắc sai lầm, nói xấu An Lăng thị với vua Tần, Tần muốn giết An Lăng thị lâu rồi. Diệp Dương và Côn Dương nước Tần đều gần Vũ Dương, nghe sứ giả nói xấu An Lăng thị, sẽ nghe theo rồi diệt An Lăng thị, vòng qua phía bắc Vũ Dương, từ phía đông áp sát ấp Hứa, Nam Quốc của Ngụy ắt nguy, nước Ngụy không nguy hại ư?

Xét lẽ, giận Hàn, không thích An Lăng thị là phải; không lo Tần, không tiếc Nam Quốc là sai vậy. Một ngày kia, Tần ở khu vực nước Tấn tại Hà Tây, cách Đại Lương nghìn dặm, có Hoàng Hà và núi cao ngăn trở, có nước Chu và nước Hàn ở giữa. Từ khi dụng binh ở Lâm Hướng đến nay, Tần bảy lần đánh Ngụy, năm lần vào trong Phố Điền của Ngụy, thành ấp biên cương đều bị đánh hạ, Văn Đài bị đổ, Thùy Đô bị thiêu, cây rừng bị đốn, hươu nai chết hết, còn đất nước liên tục bị bao vây. Lại ruổi dài lên phía bắc Đại Lương, phía đông đến ngoài ấp Đào thành Vệ, phía bắc lên đất Giám ở Đông Bình. Đất đai bị mất vì Tần có núi nam núi bắc, Hà Ngoại, Hà Nội, mấy chục huyện lớn, mấy trăm đô ấp lớn. Tần bèn ở đất Tấn tại Hà Tây, cách Đại Lương nghìn dặm mà tai hại đến như thế đấy. Huống chi để Tần diệt Hàn, có đất Trịnh, không bị Hoàng Hà và núi cao ngáng trở, không còn bị ngăn cách bởi nước Chu nước Hàn, cách Đại Lương trăm dặm, họa ắt từ đó mà ra.

Ngày nọ, hợp tung bất thành, Sở và Ngụy nghi ngờ nhau còn Hàn thì không được tham gia. Nay Hàn ba năm bị chiến tranh, Tần muốn Hàn phải khuất phục rồi giảng hòa, Hàn biết làm thế sẽ diệt vong nên không nghe, gửi con tin sang Triệu, đề nghị vì thiên hạ chư hầu liên kết lại, Sở và Triệu ắt tập hợp quân binh, đều biết ham muốn của Tần là vô cùng, không thôn tính hết các nước trong thiên hạ rồi khiến bốn bể thành bề tôi, nhất định không thôi. Vì thế thần xin đem việc hợp tung để nói với đại vương, đại vương hãy kíp tiếp nhận minh ước của Sở và Triệu, rồi tiếp nhận con tin của Hàn để bảo tồn Hàn, đòi lại đất cũ đã mất, Hàn nhất định sẽ dốc sức. Như thế sĩ dân không phải vất vả mà lấy lại được đất cũ, công lao lớn hơn nhiều việc cùng Tần đánh Hàn, mà lại không chịu cái họa ở gần Tần hùng mạnh.

Xét lẽ, bảo tồn Hàn, giữ yên Ngụy mà được lợi cho thiên hạ, đó cũng chính là thiên thời của đại vương. Khai thông đường Thượng Đảng của Hàn đến ấp Cung ấp Ninh, khiến có đường ra An Thành, ra vào phải nộp thuế, thế là Ngụy dùng Thượng Đảng của Hàn để làm vật bảo đảm. Nay những thuế khóa đó cũng đủ để làm giàu cho nước. Hàn ắt cảm ơn đức của Ngụy, yêu Ngụy, trọng Ngụy, nể sợ Ngụy, Hàn nhất định không dám phản Ngụy, như thế Hàn chính là huyện của Ngụy vậy. Ngụy được Hàn, coi đó như huyện của mình, thì Vệ, Đại Lương, Hà Ngoại ắt được yên ổn. Nay không bảo tồn Hàn thì Đông Chu, Tây Chu và An Lăng ắt nguy; Sở và Triệu bị đại phá, Vệ và Tề rất sợ hãi, không lâu nữa thiên hạ sẽ hướng về tây mà rong ruổi vào chầu Tần rồi xưng thần.”

Năm thứ hai mươi, Tần bao vây Hàm Đan, Tín Lăng quân Vô Kỵ lừa đoạt quân của Tướng quân Tấn Bỉ để giải cứu Triệu, Triệu được bảo toàn. Vô Kỵ nhân đó ở lại Triệu. Năm thứ hai mươi sáu, Tần Chiêu vương chết.

Năm thứ ba mươi, Vô Kỵ trở về Ngụy, thống lĩnh quân năm nước tấn công Tần, đánh bại quân Tần ở Hà Ngoại, đuổi Mông Ngao chạy. Thái tử nước Ngụy là Tăng làm con tin ở Tần, Tần giận, định bỏ tù Thái tử Tăng. Có người vì Tăng nói với Tần vương rằng: “Công Tôn Hỷ từng nói với Tướng quốc nước Ngụy rằng 'Xin kíp đem quân Ngụy đánh Tần, Tần vương giận, ắt bỏ tù Tăng. Ngụy vương cũng sẽ giận, tấn công Tần, Tần ắt làm thương hại đến Thái tử.' Nay đại vương bỏ tù Tăng, là trúng kế của Hỷ rồi. Cho nên chẳng bằng tôn quý Tăng rồi liên kết với Ngụy, để khiến Tề và Hàn nghi hoặc.” Tần bèn thôi không bỏ tù Tăng.

Năm thứ ba mươi mốt, Tần vương là chính mới lên ngôi.

Năm thứ ba mươi tư, An Ly vương chết, Thái tử Tăng lên thay, đó là Cảnh Mẫn vương. Tín Lăng quân Vô Kỵ chết.

Cảnh Mẫn vương năm thứ nhất, Tần hạ được hai mươi thành của Ngụy, lập làm Đông Quận của Tần. Năm thứ hai, Tần hạ được Triều Ca của Ngụy. Nước Vệ dời đến Dã Vương. Năm thứ ba, Tần hạ được ấp Cấp của Ngụy. Năm thứ năm, Tần hạ được ấp Viên, Bồ Dương, ấp Diễn của Ngụy. Năm thứ mười lăm, Cảnh Mẫn vương chết, con là Ngụy vương Giả lên thay.

Ngụy vương Giả năm thứ nhất, Thái tử nước Yên là Đan sai Kinh Kha hành thích Tần vương, Tần vương phát giác việc đó.

Năm thứ ba, quân Tần khơi nước trút vào Đại Lương, bắt sống Ngụy vương Giả, rồi diệt nước Ngụy, lập thành quận huyện.

Thái sử công bàn rằng: Ta đến gò Đại Lương xưa, người ở gò ấy nói: “Tần đánh phá Đại Lương, dẫn nước Hà Câu cho xối vào Đại Lương, ba tháng thì thành lở, Ngụy vương xin hàng, bèn diệt nước Ngụy.” Người bàn luận đều nói vì Ngụy không dùng Tín Lăng quân, khiến nước suy yếu đến nỗi bị diệt vong, ta không cho là thế. Trời đang lệnh cho Tần bình định thiên hạ, sự nghiệp chưa thành, Ngụy dẫu được sự phò giúp của A hành*, cũng có ích gì?

QUYỂN 45 HÀN THẾ GIA

Tiên tổ nước Hàn cùng họ với nhà Chu, họ Cơ. Con cháu đời sau phụng sự nước Tấn, được phong ở Hàn Nguyên, gọi là Hàn Vũ tử. Sau Vũ tử ba đời có Hàn Quyết, theo tên của đất phong nên lấy họ Hàn.

Vào năm Tấn Cảnh công thứ ba, Tư khấu nước Tấn là Đồ Ngạn Giả sắp làm loạn, giết nghịch tặc sát hại Tấn Linh công là Triệu Thuẫn. Sau khi Triệu Thuẫn chết, [Giả] định giết con Triệu Thuẫn là Triệu Sóc. Hàn Quyết ngăn Giả, Giả không nghe. Quyết báo cho Triệu Sóc bảo trốn đi. Sóc nói: “Nếu ngài chắc chắn không để họ Triệu tuyệt đường tế tự, tôi chết cũng không hận.” Hàn Quyết đồng ý với Sóc. Đến khi Giả giết họ Triệu, Quyết thác bệnh không ra ngoài. Trình Anh và Công Tôn Chử Cữu che giấu con côi họ Triệu là Triệu Vũ, Quyết biết việc đó.

Năm [Tấn] Cảnh công thứ mười một, Quyết cùng Khích Khắc đem quân lính gồm tám trăm chiến xa tấn công nước Tề, đánh bại Tề Khoảnh công ở thành An, bắt được Phùng Sửu Phủ. Thế rồi nước Tấn lập ra Lục khanh, Hàn Quyết ở địa vị nhất khanh, hiệu là Hiến tử.

Tấn Cảnh công năm thứ mười bảy, [Cảnh công] ốm, xem bói, [lời bói cho là] Đại Nghiệp không được thỏa ý nên tác quái. Hàn Quyết tán dương công lao của Triệu Thành Quý, từ rày về sau không có người tế tự, muốn dùng những lời ấy để khiến Cảnh công cảm động. Cảnh công hỏi rằng: “Hậu duệ còn không?” Thế là Quyết bèn nói việc của Triệu Vũ, rồi [Cảnh công] khôi phục lại ruộng ấp phong cũ của họ Triệu, nối lại việc tế tự của họ Triệu.

Tấn Điệu công năm thứ bảy, Hàn Hiến tử tuổi cao. Hiến tử chết, con là Tuyên tử lên thay. Tuyên tử dời đến ở đất Châu.

Tấn Bình công năm thứ mười bốn, Quý Trát nước Ngô đi sứ sang nước Tấn, nói: “Chính sự nước Tấn rốt cuộc rơi vào tay họ Hàn, Ngụy và Triệu.” Tấn Khoảnh công năm thứ mười hai, Hàn Tuyên tử cùng họ Triệu và Ngụy chia nhau mười huyện của họ Kỳ và họ Dương Thiệt. Tấn Định công năm thứ mười lăm, Tuyên tử cùng Triệu Giản tử đánh chiếm đất của họ Phạm và họ Trung Hàng. Tuyên tử chết, con là Trinh tử lên thay. Trinh tử chuyển đến ở Bình Dương.

Trinh tử chết, con là Giản tử lên thay. Giản tử chết, con là Trang tử lên thay. Trang tử chết, con là Khang tử lên thay. Khang tử và Triệu Tương tử, Ngụy Hoàn tử cùng đánh bại Trí bá, chia nhau đất đai của Trí bá, đất càng lớn thêm, lớn hơn cả nước chư hầu.

Khang tử chết, con là Vũ tử lên thay. Vũ tử năm thứ hai, đánh Trịnh, giết vua nước Trịnh là U công. Năm thứ mười sáu, Vũ tử chết, con là Cảnh hầu lên thay.

Cảnh hầu là Kiền năm thứ nhất, đánh Trịnh, chiếm được Ung Khâu. Năm thứ hai, Trịnh đánh bại quân Hàn ở Phụ Thử.

Năm thứ sáu, [Hàn] cùng Triệu, Ngụy đều được liệt vào hàng chư hầu.

Năm thứ chín, Trịnh bao vây Dương Địch nước Hàn. Cảnh hầu chết, con là Liệt hầu Thủ lên thay.

Liệt hầu năm thứ ba, Niếp Chính* giết Tướng quốc nước Hàn là Hiệp Lũy. Năm thứ chín, Tần đánh Nghi Dương nước Hàn, chiếm được sáu ấp. Năm thứ mười ba, Liệt hầu chết, con là Văn hầu lên thay. Năm này, Ngụy Văn hầu chết.

Hàn Văn hầu năm thứ hai, đánh nước Trịnh, chiếm được Dương Thành. Đánh nước Tống, kéo đến Bành Thành, bắt được vua Tống. Năm thứ bảy, đánh nước Tề, kéo đến Tang Khâu. Trịnh phản lại Tấn. Năm thứ chín, đánh Tề, kéo quân đến Linh Khâu. Năm thứ mười, Văn hầu chết, con là Ai hầu lên thay.

Ai hầu năm thứ nhất, cùng Triệu, Ngụy phân chia nước Tấn. Năm thứ hai, diệt Trịnh, nhân đó dời đô đến đất Trịnh.

Năm thứ sáu, Hàn Nghiêm giết vua nước mình là Ai hầu, rồi con [Ai hầu] là Ý hầu lên ngôi.

Ý hầu năm thứ hai, quân Ngụy đánh bại quân Hàn ở Mã Lăng. Năm thứ năm, hội kiến với Ngụy Huệ vương ở Trạch Dương. Năm thứ chín, quân Ngụy đánh bại quân Hàn ở ấp Khoái. Năm thứ mười hai, Ý hầu chết, con là Chiêu hầu lên thay.

Chiêu hầu năm thứ nhất, quân Tần đánh bại quân Hàn ở Tây Sơn. Năm thứ hai, Tống chiếm Hoàng Trì của Hàn. Ngụy chiếm ấp Chu. Năm thứ sáu, đánh Đông Chu, chiếm được Lăng Quán, Hình Khâu.

Năm thứ tám, Thân Bất Hại làm Tướng quốc nước Hàn, nghiên cứu thuật [cai trị], thi hành đạo [trị quốc], trong nước nhờ đó được yên trị, chư hầu không đến xâm phạm.

Năm thứ mười, Hàn Cơ giết vua nước mình là Điệu công. Năm thứ mười một, Chiêu hầu sang nước Tần. Năm thứ hai mươi hai, Thân Bất Hại chết. Năm thứ hai mươi tư, Tần tiến sang đánh hạ Nghi Dương của Hàn.

Năm thứ hai mươi lăm, hạn hán, [nước Hàn] làm cổng thành cao lớn. Khuất Nghi Cữu* nói: “Chiêu hầu không ra khỏi cổng này. Tại sao? Vì không hợp thời. Cái ta gọi là thời, không phải là thời giờ, con người ta vốn có lúc lợi, lúc bất lợi. Chiêu hầu từng có lúc lợi, nhưng không làm cổng cao. Năm ngoái Tần hạ được Nghi Dương, năm nay hạn hán, Chiêu hầu không nhân lúc này mà cứu giúp dân chúng trong cơn nguy cấp, mà lại càng xa xỉ, đó gọi là “Thời suy mà làm việc xa xỉ.” Năm thứ hai mươi sáu, cổng thành cao lớn làm xong, Chiêu hầu chết, quả đúng là không ra khỏi cổng này. Con là Tuyên Huệ vương lên thay.

Tuyên Huệ vương năm thứ năm, Trương Nghi làm Tướng quốc nước Tần. Năm thứ tám, Ngụy đánh bại tướng Hàn là Hàn Cử. Năm thứ mười một, Hàn quân đổi xưng hiệu thành “vương”. Hội kiến với Triệu ở Khu Thử. Năm thứ mười bốn, Tần đánh bại quân Hàn ở ấp Yên.

Năm thứ mười sáu, Tần đánh bại quân Hàn ở Tu Ngư, bắt sống tướng Hàn là Sưu và Thân Sai ở Trạc Trạch. Họ Hàn nguy cấp, Công Trọng nói với Hàn vương rằng: “Không thể trông cậy vào nước đồng minh. Nay Tần muốn đánh Sở từ lâu, chẳng bằng đại vương thông qua Trương Nghi để giảng hòa với Tần, hối lộ Tần một đô ấp lớn, chuẩn bị đủ binh giáp, cùng Tần xuống phía nam đánh Sở, đó là kế dùng một đổi lấy hai vậy.” Hàn vương nói: “Hay.” Bèn dặn Công Trọng lên đường cẩn trọng, chuẩn bị sang phía tây cầu hòa với Tần. Sở vương nghe tin đó cả sợ, triệu Trần Chẩn đến báo việc đó. Trần Chẩn nói: “Tần muốn đánh Sở lâu rồi, nay lại được một đô ấp lớn của Hàn, Hàn còn chuẩn bị binh giáp đầy đủ, Tần và Hàn hợp quân để tấn công Sở, đó là điều Tần cầu đảo để mong được vậy. Nay đã đạt được, Sở ắt bị tấn công. Đại vương nghe thần, cảnh giới bốn phía biên cương, dấy binh nói là cứu Hàn, sai chiến xa đi đầy đường, phái bề tôi thân tín đi sứ, cho họ nhiều xe cộ, mang nhiều lễ vật quý, khiến Hàn tin là đại vương sẽ đi cứu mình. Nếu Hàn không nghe theo Sở, Hàn cũng nhất định cảm ơn đức của đại vương, quyết không chịu đem quân dàn hàng kéo đến, vậy thì Tần và Hàn sẽ bất hòa, quân dẫu kéo đến, Sở cũng không nguy hiểm gì lắm. Nếu có thể khiến Hàn nghe theo ta mà cắt đứt hòa hảo với Tần, Tần ắt cả giận, sẽ rất oán Hàn. Hàn phía nam kết giao với Sở, nhất định xem nhẹ Tần; xem nhẹ Tần thì khi ứng tiếp với Tần ắt bất kính: Đó là nhân [mâu thuẫn của] quân Tần và Hàn mà tránh được nỗi lo của Sở vậy.” Sở vương nói: “Hay.” Bèn cảnh giới bốn phía biên giới, dấy binh phao tin là đi cứu Hàn. Lệnh chiến xa đi đầy đường, phái sứ thần ra đi, cho họ nhiều xe cộ, mang nhiều lễ vật quý. [Sứ thần nước Sở] nói với Hàn vương rằng: “Bản quốc tuy nhỏ, nhưng đã phát động hết lực lượng. Xin đại quốc cứ thỏa ý giao chiến với Tần, bản quốc sẽ đem Sở liều chết vì Hàn.” Hàn vương nghe nói vậy cả mừng, bèn ngừng thi hành kế của Công Trọng. Công Trọng nói: “Không được. Xét lẽ, Tần đem binh lực thực để tấn công ta, Sở dùng danh nghĩa suông để cứu ta vậy. Đại vương dựa vào danh nghĩa suông của Sở, mà khinh suất tuyệt giao với kẻ địch hùng mạnh là Tần, đại vương ắt bị thiên hạ cười nhạo. Hơn nữa, Sở và Hàn không phải nước anh em, lại không từng có hẹn trước để cùng mưu đánh Tần. Đã hình thành thế đánh Hàn, nhân đó Sở phát binh nói là cứu Hàn, đó ắt là mưu của Trần Chẩn. Vả lại đại vương đã sai người báo với Tần, nay không đi, đó là lừa dối Tần. Một khi coi khinh Tần mạnh mà tin mưu thần nước Sở, e rằng đại vương ắt phải hối hận vì việc đó.” Hàn vương không nghe, liền tuyệt giao với Tần. Tần nhân đó cả giận, tăng cường binh lực đánh Hàn, đại chiến, quân cứu viện của Sở không đến Hàn. Năm thứ mười chín, [Tần] đại phá Ngạn Môn nước Hàn. Thái tử Thương phải sang làm con tin ở Tần để cầu hòa.

Năm thứ hai mươi mốt, cùng Tần đánh Sở, đánh bại tướng Sở là Khuất Cái, chém tám vạn thủ cấp ở Đan Dương. Năm này, Tuyên Huệ vương chết, Thái tử Thương lên ngôi, đó là Tương vương.

Tương vương năm thứ tư, hội kiến với Tần Vũ vương ở Lâm Tấn. Mùa thu năm này, Tần sai Cam Mậu tấn công Nghi Dương nước Hàn. Năm thứ năm, Tần hạ được Nghi Dương, chém sáu vạn thủ cấp. Tần Vũ vương chết. Năm thứ sáu, Tần trả lại Vũ Toại cho Hàn. Năm thứ chín, Tần lại chiếm Vũ Toại. Năm thứ mười, Thái tử Anh triều kiến Tần vương rồi về. Năm thứ mười một, Tần đánh Hàn, chiếm ấp thương. Cùng Tần đánh Sở, đánh bại tướng Sở là Đường Muội.

Năm thứ mười hai, Thái tử Anh chết. Công tử Cữu, công tử Kỷ Sắt tranh làm Thái tử. Bấy giờ Kỷ Sắt làm con tin ở nước Sở. Tô Đại bảo Hàn Cữu rằng: “Kỷ Sắt lưu vong ở Sở, Sở vương rất muốn đưa ở Kỷ Sắt về nước. Nay hơn mười vạn quân Sở ở ngoài Phương Thành, sao ông không nói Sở vương xây dựng đô thành vạn nhà ở cạnh Ung Thị, nước Hàn nhất định dấy binh đến cứu Ung Thị, ông ắt làm tướng. Ông nhân đó đem quân Hàn và Sở hộ vệ rồi đưa Kỷ Sắt về nước, Kỷ Sắt ắt nghe theo ông, nhất định lấy đất Sở, Hàn phân phong cho ông vậy.” Hàn Cữu theo kế đó.

Sở bao vây Ung Thị, Hàn cầu cứu Tần. Quân Tần chưa xuất phát, sai Công Tôn Muội sang Hàn. Công Trọng hỏi [Công Tôn Muội]: “Ngài cho là Tần có cứu viện Hàn không?” Đáp rằng: “Tần vương nói 'Xin theo đường Nam Trịnh, Lam Điền xuất binh hướng về Sở để đợi ngài', e là không thể hợp mưu với nhau được.” Công Trọng hỏi: “Ngài cho là thực thế chăng?” Đáp rằng: “Tần Vương nhất định theo kế quen thuộc của Trương Nghi. Sở Uy vương đánh Đại Lương, Trương Nghi nói với Tần vương rằng: 'Cùng Sở đánh Ngụy, Ngụy bị đè bẹp thì sang Sở; Hàn vốn là nước đồng minh của Sở, vậy thì Tần sẽ bị cô lập. Chẳng bằng xuất binh đến đó, Ngụy đại chiến với Sở, và Tần chiếm lấy phía ngoài Tây Hà rồi về.' Tình hình hiện nay, Tần đánh tiếng là liên kết với Hàn, kỳ thực lại ngầm hữu hảo với Sở. Ngài đợi Tần đến, ắt sẽ khinh suất giao chiến với Sở. Sở ngầm biết Tần không giúp Hàn, nhất định dễ dàng chống chọi với ngài. Ngài đánh thắng Sở, Tần liền cùng ngài giong xe sang Sở, đến tận Tam Xuyên rồi về. Ngài không đánh thắng Sở, Sở chặn Tam Xuyên rồi giữ ở đó, ngài không thể cứu được [Ung Thị]. Trộm lo thay cho ngài. Tư Mã Canh ba lần trở lại Dĩnh đô, Cam Mậu cùng Chiêu Ngư gặp nhau ở Thương Ư, họ nói Chiêu Ngư muốn được ấn tín làm quan của Tần, kỳ thực đều có ước hẹn riêng.” Công Trọng sợ, nói: “Thế thì phải làm thế nào?” Đáp: “Ngài nhất định phải huy động khả năng của Hàn trước, sau mới trông cậy ở Tần, trước hết ở tự bản thân, sau mới đến [kế sách của] Trương Nghi. Chẳng bằng ngài hãy kíp đem Hàn liên kết với Tề và Sở, Tề và Sở ắt giao phó đất nước cho ngài. Kẻ mà ngài ghét là Trương Nghi, trên thực tế không thể không chú ý đến Tần được.” Thế là Sở giải vây Ung Thị.

Tô Đại lại nói với em trai Thái hậu nước Tần là Mị Nhung rằng: “Công Thúc Bá Anh sợ Tần và Sở đưa Kỷ Sắt về nước, sao ngài không vì Hàn đòi con tin từ Sở? Sở vương nghe theo thả con tin về Hàn, thì Công Thúc Bá Anh biết Tần và Sở không có vấn đề gì về chuyện của Kỷ Sắt, nhất định sẽ đem Hàn liên kết với Tần và Sở. Tần và Sở dùng Hàn để khiến Ngụy khốn quẫn, Ngụy sẽ không dám liên kết với Tề, vậy Tề sẽ bị cô lập. Ngài lại vì Tần đòi con tin từ Sở, Sở không nghe thì kết oán với Hàn. Hàn dựa vào Tề và Ngụy để bao vây Sở, Sở nhất định coi trọng ngài. Ngài dựa vào sự quan trọng của Tần và Sở để tích đức với Hàn, thì Công Thúc Bá Anh ắt đem đất nước để phụng sự ngài.” Thế là rốt cuộc Kỷ Sắt không được về Hàn. Hàn lập Cữu làm Thái tử. Tề vương và Ngụy vương đến nước Hàn.

Năm thứ mười bốn, cùng Tề vương và Ngụy vương đánh Tần, kéo đến Hàm Cốc rồi đóng quân lại đó. Năm thứ mười sáu, Tần trả cho Hàn vùng Hà Ngoại cho tới Vũ Toại. Tương vương chết, Thái tử Cữu lên ngôi, đó là Hy vương.

Hy vương năm thứ ba, sai Công Tôn Hỷ thống lãnh quân nhà Chu và quân nước Ngụy tấn công Tần. Tần đánh bại hai mươi tư vạn quân Hàn, bắt sống Hỷ và Y Khuyết. Năm thứ năm, Tần hạ được ấp Uyển nước Hàn. Năm thứ sáu, trả lại hai trăm dặm đất ở Vũ Toại cho Tần. Năm thứ mười, Tần đánh bại quân Hàn ở Hạ Sơn. Năm thứ mười hai, cùng Tần Chiêu vương hội kiến ở Tây Chu rồi giúp Tần đánh Tề. Tề thua, Tề Mẫn vương chạy khỏi nước. Năm thứ mười bốn, cùng Tần hội kiến ở giữa Đông Chu và Tây Chu. Năm thứ hai mươi mốt, sai Bạo Quyên đi cứu Ngụy, bị Tần đánh bại, Quyên chạy đến Khai Phong.

Năm thứ hai mươi ba, Triệu và Ngụy tấn công Hoa Dương nước Hàn. Hàn cấp báo với Tần, Tần không cứu viện. Tướng quốc nước Hàn nói với Trần Phệ rằng: “Việc cấp bách, dầu ngài đang ốm cũng xin lên đường thâu đêm để sang Tần.” Trần Phệ yết kiến Nhương hầu. Nhương hầu hỏi: “Ông đến đây phải chăng có việc cấp bách?” Trần Phệ đáp: “Chưa cấp bách lắm.” Nhương hầu giận nói: “Thế ông có phải là sứ giả của nhà vua không? Sứ giả qua lại liên tục, báo tin nước mình rất nguy cấp, ông đến lại nói là chưa nguy cấp, là cớ làm sao?” Trần Phệ đáp: “Nước Hàn mà nguy cấp thì sẽ thay đổi rồi theo nước khác, là vì chưa nguy cấp, cho nên lại đến đây vậy.” Nhương hầu nói: “Ông không cần yết kiến đại vương đâu, xin phát binh ngay để cứu Hàn.” Tám ngày sau quân cứu viện đến nơi, đánh bại quân Triệu và Ngụy ở dưới thành Hoa Dương. Năm này, Hy vương chết, con là Hoàn Huệ vương lên ngôi.

Hoàn Huệ vương năm thứ nhất, đánh nước Yên. Năm thứ chín, Tần hạ được ấp Hình của Hàn, rồi xây thành bên cạnh sông Phần. Năm thứ mười, Tần đánh Thái Hàng của Hàn, Quận thú Thượng Đảng nước Hàn đem quận Thượng Đảng đầu hàng Triệu. Năm thứ mười bốn, Tần hạ được Thượng Đảng nước Triệu, giết hơn bốn mươi vạn quân lính của Mã Phục tử tại Trường Bình. Năm thứ mười bảy, Tần hạ được Dương Thành và Phụ Thử của Hàn. Năm thứ hai mươi hai, Tần Chiêu vương chết. Năm thứ hai mươi tư, Tần hạ được Thành Cao và Huỳnh Dương của Hàn. Năm thứ hai mươi sáu, Tần hạ được toàn bộ Thượng Đảng của Hàn. Năm thứ hai mươi chín, Tần hạ được mười ba thành của Hàn.

Năm thứ ba mươi tư, Hoàn Huệ vương chết, con là Hàn vương An lên thay.

Hàn vương An năm thứ năm, Tần đánh Hàn, Hàn nguy cấp, sai Hàn Phi đi sứ sang nước Tần, Tần giữ Phi lại, nhân đó giết Phi.

Năm thứ chín, Tần bắt Hàn vương An làm tù binh, chiếm hết đất đai, lập thành quận Dĩnh Xuyên. Nước Hàn diệt vong.

Thái sử công bàn rằng: Hàn Quyết khiến Tấn Cảnh công cảm động rồi con côi họ Triệu là Triệu Vũ được tiếp nối tông tộc họ Triệu, nhờ đó hoàn thành nghĩa cử của Trình Anh và Công Tôn Vô Cữu, đó là âm đức của thiên hạ vậy. Công lao của họ Hàn đối với nước Tấn chưa thấy có gì thực lớn. Nhưng cùng Triệu và Ngụy trước sau làm chư hầu hơn mười đời, cũng phải lẽ chăng!

QUYỂN 46 ĐIỀN KÍNH TRỌNG HOÀN THẾ GIA

Trần Hoàn là con của Trần Lệ công Đà. Khi Hoàn sinh, Thái sử nhà Chu qua nước Trần, Trần Lệ công đề nghị xem bói cho Hoàn, bói được quẻ Quán biến sang quẻ Bĩ: “Quẻ này xem xét sự rạng rỡ của đất nước, tốt trong việc làm tân khách của nhà vua. Theo quẻ bói thì đứa nhỏ này sẽ có nước Trần chăng? Không ở nước Trần mà ở nước khác chăng? Không phải ở bản thân đứa trẻ này mà là ở con cháu đời sau. Nếu ở nước khác, ắt là nước họ Khương. Họ Khương, là hậu duệ của quan Tứ nhạc [đời Đế Nghiêu]. Vật không thể có hai cái cùng lớn, nước Trần suy, con cháu đứa trẻ này sẽ hưng khởi chăng?”

Lệ công là con út của Trần Văn công, mẹ là người con gái nước Sái. Văn công chết, anh của Lệ công là Bão lên ngôi, đó là Hoàn công. Hoàn công với Trần Đà là anh em khác mẹ. Đến khi Hoàn công ốm, người nước Sái vì Đà nên đã giết Hoàn công Bão cùng Thái tử Miễn rồi lập Đà lên ngôi, đó là Lệ công. Sau khi Lệ công lên ngôi, lấy vợ người nước Sái. Người vợ nước Sái thông dâm với người nước Sái, nhiều lần về nước, Lệ công cũng nhiều lần sang nước Sái. Con út của Hoàn công là Lâm oán Lệ công giết cha và anh mình, bèn bảo người nước Sái dụ Lệ công [sang Sái] rồi giết chết. Lâm tự lập làm vua, đó là Trang công. Cho nên Trần Hoàn không được lập, làm đại phu ở nước Trần. Lễ công bị giết vì ra khỏi nước để dâm loạn, cho nên sách Xuân thu viết “Người nước Sái giết Trần Đà”*, [là nhằm] quy tội cho Trần Đà vậy.

Trang công chết, lập em là Chử Cữu, đó là Tuyên công. Tuyên công năm thứ hai mươi mốt, giết Thái tử Ngự Khấu. Ngự Khấu và Hoàn vốn yêu quý nhau, [Hoàn] sợ họa vào thân, cho nên vội chạy sang Tề. Tề Hoàn công định sai làm quan khanh, Hoàn từ tạ rằng: “Kẻ bề tôi lữ khách may mà không phải gánh vác nặng nề, là nhờ ơn huệ của nhà vua, không dám đảm nhận địa vị cao quý.” Hoàn công sai làm chức Công chính. Tề Ý Trọng muốn gả con gái cho Hoàn, bói quẻ, lời quẻ nói: “Quẻ này là phượng hoàng cùng bay, tiếng hót họa lảnh lót. Là hậu duệ của Hữu Quy, trưởng thành ở nước họ Khương. Năm đời thì thịnh vượng, được liệt vào hàng Chính khanh. Sau tám đời, địa vị to lớn không ai sánh bằng.” Rốt cuộc gả con cho Hoàn. Khi Hoàn chạy sang Tề, Tề Hoàn công lên ngôi được mười bốn năm rồi.

Hoàn chết, thụy là Kính Trọng. Trọng sinh ra Trĩ Mạnh Di. Kính Trọng sang nước Tề, đổi họ Trần thành họ Điền.

Điền Trĩ Mạnh Di sinh ra Mẫn Mạnh Trang, Điền Mẫn Mạnh Trang sinh Văn tử Tu Vô. Điền Văn tử phụng sự Tề Trang công.

Đại phu nước Tấn là Loan Sính làm loạn ở Tấn, rồi chạy sang Tề, Tề Trang công dùng hậu lễ khoản đãi như khách. Yến Anh cùng Điền Văn tử can gián, Trang công không nghe.

Văn tử chết, [Văn tử] sinh được Hoàn tử Vô Vũ. Điền Hoàn tử Vô Vũ có khí lực, phụng sự Tề Trang công, rất được sủng ái.

Vô Vũ chết, [Vô Vũ] sinh được Vũ tử Khai và Hy tử Khất. Điền Hy tử Khất phụng sự Tề Cảnh công, làm quan đại phu, thu thuế khóa của dân thì dùng đấu nhỏ, khi cấp lương cho dân thì dùng đấu lớn, ngầm thi ơn đức với dân, nhưng Cảnh công không ngăn cấm. Do đó họ Điền được lòng dân chúng nước Tề, tông tộc ngày càng mạnh, dân nhớ ơn họ Điền. Yến tử [Anh] nhiều lần can gián Cảnh công, Cảnh công không nghe. Thế rồi Yến tử đi sứ sang nước Tấn, cùng Thúc Hướng nói chuyện riêng rằng: “Chính sự nước Tề rốt cuộc sẽ về tay họ Điền thôi.”

Sau khi Yến Anh chết, họ Phạm và họ Trung Hàng làm phản nước Tấn. Tấn đánh họ Phạm và họ Trung Hàng rất ráo riết, họ Phạm và họ Trung Hàng xin thóc nước Tề. Điền Khất định làm loạn, gây dựng bè đảng ở nước chư hầu, bèn khuyên Cảnh công rằng: “Họ Phạm và họ Trung Hàng nhiều lần có ơn đức với nước Tề, Tề không thể không cứu.” Tề sai Điền Khất cứu họ Phạm và họ Trung Hàng rồi vận chuyển thóc sang cho.

Thái tử của Cảnh Công chết, hậu cung có cung tần được sủng ái là Nhuế tử, sinh con là Thư. Khi Cảnh công ốm, ra lệnh cho Tướng quốc Quốc Huệ tử cùng Cao Chiêu tử đưa con là Thư lên làm Thái tử. Cảnh công chết đi, hai Tướng quốc Cao và Quốc lập Thư, đó là Yến Nhụ tử. Nhưng Điền Khất không hài lòng, muốn lập con khác của Cảnh công là Dương Sinh. Dương Sinh vốn thích Điền Khất. Yến Nhụ tử lên ngôi, Dương Sinh chạy sang nước Lỗ. Điền Khất vờ phụng sự Cao Chiêu tử và Quốc Huệ tử, mỗi khi vào triều đều thay vị trí của Tham thừa, nói rằng: “Ban đầu các đại phu không muốn lập Nhụ tử. Sau khi Nhụ tử lên ngôi, nhà vua phong các ngài làm Tướng quốc, các đại phu đều tự thấy nguy hiểm, âm mưu làm loạn.” Lại lừa các đại phu rằng: “Cao Chiêu tử thật đáng sợ, khi ông ta chưa ra tay thì hãy ra tay trước đi.” Các đại phu nghe theo. Điền Khất, Bão Mục cùng các đại phu phát binh tiến vào cung thất, tấn công Cao Chiêu tử. Chiêu tử nghe tin, bèn cùng Quốc Huệ tử đến cứu nhà vua. Quân của nhà vua thua. Quân Điền Khất truy đuổi Quốc Huệ tử, Huệ tử chạy sang nước Cử, quân Điền Khất bèn quay lại giết Cao Chiêu tử. Yến Ngữ* chạy sang nước Lỗ.

Điền Khất sai người sang Lỗ đón Dương Sinh. Dương Sinh về đến Tề, ẩn trốn ở nhà Điền Khất. [Điền Khất] mời các đại phu đến, nói rằng: “Mẹ Thường này có cá, đậu để dâng tế, xin mời [các đại phu] đến uống rượu.” [Các đại phu] đến uống rượu ở nhà họ Điền. Điền Khất cho Dương Sinh vào trong túi, đặt ở giữa mọi người. Mở túi, cho Dương Sinh ra, nói: “Đây chính là Tề quân vậy.” Các đại phu đều phục xuống bái kiến. Định lập minh ước đưa Dương Sinh lên ngôi, Điền Khất nói dối rằng: “Tôi với Bão Mục bàn mưu cùng lập Dương Sinh rồi.” Bão Mục giận nói: “Các đại phu quên di mệnh của Cảnh công rồi ư?” Các đại phu muốn hối lỗi, Dương Sinh bèn dập đầu nói: “Đáng lập thì lập, không đáng lập thì thôi.” Bão Mục sợ họa vào mình, bèn nói: “Đều là con của Cảnh công, sao lại không được?” Rồi lập Dương Sinh tại nhà của Điền Khất, đó là Điệu công. Bèn phái người đày Yến Nhụ tử ra ấp Thai, rồi giết Nhụ tử Thư. Sau khi Điệu công lên ngôi, Điền Khất làm Tướng quốc, chuyên quyền chính sự nước Tề.

Năm thứ tư, Điền Khất chết, con là Thường lên thay, đó là Điền Thành tử.

Bão Mục có hiềm khích với Tề Điệu công, giết Điệu công. Người Tề cùng lập con Điệu công là Nhâm lên thay, đó là Giản công. Điền Thường Thành tử cùng Giám Chỉ đều làm Tả hữu Tướng quốc, phò tá Giản công. Điền Thường trong lòng muốn hại Giám Chỉ, [song vì] Giám Chỉ được Giản công sủng ái, cân nhắc thấy không thể trừ khử được. Thế là Điền Thường lại thi hành chính sự theo lối của Ly tử, dùng đấu lớn cho vay, dùng đấu nhỏ thu về. Người Tề hát về Điền Thường rằng: “Bà lão hái rau khỉ*, mang về Điền Thành tử” Đại phu nước Tề vào chầu, Ngự Uởng can Giản công rằng: “Điền Khất và Giám Chỉ không thể cùng dùng, xin nhà vua hãy chọn lựa.”* Tề quân không nghe.

Tử Ngã là người trong tông tộc Giám Chỉ, thường có hiềm khích với họ Điền. Bà con xa của họ Điền là Điền Báo phụng sự Tử Ngã, được sủng ái. Tử Ngã nói: “Ta muốn diệt hết dòng đích họ Điền, cho Báo thay giữ tông tộc họ Điền.” Báo nói: “Tôi với họ Điền là nhánh xa rồi.” Không nghe. Thế rồi Báo nói với họ Điền rằng: “Tử Ngã muốn diệt họ Điền, họ Điền không ra tay trước, sẽ gặp tai họa.” Tử Ngã ở trong cung vua, anh em Điền Thường đi bốn xe vào cung vua, muốn giết Tử Ngã. Tử Ngã đóng cổng. Giản Công cùng cung tần đang uống rượu ở Đàn Đài, định đánh Điền Thường. Thái sử Tử Dư nói: “Điền Thường không dám làm loạn, chỉ định trừ hại thôi.” Giản công bèn thôi. Điền Thường ra khỏi cung, nghe nói Giản công giận, sợ bị giết, định chạy khỏi nước. Điền tử Hành nói: “Ngờ vực, đó là giặc của công việc vậy.” Thế là Điền Thường tấn công Tử Ngã. Tử Ngã thống lãnh lực lượng của mình tấn công họ Điền, không thắng nổi, chạy khỏi nước. Bè đảng họ Điền đuổi giết Tử Ngã cùng Giám Chỉ.

Giản công chạy khỏi nước, bè đảng họ Điền đuổi theo bắt được Giản công tại Thư Châu. Giản công nói: “Sớm nghe lời của Ngự Ưởng thì không gặp phải nạn này.” Bè đảng họ Điền sợ Giản công về lại ngôi vị sẽ giết mình, bèn giết Giản công. Giản công ở ngôi được bốn năm thì bị giết. Thế rồi Điền Thường lập em của Giản công là Ngao lên thay, đó là Bình công. Bình công lên ngôi, Điền Thường làm Tướng quốc.

Sau khi Điền Thường giết Giản công, sợ các nước chư hầu cùng giết mình, bèn trả hết các đất đã chiếm của Lỗ và Vệ, phía tây hòa ước với Tấn, Hàn, Ngụy, Triệu; phía nam thông sứ với Ngô và Việt, kiến lập công đức, thi hành ban thưởng, thân với trăm họ, nhờ đó nước Tề ổn định trở lại.

Điền Thường nói với Tề Bình công rằng: “Thi ơn đức là điều người ta mong muốn, nhà vua hãy làm điều đó; giáng hình phạt là điều người ta căm ghét, thần xin làm việc đó.” Thi hành được năm năm, chính sự nước Tề đều rơi vào tay Điền Thường. Thế rồi Điền Thường giết hết các họ Bão, Yến, Giám Chỉ cùng những nhà có thế lực lớn mạnh trong tông thất, rồi cắt nước Tề từ An Bình sang phía đông đến Lang Da, tự lập làm ấp phong của mình. Ấp phong của Điền Thường lớn hơn thực ấp của Bình công.

Điền Thường bèn chọn con gái nước Tề cao từ bảy thước trở lên sung vào hậu cung, hậu cung có đến hàng trăm cung nữ, rồi cho tân khách, xá nhân* ra vào hậu cung, không bị cấm đoán. Đến khi Điền Thường chết, có tới hơn bảy mươi người con trai.

Điền Thường chết, con là Tương tử Bàn lên thay, làm Tướng quốc nước Tề. Điền Thường thụy là Thành tử.

Sau khi Điền Tương tử làm Tướng quốc cho Tề Tuyên công, Tam Tấn giết Trí bá, chia nhau đất đai. Tương tử cho anh em và người trong tông tộc đều làm đại phu các đô ấp trong nước Tề, thông số với Tam Tấn, muốn có cả nước Tề.

Tương tử chết đi, con là Trang tử Bạch lên thay. Điền Trang tử làm Tướng quốc cho Tề Tuyên công. Tuyên công năm thứ bốn mươi ba, đánh Tấn, phá hủy Hoàng Thành, bao vây Dương Hồ. Năm sau, đánh nước Lỗ, thành Cát và An Lăng. Năm sau, chiếm được một thành của nước Lỗ.

Trang tử chết, con là Thái công Hòa lên thay. Điền Thái công làm Tướng quốc cho Tề Tuyên công. Tuyên công năm thứ bốn mươi tám, chiếm ấp Thành của nước Lỗ. Năm sau, Tuyên công cùng người Trịnh hội kiến ở Tây Thành. Đánh nước Vệ, chiếm được Quán Khâu. Tuyên công đến năm thứ năm mươi mốt thì chết, Điền Hội từ Lẫm Khâu làm phản.

Tuyên công chết, con là Khang công Thắc lên thay. Thắc lên ngôi được mười bốn năm, đắm chìm trong tửu sắc, không nghe chính sự. Thái công bèn đày Khang công ra vùng biển, cho một tòa thành làm thực ấp, để phụng thờ việc tế tự tổ tiên. Năm sau, Lỗ đánh bại Tề ở Bình Lục.

Năm thứ ba, Thái công cùng Ngụy Văn hầu hội kiến ở Trạc Trạch, xin làm chư hầu. Ngụy Văn hầu bèn sai sứ nói với thiên tử nhà Chu cùng chư hầu, đề nghị lập Tướng quốc nước Tề là Điền Hòa làm chư hầu. Thiên tử nhà Chu đồng ý. Khang công năm thứ mười chín, Điền Hòa được lập làm Tề hầu, liệt vào tông thất nhà Chu, bắt đầu ghi là năm khởi đầu.

Tề hầu Thái công Hòa ở ngôi được hai năm, Hòa chết, con là Hoàn công Ngọ lên thay. Hoàn công Ngọ năm thứ năm, Tần và Ngụy tấn công Hàn, Hàn cầu cứu nước Tề. Tề Hoàn công triệu đại thần đến bàn rằng: “Cứu viện sớm hay cứu viện muộn thì tốt?” Trâu Kỳ nói: “Chẳng bằng không cứu.” Đoàn Can Bằng nói: “Không cứu, Hàn sẽ bị đè bẹp rồi sáp nhập vào Ngụy, chẳng bằng hãy cứu Hàn.” Điền Thần Tư nói: “Mưu kế của các ngài sai rồi! Tần và Ngụy đánh Hàn thì Sở và Triệu nhất định cứu viện, đó là trời ban nước Yên cho Tề vậy.” Hoàn công nói: “Phải.” Bèn ngầm báo sứ giả nước Hàn là [Tề] sẽ sai quân ứng cứu. Hàn đinh ninh rằng sẽ được Tề cứu viện, nhân đó giao chiến với Tần và Ngụy. Sở và Triệu nghe tin, quả nhiên dấy binh cứu viện nước Hàn. Tề nhân đó khởi binh đánh úp nước Yên, chiếm được Tang Khâu.

Năm thứ sáu, cứu viện nước Vệ. Hoàn công chết, con là Uy vương Nhân Tề lên ngôi. Năm này, Tề Khang công chết, không có người thừa tự, ấp phong đều bị sáp nhập vào họ Điền.

Tề Uy vương năm thứ nhất, Tam Tấn nhân Tề có tang kéo quân tấn công vào Linh Khâu của Tề. Năm thứ ba, Tam Tấn sau khi diệt nước Tấn liền phân chia đất đai của Tấn. Năm thứ sáu, Lỗ đánh Tề, tiến vào Dương Quan. Tấn đánh Tề, kéo đến Bác Lăng. Năm thứ bảy, Vệ đánh Tề, chiếm được Tiết Lăng. Năm thứ chín, Triệu đánh Tề, chiếm được ấp Quyên.

Uy vương từ lúc mới lên ngôi đến nay, không trị lý quốc gia, giao chính sự cho các khanh đại phu, trong vòng chín năm, chư hầu cùng thảo phạt Tề, người trong nước không được yên. Thế là Uy vương triều đại phu ở Tức Mặc đến nói rằng: “Từ khi ông ra ở Tức Mặc, lời hủy báng ông được truyền đến hằng ngày. Nhưng ta sai người đến xem xét Tức Mặc, thấy ruộng đồng được khai khẩn mở mang, dân chúng sung túc, quan lại không có việc tồn đọng, phía đông nhờ thế được yên. Như thế là ông không phụng sự các đại thần tả hữu của ta để cầu được tiếng tốt vậy.” Phong cho đại phu Tức Mặc vạn nhà. Triệu đại phu ấp A đến nói: “Từ khi ông đi giữ ấp A, ngày ngày được nghe tiếng tốt. Nhưng sai sứ đến xem xét ấp A, thấy ruộng đồng không được khai khẩn mở mang, dân chúng nghèo khổ. Ngày trước, Triệu tấn công ấp Quyên, ông không thể ứng cứu. Vệ chiếm được Tiết Lăng, ông cũng không hay biết. Đó là ông dùng lễ vật trọng hậu nhằm luồn lót cho các đại thần tả hữu của ta để được tiếng tốt vậy.” Hôm đó, nấu chết đại phu ấp A, các đại thần tả hữu từng khen ngợi đại phu ấp A cũng bị nấu hết. Rồi dấy binh sang phía tây đánh nước Triệu và nước Vệ, đánh bại quân Ngụy ở Trạc Trạch rồi bao vây Huệ vương. Huệ vương xin hiến ấp Quan để hòa giải, người Triệu trở lại Trường thành cho Tề. Thế là nước Tề rúng sợ, người người không dám che đậy việc sai, đều dốc hết lòng trung thành. Nước Tề cực thịnh trị. Chư hầu nghe tin, không nước nào dám đem quân đánh Tề trong hơn hai mươi năm.

Trâu Kỵ tử nhờ giỏi đánh đàn nên được yết kiến Uy vương, Uy vương yêu quý rồi cho ở ngôi nhà bên phải. Không lâu sau, Uy vương đánh đàn, Trâu Kỵ tử đẩy cửa vào nói: “Đánh đàn giỏi thay!” Uy vương bỗng không vui, buông đàn cầm kiếm nói: “Phu tử mới chỉ thấy dáng vẻ, còn chưa suy xét kỹ càng, sao biết là giỏi?” Trâu Kỳ tử đáp: “Xét lẽ, dây lớn tiếng đục mà ôn hòa, tượng trưng cho nhà vua; dây nhỏ âm cao, rõ ràng mà trong trẻo, tượng trưng cho Tướng quốc; kìm dây thật sâu, buông dây nhàn nhã, tượng trưng cho chính lệnh; các thanh âm vang lên hài hòa, dây lớn dây nhỏ hỗ trợ nhau, tiếng vọng trở lại mà không xung đột, tượng trưng cho bốn mùa. Thần qua đó biết là đàn giỏi.” Uy vương nói: “Khéo nói về âm nhạc.” Trâu Kỵ tử thưa: “Đâu chỉ nói về âm nhạc, phàm trị lý quốc gia đến vỗ yên chúng dân đều ở trong đó.” Uy vương lại chợt không vui nói: “Nếu nói về chuẩn tắc của ngũ âm, tin là không ai bằng được phu tử. Còn việc cai trị đất nước, vỗ yên chúng dân sao lại cho là nằm ở chỗ tơ đàn ấy?” Trâu Kỵ tử đáp: “Xét lẽ, dây lớn tiếng đục mà ôn hòa, tượng trưng cho nhà vua; dây nhỏ âm cao, rõ ràng mà trong trẻo, tượng trưng cho Tướng quốc; kìm dây thật sâu, buông dây nhàn nhã, tượng trưng cho chính lệnh; các thanh âm vang lên hài hòa, dây lớn dây nhỏ hỗ trợ cho nhau, tiếng vọng trở lại mà không xung đột, tượng trưng cho bốn mùa. Xét lẽ, trở lại mà không rối loạn, dùng cách đó cai trị thì thịnh vượng, liền mạch mà thông suốt, dùng để bảo tồn nước nguy vong, cho nên nói tiếng đàn điều hòa thì thiên hạ yên trị. Việc cai trị quốc gia và vỗ yên chúng dân, không việc gì không giống như ngũ âm vậy.” Uy vương khen: “Hay.”

Trâu Kỵ tử bái kiến Uy vương, ba tháng sau được nhận ấn tín Tướng quốc. Thuần Vu Khôn bái kiến Trâu Kỵ tử, nói: “Giỏi du thuyết thay! Khôn này có ý ngu muội, xin được giãi bày trước ngài.” Trâu Kỵ tử nói: “Kính cẩn thụ giáo.” Thuần Vu Khôn nói: “Được trọn vẹn thì tất cả đều tốt, không trọn vẹn thì tất cả đều mất.” Trâu Kỷ tử nói: “Kính cẩn nhận lời chỉ giáo, xin kính cẩn ghi khắc trong lòng.” Thuần Vu Khôn nói: “Mỡ lợn bôi trên trục xe gỗ táo là để khiến trục xe được trơn, nhưng không thể quay được nếu tra vào lỗ vuông.” Trâu Kỵ tử nói: “Kính cẩn nhận lời chỉ giáo, xin kính cẩn phụng sự bên cạnh nhà vua.” Thuần Vu Khôn nói: “Dùng keo dán vào cán cung, là khiến nó dính lại, nhưng không thể dán khít liền mãi được.” Trâu Kỵ tử nói: “Kính cẩn nhận lời chỉ giáo, xin kính cẩn thân gần với muôn dân.” Thuần Vu Khôn nói: “Áo hồ cừu tuy rách, nhưng không thể lấy miếng da chó vàng để vá vào.” Trâu Kỵ tử nói: “Kính cẩn nhận lời chỉ giáo, xin kính cần chọn bậc quân tử, không để cho kẻ tiểu nhân xen vào.” Thuần Vu Khôn nói: “Cỗ xe lớn không năng kiểm tra, không thể chở được nặng như thường; đàn cầm đàn sắt không năng điều chỉnh, năm âm không được hài hòa.” Trâu Kỵ tử nói: “Kính cẩn nhận lời chỉ giáo, xin kính cẩn sửa sang pháp luật, đốc sát quan lại gian dối.” Thuần Vu Khôn nói xong, rảo bước ra ngoài, đến cổng, gặp người hầu của Trâu Kỵ tử, bèn nói: “Người này, ta nói với ông ta năm lời vi diệu, ông ta đáp lại nhanh như tiếng vọng, người này không lâu nữa nhất định được phân phong.” Được một năm, [Trâu Kỵ tử] được phong ở Hạ Bi, hiệu là Thành hầu.

Uy vương năm thứ hai mươi ba, cùng Triệu vương hội kiến ở Bình Lục. Năm thứ hai mươi tư, cùng Ngụy vương gặp nhau rồi đi săn ngoài thành. Ngụy vương hỏi: “Đại vương có bảo vật chăng?” Uy vương đáp: “Không có.” Lương vương nói: “Nhỏ như nước của quả nhân, còn có minh châu dài một tấc chiếu sáng trước sau xe, có mười hai cỗ xe, mỗi xe mười viên minh châu, cớ sao nước lớn vạn cỗ xe lại không có vật báu?” Uy vương đáp: “Thứ mà quả nhân cho là báu có khác với nhà vua. Bề tôi của quả nhân có Đàn tử, sai giữ Nam Thành thì người Sở không dám làm cướp sang phía đông xâm chiếm, mười hai nước chư hầu vùng Tứ Thượng đều đến chầu. Bề tôi của quả nhân có Phần tử, sai giữ Cao Đường thì người Triệu không dám sang phía đông đánh cá ở sông Hoàng Hà. Quan lại của quả nhân có Kiềm Phu, sai giữ Từ Châu thì người Yên tế ở cổng phía bắc [để mong Tề bảo hộ], người Triệu tế ở cổng phía tây [để mong Tề ban phúc], cần di chuyển nên thiên chuyển hơn bảy nghìn nhà. Quả nhân có bề tôi là Chủng Thủ, sai phòng bị trộm cướp thì người trên đường không nhặt của rơi. Dùng họ để chiếu sáng nghìn dặm, há chỉ mười hai cỗ xe thôi ư?” Lương Huệ vương thẹn, không vui rồi về.

Năm thứ hai mươi sáu, Ngụy Huệ vương bao vây Hàm Đan, Triệu cầu cứu Tề. Tề Uy vương triệu kiến đại thần đến bàn mưu rằng: “Cứu Triệu hay không cứu Triệu?” Trâu Kỵ tử nói: “Chẳng bằng không cứu.” Đoàn Can Bằng nói: “Không cứu thì bất nghĩa, mà cũng bất lợi.” Uy vương hỏi: “Tại sao?” Đáp rằng: “Nước Ngụy chiếm Hàm Đan, việc ấy có lợi gì với Tề không? Vả lại đi cứu Triệu rồi đóng quân ngoài đồng, như thế Triệu tuy không bị đánh mà Ngụy cũng được bảo toàn. Cho nên chẳng bằng xuống phía nam tấn công Tương Lăng khiến quân Ngụy mỏi mệt, Hàm Đan bị hạ thì cũng lợi dụng được sự mỏi mệt của Ngụy.” Uy vương theo kế đó.

Sau đó, Thành hầu Trâu Kỵ và Điền Kỵ bất hòa, Công Tôn Duyệt nói với Thành hầu Kỵ rằng: “Sao ngài không bàn mưu đánh Ngụy, Điền Kỵ ắt sẽ cầm quân. Đánh thắng có công thì trúng mưu của ngài; đánh không thắng thì không chết trước cũng bại sau, vận mệnh đều ở tay ngài.” Thế là Thành hầu nói với Uy vương, sai Điền Kỵ xuống phía nam tấn công Tương Lăng. Tháng Mười, Hàm Đan bị hạ, Tề nhân đó dấy binh đánh Ngụy, đánh quân Ngụy đại bại ở Quế Lăng. Thế rồi Tề thành nước mạnh nhất trong các nước chư hầu, tự xưng vương để hiệu lệnh thiên hạ.

Năm thứ ba mươi ba, giết đại phu Mâu Tân.

Năm thứ ba mươi lăm, Công Tôn Duyệt lại nói với Thành hầu Kỵ rằng: “Sao ngài không sai người đem mười lượng vàng ra xem bói ngoài chợ, nói 'Ta là người của Điền Kỵ. Ta ba lần đánh ba lần thắng, thanh uy vang dội thiên hạ. Muốn làm việc lớn, xem xem tốt hay không?'.” Người đi xem bói đi khỏi, nhân đó [Thành hầu] sai người bắt thầy bói đến khai báo trước mặt Uy vương, Điền Kỵ nghe việc đó, liền thống lãnh đồ đảng đánh úp Lâm Truy, tìm bắt Thành hầu, không thắng, phải tháo chạy.

Năm thứ ba mươi sáu, Uy vương chết, con là Tuyên vương Tích Cương lên thay.

Tuyên vương năm thứ nhất, Tần trọng dụng Thương Ưởng. Nhà Chu tặng danh hiệu “bá” cho Tần Hiếu công.

Năm thứ hai, Ngụy đánh Triệu. Triệu và Hàn kết thân, cùng đánh nước Ngụy. Triệu gặp bất lợi khi giao chiến ở Nam Lương. Tuyên vương triệu Điền Kỵ về khôi phục chức vị cũ. Nước Hàn đề nghị Tề cứu viện. Tuyên vương triều đại thần đến bàn rằng: “Nên cứu viện sớm hay cứu viện muộn?” Trâu Kỵ tử nói: “Chẳng bằng không cứu.” Điền Kỵ nói: “Không cứu thì Hàn bị đè bẹp rồi theo Ngụy, chẳng bằng hãy sớm cứu Hàn.” Tôn tử nói: “Xét lẽ, quân Hàn và Ngụy chưa mỏi mệt mà đã cứu Hàn, thế là ta thay Hàn hứng đỡ sự tấn công của quân Ngụy, ngược lại là nghe theo lệnh của Hàn vậy. Vả lại Ngụy có chí đánh phá Hàn, Hàn thấy mình sẽ bị diệt vong ắt hướng sang phía đông để cầu cứu Tề. Ta nhân đó kết thâm giao với Hàn rồi sau muộn đợi khi quân Ngụy mỏi mệt [ta cứu viện] thì có thể được lợi lớn mà thanh danh cũng thêm cao.” Tuyên vương nói: “Phải.” Bèn ngầm báo với sứ giả nước Hàn rồi cho biết về việc Tề cứu viện. Hàn nhân đó cậy có Tề cứu viện, đánh năm trận đều không thắng, rồi hướng sang phía đông ủy thác đất nước cho Tề. Tề nhân đó dấy binh, sai Điền Kỵ, Điền Anh làm tướng, Tôn tử làm quân sự, đi cứu viện nước Hàn và nước Triệu, tiến đánh quân Ngụy, đại phá quân Ngụy ở Mã Lăng, giết tướng [Ngụy] là Bàng Quyên, bắt sống Thái tử Thân nước Ngụy. Sau đó, vua Tam Tấn đều thông qua Điền Anh để triều kiến Tề vương ở Bác Vọng, kết minh ước rồi rút về.

Năm thứ bảy, hội kiến với Ngụy vương ở phía nam Bình A. Năm sau, lại hội kiến ở ấp Quyên. Ngụy Huệ vương chết. Năm sau, hội kiến với Ngụy Tương vương ở Từ Châu, chư hầu cùng xưng vương. Năm thứ mười, Sở bao vây Từ Châu nước Tề. Năm thứ mười một, cùng Ngụy đánh Triệu, Triệu khơi nước sông Hoàng Hà cho đổ vào quân Tề và Ngụy, các bên bãi binh. Năm thứ mười tám, Tần Huệ vương xưng vương.

Tề Tuyên vương thích những kẻ sĩ du thuyết có tài văn học, như bọn Trâu Diễn, Thuần Vu Khôn, Điền Biền, Tiếp Dư, Thận Đáo, Hoàn Uyên gồm bảy mươi sáu người, đều được tặng phủ đệ, cho làm Thượng đại phu, không trị lý quốc gia mà chuyên bàn nghị chính sự. Vì thế học sĩ Tắc Hạ nước Tề lại hứng khởi, có từ mấy trăm đến hàng nghìn người*.

Năm thứ mười chín, Tuyên vương chết, con là Mẫn vương Địa lên thay.

Mẫn vương năm thứ nhất, Tần sai Trương Nghi cùng quan chấp chính các nước chư hầu hội kiến ở Khiết Tang. Năm thứ ba, phong Điền Anh đất Tiết. Năm thứ tư, đón vợ ở nước Tần. Năm thứ bảy, cùng Tống đánh Ngụy, đánh bại quân Ngụy ở Quán Trạch.

Năm thứ mười hai, đánh Ngụy. Sở bao vây Ung Thị [nước Tề], Tần đánh bại [tướng Sở là] Khuất Cái. Tô Đại nói với Điền Chẩn: “Tôi mong được bái kiến ngài, đặng làm cho công việc thực hoàn mỹ, khiến Sở làm lợi cho ngài, thành sự là phúc, không thành cũng là phúc. Nay tôi đứng ở cổng, có người khách nói Ngụy vương bảo với Hàn Phùng và Trương Nghi rằng: 'Chử Táo sắp bị hạ, quân Tề lại tiến đến, các ông đến cứu quả nhân thì ổn thỏa; không cứu quả nhân thì quả nhân không thể chống đỡ được.' Đó chỉ là những lời màu mè thôi. Quân Tần và Hàn không sang phía đông [để cứu Ngụy], hơn chục hôm thì Ngụy sẽ thay đổi thái độ với Hàn mà theo Tần, Tần theo kế của Trương Nghi, bắt tay [với Hàn, Ngụy] mà phụng sự Tề và Sở, thế thì việc của ngài sẽ thành.” Điền Chẩn nói: “Làm thế nào để [Tần và Hàn] không sang phía đông?” Tô Đại đáp: “Hàn Phùng muốn xin đem quân đi cứu Ngụy, ắt không nói với Hàn vương rằng: 'Phùng chỉ vì muốn cứu Ngụy', mà nhất định nói 'Phùng sẽ đem quân Tần và Hàn sang đông đẩy lùi quân Tề và quân Tống, Phùng nhân đó thống lãnh quân ba nước, thừa cơ Khuất Cái mỏi mệt, tiến xuống phía nam cắt chiếm đất của Sở, ắt thu lại được hết các đất cũ.' Trương Nghi xin đi cứu Ngụy ắt không nói với Tần vương rằng 'Nghi chỉ vì muốn cứu Ngụy', mà nhất định nói 'Nghi sẽ đem quân Tần và Hàn sang phía đông cự nhau với Tề và Tống, Nghi sẽ đem quân ba nước, thừa cơ Khuất Cái mỏi mệt, xuống phía nam cắt lấy đất của Sở, danh nghĩa bảo tồn nước sắp diệt vong, kỳ thực là đánh Tam Xuyên rồi về, đó là nghiệp vương vậy.' Ngài khiến Sở vương trả lại đất cho Hàn, khiến Tần đứng ra giảng hòa, nói với Tần Vương rằng: 'Xin trả lại đất cho Hàn, còn đại vương thi ân ở Tam Xuyên, quân Hàn không cần phát động mà vẫn thu được đất từ Sở.' Hàn Phùng đem quân sang phía đông sẽ nói với Tần thế nào? Nói rằng 'Quân Tần không cần phát động mà có được Tam Xuyên, đánh Sở và Hàn để khiến Ngụy khốn quẫn, nước Ngụy không dám sang đông, đó là cách cô lập Tề vậy.' Trương Nghi đem quân sang phía đông sẽ nói thế nào? Nói rằng 'Tần và Hàn muốn có đất mà lại án binh bất động, uy thanh vang động ở Ngụy, điều mong muốn của Ngụy là không mất sự chi viện của Tề và Sở'. Nước Ngụy thay đổi thái độ với Tần và Hàn chuyển sang phụng sự Tề và Sở, Sở vương muốn Ngụy quy phụ, lại không phải trả đất cho Hàn, ngài khiến quân của Tần và Hàn không phải phát động mà được đất, tạo ân đức lớn lao [với Tần và Hàn]. Tần vương và Hàn vương bị Hàn Phùng và Trương Nghi bức bách rồi đem quân sang đông để hàng phục Ngụy, ngài luôn thắng thế để đòi hỏi ở Tần và Hàn, thế thì ngài được tiếng tốt còn Trương Nghi phải chịu tiếng xấu."

Năm thứ mười ba, Tần Huệ vương chết. Năm thứ hai mươi ba, cùng quân Tần đánh bại quân Sở ở Trùng Khâu. Năm thứ hai mươi tư, Tần sai Kinh Dương quân sang Tề làm con tin. Năm thứ hai mươi lăm, [nước Tề] cho Kinh Dương quan về Tần. Mạnh Thường quân Tiết Văn sang Tần, liền được làm Tướng quốc nước Tần. Văn trốn khỏi Tần. Năm thứ hai mươi sáu, Tề cùng Hàn và Ngụy đánh Tần, đến đóng quân ở Hàm Cốc. Năm thứ hai mươi tám, Tần trả lại vùng đất phía ngoài sông Hoàng Hà cho Hàn để giảng hòa, bãi binh. Năm thứ hai mươi chín, Triệu giết Chủ phụ của mình. Tề giúp Triệu diệt nước Trung Sơn.

Năm thứ ba mươi sáu, Tề Mẫn vương làm Đông đế, Tần Chiêu vương làm Tây đế. Tô Đại từ Yên sang Tề, bái kiến Tề vương tại cổng phía đông Chương Hoa. Tề vương nói: “Ôi, ngài đến đây thực tốt quá! Tần sai Ngụy Nhiễm đến dâng đế hiệu, ngài thấy thế nào?" Đáp rằng: “Đại vương thình lình hỏi thần, điều đáng lo vốn xuất phát từ những việc nhỏ, xin đại vương tiếp nhận nhưng chớ chuẩn bị xưng đế. Tần xưng đế mà thiên hạ chấp nhận, rồi đại vương mới xưng đế, thế cũng không muộn. Hơn nữa nhường Tần xưng đế, cũng không có tổn hại gì. Tần xưng đế mà thiên hạ ghét việc đó, đại vương nhân đó không xưng đế, để thu phục thiên hạ, đó là thu được vốn liếng to lớn vậy. Hơn nữa thiên hạ có hai đế, đại vương cho là thiên hạ vì thế sẽ đề cao nước Tề chăng? Hay đề cao nước Tần?” Tề vương đáp: “Đề cao nước Tần.” Tô Đại hỏi: “Bỏ đế hiệu, thiên hạ yêu quý nước Tề chăng? Hay là yêu quý nước Tần?” Tề vương đáp: “Yêu Tề mà ghét Tần.” Tô Đại hỏi: “Hai nước xưng đế rồi hẹn nhau đánh Triệu, việc đó so với việc đánh Kiệt Tống* đằng nào lợi hơn?” Tề vương đáp: “Đánh Kiệt Tống lợi hơn.” Tô Đại đáp: “Xét lẽ, kết minh ước thì ngang hàng, nhưng cùng Tần xưng đế thì thiên hạ chỉ đề cao Tần mà coi thường Tề, bỏ đế hiệu thì thiên hạ yêu Tề mà ghét Tần, đánh Triệu không lợi bằng đánh Kiệt Tống, vì thế xin đại vương tỏ rõ việc bỏ đế hiệu để thu phục thiên hạ, bội ước với Tần, không tranh hơn thua, rồi đại vương thừa cơ tấn công Tống. Nếu chiếm được Tống, đất Dương Địa của Vệ sẽ lâm nguy; chiếm được phía tây sông Tế, các nước phía đông đất A của Triệu sẽ lâm nguy; có được phía bắc sông Hoài, các nước phía đông nước Sở sẽ lâm nguy; có được ấp Đào và Bình Lục, cánh cổng của đất Lương [nước Ngụy] không thể mở. Bỏ đế hiệu rồi tấn công Kiệt Tống, khiến nước thêm trọng mà danh thêm cao, Yên và Sở hình thành xu thế phải quy phục, thiên hạ chẳng ai dám không nghe, đó là sự nghiệp của Thang Vũ vậy. Danh nghĩa là tôn kính Tần, mà sau đó khiến thiên hạ ghét Tần, cái đó gọi là thấp biến thành cao. Xin đại vương hãy suy xét kỹ càng.” Thế là Tề bỏ đế hiệu, trở về xưng vương như trước, Tần cũng bỏ đế hiệu.

Năm thứ ba mươi tám, [Tề] đánh Tống. Tần Chiêu vương giận nói: “Ta yêu nước Tống giống như yêu Tân Thành và Dương Tấn. Hàn Nhiếp là bạn của ta, thế mà [Tề lại] đánh nước ta yêu quý là cớ làm sao?” Tô Đại vì nước Tề nói với Tần vương rằng: “Hàn Nhiếp đánh nước Tống là vì đại vương vậy. Tề mạnh, lại có nước Tống phụ giúp, Sở và Ngụy ắt sợ, sợ thì nhất định hướng sang phía tây để phụng sự nước Tần, thế thì đại vương không cần phiền một sĩ, không tổn thương một tốt, chẳng cần giao chiến và được cắt An Ấp, đó là Hàn Nhiếp cầu đảo cho đại vương vậy.” Tần vương nói: “Ta e Tề khó đoán biết, thoắt lúc hợp tung, thoắt lại liên hoành, phải giải thích [việc đó] ra sao?” Tô Đại đáp: “Mệnh lệnh của các nước trong thiên hạ, nước Tề có thể biết không? Tề sở dĩ đánh Tống, vì Tề biết rằng [Tống] phụng sự Tần là muốn dựa vào nước có vạn cỗ xe làm hậu thuẫn, không hướng sang tây để phụng sự Tần thì Tống không thể yên trị. Những kẻ sĩ du thuyết bạc đầu ở Trung nguyên đều dồn hết trí tuệ đặng ly gián quan hệ giữa Tề và Tần, những kẻ rong xe ruổi ngựa sang tây không người nào nói tốt cho Tề, còn những kẻ rong xe ruổi ngựa sang đông, không người nào nói tốt cho Tần. Tại sao vậy? Vì đều không muốn Tề và Tần liên kết với nhau. Tại sao Tấn và Sở sáng suốt còn Tề và Tần lại ngu tối thế! Tấn và Sở liên kết với nhau ắt sẽ tính chuyện đánh Tề và Tần, Tề và Tần liên kết với nhau ắt sẽ tính chuyện đánh Tấn và Sở, xin đại vương hãy dựa vào đó để quyết định.” Tần vương nói: “Phải.” Thế rồi Tề liền đánh Tống, Tống quân chạy khỏi nước, chết ở thành Ôn. Tề xuống phía nam cắt đất phía bắc sông Hoài của Sở, phía tây xâm chiếm Tam Tấn, định thôn tính luôn vương thất nhà Chu, để làm thiên tử. Vua các nước chư hầu ở phía trên sông Tứ là Trâu và Lỗ đều phải xưng thần, các chư hầu khác thảy đều kinh sợ.

Năm thứ ba mươi chín, Tần tiến đánh Tề, hạ được chín thành ấp.

Năm thứ bốn mươi, Yên, Tần, Sở, Tam Tấn bàn mưu với nhau, mỗi nước đều đem quân tinh nhuệ tham gia đánh Tề, đánh bại quân Tề ở phía tây sông Tế. Quân Tề vương bị đánh tan, phải rút lui. Tướng nước Yên là Nhạc Nghị liền tiến quân vào Lâm Truy, thu hết bảo vật của Tề. Tề Mẫn vương chạy khỏi nước, sang nước Vệ. Vệ quân lánh khỏi cung cho vua Tề ở đó, xưng thần rồi dùng chung vật dụng. [Nhưng] Mẫn vương không khiêm tốn, bị người nước Vệ xâm hại. Mẫn vương bỏ đi, chạy sang nước Trâu nước Lỗ, [vẫn] có vẻ kiêu căng, vua các nước Trâu và Lỗ không cho vào, bèn chạy sang nước Cử. Sở sai Náo Xỉ cầm quân sang cứu Tề, nhân đó làm Tướng quốc cho Tề Mẫn vương. Náo Xỉ liền giết Mẫn vương rồi cùng nước Yên chia nhau đất đai nước Tề và những bảo vật cướp được.

Tề Mẫn vương bị giết, con là Pháp Chương thay tên đổi họ làm gia bộc của Thái sử Kiểu nước Cử. Con gái của Thái sử Kiểu lấy làm lạ về tướng mạo của Pháp Chương, cho là không phải người thường, thương xót rồi thường lấy trộm quần áo thức ăn mang cho, rồi tư thông với Pháp Chương. Sau khi Náo Xỉ rời nước Cử, người nước Cử cùng các bề tôi lưu vong của Tề tụ tập nhau để tìm con của Mẫn vương, định lập làm vua. Pháp Chương sợ họ giết mình, lâu sau mới dám thú thực “ta là con Mẫn vương đây”. Thế là người nước Cử cùng lập Pháp Chương, đó là Tương vương. Cho giữ thành Cử rồi bố cáo cho người nước Tề rằng: “Quốc Vương đã lên ngôi ở đất Cử.”

Sau khi Tương vương lên ngôi, lập con gái của Thái sử làm Vương hậu, đó là Quân Vương hậu, sinh ra Kiến. Thái sử Kiểu nói: “Con gái không nhờ mai mối mà tự lấy chồng, không phải dòng giống nhà ta, làm ta ô danh với đời.” Suốt đời không gặp mặt Quân Vương hậu. Quân Vương hậu là người hiền thục, không vì cha không nhìn mặt mà lỗi đạo làm con.

Tương vương ở nước Cử được năm năm, Điền Đan dựa vào lực lượng ở Tức Mặc đánh phá được quân Yên, đón Tương vương từ đất Cử về Lâm Truy. Các đất cũ của Tề thảy đều trở về Tề. Tề phong Điền Đan làm An Bình quân.

Năm thứ mười bốn, Tần đánh đất Cường Thọ của Tề. Năm thứ mười chín, Tương vương chết, con là Kiến lên thay.

Tề vương Kiến lên ngôi được sáu năm, Tần đánh Triệu, Tề và Sở cứu nước Triệu. Tần tính kế rằng: “Tề và Sở cứu Triệu, họ thân nhau thì ta lui binh, không thân nhau thì ta tấn công Triệu.” Nước Triệu hết lương, xin thóc nước Tề, nước Tề không cho. Chu tử* nói: “Chẳng bằng cho họ để đẩy lui quân Tần, không cho thì quân Tần không lui, đó là trúng kế của Tần, theo đó kế sách của Tề và Sở là sai lầm. Hơn nữa, Triệu đối với Tề và Sở là bình phong che chắn, giống như môi với răng, môi hở thì răng lạnh. Nếu nay Triệu bị diệt vong, mai họa sẽ lan đến Tề và Sở. Huống nữa việc cứu Triệu giống như cầm hũ rò mà trút vào chảo rang vậy*. Xét lẽ, cứu Triệu là nghĩa cử cao đẹp; đẩy lui quân Tần là hiển dương thanh danh. Vì nghĩa mà cứu nước sắp diệt vong, ra uy đẩy lui quân Tần mạnh, không coi trọng việc đó mà lại tiếc thóc, là kế sách sai lầm cho quốc gia vậy.” Tề vương không nghe. Tần phá hơn bốn mươi vạn quân Triệu ở Trường Bình, rồi bao vây Hàm Đan.

Năm thứ mười sáu, Tần diệt nhà Chu. Quân Vương hậu chết.

Năm thứ hai mươi ba, Tần lập ra Đông Quận. Năm thứ hai mươi tám, Tề vương vào triều kiến nước Tần, Tần vương Chính bày tiệc rượu ở Hàm Dương. Năm thứ ba mươi lăm, Tần diệt nước Hàn. Năm thứ ba mươi bảy, Tần diệt nước Triệu. Năm thứ ba mươi tám, nước Yên sai Kinh Kha hành thích Tần vương, Tần vương phát giác được, giết Kha. Năm sau, Tần đánh phá nước Yên, Yên vương chạy trốn ra Liêu Đông. Năm sau, Tần diệt nước Ngụy, quân Tần đóng Lịch Hạ. Năm thứ bốn mươi hai, Tần diệt nước Sở. Năm sau, bắt sống Đại vương là Gia, diệt Yên vương là Hỉ.

Năm thứ bốn mươi tư, quân Tần tấn công nước Tề. Tề vương nghe theo kế của Tướng quốc Hậu Thắng, không giao chiến, đem quân hàng Tần. Tần bắt sống Tề vương Kiến, đày ra ấp Cung. Bèn diệt Tề, lập thành quận. Thiên hạ thảy đều bị Tần thôn tính, Tần vương Chính xưng hiệu là Hoàng đế. Ban trước, Quân Vương hậu là người hiền thục, thờ Tần rất kính cẩn, thủ tín với chư hầu, Tề lại là nước ở trên biển phía đông, Tần ngày đêm tấn công Tam Tấn, Yên và Sở, năm nước đều tự lo cứu mình [trước sự tấn công của quân] Tần, cho nên Tề vương Kiến lên ngôi hơn bốn mươi năm mà không bị chiến tranh. Quân Vương hậu chết, Hậu Thắng làm Tướng quốc nước Tề, nhận nhiều vàng của gián điệp nước Tần, nhiều lần sai tân khách sang Tần, Tần lại tặng nhiều vàng, khách đều làm gián điệp cho Tần, khuyên Tề bỏ hợp tung, triều kiến nước Tần, không lo sửa sang quân bị, không giúp năm nước đánh Tần, vì thế Tần diệt được năm nước. Sau khi năm nước đã bị diệt vong, cuối cùng quân Tần tiến vào Lâm Truy, dân chúng không ai dám phản kháng. Tề vương Kiến đầu hàng, bị đày ra ấp Cung. Vì thế người Tề oán Kiến đã không sớm cùng chư hầu hợp tung đánh Tần, nghe theo gian thần và tân khách để đến nỗi nước bị diệt vong, họ hát rằng: “Tùng ư, bách ư? Kiến ở ấp Cung là do khách ư?” Là do ghét [Tề vương] Kiến nghe lời tân khách mà không thẩm xét kỹ càng vậy.

Thái sử công bàn rằng: Đại để Khổng tử khi tuổi cao thích đọc Dịch. Cái thuật của Dịch u minh thâm viễn, không phải bậc thông hiểu về việc người, có tài năng quảng bác thì ai có thể dụng tâm vào được! Cho nên quan Thái sử nhà Chu xem bói cho Điền Kinh Trọng Hoàn, xem đến tận mười đời sau; đến khi Hoàn chạy sang Tề, Ý Trọng xem bói cho Hoàn cũng nói như thế. Sở dĩ Điền Khất cùng Điền Thường giết liên tiếp hai vua, chuyên quyền chính sự nước Tề, không hẳn do sự thế dần xui nên, đại để là do tuân theo điềm báo từ trước vậy.

QUYỂN 47 KHỔNG TỬ THẾ GIA

Khổng tử sinh ở ấp Trâu, hương Xương Bình, nước Lỗ. Tiên tổ là người nước Tống, gọi là Khổng Phòng Thúc. Phòng Thúc sinh ra Bá Hạ, Bá Hạ sinh Thúc Lương Hột*. Hột lấy người con gái họ Nhan* rồi sinh ra Khổng tử, cầu đảo ở Ni Khâu mới sinh được Khổng tử. Khổng tử sinh năm Lỗ Tương công thứ hai mươi hai. Khi sinh ra, trên đỉnh đầu lõm, bốn góc nhô cao, cho nên nhân đó đặt tên là Khâu*, tự là Trọng Ni, họ Khổng.

Khâu ra đời thì Thúc Lương Hột chết, táng ở Phòng Sơn. Phòng Sơn ở phía đông nước Lỗ, do đó, Khổng tử không rõ phần mộ của cha mình, bà mẹ tránh nhắc việc đó. Khổng tử lúc bé chơi đùa, thường bày đồ cúng tế, học các động tác lễ nghi. Mẹ Khổng tử chết, bèn tạm quàn ở đường Ngũ Phủ, đó là cách làm thận trọng vậy*. Mẹ của Vãn Phủ ở ấp Trâu nói cho Khổng tử biết phần mộ của cha Khổng tử, sau đó [Khổng tử] chuyển quan tài của mẹ đến hợp táng ở Phòng Sơn.

Khổng tử mang thắt lưng gai*, họ Quý khoản đãi kẻ sĩ, Khổng tử đến dự. Dương Hổ* xua đuổi rằng: “Họ Quý thết đãi kẻ sĩ, không dám thết đãi cậu.” Thế là Khổng tử lui ra.

Khổng tử mười bảy tuổi, đại phu nước Lỗ là Mạnh Hy tử ốm sắp chết, răn bảo con nối dõi là Ý tử rằng: “Khổng Khâu là hậu duệ của thánh nhân, bị nước Tống diệt. Tiên tổ là Phất Phủ Hà ban đầu có nước Tống nhưng nhường nước cho Lệ công. Đến Chính Khảo Phủ phò tá Đái công, Vũ công, Tuyên công, ba lần nhận mệnh mà càng thêm cung kính, cho nên khắc trên vạc rằng: 'Lần thứ nhất nhận mệnh thì cúi mình nhận lấy, lần thứ hai nhận mệnh thì khom mình nhận lấy, lần thứ ba nhận mệnh thì phủ phục mà nhận, men tường mà chạy, cũng không ai dám khinh mạn ta. Nấu cơm bằng vạc này, nấu cháo bằng vạc này, để nuôi miệng ta.' Ông ta cung kính đến như thế đấy. Ta nghe nói hậu duệ của bậc thánh nhân, dẫu không làm vua cũng ắt là bậc thông đạt. Nay Khổng Khâu tuổi còn trẻ mà ham lễ, đó là người thông đạt chăng? Ta chết rồi, con nhất định phải tôn người đó làm thầy.” Đến khi Hy tử chết, Ý tử cùng Nam Cung Kính Thúc người nước Lỗ đến học lễ Khổng tử. Năm này, Quý Vũ tử chết, Bình tử lên thay.

Khổng tử nghèo hèn. Đến khi trưởng thành, từng làm tiểu lại cho họ Quý, cân đong đo lường chuẩn xác; từng làm quan lại phụ trách việc chăn nuôi, súc vật đông đúc, sinh đẻ nhiều, do đó được làm Tư không. Thế rồi rời nước Lỗ, bị bài xích ở Tề, bị xua đuổi ở Tống và Vệ, bị nguy khốn ở khoảng Trần và Sái, rồi lại trở về Lỗ. Khổng tử cao chín thước sáu tấc, ai cũng bảo là “người cao” và lấy làm lạ. Nước Lỗ lại đối đãi tử tế [với Khổng tử], do đó [Khổng tử] trở về Lỗ.

Nam Cung Kính Thúc nước Lỗ nói với vua Lỗ rằng: “Xin cho Khổng tử đến nhà Chu.” Vua Lỗ cho Khổng tử một cỗ xe, hai con ngựa, một tiểu đồng đi theo, đến nhà Chu hỏi về lễ, còn gặp Lão tử. Lúc từ biệt lên đường, Lão tử có nói tiễn chân: “Tôi nghe nói người giàu sang dùng của cải tiễn nhau, người có lòng nhân dùng lời nói tiễn nhau. Tôi không phải người giàu sang, trộm gọi là người nhân, dùng lời nói tiễn chân ngài, rằng: 'Kẻ thông minh, suy xét sâu xa thì gần với cái chết, vì thích bàn về người khác. Kẻ biện bác rộng, tài năng quảng đại thì nguy hại đến thân, vì nêu cái xấu của người. Kẻ làm con không biết dựa vào đâu để giữ mình, kẻ làm tôi không biết dựa vào đâu để giữ mình'.” Khổng tử từ nhà Chu trở về nước Lỗ, học trò ngày càng đông.

Bấy giờ, Tấn Bình công dâm đãng, Lục khanh chuyên quyền, phía đông chinh phạt chư hầu; quân của Sở Linh vương hùng mạnh, lấn lướt các nước Trung nguyên; Tề rộng lớn mà gần với Lỗ. Lỗ nhỏ yếu, theo sở thì Tấn giận; theo Tấn thì Sở đem quân đến đánh; không phòng bị Tề thì quân Tề đến xâm chiếm Lỗ.

Lỗ Chiêu công năm thứ hai mươi, Khổng tử ba mươi tuổi. Tề Cảnh công cùng Yến Anh đến nước Lỗ, Cảnh công hỏi Khổng tử rằng: “Trước kia, Tần Mục công đất nước nhỏ bé, ở chốn hẻo lánh, tại sao có thể xưng bá?” Khổng tử đáp: “Tần, nước tuy nhỏ nhưng chí lại lớn, tuy ở chốn hẻo lánh nhưng thi hành chính sự trung chính. [Tần Mục công] đích thân cất nhắc Ngũ Cổ*, phong làm đại phu, cất nhắc lên từ cảnh giam cầm, cùng đàm đạo ba ngày, rồi trao cho chính sự. Dựa vào cách đó để có được nhân tài, dẫu xưng vương cũng có thể, chứ xưng bá là còn nhỏ.” Cảnh công đẹp lòng.

Năm Khổng tử ba mươi lăm tuổi, Quý Bình tử và Hậu Chiêu bá vì chọi gà mà đắc tội với Lỗ Chiêu công, Chiêu công đem quân đánh Bình tử, Bình tử cùng Mạnh thị, Thúc Tôn thị ba nhà đánh Chiêu công, quân của Chiêu cũng bị thua, [Chiêu công] chạy sang nước Tề, Tề cho Chiêu công ở Càn Hầu. Một thời gian sau, nước Lỗ có loạn. Khổng tử sang nước Tề, làm gia thần của Cao Chiêu tử, muốn thông qua [Cao Chiêu tử] để yết kiến cảnh công. [Khổng tử] cùng Thái sư nước Tề bàn về nhạc, nghe nhạc Thiều*, học theo, ba tháng không biết mùi thịt, người nước Tề đều khen ngợi.

Cảnh công hỏi Khổng tử về chính sự, Khổng tử đáp: “Vua phải trọn đạo làm vua, bề tôi phải trọn đạo làm bề tôi, cha phải trọn đạo làm cha, con phải trọn đạo làm con.” Cảnh công nói: “Phải lắm! Nếu vua không trọn đạo làm vua, bề tôi không trọn đạo làm bề tôi, cha không trọn đạo làm cha, con không trọn đạo làm con, dẫu có thóc, ta há ăn được ư!” Hôm khác, lại hỏi Khổng tử về chính sự, Khổng tử đáp: “Chính sự cốt ở chỗ tiết kiệm của cải.” Cảnh công thích, định đem ruộng Ni Khê phong cho Khổng tử. Yến Anh tiến lên tâu: “Xét lẽ, nhà nho giỏi biện bác nhưng không thể đưa vào khuôn phép; kiêu ngạo tự theo ý mình, không thể lấy họ làm tôi thần; coi trọng việc tang ma, thương xót người chết, phá tán gia sản để hậu táng, không thể lấy đó làm phong tục; du thuyết để kiếm ăn, không thể cho họ trị quốc. Từ khi các bậc đại hiền sinh ra, đến khi nhà Chu suy vi, lễ nhạc có bị thiếu khuyết. Nay Khổng tử đề cao nghi dung, phục sức, lên xuống đều theo lễ chế phiền toái, cùng lễ nghi lúc rảo bước, dẫu qua nhiều đời cũng không thể học hết được, lúc này không thể nghiên cứu đến lễ chế của ông ta. Nhà vua muốn dùng Khổng tử để thay đổi phong tục nước Tề, đó không phải điều cần trước tiên để quan tâm đến dân chúng vậy.” Sau đó, Cảnh công vẫn kính cẩn tiếp kiến Khổng tử, nhưng không hỏi về lễ. Hôm khác, Cảnh công giữ Khổng tử lại nói: “Phụng sự ngài như cách phụng sự Quý thị, ta không thể làm được.” Rồi dùng cách giữa họ Quý và họ Mạnh để đối đãi Khổng tử. Đại phu nước Tề định hại Khổng tử, Khổng tử biết được chuyện đó. Cảnh công nói: “Ta già rồi, không thể dùng được ngài vậy.” Khổng tử bèn lên đường, trở lại nước Lỗ.

Năm Khổng tử bốn mươi hai tuổi, Lỗ Chiêu công chết ở Càn Hầu, Định công lên ngôi. Định công lên ngôi được năm năm, mùa hạ, Quý Bình tử chết, Hoàn tử lên thay. Quý Hoàn tử đào giếng, thấy cái vại đất, trong có con vật giống con dê, bèn hỏi Trọng Ni, nói là mình “đào được con chó”. Trọng Ni nói: “Như Khâu được biết, đó là con dê vậy. Khâu nghe nói, vật lạ sinh ra từ cây và đá là giống quỳ* và võng lãng*; vật lạ sinh ra từ nước là rồng và võng tượng; vật lạ sinh ra từ đất là con phần dương.”

Nước Ngô đánh nước Việt, phá núi Cối Kê, được đốt xương chở đầy một xe. Nước Ngô sai sứ đến hỏi Trọng Ni: “Xương gì mà to tột mức thế?” Trọng Ni đáp: “Vua Vũ [nhà Hạ] triệu tập các vị thần đến núi Cối Kê, Phòng Phong thị đến muộn, Vũ giết rồi phơi thây thị chúng, đốt xương của ông ta chở đầy một xe, cho nên xương này mới lớn như vậy.” Khách nước Ngô hỏi: “Ai là thần?” Trọng Ni đáp: “Thần núi sông đủ để làm giềng mối cho thiên hạ, người giữ việc thờ cúng núi sông là thần, giữ chỗ thần xã thần tắc là công hầu, đều lệ thuộc vào nhà vua.” Khách hỏi: “Phòng Phong giữ việc gì?” Trọng Ni đáp: “Là vua của họ Uông Võng, giữ việc tế thần núi Phong và núi Ngu, họ Hy. Thời Ngu, Hạ, Thương là Uông Võng, đến thời Chu là Trường Địch, nay gọi là Đại Nhân.” Khách hỏi: “Người cao chừng nào?” Trọng Ni đáp: “Tộc Tiêu Nghiêu cao ba thước, cực kỳ thấp. Người cao lớn cũng không quá mười lần ba thước, như thế là cao nhất rồi.” Thế là khách nước Ngô nói: “Tuyệt thay bậc thánh nhân!”

Bề tôi được Hoàn tử sủng ái là Trọng Lượng Hoài, có hiềm khích với Dương Hổ. Dương Hổ muốn đuổi Hoài đi, Công Sơn Bất Nữu ngăn Dương Hổ. Mùa thu năm ấy, Hoài càng thêm kiêu, Dương Hổ bắt Hoài. Hoàn tử giận, Dương Hổ nhân đó bỏ tù Hoàn tử, cùng thề ước rồi mới thả. Dương Hổ từ đó càng khinh thường họ Quý. Họ Quý cũng tiếm quyền công thất, các bồi thần nắm chính sự trong nước, vì thế nước Lỗ từ đại phu trở xuống đều tiếm quyền, xa rời chính đạo. Cho nên Khổng tử không làm quan, lui về tu chỉnh Thi, Thư, Lễ, Nhạc, đệ tử ngày một đông, người từ phương xa tìm đến, không ai không đến theo học [Khổng tử].

Định công năm thứ tám, Công Sơn Bất Nữu không được Quý thị tin dùng, thông qua Dương Hổ để làm loạn, muốn phế bỏ dòng đích của Tam Hoàn, đổi lập dòng thứ, là người Dương Hổ vốn thân thiết, [vì thế Dương Hổ] bèn bắt Quý Hoàn tử. Hoàn tử lừa Dương Hổ rồi trốn thoát. Định công năm thứ chín, Dương Hổ thua, chạy sang nước Tề. Lúc bấy giờ Khổng tử năm mươi tuổi.

Công Sơn Bất Nữu dựa vào thành Phí làm phản họ Quý, sai người triệu Khổng tử đến. Khổng tử từ lâu noi theo đạo, nhưng không có chỗ thi thố, không ai có thể dùng mình, nói: “Đại để vua Văn vua Vũ nhà Chu nổi lên từ đất Phong đất Cảo rồi dựng nghiệp vương, nay thành Phí tuy nhỏ, hoặc giả cũng có thể hy vọng chăng!” Định đi. Tử Lộ không vui, ngăn Khổng tử lại. Khổng tử nói: “Người ta triệu thầy há chỉ nói suông ư? Nếu dùng ta, sẽ thành nhà Đông Chu chăng!” Nhưng cuối cùng cũng không đi.

Về sau, Định công giao Khổng tử làm quan tể ở Trung Đô, được một năm, bốn phương đều noi theo khuôn phép. [Khổng tử] từ chức quan tể Trung Đô làm tới Tư không, từ Tư không rồi làm Đại tư khấu.

Mùa xuân năm Định công thứ mười, nước Lỗ hòa hảo với Tề. Mùa hạ, đại phu nước Tề là Lê Sự nói với Cảnh công: “Nước Lỗ dùng Khổng Khâu, tình thế đó có thể nguy hiểm cho Tề.” Bèn sai sứ báo với Lỗ, gặp mặt để kết giao tại Giáp Cốc. Lỗ Định công định đi xe đến kết giao hảo. Khổng tử nắm giữ sự vụ của Tướng quốc, nói: “Thần từng nghe có việc về văn ắt có phòng bị về võ; có việc về võ ắt phải chuẩn bị về văn. Ngày xưa, chư hầu ra khỏi biên giới, nhất định có đủ các quan đi theo. Xin để Tả hữu Tư mã tùy tòng.” Định công nói: “Được.” Thế là Tả hữu Tư mã đều đi theo. Hội kiến với Tề hầu ở Giáp Cốc, vị trí trên đàn có bậc bằng đất phân làm ba cấp, lúc hội ngộ dùng nghi lễ tương kiến, vái nhường nhau rồi bước lên. Lễ hiến rượu xong, quan Hữu ty nước Tề rảo bước tiến lên nói: “Xin tấu nhạc bốn phương.” Cảnh công nói: “Được.” Thế rồi mang theo cờ quạt, giáo, kích, kiếm, lá chắn, khua trống ầm ĩ kéo đến. Khổng tử rảo bước ra phía trước, theo bậc đi lên, không bước qua bậc cuối cùng, nhấc ống tay áo lên nói: “Hai vua ta gặp mặt giao hảo, ở đây tấu nhạc nước Di địch làm gì! Xin hạ lệnh cho Hữu ty!” Hữu ty sai họ lui xuống, nhưng họ không đi, thế là các quan hầu cận nhìn Yến tử và Cảnh công. Cảnh công trong lòng hổ thẹn, vẫy tay đuổi họ đi. Lát sau, quan Hữu ty nước Tề rảo bước lên nói: “Xin được tấu nhạc trong cung.” Cảnh công nói: “Được.” Bọn con hát và bọn lùn làm trò vui bước lên phía trước. Khổng tử rảo bước tiến lên, bước theo các bậc để lên, nhưng không bước qua bậc cuối cùng, nói: “Lũ thất phu mê hoặc chư hầu, tội đáng giết! Xin hạ lệnh cho quan Hữu ty.” Hữu ty chấp hành theo hình pháp, khiến chúng tay một nơi, chân một nẻo*. Cảnh công sợ, chấn động, biết mình lễ nghĩa không bằng, trở về rất sợ hãi, nói với quần thần rằng: “Nước Lỗ dùng đạo của quân tử để phò tá vua mình, thế mà các ngươi chỉ đem đạo của nước Di địch để dạy quả nhân, khiến đắc tội với vua Lỗ, phải làm thế nào đây?” Hữu ty tiến lên thưa: “Quân tử có lỗi thì dùng việc làm thực chất để tạ lỗi, tiểu nhân có lỗi thì dùng hình thức bề ngoài để tạ lỗi. Nếu nhà vua bứt rứt về việc đó thì hãy dùng việc làm thực chất để tạ lỗi.” Thế là Tề hầu bèn trả lại ruộng đất đã chiếm ở đất Vận, Vấn Dương, Quy Âm cho Lỗ để tạ lỗi.

Mùa hạ năm Định công thứ mười ba, Khổng tử nói với Định công rằng: “Bề tôi thì không tàng trữ vũ khí, đại phu thì thành không quá trăm trĩ."* Sai Trọng Do làm quan tể cho họ Quý, định phá hủy tường thành của ba họ Quý Tôn, Mạnh Tôn và Thúc Tôn. Bấy giờ họ Thúc Tôn trước hết phá tường thành ở ấp Hậu. Họ Quý định phá tường thành ở ấp Phí, Công Sơn Bất Nữu và Thúc Tôn Triếp [liền] thống lãnh người đất Phí đánh úp Lỗ. Lỗ Định công cùng ba họ Quý Tôn, Mạnh Tôn, Thúc Tôn phải chạy vào cung của họ Quý, lên đài Vũ Tử. Người Phí tấn công vào đó, không hạ được, tiến đến bên cạnh chỗ của Định công. Khổng tử sai [các đại phu] Thân Câu Tu và Nhạc Kỳ xuống đánh, người ấp Phí thua. Người trong nước đuổi theo, đánh bại chúng ở Cô Miệt. Công Sơn Bất Nữu và Thúc Tôn Triếp chạy sang nước Tề, bèn hủy tường thành ấp Phí. Định hủy tường thành ấp Thành, Công Liêm Xử Phủ nói với Mạnh Tôn rằng: “Phá tường thành ấp Thành, người Tề ắt sẽ kéo đến cổng phía bắc. Vả lại ấp Thành là bình phong của họ Mạnh, không có ấp Thành thì không còn họ Mạnh nữa. Ta sẽ không phá tường thành.” Tháng Mười hai, Định công bao vây ấp Thành, không hạ được.

Định công năm thứ mười bốn, Khổng tử năm mươi sáu tuổi, từ chức Đại tư khấu kiêm nắm quyền Tướng quốc, nét mặt có vẻ mừng. Học trò nói: “Nghe nói người quân tử họa đến không sợ, phúc đến không mừng.” Khổng tử nói: “Có câu nói như thế. Chẳng cũng có câu 'vui vì ở địa vị tôn quý mà khiêm hạ với kẻ dưới' đấy ư?” Thế rồi giết đại phu nước Lỗ làm loạn chính sự là Thiếu Chính Mão. Dự nghe chính sự quốc gia được ba tháng, người bán dê bán lợn không nói thách giá, trai gái đi theo hai lối khác nhau, trên đường không nhặt của rơi, khách bốn phương đến ấp không cần cầu cạnh quan Hữu ty, đều khiến họ cảm thấy như được trở về.

Người Tề nghe vậy thì sợ, nói: “Khổng tử nắm chính sự ắt làm nên nghiệp bá, Lỗ xưng bá thì nước ta ở gần, sẽ bị thôn tính trước tiên. Sao không dâng đất cho Lỗ?” Lê Sự nói: “Xin ngăn trở trước, ngăn trở không được thì dâng đất, nào có muộn gì!” Thế rồi chọn lấy tám mươi mỹ nữ nước Tề, đều mặc y phục sặc sỡ, rồi múa điệu Khang lạc, cùng một trăm hai mươi con ngựa màu lông đẹp, đem tặng vua Lỗ. [Nước Tề] bày đội nữ nhạc cùng ngựa đẹp ngoài cổng Cao Môn phía nam đô thành nước Lỗ. Quý Hoàn tử mặc thường phục đến xem đôi ba lần, định nhận, bèn nói vua Lỗ đi một vòng các nơi rồi đến xem, xem cả ngày, bỏ bê cả chính sự. Tử Lộ nói: “Phu tử nên đi thôi.” Khổng tử nói: “Nước Lỗ rày mai sẽ tế giao, nếu vua ban thịt tế cho các đại phu, thì ta còn có thể lưu lại.” Cuối cùng Hoàn tử nhận đội nữ nhạc của nước Tề, ba ngày không nghe chính sự; tế giao xong, lại không ban thịt tế cho các đại phu. Khổng tử bèn lên đường, nghỉ đêm tại ấp Đồn. Sư Dĩ đưa tiễn, nói: “Phu tử không có tội.” Khổng tử nói: “Ta hát được không?” Hát rằng: “Miệng người đàn bà kia, có thể làm ta bỏ chạy khỏi nước; việc bái yết của người đàn bà kia, có thể khiến ta phải chết, phải thua. Ngao du, ngao du, cho trọn cuộc đời!” Sư Dĩ trở về, Hoàn tử hỏi: “Khổng tử có nói gì không?” Sư Dĩ trả lời theo sự thực. Hoàn tử ngùi ngùi than rằng: “Phu tử vì việc của bọn đàn bà ti tiện kia nên trách tội ta!”

Khổng tử bèn đến nước Vệ, trú ở nhà Nhan Trạc Trâu, anh vợ của Tử Lộ. Vệ Linh công hỏi Khổng tử: “Ở nước Lỗ được lộc bao nhiêu?” Đáp rằng: “Được sáu vạn đấu thóc.” Người Vệ cũng cho sáu vạn đấu thóc. Được một thời gian, có người gièm pha Khổng tử với Vệ Linh công. Vệ Linh công sai Công Tôn Dư Giả theo sát Khổng tử từng bước. Khổng tử sợ mắc tội, ở được mười tháng, rời khỏi nước Vệ.

Định đến nước Trần, qua đất Khuông, Nhan Khắc làm người hầu, giơ roi ngựa trỏ nói: “Hồi trước con từng vào đấy, vào từ chỗ vỡ đó.” Người Khuông nghe nói vậy, cho người nước Lỗ kia chính là Dương Hổ. Dương Hổ từng tàn bạo với người Khuông, vì thế người đất Khuông bèn ngăn Khổng tử lại. Khổng tử hình dạng giống Dương Hổ, bị giữ lại năm hôm. Nhan Uyên đến sau, Khổng tử nói: “Ta tưởng con chết rồi.” Nhan Uyên nói: “Thầy còn, Hồi này sao dám chết!” Người đất Khuông bao vây Khổng tử càng ngặt, các học trò sợ. Khổng tử nói: “Văn vương mất đi, cái Văn không ở đây ư? Trời muốn làm mất cái Văn này, người sau không còn được thấy cái Văn này nữa. Trời chưa muốn làm mất cái Văn này, người Khuông làm gì được ta?” Khổng tử sai tùy tòng đến làm gia thần cho Ninh Vũ tử nước Vệ, sau đó mới đi thoát.

[Khổng tử] rời đất Khuông đến đất Bồ. Được hơn tháng, lại trở về nước Vệ, ở tại nhà Cừ Bá Ngọc, Linh công có vị phu nhân là nàng Nam Tử, sai người nói với Khổng tử rằng: “Các bậc quân tử bốn phương nếu không cảm thấy nhục khi muốn làm anh em với vua nước tôi, ắt sẽ yết kiến phu nhân của vua tôi. Phu nhân của vua nước tôi muốn gặp ngài.” Khổng tử từ tạ, sau bất đắc dĩ phải bái kiến Nam Tử. Phu nhân ở trong bức màn mỏng. Khổng tử vào cửa, quay mặt về phía bắc dập đầu. Phu nhân trong màn vái hai vái, tiếng ngọc, vòng trang sức kêu leng keng. [Ra về] Khổng tử nói: “Ta vốn không muốn đi gặp, khi gặp phu nhân dùng lễ ứng đáp.” Tử Lộ không vui. Khổng tử thề rằng: “Ta có điều gì không phải thì trời bỏ ta, trời bỏ ta!” Ở nước Vệ hơn một tháng, Linh công và phu nhân ngồi chung xe, hoạn quan là Ung Cừ làm Tham thừa hầu bên phải xe, ra ngoài cung, sai Khổng tử ngồi xe thứ hai, lượn lờ qua chợ. Khổng tử nói: “Ta chưa thấy ai ham đức bằng ham sắc vậy.” Thế rồi xấu hổ về việc đó, bèn rời nước Vệ, qua nước Tào. Vào năm này, Lỗ Định công chết.

Khổng tử rời nước Tào sang nước Tống, cùng học trò tập lễ nghi dưới gốc cây lớn. Tư mã nước Tống là Hoàn Đồi định giết Khổng tử, chặt cây đó. Khổng tử bỏ đi. Học trò nói: “Phải đi cho mau.” Khổng tử nói: “Trời sinh đức ở nơi ta, Hoàn Đồi làm gì được ta!”

Khổng tử sang nước Trịnh, thầy trò lạc nhau, Khổng tử đứng một mình ở cổng thành phía đông. Có người nước Trịnh nói với Tử Cống rằng: “Ở của đông có một người, trán tựa Đế Nghiêu, cổ giống Cao Dao, vai tựa Tử Sản, nhưng từ thắt lưng trở xuống thì kém Hạ Vũ ba tấc, ngơ ngơ như chó nhà tang*.” Tử Cống đem sự thực nói lại với Khổng tử. Khổng tử vui vẻ cười nói: “Hình dạng chỉ là phần ngọn, nhưng nói tựa chó nhà tang thì đúng lắm, đúng lắm!”

Khổng tử bèn đến nước Trần, trú ở nhà Ty Thành Trinh tử. Được hơn một năm, Ngô vương Phù Sai đánh nước Trần, chiếm được ba ấp rồi rút về. Triệu Ưởng đánh Triều Ca. Sở bao vây nước Sái, Sái dời sang đất Ngô, Nước Ngô đánh bại Việt vương Câu Tiễn Cối Kê.

Có con chim cắt chết ở sân triều đình nước Trần, bị mũi tên bằng gỗ cây hộ đâm xuyên qua, đầu mũi tên bằng đá, mũi tên dài một thước tám tấc. Trần Mẫn công sai sứ giả đến hỏi Trọng Ni. Trọng Ni đáp: “Con chim cắt này đến từ phương xa, đây là mũi tên của người Túc Thận. Xưa kia, Vũ Vương diệt nhà Thương, mở thông đường đến Cửu di, Bách man*, khiến các nơi mang sản vật địa phương đến cống, đặng không quên chức phận của mình. Thế là người Túc Thận cống mũi tên gỗ hộ đầu bằng đá, dài một thước tám tấc. Tiên vương muốn làm rạng tỏ đức tốt của mình, đem mũi tên của người Túc Thận ban cho Đại cơ*, gả cho Ngu Hồ công rồi phân phong cho nước Trần. Chia đồ ngọc quý cho người cùng họ, để tỏ tình thân; đem đồ cống của phương xa chia cho người khác họ, khiến họ không quên thần phục. Cho nên đem mũi tên của người Túc Thận ban cho nước Trần.” Thử tìm mũi tên đó trong kho cũ, quả nhiên tìm được.

Khổng tử ở nước Trần ba năm, đúng khi Tấn và Sở tranh cường, thay nhau đánh Trần, rồi nước Ngô cũng xâm chiếm nước Trần, nước Trần thường bị đánh cướp. Khổng tử nói: “Về thôi, về thôi! Các học trò quê ta có chí hướng cao xa nhưng hay khinh suất, có chí tiến thủ mà không quên ý hướng ban đầu.” Thế là Khổng tử rời nước Trần.

Qua đất Bồ, đúng lúc Công Thúc thị dựa vào đất Bồ để làm phản, người đất Bồ ngăn Khổng tử. Học trò là Công Lương Nhụ đem năm cỗ xe riêng đi theo Khổng tử. Công Lương Nhụ là người cao lớn, hiền năng, có khí lực, nói với Khổng tử rằng: “Trước kia con đi theo thầy, gặp nạn ở đất Khuông, nay lại gặp nạn ở đây, đó là mệnh vậy. Con cùng thầy lại mắc vào nạn này, thà chiến đấu rồi chết.” Chiến đấu rất quyết liệt. Người đất Bồ sợ, bảo Khổng tử rằng: “Nếu không sang Vệ thì chúng tôi để ông đi.” Cùng ăn thề với họ, họ cho Khổng tử ra cửa phía đông. Khổng tử bèn sang nước Vệ. Tử Cống hỏi: “Có thể làm trái lời thề sao?” Khổng tử đáp: “Bị ép phải thề, thần linh không nghe.”

Vệ Linh công nghe tin Khổng tử đến, mừng lắm, ra ngoài thành đón. Hỏi rằng: “Có thể đánh đất Bồ chăng?” Đáp rằng: “Có thể.” Linh công nói: “Các quan đại phu của ta cho là không thể. Nay đất Bồ là nơi nước Vệ ta dùng để chống lại Tấn và Sở, đem quân nước Vệ đi đánh đất Bồ, có lẽ là không nên chăng?” Khổng tử đáp: “Đàn ông ở đó có chí chết vì Vệ, đàn bà có người có chí giữ Tây Hà. Người mà ta phải đánh bất quá chỉ bốn năm người thôi.” Linh công nói: “Phải.” Nhưng lại không đánh đất Bồ.

Linh công già, trễ nải chính sự, không dùng Khổng tử. Khổng tử ngùi ngùi than rằng: “Nếu có người dùng ta, đầy tháng thì tàm tạm, ba năm có thành tựu.” Khổng tử lên đường [rời nước Vệ].

Bật Hật là quan tể ở Trung Mâu. Triệu Giản tử tấn công họ Phạm và họ Trung Hàng, đánh Trung Mâu. Bật Hật làm phản, sai người triệu Khổng tử. Khổng tử muốn đến. Tử Lộ nói: “Do từng nghe phu tử nói 'người làm việc bất thiện thì bậc quân tử không vào đó'. Nay Bật Hật đích thân đem Trung Mâu để làm phản, thầy muốn qua đó, tại sao vậy?” Khổng tử nói: “Ta có nói lời ấy. Chẳng cũng nói rằng: Cái gì bền chắc, mài cũng không mòn; cái gì vốn trắng, nhuộm cũng chẳng đen. Ta há như quả bầu, chỉ buộc treo lên mà không ăn được ư?”

Khổng tử gõ khánh. Có người mang sọt đi qua trước cổng, nói: “Người gõ khánh có tâm thay! Cố chấp thay, người ta không biết đến mình thì thôi đi!”

Khổng tử học đàn cầm từ thầy Tương tử, mười ngày không học thêm gì mới. Tương tử nói: “Có thể học thêm rồi.” Khổng tử nói: “Khâu đã thành thục khúc điệu rồi, nhưng chưa hiểu được số trong đó.” Một thời gian sau, thầy dạy nhạc nói: “Đã thành thục về số trong đó rồi, có thể học thêm.” Khổng tử nói: “Khâu chưa hiểu được cái chí trong đó.” Một thời gian, thầy dạy nhạc nói: “Đã thành thục cái chí trong đó rồi, có thể học thêm.” Khổng tử nói: “Khâu chưa hiểu được người làm ra khúc nhạc.” Một thời gian sau, có lúc Khổng tử thâm trầm ra chiều suy nghĩ sâu xa, có lúc vui vẻ như đang có hoài vọng cao vời, chí hướng xa xôi. Nói: “Khâu biết người làm ra khúc nhạc rồi, người đó đen đen, cao cao, mắt nhìn xa xăm, như làm vua của các nước bốn phương, không phải Văn vương thì ai có thể làm được như thế?” Tương tử rời chiếu với hai vái, rồi nói: “Thầy tôi từng nói, đây là khúc đàn của Văn vương [Văn vương tháo] vậy.”

Khổng tử không được dùng ở nước Vệ, định sang phía tây yết kiến Triệu Giản tử. Đến sông Hoàng Hà thì nghe tin về cái chết của Đậu Minh Độc và Thuấn Hoa, xuống sông Hoàng Hà rồi than rằng: “Nước sông đẹp thay, mênh mông thay! Khâu không qua sông này, đó là mệnh số chăng?” Tử Cống rảo bước tiến lên hỏi: “Dám hỏi sao thầy lại nói vậy?” Khổng tử đáp: “Đậu Minh Độc và Thuấn Hoa là các đại phu hiền năng của nước Tấn. Lúc Triệu Giản tử chưa được đắc chí, cần hai người họ để sau này nắm chính quyền; đến khi đã được đắc chí, lại giết họ rồi nắm chính sự. Khâu nghe nói, mổ bụng lấy thai nhi, giết con non thì kỳ lân không đến ngoài thành, tát cạn đầm để bắt cá thì giao long không điều hòa âm dương, lật tổ hủy trứng thì phượng hoàng không bay liệng. Tại sao vậy? Người quân tử tránh chỗ làm thương hại kẻ giống mình. Xét lẽ, chim thú thấy kẻ bất nghĩa còn biết tránh đi, huống nữa là Khâu này!” Bèn về nghỉ ở hương Trâu, làm bản nhạc Trâu tháo để tỏ nỗi đau buồn. Rồi trở về Vệ, vào trú ở nhà Cừ Bá Ngọc.

Ngày nọ, Linh công hỏi việc bày binh bố trận, Khổng tử nói: “Việc dâng đồ cúng tế thì thường nghe, việc quân lữ thì chưa từng học vậy.” Hôm sau, Linh công nói chuyện với Khổng tử, thấy có con nhạn bay qua, ngẩng lên nhìn, không để ý đến Khổng tử. Khổng tử liền lên đường, trở lại nước Trần.

Mùa hạ, Vệ Linh công chết, lập cháu nội là Triếp lên thay, đó là Vệ Xuất công. Tháng Sáu, Triệu Ưởng đưa Thái tử Khoái Hội về ấp Thích. Dương Hổ cho Thái tử mặc đồ tang, sai tám người mặc đồ tang khác, và từ nước Vệ đi nghinh đón, khóc mà vào ấp Thích, rồi ở lại đó. Mùa đông, nước Sái dời đô đến Châu Lai. Năm này là năm Lỗ Ai công thứ ba, còn Khổng tử đã sáu mươi tuổi. Tề giúp Vệ bao vây ấp Thích, là vì Thái tử Khoái Hội đang ở đó vậy.

Mùa hạ, miếu thờ Hoàn công và Hy công nước Lỗ bị cháy, Nam Cung Kính Thúc đi cứu hỏa. Khổng tử ở nước Trần, nghe tin đó, nói: “Hỏa tai nhất định là ở miếu thờ Hoàn công, Hy công chăng?” Sau quả nhiên là thế.

Mùa thu, Quý Hoàn tử ốm, ngồi xe đi thăm thành trì nước Lỗ, ngùi ngùi than rằng: “Xưa kia, đất nước này cơ hồ hưng thịnh rồi, vì ta đắc tội với Khổng tử, cho nên không hưng thịnh được.” Quay lại nói với người kế tục mình là Khang tử rằng: “Ta chết đi, người nhất định làm Tướng quốc nước Lỗ; làm Tướng quốc nước Lỗ rồi, nhất định phải triệu Trọng Ni.” Mấy hôm sau, Hoàn tử chết, Khang tử lên thay. Sau khi an táng Hoàn tử xong, [Khang tử] định triệu Trọng Ni. Công Chi Ngư nói: “Trước đây, tiên quân ta dùng Khổng tử không trọn, rốt cuộc bị chư hầu chê cười. Nay lại dùng ông ta, dùng không trọn, thế thì lại bị chư hầu cười.” Khang tử nói: “Vậy thì nên triệu người nào?” Đáp: “Nhất định phải triệu Nhiễm Cầu.” Thế là sai sứ triệu Nhiễm Cầu. Nhiễm Cầu sắp lên đường, Khổng tử nói: “Người Lỗ triệu Cầu, không phải dùng vào việc nhỏ, sẽ dùng vào việc lớn đấy.” Hôm đó, Khổng tử nói: “Về thôi, về thôi! Các học trò quê ta chí hướng cao xa nhưng hay khinh suất, tuy giỏi văn chương nhưng không biết dùng cách gì để tự chế ước.” Tử Cống biết ý Khổng tử muốn về, khi tiễn Nhiễm Cầu lên đường, nhân đó dặn rằng: “Nếu được trọng dụng, hãy khiến phu tử được mời.”

Sau khi Nhiễm Cầu đi, năm sau, Khổng tử từ nước Trần chuyển qua nước Sái. Sái Chiêu công sắp sang Ngô, vì nước Ngô triệu mời Sái Chiêu công. Trước đây, Chiêu công lừa các bề tôi dời đô đến Châu Lai, lần này định đi, các đại phu sợ lại dời đô, Công Tôn Phiên bắn chết Chiêu công. Nước Sở xâm chiếm nước Sái. Mùa thu, Tề Cảnh công chết.

Năm sau, Khổng tử từ nước Sái sang đất Diệp. Diệp công hỏi về chính sự, Khổng tử đáp: “Chính sự cốt ở việc người xa tìm đến, người gần theo về.” Hôm khác, Diệp công hỏi Tử Lộ về Khổng tử, Tử Lộ không đáp. Khổng tử nghe nói việc ấy, nói: “Trò Do, sao con không đáp rằng 'Người ấy học đạo không biết mệt, dạy người không biết chán, khi chưa hiểu về đạo thì phát phẫn đến mức quên ăn, [khi đã hiểu về đạo thì] vui sướng đến quên lo buồn, không biết tuổi già đến nơi'...”

[Khổng tử] rời đất Diệp, quay lại nước Sái. Trường Thư, Kiệt Nịch cùng cày ruộng, Khổng tử cho họ là người ở ẩn, sai Tử Lộ đến hỏi bến đò. Trường Thư hỏi: “Người cầm cương ngựa kia là ai thế?” Tử Lộ đáp: “Là Khổng Khâu.” Hỏi: “Là Khổng Khâu nước Lỗ à?” Đáp: “Phải.” Nói: “Vậy thì biết bến đò ở đâu rồi.” Kiệt Nịch hỏi Tử Lộ: “Anh là ai?" Đáp: “Là Trọng Do.” Hỏi: “Anh là học trò của Khổng Khâu phải không?” Đáp: “Phải.” Kiệt Nịch nói: “Mênh mang bất định, thiên hạ đều thế cả, ai mà thay đổi được? Còn như theo kẻ sĩ lánh người, há bằng theo kẻ sĩ lánh đời!” [Nói xong] lại mải miết cày ruộng. Tử Lộ nói lại chuyện ấy với Khổng tử, Khổng tử bùi ngùi nói: “Không thể sống chung với chim thú được. Thiên hạ có đạo thì Khâu này đâu phải thay đổi nữa.”

Hôm khác, Tử Lộ đi đường, gặp một ông lão mang trên lưng chiếc sọt đựng cỏ, Tử Lộ hỏi: “Cụ có thấy thầy tôi không?” Ông lão đáp: “Chân tay không làm lụng, ngũ cốc không phân biệt được, ai là thầy của cậu!” Nói xong cắm gậy xuống đất rồi cắt cỏ. Tử Lộ đem chuyện ấy nói lại, Khổng tử nói: “Đó là ẩn sĩ vậy.” Lại qua đó, thì ông lão đã đi mất.

Khổng tử rời đến nước Sái được ba năm, nước Ngô đánh nước Trần. Sở cứu nước Trần, đóng quân ở Thành Phủ. Nghe nói Khổng tử đang ở vùng nước Trần nước Sái, nước Sở sai người đem lễ vật đến mời Khổng tử. Khổng tử định qua đáp lễ, các đại phu nước Trần và nước Sái bàn mưu rằng: “Khổng tử là người hiền, điều ông ta phê phán đều đúng thói tệ của chư hầu. Nay lưu lại lâu ở vùng nước Trần nước Sái, những việc các đại phu thi hành đều không phải chú ý của Trọng Ni. Nay Sở là nước lớn, đem lễ đến mời Khổng tử. [Nếu] Khổng tử được trọng dụng ở Sở thì các đại phu chấp chính Trần và Sái nguy mất.” Thế là bèn cùng cho đồ đảng, đầy tớ bao vây Khổng tử ngoài đồng. Khổng tử không đi được, lương lại hết. Người đi theo bị ốm, không ai dậy nổi. Khổng tử vẫn giảng đọc, đàn ca không ngừng. Tử Lộ bức xúc đến hỏi: “Người quân tử cũng có lúc khốn cùng ư?” Khổng tử đáp: “Quân tử khốn cùng thì càng giữ bền chắc, tiểu nhân gặp khốn cùng thì sẽ làm bừa.”

Tử Cống mặt biến sắc. Khổng tử nói: “Này Tứ, con cho là ta học nhiều mà biết phải không?” Tử Cống đáp: “Vâng. Chẳng phải thế ư?” Khổng tử nói: “Không phải đâu. Ta lấy một mà quán thông hết thảy.”

Khổng tử biết học trò mình trong lòng ấm ức, bèn triệu Tử Lộ đến hỏi: “Kinh Thi viết: 'Chẳng phải tê giác, chẳng phải hổ, thảy đồng rộng.' Đạo ta sai ư? Sao ta phải rơi vào cảnh này?” Tử Lộ thưa: “Ý chừng vì ta chưa Nhân chăng? Cho nên người ta chưa tin ta. Ý chừng vì ta chưa Trí chăng? Cho nên người ta chưa cho ta đi.” Khổng tử nói: “Có chuyện ấy ư! Này trò Do, ví phỏng người Nhân ắt được tin tưởng, sao lại có chuyện của Bá Di, Thúc Tề*? Ví phỏng người Trí ắt được cho đi, sao còn có chuyện của Vương tử Tỷ Can?”*.

Tử Lộ đi ra, Tử Cống vào gặp. Khổng tử nói: “Này trò Tú, Kinh Thi viết 'Chẳng phải tê giác, chẳng phải hổ, thảy ở đồng rộng.' Đạo ta sai ư? Sao ta phải rơi vào cảnh này?” Tử Cống đáp: “Đạo của phu tử quá lớn, cho nên thiên hạ không ai có thể dung được phu tử. Phu tử nên chăng hạ bớt xuống một chút?” Khổng tử nói: “Tứ này, người giỏi nghề nông có khi gieo hạt mà không chắc được gặt, người thợ giỏi có khi khéo léo mà không khiến người ta vừa ý. Người quân tử có khi giỏi trau dồi đạo học, đưa mọi việc vào khuôn phép, thống suất mọi việc để trị lý, thế mà không được dung nạp. Nay con không trau dồi đạo của mình mà mong người ta dung nạp. Tứ này, chí của con không phải cao xa đâu!”

Tử Cống đi ra, Nhan Hồi vào gặp, Khổng tử nói: “Này trò Hồi, Kinh Thi viết 'Chẳng phải tê giác, chẳng phải hổ, thảy ở đồng rộng'. Đạo ta sai ư? Sao ta phải rơi vào cảnh này?” Nhan Hồi nói: “Đạo của phu tử rất rộng, cho nên thiên hạ không thể dung nạp. Thế nhưng, phu tử cứ thúc đẩy rồi thi hành theo đó, không dung nạp thì có sao đâu, không dung nạp thì về sau càng tỏ rõ tài năng của quân tử! Xét lẽ, đạo không trau dồi, là nỗi hổ thẹn của ta. Đạo được trau dồi hoàn bị mà không được dùng, là nỗi hổ thẹn của người có đất nước*. Không dung nạp thì có hại gì, không dung nạp thì sau càng thấy rõ phẩm hạnh của người quân tử!” Khổng tử vui vẻ cười nói: “Đúng đấy hỡi người con họ Nhan! Giả sử ngươi có nhiều của cải, ta sẽ làm người cai quản cho ngươi.”

Thế rồi [Khổng tử] sai Tử Cống sang nước Sở. Sở Chiêu vương đem quân đón Khổng tử, nhờ đó mới thoát được.

Chiêu vương định đem bảy trăm lý* trên sổ sách phân phong cho Khổng tử. Lệnh doãn nước Sở là Tử Tây nói: “Sứ giả của nhà vua đi sứ chư hầu có ai như Tử Cống không?” Chiêu vương đáp: “Không có.” “Bề tội phụ tá nhà vua có ai được như Nhan Hồi không?” Chiêu vương đáp: “Không có.” “Tướng soái của nhà vua có ai như Tử Lộ không?” Đáp rằng: “Không có.” “Các quan của nhà vua có ai như Tể Dư không?” Đáp rằng: “Không có.” “Ngay như tổ tiên nước Sở được phong ở đất Chu, tước phong là Tử, là Nam*, với năm mươi dặm đất. Nay Khổng Khâu thuật lại khuôn phép của Tam vương Ngũ đế, làm sáng sự nghiệp của Chu Công, Thiệu công, nếu nhà vua trọng dụng ông ta, nước Sở sao có thể đời đời đường hoàng có mấy nghìn dặm đất nữa? Xét lẽ, Văn vương ở ấp Phong, Vũ vương ở ấp Cảo, làm vua trăm dặm đất rốt cuộc xưng vương thiên hạ. Nay Khổng Khâu được phong đất, có học trò hiền năng phò tá, đó không phải phúc của Sở vậy.” Chiêu vương bèn thôi. Mùa thu năm ấy, Sở Chiêu vương chết ở Thành Phủ.

Người cuồng ở nước Sở là Tiếp Dư đi qua trước xe Khổng tử, hát rằng:

“Phượng chừ, phượng chừ,

Sao đức mày suy!

Việc qua ngăn không được chừ,

Việc tới có thể truy cầu.

Thôi đi, thôi đi,

Người làm chính sự ngày nay thật là nguy!”

Khổng tử xuống xe, muốn cùng nói chuyện. Tiếp Dư rảo bước rồi đi mất, Khổng tử không thể nói chuyện cùng.

Thế rồi Khổng tử từ nước Sở trở lại nước Vệ. Vào năm này, Khổng tử sáu mươi ba tuổi, là năm Lỗ Ai công thứ sáu.

Năm sau đó, nước Ngô và nước Lễ hội kiến ở đất Tăng, [đòi nước Lỗ] cung ứng cỗ Bách lao. Thái tể [nước Ngô] là Phỉ triệu vời Quý Khang tử. Quý Khang tử sai Tử Cống đến [thuyết phục], sau đó mọi việc mới xử lý xong*.

Khổng tử nói: “Chính sự nước Lỗ và nước Vệ, như anh với em vậy.” Bấy giờ, cha của Vệ quân Triếp không được kế vị, đang ở nước ngoài, chư hầu nhiều lần chỉ trích việc đó. Còn học trò Khổng tử nhiều người làm quan ở Vệ, vua Vệ muốn Khổng tử tham chính ở Vệ. Tử Lộ hỏi: “Vua Vệ giao chính sự cho thầy, thầy sẽ làm gì trước?” Khổng tử nói: “Nhất định là chính danh rồi!” Tử Lộ nói: “Nếu làm thế, thầy thực viển vông quá! Sao lại phải chính danh?” Khổng tử đáp: “Trò Do quê mùa quá! Xét lẽ, danh không chính thì lời nói không thuận, lời nói không thuận thì việc không thành, việc không thành thì lễ nhạc không hưng khởi, lễ nhạc không hưng khởi thì hình phạt không đúng, hình phạt không đúng thì dân không biết đặt tay đặt chân vào đâu. Phàm quân tử làm việc gì nhất định phải gọi tên ra được, lời nói nhất định phải được thi hành. Quân tử đối với lời nói của mình không thể nào cẩu thả được.”

Năm sau, Nhiễm Hữu làm tướng cầm quân cho họ Quý, giao chiến với Tề ở ấp Lang, đánh thắng quân Tề. Quý Khang tử hỏi: “Ông học cầm quân từ ai vậy? Hay là bản tính vốn thế?” Nhiễm Hữu đáp: “Tôi học ở thầy Khổng tử.” Quý Khang tử hỏi: “Khổng tử là người thế nào?” Đáp rằng: “Dùng ông thì có danh; thực hiện chủ trương của ông với trăm họ, hỏi xét ở quỷ thần thì không có gì phải băn khoăn, những mong đạt đến đạo, bằng không, dẫu có được thưởng nghìn xã*, phu tử tôi cũng không cho là có lợi.” Khang tử hỏi: “Ta muốn triệu ông ấy, có được không?” Đáp rằng: “Muốn triệu phu tử tôi thì không được để bị ngăn trở bởi cách nghĩ của tiểu nhân, như thế mới được.” Khổng Văn tử ở Vệ định đánh Thái Thúc, hỏi Trọng Ni về kế sách. Trọng Ni chối rằng mình không biết, lui về rồi sai chở xe ra đi, nói: “Chim có thể chọn cây, cây há có thể chọn được chim ư?” Văn tử cố giữ Khổng tử. Đúng lúc Quý Khang tử sai Công Hoa, Công Tân, Công Lâm mang lễ vật đến nghinh đón Khổng tử, Khổng tử trở về Lỗ.

Khổng tử rời nước Lỗ cả thảy mười bốn năm mới trở về.

Lỗ Ai công hỏi về chính trị, Khổng tử nói: “Chính trị cốt ở chỗ chọn lựa bề tôi.” Quý Khang tử hỏi về chính trị, [Khổng tử] đáp rằng: “Cất nhắc người ngay thẳng, bãi truất kẻ cong vạy thì kẻ cong vạy cũng sẽ thành ngay thẳng.” Khang tử lo lắng về trộm cướp, Khổng tử nói: “Nếu ngài không ham muốn, dẫu thưởng họ cũng không dám trộm.” Nhưng rốt cuộc nước Lỗ không thể trọng dụng Khổng tử, Khổng tử cũng không cầu làm quan.

Thời Khổng tử, nhà Chu suy vi còn lễ nhạc bị phế bỏ, Thi Thư tàn khuyết. [Khổng tử] truy về lễ thời Tam đại, sắp xếp thứ tự Thư truyện*, trên chép từ thời Đường Ngu, dưới xuống đến Tần Mục công, biên chép thứ tự các việc. [Khổng tử] nói: “Ta có thể nói về lễ nhà Hạ, nhưng nước Kỷ* không đủ để minh chứng vậy. Ta có thể nói về lễ nhà Ân, nhưng nước Tống* không đủ để minh chứng vậy. Nếu đủ, thì ta có thể minh chứng về lễ của các nước đó.” Xem chỗ thêm bớt của nhà Ân nhà Hạ, nói: “Về sau, dẫu trăm đời cũng có thể biết, một đời chuộng văn hoa, một đời chuộng thực chất. Nhà Chu châm chước lễ của hai triều Ân và Hạ, văn vẻ rạng rỡ thay. Ta theo nhà Chu.” Cho nên các sách Thư truyện, Lễ ký là từ họ Khổng.

Khổng tử nói với quan Thái sư nước Lỗ: “[Nói về] nhạc, tôi có thể biết vậy. Đầu tiên phải phối hợp với nhau, kế đó cao thấp hài hòa, tiết tấu sáng rõ, liên tục không dứt, như thế mới thành khúc nhạc.” “Tôi từ Vệ trở về Lỗ, sau đó nhạc được chính đáng trở lại, Nhã và Tụng thảy đều được thỏa đáng.”

Thi* thời cổ gồm hơn ba nghìn thiên, đến Khổng tử, bỏ các thiên trùng lặp, chọn những thiên có thể dùng để thi hành lễ nghĩa, trên chọn các thiên nói về ông Tiết và Hậu Tắc*, giữa lựa các thiên thuật lại sự hưng thịnh của triều Ân triều Chu, đến các bài nói về sự suy tàn của Chu U vương, Chu Lệ vương, khởi đầu từ chỗ giường chiếu*, cho nên nói: “Thiên Quan thư mở đầu phần Phong, thiên Lộc minh mở đầu phần Tiểu nhã, thiên 'Văn vương' mở đầu phần Đại nhã, thiên Thanh miếu mở đầu phần Tụng.” Ba trăm lẻ năm thiên đều được Khổng tử đánh đàn và hát, để mong phối hợp được với thanh âm của nhạc Thiều, Vũ, Nhã, Tụng. Lễ nhạc từ đó được xưng thuật, khiến đạo của tiên vương được đầy đủ, trọn vẹn được Lục nghệ*.

Đến khi tuổi đã cao, Khổng tử thích Kinh Dịch, viết tựa cho các phần Thoán, Hệ, Tượng, Thuyết quái, Văn ngôn. [Khổng tử] đọc Kinh Dịch khiến dây da buộc các thẻ sách bị đứt ba lần, nói: “Ví phỏng ta có thêm mấy năm, cứ như thế này, ta có thể nắm được trọn vẹn về Dịch.”

Khổng tử đem Thi, Thư, Lễ, Nhạc để dạy học, đại để học trò có ba nghìn người, [trong đó có] bảy mươi hai người tinh thông Lục nghệ. Còn những học trò như Nhan Trạc Trâu, thì rất nhiều*.

Khổng tử dạy bốn phương diện: văn (học vấn), hạnh (đức hạnh), trung (trung thành), tín (tín nghĩa). Bỏ bốn điều: không định kiến, không võ đoán, không cố chấp, không tự thị. [Khổng tử] thận trọng các việc: trai giới, chiến tranh, bệnh tật. Khổng tử ít nói về lợi, mệnh số và đức nhân. [Học trò] không bức bối [vì muốn được hiểu biết thì Khổng tử] không gợi mở, [như vật có bốn góc], nêu một góc mà không tự suy được ra ba góc còn lại thì không giảng lại nữa.

[Khổng tử] ở làng xóm thì khiêm cung thành thực, tựa như người không thể nói năng gì được. Lúc ở tông miếu triều đình thì biện bác rõ ràng, nhưng rất cẩn trọng. Ở trong triều, khi nói với các quan thượng đại phu thì ôn tồn trung chính, nói với các quan đại phu cấp dưới thì vui vẻ hòa nhã.

Khi vào trong cung thì khom mình, rảo bước mà vào, tay dang như cánh chim. Nhà vua triệu đến để tiếp đón tân khách thì sắc mặt chợt thay đổi sang trang trọng. Nhà vua hạ lệnh triệu kiến thì không đợi đóng xe, vội vã đi ngay.

Cá ươn, thịt ôi, hay cắt không ngay ngắn thì không ăn. Chiếu trải không ngay ngắn thì không ngồi. Ăn ở bên nhà người có tang thì chưa từng ăn no.

Ngày nào khóc thì không ca hát. Thấy người để tang hay người mù thì dù là trẻ con cũng nhất định thay đổi sắc mặt [tỏ vẻ đồng cảm].

[Khổng tử nói]: “Ba người cùng đi, nhất định có thầy ta [trong đó].” “Không tu dưỡng đạo đức, không giảng học, nghe điều nghĩa không thể làm theo, có điều bất thiện không thể sửa đổi, đó là những điều ta lấy làm lo vậy.” Sai người khác hát, [người đó hát] hay thì sai hát lại, sau đó họa theo.

Khổng tử không nói về các việc: quái dị, bạo lực, làm loạn, quỷ thần.

Tử Cống nói: “Văn chương của phu tử thì đã được nghe. Nhưng chưa được nghe phu tử nói về đạo trời và tính mệnh.” Nhan Uyên ngùi ngùi tán thán: “Ngẩng trông lên càng thấy cao, dùi vào lại càng bền chắc. Nhìn thấy ở trước, thoắt lại ở sau. Phu tử theo từng bước tuần tự, khéo dẫn dụ người, dùng văn mở rộng cho ta, dùng lễ để ước thúc ta, muốn bỏ cũng không thể được. Đã dốc kiệt tài năng của mình [để học], như đã có thu hoạch, nhưng vẫn thấy sừng sững, dẫu có muốn noi theo phu tử cũng không sao đạt đến được.” Có người [đứa trẻ] trong làng Đạt Hạng nói: “Lớn thay Khổng tử, học rộng mà không có chỗ nào thành danh.” Khổng tử nghe vậy nói: “Ta chuyên chú vào việc gì? Chuyên chú việc đánh xe chăng, việc bắn cung chăng? Ta chuyên chú vào việc đánh xe thôi.” [Học trò là] Lao nói: “Thầy có nói 'không được trọng dụng, cho nên chú tâm vào Lục nghệ'. "

Mùa xuân năm Lỗ Ai công thứ mười bốn, đi săn ở Đại Dã. Người đánh xe của họ Thúc Tôn là Sự Thương bắt được con thú, cho là điềm chẳng lành. Trọng Ni xem con thú đó, nói: “Đây là con lân.” [Sừ Thương] mang lân đi. [Khổng tử] nói: “Sông Hoàng Hà không xuất hiện Hà đồ, sông Lạc không xuất hiện Lạc thư*, ta thế là thôi rồi!” Nhan Uyên chết, Khổng tử nói: “Trời giết ta rồi!” Đến khi đi săn ở phía tây trông thấy con lân, [Khổng tử] nói: “Đạo ta cùng rồi!” Rồi bùi ngùi than rằng: “Chẳng ai biết đến ta!” Tử Cống hỏi: “Vì sao không ai biết đến thầy?” Khổng tử nói: “Không oán trời, không trách người, học cái thấp mà biết cái cao xa, biết ta có lẽ chỉ có trời thôi!”

[Khổng tử nói]: “Không hạ thấp chí mình, không làm nhục thân mình, là Bá Di và Thúc Tề chăng?” Lại bảo: “Liễu Hạ Huệ và Thiếu Liên hạ thấp chí, làm nhục thân vậy.” Lại bảo: “Ngu Trọng, Di Dật ẩn cư, không bàn chuyện đời, lúc làm quan giữ đúng sự thuần khiết, khi bị phế thì hợp với sự quyền biến.” “Ta khác với các trường hợp đó, không thể mà không gì không thể.”

Khổng tử nói: “Không thể, không thể, người quân tử hận vì chết đi mà tên tuổi không được xưng tụng. Đạo của ta không thể thi hành, ta biết lấy gì để lại cho đời sau đây?” Bèn nhân đó ghi chép sử làm ra sách Xuân thu*, trên chép từ đời Lỗ Ẩn công, dưới chép đến năm Lỗ Ai công thứ mười bốn, gồm mười hai đời vua*. Dựa vào sử liệu nước Lỗ, coi nhà Chu là tông chủ, theo khuôn mẫu cũ nhà Ân, vận dụng theo khuôn phép thời Tam đại. Văn từ ngắn gọn mà ý chỉ rộng lớn. Cho nên vua các nước Ngô, Sở tự xưng là “Vương”, nhưng sách Xuân thu chê trách họ, ghi là “Tử”; cuộc hội minh ở Tiễn Thổ thực ra là triệu thiên tử nhà Chu đến, nhưng sách Xuân thu tránh việc đó nên viết là “Thiên tử đi tuần thú ở Hà Dương”. Suy từ các việc tương tự làm khuôn phép cho đương thời. Ý nghĩa những lời chê trách, nhằm khiến các bậc vương giả đời sau nêu tỏ và mở rộng thêm ra. Nghĩa lý sách Xuân thu được thi hành, thì bọn loạn thần tặc tử trong thiên hạ phải kinh sợ.

Khi Khổng tử đương chức xử lý việc ngục tụng, các văn từ xử án đều châm chước theo ý chung của mọi người, không phải phán quyết theo ý riêng. Đến khi làm sách Xuân thu, chỗ đáng viết thì viết, chỗ đáng bỏ thì bỏ, học trò như bọn Tử Hạ* cũng không thể thêm bớt dù chỉ một lời. Học trò học sách Xuân thu, Khổng tử nói: “Đời sau biết đến Khâu này là nhờ Xuân thu, mà bắt tội Khâu cũng vì Xuân thu.”

Năm sau, Tử Lộ chết ở nước Vệ. Khổng tử ốm, Tử Cống xin gặp. Khổng tử đang chống gậy đi dạo ngoài cổng, nói: “Trò Tứ, sao con đến muộn thế?” Khổng tử nhân đó than thở, hát rằng: “Thái Sơn lở chăng! Cột nhà gãy chăng! Triết nhân héo chăng!”* Nhân đó rơi nước mắt. Khổng tử bảo Tử Cống rằng: “Thiên hạ vô đạo lâu rồi, không ai có thể theo ta. Người nhà Hạ quàn quan tài ở bậc thềm phía đông, người nhà Chu đặt ở bậc thềm phía tây, người nhà Ân đặt giữa hai cây cột. Tối qua, ta mơ thấy mình ngồi giữa hai cây cột, ta vốn là người nhà Ân vậy.” Bảy hôm sau thì chết.

Khổng tử thọ bảy mươi ba tuổi, chết vào ngày Kỷ Sửu, tháng Tư năm Lỗ Ai công thứ mười sáu.

Ai công có lời điếu viếng rằng: “Trời cao chẳng thương, không chịu để lại một người già cả, khiến một mình ta trên ngôi, trơ trọi buồn lo, than ôi đau đớn thay! Ông Trọng Ni, [ta] không còn tự noi theo khuôn phép của ông nữa rồi!" Tử Cống nói: “Nhà vua không chết ở nước Lỗ ư? Phu tử từng nói rằng: 'Sai lễ tiết thì tối tăm, sai danh phận thì lỗi lầm. Mất đi chí hướng thì tối tăm, mất điều phù hợp thì lỗi lầm.' Khi sống không thể trọng dụng, chết rồi lại thương xót, đó là phi lễ vậy. Xưng là 'một mình ta', là không hợp với danh phận.”*

Khổng tử được an táng ở phía trên sông Tứ, phía bắc kinh thành nước Lỗ, học trò đều để tang ba năm. Để tang ba năm xong, cùng chia tay nhau đi, đều khóc, ai nấy đều vô cùng đau đớn; có người lưu lại. Chỉ có Tử Cống dựng nhà tranh ở bên mộ, cả thảy sáu năm, rồi sau mới đi. Các học trò cho đến người nước Lỗ đến bên mộ rồi làm nhà ở đấy có tới trên trăm nhà, nhân đó gọi là Làng Khổng (Khổng lý). Nước Lỗ đời đời truyền nhau, theo các mùa trong năm phụng thờ tế tự mộ Khổng tử, còn các nhà nho cũng giảng lễ hương ẩm và đại xạ bên cạnh mộ Khổng tử. Mộ Khổng tử to một khoảnh*. Nhà cũ và chỗ ở của đệ tử, đời sau nhân đó dựng làm miếu thờ, cất giữ áo mũ, đàn, xe, sách của Khổng tử, đến thời Hán, trải hơn hai trăm năm không dứt. Hoàng đế Cao tổ qua nước Lỗ, dùng cỗ Thái lao để tế*. Các chư hầu, khanh, tướng đến đây, thường bái yết trước, sau đó mới xử lý chính sự.

Khổng tử sinh ra Lý, tự là Bá Ngư. Bá Ngư thọ năm mươi tuổi, chết trước Khổng tử.

Bá Ngư sinh ra Cấp, tự là Tử Tư, thọ sáu mươi hai tuổi. [Tử Tư] từng bị nguy khốn ở nước Tống, làm sách Trung dung*.

Tử Tư sinh ra Bạch, tự là Tử Thượng, thọ bốn mươi bảy tuổi. Tử Thượng sinh ra Cầu, tự là Tử Gia, thọ bốn mươi lăm tuổi. Tử Gia sinh ra Cơ, tự là Tử Kinh, thọ bốn mươi sáu tuổi. Tử Kinh sinh ra Xuyên, tự là Tử Cao, thọ năm mươi mốt tuổi. Tử Cao sinh ra Tử Thận, thọ năm mươi bảy tuổi, từng làm Tướng quốc nước Ngụy.

Tử Thận sinh ra Phụ, thọ năm mươi bảy tuổi, làm quan Bác sĩ cho Trần vương là Thiệp, chết ở đất Trần.

Em trai Phụ là Tử Tương, thọ năm mươi bảy tuổi, từng làm quan Bác sĩ cho Hiếu Huệ Hoàng đế, thăng làm Thái thú Trường Sa, mình cao chín thước sáu tấc.

Tử Tương sinh ra Trung, thọ năm mươi bảy tuổi. Trung sinh ra Vũ, Vũ sinh ra Diên Niên và An Quốc. An Quốc làm quan Bác sĩ cho đương kim Hoàng đế, làm quan đến chức Thái thú Lâm Hoài, mất sớm. An Quốc sinh ra Ngang, Ngang sinh ra Hoan.

Thái sử công bàn rằng: Kinh Thi có câu: “Ngẩng trông núi cao, đi theo đường lớn”*. Tuy không thể đến tận nơi nhưng trong lòng hướng theo. Ta đọc sách của họ Khổng, ngỡ như được thấy người. Đến nước Lỗ, xem miếu đường, xe cộ, trang phục, đồ tế lễ của Trọng Ni, học trò theo thời tập luyện lễ nghi tại nhà của ông, ta kính cẩn lưu luyến không sao rời bước. Trong thiên hạ, bậc quân vương đến hiền nhân rất đông, đương thời thì vinh hiển, chết đi là hết. Khổng tử là người áo vải, truyền hơn mười đời, người học tôn thờ như bậc tông sư. Từ thiên tử đến vương hầu, người ở Trung nguyên nói đến Lục nghệ đều lấy Khổng tử làm khuôn thước, có thể gọi là bậc chí thánh vậy!

QUYỂN 48 TRẦN THIỆP THẾ GIA

Trần Thắng, người ở Dương Thành, tự là Thiệp. Ngô Quảng, người ở Dương Hạ, tự là Thúc. Trần Thiệp lúc trẻ từng đi cày thuê cho người ta, dừng cày lên gò, buồn bã hồi lâu, nói: “Nếu giàu sang thì chẳng quên nhau.” Những người đi làm thuê cười mà rằng: “Mày là thằng cày thuê, giàu sang nỗi gì?” Trần Thiệp than thở rằng: “Ôi, chim én chim sẻ thì làm sao biết được cái chí của chim hồng chim hộc!”

Tháng Bảy năm Tần Nhị Thế thứ nhất, nhà Tần trưng dụng dân nghèo đi làm lính thú ở Ngư Dương, chín trăm người đóng đồn hương Đại Trạch. Trần Thắng và Ngô Quảng đều ở trong số đó, được làm đồn trưởng. Đúng khi mưa lớn, đường sá không thông, tính ra đã lỡ kỳ hạn. Lỡ kỳ hạn, theo pháp luật đều bị xử chém. Trần Thắng và Ngô Quảng bèn bàn mưu rằng: “Nay trốn cũng chết, nổi lên tính kế lớn cũng chết, đều là chết cả, chết vì nước có nên chăng?” Trần Thắng nói: “Thiên hạ khổ vì nhà Tần lâu rồi. Tôi nghe nói Nhị Thế là con út, không đáng được lên ngôi, người đáng được lên ngôi là công tử Phù Tô. Phù Tô vì nhiều lần can ngăn, bị hoàng thượng sai cầm quân đến nơi xa. Nay tôi nghe có người nói là [công tử Phù Tô] vô tội, nhưng bị Nhị Thế giết chết. Trăm họ nghe nói Phù Tô hiền năng, chưa biết là đã chết. Hạng Yên làm tướng nước Sở, nhiều lần lập công, yêu quý sĩ tốt, người Sở cảm mến ông ta. Có người cho là đã chết, có người cho là đã trốn. Nay nếu đem lực lượng của ta, giả xưng là công tử Phù Tô và Hạng Yên để hiệu triệu thiên hạ, hẳn nhiều người hưởng ứng theo.” Ngô Quảng cho là phải. Bèn bói quẻ. Thầy bói biết ý của họ, nói: “Việc của túc hạ đều thành, có công lao. Nhưng túc hạ bói xem ý quỷ thần chưa?” Trần Thắng và Ngô Quảng mừng, nghĩ đến việc quỷ thần, nói: “Đó là dạy bọn ta trước tiên phải lập uy với dân chúng đã.” Bèn dùng son viết trên lụa trắng rằng “Trần Thắng làm vua”, cho vào trong bụng cá do người ta đánh lưới được. Rốt cuộc người mua cá về làm thịt ăn, thấy trong bụng cá có chữ, lấy làm lạ về việc đó. Lại ngầm sai Ngô Quảng đến bên ngôi miếu thờ cây cối rậm rạp, ban đêm đốt đèn lồng, giả tiếng cáo hô to rằng: “Đại Sở hưng khởi, Trần Thắng làm vua.” Sĩ tốt ban đêm nghe tiếng đều kinh sợ. Sáng ngày, trong quân cùng xì xào nói với nhau, thảy đều chỉ tay, nhìn vào Trần Thắng.

Ngô Quảng ngày thường vốn quý người khác, sĩ tốt phần nhiều đều tình nguyện dốc sức vì Quảng. Tướng úy* uống rượu say, Quảng cố ý nhiều lần đánh tiếng muốn bỏ trốn, nhằm khiến Tướng úy nổi giận, ra lệnh hạ nhục mình, để khích nộ binh lính của mình. Tướng úy quả nhiên dùng roi đánh Quảng. Tướng úy tuốt kiếm, Quảng bật dậy, cướp lấy kiếm rồi giết y. Trần Thắng hỗ trợ Quảng, giết luôn hai viên úy. [Trần Thắng] hạ lệnh cho bọn họ rằng: “Các ông gặp mưa, đều trễ kỳ hạn, trễ hẹn phải chém. Ví phỏng không bị chém thì đi lính thú cũng chết đến sáu bảy phần mười. Hơn nữa tráng sĩ không chết thì thôi, đã chết thì phải lập danh tiếng lớn, vương hầu, tướng Võ, tướng văn đâu cứ phải có dòng dõi!” Bọn họ đều nói: “Kính cẩn vâng lệnh.” Bèn vờ xưng là công tử Phù Tô và Hạng Yên, thuận theo mong muốn của dân chúng. Để trần tay áo bên phải [làm dấu], xưng là Đại Sở. Dựng đàn ăn thề, dùng đầu của viên tướng úy để tế. Trần Thắng tự lập làm Tướng quân, Ngô Quảng làm Đô úy. Đánh vào hương Đại Trạch, sau khi hạ được lại đánh thành Kỳ. Thành Kỳ bị hạ, bèn lệnh Cát Anh người Phù Ly đem quân đánh lấy đất phía đông thành Kỳ. Tấn công các thành Thất, Tán, Khổ, Giá, Tiều, đều đánh hạ được. Vừa đi vừa thu quân binh. Đến khi tới đất Trần, có sáu bảy trăm cỗ xe, hơn ngàn quân kỵ, mấy vạn sĩ tốt. Đánh đất Trần, các quan thú quan lệnh đều không ở trong thành, chỉ có quan thừa chỉ huy giao chiến trên chòi cổng. Quân đất Trần thua, quan thừa chết, bèn vào chiếm cứ đất Trần. Mấy hôm sau, hạ lệnh triệu Tam lão*, hào kiệt cùng đến nghị sự. Tam lão và các bậc hào kiệt đều nói: “Tướng quân mình mặc giáp bền, tay cầm vũ khí sắc bén, đánh kẻ vô đạo, diệt Tần bạo ngược, khôi phục xã tắc nước Sở, công ấy xứng đáng xưng vương.” Trần Thiệp bèn tự lập làm vua, hiệu là Trương Sở.

Bấy giờ, những người chịu khổ vì quan lại nhà Tần ở các quận, huyện đều trị tội trưởng lại của mình, giết đi rồi hưởng ứng theo Trần Thiệp. Bèn phong Ngô Quảng làm giả vương, đôn đốc các tướng sang phía tây đánh Huỳnh Dương. Sai Vũ Thần, Trương Nhĩ, Trần Dư người đất Trần đánh chiếm đất Triệu, lệnh cho Đặng Tông người Nhữ Âm đánh chiếm quận Cửu Giang. Lúc ấy, quân Sở mấy nghìn người tụ tập lại, không sao kể xiết.

Cát Anh đến Đông Thành, lập Tương Cường làm Sở vương. Sau khi Anh nghe tin Trần vương đã lên ngôi, nhân đó giết Tương Cường rồi về báo [với Trần vương]. Đến đất Trần, Trần vương giết Cát Anh. Trần vương lệnh cho Chu Thị người Ngụy lên phía bắc đánh chiếm đất Ngụy. Ngô Quảng bao vây Huỳnh Dương. Lý Do làm Quận thú Tam Xuyên, giữ Huỳnh Dương, Ngô Quảng không thể đánh bại được. Trần vương triệu các hào kiệt trong nước đến bàn kế sách, phong Phòng quân Sái Tứ người Thượng Sái làm Thượng trụ quốc.

Chu Văn là người hiền năng đất Trần, từng phụ trách việc quan sát thiên tượng và coi bói cho quân Hạng Yên, phụng sự Xuân Thân quân, tự nói mình am hiểu việc quân, Trần vương ban cho ấn tướng quân, sai sang phía tây đánh Tần. Vừa đi vừa gom quân, khi đến cửa Hàm Cốc thì có nghìn cỗ chiến xa, mấy chục vạn sĩ tốt, kéo đến Đình Hý, đóng quân lại đó. Tần hạ lệnh cho Thiếu phủ Chương Hàm xá miễn những kẻ có tội đi lao dịch ở Ly Sơn cùng con cái do các gia nô sinh ra, thảy được huy động để tấn công đại quân Sở, đánh bại được quân Sở, Chu Văn thua trận, chạy khỏi Hàm Cốc, dừng lại ở Tào Dương hai ba tháng. Chương Hàm đuổi theo đánh bại Chu Văn, Chu Văn lại chạy đến Mẫn Trì, đóng lại hơn chục ngày. Chương Hàm truy kích, cả phá Chu Văn. Chu Văn cắt cổ tự vẫn, quân [của Chu Văn] không tái chiến được nữa.

Vũ Thần đến Hàm Đan, tự lập làm Triệu vương, Trần Dư làm Đại tướng quân, Trương Nhĩ, Thiệu Tao làm tả hữu Thừa tướng. Trần vương tức giận, bắt trói người nhà bọn Vũ Thần, định giết họ. Trụ quốc [Sái Tử] nói: “Tần chưa bị diệt mà giết gia quyến tướng văn tướng võ của Triệu vương, đó là sinh thêm một nước Tần nữa, chẳng bằng nhân tiện lập y.” Trần vương bèn sai sứ đến chúc mừng Triệu vương, rồi giải gia thuộc của bọn Vũ Thần vào trong cung, phong con của Nhĩ là Trương Ngao làm Thành Đô quân, giục quân Triệu mau tiến vào cửa Hàm Cốc. Tướng văn tướng võ của Triệu vương cùng bàn mưu rằng: “Đại vương xưng vương ở Triệu, đó không phải ý của Sở. Sau khi Sở diệt được Tần, nhất định kéo quân đánh Triệu. Kế sách không gì bằng là chớ đem quân sang phía tây, hãy sai người lên phía bắc đánh lấy đất Yên để tự mở rộng địa bàn. Nước Triệu phía nam dựa vào Đại Hà*, phía bắc có đất Yên đất Đại, Sở dẫu thắng được Tần cũng không dám chế phục Triệu. Nhược bằng Sở không thắng được Tần, ắt coi trọng Triệu. Triệu thừa cơ Tần mỏi mệt, có thể đắc chí trong thiên hạ.” Triệu vương cho là phải, nhân đó không đem quân sang phía tây mà sai Hàn Quảng, vốn là viên Tốt lại* ở Thượng Cốc đem quân lên phía bắc đánh chiếm đất Yên.

Các bậc nguyên là quý tộc, hào kiệt cũ của nước Yên nói với Hàn Quảng rằng: “Sở đã lập vua, Triệu cũng đã lập vua. Nước Yên tuy nhỏ, cũng là nước vạn cỗ xe, xin tướng quân hãy lập làm Yên vương.” Hàn Quảng nói: “Mẹ Quảng ở Triệu, không thể.” Người nước Yên nói: “Triệu đang tây lo nước Tần, nam lo nước Sở, sức họ không thể ngăn được ta. Vả lại dựa vào sự hùng mạnh của Sở còn không dám hại đến gia quyến tướng văn tướng Võ của Triệu Dương, một mình Triệu sao dám hại đến gia quyến tướng quân được!” Hàn Quảng cho là phải, bèn tự lập làm Yên vương. Được mấy tháng, Triệu đưa mẹ và gia quyến của Yên vương trở về nước Yên.

Bấy giờ, chư tướng đi đánh chiếm các đất nhiều không kể xiết. Chu Thị lên phía bắc chiếm đất, đến đất Địch, người Địch là Điền Đạm giết Huyện lệnh đất Địch, tự lập làm Tề vương, dựa vào Tề để đánh lại Chu Thị. Quân Chu Thị bị đánh tan, rút về đến đất Ngụy, định lập hậu duệ nước Ngụy vốn là Ninh Lăng quân tên là Cữu làm Ngụy vương. Bấy giờ Cữu đang ở chỗ của Trần vương, không thể về được Ngụy. Đất Ngụy đã yên định, quần chúng định cùng nhau lập Chu Thị làm Ngụy vương, Chu Thị không chịu. Sứ giả năm lần [đến chỗ Trần vương thỉnh cầu], Trần vương bèn lập Nịnh Lăng quân là Cữu làm Ngụy vương, sai về nước. Rốt cuộc Chu Thị được làm Tướng quốc.

Bọn tướng quân Điền Tang cùng bàn mưu rằng: “Quân của Chu Chương đã bị đánh tan, quân Tần sớm muộn sẽ kéo đến, ta bao vây thành Huỳnh Dương mà không thể hạ được, quân Tần đến, ắt ta đại bại. Chi bằng chỉ để lại ít quân, đủ để vây giữ Huỳnh Dương, rồi đem hết tinh binh đón đánh quân Tần. Nay Giả vương kiêu ngạo, không biết binh quyền, không thể cùng mưu tính, nếu không giết đi, sợ việc thất bại.” Nhân đó cùng giả lệnh của Trần vương để giết Ngô Quảng, dâng đầu lên Trần vương. Trần vương sai sứ ban ấn Lệnh doãn nước Sở cho Điền Tang, sai làm Thượng tướng. Điền Tang bèn sai các tướng là bọn Lý Quy vậy giữ thành Huỳnh Dương, đích thân đem tinh binh sang phía tây đón đánh quân Tần ở Ngao Thương. Cùng giao chiến [với quân Tần], Điền Tang chết, quân bị phá. Chương Hàm tiến quân tấn công bọn Lý Quy dưới chân thành Huỳnh Dương, phá được, bọn Lý Quy chết.

Đặng Duyệt người ở Dương Thành đem quân đóng ở đất Đàm, biệt tướng của Chương Hàm đánh phá được Đặng Duyệt, quân của Đặng Duyệt tan chạy sang đất Trần. Ngũ Từ người đất Chất đem quân đóng ở đất Hứa, Chương Hàm đánh phá được Ngũ Từ, quân Ngũ Từ đều tan chạy sang đất Trần. Trần vương giết Đặng Duyệt.

Lúc Trần vương mới lên ngôi, bọn Tần Gia người đất Lăng, Đổng Tiết người đất Chất, Chu Kê Thạch người đất Phù Ly, Trịnh Bố người đất Thủ Lệ, Đinh Tật người đất Từ đều nổi dậy, đem quân bao vây Quận thú Đông Hải là Khánh ở thành Đàm. Trần vương hay tin, bèn sai Vũ Bình quân là Bạn làm Tướng quân, đôn đốc quân dưới thành Đàm. Tần Gia không chịu nghe lệnh, Gia tự lập làm Đại tư mã, ghét phải tòng thuộc Vũ Bình quân. [Do đó Gia mới] nói với các quan lại trong quân rằng: “Vũ Bình quân tuổi còn trẻ, không biết gì việc quân, chớ nghe!” Nhân đó giả lệnh Trần vương rồi giết Vũ Bình quân là Bạn.

Chương Hàm sau khi phá được Ngũ Từ, tiến đánh đất Trần, Trụ quốc là Phòng quân [Sái Tử] chết. Chương Hàm lại tiến quân đánh quân của Trương Hạ ở phía tây đất Trần. Trần vương ra ngoài đốc chiến, quân bị đánh tan, Trương Hạ chết.

Tháng Chạp, Trần vương đến Nhữ Âm, về đến Hạ Thành Phủ, người đánh xe là Trang Giả giết Trần vương rồi đầu hàng Tần. Trần Thắng được táng ở đất Đường, thụy là Ẩn vương.

Viên Quyên nhân* cũ của Trần vương là tướng quân Lã Thần lập đội quân đầu xanh (Thương đầu quân)*, nổi lên ở Tân Dương, đánh hạ được đất Trần, giết Trang Giả, lại đem đất Trần theo về Sở.

Ban trước, Trần vương đến đất Trần, hạ lệnh cho Tống Lưu người đất Chất đem quân bình định Nam Dương, tiến vào Vũ Quan. Sau khi Lưu chiếm được Nam Dương, nghe tin Trần vương chết, Nam Dương lại theo Tần, Tống Lưu không thể vào được Vũ Quan, bèn sang đông đến Tân Sái, gặp quân Tần, Tống Lưu đem quân hàng Tần. Quân Tần giải Lưu đến Hàm Dương, dùng xe xé xác Lưu để thị chúng.

Bọn Tần Gia hay tin quân Trần vương tan chạy, bèn lập Cảnh Câu làm Sở vương, dẫn quân đến Phòng Dự, định tấn công quân Tần dưới thành Định Đào. Sai Công Tôn Khánh đi sứ đến chỗ Tề vương, muốn hợp lực cùng tiến. Tề vương nói: “Nghe nói Trần lương thua trận, không biết chết sống thế nào, sao Sở không thỉnh thị mà tự lập vua mới!” Công Tôn Khánh nói: “Tề không thỉnh mệnh Sở mà đã lập lua, Sở có gì phải thỉnh thị Tề rồi mới lập vua! Vả lại Sở khởi sự đầu tiên, đáng được hiệu lệnh thiên hạ.” Điền Đam giết Công Tôn Khánh.

Tả hữu Hiệu úy nước Tần lại tấn công đất Trần, hạ được. Lã tướng quân bỏ chạy, rồi lại thu gom quân lính, lực lượng tụ lại. Cùng gom quân với Đường Dương quân Kình Bố, vốn là trộm cướp ở Bà Dương, lại tấn công Tả hữu Hiệu úy nước Tần, phá được quân Tần ở Thanh Ba, lại đem Trần theo về Sở. Bấy giờ Hạng Lương lập cháu nội của Hoài vương là Tâm làm Sở vương.

Trần Thắng xưng vương được sáu tháng. Khởi binh xưng vương ở đất Trần. Những người quen cũ từng cùng Trần Thắng cày ruộng thuê nghe tin, đến đất Trần, gõ cửa cung nói: “Tôi muốn gặp Thiệp.” Quan giữ cổng cung định lệnh trói họ lại. Họ tự biện giải một hồi mới được tha, nhưng không chịu báo lên. Trần vương ra ngoài, họ chặn đường gọi Thiệp. Trần vương nghe thấy, bèn triệu kiến, cho ngồi cùng xe về cung. Vào cung, trông thấy điện đường, màn trướng, khách nói: “Khỏa ghê! Thiệp làm vua, cung điện cao sâu hun hút!” Người Sở nói “khỏa” nghĩa là nhiều, cho nên thiên hạ truyền nhau việc đó, nói: “Khỏa Thiệp làm vua”, bắt đầu từ Trần Thiệp vậy. Khách ra vào ngày một tự tiện, nói Trần vương trước có giao tình với mình. Có người nói với Trần vương rằng: “Khách ngu dốt không biết gì, nói năng bừa bãi, làm giảm cả uy nghiêm.” Trần vương chém khách đó. Những người quen cũ của Trần vương đều tự ý bỏ đi, từ đấy không ai nói mình thân với Trần vương nữa. Trần vương phong Chu Phòng làm quan Trung chính, Hồ Vũ làm Tư quá, chuyên chủ việc đốc sát quần thần. Các tướng đi chiếm đất, về đến, nếu không theo đúng lệnh sẽ bị bắt trói trị tội, coi sự giám sát hà khắc là cách thể hiện lòng trung thành. Ai bị họ cho là làm không tốt thì không cần đưa xuống quan chấp pháp, liền tự ý trị tội. Trần vương tin dùng họ. Các tướng vì thế không thân với Trần vương. Đó là nguyên nhân Trần vương thất bại vậy*.

Tuy Trần Thắng đã chết, nhưng các vương hầu, tướng võ tướng văn do Trần Thắng phong lập, sai phái rốt cuộc diệt được Tần, mà Thiệp là người khởi đầu cho kết quả đó. Thời Cao tổ, đặt ba mươi nhà ở đất Đường để trông coi mộ Trần Thiệp, tới nay vẫn được hưởng huyết thực*.

Chử tiên sinh bàn rằng: Địa hình hiểm trở, có thể dựa vào để giữ vững; quân đội và hình pháp, có thể dùng trị lý quốc gia. Nhưng [những cái đó] chưa đủ để trông cậy. Xét lẽ, tiên vương lấy nhân nghĩa làm gốc, dựa vào đó để giữ vững biên tái, pháp luật chỉ là cành lá, há chẳng phải ư! Ta nghe Giả sinh* bàn rằng:

“Tần Hiếu công dựa vào thế hiểm yếu của Hào Sơn và Hàm Cốc, có đất Ung Châu, vua tôi giữ vững để hòng nhòm ngó nhà Chu. Thôn tính thiên hạ, thâu tóm khắp trời đất, có ý chiếm hết bốn biển, đồng thời mang dã tâm nuốt cả tám phương xa xôi. Lúc bấy giờ, Thương quân* phò tá Hiếu công, trong thì lập nên pháp độ, chuộng việc làm ruộng, dệt vải, sửa sang khí giới; ngoài thì liên hoành để đấu với chư hầu. Thế nên người Tần khoanh tay mà lấy được vùng phía ngoài sông Hoàng Hà.

Sau khi Hiếu công chết, Huệ Văn vương, Vũ vương, Chiêu vương kế thừa cơ nghiệp có sẵn, dựa vào kế sách tiên vương để lại, phía nam chiếm Hán Trung, phía tây đánh Ba Thục, phía đông cắt lấy đất màu mỡ, thu các quận trọng yếu. Chư hầu sợ hãi, hội minh bàn cách làm Tần suy yếu. Không tiếc đồ trân quý, bảo mật, đất đai phì nhiêu để vời hiền sĩ trong thiên hạ. Thi hành hợp tung liên kết với nhau, tạo thành một khối. Lúc bấy giờ, Tề có Mạnh Thường quân, Triệu có Bình Nguyên quân, Sở có Xuân Thân quân, Ngụy có Tín Lăng quân: bốn người đó đều trí tuệ sáng láng lại trung tín, khoan hậu mà yêu người, đề cao người hiền, coi trọng kẻ sĩ. Ước định hợp tung để chống liên hoành của Tần, tập hợp quân các nước Hàn, Ngụy, Yên, Triệu, Tống, Vệ, Trung Sơn. Còn như mưu sĩ ở sáu nước có Nịnh Việt, Từ Thượng, Tô Tần, Đỗ Hách, vạch mưu tính kế cho họ; bọn Tề Minh, Chu Tụ, Trần Chẩn, Thiệu Hoạt, Lâu Hoãn, Địch Cảnh, Tô Lệ, Nhạc Nghị kết thông ý đồ của họ; bọn Ngô Khởi, Tôn Tẫn, Đái Đà, Nghê Lương, Vương Liêu, Điền Kỵ, Liêm Pha, Triệu Xa, thống lãnh quân đội cho họ. Từng đem lãnh thổ rộng gấp mười lần, quân đông trăm vạn, ngẩng trông ải Hàm Cốc để tấn công Tần. Người Tần mở quan ải rồi mời địch vào, [thế mà] quân chín nước chạy trốn, không dám tiến vào. Tần không tốn một mũi tên mà thiên hạ vốn đã nguy khốn. Thế là hợp tung cũng tan, minh ước cũng bại, tranh nhau cắt đất để hối lộ Tần. Tần có dư sức để nhắm vào những tệ hại của chư hầu, truy kích quân thua chạy, khiến địch phơi thây trăm vạn, máu chảy trôi lá chắn lớn, dựa vào địa thế có lợi, cắt lấy thiên hạ, xé lấy non sông, nước mạnh xin thần phục, nước yếu phải vào chầu.

Thi hành đến Hiếu Văn vương, Trang Tương vương, hưởng nước không bao lâu, nhưng quốc gia vô sự.

Cho đến Thủy hoàng, phát dương sự nghiệp của sáu đời trước, giong dây cương dài mà điều khiển thiên hạ, thôn tính Nhị Chu* rồi tiêu diệt chư hầu, lên ngôi chí tôn mà khống chế vũ nội, cầm gậy dài ngắn để đánh đòn khắp thiên hạ, oai lừng bốn biển. Phía nam chiếm đất Bách Việt, đặt làm quận Quế Lâm và Tượng Quận, vua các nước Bách Việt cúi đầu thòng dây vào cổ, giao tính mạng mình cho tiểu lại nhà Tần. Bèn sai Mông Điềm lên phía bắc đắp Trường thành rồi giữ đất phên giậu, đẩy lùi Hung Nô ra xa hơn bảy trăm dặm, người Hồ không dám xuống phía nam chăn ngựa, quân sĩ cũng không dám mang cung đi báo thù. Thế rồi phế bỏ đạo trị quốc của tiên vương, thiêu hủy sách vở của bách gia để ngu dân. Hủy các thành nổi tiếng, giết các bậc tài tuấn, thu gom binh khí trong thiên hạ dồn về Hàm Dương, nấu chảy giáo sắc tên nhọn, đúc thành mười hai người bằng đồng, để làm suy yếu ý chí phản kháng của dân chúng trong thiên hạ. Sau đó, dựa vào Hoa Sơn, lấy đó làm thành, dựa vào Hoàng Hà, lấy đó làm hào, dựa vào tường thành cao muôn vàn trượng, sông sâu khôn dò, coi thế là bền vững. Cho tướng giỏi cầm nỏ cứng, giữ chỗ quan yếu, bề tôi tin cẩn, sĩ tốt tinh nhuệ, bày binh khí sắc nhọn thì ai dám chống. Thiên hạ đã yên định, trong lòng Thủy hoàng tự cho sự kiên cố của Quan Trung như thành đồng nghìn dặm, là cơ nghiệp khiến con cháu nối nhau làm đế vương đến muôn đời.

Sau khi Thủy hoàng chết, dư uy vẫn vang động đến vùng biên viễn. Còn Trần Thiệp là con nhà lấy hũ vò làm cửa sổ, lấy dây thừng buộc cửa*, là kẻ không có ruộng phải đi làm tôi tớ, là kẻ bị sung làm lính thú ở biên cương. Tài năng không bằng người bậc trung, không phải bậc hiền năng như Trọng Ni, Mặc Địch, không giàu có như Đào Chu, Y Đốn. [Thế mà] chen chân trong hàng trong ngũ*, cúi xuống ngẩng lên trong đám quân hàng trăm, hàng nghìn người, thống lãnh đám lính thú mỏi mệt tản mác, thống suất mấy trăm quân, đem quân đánh nhà Tần. Chặt cây làm vũ khí, giơ sào cao làm cờ, thiên hạ ùn ùn như mây hưởng ứng, vác lương đi theo như bóng theo hình, các bậc hào kiệt phía đông Hào Sơn nhất tề nổi dậy rồi diệt họ Tần.

Còn thiên hạ không hề bị thu nhỏ hay suy yếu đi; đất Ung Châu, sự hiểm yếu của Hào Sơn và Hàm Cốc vốn vẫn thế. Địa vị của Trần Thiệp không tôn quý như vua các nước Tề, Sở, Yên, Triệu, Hàn, Ngụy, Tống, Vệ, Trung Sơn; mũi cày, gậy gộc, không sắc nhọn hơn kiếm kích, giáo dài, đám quân lính thú không thể sánh với quân đội chín nước; mưu kế sâu xa, đạo hành quân dụng binh không thể bằng mưu sĩ đương thời. Thế mà thành bại không giống nhau, công lao sự nghiệp ngược hẳn nhau. Từng thử đem các nước phía đông Hào Sơn so sánh với Trần Thiệp, xét quyền thế, thế lực, thì không thể gộp chung để nói được. Còn như Tần, nhờ vào mảnh đất cỏn con, thế rồi nắm quyền của nước muôn cỗ xe, chế tám châu, khiến các nước ngang hàng phải vào chầu, được hơn trăm năm. Sau đó, hợp thiên hạ thành một nhà, lấy Hào Sơn, Hàm Cốc làm cung thất. Một người nổi dậy mà tông miếu bảy đời [của Tần] bị đổ, con cháu chết trong tay người, bị thiên hạ cười chê. Tại sao vậy? Là vì không thi hành nhân nghĩa, mà cái thế công thủ cũng khác nhau vậy.”

QUYỂN 49 NGOẠI THÍCH THẾ GIA

Từ xưa, các bậc đế vương nhận mệnh [từ trời] cho đến các vị đích tử làm vua kế nghiệp, noi theo pháp độ của tiên vương, không chỉ bản thân có đức tốt, đại để còn có sự trợ giúp của họ ngoại. Nhà Hạ hưng khởi cũng nhờ người con gái ở Đồ Sơn*, còn vua Kiệt bị lưu đày là vì nàng Muội Hỷ*. Nhà Ân hưng khởi cũng nhờ Hữu Tung*, vua Trụ bị giết vì sủng ái Đát Kỷ*. Nhà Chu hưng khởi cũng nhờ Khương Nguyên và Thái Nhậm*, còn U vương bị bắt cũng do say đắm Bao Tự*. Cho nên Kinh Dịch lấy cơ sở là quẻ Càn và quẻ Khôn*, Kinh Thi khởi đầu từ bài “Quan thư”*, Kinh Thư tán dương việc Đế Nghiêu gả hai người con gái cho Thuấn*, Kinh Xuân thu chế việc nhà vua lấy vợ mà không đích thân đi đón*. Quan hệ vợ chồng, là luân lý to lớn của đạo người vậy. Tác dụng của lễ, chỉ khiến người ta hiểu rằng hôn nhân là việc phải thận trọng e dè. Xét lẽ, âm nhạc hợp điệu thì bốn mùa điều hòa, sự thay đổi của âm dương là đầu mối của muôn vật vậy. Có thể không thận trọng được ư? Người ta có thể hoằng dương đạo, nhưng với mệnh số thì không biết làm sao. Đáng xét thay, niềm yêu của vợ chồng, vua không thể tìm được điều ấy từ bề tôi, cha không thể tìm thấy nơi con, huống chi với những địa vị thấp kém. Sau khi hoan ái, có người không thể sinh con đẻ cháu, hoặc giả sinh con rồi nhưng có khi không trọn vẹn: như thế há không phải số mệnh ư? Khổng tử ít nói về mệnh trời, có lẽ vì mệnh trời khó nói. Không phải người thông tường sự biến hóa của chốn u minh, sao có thể biết được về tính mệnh?

Thái sử công bàn rằng: Từ thời Tần về trước ghi chép còn sơ lược, chưa được tường tận. Nhà Hán hưng khởi, Lã Nga Hu* làm chính cung Hoàng hậu của Cao tổ, con trai làm Thái tử. Đến khi luống tuổi, sắc phai, yêu giảm, thế rồi Thích phu nhân được sủng ái, con [của Thích phu nhân] là Như Ý mấy lần suýt lên thay Thái tử. Tới khi Cao tổ băng hà, Lã hậu diệt họ Thích, giết Triệu vương [Như Ý], còn hậu cung của Cao tổ chỉ những người không được sủng ái, hay bị xa lánh mới được an toàn.

Con gái lớn của Lã hậu làm vợ Tuyên Bình hầu Trương Ngao, con gái Ngao là Hoàng hậu của Hiếu Huệ đế. Lã Thái hậu vì trọng dụng người thân, muốn tìm trăm phương ngàn kế để Hoàng hậu của Hiếu Huệ đế sinh con, rốt cuộc vẫn không được, bèn lấy con của cung nhân khác giả làm con [Hoàng hậu]. Đến khi Hiếu Huệ đế băng hà, thiên hạ mới yên định chưa lâu, việc kế tự chưa minh bạch. Thế rồi ngoại thích được hiển quý, anh em họ Lã được phong vương để phụ tá triều đình, rồi phong con gái Lã Lộc làm Hoàng hậu của Thiếu đế, muốn sâu gốc bền rễ thêm, nhưng vẫn vô ích.

Cao hậu băng hà, hợp táng [với Cao tổ] ở Trường Lăng. Bọn Lã Lộc, Lã Sản sợ bị giết, âm mưu làm loạn. Các đại thần thảo phạt họ, trời giúp rường mối chính thống nhà Hán, rốt cuộc diệt họ Lã. Riêng Hoàng hậu của Hiếu Huệ đế được an trí ở Bắc Cung. Nghinh đón rồi lập Đại vương, đó là Hiếu Văn đế, phụng thờ tông miếu nhà Hán. Đó chẳng phải là ý trời ư? Không phải mệnh trời, ai có thể đảm đương được việc ấy?

Bạc Thái hậu, cha là người Ngô, họ Bạc, thời Tần, tư thông với Ngụy Ảo, là người con gái dòng dõi tông thất của Ngụy vương trước đây, sinh ra Bạc cơ, rồi cha của Bạc cơ chết ở Sơn Âm, nhân đó chôn ở đấy.

Tới khi chư hầu phản lại nhà Tần, Ngụy Báo tự lập làm Ngụy vương, rồi Ngụy Ảo tiến con gái mình vào cung Ngụy vương. Ảo đến chỗ Hứa Phụ* xem tướng, thấy Bạc cơ, Hứa Phụ nói người này đáng sinh thiên tử. Bấy giờ Hạng Vũ đang cự nhau với Hán vương ở Huỳnh Dương, thiên hạ chưa được yên định. Ban đầu Báo cùng Hán đánh Sở, đến khi nghe lời Hứa Phụ nói, trong lòng vui mừng, nhân đó quay lưng phản Hán, đứng trung lập, dần dà lại liên kết với Sở. Hán sai bọn Tào Tham tấn công, bắt sống được Ngụy vương Báo, lấy nước của Ngụy vương đặt làm quận, còn Bạc cơ bị đưa đến nhà dệt trong cung*. Sau khi Báo chết, Hán vương vào nhà dệt, thấy Bạc cơ có nhan sắc, hạ chiếu sung vào hậu cung, hơn năm vẫn chưa được mưa móc. Ban đầu, khi Bạc cơ còn ít tuổi, rất thân thiết với Quản phu nhân và Triệu Tử Nhi, có hẹn nhau rằng: “Ai được hiển quý trước thì không được quên nhau.” Sau đó, Quản phu nhân, Triệu Tử Nhi được Hán vương gần gũi trước. Hán vương đang ngồi ở đài Thành Cao trong cung Hà Nam, hai mỹ nhân nọ cùng cười nói lại lời hứa ban trước với Bạc cơ. Hán vương nghe thấy, hỏi nguyên do, hai người nói lại sự thực với Hán vương. Hán vương động lòng trắc ẩn, thương cho Bạc cơ, ngay hôm đó triệu đến rồi cùng ân ái. Bạc cơ nói: “Đêm trước, thiếp mộng thấy có con rồng xanh quấn quanh bụng mình.” Cao đế nói: “Đó là điềm hiển quý vậy, ta sẽ vì nàng mà thành toàn việc đó.” [Bạc cơ] được sủng ái một lần, liền sinh con trai, đó là Đại vương*. Sau đó, Bạc cơ ít được yết kiến Cao tổ.

Cao tổ băng hà, những phi tần từng được sủng ái như Thích phu nhân bị Lã Thái hậu ghét, đều đẩy vào thâm cung, không được ra khỏi cung. Còn Bạc cơ do ít được tiếp kiến [Cao tổ] nên được xuất cung, theo con đến đất Đại, làm Thái hậu của Đại vương. Em trai của Thái hậu là Bạc Chiêu cũng theo đến đất Đại.

Đại vương lên vương vị được mười bảy năm, Cao hậu bằng hà. Đại thần bàn định lập người kế vị, do ghét sự hùng mạnh của ngoại thích họ Lã, nên đều khen Bạc thị nhân từ thiện lương, vì thế đón Đại vương về, lập làm Hiếu Văn Hoàng đế, còn Thái hậu đổi hiệu thành Hoàng thái hậu, em trai [Thái hậu] là Bạc Chiêu được phong làm Chỉ hầu.

Mẹ đẻ của Bạc Thái hậu đã chết từ trước, được táng ở phía bắc Lịch Dương. Thế rồi bèn truy tôn cha Bạc Thái hậu làm Linh Văn hầu, đặt ba trăm nhà ở quận Cối Kê xung quanh lăng mộ cùng các viên lại từ Trưởng thừa trở xuống vâng lệnh coi giữ phần mộ, việc cúng tế ở tẩm miếu cử hành theo quy định. Rồi ở phía bắc Lịch Dương cũng đặt khu lăng mộ của Linh Văn hầu phu nhân, các nghi thức giống như khu lăng mộ của Linh Văn hầu. Bạc Thái hậu cho rằng gia đình mẹ mình là hậu duệ của Ngụy vương, cha mẹ mất sớm, được người họ Ngụy ra sức chăm sóc, liền hạ lệnh triệu vời lại họ Ngụy, thân sơ đều được ban thưởng theo mức khác nhau. Họ Bạc có một người được phong tước hầu.

Bạc Thái hậu băng hà sau Văn đế [băng hà], khi Hiếu Cảnh đế đã lên ngôi được hai năm*, táng ở Nam Lăng. Do Lã hậu [cùng Cao đế] hợp táng ở Trường Lăng nên [Bạc Thái hậu] làm lăng riêng cho mình, gần Bá Lăng của Hiếu Văn Hoàng đế.

Đậu Thái hậu, người ở Quan Tân, Thanh Hà nước Triệu. Thời Lã Thái hậu, Đậu cơ là con nhà lành được vào cung hầu hạ Thái hậu. Thái hậu đem các cung nữ tặng cho các vương, mỗi vương năm cung nữ, Đậu cô cũng trong số đó. Nhà Đậu cơ ở Thanh Hà, [cho nên] muốn sang nước Triệu để được gần nhà, bèn thỉnh cầu hoạn quan nắm việc sai phái cung nữ rằng: “Nhất định đưa tôi vào danh sách năm cung nữ sang nước Triệu.” Viên hoạn quan quên mất, đưa nhầm vào danh sách năm cung nữ đến đất Đại. Danh sách được trình tâu lên, [Thái hậu] hạ chiếu chấp nhận, cho khởi hành. Đậu cơ khóc lóc, oán viên hoạn quan, không muốn đi, phải ép mới chịu lên đường. Đến đất Đại, Đại vương chỉ sủng ái mình Đậu cơ, sinh ra con gái là Phiêu, về sau sinh được hai người con trai. Còn vương hậu của Đại vương sinh được bốn con trai. Trước kia, khi Đại vương chưa về triều lên ngôi Hoàng đế thì vương hậu đã chết. Đến khi Đại vương lên ngôi Hoàng đế, bốn người con trai do vương hậu sinh ra nối nhau ốm chết. Hiếu Văn đế lên ngôi được mấy tháng, các công khanh đề nghị lập Thái tử, con trai trưởng của Đậu cơ lớn nhất, được lập làm Thái tử. Lập Đậu cơ làm Hoàng hậu, con gái là Phiêu làm Trưởng công chúa. Năm sau, lập con út là Vũ làm Đại vương, sau đó lại chuyển phong sang nước Lương, đó là Lương Hiếu vương.

Cha mẹ Đậu Hoàng hậu mất sớm, táng ở Quan Tân. Thế rồi Bạc Thái hậu bèn hạ chiếu cho Hữu ty, truy tôn cha của Đậu Hoàng hậu làm An Thành hầu, mẹ làm An Thành phu nhân. Lệnh cho vùng Thanh Hà lập hai trăm nhà trông coi phần mộ, Trưởng thừa vâng lệnh coi giữ, như quy định đã làm với lăng mộ của Linh Văn hầu.

Anh của Đậu Hoàng hậu là Đậu Trưởng Quân, em trai là Đậu Quảng Quốc, tự là Thiếu Quân. Thiếu Quân lúc lên bốn năm tuổi, nhà nghèo, bị người ta bắt đem bán, gia đình không biết bị bán đi đâu. Luân chuyển qua hơn chục nhà, đến Nghi Dương, vào núi đốt than cho chủ, chiều tối cùng hơn trăm người nằm dưới sườn núi, sườn núi bị lở, đè chết hết những người nằm cùng, chỉ riêng Thiếu Quân thoát nạn, không chết. Tự bói quẻ, cho là mấy ngày sau ắt được phong hầu, bèn theo nhà chủ đến Trường An. Nghe tin Đậu Hoàng hậu mới được lập, nhà ở Quan Tân, họ Đậu. Khi Quảng Quốc rời nhà tuy còn nhỏ, nhưng đã biết tên huyện và tên họ, lại từng cùng chị trèo hái dâu bị ngã, lấy đó làm bằng, dâng thư tự trình bày. Đậu Hoàng hậu nói với Văn đế, cho triệu kiến, hỏi han, Thiếu Quân nói rõ nguồn cơn, quả đúng như lời. Lại hỏi lấy gì làm bằng? Đáp rằng: “Lúc chị rời em sang phía tây, chia tay em ở nhà nghỉ trạm dịch, xin nước gạo gội đầu cho em, xin thức ăn cho em ăn rồi mới đi.” Thế là, Đậu Hoàng hậu cầm tay Thiếu Quân mà khóc, nước mắt giàn giụa. Hầu cận hai bên đều quỳ mọp xuống đất mà khóc, góp thêm vào nỗi bị thương của Hoàng hậu. Bèn ban tặng nhiều tiền vàng, nhà cửa, đất đai, phong thưởng cho anh em [họ Đậu], cho làm nhà ở Trường An.

Bọn Giáng hầu và Quán Tướng quân* nói: “Bọn ta không chết, số mệnh hẳn nằm trong tay hai người này. Hai người này xuất thân hèn mọn, không thể không chọn thầy dạy và môn khách cho họ, nếu không họ sẽ lại bắt chước theo họ Lã gây chuyện lớn đấy.” Thế là bèn chọn kẻ sĩ trưởng giả có đức hạnh ở cùng [để rèn cặp]. Đậu Trưởng Quân, Đậu Thiếu Quân nhờ đó trở thành bậc quân tử biết khiêm cung lễ nhượng, không dám vì tôn quý mà kiêu ngạo với người.

Đậu Hoàng hậu ốm, hai mắt bị lòa. Hán Văn đế sủng ái Thận phu nhân và Doãn cơ người ở Hàm Đan, đều không có con. Hiếu Văn đế băng hà, Hiếu Cảnh đế lên ngôi, bèn phong Quảng Quốc làm Chương Vũ hầu. Trưởng Quân đã chết từ trước, [cho nên] phong cho con là Bành Tổ làm Nam Bì hầu. Bấy giờ Ngô, Sở làm phản, con trai người anh em họ của Đậu Thái hậu là Đậu Anh, thích hành hiệp, cầm quân, nhờ có quan công nên được phong làm Ngụy Kỳ hầu. Họ Đậu có ba người được phong tước hầu.

Đậu Thái hậu thích học thuyết của Hoàng đế và Lão tử, [cho nên từ] Hoàng đế cho đến Thái tử và những người họ Đậu đều phải đọc sách Hoàng Đế và Lão tử, tôn sùng học thuyết của họ.

Đậu Thái hậu băng hà năm Hiếu Cảnh Đế thứ sáu, được hợp táng [với Hiếu Văn đế] tại Bá Lăng. Di chiếu của Đậu Thái hậu lệnh đem hết tiền vàng của cải trong đồng cung tặng cho Trưởng công chúa là Phiêu.

Vương Thái hậu, người ở Hòe Lý, mẹ là Tang Nghê. Tang Nghê vốn là cháu gái của Yên vương Tang Đồ. Tang Nghê được gả cho Vương Trọng ở Hòe Lý, sinh con trai là Tín cùng hai con gái. Thế rồi Trọng chết, Tang Nghê cải giá với người họ Điền ở Trường Lăng, sinh con trai là Phần và Thắng. Con gái lớn của Tang Nghê gả cho Kim Vương tôn, sinh được một người con gái. Tang Nghê xem bói cho hai con gái, nói cả hai con gái đều được hiển quý. Nhân đó, [Tang Nghê] muốn dựa vào hai con gái, bèn đưa con gái từ nhà họ Kim về. Họ Kim tức giận, không chịu cho đi, [Tang Nghê] liền hiến con gái lớn vào cung Thái tử, được Thái tử sủng ái, sinh ba con gái và một con trai. Người con trai lúc còn trong bụng mẹ, Vương Mỹ nhân mộng thấy mặt trời chui vào bụng. [Vương mỹ nhân] bèn đem việc đó nói với Thái tử, Thái tử nói: “Đó là điềm hiển quý vậy.” [Vương mỹ nhân] chưa sinh thì Hiếu Văn đế băng hà, Hiếu Cảnh đế lên ngôi, Vương phu nhân sinh con trai.

Trước đó, Tang Nghê cũng dâng con gái út Nghê Hu vào cung, Nghê Hu sinh được bốn con trai.

Khi Cảnh đế còn là Thái tử, Bạc Thái hậu cho người con gái họ Bạc làm phi tử. Đến khi Cảnh đế lên ngôi, phi tử đó được lập làm Bạc Hoàng hậu. Hoàng hậu không có con, không được sủng ái. Bạc Thái hậu băng hà, phế bỏ Bạc Hoàng hậu.

Con trai trưởng của Cảnh đế là Vinh, mẹ [Vinh] là Lật cơ. Lật cơ, người nước Tề. [Cảnh đế] lập Vinh làm Thái tử. Trưởng công chúa là Phiêu có người con gái, muốn dâng [Thái tử] làm phi. Lật cơ ganh ghét, vì các Mỹ nhân khác của Cảnh đế nhờ Trưởng công chúa để yết kiến Cảnh đế, đều được hiển quý và sủng ái hơn Lật cơ, Lật cơ ngày càng oán hận, từ chối thỉnh cầu của Trưởng công chúa, không đồng ý [nạp con gái Trưởng công chúa làm Thái tử phi]. [Rồi sau] Trưởng công chúa muốn con gái mình làm con của Vương phu nhân, Vương phu nhân đồng ý. Trưởng công chúa giận, hằng ngày gièm pha Lật cơ với Cảnh đế rằng: “Lật cơ thường cùng các quý phu nhân được sủng ái khác tụ tập, thế nhưng lại luôn sai người rủa mắng sau lưng họ, dùng tà đạo lừa người.” Vì thế Cảnh đế oán trách Lật cơ.

Có lần Cảnh đế trong mình bất an, tâm trạng không vui, giao phó các con đã được phong vương cho Lật cơ, nói: “Sau khi ta trăm tuổi, hãy khéo chăm nom chúng.” Lật cơ giận, không chịu nghe, nói năng không nhún thuận. Cảnh đế tức giận, trong lòng oán ghét nhưng chưa phát tiết ra.

Trưởng công chúa hằng ngày khen ngợi đức tốt của con trai Vương phu nhân, Cảnh đế cũng cho là người hiền năng, lại hợp với giấc mơ mặt trời vào bụng trước đây, nhưng chưa quyết định dứt khoát. Vương phu nhân biết Hoàng đế oán trách Lật cơ, nhân chưa nguôi giận, ngầm sai người hối thúc các đại thần đề nghị lập Lật cơ làm Hoàng hậu. Quan Đại hành [phụ trách điển lễ] tấu việc xong, nói: “Con nhờ mẹ mà hiến quý, mẹ nhờ con mà hiển quý.* Nay mẹ Thái tử không có danh hiệu, nên lập làm Hoàng hậu.” Cảnh đế giận nói: “Đó là điều ngươi nên nói ra ư?” Liền định tội giết quan Đại hình, rồi phế Thái tử làm Lâm Giang vương. Lật cơ càng oán hận, không được yết kiến, vì thế lo sầu mà chết. Rốt cuộc lập Vương phu nhân làm Hoàng hậu, con trai Vương phu nhân làm Thái tử, phong anh trai Hoàng hậu là Tín làm Cái hầu.

Cảnh đế băng hà, Thái tử kế thừa ngôi vị Hoàng đế. Tôn mẹ của Hoàng thái hậu là Tang Nghê làm Bình Nguyên quân. Phong Điền Phần làm Vũ An hầu, Điền Thắng làm Chu Dương hầu.

Cảnh đế có mười ba người con trai, một người làm Hoàng đế, mười hai người còn lại đều được phong vương. Còn Nghê Hu mất sớm, bốn người con đều được phong vương. Con gái lớn của Vương Thái hậu được phong hiệu là Bình Dương Công chúa, con gái thứ được phong là Nam Cung Công chúa, con gái thứ ba được phong là Lâm Lư Công chúa.

Cái hầu Tín ham thích rượu. Điền Phần và Điền Thắng tham lam, khéo dùng văn từ. Vương Trọng chết sớm, táng ở Hòe Lý, được truy tôn là Cung hầu, đặt ấp hai trăm nhà để coi sóc lăng mộ. Đến khi Bình Nguyên quân chết, táng theo họ Điền ở Trường Lăng, đặt người coi lăng mộ tương tự Cung hầu. Còn Vương Thái hậu băng hà năm Hiếu Cảnh đế thứ mười sáu, tức năm thứ tư niên hiệu Nguyên Sóc, hợp táng [với Cảnh đế] ở Dương Lăng. Gia tộc Vương Thái hậu có ba người được phong tước hầu.

Vệ Hoàng hậu, tự là Tử Phu, xuất thân hèn mọn. Đại để gia đình [mạo] xưng là họ Vệ, xuất thân từ ấp phong của Bình Dương hầu. Tử Phu là ca nữ của Bình Dương Công chúa. Vũ đế mới lên ngôi, mấy năm vẫn chưa có con. Bình Dương Công chúa chọn hơn chục cô gái nhà lành, trang điểm rồi bố trí trong nhà. Vũ đế đi tế trừ tại cầu phúc ở Bá Thương về, nhân qua chỗ Bình Dương Công chúa. Công chúa cho mỹ nhân hầu cận ra diện kiến, Vũ đế không thích. Sau khi ống rượu, ca nữ tiến lên hát, Vũ đế trông thấy, chỉ thích Vệ Tử Phu. Hôm ấy, Vũ đế dậy đi thay áo*, Tử Phu đứng hầu chỗ thay áo, được mưa móc. Vũ đế trở về chỗ ngồi, rất vui, ban cho Bình Dương Công chúa nghìn cân vàng. Công chúa nhân đó tâu xin cho Tử Phu tiến cung. Tử Phu lên xe, Bình Dương Công chúa vỗ vào lưng nói: “Đi đi, gắng ăn, cố lên! Nếu được hiển quý thì đừng quên nhau.” Vào cung hơn một năm, rốt cuộc không được mưa móc thêm lần nào. Vũ đế chọn ra những cung nhân không thích dụng, cho về nhà. Vệ Tử Phu được diện kiến, khóc lóc xin xuất cung. Vũ đế thương nàng, lại mưa móc, bèn có mang, ngày càng được sủng ái. [Vũ đế] triệu anh Tử Phu là Vệ Trưởng Quân, em trai là Vệ Thanh cho làm Thị trung. Sau đó, Tử Phu rất được sủng ái, sinh được ba gái một trai. Con trai tên là Cứ.

Ban đầu, khi Vũ đế còn là Thái tử, lấy con gái của Trưởng Công chúa làm Thái tử phi. Lên ngôi Hoàng đế, lập Thái tử phi làm Hoàng hậu, họ Trần, không có con. Vũ đế được kế vị là nhờ công sức của Trưởng Công chúa, vì thế Trần Hoàng hậu kiêu căng. Nghe nói Vệ Tử Phu rất được sủng ái, tức tối, mấy lần định tự tử. Vũ đế càng giận. Trần Hoàng hậu dùng vu thuật của đồng cốt [để được sủng ái], bị phát giác, thế là [Vũ đế] phế Trần Hoàng hậu, rồi lập Vệ Tử Phu làm Hoàng hậu.

Mẹ của Trần Hoàng hậu là Đại Trưởng Công chúa là chị gái Cảnh đế, nhiều lần trách Bình Dương Công chúa, chị của Vũ đế, rằng: “Hoàng đế không có ta thì không được lập, thế mà lại vứt bỏ con gái ta, sao không yêu quý mà vội quên gốc thế!” Bình Dương Công chúa nói: “Vì không có con nên mới bị phế thôi.” Trần Hoàng hầu cầu tự, cùng tiền thuốc thang chạy chữa mất chín nghìn vạn, rốt cuộc vẫn không có con.

Sau khi Vệ Tử Phu được lập làm Hoàng hậu, trước đó, Vệ Trưởng Quân chết, bèn phong Vệ Thanh làm Tướng quân, đánh giặc Hồ* có công, phong làm Trường Bình hầu. Ba con trai của Thanh còn trong tã địu, đều được phong làm liệt hầu. Đến khi người Vệ Hoàng hậu gọi bằng chị tên là Vệ Thiếu Nghê* sinh con trai là Hoắc Khứ Bệnh, nhờ có quân công được phong Quán Quân hầu, hiệu là Phiêu kỵ tướng quân. Thanh hiệu là Đại tướng quân. Lập con trai Vệ Hoàng hậu là Cứ làm Thái tử. Chi thuộc họ Vệ nhờ quân công để gây dựng gia tộc, năm người được phong hầu.

Đến khi Vệ Hoàng hậu nhan sắc suy tàn, Vương phu nhân người nước Triệu được sủng ái, có con, phong là Tề vương.

Vương phu nhân mất sớm. Rồi Lý phu nhân ở Trung Sơn được sủng ái, có một người con trai, được phong làm Xương Ấp vương.

Lý phu nhân mất sớm, anh là Lý Diên Niên nhờ giỏi âm luật nên được yêu quý, hiệu là Hiệp luật*. Hiệp luật vốn làm nghề ca vũ. Anh em đều liên quan đến tội gian dâm [ở hậu cung], bị diệt tộc. Bấy giờ anh cả là Quảng Lợi làm Nhị sư tướng quân, chinh phạt Đại Uyển, chưa bị giết, trở về, mà Vũ đế đã diệt họ Lý, sau này [Vũ đế] thương xót gia tộc họ, bèn phong Quảng Lợi làm Hải Tây hầu.

Phi tần khác sinh được hai con trai, đó là Yên vương và Quảng Lăng vương. Mẹ của họ không được sủng ái, buồn phiền mà chết.

Sau khi Lý phu nhân chết, thì có những người như Doãn Tiệp dư, thay nhau được sủng ái. Nhưng đều nhờ ca vũ mà được diện kiến, không phải con gái các vương hầu có đất phong, nên không thể sánh đôi với bậc nhân chủ.

Chử tiên sinh bàn rằng: Khi tôi làm chức quan Lang, có hỏi người tỏ tường các việc cũ nhà Hán là Chung Ly Sinh, ông nói: “Khi Vương Thái hậu ở dân gian có sinh một người con gái, cha là Kim Vương tôn. Sau khi Vương tôn chết, Cảnh đế băng hà, Vũ đế lên ngôi, chỉ còn Vương Thái hậu. Mà cháu gái của Hàn vương là Yên vốn được Vũ đế sủng ái, nhân cơ hội nói với Vũ đế việc Thái hậu có con gái ở Trường Lăng. Vũ đế bảo: 'Sao không nói sớm!' Liền sai sứ đến xem trước, người con gái đang ở nhà. Vũ đế bèn đích thân đến đón về. Dẹp đường giới nghiêm, trước tiên cho quân kỵ mang cờ ra khỏi cổng Quang Thành, [Vũ đế] ngồi xe đến Trường Lăng. Theo đường nhỏ phía tây đi vào làng, cổng làng đóng, xô cổng mà vào, Vũ đế ngồi xe tiến thẳng vào làng, tới ngoài cổng họ Kim mới dừng xe, sai quân võ kỵ bao vây quanh nhà, đề phòng nàng ta bỏ trốn, Vũ đế đích thân vào đón không thấy, liền sai quần thần hầu cận vào gọi tìm nàng. Người nhà kinh sợ, người con gái trốn dưới gầm giường trong phòng. [Tìm thấy rồi] đỡ nàng ra ngoài cổng, lệnh bái yết [Hoàng đế]. Vũ đế xuống xe khóc nói: 'Chao ôi! Đại tỷ, sao ẩn kỹ thế!' Hạ lệnh cho xe đi theo chở nàng, quay xe trở về, rồi vào thẳng cung Trường Lạc. Trên đường đi hạ chiếu sai viết thiếp dẫn tiến, thông báo việc yết kiến Thái hậu. Thái hậu nói: 'Hoàng đế mệt rồi, [Hoàng đế] từ đầu tới đây?'. Vũ đế nói: 'Nay đến Trường Lăng tìm được chị thần, rồi đưa chị cùng đến.' Rồi quay lại nói: 'Hãy yết kiến Thái hậu! 'Thái hậu hỏi: 'Là con gái ta ư?' Đáp: 'Thưa phải!' Thái hậu sa lệ, con gái cũng quỳ mọp xuống đất mà khóc. Vũ đế dâng rượu lên trước mặt chúc thọ, rồi xuất ngàn vạn tiền, ba trăm nô tỳ, trăm khoảnh công điện, phủ đệ hạng nhất để tặng cho chị gái. Thái hậu cảm tạ rằng: 'Khiến Hoàng đế phí tổn về việc này.' Thế rồi triệu Bình Dương Công chúa, Nam Cung Công chúa, Lâm Lư Công chúa cùng tới bái kiến chị gái, nhân đó phong hiệu là Tu Thành quân. [Tu Thành quân] có một con trai và một con gái. Người con trai hiệu là Tu Thành tử Trọng, người con gái làm Vương hậu của vua chư hầu. Cả hai không phải họ Lưu, vì lẽ ấy Thái hậu cảm thương cho họ. Tu Thành tử Trọng kiểu ngạo ngang ngược, khinh nhục quan lại và dân chúng, khiến mọi người đều khổ sở lo lắng.

Vệ Tử Phu được lập làm Hoàng hậu, em trai Hoàng hậu là Vệ Thanh, tự Trọng Khanh, nhờ làm Đại tướng quân nên được phong làm Trường Bình hầu. Có bốn người con, con trưởng là Kháng làm Thế tử của Trường Bình hầu, từng được làm quan Thị trung, tôn quý và được sủng ái. Ba em trai đều được phong hầu, mỗi người hưởng một nghìn ba trăm hộ: thứ nhất là Âm An hầu, thứ hai là Phát Can hầu, thứ ba là Nghi Xuân hầu, tôn quý lẫy lừng thiên hạ. Thiên hạ hát về họ rằng: 'Sinh trai chớ mừng, sinh gái chớ giận, riêng chẳng thấy Vệ Tử Phu xưng bá thiên hạ!'

Bấy giờ Bình Dương Công chúa ở góa, cần chọn một liệt hầu cho Công chúa. Công chúa cùng hầu cận bàn xem trong những vị được phong hầu ở Trường An ai xứng đáng để chọn làm chồng, đều nói là Đại tướng quân. Công chúa cười nói: 'Người đó xuất thân từ nhà ta, trước thường sai cưỡi ngựa theo ta ra vào, sao có thể chọn làm chồng được?' Thị tòng bên cạnh thưa: 'Nay chị của Đại tướng quân làm Hoàng hậu, ba con đều được phong hầu, giàu sang lẫy lừng thiên hạ, sao Công chúa lại xem thường Đại tướng quân?' Thế rồi Công chúa đồng ý chọn Đại tướng quân. Nói việc đó với Hoàng hậu, để Hoàng hậu tấu lên Vũ đế, Vũ đế bèn hạ chiếu cho Vệ tướng quân kết hôn với Bình Dương Công chúa.”

Chử tiên sinh bàn rằng: Bậc trượng phu biến hóa như rồng. Truyện* ghi: “Rắn hóa thành rồng, không đổi hoa văn; nhà biến thành nước, không đổi tên họ.” Bậc trượng phu đương lúc giàu sang, trăm ác tiêu trừ, rạng rỡ vinh hoa, lúc nghèo hèn đâu đủ phiền nhắc đến!

Thời Vũ đế, phu nhân Doãn tiệp dư được vua sủng ái. Hình phu nhân làm Hình nga*, mọi người gọi nàng là “Hình hà”. Hình hà phẩm trật ngang với hạng Trúng nhị thiên thạch, chức Dung hoa phẩm trật tương đương Nhị thiên thạch, Tiệp dư phẩm trật ngang với liệt hầu. Thông thường từ Tiệp dư sẽ được thăng làm Hoàng hậu.

Doãn phu nhân và Hình phu nhân cùng lúc đều được sủng ái, [Vũ đế] có chiếu không cho gặp nhau. Doãn phu nhân đích thân thỉnh cầu Vũ đế, xin được gặp Hình phu nhân, Vũ đế đồng ý. Liền sai phu nhân khác trang điểm, có mấy chục người hầu đi theo, giả làm Hình phu nhân đến trước mặt [Doãn phu nhân]. Doãn phu nhân bước lên gặp, nói: “Đây không phải Hình phu nhân.” Vũ đế hỏi: “Sao nàng nói thế?” Đáp rằng: “Xem hình dáng dung mạo người này, không đủ để sánh cùng bậc nhân chủ.” Thế là Vũ đế bèn hạ chiếu sai Hình phu nhân mặc quần áo cũ, một mình đến trước mặt [Doãn phu nhân]. Doãn phu nhân trông thấy nàng, nói: “Đó mới đích thị là Hình phu nhân vậy.” Thế là [Doãn phu nhân] bèn cúi mặt khóc, tự hận mình không bằng [Hình phu nhân]. Ngạn ngữ có câu: “Người đẹp vào nhà, thành kẻ thù của gái xấu.”

Chử tiên sinh bàn rằng: Tắm không nhất thiết phải ra sông biển, cốt sao tẩy hết bụi nhơ; ngựa không nhất thiết nòi kỳ nòi ký*, cốt sao chạy tốt; kẻ sĩ không nhất thiết phải bậc hiền nhân trên đời, cốt sao hiểu đạo; con gái không nhất thiết dòng dõi hiển quý, cốt sao trinh trắng xinh tươi. Truyện ghi: “Phụ nữ bất kể đẹp xấu, hễ vào cung là bị ganh ghét; kẻ sĩ bất kể hiền năng hay kém cỏi, hễ vào triều là bị đố kỵ.” Người con gái xinh đẹp là kẻ thù của người con gái xấu xí. Há chẳng phải thế ư!

Câu Dặc phu nhân, họ Triệu, người ở Hà Gian. Được Vũ đế sủng ái, sinh một con trai, đó là Chiêu đế. Năm Vũ đế bảy mươi tuổi, mới sinh Chiêu đế. Chiêu đế lên ngôi lúc mới năm tuổi.

Sau khi Vệ Thái tử bị phế truất, chưa lập Thái tử khác. Yên vương là Đán dâng thư, xin về kinh làm Túc vệ*. Vũ đế tức giận, lập tức chém sứ giả của Yên vương ở cửa khuyết phía bắc.

Vũ đế ở cung Cam Tuyền, triệu thợ vẽ đến vẽ bức tranh Chu Công cõng Thành vương*. Thế là quần thần tả hữu biết ý Vũ đế muốn lập con út làm Thái tử. Mấy hôm sau, Vũ đế khiển trách Câu Dặc phu nhân. Phu nhân tháo trâm và khuyên tai, dập đầu [tạ tội]. Vũ đế nói: “Lôi đi, tống vào ngục hậu cung!”* Phu nhân quay lại nhìn, Vũ đế nói: “Đi mau, ngươi không được sống!” Phu nhân chết ở cung Vân Dương. Bấy giờ gió lớn cuốn bụi, trăm họ cảm thương. Ban đêm sứ giả mang quan tài đi chôn, đắp mộ rồi đánh dấu chỗ chôn.

Sau đó, nhân lúc Vũ đế rảnh rỗi mới hỏi tả hữu rằng: “Người ta nói gì?” Tả hữu đáp rằng: “Người ta nói định lập con, sao đi giết mẹ?” Vũ đế nói: “Phải. Đó không phải việc con trẻ và những kẻ ngu tối hiểu được vậy. Các nước thời xưa sở dĩ loạn là vì chúa nhỏ mẹ lớn đấy. Nữ chúa một mình kiêu ngạo hoành hành, buông tuồng dâm loạn, chẳng ai có thể ngăn nổi. Các ngươi không nghe việc của Lã hậu ư?” Cho nên những người sinh con cho Vũ đế, bất kể sinh con trai hay con gái, mẹ đẻ không ai không bị khiển trách rồi chết, há có thể nói [Vũ đế] không phải bậc hiền thánh ư! Rõ ràng là trông xa, lo tính kế cho đời sau, không phải điều hạng nhà nho ngu tối, hiểu biết nông cạn có thể theo kịp. Tên thụy là Vũ, há là danh hão ư!

QUYỂN 50 SỞ NGUYÊN VƯƠNG THẾ GIA

Sở Nguyên vương Lưu Giao là em út cùng mẹ* với Cao tổ, tự là Du.

Cao tổ có bốn anh em, anh cả là Bá, mất sớm. Xưa kia, thuở Cao tổ còn hàn vi, từng lánh nạn, thường hay cùng tân khách qua nhà chị dâu cả ăn uống. Chị dâu ghét em chồng, em chồng cùng khách đến, chị dâu vờ là canh đã hết, dùng muôi cạo vào nồi xoàng xoạc, vì thế tân khách bỏ đi. Thế rồi, [sau khi tân khách đi hết], [Cao tổ] nhìn vào nồi vẫn còn canh, Cao tổ từ đó oán chị dâu. Đến khi Cao tổ làm Hoàng đế, phong cho anh em, riêng con của Bá không được phong. Thái thượng hoàng* nói về việc đó, Cao tổ đáp: “Không phải con quên phân phong cho nó, chẳng qua mẹ nó không đáng mặt đàn chị thôi.” Thế rồi phong cho người con của chị dâu cả là Tín làm Canh Hiệt hầu*. Còn anh thứ là Trọng được phong ở đất Đại*.

Cao tổ năm thứ sáu, sau khi bắt được Sở vương Hàn Tín ở đất Trần, bèn phong em là Giao làm Sở vương, đóng đô ở Bành Thành. [Lưu Giao] lên ngôi được hai mươi ba năm thì chết, con là Di vương Dĩnh lên thay. Di vương tại vị bốn năm thì chết, con là Mậu lên thay.

Sở vương Mậu năm thứ hai mươi, mùa đông, mắc tội gian dâm trong khi chịu tang Bạc Thái hậu, bị tước đất phong ở quận Đông Hải. Mùa xuân năm sau, Mậu với Ngô vương* cùng tính mưu phản, Quốc tướng của Mậu là Trương Thượng, Thái phó là Triệu Di Ngô can ngăn, không nghe. Rồi Mậu giết Thượng và Di Ngô, dấy binh cùng Ngô vương sang tây tấn công nước Lương, phá Cức Bích. Kéo quân đến phía nam Xương Ấp, giao chiến với tướng Hán là Chu Á Phu. Quân Hán cắt đứt đường vận lương của Ngô-Sở, sĩ tốt đói, Ngô vương tháo chạy, Sở vương Mậu tự sát, quân lính liền hàng Hán.

Nhà Hán sau khi bình định được loạn Ngô-Sở, Hiếu Cảnh đế định cho con của Đức hầu* kế thừa tước Ngô vương, cho con của Nguyên vương Lễ kế thừa tước Sở vương. Đậu Thái hậu nói: “Ngô vương là bậc cao niên, nên vì tông thất mà thuận theo pháp độ, làm việc tốt đẹp. Nay lại cầm đầu bảy nước, khiến thiên hạ rối loạn, sao còn cho con cháu kế tục!” Thái hậu không cho lập hậu duệ của Ngô vương, chỉ cho lập hậu duệ Sở vương. Bấy giờ Lễ làm quan Tông chính nhà Hán. Bèn phong Lễ làm Sở vương, phụng thờ tông miếu cho Nguyên vương, đó là Sở Văn vương.

Sở Văn vương lên ngôi được ba năm thì chết, con là An vương Đạo kế vị. An vương tại vị được hai mươi hai năm thì chết, con là Tương vương Chú lên thay. Tương vương tại vị được mười bốn năm thì chết, con là Thuần lên thay. Sở vương Thuần lên ngôi, đến năm Địa Tiết thứ hai*, hoạn quan dâng thư tố cáo Sở vương mưu phản, Sở vương tự sát, nước phong bị tước, sáp nhập thành quận Bành Thành nhà Hán.

Triệu vương Lưu Toại, cha là con giữa của Cao tổ, tên là Hữu, thụy là U. U vương chết vì lo buồn, nên gọi là “U”. Cao hậu* phong cho Lã Lộc làm Triệu vương, một năm sau thì Cao hậu băng hà. Đại thần giết người họ Lã cùng bọn Lã Lộc, rồi lập con U vương là Toại làm Triệu vương.

Hiếu Văn đế lên ngôi được hai năm, lập em của Toại là Bích Cường, lấy đất quận Hà Gian nước Triệu phong cho làm Hà Gian vương, đó là Văn vương. [Hà Gian vương Bích Cường] tại vị được mười ba năm thì chết, con là Ai vương Phúc lên thay. [Ai vương Phúc tại vị] được một năm thì chết, không có con, tuyệt hậu, nước phong bị phế, sáp nhập vào nhà Hán.

Toại làm Triệu vương được hai mươi sáu năm, thời Hiếu Cảnh đế, do Triều Thố gièm pha, [Triệu vương] bị tước mất quận Thường Sơn. Ngô-Sở làm phản, Triệu vương bèn cùng họ hợp mưu dấy binh. Quốc tướng [của Triệu vương] là Kiến Đức, Nội sử là Vương Hãn can ngăn, không nghe. Toại thiêu chết Kiến Đức và Vương Hãn, phát binh đóng đồn ở biên giới phía tây [nước Triệu], định đợi quân Ngô rồi cùng sang tây. Sai sứ đi Hung Nô ở phía bắc, cùng liên kết để tấn công nhà Hán. Nhà Hán sai Khúc Chu hầu là Lịch Ký tấn công, Triệu vương bèn rút về, giữ thành Hàm Đan, cự với quân Hán bảy tháng. Ngô-Sở thua trận ở nước Lương, không thể sang tây. Hung Nô nghe tin, cũng ngừng tiến quân, không chịu vào biên giới nhà Hán. Loan Bố phá Tề trở về, bèn hợp quân [với Lịch Ký] dẫn nước xối vào đô thành nước Triệu. Thành nước Triệu bị sụt lở, Triệu vương tự sát, quân ở Hàm Đan đầu hàng. Triệu U vương tuyệt hậu.

Thái sử công bàn rằng: Nước sắp hưng thịnh, ắt có điềm lành, quân tử được trọng dụng thì tiểu nhân bị đẩy lui. Nước sắp diệt vong, người hiền thoái ẩn, loạn thần hiển quý. Giả sử Sở vương Mậu không hành hình Thân công, mà theo lời ông ta, Triệu vương biết trọng dụng Phòng Dự tiên sinh, há có âm mưu soán đoạt, rồi bị thiên hạ giết ư? Ôi hiền nhân, ôi hiền nhân! Không phải người có đức tốt, sao có thể trọng dụng được họ? Nhất là, “An hay nguy là do chính lệnh ban bố ra, còn hay mất là do việc trọng dụng [hiền tài]”, lời ấy thực xác đáng thay!

QUYỂN 51 KINH YÊN THẾ GIA

Kinh vương Lưu Giả là người trong tông tộc họ Lưu, hồi mới dấy lên không biết thuộc chi nào. Hán vương năm đầu, [Hán vương] trở về bình định Tam Tần, Lưu Giả làm Tướng quân, bình định đất Tái, theo [Hán vương] sang đông đánh Hạng Tịch.

Hán vương năm thứ tư, Hán vương thua trận ở Thành Cao, phía bắc vượt sông Hoàng Hà, được quân của Trương Nhĩ và Hàn Tín, đóng quân tại Tu Vũ, lũy cao hào sâu, sai Lưu Giả cầm hai vạn quân, mấy trăm quân kỵ, vượt bến Bạch Mã tiến vào đất Sở, đốt lương thảo tích trữ [của Hạng vương], nhằm phá hoại cơ nghiệp của Hạng vương, khiến không còn gì để cung ứng lương thảo cho quân Hạng vương. Thế rồi quân tấn công Lưu Giả, Giả bèn giữ vững tường lũy không chịu ra đánh, rồi cùng Bành Việt hợp lực chống giữ.

Hán vương năm thứ năm, Hán vương đuổi theo Hạng Tịch đến Cố Lăng, sai Lưu Giả xuống phía nam vượt sông Hoài bao vây Thọ Xuân. Kéo về đến nơi, phái người lén đến chiêu hàng Đại tư mã của Sở là Chu Ân. Chu Ân phản Sở, giúp Lưu Giả cất quân Cửu Giang, đón quân của Vũ vương Kình Bố, cùng hội quân ở Cai Hạ rồi tấn công Hạng Tịch. Hán vương nhân đó sai Lưu Giả cầm quân Cửu Giang, cùng Thái úy Lư Oản tiến sang phía tây nam đánh Lâm Giang vương Cung Úy. Sau khi Cung Úy chết, lập Lâm Giang thành Nam Quận.

Mùa xuân năm Hán vương thứ sáu, hội chư hầu ở đất Trần, phế truất Sở vương [Hàn] Tín, bỏ tù, chia đất của Sở vương thành hai nước*. Lúc bấy giờ, con của Cao tổ còn nhỏ, anh em ít, lại không có ai hiền năng, muốn phong vương cho người cùng họ để trấn giữ thiên hạ, bèn hạ chiếu rằng: “Tướng quân Lưu Giả có công, cần chọn các con em [họ Lưu] có thể phong vương.” Quần thần đều nói: “Lập Lưu Giả làm Kinh vương, làm vương của năm mươi hai thành tại Hoài Đông; em Cao tổ là Giao làm Sở vương, làm vương của ba mươi sáu thành tại Hoài Tây.” Nhân đó lập con là Phì làm Tề vương. Bắt đầu phong vương cho các con em họ Lưu.

Mùa thu năm Cao tổ thứ mười một, Hoài Nam vương Kình Bố làm phản, tiến sang phía đông đánh nước Kinh. Kinh Vương Giả giao chiến, không thắng, chạy đến Phú Lăng, bị quân Bố giết. Cao tổ đích thân đi đánh, phá được Kình Bố. Năm thứ mười hai, lập Bái hầu Lưu Tỵ làm Ngô vương, làm vua ở đất Kinh cũ.

Yên vương Lưu Trạch là một nhánh xa của họ Lưu. Cao đế năm thứ ba, Trạch làm chức Lang trung. Cao đế năm thứ mười một, Trạch nhờ làm Tướng quân đi đánh Trần Hy, bắt được Vương Hoàng, được phong Doanh Lăng hầu.

Thời Cao hậu, Điền Sinh người Tề đi du ngoạn bị thiếu tiền, bèn hoạch định mưu kế cho Doanh Lăng hầu Trạch. Trạch rất thích thú, đem hai trăm cân vàng chúc thọ Điền Sinh. Điền Sinh được vàng, lập tức về nước Tề. Năm thứ hai, Trạch sai người bảo Điền Sinh rằng: “Đừng qua lại nữa.” Điền Sinh đến Trường An, không gặp Trạch, rồi mướn ngôi nhà lớn, sai con bái kiến Đại yết giả được Lã hậu sủng ái là Trương tử Khanh. Được mấy tháng, con của Điền Sinh mời Trương Khanh đến nhà, đích thân chuẩn bị tiệc rượu. Trương Khanh nhận lời đến. Điền Sinh cho giăng màn trướng, bày đồ sang trọng, tựa như bậc liệt hầu. Trương Khanh kinh ngạc. Rượu đã ngà ngà, [Điền Sinh] bèn đuổi người hầu, nói với Trương Khanh: “Tôi xem qua hơn trăm phủ đệ của các bậc vương hầu, đều là công thần của Cao tổ. Nay họ Lã vốn ra sức phò tá Cao thống nhất thiên hạ, công lao cực kỳ to lớn, lại là thân thích của Thái hậu. Thái hậu tuổi đã cao, họ Lã lại yếu, Thái hậu muốn lập Lã Sản làm Đại vương. Thái hậu lại khó mở lời, sợ các đại thần không nghe. Nay Khanh ngài được sủng ái nhất, được đại thần tôn kính, sao không khuyên các đại thần nghe theo ý Thái hậu, Thái hậu nhất định rất mừng. Sau khi người họ Lã được phong vương, tước vạn hộ hầu cũng đến phần ngài. Thái hậu trong lòng muốn việc đó, mà Khanh ngài là nội thần, không đề xuất ngay, sợ họa vào thân.” Trương Khanh cho là rất phải, bèn khuyên các đại thần nói với Thái hậu [phong vương cho người họ Lã]. Thái hậu lâm triều, nhân đó hỏi các đại thần. Các đại thần xin lập Lã Sản làm Lã vương. Thái hậu tặng cho Trương Khanh nghìn cân vàng, Trương Khanh chia một nửa cho Điền Sinh. Điền Sinh không nhận, nhân đó nói với Trương Khanh: “Lã Sản được phong vương, các đại thần chưa thực sự tâm phục. Nay Doanh Lăng hầu Trạch, là tông tộc họ Lưu, làm Đại tướng quân, chỉ có ông ta bất mãn về việc này*. Nay Khanh ngài hãy nói với Thái hậu, cắt hơn chục huyện phong vương cho ông ta, ông ta được phong vương sẽ vui mừng ra đi, các vị vương họ Lã càng thêm vững.” Trương Khanh vào nói, Thái hậu cho là phải. Bèn phong Doanh Lăng hầu Lưu Trạch làm Lang Da vương. Lang Da vương bèn cùng Điền Sinh đến nước phong. Điền Sinh khuyên Trạch nên đi gấp, không nên lưu lại. Ra khỏi cửa quan, quả nhiên Thái hậu sai người đuổi theo ngăn lại, [Lưu Trạch] đã ra khỏi cửa quan, họ đành quay về.

Đến khi Thái hậu băng hà, Lang Da vương Trạch bèn nói: “Hoàng đế nhỏ tuổi, họ Lã nắm quyền, họ Lưu đơn độc yếu thế.” Bèn dẫn quân cùng Tề vương hợp mưu tiến sang phía tây, định giết họ Lã. Đến nước Lương, nghe tin nhà Hán sai Quán tướng quân đồn binh ở Huỳnh Dương, Lưu Trạch kéo quân về phòng bị biên giới phía tây [nước phong của mình], rồi phóng gấp đến Trường An. Đại vương cũng từ nước Đại tới. Các tướng văn tướng Võ và Lang Da vương cùng lập Đại vương làm thiên tử. Thiên tử bèn đổi phong Trạch làm Yên vương, rồi đem đất Lang Da trả lại Tề vương, khôi phục nguyên như đất cũ [của Tề].

Trạch được phong vương ở nước Yên được hai năm thì chết, thụy là Kính vương. Truyền ngôi cho con là Gia, đó là Khang vương.

Đến đời cháu là Định Quốc, gian dâm với cung tần của cha là Khang vương, sinh được một con trai. [Định Quốc lại] đoạt vợ của em làm cung tần của mình. Còn thông dâm với ba con gái của mình. Người Định Quốc định giết là Phì Như lệnh Dĩnh Nhân, bọn Dĩnh Nhân tố cáo Định Quốc [với triều đình], Định Quốc sai Yết giả dùng cách khác để bắt giết Dĩnh Nhân nhằm diệt khẩu. Đến năm đầu niên hiệu Nguyên Sóc*, anh em Dĩnh Nhân lại dâng thư lên triều đình nói rõ những việc ám muội của Định Quốc, vì thế mới bị [triều đình] phát giác. [Hoàng đế] hạ chiếu cho các công khanh thương nghị, đều nói: “Định Quốc làm những việc như cầm thú, loạn nhân luân, trái lẽ trời, đáng giết.” Hoàng đế chuẩn y. Định Quốc tự sát, nước phong bị phế, lập thành quận.

Thái sử công bàn rằng: Kinh dương được phong vương vì nhà Hán mới yên định, thiên hạ chưa hướng về, cho nên Lưu Giả tuy là họ xa, nhưng vẫn được cách lập làm vương, trấn giữ vùng Giang Hoài. Lưu Trạch được phong vương, do dùng quyền mưu khích động họ Lã, thế rồi rốt cuộc ngoảnh mặt về phía nam xưng là “cô” được ba đời*. Việc Lưu Trạch được phong vương có liên quan mật thiết đến chuyện họ Lã được phong vương, há không phải việc rất đặc biệt sao!

QUYỂN 52 TỀ ĐIỆU HUỆ VƯƠNG THẾ GIA

Tề Điệu Huệ vương Lưu Phì là con trưởng trong các con ngành thứ của Cao tổ, mẹ là người phụ nữ bên ngoài, họ Tào*. Cao tổ năm thứ sáu, lập Phì làm Tề vương, hưởng thực ấp bảy mươi thành, dân chúng ai nói được phương ngôn nước Tề đều cho quy thuộc Tề vương.

Tề vương là anh của Hiếu Huệ đế. Hiếu Huệ đế năm thứ hai, Tề vương vào triều kiến. Huệ đế cùng Tề vương dự yến, hành lễ như người trong nhà*. Lã Thái hậu giận, định giết Tề vương. Tề vương sợ không thoát thân, bèn theo kế của Nội sử là Huân, dâng quận Thành Dương làm ấp thang mộc cho Công chúa Lỗ Nguyên. Lã Thái hậu vui vẻ, [Tề vương] liền được từ biệt trở về nước phong.

Điệu Huệ vương lên ngôi được mười ba năm, chết vào năm Huệ đế thứ sáu. Con là Tương lên thay, đó là Ai vương.

Ai vương năm thứ nhất, Hiếu Huệ đế băng hà, Lã Thái hậu [hạ lệnh] gọi là chế*, việc trong thiên hạ đều do Cao hậu quyết định. Năm thứ hai, Cao hậu lập con của anh trai là Lịch hầu Lã Thai làm Lã vương, cắt quận Tế Nam của nước Tề làm thực ấp của Lã vương.

Ai vương năm thứ ba, em trai [Ai vương] là Chương vào làm Túc vệ trong triều nhà Hán, Lã Thái hậu phong cho làm Chu Hư hầu, đem con gái Lã Lộc gả cho Chương. Bốn năm sau, phong em Chương là Hưng Cư làm Đông Mâu hầu, đều làm Túc vệ ở Trường An.

Ai vương năm thứ tám, Cao hậu cắt quận Lang Da của nước Tề rồi lập Doanh Lăng hầu Lưu Trạch làm Lang Da vương.

Năm sau, Triệu vương Hữu vào triều kiến, bị giam rồi chết tại chỗ ở*. Ba Triệu vương đều bị phế truất*. Cao hậu lập người họ Lã làm Tam vương*, chuyên quyền chính sự.

Chu Hư hầu năm hai mươi tuổi, có khí lực, phẫn uất về việc họ Lưu không được chức quyền. [Chu Hư hầu] từng vào hầu Cao hậu dùng yến, Cao hậu lệnh cho Chu Hư hầu Lưu Chương làm Tửu lại*. Chương tự đề nghị rằng: “Thần là con nhà tướng, xin được đem quân pháp để làm tửu lệnh.” Cao hậu nói: “Được.” Rượu ngà ngà, Chương tiến lên mời rượu rồi hát múa [trợ hứng]. Lát sau nói: “Xin hát dâng Thái hậu nghe khúc hát về việc cày ruộng.” Cao hậu xem Chương như trẻ con, cười bảo: “Xét lại, cha ngươi biết việc đồng ruộng, còn người sinh ra đã là vương tử, sao biết việc đồng ruộng?” Chương đáp: “Thần biết.” Thái hậu nói: “Thử hát việc đồng ruộng ta nghe.” Chương hát: “Cày sâu trồng dày, lúa lên lại thưa; không phải đúng giống, phải nhổ phải bừa.” Lã hậu trầm ngâm không nói. Lát sau, trong số người họ Lã có một người uống say, trốn khỏi tiệc rượu, Chương đuổi theo, tuốt kém chém kẻ đó rồi trở lại, báo rằng: “Có một người trốn khỏi cuộc rượu, thần kính cẩn thi hành phép tắc, đã chém y.” Hầu cận bên cạnh Thái hậu đều cả sợ. [Thái hậu] đã đồng ý cho Chương dùng quân pháp, nên không bắt tội được. Nhân đó dùng tiệc rượu. Từ đấy về sau, người họ Lã sợ Chu Hư hầu, ngay các đại thần cũng đều dựa vào Chu Hư hầu, họ Lưu nhờ đó dần mạnh thêm.

Năm sau, Cao hậu băng hà. Triệu vương Lã Lộc làm Thượng tướng quân, Lã vương Sản làm Tướng quốc, đều ở trong Trường An, tụ tập quân binh để uy hiếp đại thần, định làm loạn. Chu Hư hầu Chương do vợ là con gái Lã Lộc, biết được mưu kế của họ, bèn sai người ngầm ra báo với anh mình là Tề vương, định báo hạ lệnh phát binh tiến sang phía tây, Chu Hư hầu, Đông Mâu hầu làm nội ứng, để diệt họ Lã, nhân đó lập Tề vương làm Hoàng đế.

Tề vương nghe được kế đó, bèn cùng cậu là Tứ Quân, Lang trung lệnh Chúc Ngọ, Trung úy Ngụy Bột âm mưu phát binh. Quốc tướng nước Tề là Thiệu Bình nghe việc đó, bèn đem quân bao vây vương cung. Ngụy Bột lừa Thiệu Bình rằng: “Đại vương định phát binh, không có hổ phù nhà Hán để khớp với nhau*. Còn Quốc tướng ngài bao vây vương cung, vốn cũng là việc tốt. Bột xin vì ngài đem quân bao vây vương cung.” Thiệu Bình tin lời, bèn sai Ngụy Bột đem quân bao vây vương cung. Bột đã cầm quân, sai bao vây phủ Quốc tướng. Thiệu Bình nói: “Ôi chao! Lời Đạo gia nói, 'Đáng chặt không chặt, ngược lại mắc rối' chính là thế này đây.” Bèn tự sát. Thế là Tề vương cho Tứ Quân làm Quốc tướng, Ngụy Bột làm Tướng quân, Chúc Ngọ làm Nội sử, huy động toàn bộ quân đội trong nước. Sai Chúc Ngọ sang đông lừa Lang Da vương rằng: “Họ Lã làm loạn, Tề vương phát binh định sang tây diệt chúng. Tề vương tự cho ở hàng con cái, tuổi còn nhỏ, không quen việc quân đội, xin đem cả nước ủy thác cho đại vương*. Đại vương làm Tướng gặp Tề quân từ thời Cao đế, quen việc chiến trận. Tề vương không dám rời quân đội, sai thần mời đại vương hạ cố đến Lâm Truy hội kiến với Tề vương bàn kế, đồng thời đem quân Tề sang tây dẹp loạn ở Quan Trung.” Lang Da vương tin theo, cho là phải, bèn phi ngựa đến gặp Tề vương. Tề vương cùng bọn Ngụy Bột nhân đó giữ Lang Da vương lại, rồi sai Chúc Ngọ phát động toàn bộ quân đội nước Lang Da đồng thời chỉ huy cả quân mình.

Sau khi Lang Da vương Lưu Trạch bị lừa, không về được nước, bèn thuyết phục Tề vương rằng: “Tề Điệu Huệ vương là con trưởng của Cao Hoàng đế, suy từ gốc mà nói, đại vương là cháu trưởng dòng đích của Cao Hoàng đế, đáng được lên ngôi. Nay các đại thần còn do dự chưa quyết, mà Trạch này lại nhiều tuổi nhất trong họ Lưu, các đại thần vốn đợi Trạch để quyết kế sách. Nay đại vương lưu tôi lại không có tác dụng gì, chẳng bằng để tôi vào Quan Trung tính toán mọi việc.” Tề vương cho là phải, bèn chuẩn bị nhiều xe đưa tiễn Lang Da vương.

Sau khi Lang Da vương lên đường, Tề vương liền cất quân sang tây tấn công Tế Nam của Lã Quốc. Thế rồi Tề Ai vương gửi thư cho các vương chư hầu rằng: “Cao đế bình định thiên hạ, phong vương cho con em, Điệu Huệ vương được phong ở Tề. Điệu Huệ vương chết, Huệ đế sai Lưu hầu Trương Lương lập tôi làm Tề vương. Huệ đế băng hà, Cao hậu nắm quyền, tuổi tác đã cao, nghe người họ Lã tự ý phế truất người được Cao đế phong vương, lại giết ba vị Triệu vương, diệt Lương, Yên, Triệu để phong vương cho người họ Lã, chia nước Tề làm bốn phần*. Tôi trung can gián, chúa thượng bị mê hoặc nên không nghe. Nay Cao hậu băng hà, Hoàng đế đang còn nhỏ, chưa thể cai trị thiên hạ, vốn cần dựa vào các đại thần và chư hầu. Nay họ Lã lại chuyên quyền, tự lên làm quan cao, tụ tập quân binh ra oai, uy hiếp liệt hầu, trung thần, giả truyền chiếu chỉ ra lệnh cho thiên hạ, tông miếu vì thế mà nguy. Nay quả nhân thống lãnh quân đội vào giết những kẻ không đáng được làm vương.”

Nhà Hán nghe tin Tề đem quân tiến sang phía tây, Tướng quốc Lã Sản bèn sai Đại tướng quân Quán Anh sang phía đông đánh Tề. Quán Anh đến Huỳnh Dương, bèn bàn mưu rằng: “Họ Lã cầm quân đóng ở Quan Trung, muốn gây nguy hại cho họ Lưu rồi tự lập làm Hoàng đế. Nay ta đánh phá Tề rồi về báo, là giúp thêm cho họ Lã vậy.” Bèn cho quân đồn trú lại Huỳnh Dương, sai sứ nói với Tề vương và chư hầu, cùng liên kết với nhau, để đợi họ Lã sinh biến rồi cùng tiêu diệt. Tề vương nghe vậy, bèn tiến sang tây thu lại quận Tế Nam cũ của Tề, cũng đồn quân ở biên giới phía tây nước Tề đợi biến như đã hẹn.

Lã Lộc, Lã Sản định làm loạn ở Quan Trung, Chu Hư hầu cùng bọn Thái úy Chu Bột, Thừa tướng Trần Bình giết chúng. Chu Hư hầu trước tiên chém Lã Sản, thế rồi bọn Thái úy Chu Bột liền giết hết họ Lã. Kế đó, Lang Da vương cũng từ Tề tiến vào Trường An.

Đại thần bàn nghị định lập Tề vương, còn Lang Da vương cùng một số đại thần nói: “Người nhà của mẹ Tề vương là Tứ Quân, độc ác bạo ngược, như con hổ đội mũ vậy. Mới rồi, vì việc họ Lã suýt loạn cả thiên hạ, nay lại lập Tề vương, là chực lặp lại họ Lã vậy. Gia tộc mẹ Đại vương họ Bạc, là bậc quân tử trưởng giả; hơn nữa Đại vương lại là con đẻ của Cao đế, nay vẫn còn, lại lớn tuổi nhất. Đưa con lên ngôi thì thuận lý, đưa người thiện năng lên ngôi thì đại thần yên.” Thế rồi đại thần bèn bàn việc đón lập Đại vương, rồi phái Chu Hư hầu đem việc diệt họ Lã nói với Tề vương, ra lệnh bãi binh.

Quán Anh [đồn quân] ở Huỳnh Dương, nghe tin Ngụy Bột vốn xúi Tề vương mưu phản, sau khi [Bột] diệt được họ Lã, báo Tề vương bãi binh, [Quán Anh] sai sứ triệu Ngụy Bột đến trách hỏi. Ngụy Bột nói: “Nhà bị cháy, há thư thả nói trước với bậc tôn trưởng rồi sau mới chữa cháy ư?” Rồi lùi đứng về phía sau, hai chân lẩy bẩy, sợ không thốt nên lời, rốt cuộc không nói thêm được gì. Tướng quân Quán Anh nhìn chằm chằm rồi bật cười nói: “Người ta bảo Ngụy Bột có dũng khí, chẳng qua chỉ là người tầm thường thôi, đâu có thể làm được trò trống gì!” Bèn bãi chức của Ngụy Bột. Cha của Ngụy Bột nhờ giỏi đánh đàn cầm nên được yết kiến Tần Thủy Hoàng đế. Lúc Ngụy Bột còn ít tuổi, muốn cầu kiến Quốc tướng nước Tề là Tào Tham, nhưng vì nhà nghèo không có gì để tự tiến dẫn, nên thường trời mờ sáng đã một mình đến quét ngoài cổng của Xá nhân phủ Quốc trong nước Tề. Xá nhân của Quốc tướng [thấy sáng ra đã thấy ngoài cổng sạch sẽ] lấy làm lạ, cho là việc kỳ quái, rồi lén rình xem, phát hiện ra Bột. Bột nói: “Xin được gặp Quốc tướng, không có cách nào, cho nên quét tước cho ngài, mong được cầu kiến.” Thế là Xá nhân đưa [Ngụy Bột] vào gặp Tào Tham, nhân đó cho làm Xá nhân. Một lần nhân đánh xe cho Tào Tham, nói chuyện, Tham cho là hiền năng, bèn nói với Tề Điệu Huệ vương. Điệu Huệ vương cho triệu kiến, rồi phong làm Nội sử. Trước kia, Điệu Huệ vương được quyền tự phong chức quan hạng Nhị thiên thạch*. Đến khi Điệu Huệ vương chết, Ai vương lên thay, Bột nắm quyền hành, được trọng dụng hơn cả Quốc tướng nước Tề.

Sau khi Tề vương bãi binh, Đại vương về lên ngôi, đó là Hiếu Văn đế.

Hiếu Văn đế năm thứ nhất, đem tất cả các vùng của Tề bị cắt thời Cao hậu là Thành Dương, Lang Da và quận Tế Nam trả cho Tề, rồi đổi phong cho Lang Da vương làm vương ở nước Yên, phong thêm cho Chu Hư hầu, Đông Mâu hầu mỗi người hai nghìn hộ.

Năm đó, Tề Ai vương chết, Thái tử Tắc lên thay, đó là Văn vương.

Tề Văn vương năm thứ nhất, nhà Hán lấy quận Thành Dương nước Tề rồi trao lập Chu Hư hầu làm Thành Dương Vương, lấy quận Tế Bắc nước Tề rồi trao lập Đông Mâu hầu làm Tế Bắc vương.

Năm thứ hai, Tế Bắc vương làm phản, bị nhà Hán giết, đất phong bị sáp nhập vào nhà Hán.

Hai năm sau, Hiếu Văn đế phong hết cho các con của Tề Điệu Huệ vương là bọn Bất Quân gồm bảy người, đều thành liệt hầu. Tề Văn vương tại vị được mười bốn năm thì chết, không có con, nước phong bị bãi bỏ, đất nhập vào nhà Hán.

Một năm sau, Hiếu Văn đế cho các con của Điệu Huệ vương đã được phong phân chia nước Tề làm vương, Tề Hiếu vương Tướng Lư là con của Điệu Huệ vương, nguyên là Dương Hư hầu, lúc này được phong làm Tề vương. Các quận khác của Tề trước đây phân phong cho các con của Điệu Huệ vương giờ đây đều đổi thành vương: con là Chí được phong Tế Bắc vương, con là Tích Quang làm Tế Nam vương, con là Hiền làm Truy Xuyên vương, con là Ngang làm Giao Tây vương, con là Hùng Cừ làm Giao Đông vương, cùng Thành Cao [vương] và Tề [vương], cả thảy bảy vị vương.

Tề Hiếu vương năm thứ mười một, Ngô vương Lưu Tỵ, Sở vương Lưu Mậu làm phản, dấy binh kéo sang phía tây, báo cho chư hầu rằng “sẽ diệt tặc thần nhà Hán là Triều Thố để giữ yên tông miếu”. Giao Tây vương, Giao Đông vương, Truy Xuyên vương, Tế Nam vương đều tự ý phát binh hưởng ứng Ngô vương và Sở vương. [Họ] muốn liên kết với Tề, nhưng Tề Hiếu vương hồ nghi, giữ vững thành không theo, quân ba nước* cùng bao vây Tề. Tề vương sai Lộ Trung đại phu* báo với thiên tử. Thiên tử lại lệnh cho Lộ Trung đại phu trở về báo với Tề vương rằng: “Khéo giữ cho chắc, quân ta nay phá được Ngô-Sở rồi.” Lộ Trung đại phu về tới, quân ba nước bao vây Lâm Truy mấy vòng, không vào được thành. Tướng ba nước ép Lộ Trung đại phu phải lập thề, nói: “Ngươi hãy nói ngược lại là nhà Hán đã bị đánh bại, Tề mau đầu hàng ba nước, nếu không sẽ bị làm cỏ.” Sau khi Lộ Trung đại phu đồng ý, đến dưới chân thành, trông thấy Tề vương, nói: “Nhà Hán đã phát động trăm vạn quân, sai Thái úy Chu Á Phu đánh phá Ngô-Sở, đang dẫn quân cứu Tề, Tề nhất định phải giữ vững, không được hàng!” Tướng ba nước giết Lộ Trung đại phu.

Lúc Tề mới bị bao vây nguy cấp, [Tề vương] ngầm thông mưu với ba nước, minh ước chưa thành, đến khi nghe tin Lộ Trung đại phu từ Hán về, vui mừng, các đại thần lại khuyên Tề vương không hàng ba nước. Không lâu sau, tướng nhà Hán là bọn Loan Bố, Bình Dương hầu đem quân đến Tề, đánh phá được quân ba nước, giải vây cho Tề. Thế rồi lại nghe nói trước đó Tề cùng ba nước thông mưu với nhau, định chuyển quân quay sang thảo phạt Tề. Tề Hiếu vương sợ, liền uống thuốc độc tự sát. Cảnh đế hay tin, cho rằng [ý định của] Tề vương ban đầu là tốt, vì bị bức ép mới có mưu tính, không có tội, bèn lập Thái tử của Hiếu vương là Thọ làm Tề vương, đó là Ý vương, kế tục dòng dõi nước Tề. Còn Giao Tây vương, Giao Đông vương, Tế Nam vương, Truy Xuyên vương đều bị giết, đất sáp nhập vào nhà Hán. Đổi phong Tế Bắc vương thành Truy Xuyên vương.Tề Ý vương tại vị được hai mươi hai năm thì chết, con là Thứ Cảnh lên thay, đó là Lệ vương.

Tề Lệ vương, mẹ là Kỷ Thái hậu. Thái hậu lấy con gái của em trai họ Ký gả cho Lệ vương làm Vương hậu. Lệ vương không yêu người con gái họ Kỷ. Thái hậu muốn gia tộc mình thêm sủng quý, sai con gái lớn của mình là Kỷ Ông chúa* vào vương cung, chỉnh đốn hậu cung, không cho phi tần khác được gần gũi Lệ vương, muốn khiến người con gái họ Kỷ được sủng ái. Lệ vương nhân đó thông gian với chị gái mình là Kỷ Ông chúa.

Nước Tề có viên hoạn quan là Từ Giáp, vào cung hầu hạ Hoàng thái hậu nhà Hán. Hoàng Thái hậu có con gái yêu là Tu Thành quân, Tu Thành quân không phải họ Lưu, Thái hậu thương quý nàng. Tu Thành quân có con gái tên là Nga, Thái hậu định gả nàng cho vua chư hầu, hoạn quan Từ Giáp bèn xin đi sứ sang Tề, nhất định khiến Tề vương dâng thư xin lấy Nga. Hoàng Thái hậu mừng, sai Giáp sang Tề. Bấy giờ Chủ Phụ Yển người Tề biết Giáp đi sứ sang Tề vì việc cưới Vương hậu, cũng nhân đó nói với Giáp: “Việc xong, xin hãy nói con gái Yển muốn được sung vào hậu cung của Tề vương.” Sau khi Giáp đến Tề, việc ấy lộ ra. Kỷ Thái hậu cả giận, nói: “Quốc vương đã có Vương hậu, hậu cung cũng đã đông đủ. Huống nữa, Giáp là kẻ nghèo hèn ở Tề, lúc nguy khốn mới được làm hoạn quan, vào phụng sự nhà Hán, không được tích sự gì, lại muốn làm loạn vương gia ta ư! Còn Chủ Phụ Yển là thá gì chứ? Lại muốn đem con gái sung vào hậu cung!” Từ Giáp quẫn quá, về báo với Hoàng Thái hậu rằng: “Tề vương đã đồng ý lấy Nga, nhưng có một việc xấu, sợ lại giống như Yên vương.” Yên vương thông gian với các con gái của mình và cưỡng đoạt vợ của em trai, mới bị khép tội chết, nước bị diệt vong, cho nên [Từ Giáp] đem việc ấy để cảnh tỉnh Thái hậu. Thái hậu nói: “Không nói lại chuyện gả con ta sang Tề nữa.” Việc dẫn đến tai thiên tử. Chủ Phụ Yển do đó cũng có khúc mắc với Tề.

Chủ Phụ Yển đang được thiên tử sủng ái, nắm chính sự, nhân đó nói: “Lâm Truy nước Tề có mười vạn hộ, thuế chợ ngàn vàng, dân chúng đông đúc giàu có, lớn hơn Trường An, nếu không phải em ruột con yêu của thiên tử thì không thể được phong vương ở đó. Nay Tề vương với hoàng tộc ngày càng xa cách.” Bèn thủng thẳng nói: “Thời Lã Thái hậu, Tề định làm phản, thời Ngô-Sở [làm phản], Hiếu vương suýt làm loạn. Nay nghe nói Tề vương thông dâm với chị gái.” Thế rồi thiên tử bèn phòng Chủ Phụ Yển làm Quốc tướng nước Tề, để chấn chỉnh việc đó. Sau khi Chủ Phụ Yển đến Tề, bèn kíp thẩm tra hoạn quan trong hậu cung Tề vương đã giúp Tề vương thông gian với chị gái là [Kỷ] Ông chúa, bắt khai báo và đưa bằng chứng, đều liên quan đến Tề vương. Tề vương tuổi còn trẻ, sợ phạm tội lớn bị quan lại bắt giết, bèn uống thuốc độc tự sát, tuyệt tự. [Tề vương] không người nối dõi.

Bấy giờ Triệu vương sợ Chủ Phụ Yển một lần đi mà phế bỏ Tề, lo rằng Chủ Phụ Yển dần làm xa cách tình cốt nhục [họ Lưu], bèn dâng thư nói Yển nhận vàng [hối lộ] và những sai lầm lớn nhỏ khác. Không lâu sau thiên tử bỏ tù Yển. Công Tôn Hoằng nói: “Tề vương vì lo lắng mà chết, không người nối dõi, nước bị nhập vào nhà Hán, không giết Yển thì không thỏa được nỗi oán hận của thiên hạ.” Bèn giết Yển.

Tề Lệ vương tại vị được năm năm thì chết, không người nối dõi, nước sáp nhập vào nhà Hán.

Hậu duệ của Tề Điệu Huệ vương còn hai nước là Thành Dương và Truy Xuyên. Đất Truy Xuyên giáp giới với Tề. Thiên tử vì thương xót nước Tề, nên cắt hết đất khu lăng mộ của Điệu Huệ vương ở trong quận cho đến vùng xung quanh phía đông Lâm Truy cho Lâm Truy vương, để phụng thờ tế tự Điệu Huệ vương.

Thành Dương Cảnh vương Chương là con Tề Điệu Huệ vương, khi Chu Hư hầu cùng đại thần diệt họ Lã, Chương đích thân chém Tướng quốc Lã vương Sản tại cung Vị Vương trước tiên. Sau khi Hiếu Văn đế lên ngôi, phong thêm cho Chương hai nghìn hộ, tặng nghìn cân vàng. Hiếu Văn đế năm thứ hai, lấy quận Thành Dương của Tề phong cho Chương làm Thành Dương Vương. Lưu Chương tại vị được hai năm thì chết, con là Hỷ lên thay, đó là Cung vương.

Cung vương năm thứ tám, đổi phong thành Hoài Nam vương. Bốn năm sau, lại phong vương ở đất Thành Dương. Trước sau cả thảy ba mươi ba năm thì chết, con là Diên lên thay, đó là Khoảnh vương.

Khoảnh vương tại vị được hai mươi sáu năm thì chết, con là Nghĩa lên thay, đó là Kính vương. Kính vương tại vị được chín năm thì chết, con là Vũ lên thay, đó là Huệ vương. Huệ vương tại vị được mười một năm thì chết, con là Thuận lên thay, đó là Hoang vương. Hoang vương tại vị được bốn mươi sáu năm thì chết, con là Khôi lên thay, đó là Đái vương. Đái vương tại vị được tám năm thì chết, con là Cảnh lên thay, đến năm Kiến Thủy thứ ba*, mười lăm tuổi, chết.

Tế Bắc vương Hưng Cư là con của Tề Điệu Huệ vương, với thân phận là Đông Mâu hầu giúp các đại thần diệt họ Lã, có chút công lao. Đến khi Văn đế từ nước Đại về kinh, Hưng Cư nói: “Xin cùng Thái bộc [Hạ hầu] Anh vào thanh lý trong cung.” Phế Thiếu đế, cùng các đại thần tôn lập Hiếu Văn đế lên ngôi.

Hiếu Văn đến năm thứ hai, lấy quận Tế Bắc của Tề phong cho Hưng Cư làm Tế Bắc vương, cùng Thành Dương vương đều được lập. [Hưng Cư được] lập làm Tế Bắc vương được hai năm, làm phản. Trước đây, khi các đại thần tru diệt họ Lã, Chu Hư hầu có công lớn nhất, [triều đình nhà Hán] đồng ý đem hết đất Triệu phong vương cho Chu Hư hầu, đem hết đất Lương phong vương cho Đông Mâu hầu. Đến khi Hiếu Văn đế lên ngôi, nghe nói rằng ban trước Chu Hư hầu và Đông Mâu hầu định lập Tề vương [lên ngôi Hoàng đế], cho nên truất bỏ công lao của họ. Đến năm [Văn đế] thứ hai, phong vương cho các con, bèn cắt hai quận của Tề để phong vương cho Chương và Hưng Cư. Chương và Hưng Cư tự cho là bị tước mất chức tước [đã hứa trước đây], đoạt mất công lao. Chương chết, còn Hưng Cư nghe nói Hung Nô huy động đại quân xâm phạm nhà Hán, nhà Hán nhiều lần phát binh, sai Thừa tướng Quán Anh đi đánh, Văn đế đích thân đến Thái Nguyên, cho là thiên tử đã đích thân đi đánh Hung Nô, bèn phát binh làm phản ở Tế Bắc. Thiên tử nghe tin, lệnh cho Thừa tướng ngừng lại, triệu hồi quân đã phái đi, đều về Trường An. Sai Cức Bồ hầu Sài tướng quân đánh phá, bắt sống Tế Bắc vương, Tế Bắc vương tự sát, đất phong bị sáp nhập vào nhà Hán, lập thành quận.

Mười ba năm sau, Văn đế năm thứ mười sáu, lại phong con Tề Điệu Huệ vương là An Đô hầu Lưu Chí làm Tế Bắc vương. Mười một năm sau, khi Ngô-Sở làm phản, Chí giữ vững thành trì, không hợp mưu cùng chư hầu. Sau khi Ngô-Sở được bình định, đổi phong cho Chí làm Truy Xuyên vương.

Tế Nam vương Bích Quang là con trai Tề Điệu Huệ vương, từ tước Lực hầu, đến năm Hiếu Văn đế thứ mười sáu, được phong làm Tế Nam vương. Sau mười một năm, cùng Ngô - Sở làm phản. Nhà Hán đánh phá được, giết Bích Quang, lấy đất Tế Nam lập thành quận, sáp nhập vào Hán.

Truy Xuyên vương Hiền là con của Tề Điệu Huệ vương, từ tước Vũ Thành hầu, đến năm Văn đế thứ mười sáu, được phong làm Truy Xuyên vương. Sau mười một năm, cùng Ngô-Sở làm phản, nhà Hán đánh phá được, giết Hiền.

Thiên tử nhân đó đổi phong cho Tế Bắc vương Lưu Chí làm Truy Xuyên vương. Chí cũng là con của Tề Điệu Huệ vương, từ tước An Đô hầu được phong làm Tế Bắc vương. Truy Xuyên vương làm phản, không người nối dõi, bèn đổi phong Tế Bắc vương thành Truy Xuyên vương. Trước sau tại vị được ba mươi lăm năm thì chết, thụy là Ý vương. Con là Kiến lên thay, đó là Tĩnh vương. Tại vị hai mươi năm thì chết, con là Di lên thay, đó là Khoảnh vương. Tại vị được ba mươi sáu năm thì chết, con là Chung Cổ lên thay, đó là Tư vương. Tại vị được hai mươi tám năm thì chết, con là Thượng lên thay, đó là Hiếu vương. Tại vị được năm năm thì chết, con là Hoành lên thay, đến năm thứ ba niên hiệu Kiến Thủy, mười một tuổi, chết.

Giao Tây vương Lưu Ngang là con của Tề Điệu Huệ vương, từ tước Xương Bình hầu, đến năm Văn đế thứ mười sáu, được phong làm Giao Tây vương. Sau mười một năm, cùng Ngô-Sở làm phản. Nhà Hán đánh phá được, giết Ngang, đất phong bị sáp nhập vào nhà Hán, thành quận Giao Tây.

Giao Đông vương Hùng Cừ là con của Tề Điệu Huệ vương, từ tước Bạch Thạch hầu, đến năm Văn đế thứ mười sáu, được phong làm Giao Đông vương. Sau mười một năm, cùng Ngô-Sở làm phản, nhà Hán đánh phá được, giết Hùng Cừ, nước phong sáp nhập vào nhà Hán, thành quận Giao Đông.

Thái sử công bàn rằng: Nước lớn trong số chư hầu không nước nào hơn Tề Điệu Huệ vương. Vì thiên hạ mới yên định, con em [họ Lưu] ít, [thiên tử] cảm khái về việc Tần không phân phong cho ai tấc đất nào, cho nên phong rộng cho người cùng họ, để thỏa lòng muôn dân. Sau bị phân cắt, vốn có lý của nó vậy.

QUYỂN 53 TIÊU TƯỚNG QUỐC THẾ GIA

Tướng quốc Tiêu Hà là người ở ấp Phong, huyện Bái. Nhờ thông hiểu pháp luật, làm việc công bằng, nên được làm Chủ lại duyện* huyện Bái.

Khi Cao tổ còn mặc áo vải*, Hà nhiều lần dựa vào chức vị để bảo vệ Cao tổ. Cao tổ làm chức Đình trưởng*, [Hà] thường trợ giúp. Cao tổ làm viên lại, đi lao dịch ở Hàm Dương, các viên lại khác đều đưa ba trăm tiền tiễn chân, riêng Hà đưa năm trăm.

Ngự sử nhà Tần vâng lệnh đi giám sát ở quận, Hà theo giúp việc, thường biên giải công việc sáng rõ. Hà bèn được giao làm Tốt sử* ở Tứ Thủy, [khảo xét được] đứng hạng nhất. Quan Ngự sử nhà Tần muốn về triều nói triều đình trưng dụng Hà, Hà cố từ tạ mới không phải đi.

Đến khi Cao tổ khởi binh xưng là Bái công, Hà làm Huyện thừa, giám sát mọi việc. Bái công đến Hàm Dương, các tướng đều tranh nhau chạy đến kho chứa vàng lụa của cải để chia nhau, riêng Hà vào cung trước thu lấy các sách luật lệnh, bản đồ của Thừa tướng, Ngự sử nhà Tần, rồi đem cất giữ. Bái công làm Hán vương, phong Hà làm Thừa tướng. Hạng vương cùng chư hầu ra tay tàn sát, thiêu đốt Hàm Dương rồi rút. Sở dĩ Hán vương biết hết những quan ải hiểm yếu trong thiên hạ, hộ khẩu bao nhiêu, chỗ mạnh chỗ yếu, nỗi khốn khổ của dân chúng, đều nhờ Hà có được sách vở địa đồ nhà Tần. Hà tiến cử Hàn Tín, Hán vương phong cho Tín làm Đại tướng quân. Việc này chép trong phần “Hoài Âm hầu”*.

Hán vương dẫn quân sang phía đông bình định Tam Tần, Hà lấy thân phận Thừa tướng ở lại thu phục Ba Thục, vỗ về hiểu dụ dân chúng, khiến họ cung ứng lương thực cho quân. Hán vương năm thứ hai, Hán vương cùng chư hầu đánh Sở, Hà giữ Quan Trung, hầu cận Thái tử, trị sở ở Lịch Dương. [Hà] chế định pháp lệnh ước thúc dân chúng, xây dựng tông miếu, đền thờ xã tắc, cung thất, huyện ấp, rồi tâu lên, được chấp thuận, cho thực thi công việc; nếu việc gì không kịp tâu lên thì được tùy nghi thi hành, [khi nào] Hán vương về [Hà] sẽ báo lại. Việc ở Quan Trung gồm cả thống kê hộ khẩu, vận chuyển [lương thảo] theo đường thủy cung ứng cho quân đội, Hán vương nhiều lần thua trận mất quân phải chạy trốn, Hà thường phát động quân sĩ Quan Trung, bổ sung ngay vào chỗ quân bị thiếu. Hán vương vì thế ủy thác mọi việc ở Quan Trung cho Hà.

Nhà Hán năm thứ ba, Hán vương và Hạng Vũ cự nhau ở vùng huyện Kinh và thành Sách, Hán vương nhiều lần sai sứ úy lạo Thừa tướng. Bão Sinh nói với Thừa tướng rằng: “Hán vương dãi gió dầm sương, nhiều lần sai sứ về úy lạo ngài, là có lòng ngờ ngài đấy. Kế cho ngài, không gì bằng sai con cháu anh em ngài ai có thể làm lính, thảy đều đến chỗ quân doanh Hán vương, Hán vương ắt càng tin tưởng ngài.” Thế là Hà theo kế đó, Hán vương cả mừng.

Nhà Hán năm thứ năm, sau khi giết Hạng Vũ, bình định thiên hạ, luận công phong thưởng. Quần thần tranh công, hơn một năm chưa quyết được. Cao tổ cho Tiêu Hà có công lớn nhất, phong làm Tán hầu, hưởng nhiều thực ấp. Các công thần đều nói: “Bọn thần mặc giáp cầm binh khí, người nhiều đánh trên trăm trận, người ít cũng mấy chục trận, đánh thành cướp đất, lớn nhỏ khác nhau. Nay Tiêu Hà chưa từng có công hãn mã, chỉ cần giấy mực luận bàn, không phải chinh chiến, thế mà lại ở trên bọn thần là cớ làm sao?” Cao đế đáp: “Các ông biết việc đi săn không?” Đáp: “Biết chứ.” “Biết con chó săn không?” Đáp: “Biết chứ.” Cao đế nói: “Khi đi săn, đuổi giết con thú con thỏ là chó săn, nhưng phát hiện dấu vết rồi chỉ cho biết chỗ con thú [để chó săn đuổi bắt] là con người. Nay các ông chỉ có thể đuổi bắt được con thú thôi, là công của con chó săn vậy. Còn như Tiêu Hà, phát hiện tung tích và ra hiệu, là công của con người vậy. Hơn nữa các ông chỉ một mình theo ta, nhà nào nhiều thì đôi ba người. Còn Tiêu Hà đem cả họ mấy chục người đều theo ta, công lao không thể quên được.” Quần thần đều không dám nói.

Sau khi liệt hầu đã đều được phong thưởng, đến khi xếp thứ bậc, đều nói: “Bình Dương hầu Tào Tham thân bị bảy mươi vết thương, đánh thành cướp đất, công lao lớn nhất, đáng đứng đầu.” Cao tổ đã chế áp công thần, phong thưởng nhiều cho Tiêu Hà, đến khi xếp thứ bậc không muốn lại làm khó họ, nhưng trong lòng vẫn muốn cho Hà đứng đầu. Quan nội hầu Ngạc quân tiến lên nói: “Quần thần bàn đều nhầm. Xét lẽ, Tào Tham tuy có công dã chiến cướp đất, đó chỉ là việc nhất thời. Hoàng thượng cùng Sở cự nhau năm năm, thường tổn thất quân binh, mấy lần bản thân phải chạy trốn. Nhưng Tiêu Hà luôn điều quân từ Quan Trung bổ sung chỗ thiếu, không có chiếu lệnh của hoàng thượng mà mấy vạn quân lại được mấy lần bổ sung đúng lúc hoàng thượng thiếu quân. Hán và Sở chống nhau mấy năm ở Huỳnh Dương, quân không có lương, Tiêu Hà chuyển lương theo đường thủy từ Quan Trung đến, khiến quân không thiếu lương ăn. Bệ hạ dẫu nhiều lần bị mất vùng phía đông Hào Sơn, còn Tiêu Hà luôn bảo toàn Quan Trung để chờ bệ hạ, đó là công lao muôn đời vậy. Nay tuy mất hàng trăm người như bọn Tào Tham, thì thiếu khuyết gì cho nhà Hán? Nhà Hán có được họ cũng không nhất định được vẹn toàn. Sao lại muốn đem công lao một sớm mà đặt lên trên công lao muôn đời được! Tiêu Hà đứng nhất, Tào Tham thứ nhì.” Cao tổ nói: “Phải lắm.” Thế rồi bèn xếp Tiêu Hà đứng nhất, ban cho được phép đeo kiếm, mang hài lên điện, vào chầu không cần rảo bước*.

Hoàng thượng nói: “Ta nghe nói tiến cử người hiền thì được trọng thưởng. Tiêu Hà tuy có công cao, được Ngạc quân [nói ra] thì càng thêm rõ ràng." Thế là nhân ấp phong quan nội hầu của Ngạc quân trước đây, nay phong làm An Bình hầu. Hôm ấy, phong hết thảy cha con anh em của Hà hơn chục người, đều được thực ấp. Bèn phong thêm cho Hà hai nghìn hộ, vì riêng Hà khi tiễn Cao tổ đi lao dịch ở Hàm Dương đưa tặng nhiều hơn người khác hai trăm tiền.

Hán Cao tổ năm thứ mười một, Trần Hy làm phản, Cao tổ đích thân cầm quân, tiến đến Hàm Đan. Chưa dẹp xong [Trần Hy], Hoài Âm hầu [lại] mưu phản ở Quan Trung, Lã hậu theo kế của Tiêu Hà, giết Hoài Âm hầu, việc này đã chép trong Hoài Âm hầu liệt truyện. Cao tổ nghe tin Hoài Âm hầu bị giết, sai sứ phong Thừa tướng Tiêu Hà làm Tướng quốc, phong thêm cho năm nghìn hộ, lệnh năm trăm lính và một viên Đô úy làm hộ vệ cho Tướng quốc. Mọi người đều chúc mừng, riêng Thiệu Bình chia buồn. Thiệu Bình vốn là Đông Lăng hầu thời Tần. Nhà Tần bị diệt, làm kẻ áo vải, nghèo đói, trồng dưa ngoài cửa đông thành Trường An, dưa ngon, cho nên người đời gọi dưa đó theo tên của Thiều Bình là “Dưa Đông Lăng”, từ ấy Thiệu Bình lấy đó làm tên. Thiệu Bình nói với Tướng quốc rằng: “Họa bắt đầu từ đây vậy. Hoàng thượng dãi gió dầm sương bên ngoài còn ngài giữ tại Quan Trung, không phải chịu cảnh hòn tên mũi đạn mà lại được tăng thêm ấp phong, đặt quân túc vệ cho ngài, vì nay Hoài Âm hầu mới làm phản ở Quan Trung, [nên hoàng thượng] có lòng nghi ngờ ngài đấy. Xét lẽ, đặt quân túc vệ cho ngài, không phải vì sủng ái ngài đâu. Xin ngài từ chối phong thưởng, chớ nhận, đem hết của cải trong nhà giúp cho quân đội, như thế hoàng thượng sẽ đẹp lòng.” Tướng quốc theo kế đó, Cao đế bèn cả mừng.

Hán Cao tổ năm thứ mười hai, mùa thu, Kình Bố làm phản, hoàng thượng đích thân cầm quân đi đánh, nhiều lần sai sứ hỏi Tướng quốc đang làm gì. Tướng quốc vì hoàng thượng đang cầm quân bên ngoài, bèn vỗ về khuyến khích trăm họ, đem hết của cải giúp cho quân đội, như khi hoàng thượng đi đánh dẹp Trần Hy. Khách có kẻ nói với Tướng quốc rằng: “Không lâu nữa ngài sẽ bị diệt tộc thôi. Xét lẽ, ngài ở địa vị Tướng quốc, công lao đứng đầu, còn có thể gia phong nữa không? Khi ngài mới vào Quan Trung, được lòng trăm họ, hơn chục năm rồi, thảy đều theo ngài, lại luôn miệt mài chính sự, được dân ủng hộ. Hoàng thượng nhiều lần sai người hỏi về ngài, là sợ ngài khuynh đảo Quan Trung. Nay sao ngài không mua nhiều ruộng đất, cho vay kiếm lời, tự làm hoen ố mình? Hoàng thượng sẽ yên tâm.” Thế rồi Tướng quốc bèn theo kế đó, hoàng thượng cả mừng.

Hoàng thượng dẹp xong Kình Bố, đưa quân trở về, dân chúng đón đường dâng thư, nói Tướng quốc ép mấy nghìn mấy vạn hộ phải bán ruộng nhà với giá thấp. Hoàng thượng về tới, Tướng quốc đến yết kiến. Hoàng thượng cười nói: “Ôi, Tướng quốc làm lợi cho dân thế đấy!” Các thư do dân trình lên đều đưa cho Tướng quốc, nói: “Ông hãy tự tạ lỗi với dân.” Tướng quốc nhân đó vì dân xin rằng: “Trường An đất hẹp, trong vườn Thượng Lâm còn nhiều đất trống, bỏ hoang, xin cho dân được vào làm ruộng, [chỉ được thu hoạch lương thực] không được lấy rơm rạ, để còn làm thức ăn cho cầm thú.” Hoàng thượng cả giận nói: “Tướng quốc nhận nhiều của cải của thương nhân, bèn vì họ xin vườn thượng uyển của ta ư?” Bèn giao Tướng quốc cho Đình úy, cùm trói lại. Mấy hôm sau, Vương Vệ úy hầu hoàng thượng, tiến lên hỏi: “Tướng quốc phạm tội lớn gì mà bệ hạ cùm trói gắt gao vậy?” Hoàng thượng nói: “Ta nghe nói khi Lý Tự làm Tướng quốc cho Tần Thủy Hoàng đế, có việc gì tốt thì quy cho chúa, có việc gì xấu tự nhận về mình. Nay Tướng quốc nhận nhiều tiền vàng của thương nhân rồi vì dân chúng xin vườn thượng uyển của ta, để tự được tiếng tốt với dân, cho nên giam lại trị tội.” Vương Vệ úy nói: “Xét lẽ, về chức phận nếu có việc tiện lợi cho dân thì phải cầu xin cho họ, đó đích thực là phận sự của Tể tướng, sao bệ hạ lại nghi Tướng quốc nhận tiền của thương nhân! Hơn nữa bệ hạ cự nhau với Sở mấy năm, Trần Hy, Kình Bố làm phản, bệ hạ đích thân cầm quân đi đánh, lúc bấy giờ, Tướng quốc giữ Quan Trung, [chỉ cần] huơ chân thì từ Hàn Cốc về phía tây không còn là của bệ hạ nữa. Tướng quốc không nhân lúc đó toan lợi, nay lại ham lợi tiền vàng của thương nhân ư? Thêm nữa, Tần vì không chịu nghe lỗi lầm của mình, nên mất thiên hạ, Lý Tư vượt phận, đâu đủ để làm khuôn phép. Sao bệ hạ lại khinh suất nghi ngờ Tướng quốc vậy.” Cao đế không hài lòng. Hôm ấy, sai sứ cầm phù tiết đến xá tội rồi thả Tướng quốc. Tướng quốc tuổi cao, vốn cung kính cẩn thận, vào cùng, đi chân trần tạ tội. Cao đế nói: “Tướng quốc nghỉ đi thôi! Tướng quốc vì dân xin vườn thượng uyển, ta không cho, ta bất quá là chúa như Kiệt, Trụ, còn Tướng quốc là hiền tướng. Ta sở dĩ giam Tướng quốc, là muốn khiến trăm họ biết lỗi lầm của ta vậy.”

Tiêu Hà và Tào Tham vốn không ưa nhau, đến khi Hà bệnh nặng, Hiếu Huệ đế đích thân đến thăm bệnh Tướng quốc, nhân hỏi rằng: “Sau khi ông trăm tuổi, ai có thể thay ông?” Đáp rằng: “Biết bề tôi không ai bằng chúa.” Hiếu Huệ đế hỏi: “Tào Tham thế nào?” Hà dập đầu thưa: “Hoàng thượng chọn được người rồi, thần chết không ân hận nữa.”

Hà xếp đặt ruộng đất nhà cửa nhất quyết phải ở nơi xa xôi hẻo lánh, dựng nhà không cần làm tường, nói: “Đời sau hiền năng, học theo cách tiết kiệm của ta; không hiền năng, cũng không bị nhà có quyền thế cướp đoạt.”

Hiếu Huệ đế năm thứ hai, Tướng quốc Tiêu Hà chết, thụy là Văn Chung hầu.

Con cháu đời sau vì phạm tội bị mất tước hầu, cả thảy bốn lần, mỗi lần không người kế thừa thì thiên tử liền tìm hậu duệ của Hà, phong cho để tiếp nối tước Tán hầu, các công thần khác không ai sánh bằng.

Thái sử công bàn rằng: Tướng quốc Tiêu Hà thời Tần làm viên thư lại, rất tầm thường, chưa thấy tài cán gì lạ. Đến khi triều Hán hưng khởi, dựa vào chút dư quang của nhật nguyệt*, Hà cẩn trọng giữ nơi then khóa*, nhân lúc người dân ghét pháp luật nhà Tần, thuận theo thế thời, cùng dân thay cũ đổi mới. Bọn Hoài Âm*, Kình Bố đều bị diệt, còn công tích của Hà càng thêm rạng rỡ. Địa vị đứng đầu các bề tôi, thanh danh lưu truyền hậu thế, cùng tranh đua hiển hách với bọn Hoằng Yêu, Tán Nghi Sinh* vậy.

QUYỂN 54 TÀO TƯỚNG QUỐC THẾ GIA

Bình Dương hầu Tào Tham là người huyện Bái. Thời Tần, làm viên Ngục duyện* huyện Bái, còn Tiêu Hà làm Chủ lại, trong huyện, đều là những viên lại có quyền uy.

Cao tổ làm Bái công, rồi bắt đầu nổi lên, Tham lấy thân phận là Trung quyên* đi theo [Bái công]. [Tào Tham] đem quân đánh Hồ Lăng, Phòng Dự, tấn công quân của Ngự sử giám quận nhà Tần, cả phá được. Xuống phía đông đến huyện Tiết, đánh quân của Quận thú Tứ Thủy ở phía tây thành Tiết. Lại tấn công Hồ Lăng, chiếm được. Chuyển quân sang giữ Phòng Dự. Phòng Dự phản lại, theo Ngụy, [Tào Tham] tấn công Phòng Dự. Ấp Phong làm phản, theo Ngụy, [Tào Tham] đánh ấp Phong. Được ban tước Thất đại phu. Đánh quân Tư Mã Di nhà Tần ở phía đông đất Đường, phá được, chiếm đất Đường Hồ Phủ và đất Thiện Trí ở huyện Kỳ. Lại tấn công Hạ Ấp về phía tây, đến huyện Ngu, đánh quân xa kỵ của Chương Hàm. Tấn công viên Thích cho đến Kháng Phủ, xông lên trước. [Tham được] thăng làm Ngũ đại phu. Phía bắc cứu viện đất A, đánh quân Chương Hàm, vây hãm đất Trần, đuổi đánh đến Bộc Dương. Tấn công Định Đào, chiếm Lâm Tế. Phía nam cứu viện Ung Khâu, đánh quân của Lý Do*, phá được, giết Lý Do, bắt sống một viên tước hầu của Tần. Tướng Tần là Chương Hàm đánh giết được Hạng Lương, Bái công cùng Hạng Vũ dẫn quân sang phía đông. Sở Hoài vương phong Bái công làm trưởng quận Đường, chỉ huy quân ở quận Đường. Thế rồi bèn phong Tham làm Chấp bạch*, hiệu là Kiến Thành quân. Thăng lên làm Thích công, lệ thuộc vào quận Đường.

Về sau, [Tham] theo đi đánh quân của Quận ủy Đông Quận, phá được quân địch ở phía nam Thành Vũ. Đánh quân Vương Ly ở phía nam Thành Dương, lại tấn công địch ở Giang Lý, cả phá được. Thừa thắng truy đuổi, sang phía tây đến Khai Phong, đánh quân của Triệu Bồn, phá được, vây Triệu Bôn ở trong thành Khai Phong. Sang tây đánh quân của tướng Tần là Dương Hùng ở Khúc Ngung, phá được, bắt sống một viên Tư mã và một viên Ngự sử nhà Tần. Được thăng làm Chấp khuê. Theo đi đánh Dương Vũ, hạ được hai huyện Hoàn Viên và Câu Thị, chặn bến sông Hà, kéo về đánh quân của Triệu Bôn ở phía bắc huyện Thi, phá được địch. Theo xuống phía nam đánh đất Thù, giao chiến với Quận thú Nam Dương là Nghĩ tại phía đông Dương Thành, vây hãm trận địa, chiếm được đất Uyển, bắt sống Nghĩ, bình định hết quận Nam Dương. Theo sang phía tây đánh Vũ Quan, Nghiêu Quan, chiếm được. Trước đó tấn công quân Tần ở phía nam Lam Điền, lại nhân ban đêm đánh vào phía bắc Lam Điền, quân Tần thua to, bèn tiến đến Hàm Dương, diệt nhà Tần.

Hạng Vũ đến [Hàm Dương], phong Bái công làm Hán vương. Hán vương phong Tham làm Kiến Thành hầu. [Tham] theo [Hán vương] đến Hán Trung, thăng làm Tướng quân. Theo về bình định Tam Tần, ban đầu đánh các huyện Hạ Biện, Cố Đạo, Ung, Di. Đánh quân Chương Bình ở phía nam Hảo Chỉ, phá được, bao vây Hảo Chỉ, chiếm Nhưỡng Hương. Đánh quân Tam Tần ở phía đông Nhưỡng Hương cho đến Cao Lịch, phá được. Lại bao vây Chương Bình, Chương Bình chạy khỏi Hảo Chỉ. Thừa thế đánh quân của Triệu Bôn và Nội sử Bảo, phá được. Phía đông chiếm Hàm Dương, lại đổi tên [Hàm Dương] thành Tân Thành. Tham đem quân giữ Cảnh Lăng hai mươi ngày, Tam Tần sai bọn Chương Bình tấn công Tham, Tham ra đánh, cả phá địch. Được ban thực ấp ở Ninh Tần. Tham lấy thân phận Tướng quân dẫn quân bao vây Chương Hàm ở Phế Khâu. Lấy thân phận là Trung úy theo Hán vương ra cửa quan Lâm Tấn. Đến Hà Nội, xuống Tu Vũ, vượt Vị Tân, sang phía đông đánh Long Thư, Hạng Đà ở Định Đào, phá được. Sang đông chiếm đất Đường, Tiêu và Bành Thành. Đánh quân Hạng Tịch, quân Hán thua to tháo chạy. Tham lấy thân phận là Trung úy bao vây rồi chiếm Ung Khâu. Vương Vũ làm phản ở Ngoại Hoàng, Trình Xử làm phản ở đất Yên, [Tham] đến đánh, phá tan hết thảy. Trụ Thiên hầu làm phản ở Diễn Thị, lại tiến quân đánh chiếm Diễn Thị. Đánh Vũ Anh ở Côn Dương, đuổi đến đất Diệp. Trở về đánh Vũ Cường, thừa thể tiến đến Huỳnh Dương. Tham từ Hán Trung làm Tướng quân trung úy, theo đi đánh chư hầu, đến khi Hạng Vũ thất bại, về đến Huỳnh Dương, cả thảy hai năm trời.

Cao tổ năm thứ hai, phong [Tham] làm giả Tả thừa tướng, tiến vào đóng đồn quân ở Quan Trung. Được hơn tháng, Ngụy vương Báo làm phản, lấy thân phận giả Tả thừa tướng cùng Hàn Tín sang phía đông đánh Tướng quân nước Ngụy là Tôn Tốc ở Đông Trương, cả phá được. Nhân đó đánh An Ấp, bắt được tướng Ngụy là Vương Tương. Đánh Ngụy vương ở Khúc Dương, đuổi đến Vũ Viên, bắt sống được Ngụy vương Báo. Chiếm Bình Dương, bắt được mẹ và vợ con Ngụy vương, bình định toàn bộ đất Ngụy, cả thảy năm mươi hai thành. Được tặng thực ấp ở Bình Dương. Nhân đó theo Hàn Tín đánh quân của Tướng quốc nước Triệu là Hạ Duyệt ở phía đông đất Ổ, cả phá được, chém Hạ Duyệt. Hàn Tín cùng Thường Sơn vương trước đây là Trương Nhĩ dẫn quân xuống Tỉnh Hình, đánh Thành An quân, rồi lệnh cho Tham về bao vây biệt trong nước Triệu là Thích tướng quân ở trong thành Ổ. Thích tướng quân chạy ra ngoài, [Tham] đuổi chém được. Bèn dẫn quân đến chỗ của Hán vương ở Ngao Thương. Hàn Tín sau khi phá được Triệu, làm Tướng quốc, sang phía đông đánh Tề. Tham lấy thân phận là Hữu thừa tướng thuộc quyền chỉ huy của Hàn Tín, đánh phá quân Lịch Hạ nước Tề, rồi chiếm Lâm Truy. Về bình định quận Tế Bắc, tấn công các đất Trứ, Tháp Âm, Bình Nguyên, Cách, Lư. Rồi lại theo Hàn Tín đánh quân của Long Thư ở Thượng Giả Mật, cả phá được, chém Long Thư, bắt sống Tướng quân Chu Lan. Bình định nước Tề, cả thảy được hơn bảy mươi huyện. Bắt được Điền Quang, nguyên là Tướng quốc của Tề vương Điền Quảng, Thú tướng Hứa Chương, cùng Tướng quân của Giao Đông vương ở Tề trước đây là Điền Ký. Hàn Tín làm Tề vương, dẫn quân đến đất Trần, cùng Hán vương đánh phá Hạng Vũ, còn Tham ở lại bình định các đất chưa hàng phục ở nước Tề.

Sau khi Hạng Tịch chết, thiên hạ được bình định, Hán vương làm Hoàng đế, Hàn Tín được đổi phong làm Sở vương, Tề được lập thành quận. Tào Tham trả ấn tín Thừa tướng nhà Hán. Cao đế phong con trưởng là Phì làm Tề vương, rồi lấy Tham làm Tướng quốc nước Tề. Năm Cao tổ thứ sáu, ban tước cho liệt hầu, cùng chẻ lệnh phù ban cho chư hầu*, đời đời không dứt. Thực ấp [của Tào Tham] ở Bình Dương gồm một vạn sáu trăm ba mươi hộ, hiệu là Bình Dương hầu, bỏ thực ấp được phong trước đây.

[Tào Tham] lấy thân phận Tướng quốc nước Tề tiến đánh quân của Trương Xuân, là thuộc tướng của Trần Hy, phá được. Kình Bố làm phản, Tham lấy thân phận Tướng quốc nước Tề theo Điệu Huệ vương đem mười hai vạn quân xa kỵ hội quân cùng Cao tổ tiến đánh quân của Kình Bố, cả phá được. Phía nam tiến đến đất Kỳ, trở về bình định Trúc Ấp, huyện Tương, huyện Tiêu, huyện Lưu.

Công lao của Tham: cả thảy hạ được hai nước, một trăm hai mươi hai huyện; bắt được hai vương, ba Tướng quốc, sáu Tướng quân; Đại mạc ngao*, Quận thú, Tư mã, hầu, Ngự sử, mỗi hàng một viên.

Hiếu Huệ đế năm thứ nhất, bỏ pháp lệnh lập Tướng quốc nước chư hầu, đổi phong Tham làm Thừa tướng nước Tề. Tham làm Thừa tướng nước Tề, nước Tề có bảy mươi thành. Thiên hạ mới được yên định, Điệu Huệ vương còn trẻ tuổi, Tham triệu hết các bậc trưởng lão, nho sinh đến hỏi cách vỗ yên trăm họ, các nho sinh cũ của Tề tới mấy trăm người, mỗi người nói một phách, Tham không biết theo cách nào. Nghe nói Giao Tây vương có Cái công, giỏi đạo Hoàng Lão, [Tham] sai người đưa hậu lễ rước mời. Sau khi gặp Cái công, Cái công nói đạo trị nước quý ở sự thanh tĩnh mà dân tự yên định, cứ theo cách đó rồi nói tường tận cho Tham. Thế là Tham lánh khỏi nhà chính, để cho Cái công ở. Cách cai trị của Tào Tham theo đạo Hoàng Lão, cho nên làm Thừa tướng nước Tề chín năm, nước Tề yên định, được mọi người khen là Thừa tướng hiền năng.

Huệ đế năm thứ hai, Tiêu Hà chết. Tham nghe tin, liền nói Xá nhân kíp chuẩn bị hành trang, “Ta phải vào triều làm Tướng quốc”. Không lâu sau, quả nhiên sứ giả đến triệu Tham. Tham đi, dặn người thay mình làm Thừa tướng nước Tề rằng: “Xin đem việc ngục tụng và buôn bán ở Tề gửi gắm [cho ông], hãy thận trọng, chớ để nhiễu loạn.” Người kế nhiệm hỏi: “Việc trị lý không gì lớn hơn những điều đó ư?” Tham đáp: “Không phải. Việc ngục tụng và buôn bán là việc để bao dung người, nay ngài làm cho rối loạn, kẻ gian biết dung thân chỗ nào? Nên tôi mới đặt các việc ấy lên trước.”

Ban đầu, khi Tham còn hàn vi, rất thân thiết với Tiêu Hà; đến khi người làm tướng võ kẻ làm tướng văn, nảy sinh hiềm khích. Tới khi Tiêu Hà sắp chết, tiến cử người hiền lại chỉ tiến cử Tham. Tham thay Hà làm Tướng quốc nhà Hán, tiến hành các việc thảy không có gì thay đổi, nhất nhất đều theo khuôn phép của Tiêu Hà.

[Tào Tham] lựa chọn quan lại các quận trong nước, người nào không giỏi văn từ nhưng là trưởng giả trung hậu, liền triệu đến giao làm Thừa tướng sử*. Trong các quan lại, ai lời lẽ hà khắc, chỉ chuộng được tiếng tốt, liền bãi truất đuổi đi. [Tào Tham] ngày đêm uống rượu ngon. Khanh đại phu tới quan lại cấp dưới cùng tân khách thấy Tham không giải quyết công việc, người đến gặp đều muốn mở lời [can ngăn]. Hễ có ai đến, Tham liền mời uống rượu ngon, hở chút thời gian, chực khuyên can, Tham lại mời uống, uống đến say rồi về, rốt cuộc không ai mở lời được, thường đều thế cả.

Vườn sau nhà Tướng quốc gần nhà các quan lại, nhà các quan lại hằng ngày đều uống rượu hát hò. Thuộc lại [của Tào Tham] ghét họ, không biết phải làm sao, bèn mời Tham du ngoạn trong vườn, để Tham nghe tiếng quan lại say rượu hò hát, thuộc lại hy vọng Tướng quốc sẽ triệu họ đến [để cấm đoán], chẳng dè [Tham] lại lấy rượu bày ra ngồi uống, cũng hò hát để hưởng ứng với họ.

Tham thấy người khác có lỗi nhỏ, chuyên che giấu lấp liếm cho, trong phủ vô sự.

Con Tham là Truật làm Trung đại phu. Huệ đế trách Tướng quốc bỏ bê công việc, cho rằng “Há xem thường trẫm ư?” Bèn bảo Truật rằng: “Ngươi về, thử lúc riêng tư thong thả hỏi cha ngươi rằng: 'Cao đế mới bỏ quần thần*, Hoàng đế còn trẻ tuổi, cha làm Tướng quốc, ngày ngày uống rượu, không có việc gì thỉnh tấu, lấy gì để thể hiện sự lo lắng cho thiên hạ vậy?' Nhưng chớ nói là ta bảo ngươi.” Sau khi Truật được nghỉ về nhà, nhân lúc hầu cha, tự đem những lời ấy khuyên can Tham. Tham giận, rồi đánh Truật hai trăm roi, nói: “Mau vào hầu [Hoàng thượng], việc thiên hạ không phải điều mày nên nói đến.” Tới lúc thiết triều, Huệ đế trách Tham rằng: “Sao lại phạt đánh Truật? Là ta bảo y khuyên can ông đấy.” Tham bỏ mũ tạ lỗi rằng: “Bệ hạ hãy tự xét xem có thánh minh anh vũ như Cao đế chăng?” Hoàng thượng nói: “Trẫm sao dám so với tiên đế!" Hỏi: “Bệ hạ xem thần đây có hiền năng như Tiêu Hà không?” Hoàng thượng đáp: “Ông dường không bằng được.” Tham nói: “Bệ hạ nói chí phải. Cao đế và Tiêu Hà bình định thiên hạ, pháp lệnh đã rõ ràng, nay bệ hạ rủ áo chắp tay, bọn Tham giữ chức, noi theo mà không làm sai, chẳng cũng được ư?” Huệ đế nói: “Phải. Ông không cần nói thêm nữa!”

Tham làm Tướng quốc nhà Hán, ra vào triều ba năm. [Tham] chết, thụy là Ý hầu. Con là Truật thừa kế tước hầu. Trăm họ ca tụng Tham rằng: “Tiêu Hà chế pháp, thẳng như nét nhất. Tào Tham thay ông, giữ không sơ suất. Theo lối thanh tịnh, dân yên ổn nhất.”

Vào thời Cao hậu, Bình Dương hầu Truật làm Ngự sử đại phu. Hiếu Văn đế lên ngôi, miễn chức, cho giữ tước hầu. Kế thừa tước hầu được hai mươi chín năm thì chết, thụy là Tĩnh hầu. Con là Kỳ kế thừa tước hầu, được bảy năm thì chết, thụy là Giản hầu. Con của Kỳ là Thì kế thừa tước hầu. Thì lấy Công chúa Bình Dương, sinh con là Tương. Thì bị bạo bệnh, về nước phong. Kế thừa tước hầu được hai mươi ba năm thì chết, thụy là Di hầu. Con là Tương kế thừa tước hầu. Tương lấy Công chúa Vệ Trưởng, sinh con là Tông. Kế thừa tước hầu được mười sáu năm thì chết, thụy là Cung hầu. Con là Tông kế thừa tước hầu. Trong năm Chinh Hòa thứ hai, Tông liên quan đến việc của Thái tử rồi chết, nước phong bị phế.

Thái sử công bàn rằng: Tướng quốc Tào Tham có nhiều công lao đánh thành, dã chiến như thế là do phối hợp với Hoài Âm hầu. Sau khi Hàn Tín bị diệt, xét chiến công của liệt hầu, chỉ riêng Tham được nổi danh. Tham làm Tướng quốc nhà Hán, cực lực chủ trương theo lối thanh tịnh, hợp với tinh thần của Đạo gia. Sau khi trăm họ thoát khỏi sự tàn khốc của nhà Tần, Tham cho họ được ngơi nghỉ, cai trị theo lối vô vi, cho nên thiên hạ đều khen ngợi đức tốt của ông*.

QUYỂN 55 LƯU HẦU THẾ GIA

Lưu hầu Trương Lương, tổ tiên là người nước Hàn. Ông nội là Khai Địa, làm Tướng quốc cho Hàn Chiêu hầu, Tuyên Huệ vương, Tương Ai vương. Cha là Bình, làm Tướng quốc cho Hy vương, Điệu Huệ vương. Điệu Huệ vương năm thứ hai mươi ba, Bình chết. Chết được hai mươi năm, Tần diệt Hàn. Lương còn ít tuổi, chưa từng làm quan phụng sự cho nước Hàn. Hàn bị phá, nhà Lương có ba trăm đày tớ, em chết không lo chôn cất, đem hết gia sản tìm thích khách giết Tần vương, báo thù cho nước Hàn, là vì đời ông cho đến đời cha từng làm Tướng quốc cho năm đời [vua nước Hàn].

Lương từng học lễ ở Hoài Dương. Sang đông cầu kiến Thương Hải quân*. Tìm được lực sĩ, làm chiếc chùy sắt nặng một trăm hai mươi cân. Hoàng đế nước Tần du ngoạn phía đông, Lương cùng thích khách rình đánh Hoàng đế nước Tần ở bãi cát Bác Lãng, đánh nhầm xe tùy tòng. Hoàng đế nước Tần cả giận, lùng tìm khắp thiên hạ, truy bắt rất gắt gao, nhằm tìm bằng ra Trương Lương. Lương bèn đổi họ tên, trốn đến Hạ Bi.

Lương từng nhân lúc rảnh rang thả bộ du ngoạn trên cầu Hạ Bi, có một ông lão mặc áo vải thô, đến chỗ Lương, cố ý đánh rơi giày xuống dưới cầu, rồi quay đầu bảo Lương rằng: “Thằng bé, xuống lấy giày!” Lương ngạc nhiên, định đánh ông ta, nhưng cho là người già cả, gượng nhịn, xuống lấy giày. Ông lão nói: “Xỏ giày cho ta!” Lương nghĩ mình đã chót lấy giày, nên quỳ xuống xỏ giày cho. Ông lão đưa chân cho Lương xỏ giày, rồi cười mà đi. Lương rất ngạc nhiên, dõi mắt nhìn theo. Ông lão đi độ dặm đường lại trở lại, nói: “Thằng bé này có thể dạy bảo được. Năm hôm nữa lúc hửng sáng, hãy gặp ta ở đây.” Lương nhận thấy kỳ lạ, quỳ gối nói: “Vâng.” Năm hôm sau lúc hửng sáng, Lương đến. Ông lão đã có mặt từ trước, giận nói: “Hẹn với người già mà lại đến sau là cớ làm sao?” Bỏ đi, nói: “Năm hôm nữa gặp lúc sáng sớm.” Năm hôm sau lúc gà mới gáy, Lương đã đến chỗ hẹn, nhưng ông lão vẫn đến trước, lại giận nói: “Đến sau là cớ làm sao?” Bỏ đi, nói: “Năm hôm nữa hãy đến cho sớm.” Năm hôm sau, chưa nửa đêm Lương đã đến. Lát sau, ông lão cũng đến, vui vẻ nói: “Như thế mới phải.” [Ông lão] lấy ra một quyển sách, nói: “Đọc sách này thì làm thầy của bậc vương giả. Mười năm sau sẽ hưng khởi. Mười ba năm sau nhỏ ngươi sẽ gặp ta ở Tế Bắc, hòn đá màu vàng dưới núi Cốc Thành chính là ta đấy.” Rồi đi, không nói gì thêm, không gặp lại nữa. Sáng ra, xem cuốn sách, ra là cuốn Thái công binh pháp*. Lương nhân đó cho là sách kỳ lạ, thường nghiền ngẫm, học tập theo.

[Trương Lương] ở Hạ Bi, làm người hiệp nghĩa. Hạng Bá từng giết người, theo Lương đi trốn.

Mười năm sau, bọn Trần Thiệp dấy binh, Lương cũng tụ tập được hơn trăm thiếu niên. Cảnh Câu tự lập làm Giả vương* nước Sở, đóng ở huyện Lưu. Lương định sang theo Cảnh Câu, trên đường đi gặp Bái công. Bái công chỉ huy mấy nghìn người, cướp đất phía tây Hạ Bi, thế là Lương theo Bái công. Bái công phong Lương làm Cứu tướng*. Lượng nhiều lần đem Thái công binh pháp nói với Bái công, Bái công cho là hay, thường dùng kế sách của Lương. Lương nói cho người khác nghe, đều không hiểu. Lương nói: “Bái công có lẽ được trời trao [mệnh].” Vì thế liền theo Bái công, không đi gặp Cảnh Câu nữa.

Tới khi Bái công đến đất Tiết, hội kiến với Hạng Lương. Hạng Lương lập Sở Hoài vương. Lương bèn thuyết phục Hạng Lương rằng: “Ngài đã lập hậu duệ của Sở vương, còn trong số các Công tử nước Hàn, Hoành Dương quân Thành là người hiền, có thể lập làm vương, để thêm vây cánh.” Hạng Lương sai Lương tìm Hàn Thành, lập làm Hàn vương. Phong Lương làm Thân đồ* nước Hàn, cùng Hàn vương đem hơn nghìn người sang phía tây cướp đất Hàn, được mấy thành, liền bị Tần chiếm lại, [quân Hàn] làm du binh* qua lại ở Dĩnh Xuyên.

Bái công từ phía nam Lạc Dương ra Hoàn Viên, Lương dẫn quân theo Bái công, hạ được hơn chục thành của nước Hàn, đánh phá quân của Dương Hùng. Bái công bèn lệnh cho Hàn vương Thành ở lại giữ Dương Địch, cùng Lương xuống phía nam, đánh hạ đất Uyển, sang phía tây vào Vũ Quan. Bái công định đem hai vạn quân đánh quân dưới ải Nghiêu nước Tần, Lương nói: “Quân Tần còn mạnh, không thể coi thường. Thần nghe tướng Tần là con nhà hàng thịt, kẻ buôn bán dễ dùng lợi lôi kéo. Xin Bái công hãy tạm lưu lại doanh lũy, sai người đi trước, chuẩn bị lương thảo đủ năm vạn người ăn, giương thêm cờ xí trên các núi làm nghi binh, sai Lịch Dị Cơ đem của quý đến mua chuộc tướng Tần.” Quả nhiên tướng Tần làm phản, muốn liên kết để cùng sang phía tây đánh úp Hàm Dương, Bái công định nghe theo. Lương nói: “Ấy là riêng tướng đó muốn làm phản thôi, sợ quân lính không theo. Không theo ắt nguy, chẳng bằng nhân lúc chúng lơ là liền đánh chúng.” Bái công bèn dẫn quân đánh quân Tần, cả phá được. Đuổi lên phía bắc, đến Lam Điền, lại giao chiến, rốt cuộc quân Tần thua. Liền kéo đến Hàm Dương, Tần vương là Tử Anh hàng Bái công.

Bái công vào cung nước Tần, trong cung màn trướng, chó ngựa, của quý, phụ nữ lên đến hàng ngàn, có ý muốn ở lại đó. Phàn Khoái can Bái công, khuyên nên ra ngoài ở, Bái công không nghe. Lương nói: “Xét lẽ, nhà Tần vô đạo nên Bái công mới đến được đây. Phàm vì thiên hạ trừ quân giặc tàn ác, nên lấy sự đơn sơ liêm khiết làm gốc. Nay mới vào cung vua Tần liền an hưởng thú vui của họ, đó gọi là giúp Kiệt làm ác. Hơn nữa lời ngay trái tai nhưng lợi cho việc làm, thuốc tốt đắng miệng nhưng lại cho trị bệnh, xin Bái công hãy nghe theo lời Phàn Khoái.” Bái công bèn rút quân về Bá Thượng.

Hạng Vũ đến dưới Hồng Môn, định đánh Bái công, Hạng Bá liền ngay trong đêm phi ngựa vào trong quân Bái công, gặp riêng Trương Lương, định cùng Lương bỏ đi. Lương nói: “Tôi vì Hàn vương đưa tiễn Bái công, nay gặp lúc nguy cấp lại trốn đi là bất nghĩa.” Bèn đem mọi lời nói lại với Bái công. Bái công cả sợ, hỏi: “Làm sao bây giờ?” Lương hỏi: “Bái công có thực muốn phản lại Hạng Vũ chăng?” Bái công đáp: “Thằng nhãi ấy giao ta giữ cửa quan, không cho chư hầu vào thì có thể chiếm hết đất Tần rồi xưng vương, cho nên ta nghe theo nó.” Lương hỏi: “Bái công tự lượng sức có thể đẩy lui Hạng Vũ chăng?” Bái công trầm ngâm hồi lâu, đáp: “Vốn dĩ không thể. Giờ biết làm sao?” Lương bèn cố mời Hạng Bá. Hạng Bá yết kiến Bái công. Bái công cùng [Hạng Bá] uống rượu, chúc thọ [Hạng Bá], rồi kết làm thông gia. Bảo Hạng Bá về nói với Hạng Vũ rằng Bái công không dám phản lại, sở dĩ giữ cửa quan là để phòng bọn giặc cướp khác. Đến sau khi [Bái công] gặp Hạng Vũ rồi được giải thoát, việc đó đã chép trong phần “Hạng Vũ” [bản kỷ].

Hán vương năm thứ nhất, tháng Giêng, Bái công làm Hán vương, làm vương ở Ba Thục. Hán vương tặng cho Lương trăm dật vàng, hai đấu châu báu, Lương đem hiến hết cho Hạng Bá. Hán vương cũng nhân đó sai Lương tặng nhiều của cải cho Hạng Bá, sai xin đất Hán Trung. Hạng vương chấp thuận, liền được đất Hán Trung. Hán vương đến nước phong, Lương tiễn đến Bao Trung, sai Lương trở về Hàn. Lương nhân đó nói với Hán vương rằng: “Sao đại vương không đốt hết đường sạn đạo đã đi qua, để tỏ cho thiên hạ thấy mình không có lòng trở về, khiến Hạng lương yên tâm.” [Hán vương] bèn sai Lương trở về. Lên đường, đốt hết sạn đạo.

Lương về Hàn, Hàn vương Thành cho rằng Lương theo Hán vương, nên Hạng vương không cho Thành về nước phong, bắt cùng theo mình sang phía đông. Lương nói với Hạng vương rằng: “Hán vương đốt hết sạn đạo, không có lòng quay lại nữa.” Bèn đem việc Tề vương Điền Vinh làm phản, dâng thư tố cáo với Hạng vương. Hạng vương từ đó không còn lo lắng về Hán vương ở phía tây, rồi phát binh lên phía bắc đánh nước Tề.

Trước sau Hạng vương không chịu cho Hàn vương về, bèn phong cho tước hầu, rồi giết ở Bành Thành. Lương bỏ trốn, lén về với Hán vương, Hán vương cũng đã về bình định được Tam Tần. Lại phong Lương làm Thành Tín hầu, cho theo sang đông đánh Sở. Đến Bành Thành, Hán vương thua trận rút về. Tới Hạ Ấp, Hán vương xuống ngựa, ngồi dãi thẻ trên yên ngựa rồi hỏi: “Ta muốn bỏ các đất từ cửa Hàm Cốc sang phía đông*, ai có thể cùng ta lập công?” Lương bước lên nói: “Cửu Giang vương Kình Bố là tướng kiêu dũng nước Sở, có hiềm khích với Hạng vương, Bành Việt và Tề vương Điền Vinh làm phản ở đất Lương. Hai người này cần kíp sử dụng. Còn tướng của Hán vương chỉ riêng Hàn Tín có thể lo đại sự, có thể chống đỡ một mặt. Nếu muốn bỏ các đất từ Hàm Cốc sang phía đông, giao cho ba người này, thì có thể phá được Sở.” Hán vương bèn sai Tùy Hà thuyết phục Cửu Giang vương Kình Bố, rồi sai người móc nối với Bành Việt. Đến khi Ngụy vương Báo làm phản, [Hán vương] sai Hàn Tín đem quân đến đánh, thừa thế hạ các nước Yên, Đại, Tề, Triệu. Rốt cuộc phá được Sở là nhờ sức của ba người đó vậy.

Trương Lương lắm bệnh, chưa từng một mình cầm quân, thường làm bề tôi vạch kế sách, luôn theo Hán vương.

Hán vương năm thứ ba, Hạng Vũ vây khốn Hán vương ở Huỳnh Dương, Hán vương lo lắng, cùng Lịch Dị Cơ bàn kế làm suy yếu quyền lực của Sở. Lịch Dị Cơ nói: “Xưa Thành Thang đánh vua Kiệt, phong cho con cháu [nhà Hạ] đất Kỷ. Vũ vương đánh vua Trụ, phong cho con cháu [nhà Ân] đất Tống. Nay nhà Tần bỏ đức quên nghĩa, xâm chiếm các nước chư hầu, diệt hậu duệ của sáu nước, khiến họ không tấc đất cắm dùi. Nếu bệ hạ có thể dựng lập lại hậu duệ của sáu nước, thảy đều được nhận ấn tín, như thế thì vua tôi dân chúng nước họ ắt thảy đều đội ơn đức của bệ hạ, không ai không mộ nghĩa theo về, nguyện làm tôi tớ. Đức nghĩa đã thi hành, bệ hạ ngoảnh mặt về nam xưng bá, Sở ắt phải xốc áo mà vào chầu.” Hán vương nói: “Phải. Kíp khắc ấn, tiên sinh nhân đó mang cho họ.”

Dị Cơ chưa lên đường, Trương Lương từ ngoài vào yết kiến. Hán vương đang dùng bữa, nói: “Tử Phòng lại đây! Có người khách bày kế làm suy yếu quyền lực nước Sở cho ta.” Rồi đem mọi lời của Lịch sinh nói lại, hỏi: “Tử Phòng thấy thế nào?” Lương hỏi: “Ai vạch cho bệ hạ kế đó? Việc lớn của bệ hạ hỏng mất thôi.” Hán vương hỏi: “Sao thế?” Trương Lương đáp rằng: “Thần xin mượn nắm đũa trước mặt để trù tính cho đại dương.” Nói: “Xưa, Thành Thang đánh vua Kiệt rồi phong con cháu [nhà Hạ] ra đất Kỷ, là xét thấy có thể đưa Kiệt vào chỗ chết. Nay bệ hạ có thể đưa Hạng Tịch vào chỗ chết chưa?” Đáp: “Chưa thể.” [Trương Lương nói]: “Đó là lý do thứ nhất chưa thể thi hành kế này. Vũ vương đánh vua Trụ, phong con cháu [nhà Ân] ra đất Tống, là xét thấy có thể lấy được đầu vua Trụ. Nay bệ hạ có chắc lấy được đầu Hạng Tịch chưa?” Đáp: “Chưa thể.” [Trương Lương nói]: “Đó là lý do thứ hai chưa thể. Vũ vương vào đất Ân, biểu dương làng của Thương Dung*, giải thoát Cơ tử* khỏi cảnh lao tù, đắp mộ cho Tỷ Can*. Nay bệ hạ có thể đắp mộ cho thánh nhân, biểu dương làng xóm người hiền, kính lễ trước cổng bậc trí giả chưa?" Đáp: “Chưa thể.” [Trương Lương nói]: “Đó là lý do thứ ba chưa thể. Phát thóc ở kho Cự Kiều, phát tán tiền ở Lộc Đài, để tặng cho người cùng khốn. Nay bệ hạ có thể phát tán của cải trong kho tặng cho người cùng khốn chưa?" Đáp: “Chưa thể.” [Trương Lương nói]: “Đó là lý do thứ tư chưa thể. Việc nhà Ân đã xong, Vũ vương đổi chiến xa thành xe thường, quay ngược giáo mác, dùng da hổ làm lọng che, để tỏ cho thiên hạ thấy là không dùng binh nữa. Nay bệ hạ có thể xếp võ dùng văn, không dùng binh nữa không?” Đáp: “Chưa thể.” [Trương Lương nói]: “Đó là lý do thứ năm chưa thể. [Vũ vương] cho ngựa nghỉ ở phía nam Hoa Sơn để tỏ rằng không dùng đến chiến mã nữa. Nay bệ hạ có thể cho ngựa nghỉ không dùng nữa không?" Đáp: “Chưa thể.” [Trương Lương nói]: “Đó là lý do thứ sáu chưa thể. [Vũ vương] thả bò [dùng trong việc tải lương] ở phía bắc Đào Lâm, để tỏ rằng không cần tải lương nữa. Nay bệ hạ có thể thả bò không dùng để tải lương nữa không?” Đáp: “Chưa thể.” [Trương Lương nói]: “Đó là lý do thứ bảy chưa thể. Lại như, du sĩ trong thiên hạ lìa xa thân thích, bỏ phần mộ [tổ tiên], rời xa người thân quen, theo bệ hạ rong ruổi, ngày đêm những mong có thước đất. Nay khôi phục lại sáu nước, lập hậu duệ các nước Hàn, Ngụy, Yên, Triệu, Tề, Sở, du sĩ thiên hạ ai nấy đều về phụng sự chúa của mình, theo thân thích của mình, trở lại với người quen và mồ mả [tổ tiên], vậy bệ hạ cùng ai chiếm thiên hạ? Đó là lý do thứ tám chưa thể thi hành kế sách ấy. Hơn nữa, Sở là nước mạnh nhất, sau khi lập lại hậu duệ sáu nước, họ lại theo Sở, bệ hạ làm sao thần phục được họ? Nếu dùng mưu kế của người khách nọ, việc của bệ hạ hỏng mất.” Hán vương ngừng ăn, nhổ thức ăn ra, chửi rằng: “Thằng học trò chết bầm, suýt nữa làm hỏng việc của bố mày rồi!” Sai hủy ngay các ấn tín.

Hán vương năm thứ tư, Hàn Tín phá Tề rồi định tự lập làm Tề vương, Hán vương tức giận. Trương Lương khuyên Hán vương, Hán vương sai Lương trao ấn tín Tề vương [cho Hàn Tín], việc này chép trong phần “Hoài Âm” [hầu liệt truyện].

Mùa thu năm ấy, Hán vương đuổi đánh Sở đến phía nam Dương Hạ, tác chiến bất lợi nên lập chiến lũy phòng thủ ở Cố Lăng, hẹn chư hầu không thấy đến. Lương nói với Hán vương, Hán vương theo kế của Lương, chư hầu đều đến. Việc này đã chép trong phần “Hạng Tịch” [bản kỷ].

Hán vương năm thứ sáu, tháng Giêng, phong thưởng công thần. Lương chưa từng có công lao đánh trận, Cao đế nói: “Vận trù sách lược trong chỗ màn trướng mà quyết thắng ngoài ngàn dặm, là công của Tử Phòng vậy. Cho tự chọn ba vạn hộ ở nước Tề.” Lương nói: “Ban đầu thần nổi lên ở Hạ Bi, gặp hoàng thượng ở đất Lưu, đó là trời trao thần cho bệ hạ. Bệ hạ dùng kế của thần, may mà thường trúng, thần xin được phong đất Lưu là đủ, không dám nhận ba vạn hộ.” Bèn phong Trương Lương làm Lưu hầu, cùng bọn Tiêu Hà đều được phong thưởng.

Hoàng thượng đã phong cho hơn hai mươi bề tôi có công lớn, số còn lại ngày đêm tranh công không quyết định được, chưa được ban thưởng. Hoàng thượng ở nam cung tại Lạc Dương, từ trên gác trông thấy các tướng thường thường xúm lại ngồi nói chuyện với nhau trên bãi cát. Hoàng thượng hỏi: “Bọn họ nói gì thế?” Lưu hầu đáp: “Bệ hạ không biết ư? Họ bàn mưu phản đấy.” Hoàng thượng hỏi: “Thiên hạ sắp yên định rồi, sao lại phản?” Lưu hầu đáp: “Bệ hạ nổi lên từ áo vải, dựa vào bọn họ chiếm lấy thiên hạ, nay bệ hạ làm thiên tử, còn người được phong đều là bạn bè cũ mà mình gần gũi yêu mến như bọn Tiêu Hà, Tào Tham, trong khi người bị giết đều là những kẻ bình sinh vốn có thù oán. Nay quân lại tính toán công lao, cho rằng đất trong thiên hạ không đủ phân phong khắp lượt, bọn họ sợ bệ hạ không phong thưởng được hết, lại sợ bị nghi là ngày thường có lỗi rồi bị giết, cho nên tự nhau bàn mưu phản đấy.” Hoàng thượng lo lắng hỏi: “Phải làm thế nào?” Lưu hầu hỏi: “Những người ngày thường bệ hạ oán ghét mà các bề tôi đều biết, ai là kẻ bị ghét nhất?” Hoàng thượng đáp: “Ung Xỉ có thù cũ với ta, nhiều lần làm ta khốn quẫn nhục nhã. Ta muốn giết hắn, nhưng công lao hắn rất nhiều, cho nên không nỡ.” Lưu hầu nói: “Nay kíp phong cho Ung Xỉ trước để tỏ rõ cho các bề tôi thấy, quần thần thấy Ung Xỉ còn được phong, ai nấy sẽ đều vững tin.” Thế là hoàng thượng bèn bày tiệc rượu, phong Ung Xỉ làm Thập Phương hầu, rồi kíp giục Thừa tướng và Ngự sử định công ban thưởng. Quần thần tan cuộc rượu, thảy mừng nói: “Đến Ung Xỉ còn được phong hầu, bọn ta không phải lo gì nữa.”

Lưu Kính nói với Cao đế rằng: “Đóng đô ở Quan Trung.” Hoàng thượng băn khoăn về việc đó. Các đại thần thân cận đều là người Sơn Đông, phần nhiều khuyên hoàng thượng đóng đô ở Lạc Dương: “Lạc Dương đông có Thành Cao, tây có Hào Sơn, Miễn Trì, quay lưng vào Hoàng Hà, nhìn ra sông Y sông Lạc, sự hiểm cố đủ để trông cậy.” Lưu hầu nói: “Lạc Dương tuy có sự hiểm yếu như thế, nhưng bên trong nhỏ hẹp, không quá mấy trăm dặm, đất đai bạc màu, bốn phía đối đầu với địch, đó không phải chỗ dụng võ. Xét lẽ, Quan Trung bên trái có Hào Sơn và Hàm Cốc, bên phải có núi Lũng núi Thục, đồng đất phì nhiêu ngàn dặm, phía nam có sự phì nhiêu của đất Ba đất Thục, phía bắc có nguồn lợi về đồng cỏ của đất Hồ, ba mặt hiểm trở để phòng thủ, chừa một mặt phía đông để khống chế chư hầu. Chư hầu yên định, sông Hà sông Vị có thể dùng vận chuyển của cải trong thiên hạ sang tây cung cấp cho kinh sư; chư hầu có biến, sẽ xuôi dòng đi xuống, đủ để vận chuyển quân lương. Đó có thể gọi là thành làng nghìn dặm, là kho của trời vậy. Lưu Kính nói phải đấy.” Thế là ngay trong hôm đó Cao đế cho đóng xe sang phía tây đóng đô ở Quan Trung.

Lưu hầu theo vào Quan Trung. Lưu hầu vốn nhiều bệnh, tu luyện theo lối đạo dẫn*, không ăn cơm gạo, đóng cửa không ra ngoài hơn một năm.

Hoàng thượng định phế Thái tử, lập con của Thích phu nhân là Triệu vương Như Ý. Đại thần nhiều người can ngăn, chưa thể quyết định dứt khoát. Lã hậu lo sợ, không biết phải làm thế nào. Có người nói với Lã hậu rằng: “Lưu hầu giỏi vạch mưu tính kế, hoàng thượng tin dùng ông ta.” Lã hậu bèn sai Kiến Thành hầu Lã Trạch ép Lưu hầu rằng: “Ngài thường làm mưu thần cho hoàng thượng, nay hoàng thượng định thay Thái tử, ngài kê cao gối mà nằm được sao?” Lưu hầu nói: “Ban trước hoàng thượng nhiều lần rơi vào cảnh nguy cấp, nên dùng kế sách của tôi. Nay thiên hạ đã yên định, do yêu mến và định thay Thái tử, là chỗ cốt nhục, dẫu bọn tôi trên trăm người cũng ích gì.” Lã Trạch gắng nài rằng: “Hãy vạch kế giúp tôi.” Lưu hầu nói: “Việc này khó có thể dùng lời can ngăn được. Xét thấy thiên hạ có bốn người hoàng thượng không thể vời đến*. Bốn người này tuổi đã cao, đều cho rằng hoàng thượng ngạo mạn khinh người, cho nên trốn vào trong núi, vì nghĩa không chịu làm bề tôi nhà Hán. Nhưng hoàng thượng đề cao bốn người này. Nay nếu ông có thể không tiếc vàng ngọc lụa là, đề nghị Thái tử viết thư, dùng lời lẽ nhún nhường, dùng xe êm, nhân đó sai biện sĩ cố mời, hẳn sẽ đến. Họ đến, cho làm khách, thường đưa theo vào triều, để hoàng thượng trông thấy họ, ắt lấy làm lạ rồi hỏi han. Hỏi han việc đó, hoàng thượng biết bốn người họ hiền năng, đó là một cách giúp vậy.” Thế là Lã hậu lệnh cho Lã Trạch sai người mang thư của Thái tử đến, dùng lời lẽ nhún nhường, lễ vật trong hậu, đón bốn người đó. Bốn người đến làm khách ở chỗ Kiến Thành hầu.

Nhà Hán năm thứ mười một, Kình Bố làm phản, hoàng thượng ốm nặng, muốn sai Thái tử cầm quân đi đánh Kình Bố. Bốn người cùng bảo nhau rằng: “Sở dĩ chúng ta đến đây, để giữ địa vị cho Thái tử. Thái tử cầm quân, sự việc nguy mất.” Bèn nói với Kiến Thành hầu rằng: “Thái tử cầm quân, có công thì địa vị cũng không vượt quá Thái tử; không thành công trở về thì từ đây sẽ mang họa. Hơn nữa Thái tử xuất chinh cùng các tướng, đều là tướng kiêu dũng từng cùng hoàng thượng bình định thiên hạ, nay sai Thái tử chỉ huy, thế không khác gì sai dê khiển sói, họ đều không chịu tận lực, hẳn không nên công cán gì. Thần nghe nói 'Mẹ được yêu thì con được ẵm bế', nay Thích phu nhân ngày đêm hầu hạ hoàng thượng, Triệu vương Như Ý thường được ẵm bế trước mặt hoàng thượng, hoàng thượng nói 'Rốt cuộc không để đứa con kém cỏi lên trên đưa con yêu quý', rõ ràng nhất định muốn thay Thái tử. Sao ngài không kíp mời Lã hậu thừa dịp khóc nói với hoàng thượng rằng: 'Kình Bố là mãnh tướng trong thiên hạ, giỏi dùng binh, nay các tướng vốn đều là những người ngang hàng bệ hạ, nếu sai Thái tử chỉ huy những người ấy, có khác gì sai dê khiển sói, không ai chịu sai khiến, hơn nữa để Bố biết được, thì ắt khua chiêng gióng trống tiến sang phía tây thôi. Hoàng thượng tuy ốm, cũng phải gượng lên xe, nằm để giám sát họ, các tướng không dám không dốc sức. Hoàng thượng tuy khó nhọc, nhưng xin vì vợ con mà gắng lên'.” Thế là Lã Trạch ngay đêm đó cầu kiến Lã hậu, Lã hậu lừa dịp khóc nói với hoàng thượng, đúng như ý bốn người kia. Hoàng thượng nói: “Ta nghĩ thằng nhãi này vốn không đủ để sai khiến, bố mày phải tự làm thôi.” Thế rồi hoàng thượng đích thân cầm quân sang phía đông, quần thần ở lại phòng giữ, đều tiễn chân đến Bá Thượng. Lưu hầu ốm, tự gượng dậy, đến Khúc Bưu yết kiến hoàng thượng, nói: “Đáng lẽ thần phải theo đi, nhưng ốm nặng. Người Sở hung tợn nhanh nhẹn, xin hoàng thượng đừng tranh cường với Sở.” Nhân đó nói với hoàng thượng rằng: “Xin sai Thái tử làm Tướng quân, giám sát quân ở Quan Trung.” Hoàng thượng nói: “Tử Phòng dẫu ốm cũng gượng nằm mà phò giúp Thái tử.” Bấy giờ Thúc Tôn Thông làm Thái phó, Lưu hầu làm Thiếu phó.

Nhà Hán năm thứ mười hai, hoàng thượng đi đánh phá quân Kình Bố trở về, bệnh thêm nặng, càng muốn thay Thái tử. Lưu hầu can, không nghe, nhân ốm nên không xử lý chính sự. Thái phó Thúc Tôn Thông dẫn dụng việc cổ kim khuyên can hoàng thượng, lấy cái chết để bảo vệ Thái tử. Hoàng thượng và đồng ý, nhưng vẫn muốn thay Thái tử. Đến khi thết tiệc, bày rượu, Thái tử đứng hầu. Bốn người đi theo Thái tử, tuổi đều ngoài tám mươi, râu mày bạc phơ, mũ áo rất đẹp. Hoàng thượng thấy lạ, hỏi rằng: “Họ làm gì thế?” Bốn người tiến đến trước mặt, mỗi người đều nói họ tên, là Đông Viên công, Giác Lý tiên sinh, Ỷ Lý Quý, Hạ Hoàng công. Hoàng thượng rất đỗi kinh ngạc, nói: “Ta tìm các ông mấy năm trời, các ông trốn tránh ta, nay sao lại tự nguyện giao du với con ta thế?” Bốn người đều nói: “Bệ hạ khinh khi kẻ sĩ, lại hay chửi bới, bọn thần vì nghĩa không cam chịu nhục, cho nên sợ mà ẩn trốn. [Nay] trộm nghe Thái tử là người nhân đức hiếu thuận, cung kính, yêu kẻ sĩ, thiên hạ không ai không nghển cổ muốn chết vì Thái tử, cho nên bọn thần đến đây.” Hoàng thượng nói: “Phiền các ông chỉ bảo giúp đỡ Thái tử cho trọn.”

Bốn người chúc thọ hoàng thượng xong, rảo bước đi ra. Hoàng thượng đưa mắt nhìn theo, đoạn triệu Thích phu nhân đến trỏ bốn người rồi nói: “Ta muốn thay nó, nhưng bốn người kia phụ giúp nó, lông cánh đã đầy đủ, khó mà lay động được nữa. Lã hậu đích thực là chủ của nàng đấy.” Thích phu nhân khóc, hoàng thượng nói: “Hãy múa điệu múa nước Sở cho ta xem, ta sẽ hát kiểu Sở cho nàng nghe.” Hát rằng: “Hồng hộc bay cao, tung mình nghìn dặm. Lông cánh đủ đầy, lướt ngang bốn bể. Lướt ngang bốn bể, biết phải làm sao! Dẫu có cung nỏ, làm được gì nào!” Hát mấy đoạn, Thích phu nhân nghẹn ngào đổ lệ, hoàng thượng đứng dậy đi ra, bãi tiệc rượu. Rốt cuộc không đổi Thái tử là nhờ Lưu hầu khuyên mời bốn người kia vậy.

Lưu hầu theo hoàng thượng đánh đất Đại, vạch kế lạ dưới thành Mã Ấp, cho đến việc lập Tiêu Hà làm Tướng quốc, thung dung nói nhiều việc trong thiên hạ với hoàng thượng, nhưng không phải chuyện liên quan đến sự mất còn của thiên hạ, cho nên không chép. Lưu hầu tự khen rằng: “Nhà tôi đời đời làm Tướng quốc nước Hàn, đến khi Hàn bị diệt, không tiếc của cải vạn lượng, vì Hàn báo thù nước Tần hùng mạnh, thiên hạ chấn động. Nay nhờ ba tấc lưỡi làm thầy của đế vương, được phong vạn hộ, đứng ở vị trí liệt hầu, đó là cùng tột của kẻ áo vải, với Lương vậy là đủ rồi. Xin bỏ việc nhân gian, muốn ngao du theo Xích Tùng tử thôi.”* Bèn học cách tích cốc và đạo dẫn để thân thể nhẹ nhàng*. Gặp khi Cao đế băng hà, Lã hậu cảm ơn đức của Lưu hầu, bèn ép phải ăn, nói: “Người ta sống trên đời như bóng bạch cầu lướt qua khe cửa, sao đến nỗi tự làm khổ mình thế!” Lưu hầu bất đắc dĩ phải gượng nghe mà ăn.

Tám năm sau thì chết, thụy là Văn Thành hầu. Con là Bất Nghi thừa kế tước hầu.

Trước đây Tử Phòng gặp ông lão trên cầu Hạ Bi, được trao sách Thái công, mười ba năm sau theo Cao đế qua Tế Bắc, quả nhiên thấy hòn đá màu vàng dưới núi Cốc Thành, bèn lấy về coi như vật báu và phụng thờ. Lưu hầu chết, chôn theo cả hòn đá vàng. Mỗi khi đến mộ cúng tế thì cúng luôn hòn đá vàng đó.

Lưu hầu Bất Nghi, đến năm Hiếu Văn đế thứ năm phạm tội bất kính, nước phong bị phế.

Thái sử công bàn rằng: Học giả phần nhiều đều nói không có quỷ thần, nhưng nói có tinh quái, dược vật. Đến như Lưu hầu gặp ông lão rồi được trao sách, cũng là việc kỳ dị. Cao tổ nhiều lần thoát khỏi nguy khốn, thường đều nhờ công sức của Lưu hầu, há có thể cho không có trời ư? Hoàng thượng nói: “Xét lẽ, trù tính phương sách trong chỗ màn trướng mà quyết thắng ngoài ngàn dặm, ta không bằng Tử Phòng.” Ta cho ông ta là người khôi ngô kỳ vĩ, đến khi thấy tranh vẽ, dáng vẻ dung mạo như đàn bà con gái đẹp. Đại để Khổng tử nói: “Dựa vào dung mạo để chọn người nên nhầm mất Tử Vũ.”* Lưu hầu cũng thế.

QUYỂN 56 TRẦN THỪA TƯỚNG THẾ GIA

Thừa tướng Trần Bình người hưởng Hộ Dũ, Dương Vũ*. Thuở nhỏ nhà nghèo, thích đọc sách, có ba mươi mẫu ruộng, một mình với anh là Bá. Bá thường cày ruộng, để Bình được ra ngoài cầu học. Bình là người cao lớn đẹp trai. Có người bảo Trần Bình rằng: “Nghèo, ăn gì mà béo tốt thế?” Chị dâu ghét Bình vì không chú trọng việc làm ăn của gia đình, nói: “Rồi cũng đến phải ăn cám thôi. Có chú em như thế này, chẳng bằng không có.” Bá nghe vậy, đuổi bỏ vợ.

Tới khi Bình trưởng thành, đến lúc lấy vợ, nhà giàu có không ai chịu gả con cho, nhà nghèo thì Bình cho là đáng hổ thẹn. Lâu sau, có nhà giàu ở Hộ Dũ là Trương Phụ, cháu gái Trương Phụ năm lần gả chồng nhưng chồng đều chết ngay, không ai dám lấy. Bình muốn lấy cô ta. Trong ấp có việc tang, Bình nghèo, tới giúp, đến sớm về muộn để hỗ trợ. Trương Phụ trông thấy Bình ở nhà đám, cho là người khôi vĩ, Bình cũng vì thế mà về muộn. Phụ theo Bình về nhà, nhà Bình ở ngõ sâu hút bên vành ngoài thành, lấy chiếu rách làm cổng, nhưng ngoài cổng có nhiều dấu xe của bậc trưởng giả. Trương Phụ trở về, bảo con là Trọng rằng: “Ta định đem cháu gái gả cho Trần Bình.” Trương Trọng thưa: “Bình nghèo, lại không chịu làm lụng, cả huyện đều cười những việc hắn làm, sao lại gả con gái cho y?” Phụ nói: “Người tốt mẽ như Trần Bình mà nghèo hèn mãi ư?” Rốt cuộc gả cháu gái cho. Vì Bình nghèo, nên [họ Trương] vay mượn tiền cho Bình sắm sính lễ, cho rượu thịt để Bình đón vợ về. Phụ răn cháu gái rằng: “Đừng thấy nó nghèo mà phụng sự không cẩn thận. Phải thờ anh là Bá như thờ cha, thờ chị dâu như mẹ.” Sau khi Bình lấy con gái họ Trương, việc chi dùng khá hơn, giao du ngày càng rộng.

Trong làng có tế thần xã*, Bình làm người phụ trách việc chia thịt tế, chia rất đều. Các bậc phụ lão nói: “Thằng bé họ Trần chia thịt tế giỏi lắm!” Bình nói: “Ôi, giả sử Bình được làm Tể tướng cả thiên hạ, cũng làm giống việc chia thịt này thôi!”*

Trần Thiệp nổi dậy rồi xưng vương ở đất Trần, sai Chu Thị đánh chiếm, bình định đất Ngụy, lập Ngụy Cữu làm Ngụy vương, đánh nhau với quân Tần ở Lâm Tế. Trước đó Trần Bình đã từ biệt anh là Bá, theo đám thiếu niên đến Lâm Tế phụng sự Ngụy vương Cữu. Ngụy vương cho Bình làm Thái bộc*. [Bình] nói nhưng Ngụy vương không nghe*, có người gièm pha Bình, Trần Bình bèn trốn đi.

Lâu sau, Hạng Vũ chiếm đất đến phía trên sông Hoàng Hà, Trần Bình về với Hạng Vũ, theo vào đánh phá nhà Tần, [Hạng Vũ] tặng Bình tước khanh. Hạng Vũ sang phía đông xưng vương ở Bành Thành, Hán vương trở về bình định Tam Tần rồi sang phía đông, Ân vương phản lại nước Sở. Hạng Vũ bèn phong Bình làm Tín Vũ quân, [Bình] thống lãnh những người khách của Ngụy vương Cữu nước Sở tiến vào [đất Ân vương], hàng phục được Ân vương rồi rút về. Hạng vương sai Hạng Hãn phong Bình làm Đô úy, tặng hai mươi dật vàng*. Không lâu sau, Hán vương đánh hạ đất Ân. Hạng vương giận, định giết các tướng và quan lại trước đây bình định đất Ân. Trần Bình sợ bị giết, bèn niêm phong vàng và ấn tín, sai sứ trả cho Hạng vương, còn Bình mang kiếm lén trốn đi. Qua Hoàng Hà, người chở thuyền thấy Bình tuấn tú lại đi một mình, ngờ là tướng bỏ trốn, hẳn có vàng ngọc của quý giắt lưng, nhìn Bình, định giết. Bình sợ, bèn cởi áo để trần chèo thuyền giúp. Người chèo thuyền biết Bình không có gì, bèn thôi.

Bình liền đến Tu Vũ hàng Hán, thông qua Ngụy Vô Tri xin gặp Hán vương. Hán vương triệu vào. Bấy giờ Vạn Thạch quân là Phấn làm Trung quyên* của Hán vương, nhận danh thiếp xin yết kiến của Bình, đưa Bình vào gặp. Bọn Bình gồm bảy người cùng vào, ban cho ăn uống. Hán vương nói: “Ăn xong, cứ về quán trọ.” Bình nói: “Thần có việc mới tới đây, điều thần nói ra không thể để quá hôm nay.” Thế là Hán vương nói chuyện với Bình, rồi lấy làm thích thú, hỏi rằng: “Ông ở Sở làm chức quan gì?” Đáp: “Làm Đô úy.” Hôm ấy, bèn phong Bình làm Đô úy, sai làm Tham thừa, giữ chức Hộ quân*. Các tướng lĩnh thảy nhao nhao nói: “Đại vương một sáng được tên lính bỏ trốn của Sở, chưa biết tài cán cao thấp thế nào đã cho ngồi cùng xe, còn sai giám sát các bậc quân trưởng!” Hán vương nghe vậy, càng tin dùng Bình. Bèn cho cùng sang phía đông đánh Hạng vương. Đến Bành Thành, bị Sở đánh bại. Đưa quân rút về, thu thập tàn binh đến Huỳnh Dương, phong Bình làm Á tướng, thuộc quyền chỉ huy của Hàn vương Tín, đóng quân ở Quảng Vũ.

Bọn Giáng hầu, Quán Anh đều gièm pha Trần Bình rằng: “Bình tuy tốt mẽ, chỉ như viên ngọc trên mũ thôi, bên trong chưa chắc có gì. Thần nghe nói lúc Bình ở nhà, vụng trộm với chị dâu; thờ Ngụy, Ngụy không dung, trốn về Sở; về Sở không hợp, lại trốn theo Hán. Nay đại vương cho làm quan cao, nắm quyền Hộ quân. Thần nghe nói Bình nhận vàng của các tướng, ai đưa nhiều vàng thì được chỗ tốt, ai đưa ít vàng thì phải chỗ xấu. Bình là loạn thần phản phúc, xin đại vương xét kỹ.” Hán vương ngờ Bình, triệu Ngụy Vô Tri đến trách. Vô Tri nói: “Điều thần nói là tài năng [của Trần Bình], điều bệ hạ hỏi là về đức hạnh. Nay có người đức hạnh như Vĩ Sinh*, Hiếu Kỷ*, nhưng không ích gì cho sự thắng bại, bệ hạ đâu có rỗi hơi dùng họ? Hán Sở cự nhau, thần tiến cử kẻ sĩ có mưu lạ, chỉ xét xem kế của người đó có đủ làm lợi cho quốc gia hay không thôi. Còn như chuyện vụng trộm với chị dâu, hay nhận vàng đâu đủ để nghi ngờ?” Hán vương triệu Bình đến trách rằng: “Tiên sinh thờ Ngụy không hợp, bèn thờ Sở rồi bỏ đi, nay lại theo ta rong ruổi, người thủ tín vốn thay lòng đổi dạ thế ư?” Bình đáp: “Thần thờ Ngụy vương, Ngụy vương không thể dùng kế sách thần nói, cho nên bỏ đi thờ Hạng vương. Hạng vương không thể tin người, người được [Hạng vương] yêu quý trọng dụng, không phải họ Hạng cũng là anh em đằng vợ, dẫu có bậc kỳ sĩ cũng không thể được trọng dụng, Bình bèn bỏ Sở. Nghe nói Hán vương có thể dùng người, cho nên về với đại vương. Thần mình trần đến đây, không nhận vàng thì không có gì chi dùng. Nếu kế của thần có thể dùng được, mong đại vương hãy dùng, nếu không thể dùng được, vàng hãy còn đấy, xin gói chuyển đến phủ quan, thần xin từ chức trở về.” Hán vương bèn tạ lỗi, thưởng hậu, phong làm Hộ quân trung úy, quản giám hết các tướng. Các tướng không dám lời ra tiếng vào nữa.

Về sau, Sở đánh rất rát, cắt đứt đường thông, bao vây Hán vương thành Huỳnh Dương. Qua thời gian dài, Hán vương lo lắng việc đó, xin cắt đất từ Huỳnh Dương về phía tây để cầu hòa. Hạng vương không nghe. Hán vương hỏi Trần Bình rằng: “Thiên hạ rối ren, bao giờ mới yên định?” Trần Bình đáp: “Hạng lương là người cung kính yêu người, kẻ sĩ thanh liêm khí tiết ham lễ phần nhiều theo ông ta. Nhưng [Hạng vương] lại coi trọng việc thưởng công, ban tước, phong ấp, kẻ sĩ cũng vì thế không quy thuận. Nay đại vương ngạo mạn mà ít trọng lễ, kẻ sĩ thanh liêm tiết tháo không theo, nhưng đại vương có thể rộng lòng ban tước vị, ấp phong cho người, kẻ sĩ có tài nhưng kém bề phẩm cách, hám lợi vô sỉ lại phần nhiều theo Hán. Nếu các bên bỏ hai điều sở đoản, theo hai điều sở trường, chỉ cần phất cờ là bình định được thiên hạ. Song đại vương tự ý khinh người, không thể có được những kẻ sĩ thanh liêm tiết tháo. Xét thấy có thể gây loạn cho Sở, những bề tôi cứng cỏi khí cốt dưới trướng Hạng vương kia chỉ có đám Á phụ*, Chung Ly Muội, Long Thư, Chu Ân, không quá mấy người. Nếu đại vương có thể bỏ ra mấy vạn cân vàng, thi hành kế phản gián, ly gián vua tôi họ, để họ có bụng ngờ nhau, Hạng vương là người hay ngờ, tin lời gièm pha, ắt bên trong sẽ giết nhau. Hán thừa cơ cất quân tiến đánh, ắt phá được Sở.” Hán vương cho là phải, bèn bỏ ra bốn vạn cân vàng, giao cho Trần Bình, để mặc ý sử dụng, không hỏi xem chi tiêu thế nào.

Sau khi Trần Bình được nhiều vàng liền tung phản gián sang quân Sở, rêu rao rằng các tướng như bọn Chung Ly Muội làm tướng cho Hạng vương, công nhiều mà rốt cuộc không được cắt đất phong vương, muốn hợp nhất với Hán, để diệt họ Hạng rồi chia đất xưng vương. Hạng Vũ quả nhiên có ý không tin bọn Chung Ly Muội. Sau khi Hạng vương đã nghi ngờ họ, liền sai sứ đến nhà Hán. Hán vương làm cỗ Thái lao* dâng lên. [Hán vương] thấy sứ giả của Sở vương, liền vờ kinh ngạc nói: “Ta tưởng sứ giả của Á phụ, thì ra là sứ giả của Hạng vương!” Cho bưng đi, thay vào bằng cơm rau hẩm mang cho sứ giả nước Sở. Sứ giả nước Sở trở về, hồi báo mọi chuyện với Hạng vương. Hạng vương quả nhiên rất ngờ Á phụ. Á phụ muốn đánh hạ thành Huỳnh Dương thật gấp, Hạng vương không tin, không chịu nghe theo. Á phụ thấy Hạng vương ngờ mình, bèn giận nói: “Việc thiên hạ gần xong cả rồi, quân vương hãy tự liệu lấy! Xin mang nắm xương tàn trở về!” Về chưa đến Bình Thành, phát nhọt trên lưng mà chết. Trần Bình nhân ban đêm cho hai nghìn phụ nữ ra cổng phía đông thành Huỳnh Dương, Sở bèn đánh vào cửa đông, Trần Bình liền cùng Hán vương ban đêm chạy ra từ cửa tây. Rồi vào Quan Trung, thu các quận tản mác, lại kéo sang phía đông.

Năm sau, Hoài Âm hầu [Hàn Tín] phá được Tề, tự lập làm Tề vương, sai sứ giả nói với Hán vương. Hán vương cả giận mắng chửi, Trần Bình hích chân Hán vương. Hán vương hiểu ra, bèn khoản đãi hậu hĩnh cho sứ Tề, sai bọn Trương Tử Phòng [Trương Lương] lập Tín làm Tề vương. Phân phong cho Trần Bình hương Hộ Dũ. [Hán vương] dùng kế sách kỳ lạ của Trần Bình, rốt cuộc diệt được Sở. [Bình] từng lấy thân phận Hộ quân trung úy theo [Hán vương] bình định Yên vương Tang Đồ.

Hán Cao tổ năm thứ sáu, có người dâng thư tố cáo Sở vương Hàn Tín làm phản. Cao đế hỏi các tướng, các tướng nói: “Mau phát binh chôn sống thằng nhãi ấy.” Cao đế trầm ngâm. Hỏi Trần Bình, Bình cố từ tạ, hỏi: “Các tướng nói sao?” Hoàng thượng đem lời các tướng nói lại. Trần Bình hỏi: “Có ai biết việc có người dâng thư nói Tín làm phản chưa?” Đáp: “Chưa có.” Hỏi: “Tín có biết việc ấy không?” Đáp: “Không biết.” Trần Bình hỏi: “Quân của bệ hạ có tinh nhuệ bằng Sở không?” Hoàng thượng đáp: “Không hơn được.” Bình hỏi: “Trong các tướng của bệ hạ có ai dùng binh hơn được Hàn Tín không?” Hoàng thượng đáp: “Không ai bằng được.” Bình nói: “Nay quân không tinh nhuệ bằng Sở, tướng không giỏi bằng mà cất quân đánh [Tín], đó là thúc [Tín] phải đánh, trộm thấy nguy thay cho bệ hạ.” Hoàng thượng hỏi: “Phải làm thế nào?” Bình đáp: “Thời xưa, thiên tử đi tuần thú, hội họp chư hầu. Phương nam có đầm Vân Mộng, bệ hạ hãy vờ ra du ngoạn đầm Vân Mộng, hội chư hầu ở đất Trần. Trần nằm ở biên giới phía tây nước Sở, Tín nghe tin thiên tử cao hứng xuất du, theo tình thế đó ắt cho là vô sự rồi ra ngoài nghinh đón. [Khi Tín] yết kiến, bệ hạ thừa cơ bắt lấy, việc này chỉ cần một lực sĩ thôi.” Cao đế cho là phải, bèn sai sứ báo với chư hầu hội họp ở đất Trần, báo rằng “Ta sẽ du ngoạn đến đầm Vân Mộng ở phương nam”. Hoàng thượng nhân đó lên đường. Đi chưa đến đất Trần, Sở vương Hàn Tín quả nhiên ra ngoài nghinh đón trên đường. Cao đế chuẩn bị sẵn võ sĩ, thấy Tín đến, liền bắt trói ngay, chở ở xe sau. Tín hô lên rằng: “Thiên hạ đã bình định, ta vốn đáng bị nấu!” Cao đế quay lại bảo Tín: “Mày chớ kêu! Mày phản, rõ ràng rồi!” Võ sĩ trói quặt tay Tín. Rồi hội chư hầu ở đất Trần, bình định hết đất Sở. Về đến Lạc Dương, xá miễn cho Tín, cho làm Hoài Âm hầu, rồi chẻ lệnh phù phân phong cho công thần.

Thế rồi chẻ lệnh phủ ban cho Bình, đời đời không dứt, làm Hộ Dũ hầu. Bình từ tạ rằng: “Đó không phải công của thần vậy.” Hoàng thượng nói: “Ta dùng mưu kế của tiên sinh, đánh thắng quân địch, không công thì là gì?” Bình nói: “Không có Ngụy Vô Tri, sao thần được tiến cử?” Hoàng thượng nói: “Như ông có khá gọi là không quên gốc đấy.” Bèn lại ban thưởng cho Ngụy Vô Tri. Năm sau, lấy thân phận Hộ quân trung úy theo đi đánh Hàn vương Tín làm phản ở đất Đại. Rốt cuộc đến Bình Thành, bị Hung Nô vây khốn, bảy ngày không được ăn. Cao đế dùng kế lạ của Trần Bình, sai sứ đến gặp Yên chi* của Thiền vu, nhờ đó được mở vây. Sau khi Cao đế thoát ra, kế của Bình bí mật, trên đời không ai nghe nói.

Cao đế xuống phía nam qua Khúc Nghịch, lên thành, trông thấy nhà cửa rất lớn, nói: “Huyện này tráng lệ thay! Ta đi khắp thiên hạ, chỉ thấy Lạc Dương là nơi này thôi.” Quay lại hỏi Ngự sử rằng: “Khúc Nghịch hộ khẩu bao nhiêu?” Thưa rằng: “Ban trước hồi nhà Tần có trên ba vạn hộ, gần đây chiến tranh liên miên, phần lớn trốn đi ẩn náu, hiện có năm nghìn hộ.” Thế là bèn hạ chiếu cho Ngự sử, đổi phong Trần Bình làm Khúc Nghịch hầu, hưởng toàn bộ thuế khóa trong huyện, bỏ ấp phong trước đây ở Hộ Dũ.

Về sau, [Trần Bình] thường lấy thân phận Hộ quân trung úy theo đánh Trần Hy và Kình Bố. Cả thảy sáu lần đưa ra kế lạ, liền được thêm ấp phong, cả thảy sáu lần được phong thêm. Kế lạ có khi rất bí mật, trên đời không ai biết được.

Từ khi phá quân Kình Bố trở về, Cao đế bị thương phát bệnh, phải đi chậm về Trường An. Yên vương Lư Oản làm phản, hoàng thượng sai Phàn Khoái lấy thân phận Tướng quốc đem quân đến đánh. Sau khi lên đường, có người nói xấu Phàn Khoái. Cao đế giận nói: “Khoái thấy ta ốm, bèn mong ta chết.” Theo kế của Trần Bình rồi triệu Giáng hầu Chu Bột đến nhận chiếu chỉ dưới giường, nói: “Trần Bình kíp ruổi ngựa trạm đưa Bột cầm quân thay Khoái, Bình đến trong quân lập tức chém đầu Khoái!” Sau khi hai người nhận chiếu, cùng nhau phóng ngựa trạm, còn chưa đến trong quân, thì trên đường đi mới bàn với nhau rằng: “Phàn Khoái là bạn cũ của Hoàng đế, công nhiều, hơn nữa lại là chồng của em gái Lã hậu là Lã Tu, đã thân lại sang, Hoàng đế chỉ vì tức giận, muốn chém Khoái, sợ sau hối lại. Chẳng thà bỏ tù rồi đưa về cho hoàng thượng, để hoàng thượng tự giết Khoái.” Còn chưa đến trong quân, lên đàn, dùng phù tiết triệu Phàn Khoái. Khoái nhận chiếu, liền bắt trói Khoái cho vào xe tùy theo đường dịch trạm đưa về Trường An, rồi lệnh Giáng hầu là Bột cầm quân thay Khoái, đem quân bình định các huyện làm phản ở nước Yên.

Trên đường trở về Bình nghe tin Cao đế băng hà, Bình sợ Lã Thái hậu và Lã Tu nghe lời gièm pha giận mình, bèn phóng ngựa trạm đi trước. Gặp sứ giả truyền chiếu cho Bình và Quán Anh đồn quân ở Huỳnh Dương. Bình nhận chiếu, lập tức lại phóng ngựa đến cung, khóc lóc rất đau đớn, nhân đó tâu việc liên quan đến Phàn Khoái trước đám tang. Lã Thái hậu thương xót, nói: “Ông vất vả rồi, hãy ra ngoài nghỉ ngơi đi.” Bình sợ bị gièm pha, nhân đó cố xin làm Túc vệ trong cung. Thái hậu bèn cho làm Lang trung lệnh, nói: “Hãy phụ giúp, dạy bảo Hiếu Huệ.” Từ đấy về sau Lã Tu không gièm pha được nữa. Phàn Khoái về tới, được xá miễn và khôi phục tước vị, ấp phong.

Hiếu Huệ đế năm thứ sáu, Tướng quốc Tào Tham chết, lấy An Quốc hầu Vương Lăng làm Hữu thừa tướng, Trần Bình làm Tả thừa tướng.

Vương Lăng vốn người huyện Bái, trước đây là nhà phú hào trong huyện. Cao tổ lúc còn hàn vi, đối đãi với Lăng như anh. Lăng ít văn vẻ, khí khái, thích nói thẳng. Đến khi Cao tổ nổi dậy ở đất Bái, vào đến Hàm Dương, Lăng cũng tự tụ tập được mấy nghìn đồng đảng, đóng ở Nam Dương, không chịu theo Bái công. Đến khi Hán vương về đánh Hạng Tịch, Lăng bèn đem quân theo Hán. Hạng Vũ bắt được mẹ Lăng an trí ở trong quân, sứ của Lăng tới, cho mẹ Lăng ngồi quay về hướng đông, định để gọi Lăng đến. Mẹ Lăng khi tiễn riêng sứ giả, khóc nói: “Xin vì mụ già này nói với Lăng, cẩn trọng phụng thờ Hán vương. Hán vương là bậc trưởng giả, đừng vì mụ già này mà hai lòng. Già này xin lấy cái chết để tiễn sứ giả.” Bèn đâm kiếm rồi chết. Hạng vương giận, nấu mẹ Lăng. Lăng rốt cuộc theo Hán vương bình định thiên hạ. Lăng vốn thân thiết với Ung Xỉ, Ung Xỉ là kẻ thù của Cao đế, còn Lăng vốn không có ý theo Cao đế, vì thế mãi muộn mới được phong làm An Quốc hầu.

Sau khi An Quốc hầu làm Hữu thừa tướng, được hai năm, Hiếu Huệ đế băng hà. Cao hậu muốn lập những người họ Lã làm vương, hỏi Vương Lăng, Vương Lăng nói: “Không được.” Hỏi Trần Bình, Trần Bình nói: “Được.” Lã Thái hậu giận, bèn vờ thăng Lăng làm Thái phó của Hoàng đế, kỳ thực là không dùng Lăng. Lăng giận, các bệnh từ quan, rốt cuộc đóng cửa không vào chầu, được bảy năm thì chết.

Sau khi Lăng thôi giữ chức Thừa tướng, Lã Thái hậu bèn đổi phong Bình làm Hữu thừa tướng, phong Tịch Dương hầu Thẩm Dị Cơ làm Tả thừa tướng. Tả thừa tướng không giải quyết công việc [tại phủ], thường lo việc trong cung.

Dị Cơ cũng là người huyện Bái. Hán vương thua trận ở Bành Thành, [chạy] sang phía tây, Sở bắt được Thái thượng hoàng và Lã hậu làm con tin, Dị Cơ là xá nhân hầu hạ Lã hậu. Về sau theo đi đánh phá Hạng Tịch, được phong tước hầu, được Lã Thái hậu tin yêu. Đến khi làm Thừa tướng, ở trong cung, việc của trăm quan đều thông qua Dị Cơ để quyết định.

Lã Tu thường đem việc trước đây Trần Bình vì Cao đế bàn mưu bắt Phàn Khoái, nhiều lần gièm pha rằng: “Trần Bình làm Thừa tướng mà không lo công việc, hằng ngày uống rượu ngon, chơi đùa với đàn bà.” Trần Bình nghe vậy, càng làm quá hơn. Lã Thái hậu nghe nói thế thì mừng thầm. [Lã hậu] nói với Trần Bình trước mặt Lã Tu rằng: “Ngạn ngữ nói: 'Miệng đàn bà con trẻ, không thể tin được', chỉ cốt ông với ta thế nào thôi. Đừng sợ lời gièm pha của Lã Tu.”

Lã Thái hậu lập những người họ Lã làm vương, Trần Bình vờ nghe theo. Đến khi Lã Thái hậu băng hà, Bình cùng Thái úy Chu Bột bàn mưu, rốt cuộc giết những người họ Lã, lập Hiếu Văn Hoàng đế lên ngôi, vốn là mưu của Trần Bình vậy. Thẩm Dị Cơ bị bãi chức Thừa tướng.

Hiếu Văn đế lên ngôi, cho rằng Thái úy Chu Bột đích thân cầm quân giết họ Lã, có nhiều công lao; Trần Bình muốn nhường Chu Bột vị trí cao, bèn cáo bệnh. Hiếu Văn đế mới lên ngôi, lấy làm lạ vì Trần Bình các bệnh, hỏi han Bình. Bình nói: “Thời Cao tổ, công của Bột không bằng Bình. Đến khi giết người họ Lã, công thần không bằng Bột. Xin đem chức Hữu thừa tướng nhường cho Bột.” Thế là Hiếu Văn đế bèn phong Giáng hầu Chu Bột làm Hữu thừa tướng, đứng vị trí thứ nhất; Bình chuyển làm Tả thừa tướng, đứng vị trí thứ hai. Tặng cho Bình nghìn cân vàng, phong thêm ba nghìn hộ.

Không lâu sau, Hiếu Văn Hoàng đế đã quen dần với chính sự quốc gia, lâm triều hỏi Hữu thừa tướng Chu Bột rằng: “Thiên hạ một năm xét xử bao nhiêu vụ hình ngục?” Bột tạ lỗi rằng: “Không biết.” Hỏi: “Thiên hạ một năm tiền thóc xuất ra nhập vào bao nhiêu?” Bột lại tạ lỗi là không biết, mồ hôi vã ra ướt lưng, thẹn không biết đối đáp thế nào. Thế rồi hoàng thượng cũng hỏi Tả thừa tướng Trần Bình. Bình nói: “Có người chủ quản việc đó.” Hoàng thượng hỏi: “Ai chủ quản?” Bình đáp: “Nếu bệ hạ hỏi việc hình ngục, thì hỏi quan Đình úy; hỏi về tiền thóc, thì hỏi Nội sử phụ trách việc thóc lúa.” Hoàng thượng hỏi: “Nếu việc gì cũng có chủ quản, vậy ông chủ về việc gì?” Bình tạ lỗi rằng: “Chúa thượng! Bệ hạ không biết thần kém cỏi, cho được làm Tể tướng. Tể tướng trên giúp thiên tử trị lý âm dương, thuận ứng bốn mùa, dưới nuôi dưỡng muôn vật cho hài hòa, ngoài thì trấn áp vỗ về Tứ di và chư hầu, trong thì thân với trăm họ, khiến các khanh đại phu ai nấy đều làm tốt chức phận của mình.” Hiếu Văn đế liền khen ngợi. Hữu thừa tướng cả thẹn, xuất cung, trách Trần Bình rằng: “Sao ngày thường ông không dạy tôi cách trả lời?” Trần Bình cười đáp: “Ông ở vị trí của mình, lại không biết nhiệm vụ của mình ư? Nếu bệ hạ hỏi ở trong thành Trường An có bao nhiêu tên trộm, ông định trả lời bừa sao?” Qua đấy Giáng hầu tự biết tài mình kém xa Trần Bình. Một thời gian sau, Giáng hầu cáo bệnh xin nghỉ chức Hữu thừa tướng, một mình Trần Bình làm Thừa tướng.

Hiếu Văn đế năm thứ hai, Thừa tướng Trần Bình chết, thụy là Hiến hầu. Con là Cung hầu Mãi kế thừa tước hầu. Được hai năm thì chết, con là Giản hầu Khôi kế thừa tước hầu. Được hai mươi ba năm thì chết, con là Hà kế thừa tước hầu. Được hai mươi ba năm, Hà mắc vào tội cướp vợ người khác, bị chém ngoài chợ, nước phong bị phế.

Ban trước Trần Bình nói: “Ta nhiều mưu kế âm hiểm, đó là điều cấm kỵ của Đạo gia. Đời sau của ta nếu bị phế truất cũng là hết, rốt cuộc không hưng khởi được nữa, vì ta nhiều âm mưu nên lắm tai họa vậy.” Về sau người chắt là Trần Chưởng thông qua họ Vệ là chỗ thân thích, hiển quý, xin kế thừa tước phong của họ Trần, nhưng rốt cuộc vẫn không được.

Thái sử công bàn rằng: Thừa tướng Trần Bình lúc nhỏ vốn thích đạo Hoàng Đế, Lão tử. Ngay khi thái thịt tế trên thớt đã có chí hướng cao xa. Qua lại cùng Sở-Ngụy rối ren, cuối cùng về theo Cao đế. Thường đưa ra những kế lạ, cứu được nhiều lúc nguy khốn, giải trừ được mối lo của đất nước. Đến thời Lã hậu, nảy sinh nhiều việc, nhưng Bình rốt cuộc tự thoát được, giữ yên tông miếu, nhờ đó danh tiếng vẻ vang đến lúc chết, được xưng tụng là Thừa tướng hiền năng, há không phải là trọn vẹn từ đầu chí cuối ư! Không biết mưu lược thì ai có thể làm được như thế?

QUYỂN 57 GIÁNG HẦU CHU BỘT THẾ GIA

Giáng hầu Chu Bột là người huyện Bái. Tổ tiên là người huyện Khuyên*, [sau] rời đến huyện Bái. Bột làm nghề đan nong tằm để kiếm sống, từng đi thổi kèn đám ma, là viên quan có sức giương cung mạnh.

Khi Cao tổ làm Bái công, mới nổi dậy, Bột làm Trung quyên, đi theo đánh Hồ Lăng, hạ được Phương Dự. Phương Dự làm phản, giao chiến, đẩy lui quân địch. Đánh huyện Phong. Đánh quân Tần phía đông huyện Đường. Kéo quân về huyện Lưu và huyện Tiêu. Lại tấn công đất Đường, phá được. Xuống Hạ Ấp, xông lên trước. Được tặng tước Ngũ đại phu. Tấn công ấp Mông và huyện Ngu, chiếm được. Đánh quân xa kỵ của Chương Hàm, công lao ít. Bình định đất Ngụy. Đánh Viên Thích, Đông Mân, rồi tiến đến huyện Lật, chiếm được. Tấn công Khiết Tang, xông lên trước. Đánh quân Tần dưới thành A, phá được. Đuổi đến Bộc Dương, hạ được thành Quyên. Tấn công Đô Quan, Định Đào, đánh úp rồi chiếm Uyển Cù, bắt được Huyện lệnh Thiện Phủ. Ban đêm đánh úp chiếm Lâm Tế, tấn công đất Trương, tiến lên phía trước đến đất Khuyên, phá được địch. Đánh quân của Lý Do dưới thành Ung Khâu. Tấn công Khai Phong, quân của Chu Bột đến trước, [tập trung] dưới thành nhiều nhất. Sau, Chương Hàm đánh bại rồi giết Hạng Lương, Bái công cùng Hạng Vũ dẫn quân sang phía đông đến đất Đường. Từ lúc mới nổi lên ở đất Bái đến khi trở về đất Đường là một năm hai tháng. Sở Hoài vương phong Bái công hiệu là An Vũ hầu, làm quận trưởng quận Đường. Bái công phong cho Bột làm Hổ bôn lệnh, lấy thân phận Hổ Môn lệnh theo Bái công bình định đất Ngụy. Tấn công Quận úy Đông Quận ở Thành Vũ, phá được. Đánh quân của Vương Ly, phá được. Tấn công Trường Xã, xông lên trước. Tấn công Dĩnh Dương, Câu Thị, chặn bến Hoàng Hà. Đánh quân của Triệu Phì ở phía bắc đất Thi. Phía nam tấn công Quận thú Nam Dương là Nghĩ, phá được Vũ Quan và Nghiêu Quan. Phá quân Tần ở Lam Điền, kéo đến Hàm Dương, diệt nhà Tần.

Hạng Vũ đến [Hàm Dương], phong Bái công làm Hán vương. Hán vương tặng Bột tước Uy Vũ hầu. Theo vào Hán Trung, phong làm Tướng quân. Về bình định Tam Tần, đến đất Tần, được ban thực ấp ở Hoài Đức. Tấn công Hòe Lý, Hảo Chỉ, công lao lớn nhất. Đánh Triệu Phì và Nội sử Bảo ở Hàm Dương, công lao lớn nhất. Lên phía bắc tấn công đất Tất. Đánh quân của Chương Bình, Diêu Ngang. Sang phía tây bình định đất Khiên. Về, kéo xuống huyện Mi, Tần Dương. Bao vây Chương Hàm ở Phế Khâu. Phá được quân của Huyền thừa huyện Tây. Đánh quân Đạo Ba, phá được. Tấn công Thương Khuê. Sang phía đông giữ Nghiêu Quan. Chuyển sang đánh Hạng Tịch. Tấn công Khúc Nghịch, có công lớn nhất. Trở về giữ kho Ngao Thương, đuổi đánh Hạng Tịch. Sau khi Tịch chết, thừa thế sang phía đông bình định Tứ Thủy và quận Đông Hải ở đất Sở, cả thảy bình định được hai mươi hai huyện. Trở về giữ Lạc Dương, Lịch Dương, Hán vương ban cho cùng Dĩnh Âm hầu đều hưởng thực ấp ở huyện Chung Ly. Lấy thân phận Tướng quân theo Cao đế đánh Yên vương Tang Đồ làm phản, phá được Tang Đồ ở dưới thành Dịch. Tướng tá sĩ tốt [của Chu Bột] phóng ngựa trên đường, lập nhiều chiến công. Được ban tước liệt hầu, chẻ phù tiết phân phong, đời đời không dứt. Hưởng thực ấp tám nghìn một trăm tám mươi hộ ở đất Giáng, hiệu là Giáng hầu.

Lấy thân phận Tướng quân theo Cao đế đi đánh Hàn vương Tín làm phản ở đất Đại, hàng phục được huyện Tỏa Nhân. Đi trước đến Vũ Tuyền, đánh kỵ binh người Hồ, phá được quân Hồ ở phía bắc Vũ Tuyền. Chuyển sang đánh quân của Hàn vương Tín ở Đồng Đề, phá được. Trở về, hàng phục sáu thành ở Thái Nguyên. Đánh kỵ binh người Hồ của Hàn vương Tín dưới thành Tấn Dương, phá được, hạ thành Tấn Dương. Sau, lại đánh quân Hàn vương Tín ở Sa Thạch, phá được, đuổi theo lên phía bắc tám mươi dặm. Trở về tấn công ba thành của Lâu Phiền, thừa thế đánh kỵ binh người Hồ dưới Bình Thành, các tướng lĩnh, sĩ tốt của Chu Bột phóng ngựa trên đường, lập nhiều chiến công. Bột được thăng làm Thái úy.

Tiến đánh Trần Hy, làm cỏ cả Mã ấp. Các tướng sĩ chém được Tướng quân dưới quyền Trần Hy là Thặng Mã Hy. Đánh quân của Hàn vương Tín, Trần Hy, Triệu Lợi ở Lâu Phiền, phá được. Bắt được tướng của Hy là Tống Tối và Quận thú Nhạn Môn là Hỗn. Thừa thế chuyển sang tấn công bắt được Quận thú Vân Trung là Tốc, Thừa tướng là Cơ Tứ, tướng là Huân. Bình định mười bảy huyện ở quận Nhạn Môn, mười hai huyện ở quận Vân Trung. Nhân đó lại đánh quân của Trần Hy ở Linh Khâu, phá được, chém Hy, bắt được Thừa tướng của Hy là Trình Tung, Tướng quân Trần Vũ, Đô úy Cao Tứ. Bình định chín huyện ở Đại Quận.

Yên vương Lư Oản làm phản, Bột lấy thân phận Tướng quốc thay Phàn Khoái cầm quân, đánh hạ huyện Kế, bắt được Đại tướng của Oản là Đế, Thừa tướng là Yển, Quận thú là Hình, Thái úy là Nhược, Ngự sử đại phu là Thi, làm cỏ cả Hồn Đô. Phá quân của Oản ở Thượng Lan, lại đánh phá quân của Oản ở Trở Dương. Đuổi đến Trường Thành, bình định mười hai huyện ở Thượng Cốc, mười sáu huyện ở Hữu Bắc Bình, hai mươi chín huyện ở Liêu Tây và Liêu Đông, hai mươi hai huyện ở Ngư Dương. Công lớn nhất là theo Cao đế bắt được một Tướng quốc, hai Thừa tướng, Tướng quân và quan trật Nhị thiên thạch mỗi hạng ba người; bản thân phá được hai cánh quân, hạ ba thành, bình định năm quận, bảy mươi chín huyện, bắt được một Thừa tướng và một Đại tướng.

Bột là người thẳng thắn, đôn hậu, Cao đế cho là có thể giao phó việc lớn. Bột không thích văn học, mỗi lần triệu các nho sinh, các kẻ sĩ du thuyết đến, Bột ngồi ngoảnh mặt về phía đông mà yêu cầu họ: “Mau nói ta nghe.” Ông ta thẳng thắn và kém phần văn vẻ thế đó.

Sau khi Bột bình định nước Yên trở về, Cao tổ đã băng hà, lấy thân phận liệt hầu thờ Hiếu Huệ đế. Hiếu Huệ đế năm thứ sáu, thiết lập chức Thái úy, phong Bột làm Thái úy. Mười năm sau, Cao hậu băng hà. Lã Lộc lấy thân phận là Triệu vương làm Thượng tướng quân nhà Hán, Lã Sản lấy thân phận là Lã vương làm Tướng quốc nhà Hán, nắm quyền bính triều Hán, muốn gây nguy hại cho họ Lưu. Bột làm Thái úy, không được vào cửa quân doanh. Trần Bình làm Thừa tướng, không được xử lý chính sự. Thế là Bột cùng Bình bàn mưu, rốt cuộc giết những người họ Lã rồi lập Hiếu Văn Hoàng đế. Việc này đã chép trong phần Lã hậu [bản kỷ] và Hiếu Văn [đế bản kỷ].

Sau khi Văn đế lên ngôi, phong Bột làm Hữu thừa tướng, ban tặng năm nghìn cân vàng, thực ấp vạn hộ. Được hơn tháng, có người nói với Bột rằng: “Ngài đã giết người họ Lã, lập Đại vương lên ngôi*, oai lừng thiên hạ, mà ngài nhận thưởng hậu hĩnh, ở vị trí cao, được sủng ái, lâu ngày sẽ mang họa vào thân đấy.” Bột sợ, cũng tự thấy nguy hiểm, bèn từ tạ xin trả ấn Thừa tướng. Hoàng thượng đồng ý. Được hơn năm, Thừa tướng Trần Bình chết, hoàng thượng lại phong Bột làm Thừa tướng. Hơn mười tháng sau, hoàng thượng nói: “Trước đây ta hạ chiếu cho liệt hầu về nước phong, có người vẫn chưa đi, Thừa tướng là người ta xem trọng, ông hãy dẫn đầu việc này.” Bèn miễn chức Thừa tướng rồi đến nước phong.

[Đến đất phong] được hơn một năm, mỗi khi Quận thú, Quận úy Hà Đông đến huyện Giang, Giáng hầu Bột tự sợ bị giết, thường mặc giáp, sai gia nhân cầm binh khí để gặp họ. Về sau, có người dâng thư lên hoàng thượng tố cáo Bột định làm phản, [hoàng thượng] giao cho Đình úy xử lý. Đình úy giao việc đó xuống cho Trường An phụ trách, rồi bắt Bột trị tội. Bột sợ, không biết biện bạch thế nào. Ngục lại dần dà xúc phạm, sỉ nhục Bột. Bột đem ngàn vàng luồn lót cho ngục lại, ngục lại bèn viết vào mặt sau tấm thẻ cho bột xem, viết rằng “Có Công chúa làm chứng”. Công chúa, tức con gái của Hiếu Văn đế, con trai cả của Bột là Thắng Chi phụng sự Công chúa*, cho nên ngục lại xui Bột đưa Công chúa làm chứng. [Khi trước, mỗi lần] Bột được phong tặng thêm, thảy đều cho Bạc Chiêu*. Đến khi bị giam cầm nguy cấp, Bạc Chiêu nói với Bạc Thái hậu, Thái hậu cũng cho là không có việc [Bột] làm phản. Văn đế thiết triều, Thái hậu cởi khăn đội đầu ném Văn đế, nói: “Giáng hầu đeo ngọc tỷ của Hoàng đế, thống lãnh binh lính ở Bắc quân, không nhân lúc đó làm phản, nay ở một huyện cỏn con, lại muốn làm phản ư!” Văn đế đã xem lời khai trong ngục của Giáng hầu, bèn tạ lỗi rằng: “Ngục lại đang tra rõ, sắp thả ra.” Thế rồi sai sứ mang phù tiết đến xá miễn cho Giáng hầu, khôi phục tước vị và ấp phong. Sau khi ra khỏi ngục, [Bột] nói: “Ta từng cầm trăm vạn quân, nhưng đâu hay sự tôn quý của lũ ngục lại!”

Giáng hầu lại về nước phong. Năm Hiếu Văn đế thứ mười một, Bột chết, thụy là Vũ hầu. Con là Thắng Chi kế thừa tước hầu. Được sáu năm, phụng sự Công chúa, không hòa thuận với nhau, mắc tội giết người, nước phong bị phế. Tước vị bị tước một năm, Văn đế bèn chọn một người con hiền năng trong các con của Giáng hầu Bột là Á Phu cho làm Quận thú Hà Nội, phong làm Điều hầu, kế tục tước vị của Giáng hầu.

Khi Điều hầu Á Phu chưa được phong hầu, còn làm Quận thú Hà Nội, Hứa Phụ xem tướng cho Á Phu, bảo rằng: “Ba năm nữa ngài được phong hầu. Được phong hầu tám năm thì làm tướng võ tướng văn, nắm quyền bính quốc gia, quyền cao chức trọng, trong các bề tôi không có người thứ hai [được như ngài]. Chín năm sau thì ngài chết đói.” Á Phu cười nói: “Anh tôi đã kế thừa tước hầu của cha, như có mất đi thì con sẽ thay, đâu đến lượt Á Phu này? Mà nếu đã hiển quý như ông nói, sao lại bảo sẽ chết đói? Xin chỉ tôi rõ.” Hứa Phụ trỏ vào miệng Á Phu nói: “Có vết dọc vào trong miệng, đó là tướng chết đói vậy.” Được ba năm, người anh của Á Phu là Giáng hầu Thắng Chi có tội, Hiếu Văn đế chọn con hiền năng của Giáng hầu, thảy đều tiến cử Á Phu, bèn phong Á Phu làm Điều hầu, kế tục tước phong của Giáng hầu.

Sáu năm sau khi Văn đế lên ngôi, Hung Nô đem đại quân vào biên giới. Bèn phong quan Tông chính Lưu Lễ làm Tướng quân, đóng quân ở Bá Thượng; Chúc Tư hầu Từ Lệ làm Tướng quân, đóng quân ở Các Môn; phong Quận thú Hà Nội là Á Phu làm Tướng quân, đóng quân ở Tế Liễu, để phòng bị giặc Hồ. Hoàng thượng đích thân úy lạo quân đội. Đến quân doanh ở Bá Thượng cho tới Cức Môn, cưỡi ngựa phóng thẳng vào, các tướng cùng quan lại cấp dưới đều cưỡi ngựa đưa đón. Thế rồi đến quân doanh Tế Liễu, quan binh trong quân mặc giáp, cầm binh khí sắc nhọn, giương cung kéo nỏ sẵn sàng. Đội dẫn đầu của thiên tử đến nơi, không được vào. Đội dẫn đầu nói: “Thiên tử sắp đến!” Đô úy giữ cửa quân nói: “Tướng quân lệnh rằng trong quân nghe lệnh Tướng quân, không nghe chiếu của thiên tử.” Lát sau, hoàng thượng đến, cũng không được vào. Thế là hoàng thượng bèn sai sứ cầm phù tiết đến hạ chiếu cho Tướng quân rằng: “Ta muốn vào úy lạo quân đội.” Á Phu bèn truyền lời mở cổng quân doanh. Quan binh giữ cửa quân doanh bảo với ngựa xe tùy tòng hoàng thượng rằng: “Tướng quân quy định, trong quân không được phóng ngựa.” Thế là thiên tử bèn cầm cương đi từ từ. Đến đại doanh, tướng quân Á Phu cầm binh khí vái nói: “Tướng sĩ mặc giáp trụ thì không lạy, xin dùng nghi lễ trong quân để tham kiến.” Thiên tử liền thay đổi, sắc mặt trở nên trang trọng, dựa vào đòn ngang trước xe [để tỏ ý kính cẩn]. Sai người truyền rằng: “Hoàng đế kính ý úy lạo Tướng quân.” Lễ úy lạo xong xuôi rồi ra đi. Ra khỏi cửa quân doanh, quần thần đều kinh ngạc. Văn đế nói: “Ôi chao, đây mới là Tướng quân đích thực! Bữa trước ở quân doanh Bá Thượng và Các Môn, như trò đùa trẻ con thôi, tướng hai chỗ ấy dễ bị đánh úp rồi bị bắt làm tù binh vậy. Còn như Á Phu, có thể phạm vào được ư!” Tấm tắc khen ngợi hồi lâu. Hơn tháng sau, ba cánh quân đều bãi bỏ. Bèn phong Á Phu làm Trung úy.

Lúc Hiếu Văn đế sắp băng hà, răn Thái tử rằng: “Nếu có việc nguy cấp, Chu Á Phu đích thực có thể giao làm Tướng quân.” Văn đế băng hà, [Hiếu Cảnh đế] phong Á Phu làm Xa kỵ tướng quân.

Hiếu Cảnh đế năm thứ ba, Ngô, Sở làm phản. Á Phu lấy thân phận Trung úy làm Thái úy sang phía đông đánh Ngô, Sở. Nhân đó đích thân thỉnh cầu hoàng thượng rằng: “Quân Sở hung mãnh nhanh nhẹn, khó có thể tranh hơn. Xin đem nước Lương giao cho chúng, cắt đứt đường tải lương, mới khống chế được.” Hoàng thượng đồng ý.

Sau khi Thái úy hội quân ở Huỳnh Dương, quân Ngô đang tấn công nước Lương, nước Lương nguy cấp, xin cứu viện. Thái úy dẫn quân sang phía đông bắc, tiến nhanh đến Xương Ấp, lũy cao hào sâu phòng thủ. Nước Lương hằng ngày sai sứ xin Thái úy [cứu viện], Thái úy tiện bề phòng giữ, không chịu đi cứu. Lương dâng thư nói với Cảnh đế, Cảnh đế sai sứ mang chiếu hạ lệnh cứu viện nước Lương, Thái úy không vững chiếu, giữ vững phòng lũy không ra, rồi sai quân khinh kỵ là bọn Cung Cao hầu chặn đường tiếp lương phía sau quân Ngô, Sở. Quân Ngô thiếu lương, đói, nhiều lần muốn khiêu chiến, rốt cuộc [Thái úy] vẫn không ra đánh. Ban đêm, quân doanh có động, trong quân đánh nhau náo loạn, kéo đến dưới trướng Thái úy. Thái úy rốt cuộc vẫn không dậy. Lát sau, lại yên. Sau đó, quân Ngô kéo đến góc phía đông nam phòng lũy, Thái úy sai phòng bị mạn tây bắc. Thế rồi tinh binh [nước Ngô] quả nhiên phóng đến góc tây bắc, không phạm vào được. Quân Ngô bị đói, bèn dẫn binh rút đi. Thái úy đem tinh binh đuổi đánh, cả phá được. Ngô vương Tỵ bỏ quân đội, cùng mấy nghìn tráng sĩ chạy trốn, chạy đến giữ ở Đan Đồ, Giang Nam, Quân Hán thừa thắng, bèn bắt sống hết, hàng phục quân Ngô, treo thưởng ngàn vàng cho ai chém được Ngô vương. Hơn tháng sau, người nước Việt chém được đầu Ngô vương đem đến trình báo. Cả thảy hai bên đánh, giữ trong ba tháng, rồi Ngô, Sở bị dẹp tan. Bấy giờ các tướng mới cho mưu kế của Thái úy là đúng đắn. Từ đó Lương Hiếu vương nảy sinh hiềm khích với Thái úy.

Trở về, lại giữ chức Thái úy. Năm năm sau, thăng làm Thừa tướng, Cảnh đế rất coi trọng ông. Cảnh đế phế truất Lật Thái tử, Thừa tướng cố can ngăn, không được. Cảnh đế từ đấy xa lánh Á Phu. Còn Lương Hiếu vương mỗi khi vào triều, thường nói với Thái hậu về khuyết điểm của Điều hầu.

Đậu Thái hậu nói: “Anh của Hoàng hậu là Vương Tín đáng được phong hầu.” Cảnh đế nhún nhường rằng: “Ban trước, Nam Bì hầu, Chương Vũ hầu không được tiên đế phong hầu, đến khi thần lên ngôi mới phong hầu cho họ. Tín vẫn chưa nên phong.” Đậu Thái hậu nói: “Mỗi bậc nhân chủ đều theo thời mà hành sự. Đậu Trưởng quân lúc còn sống, rốt cuộc không được phong hầu, sau khi chết con là Bành Tổ lại được phong hầu. Ta rất hối hận về việc đó. Hoàng đế hãy sớm phong hầu cho Tín!” Cảnh đế nói: “Xin được bàn việc này với Thừa tướng.” Nghị bàn với Thừa tướng, Á Phu nói: “Cao Hoàng đế quy định 'Không phải người họ Lưu không được phong vương, không phải người có công không được phong hầu. Không theo quy định, thiên hạ cùng đánh kẻ đó'. Nay Tín tuy là anh của Hoàng hậu, nhưng không có công, phong hầu cho Tín là không đúng quy định.” Cảnh đế không nói gì rồi dừng việc đó.

Về sau, [thuộc hạ của] vua Hung Nô là bọn Duy Từ Lô năm người đến hàng, Cảnh đế định phong hầu cho họ để khuyến khích người sau. Thừa tướng Á Phu nói: “Họ phản bội chúa mình theo hàng bệ hạ, bệ hạ phong hầu cho họ, thì dựa vào đâu đòi hỏi bề tôi phải giữ tiết nghĩa?” Cảnh đế nói: “Lời bàn của Thừa tướng không dùng được.” Bèn phong tước hầu cho cả bọn Duy Từ Lô. Á Phu nhân đó thác bệnh. Trong ba năm thời Cảnh đế, [Á Phu] vì đau ốm nên miễn chức Thừa tướng.

Một thời gian sau, Cảnh đế triệu kiến Điều hầu vào cung cấm, ban ăn. [Cảnh đế] chỉ đặt một tảng thịt lớn, không có đồ để cắt, lại cũng không bày đũa. Điều hầu trong dạ bất bình, quay lại bảo viên phụ trách tiệc rượu lấy đũa. Cảnh đế nhìn rồi cười hỏi: “Thế này với ông vẫn chưa đủ ư?” Điều hầu bỏ mũ tạ lỗi. Hoàng thượng đứng lên, Điều hầu nhân đó rảo bước ra ngoài. Cảnh để đưa mắt nhìn theo, nói: “Kẻ ấm ức như thế không phải bề tôi của bậc thiếu chủ!”

Không lâu sau, con của Điều hầu mua cho cha năm trăm bộ giáp và lá chắn ở chỗ quan phụ trách chế tạo đồ dùng cho triều đình, để dùng vào việc tuẫn táng. Người được thuê chở các đồ ấy rất vất vả, lại không được đưa tiền công. Người làm thuê biết con của Điều hầu mua trộm các đồ dùng dành cho thiên tử, giận rồi dâng thư tố cáo con trai Á Phu, việc liên lụy đến Điều hầu. Thư được gửi lên hoàng thượng, hoàng thượng giao việc đó cho các viên lại xử lý. Quan lại chiếu theo thư tố cáo, xét hỏi Điều hầu, Điều hầu không trả lời. Cảnh đế mắng Điều hầu rằng: “Ta không dùng [ngươi].” Bèn hạ chỉ giao xuống cho Đình úy. Đình úy xét hỏi: “Quân hầu định làm phản ư?” Á Phu đáp: “Đồ tôi mua là để tuẫn táng, sao nói là phản được?” Đình úy nói: “Dẫu trên mặt đất Quân hầu không phản, nhưng cũng muốn làm phản dưới âm ty thôi.” Đình úy bức bách Á Phu ngày một gắt gao. Ban đầu, Đình úy bắt Điều hầu, Điều hầu định tự sát, phu nhân ngăn lại, vì thế không chết, rồi bị đưa vào ngục của Đình úy. Nhân đó năm ngày không ăn, nôn ra máu mà chết. Nước phong bị phế.

Đứt quãng một năm, Cảnh đế bèn đổi phong cho con khác của Giáng hầu Bột là Kiên làm Bình Khúc hầu, kế thừa tước hầu của Giáng hầu. Được mười chín năm thì chết, thụy là Cung hầu. Con là Kiến Đức kế tục tước hầu, được mười ba năm, làm Thái phó cho Thái tử. Do dâng vàng cung phụng việc cúng tế ở Thái miếu không tốt, đến năm Nguyên Đỉnh thứ năm, bị phán tội, nước phong bị phế.

Điều hậu quả nhiên chết đói. Sau khi chết, Cảnh đế bèn phong Vương Tín làm Cái hầu.

Thái sử công bàn rằng: Giáng hầu Chu Bột ban đầu lúc còn mặc áo vải, là người quê mùa chất phác, tài năng không hơn người thường. Đến khi theo Cao tổ bình định thiên hạ, ở vị trí tướng võ tướng văn, những người họ Lã định làm loạn, Bột gánh vác nguy nan của quốc gia, khôi phục rường mối chính thống. Dẫu Y Doãn, Chu công, nào có hơn gì! Á Phu dụng binh, giữ sự uy nghi, trịnh trọng, giữ bền chắc, dẫu Nhương Tư cũng đâu hơn được! Tự thỏa mãn với mình mà không học*, giữ khí tiết mà không biết nhún thuận, rốt cuộc lâm vào cảnh khốn cùng. Đáng buồn thay!

QUYỂN 58 LƯƠNG HIẾU VƯƠNG THẾ GIA

Lương Hiếu vương Vũ là con của Hiếu Văn Hoàng đế, cùng mẹ với Hiếu Cảnh đế. Mẹ là Đậu Thái hậu.

Hiếu Văn đế có bốn con trai: con trưởng là Thái tử, tức Hiếu Cảnh đế; con thứ hai là Vũ; con thứ ba là Tham, con thứ tư là Thắng. Hiếu Văn đế lên ngôi được hai năm, phong Vũ làm Đại vương, phong Tham làm Thái Nguyên vương, phong Thắng làm Lương vương. Được hai năm, đổi Đại vương làm Hoài Dương Vương. Đem đất Đại phong hết cho Thái Nguyên vương, hiệu là Đại vương. Tham được phong vương mười bảy năm, đến năm Hiếu Văn thứ hai [niên hiệu Hậu Nguyên] thì chết, thụy là Hiếu vương. Con là Đăng lên thay, đó là Đại Cung vương. Thừa kế vương vị được hai mươi chín năm, đến năm Nguyên Quang thứ hai thì chết. Con là Nghĩa lên thay, đó là Đại vương. Được mười chín năm, nhà Hán mở rộng quan ải, lấy Thường Sơn làm giới hạn, rồi đổi Đại vương làm vương ở Thanh Hà. Việc chuyển đổi của Thanh Hà vướng vào năm Nguyên Đỉnh thứ ba.

Ban trước, Vũ làm Hoài Dương vương đến năm thứ mười, thì Lương vương Thắng chết, thụy là Lương Hoài vương. Con út của Hoài vương được yêu quý hơn hẳn các con khác. Năm sau, đổi Hoài Dương vương Vũ làm Lương vương. Lương vương bắt đầu làm vương nước Lương, đó là năm Hiếu Văn đế thứ mười hai. Lương vương từ lúc bắt đầu được phong vương đến lúc này là mười một năm.

Lương vương năm thứ mười bốn, vào chầu. Năm thứ mười bảy, năm thứ mười tám, mỗi năm đều vào chầu, ở lại trong cung, năm sau mới về nước phong. Năm thứ hai mươi mốt, vào chầu. Năm thứ hai mươi hai, Hiếu Văn đế băng hà. Năm thứ hai mươi tư, vào chầu. Năm thứ hai mươi lăm, lại vào chầu. Bấy giờ hoàng thượng chưa lập Thái tử. Hoàng thượng cùng Lương vương yến ẩm, từng thủng thẳng nói: “Sau khi ngàn thu muôn tuổi sẽ truyền cho vương."* Lương vương từ tạ. Dẫu biết không phải lời nói thực tâm, song trong lòng vui mừng. Thái hậu cũng thế.

Mùa xuân năm ấy, Ngô, Sở, Tề, Triệu bảy nước làm phản. Ngô, Sở trước tiên đánh Cức Bích nước Lương, giết mấy vạn người. Lương Hiếu vương phòng thủ ở thành Tuy Dương, rồi sai bọn Hàn An Quốc, Trương Vũ làm Đại tướng quân, để chống lại Ngô, Sở. Ngô, Sở bị nước Lương ngăn trở, không dám vượt qua để tiến sang phía tây, cùng bọn Thái úy Á Phu cầm cự với nhau ba tháng. Ngô, Sở bị đánh tan, còn nước tương đánh bại, giết, bắt sống quân làm phản đại để nhiều ngang với quân Hán. Năm sau, nhà Hán lập Thái tử. Sau đó, Lương vương là chỗ thân thiết nhất, có công, lại là nước lớn, ở nơi đất đai phì nhiêu trong thiên hạ. [Nước Lương] phía bắc là địa giới Thái Sơn, phía tây đến Cao Dương, gồm hơn bốn mươi thành, phần nhiều đều là các huyện lớn.

Hiếu vương là con trai út của Đậu Thái hậu, được Thái hậu cưng, ban thưởng không sao kể xiết. Bấy giờ Hiếu vương xây dựng Đông Uyển, vuông hơn ba trăm dặm. Mở rộng thành Tuy Dương bảy mươi dặm. Xây nhiều cung điện nhà cửa, làm cầu nối các lầu gác, từ vương cung đến Bình Đài dài hơn ba mươi dặm. Được thiên tử ban cờ, ra ngoài tùy tòng là ngàn cỗ xe và vạn kỵ binh. Qua đông qua tây săn bắn, giống như thiên tử. Khi ra ngoài thì nói là “tất”, về cung thì gọi là “cảnh”*. Chiêu tập hào kiệt bốn phương, kẻ sĩ du thuyết từ Hào Sơn sang phía đông không ai không đến, chẳng hạn bọn Dương Thắng, Công Tôn Quỷ, Trâu Dương người Tề. Công Tôn Quỷ nhiều kế sách tà dị, mới yết kiến Hiếu vương đã được tặng nghìn vàng, làm quan đến chức Trung úy, nước Lương gọi ông ta là Công Tôn Tướng quân. Nước Lương làm nhiều binh khí, cung nỏ, giáo mác, lên đến mấy chục vạn, còn tiền vàng trong kho lên đến cự vạn, châu ngọc, của báu nhiều hơn cả kinh sư*.

Tháng Mười năm thứ hai mươi chín, Lương Hiếu vương vào chầu. Cảnh đế sai sứ giả cầm phù tiết ngồi xe tứ mã đi đón Lương vương dưới quan ải. Sau khi vào triều, dâng sớ nhân đó lưu lại [trong cung], là do được Thái hậu sủng ái vậy. Lương vương vào cung được hầu cận và ngồi cùng xe với Cảnh đế, xuất cung được ngồi cùng xe đi săn, bắn cầm thú trong vườn Thượng Lâm. Các quan Thị trung, Lang, Yết giả của Lương vương được ghi tên vào danh sách, được ra vào cổng điện của thiên tử, không khác gì các quan viên của triều đình trung ương nhà Hán.

Tháng Mười một, hoàng thượng phế truất Lật Thái tử*, Đậu Thái hậu trong lòng muốn lấy Hiếu vương làm người kế tục. Đại thần cùng bọn Viên Áng khuyên can Cảnh đế, do vậy đề nghị của Đậu Thái hậu bị ngăn trở, từ đó không nói lại việc lấy Lương vương làm người thừa kế nữa. Vì việc này bí mật, trên đời không ai biết. [Lương vương] bèn từ biệt để trở về nước phong.

Tháng Tư mùa hạ, hoàng thượng lập Giao Đông vương làm Thái tử*. Lương vương oán Viên Áng cùng các đại thần tham gia bàn nghị không tán đồng việc lập Lương vương làm Thái tử, bèn cùng bọn Dương Thắng, Công Tôn Quỷ ngầm sai người đâm chết Viên Áng cùng hơn chục đại thần khác đã tham gia bàn nghị*. Truy bắt hung thủ, vẫn chưa bắt được. Thế rồi thiên tử có ý nghi ngờ Lương vương, [đến khi] bắt được hung thủ, quả nhiên do Lương vương sai khiến. Bèn liên tục sai sứ lên đường đến nước Lương tra xét vụ án, bắt Công Tôn Quỷ và Dương Thắng. Công Tôn Quỷ, Dương Thắng trốn ở hậu cung của Lương vương. Sứ giả cật vấn các quan trật Nhị thiên thạch gắt gao, Quốc tướng nước Lương là Hiên Khâu Báo cùng quan Nội sử Hàn An Quốc tiến vào khuyên can Lương Vương, Lương vương bèn lệnh cho Thắng và Quỷ đều phải tự sát, đem xác ra giao. Từ đó hoàng thượng oán trách Lương vương. Lương vương lo sợ, bèn sai Hàn An Quốc thông qua Trưởng Công chúa* tạ tội với Thái hậu, sau đó mới được khoan thứ.

Hoàng thượng dần nguôi giận, nhân đó [Lương vương] dâng thư xin vào chầu. Sau khi đến quan ải, Mao Lan* khuyên Lương vương ngồi xe căng vải thường, chỉ đem theo hai kỵ mã tùy tòng, náu mình ở vườn [trong cung] của Trưởng Công chúa. Nhà Hán sai sứ đón Lương Vương, Lương vương đã vào quan ải, xe cộ và quân kỵ đều ở ngoài quan ải, không biết Lương vương ở đâu. Thái hậu khóc nói: “Hoàng đế giết con ta!” Cảnh đế lo sợ. Thế rồi Lương vương lưng mang búa rìu quỳ dưới của cung tạ tội, Thái hậu và Cảnh đế thấy vậy cả mừng, cùng khóc, quan hệ trở lại như trước. Triệu hết các quan tùy tòng Lương vương vào trong quan ải. Nhưng Cảnh đế ngày càng lạnh nhạt với Lương Vương, không cho ngồi cùng xe nữa.

Mùa đông năm thứ ba mươi lăm, lại vào chầu. Dâng sớ muốn được lưu lại, Hoàng thượng không cho. Về nước, tâm ý hoang mang, không vui. Lên phía bắc đi săn ở Lương Sơn, có người hiến con bò, chân mọc trên lưng, Hiếu vương ghét con bò đó. Trung tuần tháng Sáu, phát bệnh sốt cao, sáu ngày thì chết, thụy là Hiếu vương.

Hiếu vương là người con hiếu, mỗi khi nghe Thái hậu ốm, [thì Hiếu vương] ăn không được, ngủ không yên, thường mong ở lại Trường An hầu hạ Thái hậu. Thái hậu cũng yêu quý Lương vương. Đến khi hay tin Lương vương mất, Đậu Thái hậu khóc lóc rất đau đớn, bỏ ăn, nói: “Hoàng đế quả giết con ta!” Cảnh đế vừa đau buồn vừa lo sợ, không biết phải làm thế nào. Bàn tính với Trưởng Công chúa về việc đó, bèn chia nước Lương thành năm nước, lập hết năm con trai của Hiếu vương làm vương, năm người con gái đều được hưởng ấp thang mộc. Thế rồi tâu với Thái hậu, Thái hậu liền mừng, gia ban cho Cảnh đế một bữa ăn.

Con trưởng của Lương Hiếu vương là Mãi làm Lương Vương, đó là Cung vương; con là Minh làm Tế Xuyên vương; con là Bành Ly làm Tế Đông vương; con là Định làm Sơn Dương Vương; con là Bất Thức làm Tế Âm vương.

Khi Hiếu vương còn tại thế, của cải muôn vàn, không sao kể xiết. Đến khi chết, vàng chứa trong kho còn hơn bốn chục vạn cân, của cải khác tương đương số đó.

Lương Cung vương năm thứ ba, Cảnh đế băng hà. Cung vương tại vị được bảy năm thì chết, con là Tương lên thay, đó là Bình vương.

Lương Bình vương Tương năm thứ mười bốn, mẹ là Trần Thái hậu. Mẹ của Cung vương là Lý Thái hậu. Lý Thái hậu là bà của Bình vương. Vương hậu của Bình vương họ Nhâm, đó là Nhâm Vương hậu. Nhâm Vương hậu rất được Bình vương Tương sủng ái. Ban trước, khi Hiếu vương hãy còn, có chiếc chén uống rượu trang trí hình mây và sấm chớp, đáng giá ngàn vàng. Hiếu vương răn bảo con cháu, khéo giữ chiếc chén, không được cho người khác. Nhâm Vương hậu nghe nói chuyện đó, nhưng lại muốn có chiếc chén ấy. Bà của Bình vương là Lý Thái hậu nói: “Tiên vương có lệnh, không được đem chiếc chén cho người khác. Vật khác tuy giá trị ức vạn, ngươi có thể tự ý mà lấy.” Nhâm Vương hậu khăng khăng muốn có chiếc chén đó. Bình vương Tương lập tức sai người mở kho lấy chiếc chén, tặng cho Nhâm Vương hậu. Lý Thái hậu cả giận, sứ giả nhà Hán đến, định đích thân [đem chuyện đó] nói [với sứ giả], Bình vương Tương cùng Nhâm Vương hậu chặn đường ngăn cản, đóng cổng lại, Lý Thái hậu cùng tranh đường đi ở cổng, bị kẹp ngón tay, rốt cuộc không gặp được sứ giả nhà Hán. Lý Thái hậu do có tư thông với bọn quan trưởng phụ trách nấu ăn trong cung và Lang trung Doãn Bá, [vì thế] Bình vương và Nhâm Vương hậu sai người đem việc đó bóng gió khuyên ngăn Lý Thái hậu. Lý Thái hậu do bản thân làm việc dâm loạn nên cũng cho qua. Sau, ốm chết. Lúc ốm, Nhâm Vương hậu không hề đến thăm hỏi bệnh tình, đến khi chết cũng không để tang.

Trong niên hiệu Nguyên Sóc*, Loại Ngạn Phản người ở Tuy Dương, có người làm nhục cha mình, nhưng được ngồi ra ngoài cùng xe với khách của Thái thú Hoài Dương. Khách của Thái thú ra ngoài, xuống xe, Loại Ngạn Phản giết kẻ thù của mình ngay trên xe rồi bỏ đi. Thái thú Hoài Dương nổi giận, trách vấn các quan Nhị thiên thạch nước Lương. Các quan Nhị thiên thạch trở xuống tìm bắt Phản rất gắt gao, bắt người thân thích của Phản. Phản biết việc bí mật trong nước, bèn dâng thư lên Hoàng đế nói việc bất thường, tố cáo chi tiết việc Lương Bình vương và bà mình tranh nhau chiếc chén. Bấy giờ từ Thừa tướng trở xuống đều biết việc đó, muốn dùng việc đó để hạ bệ các trưởng lại nước Lương, thư tố cáo của Phản được trình lên thiên tử. Thiên tử giao cho quan lại tra xét, thực có việc đó. Các công khanh đề nghị phế Tương làm dân thường. Thiên tử nói: “Lý Thái hậu có hành vi dâm loạn, còn Lương vương Tương không có thầy giỏi rèn cặp, cho nên sa vào chỗ bất nghĩa.” Bèn tước tám thành nước Lương, bêu đầu Nhâm Vương hậu ngoài chợ. Nước Lương còn lại mười thành. Tương tại vị được ba mươi chín năm thì chết, thụy là Bình vương. Con là Vô Thương được lập làm Lương Vương.

Tế Xuyên vương Minh là con của Lương Hiếu vương, vào năm [Trung Nguyên] thứ sáu thời Hiếu Cảnh đế* [Minh] từ thân phận Hoàn Ấp hầu lên làm Tế Xuyên vương. Được bảy năm, do bắn giết viên Trung úy của mình, quan Hữu ty nhà Hán đề nghị giết, thiên tử không nỡ giết, phế Minh làm dân thường, đày ra Phòng Lăng, đất phong sáp nhập thành quận của nhà Hán.

Tế Đông vương Bành Ly là con của Lương Hiếu vương, năm [Trung Nguyên] thứ sáu thời Hiếu Cảnh đế lên làm Tế Đông vương. Được hai mươi chín năm, Bành Ly kiêu căng hung hãn, không có lễ nghi của bậc quân vương, tối đến lén lút cùng mấy chục nô bộc và bọn thanh niên vong mạng đi cướp của giết người, coi việc chiếm được của cải làm vui. Những người do Tế Đông vương giết bị phát giác lên đến trên trăm người, cả nước đều biết việc đó, ban đêm không ai dám ra ngoài. Con của một người bị giết nọ dâng thư tố cáo. Quan Hữu ty nhà Hán đề nghị giết Bành Ly, hoàng thượng không nỡ, phế làm dân thường, đày ra Thượng Dung, đất phong bị sáp nhập vào nhà Hán, thành quận Đại Hà.

Sơn Dương Ai vương Định là con của Lương Hiếu vương, năm [Trung Nguyên] thứ sáu thời Hiếu Cảnh đế lên làm Sơn Dương vương. Được chín năm thì chết, không con, nước bị phế bỏ, đất phong bị sáp nhập vào nhà Hán, thành quận Sơn Dương.

Tế Âm Ai vương Bất Thức là con của Lương Hiếu vương, năm [Trung Nguyên] thứ sáu thời Hiếu Cảnh đế lên làm Tế Âm vương. Được một năm thì chết, không có con, nước bị phế bỏ, đất phong bị sáp nhập vào nhà Hán, thành quận Tế Âm.

Thái sử công bàn rằng: Lương Hiếu vương tuy là chỗ thân thiết, được sủng ái, được phong vương nơi đất đai màu mỡ, lại gặp lúc nhà Hán hưng thịnh, trăm họ giàu có, cho nên có thể tích lũy của cải, mở rộng cung thất, xe cộ phục sức giống như thiên tử nhưng cũng là tiếm vượt vậy.

#

Chử tiên sinh bàn rằng: Lúc tôi làm quan Lang, được nghe các quan Lang già hiếu sự trong cung nói về việc đó*. Trộm cho là, [lý do] khiến Lương Hiếu vương oán trách, muốn làm những việc bất thiện, [đều bắt nguồn từ những] việc phát sinh ở trong cung. Bấy giờ Thái hậu là nữ chúa, vì yêu con út, muốn cho Lương vương làm Thái tử. Đại thần không kịp thời nói cho Thái hậu biết đó là việc không thể làm, a dua đón ý, chỉ lo việc vặt, cốt sao Thái hậu đẹp lòng để được nhận thưởng, không phải bậc trung thần. Nếu như Ngụy Kỳ hậu Đậu Anh nói lời thẳng thắn, đâu vì thế mà có họa về sau? Cảnh đế gặp Lương vương trong yến tiệc, hầu Thái hậu uống rượu, Cảnh đế nói: “Sau khi ngàn thu muôn tuổi sẽ truyền cho vương.” Thái hậu vui mừng. Đậu Anh ở trước mặt, phủ phục xuống đất nói: “Pháp luật triều Hán quy định, truyền ngôi phải cho con cháu đích tôn, nay sao Hoàng đế có thể truyền ngôi vị cho em, tự ý làm loạn quy định của Cao đế được!” Cảnh đế nghe vậy lẳng lặng không nói. Thái hậu có ý không vui.

Xưa kia Chu Thành vương cùng em nhỏ đứng dưới gốc cây, lấy một chiếc lá ngô đồng đưa cho em, nói: “Ta lấy phong cho ngươi.” Chu công nghe vậy, tấn kiến nói: “Thiên vương phong cho em, rất tốt.” Thành vương nói: “Ta chỉ đùa thôi.” Chu công nói: “Bậc nhân chúa không làm việc sai lầm, không nên nói đùa, nói thế nào ắt phải làm như vậy.” Thế là bèn phong cho em nhỏ huyện Ứng. Về sau, Thành vương trọn đời không dám nói đùa, đã nói ắt làm theo. Hiếu kinh viết: “Không đúng pháp độ không nói, không đúng đạo nghĩa không làm.” Đó là những lời khuôn phép của thánh nhân vậy. Nay chúa thượng không nên nói ra những lời dễ nghe ấy với Lương vương. Lương vương trên được sự xem trọng của Thái hậu, kiêu căng ngạo mạn từ lâu, nhiều lần nghe lời dễ nghe của Cảnh đế rằng sau khi ngàn thu muôn tuổi sẽ truyền cho vương, nhưng thực tế lại không làm.

Lại như các vua chư hầu triều kiến thiên tử, pháp luật nhà Hán quy định chỉ vào triều kiến bốn lần. Mới đến, vào tiểu kiến; đến sáng sớm nguyên đán, bưng da hươu, ngọc bích chúc mừng tháng Giêng, yết kiến theo quy định; ba ngày sau, thiết yến các vương, ban tiền vàng của cải; hai hôm sau, lại vào tiểu kiến, từ biệt ra về. Phàm lưu lại Trường An không quá hai mươi ngày. Tiểu kiến là yết kiến riêng trong cấm cung, uống rượu trong cung, sĩ nhân* không được vào. Nay Lương vương sang phía tây vào triều kiến, nhân đó lưu lại, gần nửa năm trời. Khi vào thì cùng xe với Hoàng đế, xuất cung cũng ngồi cùng xe. Hoàng đế tỏ ra đại ngôn [rằng cho Lương Dương kế vị] nhưng kỳ thực không cho, khiến [Lương vương] thốt lời oán trách, âm mưu phản nghịch, kế đó phải lo lắng cho Lương vương, chẳng cũng là đi quá xa ư! Không phải bậc đại hiền thì không biết từ tạ lui gót. Nay quy định của nhà Hán, triều kiến chúc mừng tháng Giêng, thường là một mình vương và bốn chư hầu cùng vào triều kiến, hơn chục năm vào một lần. Nay Lương vương năm này sang năm khác vào triều kiến, ở lại lâu. Tục ngữ có câu: “Con kiêu không hiếu”, lời nói chẳng sai. Cho nên vua chư hầu đáng phải đặt thầy giỏi rèn cặp, dùng kẻ sĩ nói lời trung tín giúp đỡ, như bọn Cấp Ảm, Hàn Trường Nhụ, dám nói lời thẳng, hết sức can ngăn, thì đâu có nguy hại nữa!

Từng nghe, Lương vương sang phía tây vào triều, yết kiến Đậu Thái hậu, gặp trong tiệc rượu, cùng Cảnh đế ngồi hầu trước mặt Thái hậu, nói chuyện riêng tư. Thái hậu bảo Hoàng đế rằng: “Ta nghe nói đạo nhà Ân là thân với người thân, đạo nhà Chu là tôn kính bậc tôn trưởng, nghĩa lý chỉ là một vậy. Xe êm ra đi rồi*, xin gửi gắm Lương Hiếu vương.” Cảnh đế quỳ trên chiếu ngẩng lên nói: “Vâng.” Bãi tiệc rượu xuất cung, Hoàng đế triệu các đại thần thông kinh thuật là bọn Viên Áng đến hỏi: “Thái hậu nói thế, là ý thế nào?” Đều đáp rằng: “Ý Thái hậu muốn lập Lương vương làm Thái tử.” Hoàng đế hỏi sự tình, bọn Viên Áng nói: “Đạo nhà Ân thân với người thân, cho nên lập em. Đạo nhà Chu tôn kính bậc tôn trưởng, cho nên lập con. Đạo nhà Ân chất phác, chất phác thì noi khuôn phép của trời, thân với người thân của mình, cho nên lập em. Đạo nhà Chu trọng văn, văn vẻ thì noi khuôn phép của đất, tôn kính người mình kính trọng, tôn kính gốc gác của mình, nên lập con trưởng. Đạo nhà Chu, Thái tử chết, lập cháu đích. Đạo nhà Ân, Thái tử chết, lập em mình.” Hoàng đế hỏi: “Các ông thấy thế nào?” Đều đáp rằng: “Nay nhà Hán theo khuôn phép nhà Chu, đạo nhà Chu không được lập em mà phải lập con. Cho nên sách Xuân thu phủ nhận Tống Tuyên công. Tống Tuyên công chết, không lập con mà lập em. Em nhận nước rồi chết, lại truyền quốc cho con của anh. Con của em tranh với con anh, cho mình đáng phải thay cha, liền giết con của anh. Vì thế nước loạn, tai họa không dứt. Cho nên Xuân thu viết: 'Quân tử phải nói chính đạo, họa của nước Tống là tự Tuyên công gây ra.' Thần xin cầu kiến Thái hậu để thưa rõ việc đó.” Bọn Viên Áng vào yết kiến Thái hậu, hỏi: “Thái hậu nói muốn lập Lương vương, nếu Lương Vương chết, định lập ai?” Thái hậu nói: “Ta lại lập con của Hoàng đế.” Bọn Viên Áng đem chuyện Tống Tuyên công không lập Thái tử một cách chính đáng, sinh họa, họa loạn đến năm đời không dứt, đem chuyện không nhịn việc nhỏ làm hại đến đại nghĩa*, nói rõ với Thái hậu. Thái hậu bèn nghe ra, liền sai Lương vương trở về nước phong. Còn Lương vương nghe những lời bàn ấy xuất phát từ bọn đại thần Viên Áng thì oán trách, sai người đến giết Viên Áng. Viên Áng quay lại hỏi thích khách: “Ta được gọi là Viên Tướng quân đây, ngươi không nhầm chứ?” Thích khách đáp: “Đúng rồi.” Đâm Viên Áng, để lại kiếm, kiếm cắm trên mình [Viên Áng]. Xem thanh kiếm đó, mới đúc. Xét hỏi thợ rèn đao kiếm ở Trường An, đáp: “Quan lang nọ ở nước Lương đến đúc thanh kiếm này.” Qua đó biết rồi phát giác ra thích khách, sai người lùng bắt. Riêng Lương vương định giết hơn chục đại thần, quan án truy ra ngọn nguồn, mưu phản lộ rõ. Thái hậu bỏ ăn, ngày đêm khóc lóc không thôi. Cảnh đế rất đỗi lo lắng, hỏi các công khanh đại thần, đại thần cho là nên sai quan lại tinh thông kinh thuật đến xử lý, mới có thể giải quyết được. Thế là sai Điện Thúc, Lã Quý Chủ đến giải quyết vụ việc. Hai người này đều tinh thông kinh thuật, hiểu biết đại lễ. Trở về, đến trạm ngựa Bá Xương*, đốt hết lời khai về việc mưu phản của Lương Vương, chỉ tay không về yết kiến Cảnh đế. Cảnh đế hỏi: “Thế nào?” Đáp rằng: “Theo lời khai thì Lương vương không biết gì. Gây ra việc này hoàn toàn do bọn bề tôi được sủng ái là Dương Thắng, Công Tôn Quỷ mà thôi. Đã cẩn trọng tra xét và giết chúng, Lương vương không có chuyện gì.” Cảnh đế vui mừng, nói: “Mau vào yết kiến Thái hậu.” Thái hậu nghe vậy, bật dậy ngồi ăn, khí sắc trở lại bình thường. Cho nên nói, không thông kinh thuật, không biết đại lễ cổ kim, không thể làm Tam công và cận thần bên cạnh Hoàng đế. Người kiến thức hẹp hòi, cũng như nhòm trời qua ống trúc vậy.

QUYỂN 59 NGŨ TÔNG THẾ GIA

Con của Hiếu Cảnh Hoàng đế cả thảy mười ba người được phong vương*, mẹ gồm năm người, người cùng mẹ đẻ ra gọi là tông thân. Con của Lật cơ là Vinh, Đức, Át Vu. Con của Trình cơ là Dư, Phi, Đoan. Con của Giả phu nhân là Bành Tổ, Thắng. Con của Đường cơ là Phát. Con của Vương phu nhân Nghê Hu là Việt, Ký, Thừa, Thuấn.

Hà Gian Hiến vương Đức, năm Tiền Nguyên thứ hai thời Hiếu Cảnh đế* từ thân phận Hoàng tử được phong làm Hà Gian vương. Thích nho học, nào phục sức, nói năng, cử chỉ đều theo lối nhà nho. Các nhà nho ở Sơn Đông đa phần đều về theo Hà Gian vương.

Tại vị được hai mươi sáu năm thì chết, con là Cung vương Bất Hại lên thay. Được bốn năm thì chết, con là Cương vương Cơ lên thay. Được mười hai năm thì chết, con là Khoảnh vương Thụ lên thay.

Lâm Giang Ai vương Át Vu, năm Tiền Nguyên thứ hai thời Hiếu Cảnh đế từ thân phận Hoàng tử được phong làm Lâm Giang vương. Được ba năm thì chết, không con nối dõi, nước phong bị phế thành quận.

Lâm Giang Mẫn vương Vinh, năm Tiền Nguyên thứ tư thời Hiếu Cảnh đế* làm Hoàng thái tử, được bốn năm thì bị phế, lấy danh nghĩa nguyên Thái tử, được phong làm Lâm Giang vương.

Đến năm thứ tư, phạm tội xâm phạm khu đất trống phía ngoài tường bao tông miếu làm cung thất, hoàng thượng triệu hồi Vinh. Vinh lên đường, làm lễ tế thần đường ở cổng phía bắc Giang Lăng*. Tế xong lên xe, trục gãy, xe hỏng. Các phụ lão ở Giang Lăng sa nước mắt nói riêng với nhau rằng: “Vua ta không về nữa!” Vinh đến kinh, tới phủ Trung úy khai thực tội trạng. Trung úy Chất Đô thẩm vấn Lâm Giang vương, vương sợ, tự sát. Táng ở Lam Điền. Mấy vạn chim én ngậm đất thả lên trên mộ, trăm họ xót thương Lâm Giang vương.

Vinh lớn tuổi nhất, chết không người nối dõi, nước bị phế bỏ, đất phong bị sáp nhập vào nhà Hán, lập thành Nam Quận.

Ba nước kể trên, quốc vương đời thứ nhất đều là con của Lật cơ.

Lỗ Cung vương Dư, năm Tiền Nguyên thứ hai thời Hiếu Cảnh đế từ thân phận Hoàng tử được phong làm Hoài Dương Vương. Năm thứ hai, sau khi Ngô, Sở làm phản bị đánh tan, năm Tiền Nguyên thứ ba thời Hiếu Cảnh đế, được đổi phong làm Lỗ vương. Thích xây dựng cung thất, vườn ngự, nuôi chó ngựa. Cuối đời thích nhạc, không thích ngôn từ tranh biện, là người nói lắp.

Năm thứ hai mươi sáu thì chết, con là Quang lên thay tước vương. Ban đầu thích âm nhạc, ngựa xe, về già dè sẻn, chỉ sợ của cải không đủ.

Giang Đô Dịch vương Phi, năm Tiền Nguyên thứ hai thời Hiếu Cảnh đế từ thân phận Hoàng tử được phong làm Nhữ Nam vương. Khi Ngô, Sở làm phản, Phi mười lăm tuổi, có dũng lực, dâng thư xin đi đánh Ngô. Cảnh đế ban cho Phi ấn Tướng quân, đi đánh Ngô. Sau khi Ngô bị đánh tan, năm thứ hai, đổi phong làm Giang Đô vương, trị sở đóng tại nước Ngô trước đây, nhờ có quân công được thiên tử tặng cờ xí. Năm Nguyên Quang thứ năm*, Hung Nô đem đại quân vào nhà Hán cướp bóc, Phi dâng thư xin đi đánh Hung Nô, hoàng thượng không cho. Phi thích tỏ khí lực, xây dựng cung quán, chiêu tập hào kiệt bốn phương, rất kiêu căng xa xỉ.

Tại vị được hai mươi sáu năm thì chết, con là Kiến lên thay làm vương. Được bảy năm thì tự sát. Khi Hoài Nam vương, Hành Sơn vương mưu phản, Kiến biết rõ âm mưu của họ, tự cho nước mình gần Hoài Nam, sợ một ngày kia xảy ra việc, sẽ bị xâm chiếm, liền ngầm chế tác binh khí, thường đeo ấn Tướng quân được thiên tử ban cho cha mình, cắm cờ thiên tử tặng trên xe ra ngoài. Dịch vương chết chưa chôn, Kiến thích mỹ nhân được Dịch vương sủng ái là Náo cơ, ban đêm sai người đón nàng đến gian thông ở phòng tang. Đến khi xảy ra việc của Hoài Nam vương, trị tội các đồng đảng, dần lan đến Giang Đô Vương Kiến. Kiến sợ, nhân đó sai người mang nhiều tiền vàng luồn lót ngục quan nhằm bịt chuyện. Lại còn tin lời đồng cốt, sai người cầu đảo, nói năng xằng bậy. Kiến còn gian dâm với hết lượt chị em của mình. Việc bị tố lên triều đình, các công khanh nhà Hán đề nghị bắt Kiến trị tội. Thiên tử không nỡ, sai đại thần lập tức đến thẩm vấn. Kiến nhận tội rồi tự sát. Nước bị phế bỏ, đất phong bị nhập vào nhà Hán, thành quận Quảng Lăng.

Tây Giao Vu vương Đoan, năm Tiền Nguyên thứ ba thời Hiếu Cảnh đế, sau khi Ngô, Sở bảy nước làm phản bị dẹp tan, Đoan từ thân phận Hoàng tử được phong làm Giao Tây vương. Đoan là người hung ác tàn bạo, lại có bệnh liệt dương, mỗi lần gần gũi phụ nữ, ốm liền mấy tháng. Giao Tây vương sủng ái một thanh niên, cho làm quan Lang. Một thời gian sau, quan Lang đó dâm loạn với các cung tần, Đoan bắt giết y, giết cả con và mẹ người đó. [Đoan] nhiều lần phạm vào pháp luật triều đình, các công khanh nhà Hán nhiều lần đề nghị giết Đoan, thiên tử vì tình anh em không nỡ giết, còn Đoan ngày càng làm nhiều việc thậm tệ. Hữu ty lại đề nghị tước bớt nước phong, vì thế bị tước quá nửa nước. Đoan trong lòng oán hận, bèn không để ý quản lý của cải, kho đạn hư hoại hết, của cải mục nát đến muôn vạn, rốt cuộc không được thu gom chuyển đi. Lệnh cho quan lại không được thu tô thuế. Đoan bỏ hết quân túc vệ, niêm phong cổng cung, chỉ để một cổng để ra ngoài. Nhiều lần thay tên đổi họ, mặc áo vải, đến quận khác trong nước.

Quốc tướng cùng quan viên trật Nhị thiên thạch, ai cai trị theo pháp lệnh nhà Hán, Đoan liền tìm tội của họ rồi tố cáo, ai không có tội thì dùng quỷ kế đầu độc giết hại. Dùng nhiều quỷ kế gian dối, đủ mạnh để cự lại lời can gián, đủ trí để lấp liếm những sai phạm. Quốc tướng cùng các quan viên trật Nhị thiên thạch theo cách cai trị của Đoan thì bị nhà Hán dùng pháp luật xử trí. Cho nên Giao Tây là nước nhỏ nhưng hạng quan viên trật Nhị thiên thạch bị giết hoặc bị thương hại lại rất đông.

Tại vị được bốn mươi bảy năm thì chết, rốt cuộc không có con trai kế tục, nước bị phế bỏ, đất phong bị sáp nhập vào nhà Hán, thành quận Giao Tây.

Ba nước kể trên, quốc vương đời thứ nhất đều là con của Trình cơ.

Triệu vương Bành Tổ, năm Tiền Nguyên thứ hai thời Hiếu Cảnh đế từ thân phận Hoàng tử được phong làm Quảng Xuyên vương. Sau khi Triệu vương Toại làm phản bị đánh tan, Bành Tổ được phong vương ở Quảng Xuyên. Bốn năm sau, đổi phong làm Triệu vương. Mười lăm năm sau, Hiếu Cảnh đế băng hà. Bành Tổ là người khéo dùng lời nhún nhường nịnh nọt, đủ bề cung kính nhưng trong lòng tàn độc. Thích pháp luật, dựa vào lối biện bác quỷ quyệt để thương hại người khác. Bành Tổ có nhiều phi tần được sủng ái và con cháu. Quốc tướng và các quan trật Nhị thiên thạch cai trị theo pháp luật nhà Hán thì tổn hại đến nước phong của Triệu vương. Vì thế, mỗi khi [triều đình phái] Quốc tướng hay các quan trật Nhị thiên thạch đến, Bành Tổ mặc áo vải đen*, đích thân nghinh đón, quét dọn phòng cho quan trật Nhị thiên thạch, đặt ra nhiều việc khó buộc họ phải giải quyết, các quan trật Nhị thiên thạch có lỡ lời, phạm cấm kỵ của triều đình, liền ghi lại. [Đến khi] các quan trật Nhị thiên thạch muốn xử lý chính sự thì đem những ghi chép đó ra uy hiếp; không nghe, bèn dâng thư tố cáo, hoặc đem những việc gian lợi để bôi nhọ. Bành Tổ tại vị hơn năm mươi năm, Quốc tướng và các quan trật Nhị thiên thạch [đến Triệu] không ai có thể ở được đủ hai năm, liền bị tội phải chuyển đi, lớn thì bị xử chết, nhỏ thì bị hình phạt, cho nên các quan trật Nhị thiên thạch không ai dám đến cai trị*. Còn Triệu vương chuyên quyền, sai sứ đến các huyện độc quyền buôn bán, thu thuế khóa nhiều hơn mức triều đình quy định. Vì thế trong cung Triệu vương có nhiều tiền vàng, nhưng đều ban hết cho cung tần và các con. Bành Tổ lấy mỹ nhân được Giang Đô Dịch vương trước đây sủng ái, sau bị Kiến gian dâm vụng trộm là Náo cơ làm vợ, rất sủng ái nàng.

Bành Tổ không thích xây dựng cung thất hay cúng bái cầu phúc, thích làm việc của quan lại cấp dưới. Dâng thư xin đốc sát việc truy bắt trộm cướp trong nước. Ban đêm thường cùng lính canh đi tuần tra ở thành Hàm Đan. Các sứ giả hay khách qua lại, do sự am hiểm bất chính của Bành Tổ, không ai dám lưu lại Hàm Đan.

Thái tử của Triệu vương là Đan gian thông với con gái và chị ruột, có hiềm khích với người khách là Giang Sung. Sung tố cáo Đan, Đan vì thế bị phế. Nước Triệu lập Thái tử khác.

Trung Sơn Tĩnh vương Thắng, năm Tiền Nguyên thứ ba thời Hiếu Cảnh đế từ thân phận Hoàng tử được phong làm Trung Sơn vương. Mười bốn năm sau, Hiếu Cảnh đế băng hà. Thắng là người thích rượu, ham nữ sắc, con cháu cả thảy hơn một trăm hai mươi người. Thường cùng anh là Triệu vương chỉ trích nhau, nói: “Anh là vương, chuyên làm việc thay quan lại. Bậc vương giả đáng lẽ hằng ngày phải nghe âm nhạc, thưởng thanh sắc.” Triệu vương cũng chỉ trích em rằng: “Trung Sơn vương ngày ngày toàn dâm dật, không giúp thiên tử vỗ về trăm họ, lấy tư cách gì xưng là phiên thần!”

Tại vị được bốn mươi hai năm thì chết, con là Ai vương Xương lên thay. Được một năm thì chết, con là Côn Xỉ lên thay làm Trung Sơn vương.

Hai nước kể trên, quốc vương đời thứ nhất đều là con của Giả phu nhân.

Trường Sa Định vượng Phát, mẹ Phát là Đường cơ, vốn là nàng hầu của Trình cơ. Cảnh đế triệu kiến Trình cơ, Trình cơ phải ngày kiêng tránh*, không muốn vào hầu, rồi trang điểm cho con hầu là Đường Nhi, sai ban đêm vào hầu. Hoàng thượng say rượu không biết, cho là Trình cơ, rồi ân ái, bèn có mang. Sau mới phát giác không phải Trình cơ. Đến khi sinh con, nhân đó đặt tên là Phát. Năm Tiền Nguyên thứ hai thời Hiếu Cảnh đế, Phát từ thân phận Hoàng tử được phong làm Trường Sa vương. Vì mẹ địa vị thấp hèn, không được sủng ái, cho nên được phong vương ở nước ẩm thấp nghèo nàn.

Tại vị được hai mươi bảy năm thì chết, con là Khang vương Dung lên thay. Được hai mươi tám năm thì chết, con là Phụ Câu lên làm Trường Sa vương.

Nước trên, quốc vương đời thứ nhất là con của Đường cơ.

Quảng Xuyên Huệ vương Việt, năm Trung Nguyên thứ hai thời Hiếu Cảnh đế từ thân phận Hoàng tử được phong làm Quảng Xuyên vương.

Được mười hai năm thì chết, con là Tề lên thay tước vương. Tề có bề tôi sủng ái là Tang Cự. Sau [Cự] có tội, định giết Cự, Cự bỏ trốn, vương nhân đó bắt cả họ Cự. Cự oán vương, bèn dâng thư tố cáo vương Tề thông gian với chị em ruột. Từ đấy về sau, vương Tề nhiều lần dâng thư tố cáo các Công khanh nhà Hán cùng bề tôi được sủng ái là bọn Sở Trung.

Giao Đông Khang vương Ký, năm Trung Nguyên thứ hai thời Hiếu Cảnh đế từ thân phận Hoàng tử được phong làm Giao Đông vương. Được hai mươi tám năm thì chết. Khi Hoài Nam vương mưu phản, Ký phong thanh biết chuyện, ngầm làm lâu xa, mũi tên bịt sắt để phòng bị sẵn, chờ Hoài Nam vương khởi sự. Đến khi quan lại xử lý vụ việc làm phản của Hoài Nam vương, cung khai ra [Ký]. Ký là người rất thân thiết với hoàng thượng, trong lòng đau đớn, phát bệnh rồi chết, [trong nước] không dám đặt người thừa kế, rồi báo lên hoàng thượng. Ký có con trưởng tên là Hiền, mẹ không được sủng ái; con út là Khánh, mẹ được sủng ái, Ký thường muốn lập Khánh, song cho là không đúng thứ tự, nhân có lỗi, bèn không nói đến việc đó nữa. Hoàng thượng thương xót Ký, bèn phong Hiền làm Giao Đông vương để kế tục Khang vương, rồi phong Khánh ra đất cũ Hành Sơn, làm Lục An vương.

Giao Đông vương Hiền tại vị được mười bốn năm thì chết, thụy là Ai vương. Con là Khánh* lên thay tước vương.

Lục An vương Khánh, vào năm Nguyên Thú thứ hai* lấy danh nghĩa là con Giao Đông Khang vương, được phong làm Lục An vương.

Thanh Hà Ai vương Thừa, năm Trung Nguyên thứ ba thời Hiếu Cảnh đế với thân phận Hoàng tử được phong làm Thanh Hà vương. Được mười hai năm thì chết, không người kế tự, nước bị phế bỏ, đất phong bị sáp nhập vào nhà Hán, thành quận Thanh Hà.

Thường Sơn Hiến vương Thuấn, năm Trung Nguyên thứ năm thời Hiếu Cảnh đế với thân phận Hoàng tử được phong làm Thường Sơn vương. Thuấn rất thân thiết [với hoàng thượng], là con út của Cảnh đế, kiêu căng lười nhác, đa dâm, nhiều lần phạm vào điều cấm, hoàng thượng thường rộng lượng xá miễn cho. Tại vị được ba mươi hai năm thì chết, Thái tử Bột lên thay tước vương.

Ban trước, Hiến vương Thuấn có cung tần không được sủng ái sinh con trai trưởng là Chuyết. Chuyết vì mẹ không được sủng ái nên cũng không được Hiến vương yêu quý. Vương hậu là Tu sinh Thái tử Bột. Hiến vương nhiều cung tần, cung tần được sủng ái sinh ra Bình, Thương Vương hậu ít được sủng ái. Đến khi Hiến vương ốm nặng, các cung tần được sủng ái thường hầu bệnh, cho nên Vương hậu vì bị ghen tức nên không thường hầu bệnh, bèn về phòng. Ngự y dựng thuốc, Thái tử Bột không đích thân nếm thuốc, cũng không ngủ lại để hầu bệnh. Đến khi Hiến vương chết, Vương hậu và Thái tử mới đến. Hiến vương vốn không coi con trưởng Chuyết là con, đến khi chết, cũng không chia của cải cho. Có quan Lang nói với Thái tử và Vương hậu, bảo các con [khác] cùng chia của cải cho con trưởng là Chuyết, nhưng Thái tử và Vương hậu không nghe. Thái tử lên vương vị, lại không dung nạp vỗ về Chuyết. Chuyết oán Vương hậu và Thái tử. Sứ giả nhà Hán đến xem xét việc tang của Hiến vương, Chuyết tự nói lúc Hiến vương ốm, Vương hậu và Thái tử không hầu hạ, đến khi mất, sáu ngày đã rời phòng tang, Thái tử Bột lén lút gian dâm, uống rượu, đánh bạc, gảy đàn trúc, cùng nữ nhân phóng xe quanh thành qua chợ, vào nhà lao xem tù nhân. Thiên tử sai quan Đại hành là Khiên tra xét Vương hậu và xét hỏi Bột, [Khiên] đề nghị bắt những người đã thông gian với Bột để chứng thực, Bột lại giấu họ. Quan lại truy bắt, Bột cấp bách quá, sai người đến đánh những người điều tra, tự ý thả tù nhân nghi phạm do nhà Hán bắt giữ. Hữu ty đề nghị giết Vương hậu của Hiến vương là Tu cùng tân vương là Bột. Hoàng thượng cho là Tu vốn không có đức hạnh, nên mới bị thuyết tố cáo khép vào tội lỗi, Bột không có thầy giỏi rèn cặp, không nỡ giết. Hữu ty đề nghị phế Vương hậu Tu, đày Bột cùng gia thuộc ra Phòng Lăng, hoàng thượng đồng ý.

Bột làm quốc vương được mấy tháng thì bị đày đến Phòng Lăng, nước phong bị phế. Hơn tháng sau, thiên tử cho [Hiến vương] là chỗ chí thân, bèn hạ chiếu cho Hữu ty rằng: “Thường Sơn Hiến vương mất sớm, Vương hậu và các cung tần bất hòa, con đích và con ngành thứ vu cáo nhau, hãm vào chỗ bất nghĩa đến nỗi bị diệt quốc, trẫm rất xót xa. Nay phong con của Hiến vương là Bình ba vạn hộ, làm Chân Định vượng, phong con là Thương ba vạn hộ, làm Tứ Thủy vương.”

Chân Định vương Bình, vào năm Nguyên Đỉnh thứ tư* với danh nghĩa là con của Thường Sơn Hiến vương được phong làm Chân Định vượng.

Tứ Thủy Tư vương Thương, vào năm Nguyên Đỉnh thứ tư với danh nghĩa là con của Thường Sơn Hiến vương được phong làm Tứ Thủy vương. Được mười một năm thì chết, con là Ai vương An Thế lên thay. Được mười một năm thì chết, không có con. Thế rồi hoàng thượng thương Tứ Thủy vương tuyệt tự, bèn lập em của An Thế là Hạ làm Tứ Thủy vương.

Bốn nước kể trên, quốc vương đời thứ nhất đều là con của Vương phu nhân Nghê Hu. Về sau, nhà Hán phong thêm cho các con cháu khác là Lục An vương, Tứ Thủy vương, gồm hai nước. Phàm con cháu của Nghê Hu, đến lúc này sáu người được phong vương.

Thái sử công bàn rằng: Thời Cao tổ, chư hầu đều tự thu thuế, được tự bổ dụng các quan từ hàng Nội sử trở xuống, nhà Hán chỉ bổ dụng Thừa tướng cho chư hầu, trao ấn vàng. Chư hầu tự ý bổ dụng Ngự sử, Đình úy chính, Bác sĩ, giống như thiên tử. Từ sau khi Ngô, Sở làm phản, khi năm tông thân được phong vương, nhà Hán đặt quan trật Nhị thiên thạch ở chư hầu, bỏ “Thừa tướng”, gọi là “Tướng”, ấn bạc. Chư hầu được hưởng thuế khóa, nhưng đoạt mất quyền chính sự. Sau đó, trong các chư hầu, người nào nghèo có khi chỉ ngồi xe bò thôi.

QUYỂN 60 TAM VƯƠNG THẾ GIA

“Thần Đại tư mã [Hoắc] Khứ Bệnh liều chết cúi lạy hai lạy dâng sớ lên Hoàng đế bệ hạ: bệ hạ nghe lầm*, khiến thần Khứ Bệnh được đợi tội* trong quân ngũ. Đáng lẽ phải chuyên tâm lo việc biên cương, phơi sương trắng ngoài nội cũng không cách gì báo đáp, thế mà lại dám bàn nghị việc khác, thực sự thấy bệ hạ phải lo lắng cho thiên hạ, thương xót cho trăm họ mà tự quên bản thân, bớt ăn, bớt nhạc, giảm số quan Lang. Hoàng tử nhờ trời, đã khôn lớn, biết hành lễ bái yết, đến nay chưa được phong hiệu, tước vị, chưa có quan sư phó [để rèn cặp]. Bệ hạ cung kính khiêm nhượng, chẳng đoái thương đến, quần thần riêng có ý trông mong, nhưng không dám vượt chức phận để tâu bày. Thần trộm không kìm được tấm lòng khuyển mã*, liều chết mong bệ hạ hạ chiếu cho Hữu ty, nhân ngày tốt mùa hạ, định ngôi vị Thái tử. Những mong bệ hạ soi xét. Thần Khứ Bệnh liều chết cúi lạy hai lạy bẩm cáo lên Hoàng đế bệ hạ.” Tháng Ba, ngày Ất Hợi, Ngự sử [Hoắc] Quang giữ chức Thượng thư lệnh tâu lên cung Vị Ương.

Ban chế* rằng: “Giao xuống Ngự sử.”

Năm thứ sáu*, tháng Ba - Mậu Thân, ngày mồng một - Ất Hợi, Ngự sử giữ chức Thượng thư lệnh là Quang, thừa* là Phi, thư xuống cho Ngự sử chuyển đến, rằng: “Thần Thừa tướng [Trang] Thanh Địch, thần Ngự sử đại phu [Trương] Thang, thần Thái thường [Triệu] Sung, thần Đại hành lệnh [Lý] Tức, thần Thái tử thiếu phó [Nhâm] An kiêm sự vụ Tông chính*, liều chết dâng lời: Đại tư mã [Hoắc] Khứ Bệnh dâng sớ nói: 'Thần Đại tư mã Khứ Bệnh liều chết cúi lạy hai lạy dâng sớ lên Hoàng đế bệ hạ: bệ hạ nghe lầm, khiến thần Khứ Bệnh được đợi tội trong quân ngũ. Đáng lẽ phải chuyên tâm lo việc biên cương, phơi xương trắng ngoài nội cũng không cách gì báo đáp, thế mà lại dám bàn nghị việc khác, thực sự thấy bệ hạ phải lo lắng cho thiên hạ, thương xót cho trăm họ mà tự quên bản thân, bớt ăn, bớt nhạc, giảm số quan Lang. Hoàng tử nhờ trời, đã khôn lớn, biết hành lễ bái yết, đến nay chưa được phong hiệu, tước vị, chưa có quan sư phó [để rèn cặp]. Bệ hạ cung kính khiêm nhượng, chẳng đoái thương đến, quần thần riêng có ý trông mong, nhưng không dám vượt chức phận để tâu bày. Thần trộm không kìm được tấm lòng khuyến mã, liều chết mong bệ hạ hạ chiếu cho Hữu ty, nhân ngày tốt mùa hạ, định ngôi vị Thái tử. Những mong bệ hạ soi xét.' [Hoàng thượng hạ] chế rằng: 'Giao xuống Ngự sử.' Thần kính cẩn cùng các quan hạng Trúng nhị thiên thạch, Nhị thiên thạch* là [Công Tôn] Hạ bàn rằng: Thời cổ cắt đất lập nước, đồng thời lập chư hầu để phụng thờ thiên tử, là nhằm tôn sùng tông miếu, coi trọng xã tắc. Nay bề tôi Khứ Bệnh dâng sớ, không quên chức phận của mình, qua đó phát dương thánh ân, lại nói thiên tử khiêm nhượng tự giảm bớt [các nhu cầu], vất vả vì thiên hạ, lo Hoàng tử chưa có hiệu vị. Bọn thân là Thanh Địch, Thang cần phải noi theo đạo nghĩa và chức phận, ngu tối chưa hiểu việc đó. Nay đương ngày tốt mùa hạ, bọn thần là Thanh Địch, Thang liều chết xin phong lập Hoàng tử Hoành, Đán, Tư làm xương các nước chư hầu. Liều chết xin lập tên nước.”

Ban chế rằng: “Nghe nói nhà Chu phong tám trăm [chư hầu], họ Cơ đều liệt trong số đó*, hoặc tước tử, nam, phụ dung*. Lễ [ký] viết 'Con ngành thứ không tế [tông miếu]'. Nói đồng loạt lập chư hầu là để nhằm coi trọng xã tắc, trẫm không nghe việc đó. Huống nữa trời không phải vì bậc quân chủ mà sinh dân. Trẫm không có đức, bốn bể chưa hòa hợp, giờ miễn cưỡng phong cho người chưa được dạy bảo chu đáo làm chư hầu, vậy các bề tôi thân cận khuyên nhủ bảo ban chúng ra sao? Việc này bàn nghị lại, rồi mới phong chúng làm liệt hầu.”

Ngày Bính Tý tháng Ba, tâu lên cung Vị Ương: “Thần Thừa tướng Thanh Địch, thần Ngự sử đại phu Thang liều chết dâng lời: Thần kính cẩn cùng bề tôi liệt hầu Anh Tề, thần Trúng nhị thiên thạch, Nhị thiên thạch là Hạ, thần Gián nghị đại phu, Bác sĩ An bàn rằng: Trộm nghe nhà Chu phong tám trăm [chư hầu], họ Cơ đều được liệt trong số đó, để phụng sự thiên tử. Khang thúc* nhờ ông cha mà hiển quý, còn Bá Cầm* nhờ Chu công nên được phong, đều là chư hầu được dựng nước, lấy Tướng phó* để phụ giúp. Trăm quan tuân thủ pháp độ, thảy noi theo chức phận của mình, mà rường mối quốc gia đầy đủ. Trộm cho là việc khắp lượt phân phong chư hầu là nhằm xem trọng xã tắc, chư hầu bốn bể ai nấy đều noi theo chức phận cống nạp tế phẩm. Con ngành thứ không được phụng tế tông tổ, đó là quy định của lễ vậy. Phong đất dựng nước để giữ nước phên giậu, đế vương qua đó vun bồi đức hóa. Bệ hạ vâng noi rường mối của trời, rạng mở sự nghiệp của bậc thánh, đề cao người hiền, biểu dương người có công, khôi phục nước bị diệt, nối dòng đã dứt. Nối dòng hậu duệ Tiêu Văn Chung* ở đất Tán, khen thưởng, khích lệ bề tôi là bọn Bình Tân hầu*. Rạng tỏ thứ tự sáu bậc người thân*, làm rõ mối thân thuộc trời ban, khiến vua được phong ở chư hầu được mở rộng ơn riêng phần đất cho con em, tặng phong hiệu, dựng hơn trăm nước. Còn việc phong Hoàng tử làm liệt hầu, thì cao thấp cùng vượt, liệt hầu mất thứ tự, không thể lấy đó truyền lại thống hệ đế vương cho muôn đời*. Thần xin lập bề tôi là Hoành, bề tôi là Đán, bề tôi là Tự làm vương chư hầu.” Ngày Bính Tý tháng Ba, tâu lên cung Vị Ương.

Ban chế rằng: “Khang thúc có mười anh em thân thuộc nhưng chỉ một mình được tôn quý, vì khen người có đức vậy. Chu công được tế trời ở ngoài thành, vì nước Lỗ có các vật tế như giống muông đực màu trắng, bò đực lông đỏ. Các chư hầu khác [đều dùng các con vật tế] màu lông không thuần, người hiền năng, kẻ bất tiếu khác nhau vậy. 'Núi cao ngưỡng trông, đường lớn hướng theo'*, trẫm hết sức kính mộ. Cho nên kiềm chế người chưa được chỉ dạy chu đáo, phong [Hoàng tử] làm liệt hầu là được rồi.”

Ngày Mậu Dần tháng Tư, tâu lên cung Vị Ương: “Thần Thừa tướng Thanh Địch, thần Ngự sử đại phu Thang liều chết dâng lời: Bọn thần Thanh lịch cùng liệt hầu, các quan Nhị thiên thạch, Gián nghị đại phu, Bác sĩ là Khánh bàn nghị: liều chết tâu xin lập Hoàng tử làm vương chư hầu. Lời chế rằng: 'Khang thúc có mười anh em thân thuộc nhưng chỉ một mình được tôn quý, vì khen người có đức vậy. Chu công được tế trời ở ngoài thành, vì nước Lỗ có các vật tế như giống muông đực màu trắng, bò đực lông đỏ. Các chư hầu khác [đều dùng các con vật tế] màu lông không thuần, người hiền năng, kẻ bất hiếu khác nhau vậy. Núi cao ngưỡng trông, đường lớn hướng theo, trẫm hết sức kính mộ. Cho nên kiềm chế người chưa được chỉ dạy chu đáo, phong [Hoàng tử] làm liệt hầu là được rồi.' Thần Thanh Địch, thần Thang, thần Bác sĩ Tướng Hành trộm nghe Khang thúc có mười anh em thân thuộc, Vũ vương kế thừa đại thống, Chu công phò tá Thành vương, tám người khác đều nhờ sự tôn quý của ông cha mà được dựng lập nước lớn. Khang thúc tuổi nhỏ, Chu công ở ngôi Tam công, còn Bá Cầm được phong ở nước Lỗ, đại để khi nhận mệnh phong tước, chưa đến tuổi trưởng thành. Về sau Khang thúc chống nạn Lộc Phủ*, Bá Cầm dẹp loạn Hoài Di*. Xưa, Ngũ đế định ra quy định khác nhau, tước phong thời Chu có năm mức*, thời Xuân thu có ba mức*, đều tùy thời mà phân biệt thứ bậc cao thấp. Cao Hoàng đế dẹp đời loạn khiến trở về chính đáng, tỏ rõ đức độ tột bậc, định yên bốn bể, phân phong chư hầu, tước vị có hai mức*. Hoàng tử có khi còn trong tã địu đã được lập làm vương chư hầu, để phụng thờ thiên tử, làm khuôn phép cho muôn đời, không thể thay đổi. Bệ hạ thi hành nhân nghĩa, đích thân thi hành thánh đức, trong ngoài văn võ kiêm bị. Biểu dương nết từ ái hiếu thuận, mở rộng đường cho người hiền năng. Trong thì khen người có đức, ngoài thì thảo phạt cường bạo. Bắc đến Bắc Hải, tây tận Nguyệt Chi, Hung Nô, Tây Vực, hết thảy các nước đều phải hiến cống. Phí tổn chế tạo xe cộ, khí giới, không thu từ dân chúng. Dốc hết của trong kho triều đình để thưởng cho tướng sĩ, mở kho của hoàng gia để chẩn cấp kẻ khốn cùng, giảm một nửa số lính thú. Quân trưởng các tộc người Man không ai không hướng mộ, thuận tòng tán dương. Những nơi phương xa, phong tục khác biệt, qua nhiều lần phiên dịch vào chầu, ơn trạch [triều đình] lan tận cõi ngoài. Cho nên trân cầm dị thú kéo đến, lúa má bội thu, trời ứng nghiệm thật rõ ràng. Nay các con ngành thứ của chư hầu còn được phong lương chư hầu, còn Hoàng tử chỉ được phong làm liệt hầu, bọn thần là Thanh Địch, Thang trộm tính kỹ việc đó, đều cho rằng trên dưới không còn thứ tự, khiến thiên hạ thất vọng, không thể. Thần xin lập bề tôi là Hoành, Đán, Tư làm vương chư hầu.” Ngày Quý Mùi tháng Tư, tâu lên cung Vị Ương, [hoàng thượng] lưu trong cung, không phê chuẩn chuyển xuống.

“Thần Thừa tướng Thanh Địch, thần Thái bộc Hạ, thần Thái thường Sung tạm nắm việc của Ngự sử đại phu, thần Thái tử thiếu phó An tạm nắm việc Tông chính liều chết dâng lời: Bọn thần là Thanh Địch trước tâu lời sớ của bề tôi Đại tư mã Khứ Bệnh, nói Hoàng tử chưa có phong hiệu, tước vị, thần kính cẩn cùng bọn bề tôi là Ngự sử đại phu Thang, Trúng nhị thiên thạch, Nhị thiên thạch, Gián nghị đại phu, Bác sĩ là Khánh, liều chết xin lập bọn Hoàng tử Hoành làm vương chư hầu. Bệ hạ khiêm nhượng văn trị võ công của mình, tự trách vọng bản thân, cho rằng Hoàng tử chưa được dạy bảo chu đáo. Quần thần bàn nghị, nhà nho xưng tụng học thuyết của mình nhưng trong bụng có khi nghĩ khác. Bệ hạ cương quyết không đồng ý, chỉ phong Hoàng tử làm liệt hầu. Bọn thần là Thanh Địch trộm cùng các liệt hầu là bọn bề tôi Thọ Thành hai mươi bảy người cùng bàn nghị, đều cho là [phong như vậy thì] trên dưới không còn trật tự. Cao Hoàng đế dựng lập thiên hạ, làm Thái tổ nhà Hán, phong vương cho con cháu, tăng cường thế lực [của hoàng tộc]. Khuôn phép của tiên đế không thể thay đổi, là nhằm phát dương địa vị chí tôn. Thần đề nghị sai Sử quan chọn ngày lành, chuẩn bị đầy đủ nghi thức trình lên, Ngự sử dâng địa đồ, việc khác đều noi theo điển lễ cũ.”

Ban chế rằng: “Được.”

Ngày Bính Thân tháng Tư, tâu lên cung Vị Ương. “Thần Thái bộc Hạ tạm nắm việc của Ngự sử phu liều chết dâng lời: Bề tôi Thái thường Sung nói đã bói được ngày Ất Tỵ, hai mươi tám tháng Tư, có thể lập vương chư hầu. Thần liều chết trình tâu địa đồ, xin đặt tên nước. Lễ nghi xin tấu riêng. Thần liều chết thỉnh cầu.”

Ban chế rằng: “Lập Hoàng tử Hoành làm Tề vương, Đán làm Yên vương, Tư làm Quảng Lăng lương.”

Ngày Đinh Dậu tháng Tư, tâu lên cung Vị Ương. Ngày mồng một tháng Tư - Mậu Dần, năm thứ sáu*, ngày Quý Mão, Ngự sử đại phu Thang giao xuống cho Thừa tướng, Thừa tướng hạ lệnh xuống các quan viên Trung nhị thiên thạch, Nhị thiên thạch, [quan Trúng nhị thiên thạch, Nhị thiên thạch] giao xuống cho Thái thú các quận, Quốc tướng của các chư hầu, [Thái thú, Quốc tướng lại giao cho] các quan viên phụ trách việc văn thư các quận, rồi giao xuống cho các viên phụ trách từng công việc. Theo đúng mệnh lệnh thi hành.

“Ngày Ất Tỵ tháng Tư năm [Nguyên Thú] thứ sáu, Hoàng đế sai Ngự sử đại phu Thang đến tổ miếu phong lập con là Hoành làm Tề vương. [Sách phong] rằng: Ô hô, tiểu tử Hoành, nhận đây nền xã màu xanh!* Trẫm kế thừa ông cha, khảo xét chế độ xưa, lập nước cho ngươi, phong ra đất phía đông, đời đời làm nước phên giậu phụ giúp nhà Hán. Ô hô, nhớ đấy! Hãy cung kính tuân theo chiếu của trẫm, hãy nghĩ mệnh vốn vô thường. Người mà hiếu đức, rạng rỡ hiển vinh. Nghĩa mà không theo, quân tử xa lánh. Dốc hết lòng ngươi, thành thực giữ lấy đạo trung, lộc trời dài mãi. Nếu có lỗi lầm hay làm điều bất thiện, sẽ tai vạ cho nước ngươi, họa hại đến thân ngươi. Ô hô, giữ nước trị dân, há không kính cẩn ư! Vương hãy răn chừng đấy.”

Trên đây là sách phong cho Tề vương.

“Ngày Ất Tỵ tháng Tư năm [Nguyên Thú] thứ sáu, Hoàng đế sai Ngự sử đại phu Thang đến tổ miếu phong lập con là Đán làm Yên vương. [Sách phong] rằng: Ô hô, tiểu tử Đán, nhận đây nền xã màu đen!* Trẫm kế thừa ông cha, khảo xét chế độ xưa, lập nước cho ngươi, phong ra đất phía bắc, đời đời làm nước phên giậu phụ giúp nhà Hán. Ô hô, tộc Huân Chúc* ngược đãi người già*, lòng như muông thú, xâm phạm cướp bóc, thêm nữa lại gian giảo chèn ép dân chúng ở biên giới. Ô hô! Trẫm sai tướng cầm quân đi hỏi tội chúng, kẻ cầm đầu vạn quân, kẻ cầm đầu nghìn quân, ba mươi hai quân trưởng đều đến, hạ cờ quy hàng, quần chúng tan chạy. Huân Chúc dời chuyển cương vực, các châu phía bắc đã được yên. Hãy dốc hết lòng người, chớ gây oán thù, chớ làm hại đức, chớ bỏ phòng bị. Không phải kẻ sĩ thấm nhuần giáo hóa, không được triệu về bên mình. Ô hô, giữ nước trị dân, há không kính cẩn ư! Vương hãy răn chừng đó.”

Trên đây là sách phong cho Yên vương.

“Ngày Ất Tỵ tháng Tư năm [Nguyên Thú] thứ sáu, Hoàng đế sai Ngự sử đại phu Thang đến tổ miếu phong lập con là Tư làm Quảng Lăng vương. [Sách phong] rằng: Ô hô, tiểu tử Tư, nhận đây nền xã màu đỏ!* Trẫm kế thừa ông cha, khảo xét chế độ xưa, lập nước cho ngươi, phong ra đất phía nam, đời đời làm nước phên giậu phụ giúp nhà Hán. Người xưa có câu rằng: 'Phía nam Đại Giang*, ở khoảng Ngũ hồ, người ở đó có lòng khinh nhờn. Dương Châu là biên cương bảo vệ Trung nguyên, thời Tam đại thuộc vùng yêu phục*, chính giáo chưa ban đến.' Ô hô! Hãy dốc lòng ngươi, nơm nớp e dè, ban ơn và kính thuận, chớ ham hưởng lạc, chớ gần tiểu nhân, thảy noi phép tắc. Kinh Thư viết: 'Bề tôi không được tác oai, không được tác phúc, không họa về sau.’ Ô hô, giữ nước trị dân, há không kính cẩn ư! Vương hãy răn chừng đó.”

Trên đây là sách phong cho Quảng Lăng vương.

Thái sử công bàn rằng: Người xưa có nói rằng “Vì yêu muốn cho giàu, vì thân muốn cho sang”. Cho nên bậc vương giả cắt đất dựng nước, phong lập con em, là nhằm khen thưởng người thân, phân chia thứ tự cốt nhục, tôn sùng tiên tổ, hiển quý tông tộc, mở rộng thế lực lượng thất ra khắp thiên hạ. Nhân đó hình thành thế lực lớn mạnh, khiến vương thất được yên định. Từ xưa đến nay, việc ấy vốn có từ lâu rồi. Không có gì sai khác, nên không phải bàn thêm. Việc nước Yên nước Tề, không đủ để lựa ghi. Nhưng phong lập ba vị vương, thiên tử kính cẩn khiêm nhượng, quần thần noi giữ đạo nghĩa, văn từ rõ ràng, rất đáng xét vậy, thế nên phụ chép vào phần Thế gia.

Chử tiên sinh bàn rằng: Tôi may nhờ văn học, được làm Thị lang, thích xem liệt truyện* của Thái sử công. Trong các truyện, phần Tam vương thế gia được khen là văn từ đáng xem, nhưng tìm ở phần Thế gia rốt cuộc không thấy. Trộm theo bậc trưởng lão thích những chuyện xưa, lấy được một số sách phong, biên chép các việc liên quan đặng lưu truyền, khiến hậu thế được xem ý chỉ của bậc hiền chúa.

Từng nghe thời Hiếu Vũ đế, cùng một ngày phong ba con làm vương: phong một con ở nước Tề, một con ở Quảng Lăng, một con ở nước Yên. Mỗi trường hợp đều dựa vào tài sức, trí năng của con, cho đến đất đai tốt xấu, dân chúng khinh bạc hay trọng hậu, rồi ban cấp sách phong răn dạy từng con. Nói với các vương: “Đời đời làm nước phên giậu phò giúp nhà Hán, giữ nước trị dân, há không kính cẩn ư! Vương hãy răn chừng đó.” Xét lẽ, việc làm của bậc hiền chúa, vốn không phải điều kẻ hiểu biết nông cạn có thể biết được, không phải bậc quân tử nghe rộng nhớ nhiều thì không thể suy thấu được thâm ý. Đến như [trong các sách phong] phân chia thứ tự rạch ròi, chữ nghĩa trên dưới, dài ngắn không đều, thảy có dụng ý, người khác không thể biết được. Xin kính liệt ra các chiếu thư viết bằng chữ chân chữ thảo, chép vào sau, khiến người đọc tự hiểu thâm ý rồi đưa ra cách kiến giải.

Vương phu nhân người nước Triệu, cùng Vệ phu nhân đều được Vũ đế sủng ái, rồi sinh con là Hoành. Khi Hoành sắp được phong vương, mẹ bị ốm, Vũ đế đích thân đến hỏi han. Hỏi: “Con đáng phong vương, muốn phong cho nó chỗ nào?” Vương phu nhân thưa: “Bệ hạ còn đây, thiếp nào có gì phải nói nữa.” Hoàng đế nói: “Dầu vậy, hãy nói ra ý muốn, muốn phong vương cho nó chỗ nào?” Vương phu nhân đáp: “Xin phong cho nó ở Lạc Dương.” Vũ đế nói: “Lạc Dương có kho vũ khí Ngao Thương, là chỗ xung yếu của thiên hạ, đô thành lớn của triều Hán. Từ tiên đế đến nay, không có con nào được phong ở Lạc Dương cả. Ngoài Lạc Dương, các chỗ khác đều được.” Vương phu nhân không đáp. Vũ đế nói: “Các nước ở Quan Đông không nước nào lớn hơn Tề. Tề phía đông dựa vào biển, thành quách lại lớn, thời xưa riêng trong Lâm Truy đã có chục vạn hộ, đất đai phì nhiêu trong thiên hạ không chỗ nào được như Tề.” Vương phu nhân giơ tay vỗ lên đầu, cảm tạ rằng: “Thật may mắn.” Vương phu nhân chết, Hoàng đế rất đau xót, sai sứ giả bái tế rằng: “Hoàng đế cẩn sai sứ giả là Thái trung đại phu Minh dâng một viên ngọc khuê, ban tặng phu nhân làm Thái hậu của Tề vương." Con là Hoành được phong vương ở nước Tề, tuổi nhỏ, không có con, được phong lập, không may chết sớm, nước bị phế bỏ, thành quận. Thiên hạ cho rằng không nên phong vương ở Tề.

Cái gọi là “Nhận đất này” (Thụ thử thổ), quốc vương chư hầu bắt đầu nhận tước phong ắt nhận đất từ nền thờ thần xã của thiên tử, trở về nước được phong lấy đó làm nền thờ thần xã của nước mình, tuế thời cúng tế. Sách Xuân thu đại truyện viết: “Nước của thiên tử có Thái xã. Phương đông màu xanh, phương nam màu đỏ, phương tây màu trắng, phương bắc màu đen, trung ương màu vàng.” Cho nên người được phong vương ở phía đông thì lấy đất màu xanh, người được phong ở phía nam thì lấy đất màu đỏ, người được phong ở phía tây thì lấy đất màu trắng, người được phong ở phía bắc thì lấy đất màu đen, người được phong ở trung ương thì lấy đất màu vàng*. Mỗi trường hợp đều lấy màu đất phù hợp với nước phong, bọc bằng cỏ mao trắng, gói lại để làm nền xã. Đó là đất ban đầu được nhận phong từ thiên tử vậy. Đất đó là đất chủ. Đất chủ dùng để lập nền xã rồi phụng thờ. “Trẫm kế thừa ông cha” (Trẫm thừa tổ khảo), tổ là tổ tiên, khảo là cha. “Khảo xét thời cổ” (Duy kê cổ), duy là lường xét, suy nghĩ; kê là đáng, đáng thuận theo phép tắc thời xưa vậy.

Người Tề hay tráo trở, không quen lễ nghĩa, nên răn Tề vương rằng “Hãy cung kính tuân theo chiếu của trẫm, hãy nghĩ mệnh vốn vô thường. Người mà hiếu đức, rạng rỡ hiển vinh. Nghĩa mà không theo, quân tử xa lánh. Dốc hết lòng ngươi, thành thực giữ lấy đạo trung, lộc trời dài mãi. Nếu có lỗi lầm hay làm điều bất thiện, sẽ tai vạ cho nước ngươi, họa hại đến thân ngươi.” Tề vương đến nước phong, đại thần bên cạnh dùng lễ nghĩa để giữ gìn, không may giữa chừng chết sớm. Nhưng giữ mình toàn vẹn không lầm lỗi, đúng ý trong sách phong của Hoàng đế.

Sách xưa viết “Màu xanh chiết ra từ màu chàm mà xanh hơn chàm”, là do dạy bảo khiến nên vậy. Cao xa thay bậc hiền chúa, riêng thấy rõ ràng: Răn Tề vương trong lòng phải thận trọng; răn Yên vương chớ gây oán thù, chớ làm hại đức; răn Quảng Lăng Vương phải thận trọng khi ra cõi ngoài, không được tác oai tác phúc.

Xét lẽ, Quảng Lăng ở đất Ngô, Việt, dân chúng sáng láng mà hay khinh nhờn, cho nên răn rằng: “Ở khoảng Tam giang, Ngũ hồ, người ở đó có lòng khinh nhờn. Dương Châu là biên cương bảo vệ Trung nguyên, thời Tam đại, bị ép phải theo phong tục, phục sức Trung nguyên, chính giáo không thi hành rộng đến, chỉ theo ý mà cai trị thôi. Chớ ham hưởng lạc, chớ gần tiểu nhân, thảy noi phép tắc. Chớ có sinh thói hưởng lạc, phóng ngựa săn bắn, phóng đãng dâm loạn, rồi gần tiểu nhân. Luôn nghĩ đến pháp độ, thì không phải xấu hổ nhục nhã.” Tam giang, Ngũ hồ có nguồn lợi về cá và muối, có sự giàu có của núi đồng, là chỗ thiên hạ trông mong. Cho nên răn Quảng Lăng vương rằng: “Bề tôi không được tác phúc”, ý là không dùng của cải, ban thưởng nhiều để lập tiếng tốt, khiến bốn phương quy thuận. Lại viết “Bề tôi không được tác oai”, ý răn chớ dựa vào sự khinh nhờn mà làm trái điều nghĩa.

Gặp khi Hiếu Vũ đế băng hà, Hiếu Chiêu đế mới lên ngôi, Quảng Lăng vương Tư được cho vào chầu đầu tiên, được hậu thưởng tiền vàng của cải, trị giá hơn ba nghìn vạn, tăng thêm đất phong trăm dặm, thực ấp vạn hộ.

Gặp khi Chiêu đế băng hà, Tuyên đế mới lên ngôi, vì tình nghĩa cốt nhục, trong năm Bản Thủy thứ nhất*, cắt đất nhà Hán, phong cho hết thảy bốn con trai của Quảng Lăng vương Tư: một con được phong làm Triều Dương hầu; một con làm Bình Khúc hầu; một con làm Nam Lợi hầu; con út được sủng ái nhất là Hoằng được phong làm Cao Mật vương.

Về sau, quả nhiên Tư tác oai tác phúc, sai sứ liên kết với Sở vương. Sở vương rêu rao rằng: “Tổ tiên ta là Nguyên vương*, là em út của Cao đế, được phong ba mươi hai thành. Nay đất đai thành ấp ngày càng nhỏ, ta định cùng Quảng Lăng vương phát binh. Lập Quảng Lăng vương làm hoàng thượng, ta lại làm vương ba mươi hai thành nước Sở, giống thời Nguyên vương.” Việc bị phát giác, các công khanh Hữu ty đề nghị xử tội chết. Thiên tử vì tình cốt nhục, không nỡ dùng pháp luật xử trí Tư, hạ chiếu thư không trị tội Quảng Lăng vương, chỉ giết kẻ thủ ác là Sở vương. Sách xưa viết: “Có bồng mọc trong bụi gai, không nâng tự thẳng, cát trắng ở trong bùn, thảy một màu đen”, do đất đai, hoàn cảnh khiến nên như thế. Về sau, Tư lại cầu đảo quỷ thần giúp thực hiện mưu phản, [việc bị lộ] tự sát, nước phong bị phế.

Đất của nước Yên cằn cỗi, phía bắc giáp Hung Nô, người dân ở đây dũng cảm nhưng ít suy nghĩ sâu xa, cho nên răn [Yên vương] rằng: “Tộc Huân Chúc không có nết hiếu, còn lòng dạ như loài cầm thú, nhân đó trộm cắp, xâm phạm dân chúng vùng biên. Trẫm hạ chiếu sai tướng cầm quân đến hỏi tội chúng, kẻ cầm đầu vạn quân, kẻ cầm đầu nghìn quân, ba mươi hai quân trưởng đều đến, hạ cờ quy hàng, quần chúng tan chạy. Huân Chúc dời chuyển biên giới ra vùng xa, các châu phía bắc đã được yên ổn.” “Dốc hết lòng ngươi, chớ gây oán thù”, là vì không muốn khiến theo thói tục để gây nên oán hận. “Chớ hại đến đức”, là hy vọng Yên vương không làm trái đức. “Chớ bỏ phòng bị” là để không sút giảm võ bị, luôn phải phòng bị Hung Nô. “Không phải kẻ sĩ thấm nhuần giáo hóa, không được triệu về bên mình”, ý nói không phải kẻ sĩ học lễ nghĩa thì không được cho ở bên vậy.

Gặp khi Vũ đế tuổi đã cao, còn Thái tử bất hạnh qua đời, chưa lập người thay, thế là Đán sai người đến dâng thư, xin được vào làm Túc vệ ở Trường An*. Hiếu Vũ đế đọc thư đó, giậm chân xuống đất, nổi giận nói: “Đẻ con nên cho ra quê hương lễ nghĩa như nước Tề nước Lỗ, nay cho ra nước Yên nước Triệu, quả nhiên có bụng tranh giành, đủ thấy không biết khiêm nhường rồi.” Thế là sai sứ chém ngay sứ giả của Yên vương dưới của khuyết.

Gặp lúc Vũ đế băng hà, Chiêu đế mới lên ngôi, quả nhiên Đán kết oán rồi oán hận các đại thần, tự cho mình là con trưởng đáng được lập, liền cùng bọn Lưu Trạch, con của Tề vương âm mưu phản nghịch, rêu rao rằng: “Ta đâu có còn em trai! Nay người được lập là con trai Đại tướng quân.” Định phát binh. Việc bị phát giác, đáng phải giết. Chiêu đế vì ân tình nên khoan thứ, dìm vụ án xuống, không làm to ra. Công khanh sai đại thần đề nghị [trị tội Đán], [triều đình] sai quan Tông chính cùng Thái trung đại phu Công Hộ Mãn Ý và quan Ngự sử, cùng đi sứ sang Yên để khuyên dụ Yên vương. Đến Yên, mỗi người một ngày luân phiên khiển trách Yên vương. Tông chính, chủ quản danh sách thân thuộc trong tông thất họ Lưu, gặp Yên vương trước, giải bày sự thực, nói Chiêu đế đích thực là con của Vũ đế. Thị ngự sử lại vào gặp Yên vương, dùng chính pháp trách vấn Yên vương, hỏi: “Vương định phát binh, tội danh rành rành, đáng phải trị tội. Nhà Hán có chính pháp, vương hầu phạm phải tội lỗi nhỏ liền dùng pháp luật xử trí ngay, sao có thể khoan thú cho vương được!” Dùng các quy định của pháp luật khiến [Yên vương] kinh sợ, ngạo ý của Yên vương càng sút giảm, trong lòng thấy sợ. Công Hộ Mãn Ý tinh thông kinh thuật, gặp Yên vương cuối cùng, dẫn dụng đạo nghĩa cổ kim, đại lễ của quốc gia, lời lẽ văn vẻ trung chính, bảo Yên vương rằng: “Xưa, trong triều đình thiên tử phải có quan đại phu họ khác, để khiến quan hệ cốt nhục được chính đáng; bên ngoài cần có quan đại phu cùng họ, để khiến quan lại họ khác được chính đáng. Chu công phụ tá Thành vương, giết hai người em, cho nên yên trị. Lúc Vũ đế còn sống, thường khoan thứ cho vương. Nay Chiêu đế mới lên ngôi, tuổi còn nhỏ, năm tháng còn dài, chưa lâm triều giải quyết chính sự, ủy thác cho đại thần. Thời xưa, trị tội, xử chết bất kể thân thích, cho nên thiên hạ yên trị. Ngày nay, đại thần phụ chính, cứ theo pháp luật thi hành, không dám thiên tư, sợ không thể khoan thứ cho vương. Vương hãy cẩn trọng, đừng tự mình khiến thần chết nước diệt, bị thiên hạ cười chê.” Thế là Yên vương Đán sợ hãi nhận tội, dập đầu tạ lỗi. Đại thần muốn hoàng tộc cốt nhục hòa hợp, không muốn dùng pháp luật để khiến phải thương hại.

Về sau Đán lại cùng bọn Tả tướng quân Thượng Quan Kiệt mưu phản, rêu rao rằng: “Ta chỉ sau Thái tử, Thái tử không còn, ta đáng được lập, đại thần đều kìm hãm ta...” Đại tướng quân [Hoắc] Quang phụ chính, bàn nghị cùng công khanh đại thần rằng: “Yên vương Đán không sửa lỗi, không hối cải để trở về nẻo chính, vẫn làm ác không thay đổi.” Thế là bèn chiếu theo pháp luật thẩm xét, xử tội chết. Đán tự sát, nước phong bị phế, đúng như lời sách phong đã chỉ ra. Hữu ty đề nghị giết cả vợ con Đán. Hiếu Chiêu đế vì tình thân cốt nhục, không nỡ xử trí theo pháp luật, khoan thứ cho vợ con Đán, giáng làm dân thường. Sách xưa viết: “Lan căn và bạch chỉ, đem ngâm vào nước gạo, quân tử không gần, dân thường chẳng giắt”, là vì đã ngâm rồi*.

Tuyên đế mới lên ngôi, rộng ban ơn đức, trong năm Bản Thủy thứ nhất, phong cho cả hai con của Yên vương Đán: một con làm An Định hầu; lập Thái tử nước Yên trước đây là Kiến làm Quảng Dương vương, để phụng thờ tế tự Yên vương.

• Kinh Man: Chỉ vùng nước Sở ở phía nam. Sử ký sách ẩn giải thích rằng: “Kinh là danh hiệu cũ của nước Sở, gọi theo tên châu là 'Kinh'. Man tức là Mân, là danh hiệu của vùng người Di ở phía nam; Man, cũng gọi là đất Việt”. Người Trung nguyên xưa gọi chung vùng đất thuộc các nước Ngô, Việt, Sở về phía nam là Kinh Man.

• Nhà Hạ đóng đô ở An Ấp, Ngu Trọng đóng đô ở Ngu Thành của Đại Dương, phía nam An Ấp, cho nên gọi là Hạ Khư.

• Em của Chu Chương có tên chữ là Trọng, được phong ở đất Ngu nên gọi là Ngu Trọng. Đời trước, Trọng Ung cũng có tên chữ là Trọng, là thủy tổ của nước Ngu nên cũng được gọi là Ngu Trọng. Vì vậy, ông và cháu cùng một tên hiệu.

• Cũng có khi phiên là Cường.

• Cũng có khi phiên là Diêu, Do.

• Cũng phiên là Cầm Xứ.

• Hành nhân: chức quan lo việc tiếp đãi tân khách, sứ giả.

• Vua Tào Tuyên công năm Lỗ Thành công thứ mười ba hội quân cùng Tấn hầu để đánh nước Tần, chết ở trong quân. Tào quân tức Công tử Phụ Sô, đang ở trong nước, nghe tin Tuyên công chết liền giết Thái tử rồi tự lập làm vua, cho nên bị cho là bất nghĩa.
Tử Tang: là anh thứ của Phụ Sô.

• Sử ký sách ẩn chú rằng: Quân tử là từ Tả Khâu Minh khi làm sử đánh giá về Trọng Ni, chỉ Trọng Ni là quân tử.

• Có khi phiên là “Mân phong”.

• Sử ký tập giải chú: Tần Trọng bắt đầu lập quy chế về xe ngựa lễ nhạc, loại bỏ âm của Nhung Địch mà giữ các thanh của Hạ, cho nên gọi là Hạ thanh. Đến khi Tần Tướng công giúp Chu Bình vương đánh đuổi Nhung Địch để sang đông thì được nhà Chu cấp cho đất, cho nên gọi là [nhạc] cũ của nhà Chu.

• Đoạn này tác giả khéo léo ca ngợi tài năng của Quý Trát, chỉ qua việc nghe các loại nhạc khác nhau mà có thể biết được di phong ở mỗi khu vực, tâm ý của người dân, công việc trị lý và tương lai của các vùng đó.

• Tức Yến Anh, cũng phiên là Án Anh, Tể tướng nước Tề.

• Loan Cao: Tức Loan Thi và Cao Cương. Năm Lỗ Chiêu Công thứ tám, hai họ Loan Thi và Cao Cương gây họa, Trần Hoàn tử phải đứng ra hòa giải.

• Ý nói vô cùng hiểm nguy.

• Tức ấp Cư Sào và Chung Ly.

• Có thuyết cho rằng “Mẹ già con thơ" ở đây là ám chỉ việc Chuyên Chư gửi gắm mẹ già con thơ cho Công tử Quang khi Chư hành thích Ngô vương Liêu. Nhưng xét thấy không phù hợp với mạch văn và cả trong Sử ký sách ẩn cũng không đồng ý với thuyết này nên ở đây chúng tôi cho rằng ý nói Ngô vương Liêu hiện đang có mẹ già và con thơ, còn hai công tử thì đánh Sở bị Sở chặn hậu nên việc hành thích trở nên dễ dàng.

• Mục chính: là chức trưởng quan phụ trách việc chăn nuôi.

• Một thành tương đương 10 dặm.

• Một lữ gồm 500 người.

• Cỗ Bách lao: Cỗ dùng trăm con vật tế. Lao: chỉ các con vật dùng trong việc tế lễ, yến ẩm. Xưa, vật tế gồm bò (trâu), dê, lợn, mỗi loại một con, gọi là cỗ Thái lao. Theo định chế của nhà Chu, vương hợp chư hầu, dùng cỗ mười hai lao, thượng công chín lao, hầu và bá dùng bảy lao, tử và nam dùng năm lao. Vua nước Ngô là chư hầu lại đòi vua nước chư hầu khác cung ứng cỗ Bách lao là tiếm dụng, cho nên Quý Khang tử sai Tử Cống dùng điển lễ nhà Chu để thoái thác.

• “Bàn Canh chi cáo”: một thiên trong Kinh Thư (Thượng thư).

• Chúc lũ: danh kiếm, ban cho bề tôi để tự sát.

• Họ Cơ: họ của nhà Chu.

• Quyển 31 do Nguyễn Quang Duy dịch.

• Ý nói là người có đạo đức, trí tuệ vượt trội hơn người.

• Tứ nhạc: cùng Thập nhị mục, là các chức quan phụ bật thời Đường-Ngu.

• Tây bá nhà Chu: tức Chu Văn vương.

• Người có học hành nhưng chỉ ở nhà, không chịu ra làm quan.

• Nước Ngu và nước Nhuế là hai nước nhỏ, tranh nhau ruộng đất, không bên nào chịu bên nào, nghe nói Tây bá nước Chu là người đức độ, công bằng, bèn sang nước Chu nhờ phân giải giúp. Đến nước Chu, thấy người cày nhường nhau bờ ruộng, phong tục tốt đẹp, thuần hậu, dân chúng kính nhường bậc tôn trưởng, chưa gặp Tây bá mà lòng đã tự thấy hổ thẹn, bèn bảo nhau: “Cái mà ta tranh giành, người nước Chu cho là điều sỉ nhục, còn đi làm gì nữa, chỉ chuốc lấy nhục nhã mà thôi”. Bèn bảo nhau trở về, từ đó giảng hòa, không còn tranh giành nhau nữa.

• Nguyên văn là Sư Thượng phụ, tôn xưng của Khương Thái Công Lã Vọng. Vũ vương tôn Thái công là thầy, nên gọi là Sư Thượng phụ.

• Thương hủy: chức quan phụ trách về thuyền bè. Đây chỉ các viên quan phụ trách về thủy quân.

• Thái thệ: sau thành một thiên trong Kinh Thư.

• Chỉ các bậc: Công, hầu, bá, tử, nam, đến các quân trưởng trong chín châu. Như vậy, nước Tề được giao đặc quyền, thay mặt thiên tử trong việc chinh phạt chư hầu.

• Sử ký sách ẩn chú: “Tống Trung viết rằng: Ai công hoang dâm, thích đi du hý bên ngoài, nhà chép sử (nước Tề) làm bài Hoàn thi để phóng thích ông ta”.

• Tức đại thần cùng hợp sức giải quyết chính sự, chứ không phải cộng hòa theo thể thức chính trị dân chủ. Chu Lệ vương vô đạo, dân chúng nổi lên chống đối, vì thế Lệ vương bỏ chạy, lưu vong đến ấp Trệ. Chính quyền do Chu Công, Thiệu Công cùng nhau chủ trì, cho nên gọi là “Cộng hòa”.

• Sử ký tập giải, Sử ký sách ẩn, Tả truyện, Đỗ Dự đều cho rằng: Ung Lâm 雍林 (viết cách khác là Lẫm 廪) là đại phu nước Tề ở đất Cừ Khâu.

• Ôn xa: là loại xe có màn che xung quanh và người ở trong xe có thể nằm được.

• Sử ký tập giải chú: còn viết cách khác là Băng 崩.

• Đây là một chế độ quân sự do Quản Trọng chế định. Căn cứ vào ghi chép trong Quốc ngữ phần “Tề ngữ” thì chế độ này quy định: 5 nhà là 1 quỹ, 10 quỹ là 1 lý, 4 lý là 1 liên, 10 liên là 1 hương. Khi xảy ra chiến tranh mỗi nhà xuất ra một lính, mỗi hương hai nghìn lính, lính của năm hương sẽ thành một quân, tổng là cả vạn người. Cả nước thiết đặt ba quân, gốc rễ cũng là từ đây mà ra, cho nên gọi là "liên kết quân binh của năm nhà”.

• Là “Khinh trọng pháp”, cũng gọi là “Khinh trong luận", chính sách của Quản Trọng liên quan đến tiền tệ.

• Quốc quân nước Đàm có tước “tử", nên Sử ký chép là Đàm tử.

• Công chính: chức quan trông coi các nghề, được thiết đặt tại các nước Tề, Tống, Lỗ thời Xuân Thu.

• Cỏ bao mao: một loại cỏ dùng trong nghi thức tế lễ của thiên tử nhà Chu.

• Chu Chiêu vương tuần thú phương Nam, đến Hán Thủy đi thuyền qua sông, chẳng may thuyền vỡ, Chiêu vương chết đuối, vương thất nhà Chu kiêng tránh việc đó, nên không đi báo tang cho chư hầu, chư hầu không biết nguyên do, Quản Trọng ở đây có ý trách móc nước Sở có liên quan đến cái chết của Chiêu vương. Sở vương cho rằng Chu Chiêu vương chết ở Hán, không thuộc biên cảnh nước Sở, nên không nhận tội.

• Nguyên văn là "đại lộ”, ý chỉ xe của chư hầu khi vào chầu thiên tử. Có sách giải thích là xe có trang trí bằng vàng.

• Ở đây chỉ đường đi vô cùng hiểm trở, khó khăn, nên phải cẩn thận để tránh ngựa và xe bị trơn ngã đổ xe.

• Cũng phiên là “Bích Nhĩ”.

• Xếp đặt cho Chu Tương vương làm Thái tử.

• Tam đại: chỉ ba triều Hạ, Thương và Chu.

• Tế Phong là lễ tế trời, tế Thiện là lễ tế thần đất, sông núi, đây là các lễ dành cho thiên tử, Tề Hoàn Công có ý tiếm dụng lễ dùng cho thiên tử nên Quản Trọng ra sức can ngăn.

• Nguyên văn là chữ nội 内. Sử ký tập giải chú là nữ quan. Tuy nhiên cũng có thuyết cho rằng nội ở đây là nữ sắc, tức Tề Hoàn công là người đam mê nữ sắc.

• Trong Sử ký tập giải, Giả Quy cho rằng Ung Vu, người đất Ung, tên là Vu, tự là Dịch Nha. Tuy nhiên Sử ký sách ẩn lại đưa ra giả thuyết có lẽ Ung Vu được nhắc đến ở đây là Thường vụ được nhắc đến trong Quản Tử.

• Tức Trưởng Vệ cơ.

• Bởi Dịch Nha vốn đã được Hoàn công sủng ái từ trước, vậy nên khi Dịch Nha vì Vệ Cung cơ xin lập Vô Quỷ lên ngôi thì Hoàn công liền đồng ý.

• Nguyên văn là Nội sủng, chỉ sáu nữ quan được Hoàn công sủng ái đối đãi như phu nhân.

• Lỗ Hy công năm thứ mười chín, chư hầu hội minh ở nước Tề, để ghi nhớ đức độ của Tề Hoàn công. Tuy nhiên Tống Tương công muốn thi hành đạo của bá vương, không tham gia hội minh, cho nên nước Tề mới tiến đánh.

• Tham thừa: Người xưa khi dùng xe, người đánh xe ngồi ở giữa, bậc tôn quý ngồi bên trái, thị vệ hoặc hầu cận ngồi bên phải, gọi là Tham thừa.

• Một chiến xa (thặng) phiên chế gồm 75 quân, 800 chiến xa tương đương với 6 vạn quân.

• Đồng Thúc là tên tự của Tiêu quân, ông ngoại của Tề hầu. Đây chỉ mẹ của Tề hầu.

• Ruộng theo hướng đông thì sau này, khi cần đánh Tề, xa mã nước Tấn dễ tiến sang đánh.

• Theo tang lễ thời Cổ, việc nhảy lên và than khóc cho người chết là để tỏ lòng thương xót, đau buồn. Phàm lúc mới chết, lúc tiểu liệm, lúc đại liệm đều khóc và nhảy lên, gọi là tam dũng (ba lần nhảy).

• Kẻ dưới giết người trên như con giết cha, tôi giết vua thì gọi là thí.

• Tức Đông Quách Khương. Khương là chị gái của Đông Quách Yển.

• Liền phía trên ghi là Thôi Trữ tự sát. Đây có lẽ ý nói sau khi diệt cả nhà Thôi Trữ, Thôi Trữ đã chết.

• Hai mươi lăm nhà là một xã. Nghìn xã tức hai vạn năm nghìn nhà.

• Cảnh công tự sợ mình đức bạc sẽ không thể sống lâu để hưởng phúc từ nước Tề.

• Chỉ người của di Lai bị nước Tề tiêu diệt.

• Là đại phu nước Tề.

• Thường tức Điền Thường, là con của Điền Khất. Theo phong tục nước Tề, phụ nữ chủ việc tế lễ. Cá, đậu ý chỉ những món đạm bạc, không phải cao lương mỹ vị.

• Quý Phường hầu là chú của Quý Khang tử.

• Tử Ngã là tên tự của Giám Chỉ.

• Ở đây phân biệt họ và ngành họ. Ngành họ Điền (Điền thị) là một nhánh nhỏ trong họ Trần (Trần tính). Tức là phạm vi của họ (tính) rất rộng lớn, có thể bao gồm rất nhiều ngành họ (thị) khác nhau.

• Chỉ nơi nghe chính sự.

• Quyển 32: “Tề Thái công thế gia” do Nguyễn Quang Duy dịch.

• Mục thệ: lời thề của Chu Vũ vương trước khi giao chiến với Trụ vương tại Mục Dã, do Chu Công viết, sau thành một thiên trong Kinh Thư.

• Thiệu công: tức Thiệu Công Thích, họ Cơ, người cùng tông tộc với Vũ vương, do có công lao phò tá, sau được phong ở nước Yên.
Búa rìu: nguyên là “Việt”, dạng búa hình lưỡi rìu, là dạng vũ khí thời cổ, nhưng cũng dùng để tượng trưng cho uy quyền của tướng lĩnh. Đây ý nói Chu công và Thiệu Công cầm búa lệnh của võ tướng để phò trợ Vũ vương.

• Nguyên là “Hấn xã". Hấn: là giết vật tế rồi dùng máu bôi lên đồ tế khí, một nghi thức trong việc cúng tế thời thượng cổ. Xã: tức thần đất.

• Cơ tử: chú của vua Trụ, do nhiều lần can ngăn thẳng thắn nên bị vua Trụ giam vào ngục.

• Phò tá: kỳ thực là để giám sát Vũ Canh Lộc Phủ, đề phòng bất trắc.

• Thiếu Hạo: cũng gọi là Thiếu Hiệu, con trai của Hoàng Đế, sinh ở đất Cùng Tang (phía bắc Khúc Phụ, tỉnh Sơn Đông), đóng đô ở Khúc Phụ.

• Ngọc bích: ngọc được chế dạng hình tròn, giữa thường có lỗ tròn, rìa mỏng; ngọc khuê: được chế dạng dài, phía dưới phẳng, phía trên nhọn thành hình tam giác. Trong các lễ tế thời cổ, thường dùng ngọc bích và ngọc khuê làm tế khí, ngọc bích để thể hiện sự tôn kính với thần, ngọc khuê để làm vật hiến tế.

• Các tiên vương nhà Chu.

• Lời khấn khắc trên thẻ: nguyên là “Sách chúc”. Bấy giờ chưa có giấy nên lời khấn được khắc lên thẻ tre.

• Vũ vương (Cơ Phát) là con trai thứ của Văn vương (Cơ Xương), con trưởng của Văn vương là Bá Ấp Khảo đã chết, cho nên ở đây mới coi Vũ vương là cháu trưởng.

• Ý nói nếu trời bắt phải hy sinh một người con cháu, khiến người đó phải chết để lên trời phụng sự quỷ thần.

• Ý nói đã xem bói và theo lời trong quẻ bói.

• Kim đằng: hộp, dùng tơ vàng quấn kỹ xung quanh để niêm phong.

• Đại cáo: lời bố cáo thiên hạ trước khi dẫn quân đi chinh phạt, sau thành một thiên trong Kinh Thư.

• Quỹ hòa: nghĩa là tặng lúa.

• Gia hòa: nghĩa là mừng [vì được] lúa [thiên tử ban cho].

• Si hiêu: chim cú, loài chim bắt côn trùng và chuột. Phần Mân phong trong Kinh Thi có bài mang tên là Si hiêu, được cho là thơ để nói việc Chu công đi dẹp loạn. Do Thành vương chưa hiểu chí hướng của Chu Công nên ông làm thơ này dâng lên nhà vua.

• Tức nơi có miếu thờ Chu Văn vương.

• Đoạn này trong thiên "Thiệu cáo” của Kinh Thư có ghi chép khá chi tiết: “Quan Thái bảo đến đất Lạc trước Chu công để xem xét hình thế đất đai chuẩn bị xây dựng thành ấp; tháng Ba, vào ngày xuất hiện trăng lưỡi liềm là ngày Bính Ngọ, qua ngày Đinh Mùi, đến ngày Mậu Thân, ngay từ sáng sớm quan Thái bảo đã đến đất Lạc, bói khu đất xây thành. Bói được quẻ cát, liền dựng cọc tiêu đánh dấu. Tới ngày Canh Tuất, quan Thái bảo liền sai đám thợ người Ân, sắp xếp vật liệu xây dựng ở phía bờ bắc sông Lạc; qua mấy ngày nữa đến ngày Giáp Dần, vị trí xây dựng cùng vật liệu xây dựng đều đã được xác định rõ. Lại đến ngày hôm sau là ngày Ất Mão, Chu công đến đất Lạc từ sáng sớm, đi giám sát một lượt các công trình được xây dựng trong thành ấp.”

• Đa sĩ: kẻ sĩ đông đúc. Vô dật: chớ buông thả, phóng túng, là lời răn dạy của Chu công với Thành vương, sau thành một thiên trong Kinh Thư.

• Sách Thượng thư chép là năm mươi chín năm.

• Tổ Giáp: vị vua thứ hai mươi lăm của triều nhà Thương, con của Vũ Đinh, em của Tổ Canh. Tổ Giáp hiền năng, được cha sủng ái, muốn cho làm vua nhưng ông không muốn kế thừa ngôi báu, nhường cho anh, còn mình sống chung với những người dân thường. Sau, anh chết, ông lên làm vua trong ba mươi ba năm. Đây ý nói theo lý thì anh của Tổ Giáp làm vua vì là con trưởng, nhưng anh đã mất nên ông mới phải lên thay, dẫu thế, vẫn cho là không hợp danh nghĩa.

• Chu quan: quan chức nhà Chu, sau thành một thiên trong Kinh Thư. Cũng có ý cho là chỉ sách Chu lễ, hay cũng gọi là Chu quan kinh.

• Lập chính: sau cũng trở thành một thiên trong Kinh Thư.

• Bài Lập chính, Chu công có ý dạy Thành vương phải làm sáng đức của mình, thận trọng trong hình phạt, yêu thương chăm lo cho bách tính.

• Mộ của Văn vương ở đất Tất, cho nên táng Chu Công ở đây để cho công theo hầu Văn vương.

• Tế giao: điển lễ tế tự đối với đế vương thời cổ, tế lễ ngoài thành. Ở đây, Thành vương cho phép nước Lỗ được dùng nghi thức tế giao để tế Chu công, đó là ân điển đặc biệt dành cho Chu công, đồng thời cũng là niềm vinh dự đặc biệt cho nước Lỗ.

• Bí thệ: lời thề ở đất Bí, cũng gọi là Phí thệ, sau thành một thiên trong Kinh Thư.

• Ý nói ba mặt tây, nam và bắc, là các mặt không tiếp giáp với Từ Nhung.

• Ý nói kẻ nào trái lệnh sẽ bị giết.

• Tức giai đoạn được gọi là “Cộng hòa”.

• Tên thật là Trọng Sơn Phủ, một khanh sĩ triều Chu được phong ở đất Phàn nên còn được gọi là Phàn Mục Trọng (Mục Trọng là tên thụy của Trọng Sơn Phủ) hay Phan Trọng Sơn Phủ.

• Di Cung là miếu thờ Chu Di vương, ông nội của Chu Tuyên vương. Thời cổ, khi ban tước thì đều tổ chức ở tổ miếu.

• Ấp Bang là chỗ tế trời ở Thái Sơn được thiên tử giao cho Trịnh bá, lúc này chư hầu tự ý trao đổi cho nhau, như thế là vô lễ với thiên tử. Hứa Điền: Có tài liệu hiểu là ruộng đất ở ấp Hứa thuộc nước Lỗ.

• Sử ký tập giải chú Chung vu là tên một lễ tế.

• Đại phu nước Lỗ.

• Đất Hứa Điền trước đó đã được thiên tử nhà Chu chuyển giao cho nước Lỗ. Trước đó Trịnh lấy đất Bang để trao đổi với Lỗ, nhưng ấp Bang chưa tương xứng với Hứa Điền nên lại kèm theo ngọc bích.

• Trong Xuân Thu Cốc Lương truyện chép rằng: “Hoàn công trong nước thì giết vua mình, bên ngoài thì làm loạn nước người, nhận hối lộ rồi rút lui, đem của hối lộ để phụng thờ tổ tiên, đó là phi lễ vậy.” Vì thế người quân tử chê cười việc đó.

• Cháu của Lỗ Huệ công.

• Tề Hoàn công mượn danh nghĩa tế thần xã để duyệt binh, thị uy sức mạnh. Lỗ Trang công sang Tề xem lễ tế thần xã. Tào Mạt can gián Trang công không nên đi, nhưng Trang công không nghe.

• Con gái Đảng thị. Nhà Đảng thị có hai con gái, Mạnh là con gái lớn.

• Vi là cửa nhỏ ở trong cung, thường ở hai bên cung thất.

• Nước Chu: ở đây không phải nước của thiên tử nhà Chu, mà là một nước nhỏ, đến thời Chiến quốc đổi thành nước Trâu, nay thuộc vùng huyện Trâu, tỉnh Sơn Đông.

• Chỉ Chu xã và Bạc xã, ý nói ở vị trí của bậc đại thần, nắm giữ trọng trách triều đình.

• Xuân Thu Tả truyện, trong phần Hy Công nguyên niên có chép: “Hy công ban cho Quý Hữu ruộng Vấn Dương và ấp Phí”.

• Chủ tướng nước Lỗ là Thúc Tôn Đắc Thần vì muốn đời sau ghi nhớ chiến công này nên dùng tên của Kiều Như đặt tên cho con mình là Tuyên Bá.

• Duyên Tư là ông của Kiều Như.

• Tả truyện chép Kiều Như có bốn người em: Phần Như, Vinh Như, Giản Như và Duyên Như.

• Nguyên văn là “quý đệ”, tức người em út. Nhưng nếu theo Tả truyện thì Giản Như là người em thứ ba của Kiều Như.

• Tam Hoàn: ba nhà quyền thần ở nước Lỗ, hậu duệ của Lỗ Hoàn công là: Mạnh Tôn thị (cũng gọi là Trọng Tôn thị), Thúc Tôn thị và Quý Tôn thị.

• Tuyên Công, Thành công và Tương Công.

• Quân: phiên chế quân đội thời xưa. Thiên tử có sáu quân, nước chư hầu lớn có ba quân, Lỗ là nước phong của Bá Cầm, xưa có ba quân, sau chỉ còn hai quân. Quý Vũ tử muốn nắm quyền trong cung thất, cho nên tăng thêm một quân, thành ba quân, mỗi họ nắm một quân.

• Tức năm sinh Khổng tử, người khai sáng học thuyết Nho gia.

• Vì Lỗ là nước phong của Chu công, lại được tế giao cho Chu công nên thừa kế được âm nhạc của nhà Chu.

• Theo Sách ẩn, Lỗ Tương Công có người thiếp là phu nhân Kính Quy, người đàn bà nước Hồ, Kính Quy sinh Tử Dã. Tử Dã được phong làm Thái tử, sau khi Tương công chết đi, Tử Dã lên ngôi, nhưng được ba tháng sau thì chết.

• Ý nói vui chơi, đùa giỡn vô độ nên phải nhiều lần thay tang phục.

• Tấn Bình công lấy con gái của Tề Cảnh công, sử gọi là nàng Thiếu Khương (người Tấn gọi nàng là Thiếu Tề). Lấy nàng vào tháng Tư [Tả truyện chép là năm Chiêu công thứ hai] thì đến tháng Bảy nàng ta chết. Lỗ Chiêu công muốn đích thân sang điếu tang, hành động này khiến nước Tấn rất đỗi kinh ngạc. Vì thế khi Lỗ Chiêu công mới đến bên Hoàng Hà, người nước Tấn liền từ chối. Bởi theo lễ dù là chính thất của vua qua đời, thì quốc quân của nước khác cũng không được đích thân sang điếu tang, huống hồ đây là thiếp. Do đó với nước Lỗ việc này thật đáng hổ thẹn.

• Ý nói không phải chim ở Trung nguyên mà bay đến ở, là điềm báo đất nước sẽ bị nước khác xâm lược, vì thế nhà vua bị bức bách mà phải ra ngoài ở.

• Xã: một xã là 25 hộ. 1000 xã tương đương 25000 hộ.

• Dữu: đơn vị đong, 1 dữu bằng 16 đấu. 5 nghìn dữu tương đương 8 vạn đấu.

• Đại phu xưng là "chủ", Tề Cảnh công coi Chiêu Công chỉ như hàng đại phu, nên xưng là “chủ quân”.

• Sử Mặc: tức sử quan Sái Mặc nước Tấn.

• Tức Tương Trọng, ở Đông Môn, nên gọi là Đông Môn Toại.

• Quý Bình tử chết. Con trai của Quý Bình tử là Quý Hoàn tử có người bề tôi là Trọng Lương Hoài vốn có hiềm khích với Dương Hổ. Vì thế Dương Hổ mới bắt Trọng Lương Hoài. Quý Hoàn tử tức giận nhân đó định trị tội Dương Hổ. Chính vì oán hận cá nhân này nên Dương Hổ mới bắt Quý Hoàn tử.

• Sau khi nhận nữ nhạc của nước Tề, vua tôi cùng nhau thưởng thức âm nhạc, ba ngày liền vua không thiết triều nghe chính sự.

• Có thuyết chép là năm thứ mười hai.

• Nhiễm Hữu là học trò của Khổng tử.

• Tức là họ Hữu Sơn.

• Có thuyết ghi là Văn công năm thứ bảy.

• Bắc Yên: tức nước Yên, do bấy giờ ở phía nam có nước Yên của họ Cật, nên gọi là Nam Yên và Bắc Yên để phân biệt.

• Tam công: ba chức quan có vị trí lớn nhất trong triều, dưới triều Chu, đó là các quan: Thái sư, Thái phó, Thái bảo. Đương thời, Thiệu Công làm Thái bảo.

• Sau thành một thiên trong Kinh Thư. Quân Thích: tên của Thiệu công. Quân là cách gọi tôn xưng người khác.

• Y Trắc là con của Y Doãn.

• Vu Hiền là con của Vu Hàm.

• Sau thành một bài trong phần Thiệu Nam của Kinh Thi.

• Chỉ giai đoạn Chu Lệ vương chạy ra ấp Trệ, Chu Định công và Thiệu Mục công cùng nắm chính sự.

• Chỉ ba đại phu, quyền thần của nước Tấn thời Tấn Cảnh công là Khích Kỹ, Khích Xu và Khích Chí. Ba đại phu đều xa xỉ vô độ, kết oán với nhiều người, đến thời Tấn Lệ công, đều bị sủng thần của Lệ công là Trường Ngư Kiểu giết chết.

• Trong quyển 69 "Tô Tần liệt truyện” sách Sử ký thì chép Tướng quốc Tử Chi kết thông gia với Tô Đại (?).

• Em trai Tô Tần.

• Khải: con trai của Hạ Vũ. Sau chữ “Khải” này và chữ “Khải” ở đầu câu sau đều có thêm chữ “nhân”. “Khải nhân”, có nhiều cách giải thích, hoặc hiểu là bề tôi thân tín của Khải, hoặc hiểu là người của Khải, đều không thực hợp nghĩa. Chiến quốc sách và Hàn Phi tử đều không có chữ “nhân”.

• Nguyên văn là “Ngũ đô chi binh”. Sách ẩn chú Ngũ đô là chỉ nước Tề. Lâm Truy là một trong Ngũ đô.

• Cô: vua tự xưng mình là “cô”.

• Ý nói trước tiên trọng dụng Quách Ngỗi, những người hiền năng hơn thấy vậy sẽ cho rằng đến Quách Ngỗi tài năng kém hơn mình mà còn được trọng dụng như vậy, nếu mình đến nước Yên tất còn được trọng đãi hơn nữa, họ sẽ không quản ngàn dặm xa xôi mà đến nước Yên.

• Kim vương: Sách ẩn chú Kim vương giống như Kim thượng. Trong thiên “Xưng vị” sách Sử thông của Lưu Trị Cơ, có chép: "Nếu các chư hầu từ thời Chiến quốc trở về trước không có thụy hiệu, thì đều gọi là Kim thượng”. Yên vương Hỷ chết đi không có thuy hiệu nên mới gọi như vậy.

• Nhạc Can là con trai của Nhạc Nghị.

• Nước Triệu, phía đông giáp Yên, tây giáp biên giới nước Tần, nam gần Hàn, Ngụy, bắc nối liền với Hồ, Bách, cho nên thường bị nguy cơ chiến tranh đe dọa từ mọi phía.

• Có bản ghi ba đạo quân.

• Đất Đốc Cang ở phía đông nước Yên, đất đai màu mỡ, cho nên vẽ địa đồ chi tiết để dâng lên.

• Vương Bôn là con trai của Vương Tiễn.

• Man Lạc: chỉ các tộc thiểu số ở phía đông bắc Trung Quốc bấy giờ.

• Nguyên văn là "Ngũ thúc”: Quản thúc, Sái thúc, Thành thúc, Tào thúc, Hoắc thúc.

• Tương truyền hai bên xương sườn của Trùng Nhĩ liền thành một khối, người xưa quan niệm người có xương sườn như vậy là bậc thánh nhân. Theo Tả truyện, năm Hy Công thứ hai mươi ba, Trùng Nhĩ sang nước Tào, "Tào Cung công nghe nói xương sườn của ông liền một khối, muốn Trùng Nhĩ cởi trần để xem”, cho nên ở đây Tư Mã Thiên nói là vua nước Tào vô lễ.

• Vào thời Xuân Thu, do kiêng tránh tên của Tống Vũ công (tên thật là Tư Không) nên mới đổi tên chức Tư không thành Ty thành (cũng có thể đọc là Tư thành).

• Sách ẩn cho rằng: xét, đời Hạ vẫn phong cho Ngu Tư, Ngu Toại vậy.

• Ngày Giáp Tuất tức ngày 21 tháng Mười hai năm trước (Hoàn Công năm thứ 37), Kỷ Sửu chính là ngày 6 tháng Giêng. Theo suy đoán của Công Dương thị và Cốc Lương thì khi chú thích Kinh Xuân Thu thì có khả năng Trần Hoàn công mắc bệnh về tinh thần (bệnh đầu phong), ngày Giáp Tuất, Hoàn Công bỏ đi, 16 ngày sau (tức ngày Kỷ Sửu) tìm thấy thi thể, không biết chính xác ngày chết, cho nên ghi hai ngày là vì vậy. Còn Tả thị thì chép rằng nước Trần báo tang hai lần.

• Trong Xuân Thu gọi Đà là Ngũ Phủ, khác với trong Sử ký. Sử ký cho rằng Đà là Lệ công, em trai Thái tử Miễn tên Dược là Lợi công, còn trong Tả truyện lại cho Lệ công có tên là Dược, Đà lên ngôi chưa đầy năm, không có thuy hiệu, cho nên “Người Sái giết Trần Đà”. Lại vào năm Trang Công thứ hai mươi hai, phần Truyện chép "Trần Lệ công, vốn xuất thân từ nước Sái, cho nên người Sái giết Ngũ Phủ rồi lập Đà lên ngôi”. Vậy thì Đà và Ngũ Phủ đều bị người Sái giết, như vậy rõ ràng chỉ là một người. Sử ký lại chép Đà là Lệ Công, rồi lấy Dược làm Lợi công. Có thể do âm đọc của Lợi và Lệ giống nhau nên khi ghi chép, văn bản hóa mới thành hai chữ khác nhau, cho nên Thái sử công cho Đà là Lệ công, Ngũ Phủ là người khác, giống như Thái úy Lý Thường Kiệt trong một số tư liệu lịch sử Trung Quốc chép thành Lý Thượng Cát vậy.

• Quan chuyên trách về khí giới.

• Liệt nữ truyện chép: Hạ cơ là người con gái nước Trần, là mẹ của đại phu nước Trần là Hạ Trưng Thư, vợ của Ngự thúc, ba lần làm vương hậu, bảy lần làm phu nhân, công hầu tranh đoạt, không ai không si mê vẻ đẹp của Hạ Cơ.

• Tả truyện chép rằng Nguyên phi của Trần Ai công là Trịnh cơ sinh Điệu Thái tử Yển Sư. Ở đây Thái sử công lại chép có Trưởng cơ và Thiếu Cơ, chia Yển Sư thành hai người là Yển và Sư.

• Tổ nước Trần là Ngu Thuấn, Thuấn là dòng dõi Chuyên Húc, cho nên nói nước Trần là dòng dõi của Chuyên Húc.

• Năm người gồm Thuấn, Vũ, Tắc, Tiết và Ế.

• Tam đại: chỉ ba triều Hạ, Ân (Thương) và Chu.

• Các thiên này sau đều được đưa vào trong Kinh Thư.

• Tức Hoa Phụ Đốc, quan Thái tể của nước Tống thời Xuân thu.

• Thuộc phần Tiểu nhã của Kinh Thi. Đại ý rằng: Người kia là người như thế nào, ở bên cạnh sông Hoàng Hà. Đã không có quyền thế lại chẳng có dũng khí, chỉ biết làm loạn mà thôi. Hiến công cho người có ý làm loạn là ám chỉ Tôn Văn tử.

• Trọng Ni: tên tự của Khổng tử.

• Nguyên là “Thừa hiên”, là xe dành cho đại phu, ý muốn nói sẽ phong cho làm đại phu.

• Tức mẹ của Lý.

• Để chuẩn bị lấy máu ăn thề.

• Trọng Do: tức Tử Lộ, học trò của Khổng tử, đương thời làm ấp tể.

• Thiệu Hộ: đại phu nước Vệ.

• Tức loại xe có chỗ ngồi êm, thường dùng cho quý phu nhân và quan lại cấp cao trong triều đình.

• Sài: tức Tử Cao, cũng là học trò Khổng tử.

• Nhung Châu là ấp của người Nhung nên Trang Công gọi một cách khinh miệt là “giặc Nhung” (Nhung lỗ).

• Có sách ghi là “Phí”.

• Ly cơ: Có khi phiên là “Lệ cơ".

• Tổ Y: bề tôi vua Trụ, thấy Trụ tàn ác, u tối, trong khi đó Tây bá nước Chu là Cơ Xương là người đức độ nên sau đó phản nhà Ân để theo Cơ Xương. Cơ Xương tức Chu Văn vương.

• Chu Văn vương diệt nước Kỳ, chứng tỏ thế lực của nhà Chu đã mở rộng đến tận phía đông của Sơn Tây, trong khi đó ấp của vua Trụ là Triều Ca lại cách đó không xa, thế lực của nhà Chu đã đến tận Trung nguyên rồi, cho nên Vi tử nhận thấy thời cuộc sắp chuyển biến lớn, đe dọa trực tiếp đến sự sống còn của nhà Ân. Hiền thần Tổ Y cũng đem việc đó nói với vua Trụ.

• Tiểu dân: chỉ dân chúng nói chung.

• Tháo: nghĩa là dù gặp phải họa nạn, tai ách khốn cùng, dù trong lòng oán hận, nhưng vẫn thủ tiết giữ lễ nghĩa, không sợ hãi, một lòng vui với đạo không đổi tiết tháo của bản thân.

• Ý nói vua có lỗi thì bề tôi phải dùng cái chết để tranh đấu đến cùng khiến vua phải sửa lỗi, nếu không dùng cái chết để giúp vua sửa lỗi thì vua không nhận ra lỗi mà giáng tai họa xuống trăm họ.

• Sử ký tập giải chú: khi ấy Vương tử Tỷ Can đã chết, mà ở đây vẫn ghi là Thiếu sư, hình như bị nhầm.

• Cổn: cha của vua Vũ nhà Hạ.

• Quan sát hệ thống thiên tượng để điều chỉnh lịch pháp cho phù hợp, giúp dân làm nông, mùa nào nên trồng cây gì?

• Quan niệm xưa cho là trời cao quan sát hành vi, đức độ của bậc quân chủ để từ đó giáng xuống những tiết khí khác nhau. Đức độ của bậc quân chủ tốt lành trời cao sẽ có chứng nghiệm tốt lành, và ngược lại.

• Ý nói có sao chủ về gió, có sao chủ về mưa. Người xưa quan niệm sao Cơ chủ về gió, sao Tất chủ về mưa.

• Người xưa quan niệm, trăng qua vị trí của sao Cơ thì nhiều gió, trăng rời vị trí sao Tất thì lắm mưa.

• Trẻ chưa đến tuổi thay răng sữa mà chết thì gọi là hung, chưa đến tuổi đội mũ mà bị chết gọi là đoản, chưa thành gia lập thất mà chết thì gọi là chiết.

• Sau thành một thiên trong Kinh Thư.

• Chim nghịch thuộc loài chim nước, có thể bay liệng trong gió bão. Đây nói gió thổi rất mạnh, chim nghịch cũng không sao bay ngược được hướng gió.

• Sau trở thành một phần trong Kinh Thi.

• Ngọc khuê ngoài dùng làm tế khí, lễ vật... còn là tín vật cho việc phân phong.

• Hàn Vạn: là con của Khúc Ốc Hoàn thúc, là em của Trang bá.

• Thiên y: áo may bằng hai màu vải khác nhau.

• Kim quyết: một loại vòng bằng vàng hoặc làm bằng đồng xanh.

• Khuất Sản: là nơi có nhiều ngựa tốt.

• Tả truyện chép sáu ngày sau.

• Nguyên là "Tế địa”, có sách hiểu là rót rượu tế xuống đất.

• Tiểu thần: chức quan, là các hoạn quan lo những công việc phục dịch trong cung.

• Tân Thành: tức Khúc Ốc.

• Minh phủ: là quan Tư minh, nắm những việc và lễ nghi liên quan đến từ lệnh minh ước.

• Ám chỉ tuổi tác của Tuấn Tức đã cao.

• Ý nói tai họa phát sinh từ lời gièm pha.

• Giết Hề Tề, Điệu tử và đại phu Tuân Tức.

• Nước Tấn diệt được nước nào thì cho nước đó làm hạ ấp. Có thuyết cho rằng Khúc Ốc có tông miếu, cho nên gọi là quốc; và ở dưới Giáng đô cho nên gọi là hạ quốc.

• Hồ Đột vốn người đánh xe cho Thân Sinh.

• Tả truyện chép: bảy ngày sau.

• Thất dư đại phu: là chỉ bảy vị đại phu đảm nhận trọng trách phó xa (theo xe) cho các vua chư hầu. Đại phu: là chức quan dưới bậc khanh, trên bậc sĩ.

• Tả truyện chép: nhà Chu sai Thiệu Vũ công và Nội sử Quá sang ban mệnh cho Tấn Huệ công. Có sách hiểu là nhà Chu sai Thiệu Công sang bái phỏng Tấn Huệ Công.

• Chỉ việc trước đó đã hứa cắt đất Hà Tây cho nước Tần.

• Hộ vệ bên phải: tức người làm Tham thừa.

• Nhung Địch: ý nói bọn người man di mọi rợ. Đây ngụ ý chỉ nước Tần, vì Tần ở phía tây.

• Biết tội ở đây là chỉ nước Tấn nhân cơ hội nước Tần bị nạn đói mà thảo phạt, nay nước Tấn lại bị thất bại.

• Tiểu nhân: chỉ dân chúng; quân tử: chỉ các quan chức. Đây ý nói nguyện vọng của dân chúng và các quan chức khác nhau nên nước Tấn trên dưới không hòa hợp.

• Theo lễ chế nhà Chu, hàng nước hầu, hoặc bá gặp nhau thì dùng cỗ Thất lao. Một con bò (hoặc trâu), một con dê, một con lợn là một “lao”.

• Ngữ: nghĩa là người bồi ngựa.

• Đoạn trên ghi tên viên hoạn quan này là Bột Đề.

• Là một chủng tộc khác của Xích Địch, họ Ngỗi.

• Nguyên văn là chữ "與 dư", Sách ẩn chú rằng các bản khác đều chép là "興 hưng” nên ở đây chúng tôi theo Sách ẩn.

• Cữu Phạm là cậu Trùng Nhĩ.

• Quốc lễ là lễ dùng khi tiếp đón vua một nước.

• Nguyên văn "不穀 bất cốc”, là từ khiêm xưng của vương hầu thời cổ, ngụ ý không giỏi giang, không tài cán.

• Một xá bằng ba mươi dặm. Ba xá (tam xá) cũng ngụ ý là nhường bước.

• Vợ cũ của Tử Ngữ là một trong số năm người con gái trong tổng tộc của Mục công.

• Một bài trong phần Tiểu nhã của Kinh Thi. Bài này mở đầu bằng câu: “Bồng bồng thử miêu, Âm vũ cao chi”, nghĩa là: Mạ nếp lên cao, mưa âm thầm làm cho tươi tốt. Triệu Thôi hát bài này, ngụ ý nói quan dân nước Tấn trông mong Trùng Nhĩ trở về.

• Dạo cưa: nguyên là “đao cứ", dụng cụ hành hình phạm nhân. Đây ý nói mình từng bị cung hình (thiến), làm hoạn quan.

• Rồng: chỉ Trùng Nhĩ; năm con rắn: chỉ năm hiền sĩ tùy tùng cùng Trùng Nhĩ lưu vong ở nước ngoài.

• Ba lần: theo cách nói thời cổ, đôi khi chỉ có nghĩa là nhiều lần, không nhất thiết chính xác là ba lần.

• Tức Hà Thượng, thuộc đất Tấn.

• Dương Phàn là đất nhà Chu. Dương là tên ấp, nơi Phàn Trọng Sơn ở, cho nên gọi là Dương Phàn.

• Báo ơn việc nước Tống trước đây tặng ngựa.

• Trước đây Tấn Hiến công lập ra nhị quân (hai quân), nay Văn Công lập ra tam quân (ba quân), bắt đầu theo lễ của nước lớn, tam quân là bằng nửa quân của nhà Chu (nhà Chu có lục quân - sáu quân).

• Liễm Vu là đất thuộc nước Vệ.

• Trong Tả truyện chép rằng Tử Ngọc sai Bá Phần về xin Sở Thành vương cho đánh Tấn hầu.

• Đắc Thần: tức Tử Ngọc.

• Một loại rượu chưng cất bằng nếp đen (hắc thử) với uất kim hương, dùng trong việc cúng tế hoặc ban thưởng cho chư hầu.

• Quân hổ bôn: quân của thiên tử.

• Sau thành một thiên trong Kinh Thư, gọi là thiên văn hầu chi mệnh. Trong Kinh Thư, Chu U vương bị Khuyển Nhung giết hại, Tấn Văn công và Trịnh Vũ công giúp nhà Chu bình định họa loạn, nhờ đó Chu Bình vương được lên ngôi ở Lạc Dương. Chu Bình vương cảm nhớ công lao của Tấn Văn hầu cho nên làm bài văn hầu chi mệnh này. Sử ký dẫn bài này và cho đó là lời Chu Tương vương mệnh cho Tấn Văn Công, thời gian cách nhau đến hơn trăm năm, là lầm vậy.

• Nước Tấn có ba “quân”, chia là Thượng, Trung và Hạ quân. Đến lúc này lập ra ba đội quân khác, gọi là “Tam hàng”, là bộ binh. Thời Xuân thu, các nước đều dùng chiến xa để tác chiến, Tấn Văn công lập ba đội bộ binh này để chống người Địch, phân làm Hữu hàng, Trung hàng, Tả hàng. Về sau, nước Tấn lại lập ra sáu quân, tiếm dụng cách phiên chế quân đội của Chu vương.

• Nước Trịnh ở phía đông.

• Nước Tần định bí mật đánh úp nước Trịnh, thương nhân nước Trịnh là Huyền Cao thết đãi quân Tần, quân Tần nghĩ việc tiến quân đã bị lộ, nước Trịnh đã phòng bị trước nên rút quân về.

• Côi cút: nguyên là con mất cha gọi là “cô”, hay “cô tử". Đây ý nói Tần thấy Văn công mới chết, Tương công mới lên ngôi, đang phải để tang nên tiến quân sang đánh.

• Đoạn này trong Tả truyện chép rằng: Tuyên tử can gián, nhà vua sợ Tuyên tử, bèn sai Sừ Mê giết Tuyên tử. Ngay từ sáng sớm Sừ Mê đã đến nhà Tuyên tử, cửa phòng ngủ đã mở, Tuyên tử đã mặc triều phục, thời gian còn sớm chưa tới lúc thiết triều, Tuyên tử ngồi giả ngủ dáng vẻ cung kính. Thấy vậy, Mê lui ra rồi than rằng: “Lúc ngồi ngủ còn không quên cung kính, là bậc chủ của dân vậy. Giết chủ của dân thì bất trung, trái mệnh vua thì bất tín, chẳng thà chết đi”. Bèn lao vào cây hòe mà chết.

• Tuyên tử: tức Triệu Thuẫn.

• Công tộc đại phu: chức quan, chưởng quản con em hoàng tộc và con em các khanh đại phu.

• Ý nói quân Tấn thua, tranh nhau sang sông, người dưới nước bám vào thuyền, bị người trên thuyền chặt tay, ngón tay rơi vào trong thuyền.

• Chỗ khác chép là “Tiêu Đồng thúc tử", nghĩa là “Con gái của Tiêu Đồng thúc”, mẹ của vua Tề, vì đã cười nhạo sứ giả nước Tấn là Khích Khắc, ở đây do Tấn không muốn nói là mẹ của vua nên nói tránh đi.

• Quân: phiên chế quân đội thời Chu, thiên tử có sáu quân, mỗi quân có một vạn hai nghìn năm trăm lính. Đây ý nói vua Tấn tiếm dụng danh hiệu, xem mình cũng như Chu vương.

• Không an táng theo lễ dành cho nhà vua, chư hầu an táng vua thì dùng bảy cỗ xe.

• Về sau quyền lực nước Tấn rơi vào tay ba nhà này, họ chia nước Tấn thành ba nước, đó là Hàn, Triệu và Ngụy.

• Ý nói những gia tộc quyền thế.

• Lục khanh: đây chỉ các họ Hàn, Triệu, Ngụy, Phạm, Trung Hàng và Trí.

• Bốn quan khanh gồm có họ Triệu, họ Ngụy, họ Hàn (gọi là Tam Tấn) cùng với họ Trí, gọi là Tứ khanh.

• Hỏa chính: thần lửa trong truyền thuyết dân gian, cũng được hiểu như chức quan phụ trách về lửa.

• Cũng được phiên là Khốc.

• Cũng được phiên là Dục Hùng.

• Có thuyết cho rằng do Hùng Vô Khang, con trưởng của Hùng Cừ là người kế tục, mất sớm, nên Hùng Cừ định truyền cho người con thứ hai là Hùng Chí, do Hùng Chí mắc ác tật, nên không được làm người kế tục, bị chuyển ra ở đất Quỳ, làm phụ dung cho nước Sở, sau vương mệnh cho là Quỳ tử. Ở đây lại cho rằng Hùng Chí bị Hùng Diên là em trai giết đi, đoạt ngôi.

• Giáp rách: cách nói khiêm xưng về quân đội của mình, ý nói mình có quân đội.

• Trung quốc: cũng như cách nói “Trung nguyên”, chỉ các nước ở trung tâm. Sở ở phía nam, cho là mình ở chốn man di, nên gọi các nước ở trung tâm là “chính sự của Trung quốc”.

• Cao Dao: hiền thần thời Nghiêu Thuấn.

• Em của vua nước Trịnh.

• Nguyên nhân rút quân còn vì quân lương của Sở cũng chỉ đủ dùng trong đội ba ngày, không thể không rút.

• Hữu doãn: chức quan khanh ở nước Sở, thấp hơn chức Lệnh doãn.

• Nguyên là “Quyên nhân”, cũng như chức Trung quyên, là quan thị tòng nhà vua.

• Chức quan giúp việc cho người bói toán. Đương thời, sự bói toán bằng mai rùa và xương thú có vị trí đặc biệt quan trọng, mỗi khi tiến hành các sự kiện trọng đại, người ta đều bói trước để xem sự mách bảo của quỷ thần.

• Ý nói muốn hỏi ý quỷ thần để quyết định việc lập Thái tử.

• Trân: Có chỗ ghi là Chẩn.

• Sách ẩn chú: Chỉ có hai công tử là công tử Yểm Dư chạy sang đất Từ và Công tử Chúc Dung chạy sang ấp Chung Ly.

• Chỉ việc nước Ngô vì báo thù cho Ngũ Tử Tư nên đào mộ Bình vương, rồi Ngũ Tử Tư lấy roi đánh vào thây.

• Có khi phiên là Bao.

• Nguyên là “long”, một loại chim nhỏ. Có sách cho là một loài “dã điểu".

• Sáu đôi: mười hai con, chỉ mười hai nước, sẽ nói ở đoạn dưới.

• Chỉ các nước ở vùng phía bắc Sông Tử.

• Ý nói Hoàng đế nhà Chu.

• Chu đất nhỏ, song danh nghĩa là nước của thiên tử, được các nước chư hầu tôn phò, nên nói một nước Chu bằng hai mươi nước Tấn.

• Ý nhắc chuyện khi Sở vương bắt giam cha của Ngũ Tử Tư, sai gọi hai anh em Ngũ Tử Tư đến, chỉ có người anh đến chịu chết, còn Ngũ Tử Tư bỏ trốn.

• Nguyên là "tập lưu", có sách giải thích là đội quân này gồm những tội đồ bị đi đày, được huấn luyện sung làm lính.

• Ý Phù Sai nói trước đây quân Ngô vây khốn Câu Tiễn ở Cối Kê, rốt cuộc không giết Câu Tiễn, thì bây giờ, với hoàn cảnh tương tự, Phù Sai cũng mong Câu Tiễn cho mình giảng hòa, như nước Ngô đã làm với nước Việt trước đây.

• Lấy ý trong Trung dung (một thiên thuộc Lễ ký, sau tách thành sách riêng, rồi thành kinh điển của Nho gia): “Chấp kha, phạt kha, kỳ tắc bất viễn”, nghĩa là: Cầm cán rìu để đẽo chiếc cán rìu khác, khuôn mẫu không ở đâu xa (chính là cái cán rìu mình đang cầm). Đây ý nói nước Ngô tha Việt vương Câu Tiễn khi vây hãm Cối Kê, để rồi nước Việt phục quốc, vây khốn Phù Sai, nếu cho Phù Sai giảng hòa sẽ tạo ra mối họa tương tự sau này.

• Phạm Lãi dọa sứ giả, bảo phải về, nếu không có thể sẽ bị giết.

• Nước Tấn bấy giờ chia làm ba nước: Hàn, Triệu và Ngụy. Ở đây chỉ hàm ý nhắc đến Hàn và Ngụy.

• Hai Tấn: chỉ Hàn và Ngụy.

• Nguyên viết là "Tam tiền chi phủ”, nghĩa là kho chứa ba loại tiền, không rõ là những loại tiền gì, có sách cho là ba loại tiền theo ba màu đỏ, trắng và vàng.

• Bao hậu: tức Bao Tự.

• Hứa Điền: cũng có khi hiểu là ruộng ở ấp Hứa nước Lỗ.

• Trong phần “Lỗ Chu Công thế gia” có viết: “Ngày Bính Tý tháng Tư mùa hạ, Tề Tương công đãi tiệc Hoàn công, Hoàn công say, [Tề Tương công] sai công tử Bành Sinh dìu Lỗ Hoàn công, nhân đó lệnh Bành Sinh bẻ gãy xương sườn, Hoàn công chết trong xe”.

• Tả truyện ghi tên là Hà.

• Lâu xa: xe có lầu, thường dùng để quan sát trận địa địch.

• Đại Mậu: một vị Hoàng đế thời nhà Thương.

• Sách ẩn chú: “Cứ theo thuyết này, Mạnh Tăng có hiệu là Trạch Cao Lang. Trong khi Từ Quảng viết có thuyết Cao Lang là địa danh nằm ở Tây Hà. Theo Địa lý chí, Cao Lang là một huyện của quận Tây Hà. Có lẽ Mạnh Tăng được Chủ Thành vương sủng ái, Thành vương sống ở Cao Lang, cho nên đặt hiệu Mạnh Tăng là Trạch Cao Lang”.

• Đều là các loại thiên lý mã.

• Tức tuổi hai mươi.

• Để tang xưa có năm mức, gọi là “Ngũ phục”, tuần tự gồm: trảm thôi, tư thôi, đại công, tiểu công, ti ma. Như vậy, tư thôi là lễ trọng, chỉ sau trảm thôi.

• Bi: loài thú, tương tự gấu nhưng lớn hơn, lông vàng nhạt, chân cao, có thể đứng thẳng như người.

• Ý nói họ Phạm và họ Trung Hàng.

• Trước đây Triệu Ưởng bao vây nước Vệ, người Vệ sợ, cho nên cống năm trăm nhà, Ưởng an trí họ ở Hàm Đan, lúc này lại muốn chuyển sang an trí ở Tấn Dương.

• Chỉ Phạm Cát Xạ và Tuân Dần.

• Xuân thu: tức cuốn sử nước Lỗ, sau thành Kinh Xuân thu của Nho gia.

• Năm Ai công thứ hai mươi, Giản tử chết, Tương tử lên thay, lấy lý do nước Việt bao vây nước Ngô, giảm mức cỗ tế cha xuống, rồi sai Sở Long hỏi thăm Ngô vương (Tả truyện).

• Bách Ấp: Có sách hiểu là trăm ấp, ý nói các vị thần yêu cầu sau này cắt trăm ấp để lo việc tế tự thần.

• Một bản bằng tám thước.

• Thứ trưởng: chức quan, phụ trách quân đội, quyền lực gần như quan khanh.

• Thương quân: tức Thương Ưởng.

• Bác văn sư: giống như chức Bác sĩ ở những nước khác, có vai trò giống như cố vấn.

• Ty quá: là chức coi xét, giám sát những lầm lỗi của quan lại.

• Tam lão: chỉ những người già từ tám mươi tuổi trở lên, được phân làm ba hạng: thượng thọ, trung thọ và hạ thọ.

• Vua nước Yên nhường cho Tướng quốc Tử Chi làm vua, còn mình làm bề tôi.

• Một trong những chiếc đỉnh do vua Vũ nhà Hạ đúc nên.

• Tam Hồ: chỉ Lâm Hồ, Lâu Phiền và Đông Hồ.

• Quê hương của Khổng tử và Mạnh tử.

• Ý nói nhận mệnh lệnh thì phải hoàn thành mệnh lệnh, giả sử người truyền mệnh lệnh cho mình đã chết rồi sống lại, mình đối diện với người đó cũng không thấy hổ thẹn.

• Ý nói đề phòng có người giả truyền lệnh của Chủ Phụ triều kiến nhà vua để mưu hại.

• Đương thời vệ sĩ trong vương cung mặc áo màu đen.

• Yên hậu: Con gái của Thái hậu, gả làm Hoàng hậu của Yên vương.

• Con trai danh tướng Nhạc Nghị.

• Văn Tín hầu: tức Lã Bất Vi.

• Bình Đô: Chiến quốc sách ghi là Bình Đô hầu. Địa lý chí chép là huyện Bình Đô.

• Tất công là một trong các con của Văn vương nhà Chu, họ Cơ.

• Bốc Yển: tức đại phu Quách Yển nước Tấn, phụ trách việc coi bói.

• Triệu Giản tử: tức Triệu Ưởng.

• Trung Hàng Văn tử: tức Tuân Dần.

• Phạm Hiến tử: tức Phạm Cát Xạ.

• Ý nói học Lục kinh (Thi, Thư, Lễ, Nhạc, Dịch, Xuân Thu) và Lục nghệ (Lễ, nhạc, xạ, ngự, thư, số) từ Tử Hạ, cao đồ của Khổng tử.

• Đoàn Can Mộc: tên thật là Lý Khắc, từng cầu học ở Tử Hạ.

• Ngụy Thành tử và Địch Hoàng.

• Mạnh Kha: tức Mạnh tử, hậu nhân tôn làm Á thánh của đạo Nho.

• Đoạn vấn đáp này sau được ghi lại trong sách Mạnh tử song câu chữ có xuất nhập đôi chút.

• Gồm: Hàn, Ngụy, Sở, Triệu và Yên.

• Tê thủ: là chức quan, ở đây chỉ Công Tôn Diễn.

• Tiết công: chỉ Điền Văn.

• Bác hý: một trò chơi thời cổ, đã thất truyền.

• A hành: chỉ các bậc đại quan chấp chính thời cổ. Thời nhà Thương, do đại thần Y Doãn nắm giữ, người thời Thương dùng chức A hành để chỉ Y Doãn. Ở đây ý nói dầu có những bề tội giỏi giang như ở Y Doãn phụ tá cũng không vãn hồi được cục diện diệt vong của nước Ngụy.

• Cũng phiên là Nhiếp Chính.

• Đại phu nước Sở.

• Ý nói Kinh Xuân Thu của Khổng tử coi trọng sự chính danh, cho nên Trần Đà làm vua nước Trần, tức Trần Lệ công, nhưng do ra khỏi nước, sang nước Sái dâm loạn nên Khổng tử cho ông không đáng là vua, do vậy chép thẳng tên là “Trần Đà” mà không chép là "Trần Lệ công”.

• Yến Ngữ: Con của Yến Anh.

• Rau khỉ: một loại rau đắng.

• Ý nói không thể cho hai người đồng thời làm Tướng quốc.

• Xá nhân: chỉ chung môn khách hoặc hầu cận của vua chư hầu hoặc các bậc quan chức cao cấp.

• Tắc Hạ: tức học cung Tắc Hạ, một trung tâm học thuật được dựng lập tại Tắc Hạ, gần đô thành Lâm Truy nước Tề (nay thuộc tỉnh Sơn Đông), bắt đầu xây dựng từ thời Tề Hoàn công. Đến thời Tề Tuyên công, mở rộng quy mô, với các danh sĩ trong thiên hạ thuộc nhiều học phái tư tưởng khác nhau như Nho gia, Đạo gia, Pháp gia, Danh gia, Binh gia, Nông gia, Âm dương gia... đến giảng thuật, biện luận.

• Kiệt Tống: nghĩa là nước Tống của vua Kiệt. Vua Kiệt là một ông vua tàn bạo cuối thời Ân-Thương. Cuối thời Chiến quốc, Tống Khang vương Đại Yển cầm quyền, nước Tống hùng mạnh, diệt nước Đằng, nước Tiết, phía đông đánh chiếm đất của nước Tề, phía nam đánh chiếm đất nước Sở, phía tây đánh bại nước Ngụy. Sau đó, Đái Yển dựa vào sức mạnh quân sự, trở nên kiêu căng, bạo ngược, bị chư hầu ví như vua Kiệt, nên gọi nước Tống là Kiệt Tống.

• Mưu thần của nước Tề.

• Ý nói sự tình nguy cấp, phải tiếp cứu ngay.

• Có sách phiên là Thúc Lương Ngột.

• Nguyên văn viết: “Hột cùng người con gái họ Nhan dã hợp rồi sinh ra Khổng tử.” Dã hợp: chỉ việc trai gái tự do luyến ái, hoặc giả chỉ việc hôn nhân không theo lễ nghi. Theo một số tài liệu, Thúc Lương Hột khi tuổi đã cao mới lấy bà họ Nhan rồi sinh ra Khổng tử.

• Khâu: nghĩa là cái gò.

• Ý nói do chưa biết mộ cha ở đâu nên Khổng tử tạm quàn mẹ ở đó, chờ khi biết mộ cha ở đâu thì đưa đến đó hợp táng.

• Ý nói còn để tang.

• Dương Hổ: người trong tông thất nước Lỗ, thuộc nhà Mạnh Tôn thị, một trong ba nhà quyền thần nước Lỗ đương thời.

• Ngũ Cổ tức Ngũ Cổ đại phu Bách Lý Hề. Bách Lý Hề từng bị người nước Sở giam cầm, Tần Mục công biết ông là người tài năng nên tìm cách đưa về nước Tần, sợ người nước Sở phát hiện ra Bách Lý Hề là người khác thường nên Tần Mục Công chỉ dùng năm tấm da dê đen (Ngũ cổ) để chuộc.

• Nhạc Thiều: tương truyền là nhạc của đế Thuấn.

• Tương truyền loài thú một chân, trông như con người.

• Tương truyền là một loài tinh ở trên núi, thích học tiếng người và mê hoặc con người.

• Ý nói bị chém ngang lưng.

• Trĩ: chỉ tường thành, cao một trượng, rộng ba trượng. Trăm trĩ: tức thành cao một trượng, rộng ba trăm trượng.

• Chó nhà tang: nguyên là “Tang gia chi cẩu", có sách hiểu là "Táng gia chi cẩu” (con chó mất nhà).

• Cửu di: chín tộc người Di; Bách man: trăm tộc người Man. Ý nói mở đường đến các tộc người thiểu số ở vùng xa xôi khác nhau.

• Đại cơ: con gái lớn của Vũ vương nhà Chu.

• Bá Di và Thúc Tề là con vua nước Cô Trúc, đều là các bậc cao khiết, nhường ngôi cho nhau, cuối cùng đều đi ở ẩn trên núi Thú Dương, sau vì khuyên Vũ vương về việc đánh vua Trụ không được, không chịu ăn thóc gạo của nhà Chu, rốt cuộc chết đói trên núi.

• Tỷ Can: hiền thần thời Thương, chú của Trụ vương, vì can ngăn Trụ vương nên bị Trụ vương giết.

• Người có đất nước: chỉ các bậc quân vương.

• Mỗi lý gồm 25 nhà.

• Tử và nam là các tước phong thấp nhất trong hệ thống các tước phong đương thời công, hầu, bá, tử, nam.

• Nước Ngô đòi Lỗ phải cung ứng cỗ Bách lao. Lao: chỉ các con vật dùng trong tế lễ và yến ẩm, như bò, dê, nhưng đòi hỏi quá mức, không theo thể thức lễ chế nhà Chu. Tử Cống đến, dùng lễ chế để thuyết phục, nước Ngô mới thôi.

• Xã: mỗi xã là 25 nhà.

• Thư truyện: Ở đây chỉ Kinh Thư, hoặc giả hiểu phần truyện của Kinh Thư.

• Nước Kỷ là dòng dõi nhà Hạ.

• Nước Tống là dòng dõi của nhà Ân.

• Thi: sau bị nhà nho biến thành kinh điển của Nho gia, cho nên gọi là Kinh Thi.

• Tiết: thủy tổ của nhà Thương, Hậu Tắc: thủy tổ của nhà Chu.

• Ý nói từ chỗ quan hệ vợ chồng, mở đầu cho nhân luân.

• Lục nghệ: tức Lục kinh - sáu kinh điển trọng yếu của nho gia: Thi, Thư, Lễ, Nhạc, Dịch, Xuân thu.

• Ý nói những học trò không thực sự xuất sắc, không được liệt vào hàng bảy mươi hai học trò tinh thông Lục kinh.

• Tương truyền thời thượng cổ, trên sông Hoàng Hà xuất hiện con long mã, trên lưng đội hình vẽ, Phục Hy căn cứ vào đó mà chế ra bát quái. Tương truyền thời vua Vũ nhà Hạ trị thủy, ở sông Lạc xuất hiện con rùa thần, trên lưng đội sách, vua Vũ căn cứ vào đồ hình trên lưng rùa vạch ra chín phương cách lớn trong việc trị lý thiên hạ.

• Xuân thu: thực chất là bộ sử về nước Lỗ do Khổng tử trước tác, ngụ ý chính danh, sau được nhà nho đưa vào hàng kinh điển, cùng Luận ngữ, là các tài liệu trọng yếu để tìm hiểu tư tưởng của Khổng tử.

• Mười hai đời vua của nước Lỗ được ghi chép trong sách Xuân thu gồm: Ẩn Công, Hoàn công, Trang Công, Mẫn công, Hy công, Văn công, Tuyên Công, Thành công, Tương Công, Chiêu công, Định Công, Ai công.

• Tử Hạ: tên tự của Bốc Thương, cao đồ của Khổng tử, được xưng tụng là một trong “thập triết”, giỏi về văn học.

• Ý nói bậc triết nhân sẽ chết, ngụ ý nói mình sắp chết.

• Một mình ta: nguyên là “dư nhất nhân”. Nhất nhân: một người, là cách xưng hô của thiên tử, vua nước Lỗ chỉ là vua chư hầu, không được dùng cách xưng hô này, cho nên Tử Cống chê là không hợp với danh phận.

• Khoảnh: thửa ruộng, khu đất rộng trăm mẫu.

• Cỗ Thái lao: Cỗ dâng tế thời cổ, dùng lợn, trâu và dê dâng tế để tỏ ý kính trọng. Cao tổ: Chỉ Hán Cao tổ Lưu Bang.

• Trung dung: vốn là một thiên trong sách Lễ ký, từ thời Tống, sau sự ra đời của Tứ thư tập chú của Chu Hy, được liệt vào hàng Tứ thư (Đại học, Trung dung, Luận ngữ, Mạnh tử).

• Lời thơ trong bài “Xa hạt” thuộc phần “Tiểu nhã” của Kinh Thi, nguyên văn là: “Cao Sơn ngưỡng chỉ, cảnh hành hành chỉ”, nghĩa là núi cao thì người ta ngẩng trông, đường lớn thì người ta đi theo, nhà nho cũng hiểu “cảnh hành” có thể đọc là “cảnh hạnh”, nghĩa là đức hạnh lớn lao, người có đức hạnh lớn lao thì người khác sùng mộ mà noi theo.

• Tướng úy: một chức quan trong quân đội. Đây chỉ cấp trên trực tiếp của Ngô Quảng.

• Tam lão: chỉ các bậc cao niên có đức vọng.

• Đại Hà: tức Hoàng Hà.

• Tốt lại: một chức võ quan nhỏ, trật một trăm thạch.

• Quyên nhân: cũng như Trung quyên, chức quan thị tòng nhà vua, giống như chức Yết giả.

• Vì quân lính đội mũ màu xanh.

• Cách làm của Trần vương cũng không khác cách "đốc sát” của Tần Nhị Thế.

• Huyết thực: chỉ việc giết vật tế để tế lễ quỷ thần. Đây ý nói vẫn được cúng tế.

• Giả sinh: tức Giả Nghị, nhà chính luận đầu thời Tây Hán.

• Thương quân: tức Thương Ưởng.

• Nhị Chu: Tây Chu và Đông Chu.

• Ý nói là con nhà khốn khổ, nghèo khó.

• Phiên chế quân đội thời xưa, năm người là một ngũ, năm ngũ là một hàng. Đây ý nói trong quân đội.

• Đồ Sơn: tên nước thời cổ. Theo truyền thuyết, vua Vũ nhà Hạ lấy người con gái ở Đồ Sơn tên là Viêm, sinh ra Khải, Khải lập nên triều Hạ.

• Vua Kiệt nhà Hạ tàn ác, bạo ngược, lại sủng ái nàng Muội Hỷ, Thành Thang diệt nhà Hạ, đày Kiệt đến phương nam.

• Theo truyền thuyết, người con gái tộc Hữu Tung là Giản Địch nuốt trứng huyền điểu rồi có mang, sinh ra Tiết, Tiết là thủy tổ của nhà Ân.

• Vua Trụ nhà Thương sủng ái Đát Kỷ, hoang dâm bạo ngược, Chu Vũ vương đánh Trụ, quân Thương quay vũ khí đầu hàng, Trụ tự thiêu ở Lộc đài.

• Khương Nguyên: là mẹ của Hậu Tắc, thủy tổ của nhà Chu. Thái Nhậm: cũng phiên là "Thái Nhâm”, là mẹ của Chu Văn vương.

• U vương triều Tây Chu sủng ái nàng Bao Tự, hoang dâm u tối, chư hầu liên kết với người Nhung tấn công nhà Chu, U vương chạy đến Ly Sơn, bị giết, Bao Tự bị bắt.

• Quẻ Càn tượng trưng cho trời, dương... quẻ Khôn tượng trưng cho đất, âm...

• Bài“Quan thư" được nhà nho hiểu là bài nói về đạo Vợ chồng.

• Tương truyền Thuấn là người hiền đức, được Đế Nghiêu biết đến, triệu tới gả cho hai con gái là Nga Hoàng và Nữ Anh.

• Theo lễ chế thời thượng cổ ở Trung Quốc, bất luận là nhà quý tộc hay bình dân, khi lễ cưới chú rể cũng phải đến tận nhà cô dâu để đón dâu. Năm Ẩn công thứ hai (năm 721 trước Công nguyên), đại phu nước Kỷ là Liệt Nhu đến nước Lỗ đón con gái Lỗ Ẩn công về làm vợ vua nước mình, Kinh Xuân thu ghi chép sự việc này là "Kỷ Liệt Nhu lai nghịch nữ", nghĩa là: “Liệt Nhu nước Kỷ đến đón dâu”, có ý chê là vua nước Kỷ không đích thân đi đón vợ.

• Tức Lã hậu. Lã hậu tên là Trĩ, tên chữ là Nga Hu.

• Hứa Phụ: thầy tướng nữ nổi tiếng đương thời, người ở huyện Ôn, quận Hà Nội đầu thời Hán (nay thuộc huyện Ôn, tỉnh Hà Nam), giỏi tướng thuật, từng xem tướng cho rất nhiều bậc vương hầu quý tộc, lời đoán thường ứng nghiệm, do đó được Hán Cao tổ phong làm Minh Thư Đình hầu.

• Nhà dệt trong cung: nguyên văn là “chức thất”, là cơ quan dưới thời Hán, phụ trách việc dệt lụa/ vải trong cung.

• Tên thật là Lưu Hằng, tức Hán Văn đế sau này, là vị Hoàng đế thứ năm của nhà Hán.

• Bạc Thái hậu chết năm 155 trước Công nguyên, Văn đế chết năm 157 trước Công nguyên, năm 157 trước Công nguyên, Cảnh đế lên ngôi.

• Giáng hầu: tức Chu Bột. Quán Tướng quân: tức Quán Anh.

• Câu này trong Xuân Thu Công Dương truyện.

• Thay áo: nguyên là "canh y”, cũng có lúc dùng như nhã từ, chỉ việc đi vệ sinh.

• Giặc Hồ: chỉ Hung Nô.

• Vệ Thiếu Nghê: cũng phiên là Nghệ Thiếu Nhi.

• Tức Hiệp luật đô úy, một chức quan phụ trách việc âm nhạc trong cung đình nhà Hán.

• Không rõ trích dẫn từ sách cụ thể nào.

• Hình nga: vốn là tên một chức nữ quan trong cung nhà Hán.

• Các loại ngựa tốt, được coi là loại thiên lý mã.

• Yên vương là Đán nói nhún, kỳ thực là muốn về kinh làm Thái tử. Chính vì thế Vũ đế nổi giận.

• Xem thêm ở quyển 33: Chu công là em Chu Vũ vương. Vũ vương băng hà, con là Thành vương còn nhỏ, Chu công làm phụ chính. Ở đây sai vẽ tranh Chu công công Thành vương. “Phụ” (cõng), đồng âm với "phụ” (phụ tá). Xem thêm ở phần “Lỗ Chu Công thế gia”.

• Hậu cung: nguyên là Dịch Đình, tên một cung điện trong hậu cung của nhà Hán.

• Sách ẩn chú: Hán thư viết rằng cùng cha khác mẹ.

• Thái thượng hoàng: chỉ cha đẻ của Lưu Bang.

• Canh hiệt: nghĩa là canh hết, để nhắc lại thái độ ứng xử của chị dâu cả với mình khi trước.

• Anh thứ của Cao tổ Lưu Bang tên là Hỷ, tự là Trọng, Con là Lưu Tỵ sau được đổi phong làm Ngô vương.

• Ngô vương: tức Lưu Tỵ, con anh thứ của Lưu Bang.

• Đức hầu: tên là Lý Quảng, em trai Ngô vương Lưu Tỵ.

• Địa Tiết: niên hiệu thời Hán Tuyên đế. Năm Địa Tiết thứ hai, tức năm 68 trước Công nguyên.

• Cao hậu: tức Lã hậu (cũng phiên là Lữ hậu), chính hậu của Hán Cao tổ Lưu Bang, mẹ của Hán Huệ đế.

• Hán Cao tổ lên ngôi được hai năm, có người tố cáo Sở vương Hàn Tín làm phản, Cao tổ vờ đi tuần du phương nam, hội chư hầu ở đất Trần rồi thừa cơ bắt Hàn Tín, phế bỏ tước phong Sở vương. Ít lâu sau, Hàn Tín được tha, nhưng bị giáng làm Hoài Âm hầu.

• Ý nói Lưu Trạch là thân thích của họ Lưu, làm Đại tướng quân, có công lao mà chưa được phong vương, trong khi đó người họ Lã lại được phong vương nên bất mãn, oán hận.

• Nguyên Sóc: một trong các niên hiệu của Hán Vũ đế. Năm đầu niên hiệu Nguyên Sóc là năm 128 trước Công nguyên.

• Cô: thời cổ, đế vương tự khiêm xưng mình là “cô”, ý nói mình như một người côi cút, đơn độc, cần có người phò tá. Đây ý nói Lưu Trạch được phong vương, làm vua chư hầu, truyền được ba đời.

• Ý nói mẹ của Lưu Phì không phải vợ chính thức của Hán Cao tổ.

• Ý nói hành lễ với nhau như chỗ anh em trong nhà, không phải theo lễ vua tôi.

• Chế: chiếu lệnh của Hoàng đế, ý nói Lã Thái hậu nắm giữ quyền hành như thiên tử nhà Hán.

• Chỗ ở: nguyên là “để”, là chỗ ở dành cho chư hầu trong thời gian vào chầu thiên tử.

• Ba Triệu vương: chỉ Lưu Như Ý, Lưu Hữu và Lưu Khôi, đều từng được phong làm Triệu vương. Như Ý bị Lã hậu dùng thuốc độc giết chết, Lưu Hữu bị giam cầm chết tại chỗ ở, Lưu Khôi lo sợ, phẫn uất tự sát.

• Tam vương: chỉ việc Lã hậu phong người họ Lã làm Yên vương - Lã Thông, Triệu vương - Lã Lộc, Lương Vương - Lã Sản.

• Tửu lại: chỉ người giám sát thi hành tửu lệnh trong các cuộc yến ẩm thời xưa.

• Hổ phù là tín vật để điều binh thời cổ. Thông thường, triều đình trung ương đúc hổ phù bằng đồng, mặt trên khắc chữ, chia làm hai phần, một phần giữ ở triều đình, một phần giao cho tướng lĩnh hoặc quan lại địa phương, khi có việc cần điều động quân đội, triều đình phái người mang một nửa hổ phù đến, khớp với hổ phù tại địa phương, khớp nhau mới có thể điều động.

• Lang Da vương Lưu Trạch cùng hàng với Cao tổ Lưu Bang.

• Dưới thời Cao hậu nắm quyền, nước Tề bị chia làm bốn, gồm: Lang Da, Tế Nam, Thành Dương và Tề.

• Hưởng trật hai nghìn thạch, tương đương với chức Quận thú trở xuống.

• Chỉ Giao Tây, Truy Xuyên và Tế Nam.

• Tức Trung đại phu họ Lộ, không biết tên là gì, cho nên chỉ ghi là “Lộ Trung đại phu”.

• Con gái của các vua chư hầu gọi là Ông chúa, gọi theo họ mẹ, cho nên gọi là Kỷ Ông chúa.

• Tức năm 30 trước Công nguyên. Kiến Thủy là niên hiệu của Hán Thành đế.

• Hán thư cho là “Hà làm Chủ lại”. Chủ lại: tức là Công tào. Công tào có duyện và lại, duyện là chánh, lại là phó. Tiêu Hà ban đầu làm Chủ lại duyên, tức là chức lại giúp việc cho Huyện lệnh huyện Bái. Ở phần “Tào Tướng quốc thế gia” kế sau, Tư Mã Thiên cũng viết "... còn Tiêu Hà làm Chủ lại”.

• Ý nói khi Hán Cao tổ Lưu Bang còn là thường dân.

• Theo chế độ thời Tần-Hán, mười lý gọi là một đình (mỗi lý gồm 25 nhà), mỗi đình có Đình trưởng, phụ trách việc bắt trộm cướp.

• Tốt sử: một dạng thuộc quan giúp việc ở các quận, hưởng trật một trăm thạch. Đầu thời Tây Hán, mỗi quận thường có mười viên Tốt sử giúp việc.

• Tức phần “Hoài Âm hầu liệt truyện” trong Sử ký.

• Theo quy định đương thời, bề tôi vào triều kiến Hoàng đế phải đi bước ngắn mà nhanh.

• Ý nói được nương dựa vào uy phong của Hán Cao tổ Lưu Bang.

• Ý nói việc Tiêu Hà giữ vùng Quan Trung hiểm yếu.

• Hoài Âm: tức Hoài Âm hầu Hàn Tín.

• Hoằng Yêu và Tán Nghi Sinh đều là các mưu thần của Chu Văn vương. Xem thêm ở phần “Chu bản kỷ".

• Ngục duyện: viên lại nhỏ phụ trách việc hình ngục trong huyện Bái.

• Nhan Sư Cổ chú rằng:“Trung quyên là bề tôi thân cận, cũng tương tự như Yết giả, Xá nhân.”

• Lý Do: đương thời làm Quận thú Tam Xuyên, con của Đình úy Lý Tư nhà Tần.

• Chấp bạch: theo nghĩa là “cầm lụa trắng”, vốn là một chức phong của nước Sở, địa vị sau chức Chấp khuê (cầm ngọc khuê).

• Thời Hán, khi phân phong cho chư hầu, triều đình dùng lệnh phù làm tín vậy, chẻ ra hai phần, giữ lại một phần, phần còn lại ban cho chư hầu.

• Đại mạc ngao: hiệu của quan khanh nước Sở.

• Thừa tướng sử: thuộc quan của Thừa tướng.

• Ý nói Hán Cao tổ mới băng hà.

• Ý nói Tào Tham chủ trương cai trị theo đường lối thanh tịnh vô vi của Đạo gia, ít can thiệp sâu vào đời sống xã hội, cho dân chúng được ngơi nghỉ sau nhiều năm tháng chiến tranh loạn lạc, cho nên được dân chúng ca ngợi.

• Thương Hải quân: Có tài liệu cho là quân trưởng của người đất Uế ở vùng Đông di thời Tần.

• Tức sách binh pháp của Thái Công Vọng - Khương Tử Nha đầu thời Chu.

• Giả vương: tạm thời làm vương. Hàn Tín từng cho rằng nước Tề là nước gian dối, phản phúc, xin Hán vương cho mình làm Giả vương nước Tề.

• Cứu tướng: chưa rõ là chức quan phụ trách công việc gì. “Cứu” là chuồng ngựa, theo đó, có lẽ Cứu tướng không phải là một chức vị cao.

• Thân đồ: tức quan Tư đồ.

• Du binh: quân lưu động, không ở cố định một địa điểm nào.

• Ngụ ý nói cắt phần đất đó để phân phong cho những ai lập được công lao.

• Thương Dung: nhạc quan thời vua Trụ, vì trung thành chính trực mà bị vua Kiệt bãi chức.

• Cơ tử: chú của vua Trụ, vì khuyên can, bị vua Trụ giam vào ngục.

• Tỷ Can: chú của vua Trụ, do nhiều lần khuyên can vua Trụ, vua Trụ nổi giận, cho rằng bậc thánh nhân tim có bảy lỗ, sai người giết Tỷ Can để xem tim có mấy lỗ.

• Đạo dẫn: một phép dưỡng sinh của Đạo gia, thiên về hít thở và thả lỏng gân cốt, để tinh thần thư thái, cơ thể mạnh khỏe, sung mãn.

• Chỉ Thương Sơn tứ hạo, bốn ẩn sĩ cuối thời Tần, đầu thời Hán, đều tuổi cao đức trọng, Hán Cao tổ từng sai người đến mời ra làm quan song họ không chịu.

• Xích Tùng tử: một vị thần tiên trong truyền thuyết.

• Tịch Cốc và đạo dẫn là hai phép tu luyện của Đạo gia. Tịch cốc thì không ăn, đạo dẫn thiên về hít thở điều tức.

• Tử Vũ: tên là Đạm Đài Diệt Minh, học trò Khổng tử, người nước Lỗ cuối thời Xuân thu, kém Khổng tử bốn mươi chín tuổi. Tử Vũ dung mạo kém, thoạt đầu Khổng tử cho là không có tiền đồ, sau khắc khổ học tập, thành người tài năng nổi tiếng.

• Dương Vũ: thuộc địa phận nước Ngụy.

• Thần xã: tức thần đất.

• Cách nói đầy tự tin, nhưng cũng có ý muốn nói nếu mình làm Tể tướng thì cũng sẽ giải quyết công việc chính sự một cách chuẩn mực, công bằng.

• Thái bộc: một chức quan nhỏ, chủ yếu phụ trách ngựa xe, chăn nuôi gia súc.

• Ý nói Trần Bình tham mưu, hiến kế cho Ngụy vương.

• Một dật bằng hai mươi lạng.

• Một chức quan thị tòng của Hàn vương.

• Hộ quân: một chức quan cao cấp trong quân đội, phụ trách các công việc quản lý cấm quân, đề bạt võ quan, giám sát các tướng.

• Vĩ Sinh: một người thủ tín. Tương truyền Vĩ Sinh hẹn với một cô gái dưới chân cầu, chờ mãi, cô gái không đến, Vĩ Sinh không chịu về, nước dâng lên, ôm chân cầu rồi chết đuối.

• Hiếu Kỷ: Con trai của vua Vũ Đinh nhà Ân, nổi tiếng là người hiếu hạnh.

• Á phụ: tức Phạm Tăng, tham mưu giỏi của Hạng Vũ, được Hạng Vũ kính trọng, tôn là Á phụ, coi như cha.

• Cỗ thái lao: Cỗ dùng trong lễ tế thời cổ, gồm lợn, trâu (bò) và dê. Đây chỉ cỗ bàn thịnh soạn.

• Yên chi: danh từ chung, chỉ vợ của vua Hung Nô (Thiền vu), cũng như Hoàng hậu của nhà Hán.

• Huyện Khuyên thuộc quận Huỳnh Dương.

• Đại vương: tức Lưu Hằng, được phong vương ở đất Đại, lên ngôi Hoàng đế nhà Hán, đó là Hán Văn đế.

• Phụng sự Công chúa: uyển ngữ, thực ra con trai Giáng hầu là Thắng Chi lấy Công chúa.

• Bạc Chiêu: em trai Bạc Thái hậu, cậu của Hán Văn đế.

• Có lẽ ý nói không học theo cổ nhân để biết cách quyền biến.

• Ý nói sau khi băng hà sẽ truyền cho Lương vương làm Hoàng đế.

• Tất: cấm đường để đề phòng bất trắc khi thiên tử xuất hành. Cảnh: cảnh giới. “Cảnh tất" chỉ chung việc cấm đường phòng bị bất trắc khi nhà vua xuất cung. Đây ý nói Hiếu vương có biểu hiện tiếp dụng nghi lễ dành cho thiên tử.

• Kinh sư: ý nói triều đình nhà Hán.

• Thái tử Lật: tức Thái tử Lưu Vinh, do Lật cơ sinh ra.

• Tức Lưu Triệt, sau là Hán Vũ đế.

• Lương vương sai thích khách giết chết Viên Áng thì vụ việc bị phát giác, chưa kịp giết các đại thần khác.

• Trưởng Công chúa: tức Lưu Phiêu, con gái lớn của Hán Văn đế.

• Bề tôi của Hiếu vương.

• Nguyên Sóc: niên hiệu của Hán Vũ đế, từ năm 128 trước Công nguyên đến năm 123 trước Công nguyên.

• Hiếu Cảnh đế hai lần đổi niên hiệu, lần thứ nhất sử gọi là Trung Nguyên, lần thứ hai gọi là Hậu Nguyên. Năm Trung Nguyên thứ sáu thời Hiếu Cảnh đế là năm 144 trước Công nguyên.

• Ý nói những việc liên quan đến Lương Hiếu vương.

• Sĩ nhân: đây chỉ chung các quan lại cũng như giới nho sĩ.

• Xe êm: nguyên là "an xa”, xe dùng cho phụ nữ; ra đi, nguyên là “đại giá”, xa giá của thiên tử đi xuất hành, cũng dùng để chỉ việc Thái hậu, hoặc Hoàng đế băng hà. Đây ý Đậu Thái hậu nói sau khi mình chết.

• Ý nói các đại thần khuyên Thái hậu nên kiềm chế tình cảm yêu mến riêng tư, tránh gây nguy hại đến đất nước.

• Cách Trường An ba mươi dặm.

• Cảnh đế có 14 con, một làm Hoàng đế, 13 người còn lại đều được phong vương.

• Tức năm 155 trước Công nguyên.

• Tức năm 153 trước Công nguyên.

• Thời xưa, trước khi lên đường đi xa thì làm lễ thần đường, cầu mong đi đường an toàn, thuận lợi, gọi là lễ Tổ. Ở nước ta cũng có tục này, tồn tại đến thời Nguyễn.

• Nguyên Quang: niên hiệu của Hán Vũ đế. Năm Nguyên Quang thứ năm, tức năm 130 trước Công nguyên.

• Áo của kẻ phục dịch.

• Trước đây, nhà Hán cho các chư hầu có quyền hành lớn, được tự ý phong một số quan chức cấp cao. Sau, chỉ cho phong một số quan chức nhất định, còn hạng quan chức cao cấp như Quốc tướng chư hầu, các quan hàng Nhị thiên thạch do nhà Hán phong, sai đến cai trị ở nước chư hầu để kiểm soát quyền lực và việc thực thi pháp lệnh ở nước đó.

• Ý nói phụ nữ đến tháng.

• Khánh: cùng tên với chú. Có bản chép thành “Kiến”.

• Tức năm 121 trước Công nguyên. Nguyên Thú: một trong những niên hiệu thời Hán Vũ đế.

• Tức năm 113 trước Công nguyên. Nguyên Đỉnh: một trong những niên hiệu thời Hán Vũ đế.

• Nghe lầm: khiêm từ, ý nói nhà vua nghe nhầm, tưởng Khứ Bệnh là người tài năng nên bổ dụng nhầm.

• Đợi tội: khiêm từ, ý nói nắm giữ chức vụ.

• Khuyển mã: chó ngựa, khiêm từ, ý nói bề tôi phải trung thành tận tụy với nhà vua, như chó ngựa dốc hết sức vì chủ.

• Chế: mệnh lệnh của Hoàng đế ban xuống cho bề tôi.

• Tức năm Nguyên Thú thứ sáu thời Hán Vũ đế, Công lịch là năm 117 trước Công nguyên.

• Ý nói Thượng thư lệnh tả thừa hoặc Thượng thư lệnh hữu thừa.

• Tông chính: nắm các sự vụ liên quan đến hoàng tộc.

• Đều là các quan chức cao cấp của triều đình.

• Họ Cơ: họ của hoàng tộc nhà Chu: Cơ Xương - Văn vương, Cơ Phát - Vũ vương... Đây nói những người họ Cơ đều được phong làm chư hầu.

• Phụ dung: nước phong nhỏ, lệ thuộc vào một chư hầu lớn nào đó.

• Khang thúc: Con út của Chu Văn vương.

• Bá Cầm: Con trưởng của Chu Công.

• Tướng phó: quan phụ giúp cho vua chư hầu.

• Tiêu Văn Chung: tức Tiêu Hà, thụy là Văn Chung.

• Bình Tân hầu: tức Công Tôn Hoằng.

• Tức “lục thân”, gồm: cha, mẹ, anh, em, vợ, con.

• Ý nói con các vua chư hầu đã được phong liệt hầu, thậm chí có trường hợp như con của Giao Tây vương là Khánh còn được phong làm Lục An vương, con Thường Sơn vương là Bình được phong làm Chân Định vượng... trong khi đó Hoàng tử chỉ phong làm liệt hầu, cho nên đề nghị phong làm vương cho Hoàng tử.

• Lấy từ bài “Xa hạt” trong phần “Tiểu nhã” của Kinh Thi. Núi cao: chỉ người có đạo đức cao; đường lớn: chỉ người có đức hạnh tốt hoặc hành vi chính đại, đều tỏ ý sùng ngưỡng người có tài năng, đức hạnh.

• Lộc Phủ: tên tự của Vũ Canh, con của vua Trụ nhà Thương. Vũ vương diệt nhà Thương, phong cho làm vua nước Ân, vẫn đóng đô ở Triều Ca, sai Quản thúc và Sái thúc giám sát. Vũ vương chết, Thành vương lên thay, còn nhỏ tuổi, Chu Công phụ chính, Vũ Canh bèn câu kết với Quản thúc và Sái thúc làm loạn.

• Người Hoài Di làm phản, Bá Cầm phải đem quân đi dẹp loạn.

• Tức năm tước phong, theo thứ tự là: Công, hầu, bá, tử, nam.

• Tức Công, hầu, bá.

• Tức tước vương và liệt hầu.

• Tức năm Nguyên Thú thứ sáu, năm 117 trước Công nguyên.

• Xã: nền thờ thần đất. Xưa, khi phong đất cho chư hầu, Hoàng đế dùng một ít đất thuộc một trong năm màu ở nơi thờ thần xã, trao tượng trưng cho chư hầu để đem về lập đàn thờ thần xã ở nước phong. Hoàng tử Hoành được phong ở nước Tề. Tề ở phía đông, ứng với hành mộc; hành mộc ứng với màu xanh, cho nên trao cho đất màu xanh.

• Nước Yên ở phía bắc, ứng với hành thủy, màu đen, nên được nhận đất màu đen.

• Chỉ các tộc người Hung Nô.

• Phong tục Hung Nô coi trọng người trẻ, khi rẻ người già, không quan tâm chăm sóc, ăn uống thiếu thốn.

• Quảng Lăng: thuộc đất Ngô-Việt, ở phía nam, ứng với hành hỏa, màu đỏ, cho nên trao cho đất màu đỏ để về dựng nền thờ thần xã.

• Đại Giang: chỉ Trường Giang.

• Yêu phục: một trong ngũ phục. Thời cổ, tính từ kinh đô, người ta chia thành các vùng đất gần xa khác nhau, phân làm năm khu vực, gọi là ngũ phục. Yêu phục là vùng đất cách kinh đô một nghìn năm trăm đến hai nghìn dặm.

• Liệt truyện: trong trường hợp này chỉ chung các phần trong Sử ký, hoặc giả các trước tác của Tư Mã Thiên, không phải chỉ riêng phần Liệt truyện trong Sử ký.

• Tức là lấy đất theo màu của ngũ hành, tương ứng với các phương vị.

• Tức năm 73 trước Công nguyên.

• Nguyên vương: tức Sở Nguyên vương Lưu Giao.

• Thâm ý là muốn được phong làm Thái tử, kế thừa ngôi vị Hoàng đế.

• Lan căn và bạch chỉ: hai loài cỏ thơm. Ý nói lan căn và bạch chỉ là cỏ thơm, người ta thích, nhưng đem ngâm vào nước gạo thì khiến chúng không còn thơm, thậm chí có mùi khó chịu, nên người ta không dùng để giắt lên người nữa. Đây ngụ ý nói Yên vương được phong ra nước Yên, bị tập nhiễm phong tục kiêu bạc, trở thành người kém đức hạnh.