QUYỂN 61 BÁ DI LIỆT TRUYỆN

Phàm kẻ học phải kể cứu thư tịch rộng khắp, lại cần khảo tìm chứng cứ trong Lục nghệ*. Thi, Thư tuy tàn khuyết, nhưng vẫn có thể biết qua di văn của thời Ngu thời Hạ. Nghiêu sắp thoái vị, nhường ngôi cho Ngu Thuấn, từ Thuấn đến Vũ, quan Tứ nhạc và Thập nhị mục* đều tiến cử người, bèn cho thử thách, tạm giao chức vụ trong mấy chục năm, có công tích mới trao thực quyền, để tỏ rõ rằng thiên hạ là hệ trọng, vương giả là ngôi tôn quý, truyền thiên hạ là việc khó khăn đến thế đó. Nhưng có thuyết cho rằng Nghiêu nhường thiên hạ cho Hứa Do, Hứa Do không nhận, còn cảm thấy xấu hổ mà trốn đi ở ẩn. Đến thời Hạ lại có thêm Biện Tùy và Vụ Quang. Điều này giải thích sao đây?

Thái sử công bàn rằng: Ta lên Ky Sơn, đại để trên đó có mộ Hứa Do. Khổng tử phân hàng chia thứ những bậc nhân - thánh - hiền thời cổ như Ngô Thái Bá, Bá Di rất ư tường tận. Theo những điều ta được nghe thì Hứa Do, Vụ Quang là những người vô cùng nghĩa khí, nhưng ghi chép về họ thì lại quá ư ít ỏi, ấy là vì sao?

Khổng tử nói: “Bá Di, Thúc Tề không nhớ đến thù cũ, niềm oán hận cũng ít. Cầu nhân được nhân, còn oán gì nữa?” Ta buồn về cách nghĩ của Bá Di, xem các bài thơ còn lại của ông cũng lấy làm lạ thay. Lời truyền về ông như sau:

Bá Di, Thúc Tề là hai trong số các con trai của vua Cô Trúc. Cha muốn lập Thúc Tề lên thay, đến khi cha chết, Thúc Tề nhường cho Bá Di. Bá Di nói: 'Đó là lệnh của cha vậy.' Thế rồi bỏ đi. Thúc Tề cũng không chịu lên ngôi mà bỏ đi theo. Bách tính trong nước lập người con giữa lên ngôi. Thế rồi Bá Di và Thúc Tề nghe nói Tây bá là Xương khéo chăm sóc người già, bèn đi đến đó. Tới nơi, Tây bá đã chết, Vũ vương nâng thần chủ của cha, tôn thụy hiệu là Văn vương, rồi tiến về đông đánh vua Trụ. Bá Di, Thúc Tề khấu đầu trước ngựa can rằng: "Cha chết chưa chôn đã động can qua, có gọi là hiếu chăng? Bề tội giết vua, có gọi là nhân chăng?" Tả hữu chực đâm hai ông. Thái công* nói: “Đây là những người có nghĩa vậy" bèn đỡ dậy đưa đi. Vũ vương dẹp được loạn nhà Ân, thiên hạ quy thuận nhà Chu, còn Bá Di và Thúc Tề xấu hổ về việc đó, vì nghĩa không ăn thóc gạo nhà Chu, ẩn cư ở núi Thú Dương, hái rau vi* mà ăn. Tới khi đói sắp chết có làm bài ca, lời rằng:

Đăng bỉ Tây sơn hề, thái kỳ vị hĩ.

Dĩ bạo dịch bạo hề, bất tri kỳ phi hĩ.

Thần Nông, Ngu, Hạ hốt yên một hè, ngã an đích quy hĩ?

Vu ta tồ hề, mệnh chi suy hĩ!

(Lên non Tây kia chừ, hái ngọn rau vi.

Lấy bạo thay bạo chừ, chẳng biết rằng sai.

Thần Nông, Ngu, Hạ thoắt đã qua chừ, ta biết về đâu?

Hỡi ôi chết chừ, mệnh đã suy rồi).

Thế rồi chết đói trên núi Thú Dương.

Từ đó mà xét, phỏng oán hay chăng?

Có người nói: “Đạo trời không thiên vị ai, thường dành cho bậc thiện nhân.” Như Bá Di, Thúc Tề, có thể gọi là thiện nhân hay không? Tích chứa điều nhân, đức hạnh thuần khiết đến thế mà chết đói! Và trong số 70 học trò*, Trọng Ni* chỉ coi Nhan Uyên* là người hiếu học. Nhưng Nhan Hồi nghèo khó, tấm mẳn không đủ no, rốt cuộc cũng chết yểu. Trời báo đáp cho bậc thiện nhân như thế ư? Hằng ngày Đạo Chích* giết kẻ vô tội, róc thịt người, tàn bạo vô chừng, tụ tập bè đảng mấy ngàn người, hoành hành khắp chốn trong thiên hạ, rốt cuộc lại sống thọ. Thế là noi theo cải đức gì vậy? Đó là những trường hợp rất tiêu biểu dễ thấy vậy. Đến như gần đây, những kẻ làm điều vô phép, phạm việc cấm kỵ mà cả đời thảnh thơi an lạc, giàu có nối đời không dứt. Hoặc có người chọn chỗ [chính đáng] mà đứng chân, lựa lúc [thích hợp] mới mở miệng, không đi theo lối tắt, không phải việc công chính thì không gắng sức làm, thế mà gặp tai họa, nhiều không sao kể xiết. Ta rất mực hoài nghi, cái gọi là đạo trời, thực có hay không?

Khổng tử nói: “Đạo không tương đồng thì chẳng thể cùng mưu tính”, mỗi người đều có chí hướng riêng. Nên mới nói: “Giàu sang mà có thể cầu được, tuy chỉ làm kẻ cầm roi ngựa, ta cũng làm. Còn không thể cầu được, thì ta theo cái mình thích.” “Năm lạnh, sau mới hay cây tùng cây bách điêu tàn cuối cùng.” Đời thảy ô trọc, mới thấy được kẻ sĩ thanh cao. Há vì có người coi trọng phú quý mới thấy kẻ xem nhẹ giàu sang ư?

“Người quân tử hận rằng sau khi chết mà danh tiếng không được xưng tụng.” Giả tử* nói: “Người nghèo tham lam chết vì của, kẻ sĩ cương liệt chết vì danh, kẻ chuộng hư vinh chết vì quyền, chúng dân thì tranh đấu vì cuộc sống.” “Cùng sáng thì phản chiếu nhau, cùng loại thì tìm đến nhau.” “Mây theo rồng, gió theo hổ, thánh nhân chế định khuôn phép mà muôn vật hiện rõ.” Bá Di và Thúc Tề tuy là người hiền, được phu tử xưng tụng nên danh tiếng càng tỏ rạng. Nhan Uyên dù ham học, được theo đuôi ngựa ký* mà đức hạnh càng thêm rạng rỡ. Kẻ sĩ ẩn cư nơi hang núi, tuy xuất-xử hợp thời như thế, nhưng tên tuổi mai một không ai biết tới, buồn thay! Những người ở xóm làng, muốn rèn đức lập danh, không theo kẻ sĩ hiển đạt, sao có thể vang danh hậu thế?

QUYỂN 62 QUẢN, YẾN LIỆT TRUYỆN

Quản Trọng

Quản Trọng tên Di Ngô, người Dĩnh Thượng. Thuở trẻ thường giao du với Bão Thúc Nha, Bão Thúc biết ông là người hiền. Quản Trọng nghèo khốn, thường dối gạt Bão Thúc, Bão Thúc trước sau vẫn đối xử tốt với ông, không hề phàn nàn. Rồi sau, Bão Thúc thờ Công tử Tiểu Bạch nước Tề, Quản Trọng thờ công tử Củ. Đến khi Tiểu Bạch lên ngôi, đó là Hoàn công, công tử Củ chết, Quản Trọng bị bỏ tù. Bão Thúc liền tiến cử Quản Trọng. Quản Trọng được dùng, nắm chính sự ở Tề. Tề Hoàn công trở thành bá chủ, chín lần hội họp chư hầu, chấn chỉnh thiên hạ, đều nhờ mưu lược của Quản Trọng.

Quản Trọng nói: “Ta lúc đầu khốn khó, thường cùng Bão Thúc đi buôn, khi chia lời thì lấy phần hơn, Bão Thúc không cho ta là tham, vì biết ta nghèo. Ta thường bày mưu tính kế cho Bão Thúc song càng khiến ông ta khốn quẫn, Bão Thúc không cho ta là ngu, vì biết thời thế có lúc lợi, có lúc bất lợi. Ta từng làm quan mấy lần nhưng đều bị vua đuổi đi, Bão Thúc không cho ta là bất tài, vì biết ta chưa gặp thời. Ta từng đánh trận đôi ba lần nhưng đều chạy trốn, Bão Thúc không cho ta là nhát, vì biết ta có mẹ già. Công tử Củ thất bại, Thiệu Hốt chết theo, ta chịu nhục trong tù ngục tối tăm, Bão Thúc không cho là ta không biết xấu hổ, vì biết ta không nệ tiểu tiết, chỉ xấu hổ khi công lao và danh tiếng không được rạng tỏ trong thiên hạ. Sinh ra ta là cha mẹ ta, người hiểu ta là Bão tử vậy.”

Bão Thúc tiến cử Quản Trọng, còn mình nhận chức thấp hơn. Con cháu đời đời hưởng lộc ở nước Tề, trên mười đời có ấp phong, đều là các bậc đại phu danh tiếng. Thiên hạ không có nhiều người hiền năng như Quản Trọng, càng hiếm kẻ biết nhìn người như Bão Thúc vậy.

Quản Trọng làm Tướng quốc, nắm chính sự nước Tề, cho Tề là nước nhỏ bên bờ biển, cần lưu thông hàng hóa, tích trữ của cải, khiến nước giàu quân mạnh, chung lòng yêu ghét với dân. Nên ông từng nói: “Kho đụn đầy thì dân biết lễ tiết, quần áo đủ thì dân biết vinh nhục, trên có pháp độ thì người thân cận biết đoàn kết gắn bó. Bốn giềng mối* không giương ra thì nước sẽ diệt vong. Lệnh ban xuống như nước đầu nguồn, thuận với lòng dân.” Cho nên chính lệnh đơn giản mà dễ thi hành. Điều mà dân muốn, bởi thế ban cho; thứ dân không muốn, theo đó bỏ đi.

Quản Trọng thi hành chính sự, khéo đổi họa thành phúc, chuyển bại thành thắng, biện rõ nặng nhẹ, thận trọng quyền hành. Hoàn công nổi giận với nàng Thiếu Cơ, liền tiến sang phía nam đánh úp đất Sái, Quản Trọng nhân đó đánh nước Sở, hạch tội Sở không mang cỏ bao mao* vào cổng nhà Chu. Hoàn công muốn lên mạn bắc đánh Sơn Nhung, Quản Trọng lại nhân đó lệnh cho nước Yên phải chấn chỉnh theo chính giáo của Thiệu công. Trong cuộc hội minh ở đất Kha, Hoàn công muốn bội ước với Tào Mạt, Quản Trọng vì thế thủ tín với họ, do đó chư hầu quy phục nước Tề. Cho nên nói: “Biết cho đi để nhận về, đó là phép báu của chính sự vậy.”

Quản Trọng giàu có ngang vua, có đài Tam Quy tráng lệ, lại có đài riêng thết yến, nhưng người nước Tề không cho là xa xỉ. Quản Trọng chết, nước Tề noi theo đường lối chính trị của ông, thường hùng mạnh hơn các chư hầu. Trăm năm sau lại có Yến tử*.

Yến Anh

Yến Bình Trọng tên Anh, người Di Duy đất Lai. Ông thờ Linh công, Trang công, Cảnh công nước Tề, sống tiết kiệm, lại dốc sức thi hành chính sự nên được nước Tề trọng dụng. Khi đã làm Tướng quốc nước Tề, ăn không hai món thịt, thiếp không mặc lụa là. Lúc tại triều, vua hỏi đến thì đáp lời chính trực; không hỏi đến thì làm đúng phép công. Nước có pháp độ thì thuận theo lệnh vua, nước không theo pháp độ thì cân nhắc mệnh vua mà thi hành. Thế nên làm quan trải ba đời vua, danh tiếng lẫy lừng các nước chư hầu.

Việt Thạch Phủ là người hiền, bị giam cầm. Yến tử xuất hành, gặp trên đường đi, liền tháo ngựa bên trái xe ra chuộc, rồi chở về. Không lời hỏi han, Yến tử vào phòng. Lâu sau, Việt Thạch Phủ yêu cầu tuyệt giao, Yến tử kinh ngạc, xốc vội áo mũ đến tạ lỗi rằng: “Anh này tuy không phải người có đức nhân, nhưng từng cứu ngài khỏi nơi nguy khốn, sao ngài lại đòi tuyệt giao sớm vậy?" Thạch Phủ nói: “Không phải, tôi nghe nói người quân tử thì bỏ kẻ không hiểu mình mà tin người hiểu mình. Mới rồi, tôi trong cảnh giam hãm, do họ không hiểu tôi vậy. Xét lẽ, ngài đã biết mà chuộc tôi, đó là hiểu tôi; hiểu tôi mà không đối đãi bằng lễ, thì chẳng bằng trong cảnh giam hãm.” Thế là Yến tử liền mời Thạch Phủ vào, tôn làm thượng khách.

Yến tử làm Tướng quốc nước Tề, khi ra ngoài, vợ người đánh xe ngựa ngó nhìn chồng qua cánh cửa. Người chồng được đánh xe cho Tướng quốc, ngồi xe có lọng lớn, cầm cương bốn ngựa, dương dương tự đắc. Đến lúc về, vợ anh ta xin đi khỏi nhà. Chồng hỏi lý do, người vợ đáp: “Yên tử cao chưa đầy sáu thước, thân là Tướng quốc nước Tề, nổi danh chư hầu. Nay thiếp nhìn ông ta khi ra ngoài, chí khí thâm sâu, tỏ vẻ khiêm hạ. Còn chàng cao tám thước, lại là kẻ hầu đánh xe, nhưng có ý tự cho thế là đủ, nên thiếp xin đi.” Về sau, người đánh xe tự biết sửa đổi. Yến tử thấy lạ mới hỏi, người đó đáp rõ ngọn ngành, Yến tử bèn cất nhắc làm đại phu.

Thái sư công bàn rằng: Ta đọc các bài Mục dân, Cao sơn, Thừa mã, Khinh trọng, Cửu phủ cho tới sách Quản tử xuân thu của Quản Trọng, những lời của ông tường tận thay! Đã xem trước thuật, muốn thấy việc làm, cho nên soạn ra truyện ký. Đến như sách của ông, người đời phần nhiều đều có, do vậy không luận đến, chỉ bàn đội việc còn được nghe truyền.

Quản Trọng được người đời coi là bề tôi hiền năng, nhưng bị Khổng tử xem thường. Có lẽ vì Quản Trọng cho đạo của nhà Chu suy vi, Hoàn công là người hiền đức, lại không khích lệ ông ta theo vương đạo, mà chỉ xưng bá chăng? Cổ ngữ có nói: “Cần thuận thế khuyến khích đức tốt của vua, để sửa đổi chỗ lầm lỗi, cho nên vua tôi trên dưới thân ái vậy.” Há để nói về Quản Trọng chăng?

Khi Yến tử đang quỳ khóc bên xác Trang công, tận lễ rồi bỏ đi, há gọi là người “thấy việc nghĩa không làm thì không có dũng khí” chăng? Đến khi can gián, phạm đến nhà vua, đó chính là người “tại triều phải nghĩ sao cho hết lòng trung, lui về lại nghĩ cách để khắc phục lỗi lầm của vua” vậy. Giả như Yến tử còn sống, dẫu chỉ làm kẻ cầm roi ngựa cho ông, ta cũng vui lòng.

QUYỂN 63 LÃO TỬ, HÀN PHI LIỆT TRUYỆN

Lão tử Lý Nhĩ

Lão tử người làng Khúc Nhân, hương Lệ, huyện Khổ, nước Sở. Ông họ Lý, tên Nhĩ, tự là Đam, giữ chức sử quan coi kho sách cho nhà Chu.

Khổng tử đến nhà Chu, hỏi Lão tử về lễ. Lão tử nói: “Lễ mà ngài nói, những người chế định ra xương cốt đều mục nát cả rồi, chỉ còn lời nói mà thôi. Vả lại bậc quân tử được thời thì ngồi xe ngựa, không được thời thì phiêu bạt như cỏ bồng. Ta nghe nói, lái buôn giỏi thì giấu kín tài vật như không có gì, người quân tử đức cao thì dung mạo tựa kẻ ngu. Hãy vứt bỏ khí chất kiêu ngạo và đa dục, thần sắc và chí hướng cao vời của ngài đi, vì chúng thảy không có ích cho người quân tử. Điều ta muốn nói với ngài chỉ vậy mà thôi.” Khổng tử lên đường, bảo học trò rằng: “Chim, ta biết nó có thể bay; cá, ta biết nó có thể bơi; thú, ta biết nó có thể chạy. Chạy thì có thể sập lưới, bơi thì có thể mắc câu, bay thì có thể trúng tên, đến như con rồng thì ta không thể biết, vì nó cưỡi gió mây mà bay lên trời. Nay ta gặp Lão tử, ông ta cũng giống con rồng vậy?”

Lão tử tu rèn đạo đức, học thuyết của ông chuộng việc tự ẩn dật không cầu danh tiếng. Ông ở nhà Chu lâu ngày, thấy triều Chu suy vi, bèn bỏ đi. Đến quan ải, viên lệnh là Doãn Hỷ nói: “Ngài sắp đi ở ẩn, gắng vì tôi mà viết sách.” Thế là Lão tử bèn viết sách, chia làm hai thiên thượng và hạ, nói về ý nghĩa của “đạo” và “đức” với hơn năm nghìn chữ, rồi đi, không ai biết kết cục cuối cùng.

Có người nói: Lão Lai tử cũng là người nước Sở, viết sách gồm 15 thiên, nói về tác dụng của Đạo gia, cùng thời với Khổng tử.

Đại để Lão tử thọ trên 160 tuổi, có người nói thọ trên hai trăm tuổi, vì tu đạo nên kéo dài được tuổi thọ.

Khổng tử mất, 129 năm sau sử ghi rằng: Thái sử Đam nhà Chu gặp Tần Hiến công, nói: “Hồi đầu Tần và Chu hợp làm một, hợp năm trăm năm thì tách, tách bảy mươi năm thì bá vương xuất hiện.” Có người cho rằng Đam tức Lão tử, có người nói không phải, người đời chẳng biết ai nói đúng, ai nói sai. Lão tử là bậc quân tử ẩn cư vậy.

Con của Lão tử tên là Tông, làm tướng nước Ngụy, được phong đất Đoạn Can. Con Tông là Chú, Con Chú là Cung, chắt của Cung là Giả, Giả làm quan thời Hiếu Văn đế nhà Hán. Còn con của Giả là Giải thì làm Thái phó cho Giao Tây vương là Ngang, bởi thế gia đình sống ở nước Tề.

Người đời học Lão tử thì bài xích nho học, theo Nho học thì chê bai Lão tử. “Đạo không tương đồng thì chẳng thể cùng mưu tính”, có lẽ là vậy chăng? Lý Nhĩ chủ trương “vô vi” mà dân tự cải hóa, “thanh tĩnh” mà dân tự theo đường chính.

Trang Chu

Trang tử, người đất Mông, tên là Chu. Chu từng giữ chức lại Tất Viên, đất Mông, cùng thời với Lương Huệ vương, Tề Tuyên vương. Học thuyết của ông không gì không đề cập, nhưng cái gốc quan trọng nhất là lời Lão tử. Do đó ông viết sách hơn mười vạn chữ, đại để đều theo lối ngụ ngôn. Viết các thiên “Ngư phủ”, “Đạo Chích”, “Khư khiếp” nhằm chế giễu môn đồ của Khổng tử, để xiển phát học thuyết của Lão tử. Các thiên “Ủy lũy hư”, “Kháng tang tử” đều là những lời nói suông, không phải sự thực. Nhưng ông giỏi phân tích văn từ, khéo tả tình tả cảnh, để công kích nho gia, Mặc gia, ngay các bậc học vấn uyên bác đương thời cũng không sao biện bác được. Ngôn từ của ông mênh mông phóng khoáng, cốt thỏa ý mình. Vì thế từ vương công đại phu đều không thể sử dụng học thuyết của ông.

Sở Uy vương nghe danh Trang Chu là người hiền năng, sai sứ mang hậu lễ đến đón, hứa phong làm Tướng quốc. Trang Chu cười nói với sứ giả của Sở vương rằng: “Ngàn vàng là lợi lớn, khanh tướng là tước cao. Ngài không thấy con vật tế ở lễ tế giao ư? Được nuôi dưỡng mấy năm, được mặc tơ lụa đẹp, để rồi vào thái miếu. Khi ấy, lại chỉ muốn làm con lợn côi cút, phỏng có được không? Ngài mau đi đi, đừng làm nhơ đến ta. Ta thà bơi đùa trong ngòi đục mà tự thấy vui, chứ không để người làm vua trói buộc, trọn đời không làm quan để thỏa chí ta mà thôi.”

Thân Bất Hại

Thân Bất Hại, người đất Kinh, vốn là bề tôi hèn mọn nước Trịnh. Ông dùng học thuật [hình danh] dâng lên Chiêu hầu nước Hàn nhằm cầu quan tước, được Chiêu hầu dùng làm Tướng quốc. Ông trong thì sửa Sang chính sự, ngoài thì ứng phó chư hầu, trải mười lăm năm. Rốt cuộc Thân tử cũng khiến nước mạnh binh hùng, không nước nào dám xâm phạm nước Hàn.

Học thuyết của Thân tử gốc ở Hoàng-Lão*, chủ ở “hình danh”*. Ông viết sách gồm hai thiên, gọi là sách Thân tử.

Hàn Phi

Hàn Phi là một trong các công tử nước Hàn, thích cái học “hình danh” nhưng học thuyết thì quy về cái học Hoàng-Lão. Phi là người nói lắp, không thể luận đàm nhưng giỏi viết sách. Cùng Lý Tư đều thờ Tuấn Khanh làm thày, Tư tự cho mình không bằng Phi.

Phi thấy nước Hàn suy yếu, nhiều lần dâng thư can gián, Hàn vương không nghe theo. Thế rồi, Hàn Phi chán việc trị quốc mà không làm sáng rõ pháp độ, cậy thế để sai khiến bề tôi, không biết cầu hiền tài giúp nước giàu quân mạnh, trái lại chỉ cất nhắc kẻ phù phiếm có hại cho nước đứng trên người có công tích thực sự. Ông cho rằng người theo đạo nho dùng văn làm loạn phép tắc, còn đám võ hiệp dùng võ phạm điều cấm kỵ. Khi thanh bình thì sủng ái người có danh tiếng, lúc nguy cấp lại dùng võ sĩ mang giáp trụ. Nay, người được cung dưỡng thì không thể sử dụng, người cần sử dụng lại không chịu cung dưỡng. Ông buồn vì bề tôi liêm khiết chính trực thì bọn tà vạy không dung chứa, xem khắp sự biến thiên được mất các đời, mà viết các tác phẩm: Cô phẫn, Ngũ đố, Nội ngoại trữ, Thuyết lâm, Thuyết nan, thảy trên mười vạn chữ.

Hàn Phi biết cái khó của việc du thuyết nên viết sách Thuyết nan vô cùng đầy đủ, vậy mà sau rốt bị chết ở Tần, không thể đào thoát.

Sách Thuyết nan viết:

Phàm cái khó của việc du thuyết không khó ở việc đem điều ta biết ra nói, cũng không khó ở chỗ khó diễn đạt rõ ý mình, càng không khó ở chỗ ta có dám nói hết ý hay không. Mà cái khó của việc du thuyết là ở chỗ phải biết tâm của người mình muốn du thuyết, vậy mới có thể nói cho thỏa đáng.

Du thuyết người muốn có danh vọng cao mà nói về lợi lớn, họ sẽ xem mình thấp kém mà xử theo lối hạ tiện, ắt bỏ ta thật xa. Du thuyết kẻ muốn được lợi lớn mà lại nói về danh vọng cao, họ sẽ cho mình vô tâm mà không hiểu rõ sự tình, ắt chẳng chịu nghe theo. Người được du thuyết thực sự muốn lợi lớn nhưng lại tỏ vẻ muốn danh vọng cao, mà mình lại lấy danh vọng cao để du thuyết, họ sẽ và lắng nghe mà thực tâm hờ hững; nếu đem lợi lớn để du thuyết, họ ngấm ngầm nghe theo mà bề ngoài tỏ vẻ lạnh nhạt, Những điều đó không thể không biết đến vậy.

Xét lẽ, việc bí mật thì thành công, lời tiết lộ thì thất bại. Chưa hẳn là do người du thuyết tiết lộ, mà khi du thuyết, người du thuyết nói ra điều mà người được du thuyết muốn giữ kín, như thế sẽ nguy đến thân. Người nắm quyền mắc lỗi mà người du thuyết lại khéo léo bàn luận đến lỗi của họ, tất sẽ nguy đến thân. Khi ấn trạch chưa nhuần thấm mà người du thuyết đã nói tận ý, nếu thi hành có công hiệu cũng sẽ bị lãng quên, còn chẳng may thi hành thất bại tất sẽ bị nghi ngờ, thế đều nguy đến thân. Người nắm quyền có kế sách nhưng muốn tự quy công về mình mà người du thuyết tỏ ra biết tâm ý đó, vậy sẽ nguy đến thân. Họ bề ngoài muốn tự làm một số việc mà người du thuyết lại trình bày chân tướng, tỏ ra biết hết, vậy sẽ nguy đến thân. Ép họ làm việc mà họ quyết không làm, buộc họ dừng việc họ không thể dừng, vậy sẽ nguy đến thân. Cho nên nói: Cùng bàn về nhân vật lớn, họ cho là mình ly gián, bàn về nhân vật nhỏ, họ cho là mình bán quyền. Bàn đến điều họ thích, liền cho là mình bợ đỡ, bàn đến thứ họ ghét, lại cho là mình thăm dò. Nói quá giản lược, họ cho là mình không biết mà xem thường, nói to tát quá, họ cho là mình lan man mất thì giờ. Trình bày sự việc theo ý muốn, họ cho là mình khiếp nhược mà không dám tận ý; xét kỹ càng chân tướng sự việc, họ cho là mình quá ư thô lỗ và ngạo mạn. Đó là những cái khó trong việc du thuyết, không thể không biết vậy.

Phàm điều cốt yếu trong du thuyết ấy là phải biết điểm tô thêm điều mà người được du thuyết tôn kính, và loại bỏ không nói những điều họ ghét. Họ tự cho là biết kế sách thì chớ vạch lỗi làm khó họ; tự coi là mạnh mẽ quyết đoán thì đừng chọc giận khích tướng họ; tự coi là thế lực mạnh thì đừng lấy việc khó thử thách họ. Khi họ mưu việc với người khác, hoặc khen người mà họ cùng mưu tính thì tô điểm thêm chứ đừng làm tổn hại. Người nào có chung lỗi lầm giống họ thì phải tô vẽ lên để họ không có lỗi lầm. Khi lòng trung thành của mình không còn bị ngờ vực, trước những lời mình nói ra họ không còn nghi kỵ, rồi sau mình mới thể hiện tài năng biện bác và kiến văn. Đó chính là thân cận mà không nghi ngờ, là chỗ khó của việc thi triển hết tài trí vậy. Qua một thời gian dài, ơn trạch đã nhuần thấm, bày thâm kế mà không bị nghi hoặc, cùng tranh luận mà không bị hạch tội, mới có thể nêu kế sách hay biện rõ lợi hại để đưa họ đến thành công, vạch rõ phải trái để họ chính đáng, làm thế để phụ giúp họ, vậy là việc du thuyết thành công vậy.

Y Doãn là đầu bếp, Bách Lý Hề là nô lệ, nhưng đều được nhà vua trọng dụng. Hai người ấy đều là thánh nhân mà không thể không làm những việc lao dịch, sống trong cảnh ở tạp, đó không phải là sự sắp đặt khiến bề tôi giỏi phải xấu hổ.

Nước Tống có người giàu, trời mưa khiến tường lở, người con nói: “Không đắp lại tường thì trộm vào nhà.” Người hàng xóm cũng nói thế, tối đến, quả nhiên bị mất nhiều tài sản. Người cha rất hiểu con mình nên nghi người hàng xóm kia lấy trộm. Xưa, Trịnh Vũ công muốn đánh Hồ, bèn đem con gái gả cho vua nước đó. Nhân đấy hỏi quần thần: “Ta muốn dụng binh, kẻ nào đáng đánh?” Quan Kỳ Tư nói: “Đánh người Hồ.” Trịnh Vũ công bèn giết Quan Kỳ Tư, nói: “Hồ là nước anh em của ta, ngươi nói đánh họ, cớ làm sao?” Vua nước Hồ biết chuyện, cho rằng nước Trịnh thân với mình mà không phòng bị. Người nước Trịnh đánh úp nước Hồ, chiếm lấy nước. Hai trường hợp nói trên, đều là người hiểu chuyện, nặng thì bị giết, nhẹ thì bị ngờ. Biết không khó, xử lý cái mình biết mới khó.

Xưa, Di Tử Hà được vua nước Vệ sủng ái. Pháp luật nước Vệ quy định, kẻ nào lén ngồi xe của nhà vua sẽ bị chặt chân. Thế rồi, mẹ Di Tử bị bệnh, có người hay chuyện, đêm đến báo tin, Di Tử vội lấy xe của nhà vua mà đi. Nhà vua biết chuyện, cho Di Tử là con hiếu, nói: “Hiếu thay, vì mẹ mà phạm tội chặt chân.” Di Tử dạo chơi trong vườn cùng vua, ăn đào thấy ngọt, bèn dâng vua quả đào ăn dở, vua nói: “Yêu quý ta thay, không đành ăn mà nghĩ đến ta.” Đến khi nhan sắc Di Tử đã suy, không còn được sủng ái như trước, đắc tội với vua, vua nói: “Kẻ này từng lén đi xe của ta, lại đưa ta ăn quả đào ăn dở.” Việc làm của Di Tử không khác lúc trước, ban đầu được coi là hiếu mà sau bị tội, đều do yêu ghét xui nên như thế. Cho nên được chủ yêu thì nhờ cái mình biết để càng thêm thân, bị chủ ghét thì vì chút lỗi lầm khiến càng xa cách. Vì thế kẻ sĩ can gián hay du thuyết trước khi nói không thể không xét niềm yêu ghét của chủ.

Xét lẽ, rồng là loài vật, có thể thuần hóa rồi cưỡi được. Nhưng dưới họng nó có cái vảy ngược độ thước, kẻ nào đụng vào ắt bị giết ngay. Người làm vua cũng có cái vảy ngược, kẻ du thuyết phải làm sao đừng đụng vào, ngõ hầu mới được an toàn.

Có người mang sách của Hàn Phi đến nước Tần, Tần vương đọc Cô phẫn, Ngũ đố, than rằng: “Ôi chao, quả nhân được giao du với người này, chết cũng không ân hận.” Lý Tư nói: “Đó là sách do Hàn Phi viết vậy.” Tần nhân đó vội đánh nước Hàn. Ban đầu Hàn vương không trọng dụng Phi, đến khi cấp bách bèn sai Phi đi sứ sang Tần. Tần vương thích Phi, nhưng chưa tin dùng. Lý Tư, Diêu Giả muốn hại Phi, gièm rằng: “Hàn Phi là một trong những công tử của nước Hàn. Nay nhà vua muốn thôn tính chư hầu, Phi sau rốt vẫn vì Hàn chứ không vì Tần, đó là tình của con người vậy. Nay nhà vua không dùng, lưu lại lâu rồi cho về, là tự để lại mối lo, chẳng bằng lấy cớ phạm pháp mà giết đi.” Tần vương cho là phải, giao ngục lại trị tội Phi. Lý Tự sai người đem thuốc độc đến, bắt Phi tự sát. Hàn Phi muốn phân trần nhưng không được tiếp kiến. Sau, Tần vương hối hận, sai người thả ra thì Phi đã chết.

Thân tử, Hàn tử đều viết sách, truyền cho đời sau, kẻ học phần nhiều đều có. Ta riêng buồn cho Hàn tử viết ra Thuyết nan mà không thể tránh được cái chết.

Thái sử công bàn rằng: Điều mà Lão tử coi trọng là “đạo” và “hư vô" bởi chúng đều biến hóa ở chỗ “vô vi nên viết sách ngôn từ vi diệu khó hiểu. Trang tử nói rộng về “đạo” và “đức” bàn luận phóng túng, song cốt vẫn quy ở tự nhiên. Thân tử thì miệt mài thi hành ra ở “danh” và “thực”. Hàn Phi đưa ra khuôn phép, quyết đoán sự tình, biện rõ đúng sai, học thuyết rất ư thảm khốc, ít lòng nhân đức. Các thuyết trên đều gốc ở “đạo” và “đức” nhưng Lão tử là uyên áo nhất.

QUYỂN 64 TƯ MÃ NHƯƠNG TƯ LIỆT TRUYỆN

Tư Mã Nhương Tư* là hậu duệ của Điền Hoàn. Thời Tề Cảnh Công, nước Tấn đánh đất A và đất Chân, còn nước Yên xâm phạm vùng phía nam Hoàng Hà, quân Tề thất bại. Cảnh công rất lo lắng. Yến Anh liên tiến cử Điền Nhương Tư, nói: “Nhương Tư tuy là con tỳ thiếp của họ Điền, nhưng người này vẫn có thể khiến dân chúng quy phục, võ có thể ra oai với địch quân, xin bệ hạ thử dùng.” Cảnh công triệu Nhương Tư đến, cùng bàn việc binh, vô cùng thích thú, bèn phong làm tướng, cầm quân chống lại quân đội nước Yên, nước Tấn. Nhương Tư nói: “Thần vốn thấp hèn, được nhà vua cất nhắc từ nơi thôn xóm, giao trọng trách đứng trên cả quan đại phu, quân lính chưa theo, trăm họ chẳng tin, người không có tiếng tăm thì quyền uy cũng kém, xin nhà vua phái một bề tôi mà mình sủng ái, chức vị tôn quý trong nước, làm giám quân mới được.” Cảnh công đồng ý, sai Trang Giả đến. Nhương Tư từ biệt nhà vua, hẹn với Trang Giả: “Sáng mai, lúc mặt trời đứng bóng gặp nhau ở cửa quân doanh.” Hôm sau, Nhương Tư cưỡi ngựa đến trước, dựng cột biểu tính thời gian chờ Giả. Giả vốn là kẻ quyền quý kiêu căng, cho mình đứng đầu trong quân mà còn làm giám quân thì không cần vội, đám thủ hạ thân thích đưa tiễn rồi giữ lại uống rượu. Giữa trưa vẫn chưa thấy Giả đến, Nhương Tư cho hạ cột biểu để xác định thời gian, rồi vào quân doanh, điều khiển quân binh, nêu rõ kỷ luật. Quán triệt xong xuôi, đến chiều tối, Trang Giả mới tới. Nhương Tự hỏi: “Sao trễ hẹn vậy?” Giả tạ lỗi rằng: “Các đại phu, thân thích đưa tiễn, cho nên tôi đến muộn.” Nhương Tư nói: “Tướng vào ngày nhận lệnh thì quên gia đình, vào trong quân theo quân kỷ thì quên người thân, trống giục nguy cấp thì quên thân mình. Nay, địch đã lấn sâu, trong nước rúng động, quân sĩ dãi nắng dầm sương nơi biên cảnh, vua ăn không ngon ngủ không yên, tính mạng trăm họ gửi cả ở ông, sao còn nói việc đưa tiễn?” Bèn triệu người phụ trách quân pháp đến hỏi: “Quân pháp quy định việc trễ hẹn thế nào?" Đáp: “Phải chém” . Trang Giả sợ hãi, sai người ruổi ngựa cầu cứu Cảnh công. Người đi cầu cứu chưa về, Trang Giả đã bị chém trước ba quân, quân sĩ thảy đều kinh khiếp. Hồi lâu sau, Cảnh công sai sứ giả cầm cờ tiết đến xá tội cho Giả, phóng ngựa vào trong quân doanh. Nhương Tư nói: “Tướng ở trong quân, lệnh vua có lúc không theo.” Lại hỏi người phụ trách quân pháp: “Phóng ngựa vào trong quân doanh thì xử trí thế nào?” Đáp: “Phải chém”. Sứ giả cả sợ. Nhương Tư liền bảo: “Sứ giả của vua thì không thể giết.” Bèn chém kẻ theo hầu, chém cả càng xe và con ngựa kéo xe bên trái để làm gương cho ba quân. Sau đó sai sứ giả về báo với nhà vua rồi tiến quân. Quân sĩ dựng trại đào giếng, làm bếp ăn uống, thăm bệnh bốc thuốc, Tư đều đích thân sắp đặt. Nhương Tư lấy lương bổng tướng quân của mình, chia đều cho sĩ tốt, nhất là với những binh sĩ gầy yếu. Sau ba ngày chỉnh đốn quân ngũ, người ốm kẻ gầy cũng xin đi, phấn chấn tranh nhau ra đánh trận. Quân Tấn hay tin bèn rút lui. Quân Yên nghe tiếng, vượt sông tháo vây. Nhương Tư liền cho quân đuổi đánh, thu lại đất cũ bị mất ở biên cảnh rồi dẫn quân về. Chưa đến kinh đô, cởi bỏ vũ trang, dẹp đi quân lệnh, cùng ăn thề rồi mới vào kinh. Cảnh công cùng các đại phu ra tận ngoài thành nghênh đón, làm lễ ủy lạo quân sĩ xong, cùng trở về tẩm cung. Sau đó, Nhương Tư được tôn làm Đại tư mã. Họ Điền ở nước Tề ngày một hiển quý.

Về sau, các đại phu họ Bào, Cao, Quốc muốn hại ông, mới gièm với Cảnh công. Cảnh công bãi chức Nhương Tư, khiến ông phát bệnh mà chết. Từ đấy Điền Khất, Điền Báo oán bọn Cao, Quốc. Về sau, Điền Thường giết Giản công, tận diệt họ Cao và họ Quốc. Đến chắt của Thường là Hòa, tự lập làm vua, là Tề Uy vương, dùng binh lập vai, phần lớn đều theo cách của Nhương Tư, còn chư hầu phải quy phục nước Tề.

Tề Uy vương sai đại phu kiếm tìm và chỉnh lý bộ Tư Mã binh pháp, rồi phụ chép binh pháp của Nhương Tư, nhân đó gọi là Tư Mã Nhương Tư binh pháp.

Thái sử công bàn rằng: Ta đọc Tư Mã binh pháp, thấy thực rộng lớn sâu xa, tuy việc chinh phạt thời Tam đại cũng chưa đủ để mường tượng hết nghĩa lý, mà văn của nó khó thêm thắt được gì. Nhưng nếu Nhương Tư chỉ khiển binh ở một nước nhỏ, người ta có rảnh mà nói đến Tư Mã binh pháp chăng? Người đời phần nhiều đều có Tư Mã binh pháp, nên ta không bàn đến, chỉ làm liệt truyện về Nhương Tư.

QUYỂN 65 TÔN TỬ, NGÔ KHỞI LIỆT TRUYỆN

Tôn Vũ

Tôn tử tên Vũ, người nước Tề, nhờ giỏi binh pháp nên được tiếp kiến Ngô vương Hạp Lư. Hạp Lư nói: “Mười ba thiên binh pháp của ông, ta đã xem cả rồi, có thể thử bày đội ngũ được chăng?" Đáp rằng: “Được.” Hạp Lư nói: “Dùng phụ nữ để thử được chăng?” Đáp: “Được.” Thế là Hạp Lư cho 180 mỹ nữ trong cung ra thử. Tôn tử chia làm hai đội, dùng hai người được vua sủng ái làm đội trưởng, đều ra lệnh cầm kích. Lệnh hỏi: “Các ngươi có biết tay phải, tay trái, phía trước, phía sau ở đâu không?" Các mỹ nữ đáp: “Biết.” Tôn tử nói: “Hô 'trước' thì nhìn về trước mặt, hô 'trái' thì nhìn phía tay trái, hô 'phải' thì nhìn phía tay phải, hô 'sau' thì nhìn phía sau lưng.” Các mỹ nữ đáp: “Dạ.” Ban bố quy định xong xuôi, bèn bày búa rìu làm hình cụ xử tội, nhắc lại mệnh lệnh mấy lần liền, rồi nổi trống ra lệnh quay sang phải. Các mỹ nữ cười ngặt nghẽo. Tôn tử nói: “Quy định không rõ, truyền lệnh không kỹ, là lỗi của kẻ làm tướng”. Lại giải thích các quy định thêm mấy lần, rồi thúc trống sai quay sang trái. Các mỹ nữ lại cười ngặt nghẽo. Tôn tử nói: “Quy định không rõ, truyền lệnh không kỹ, đó là lỗi của kẻ làm tướng; nếu đã rõ mà không tuân quân pháp, đó là lỗi của binh sĩ.” Bèn chực chém hai đội trưởng. Ngô vương từ trên đài nhìn xuống, thấy định chém phi tần sủng ái của mình thì cả sợ, sai sứ hạ lệnh: “Quả nhân đã biết tài dụng binh của tướng quân. Quả nhân không có hai người họ thì ăn không ngon, xin đừng chém.” Tôn tử nói: “Thần đã vâng mệnh làm tướng, tướng ở trong ở quân, lệnh vua có khi không theo.” Bèn chém hai đội trưởng để thị chúng, dùng người tiếp sau làm đội trưởng, rồi lại thúc trống chỉ huy. Các mỹ nữ quay trái, phải, trước, sau, quỳ, đứng đều đúng quy định, không dám sai sót. Xong xuôi, Tôn tử sai sứ báo với vua rằng: “Binh lính đã chỉnh tề, bệ hạ hãy thử xem, nếu bệ hạ muốn dùng họ, dẫu sai vào nước sôi lửa bỏng cũng có thể được.” Ngô vương nói: “Tướng quân bãi binh về lữ quán nghỉ ngơi, quả nhân không muốn xem tiếp nữa.” Tôn tử nói: “Bệ hạ chỉ thích nói trên sách vở chứ không muốn thi hành trong thực tế.” Hạp Lư biết Tôn tử giỏi dùng binh, sau phong làm tướng. Tây phá nước Sở hùng mạnh, vào tận Dĩnh đô; bắc ra oai với Tề, Tấn, nổi danh chư hầu, đều nhờ công Tôn tử vậy.

Tôn Tẫn

Tôn Vũ chết, hơn trăm năm sau xuất hiện Tôn Tẫn. Tẫn sinh tại vùng thành A và thành Quyên, cũng là hậu duệ của Tôn Vũ. Tôn Tẫn và Bàng Quyên cùng học binh pháp. Bàng Quyên phụng sự nước Ngụy trước, được Huệ vương phong làm tướng quân, nhưng tự cho mình chẳng bằng Tôn Vũ, bèn ngầm sai sứ triệu Tôn Tẫn đến. Tẫn tới, Bàng Quyên sợ Tẫn giỏi hơn mình, sinh lòng ganh ghét, rồi khép Tẫn chịu tội, chặt lìa hai chân, thích chữ lên mặt, muốn phải lánh mặt không cho ai thấy.

Sứ Tề đến Đại Lương, Tôn Tẫn lấy thân phận tội nhân ngầm gặp, thuyết phục sứ Tề. Sứ Tề cho là bậc kỳ tài, lén đưa lên xe chở về Tề. Tướng quốc nước Tề là Điền Kỵ quý Tẫn, tiếp đãi như tân khách. Nhiều lần Kỵ cùng các công tử nước Tề đua ngựa cá cược. Tôn tử thấy ngựa chạy không thua nhau là mấy. Ngựa chia ba hạng, thượng, trung và hạ. Tôn tử bèn nói với Điền Kỵ: “Ngài cứ đặt cược lớn, tôi sẽ giúp ngài thắng.” Điền Kỵ tin theo, đặt cược cùng vua và các công tử ngàn lạng vàng. Tới khi sắp đua, Tôn tử nói: “Hãy lấy ngựa hạng hạ của ngài đấu với hạng thượng, lấy hạng thượng đấu với hạng trung, lấy hạng trung đấu với hạng hạ.” Đấu ba hạng xong, Điền Kỵ thua một nhưng thắng hai, cuối cùng được ngàn vàng từ vua. Sau đó, Điền Kỵ tiến cử Tôn tử lên Uy vương. Uy vương hỏi về binh pháp rồi tôn làm thầy.

Về sau, Ngụy đánh Triệu, Triệu nguy cấp, xin Tề cứu. Tề Uy vương muốn phong Tôn Tẫn làm tướng, Tẫn từ chối, nói: “Kẻ bị ngục hình không thể làm tướng quân.” Thế là bèn phong Điền Kỵ làm tướng, Tôn Tẫn làm quân sư. Tẫn thường ngồi trong xe có rèm che để hoạch định mưu kế. Điền Kỵ muốn dẫn quân đến Triệu, Tôn Tẫn nói: “Xét lẽ, gỡ chỗ rối thì không phải xốc tay, chữa chỗ đánh nhau thì chẳng cần xông vào, tránh thực dùng hư, khiến họ thấy khó sẽ phải tự bỏ. Nay Lương, Triệu đánh nhau, tinh binh ắt mỏi mệt ở chiến trường, quân già yếu uể oải ở trong nước. Chẳng bằng ngài hãy dẫn quân đến thẳng kinh đô Đại Lương, chặn đứng đường đi, đánh vào chỗ không phòng bị, họ ắt bỏ vây nước Triệu quay về tự cứu nước mình. Như vậy ta cất quân một lần mà giải được vây cho Triệu, dẫn dắt được nước Ngụy.” Điền Kỵ nghe theo, quân Ngụy quả nhiên bỏ Hàm Đan, đánh nhau với Tề Quế Lăng, đại phá quân Lương.

Mười ba năm sau, Ngụy và Triệu đánh Hàn, Hàn báo nguy với Tề. Tề sai Điền Kỵ đem quân sang, đến thẳng Đại Lương. Tướng Ngụy là Bàng Quyên biết tin, bỏ Hàn rút về thì quân Tề đã sang phía tây rồi. Tôn Tẫn nói với Điền Kỵ: “Quân Tam Tấn* vốn dũng mãnh nên khinh quân Tề, quân Tề có tiếng là khiếp nhược, người giỏi đánh trận sẽ lựa theo tình thế mà dẫn dắt để có lợi cho mình. Binh pháp nói, tiến quân gấp trăm dặm để đoạt lợi thì chủ tướng cũng kiệt quỵ, tiến gấp năm chục dặm thì chỉ nửa số quân đến nơi. Sai quân Tề vào Ngụy làm mười vạn bếp, hôm sau bớt đi còn năm vạn, hôm sau nữa bớt còn ba vạn.” Bàng Quyên tiến quân ba ngày, thấy vậy cả mừng, nói: “Ta vốn biết quân Tề nhát gan, vào đất ta có ba ngày mà quân lính đã trốn quá nửa rồi.” Bèn bỏ quân bộ, cùng quân khinh kỵ ngày đêm gấp rút đuổi đánh. Tôn tử tính hành trình quân địch, biết buổi tối sẽ đến Mã Lăng. Đường Mã Lăng hẹp, hai bên hiểm trở, có thể phục binh, bèn chặt cây lớn tước vỏ lộ phần trắng, viết lên rằng: “Bàng Quyên chết ở dưới cây này”. Thế rồi sai vạn tay cung thiện xạ trong quân Tề mai phục hai bên đường, hẹn rằng: “Buổi tối, nếu thấy nổi lửa thì nhất tề bắn tên”. Đêm ấy, quả nhiên Bàng Quyên đến chỗ cây nọ, thấy trên cây thân trắng có dòng chữ, bèn đốt đuốc lên xem, đọc chưa xong thì vạn tay cung nước Tề nhất loạt bắn ra, quân Ngụy đại loạn, không ứng cứu được nhau. Bàng Quyên tự biết trí cùng binh bại, liền tự vẫn, nói: “Ta làm thằng nhãi nổi danh rồi?” Quân Tề thừa thắng phá tan quân Ngụy, bắt được thái tử Thân nước Ngụy làm tù binh rồi rút về. Từ đó, danh tiếng Tôn Tẫn vang lừng thiên hạ, binh pháp của ông được lưu truyền ở đời.

Ngô Khởi

Ngô Khởi người nước Vệ, thích dùng binh, thường học binh pháp của Tăng tử*, thờ vua Lỗ. Người Tề tấn công Lỗ, Lỗ muốn phong Ngô Khởi làm tướng, nhưng phải lấy vợ nước Tề nên còn nghi ngờ. Ngô Khởi muốn lập danh, bèn giết vợ để tỏ mình không can hệ gì với Tề. Cuối cùng nước Lỗ phong Ngô Khởi làm tướng. Ngô Khởi cầm quân đánh Tề, cả phá được.

Người nước Lỗ có kẻ gièm Ngô Khởi rằng: “Khởi làm người, quá nhẫn tâm. Lúc trẻ, nhà có ngàn vàng, đi du thuyết hòng làm quan không thành, đến nỗi phá tán toàn bộ sản nghiệp, làng xóm chê cười, Ngô Khởi giết hơn ba mươi người chê cười mình, rồi rời nước Vệ đi sang phía đông. Khi chia tay mẹ già, Khởi bèn cắn vào cánh tay mà thề: 'Khởi không làm nên khanh tướng, không về nước Vệ nữa.' Rồi thờ Tăng tử làm thầy. Không lâu sau, mẹ mất, Khởi vẫn không về. Tăng tử cho Khởi là người bạc bẽo nên cắt đứt quan hệ thầy trò. Khởi bèn sang nước Lỗ, học binh pháp rồi thờ vua Lỗ. Vua Lỗ nghi ngờ Khởi, Khởi liền giết vợ để mong làm tướng. Xét lẽ, Lỗ là nước nhỏ, nếu có danh nghĩa chiến thắng, chư hầu sẽ đánh nước Lỗ. Vả Lỗ và Vệ là nước anh em, nếu vua Lỗ dùng Khởi thì mất lòng nước Vệ.” Vua Lỗ nghi ngờ nên từ chối Ngô Khởi.

Ngô Khởi nghe nói Ngụy Văn hầu hiền đức, muốn thờ ông ta. Văn hầu hỏi Lý Khắc: “Ngô Khởi là người thế nào?" Lý Khắc đáp: “Khởi tham lam hiếu sắc, nhưng dùng binh thì Tư Mã Nhương Tư cũng không hơn được.” Thế là Ngụy Văn hầu cho làm tướng. Khởi cầm quân đánh Tần, hạ được năm thành.

Khởi làm tướng, ăn mặc giống sĩ tốt thấp nhất, nằm không trải chiếu, đi không ngựa xe, chia bớt phần lương, san sẻ khỏ nhọc cùng binh sĩ. Quân lính có kẻ bị u nhọt, Khởi dùng miệng hút mủ cho. Mẹ binh lính đó biết chuyện bật khóc. Có người hỏi: “Con bà là lính mà được tướng quân dùng miệng hút mủ cho, sao lại phải khóc?” Bà mẹ đáp: “Không phải đâu. Khi trước Ngô công hút mủ cho cha nó, cha nó xông pha chiến đấu rồi chết trong tay địch. Nay Ngô công lại hút mủ cho nó, tôi không biết rồi nó sẽ chết ở đâu, vì thế mà khóc.”

Văn hầu cho Ngô Khởi giỏi dụng binh, liêm khiết công bằng, khéo thu phục nhân tâm binh sĩ, bèn phong làm Thái thú Tây Hà để chống Tần và Hàn.

Ngụy Văn hầu chết, Khởi thờ con trai ông là Vũ hầu. Vũ hầu đi thuyền từ Tây Hà xuống, giữa dòng quay lại bảo Ngô Khởi: “Đẹp thay, non sông hiểm trở, đó chính là báu vật của nước Ngụy vậy.” Khởi đáp: “Cốt ở đức chứ không ở đất hiểm yếu. Xưa, Tam Miêu bên trái có hồ Động Đình, bên phải có bến Bành Lãi, không sửa sang đức nghĩa, bị Hạ Vũ tiêu diệt. Chỗ vua Kiệt nhà Hạ ở, trái là sông Hoàng sông Tế, phải là Thái Sơn, Hoa Sơn, núi Y Khuyết ở phía nam, núi Dương Trường trấn mạn bắc, nhưng chính trị bất nhân, bị Thành Thang xua đuổi. Nước của vua Trụ nhà Ân, trái có núi Mạnh Môn, phải có Thái Sơn và Hành Sơn, Thường Sơn ở mạn bắc, sông Hoàng Hà rộng lớn chắn phía nam, nhưng chính sự không dùng đức, bị Vũ vương giết chết. Từ đó mà xét, cốt ở đức chứ không ở đất hiểm hay không. Nhà vua không tu đức, người trong thuyền thảy đều là người nước địch vậy.” Vũ hầu nói: “Phải lắm”.

Ngô Khởi làm Thái thú Tây Hà, rất có danh tiếng. Ngụy lập Tưởng quốc, phong cho Điền Văn. Ngô Khởi không vui, bảo Điền Văn rằng: “Xin luận công với ngài, được chăng?” Điền Văn đáp: “Được.” Khởi hỏi: “Thống lãnh ba quân, khiến sĩ tốt vui lòng xông vào chỗ chết, nước địch không dám động binh, ngài với Khởi ai hơn?" Văn đáp: “Tôi không bằng ngài.” Khởi hỏi: “Sắp đặt trăm quan, muôn dân quy thuận, kho đụn đầy ắp, ngài với Khởi ai hơn?” Văn đáp: “Tôi không bằng ngài.” Khởi hỏi: “Trấn giữ Tây Hà mà quân Tần không dám quấy rối phía đông, Hàn, Triệu quy phục, ngài với Khởi ai hơn?" Văn đáp: “Tôi không bằng ngài.” Khởi hỏi: “Ba việc đó ngài đều kém tôi, mà địa vị lại trên tôi, cớ làm sao?” Văn đáp: “Vua tuổi còn nhỏ, nước vẫn chưa yên, đại thần chưa quy phục, trăm họ chưa tin theo, vào lúc này đây, giao ngài làm Tướng quốc hay giao cho tôi?” Khởi trầm ngâm hồi lâu, đáp: “Giao cho ngài.” Văn nói: “Chính thế tôi ở chức cao hơn ngài vậy.” Ngô Khởi tự biết mình không bằng Điền Văn.

Điền Văn chết, Công Thúc làm Tướng quốc, lấy công chúa nước Ngụy, ghét bỏ Ngô Khởi. Kẻ hầu của Công Thúc nói: “Khởi dễ trừ thôi.” Công Thúc hỏi: “Tại sao?” Y đáp: “Ngô Khởi là người liêm khiết nhưng hiếu danh. Ngài nói trước với Vũ hầu rằng: 'Ngô Khởi là người hiền mà nước của Vũ hầu thì nhỏ, lại giáp Tần mạnh, thần e Khởi không có ý ở lại lâu dài.' Vũ hầu sẽ hỏi: 'Tại sao?' thì ngài đáp: 'Thử gả công chúa cho Khởi, nếu Khởi có ý ở lại lâu dài sẽ chấp thuận, bằng không sẽ từ chối. Từ đó sẽ biết thôi.' Nhân thế, ngài triệu Ngô Khởi đến nhà, cố ý khiến công chúa giận mà coi thường ngài. Ngô Khởi thấy công chúa coi thường ngài thì ắt từ chối.” Quả nhiên, Ngô Khởi thấy công chúa coi thường Tướng quốc nước Ngụy, liền từ chối yêu cầu của Ngụy Vũ hầu. Vũ hầu nghi ngờ Ngô Khởi nên không tin dùng nữa. Ngô Khởi sợ đắc tội, bèn bỏ đi, đến nước Sở.

Sở Điệu vương vốn nghe danh Khởi hiền tài, vừa đến lập tức phong làm Tướng quốc. Ngô Khởi thẩm xét rõ pháp lệnh, bỏ các chức quan không cần thiết, cắt bổng lộc những người họ xa với vua để cấp phát cho chiến binh. Coi trọng quân đội hùng mạnh, đả phá những kẻ du thuyết. Vì thế phía nam bình định Bách Thành; phía bắc thôn tính Trần và Sái, đẩy lùi Tam Tấn; phía tây đánh Tần. Chư hầu lo sợ trước sự hùng mạnh của Sở. Do quý tộc nước Sở thảy muốn hại Ngô Khởi nên sau khi Điệu vương chết, các đại thần trong tông thất làm loạn, công kích Ngô Khởi, Khởi chạy núp ở chỗ đặt thi thể nhà vua. Bọn công kích bèn bắn Ngô Khởi, trúng cả thi thể Điệu vương. Chôn Điệu vương xong, thái tử lên ngôi, bèn lệnh giết bọn đã bắn Ngô Khởi và thi thể nhà vua. Những kẻ liên quan bị diệt tộc lên đến hơn bảy mươi nhà.

Thái sử công bàn rằng: Người đời xưng tụng chuyện quân lữ, đều nói đến 13 thiên Tôn tử và sách binh pháp của Ngô Khởi. Các sách này người đời phần nhiều đều có, nên không bàn thêm, chỉ bàn về cách hành sự của họ. Có câu: “Người làm giỏi chưa chắc nói giỏi, người nói giỏi chưa chắc làm giỏi.” Tôn tử tính toán tường minh mưu kế của Bàng Quyên nhưng không sớm nghĩ đến việc bị Bàng Quyên gia hại. Ngô Khởi nói với Vũ hầu coi trọng thế hiểm yếu chẳng bằng tu đức, nhưng thi hành chính sự ở nước Sở lại tàn khốc ít lòng nhân, đến nỗi phải mất mạng. Buồn thay!

QUYỂN 66 NGŨ TỬ TƯ LIỆT TRUYỆN

Ngũ Tử Tư người nước Sở, tên là Viên. Cha Viên là Ngũ Xa, anh là Ngũ Thượng. Tổ tiên của Ngũ Tử Tư là Ngũ Cử, thờ Sở Trang vương, can gián thẳng thắn, vô cùng hiển hách, nhờ thế con cháu có danh tiếng ở nước Sở.

Sở Bình vương có thái tử tên là Kiến, sai Ngũ Xa làm Thái phó, Phí Vô Kỵ làm Thiếu phó. Vô Kỵ bất trung với thái tử Kiến. Bình vương sai Vô Kỵ dẫn thái tử sang lấy vợ ở nước Tần, con gái nước Tần rất xinh đẹp, Vô Kỵ phi ngựa về báo với Bình vương rằng: “Người con gái nước Tần ấy tuyệt đẹp, bệ hạ hãy lấy cô ta, đổi thái tử cưới cô khác.” Bình vương bèn lấy cô gái ấy, hết mực sủng ái, sinh con là Chẩn, rồi cho thái tử lấy cô vợ khác.

Vô Kỵ nhân việc cô gái nước Tần nên được Bình vương sủng ái, bèn bỏ thái tử để thờ Bình vương. Song lại sợ một ngày kia, sau khi Bình vương chết, thái tử nối ngôi sẽ giết mình, liền gièm pha thái tử Kiến. Mẹ của Kiến là người đất Sái, không được Bình vương sủng ái. Bình vương dần xa lánh Kiến, sai Kiến trấn giữ Thành Phụ, giữ việc quân phòng chốn biên cảnh.

Không lâu sau, Vô Kỵ lại ngày đêm chê bai thái tử trước mặt Bình vương rằng: “Thái tử vì việc cô gái nước Tần, không thể không oán giận, xin bệ hạ hãy đề phòng. Từ khi thái tử ra Thành Phụ, thống lĩnh quân binh, kết giao chư hầu, ý chừng muốn kéo về làm loạn.” Bình vương bèn triệu Thái phó Ngũ Xa đến tra hỏi. Ngũ Xa biết Vô Kỵ gièm thái tử, nhân nói: “Sao bệ hạ vì lời gièm của kẻ bề tôi hèn mọn mà xem nhẹ tình cốt nhục vậy?” Vô Kỵ nói: “Nay bệ hạ không xử trí, khi việc thành rồi, ắt sẽ bị bắt.” Thế là Bình vương nổi giận, tống Ngũ Xa vào tù, rồi sai quan Tư mã ở Thành Phụ là Phấn Dương đi giết thái tử. Chưa tới nơi, Phấn Dương sai người báo trước cho thái tử rằng: “Thái tử trốn ngay đi, không sẽ bị giết.” Thái tử Kiến liền trốn đến nước Tống.

Vô Kỵ nói với Bình vương: “Ngũ Xa có hai con trai, đều giỏi, ví không giết, sẽ là mối lo của Sở. Hãy dùng cha làm con tin để triệu đến, nếu không sẽ thành tai họa của nước Sở.” Bình vương sai sứ nói với Ngũ Xa: “Ngươi gọi được hai con đến thì sống, nếu không sẽ phải chết.” Ngũ Xa nói: “Thượng là người nhân ái đôn hậu, gọi ắt đến. Viên là người cương cường kiên nhẫn, có thể làm nên đại sự, nó thấy đến sẽ bị bắt, ắt không đến đâu.” Vua không nghe, sai triệu hai người: “Đến, ta để cho các ngươi sống, không đến, hôm nay giết luôn.” Ngũ Thượng định đến, Viên nói: “Sở vương triệu anh em ta tới, không phải muốn cha ta sống đâu, chẳng qua sợ anh em ta thoát được sẽ thành mối lo sau này, nên bắt cha làm con tin, và triệu anh em ta đó. Cả hai cùng đến thì cha con đều chết, có ích gì đâu? Đến thì thù không báo được, chẳng bằng chạy sang nước khác, mượn sức họ mà rửa thù cho cha, chết cả thì vô ích.” Ngũ Thượng nói: “Ta biết là đến cũng chẳng cứu được mạng cha. Nhưng hận nỗi cha triệu ta đến để mong sống mà ta không đến, về sau ví không thể rửa nhục, rốt cuộc bị thiên hạ chê cười.” Bèn báo Viên: “Hãy trốn đi! Em có thể báo được thù cho cha, ta sẽ vào chỗ chết.” Thượng đã bị bắt, sứ giả định bắt Ngũ Tư. Ngũ Tư giương cung, nhằm thẳng sứ giả, sứ giả không dám xông lên, Ngũ Tư nhân đó trốn thoát. Hay tin thái tử Kiến ở nước Tống, Tư liền qua theo. Ngũ Xa nghe tin Tử Tư trốn thoát, bèn than: “Vua tôi nước Sở e sẽ khổ vì binh đao thôi.” Ngũ Thượng đến Sở, Sở vương giết cả hai cha con.

Ngũ Tư vừa đến, nước Tống xảy ra loạn họ Hoa, bèn cùng thái tử Kiến chạy sang nước Trịnh, được người Trịnh rất coi trọng. Thái tử Kiến lại đến nước Tấn, Tấn Khoảnh Công nói: “Thái tử được Trịnh hậu đãi, tức đã tin tưởng. Nếu Thái tử làm nội ứng, ta từ ngoài đánh vào, ắt diệt được nước Trịnh. Diệt Trịnh xong ta sẽ phong đất cho thái tử.” Thái tử Kiến bèn trở về nước Trịnh. Việc chưa thành, thái tử vì tình riêng, định giết những người đi theo, họ biết âm mưu, bèn báo với Trịnh. Trịnh Định công cùng Tử Sản giết thái tử Kiến. Kiến có con là Thắng. Ngũ Tư sợ hãi, bèn cùng Thắng chạy sang nước Ngô. Đến ải Chiêu, quân coi giữ định bắt lại. Ngũ Tư phải cùng Thắng đi bộ mà trốn, suýt không thoát thân. Quân đuổi đến sau. Tới bờ sông, trên sông có ông chài đang chèo thuyền, biết Ngũ Tư nguy cấp, bèn đưa sang sông. Ngũ Tư sang đến bờ, cởi kiếm nói: “Kiếm này đáng giá trăm lượng vàng, xin trao tặng ông.” Người đó nói: “Theo pháp lệnh nước Sở, ai bắt được Ngũ Tư sẽ thưởng năm vạn thạch thóc, ban tước Chấp khuê*, há chỉ bằng thanh kiếm trăm lạng vàng sao?” nói rồi không nhận. Ngũ Tư chưa đến Ngô thì ốm, phải dừng giữa đường xin ăn. Đến Ngô, Ngô vương là Liêu đang nắm quyền, Công tử Quang làm Tướng quốc. Ngũ Tư bèn thông qua công tử Quang cầu kiến Ngô vương.

Lâu sau, Sở Bình vương vì việc người ấp Chung Ly ở biên giới nước Sở và người ấp Ty Lương Thị ở biên giới nước Ngô đều nuôi tằm, phụ nữ hai bên tranh chấp đất trồng dâu, bèn cả giận, đến mức hai nước giao binh. Nước Ngô sai công tử Quang đánh Sở, chiếm được Chung Ly và Cư Sào rồi rút về. Ngũ Tử Tư nói với Ngô vương Liêu: “Có thể phá được nước Sở, hãy sai công tử Quang tiếp tục cầm quân sang đánh.” Công tử Quang nói với Ngô vương: “Cha và anh của Ngũ Tư kia đều bị Sở vương giết nên khuyên bệ hạ đánh Sở, ý muốn báo thù riêng. Chứ đánh Sở chưa chắc phá được.” Ngũ Tư biết công tử Quang có dã tâm riêng, muốn giết vua để lên thay, nên chưa thể du thuyết việc khác, bèn tiến cử Chuyên Chư cho công tử Quang, rồi lui về cày ruộng cùng con thái tử Kiến là Thắng.

Năm năm sau, Sở Bình vương chết. Lúc trước, Bình vương cướp người con gái nước Tần định gả cho thái tử Kiến, sinh con là Chẩn, Bình vương qua đời, Chẩn được nối ngôi, đó là Chiêu vương. Ngô vương Liêu nhân nước Sở có tang, sai hai công tử đem quân đánh úp nước Sở. Sở đem quân chặn hậu, quân Ngô không còn đường rút. Nước Ngô trống không, công tử Quang bèn lệnh cho Chuyên Chư bất ngờ hành thích Ngô vương, tự lập làm vua, đó là Ngô vương Hạp Lư. Hạp Lư lên ngôi, đắc chí, bèn triệu Ngũ Viên, giao làm Hành nhân*, cùng bàn việc nước.

Nước Sở giết đại thần là Khích Uyển và Bá Châu Lê. Cháu nội Bá Châu Lê là Bá Phỉ* chạy trốn sang Ngô, Ngô cho Phỉ làm đại phu. Trước đây, hai công tử được Ngô vương Liêu sai đem quân đánh Sở, bị chặn đường không về được. Sau, nghe tin Hạp Lư giết Liêu, tự lập làm vua, bèn đem quân hàng Sở, được Sở phong cho đất Thư. Hạp Lư lên ngôi được ba năm, bèn giao Ngũ Tư và Bá Phỉ cất quân đánh Sở, hạ được đất Thư, bắt được cả hai. Nhân đó Hạp Lư định tiến đánh Dĩnh đô nước Sở, tướng quân Tôn Vũ nói: “Dân khó nhọc, chưa thể tiến, hãy chờ đã.” Bèn rút quân về.

Hạp Lư năm thứ tư, nước Ngô đánh nước Sở, chiếm đất Lục và đất Tiềm. Năm thứ năm, lại đánh nước Việt, Việt thua trận. Năm thứ sáu, Sở Chiêu vương sai công tử Nang Ngõa đem quân đánh Ngô. Ngô sai Ngũ Viện dẫn quân đón đánh, đại phá quân Sở tại Dự Chương, chiếm được Cư Sào của Sở.

Năm thứ chín, Ngô vương Hạp Lư bảo Tử Tư và Tôn Vũ: “Khi trước, các ngươi nói chưa thể tiến đánh Dĩnh đô, nay thì sao?” Cả hai đáp: “Tướng Sở là Nang Ngõa tham lam, nước Đường và nước Sái đều hận, bệ hạ muốn cất đại quân tiến đánh, trước tiên cần được Đường, Sái ủng hộ.” Hạp Lư nghe theo, huy động quân đội cùng hai nước Đường, Sái tiến đánh Sở. Ngô và Sở bày trận hai bên Hán Thủy. Em Ngô vương là Phu Khái dẫn tinh binh xin theo, nhà vua không cho, Phu Khái bèn kén năm nghìn quân đánh tướng Sở là Tử Thường. Tử Thường đại bại, chạy đến nước Trịnh. Thế là quân Ngô thừa thắng xông lên, đánh liền năm trận, tiến đến tận Dĩnh đô. Ngày Kỷ Mão, Sở Chiêu vương chạy trốn. Ngày Canh Thìn, Ngô vương vào Dĩnh đô.

Chiêu vương trốn chạy, tiến vào đầm Vân Mộng; bị trộm cướp tấn công, phải chạy đến đất Vân. Em của Vân công là Hoài nói: “Bình vương giết cha ta, ta giết con ông ấy, thế chẳng phải lẽ ư?” Vân công sợ em giết Sở vương, bèn cùng Sở vương chạy đến đất Tùy. Quân Ngô bao vây Tùy, nói với người Tùy rằng: “Con cháu nhà Chu ở Hán Xuyên đều bị Sở giết sạch.” Người Tùy chực giết Sở vương, con Sở vương là Kỳ liền giấu vua đi, tự nhận là Sở vương để thế thân. Người Tùy bói quẻ về quan hệ giữa Sở vương với nước Ngô, điềm gở, bèn tạ lỗi nước Ngô vì đã không giao nộp Ngô vương.

Hồi đầu, Ngũ Viên và Thân Bao Tư giao du với nhau, khi Viên chạy trốn có nói với Bao Tư: “Ta nhất định lật đổ nước Sở.” Bao Tư nói: “Tôi nhất quyết bảo tồn nước Sở.” Đến khi quân Ngô vào Dĩnh đô, Ngũ Tử Tư tìm Chiêu vương. Thế nhưng không thấy, bèn đào mả Sở Bình vương, quật xác lên đánh ba trăm roi mới thôi. Thân Bao Tư chạy trốn vào trong núi, sai người nói với Tử Tư rằng: “Ông báo thù, thực quá lắm! Tôi nghe nói, người đông thì thắng trời, trời định cũng có thể phá được người. Nay ông vốn là bề tôi của Bình vương, thân ngoảnh về bắc mà xưng thần thờ vua, nay quá đến mức người chết rồi còn làm nhục, thế chẳng phải là không coi đạo trời ra gì sao?” Ngũ Tử Tư nói: “Ngươi hãy thay ta tạ lỗi với Thân Bao Tư, ta đường xa sớm tối, chỉ có thể theo cách trái lẽ thường như thế thôi.” Thế rồi Thân Bao Tư chạy sang báo tin nguy cấp và cầu cứu nước Tần. Tần không giúp. Thân Bao Tư đứng giữa sân đình nước Tần, ngày đêm khóc lóc, ròng rã bảy ngày đêm. Tần Ai công động lòng thương, nói: “Sở tuy vô đạo, nhưng có bề tôi như thế, há không bảo tồn nước Sở?” Bèn sai đem năm trăm cỗ xe sang cứu Sở, đánh Ngô. Tháng Sáu, đánh bại quân Ngô ở đất Tắc. Đúng lúc Ngô vương ở Sở tìm kiếm Chiêu vương đã lâu, còn Phu Khái, em của Hạp Lư lại trốn về tự lập làm vua. Hạp Lư nghe tin, liền bỏ Sở rút về đánh Phu Khái. Phu Khái thua chạy, trốn sang nước Sở. Sở Chiêu vương thấy Ngô có nội loạn, bèn trở lại Dĩnh đô, phong cho Phu Khái đất Đường Khê, xưng là Đường Khê thị. Sở lại giao chiến với Ngô, đánh bại quân Ngô, Ngô vương liền rút quân về.

Hai năm sau, Hạp Lư sai thái tử Phù Sai đem quân đánh Sở, chiếm được đất Bà. Sở sợ Ngô lại mang đại quân tiến sang, liền bỏ đất Dĩnh, dời sang đất Nhược. Bấy giờ, Ngô theo kế của Ngũ Tử Tư và Tôn Vũ, tây phá nước Sở hùng mạnh, bắc ra oai với Tề, Tấn, nam chế phục người Việt.

Bốn năm sau, Khổng tử làm Tướng quốc nước Lỗ.

Năm năm sau, Ngô đánh Việt. Việt vương Câu Tiễn đem quân nghênh địch, đánh bại quân Ngô ở Cô Tô, khiến Hạp Lư bị thương ở chân, Ngô phải rút lui. Vết thương của Hạp Lư phát tác, ốm nặng sắp chết, liền bảo thái tử Phù Sai: “Mày có quên việc Câu Tiễn giết cha mày không?" Phù Sai đáp: “Con không dám quên!” Đêm ấy, Hạp Lư chết. Phù Sai lên làm vua, dùng Bá Phỉ làm Tể tướng, sai tập trận, bắn cung. Năm sau, đánh nước Việt, Việt thua trận ở Phù Tưu. Việt vương Câu Tiễn bèn đem hơn năm nghìn tàn quân đóng trên núi Cối Kê, sai đại phu là Chủng mang hậu lễ đến Thái tể Bá Phỉ giảng hòa, xin đem nước Việt làm nước tôi đòi. Ngô vương định đồng ý. Ngũ Tử Tư can rằng: “Việt vương là người có thể chịu đựng cay đắng, nay không diệt đi, sau ắt hối hận.” Ngô vương không nghe, theo kế Thái tể Bá Phỉ, giảng hòa với nước Việt.

Năm năm sau, Ngô vương nghe tin Tề Cảnh công chết, đại thần tranh quyền, vua mới yếu thế, liền xuất quân lên phía bắc đánh Tề. Ngũ Tử Tư can rằng: “Câu Tiễn bữa không ăn hai món, điếu viếng người chết, han hỏi người ốm, là muốn có chỗ dùng họ vậy. Người này không chết, ắt thành mối họa cho Ngô. Nay Ngô còn nước Việt, như người có bệnh trong tim phổi, vậy mà bệ hạ không đánh nước Việt trước mà đi đánh Tề, thế chẳng phải sai lầm ư?” Ngô vương không nghe, đánh Tề, cả phá quân Tề ở Ngải Lăng xong, uy hiếp vua Trâu và vua Lỗ rồi rút về. Từ đó càng lạnh nhạt với mưu kế của Tử Tư.

Bốn năm sau, Ngô vương định kéo quân lên bắc đánh Tề, Việt vương Câu Tiễn theo kế của Tử Cống, bèn xuất quân giúp Ngô, lại đem nhiều châu báu đút lót Thái tể Phỉ. Bá Phỉ nhiều lần nhận hối lộ của nước Việt nên hết sức tin tưởng Câu Tiễn, ngày đêm nói tốt với Ngô vương. Ngô vương nghe theo kế của Bá Phỉ, Ngũ Tử Tư can gián: “Xét lẽ, nước Việt là bệnh trong tim phổi, nay tin theo những lời giả dối của họ, tham đánh Tề. Phá được Tề cũng như có mảnh ruộng đầy đá, dùng được vào việc gì. Vả thiên Bàn Canh chi cáo* viết: 'Có kẻ ngả nghiêng không cung kính, phải trừ diệt đi, không để mầm mống, không cho giống lạ mọc ở ấp này.' Đó là lý do khiến nhà Thương hưng thịnh. Xin bệ hạ bỏ việc đánh Tề mà đánh Việt trước; bằng không, sau hối cũng không kịp.” Ngô vương không nghe, sai Tử Tư đi sứ nước Tề. Tử Tư lên đường, nói với con rằng: “Ta can vua nhiều lần, vua đều không nghe, nay ta thấy nhà vua sắp bại vong. Con chết cùng nước Ngô, cũng vô ích thôi.” Bèn gửi gắm con cho Bào Mục ở Tề, rồi về báo cáo tình hình cho Ngô vương.

Thái tể Bá Phỉ vốn có hiềm khích với Tử Tư, nhân đó gièm pha: “Tử Tư là người cương cường tàn bạo, ít lòng nhân, hay ngờ vực, lòng oán hận của ông ta e thành đại họa. Ngày trước bệ hạ muốn đánh Tề, Tử Tư cho là không được, nhưng rốt cuộc bệ hạ lập được đại công. Tử Tư xấu hổ vì mưu kế không được dùng, bèn trở nên oán hận. Nay bệ hạ sắp đánh Tề, Tử Tư lại can ngăn quyết liệt, hủy báng việc đó, những mong nước Ngô thất bại để cho kế của mình cao minh. Nay bệ hạ thân chinh, đem hết quân binh trong nước đi đánh Tề, mà Tử Tư khuyên ngăn lại không nghe, nhân đó ông ta lấy cớ đau ốm không đi, bệ hạ không thể không phòng bị, dễ chừng dấy họa từ đó vậy. Vả Phỉ này ngầm sai người dò xét, ông ta đi sứ sang Tề, đã gửi con cho Bào Mục nước Tề rồi. Xét lẽ, làm phận bề tôi, trong lòng không như ý, bên ngoài lại dựa chư hầu, tự cho mình là mưu thần của tiên vương, nay không được dùng thì sinh oán thán. Xin bệ hạ sớm xử trí ông ta.” Ngô vương nói: “Không cần người nói, ta cũng nghi rồi.” Bèn sai sứ ban cho Tử Tư thanh kiếm Chúc Lũ, nói: “Ngươi dùng kiếm này để tự kết liễu.” Ngũ Tử Tư ngẩng lên trời mà than: “Hỡi ôi! Kẻ bề tôi sàm nịnh Bá Phỉ làm loạn nên nhà vua mới giết ta. Ta từng khiến cha ngươi làm nên nghiệp bá. Từ khi ngươi chưa được lập, các công tử tranh giành ngôi vị, ta cố chết tranh đấu trước tiên vương, ngươi thiếu chút nữa không được lập. Ngươi lên ngôi rồi, muốn chia một phần nước Ngô cho, ta đã không dám vọng tưởng rồi. Nhưng nay ngươi nghe lời bề tôi sàm nịnh mà giết bậc tôn trưởng sao?” Bèn nói với môn khách: “Hãy trồng trên mộ ta một cây tử, sau có thể lấy gỗ làm quan tài khoét mắt ta treo trên cửa đông nước Ngô, để ta tận mắt thấy quân Việt kéo vào diệt nước Ngô.” Thế rồi cắt cổ tự tử. Ngô vương nghe nói cả giận, bèn đem xác Tử Tư cho vào túi da, vứt xuống sông Giang. Người Ngô thương xót Tử Tư, bèn lập miếu thờ bên sông, nhân thế gọi tên núi là Tư Sơn.

Ngô vương giết Ngũ Tử Tư xong bèn đánh Tề. Họ Bào ở nước Tề giết vua là Điệu Công, lập Dương Sinh lên thay. Ngô vương muốn đem quân hỏi tội nhưng không thắng được, phải rút về. Hai năm sau, Ngô vương triệu vua hai nước Lỗ và Vệ hội kiến ở Thác Cao. Năm sau, nhân đã kéo lên phía bắc hội chư hầu tại Hoàng Trì, để ép nhà Chu. Việt vương Câu Tiễn đánh úp giết Thái tử nước Ngô, phá tan quân Ngô. Ngô vương nghe tin, liền rút quân về, sai sứ mang hậu lễ đến nước Việt cầu hòa. Chín năm sau, Việt vương Câu Tiễn liền diệt nước Ngô, giết vua Phù Sai, giết cả Thái tể Bá Phỉ vì cho Phỉ bất trung với vua của mình, còn nhận hối lộ của người ngoài, câu kết với nước Việt.

Trước đây, Thái tử Kiến cùng Ngũ Tử Tư trốn sang nước Sở, con là Thắng ở nước Ngô. Thời Ngô Vương Phù Sai, Sở Huệ vương muốn triệu Thắng về Sở. Diệp Công can rằng: “Thắng hiếu dũng mà ngầm cầu binh sĩ cảm tử, e có lòng riêng!” Huệ vương không nghe, bèn triệu Thắng tới, cho ở đất Yên tại biên giới nước Sở, gọi là Bạch công. Bạch công về Sở được ba năm thì nước Ngô giết Tử Tư.

Bạch Công Thắng về Sở, oán Trịnh giết cha mình, bèn ngầm nuôi dưỡng binh sĩ cảm tử, toan báo thù Trịnh. Về Sở được năm năm, liền đề nghị đánh Trịnh. Sở sai Lệnh doãn Tử Tây đi đánh. Quân Sở chưa xuất phát thì Tấn đã đánh Trịnh, Trịnh cầu cứu Sở. Sở sai Tử Tây sang cứu, kết minh rồi về. Bạch công Thắng tức giận nói: “Không thù nước Trịnh, mà thù Tử Tây.” Thắng đích thân mài kiếm, có người hỏi: “Mài kiếm làm gì?” Thắng đáp: “Muốn giết Tử Tây.” Tử Tây biết chuyện, cười nói: “Thắng như quả trứng, làm được trò gì.”

Bốn năm sau, Bạch công Thắng cùng Thạch Khất tập kích giết Lệnh doãn Tử Tây và Tư mã Tử Kỳ ngay tại triều nước Sở. Thạch Khất nói: “Không giết vua, không được.” Liền cướp vua đưa đến Cao Phủ. Kẻ theo Thạch Khất là Khuất Cố cõng Sở Huệ vương trốn vào cung Chiêu phu nhân. Diệp công nghe tin Bạch công làm loạn, thống lĩnh người trong nước tiến đánh. Bọn Bạch Công thua trận, chạy trốn vào trong núi rồi tự sát. Thạch Khất bị bắt làm tù binh, hỏi thi thể Bạch công ở đâu, không nói sẽ bị nấu chín. Thạch Khất nói: “Việc thành thì làm quan khanh, không thành thì bị nấu chín, đó vốn là chức phận vậy.” Rốt cuộc không chịu khai. Diệp công cho nấu chín Thạch Khất rồi đi tìm hậu duệ của Huệ vương để lập làm vua.

Thái sử công bàn rằng: Oán hận trong con người ta đáng sợ thay! Bậc vương giả còn không thể kết oán với bề tội dưới quyền, huống nữa là ngang hàng nhau! Ví phỏng Ngũ Tử Tư chết cùng Ngũ Xa, thì khác nào con sâu cái kiến. Bỏ nghĩa nhỏ, rửa thù lớn, lưu danh hậu thế, bi tráng thay! Đương khi Tử Tư cùng quẫn bên sông, ăn xin trên đường, tâm trí há có phút nào quên đất Dĩnh chăng? Vì thế ẩn mình nhẫn nhục để đạt được công danh, không phải bậc trượng phu lẫm liệt thì ai có thể làm được? Như Bạch công không tự lập làm vua thì công tích và mưu lược cũng không thể nói viết được vậy!

QUYỂN 67 TRỌNG NI ĐỆ TỬ LIỆT TRUYỆN

Khổng tử nói: “Học trò tinh thông có 77 người”, đều là những kẻ sĩ có tài lạ. Đức hạnh có: Nhan Uyên, Mẫn Tử Khiên, Nhiễm Bá Ngưu, Trọng Cung; chính sự có: Nhiễm Hữu, Quý Lộ; ngôn từ ứng đối có: Tể Ngã, Tử Cống; văn học có: Tử Du, Tử Hạ. Sư* thì cong vạy, Sâm* thì trì độn, Sài* thì ngu tối, Do* thì thô lỗ, Hồi* thì cùng quẫn. Tứ* không chịu mệnh trời mà đi buôn, cân nhắc sự lý chính đáng chuẩn xác.

Người Khổng tử cho là bậc tôn nghiêm: nhà Chu có Lão tử, nước Vệ có Cừ Bá Ngọc, nước Tề có Yến Bình Trọng, nước Sở có Lão Lai tử, nước Trịnh có Tử Sản, nước Lỗ có Mạnh Công Xước. Nhiều lần khen ngợi có Tang Văn Trọng, Liễu Hạ Huệ, Đồng Đê Bá Hoa, Giới Sơn Tử Nhiên. Khổng tử đều sinh sau, không cùng một đời.

Nhan Hồi

Nhan Hồi người nước Lỗ, tự Tử Uyên, kém Khổng tử 30 tuổi. Nhan Hồi hỏi về đức nhân, Khổng tử đáp: “Sửa mình trở về theo lễ thì thiên hạ quay về đức nhân vậy.”

Khổng tử nói: “Hiền thay trò Hồi! Một giỏ thức ăn, một bầu nước uống, ở trong ngõ sâu, người ta không chịu nổi ưu phiền, còn Hồi thì không thay đổi niềm vui của mình.” “Hồi như kẻ ngu, nhưng khi lui về thì tự mình suy xét, chỉ thế cũng đủ phát huy, Hồi chẳng ngu đâu.” “Dùng thì thi hành, bỏ thì quy ẩn, duy ta với ngươi là làm được như vậy thôi.”

Năm Hồi 29 tuổi, tóc bạc hết, chết sớm. Khổng tử khóc lóc đau đớn, nói: “Từ khi ta có trò Hồi, học trò ngày càng thêm thân.” Lỗ Ai công hỏi: “Học trò ngài ai là người hiếu học?” Khổng tử đáp: “Có Nhan Hồi là người hiếu học, không giận lây người khác, không mắc lỗi hai lần, nhưng chẳng may vắn số chết rồi, nay không còn ai nữa.”

Mẫn Tổn

Mẫn Tổn tự là Tử Khiêm, kém Khổng tử 15 tuổi.

Khổng tử nói: “Hiếu thay Mẫn Tử Khiêm! Người khác không thể nói lời chia rẽ được cha mẹ anh em Tử Khiêm.” [Mẫn Tổn] không làm quan đại phu, không ăn lộc của hôn quân. [Từng nói]: “Như có người lại đến mời, ta ắt trốn đến thượng lưu sông Vấn.”

Nhiễm Canh

Nhiễm Canh tự Bá Ngưu. Khổng tử cho là người có đức hạnh. Bá Ngưu bị bạo bệnh, Khổng tử đến thăm, từ ngoài cửa sổ cầm tay nói: “Số mệnh vậy chăng! Người thế này mà mắc bệnh này, số mệnh vậy chăng?”

Nhiễm Ung

Nhiễm Ung tự Trọng Cung.

Trọng Cung hỏi về chính sự, Khổng tử đáp: “Ra cổng như thấy khách quý, sai dân như thừa hành cuộc tế lớn. Trong nước không để ai oán, tại ấp phong không để ai oán”.

Khổng tử cho Trọng Cung là người có đức hạnh, nói: “Ung đó, có thể sai ngoảnh mặt về phía nam.”*

Cha Trọng Cung là người hèn mọn. Khổng tử nói: “Con của con trâu loang lổ mà lông lại thuần màu đỏ, hai sừng đều đặn, không muốn dùng để tế thì thần núi thần sông có bỏ nó không?”

Nhiễm Cầu

Nhiễm Cầu tự Tử Hữu, kém Khổng tử 29 tuổi, làm quan tế cho họ Quý Tôn.

Quý Khang tử hỏi Khổng tử: “Nhiễm Cầu là người nhân chăng?” Đáp: “Ấp phong có ngàn hộ, gia tộc có trăm cỗ xe, có thể sai Cầu nắm việc quân sự. Còn như nhân hay không thì tôi không biết.” Lại hỏi: “Tử Lộ là người nhân chăng?” Khổng tử đáp: “Cũng như Cầu.”

Cầu hỏi: “Nghe rồi thì phải thi hành điều đã nghe chăng?” Khổng tử đáp: “Thi hành thôi!” Tử Lộ hỏi: “Nghe rồi thì phải thi hành điều đã nghe chăng?” Khổng tử đáp: “Có cha có anh, sao lại nghe rồi thì thi hành điều đã nghe?" Tử Hoa lấy làm lạ, hỏi: “Dám hỏi, sao hỏi giống nhau mà thầy trả lời lại khác?” Khổng tử đáp: “Cầu hay bàn lùi nên phải khích lệ. Do hơn người thường nên phải kìm hãm.”

Trọng Do

Trọng Do tự Tử Lộ, người đất Biện, kém Khổng tử 9 tuổi. Tử Lộ tính quê mùa, sính cường, cương trực, đội mũ kiểu gà trống, đeo bao kiếm da lợn, khinh khi Khổng tử. Khổng tử dùng lễ dần dần dẫn dụ Tử Lộ. Sau, Tử Lộ khép mình theo đạo nho, rồi thông qua môn nhân xin làm học trò Khổng tử.

Tử Lộ hỏi về chính sự, Khổng tử đáp: “Tự làm trước, chịu nhọc trước.” Tử Lộ xin thầy nói thêm, Khổng tử nói: “Đừng có biếng nhác.”

Tử Lộ hỏi: “Quân tử có chuộng dũng không?” Khổng tử đáp: “Đặt nghĩa lên trên. Quân tử hiếu dũng mà không có nghĩa thì làm loạn, tiểu nhân hiếu dũng mà không có nghĩa thì trộm cắp.”

Tử Lộ nghe rồi nhưng chưa thể thi hành, chỉ sợ lại được nghe điều khác.

Khổng tử nói: “Vài lời vẻn vẹn mà có thể xử đoán việc hình ngục, chỉ có Do thôi!” “Do hiếu dũng hơn ta, không có tài gì khác.” “Như Do, ắt không trọn vẹn với cái chết của mình.” “Người mặc áo bào rách đứng chung với người mặc áo lông cáo mà không thấy xấu hổ, chỉ có trò Do thôi!” “Trò Do đó, mới bước lên nhà thôi chứ chưa vào trong nhà vậy.”*

Quý Khang tử hỏi: “Trọng Do là người nhân chăng?” Khổng tử đáp: “Nước có nghìn cỗ xe, có thể giao phụ trách quân đội, không biết Do có nhân hay không?"

Tử Lộ vui vì được xuất du cùng thầy, từng gặp Trường Thư, Kiệt Nịch, Hạ Điều Trương Nhân.

Tử Lộ làm quan tể cho họ Quý Tôn, Quý Tôn hỏi Khổng tử: “Tử Lộ có thể coi là bậc đại thần không?" Khổng tử đáp: “Có thể gọi là thần tử.”

Tử Lộ làm đại phu ấp Bồ, đến từ biệt Khổng tử. Khổng tử nói: “Ấp Bồ nhiều tráng sĩ, lại khó trị lý, song ta dặn con rằng: cung kính có thể chế ngự được uy dũng, khoan hòa chính trực có thể cố kết chúng nhân, cung kính chính trực thì nơi ấy được yên, có thể lấy đó báo đáp bề trên.”

Lúc trước, Vệ Linh công có thiếp yêu là nàng Nam tử. Thái tử Quỹ Khoái của Linh công đắc tội với Nam tử, sợ bị giết nên trốn sang nước khác. Khi Linh công chết, phu nhân muốn lập công tử Dĩnh. Dĩnh không chịu, nói: “Con của Thái tử đã chạy trốn là Triếp hãy còn.” Thế là nước Vệ lập Triếp làm vua, đó là Xuất công. Xuất công lên ngôi được mười hai năm, cha là Quỹ Khoái sống ở nước khác, không chịu trở về. Tử Lộ làm đại phu nước Vệ, Khổng Lý làm ấp tể. Quỹ Khoái bèn cùng Khổng Lý làm loạn, toan vào ấp của Khổng Lý, cùng đồ đang tập kích Xuất công. Xuất công chạy sang Lỗ, thế rồi Quỹ Khoái về nước làm vua, đó là Trang công. Khi cùng Khổng Lý làm loạn, Tử Lộ ở ngoài, nghe tin vội đến. Gặp Tử Cao ra khỏi cổng thành nước Vệ, Tử Cao nói với Tử Lộ: “Xuất công chạy rồi, còn cổng đã đóng, ngài hãy về đi, nếu không sẽ tai vạ đấy.” Tử Lộ đáp: “Ăn bổng lộc của người thì không tránh họa nạn của người.” Tử Cao bèn đi. Có sứ giả vào thành, cổng thành mở, Tử Lộ cũng theo vào. Tới chỗ Quỹ Khoái, Quỹ Khoái và Khổng Lý lên đài. Tử Lộ nói: “Sao ngài dùng Khổng Lý? Hãy để tôi giết y”. Quỹ Khoái không nghe. Thế là Tử Lộ định đốt đài, Quỹ Khoái hoảng sợ, bèn hạ lệnh cho Thạch Khất và Hồ Yểm tấn công Tử Lộ, chém đứt dải mũ của Tử Lộ. Tử Lộ nói: “Quân tử dẫu chết cũng không bỏ mũ.” Bèn buộc lại dải mũ rồi mới chết.

Khổng tử hay tin nước Vệ có loạn, nói: “Ôi, trò Do chết rồi.” Quả nhiên chết thật. Nên Khổng tử nói: “Từ khi ta có trò Do, bên tai không nghe lời dữ.” Bấy giờ Tử Cống đang đại diện cho Lỗ đi sứ sang Tề.

Tể Dư

Tể Dư tự Tử Ngã, lợi khẩu, giỏi biện luận. Khi theo học Khổng tử, có hỏi: “Để tang [cha mẹ] ba năm, chẳng quá dài sao? Quân tử ba năm không tập lễ nghi, lễ tất bỏ phế; ba năm không tấu âm nhạc, nhạc ắt băng hoại. [Một năm] lúa cũ đã hết, lúa mới đã lên, cây dùi lấy lửa đã thay, [để tang] một năm là được rồi.” Khổng tử đáp: “[Làm thế] trò thấy yên lòng chăng?” Đáp: “Yên.” “Trò thấy yên lòng thì cứ làm. Quân tử khi để tang thì ăn không thấy ngon, nghe nhạc không thấy vui, nên không làm như thế.” Tể Ngã ra ngoài, Khổng tử bảo: “Dư thực bất nhân vậy! Con người ta ba năm sau sinh mới thôi ẵm bế. Xét lẽ, để tang ba năm, là nghĩa chung của thiên hạ vậy.”

Tể Dư ngủ ngày, Khổng tử nói: “Cây mục thì không chạm trổ được, tường đất lở thì không trát lại được vậy.”

Tể Ngã hỏi về đức của Ngũ đế, Khổng tử đáp: “Con không nên hỏi đến các vị ấy.”

Tể Ngã làm quan đại phu ở Lâm Truy, cùng Điền Thường làm loạn, nhân đó bị diệt tộc, Khổng tử lấy làm xấu hổ.

Đoan Mộc Tứ

Đoan Mộc Tứ người nước Vệ, tự Tử Cống, kém Khổng tử 31 tuổi.

Tử Cống lợi khẩu, giỏi biện luận, thường bị Khổng tử phản bác. Khổng tử hỏi: “Con với Hồi ai hơn?” Đáp rằng: “Tứ này đâu dám sánh với Hồi! Hồi nghe một biết mười, Tứ nghe một biết hai thôi.”

Sau khi Tử Cống học xong, hỏi thầy: “Tứ này là người thế nào?” Khổng tử đáp: “Con là đồ dùng". Hỏi: “Đồ gì ạ?" Đáp: “Là cái bát đựng đồ cúng trong tông miếu vậy.”

Trần Tử Cầm hỏi Tử Cống: “Trọng Ni học ai?” Tử Cống đáp: “Đạo của Văn vương, Vũ vương chưa rớt xuống đất, [đạo đó] ở người, người hiền năng thì biết nhiều, người kém thì biết ít, chẳng ai không có đạo của Văn vương, Vũ vương. Phu tử ở đâu chẳng học, há phải theo một thầy cụ thể nào!” Lại hỏi: “Khổng tử đến đâu ắt nghe chính sự nước đó, là tự tìm nghe hay có người nói cho biết?” Tử Cống đáp: “Phu tử tôi lấy ôn, lương, cung, kiệm, nhượng để nghe những việc ấy, cách nghe của thầy tôi cũng khác người khác vậy.”

Tử Cống hỏi thầy: “Giàu mà không kiêu căng, nghèo mà không nịnh bợ, thế thì sao?" Khổng tử đáp: “Được đấy, nhưng chẳng bằng nghèo mà vui với đạo, giàu mà chuộng lễ.”

Điền Thường muốn làm loạn ở Tề, nhưng sợ thế lực của họ Cao, Quốc, Bào, Yến, bèn chuyển quân chực đánh Lỗ. Khổng tử hay tin, bảo các học trò: “Lỗ là chốn đặt mộ tổ tiên, là đất nước của cha mẹ, nước nguy như thế, các con sao không ai đi đi?” Tử Lộ xin đi, Khổng tử ngăn lại. Tử Trương Tử Thạch xin đi, Khổng tử không cho. Tử Cống xin đi, Khổng tử đồng ý.

Tử Cống liền đến nước Tề, nói với Điền Thường: “Ngài đánh Lỗ là sai đấy. Bởi Lỗ là nước khó đánh, thành mỏng mà thấp, hào hẹp mà nông, nhà vua ngu tối mà bất nhân, đại thần dối trá mà vô dụng, sĩ dân căm ghét chuyện đao binh, như thế không thể đánh họ được. Chẳng bằng nhà vua hãy đánh nước Ngô. Do nước Ngô có thành cao dày, hào rộng sâu, giáp mới mà bền cứng, sĩ tốt được tuyển đầy đủ, trọng khí và tinh binh nước ấy không thiếu, lại có đại phu sáng suốt trấn giữ, như thế sẽ dễ đánh.” Điền Thường giận nói: “Cái ông cho là khó thì người khác thấy dễ, cái ông cho là dễ thì người khác thấy khó. Ông đem việc đó chỉ giáo tôi là ý làm sao?” Tử Cống đáp: “Tôi nghe nói, người có nỗi lo bên trong thì đánh nước mạnh, người có nỗi lo bên ngoài thì đánh nước yếu. Nay ngài có nỗi lo bên trong nước. Tôi nghe ngài ba lần được phong mà ba lần không thành, do các đại thần không chịu vậy. Nay ngài phá Lỗ để mở rộng Tề, chiến thắng thì khiến chúa ngài thêm kiêu, đại thần thêm trọng, còn ngài chẳng được công tích gì, theo đó quan hệ giữa ngài với vua ngày một nhạt dần. Trên thì nhà vua có lòng kiêu ngạo, dưới thì quần thần mặc sức làm càn, ngài mong thành đại sự, khó lắm thay. Phàm vua kiêu thì buông tuồng, tôi kiêu thì tranh giành, vậy là trên thì ngài mâu thuẫn với vua, dưới lại tranh giành với đại thần, hẳn sẽ gặp nguy. Cho nên nói đánh nước Ngô. Đánh Ngô không thắng, dân chúng chết ở nước ngoài, đại thần trong nước trống trơn, vậy là ngài trên thì không có bề tôi mạnh đối địch, dưới sẽ không bị chúng dân đổ lỗi, chúa cô độc mà người khống chế nước Tề chỉ có ngài thôi.” Điền Thường nói: “Phải lắm! Nhưng quân tôi đã đánh Lỗ, giờ rút chuyển đánh Ngô, đại thần sẽ nghi ngờ, tôi phải làm sao đây?” Tử Cống đáp: “Ông cho án binh bất động, tôi xin đi sứ sang thuyết Ngô vương, khiến ông ta cứu Lỗ, đánh Tề, ông nhân đó đem quân nghênh chiến.” Điền Thường đồng ý, sai Tử Cống xuống phía nam yết kiến Ngô vương.

Gặp Ngô vương, Tử Cống bảo: “Thần nghe nói, bậc vương giả không để nước bị diệt, người làm bá không có kẻ địch mạnh, vật nặng ngàn cân chỉ cần thêm một chút cũng đủ làm nghiêng lệch. Nay Tề có vạn cỗ xe muốn chiếm Lỗ, có nghìn cỗ xe để tranh cường với Ngô, trộm thấy nguy thay cho nhà vua. Và cứu Lỗ thì danh tiếng rạng rỡ; đánh Tề thì thu mối lợi lớn vậy. Lấy danh nghĩa vỗ yên chư hầu ở Tứ Thượng, diệt Tề bạo ngược để chế phục Tấn hùng mạnh, lợi nào lớn hơn. Danh nghĩa là bảo tồn nước Lỗ mà thực lại khiến nước Tề mạnh nguy khốn, bậc trí giả không còn do dự nghi ngờ gì nữa.” Ngô vương đáp: “Phải lắm! Nhưng ta hay giao chiến với nước Việt, vây khốn ở Cối Kê. Việt vương cực nhọc nuôi quân, ôm lòng thù ta. Ông đợi ta đánh Việt, rồi sẽ theo lời ông.” Tử Cổng nói: “Việt không mạnh bằng Lỗ, Ngô chẳng mạnh hơn Tề, ngài bỏ Tề đánh Việt thì Tề đánh được Lỗ rồi. Vả nhà vua lấy danh nghĩa bảo tồn nước cho nước khác, đánh nước Việt nhỏ mà dọa nước Tề mạnh, đó không phải dũng. Người dũng không tránh việc khó, người nhân không để người khác lâm cảnh khốn cùng, người trí không bỏ lỡ thời cơ, bậc vương giả không để nước bị diệt, phải lập đạo nghĩa của mình. Nay, bảo tồn Việt là tỏ lòng nhân với chư hầu, cứu Lỗ đánh Tề là ra oai với nước Tấn, chư hầu ắt dắt nhau đến chầu nước Ngô, bá nghiệp sẽ thành công. Nếu nhà vua thực sự lo nước Việt, thần xin qua phía đông yết kiến Việt vương, khiến ông ta xuất binh phụ giúp, như thế làm cho nước Việt trống không, danh nghĩa là theo chư hầu đi chinh phạt vậy.” Ngô vương cả mừng, bèn sai Tử Cống đi sứ nước Việt.

Việt vương hay tin Tử Cống đến, cho quét đường, ra tận ngoài thành nghênh đón, đích thân đánh xe đến khách xa hỏi: “Nơi này là nước man di, đại phu sao lại hạ mình đến đây?” Tử Cống đáp: “Nay tôi thuyết phục Ngô vương đánh Tề cứu Lỗ, ý Ngô vương muốn đánh, nhưng e ngại nước Việt, có nói: 'Chờ ta đánh Việt xong đã.' Như thế, ắt sẽ đánh Việt. Huống nữa, không có chí báo đáp mà khiến người ta nghi ngờ ấy là vụng về; có chí báo đáp mà khiến người ta biết rõ thì không an toàn; việc chưa làm mà đã biết trước thì nguy hiểm. Ba điều ấy là mối lo lớn của người hành sự.” Câu Tiễn dập đầu vái lạy nói: “Cô* thường không tự lượng sức, nên đánh nhau với nước Ngô, bị vây khốn ở Cối Kê, đau đớn đến tận xương tủy, ngày đêm cháy lưỡi khô môi, muốn sống chết với Ngô vương, là ước nguyện của cô vậy.” Rồi hỏi Tử Cống. Tử Cống đáp: “Ngô vương là kẻ dũng mãnh tàn bạo, bề tôi không chịu nổi; nước suy yếu vì chiến tranh liên miên, sĩ tốt không chịu nổi; trăm họ oán thán người trên, đại thần có ý làm loạn; Tử Tư vì can ngăn mà phải chết, Thái tể Bá Phỉ nắm quyền, hùa theo lỗi của vua để củng cố lợi riêng. Đó là nền cai trị của đất nước hung tàn vậy. Nay nhà vua thực lòng phát binh giúp ông ta thỏa chí nguyện, cống tiến nhiều của quý khiến ông ta vui lòng, lời lẽ nhún nhịn phải lễ để tôn ông ta lên, ông ta nhất định đánh Tề. Nước Ngô đánh mà không thắng, là phúc của nhà vua vậy. Đánh mà thắng, ắt đem quân đến Tấn, thần xin lên phía bắc yết kiến vua Tấn, khiến Tấn cùng tấn công, Ngô nhất định suy yếu. Quân tinh nhuệ của Ngô thảy ở Tề, đại quân bị khốn ở Tấn còn nhà vua đánh nước yếu, như thế nước Ngô chắc chắn bị diệt.” Việt vương cả mừng, đồng ý, rồi đưa tặng Tử Cống trăm dật vàng, một thanh kiếm, hai cây giáo tốt. Tử Cống không nhận, lên đường.

Tử Cống về báo Ngô vương: “Thần cung kính dâng lời đại vương cho Việt vương, Việt vương cả sợ, nói: 'Cô bất hạnh, thuở nhỏ mất cha, không tự lượng sức, đắc tội với Ngô, quân thua thân nhục, co cụm ở Cối Kê, đất nước hoang tàn, nhờ đại vương ban tặng, để được phụng thờ tế tự, chết không dám quên, nào dám toan tính gì khác!'” Năm ngày sau, nước Việt sai quan đại phu Chủng dập đầu nói với Ngô vương: “Kẻ nô bộc do Câu Tiễn ở Đông Hải sai đến là Chủng, mạo muội xin thưa. Nay trộm nghe đại vương sắp vì đại nghĩa, đánh kẻ mạnh cứu nước yếu, vây khốn nước Tề hung bạo để vỗ về vương triều Chu, xin đem ba nghìn sĩ tốt trong nước, đích thân mặc giáp dày cầm vũ khí, đi trước chịu tên. Nhân đó, bề tôi hèn mọn là Chủng mang vũ khí do tiền nhân để lại gồm 20 bộ giáp sắt, dao lớn, giáo Khuất Lư, kiếm Bộ Quang để làm lễ chúc mừng quân đội.” Ngô vương cả mừng, nói với Tử Cống: “Việt vương muốn đích thân theo quả nhân đánh Tề, được không?” Tử Cống đáp: “Không được. Bởi nước Việt không người, ta đã tụ tập hết binh sĩ nước họ mà còn bắt Việt vương đi theo là bất nghĩa. Nhà vua đã nhận lễ vật của họ, hãy cho quân đội của họ đến, còn vua thì thôi.” Ngô vương đồng ý, bèn từ chối Việt vương. Thế rồi Ngô vương liền phát quân ở chín quận đi đánh Tề.

Tử Cống đến nước Tấn, nói với vua Tấn: “Thần nghe nói, việc không lo tính trước thì không thể ứng biến kịp, quân đội không dự phòng trước thì không thể thắng địch. Nay, Tề đánh nhau với Ngô, Ngô không thắng Tề thì nước Việt ắt loạn; nếu Ngô thắng Tề thi ắt kéo quân đánh Tấn.” Vua Tấn cả sợ, nói: “Phải làm thế nào?" Tử Cống đáp: “Luyện quân nuôi lính để đợi họ.” Vua Tấn đồng ý.

Tử Cống lại đến nước Lỗ. Quả nhiên Ngô vương đánh người Tề ở Ngải Lăng, đại phá quân Tề, bắt được bảy tướng mà không rút quân, lại đem quân đến Tấn, gặp người Tấn ở trên Hoàng Trì. Ngô và Tấn tranh cường. Quân Tấn ra đánh, cả phá quân Ngô. Việt vương hay tin, vượt sông đánh úp Ngô, đóng quân cách đô thành nước Ngô bảy dặm. Ngô vương biết chuyện, bỏ Tấn rút về, đánh nhau với quân Việt ở Ngũ Hồ. Đánh ba lần đều thua, không giữ được cổng thành, quân Việt liền bao vây cung Ngô, giết Phù Sai và Tướng quốc. Sau khi diệt Ngô được ba năm, nước Việt xưng bá ở phía đông.

Cho nên, Tử Cống xuất mã một lần mà bảo tồn được Lỗ, làm Tề hỗn loạn, phá tan nước Ngô, khiến Tấn hùng cường, giúp Việt thành bá chủ. Tử Cống đi sứ một lần khiến các thế lực cầm cự, trong vòng mười năm, năm nước đều có thay đổi.

Tử Cống thích buôn bán, tùy lúc chuyển vận hàng hóa; thích tán dương điểm tốt của người nhưng lại không biết che đi lỗi lầm của người. Từng làm tướng nước Lỗ và nước Vệ, gia sản có ngàn vàng, sau chết ở nước Tề.

Ngôn Yển

Ngôn Yển người nước Ngô, tự Tử Du, kém Khổng tử 45 tuổi. Tử Du sau khi theo học Khổng tử, làm quan tể ở Vũ Thành. Khổng tử đi qua, nghe tiếng đàn ca, mỉm cười nói: “Làm thịt gà cần gì dao mổ trâu?” Tử Du đáp: “Khi trước, Yển nghe phu tử bảo, người quân tử học đạo thì yêu người, kẻ tiểu nhân học đạo thì dễ sai khiến.” Khổng tử nói: “Này các trò, lời Yển nói đúng đấy. Trước ta chỉ đùa anh ta thôi.” Khổng tử cho Tử Du là người giỏi văn học.

Bốc Thương

Bốc Thương tự Tử Hạ, kém Khổng tử 44 tuổi.

Tử Hạ hỏi: “[Kinh Thi viết]: Cười khéo miệng duyên, mắt đẹp lúng liếng, trên nền trắng lại điểm vẽ thêm, ý nói gì?” Khổng tử đáp: “Có nền trắng rồi mới điểm vẽ.” Hỏi: “Lễ sau chăng?” Khổng tử đáp: “Trò Thương bắt đầu có thể nói về Thi rồi đấy.”

Tử Cống hỏi: “Sư và Thương ai giỏi hơn?” Khổng tử đáp: “Sư còn mắc lỗi, Thương còn bất cập.” Hỏi: “Thế Sư hơn chăng?" Đáp: “Lỗi thì cũng như bất cập.”

Khổng tử nói với Tử Hạ: “Con hãy làm nhà nho quân tử, chớ làm nhà nho tiểu nhân.”

Khổng tử mất rồi, Tử Hạ dạy học ở Tây Hà, làm thầy Ngụy Văn đế. Con chết, Tử Hạ khóc mù cả đôi mắt.

Chuyên Tôn Sư

Chuyên Tôn Sư người đất Trần, tự Tử Trương, kém Khổng tử 48 tuổi.

Tử Trương hỏi việc cầu bổng lộc, Khổng tử đáp: “Nghe nhiều và thận trọng với những điều đã nghe, như thế ít lỗi lầm; thấy nhiều và thận trọng với những việc mình làm, như thế ít hối hận. Lời nói ít lỗi lầm, việc làm ít hối hận, lộc ở chính chỗ ấy vậy.”

Lần nọ Tử Trương theo Khổng tử đến vùng Trần-Sái, bị vây khốn, hỏi cách đi, Khổng tử đáp: “Nói lời trung tín, hành vi thành kính, tuy vào nước man muội cũng thông; lời nói không trung tín, làm việc chẳng thành kính, dù trong châu trong làng liệu đi được chăng? Khi đứng thì thấy trung tín thành kính ở ngay trước mặt, khi ngồi xe lại thấy như ở ngay càng xe, thế thì sau đó mới đi được.” Tử Trương bèn chép những lời ấy vào dải áo.

Tử Trương hỏi: “Kẻ sĩ như thế nào được coi là thông đạt?” Khổng tử đáp: “Cái mà con cho là thông đạt là như thế nào?” Tử Trương đáp: “Ở trong nước ắt có tiếng tăm, ở gia ấp ắt có tiếng tăm.” Khổng tử nói: “Đó là có tiếng tăm thôi chứ không phải thông đạt. Người thông đạt thì chính trực thích điều nghĩa, xét lời nói rồi xem nét mặt, khiêm nhượng với kẻ dưới, như thế ở trong nước hay gia ấp đều coi là thông đạt. Người có tiếng tăm thì sắc mặt như theo điều nhân mà hành vi lại trái, nhưng vẫn tin mình có lòng nhân, như thế ở trong nước hay gia ấp ắt có tiếng tăm cả.”

Tăng Sâm

Tăng Sâm người Nam Vũ Thành, tự Tử Dư, kém Khổng tử 46 tuổi.

Khổng tử cho Tăng Sâm là người biết giữ đạo hiếu, cho nên truyền dạy. Ông soạn sách Hiếu kinh. Chết ở nước Lỗ.

Đạm Đài Diệt Minh

Đạm Đài Diệt Minh người Vũ Thành, tự Tử Vũ, kém Khổng tử 39 tuổi.

Đạm Đài Diệt Minh mặt mày hung tợn, muốn thờ Khổng tử làm thầy, Khổng tử cho là tư chất kém. Sau khi thụ nghiệp, lui về tu dưỡng đức hạnh, không đi đường nhỏ*, không phải việc công không gặp quan khanh đại phu.

Đạm Đài Diệt Minh du ngoạn phía nam, đến Trường Giang, đệ tử đi theo đến ba trăm người, hành vi đích đáng, nổi danh chư hầu. Khổng tử biết chuyện, nói: “Ta dựa lời nói để chọn người nên nhìn nhầm Tể Dư; theo dáng vẻ để chọn người mà nhầm mất Tử Vũ.”

Mật Bất Tề

Mật Bất Tề tự Tử Tiện, kém Khổng tử 30 tuổi.

Khổng tử bảo: “Tử Tiện thực quân tử thay! Nếu nước Lỗ không có quân tử thì Tử Tiện học được từ đâu?”

Tử Tiện làm quan tể ấp Đan Phụ, về nói với Khổng tử: “Đất này có năm người hiền như Bất Tề, họ dạy Bất Tề về cách cai trị.” Khổng tử nói: “Tiếc thay Bất Tề cai trị vùng đất nhỏ, chỗ cai trị rộng lớn thì đáng kỳ vọng hơn vậy.”

Nguyên Hiến

Nguyên Hiến tự Tử Tư.

Tử Tư hỏi về sự hổ thẹn, Khổng tử đáp: “Nước có đạo thì làm quan hưởng lộc; nước vô đạo mà làm quan hưởng lộc, đó là hổ thẹn vậy.”

Tử Tư hỏi: “Biết kiềm chế để không hiếu thắng, không tự kiêu, không oán hận và không ham muốn, như thế có phải là nhân chăng?” Khổng tử đáp: “Như thế là khó lắm rồi, có phải nhân hay không thì ta không biết.”

Khổng tử mất, Nguyên Hiến liền ẩn cư nơi đầm cỏ. Tử Cống làm Tướng quốc nước Vệ, đi hàng đoàn xe tử mã, mở cổng cỏ lá vào căn nhà tồi tàn thăm Nguyên Hiến. Hiến xốc lại mũ áo cũ rách ra gặp Tử Cống. Tử Cống xấu hổ, nói: “Ôi, bác há lại khốn cùng đến thế này ư?” Nguyên Hiến đáp: “Tôi nghe nói, không có của cải gọi là nghèo, học đạo mà không thể thi hành gọi là khốn cùng. Như Hiến này là nghèo, không phải khốn cùng vậy.” Tử Cổng thẹn, buồn bã ra về, trọn đời xấu hổ vì mình đã lỡ lời.

Công Dã Tràng

Công Dã Tràng người nước Tề, tự Tử Trường. Khổng tử nói: “Có thể gả con cho Tràng, tuy bị trói buộc trong chốn ngục tù, đó cũng không phải tội của Tràng vậy.” Thế rồi gả con gái cho.

Nam Cung Quát

Nam Cung Quát tự Tử Dung.

Nam Cung Quát hỏi Khổng tử: “Sao Nghệ giỏi bắn cung, Ngạo thạo thủy chiến, cả hai đều không toàn mạng; còn ông Vũ, ông Tắc đích thân trồng lúa lại có cả thiên hạ?” Khổng tử không đáp. Tử Dung đi ra, Khổng tử nói: “Người này quân tử thay! Người này chuộng đức thay!” “Nước có đạo chẳng bị bỏ phế, nước vô đạo không bị sát hại.” Tử Dung nhiều lần tụng đọc câu thơ “Bạch khuê chi điếm”*, Khổng tử đem con gái của anh trai mình gả cho.

Công Tích Ai

Công Tích Ai tự Quý Thứ.

Khổng tử nói: “Kẻ sĩ trong thiên hạ không có đức hạnh, phần nhiều làm gia thần hay làm quan ở các đô ấp; duy Quý Thứ là chưa từng làm quan.”

Tăng Điểm

Tăng Điểm tự là Tích.

Tăng Điểm theo hầu Khổng tử, Khổng tử nói: “Hãy nói về chí của mình.” Điểm thưa: “Quần áo mùa xuân đã may xong, cùng dăm sáu người tuổi đôi mươi, sáu bảy đứa trẻ, tắm trên sông Nghi, hóng gió ở đài Vũ Vu, cùng ca hát rồi kéo nhau về.” Khổng tử bùi ngùi nói: “Chí ta cũng giống trò Điểm vậy.”

Nhan Vô Diêu

Nhan Vô Diêu tự là Lộ. Lộ là cha của Nhan Hồi, cha con theo học Khổng tử vào các thời kỳ khác nhau.

Nhan Hồi chết đi, Nhan Lộ nghèo khó, bèn xin Khổng tử bán xe đang đi lấy tiền mai táng. Khổng tử nói: “Có tài hay không cũng là con mình. Thằng Lý* chết, có quan mà không có quách, ta không thể đi bộ để lấy tiền mua quách, vì ta từng làm quan đại phu, cho nên không thể đi bộ được.”

Thương Cù

Thương Cù người nước Lỗ, tự Tử Mộc, kém Khổng tử 29 tuổi. Khổng tử truyền [Kinh] Dịch cho Cù, Cu truyền lại cho Hãn Tý Tử Hoằng người nước Sở, Hoằng truyền cho Kiều Tử Dung là Tỳ người Giang Đông, Tỳ truyền cho Chu Tử Gia là Thụ người nước Yên, Thụ truyền cho Quang Tử Thừa là Vũ người ở Thuần Vu, Vũ truyền cho Điện Tử Trang là Hà người nước Tề, Hà truyền cho Vương Tử Trung là Đồng người Đông Vũ, Đồng truyền cho Dương Hà người ở Truy Xuyên. Thời Nguyên Sóc*, Dương Hà nhờ nghiên cứu Dịch nên được làm Trung đại phu triều Hán.

Cao Sài

Cao Sài tự Tử Cao, kém Khổng tử 30 tuổi. Tử Cao cao chưa đến năm thước, theo học Khổng tử, Khổng tử cho là tối dạ.

Tử Lộ sai Tử Cao làm quan tể ở ấp Phí và ấp Hậu, Khổng tử nói: “Hai con em người ta đấy!” Tử Lộ thưa: “Có dân chúng ở đấy, có thần xã thần tắc ở đấy, đâu nhất thiết phải đọc sách mới là có học” Khổng tử nói: “Thế nên ta ghét kẻ xảo biện.”

Tất Điêu Khai

Tất Điêu Khai tự là Tử Khai. Khổng tử sai Khai đi làm quan, đáp rằng: “Con chưa tự tin về việc ấy.” Khổng tử lấy làm vui.

Công Bá Liễu

Công Bá Liễu tự Tử Chu.

Chu gièm Tử Lộ với họ Quý Tôn, Tử Phục Cảnh Bá nói với Khổng tử, rằng: “Phu tử [Quý Tôn] vốn có ý ngờ Tử Lộ, với Liễu, tôi đủ sức bêu thây y giữa chợ hoặc triều đình.” Khổng tử nói: “Đạo được thi hành do mệnh, đạo bị phế bỏ cũng do mệnh. Công Bá Liễu làm gì được mệnh”

Tư Mã Canh

Tư Mã Canh tự Tử Ngưu.

Ngưu lắm lời mà nóng vội, hỏi Khổng tử về đức nhân, Khổng tử đáp: “Người nhân nói lời cẩn trọng.” Hỏi: “Lời nói cẩn trọng sao gọi là nhân?” Khổng tử đáp: “Làm được mới khó, lời nói có thể không cẩn trọng ư?”

Hỏi về quân tử, Khổng tử đáp: “Quân tử không lo không sợ.” Hỏi: “Không lo không sợ, sao gọi là quân tử?” Khổng tử đáp: “Tự xét lòng mình không thấy hổ thẹn, đâu cần lo sợ gì nữa.”

Phàn Tu

Phàn Tu tự Tử Trì, kém Khổng tử 36 tuổi.

Phàn Trì xin học làm ruộng, Khổng tử nói: “[Cái đó] ta không bằng lão nông." Xin học làm vườn, Khổng tử nói: “Ta không bằng ông lão làm vườn.” Phàn Trì đi ra, Khổng tử nói: “Tiểu nhân thay, Phàn Tu! Người trên ham lễ thì dân không ai không kính; người trên ham nghĩa thì dân không ai không phục; bề trên ham tín thì dân không ai không thực lòng. Làm được thế thì dân chúng bốn phương địu cõng con mà đến, sao phải học làm ruộng.”

Phàn Trì hỏi về đức nhân, Khổng tử đáp: “Yêu người.” Hỏi về đức trí, đáp: “Biết người.”

Hữu Nhược

Hữu Nhược kém Khổng tử 43 tuổi. Hữu Nhược nói: “Chỗ dụng của lễ, lấy hòa làm quý, đạo của tiên vương coi đó là tốt đẹp. Lớn nhỏ đều theo đó, có điều không thi hành; biết hòa mà hòa, không dùng lễ tiết chế, thì không thi hành được.” “Đức tín gần với điều nghĩa, lời nói có thể kiểm chứng; cung kính gần với lễ tiết, tránh xa được điều sỉ nhục; nhờ đó không mất chỗ thân cận, mà cũng có thể trông cậy được.”

Khổng tử mất rồi, học trò thương nhớ, dung mạo Hữu Nhược giống Khổng tử, các học trò cùng tôn lên làm thầy, phụng thờ như khi phu tử còn sống. Một hôm, học trò đến trước mặt hỏi: “Xưa, phu tử còn sống, sai các học trò cầm đồ hứng mưa, thế rồi mưa thật, học trò hỏi: 'Sao phu tử biết trời sẽ mưa', phu tử đáp: Kinh Thi chẳng nói đấy ư? 'Trăng dời đến Tất, khiến đổ mưa to. Đêm qua chẳng phải trăng ở vị trí sao Tất ư?' Hôm khác, trăng ở vị trí sao Tất trời lại không mưa. Thương Cù tuổi đã cao mà chưa có con, bà mẹ bèn cưới cho cô vợ khác. Khổng phu tử sai Cù đến Tề, bà mẹ xin cho ở lại, phu tử nói: 'Đừng lo, sau tuổi bốn mươi sẽ có năm con trai.’ Sau đúng như lời. Dám hỏi, sao phu tử biết những việc đó?” Hữu Nhược lặng im không đáp. Học trò đứng dậy nói: “Hữu tử tránh ra, đây không phải chỗ anh ngồi đâu!”

Công Tây Xích

Công Tây Xích tự Tử Hoa, kém Khổng tử 42 tuổi.

Tử Hoa đi sứ nước Tề, Nhiễm Hữu xin thóc cho mẹ Tử Hoa, Khổng tử nói: “Cho một phủ”*. Lại xin thêm, Khổng tử nói: “Cho một dữu.”* Nhiễm tử mang cho năm thưng. Khổng tử nói: “Trò Xích đang ở nước Tề, cưỡi ngựa béo khỏe, mặc áo cừu nhẹ. Ta nghe quân tử giúp người khốn quẫn chứ không khiến người giàu thêm.”

Vu Mã Thi

Vu Mã Thi tự Tử Kỳ, kém Khổng tử 30 tuổi.

Quan Ty bại đất Trần hỏi Khổng tử: “Lỗ Chiêu cũng biết lễ chăng?" Khổng tử đáp: “Biết lễ.” Trần Ty bại lui xuống, vái chào Vu Mã Kỳ, nói: “Tôi nghe quân tử thì không a dua, quân tử mà cũng a dua ư? Vua Lỗ lấy người con gái nước Ngô làm phu nhân, đặt tên là Mạnh Tử. Mạnh Tử họ Cơ, nói tránh vì cùng họ, nên gọi là Mạnh Tử. Vua Lỗ mà biết lễ, ai là không biết lễ!” Thi nói lại với Khổng tử, Khổng tử nói: “Khâu này thực may, nếu có lỗi ắt người nói cho biết. Bề tôi không thể nói ra lầm lỗi của vua, vì thế phải tránh, đó là lễ vậy.”

- Lương Chiên, tự Thúc Ngư, kém Khổng tử 29 tuổi.

- Nhan Hạnh, tự Tử Liễu, kém Khổng tử 46 tuổi.

- Nhiễm Nhụ, tự Tử Lỗ, kém Khổng tử 50 tuổi.

- Tào Tuất, tự Tử Tuần, kém Khổng tử 50 tuổi.

- Bá Kiện, tự Tử Tích, kém Khổng tử 50 tuổi.

- Công Tôn Long, tự Tử Thạch, kém Khổng tử 53 tuổi.

Từ Tử Thạch trở lên gồm 35 người, có tên tuổi rõ ràng và việc theo học Khổng tử được chép trong sách vở. Ngoài ra, 42 người dưới đây không biết tuổi, cũng không thấy chép trong sách vở.

- Nhiễm Quý, tự Tử Sản.

- Công Tổ Cú Tư, tự Tử Chi.

- Tần Tổ, tự Tử Nam.

- Tất Điêu Xa, tự Tử Liễm.

- Nhan Cao, tự Tử Kiêu.

- Tất Điêu Đồ Phủ.

- Nhưỡng Tứ Xích, tự Tử Đồ.

- Thương Trạch.

- Thạch Tác Thục, tự Tử Minh.

- Nhậm Bất Tề, tự là Tuyển.

- Hậu Xứ, tự Tử Lý.

- Tần Nhiễm, tự là Khai.

- Công Hạ Thủ, tự là Thừa.

- Hề Dung Châm, tự Tử Tích.

- Công Kiên Định, tự Tử Trung.

- Nhan Tử, tự là Tương.

- Khiêu Đan, tự Tử Gia.

- Cú Tỉnh Cương.

- Hãn Phủ Hắc, tự Tử Sách.

- Công Lương Nhụ, tự Tử Chính.

- Tần Thương, tự Tử Phi.

- Thân Đảng, tự là Chu.

- Vinh Kỳ, tự Tử Kỳ.

- Huyện Thành, tự Tử Kỳ.

- Tả Nhân Dĩnh, tự là Hành.

- Yên Cấp, tự là Tư.

- Trịnh Quốc, tự Tử Đồ.

- Tần Phi, tự Tử Chi.

- Nhan Chi Bộc, tự là Thúc.

- Thi Chi Thường, tự Tử Hằng.

- Nhan Khoái, tự Tử Thanh.

- Bộ Thúc Thừa, tự Tử Xa.

- Nguyên Cang Tịch.

- Nhạc Khái, tự Tử Thanh

- Liêm Khiết, tự là Dung.

- Thúc Trọng Hội, tự Tử Kỳ.

- Nhan Hà, tự là Nhiễm.

- Địch Hắc, tự là Tích.

- Bang Tổn, tự Tử Liễm.

- Khổng Trung.

- Công Tây Dư Như, tự Tử Thượng.

- Công Tây Châm, tự Tử Thượng.

Thái sư công bàn rằng: Kẻ học phần nhiều nói đến 70 học trò của Khổng tử, người tán dương thì nói quá sự thực, kẻ hủy báng thì làm sai lệch sự thực, họ đều chưa tận mắt nhìn thấy dung mạo, vậy bàn về thư tịch nói tới các học trò thì cổ văn của họ Khổng* là gần sự thực. Ta ghi họ tên, đoạn văn... đều trích từ các đoạn đệ tử hỏi trong Luận ngữ, lần lượt biên chép lại, chỗ nào còn ngờ thì để trống.

QUYỂN 68 THƯƠNG QUÂN LIỆT TRUYỆN

Thương quân là con hầu thiếp một quý tộc nước Vệ, tên Ưởng, họ Công Tôn, tổ tiên vốn họ Cơ. Khi trẻ, Ưởng thích cái học “hình danh”, làm Trung thứ tử cho Tướng quốc nước Ngụy là Công Thúc Tọa. Công Thúc Tọa biết Ưởng hiền năng, chưa kịp tiến cử. Tọa lâm bệnh nặng, Ngụy Huệ vương đích thân tới thăm, hỏi: “Công Thúc ốm, như có điều chẳng may, xã tắc sao đây?" Công Thúc đáp: “Trung thứ tử của Tọa là Công Tôn Ưởng, tuy còn trẻ tuổi nhưng có kỳ tài, xin bệ hạ trao đại sự quốc gia cho anh ta.” Vua im lặng. Lúc vua sắp đi, Tọa đuổi mọi người ra ngoài, rồi bẩm: “Nếu bệ hạ không dùng Ưởng, nhất định phải giết đi, không được để người này ra khỏi nước Ngụy.” Vua đồng ý rồi ra về. Công Thúc Tọa gọi Ưởng đến tạ lỗi rằng: “Nay nhà vua hỏi ta, ai có thể làm Tướng quốc, ta nói ngươi, xem sắc mặt nhà vua hẳn không nghe. Ta trước phải lo cho vua, sau mới đến bề tôi, nhân đó ta nói với nhà vua nếu không dùng người thì phải giết đi. Vua đã đồng ý. Ngươi mau trốn đi, không sẽ bị bắt.” Ưởng nói: “Nhà vua không nghe lời ngài mà dùng tôi, lẽ đâu lại theo lời ngài mà giết tôi?” Rốt cuộc không đi. Sau khi Huệ vương ra đi, nói với tùy tòng: “Công Thúc bệnh nặng, buồn thay, muốn quả nhân giao đại sự quốc gia cho Công Tôn Ưởng, há chẳng phải hồ đồ sao?”

Sau khi Công Thúc chết, Công Tôn Ưởng nghe tin Tần Hiếu công hạ lệnh tìm người hiền tài trong nước, ý muốn chấn hưng bá nghiệp của Mục công, thu lại đất đã mất ở phía đông, Ưởng sang phía tây đến nước Tần, thông qua sủng thần của Hiếu công là Cảnh Giám, xin yết kiến Hiếu công. Hiếu công gặp Vệ Ưởng, nói chuyện hồi lâu, nhiều lúc ngủ gật, không nghe. Sau đó, Hiếu Công tức giận nói với Cảnh Giám: “Khách của ngươi là người nhảm nhí, dùng làm sao được!” Cảnh Giám bèn trách Thương Ưởng. Ưởng bảo: “Tôi thuyết nhà vua về đế đạo, nhưng chí nhà vua không hiểu được.” Năm ngày sau, Ưởng lại xin vua cho triệu kiến. Ưởng gặp lại Hiếu Công, có khá hơn trước, nhưng chưa trúng ý vua. Rồi sau, Hiếu công lại trách Cảnh Giám, Giám cũng trách lại Ưởng. Ưởng đáp: “Tôi thuyết nhà vua về vương đạo, nhưng vua không lọt tai. Xin cho tôi yết kiến lần nữa.” Ưởng lại gặp Hiếu Công, Hiếu công thích nhưng chưa dùng. Thương Ưởng về rồi, Hiếu công bảo Cảnh Giám: “Khách của người giỏi đấy, có thể nói chuyện được.” Ưởng nói: “Tôi thuyết nhà vua về bá đạo, ý vua muốn dùng đấy. Như được triệu kiến nữa thì tôi biết phải nói gì rồi.” Vệ Ưởng lại được triệu gặp Hiếu công, vua trò chuyện với Ưởng, say sưa đến mức không biết đầu gối mình đã nhích đến trước chiếu của Ưởng. Nói chuyện liền mấy ngày không chán. Cảnh Giám nói: “Ông sao nói trúng ý vua đến thế? Vua tôi rất thích thú.” Ưởng nói: “Tôi thuyết vua về đạo của Ngũ đế, Tam vương, mong vua được như thời Tam đại, nhưng vua nói: 'Lâu quá, ta không thể đợi được. Vả các bậc vua hiền, đều rạng danh thiên hạ, sao có thể lặng lẽ đợi đến mấy trăm năm để thành đế vương được'. Do đó tôi đem thuật làm nước hùng mạnh ra nói với vua, vua rất thích thuật đó, nhưng đức chính khó mà sánh được thời Ân, Chu vậy.”

Hiếu công dùng Vệ Ưởng, Ưởng muốn đổi pháp chế, Hiếu công sợ thiên hạ bàn tán. Vệ Ưởng nói: “Hành động do dự thì không nên danh, việc làm do dự thì không thành công. Vả như người làm việc vượt hơn người thường sẽ bị người đời bài bác; có chính kiến chỉ riêng mình biết ắt bị dân chúng chê trách. Kẻ ngu vẫn còn u mê dầu việc đã thành; bậc trí thấy sự việc khi chưa phát sinh. Dân chúng không thể cùng mưu đại sự lúc ban đầu, chỉ vui chung khi việc đã xong. Muốn bàn đến đức hạnh thì không hòa với thói tục, muốn làm nên đại cũng đừng mưu sự cùng đám đông. Vì thế, thánh nhân nếu có thể khiến quốc gia hùng cường thì không theo phép cũ; nếu có thể làm lợi cho dân thì chẳng theo lễ chế xưa.” Hiếu công nói: “Phải lắm.” Cam Long bèn tâu: “Không phải. Thánh nhân không đổi dân chúng để giáo hóa, bậc trí không đổi pháp chế để cai trị. Dựa vào dân mà giáo hóa, không vất vả mà thành công, nhân phép tắc mà cai trị; quan quen việc mà dân cũng thích.” Vệ Ưởng nói: “Lời Long nói là lời của thế tục vậy. Người thường muốn người ta yên phận với thói cũ, kẻ học nguyện chìm đắm vào những điều được nghe. Hai hạng đó cho làm quan giữ phép tắc thì khả dĩ, chứ không thể bàn đến cái vượt ra ngoài khuôn phép được. Thời Tam đại, lễ chế khác nhau mà thành vương đạo, Ngũ bá theo phép khác nhau mà nên nghiệp bá. Kẻ trí làm ra phép tắc, người ngu bị phép chế định; người hiền thay đổi lễ chế, kẻ kém bị lễ bó buộc.” Đỗ Chí nói: “Không lợi gấp trăm, không đổi pháp chế; không thành công gấp mười, không đổi đồ vật. Theo phép cổ thì chẳng lỗi lầm, noi lễ chế thì không tà vạy.” Vệ Ưởng đáp: “Trị đời không chỉ một cách, tiện cho nước không cần nói phép cũ. Vì thế Thành Thang, Vũ vương không theo cổ mà thành nghiệp vương; vua Kiệt nhà Hạ, vua Trụ nhà Ân, không đổi lễ mà bị diệt vong. Kẻ làm trái phép cổ không thể không gặp khó khăn, người chỉ theo lễ chế không đủ để được xưng tụng.” Hiếu Công nói: “Phải.” Bèn phong Vệ Ưởng làm Tả thứ trưởng, hạ lệnh thay đổi pháp chế.

Lệnh dân hợp thành “thập” “ngũ”*, coi xét giám sát lẫn nhau*. Không cáo giác kẻ gian sẽ bị chém ngang lưng, cáo giác thì tưởng thưởng như chém được đầu giặc, nếu che giấu thì tội như đầu hàng quân địch. Nhà nào có hai con trai trở lên mà không tách riêng, đánh thuế gấp đôi. Người có quan công đều được nhận tước vị cao; kẻ vì lợi riêng đánh nhau, án theo mức độ nặng nhẹ để dùng hình. Dốc sức làm nghề gốc*, người cày ruộng dệt vải có nhiều thóc lụa, được miễn lao dịch thuế khóa. Kẻ theo cái lợi phần ngọn* và kẻ lười biếng mà nghèo khó, đều bị sung làm nô. Người trong tông thất không có công lao, không được ghi vào gia phả. Biện rõ trên dưới tước trật, dựa theo chức vụ khác nhau để phân chia đất đai, nhà cửa, nô tỳ, trang phục. Người có công thì hiển vinh, ai không công thì tuy giàu cũng không được tiếng thơm.

Pháp lệnh đã đủ, Ưởng chưa công bố, vì e dân không tin, bèn cho dựng cây gỗ dài ba trượng ở cửa nam quốc đô, mộ dân ai có thể dời cây gỗ đến cửa bắc, thưởng mười lượng vàng. Dân lấy làm lạ, chẳng ai chịu làm. Ưởng lại nói: “Ai dời đi được, thưởng năm mươi lượng.” Có một người chịu dời cây gỗ, liền thưởng năm mươi lượng, để tỏ mình không lừa dối. Sau đó hạ lệnh biến pháp.

Lệnh thi hành được một năm, ban đầu hàng ngàn dân chúng kinh đô nước Tần nói rằng pháp lệnh mới không tiện lợi. Thế rồi thái tử phạm pháp, Vệ Ưởng nói: “Pháp lệnh không thể không thi hành, dù người trên phạm phải.” Định trị tội thái tử. Thái tử là người nối ngôi vua, không thể dùng hình, bèn dùng hình với Thái phó của công tử Kiền, thích chữ vào mặt Thái sư của công tử Giả. Hôm sau, người Tần đều theo pháp lệnh. Thi hành tân pháp được mười năm, dân Tần cả mừng, đi đường không nhặt của rơi, trong núi không có giặc cướp, nhà nhà sung túc, người người no đủ. Dân dũng cảm chiến đấu, không tự ý đánh nhau, hương ấp yên trị. Ban đầu dân Tần nói pháp lệnh mới không tiện, nay có người lại nói lệnh mới tiện ích. Vệ Ưởng nói: “Đó đều là đám dân làm loạn giáo hóa vậy.” Bèn dời bọn họ đến biên thành. Sau đấy, dân chúng không ai dám dị nghị nữa.

Thế rồi Tần phong Ưởng làm Đại lương tạo*, đem quân bao vây An Ấp nước Ngụy, buộc An Ấp đầu hàng. Qua ba năm, cho xây dựng trang hoàng cung điện ở Hàm Dương, nước Tần từ đất Ung dời đô về đây. Lại lệnh cho dân, cha con anh em, không được chung nhà. Rồi tập hợp thành hương ấp nhỏ, gộp lại thành huyện, đặt chức lệnh, thừa, được 31 huyện. Các khu ruộng bỏ bờ, mở rộng diện tích, khiến việc đánh thuế được tiện lợi. Chuẩn hóa dụng cụ đo lường: đấu, thưng, cân, trượng, thước. Thi hành được bốn năm nữa, công tử Kiền lại phạm pháp, bị cắt mũi. Được năm năm, người Tần giàu mạnh, thiên tử gửi thịt tế cho Hiếu công, chư hầu đều đến chúc mừng.

Năm sau, Tề đánh bại Ngụy ở Mã Lăng, bắt thái tử Thân làm tù binh, giết tướng quân Bàng Quyên. Năm sau nữa, Vệ Ưởng nói với Hiếu công: “Tần với Ngụy, như người có bệnh trong tim phổi, không phải Ngụy chiếm Tấn, Tần sẽ chiếm Ngụy. Sao vậy? Nước Ngụy ở phía tây dãy núi cao, đóng đô ở An Ấp, phân giới với Tần bằng sông Hà mà chiếm riêng nguồn lợi phía đông Hào Sơn. Thuận lợi thì sang phía tây chiếm Tần, bất lợi thì thu các đất phía đông. Nay Tần có vua hiền thánh, nước nhờ đó mà thịnh. Còn Ngụy năm ngoái đại bại ở Tề, chư hầu phản bội, có thể thừa cơ hội này đánh Ngụy. Ngụy không chống nổi Tần, ắt rời về phía đông. Rời về phía đông, Tần chiếm cứ chỗ núi sông hiểm yếu, hướng về đông để khống chế chư hầu, đó là sự nghiệp của đế vương vậy.” Hiếu công cho là phải, sai Vệ Ưởng cầm quân đánh Ngụy. Ngụy sai Công tử Ngang dẫn quân đánh Tần. Hai quân áp sát, Vệ Ưởng gửi thư cho công tử Ngang, viết: “Khi trước tôi và công tử vốn thân thiết, nay làm tướng ở hai nước, không nỡ đánh nhau, xin được gặp mặt công tử, kết minh ước, uống rượu vui vẻ rồi bãi binh, để Tần và Ngụy đều yên ổn.” Công tử Ngang nước Ngụy cho là phải. Hội minh xong, cùng uống rượu, không dè Vệ Ưởng cho phục sẵn giáp binh đánh úp, bắt công tử Ngang làm tù binh, nhân đó tấn công quân Ngụy, phá tan quân Ngang, bắt hết về Tần. Quân Ngụy Huệ vương nhiều lần bị Tề và Tần đánh tan, trong nước trống không, ngày càng suy yếu, lo sợ, bèn sai người cắt đất Hà Tây dâng Tần để cầu hòa. Còn Ngụy bỏ An Ấp, dời đô đến Đại Lương Huệ Vương nói: “Quả nhân hối hận đã không nghe lời của Công Thúc Tọa vậy.” Vệ Ưởng phá được Ngụy trở về, nước Tần phong cho 15 ấp ở đất Y và Thương, gọi là Thương quân.

Thương quân làm Tướng quốc nước Tần mười năm, tông thất quý thích nhiều người oán giận. Triệu Lương gặp Thương quân. Thương quân nói: “Ưởng được gặp ông là nhờ Mạnh Lan Cao, nay Ưởng xin kết giao, được chăng?” Triệu Lương nói: “Tôi không dám mong thế. Khổng Khâu có nói: 'Tiến cử người hiền, kẻ có tài và yêu dân sẽ đến; tụ tập hạng kém cỏi, bậc vương giả rút lui.' Tôi kém cỏi, nên không dám vâng lời. Tôi nghe nói rằng: 'Không phải địa vị của mình mà cứ ngồi, là tham vị; không phải cái danh của mình mà chiếm lấy, là tham danh.' Nếu tôi nhận lời ngài, e là tham vị, tham danh vậy. Vì thế không dám vâng lời.” Thương quân nói: “Ông không hài lòng việc tôi cai trị ở Tần ư?” Triệu Lương đáp: “Tự phản tỉnh là thông minh, tự nhìn lại là sáng láng, tự thắng mình là mạnh giỏi. Ngu Thuấn có nói: 'Kẻ tự cho mình thấp kém, đáng chuộng vậy.' Ngài không theo đạo của Ngu Thuấn, không nên hỏi tôi.” Thương quân nói: “Ban đầu Tần theo giáo hóa của Nhung, Địch, cha con không phân biệt, cùng ở chung một nhà. Nay tôi sửa đổi chế độ giáo hóa, khiến trai gái có sự phân biệt, xây dựng cung điện to lớn, không kém gì nước Lỗ nước Vệ. Ông xem tôi cai trị nước Tần, so với Ngũ Cổ đại phu*, ai giỏi hơn?” Triệu Lương đáp: “Ngàn tấm da dê, chẳng bằng nách một con cáo; ngàn kẻ vâng dạ, không bằng một người nói thẳng. Vũ vương vì lời nói thẳng thắn mà hưng khởi, vua Trụ nhà Ân vì bề tôi không dám lên tiếng mà diệt vong. Nếu ngài muốn theo Vũ vương thì tôi xin suốt ngày nói lời ngay thẳng, xin đừng trách phạt, như thế được không?” Thương quân đáp: “Có câu: Lời cốt ứng đãi là lời phù hoa, lời nói đáng quý là lời thành thực, lời khó nghe là thuốc vậy, lời ngon ngọt là bệnh vậy. Phu tử quả chịu hằng ngày nói thẳng, là thuốc của Ưởng vậy. Ưởng sẽ phụng thờ ngài như thầy, sao ngài lại từ chối?” Triệu Lương nói: “Xét lẽ, Ngũ Cổ đại phu là người thấp hèn đất Kinh. Nghe Tần Mục công là vua hiền nên mong được cầu kiến, trên đường đi không có tiền, tự bán mình cho khách Tần, mặc quần áo cộc chăn trâu. Đầy năm, Mục công biết đến, cất nhắc từ dưới miệng trâu lên đứng trên trăm họ mà Tần không ai dám phàn nàn. Làm Tướng quốc nước Tần sáu bảy năm, phía đông đánh Trịnh, ba lần đặt ngôi vua nước Tấn, một lần ngăn hoa cho nước Sở. Ban hành giáo hóa trong nước mà người đất Ba đến dâng cống, đức ban ra khắp chư hầu mà người Nhung tám hướng đến thần phục. Do Dư biết vậy, đến xin cầu kiến. Ngũ Cổ đại phu làm Tướng quốc nước Tần, khi mệt không ngồi xe, trời nắng không dùng lọng, đi lại khắp nơi trong nước, không có xe ngựa tùy tòng, không mang giáo mác phòng vệ, công lao ghi vào sử sách, đức hạnh truyền mãi đời sau. Ngũ Cổ đại phu chết, trai gái nước Tần khóc, con trẻ không ca hát, người giã gạo không hò. Đó là đức của Ngũ Cổ đại phu vậy. Nay ngài thông qua sủng thần Cảnh Giám để được yết kiến Tần vương, đó không phải cách lập danh vọng vậy. Làm Tướng quốc nước Tần mà không coi trọng việc trăm họ, lại xây đắp cung điện to lớn, đó không phải cách lập công vậy. Thích chữ vào mặt thầy của Thái tử, dùng hình khốc liệt làm tổn thương chúng dân, là gây oán tích họa vậy. Giáo dục làm dân thay đổi nhanh hơn mệnh lệnh, dân bắt chước người trên thì nhanh hơn chính lệnh. Nay ngài lập uy quyền trái lẽ, tự sửa đổi lệnh vua, đó không phải cách thi hành giáo hóa. Ngài lại quay mặt về nam xưng là quả nhân, hằng ngày chế ước các quý công tử nước Tần. Kinh Thi nói: 'Con chuột còn có thân thể, con người há không có lễ; Người không có lễ, sao không mau chết đi’. Xét qua Kinh Thi, không phải là lời chúc thọ cho ngài. Công tử Kiền đóng cổng, tám năm không ra khỏi cửa, ngài còn giết cả Chúc Hoan và khắc chữ lên mặt Công Tôn Giả. Kinh Thi viết: 'Được lòng người thì hưng thịnh, mất lòng người thì đổ vỡ.' Mấy việc ấy đều không được lòng người. Khi ngài ra ngoài, hàng chục xe đi sau, theo xe có giáp sĩ, dùng những kẻ dũng lực tùy tòng, lại có lính cầm giáo kích chạy theo. Thiếu một thứ ngài nhất định không đi. Kinh Thư viết: 'Dựa vào đức thì được tốt lành, dựa vào sức tất sẽ bại vong.' Cái nguy của ngài như giọt sương mai, còn muốn kéo thêm tuổi thọ được ư? Vậy thì sao không trả lại mười lăm ấp, về tưới vườn cây chốn thôn quê, khuyên Tần vương với kẻ sĩ ẩn mình nơi núi khe, nuôi dưỡng người già bảo bọc kẻ côi cút, kính trọng cha anh, sắp xếp người có công, đề cao người có đức, như thế may được chút yên. Ngài còn tham giàu ở đất Thương, Ư, sùng việc giáo hóa ở Tần, chất oán với trăm họ, một ngày kia Tần vương bỏ tân khách không ra thiết triều*, người Tần há không bắt ngài sao? Sự diệt vong của ngài có thể nhón chân mà đợi.” Thương quân không nghe.

Năm tháng sau, Tần Hiếu công chết, Thái tử lên ngôi. Bọn công tử Kiền tố cáo Thương quân muốn làm phản, vua phái người bắt Thương quân. Thương quan trốn đến dưới cửa quan ải, muốn vào trọ trong quán khách. Chủ quán không biết Thương quân, nói: “Theo tân pháp của Thương quân, cho người ở trọ mà không đảm bảo, chịu tội liên lụy.” Thương quân ngậm ngùi than rằng: “Ôi chao, cái tệ của biến pháp đến thế ư?” Rồi sang nước Ngụy. Người Ngụy oán Thương quân đã lừa công tử Ngang rồi đánh phá quân Ngụy, không chịu dung nạp. Thương quân muốn đến nước khác. Người Ngụy nói: “Thương quân là giặc của Tần. Tần là nước mạnh, mà giặc vào nước Ngụy, không thể không đưa về.” Bèn đưa Thương quân về Tần. Thương quân trở lại nước Tần, đến ấp Thương, cùng thuộc hạ đem quân trong ấp tiến lên phía bắc đánh nước Trịnh. Tần phát binh tấn công Thương quân, giết Thương quân ở Mãnh Trì nước Trịnh. Tần Huệ vương cho dùng xe ngựa xé xác Thương quân thị chúng, nói: “Không kẻ nào được làm phản như Thương Ưởng!” Rồi diệt cả nhà Thương quân.

Thái sử công bàn rằng: Thương quân là người thiên tư khắc bạc. Xem việc ông ta muốn đem thuật của đế vương nói với Hiếu công, thuyết suông phù phiếm, không phải thực tâm vậy. Vả ông thông qua sủng thần để tiếp kiến vua Tần, khi được dùng, dùng hình với công tử Kiền, lừa tướng Ngụy là Ngang, không theo lời Triệu Lương, vậy đủ thấy Thương quân ít ân đức rồi. Ta thường đọc các thiên sách “Khai tắc", “Canh chiến"* của Thương quân, thấy cũng giống việc ông ta đã làm. Rốt cuộc bị tiếng xấu ở Tần, cũng là đáng lắm!

QUYỂN 69 TÔ TẦN LIỆT TRUYỆN

Tô Tần, người Lạc Dương, Đông Chu. Từng sang phía đông đến nước Tề tìm thầy, rồi theo học Quỷ Cốc tiên sinh.

Đi du thuyết mấy năm, khốn khó quá phải trở về. Anh em, chị dâu, em gái, thê thiếp đều cười thầm, nói: “Phong tục của người Chu là gây dựng sản nghiệp, ra sức việc công thương đặng kiếm lợi hai phần mười. Nay ông bỏ gốc mà chuộng khua mội múa mép, bị khốn cùng, chẳng cũng là phải ư?” Tô Tần nghe nói xấu hổ, tự thấy cảm thương, bèn đóng cửa không ra ngoài, lấy sách vở xem khắp lượt, nói: “Kẻ sĩ vùi đầu theo học sách vở mà không thể giành được tôn quý vinh hoa, dù đọc nhiều có làm được trò gì?” Thế rồi tìm được quyển Âm phù của nhà Chu, vùi đầu vào đọc. Đầy năm, rút được cách thăm dò người, nói: “Phen này có thể du thuyết vua đương thời rồi.” Bèn xin du thuyết Chu Hiển vương. Hầu cận của Hiển vương vốn biết Tô Tần, đều coi thường, không tin.

Tô Tần bèn qua phía tây, sang nước Tần. Tần Hiếu công chết. Tô Tần thuyết Huệ vương rằng: “Nước Tần bốn phía hiểm yếu, dựa núi cao, có sông Vị liền một dải, đông có cửa Hàm Cốc và sông Hà, tây có Hán Trung, nam có đất Ba đất Thục, bắc có quận Đại quận Mã, đó là kho trời vậy. Nước Tần có sĩ dân đông đúc, đem binh pháp mà dạy cho họ, có thể thôn tính thiên hạ, xưng đế mà cai trị.” Tần vương nói: “Lông cánh chưa đủ, chẳng thể bay cao; văn lý chưa rõ, không thể thôn tính thiên hạ.” Lại nhân mới giết Thương Ưởng, ghét bọn biện sĩ, rốt cuộc không dùng.

Tô Tần bèn đi về đông, sang nước Triệu. Triệu Túc hầu phong em trai là Thành làm Tướng quốc, hiệu Phụng Dương quân. Phụng Dương quân không thích Tô Tần.

Tô Tần liền đến du thuyết nước Yên, hơn một năm sau mới được yết kiến. Tô Tần nói với Yên Văn hầu:

“Nước Yên phía đông có Triều Tiên, Liêu Đông; phía bắc có Lâm Hồ, Lâu Phiền; phía tây có Vân Trung, Cửu Nguyên; phía nam có sông Hồ Đà, Dịch Thủy, đất dài hơn hai nghìn dặm, giáp binh có mấy chục vạn, xe có hơn sáu trăm cỗ, chiến mã tới sáu bảy nghìn, lương thảo đủ dùng mấy năm. Phía nam có đất Kiệt Thạch, Nhạn Môn màu mỡ, phía bắc có nguồn lợi táo và dẻ, dân tuy không chuộng nghề nông nhưng nhờ tác dẻ cũng đủ sống. Đó là kho trời vậy.

Yên vui vô sự, không thấy cảnh quan thua tướng chết, chẳng nước nào hơn được nước Yên vậy. Đại vương có biết sao lại thế không? Sở dĩ nước Yên không bị giặc cướp, không bị chiến tranh, vì có nước Triệu che chắn ở mặt nam vậy. Tần và Triệu năm lần giao chiến, Tần thắng hai còn Triệu thắng ba. Tần và Triệu cùng gặp khốn đốn, còn nhà vua lấy vẹn nước Yên mà khống chế phía sau, cho nên nước Yên không bị xâm phạm vậy. Và Tần muốn tấn công Yên phải qua đất Vân Trung và Cửu Nguyên, vượt đất Đại và Thượng Cốc, xa đến mấy ngàn dặm, tuy lấy được thành nước Yên nhưng Tần cũng không thể giữ được. Tần không thể hại đến Yên, điều đó đã rõ vậy. Nay Triệu muốn đánh Yên, hiệu lệnh ban ra, chưa đầy mười ngày mà mấy chục vạn quân đã kéo đến Đông Viên. Vượt Hô Đà, băng Dịch Thủy, không tới bốn năm ngày đã áp sát quốc đô rồi. Do đó nói Tần đánh Yên là đánh ngoài ngàn dặm, Triệu đánh Yên là đánh trong trăm dặm. Không lo mối vạ trong trăm dặm mà coi trọng việc ngoài ngàn dặm, không có kế nào sai lầm đến thế. Vì vậy xin đại vương kết thân với Triệu, thiên hạ thành một, nước Yên tất không lo gì nữa.”

Văn hầu đáp: “Lời ông nói đúng, nhưng nước ta nhỏ, tây bị Triệu hùng mạnh bức ép, nam gần nước Tề, Tề và Triệu đều là nước mạnh. Nếu ông quyết muốn hợp tung để an nước Yên, quả nhân xin đem cả nước cùng theo.”

Thế rồi Văn hầu cấp cho Tô Tần ngựa xe vàng lụa để đến Triệu. Lúc này Phụng Dương quân đã chết, nhân đấy Tô Tần nói với Triệu Túc hầu:

“Bậc khanh tướng, đám bề tôi cho tới kẻ sĩ áo vải trong thiên hạ đều coi đại vương là hiền quân bởi ngài theo điều nghĩa, cùng nguyện vâng lời dạy, phô bày lòng trung trước ngài từ lâu. Thế nhưng, Phụng Dương quân ganh ghét mà đại vương không trọng dụng được họ, vì thế đám tân khách, du thuyết không ai dám cạn lời trước mặt đại vương. Nay Phụng Dương quân đã chết, đại vương có thể gần gũi sĩ dân vậy, nên thần mới dám dâng những suy nghĩ ngu muội.

Thần vì đại vương mà trộm nghĩ, chẳng gì bằng dân yên vui vô sự, vả lại chẳng nên làm phiền nhiễu dân. Gốc của việc an dân, chỗ chọn đối tượng kết giao, chọn đúng thì dân được yên, chọn không đúng thì dân trọn đời không yên. Xin nói về nỗi lo bên ngoài: Tề và Tần là hai kẻ địch khiến dân không được yên, dựa Tần đánh Tề thì dân không được yên, dựa Tề đánh Tần dân cũng không được yên. Cho nên mưu hại chúa người, tấn công nước người, thường khó nói lời cắt đứt quan hệ của người. Xin đại vương thận trọng, chớ nói ra cửa miệng. Xin biện rõ trắng đen để đại vương thấy phải trái. Nếu đại vương thực sự nghe thần, nước Yên ắt dâng đất làm áo chiên cừu, chó ngựa; nước Tề ắt dâng vùng biển có cá, muối; nước Sở ắt dâng khu vườn có quất, bưởi; nước Hàn, Ngụy, Trung Sơn đều phải sai sứ đến dâng đất thang mộc, còn các bậc quý thích, cha anh đại vương đều được phong hầu. Xét lẽ, muốn được cắt đất thu lợi, Ngũ bá phá quân bắt tướng để đòi; muốn phong hầu cho quý thích, Vũ, Thang đuổi giết thiên tử để tranh vậy. Nay đại vương chắp tay áo ngồi ngôi cao mà được hai điều ấy, là điều thần mong muốn cho đại vương vậy.

Nay đại vương thân với Tần, Tần ắt làm Hàn, Ngụy suy yếu; thân với Tề, Tề ắt khiến Sở và Ngụy suy yếu. Ngụy yếu thì cắt đất Hà Ngoại, Hàn yếu thì dâng đất Nghi Dương, dâng Nghi Dương thì Thượng Quận bị chặn, cắt Hà Ngoại thì đường không thông, Sở yếu thì [Triệu] mất nguồn tiếp viện. Các phương sách ấy không thể không tính toán cho kỹ vậy.

Tần kéo xuống Chỉ Đạo thì Nam Dương nguy cấp, cướp được Hàn, bao vây Chu thì người Triệu phải cầm binh khí; chiếm nước Vệ, thu đất Quyển thì người Tề phải vào chầu Tần. Tần đã muốn chiếm Sơn Đông, ắt cất quan tiến đánh Triệu. Quân Tần vượt sông Hà, qua sông Chương, chiếm lấy Bà Ngô thì quân ắt giao chiến ở phía dưới Hàm Đan. Đó là điều thần lo thay đại vương vậy.

Lúc này, các nước ở Sơn Đông không nước nào mạnh bằng Triệu. Nước Triệu đất vuông hơn hai nghìn dặm, binh lính có mấy chục vạn, ngàn cỗ xe vạn ngựa chiến, lương thực dùng đủ mấy năm. Tây có núi Thường Sơn, nam có sông Hà sông Chương, đông có Thanh Hà, bắc có nước Yên. Yên vốn nước yếu, không đáng để sợ. Tần cho là nguy hại trong thiên hạ không nước nào bằng Triệu, nhưng Tần không dám cất quân đánh Triệu, vì sao? Bởi sợ có Hàn và Ngụy đứng sau. Vậy thì Hàn và Ngụy là nước che chắn mạn nam của Triệu. Tần tấn công Hàn và Ngụy, không bị ngăn trở bởi núi cao sông lớn, dần dà như tằm ăn rỗi, lần đến quốc đô mới thôi. Hàn và Ngụy không chống được Tần, ắt vào Tần mà xưng thần. Tần không lo Hàn và Ngụy cản trở, họa ắt lan đến Triệu. Đó là điều thần lo thay cho đại vương vậy.

Thần nghe nói Nghiêu, đất không có đến ba trăm mẫu, còn Thuấn chẳng có đến một tấc, thế mà có cả thiên hạ; Vũ, thuộc hạ chẳng đầy trăm mà làm vua chư hầu; Thang và Vũ, sĩ không quá ba nghìn kẻ, xe không quá ba trăm cỗ, lính không quá ba vạn người mà lên ngôi thiên tử: đều nhờ thi hành được sách lược của mình vậy. Do đó, bậc minh chúa ngoài thì liệu thế địch mạnh yếu, trong thì xét xem sĩ tốt giỏi kém, không cần đợi hai quân giao tranh mà cơ tồn vong thắng bại đã biết sẵn trong lòng rồi, há bị che lấp bởi lời chúng nhân mà quyết định hồ đồ ư!

Thần trộm xét đất đai trong thiên hạ, đất của chư hầu rộng gấp năm nước Tân, quân đông gấp mười quân Tần, sáu nước hợp làm một, chung sức hướng về tây đánh Tân, Tần ắt phải tan. Nay lại quay mặt về tây mà phụng thờ, xưng thần với Tần. Xét lẽ, phá người và bị người phá, khiến kẻ khác làm tôi và làm tôi kẻ khác, há có thể giống nhau được ư?

Người chủ trương liên hoành, đều muốn cắt đất chư hầu để dâng cho Tần. Tần thành công thì đài gác thêm cao, cung thất thêm đẹp, nghe tiếng đàn sáo, trước có lâu đài cung khuyết, sau có người đẹp yêu kiều, nước dẫu bị Tần gây họa họ cũng không lấy làm lo. Cho nên người chủ trương liên hoành ngày đêm mong lấy uy quyền của Tần để dọa nạt chư hầu, bắt họ cắt đất, vậy xin đại vương tính toán thật kỹ vậy.

Thần nghe nói bậc minh chúa giỏi cắt đứt hiềm nghi, bỏ lời sàm tấu, chặn gốc những lời rêu rao, chẹn đường kéo bè kết đảng, nên bề tôi dâng kế sách làm đất đai rộng mở, quân đội hùng cường khiến chúa tôn nghiêm, tỏ bày lòng trung trước mặt. Bởi thế, thần trộm vì đại vương mà tính kế, chẳng gì bằng Hàn, Ngụy, Tề, Sở, Yên, Triệu hợp một, cùng chống lại Tần. Khiến tướng văn tướng võ khắp thiên hạ gặp nhau trên dòng Hoàn Thủy, trao đổi con tin, cắt máu ngựa trắng ăn thề. Lập minh ước rằng: 'Tần mà đánh Sở, các nước Tề và Ngụy sẽ đem tinh binh trợ giúp, Hàn cắt đứt đường tải lương, Triệu vượt sông Hà sông Chương, Yên giữ phía bắc Thường Sơn. Tần đánh Hàn, Ngụy thì Sở chặn đứng phía sau, Tề đem tinh binh tiếp trợ, Triệu vượt sông Hà sông Chương, Yên giữ Vân Trung. Tần đánh Tề thì Sở cắt đứt phía sau; Hàn giữ Thành Cao, Ngụy bít kín đường, Triệu qua sông Hà sông Chương, tới Bác Quan, Yên đem tinh binh tiếp trợ. Tần đánh Yên thì Triệu giữ Thường Sơn, Sở đem quân đến Vũ Quan, Tề vượt Bột Hải, Hàn và Ngụy đều dẫn tinh binh tiếp trợ. Tần đánh Triệu thì Hàn đóng quân ở Nghi Dương, Sở đóng quân ở Vũ Quan, Ngụy đóng quân ở Hà Ngoại, Tề vượt sông Thanh Hà, Yên đem tinh binh tiếp trợ. Chư hầu có nước nào không theo minh ước, đem quân năm nước cùng đánh nước đó.' Sáu nước liên kết cùng chống Tần thì quân Tần tất không dám ra khỏi Hàm Cốc để làm hại đến Sơn Đông. Như thế thì nghiệp bá vương sẽ thành vậy.”

Triệu vương nói: “Quả nhân trẻ tuổi, trị nước chưa lâu, chưa từng được nghe kế sách lâu dài cho xã tắc. Nay thượng khách có ý bảo tồn thiên hạ, yên ổn chư hầu, quả nhân kính cẩn đem nước thuận theo.” Bèn chuẩn bị trăm cỗ xe, nghìn dật vàng, trăm đôi bạch ngọc, nghìn xấp gấm lụa để Tô Tần đi kết minh ước với chư hầu.

Lúc này thiên tử nhà Chu đem thịt dùng cho lễ tế Văn vương và Vũ vương ban cho Tần Huệ vương. Huệ vương sai Tê Thủ đánh Ngụy, bắt được tướng Long Giả, chiếm được đất Điêu Âm của Tề, lại muốn đánh sang phía đông. Tô Tần sợ quân Tần kéo đến nước Triệu, liền khích Trương Nghi để Nghi sang Tần.

[Tô Tần đến nước Hàn], du thuyết Hàn Tuyên vương rằng:

“Nước Hàn, bắc có thành Củng và Thành Cao kiên cố, tây có các ải Nghi Dương, Thượng Phản, đông có đất Uyển, Nhương và Vị Thủy, nam có Hình Sơn, đất vuông hơn chín trăm dặm, binh lính có mấy chục vạn, cung mạnh nỏ cứng trong thiên hạ đều từ Hàn mà ra. Các thứ nỏ Khê tử, Thời lực và Cự lai của Thiếu Phủ đều bắn xa ngoài sáu trăm bộ. Lính Hàn có thể dùng chân giương nỏ bắn, trăm phát không thôi, xa có thể bắn thủng bụng, gần có thể bắn xuyên tim. Kiếm kích của quân Hàn sản xuất ở Minh Sơn, Đường Khê, Mặc Dương, Hợp Phụ, Đặng Sư, Uyển Phùng, Long Uyên, Thái A, là những loại trên bộ chém đứt trâu ngựa, dưới nước chặt đứt chim hộc, chim nhạn*, đối địch thì chém từ giáp bền, áo sắt, lá chắn bằng da, không thiếu thứ gì. Lấy quân Hàn dũng mãnh, mặc giáp bền, giắt nỏ cứng, đeo kiếm sắc, một người cự cả trăm, không có gì phải bàn. Với sự mạnh mẽ của nước Hàn và sự hiền minh của đại vương, lại quay mặt về tây để thờ Tần, khoanh tay phục tùng, khiến xã tắc hổ thẹn, thiên hạ cười chê, không gì hơn thế. Vì vậy, xin đại vương hãy tính toán kỹ càng.

Đại vương thờ Tần, Tần ắt đòi Nghi Dương và Thành Cao. Năm nay cắt giao đất đó, năm sau lại đòi cắt đất khác. Đồng ý thì sao có đất để cắt mãi, không đồng ý thì mất công trước mà nhận họa sau. Vả đất của đại vương có hạn mà đòi hỏi của Tần khôn cùng, lấy đất có hạn để đáp ứng yêu cầu khôn cùng, chính là chuốc oán kết họa, không đánh mà đất bị cắt hết rồi. Thần nghe ngạn ngữ có câu: 'Thà làm mỏ gà hơn làm đít trâu.' Nay ngoảnh mặt về tây khoanh tay xưng thần với Tần, khác gì làm đít trâu không? Xét, đại vương là bậc hiền minh, thêm quân Hàn hùng mạnh ủng hộ, thế mà mang tiếng làm đít trâu, thần trộm xấu hổ thay cho đại vương.”

Nghe vậy, Hàn vương mặt mày biến sắc, huơ tay trừng mắt, vỗ kiếm ngẩng lên trời, thở dài nói: “Quả nhân tuy kém cỏi, cũng quyết không thờ Tần. Nay được ngài đem lời Triệu vương dạy bảo, xin kính cẩn đem xã tắc vâng theo.”

Tô Tần lại sang du thuyết Ngụy Tương vương:

“Đất của đại vương, nam có Hồng Câu, Trần, Nhữ Nam, Hứa, Yển, Côn Dương, Thiệu Lăng, Vũ Dương, Tân Đô, Tân Thê; đông có Hoài, Dĩnh, Chử Tảo, Vô Tư; tây có trường thành làm ranh giới; bắc có Hà Ngoại, Quyển, Diễn, Toan Táo; đất vuông ngàn dặm. Đất đai tuy nhỏ, nhưng ruộng nương nhà cửa san sát, không có đồng cỏ bãi chăn. Dân chúng đông đúc, ngựa xe lại nhiều, ngày đêm qua lại không dứt, rầm rập rầm rập, như có ba quân ra trận. Thần trộm xét nước của đại vương không kém gì Sở. Nhưng đám thích liên hoành dẫn dụ đại vương kết giao với Tần lang sói hùng mạnh để xâm chiếm thiên hạ, rốt cuộc khi Tần thành mối lo, họ chẳng đoái xét đến họa của Ngụy. Xét lẽ, cậy thế Tần mạnh mà uy hiếp chúa mình, không tội nào nặng hơn thế. Ngụy là nước mạnh trong thiên hạ; đại vương là bậc hiền quân trong thiên hạ. Nay lại có ý quay mặt về tây để thờ Tần, xưng là phên giậu phía đông, xây cung điện, nhận mũ đai, xuân thu hiến lễ cho Tần, thần trộm thấy nhục thay cho đại vương.

Thần nghe, Việt vương Câu Tiễn có ba nghìn sĩ tốt mỏi mệt mà bắt được Phù Sai ở Can Toại; Vũ vương có ba nghìn quân, ba trăm chiến xa mà chế ngự được vua Trụ ở Mục Dã: há bởi quân đông chăng, chẳng qua có thể phấn chấn uy phong mà thôi. Nay trộm nghe quân của đại vương, võ sĩ hai mươi vạn, quân chít khăn xanh hai mươi vạn, quân cầm kích hai mươi vạn, quân tạp dịch mười vạn, chiến xa sáu trăm cỗ, ngựa chiến năm nghìn con. Thế là hơn Việt vương Câu Tiễn và Vũ vương rất nhiều, nay lại nghe lời bề tôi mà muốn xưng thần với Tần. Thờ Tần tất phải cắt đất để tỏ thực tâm, nên quân chưa dùng đến mà nước đã trống không. Phàm bề tôi nói phải thờ Tần đều là kẻ gian, không phải trung thần. Kẻ làm bề tôi, cắt đất của chủ để mong kết giao với nước khác, trộm lấy công lao nhất thời mà không xét hậu quả, phá nhà công để thành công riêng, ngoài thì cậy thế Tần mạnh mà trong thì uy hiếp chủ mình, đặng mong cắt đất, xin đại vương hãy xét cho kỹ.

Sách Chu thư viết: 'Lan ra không cắt, dài mãi thì sao? Mới mảy may không chặt, sau phải dùng đến rìu.' Không lo từ trước, sau thành họa lớn, lúc ấy phải làm thế nào? Nếu đại vương thực nghe theo thần, sáu nước kết thân, chuyên tâm dốc sức một lòng, ắt không phải lo nước Tần hùng mạnh. Cho nên Triệu vương của tệ ấp sai thần hiến ngu kế, trình giao ước minh bạch, mong đại vương chỉ dạy.”

Ngụy vương nói: “Quả nhân kém cỏi, chưa từng được nghe chỉ dạy rõ ràng. Nay, chúa ngài là Triệu vương chỉ dạy như vậy, xin kính cẩn đem cả nước noi theo.”

Tô Tần nhân sang phía đông thuyết Tề Tuyên vương rằng: “Tề phía nam có Thái Sơn, đông có Lang Da, tây có Thanh Hà, bắc có Bột Hải, là nước bốn bề hiểm trở. Đất Tề rộng hơn hai nghìn dặm vuông, quân binh có mấy chục vạn, lương thảo chất như núi gò. Ba quân tài giỏi, cùng quân năm nhà*, tiến như tên bay, đánh như chớp giật, lui như mưa gió. Khi có việc quân, chưa cần dời Thái Sơn, vượt Thanh Hà, qua Bột Hải vậy. Đất Lâm Truy có bảy vạn hộ, thần trộm tính mỗi hộ ít nhất có ba con trai, vậy thành ba bảy hai mươi mốt vạn, không đợi phát binh ở huyện xa, chỉ riêng quân tại Lâm Truy có hai mươi mốt vạn rồi. Lâm Truy giàu có mà đầy đủ, dân không ai không biết thổi sáo, đánh đàn cầm đàn sắt, chọi gà, đua chó, đánh cờ, đá cầu. Đường ở Lâm Truy, xe đi va trục vào nhau, người chen vai, vạt áo liền thành dải, nâng tay áo thành màn che, vẩy mồ hôi thành mưa, nhà nhà sung túc, người người no đủ, chí cao khí mạnh. Xét lẽ, đại vương là vua hiền, cùng nước Tề hùng mạnh, thiên hạ không ai chống nổi. Nay lại quay mặt về tây mà phụng sự nước Tần, thần trộm xấu hổ thay cho đại vương.

Vả lại Hàn và Ngụy sở dĩ sợ Tần, vì giáp giới với Tần. Xuất quân đội địch, chưa đến mười ngày thắng bại tồn vong đã rõ. Hàn và Ngụy đánh thắng Tần, quân cũng hao hụt một nửa, không thể giữ được bốn phía; đánh mà thua, lập tức nước nguy vong. Cho nên Hàn và Ngụy trọng việc đánh nhau với Tần mà coi nhẹ việc xung thần. Nay Tần đánh Tề thì không như thế. Bởi phải qua Hàn và Ngụy, theo đường Dương Tấn của Vệ, đường qua đất hiểm Kháng Phụ, chiến xa không thể cùng tiến, kỵ binh không thể dàn hàng, trăm người giữ chỗ hiểm yếu, ngàn người chẳng dám đi qua. Tần tuy muốn tiến sâu thì như sói luôn ngoái đầu, sợ Hàn và Ngụy đánh lén sau lưng vậy. Cho nên nghi hoặc lo sợ, phô trương kiêu căng nhưng không dám tiến, thì rõ ràng Tần không thể gây hại cho Tề vậy.

Xét lẽ, không tính kỹ xem Tần làm gì được Tề, mà muốn quay mặt về tây để phụng sự, là kế sách sai lầm của quần thần vậy. Nay không mang tiếng là bề tôi thờ Tần mà sự thực lại muốn làm đất nước cường thịnh, cho nên thần xin đại vương hãy lưu tâm đôi chút.”

Tề vương nói: “Quả nhân ngu tối, lánh tận phương xa giữ nơi góc bể, nước đường cùng ở phía đông, chưa từng được nghe lời dạy bảo. Nay túc hạ đem lời Triệu vương truyền đạt lại, xin kính cẩn đem cả nước noi theo.”

Tô Tân bèn sang phía tây nam thuyết Sở Uy vương rằng:

“Sở là nước mạnh trong thiên hạ vậy; đại vương là bậc vua hiền của thiên hạ vậy. Tây có Kiềm Trung, Vu Quận; đông có Hạ Châu, Hải Dương; nam có hồ Động Đình, Thương Ngô; bắc có ải Hinh, Tuân Dương; đất rộng hơn năm nghìn dặm, quân có trăm vạn, chiến xa nghìn cỗ, ngựa chiến hàng vạn, lương thảo đủ dùng mười năm. Đó là nền tảng thành nghiệp bá vương. Xét lẽ, nước Sở hùng mạnh, đại vương hiền năng, thiên hạ không ai địch được. Nay lại muốn quay mặt về tây mà thờ Tần, thì chư hầu không nước nào không ngoảnh mặt về tây mà chầu ở dưới Chương Đài [của Tần] vậy.

Nước bị Tần ghét không nước nào bằng Sở, Sở mạnh thì Tần yếu, Tần mạnh thì Sở yếu, thế hai nước không thể cùng tồn tại. Cho nên kế sách dành cho đại vương, không gì bằng kết thân các nước để cô lập Tần. Đại vương không chịu kết thân, Tần ắt dây hai đạo quân, một đạo ra Vũ Quan, một đạo xuống Kiềm Trung, đất Yên và Dĩnh sẽ chấn động ngay.

Thần nghe nói trị từ khi chưa loạn, làm từ khi chưa có. Họa đến rồi mới lo thì không còn kịp nữa. Cho nên xin đại vương hãy tính sớm.

Đại vương thực tâm nghe theo, thần xin khiến các nước ở Sơn Đông bốn mùa dâng hiến, vâng theo minh chiếu, giao phó xã tắc, phụng thờ tông miếu, huấn luyện binh sĩ để đại vương sử dụng. Đại vương thực lòng dùng theo ngu kế của thần thì âm thanh diệu kỳ, mỹ nữ trẻ trung của các nước Hàn, Ngụy, Tề, Yên, Triệu, Vệ ắt được sung vào hậu cung của đại vương, lạc đà, ngựa tốt của nước Yên và đất Đại, ắt đầy ngoài chuồng. Cho nên hợp tung thì Sở là vua, liên hoành thì Tần làm đế. Nay bỏ nghiệp bá vương mà mang tiếng phụng thờ người ta, thần trộm vì đại vương mà cho là không nên.

Xét lẽ, Tần là nước hổ lang, có dã tâm thôn tính thiên hạ. Tần là cừu thù của thiên hạ vậy. Người theo liên hoành đều muốn cắt đất của chư hầu để thờ Tần, đó gọi là nuôi cừu và phụng thù vậy. Thân làm bề tôi, cắt đất của chủ để giao cho Tần hổ lang hùng mạnh bên ngoài, giúp Tần xâm chiếm thiên hạ, rốt cuộc lo cho Tần mà không đoái xét họa nước mình. Bên ngoài cậy oai nước Tần hùng mạnh, bên trong uy hiếp chúa mình, để mong cắt đất, đại nghịch bất trung, không gì hơn thế. Cho nên hợp tung thì chư hầu cắt đất để thờ Sở, liên hoành thì Sở cắt đất mà phụng sự Tần, hai kế sách đó khác nhau quá xa, đại vương lựa cách nào? Cho nên Triệu vương tệ ấp sai thần trình bày ngu kế, phụng theo minh ước, mong đại vương soi xét.”

Sở vương nói: “Nước của quả nhân phía tây tiếp giáp nước Tần, Tần có dã tâm thôn tính đất Ba, Thục và Hán Trung. Tần là nước hổ lang, không thể kết thân được. Mà Hàn và Ngụy bị Tần uy hiếp, không thể tính mưu sâu xa với họ, e bàn mưu sâu họ phản lại mình để hòa với Tần, vậy thì mưu chưa thi hành mà nước đã nguy to. Quả nhân tự liệu đem Sở cự Tần, không thể thắng được vậy, bên trong mưu cùng quần thần, nhưng không đủ để trông cậy. Quả nhân ăn không ngon ngủ không yên, lòng phất phơ như ngọn cờ, rốt cuộc không biết dựa vào đâu. Nay chúa ngài muốn thiên hạ hợp nhất, dẫn dắt chư hầu, bảo tồn nước nguy, quả nhân kính cẩn đem xã tắc noi theo.”

Thế là sáu nước hợp tung, cùng nhau chung sức. Tô Tần làm trưởng tung ước, đồng thời làm Tướng quốc sáu nước.

Tô Tần về bắc báo với Triệu vương, đường qua Lạc Dương, ngựa xe rầm rập, chư hầu đều sai sứ tiễn rất đông, không khác gì bậc vương giả. Chu Hiển vương hay tin sợ hãi, cho quét đường, sai người ra úy lạo. Anh em, vợ, chị dâu của Tô Tần liếc trông không dám ngước nhìn, phủ phục hầu dâng thức ăn. Tô Tần cười bảo chị dâu: “Sao trước đây khinh mạn mà giờ lại cung kính thế?” Chị dâu cúi người, mặt dán sát đất mà tạ lỗi rằng: “Vì thấy chú ngôi cao vàng lắm vậy.” Tô Tần bùi ngùi than: “Cũng một thân này, giàu sang thì thân thích nể sợ, nghèo hèn thì xem thường, huống chi người khác. Vả như ta trước có đôi khoảnh ruộng gần Lạc Dương thì nay há được đeo ấn Tướng quốc sáu nước ư?” Thế là phát tán ngàn vàng cho họ hàng bè bạn. Khi trước, Tô Tần đến nước Yên có vay người nọ trăm tiền làm lộ phí, đến lúc giàu sang trả lại trăm lượng vàng. Tô Tần báo đáp khắp lượt người có ơn đức với mình. Có người theo Tô Tần nhưng chưa được báo đáp, tự nói trước Tô Tần. Tô Tần nói: “Ta không quên ngươi đâu. Ngươi theo ta đến Yên, mấy lần chực bỏ ta trên sông Dịch Thủy, lúc ấy ta khốn quẫn, rất oán ngươi, vì thế báo đáp người sau. Nay ngươi cũng được báo đáp đó.”

Sau khi Tô Tần kết minh sáu nước, trở về nước Triệu, được Triệu Túc hầu phong làm Vũ An quân, rồi gửi minh ước hợp tung đến Tần. Trong 15 năm, quân Tần không dám nhòm ngó ra ngoài ải Hàm Cốc.

Về sau, Tần sai Tê Thủ lừa Tề và Ngụy, cùng đánh nước Triệu, muốn phá hợp tung. Tề và Ngụy đánh Triệu, Triệu vương trách Tô Tần. Tô Tần lo sợ, xin đi sự sang Yên, quyết ý đánh lại Tề. Tô Tần đi khỏi Triệu, minh ước hợp tung cũng tan.

Tần Huệ vương gả con gái cho thái tử nước Yên. Năm ấy, Văn hầu chết, thái tử lên ngôi, là Yên Dịch vương. Dịch vương mới lên ngôi, Tề Tuyên vương nhân Yên có tang, đem quân sang đánh, chiếm được mười thành. Dịch vương bảo Tô Tần: “Khi trước tiên sinh đến Yên, tiên vương ta chu cấp cho đến Triệu, rồi lập tung ước sáu nước. Nay Tề trước đánh Triệu, sau đánh tới Yên, nước Yên vì tiên sinh mà bị thiên hạ chê cười. Tiên sinh có thể vì Yên mà lấy lại các đất đã bị chiếm không?” Tô Tần cả thẹn, nói: “Xin vì đại vương mà lấy lại các đất đó.”

Tô Tần yết kiến Tề vương, vái lạy hai lần, cúi xuống chúc mừng, rồi ngẩng lên chia buồn. Tề vương hỏi: “Sao chúc mừng, chia buồn nối nhau nhanh thế?” Tô Tần đáp: “Thần nghe, người đói sở dĩ không ăn những thứ chim quạ ăn, vì ăn những thứ đó cũng đáng lo không khác gì chết đói. Nay nước Yên tuy bé, nhưng là rể nhỏ của Tần vương. Đại vương lại được mười thành mà mãi kết thù với Tần mạnh. Nay khiến Yên yếu làm tiên phong mà Tần mạnh núi phía sau, để chiêu tập tinh binh trong thiên hạ, việc đó khác nào ăn thức ăn của quạ vậy.” Tề Tuyên vương lo sợ biến sắc hỏi: “Thế phải làm sao?” Tô Tần đáp: “Thần nghe nói, người xưa giỏi trị lý sự việc, chuyển họa thành phúc, nhân bại mà thành. Đại vương thực muốn theo kế của thần thì trả mười thành cho Yên. Yên bỗng dưng được trả mười thành, ắt vui mừng; Tần vương biết Tề vì mình mà trả mười thành cho Yên, cũng sẽ vui mừng. Đó gọi là bỏ cừu thù mà thành tri giao vậy. Xét lẽ, Yên và Tần đều thờ Tề, thì đại vương hiệu lệnh thiên hạ, ai dám không nghe. Nay, đại vương nói suông là theo Tần, dùng mười thành mà lấy thiên hạ. Đó là nghiệp bá vương vậy.” Tề vương đáp: “Phải.” Thế rồi trả mười thành cho nước Yên.

Có người gièm Tô Tần: “Tô Tần là bề tôi phản phúc bán nước, rồi sẽ làm loạn.” Tô Tần sợ bị tội bèn trở về, nhưng Yên vương không cho làm quan nữa. Tô Tần yết kiến Yên vương, nói: “Thần là kẻ quê mùa ở Đông Chu, chẳng có chút công lao nào mà được đại vương phong chức ở tông miếu, dùng lễ đối đãi ở chốn triều đường. Nay thần vì đại vương mà đẩy lui quân Tề, lấy lại mười thành, lẽ ra thân hơn. Nay về đại vương không cho làm quan, tất có kẻ nói thần là kẻ bất tín với đại vương. Thần mà bất tín, là phúc của đại vương vậy. Thần nghe, người trung tín là làm vì mình, còn kẻ tiến thủ là vì người khác. Vả thần đi thuyết Tề vương, không phải là dối lừa đâu. Thần bỏ mẹ già ở Đông Chu, vốn là bỏ lợi riêng để mong tiến thủ vậy. Nay có đức hiếu như Tăng Sâm, thanh liêm như Bá Di, thủ tín như Vĩ Sinh, được ba người đó phụng sự đại vương thì sao?" Vua đáp: “Đủ rồi.” Tô Tần nói: “Có hiếu như Tăng Sâm, không rời cha mẹ ngủ ở bên ngoài dù chỉ một đêm, đại vương sao có thể sai họ đi bộ ngàn dặm phụng sự ông vua nước Yên đang gặp nguy? Thanh liêm như Bá Di, không chịu nối ngôi vua nước Cô Trúc, không chịu làm bề tôi Vũ vương, không nhận phong hầu mà chịu chết đói ở núi Thú Dương. Có người thanh liêm như thế, đại vương sao có thể sai họ đi bộ ngàn dặm để cầu tiến thủ ở Tề? Thủ tín như Vĩ Sinh, hẹn người con gái dưới chân cầu, người con gái không đến, nước dâng lên cũng không đi, ôm chân cầu mà chết. Có lòng thủ tín như thế, đại vương sao có thể sai đi bộ ngàn dặm để đẩy lui quân đội hùng cường của Tề? Cái thần gọi là trung tín mà đắc tội với người trên là thế đó.” Yên vương nói: “Ngươi không trung tín đấy thôi, há trung tín mà phải tội?” Tô Tần đáp: “Không phải vậy. Thần nghe, có người nọ đi làm quan xa, vợ anh ta tư thông với người khác, khi chồng sắp về, kẻ tư thông kia lo sợ, người vợ nói: 'Đừng lo, thiếp làm sẵn bình rượu độc chờ lão rồi.' Ba ngày sau, người chồng quả nhiên về tới. Bà vợ sai người hầu mang rượu độc cho chồng uống. Nàng hầu muốn nói trong rượu có độc thì sợ bị bà chủ đuổi đi, không nói thì sợ mang tiếng giết chủ. Thế là vờ ngã làm rượu bị đổ. Ông chủ cả giận, đánh năm chục roi. Nàng hầu kia ngã làm đổ rượu, trên thì cứu được mạng ông chủ, dưới thì bảo toàn cho bà chủ, nhưng không tránh được đòn roi, vậy người trung tín tránh sao được tội? Lỗi của thần cũng tương tự thế đó.” Yên vương nói: “Tiên sinh lại làm chức cũ.” Càng hậu đãi thêm.

Mẹ Dịch vương là phu nhân của Văn hầu, tư thông với Tô Tần. Yên vương biết chuyện, càng đối đãi trong hậu. Tô Tần sợ bị giết, bèn nói với Yên vương: “Thần ở Yên mà không thể làm Yên được trọng vọng, ở Tề thần nhất định khiến Yên được trọng vọng.” Yên vương nói: “Xin vâng theo lời tiên sinh.” Thế là Tô Tần vờ đắc tội với Yên rồi trốn sang Tề, Tề Tuyên vương cho làm khách khanh*.

Tề Tuyên vương chết, Mẫn vương lên ngôi, Tô Tần nói Mẫn vương hậu táng để tỏ đạo hiếu, xây cung thất cao lớn, mở rộng ngự uyển để biểu lộ niềm đắc ý, muốn vì Yên mà phá Tề. Yên Dịch vương chết, Yên Khoái lên thay. Sau nhiều đại phu nước Tề tranh sủng với Tô Tần, mà sai người hành thích, không chết, Tô Tần ôm vết thương chạy trốn. Tề vương sai người tìm hung thủ, không được. Tô Tần sắp chết, bèn bảo Tề vương: “Thần chết rồi, hãy dùng xe ngựa xé xác ở ngoài chợ, phao rằng: 'Tô Tần vì nước Yên làm loạn nước Tề, như thế sẽ bắt được kẻ đâm thần." Thế rồi đúng như lời, kẻ giết Tô Tần quả nhiên lộ diện, Tề vương nhân đó bắt giết. Nước Yên nghe tin, nói: “Ghê thay việc nước Tề báo thù cho Tô tiên sinh.”

Tô Đại và Tô Lệ

Tô Tần chết đi, việc bị tiết lộ. Tề sau khi biết tin, rất giận nước Yên. Yên cả sợ. Em trai Tô Tần là Đại, em Đại là Lệ, thấy anh được thỏa chí cũng học theo. Sau khi Tô Tần chết, Đại bèn cầu kiến Yên vương, muốn kế tục anh mình, nói: “Thần, kẻ quê mùa Đông Chu. Trộm nghe, đại vương tín nghĩa thậm cao, thần tuy ngu muội cũng xin bỏ cày đến bái kiến. Đến Hàm Đan, điều trông thấy khác hẳn thứ được nghe ở Đông Chu, thần trộm tự phụ chí hướng của mình. Khi đến triều đình nước Yên, thấy quần thần cùng quan lại cấp thấp của đại vương, đại vương là vua sáng trong thiên hạ vậy.” Yên vương hỏi: “Ngươi nói vua sáng là sao?" Đáp rằng: “Thần nghe nói, vua sáng chuộng nghe lỗi của mình, không muốn nghe cái hay của mình, thần xin vạch lỗi của đại vương. Xét lẽ, Tề và Triệu là cừu thù của Yên; Sở và Ngụy là đồng minh của Yên. Nay bệ hạ phụng thờ cừu thù mà chinh phạt đồng minh, đó không phải điều lợi cho Yên vậy. Đại vương tự nghĩ xem, ấy là kế sách sai lầm, không biết khuyên can, không phải trung thần.”

Vua hỏi: “Xét lẽ, Tề vốn là cừu địch của quả nhân, rất muốn đánh Tề, nhưng e nước mỏi mệt, không đủ sức. Người có thể khiến Yên đánh Tề thì quả nhân đem nước giao phó cho ngươi.”

Đại đáp: “Phàm thiên hạ bảy nước có thể tham chiến, Yên là nước yếu. Một mình đánh thì không thể, nếu nghiêng theo đâu thì đó được trọng. Nghiêng về Sở phía nam, Sở được trọng, nghiêng về Tần phía tây, Tần được trọng, nghiêng về Hàn, Ngụy ở giữa, Hàn, Ngụy được trọng. Nếu dựa vào nước được trọng, ắt khiến đại vương được trọng. Nay, nước Tề nhà vua cao tuổi mà độc đoán. Phía nam đánh Sở năm năm, lương thảo cạn kiệt; phía tây đánh Tần ba năm, sĩ tốt mỏi mệt; phía bắc đánh nhau với Yên, ba quân tan nát, chỉ bắt được hai tướng. Vậy mà còn đem đám quân tàn kéo xuống phía nam đánh Đại Tống có năm nghìn cỗ xe, thâu tóm mười hai chư hầu. Đó là vua nước nào muốn được, dân nước ấy kiệt sức, đâu đáng coi là được. Vả thần nghe nói, chiến tranh liên miền dân chúng mỏi mệt, dùng binh lâu ngày quân sĩ rệu rã.”

Yên vương hỏi: “Ta nghe nói Tề có sông Tế trong, sông Hà đục, đủ để cố thủ; thành dài, hào lớn đủ để phòng giữ, có thực thế không?”

Đáp rằng: “Không gặp thiên thời, tuy có sông Tế trong, sông Hà đục đâu đủ coi là kiên cố; sức dân mỏi mệt, tuy có thành dài hào lớn, đâu đủ để phòng giữ. Vả ngày trước phía tây sông Tế không có quân đội, để phòng bị Triệu vậy; phía bắc sông Hà không có quân sĩ, để phòng bị Yên vậy. Nay phía tây sông Tế, phía bắc sông Hà đều có quân đội, trong nước mỏi mệt rồi. Vả vua kiêu căng hám lợi, bề tôi vong quốc tất tham của. Đại vương thực lòng không ngại hổ thẹn thì cho con yêu và em ruột đi làm con tin, đem châu báu ngọc lụa biếu bề tôi thân cận vua Tề, họ sẽ biết ơn nước Yên mà coi khinh nước Tống đã mất, thì Tề có thể mất.”

Yên vương nói: “Rốt cuộc ta phải đem con ra chịu mệnh trời thôi.”

Yên liền sai một công tử sang Tề làm con tin. Còn Tô Lệ nhân nước Yên đưa con tin sang Tề mà cầu kiến Tề vương. Tề vương oán Tô Tần, định bỏ tù Tô Lệ. Con của con tin phải tạ lỗi, thế rồi Tô Lệ cúi mình làm bề tôi nước Tề.

Tướng quốc nước Yên là Tử Chi kết thông gia với Tô Đại, muốn có quyền hành ở Yên, bèn sai Tô Đại sang hầu công tử đang làm con tin ở Tề, Tề sai Đại báo với Yên, Yên vương là Khoái hỏi: “Tề vương làm được bá chủ không?" Đại đáp: “Không thể.” Hỏi: “Tại sao?" Đáp: “Không tin bề tôi.” Thế là Yên vương sủng tín Tử Chi, rồi nhường ngôi vị, nước Yên đại loạn. Tề đánh Yên, giết Khoái vương và Tử Chi. Nước Yên lập Chiêu vương lên thay, sau Tô Đại và Tô Lệ không dám về Yên, trọn đời ở Tề, được Tề trọng đãi.

Tô Đại qua Ngụy, Ngụy vì Yên nên bắt Đại. Tề sai người nói với Ngụy vương rằng: “Nước Tề xin đem đất Tống phong cho Kinh Dương quân, Tần ắt không nhận. Tần không phải không được lợi từ việc Tề giao đất Tống, mà vì không tin Tề vương và Tô Đại vậy. Nay Tề và Ngụy bất hòa gay gắt đến thế, thì Tề không gạt Tần. Tần tin Tề, Tề và Tần kết hợp, Kinh Dương quân có đất Tống, đó không lợi cho Ngụy vậy. Cho nên, chẳng bằng đại vương hãy cho Tô tử [Đại] sang phía đông, Tần ắt nghi ngờ Tề mà không tin Tô tử nữa. Tề và Tần bất hòa, thiên hạ không bị biến loạn, việc đánh Tề đã định.”

Thế là [nước Ngụy] thả Tô Đại. Đại đến Tống, Tống đối đãi trọng hậu.

Tề đánh Tống, Tống báo nguy cấp, Tô Đại bèn viết thư cho Yên Chiêu vương rằng:

“Xét lẽ, được liệt vào hàng có vạn cỗ xe mà phải gửi con tin Tề, danh bị hạ thấp mà quyền cũng kém đi, đem nước có vạn cỗ xe mà giúp Tề đánh Tống, dân chúng vất vả mà của cải hao tốn; đánh được Tống, tàn hại đất phía bắc sông Hoài của Sở, làm cho nước Tề được lợi lớn, khiến kẻ thù thêm mạnh còn đất nước thêm nguy. Ba điều đó đều là thất bại lớn của nước vậy. Thế nhưng đại vương lại làm theo, mong được Tề tin tưởng. Tề càng không tin đại vương, càng thêm nghi ngờ nước Yên, kế của đại vương lầm vậy. Xét lẽ, đất Tống lại được cả đất phía bắc sông Hoài, khiến nước có vạn cỗ xe thêm mạnh, mà Tề được cả hai, đó là thêm một Tề vậy. Đất người di ở phía bắc rộng bảy mươi dặm vuông, thêm Lỗ, Vệ vào, khiến nước có vạn cỗ xe thêm mạnh, mà Tề được cả, ấy là thêm hai Tề vậy. Xét lẽ, một Tề mạnh mà Yên còn nơm nớp e không chống nổi, nay ba Tề áp sát Yên, họa ắt rất lớn vậy.

Tuy nhiên bậc trí hành sự, có thể biến họa thành phúc, chuyển bại thành thắng. Tề là tấm lụa tía chế từ lụa trắng hồng nhuộm thành, giá đắt gấp mười; Việt vương Câu Tiễn nghỉ ở Cối Kê, quay lại phá được Ngô mạnh rồi xưng bá thiên hạ: ấy đều là biến họa thành phúc, chuyển bại thành thắng vậy.

Nay đại vương nếu muốn biến họa thành phúc, chuyển bại thành thắng, không gì bằng khích Tề xưng bá mà đề cao họ, sai sứ đến kết minh với nhà Chu, đốt lệnh bài của Tần, nói: 'Kế hay nhất là phá Tần, thứ đến là mãi khước từ Tần.' Tần bị bài xích chờ bị phá, Tần vương ắt lo lắng. Tần năm đời chinh phạt chư hầu, nay dưới Tề, chí của Tần vương là làm sao cho Tề cùng khốn, dẫu dốc toàn lực đất nước cũng không sợ. Vậy sao đại vương không sai biện sĩ đem những lời ấy nói với Tần vương: 'Yên, Triệu phá Tống, làm lợi cho Tề, tôn nước Tề lên, cam làm kẻ dưới; Yên và Triệu không được lợi gì. Yên và Triệu không được lợi nhưng tình thế phải làm, vì không tin Tần vương. Thế thì sao đại vương không sai người đáng tin tiếp thu Yên, Triệu; sai Kinh Dương quân, Cao Lăng quân đến Yên và Triệu trước? Tần có biến, nhân đó cho họ làm con tin, thì Yên, Triệu đều tin Tần. Tần làm đế phía tây, Yên làm đế phía bắc, Triệu làm đế ở giữa, ba vị đế cùng lệnh cho thiên hạ. Hàn và Ngụy không nghe, Tần tiến đánh; Tề không nghe, Yên và Triệu tiến đánh; thiên hạ ai dám không nghe? Thiên hạ thuận phục, nhân đó lùa Hàn, Ngụy đánh Tề, nói: 'Nhất định trả lại đất Tống, trả vùng phía bắc sông Hoài nước Sở.' Trả lại đất Tống, trả phía bắc sông Hoài cho Sở, đó là mối lợi cho Yên và Triệu; cùng lập ba vị đế, đó là sở nguyện của Yên và Triệu. Xét lẽ, thực tế được lợi lộc, danh nghĩa được đề cao, Yên và Triệu sẽ bỏ Tề như trút chiếc giày vậy. Nay không thu nhận Yên và Triệu, bá nghiệp của Tề ắt thành. Chư hầu xưng tụng Tề mà đại vương không theo, nước sẽ bị đánh; chư hầu xưng tụng Tề mà đại vương hùa theo, tất mất danh giá. Nay tiếp nhận Yên và Triệu, nước được yên mà danh thêm cao; không tiếp nhận Yên và Triệu, nước hiểm nguy mà danh biến mất. Bỏ địa vị tôn quý và sự yên ổn để chuốc nguy hiểm và mất danh tiếng, bậc trí không làm như thế.”

Tần vương nghe nói thế, trong lòng ít bứt rứt. Vậy sao đại vương không sai biện sĩ đem lời ấy nói với Tần? Tần ắt chấp nhận, Tề ắt bị đánh.

Xét lẽ, dùng nước Tần, là ngoại giao có lợi; đánh nước Tề, là lợi ích chính đáng. Đề cao ngoại giao có lợi, coi trọng lợi chính đáng, là hành động của thánh vương vậy.

Yên Chiêu vương khen bức thư, nói: “Tiên vương từng chịu ơn họ Tô, vì loạn Tử Chi mà họ Tô bỏ Yên. Yên muốn báo thù Tề, không có họ Tô, không ai giúp được.” Bèn triệu Tô Đại về, lại đối đãi trong hậu, cùng bàn mưu đánh Tề. Rốt cuộc Yên phá được Tề, Mẫn vương phải bỏ chạy.

Lâu sau, Tần triệu Yên vương, Yên vương chực đi, Tô Đại can rằng:

“Sở được đất Chỉ mà khốn, Tề được đất Tống mà nguy, Tề và Sở không thể đem đất Chỉ đất Tống để phụng sự Tần, vì sao? Nước có chiến công đều thâm thù với Tần. Tần chiếm thiên hạ, không phải làm điều nghĩa, đó là bạo. Tần làm điều tàn bạo, công khai với thiên hạ.

Tần cảnh cáo Sở: 'Giáp sĩ đất Thục, ngồi thuyền trên sông Vấn, theo nước mùa hạ xuôi xuống sông Giang, năm ngày đến Dĩnh đô. Giáp sĩ ở Hán Trung, ngồi thuyền trên sông Ba, theo nước mùa hạ xuôi xuống sông Hán, bốn ngày đến Ngũ Chử. Quả nhân tích quân ở đất Uyển, phía đông xuống đất Tùy, bậc trí chẳng kịp hoạch mưu, dũng sĩ không kịp nổi giận, quả nhân [tiến quân thần tốc] như bắn chim ưng vậy. Đại vương muốn đợi thiên hạ tấn công Hàm Cốc, chẳng phải viển vông ư?' Thế là Sở vương thờ Tần trong mười bảy năm.

Tần cảnh cáo Hàn: 'Ta dấy quân từ Thiểu Khúc, một ngày cắt đứt Thái Hàng. Ta dấy binh từ Nghi Dương, tiến thẳng đến Bình Dương, trong hai ngày không đâu không chấn động. Ta rời Đông Chu và Tây Chu, thẳng tiến đến Trịnh, năm ngày chiếm được Trịnh.' Hàn cho là phải, cho nên thờ Tần.

Tần cảnh cáo Ngụy: 'Ta tấn công An Ấp, vây khốn Nữ Kích, Thái Nguyên của nước Hàn chẳng giữ nổi. Ta xuống đất Chỉ, theo đường Nam Dương, khóa chặt đất Ký, bao vây Đông Chu và Tây Chu. Theo nước mùa hạ mà thả thuyền nhẹ, nỏ mạnh ở trước, giáo nhọn ở sau, khơi cửa Huỳnh Thủy, Ngụy sẽ không còn Đại Lương; khơi cửa Bạch Mã, Ngụy không còn Ngoại Hoàng và Tế Dương; khơi cửa Túc Tư, Ngụy không còn đất Hư và Đốn Khưu. Trên bộ thì đánh phá Hà Nội, đường thủy thì đánh diệt Đại Lương.' Ngụy cho là phải, nên phụng thờ Tần.

Tần chực đánh An Ấp, sợ Tề cứu viện, bèn đem đất Tống phó thác cho Tề, nói: 'Vua Tống vô đạo, làm tượng gỗ hình quả nhân, bắn tên vào mặt. Quả nhân ở xa, không thể đánh được. Nếu đại vương đánh chiếm được Tống cũng như quả nhân chiếm được vậy.' Đánh được An Ấp, liền vây Nữ Kích, nhân đó đổ tội cho Tề đánh Tống.

Tần muốn đánh Hàn, sợ thiên hạ cứu Hàn, liền giao Tề cho thiên hạ, nói: 'Tề vương ước hẹn với quả nhân, cả bốn lần đều lừa dối, ba lần dẫn quân thiên hạ để đánh quả nhân. Có Tề thì không có Tần, có Tần thì không có Tề, nhất định phải đánh, nhất định phải diệt.' Khi đã lấy được Nghi Dương, Thiểu Khúc, rồi đất Lạn, Ly Thạch, nhân đó đem tội đánh Tề đổ cho thiên hạ.

Tần muốn đánh Ngụy nên đề cao Sở, đem Nhữ Dương giao cho Sở, nói: 'Quả nhân vốn tuyệt giao với Hàn rồi. Phá Quân Lăng, vây đất Manh đất Ách, nếu có lợi cho Sở, cũng như quả nhân lấy được vậy.' Ngụy bỏ minh ước với các nước, hợp lực với Tần, Tần nhân đó đổ tội vây đất Manh, đất Ách cho Sở.

Quân bị vây khốn ở Lâm Trung, Tần đề cao Yên và Triệu, trao đất Giao Đông cho Yên, đem Tế Tây giao cho Triệu. Khi đã giảng hòa với Ngụy, liền bắt công tử Diên, nhân đó một mình Tê Thủ [của Ngụy] tấn công Triệu.

Quân Tần tổn thất ở Tiểu Thạch, thua trận ở Dương Mã, [Tần] lại đề cao Ngụy, đem đất Diệp và Sái giao cho Ngụy. Khi đã giảng hòa với Triệu, quay sang uy hiếp Ngụy, [Ngụy] không chịu cắt đất. Bị khốn liền sai em trai Thái hậu là Nhượng hầu đi giảng hòa, còn như thắng thì lừa cả cậu và mẹ.

[Tần] trách Yên rằng: 'Vì Giao Đông', trách Triệu rằng: 'Vì Tế Tây', trách Ngụy rằng: 'Vì các đất Diệp, Thái,' trách Sở rằng: 'Vì vây khốn Manh, Ách,' trách Tề rằng: 'Vì đất Tống'. Ấy là cách nói vòng vo, dùng binh như đâm kim độc, mẹ không bảo được, cậu không ngăn được.

Cuộc chiến ở Long Giả, Ngạn Môn, Phong Lăng, Cao Thương, Triệu Trang, Tần giết mấy trăm vạn dân Tam Tấn, nay người sống đều là con côi những người chết vì Tần. Ngoài vùng Tây Hà, đất Thượng Lạc và tai họa ở Tam Xuyên đã chiếm phân nửa tai họa của Tam Tấn. Họa nước Tần lớn đến thế đó. Thế mà người Yên, Triệu đến Tần, đua nhau thuyết vua minh thờ Tần, đó là điều thần rất lo lắng vậy.”

Yên Chiêu vương không sang Tần nữa. Tô Đại lại được Yên trọng dụng.

Nước Yên sai Tô Đại đi lập minh ước với chư hầu như thời Tô Tần, nước theo, nước không, nhưng từ đấy thiên hạ đều suy tôn tung ước họ Tô. Tô Đại và Tô Lệ đều chết già, nổi danh chư hầu.

Thái sử công bàn rằng: Ba anh em Tô Tần, đều nhờ du thuyết chư hầu để nổi danh, thuật của họ chuyên ở sự quyền biến. Tô Tần vì thi hành kế phản giản mà bị giết, bị thiên hạ chê cười, nên tránh học thuật đó. Nhưng người đời nói về Tô Tần nhiều chỗ khác nhau, phàm thời khác mà việc tương tự đều gán cho Tô Tần. Xét lẽ, Tô Tần xuất thân nơi xóm làng, hợp tung được sáu nước, trí tuệ ông ta cũng hơn người rồi. Vì thế tôi liệt kê các việc về ông, theo trình tự thời gian, đặng khiến ông ta không chỉ mang tiếng xấu vậy.

QUYỂN 70 TRƯƠNG NGHI LIỆT TRUYỆN

Trương Nghi người nước Ngụy. Ban đầu cùng Tô Tần theo học Quỷ Cốc tiên sinh, về học thuật, Tô Tần tự nhận mình không bằng Trương Nghi.

Trương Nghi học xong liền du thuyết chư hầu. Từng uống rượu cùng Tướng quốc nước Sở, sau Tướng quốc nước Sở bị mất ngọc bích, môn hạ có ý nghi ngờ Trương Nghi, nói: “Trương Nghi nghèo mà không có phẩm hạnh, hẳn y lấy trộm viên ngọc của tướng quân.” Cùng bắt Trương Nghi, đánh mấy trăm roi, [Nghi] không nhận, đành thả. Vợ Nghi nói: “Ối giời ơi! Ông không đọc sách du thuyết thì phải chịu nỗi nhục này không?” Trương Nghi bảo vợ: “Nhìn xem lưỡi ta còn không?" Vợ cười đáp: “Lưỡi còn.” Nghi nói: “Đủ rồi.”

Tô Tần đã thuyết Triệu vương rồi ước định hợp tung, nhưng e Tần đánh chư hầu, [chư hầu] hủy bỏ minh ước, nghĩ không có ai sai đến nước Tần, bèn phái người khuyên Trương Nghi: “Khi trước ông và Tô Tần là chỗ thân thiết, nay Tô Tần đã nắm quyền, sao ông không qua chơi, để thỏa nguyện của mình?” Thế rồi Trương Nghi liền đến Triệu, đưa danh thiếp cầu kiến Tô Tần. Tô Tần dặn thuộc hạ không thông báo, lại sai giữ chân Trương Nghi mấy ngày liền. Sau đó, [Tô Tần] gặp Trương Nghi, cho ngồi dưới thềm nhà, ban thức ăn của tôi tớ. Nhân đó còn nhiếc mắng: “Tài năng như ngươi mà khốn đốn nhục nhã đến thế này. Ta há không thể nói để ngươi được giàu sang, nhưng ngươi không đáng được thế.” Nói rồi đuổi đi. Trương Nghi đến gặp, nghĩ là bạn bè cũ, mong nhờ cậy, không ngờ bị sỉ nhục, giận lắm, nghĩ chư hầu không nước nào phụng sự được, chỉ Tần mới làm khó được Triệu, bèn sang nước Tần.

[Sau khi Trương Nghi sang Tần], Tô Tần nói với môn khách của mình rằng: “Trương Nghi là bậc hiền sĩ thiên hạ, ta e cũng không bằng. Nay ta may mắn được trọng dụng trước, còn người nắm được quyền bính ở Tần chỉ có thể là Trương Nghi thôi. Nhưng ông ta nghèo, không có gì để tiến thân. Ta sợ ông ta ham lợi nhỏ mà không thỏa chí, nên triệu đến để làm nhục, đặng khích ông ta. Người hãy vì ta âm thầm phụng sự ông ta.” Rồi nói với Triệu vương, ban cho tiền vàng ngựa xe, sai người lén theo Trương Nghi, ngủ cùng quán trọ, dần dà tiếp cận, dâng ngựa xe tiền vàng, [Nghi] muốn dùng gì, chi cấp cho nhưng không nói sự thực. Trương Nghi nhờ thế được yết kiến Tần Huệ vương. Huệ vương phong làm khách khanh, cùng bàn mưu đánh chư hầu.

Môn khách của Tô Tần bèn từ biệt ra đi. Trương Nghi nói: “Nhờ ông, tôi được vinh hiển, đang muốn báo ơn, sao lại đi vậy?” Người đó đáp: “Tôi không biết ngài, biết ngài là Tô quân. Tô quân lo Tần đánh Triệu, hỏng mất tung ước, cho là không ngại chẳng ai nắm quyền bính ở Tần được, nên chọc giận ngài, sai tôi ngầm chu cấp cho ngài chi dùng, đặng hoàn thành mưu kế của Tô quân. Nay ngài đã được trọng dụng, tôi xin về báo lại.” Trương Nghi nói: “Ôi chao, trong cái thuật của ta mà không biết, rõ ràng ta không bằng Tô quân rồi! Ta mới được dùng, sao có thể âm mưu gì với Triệu? Nhờ ông tạ ơn Tô quân, Tô quân nắm quyền, Nghi đâu dám nói. Vả Tô quân còn, Nghi đâu làm được gì?” Trương Nghi làm Tướng quốc nước Tần, viết tờ hịch kể tội Tướng quốc nước Sở: “Khi trước ta uống rượu cùng ngươi, ta không trộm ngọc mà người đánh ta. Ngươi khéo giữ lấy nước, kẻo ta trộm mất thành.”

Nước Thư và nước Thục đánh nhau, cả hai đều cấp báo với Tần. Tần Huệ vương muốn xuất quân đánh Thục, nhưng cho đường hẹp khó đi, lại sợ Hàn thừa cơ đánh lén; Tần Huệ vương muốn đánh Hàn trước, đánh Thục sau, e bất lợi; muốn đánh Thục trước, sợ Hàn thừa cơ Tần trống trải đến đánh úp, do dự chưa quyết. Tư Mã Thác và Trương Nghi tranh luận trước mặt Huệ vương. Tư Mã Thác muốn đánh Thục, Trương Nghi nói: “Chẳng bằng đánh Hàn.” Huệ vương nói: “Xin được nghe ý ông.”

Nghi nói: “Thân với Ngụy, tốt với Sở, đem quân tiến xuống Tam Xuyên, cắt đường vào cửa Thập Cốc, chẹn đường Đồn Lưu, để Ngụy cắt đường Nam Dương, Sở kéo đến Nam Trịnh, Tần đánh Tân Thành và Nghi Dương để kéo đến ngoại vi Đông Chu và Tây Chu, hỏi tội Chu vương, xâm lấn đất của Sở và Ngụy. Chu tự biết không thể cứu vãn, ắt giao báu vật cửu đỉnh ra. Chiếm lấy cửu đỉnh, thu lấy bản đồ, sổ sách, bức thiên tử để ra lệnh cho thiên hạ, thiên hạ ai dám không nghe, đó là nghiệp vương vậy. Nay nước Thục xa tít phía tây, là hạng nhung địch*, quân dân vất vả mà chẳng đủ thành danh, được đất của họ cũng không đủ gọi là lợi. Thần nghe nói tranh danh ở triều, tranh lợi ở chợ. Nay Tam Xuyên và nhà Chu là triều và chợ của thiên hạ, đại vương không tranh ở chỗ đó, mà tranh giành với nước nhung địch, như thế cách nghiệp vương xa lắm.”

Tư Mã Thác nói: “Không phải thế. Thần nghe nói, người muốn nước giàu chuộng việc mở rộng đất đai, người muốn quân mạnh chuộng việc làm giàu cho dân, người muốn vương giả chuộng việc thi ân bố đức. Ba điều đó đủ nghiệp vương cũng thành. Nay đại vương nước nhỏ dân nghèo, nên thần xin làm việc dễ trước. Xét lẽ, Thục là nước xa xôi phía tây, nhưng đứng đầu nhung địch, có loạn Kiệt, Trụ*. Đem Tần đánh Thục, ví như lùa đàn sói đuổi bầy dê. Được đất của họ đủ để mở rộng nước, chiếm lấy của cải đủ để làm giàu cho dân, mạnh cho quân, không tổn thương dân chúng thì họ thần phục. Hạ một nước mà thiên hạ không cho là tàn bạo, lợi cả phía tây mà thiên hạ không cho là tham. Nhờ ta cất quân một lần mà được cả danh lẫn thực, còn có tiếng là ngăn bạo dẹp loạn. Nay đánh nước Hàn, uy hiếp thiên tử, đó là tiếng xấu, chưa chắc đã được lợi, lại mang tiếng bất nghĩa, vả đánh vào chỗ thiên hạ không muốn, nguy thay. Thần xin trình bày rõ: nhà Chu là tông thất của thiên hạ; Tề là đồng minh với Hàn. Chu tự biết mình mất cửu đỉnh, Hàn tự biết mình mất Tam Xuyên, tất hợp sức hai nước để mưu tính, dựa vào Tề và Triệu rồi cầu cứu Sở và Ngụy, đem đỉnh giao cho Sở, lấy đất giao cho Ngụy, đại vương sao ngăn được. Cho nên thần nói là nguy vậy. Chẳng bằng đánh Thục vẹn toàn.”

Huệ vương nói: “Phải, quả nhân xin nghe ông.” Rốt cuộc dấy binh đánh Thục. Tháng Mười, chiếm được, bèn vỗ yên Thục, giáng Thục vương xuống tước hầu, rồi sai Trần Trang làm Tướng quốc nước Thục. Thục đã thuộc Tần, Tần càng thêm mạnh, thêm giàu, càng khinh chư hầu.

Tần Huệ vương năm thứ mười, sai công tử Hoa cùng Trương Nghi bao vây Bồ Dương, buộc đầu hàng. Nghi nhân đó nói Tần trả đất ấy cho Ngụy, rồi phái công tử Diêu đi làm con tin Ngụy. Nghi nhân đó nói với Ngụy vương: “Tần vương đãi ngộ Ngụy thật trọng hậu, Ngụy không thể nào không có lễ đáp.” Ngụy bèn đem Thượng Quận, Thiếu Lương nhập [vào Tần] để tạ ơn Tần Huệ vương. Huệ vương bèn phong Trương Nghi làm Tướng quốc, đổi tên Thiếu Lương thành Hạ Dương.

Nghi làm Tướng quốc nước Tần bốn năm, ủng hộ Huệ vương xưng vương. Được một năm, làm võ tướng nước Tần, chiếm lấy đất Thiểm, dựng lũy ở Thượng Quận.

Hai năm sau, phái Trương Nghi đến Khiết Tang lập minh ước với các tướng Tề, Ngụy. Từ phía đông trở về, thôi chức Tướng quốc, vì Tần sang làm Tướng quốc nước Ngụy, muốn lệnh cho Ngụy phụng thờ Tần trước để chư hầu noi theo. Ngụy vương không theo lời Nghi. Tần vương giận, đánh chiếm Khúc Ốc và Bình Chu của Ngụy, lại ngầm hậu đãi Trương Nghi rất nhiều. Trương Nghi thẹn, không có gì báo đáp. Lưu lại nước Ngụy, bốn năm nữa thì Ngụy Tương vương chết, Ai vương lên thay. Trương Nghi lại thuyết Ai vương, Ai vương không nghe. Thế là Trương Nghi ngầm bảo Tần đánh Ngụy. Ngụy đánh với Tần, thua trận.

Năm sau, Tề lại đánh bại Ngụy ở Quan Tân. Tần lại muốn đánh Ngụy, trước đánh bại quân Hàn do Thân Sai chỉ huy, chém được tám vạn thủ cấp, chư hầu khiếp sợ. Trương Nghi lại thuyết Ngụy vương:

“Nước Ngụy đất vuông không đến nghìn dặm, lính không đến ba mươi vạn. Bốn phía bằng phẳng, chư hầu khắp nơi đi xe đến được, không bị núi cao sông sâu ngăn trở. Từ Trịnh đến Đại Lương chỉ hơn hai trăm dặm, xe ngựa hay người đi bộ, không tốn sức đã tới nơi. Phía nam Đại Lương là biên giới nước Sở, tây là biên giới nước Hàn, bắc là biên giới nước Triệu, đông là biên giới nước Tề, sĩ tốt trấn giữ bốn phía biên giới không dưới mười vạn. Địa thế Đại Lương, thực là chiến trường vậy. Phía nam Đại Lương giao hảo với Sở chứ không giao hảo Tề, vậy Tề tấn công phía đông; đông giao hảo Tề mà không giao hảo Triệu, vậy Triệu tiến đánh phía bắc; không hợp với Hàn, Hàn đánh phía tây; không thân với Sở, Sở đánh phía nam. Đó là con đường chia năm xẻ bảy vậy.

Vả việc hợp tung của chư hầu, là để yên xã tắc, tôn quân chủ, mạnh quân binh, nổi thanh danh vậy. Nay, người theo hợp tung hợp nhất thiên hạ, giao ước thành anh em, giết ngựa trắng để ăn thề trên Hoàn Thủy, cùng nhau giữ vững. Nhưng thân như anh em ruột có khi còn tranh tiền của, lừa gạt lẫn nhau, huống chi chút mưu thừa của Tô Tần, rõ ràng không thể thành công được.

Xét lẽ, đại vương không thờ Tần, Tần sẽ kéo quân xuống đánh Hà Ngoại, chiếm đất Quyển, Diễn, Yên, Toan Táo; uy hiếp Vệ chiếm Dương Tấn, thì Triệu không thể xuống phía nam, Triệu không thể xuống phía nam còn Lương không thể lên phía bắc, Lương không thể lên phía bắc thì đường hợp tung bị cắt đứt, đường hợp tung bị cắt đứt mà đại vương muốn nước mình không nguy cũng không thể được. Tần dọa được Hàn sẽ tấn công Lương, Hàn sợ Tần, Tần và Hàn là một, Lương diệt vong có thể đứng mà trông trong phút chốc. Vì thế thần lo thay cho đại vương vậy.

Kế sách cho đại vương, chẳng gì bằng thờ Tần. Thờ Tần thì Sở và Hàn ắt không dám khinh động, không còn mối lo Sở và Hàn, đại vương có thể kê cao gối ngủ, nước ắt không phải lo nữa.

Vả nước mà Tần muốn làm suy yếu không nước nào bằng Sở, có thể làm Sở suy yếu chẳng nước nào bằng Lương. Sở tuy có tiếng rộng giàu nhưng thực chất trống không, binh lính tuy nhiều nhưng lâm trận hay bỏ chạy, không bền gan chiến đấu. Đem hết quân Đại Lương xuống phía nam đánh Sở, chắc chắn sẽ thắng. Cắt đất Sở mà thêm vào Lương, khiến Sở yếu thì Tần thích chí, chuyển hóa thành an, là việc tốt vậy. Đại vương không nghe thần, Tần đem giáp sĩ sang đông chinh phạt, [lúc ấy] dù muốn thờ Tần, cũng không được nữa.

Lại như người theo hợp tung, phần nhiều nói mạnh nhưng không đáng tin, thuyết được một chư hầu liền phong hầu, nên đám du thuyết trong thiên hạ chẳng ai không ngày đêm khoa chân múa tay, nghiến răng trợn mắt nói về tiện ích của hợp tung, để thuyết các ông vua. Các ông vua cho lời biện bác của họ hay rồi bị dắt theo thuyết đó, bảo sao không bị mê hoặc.

Thần nghe nói, chứa nhiều lông, thuyền sẽ chìm, chất nhiều vật nhẹ, trục xe sẽ gãy, miệng nhiều người khiến vàng tan, tích lời xấu làm xương cốt tiêu tan. Nên xin đại vương thẩm xét kế sách, ban cho hài cốt này được lánh xa nước Ngụy.”

Thế rồi Ai vương phản bội tung ước, thông qua Trương Nghi kết thân với Tần. Trương Nghi về Tần, lại làm Tướng quốc. Ba năm sau, Ngụy phản bội Tần để theo hợp tung. Tần liền đánh Ngụy, chiếm được Khúc Ốc. Năm sau, Ngụy lại thờ Tần.

Tần muốn đánh Tề, Tề và Sở hợp tung, thế là Trương Nghi sang làm Tướng quốc nước Sở. Sở Hoài vương nghe tin Trương Nghi đến, dành riêng một quán thượng hạng, đích thân đón tiếp, nói: “Nơi đây đất nước hẻo lánh, ngài có gì dạy bảo chăng?” Trương Nghi nói với Sở vương: “Nếu đại vương thực lòng nghe theo thần, hãy đóng quan ải tuyệt giao với Tề, thần xin hiến sáu trăm dặm đất Thương và Ư, sai con gái vua Tần làm người hầu quét dọn cho đại vương, Tần và Sở lấy vợ gả con, mãi mãi là nước anh em. Như thế phía bắc làm yếu Tề còn phía tây ích lợi cho Tần, không kế nào tiện hơn thế.” Sở vương cả mừng đồng ý. Quần thần chúc mừng, riêng Trần Chẩn chia buồn. Sở vương giận hỏi: “Quả nhân không dấy binh mà được sáu trăm dặm đất, quần thần đều chúc mừng, riêng người chia buồn, vì sao?" Trần Chẩn đáp rằng: “Không phải vậy. Theo thần, đất Thương và Ư không thể lấy được, Tề và Tần sẽ hợp sức, Tề và Tần hợp sức thì tai họa kéo đến vậy.” Sở vương hỏi: “Dựa vào đâu dám nói thế?” Trần Chẩn đáp: “Sở dĩ Tần coi trọng Sở, vì có Tề. Nay đóng cửa ải tuyệt giao với Tề thì Sở cô độc. Sao Tần trọng nước cô độc, mà cắt cho sáu trăm dặm đất Thương, Ư được? Trương Nghi đến Tần, ắt phản đại vương. Phía bắc tuyệt giao với Tề, phía tây sinh họa với Tần, quân hai nước kia cùng kéo đến. Kế hay cho đại vương chẳng gì bằng ngầm hợp tác với Tề nhưng ngoài làm bộ tuyệt giao, sai người theo Trương Nghi. Nếu cắt đất cho ta, tuyệt giao với Tề cũng chưa muộn; nếu không cắt đất cho ta, thì ta ngầm bàn kế với Tề.” Sở vương nói: “Xin Trần tử ngậm miệng đừng nói nữa, đợi quả nhân được đất đã.” Bèn đem ấn tướng quân trao cho Trương Nghi, lót tay [Trương Nghi] rất hậu. Thế rồi đóng cửa ải, tuyệt giao với Tề, sai một tướng quân đi theo Trương Nghi.

Trương Nghi đến Tần, vờ đứt dây ngã xe ngựa, ba tháng không vào chầu. Sở vương nghe tin, nói: “Trương Nghi nghĩ quả nhân chưa quyết tuyệt giao với Tề chăng?” Bèn sai dũng sĩ đến Tống, mượn binh phù của Tống, lên phía bắc chửi mắng Tề vương. Tề vương cả giận, cam hạ mình dựa vào Tần. Tần và Tề liên kết, Trương Nghi bèn vào chầu, bảo sứ nước Sở rằng: “Thần có sáu dặm đất phong, xin đem dâng cho đại vương ngài.” Sứ nước Sở nói: “Thần theo mệnh vua nhận sáu trăm dặm đất Thương và Ư, chứ không nghe sáu dặm.” Về báo với Sở vương, Sở vương cả giận, phát binh đánh Tần. Trần Chẩn nói: “Chẩn có thể mở miệng nói chưa? Đánh, chẳng bằng làm ngược, cắt đất cho Tần, hợp quân với Tần để đánh Tề, thế là ta cắt đất cho Tần mà nhận bồi thường ở Tề vậy, như thế nước của đại vương mới có thể bảo tồn.” Sở vương không nghe, rốt cuộc phát binh, sai tướng quân Khuất Cái đánh Tần. Tần và Tề cùng tấn công Sở, chém tám vạn thủ cấp, giết Khuất Cái, chiếm đất Đan Dương, Hán Trung. Sở lại tăng thêm quân đánh úp Tần, kéo đến Lam Điền, đánh nhau to, quân Sở đại bại, thế là Sở cắt hai thành để nghị hòa với Tần.

Tần muốn đem đất phía ngoài Vũ Quan để đổi đất Kiềm Trung của Sở. Sở vương nói: “Không muốn đổi đất, muốn có Trương Nghi rồi sẽ dâng đất Kiềm Trung.” Tần vương muốn sai Trương Nghi đi, không đành nói ra. Trương Nghi bèn xin đi. Huệ vương nói: “Sở vương kia giận ông phụ ước chuyện đất Thương và Ư, nên phải giết được ông mới cam tâm.” Trương Nghi nói: “Tần mạnh Sở yếu, thần thân với Cận Thượng, Thượng được hầu hạ Sở phu nhân Trịnh Tụ, Tụ nói gì [Sở vương] cũng nghe. Vả thần cầm cờ tiết, vâng lệnh đại vương đi sứ nước Sở, Sở sao dám giết. Giả như có giết thần mà Tần được đất Kiềm Trung, đó là ước nguyện của thần.” Bèn đi sứ Sở. Trương Nghi vừa đến liền bị Sở Hoài vương bỏ tù, định giết đi. Cận Thượng nói với Trịnh Tụ: “Phu nhân có biết mình sắp không được đại vương sủng ái chăng?” Trịnh Tụ hỏi: “Sao vậy?” Cận Thượng đáp: “Tần vương yêu quý Trương Nghi, không muốn Trương Nghi đi sứ. Nay sắp đem sáu huyện ở Thượng Dung cho Sở, lấy mỹ nhân dâng cho Sở, lấy người hát hay trong cung đưa sang làm người hầu. Sở vương coi trọng đất đai, đề cao nước Tần, mỹ nhân nước Tần ắt được quý trọng, phu nhân bị gạt ra. Chẳng bằng nói với đại vương thả ông ta ra.” Thế là Trịnh Tụ ngày đêm nói với Hoài vương rằng: “Bề tôi ai nấy ra sức vì chủ. Nay đất chưa cắt cho Tần, Tần sai Trương Nghi đến, là tôn trọng đại vương. Đại vương chưa tiếp đãi mà đòi giết Trương Nghi, Tần ắt cả giận mà tấn công Sở. Mẹ con thiếp xin rời đến Giang Nam, không để bị Tần tàn sát.” Hoài vương sau đó hối hận, bèn thả Trương Nghi, dùng hậu lễ đối đãi như trước.

Trương Nghi ra tù, chưa đi, nghe tin Tô Tần chết, bèn nói với Sở vương:

“Đất Tần bằng nửa thiên hạ, quân mạnh bằng bốn nước xung quanh, có dải Hoàng Hà hiểm trở, bốn phía ải lũy kiên cố. Hơn trăm vạn quân hổ bôn, ngàn cỗ xe, vạn chiến mã, lương thảo chất cao tựa núi. Pháp lệnh đã rõ ràng, sĩ tốt vui vẻ dấn thân vào chỗ chết, chúa sáng lại nghiêm, tướng trí lại dũng, tuy không xuất binh, chỉ lấy vùng đất hiểm Thường Sơn, tất bẻ gãy sống lưng thiên hạ, thiên hạ kẻ nào phục tùng sau thì diệt vong trước. Vả lại hợp tung, không khác gì lùa đàn dê đánh mãnh hổ, mãnh hổ đấu với dê chẳng xem cũng rõ. Nay đại vương không kết giao mãnh hổ lại đi kết giao đàn dê, thần trộm cho kế của đại vương sai lầm vậy.

Phàm nước mạnh trong thiên hạ, không Tần thì Sở, không Sở thì Tần, hai nước giao tranh, thế không thể đứng chung. Đại vương không theo Tần, Tần đem quân xuống chiếm Nghi Dương, đường lên Thượng Địa nước Hàn không thông. [Tần kéo] xuống Hà Đông, chiếm Thành Cao, Hàn ắt vào xưng thần, nước Lương nghe hơi gió đã chấn động. Tần đánh phía tây Sở, Hàn và Lương đánh phía bắc, xã tắc sao không nguy được?

Vả người theo hợp tung tụ hội nước nhỏ đánh nước cực mạnh, không liệu thế địch lại khinh suất giao chiến, nước nghèo mà còn nhiều lần cất quân, là thuật nguy vong vậy. Thần nghe nói, quân chẳng bằng người, chớ nên khiêu chiến; thóc không bằng người, không giữ được lâu. Xét lẽ, người theo hợp tung toàn nói suông, đề cao khí tiết của chủ mình, nói đến lợi mà không xét tới hại, rốt cuộc có họa từ Tần, chẳng kịp làm gì cho mình. Cho nên xin đại vương tính toán kỹ.

Tần phía tây có đất Ba đất Thục, thuyền lớn chở lương, khởi từ Vấn Sơn, theo sông đi xuống, tới Sở là hơn ba nghìn dặm. Dùng thuyền lớn chở quân lính, một thuyền chở được năm mươi người và lương ăn trong ba tháng, xuôi dòng đi xuống, một ngày đi được hơn ba trăm dặm, tuy số dặm nhiều, nhưng không phí sức trâu ngựa, chưa đến mười ngày đã áp sát Hãn Quan. Hãn Quan kinh động, từ biên giới sang phía đông thành nào cũng phải phòng thủ, Kiềm Trung và Vu Quận không phải của vua nữa. Tần cất quân ra Vũ Quan, xuống phía nam đánh, thì đất phía bắc [Sở] bị cắt đứt. Quân Tần tấn công nước Sở, nguy khó chỉ trong ba tháng, còn Sở đợi chư hầu tiếp cứu mất hơn nửa năm, tình thế không theo kịp nhau. Xét lẽ, cậy sự cứu viện từ nước yếu, quên cái họa của Tần hùng mạnh, là điều thần lo thay cho đại vương vậy.

Đại vương từng giao chiến với người Ngô, đánh năm thắng ba, sĩ tốt tinh nhuệ đều đã chết; riêng giữ thành mới chiếm, bảo vệ dân đã đủ khổ. Thần nghe nói người có công lớn dễ gặp nguy nan, dân bị mỏi mệt tất oán người trên. Xét lẽ, giữ công lớn dễ nguy mà ôm lòng đối chọi nước Tần hùng mạnh, thần trộm thấy nguy thay cho đại vương.

Vả sở dĩ mười lăm năm Tần không kéo quân ra Hàm Cốc để tấn công Tề và Triệu là có âm mưu hợp nhất thiên hạ. Sở từng xung đột Tần, đánh nhau ở Hán Trung, người Sở bị thua, liệt vị tước hầu cầm ngọc khuê bị chết tới hơn bảy mươi người, thế là mất Hán Trung. Sở vương cả giận, dấy binh đánh úp Tần, giao chiến ở Lam Điền. Đó gọi là hai hổ tranh đấu vậy. Xét lẽ, Tần và Sở suy yếu, Hàn và Ngụy lấy sự toàn vẹn áp chế phía sau, tính ra không gì nguy hơn thế. Xin đại vương tính toán kỹ càng.

Tần đem quân xuống đánh Dương Tấn của Vệ, ắt mở toang lồng ngực thiên hạ. Đại vương đem hết quân tấn công Tống, chưa đến mấy tháng có thể lấy được, lấy Tống rồi tiến sang phía đông, mười hai chư hầu trên sông Tứ đều thuộc về đại vương.

Phàm Tô Tần – người chủ xướng thiên hạ cần dùng tín ước kết hợp tung bảo vệ vững chắc cho nhau – được phong Vũ An quân, Tướng quốc nước Yên, rồi ngầm cùng Yên vương tính mưu đánh phá Tề, chia nhau đất đai; Tô Tần vờ mắc tội, chạy khỏi Yên sang Tề, Tề vương nhân đó phong làm Tướng quốc; ở được hai năm mới biết, Tề vương cả giận, dùng xe xé xác Tô Tần ngoài chợ. Xét lẽ, dùng một Tô Tần trá ngụy mà muốn trị lý thiên hạ, hợp nhất chư hầu, không thành đã quá rõ ràng.

Nay Tần với Sở bờ cõi tiếp nhau, hai nước hình thế gần gụi. Đại vương thực nghe theo thần, thần xin khiến Thái tử nước Tần sang Sở làm con tin, Thái tử nước Sở sang Tần làm con tin, xin đem con gái vua Tần sang làm người hầu hạ quét tước, đem đô ấp vạn nhà làm ấp thang mộc, mãi kết thành nước anh em, trọn đời không đánh lẫn nhau. Thần cho là không kế nào tiện hơn kế ấy vậy.”

Bấy giờ Sở vương đã được Trương Nghi, phải cắt đất Kiềm Trung cho Tần, định bụng đồng ý, Khuất Nguyên can rằng: “Trước đây đại vương bị Trương Nghi lừa dối, nay Trương Nghi đến, thần cho là đại vương sẽ nấu chết hắn; nay đã không nỡ giết, lại nghe theo tà thuyết, không được đâu.” Hoài vương nói: “Đồng ý với Nghi mà được Kiềm Trung, mối lợi tốt vậy, không thể đồng ý rồi lại bội ước.” Cho nên rốt cuộc đồng ý với Trương Nghi, kết thân Với Tần.

Trương Nghi rời Sở, nhân đó đến Hàn, thuyết Hàn vương rằng:

“Đất Hàn hiểm trở, dân sống trên núi, ngũ cốc chỉ có đỗ và lúa mạch, thức ăn của dân chúng đại để có cơm đỗ, canh rau hoắc. Mất mùa một năm, dân đến tấm mẳn cũng không đủ no. Đất rộng không quá chín trăm dặm, lương tích trữ không đủ hai năm. Ước tính quân lính của đại vương, cả thảy không quá ba mươi vạn, gồm cả đám khuân vác, tạp dịch. Trừ quân trấn giữ biên giới đồn lũy các nơi, chẳng qua không quá hai chục vạn mà thôi. Nước Tần trên trăm vạn quân, hơn nghìn cỗ xe, hàng vạn ngựa chiến, đám quân hổ bôn dũng mãnh đấu trần xông xáo, cầm kích hăng hái, nhiều không kể xiết. Ngựa nước Tần tốt, quân binh thì đông, khoảng cách giữa chân trước ngựa với vó sau cách xa ba tầm, nhiều không sao kể xiết. Quân sĩ Sơn Đông mặc giáp đội trụ để nghênh chiến, quân Tần bỏ giáp cởi trần xông vào quân địch, tay trái giữ đầu địch, tay phải bắt sống địch. Xét lẽ, quân Tần với quân Sơn Đông, giống như Mạnh Bôn đấu với phường nhát gan; So về sức vóc, cũng như Ô Hoạch đấu với đám con trẻ vậy. Xét lẽ, đem dũng sĩ như Mạnh Bôn, Ô Hoạch đi đánh nước yếu không thần phục, khác nào dùng sức nặng ngàn cân đè trên quả trứng, ắt không thể may mắn [thoát được].

Quần thần các nước chư hầu không liệu định nước mình đất hẹp, lại nghe lời ngon ngọt của người theo hợp tung, cùng tô vẽ nhau, đều phấn chấn nói 'nghe theo kế của tôi sẽ mạnh như bá chủ thiên hạ.' Không quan tâm đến lợi ích lâu dài của xã tắc mà nghe theo lời nói trong giây lát, khiến chúa mình lầm lẫn, không lỗi nào hơn thế.

Đại vương không thờ Tần, Tần đem quân xuống chiếm Nghi Dương, chặt đứt Thượng Địa của Hàn, đông lấy Thành Cao và Huỳnh Dương, thì cung Hồng Đài, vườn Tang Lâm không còn của đại vương nữa. Vây khốn Thành Cao, cắt đứt Thượng Địa, đất nước của đại vương bị chia cắt. Trước thờ Tần thì yên, không thờ Tần thì nguy. Ôi, tạo nên tai họa mà cầu được phúc báo, kế nông mà oán sâu, chống Tần mà thuận theo Sở, tuy muốn không mất cũng không được.

Cho nên kế cho đại vương, không gì bằng theo Tần. Tần muốn làm suy yếu không nước nào bằng Sở, có thể làm Sở suy yếu không nước nào khác ngoài Hàn, không phải vì Hàn mạnh hơn Sở, mà vì địa thế vậy. Nay đại vương ngoảnh mặt về tây mà thờ Tần để đánh Sở, Tần vương ắt mừng. Xét lẽ đánh Sở để lợi về đất, chuyển họa mà làm Tần vui, không kế nào tiện hơn thế.”

Hàn vương theo kế của Trương Nghi. Trương Nghi về báo, Tần Huệ vương phân phong cho Nghi năm ấp, hiệu là Vũ Tín quân. Sai Trương Nghi sang phía đông, thuyết Tề Mẫn vương rằng:

“Nước mạnh trong thiên hạ không nước nào hơn Tề, đại thần dân chúng giàu có yên vui. Thế nhưng, người dâng kế cho đại vương, đều là cách nói trong nhất thời, không xét đến lợi ích trăm đời. Người theo hợp tung nói với đại vương, ắt cho 'Tề phía tây có Triệu hùng mạnh, nam có Hàn và Lương. Tề là nước gần biển, đất rộng dân đông, quân mạnh binh hùng, tuy có trăm Tần, có làm gì được Tề đâu.' Đại vương cho thuyết đó hay, mà không xét bản chất đích thực. Người theo hợp tung cấu kết bè đảng, không ai không coi hợp tung là hay. Thần nghe nói, Tề và Lỗ đánh nhau ba trận Lỗ thắng cả ba, đất nước nguy vong đi liền theo đó, tuy có danh nghĩa chiến thắng, nhưng thực lại là mất nước. Sao thế? Vì Tề lớn Lỗ nhỏ vậy. Nay Tần với Tề, cũng giống Tề với Lỗ vậy. Tần và Triệu đánh nhau trên sông Hoàng Hà và sông Chương, đánh hai trận Triệu thắng cả hai; đánh nhau ở dưới Bà Ngô, đánh liền hai trận, lại thắng cả Tần. Sau bốn trận đánh, sĩ tốt nước Triệu chết mấy mươi vạn, chỉ còn Hàm Đan, tuy mang danh chiến thắng nhưng nước bị phá rồi. Sao vậy? Vì Tần mạnh Triệu yếu vậy.

Nay Tần và Sở gả con lấy vợ, là nước anh em. Hàn dâng đất Nghi Dương, Lương góp vùng Hà Ngoại, Triệu vào Miễn Trì chầu, cắt Hà Gian thờ Tần. Đại vương không thờ Tần, Tần xua Hàn và Lương đánh phía nam Tề, toàn bộ quân Triệu vượt sông Thanh Hà, nhắm đến Bác Quan thì Lâm Truy, Tức Mặc không còn là đất của đại vương nữa. Một ngày kia đất nước bị tấn công, dẫu muốn thờ Tần cũng không được nữa. Cho nên xin đại vương hãy tính cho kỹ vậy.”

Tề vương nói: “Nước Tề xa xôi hẻo lánh, ẩn cư tận cùng Đông Hải, chưa từng nghe đến lợi ích lâu dài của xã tắc.” Bèn đồng ý với Trương Nghi.

Trương Nghi rời Tề, sang phía tây thuyết Triệu vương:

“Tần vương tệ ấp sai sứ thần dâng kế sách ngu muội lên đại vương. Đại vương thống lãnh thiên hạ chống Tần, khiến mười lăm năm quân Tần không dám ra khỏi cửa Hàm Cốc. Uy của đại vương lan khắp Sơn Đông, tệ ấp e sợ khiếp hãi, chỉnh giáp rèn binh, chỉnh đốn ngựa xe, tập cưỡi ngựa bắn cung, ra sức làm ruộng, tích trữ lương thảo, giữ gìn bốn phương, sống trong buồn sợ, không dám khinh động, chỉ vì đại vương có ý trách lỗi vậy.

Nay đem sức của đại vương, cất quân Ba, Thục, chiếm lấy Hán Trung, bao vây Lưỡng Chu, di dời cửu đỉnh, giữ bến Bạch Mã. Tần tuy xa nơi hẻo lánh, nhưng lòng buồn giận đã lâu. Nay Tần có đám giáp rách binh tan, quân ở Miễn Trì, xin vượt sông Hà, băng qua sông Chương, chiếm lấy Bà Ngô, hội quân dưới Hàm Đan, xin giao chiến ngày Giáp Tý, để chấn chỉnh việc vua Trụ nhà Ân, kính sai sứ thần báo trước đại vương.

Phàm Tô Tần chủ hợp tung được nhà vua tin tưởng. Tô Tần mê hoặc chư hầu, đổi trắng thành đen, lấy đen làm trắng, muốn phản nước Tề, tự khiến bị dùng xe xé xác ngoài chợ. Rõ ràng thiên hạ không thể hợp nhất. Nay Sở và Tần là nước anh em, còn Hàn và Lương xưng làm bề tôi phên giậu phía đông, Tề hiến đất có nhiều cá và muối, là chặt đứt tay phải của Triệu vậy. Ôi, tay phải đã đứt còn đòi đấu với người, mất hết bè đảng thì trơ trọi một mình, muốn không gặp nguy há có được chăng?

Nay Tần phái ba tướng quân: tướng thứ nhất, chẹn ngang Ngọ Đạo, báo Tề sai dấy binh vượt Thanh Hà, đóng quân phía đông Hàm Đan; tướng thứ hai, đóng ở Thành Cao, xua quân Hàn và Lương đóng ở Hà Ngoại; tướng thứ ba, đóng tại Miễn Trì. Hẹn bốn nước hợp nhất đánh Triệu, Triệu bị phá, ắt bồn nước chia nhau đất đai. Cho nên, không dám che giấu tình báo cho đại vương biết trước. Thần trộm nghĩ kế cho đại vương, không gì bằng gặp Tần vương ở Miễn Trì, gặp nhau rồi cùng ước định lời thề, yêu cầu án binh không được tấn công. Xin đại vương hãy quyết định kế sách.”

Triệu vương nói: “Thời tiên vương ta, Phụng Dương quân chuyên quyền cậy thế, dối lừa tiên vương, tự chuyên chính sự, quả nhân do sư phó dạy, không được mưu tính việc nước. Tiên vương qua đời, quả nhân tuổi nhỏ, cũng mới lên ngôi, trong lòng vốn đã trộm ngờ, cho rằng một lòng theo hợp tung mà không thờ Tần, không phải lợi ích lâu dài của đất nước. Ta sẽ thay đổi tâm ý, cắt đất tạ lỗi chuyện cũ để thờ Tần. Đang định chuẩn bị xe ngựa lên đường, đúng lúc được nghe chỉ bảo sáng rõ của sứ giả.” Triệu vương đồng ý với Trương Nghi. Trương Nghi ra đi.

[Trương Nghi] lên phía bắc tới nước Yên, thuyết Yên Chiêu vương rằng:

“Nước đại vương thân cận không nước nào bằng Triệu. Xưa Triệu Tương tử từng gả chị gái cho vua nước Đại, ý muốn chiếm Đại, hẹn vua nước Đại gặp nhau ải Cú Chú. Bèn lệnh thợ làm muôi vàng, có phần chuôi dài, có thể cầm đánh người khác. [Triệu Tương tử] uống rượu với vua Đại, ngầm sai đầu bếp: 'Rượu đã vui say, dâng canh nóng lên, ngược cán muôi lại để đánh nó.' Thế là nhân lúc rượu vui say, canh được dâng lên, đầu bếp múc canh, nhân quay ngược cán muối, đánh giết vua Đại, óc bắn đầy đất. Người chị nghe tin, nhân mài chiếc trâm liền tự đâm mình, nên nay có núi Ma Kê (mài trâm). Vua nước Đại chết, thiên hạ không ai không nghe.

Ôi, Triệu vương độc ác bất kể thân sơ, đại vương đã thấy rõ, thế mà còn cho là có thể kết thân ư? Triệu dấy binh đánh Yên, rồi vây kinh đô nước Yên, uy hiếp đại vương, đại vương cắt mười thành để tạ tội. Nay Triệu vương đã vào chầu ở Miễn Trì, hiến đất Hà Gian cho Tần. Nay đại vương không thờ Tần, Tần đem quân xuống Vân Trung, Cửu Nguyên, đuổi Triệu đánh Yên, thì Dịch Thủy, Trường Thành không còn là của đại vương nữa.

Lúc này Triệu cũng như quận huyện của Tần vậy, không dám khinh suất cất quân. Nay đại vương thờ Tần, vua Tần ắt vui, Triệu không dám vọng động, thế là tây có Tần hùng mạnh tiếp viện, nam không phải ôm mối lo Tề, Triệu, vậy xin đại vương hãy tính cho kỹ.”

Yên vương nói: “Quả nhân là man di nơi xa xôi hẻo lánh, đàn ông tuy to cao mà như đứa con trẻ, lời nói chưa đủ chọn được kế thỏa đáng. Nay may được thượng khách chỉ giáo, xin quay mặt về tây thờ Tần, hiến năm thành cuối dãy Hằng Sơn.” Yên vương nghe theo Trương Nghi. Nghi quay về báo, chưa đến Hàm Dương thì Tần Huệ vương chết, Vũ vương lên ngôi. Vũ vương từ hồi làm Thái tử đã không thích Trương Nghi, đến khi lên ngôi, quần thần gièm Trương Nghi rằng: “Không thể tin dùng, chỉ chuyên bán nước để mong chủ hài lòng. Nếu Tần lại trọng dụng, e thiên hạ chê cười.” Chư hầu nghe nói Trương Nghi bị [Tần] Vũ vương xa lánh, đều phản bội liên hoành, quay về hợp tung.

Tần Vũ vương năm đầu, quần thần ngày đêm oán ghét Trương Nghi không thôi, lời trách móc của Tề lại vang đến. Trương Nghi sợ bị giết, bèn nói với Tần Vũ vương: “Nghi có ngu kế, xin dâng đại vương.” Tần vương hỏi: “Kế gì?" Nghi đáp: “Kế sách cho xã tắc nước Tần, khi phương đông có biến lớn, sau đại vương có thể cắt được nhiều đất. Nay nghe nói Tề vương rất ghét Nghi, Nghi ở đâu ắt dây quân đánh đó. Nên Nghi xin đem thân hèn kém này đến Lương, Tề ắt đem quân đánh Lương. Quân Lương và Tề dàn trận đánh nhau dưới thành mà không thể thu quân, đại vương lén đánh nước Hàn, vào Tam Xuyên, đem quân ra Hàm Cốc mà không cần đánh, kéo đến Chu thì ắt đồ tế phải đem ra. Cậy danh thiên tử, lấy các địa đồ, sách vở, là nghiệp vương vậy.” Tần vương cho là phải, bèn sắm đủ ba mươi cỗ binh xa, cho Nghi sang Lương. Quả nhiên Tề dấy quân đánh Lương. Lương Ai vương sợ. Trương Nghi nói: “Đại vương chớ lo, thần xin khiến Tề bãi binh.” Bèn sai xá nhân Phùng Hỷ sang Sở, mượn danh sứ giả sang Tề, nói với Tề vương: “Đại vương rất ghét Trương Nghi, thế nhưng đại vương ủy thác cho Nghi ở Tần là hậu đãi đấy?” Tề vương hỏi: “Quả nhân ghét Nghi, Nghi ở đâu sẽ đem quân đánh đó, sao lại nói là ủy thác cho Nghi?” Đáp rằng: “Đó là đại vương ủy thác cho Nghi vậy. Xét lẽ, Nghi đi khỏi [Tần], ước hẹn Tần vương rằng: 'Kế sách cho xã tắc nước Tần, khi phương đông có biến lớn, sau đại vương có thể cắt được nhiều đất. Nay nghe nói Tề vương rất ghét Nghi, Nghi ở đâu ắt dây quân đánh đó. Nên Nghi xin đem thân hèn kém này đến Lương, Tề ắt đem quân đánh Lương. Quân Lương và Tề dàn trận đánh nhau dưới thành mà không thể thu quân, đại vương lén đánh nước Hàn, vào Tam Xuyên, đem quân ra Hàm Cốc mà không cần đánh, kéo đến Chu thì ắt đồ tế phải đem ra. Cậy danh thiên tử, lấy các địa đồ, sách vở, là nghiệp vương vậy.' Tần vương cho là phải, sắm đủ ba mươi cỗ binh xa cho Nghi sang Lương. Nay Nghi ở Lương, đại vương quả nhiên đánh Lương, ấy là đại vương trong khiến nước suy yếu ngoài đánh nước đồng minh, mở rộng cho địch mà tự chuốc nguy hiểm, còn khiến Tần vương tin tưởng Trương Nghi hơn. Nên thần mới gọi là 'ủy thác cho Nghi’ vậy.”

Tề vương nói: “Phải.” Bèn sai bãi binh.

Trương Nghi làm Tướng quốc nước Ngụy được một năm, chết ở nước Ngụy.

Trần Chẩn

Trần Chẩn là kẻ sĩ du thuyết, cùng Trương Nghi phụng sự Tần Huệ vương, đều được quý trọng, tranh giành sủng ái, Trương Nghi nói xấu Trần Chẩn với Tần vương: “Chẩn coi trọng của cải, xem nhẹ đi sứ giữa Tần và Sở, vốn hai nước có quan hệ bang giao. Nay Sở không thêm thân Tần mà thân Chẩn, Chẩn toan tính cho bản thân nhiều, nghĩ đến đại vương lại ít. Vả Chẩn muốn bỏ Tần sang Sở, đại vương có nghe việc ấy chăng?” Tần vương hỏi Trần Chẩn: “Ta nghe nói ông muốn bỏ Tần sang Sở, có việc ấy chăng?" Chẩn đáp: “Có.” Tần vương nói: “Lời Nghi nói quả nhiên chính xác.” Chẩn nói: “Không phải chỉ riêng Trương Nghi biết, những kẻ sĩ hành đạo đều biết. Xưa kia Tử Tư trung thành với vua mà thiên hạ tranh nhau làm bề tôi, Tăng Sâm giữ đạo hiếu với cha mẹ mà thiên hạ nguyện làm con. Cho nên bán kẻ hầu mà kẻ hầu chẳng cần rời làng đã có người mua về, đó là người hầu tốt; đuổi vợ ra khỏi nhà mà người vợ đó lại lấy người ở trong làng, đó là người vợ tốt. Nay Chẩn bất trung với đại vương, sao Sở lại cho Chẩn là trung thành được? Và kẻ trung thần mà bị ruồng bỏ, Chẩn không đến Sở thì biết về đâu?” Tần vương cho lời Chẩn là phải, bèn đối đãi tử tế.

[Chẩn] ở Tần một năm, Tần Huệ vương rốt cuộc vẫn cho Trương Nghi làm Tướng quốc, Trần Chẩn liền sang Sở. Sở chưa trọng dụng, sai Thần Chẩn đi sứ sang Tần. Qua đất Lương, Chẩn muốn yết kiến Tê Thủ. Tê Thủ từ tạ không gặp. Chẩn nói: “Tôi có việc mới đến, sao ngài không gặp Chẩn, Chẩn sẽ đi, không đợi đến hôm khác đâu.” Tê Thủ gặp, Trần Chẩn hỏi: “Sao ngài thích uống rượu vậy?" Tế Thủ đáp: “Rỗi việc thôi.” Hỏi: “Tôi sẽ làm cho ngài có nhiều việc, được không?” Tê Thủ hỏi: “Làm sao?" Đáp: “[Tướng quốc nước Ngụy] Điền Nhu hợp tung các nước chư hầu, Sở vương nghi ngờ, chưa tin ông ta. Ông hãy nói với Sở vương: 'Thần và vua các nước Yên, Triệu vốn có qua lại, mấy lần sứ thần đến, nói không có việc gì sao không gặp, xin đại vương cho thần lên đường.' Đại vương tuy đồng ý với ông, ông cũng đừng xin nhiều xe, chỉ dùng ba mươi cỗ xe, bày hàng trước sân, nói phao lên là sẽ sang Yên và Triệu.” Yên và Triệu nghe tin, chạy xe đến báo vua nước họ, sai người nghiênh đón Tê Thủ. Sở vương hay tin cả giận, nói: “Điền Nhu có ước định với quả nhân, thế mà Tê Thủ lại đến Yên, Triệu, ấy là lừa dối ta vậy.” Vì giận nên không nghe kiến nghị [của Điền Nhu] nữa. Tề nghe nói Tê Thủ lên phía bắc, sai người đem chính sự ủy thác cho. Tê Thủ bèn lên đường, việc của Tướng quốc ba nước đều do Tê Thủ định đoạt. Chẩn bèn sang Tần.

Hàn, Ngụy đánh nhau, một năm chưa dứt. Tần Huệ vương muốn tiếp cứu, bèn hỏi tả hữu, người nói cứu là hơn, người nói không cứu thì hơn, Huệ vương chưa quyết được. Đúng lúc Trần Chẩn đến Tần, Huệ vương hỏi: “Ông bỏ quả nhân sang Sở, có nhớ gì quả nhân không?” Trần Chẩn đáp: “Đại vương nghe chuyện Trang Tích nước Việt chưa?” Vua đáp: “Chưa nghe.” Chẩn nói: “Trang Tích người Việt, làm quan đến tước cầm ngọc khuê nước Sở, không lâu liền đổ bệnh. Sở vương nói: 'Tích vốn người quê mùa nước Việt, nay làm quan đến tước cầm ngọc khuê ở Sở, giàu sang rồi, còn nghĩ đến Việt không?' Trung tạ* đáp: 'Phàm khi ốm, người ta hay nghĩ về chuyện đã qua. Trang Tích nhớ Việt thì nói tiếng nước Việt, không nhớ Việt thì nói tiếng nước Sở.' Sai người đến nghe xem, Trang Tích đang nói tiếng nước Việt. Nay thần tuy bị đuổi sang Sở, há có thể không nói tiếng Tần ư?” Huệ vương nói: “Phải. Nay Hàn và Ngụy đánh nhau, đầy năm chưa dứt, có người bảo nên cứu, người nói không nên cứu, quả nhân chưa quyết, mong ngài tính kế cho chủ mình rồi, hãy tính kế giúp quả nhân.” Trần Chẩn đáp: “Có ai từng đem chuyện Biện Trang tử đâm hổ nói với đại vương chưa? Biện Trang tử muốn đâm hổ, đứa nhỏ trong quán ngăn lại, nói: “Hai con hổ định ăn thịt con trâu, miếng ngon ắt phải tranh nhau, tranh nhau tất phải đánh nhau, đánh nhau khiến con lớn bị thương, con nhỏ bị chết, chỉ còn con bị thương thì đâm nó, ra tay một lần được cả hai hổ? Biện Trang tử cho là phải, đứng chờ. Lát sau, hai hổ quả nhiên đấu nhau, con lớn bị thương, con nhỏ bị chết. Biện Trang tử nhằm con bị thương mà đâm, ra tay một lần được hai con hổ. Nay Hàn và Ngụy đánh nhau, đầy năm chưa thôi, như thế ắt nước lớn bị thương, nước nhỏ thì mất, nhắm nước bị thương mà đánh, ra tay một lần giành được hai nước. Việc đó cũng như Biện Trang tử đâm hổ vậy. Chủ của thần và đại vương có gì khác đâu.” Huệ vương nói: “Phải.” Thế rồi không cứu. Nước lớn quả nhiên bị thương, nước nhỏ diệt vong, Tần dấy binh tiến đánh, chế ngự đại cục. Đó là kế của Trần Chẩn vậy.

Công Tôn Diễn

Tê Thủ, người Âm Tấn nước Ngụy, tên Diễn, họ Công Tôn. Ông không thiện cảm với Trương Nghi.

Trương Nghi vì Tần mà đến Ngụy, Ngụy vương phong làm Tướng quốc. Tê Thủ thấy bất lợi, nên sai người nói với Công Thúc nước Hàn: “Trương Nghi đã liên kết Tần và Ngụy, ông ta nói: 'Ngụy đánh Nam Dương, Tần đánh Tam Xuyên.' Ngụy vương sở dĩ quý trọng Trương Nghi, vì muốn được đất Hàn vậy. Vả Nam Dương của Hàn đã mất, sao ngài không giao cho để Diễn lập công, như thế quan hệ giữa Tần và Ngụy có thể sứt mẻ. Vậy Ngụy ắt đánh Tần mà bỏ Nghi, nhận Hàn cho Diễn làm Tướng quốc.” Công Thúc cho là tiện, nhân đó giao cho Tê Thủ để lập công. Quả nhiên [Tê Thủ] được làm Tướng quốc nước Ngụy, Trương Nghi phải rời đi.

Vua nước Nghĩa Cừ vào chầu nước Ngụy. Tê Thủ nghe nói Trương Nghi lại làm Tướng quốc nước Tần, đâm ra ghen ghét. Tê Thủ bèn nói với vua Nghĩa Cừ: “Đường xa không trở lại được, vậy xin nói rõ sự tình.” Rồi bảo: “Trong nước vô sự, Tần đốt phá quấy nhiễu nước ngài; trong nước xảy ra chuyện, Tần nhẹ đường sứ giả mà trọng đường tài vật để thờ vua nước ngài.” Sau, năm nước đánh Tần, Trần Chẩn bảo Tần vương: “Vua nước Nghĩa Cừ là vua hiền trong các nước man di, chẳng bằng hối lộ để ông ta yên tâm.” Tần vương nói: “Phải.” Bèn đem nghìn xấp gấm vóc, trăm mỹ nữ tặng vua Nghĩa Cừ. Vua Nghĩa Cừ triệu quần thần đến bàn: “Đây chính là điều Công Tôn Diễn từng nói chăng?” Bèn dấy binh tập kích Tần, cả phá quân Tần ở dưới lý Bá.

Sau khi Trương Nghi chết, Tê Thủ làm Tướng quốc nước Tần, từng đeo ấn tín Tướng quốc năm nước, làm trưởng minh ước.

Thái sử công bàn rằng: Tam Tấn nhiều kẻ sĩ quyền biến, những kẻ hợp tung, liên hoành, làm mạnh nước Tần đại để đều người Tam Tấn. Xét lẽ, việc Trương Nghi làm còn quá đáng hơn Tô Tần, nhưng người đời lại ghét Tô Tần, vì ông ta chết trước, Nghi còn vạch rõ sở đoản của Tô Tần đặng phụ giúp cho thuyết của mình, hoàn thành đường lối liên hoành. Nói tóm lại, hai người thực là những kẻ sĩ đảo điên nguy hại cho nước vậy!

QUYỂN 71 SƯ LÝ TỬ, CAM MẬU LIỆT TRUYỆN

Sư Lý tử

Sư Lý tử tên Tật, là em khác mẹ với Tần Huệ vương. Mẹ ông người Hàn. Sư Lý tử là người khôi hài, tài trí, người Tần gọi là “túi khôn”.

Tần Huệ vương năm thứ tám, ban cho Sư Lý tử tước Hữu cánh, sai làm tướng đi đánh Khúc Ốc. Sư Lý tử đuổi hết người đó, chiếm lấy thành, sáp nhập vào Tần. Tần Huệ vương năm thứ hai mươi lăm, sai Sư Lý tử cầm quân đánh Triệu, bắt sống tướng Triệu là Trang Báo, hạ được đất Lận*. Năm sau, giúp Ngụy Chương tấn công Sở, đánh bại tướng Sở là Khuất Cái, chiếm đất Hán Trung. Tần gia phong cho Sư Lý tử, hiệu là Nghiêm quân.

Tần Huệ vương chết, Thái tử Vũ vương lên ngôi, đuổi Trương Nghi, Ngụy Chương, rồi phong Sư Lý tử và Cam Mậu làm Tả hữu thừa tướng. Tần sai Cam Mậu đánh Hàn, hạ được Nghi Dương. Sai Sư Lý tử đem trăm cỗ xe vào Chu. Nhà Chu đem quân nghênh đón, tỏ ra hết sức cung kính. Sở vương giận, trách nhà Chu, cho nhà Chu coi trọng khách Tần. Du Đằng vì Chu nói với Sở vương: “Trí bá đánh Cừu Do, tặng Cừu Do xe lớn, nhân đó đem quân đuổi theo, Cừu Do bèn bị diệt. Vì sao? Vì khiến Cừu Do không có phòng bị vậy. Tề Hoàn công đánh đất Thái, hô hào là diệt Sở, kỳ thực đánh úp Sái. Nay Tần là nước hổ lang, sai Sư Lý tử đem trăm cỗ xe vào Chu, Chu lấy chuyện Cừu Do và đất Sài ra suy xét, cho nên sai kích dài phía trước, nỏ mạnh đằng sau, danh nghĩa bảo vệ Tật, kỳ thực bắt bỏ tù. Vả nhà Chu há không lo lắng cho xã tắc ư? Chỉ e một sớm mất nước sẽ khiến đại vương lo lắng.” Sở vương bèn đổi sang vui.

Tần Vũ vương chết, Chiêu vương lên ngôi, Sư Lý tử càng được trọng dụng.

Chiêu vương năm đầu, Sư Lý tử cầm quân đánh đất Bồ. Bồ chống giữ trong sợ hãi, bèn cầu cứu Hồ Diễn. Hồ Diễn vì Bồ nói với Sư Lý tử: “Ngài đánh đất Bồ, là vì Tần hay vì Ngụy? Vì Ngụy thì tốt rồi, vì Tần thì không đáng trông cậy đâu. Xét lẽ, nước Vệ sở dĩ tồn tại là nhà đất Bồ. Nay ngài đánh đất Bồ rồi vào Ngụy, nước Vệ ắt cũng nhún mình mà theo. Ngụy mất vùng phía ngoài Tây Hà mà không lấy lại được, tất quân yếu. Nay gộp Vệ và Ngụy, Ngụy sẽ mạnh lên. Khi Ngụy mạnh lên, vùng phía ngoài Tây Hà ắt nguy. Và Tần vương sẽ xem việc ngài làm, hại cho Tần lợi cho Ngụy, Tần vương ắt bắt tội ngài.” Sư Lý tử nói: “Phải làm thế nào?” Hồ Diễn đáp: “Ngài giải vây đất Bồ, chớ có tấn công, tôi xin vì ngài vào nói với họ, tạo ân đức cho vua Vệ.” Sư Lý tử nói: “Được.” Hồ Diễn vào đất Bồ, nói với tướng giữ đất ấy: “Sư Lý tử biết đất Bồ đã suy yếu, ông ta nói nhất định hạ đất Bồ. Diễn này có thể khiến họ giải vây không đánh.” Tướng giữ đất Bồ sợ, nhân đó vái hai vái, nói: “Xin theo lời ngài.” Nhân đó dâng ba trăm cân vàng, nói: “Nếu quân Tần rút, xin báo công của ngài với vua Vệ, khiến ngài làm quan khanh.” Vì thế Hồ Diễn nhận vàng của đất Bồ, còn được hiển quý Vệ. Sau Tần giải vây đất Bồ, rút về. Rồi trở lại đánh Bì Thị, chưa hạ được Bì Thị, lại rút lui.

Chiêu vương năm thứ bảy, Sư Lý tử chết, táng ở phía đông Chương Đài, phía nam sông Vị. [Sư Lý tử] từng nói: “Trăm năm sau, chỗ này sẽ có thiên tử lập cung ngay cạnh.” Sư Lý tử là Tật, nhà ở làng Sư, hương Âm, phía nam sông Vị, phía tây miếu Chiêu vương, cho nên tục gọi là Sư Lý tử. Đến thời Hán, cung Trường Lạc ở đông, cung Vị Ương ở tây, kho vũ khí ngay trên mộ Sư Lý tử. Người Tần có ngạn ngữ rằng: “Sức thì Nhậm Bỉ, trí thì Sư Lý.”

Cam Mậu

Cam Mậu người Hạ Thái, thờ Sử Cử tiên sinh ở Hạ Thái, theo học thuyết bách gia. Nhờ Trương Nghi, Sư Lý tử để cầu kiến Tần Huệ vương. Huệ vương vừa gặp liền thích, sai làm võ tướng, rồi giúp Ngụy Chương bình định đất Hán Trung.

Huệ vương chết, Vũ vương lên thay. Trương Nghi và Ngụy Chương bỏ đi, sang Ngụy ở phía đông. Thục hầu là Huy, Tướng quốc là Tráng làm phản, Tần sai Cam Mậu bình định đất Thục. Trở về, được phong làm Tả thừa tướng, phong Sư Lý tử làm Hữu thừa tưởng.

Tần Vũ vương năm thứ ba, Tần Vũ vương nói với Cam Mậu: “Quả nhân muốn mở đường, xe thông đến Tam Xuyên, để thám xét nhà Chu, làm được thế quả nhân dẫu chết cũng bất hủ.” Cam Mậu nói: “Cho thần đến Ngụy, hẹn họ đánh Hàn, rồi lệnh Hướng Thọ theo giúp.” Cam Mậu đến, nói với Hướng Thọ: “Ngài về nói với vua rằng: Nước Ngụy đã theo lời tôi, nhưng xin đại vương đừng đánh? Việc thành, thảy đều là công của ngài.” Hướng Thọ trở về, bảo với Tần vương, vua đón Cam Mậu ở Tức Nhưỡng. Cam Mậu tới, vua hỏi nguyên do. Mậu nói: “Nghi Dương là huyện lớn, Thượng Đảng và Nam Dương tích trữ đã lâu. Danh nghĩa là huyện, thực lại là quận. Nay đại vương xiết bao nguy hiểm, đi xa ngàn dặm để đánh, khó lắm! Xưa Tăng Sâm ở đất Phí, người Lỗ có kẻ cùng họ tên Tăng Sâm giết người, có người báo với mẹ Tăng Sâm rằng 'Tăng Sâm giết người'. Bà điềm nhiên ngồi dệt vải. Lát sau, người khác lại báo 'Tăng Sâm giết người'. Bà mẹ vẫn điềm nhiên ngồi dệt. Lại sau đó có người đến báo 'Tăng Sâm giết người'. Mẹ Tăng Sâm ném con thoi, trèo tường mà trốn. Xét lẽ, Tăng Sâm là người hiền, mẹ ông tin tưởng thế, có ba người nghi ngờ, mà mẹ cũng kinh sợ. Nay thần hiển năng không bằng Tăng Sâm, đại vương tin thần chẳng bằng mẹ Tăng Sâm tin Tăng Sâm, người nghi ngờ thần không chỉ có ba, thần sợ đại vương ném con thoi thôi. Trước đây Trương Nghi phía tây thôn tính đất Ba và Thục, phía bắc khai mở vùng ngoài Tây Hà, nam lấy Thượng Dung, thiên hạ không khen Trương Nghi mà cho tiên vương hiền năng. Ngụy Văn hầu sai Lạc Dương cầm quân đánh Trung Sơn, ba năm thì hạ được. Lạc Dương trở về luận công, Văn hầu đưa cho hòm thư gièm pha. Lạc Dương với hai lần, dập đầu nói: 'Đó không phải công của thần, mà là sức của chúa công.' Nay thần, bề tôi ở đợ. Hai vị Sư Lý tử và Công Tôn Thích cậy Hàn nên bàn nghị điều gì, đại vương ắt nghe theo, là đại vương dối Ngụy vương còn thần bị Công Trọng Xỉ oán vậy.” Tần vương nói: “Quả nhân không nghe họ đâu, xin lập ước thề với ông.” Sau sai Thừa tướng Cam Mậu cầm quân đánh Nghi Dương. Năm tháng không hạ được, Sư Lý tử và Công Tôn Thích quả nhiên tranh nhau. Vũ vương triệu Cam Mậu về, muốn bãi binh. Cam Mậu nói: “Tức Nhưỡng còn kia.” Vua nói: “Có đó.” Nhân đấy dốc hết quân binh, sai Cam Mậu đi đánh. Chém được sáu vạn thủ cấp, hạ được Nghi Dương. Hàn Tương vương sai Công Trọng Xỉ vào tạ lỗi, xin hòa với Tần.

Sau Vũ vương tới Chu, rồi chết ở đó. Em lên thay, là Chiêu vương. Mẹ Chiêu vương là Tuyên thái hậu, người Sở. Sở Hoài vương oán vì trước đây Tần đánh bại Sở ở Đan Dương mà Hàn không cứu viện, bèn mang quân bao vây đất Ung Thị của Hàn. Hàn sai Công Trọng Xỉ cáo cấp với Tần. Tần Chiêu vương mới lên ngôi, Thái hậu là người Sở, nên không cứu. Công Trọng nhờ Cam Mậu, Cam Mậu vì Hàn nên nói với Tần Chiêu vương: “Công Trọng cho là sẽ được nước Tần cứu mới dám chống Sở. Nay Ung Thị bị bao vây, quân Tần không xuống đất Hào, Công Trọng đang ngẩng đầu mà không vào chầu, Công Thúc sẽ đem phía nam đất nước liên hợp với Sở. Sở và Hàn hợp nhất, Ngụy không dám không nghe, theo đó cái thế đánh Tần đã hình thành. Không biết ngồi đợi bị đánh với việc đem quân đi đánh, đằng nào lợi hơn?” Tần vương đáp: “Phải.” Bèn đem quân xuống đất Hào để cứu Hàn. Quân Sở rút lui.

Tần sai Hướng Thọ bình định Nghi Dương, rồi sai Sư Lý tử và Cam Mậu đánh Bì Thị nước Ngụy. Hướng Thọ có quan hệ đằng ngoại với Tuyên thái hậu, lớn lên cùng Chiêu vương, nên được trọng dụng. Hướng Thọ đến Sở, Sở biết Hướng Thọ là quý thích của Tần, đối đãi trong hậu. Hướng Thọ vì Tần giữ đất Nghi Dương, định đánh nước Hàn. Công Trọng nước Hàn sai Tô Đại nói với Hướng Thọ: “Cầm thú nguy khốn làm lật úp xe. Ngài phá nước Hàn, làm nhục Công Trọng, Công Trọng nắm quốc sự sẽ lại thờ Tần, tự cho ắt được gia phong. Nay ngài dâng đất Giải Khẩu cho Sở, lấy đất Đỗ Dương phong cho tên Lệnh doãn nhỏ. Tần và Sở liên hợp, lại đánh Hàn, Hàn ắt mất. Hàn mất, Công Trọng sẽ thống suất người của mình để chống Tần. Xin ngài nghĩ cho kỹ.” Hướng Thọ nói: “Ta liên hợp Tần, Sở không phải để chống Hàn, ngài vì Thọ này yết kiến Công Trọng, nói: Tần, Hàn có thể liên hợp.” Tô Đại đáp: “Xin được thưa với ngài, người ta nói: quý cái mình cho là quý mới thực là quý. Tần vương tin yêu ngài, không bằng Công Tôn Thích; trí tuệ của ngài, không bằng Cam Mậu. Nay hai người này đều không đích thân nắm chính sự Tần, còn riêng ngài được chúa thượng cho quyết việc nước, sao vậy? Vì họ đều không được tín nhiệm. Công Tôn Thích kết đảng với Hàn, Cam Mậu kết đảng với Ngụy, cho nên đại vương không tin. Nay Tần, Sở tranh cường mà ngài kết đảng với Sở, thế là chung đường với Công Tôn Thích và Cam Mậu, ngài khác gì họ đâu? Người ta đều nói Sở giỏi ứng biến, ngài ắt bại trong tay họ, là trách nhiệm ngài tự gánh. Chi bằng ngài cùng đại vương mưu tính sự ứng biến của Sở, thân Hàn để phòng Sở, như thế thì chẳng lo nữa. Người Hàn ắt trước đem nước theo Công Tôn Thích, sau ủy thác nước cho Cam Mậu, Hàn là cừu địch của ngài. Nay ngài nói thân Hàn để phòng Sở, là làm ngoại giao thì không tránh kẻ thù.” Hướng Thọ nói: “Đúng, ta rất muốn liên kết với Hàn.” Đáp rằng: “Cam Mậu đồng ý đem đất Vũ Toại cho Công Trọng, đưa dân trở về Nghi Dương, nay ngài nhận lại, việc đó rất khó.” Hướng Thọ nói: “Thế phải làm sao? Rốt cuộc không thể được Vũ Toại ư?” Đáp rằng: “Sao ngài không lấy danh nghĩa Tần xin đất Dĩnh Xuyên ở Sở cho Hàn? Đó là đất mà Hàn gửi vậy. Ngài xin được, là lệnh được thi hành ở Sở rồi dùng đất đó tạo đức với Hàn. Ngài xin không được, oán hận giữa Hàn và Sở không giải, sẽ tranh nhau chạy sang Tần. Tần, Sở tranh cường, còn ngài thong thả qua Sở để thu phục Hàn, đó là lợi cho Tần.” Hướng Thọ nói: “Phải làm sao?" Đáp rằng: “Đây là việc tốt. Cam Mậu muốn dùng Ngụy để lấy Tề, Công Tôn Thích muốn dùng Hàn để lấy Tề. Nay ngài chiếm Nghi Dương, lấy đó làm công, tiếp nhận Sở, Hàn để vỗ yên họ, rồi xử tội Tề, Ngụy, như thế Công Tôn Thích và Cam Mậu không còn chuyện gì nữa.”

Rốt cuộc Cam Mậu nói với Tần Chiêu vương, đem đất Vũ Toại trả lại cho Hàn. Hướng Thọ và Công Tôn Thích phản đối, cho là không được. Vì thế Hướng Thọ và Công Tôn Thích oán ghét, gièm pha Cam Mậu. Mậu sợ, bỏ việc đánh Bồ Bản của Ngụy mà chạy. Sư Lý tử và Ngụy giảng hòa, bãi binh.

Cam Mậu trốn khỏi Tần chạy sang Tề, gặp Tô Đại. Đại thay mặt Tề đi sứ sang Tần. Cam Mậu nói: “Thần đắc tội với Tần, sợ nên bỏ trốn, không chỗ nương thân. Thần từng nghe cô gái nhà nghèo và cô gái nhà giàu cùng dệt vải, cô nhà nghèo nói: 'Tôi không có tiền mua nến, còn cô, nến thắp sáng có thừa, có thể chia cho tôi ít ánh sáng, như thế cô không mất ánh sáng mà tôi cũng được chút tiện.' Nay thần khốn đốn, còn ngài đương đi sứ Tần lại đang nắm quyền. Vợ con Mậu ở Tần, xin ngài cho chút ánh sáng thừa để cứu vớt.” Tô Đại đồng ý. Rồi đi sứ sang Tần. Việc xong, Đại nhân đó nói với Tần vương: “Cam Mậu là kẻ sĩ phi thường. Ông ta ở Tần, nhiều đời được trọng. Từ Hào Tái đến cửa Quỷ Cốc, địa hình hiểm yếu ra sao đều biết rõ. Ông ta mà lấy danh nghĩa Tề để ước định với Hàn, Ngụy quay lại đánh Tần, việc đó bất lợi cho Tần vậy.” Tần vương nói: “Thế phải làm sao?” Tô Đại đáp: “Chẳng bằng đại vương hãy dùng lễ trọng, trao lộc hậu để nghênh đón, ông ta về rồi, an trí ở Quỷ Cốc, suốt đời không rời khỏi.” Tần vương nói: “Phải.” Bèn cho Cam Mậu làm thượng khanh, đem ấn Tướng quốc sang Tề nghênh đón. Cam Mậu không đi. Tô Đại nói với Tề Mẫn vương: “Ôi, Cam Mậu là người hiền. Nay Tần ban chức thượng khanh, dùng ấn Tướng quốc đón về. Cam Mậu cảm đức đại vương ban tặng, muốn làm bề tôi đại vương, cho nên từ chối không về, sao đại vương không dùng lễ đối đãi?” Tề vương nói: “Phải.” Bèn phong lên hàng thượng khanh để níu giữ. Tần nhân đó khôi phục gia tộc Cam Mậu, ganh đua với Tề.

Tề sai Cam Mậu đi sứ nước Sở, Sở Hoài vương mới thông hôn với Tần nên rất vui. Nhưng Tần nghe tin Cam Mậu tới Sở, bèn sai người nói với Sở vương: “Xin hãy đưa Cam Mậu về Tần.” Sở vương hỏi Phạm Quyên: “Quả nhân muốn đặt chức Thừa tướng Tần, ai đảm đương được?” Phạm Quyên đáp: “Thần không đủ khả năng để biết ai được.” Sở vương nói: “Quả nhân muốn phong Cam Mậu, được chăng?" Đáp rằng: “Không được. Xét lẽ, bọn gác cổng như Sử Cử, Hạ Thái, chuyện lớn không đủ thờ đại vương, chuyện nhỏ không đủ giúp gia đình, kẻ cẩu thả ti tiện không thể có tiếng liêm khiết ở đời, Cam Mậu lại đối đãi rất cung thuận. Cho nên Huệ vương trí sáng suốt, Vũ vương giỏi xét đoán, Trương Nghi tài biện bác, Cam Mậu phụng sự họ, làm mười chức quan mà không hề phạm lỗi. Mậu thực hiền năng, nhưng không thể làm Thừa tướng nước Tần. Bởi Tần có tướng hiền, bất lợi cho Sở. Và trước đây đại vương từng dùng Triệu Hoạt nước Việt, Hoạt ngầm gây họa Chương Nghĩa, khiến Việt rối loạn, cho nên Sở phía nam vây khốn Lệ Môn, biến Giang Đông thành quận ấp. Xét công của đại vương chính là Việt loạn thì Sở yên vậy. Nay đại vương biết dùng người ở Việt mà quên việc dùng người ở Tần, thần cho là sai lầm của đại vương vậy. Nếu đại vương muốn đặt chức Thừa tướng ở Tần, không ai bằng Hướng Thọ. Bởi Hướng Thọ là chỗ thân thích với Tần vương, lúc nhỏ mặc chung áo, lớn lên ngồi chung xe, được nghe bàn chính sự. Đại vương phải để Hướng Thọ làm Thừa tướng nước Tần, mới có lợi cho Sở.” Thế là Sở phái sứ sang đề nghị Tần cho Hướng Thọ làm Thừa tướng. Tần rốt cuộc đồng ý. Còn Cam Mậu sau không được về Tần, chết ở Ngụy.

Cam Mậu có cháu nội là Cam La.

Cam La

Cam La, cháu nội Cam Mậu. Sau khi Mậu chết, Cam La mới mười hai tuổi, phụng sự Thừa tướng nước Tần là Văn Tín hầu Lã Bất Vi.

Tần Thủy hoàng đế sại Cương Thành quân là Sái Trạch sang Yên, ba năm sau, Yên vương là Hỷ sai Thái tử Đan sang Tần làm con tin. Tần sai Trương Đường sang làm Thừa tướng nước Yên, muốn cùng Yên đánh Triệu để mở rộng đất Hà Gian. Trương Đường nói với Văn Tín hầu: “Tôi từng cùng Tần Chiêu vương đánh Triệu, Triệu oán tôi, nói: 'Ai bắt được Đường thưởng trăm dặm đất'. Nay sang Yên tất phải qua Triệu, tôi không thể đi được.” Văn Tín hầu không vui, cũng không ép buộc. Cam La hỏi: “Quân hầu sao không vui thế?” Văn Tín hầu đáp: “Ta sai Cương Thành quân Thái Trạch sang Yên ba năm, Thái tử Đan nước Yên đã sang làm con tin, ta đích thân yêu cầu Trương khanh sang làm Thừa tướng nước Yên nhưng ông ta không đi.” Cam La nói: “Tôi xin thuyết phục ông ta.” Văn Tín hầu mắng: “Cút! Chính ta yêu cầu ông ta còn không chịu, ngươi sao khiến ông ta đi được?" Cam La nói: “Hạng Thác mới bảy tuổi đã làm thầy Khổng tử. Nay tôi mười hai tuổi rồi, ngài để tôi thử, sao lại vội quát tháo thế?” Thế rồi Cam La yết kiến Trường khanh, hỏi: “Công của ngài so với Vũ An quân, ai hơn?” Trương khanh đáp: “Vũ An quân nam thắng Sở hùng mạnh, bắc ra oai với Yên, Triệu, chiến thắng lập công, phá thành bạt ấp, không biết bao nhiêu, công của ta không bằng được.” Cam La hỏi: “Ứng hầu được trọng dụng ở Tần, so với Văn Tín hầu, ai quyền hơn?” Trương khanh đáp: “Ứng hầu không có quyền hành bằng Văn Tín hầu.” Cam La hỏi: “Ngài biết rõ mình không có quyền hành như Văn Tín hầu chăng?” Đáp: “Biết chứ.” Cam La nói: “Ứng hầu muốn đánh Triệu, Vũ An quân cho là khó, rời Hàm Dương bảy dặm đã chết ở Đỗ Bưu. Nay đích thân Văn Tín hầu yêu cầu ngài sang làm Thừa tướng nước Yên, ngài không chịu đi, tôi không biết ngài sẽ chết ở chỗ nào vậy.” Trương Đường nói: “Xin theo lời chú bé mà lên đường.” Sai người chuẩn bị hành trang khởi hành.

[Trương Đường] đi được vài ngày, Cam La nói với Văn Tín hầu: “Cho tôi mượn năm cỗ xe, xin vì Trương Đường đến báo trước cho Triệu.” Văn Tín hầu bèn vào cung nói với Thủy hoàng: “Cháu nội Cam Mậu là Cam La tuổi còn nhỏ, nhưng là con cháu danh gia, chư hầu đều biết tiếng. Nay Trương Đường muốn thác bệnh không chịu đi, Cam La đã thuyết phục ông ta lên đường. Nay [Cam La] xin đi báo trước cho Triệu, hãy phái y đi.” Thủy hoàng triệu kiến, sai Cam La đến Triệu. Triệu Tương vương ra ngoài thành đón Cam La. Cam La nói với Triệu vương: “Đại vương nghe việc Thái tử Đan nước Yên sang Tần làm con tin chưa?” Đáp: “Nghe rồi.” Hỏi: “Nghe Trương Đường sang làm Thừa tướng nước Yên chưa?" Đáp: “Nghe rồi.” Cam La nói: “Việc Thái tử Đan nước Yên sang Tần, là Yên không dối Tần vậy. Việc Trương Đường sang làm Thừa tướng nước Yên, là Tần không dối Yên vậy. Việc Yên và Tần không dối nhau, cùng đánh Triệu, nguy đấy. Yên và Tần không dối nhau chẳng có nguyên do nào khác, muốn đánh Triệu để mở rộng vùng Hà Gian. Chẳng bằng đại vương ban cho thần năm thành để mở rộng vùng Hà Gian, cho Thái tử nước Yên trở về, cùng Triệu mạnh tấn công Yên yếu.” Triệu vương lập tức cắt năm thành để mở rộng vùng Hà Gian. Tần trả Thái tử nước Yên về nước. Triệu tấn công Yên, chiếm được ba mươi thành ở Thượng Cốc, Tần được mười một thành.

Cam La về báo với Tần, Tần vương phong Cam La làm thượng khanh, lại đem điền trạch của Cam Mậu trước kia ban cho.

Thái sử công bàn rằng: Sư Lý tử vì cốt nhục được trọng dụng, vốn là lẽ thường, được người Tần khen là trí, cho nên tôi chọn ghi nhiều. Cam Mậu dấy lên nơi xóm làng ở đất Hạ Thái, nổi danh chư hầu, được Tề, Sở mạnh coi trọng. Cam La tuổi nhỏ, nhưng đưa ra một kế lạ, được đời sau khen ngợi. Tuy không phải bậc quân tử đức hạnh thuần chính, nhưng cũng là mưu sĩ thời Chiến quốc. Đương khi Tần hùng mạnh, thiên hạ càng đổ xô tính mưu gian trá vậy.

QUYỂN 72 NHƯƠNG HẦU LIỆT TRUYỆN

Nhương hầu Ngụy Nhiễm là em trai Tuyên thái hậu, mẹ Tần Chiêu vương. Tổ tiên người Sở, họ Mê.

Tần Vũ vương chết, không con, lập em lên thay, đó là Chiêu vương. Mẹ Chiêu vương vốn gọi là Mê Bát Tử, khi Chiêu vương lên ngôi, Mê Bát Tử xưng là Tuyên thái hậu. Tuyên thái hậu không phải mẹ Vũ vương. Mẹ Vũ vương là Huệ Văn hậu, chết trước Vũ vương. Tuyên thái hậu có hai em trai: em lớn khác cha là Nhương hầu, họ Ngụy, tên Nhiễm; em cùng cha là Mê Nhung, làm Hoa Dương quân. Còn em cùng mẹ với Chiêu vương là Cao Lăng quân và Kinh Dương quân. Ngụy Nhiễm hiền năng nhất, từ thời Huệ vương và Vũ vương đã được trao chức vị, xử lý chính sự. Vũ vương chết, các em tranh ngôi, duy Ngụy Nhiễm ra sức ủng hộ, Chiêu vương mới được lập. Chiêu vương lên ngôi, phong Nhiễm làm tướng quân, bảo vệ Hàm Dương. Nhiễm dẹp loạn Quý quân, đuổi Vũ vương hậu bỏ nước sang Ngụy, các anh em của Chiêu vương ai bất lương đều giết, uy phong rúng động nước Tần. Chiêu vương còn nhỏ, Tuyên thái hậu đích thân trị quốc, dùng Ngụy Nhiễm làm quan chấp chính.

Chiêu vương bảy tuổi, Sư Lý tử chết, phái Kinh Dương quân sang Tề làm con tin. Lâu Hoãn người Triệu đến làm Thừa tướng nước Tần, Triệu gặp bất lợi, bèn sai Cừu Dịch đi sứ sang Tần, xin cho Ngụy Nhiễm làm Thừa tưởng nước Tần. Cừu Dịch sắp đi, môn khách Tổng Công nói với Dịch: “Tần không nghe ngài, Lâu Hoãn ắt oán ngài. Chẳng bằng ngài bảo Lâu Hoãn rằng: 'Xin vì ông mà chưa vội kiến nghị Tần.' Tần vương thấy Triệu chưa vội đề nghị Ngụy Nhiễm làm Thừa tướng, sẽ không nghe ngài. Ngài nói thì việc không thành, tạo ân đức với Lâu Hoãn; việc thành, Ngụy Nhiễm vì thế sẽ mang ơn ngài.” Vậy là Cừu Dịch nghe theo. Tần quả nhiên bãi chức Lâu Hoãn, phong Ngụy Nhiễm làm Thừa tướng nước Tần.

[Tần vương] muốn giết Lã Lễ, Lễ chạy sang Tề. Chiêu vương năm thứ mười bốn, Ngụy Nhiễm tiến cử Bạch Khởi, sai thay tướng Hưởng Thọ rồi đánh Hàn và Ngụy, đánh bại hai nước tại Y Khuyết, chém được hai mươi bốn vạn thủ cấp, bắt sống tướng Ngụy là Công Tôn Hỷ. Năm sau, lại lấy đất Uyển và Diệp của Sở. Ngụy Nhiễm thác bệnh từ chức Thừa tướng, Tần lấy khách khanh Thọ Chúc lên thay. Năm sau nữa, Chúc bị bãi chức, lại lấy Nhiễm làm Thừa tướng, phong Ngụy Nhiễm ra đất Nhương, lại phong thêm cho đất Đào, gọi là Nhương hầu.

Nhương hầu được phong bốn năm, cầm quân Tần tấn công Ngụy. Ngụy hiến bốn trăm dặm đất phía đông sông Hà. Đánh hạ Hà Nội của Ngụy, chiếm hơn sáu mươi thành lớn nhỏ. Chiêu vương năm thứ mười chín, Tần xưng Tây đế, Tề xưng Đông đế. Hơn tháng sau, Lã Lễ đến, Tề và Tần đều bỏ đế hiệu rồi xưng vương như cũ. Ngụy Nhiễm lại làm Thừa tướng nước Tần, sau năm sau miễn chức. Miễn chức hai năm, lại làm Thừa tướng. Bốn năm sau, Tần sai Bạch Khởi đánh đất Dĩnh của Sở, Tần đặt làm Nam Quận. Bèn phong Bạch Khởi làm Vũ An quân. Bạch Khởi là do Nhương hầu tín nhiệm đề cử, quan hệ thân thiết. Bấy giờ Nhương hầu giàu hơn vương thất.

Chiêu vương năm thứ ba mươi hai, Nhương hầu làm Tướng quốc, cầm quân đánh Ngụy, tiến đến Mang Mão, rồi vào Bắc Trạch, bèn bao vây Đại Lương. Đại phu Tu Giả ở Đại Lương nói với Nhương hầu: “Thần nghe trưởng lại nước Ngụy nói với Ngụy vương rằng: 'Xưa Lương Huệ vương đánh Triệu, thắng tại Tam Lương, hạ được Hàm Đan; họ Triệu không chịu cắt đất mà Hàm Đan lại được thu hồi. Người Tề đánh Vệ, hạ được ấp cũ, giết chết Tử Lương, người Vệ không cắt đất nhưng đất cũ lại về. Sở dĩ Vệ và Triệu bảo toàn được đất nước, nuôi quân hùng mạnh mà đất không bị chư hầu thôn tính, vì họ nhẫn nhịn lúc gian khó, coi trọng việc nhượng đất vậy. Nước Tống, Trung Sơn nhiều lần bị đánh, phải cắt đất, đất nước theo đó diệt vong. Thần cho là nên lấy Vệ và Triệu làm khuôn mẫu, xem Tống và Trung Sơn làm răn chừng. Tần là nước tham lam hung bạo, không thể thân được. Lấn dần Ngụy, lại nuốt trọn Tấn, đánh thắng Bạo Tử, cắt đất tám huyện, đất chưa nhập hết, quân đã kéo ra. Ôi, Tần biết chán là gì đâu! Nay lại ra Mang Mão, vào Bắc Trạch, đấy không chỉ dám đánh Lương, còn muốn ép đại vương để mong cắt nhiều đất. Đại vương chớ nghe theo. Nay đại vương bội ước với Sở và Triệu mà giảng hòa với Tần; nước Sở và Triệu sẽ giận mà bỏ đại vương, tranh thờ Tần với đại vương, Tần ắt nhận họ. Tần đem quân Sở và Triệu lại đánh Lương, nước muốn không mất cũng không được. Xin đại vương quyết không giảng hòa. Nếu đại vương muốn giảng hòa, chỉ cắt ít đất và cần con tin; nếu không ắt bị Tần lừa'. Đó là điều thần nghe ở Ngụy, xin đại vương lấy đó mà suy xét. Sách Chu thư viết: 'Duy mệnh là hay thay đổi,' lời đó nghĩa là may mắn không gặp nhiều vậy. Xét lẽ, đánh thắng Bạo Tử, cắt đất tám huyện, đó không phải vì quân binh tinh nhuệ, cũng không phải do mưu hay kế giỏi, là trời ban cho nhiều may mắn thôi. Nay lại đến Mang Mão, vào Bắc Trạch, để tấn công Đại Lương, ấy là cho vận may trời cho không thay đổi, bậc trí không cho là thế. Thần nghe Ngụy huy động quân tinh nhuệ trăm huyện lên bảo vệ Đại Lương, không dưới ba mươi vạn. Đem ba mươi vạn quân giữ thành Lương rộng bảy nhận*, thần cho rằng dầu Thành Thang, Vũ vương sống dậy, không dễ gì đánh được. Ôi, khinh suất quay lưng với quân Sở và Triệu, lên tòa thành bảy nhận, đánh ba mươi vạn quân mà chí quyết hạ bằng được, thần cho là từ khi trời đất mới chia đến nay, chưa từng có việc ấy. Đánh không hạ được, quân Tần tất bãi binh, ấp Đào ắt phải mất, công lao trước đây cũng vứt cả rồi. Nay Ngụy đương nghi ngờ, có thể cắt ít đất để thu phục. Xin ngài nhân khi quân Sở và Triệu chưa đến Lương, hãy cắt ít đất để thu phục Ngụy. Ngụy đang nghi ngờ bỗng thấy cắt đất, cho là có lợi, ắt sẽ chấp thuận, vậy là ngài được như mình muốn rồi. Sở và Triệu giận Ngụy nhanh hơn một bước, ắt tranh thờ Tần, hợp tung từ đây tan rã, sau ngài lựa chọn kế sách. Vả ngài được đất há đều nhờ quân binh? Cắt nước Tấn, quân Tần không đánh, còn Ngụy ắt dâng An Ấp và đất Giáng. Lại mở hai đường cho đất Đào, cơ hồ lấy hết đất cũ của Tống, nước Vệ ắt phải dâng đất Đan Phụ. Quân Tần được bảo toàn, ngài chỉ huy họ, đòi gì chẳng được, làm gì chẳng thành. Xin ngài nghĩ kỹ, đừng làm việc nguy hại.” Nhượng hầu nói: “Phải.” Bèn giải vây nước Lương.

Năm sau, Ngụy phản bội Tần, kết thân với Tề. Tần sai Nhương hầu đánh Ngụy, chém được bốn vạn thủ cấp, đuổi tướng Ngụy là Bạo Diên, chiếm được ba huyện của Ngụy. Nhương hầu được gia phong.

Năm sau, Nhương hầu cùng khách khanh của Bạch Khởi là Hồ Dương lại đánh Triệu, Hàn, Ngụy, phá được Mang Mão ở dưới thành Hoa Dương, chém mười vạn thủ cấp, chiếm được đất Quyển, Thái Dương, Trường Xã của Ngụy và Quan Tân của Triệu. Lại trả Quan Tân cho Triệu, tăng quân cho Triệu, đánh Tề. Tề Tương vương sợ, sai Tô Đại vì Tề ngầm gửi thư cho Nhương hầu rằng:

“Tôi nghe người qua lại nói: 'Tướng Tần tăng cường cho Triệu bốn vạn giáp sĩ để đánh Tề', tôi trộm nói với đại vương tệ ấp rằng: 'Tần vương sáng suốt, tính kế kỹ lưỡng, Nhương hầu trí tuệ, lại quen các việc, ắt không tăng cường bốn vạn quân cho Triệu để đánh Tề.' Vì sao? Vì Tam Tấn quan hệ với nhau, là kết thâm thù với Tần vậy. Trăm lần phản bội, trăm lần lừa dối, không xem là làm điều bất tín, không cho là làm điều vô hạnh. Nay phá Tề để béo Triệu. Triệu là mối thâm thù của Tần, không lợi cho Tần. Đó là thứ nhất. Người mưu cho Tần, ắt nói: 'Phá Tề, làm yếu Tấn và Sở, sau khống chế Tấn và Sở, giành thắng lợi.’ Xét Tề là nước mỏi mệt, đem thiên hạ đánh Tề, như dùng nỏ ngàn cân để bắn vỡ cái nhọt, ắt chết, sao có thể khống chế Tấn và Sở. Đó là thứ hai. Tần xuất ít binh, Tấn và Sở sẽ không tin; xuất nhiều binh, Tấn và Sở tất bị Tần khống chế. Tề sợ, không chạy sang Tần ắt chạy sang Tấn và Sở. Đó là thứ ba. Tần cắt đất của Tề để dụ Tấn và Sở, Tấn và Sở đem quân khống chế Tần, Tần trái lại bị thụ địch. Đó là thứ tư. Tấn và Sở nhân Tần mà mưu đánh Tề, nhân Tề mà tính mưu đánh Tần, lẽ nào Tấn và Sở khôn còn Tần và Tề ngu ư? Đó là thứ năm. Cho nên được An Ấp để khéo phụng sự, ắt không phải lo. Tần có An Ấp, Hàn ắt không giữ được Thượng Đảng. Chiếm lấy bụng dạ thiên hạ, muốn cùng xuất quân mà sợ quân không trở lại, vậy ai lợi? Cho nên tôi cho rằng Tần vương sáng suốt, tính kế kỹ lưỡng, Nhương hầu trí tuệ, lại quen các việc, ắt không tăng cường bốn vạn quân cho Triệu để đánh Tề vậy.” Thế là Nhương hầu không đi, dẫn quân trở về.

Chiêu vương năm thứ ba mươi sáu, Tướng quốc Nhương hầu bàn với khách thanh là Táo, muốn đánh Tề, chiếm đất Cương và Thọ để mở rộng ấp Đào. Thế là Phạm Thư người Ngụy tự xưng Trường Lộc tiên sinh, gièm việc Nhương hầu đánh Tề, [Tần vương] bèn vượt Tam Tấn để đánh Tề, nhân lúc ấy cầu kiến thuyết phục Tần Chiêu vương. Chiêu vương trọng dụng Phạm Thư. Phạm Thư nói Tuyên thái hậu chuyên chế, Nhương hầu chuyên quyền với chư hầu, thuộc hạ Kinh Dương quân, Cao Lăng quân quá xa xỉ, giàu hơn vương thất. Thế là Tần Chiêu vương tỉnh ngộ, bèn bãi chức Tướng quốc, lệnh thuộc hạ của Kinh Dương đều phải ra biên ải, đến ấp phong. Nhương hầu ra biên ải, có trên nghìn cỗ xe chở đồ.

Nhương hầu chết ở ấp Đào, an táng tại đó. Tần lại thu đất Đào lập làm quận.

Thái sử công bàn rằng: Nhương hầu là cậu ruột của Chiêu vương. Tần sở dĩ mở đất về phía đông, làm chư hầu suy yếu, từng xưng đế thiên hạ, thiên hạ đều quay về tây mà dập đầu, đều là công của Nhương hầu vậy. Kịp đến khi tột mức sang giàu, chỉ một kẻ nói mà thân bị kiềm chế, thế bị tước bỏ để rồi buồn mà chết, huống nữa lại là bề tôi lữ khách.

QUYỂN 73 BẠCH KHỞI, VƯƠNG TIỄN LIỆT TRUYỆN

Bạch Khởi

Bạch Khởi người đất Mi, giỏi dùng binh, thờ Tần Chiêu vương. Chiêu vương năm thứ mười ba, Bạch Khởi làm Tả thứ trưởng, cầm quân đánh Tân Thành nước Hàn. Trong năm, Nhương hầu làm Thừa tướng nước Tần, cất nhắc Nhâm Bỉ làm Quận thủ Hán Trung. Năm sau, Bạch Khởi làm Tả canh, đánh Hàn và Ngụy tại Y Khuyết, chém hai mươi bốn vạn thủ cấp, lại bắt sống tướng địch Công Tôn Hỷ, hạ xong năm thành. Khởi được thăng làm Quốc úy. Vượt sông Hoàng Hà từ An Ấp về động đất Hàn, đến tận Càn Hà. Năm sau, Bạch Khởi làm Đại lương tạo. Đánh Ngụy, hạ được, chiếm sáu mươi mốt thành lớn nhỏ. Năm sau, Khởi cùng khách khanh là Thác tấn công viên Thành, hạ được. Năm năm sau, Bạch Khởi đánh Triệu, hạ thành Quang Lang. Bảy năm sau, Bạch Khởi đánh Sở, hạ được năm thành ở đất Yên và Đặng. Sang năm sau, đánh Sở, hạ đất Dĩnh, đốt Di Lăng, rồi sang đông, tới Cánh Lăng. Sở vương trốn khỏi đất Dĩnh, chạy sang phía đông, dời đô đến đất Trần. Tần đổi đất Dĩnh thành Nam Quận. Bạch Khởi được phong Vũ An quân. Vũ An quân nhân đó chiếm Sở, bình định đất quận Vu và Kiềm Trung. Chiêu vương năm thứ ba mươi tư, Bạch Khởi đánh Ngụy, hạ được Hoa Dương, đánh xuống Mang Mão, bắt sống tướng Tam Tấn, chém mười ba vạn thủ cấp. Đánh nhau với tướng Triệu là Giả Yển, khiến hai vạn quân Triệu chết đuối ở sông Hoàng Hà. Chiêu vương năm thứ bốn mươi ba, Bạch Khởi tấn công Hình Thành nước Hàn, hạ được năm thành, chém năm vạn thủ cấp. Năm thứ bốn mươi bốn, Bạch Khởi tấn công đường Nam Dương, Thái Hàng, cắt đứt các đường.

Năm thứ bốn mươi lăm, đánh Dã vương nước Hàn. Dã vương đầu hàng Tần, đường Thượng Đảng bị cắt đứt. Quận thú Thượng Đảng là Phùng Đình bàn mưu với dân: “Đường nước Trịnh bị cắt đứt, ắt không thể biến Hàn thành dân nước mình. Quân Tần tiến ngày càng gần, Hàn không thể chống, chẳng bằng đem Thượng Đảng về Triệu. Nếu Triệu nhận ta, Tần giận, ắt đánh Triệu. Triệu bị đánh, ắt thân Hàn. Hàn và Triệu hợp nhất, có thể chống được Tần.” Nhân đó sai người báo với Triệu. Lý Thành vương nước Triệu bàn kế với Bình Dương quân và Bình Nguyên quân. Bình Dương quân nói: “Chi bằng không nhận. Nhận rồi, họa còn lớn hơn cái nhận được.” Bình Nguyên quân nói: “Vô cớ được một quận, nhận là hơn.” Triệu nhận Thượng Đảng, nhân đó phong Phùng Đình làm Hoa Dương quân.

Năm thứ bốn mươi sáu, Tần đánh Câu Thị và đất Lận của Hàn, hạ được.

Năm thứ bốn mươi bảy, Tần sai Tả thứ trưởng Vương Hột đánh Hàn, chiếm Thượng Đảng. Dân Thượng Đảng chạy đến Triệu. Triệu đóng quân ở Trường Bình để chặn dân Thượng Đảng. Tháng Tư, Vương Hột nhân đó đánh Triệu. Triệu sai Liêm Pha làm tướng. Quân Triệu đụng quân do thám của Tần, quân Tần chém tỳ tướng là Gia của Triệu. Tháng Sáu, vây hãm quân Triệu, chiếm được hai thành ấp, bắt sống bốn quan úy. Tháng Bảy, quân Triệu đắp tường lũy để phòng giữ. Tần lại đánh vào tường lũy quân Triệu, bắt được hai quan úy, phá tan trận địa, chiếm được tường lũy phía tây. Liêm Pha phòng thủ chắc để chống quân Tần, Tần nhiều lần khiêu chiến, quân Triệu không ra. Triệu vương nhiều lần quở trách. Thừa tướng nước Tần là ứng hầu lại sai người đem ngàn vàng đến Triệu làm kể phản gián, nói: “Tần sợ Triệu cho Mã Phục tử là Triệu Quát cầm quân, chứ Liêm Pha dễ đối phó, sẽ hàng thôi.” Triệu vương vốn giận vì quân Liêm Pha gặp nhiều tổn thất thương vong, nhiều lần thất bại, lại giữ chắc phòng lũy không dám giao chiến; rồi nghe lời phản gián của Tần, nhân đó sai Triệu Quát thay Liêm Pha cầm quân đánh Tần. Tần nghe tin Mã Phục tử cầm quân, bèn ngầm sai Vũ An quân Bạch Khởi làm Thượng tướng quân, Vương Hột làm Ủy tỳ tướng, lệnh trong quân ai tiết lộ việc Vũ An quân làm tướng sẽ chém. Triệu Quát đến, liền dẫn quân đánh Tần. Quân Tần vờ thua chạy, đem hai đội kỳ binh đánh cướp quân Triệu. Quân Triệu thừa thắng đuổi đến tận tường lũy quân Tần, thành lũy phòng bị kiên cố không thể vào được, thế rồi hai vạn năm nghìn kỳ binh Tần chặn đường rút của quân Triệu, lại dẫn năm nghìn kỵ binh chặn giữa khu lũy quân Triệu, quân Triệu bị xẻ đôi, đường lương thảo bị cắt. Tần tung khinh binh ra đánh, quân Triệu bất lợi, nhân đó đắp tường lũy phòng thủ kiên cố, đợi cứu viện đến. Tần vương nghe tin quân Triệu bị cắt đường tiếp lương, đích thân đến Hà Nội, ban cho dân mỗi người một tước, huy động người từ mười lăm tuổi trở lên thảy đến Trường Bình, chặn đường cứu viện và lương thảo của Triệu.

Đến tháng Chín, bốn mươi sáu ngày quân Triệu không có lương ăn, đều ngầm giết nhau ăn thịt. Tấn công doanh lũy quân Tần, định phá ra ngoài. Chia làm bốn đội, đánh bốn năm lần, không thể thoát ra. Tướng quân Triệu Quát đem quân tinh nhuệ đích thân xông trận, bị quân Tần bắn chết. Quân Quát thua, bốn mươi vạn quân đầu hàng Vũ An quân. Vũ An quân tính kế: “Trước đây Tần đã hạ Thượng Đảng, dân Thượng Đảng không thích Tần mà theo Triệu. Quân Triệu phản phúc vô thường, nếu không giết hết, chỉ e làm loạn.” Bèn lừa rồi chôn sống hết, chỉ để hai trăm bốn mươi người tuổi nhỏ cho về Triệu. Trước sau chém và bắt sống bốn mươi lăm vạn người, người Triệu hết sức kinh sợ.

Tháng Mười năm thứ bốn mươi tám, Tần lại bình định quận Thượng Đảng. Quân Tần chia làm hai cánh: Vương Hột tấn công Bì Lao, hạ được; Tư Mã Ngạnh bình định Thái Nguyên. Hàn và Triệu sợ, sai Tô Đại mang hậu lễ nói với Thừa tướng nước Tần là ứng hầu rằng: “Vũ An quân bắt Mã Phục tử rồi chăng?” Đáp: “Phải.” Lại hỏi: “Liền bao vây Hàm Đan chăng?" Đáp: “Phải.” Tô Đại nói: “Triệu mất, Tần vương xưng vương, Vũ An quân làm tam công. Vũ An quân lập công cho Tần, chiếm hơn bảy mươi thành, nam bình định đất Yên, Dĩnh, Hán Trung; bắc bắt quân của Triệu Quát, công lao của Chu công, Thiệu Công, Lã Vọng cũng không hơn được. Nay Triệu diệt vong, Tần vương xưng vương, Vũ An quân tất làm tam công, ngài có thể ở dưới không? Tuy không muốn ở dưới cũng không được. Tần từng đánh Hàn, bao vây Hình Khưu, vây khốn Thượng Đảng, dân Thượng Đảng đều phản để theo Triệu, thiên hạ không vui khi làm dân Tần lâu rồi. Nay diệt Triệu, đất bắc nhập vào Yên, đất đông nhập vào Tề, đất nam nhập vào Hàn và Ngụy, như thế với số dân lưu vong ấy chẳng được bao nhiêu. Cho nên, chẳng bằng nhân đó cắt đất [của Hàn và Triệu], không để biến thành công của Vũ An quân.” Thế là ứng hầu nói với Tần vương: “Quân Tần vất vả, xin cho Hàn và Triệu cắt đất giảng hòa, và cũng để quân sĩ ngơi nghỉ.” Tần vương nghe theo, cắt đất Viên Ung của Hàn, sáu thành của Triệu rồi giảng hòa. Tháng Giêng, đều cho bãi binh. Vũ An quân biết chuyện, từ đấy sinh hiềm khích với ứng hầu.

Tháng Chín năm ấy, Tần lại dấy binh, sai Ngũ đại phu Vương Lăng đánh Hàm Đan nước Triệu. Lúc này, Vũ An quân ốm, không đi được. Tháng Giêng năm thứ bốn mươi chín, Lăng đánh Hàm Đan, thắng lợi không đáng kể, Tần lại phát binh hỗ trợ Lăng. Quân của Lăng tổn thất năm đội. Vũ An quân khỏi ốm, Tần vương muốn sai ông thay Lăng. Vũ An quân nói: “Hàm Đan thực sự không dễ đánh. Vả quân chư hầu sẽ đến cứu, vì chư hầu oán nước Tần đã lâu. Nay Tần tuy phá được quân Trường Bình, nhưng quân Tần chết quá nửa, trong nước trống không. Đi xa tận núi Hà để tranh quốc đô của người, Triệu ở bên trong, chư hầu đánh ngoài vào, ắt phá được quân Tần. Không thể đánh được.” Tần vương đích thân hạ lệnh, [Vũ An quân] không đi, bèn sai Ứng hầu đến thuyết phục, Vũ An quân trước sau từ chối không chịu đi, lấy cớ bị bệnh.

Tần vương sai Vương Hột cầm quân thay Lăng, tháng Tám tháng Chín bao vây Hàm Đan, không hạ nổi. Sở sai Xuân Thân quân cùng công tử nước Ngụy đem mấy chục vạn binh đánh quân Tần, quân Tần tổn thất và thương vong vô số. Vũ An quân nói: “Tần vương không nghe kế của thần, giờ thì thế nào?” Tần vương nghe vậy, nổi giận, ép Vũ An quân phải đi, Vũ An quân thác mình bệnh nặng. Ứng hầu thuyết phục, không dậy. Thế là giáng Vũ An quân làm lính, đày ra Âm Mật. Vũ An quân ốm, chưa thể đi ngay. Được ba tháng, chư hầu tấn công quân Tần rất kíp, quân Tần nhiều lần phải lui, hằng ngày sứ giả về báo. Tần vương bèn sai người lệnh cho Bạch Khởi, không được lưu lại trong Hàm Dương. Vũ An quân lên đường, ra khỏi cổng tây Hàm Dương mười dặm, đến Đỗ Bưu. Tần Chiêu vương cùng Ứng hầu và quần thần bàn nghị: “Bạch Khởi bị biếm trích, trong lòng tấm tức không phục, có lời oán trách.” Tần vương bèn sai sứ giả ban cho kiếm, tự kết liễu. Vũ An quân cầm kiếm tự vẫn, nói: “Ta mắc tội gì với trời mà đến nông nỗi này?” Hồi lâu sau, nói: “Ta vốn đáng chết. Cuộc chiến ở Trường Bình, mấy chục vạn quân Triệu đã hàng, ta lừa chôn sống, thế đủ chết rồi.” Bèn tự sát. Vũ An quân chết tháng Mười một năm Tần Chiêu vương thứ năm mươi. Chết nhưng không có tội, người Tần thương tiếc, hương ấp thảy đều tế tự.

Vương Tiễn

Vương Tiễn người Đông Hương, Tần Dương. Tuổi trẻ thích việc quân, thờ Tần Thủy hoàng. Thủy hoàng năm thứ mười một, Tiễn cầm quân đánh Át Dự của Triệu, phá được, hạ chín thành. Năm thứ mười tám, Tiễn dẫn quân đánh Triệu. Hơn một năm, phá được Triệu, Triệu vương đầu hàng, bình định toàn bộ đất Triệu, đổi thành quận. Năm sau, Yên sai Kinh Kha làm giặc ở Tần*, Tần vương sai Vương Tiễn đánh Yên. Yên vương là Hỷ chạy đến Liêu Đông, Tiễn liền bình định Kế đô của Yên rồi rút về. Tần sai con trai Vương Tiễn là Vương Bôn đánh úp Sở, quân Sở thua. Rút về đánh Ngụy, Ngụy vương đầu hàng, rồi bình định Ngụy.

Tần Thủy hoàng đã diệt Tam Tấn, đuổi được Yên vương, nhiều lần phá quân Kinh*. Tướng Tần là Lý Tín, tuổi trẻ cường tráng dũng cảm, từng dẫn mấy nghìn quân đuổi Thái tử Đan nước Yên đến tận Diễn Thủy, cuối cùng phá được Đan, Thủy hoàng cho là hiền năng, dũng mãnh. Tần Thủy hoàng hỏi Lý Tín: “Ta muốn đánh lấy Sở, tướng quân ước xem bao quân thì đủ?” Lý Tin thưa: “Không quá hai mươi vạn.” Thủy hoàng hỏi Vương Tiễn, Vương Tiễn nói: “Không có sáu mươi vạn sẽ không đánh được.” Thủy hoàng nói: “Vương tướng quân già rồi, sao khiếp nhược thế! Lý tướng quân quả nhiên khí thế anh dũng, lời y rất phải.” Bèn sại Lý Tín cùng Mông Điềm đem hai mươi vạn quân tiến xuống phía nam đánh Sở. Vương Tiễn nói [Thủy hoàng] không nghe, bèn thác bệnh, về dưỡng lão ở Tần Dường. Lý Tín đánh Bình Dữ, Mông Điềm đánh đất Tẩm, đại phá quân Sở. Tín lại đánh Yên Dĩnh, phá được, thế rồi dẫn quân sang phía tây, cùng Mông Điềm hội quân ở Thành Phụ. Người Sở nhân đó bám theo, ba ngày ba đêm không ngừng nghỉ, đại phá quân Lý Tín, đánh vào hai bên doanh lũy, giết bảy Đô úy, quân Tần rút chạy.

Thủy hoàng nghe tin, cả giận, đích thân chạy ngựa đến Tần Dương, tạ lỗi với Vương Tiễn rằng: “Quả nhân không theo kế của tướng quân, Lý Tín quả làm nhục quân Tần. Nay nghe tin quân Sở ngày càng tiến về phía tây, tướng quân tuy ốm, đành lòng bỏ quả nhân ư?” Vương Tiễn tạ lỗi nói: “Lão thần đau yếu hồ đồ, xin đại vương chọn hiền tướng khác.” Thủy hoàng tạ lỗi: “Thôi, tướng quân chớ nói nữa?” Vương Tiễn thưa rằng: “Đại vương bất đắc dĩ mới dùng thần, không có sáu mươi vạn quân không thể đánh được.” Thủy hoàng nói: “Xin theo kế của tướng quân.” Thế rồi Vương Tiễn đem sáu mươi vạn quân đi, Tần Thủy hoàng đích thân tiễn đến Bá Thượng. Vương Tiễn lên đường, xin ban ruộng, nhà, vườn, ao rất nhiều. Thủy hoàng nói: “Tướng quân đi đi, lo chi nghèo khó?” Vương Tiễn nói: “Làm tướng cho đại vương, có công rốt cuộc không được phong hầu, nên nhân khi đại vương coi trọng thần, thần nhân cơ hội xin vườn, ao làm sản nghiệp cho con cháu.” Thủy hoàng cả cười. Vương Tiễn đến biên giới, năm lần sai sứ về xin ruộng tốt. Có người nói: “Tướng quân xin thưởng, thực quả lắm thay.” Vương Tiễn nói: “Không phải đâu. Bởi Tần vương thô bạo, không tin người khác. Nay đem giáp sĩ nước Tần ủy thác cho ta, ta không xin ruộng xin nhà nhiều lần làm sản nghiệp cho con cháu để tỏ lòng kiên trung, sẽ khiến Tần vương nghi ngờ ta sao?"

Quả nhiên Vương Tiễn thay Lý Tín đánh Sở. Sở nghe tin Vương Tiễn đem thêm quân đến, bèn dốc hết quân binh trong nước để chống Tần. Vương Tiễn đến, giữ vững thành lũy, không chịu đánh. Quân Sở nhiều lần khiêu chiến, [Vương Tiễn] quyết không ra. Hằng ngày Vương Tiễn cho quân sĩ nghỉ ngơi tắm gội, cho ăn ngon để vỗ về, gần gũi cùng ăn với sĩ tốt. Lâu sau, Vương Tiễn sai người hỏi trong quân chơi trò gì? Báo rằng: “Chơi ném đá và thi nhảy.” Thế rồi Vương Tiễn bảo: “Quân sĩ dùng được rồi.” Sở nhiều lần khiêu chiến mà Tần không ra, bèn dẫn quân về phía đông. Tiễn nhân đó cất quân đuổi theo, lệnh binh sĩ cường tráng ra đánh, đại phá quân Sở. Đến phía nam đất Kỳ, giết được tướng quân Hạng Yên của Sở, quân Sở thua chạy. Tần thừa thắng chiếm và bình định thành ấp nước Sở. Hơn một năm, bắt sống vua Sở là Phụ Sở, bình định toàn bộ đất Sở, lập thành các quận huyện. Nhân đó tiến về nam chinh phạt Bách Việt. Con trai Vương Tiễn là Vương Bồn cùng Lý Tín đánh phá, bình định Yên và Tề.

Tần Thủy hoàng năm thứ hai mươi sáu, thôn tính thiên hạ, công của họ Vương và họ Mông lớn nhất, thanh danh lưu truyền hậu thế.

Thời Tần Nhị thế, Vương Tiễn cùng con là Bôn đã chết, lại diệt họ Mông. Trần Thắng làm phản Tần, Tần sai cháu nội Vương Tiễn là Vương Ly đánh Triệu, vây Triệu vương cùng Trương Nhĩ tại thành Cự Lộc. Có người nói: “Vương Ly là danh tướng nước Tần. Nay cầm quân Tần hùng mạnh, đánh Triệu mới được tạo lập, ắt hạ được.” Khách nói: “Không phải vậy. Xét lẽ, người ba đời làm tướng, ắt thua. Sao vậy? Bởi sát phạt quá nhiều, đời sau chẳng được may mắn. Nay Vương Ly đã là đời thứ ba.” Không bao lâu sau, Hạng Vũ cứu Triệu, đánh úp quân Tần, quả nhiên bắt sống Vương Ly, quân Vương Ly bèn đầu hàng chư hầu.

Thái sử công bàn rằng: Tục ngữ nói: “Thước có chỗ ngắn, tấc có chỗ dài.” Bạch Khởi liệu thế địch, hợp với cơ biến, kế lạ khôn cùng, danh chấn thiên hạ, nhưng không thể cứu họa từ ứng hầu. Vương Tiễn làm tướng nước Tần, san bằng sáu nước, đương khi ấy, Tiễn là lão tướng, Thủy hoàng coi như thầy, nhưng không thể giúp Tần lập đức, giữ vững phần gốc, chỉ lén đón ý lấy lòng, đến tận lúc chết. Tới cháu nội là Vương Ly bị Hạng Vũ bắt sống, chẳng cũng phải sao? Những người ấy đều có sở đoản vậy.

QUYỂN 74 MẠNH TỬ, TUÂN KHANH LIỆT TRUYỆN

Thái sử công bàn rằng: Ta đọc sách Mạnh tử, đến đoạn Lương Huệ vương hỏi: “Làm thế nào để lợi cho nước tôi?” chưa từng không buông sách mà than rằng: Ôi, lợi đúng là khởi đầu của loạn! Khổng phu tử ít nói về lợi, luôn phòng gốc của loạn. Cho nên nói: “Cứ buông thả làm theo lợi thì nhiều oán.” Từ thiên tử đến thứ dân, cái tệ hám lợi có khác gì nhau đâu!

Mạnh Kha

Mạnh Kha người nước Trâu, theo học học trò của Tử Tư*. Đạo đã thông hiểu, xuất du thờ Tề Tuyên vương, Tuyên vương không thể dùng. Đến Lương, Lương Huệ vương không theo điều [Mạnh Kha] nói, cho lời ông là xa xôi, viển vông, không sát thực tế. Bấy giờ, Tần dùng Thương Ưởng, nước mạnh binh hùng; Sở và Ngụy dùng Ngô Khởi, chiến thắng, làm yếu nước địch; Tề Uy vương, Tuyên vương dùng Tôn tử, Điền Kỵ, mà chư hầu quay mặt về đông chầu Tề. Thiên hạ đương chuộng hợp tung, liên hoành để đánh nhau, coi thế là giỏi, còn Mạnh Kha lại thuật theo đức trị thời Đường Ngu, Tam đại, cho nên đến đâu cũng không hợp. Ông lui về cùng bọn Vạn Chương sắp xếp trật tự Thi, Thư, thuật lại ý Trọng Ni, làm sách Mạnh tử gồm bảy thiên. Sau ông có bọn Trâu tử.

Trâu Diễn

Tề có ba vị Trâu tử. Trước có Trâu Kỵ, nhờ giỏi đàn cầm cầu kiến Uy vương, được nắm quốc chính, phong làm Thành hầu, được lãnh ấn tướng, trước thời Mạnh tử.

Kế đó là Trâu Diễn, sau thời Mạnh tử. Trâu Diễn thấy kẻ có quốc gia* ngày càng hoang dâm xa xỉ, không thể chuộng đức, như Đại nhã đòi hỏi phải tu thân sau mới thi hành cho lê dân được. Bèn quan sát kỹ lưỡng sự tiêu vong, tăng trưởng của âm dương, rồi ghi lại biến hóa quái đản quanh co, như thiên “Chung thủy”, “Đại thánh”, trên mười vạn chữ. Lời văn rộng lớn, không theo lẽ thường, trước ắt nghiệm từ vật nhỏ, sau mới suy ra vật lớn, suy rộng vô cùng. Trước theo trình tự thời nay, sau truy tận thời Hoàng Đế, học giả cùng chung thuật đó, đại để nhân thời suy thịnh, ghi chép điềm lành dữ và chế độ các đời, suy xa vô hạn, đến tận khi trời đất chưa sinh, mờ mịt không thể khảo được nguồn gốc. Trước tiên liệt kê núi cao sông lớn, hang hốc cầm thú, các loại thủy thổ sinh ra, đồ trân quý trong vạn vật ở Trung quốc, nhân đó mở rộng tận ngoài biển khơi, nơi con người không trông thấy. Cho rằng trời đất chia tách đến nay, năm đức vận hành biến đổi, cai trị các đời thảy đều thuận ứng cùng sự vận hành biến đổi đó. Cái nhà nho gọi là Trung quốc, chỉ chiếm một phần tám mươi mốt của thiên hạ. Trung quốc gọi là Xích huyện Thần châu. Trong Xích huyện Thần châu có chín châu, thứ tự chín châu của vua Vũ không thuộc số châu này. Ngoài Trung quốc có chín chỗ như Xích huyện Thần châu, gọi là chín châu. Ở đó có biển nhỏ bao bọc, người dân và cầm thú chẳng thể sang nhau như trong một khu, đó là một châu. Chín châu như thế có biển lớn bao bên ngoài, là chỗ tiếp giáp trời đất. Cái thuật của ông đại khái như thế. Nhưng nếu chung quy lại ắt dừng ở nhân nghĩa tiết kiệm, vua tôi trên dưới cho đến lục thân* thi hành đầu tiên, nhưng rất viển vông. Vương công đại nhân thấy thuật đó lần đầu, lưu tâm cảm hóa theo, sau không thể thi hành.

Nhờ thế Trâu tử được trọng đãi ở Tề. Sang Lương, Lương Huệ vương nghênh đón ngoài thành, giữ lễ chủ khách. Đến Triệu, Bình Nguyên quân nghiêng mình mà đi, dùng áo lau chỗ. Tới Yên, Chiêu vương dùng chổi quét trước mở đường, xin được ngồi chung các học trò để theo học, xây cung Kiệt Thạch, đích thân đến đón rồi tôn làm thầy. Viết thiên “Chủ vận”. Ông du thuyết chư hầu, được kính lễ đến thế, há giống Trọng Ni bị đói ở Trần và Sải, Mạnh Kha bị khốn ở Tề và Lương ư? Cho nên, Vũ vương dùng nhân nghĩa đánh vua Trụ rồi xưng vương Bá Di dù chết đói cũng không ăn thóc nhà Chu; Vệ Linh công hỏi chuyện bày trận, Khổng tử không đáp; Lương Huệ vương tính mưu đánh Triệu, Mạnh Kha liền nói việc [Chu] Thái vương ra đất Bân. Những chuyện ấy đâu phải a dua thói đời để mong hợp ý vua. Cầm cán vuông muốn tra vào lỗ tròn, có vào được không? Có người nói, Y Doãn cõng vạc khuyên Thành Thang hoàn thành vương nghiệp, Bách Lý Hề cho trâu ăn dưới xe giúp Tần Mục Công thành tựu nghiệp bá, trước tiên phải hợp ý vua, sau dẫn dắt bằng đạo lớn. Lời Trâu Diễn tuy không theo khuôn phép, nhưng cũng có ý như chuyện chăn trâu, cõng vạc chăng?

Từ Trâu Diễn đến các tiên sinh Tắc Hạ của Tề như bọn Thuần Vu Khôn, Thận Đáo, Hoàn Uyên, Tiếp tử, Điền Biền, Trâu Thích, ai cũng viết sách, bàn việc trị loạn, để tấn kiến vua, há kể xiết được!

Thuần Vu Khôn

Thuần Vu Khôn người nước Tề, nghe rộng nhớ nhiều, học khắp các nhà. Về can gián du thuyết, hâm hộ người như Yến Anh, nhưng chuộng việc đón ý, quan sát sắc mặt. Khách có người đưa Khôn yết kiến Lương Huệ vương, Huệ vương đuổi tả hữu, ngồi một mình tiếp kiến hai lần, rốt cuộc [Thuần Vu Khôn] không nói gì. Huệ vương thấy lạ, trách khách rằng: “Ông khen Thuần Vu tiên sinh, cho Quản Trọng, Yến Anh cũng không bằng, khi gặp quả nhân, quả nhân chưa nghe gì hết. Hay quả nhân không đáng để nói? Tại sao vậy?” Khách nói lại Khôn, Khôn bảo: “Đúng thế. Lần trước yết kiến đại vương, chí của đại vương ở việc ruổi xe đi săn, lần sau chí của đại vương lại để ở thanh âm, nên tôi không nói.” Khách báo lại nguyên văn với Huệ vương, vương sửng sốt, nói: “Ôi chao, Thuần Vu tiên sinh thực là thánh nhân vậy! Lần trước Thuần Vu tiên sinh đến, có người dâng ngựa tốt, quả nhân chưa kịp xem, đúng lúc tiên sinh đến. Lần sau tiên sinh đến, có người dâng con hát, chưa kịp nghe thử, cũng đúng lúc tiên sinh đến. Quả nhân tuy đuổi kẻ hầu, nhưng lòng riêng vẫn để ở những thứ đó, quả có điều ấy.” Sau Thuần Vu Khôn yết kiến, nói liền ba ngày ba đêm không mệt. Huệ vương muốn đem địa vị khanh tướng trao cho, Khôn từ chối ra đi. Thế là tặng xe êm bốn ngựa kéo, tặng lụa bạch, ngọc bích cùng trăm dật vàng ròng. Khôn trọn đời không làm quan.

Thận Đáo, Điền Biền, Tiếp tử, Hoàn Uyên

Thận Đáo người Triệu; Điện Biên, Tiếp tử người Tề; Hoàn Uyên người Sở, đều theo thuật đạo đức của Hoàng - Lão, nhân đó xiển phát giảng giải những điều sở đắc thuật đó. Cho nên Thận Đáo làm mười hai phần luận, Hoàn Uyên viết thượng và hạ thiên, còn Điện Biên, Tiếp tử đều có luận thuật riêng.

Trâu Thích

Trâu Thích là một trong các Trâu tử ở nước Tề, phần lớn tiếp thu thuật của Trâu Diễn để viết văn.

Vì thế Tề vương khen ngợi, từ hạng Thuần Vu Khôn trở xuống, đều gọi là liệt đại phu, làm phủ đệ khang trang bên đường lớn, cổng cao nhà lớn, để tôn sùng. Đón tiếp tân khách từ chư hầu, nói Tề là nơi thu hút hiền sĩ thiên hạ.

Tuân Khanh

Tuân Khanh người Triệu. Năm mươi tuổi mới đến du học nước Tề. Thuật của Trâu Diễn không thực tế mà biện bác rộng; Trâu Thích văn chương hoàn bị nhưng khó thi thố; Thuần Vu Khôn phải ở lâu dần, mới thấy ý hay trong đó. Cho nên người Tề có câu: “Diễn nói trời, Thích chạm rồng, Khôn hơ dầu xe*”. Bọn Điền Biền đều đã chết. Thời Tề Tương Vương, Tuân Khanh là học giả cao niên nhất. Tề tôn trọng, bổ khuyết vào hàng liệt đại phu, Tuân Khanh ba lần làm Tế tửu. Có người Tề gièm Tuân Khanh, Tuân Khanh bèn sang Sở, Xuân Thân quân phong làm Lan Lăng lệnh. Xuân Thân quân chết, Tuân Khanh liền bị bãi chức, nhân đó dựng nhà ở Lan Lăng. Lý Tư từng là học trò ông, sau làm Thừa tướng nước Tần. Tuân Khanh ghét chính trị đời ô trọc, nước mất vua loạn liên tiếp, không theo đạo lớn, chuộng việc bói toán, tin điềm lành dữ, đám bỉ nho câu nệ tiểu tiết, như bọn Trang Chu lại theo lối khôi hài làm loạn thế tục, ông bèn suy cứu hành vi cùng chuyện thịnh suy của Nho gia, Mặc gia, Đạo gia, chỉnh lý sắp xếp viết thành trước tác mấy vạn chữ rồi chết. Nhân đó táng tại Lan Lăng.

Còn ở Triệu cũng có Công Tôn Long, biện bác sự giống khác của “kiên bạch”*, có lời Kịch tử; Ngụy có Lý Khôi, chủ việc giáo hóa cần dốc hết tiềm lực vùng đó; Sở có Thi tử, Trường Lư, ấp A có Hu tử. Từ Mạnh tử đến Hu tử, người đời đều có sách của họ, nên không luận bàn thêm nữa.

Mặc Địch, đại phu nước Tống, giỏi phòng ngự, biết tiết kiệm. Có người cho ông cùng thời Khổng tử, có người nói đời sau.

QUYỂN 75 MẠNH THƯỜNG QUÂN LIỆT TRUYỆN

Mạnh Thường quân tên Văn, họ Điền, cha là Tĩnh Quách quân Điền Anh. Điền Anh là con út Tề Uy vương, em trai thứ Tề Tuyên vương. Từ thời Uy vương, Điền Anh đã được trao chức năm quyền, cùng Thành hầu Trâu Kỵ và Điền Kỵ đem quân cứu Hàn đánh Ngụy. Thành hầu và Điền Kỵ tranh sủng, Thành hầu hại Điền Kỵ. Điền Kỵ sợ, đánh úp biên ấp nước Tề, không thắng, rút chạy. Đúng lúc Uy vương chết, Tuyên vương thay, biết Thành hầu hại Điền Kỵ, bèn phục chức, triệu Điền Kỵ về làm tướng quân. Tuyên vương năm thứ hai, Điền Kỵ cùng Tôn Tẫn, Điền Anh đánh Ngụy, đánh bại Ngụy ở Mã Lăng, bắt sống Thái tử Thân, giết tướng Ngụy là Bàng Quyên. Tuyên vương năm thứ bảy, Điền Anh đi sứ Hàn và Ngụy, Hàn và Ngụy thần phục Tề. Anh và Hàn Chiêu hầu, Ngụy Huệ vương hội kiến Tề Tuyên vương ở phía nam Đông A, kết minh ước rồi rút về. Năm sau, lại cùng Lương Huệ vương hội kiến ở đất Chân. Năm đó, Lương Huệ vương chết. Tuyên vương năm thứ chín, Điền Anh làm Thừa tướng nước Tề. Tề Tuyên vương và Ngụy Tương vương hội kiến ở Từ Châu rồi cùng xưng vương. Sở Uy vương nghe tin, giận Điền Anh. Năm sau, Sở đánh bại quân Tề ở Từ Châu, rồi sai người đuổi Điền Anh. Điền Anh sai Trương Sửu khuyên Sở Uy vương, Uy vương mới thôi. Điền Anh làm Thừa tướng nước Tề mười một năm, Tuyên vương chết, Mẫn vương lên ngôi. Tại vị ba năm, phong cho Điền Anh đất Tiết.

Ban đầu, Điền Anh có hơn bốn mươi con, người tiện thiếp của ông sinh con tên Văn, Văn sinh ngày năm tháng Năm. Điền Anh nói với người thiếp rằng: “Đừng nuôi nó.” Người mẹ lén nuôi, đến khi lớn, người mẹ nhờ anh em mình để Văn được gặp Điền Anh. Điền Anh tức giận mẹ Văn, nói: “Ta đã lệnh người vứt đứa con này, còn dám nuôi nó, tại sao?" Văn dập đầu thưa: “Người sao không nuôi đứa con sinh tháng Năm vậy?” Anh nói: “Con sinh tháng Năm, lớn cao ngang cửa, sẽ bất lợi cho cha mẹ.” Văn nói: “Người ta sinh ra nhận mệnh ở trời ư? Hay nhận mệnh từ cái cửa?" Anh lặng yên không đáp. Văn nói: “Nếu nhận mệnh từ trời, sao người phải lo. Còn nhận mệnh từ cửa, làm cho cửa cao lên, ai lớn bằng được.” Anh nói: “Mày im đi.”

Lâu sau, Văn nhân lúc nhàn hỏi cha Anh rằng: “Con của con gọi là gì?" Đáp: “Là cháu.” Hỏi: “Cháu của cháu thì sao?” Đáp: “Là chắt.” Hỏi: “Chắt của chất gọi là gì?" Đáp: “Không thể biết được.” Văn nói: “Người làm Tể tướng nước Tề, đến nay đã trải ba đời vua, Tề không rộng thêm, mà của riêng trong nhà người giàu vạn lượng vàng, môn hạ không thấy ai là người hiền cả. Văn nghe nói cửa nhà tướng võ ắt có tướng võ, cửa nhà tướng văn ắt có tướng văn. Nay thê thiếp của người mặc the lụa còn kẻ sĩ chẳng có đồ vải thô mà mặc, nô bộc của người thừa thãi cơm thịt mà kẻ sĩ không đủ tấm mẳn để ăn. Nay người lại coi trọng tích trữ dư thừa, muốn chu cấp nhưng không biết cho ai, lại quên rằng sự nghiệp quốc gia ngày một sút kém, Văn trộm lấy làm lạ.” Thế là Anh dùng lễ đối đãi với Văn, sai quản gia tiếp đãi các tân khách. Tân khách ngày ngày kéo đến, danh tiếng lẫy lừng chư hầu. Chư hầu đều sai người đến xin Tiết công Điền Anh lập Văn làm Thái tử, Anh đồng ý. Anh chết, thụy là Tĩnh Quách quân. Còn Văn quả nhiên thay cha ở đất Tiết, đó là Mạnh Thường quân.

Mạnh Thường quân ở ấp Tiết, chiêu tập tân khách cùng kẻ mang tội bỏ trốn ở khắp các nước chư hầu, họ đều theo Mạnh Thường quân. Mạnh Thường quân đem sản nghiệp hậu đãi họ, nên kẻ sĩ thiên hạ đều hướng về. Thực khách lên đến mấy nghìn, không phân sang hèn, đều ngang hàng Văn. Mạnh Thường quân đãi khách thì ngồi tiếp chuyện, sau bình phong thường có hầu cận bút mực, phụ trách ghi chép những điều Mạnh Thường quân cùng khách trao đổi, hỏi han chỗ ở, thân thích. Khách đi rồi, Mạnh Thường quân lại sai người hỏi han, chu cấp cho thân thích họ. Mạnh Thường quân từng hầu khách ăn đêm, có một người che ánh đèn. Khách giận, cho là ăn uống không ngang hàng nhau, bỏ ăn từ biệt ra đi. Mạnh Thường quân dậy, tự cầm đồ ăn để khách so sánh. Khách thẹn, cắt cổ chết. Kẻ sĩ vì thế nhiều người theo Mạnh Thường quân. Mạnh Thường quân không kén chọn khách, đều đối tốt như nhau. Ai cũng tự cho Mạnh Thường quân thân thiết với mình.

Tần Chiêu vương nghe Mạnh Thường quân là người hiền, bèn sai Kinh Dương quân sang làm con tin ở Tề, để cầu kiến Mạnh Thường quân. Mạnh Thường quân sắp sang Tần, tân khách không muốn ông đi, can ngăn, không nghe. Tô Đại nói: “Sáng nay, Đại từ ngoài tới, thấy tượng gỗ và tượng đất nói chuyện. Tượng gỗ nói: 'Trời mưa, ngươi sẽ nát thôi.' Tượng đất nói: 'Ta sinh từ đất, sẽ về với đất. Nay trời mưa, ngươi xuôi theo dòng, chưa biết dừng ở chỗ nào.' Nay Tần là nước hổ lang, ngài lại muốn qua, nếu không về được, chẳng phải ngài bị tượng đất kia cười cho ư?”

Mạnh Thường quân bèn thôi.

Tề Mẫn vương năm thứ hai mươi lăm, lại sai Mạnh Thường quân sang Tần, Chiêu vương liền phong Mạnh Thường quân làm Tể tướng nước Tần. Có người nói với Tần Chiêu vương: “Mạnh Thường quân là người hiền, lại trong hoàng tộc của Tề. Nay làm Tể tướng nước Tần, ắt trước vì Tề, sau mới vì Tần, Tần sẽ nguy mất.” Thế là Tần Chiêu vương bèn bãi chức, bỏ tù Mạnh Thường quân, toan giết đi. Mạnh Thường quân sai người đến gặp cung phi được Chiêu vương sủng ái xin giải cứu. Cung phi ấy nói: “Thiếp xin ngài ban tấm áo lông cáo trắng.” Bấy giờ Mạnh Thường quân có chiếc áo lông cáo trắng, đáng giá ngàn vàng, thiên hạ không có chiếc thứ hai, đã mang vào nước Tần dâng lên Chiêu vương, nên không còn chiếc nào khác. Mạnh Thường quân lo về việc đó, hỏi khắp môn khách, không nghĩ ra đối sách. Cuối cùng có người có thể giả làm chó để đi ăn trộm, nói: “Thần có thể lấy chiếc áo lông cáo trắng đó.” Đêm đến, y giả làm chó, đột nhập vào kho trong cung Tần, lấy được áo lông cừu trắng, dâng cho sủng phi của Tần vương. Sủng phi bèn nói với Chiêu vương, Chiêu vương liền thả Mạnh Thường quân. Mạnh Thường quân vừa ra khỏi, cưỡi ngựa đi ngay, thay giấy chứng nhận qua cửa quan và đổi họ tên để ra khỏi quan ải nước Tần. Nửa đêm, đến cửa Hàm Cốc. Tần Chiêu vương hối hận vì thả Mạnh Thường quân, tìm bắt thì đã đi, liền sai người phi ngựa đuổi theo. Mạnh Thường quân đến quan ải, theo quy định phải gà gáy khách mới được xuất quan, Mạnh Thường quân sự truy binh đuổi đến, có môn khách địa vị thấp có thể giả tiếng gà gáy, khiến gà bắt chước gáy ran, lính canh mở cửa cho xuất quan. Xuất quan được độ ăn xong bữa cơm, truy binh quả nhiên đuổi đến, Mạnh Thường quân đã xuất quan, họ bèn về. Hồi đầu, Mạnh Thường quân liệt hai người trên vào hàng tân khách, các tân khách khác cảm thấy bị sỉ nhục, khi Mạnh Thường quân gặp nạn ở Tần, nhờ hai người họ giải cứu. Từ đấy về sau, tân khách đều phục.

Mạnh Thường quân qua Triệu, Bình Nguyên quân nước Triệu đối đãi như khách. Người Triệu nghe nói Mạnh Thường quân hiền năng, kéo nhau ra xem, đều cười nói: “Nghe nói Tiết công là người đường bệ, nay nhìn, té ra chỉ là người đàn ông nhỏ thó.” Mạnh Thường quân nghe vậy, nổi giận. Tân khách đi cùng đều xuống xe, chém chết mấy trăm người, diệt một huyện rồi đi.

Tề Mẫn vương tự cho mình vô đức, sai Mạnh Thường quân sang Tần. Mạnh Thường quân về, liền phong làm Tể tướng nước Tề, phụ trách chính sự.

Mạnh Thường quân oán Tần, định đem Tề cùng Hàn và Ngụy tấn công Sở, nhân đó sẽ cùng Hàn và Ngụy đánh Tần, mượn quân lương của Tây Chu. Tô Đại vì Tây Chu nói: “Ngài vì Hàn và Ngụy đem quân Tề đánh Sở chín năm, chiếm được đất Uyển và Diệp về phía bắc, làm mạnh thêm cho Hàn và Ngụy, nay lại đánh Tần để lợi cho họ. Hàn và Ngụy phía nam không lo về Sở, phía tây không lo về Tần, vậy Tề sẽ nguy. Hàn và Ngụy ắt khinh Tề sợ Tần, tôi thấy nguy thay cho ngài. Chẳng bằng ngài hãy giúp quan hệ nước tôi và Tần thêm thân thiết, ngài không tấn công, cũng không cần mượn quân lương. Ngài đến Hàm Cốc mà không đánh, khiến nước tôi đem ân tình của ngài nói với Tần Chiêu vương: 'Tiết công ắt không phá Tần để làm mạnh cho Hàn và Ngụy. Ông ấy đánh Tần, muốn đại vương lệnh cho Sở vương cắt đất phía đông đất nước cho Tề, còn Tần thả Sở Hoài vương để giảng hòa.' Ngài khiến nước tôi lấy đó tạo ơn huệ với Tần, Tần không bị đánh còn đem phía đông đất nước để tránh tai họa, Tần ắt nghe theo. Sở vương được thả, ắt mang ơn Tề. Tề được phía đông nước Tần sẽ càng mạnh thêm, còn ấp Tiết đời đời không phải lo. Tần không quá yếu, lại ở phía tây Tam Tấn, Tam Tấn ắt coi trọng Tề.” Tiết công nói: “Phải.” Nhân đó lệnh cho Hàn và Ngụy chúc mừng Tần, khiến ba nước không đánh nhau, cũng không mượn quân lương của Tây Chu nữa. Lúc này, Sở Hoài vương sang Tần, bị Tần giữ lại, nên [Tô Đại] muốn Tần thả ra. Tần cuối cùng không thả Sở Hoài vương.

Mạnh Thường quân làm Tể tướng nước Tề, xá nhân Ngụy tử đến ấp phong thu thuế cho Mạnh Thường quân, đi lại ba lần không thu được gì. Mạnh Thường quân hỏi, đáp rằng: “Có người hiền năng, trộm mượn danh ngài ban cấp cho họ, cho nên không thu thuế khóa.” Mạnh Thường quân giận, sai Ngụy tử lui. Mấy năm sau, có người hủy báng Mạnh Thường quân trước Tề Mẫn vương: “Mạnh Thường quân sẽ làm loạn.” Đến khi Điền Giáp uy hiếp Mẫn vương, Mẫn vương có ý ngờ Mạnh Thường quân, Mạnh Thường quân bèn chạy ra ngoài. Người hiền được Ngụy tử chu cấp thóc khi trước nghe tin, bèn dâng thư nói Mạnh Thường quân không làm loạn, xin đem thân mình làm chứng, bèn cắt cổ chết ngoài cửa cung để thanh minh cho Mạnh Thường quân. Mãn vương kinh ngạc, sai truy xét căn nguyên, quả nhiên Mạnh Thường quân không mưu phản, bèn triệu Mạnh Thường quân về. Mạnh Thường quân nhân đó thác bệnh, về dưỡng lão ở ấp Tiết. Mẫn vương đồng ý.

Về sau, tướng bỏ trốn của Tần là Lã Lễ làm Tể tướng nước Tề, muốn dồn Tô Đại vào cảnh nguy khốn. Đại nói với Mạnh Thường quân: “Chu Tối ở Tề, rất đỗi trung hậu, nhưng Tề vương đuổi đi, còn nghe Thân Phất cho Lễ làm Tể tướng, muốn lấy lòng Tần vậy. Tề và Tần liên hợp, Thân Phất và Lã Lễ sẽ được trọng vọng. Họ được dùng, Tề và Tần ắt coi thường ngài. Chẳng bằng ngài mau chóng xuất binh phía bắc, tiến quân xuống Triệu, giảng hòa với Tần và Ngụy, triệu hồi Chu Tối, tỏ đức khoan hậu, làm thay đổi niềm tin của Tề vương, ngăn biến loạn trong thiên hạ. Tề không thân Tần, thiên hạ đồn về Tề, Thân Phất ắt chạy, vậy Tề vương cùng ai trị lý đất nước nữa!” Thế là Mạnh Thường quân theo kế đó, Lễ đố kỵ muốn hại Mạnh Thường quân.

Mạnh Thường quân sợ, bèn gửi thư cho Tể tướng nước Tần là Nhương hầu Ngụy Nhiễm rằng: “Tôi nghe nói Tần muốn dùng Lã Lễ thu phục Tề. Tề là nước mạnh trong thiên hạ, ngài ắt bị coi thường thôi. Tề và Tần liên kết kéo xuống Tam Tấn, Lễ ắt làm Tể tướng hai nước, ấy là ngài kết giao Tề để khiến Lễ được trọng vậy. Nếu Tề tránh được quan binh thiên hạ, ông ta thù ngài sâu đậm. Chẳng bằng ngài khuyên Tần vương đánh Tề. Tề bị phá, tôi sẽ xin đất phong cho ngài. Tề bị phá, Tần sợ sự hùng mạnh của Tấn, ắt coi trọng ngài để chiếm Tấn. Tấn bị Tề đánh bại mà sợ Tần, Tấn ắt coi trọng ngài để lấy Tần. Vậy là ngài phá Tề để lập công, uy hiếp Tấn nhằm được trọng; ấy là phá Tề mà được phong đất, Tần và Tấn đều coi trọng ngài. Nếu không phá được Tề, Lễ lại được dùng, ngài ắt khốn quẫn.” Thế là Nhương hầu nói với Tần Chiêu vương đánh Tề, còn Lễ bỏ trốn.

Sau, Tề Mẫn vương diệt Tống, càng kiêu, muốn trừ Mạnh Thường quân. Mạnh Thường quân sợ, bèn sang Ngụy. Ngụy Chiêu vương cho làm Tể tướng, phía tây hòa hợp với Tần và Triệu, cùng Yên đánh phá Tề. Tề Mẫn vương trốn đến ấp Cử, chết ở đó. Tề Tương vương lên thay, còn Mạnh Thường quân đứng trung lập giữa chư hầu, không lệ thuộc nước nào. Tề Tương vương mới lên ngôi, sợ Mạnh Thường quân, bèn giảng hòa, lại kết thân với Tiết công. Văn chết, thụy Mạnh Thường quân, các con tranh nhau kế vị, Tề và Ngụy cùng diệt ấp Tiết. Mạnh Thường quân tuyệt tự, không người nối dõi.

Trước kia, Phùng Hoan nghe nói Mạnh Thường quân hiếu khách, đi guốc gỗ đến cầu kiến. Mạnh Thường quân nói: “Tiên sinh từ xa hạ cố đến, có gì chỉ giáo cho Văn chăng?” Phùng Hoan đáp: “Nghe ngài chuộng kẻ sĩ, nên đem thân nghèo về với ngài.” Mạnh Thường quân sắp xếp cho ở khách xá mười ngày, rồi hỏi người đứng đầu khách xá: “Khách đó làm gì?” Đáp rằng: “Phùng tiên sinh nghèo lắm, chỉ có thanh kiếm thôi, dùng cỏ quấn chuôi, gõ kiếm hát rằng 'Kiếm dài ơi về thôi, ăn không có cá'” Mạnh Thường quân chuyển ông lên khách xá hạng trung, bữa ăn có cá. Được năm hôm, hỏi người phụ trách khách xá, đáp: “Khách lại gõ kiếm hát rằng 'Kiếm dài ơi về thôi, đi không có xe'”. Mạnh Thường quân lại chuyển ông lên khách xá hạng sang, ra vào có xe. Năm ngày sau, Mạnh Thường quân lại hỏi người phụ trách khách xa, đáp rằng: “Tiên sinh vẫn thường gõ kiếm hát rằng 'Kiếm dài ơi về thôi, không có gì cho gia đình'.” Mạnh Thường quân không vui.

Được một năm, Phùng Hoan không nói gì. Khi Mạnh Thường quân làm Tể tướng nước Tề, được phong vạn hộ ở ấp Tiết. Thực khách có ba nghìn người, thu nhập ở ấp phong không đủ để cung dưỡng, sai người ra ấp Tiết lấy tiền lãi. Hơn năm chưa thu được, người vay tiền phần nhiều không trả tiền lời, việc phụng dưỡng khách sắp không đủ chi cấp. Mạnh Thường quân lo lắng, hỏi tả hữu: “Ai có thể thu tiền nợ ở ấp Tiết?” Người phụ trách khách và nói: “Phùng công ở khu thượng khách hình dung dáng vẻ rất giỏi biện bác, tuổi cao, không có kỹ năng gì khác, thích hợp cho việc thu tiền.” Mạnh Thường quân bàn đến chỗ Phùng Hoan thỉnh cầu rằng: “Tân khách không biết đấy thôi, Văn này bất tài kém cỏi, có trên ba nghìn người hạ cố đến đây, thu từ ấp phong không đủ để phụng đãi tân khách, nên cần thu tiền lãi ở ấp Tiết. Ấp Tiết mùa màng thất bát, dân phần nhiều không trả lãi. Nay sợ không đủ cấp đồ ăn cho môn khách, xin tiên sinh đi thu giúp.” Phùng Hoan đáp: “Vâng.” Từ biệt lên đường, đến đất Tiết, triệu những người vay tiền của Mạnh Thường quân đến, được mười vạn tiền lời. Bèn mua nhiều rượu ngon và trâu béo, triệu những người vay tiền đến, ai trả được tiền lời cũng đến, ai không trả được tiền lời cũng đến, rồi cầm giấy nợ đối chiếu. Mọi người tụ họp, hằng ngày giết trâu uống rượu. Rượu mềm môi, bèn cầm khoán ước vay tiền đối chiếu lại trước mặt họ, ai trả được tiền lời thì hẹn thời hạn trả, ai nghèo không trả được thì đốt giấy nợ đi, nói: “Mạnh Thường quân sở dĩ cho vay tiền, để giúp dân không có sản nghiệp cũng có thể làm nghề nông, còn việc thu lời, vì không có gì phụng dưỡng môn khách đấy thôi. Nay, nhà nào sung túc thì hẹn thời gian trả, ai nghèo khó thì đốt giấy nợ xóa cho. Các vị gắng ăn uống đi. Có chủ nhân như thế, há nỡ phụ ru!” Người ngồi đó đều đứng dậy, vái lấy vái để.

Mạnh Thường quân nghe nói Phùng Hoan đốt giấy nợ, tức giận sai người đi gọi Hoan về. Hoan về tới, Mạnh Thường quân nói: “Văn có đến ba nghìn thực khách, mới cho vay tiền ở ấp Tiết. Bổng lộc ở ấp phong nhỏ, dân phần nhiều không trả tiền lời đúng hạn, cái ăn cho khách e không đủ, nên thỉnh tiên sinh đi thu giúp. Nghe nói tiên sinh đã thu được tiền, nhưng lấy tiền mua nhiều trâu, rượu, còn đốt khế ước, sao lại thế?” Phùng Hoan nói: “Đúng thế. Không mua nhiều trâu, rượu không thể hội họp tất cả, không lấy gì để biết họ dư dật hay thiếu thốn. Người dư dật sẽ hẹn thời gian trả. Người thiếu thốn tuy giữ giấy đó mà đòi mười năm, lợi tức càng nhiều, bí bách, sẽ bỏ trốn quỵt nợ. Nếu bí bách, chẳng lấy đâu ra để đền, trên thì ngài mang tiếng hám lợi không yêu sĩ dân, dưới thì họ mang tiếng bội bạc, chẳng bằng khích lệ sĩ dân, làm rạng danh cho ngài. Đốt giấy nợ vô dụng, bỏ thứ không thể đòi khiến dân ấp Tiết thân với ngài, ngài cũng tỏ được tiếng tốt, ngài còn ngờ gì nữa?” Mạnh Thường quân bèn chắp tay tạ lỗi.

Tề vương nghi hoặc lời hủy báng của Tần và Sở, cho Mạnh Thường quân danh cao hơn chủ, chuyên quyền ở Tề, bèn phế truất Mạnh Thường quân. Các môn khách thấy Mạnh Thường quân bị phế, đều bỏ đi. Phùng Hoan nói: “Cho tôi mượn một cỗ xe, có thể sang Tần, ắt khiến ngài được trọng trong nước mà bổng lộc ở ấp phong cũng nhiều thêm, được chăng?” Mạnh Thường quân chuẩn bị xe và tiền, phái Phùng Hoan đi. Phùng Hoan đi sang phía tây nói với Tần vương: “Du sĩ trong thiên hạ rong xe ruổi ngựa sang Tần, không ai không muốn Tần hùng mạnh mà Tề suy yếu; người rong xe ruổi ngựa sang Tề, không ai không muốn Tề hùng mạnh mà Tần suy yếu. Tề và Tần là hai nước thư hùng, thế không thể cùng hùng mạnh, nước nào hùng mạnh sẽ được thiên hạ.” Tần vương quỳ xuống hỏi rằng: “Làm thế nào khiến Tần không suy yếu?” Phùng Hoan đáp: “Đại vương biết việc Tề phế truất Mạnh Thường quân chăng?” Tần vương đáp: “Có nghe.” Phùng Hoan nói: “Người khiến Tề được thiên hạ coi trọng, chính là Mạnh Thường quân. Nay Tề vương vì lời hủy báng, phế truất Mạnh Thường quân, lòng ông ta oán, ắt quay lưng với Tề, quay lưng lại Tề mà sang Tần, mọi việc ở Tề, tình hình nhân sự, thảy cho Tần biết, Tần có thể lấy được Tề, há chẳng phải thành nước hùng cường ư! Ngài mau sai sứ mang xe mang tiền lén đón Mạnh Thường quân, không để lỡ mất thời cơ. Như để nước Tề biết, lại trọng dụng Mạnh Thường quân, ai thư ai hùng chưa thể biết được vậy.” Tần vương cả mừng, sai người mang mười cỗ xe và trăm dật vàng đón Mạnh Thường quân. Phùng Hoan từ biệt lên đường trước, về đến Tề, nói với Tề vương: “Du sĩ trong thiên hạ rong xe ruổi ngựa sang Tề, không ai không muốn Tề hùng mạnh mà Tần suy yếu; người rong xe ruổi ngựa sang Tần, không ai không muốn Tần hùng mạnh mà Tề suy yếu. Tề và Tần là hai nước thư hùng, Tần mạnh thì Tề yếu, thế không thể cùng hùng mạnh. Nay thần trộm nghe Tần sai sứ đem mười cỗ xe và trăm dật vàng đón Mạnh Thường quân. Mạnh Thường quân không sang phía tây thì thôi, nếu sang tây làm Tể tướng nước Tần, thiên hạ sẽ theo Tần, Tần là hùng Tề là thư, là thư sẽ khiến đất Lâm Truy, Tức Mặc nguy hiểm. Đại vương sao không nhân trước khi sứ Tần đến, phục chức cho Mạnh Thường quân, mở thêm ấp phong để tạ lỗi. Mạnh Thường quân ắt vui mừng nhận lấy. Tần tuy nước mạnh, há có thể đón Tể tướng nước người đi ư? Hãy bẻ gãy mưu kế của Tần, chặn đứt sách lược làm bá chủ hùng cường của họ.” Tề vương nói: “Phải lắm.” Bèn sai người đến biên cảnh đợi sứ Tần. Xe sử Tần vừa vào biên giới Tề, liền chạy ngựa về báo, Tề vương triệu Mạnh Thường quân đến phục chức Tể tướng, mở rộng ấp phong, thêm đến nghìn hộ. Sứ giả Tần nghe tin Mạnh Thường quân được phục chức Tể tưởng nước Tề, liền quay xe về.

Từ khi Tề vương nghe lời hủy báng phế truất Mạnh Thường quân, các môn khách đều bỏ đi. Sau Mạnh Thường quân được triệu về phục chức cũ, Phùng Hoan đi đón. Chưa đến nơi, Mạnh Thường quân ngậm ngùi than: “Văn này thường hiếu khách, đãi ngộ khách không dám thất thố, tân khách hơn ba nghìn người, tiên sinh đã biết. Tân khách thấy bữa nọ Văn bị phế, thảy quay lưng với Văn mà bỏ đi, chẳng ai quay lại nhìn. Nay nhờ tiên sinh nên được phục chức, tân khách còn mặt mũi nào nhìn Văn nữa? Nếu quay lại gặp, Văn ắt nhổ vào mặt mà sỉ nhục.” Phùng Hoan kéo dây cương dừng ngựa xuống vái lạy. Mạnh Thường quân xuống xe đỡ dậy: “Tiên sinh tạ lỗi cho tân khách ư?” Phùng Hoan nói: “Không phải tạ lỗi vì tân khách, mà vì ngài nói không đúng. Xét lẽ, vật có cái phải đến, việc có lẽ cố nhiên, ngài biết điều đó chăng?” Mạnh Thường quân nói: “Kẻ ngu này không rõ ý tiên sinh.” Phùng Hoan nói: “Sống ắt có chết, là vật có cái phải đến; giàu sang nhiều kẻ sĩ, nghèo hèn ít bạn bè, việc có lẽ cố nhiên là vậy. Riêng ngài không thấy việc người ta đi chợ ư? Sáng ra, nghiêng vai tranh nhau lách cổng mà vào; sau khi chiều tối, người qua chợ lắc vai, không buồn nhìn lại. Không phải vì thích sáng mà ghét chiều, chỉ bởi thứ cần mua không ở đó nữa. Nay ngài mất chức, tân khách bỏ đi, điều đó không đủ để oán kẻ sĩ mà tuyệt đường tân khách. Xin ngài đãi ngộ tân khách như xưa.” Mạnh Thường quân vái hai vái, nói: “Kính noi mệnh lệnh. Nghe lời tiên sinh, há dám không theo lời dạy.”

Thái sử công bàn rằng: Ta từng qua ấp Tiết, phong tục đất ấy nhiều con em hung hăng tàn bạo, khác hẳn nước Trâu và Lỗ. Hỏi lý do, đáp: “Mạnh Thường quân chiêu tập hào kiệt hiệp khách cùng kẻ gian trong thiên hạ đến ấp Tiết đại để trên sáu vạn nhà.” Đời truyền rằng, Mạnh Thường quân hiếu khách, tự lấy thế làm thích, danh bất hư truyền vậy.

QUYỂN 76 BÌNH NGUYÊN QUÂN, NGU KHANH LIỆT TRUYỆN

Bình Nguyên quân Triệu Thắng

Bình Nguyên quân Triệu Thắng là một trong các công tử của nước Triệu. Trong các công tử, Thắng hiền năng nhất, mến chuộng tân khách, tân khách đến với Bình Nguyên quân tới mấy nghìn người. Bình Nguyên quân làm Tể tướng từ đời Huệ Văn vương đến Hiếu Thành vương nước Triệu, ba lần thôi chức, ba lần phục chức, được phong ở Đông Vũ Thành.

Lầu nhà Bình Nguyên quân nhìn xuống nhà dân. Nhà nọ có người khoèo chân, thậm thọt đi múc nước. Mỹ nhân của Bình Nguyên quân ở trên lầu, trông thấy, cười lớn. Hôm sau, người đó đến cổng nhà Bình Nguyên quân, đề nghị rằng: “Tôi nghe ngài chuộng kẻ sĩ, kẻ sĩ không quản xa xôi ngàn dặm tìm đến, để tỏ ngài trọng kẻ sĩ, coi rẻ hầu thiếp vậy. Tôi chẳng may bị tật, hậu cung của ngài trông thấy lại cười nhạo, xin ngài cho cái đầu của kẻ đã cười tôi.” Bình Nguyên quân cười đáp: “Được.” Người đó về rồi, Bình Nguyên quân cười nói: “Trông thằng nhãi kìa, muốn vì tiếng cười mà giết mĩ nhân của ta, chẳng quá đáng ư?” Cuối cùng không giết. Được hơn năm, tân khách, môn hạ, cá nhân dần đi quá nửa. Bình Nguyên quân lấy làm lạ, hỏi: “Thắng này đối đãi các vị chưa từng dám thất lễ, vậy sao nhiều người bỏ đi?” Một môn hạ đến trước mặt, thưa: “Vì ngài không giết người đã cười nhạo tên bị tật kia, họ cho ngài yêu sắc, coi rẻ kẻ sĩ, nên đã bỏ đi.” Thế rồi Bình Nguyên quân chém đầu mĩ nhân đã cười nhạo người khoèo, đích thân đến nhà người đó tạ lỗi. Sau, môn hạ dần dần trở lại. Bấy giờ Tề có Mạnh Thường quân, Ngụy có Tín Lăng quân, Sở có Xuân Thân quân, bởi thế đua nhau dốc sức tiếp đãi kẻ sĩ.

Tần bao vây Hàm Đan, Triệu phái Bình Nguyên quân đi cầu cứu, hợp tung với Sở. Bình Nguyên quân định cùng hơn hai mươi tân khách, môn hạ có dũng lực, văn võ toàn tài lên đường. Bình Nguyên quân nói: “Nếu dùng văn mà thủ thắng thì tốt, dùng văn mà không thể thủ thắng thì uống máu ăn thề ở đại điện, phải kết được tung ước mới về. Võ sĩ đâu cần tìm bên ngoài, lấy trong số thực khách, môn hạ cũng đủ rồi.” Lựa được mười chín người, không thêm được ai, chưa đủ số hai mươi. Môn hạ có Mao Toại tiến lên, tự tiến cử với Bình Nguyên quân: “Toại nghe nói ngài muốn hợp tung với Sở, định lựa lấy hai mươi tân khách, môn hạ cùng đi, không tìm ở ngoài. Nay thiếu một người, xin ngài lấy Toại này cho đủ số lên đường.” Bình Nguyên quân hỏi: “Tiên sinh làm môn hạ của Thắng mấy năm rồi?” Mao Toại đáp: “Ở ba năm rồi.” Bình Nguyên quân nói: “Phàm hiền sĩ ở đời, ví như mũi dùi trong bọc, ắt phải lộ ra. Nay tiên sinh làm môn hạ của Thắng cũng đã ba năm, tả hữu chưa từng thấy ai khen ngợi, Thắng chưa từng được nghe, vậy là tiên sinh không có tài gì. Tiên sinh không thể đi được, hãy ở lại đi!” Mao Toại nói: “Toại nay mới xin được ở trong bọc. Ví như Toại ở trong bọc sớm thì đã ló ra ngoài, không chỉ thấy đầu mũi thôi đâu.” Cuối cùng, Bình Nguyên quân cho Mao Toại đi.

Mười chín người kia cùng nhìn mà cười, tỏ ý xem thường. Đi gần đến Sở, Mao Toại bàn bạc cùng mười chín người kia, thảy đều khâm phục. Bình Nguyên quân cùng Sở vương bàn hợp tung, nói chuyện lợi hại, từ lúc mặt trời mọc đến khi đứng bóng vẫn chưa quyết được. Mười chín người kia nói với Mao Toại: “Ông lên đi.” Mao Toại cầm kiếm theo bậc bước lên, nói với Bình Nguyên quân: “Lợi hại của hợp tung, đôi câu là quyết được. Nay nói từ lúc mặt trời lên đến khi đứng bóng, vẫn chưa quyết, sao vậy?” Sở vương hỏi Bình Nguyên quân: “Khách làm gì thế?” Bình Nguyên quân đáp: “Là xá nhân của Thắng.” Sở vương quát: “Sao không lui! Ta và chủ ngươi đang bàn chính sự, ngươi lên làm gì?” Mao Toại cầm kiếm bước lên nói: “Đại vương quát Toại là cậy Sở đông quân thôi. Nay trong mười bước, ngài không thể cậy quân chúng đông của Sở, bởi mạng ngài treo trên tay Toại. Trước mặt chủ tôi, ngài quát gì thế? Và Toại nghe nói Thành Thang đất có bảy chục dặm mà làm vua thiên hạ, Văn vương đất có trăm dặm vuông mà chư hầu thần phục, há vì sĩ tốt đông đảo, chẳng qua nhờ nắm được thế của mình, thể hiện được uy của mình thôi. Nay Sở rộng năm nghìn dặm vuông, quân binh trăm vạn, là vốn của nghiệp bá vương vậy. Nhờ sự hùng cường của Sở, thiên hạ không ai cự nổi. Bạch Khởi là tên nhãi nhép, cầm mấy vạn quân, dấy binh giao chiến với Sở, đánh một trận hạ được đất Yên, Dĩnh, đánh hai trận thiêu Di Lăng, đánh ba trận sỉ nhục tiên tổ của đại vương. Đó là oán hận trăm đời, Triệu cũng hổ thẹn mà đại vương lại không. Việc hợp tung là vì Sở, không phải vì Triệu. Trước mặt chủ tôi, ngài quát nỗi gì?” Sở vương đáp: “Vâng, vâng, quả như lời tiên sinh nói, kính cẩn dâng xã tắc để theo hợp tung.” Mao Toại hỏi: “Hợp tung quyết chưa?” Sở vương đáp: “Quyết rồi.” Mao Toại nói với tả hữu của Sở vương: “Hãy mang máu gà, chó, ngựa đến đây.” Mao Toại bưng mâm đồng, quỳ dâng Sở vương, nói: “Xin đại vương uống máu để định hợp tung, thứ đến chủ tôi, sau nữa đến Toại.” Rồi định việc hợp tung ngay trên điện. Mao Toại tay trái bưng mâm máu, tay phải vẫy mười chín người kia, nói: “Các vị cùng uống máu dưới điện. Các ông đông đảo, nhưng phải dựa vào người khác để hoàn thành việc của mình đó.”

Bình Nguyên quân ước định tung ước xong, về đến Triệu, nói: “Thắng không dám xét đoán kẻ sĩ nữa. Thắng đánh giá kẻ sĩ, nhiều thì hàng nghìn, ít thì hàng trăm, tự cho không bỏ sót kẻ hiền sĩ trong thiên hạ, nay với Mao tiên sinh quả bỏ sót vậy. Mao tiên sinh một phen đến Sở, khiến Triệu được trọng hơn cả cửu đỉnh, đại lã*. Mao tiên sinh dùng ba tấc lưỡi mà mạnh hơn đội quân trăm vạn. Thắng không dám xét đoán kẻ sĩ nữa.” Bèn tôn làm thượng khách.

Bình Nguyên quân trở về Triệu, Sở phái Xuân Thân quân cầm quân giải cứu Triệu, Tín Lăng quân nước Ngụy cũng giả chiếu chỉ của vua đoạt quân của Tấn Bỉ đến giải cứu Triệu, đều chưa tới nơi. Tần siết chặt vòng vây Hàm Đan, Hàm Đan nguy cấp, sắp phải hàng, Bình Nguyên quân rất lo lắng. Con trai người coi trạm Hàm Đan là Lý Đồng hỏi Bình Nguyên quân: “Ngài không lo Triệu mất ư?” Bình Nguyên quân đáp: “Triệu mất thì Thắng làm tù binh, sao lại không lo?" Lý Đồng nói: “Dân Hàm Đan, đốt xương đổi con để ăn, tình hình nguy cấp lắm thay, vậy mà hậu cung của ngài đông đến hàng trăm, hầu thiếp mặc lụa là, thừa cơm thịt, còn dân đen y phục rách rưới, tấm mẳn không đủ no. Dân khốn quẫn, binh khí hết, có người gọt cây làm giáo làm tên, trong khi chuông khánh nhà ngài vẫn nguyên vẹn. Giả sử Tần phá được Triệu, ngài sao còn những thứ ấy? Như Triệu được bảo toàn, ngài lo gì không có những thứ ấy? Nay ngài có thể lệnh cho hàng phu nhân trở xuống biên vào sĩ tốt, chia việc cho làm, phát tán của nả trong nhà cho sĩ tốt, sĩ tốt đương lúc nguy khốn, dễ dàng cảm ân đức của ngài.” Bình Nguyên quân nghe theo, hợp được ba nghìn binh sĩ cảm tử. Lý Đồng cùng ba nghìn người đó xông ra đánh Tần, quân Tần phải lui ba mươi dặm. Đúng lúc ấy, Sở và Ngụy đến cứu, Tần bên bãi binh, Hàm Đan được bảo toàn. Lý Đồng chết trận, cha được phong làm Lý hầu.

Ngu khanh nhân việc Tín Lăng quân bảo tồn Hàm Đan muốn xin gia phong Bình Nguyên quân. Công Tôn Long hay tin, giữa đêm đi xe đến gặp Bình Nguyên quân, nói: “Long nghe nói Ngu khanh nhân việc Tín Lăng quân bảo tồn Hàm Đan muốn xin gia phong cho ngài, có việc ấy không?" Bình Nguyên quân đáp: “Có.” Long nói: “Việc ấy rất không nên. Đại vương cất nhắc ngài làm Tể tướng nước Triệu, không phải vì ngài có tài năng ở Triệu không ai bằng, cắt Đông Vũ Thành phong cho ngài, không phải vì ngài có công còn người khác không có, mà vì ngài là thân thích. Ngài nhận ấn tướng mà không nói mình vô năng, nhận đất phong lại không nói mình vô công, vì tự cho mình là thân thích vậy. Nay Tín Lăng quân bảo tồn Hàm Đan mà xin gia phong, là lấy danh thân thích để nhận thành, lại lấy danh người trong nước để tính công vậy. Thế rất không nên. Vả Ngu khanh nắm cả hai đầu, việc thành, nắm khế ước để đòi nợ; việc không thành, dựa hư danh chịu ơn ngài. Ngài quyết không được nghe theo.” Bình Nguyên quân bèn không nghe Ngu khanh.

Bình Nguyên quân mất năm Triệu Hiếu Thành vương thứ mười lăm. Con cháu thay nhau tập ấm, đến tận khi Triệu bị diệt Vong.

Bình Nguyên quân hậu đãi Công Tôn Long. Công Tôn Long giỏi biện bác về “cứng” và “trắng” (kiên bạch), khi Trâu Diễn đến Triệu nói về đạo lý tột vời, bèn phế truất Công Tôn Long.

Ngu khanh

Ngu khanh là kẻ sĩ du thuyết, mang giày cỏ áo tơi thuyết Hiếu Thành vương nước Triệu. Yết kiến lần thứ nhất, được tặng trăm dật vàng, một đôi ngọc bích; yết kiến lần thứ hai, được làm thượng khanh nước Triệu, nên gọi là Ngu khanh.

Tần và Triệu giao chiến ở Trường Bình, Triệu không thắng, mất một Đô úy. Triệu vương vời Lâu Xương và Ngu khanh đến hỏi: “Quân đánh không thắng, Đô úy lại chết, quả nhân sai cuốn giáp xông vào quân địch, được không?” Lâu Xương đáp: “Vô ích thôi, chẳng bằng sai sứ thần trọng yếu đi giảng hòa.” Ngu khanh nói: “Xương nói giảng hòa, vì cho nếu không giảng hòa quân ắt bị phá. Còn việc giảng hòa là do Tần. Đại vương xét xem Tần có muốn phá quân Triệu hay không?" Triệu vương nói: “Tần dốc toàn lực, ắt muốn phá quân Triệu.” Ngu khanh nói: “Đại vương nghe thần, phái sứ mang nhiều báu vật sang Sở và Ngụy, Sở và Ngụy được nhiều báu vật của đại vương, ắt chấp nhận sứ của ta. Sứ Triệu sang Sở và Ngụy, Tần ắt ngờ thiên hạ hợp tung, hẳn sợ. Như thế, giảng hòa mới thành.” Triệu vương không nghe, cùng Bình Nguyên quân tình việc giảng hòa, sai Trịnh Chu sang Tần. Tần tiếp nhận sứ Triệu. Triệu vương vời Ngu khanh đến, hỏi: “Quả nhân phái Bình Nguyên quân tính việc giảng hòa với Tần, Tần đã tiếp nhận sứ Trịnh Chu, khanh thấy sao?” Ngu khanh đáp: “Đại vương không giảng hòa được, quân ắt bị phá thôi. Thiên hạ kẻ chúc mừng chiến thắng đều ở Tần. Trịnh Chu là người hiển quý, vào Tần, Tần vương và ứng hầu ắt tỏ lòng coi trọng cho thiên hạ thấy. Sở và Ngụy cho rằng Triệu đã giảng hòa, ắt không cứu đại vương. Tần biết thiên hạ không cứu đại vương, việc giảng hòa không thể thành công được.” Quả nhiên Ứng hầu tiếp đãi Trịnh Chu nồng hậu, để người mừng chiến thắng trong thiên hạ biết, cuối cùng không chịu giảng hòa. [Triệu] đại bại ở Trường Bình, [Tần] liền bao vây Hàm Đan, [Triệu] bị thiên hạ chê cười.

Tần đã giải vây Hàm Đan, Triệu vương vào chầu, phái Triệu Hách sang Tần giao ước, cắt sáu huyện để giảng hòa. Ngu khanh nói với Triệu vương: “Tần đánh đại vương, mỏi mệt mà rút về chăng? Đại vương cho sức họ còn tiến đánh được, vì yêu đại vương nên không đánh nữa chăng?” Triệu vương đáp: “Tần đánh ta, đã dốc toàn lực, ắt vì mỏi mệt mà rút về vậy.” Ngu khanh nói: “Tần dốc sức đánh mà không chiếm được, mỏi mệt rút về, đại vương lại đem cái họ dốc sức chiếm không được tặng cho họ, là giúp Tần tự đánh mình vậy. Sang năm Tần lại đánh đại vương, đại vương không thể tự cứu mình được nữa.” Triệu vương đem lời Ngu khanh nói với Triệu Hách. Triệu Hách nói: “Ngu khanh thực biết khả năng của Tần ư? Dẫu biết sức Tần không thể tiến đánh được, nếu không cắt mảnh đất nhỏ như hòn đạn này cho họ, sang năm Tần lại đánh đại vương, liệu đại vương có thể không cắt đất trong nước để giảng hòa chăng?” Triệu vương nói: “Nghe lời ông cắt đất, ông có thể khiến Tần sang năm không đánh nữa chăng?” Triệu Hách đáp: “Điều đó thần không dám đảm bảo. Khi xưa, Tam Tấn quan hệ với Tần rất tốt. Nay Tần thân Hàn và Ngụy rồi đánh đại vương, ắt vì đại vương thờ Tần không bằng Hàn và Ngụy vậy. Nay thần xin vì đại vương hóa giải việc nước bị tấn công vì bội phản minh ước, mở ải lưu thông của cải, kết giao như Hàn và Ngụy, sang năm nếu Tần chỉ đánh đại vương, ấy vì đại vương thờ Tần không bằng Hàn và Ngụy vậy. Đó không phải điều thần dám đảm bảo.”

Triệu vương nói lại với Ngu khanh. Ngu khanh nói: “Hách bảo: 'Không giảng hòa, sang năm Tần lại đánh đại vương, liệu đại vương có thể không cắt đất trong nước để giảng hòa chăng.' Giảng hòa, Hách lại không dám chắc sang năm Tần không đánh nữa. Nay tuy cắt sáu thành, ích gì? Sang năm Tần lại đánh, lại cắt đất mà họ dốc sức không lấy được để giảng hòa, đó là thuật tự diệt vậy, chẳng bằng không cầu hòa. Tần tuy giỏi đánh, cũng không thể chiếm sáu huyện; Triệu dù không thể giữ, cuối cùng không mất sáu thành. Tần mỏi mệt rút về, quân ắt suy yếu. Ta đem sáu thành lời kéo thiên hạ đánh Tần mỏi mệt, là ta mất thành cho thiên hạ lại lấy được bồi hoàn từ Tần. Nước ta vẫn lợi, chứ ai ngồi không cắt đất tự làm yếu mình, giúp Tần mạnh? Nay Hách nói 'Tần thân Hàn và Ngụy rồi đánh đại vương, ắt vì đại vương thờ Tần không bằng Hàn và Ngụy vậy', là khiến đại vương mỗi năm cắt sáu thành để thờ Tần, tức ngồi không mà mất hết thành. Sang năm Tần lại đòi cắt đất, đại vương chịu không? Không cắt, tức bỏ công trước mà chuốc họa Tần đánh; nếu cắt, sẽ chẳng còn đất mà cắt nữa, Tục ngữ nói: 'Kẻ mạnh giỏi đánh, kẻ yếu không thể giữ.' Nay ngồi mà theo Tần, quân Tần không tốn sức lại được nhiều đất, là làm Tần mạnh mà khiến Triệu yếu vậy. Giúp Tần thêm mạnh mà phải cắt đất của nước Triệu ngày càng yếu, kế đó hẳn không thể dùng. Và đất của đại vượng có hạn, đòi hỏi của Tần lại vô cùng, lấy đất có hạn đáp ứng đòi hỏi vô cùng, tình thế ấy ắt không còn Triệu nữa.”

Triệu vương chưa quyết được kế sách, Lâu Hoãn từ Tần đến, Triệu vương tính kế cùng Lâu Hoãn, Triệu vương hỏi: “Cắt đất cho Tần với không cắt, đằng nào hơn?” Hoãn thoái thác nói: “Điều đó thần không biết được.” Triệu vương nói: “Dẫu vậy, hãy thử nói ý ông.” Lâu Hoãn đáp: “Đại vượng hẳn từng nghe chuyện về mẹ của Công Phủ Văn Bá? Công Phủ Văn Bá làm quan ở Lỗ, ốm chết, hai người con gái vì ông ta tự sát trong phòng. Bà mẹ hay tin không khóc. Người giúp việc trong nhà hỏi: “Sao con chết mà bà không khóc?” Bà mẹ đáp: “Khổng tử là người hiền, bị đuổi khỏi Lỗ, nó không đi theo. Nay nó chết mà hai người tự tử chết theo, ắt vì nó bạc với tôn trưởng mà hậu đãi đàn bà.” Cho nên từ địa vị người mẹ, là lời mẹ hiền; từ góc độ người vợ, ắt không tránh khỏi bị coi là người vợ đố kỵ. Cho nên một lời nói, người nói khác nhau người nghe ắt hiểu khác. Nay thần mới từ Tần về mà nói không cắt đất cho Tần thì không phải kế hay; nói cắt đất cho Tần, sợ đại vương nghĩ thần vì Tần; nên không dám trả lời. Giả sử thần được bày kế cho đại vương, chẳng bằng cắt cho họ.” Triệu vương đáp: “Được.”

Ngu khanh biết chuyện, liền vào yết kiến Triệu vương, nói: “Đó là những lời màu mè, xin đại vương chớ cắt đất.” Lâu Hoãn hay tin, tới yết kiến Triệu vương. Triệu vương lại đem lời Ngu khanh nói với Lâu Hoãn, Lâu Hoãn đáp: “Không phải thế đâu. Ngu khanh biết một không biết hai. Xét lẽ, Tần và Triệu xung đột, thiên hạ đều mừng. Tại sao? Vì họ cho 'Ta dựa kẻ mạnh, lợi dụng kẻ yếu.' Nay quân Triệu bị Tần vây khốn, kẻ chúc mừng chiến thắng trong thiên hạ ắt đều tập trung ở Tần. Cho nên chẳng bằng cắt đất giảng hòa, khiến thiên hạ nghi ngờ còn Tần thì hả dạ. Nếu không, thiên hạ sẽ nhân Tần tức giận, thừa lúc Triệu yếu mà xâu xé. Triệu sẽ mất, cần gì mưu tính đến Tần nữa? Nên nói Ngu khanh biết một không biết hai. Xin đại vương hãy quyết định, chớ tính toán gì nữa.”

Ngu khanh nghe tin, bèn qua yết kiến Triệu vương, nói: “Nguy thay! Lâu tử vì Tần như thế, càng khiến thiên hạ sinh nghi, Tần nào có hả dạ? Sao không nói phô ra cho thiên hạ biết mình yếu? Và thần nói không cắt đất, không phải nhất định không cắt thôi đâu. Tần đòi đại vương sáu thành, đại vương lấy sáu thành cắt cho Tề. Tề và Tần oán thù sâu nặng, Tề được sáu thành của đại vương, sẽ dốc sức đánh Tần, chưa cần nói dứt lời Tề đã nghe đại vương. Vậy đại vương mất sáu thành cho Tề mà được hoàn trả ở Tần. Còn có thể báo được thâm thù của Tề và Triệu, lại cho thiên hạ thấy mình dám làm. Đại vương công bố điều ấy, quân chưa nhòm vào biên cảnh, thần thấy Tần đã mang nhiều của đến Triệu, ngược lại còn cầu hòa với đại vương. Tần xin giảng hòa, Hàn và Ngụy hay tin, ắt coi trọng đại vương; coi trọng đại vương trước tiên ắt mang nhiều báu vật đến biếu. Như thế, đại vương làm một việc mà kết thân ba nước, lại thay đổi được vị thế với Tần.” Triệu vương đáp: “Hay.” Rồi sai Ngu khanh sang đông yết kiến Tề vương, cùng tính kế đối phó Tần. Ngu khanh chưa về, sứ Tần đã đến Triệu. Lâu Hoãn nghe tin, trốn đi. Triệu phân phong cho Ngu khanh một thành.

Một thời gian sau, Ngụy đề nghị hợp tung. Hiếu Thành vương triệu Ngu khanh đến bàn. Ngu khanh qua chỗ Bình Nguyên quân, Bình Nguyên quân nói: “Xin ngài bàn về hợp tung.” Ngu khanh vào yết kiến Triệu vương, Triệu vương nói: “Ngụy đề nghị hợp tung.” Ngu khanh đáp: “Ngụy sai rồi.” Triệu vương nói: “Quả nhân vẫn chưa đồng ý.” Ngu khanh nói: “Đại vương sai rồi.” Triệu vương hỏi: “Ngụy xin hợp tung, khanh nói Ngụy sai, quả nhân chưa đồng ý, lại nói quả nhân sai, rốt cuộc không thể hợp tung chăng?” Ngu khanh đáp: “Thần nghe nói nước nhỏ hợp tung với nước lớn, thắng lợi thì nước lớn được phúc, thất bại thì nước nhỏ chịu họa. Nay Ngụy là nước nhỏ mà xin cái họa, đại vương là nước lớn mà từ chối phúc, nên thần nói đại vương sai, Ngụy cũng sai. Thần trộm cho hợp tung là có lợi.” Triệu vương nói: “Phải.” Bèn hợp tung với Ngụy.

Ngu khanh vì Ngụy Tề* nên không coi trọng tước phong vạn hộ, ấn hầu khanh tướng, lén đi cùng Ngụy Tề, cuối cùng bỏ Triệu, bị khốn ở Lương. Ngụy Tề chết, Ngu khanh bất đắc chí, bèn viết sách, trên chọn nhặt từ Xuân Thu, dưới quan sát các đời gần, đặt tên Tiết nghĩa, Xưng hiệu, Sủy ma, Chính mưu, gồm tám thiên, nhằm phê phán điều được mất của quốc gia, người đời lưu truyền, gọi là Ngu thị xuân thu.

Thái sử công bàn rằng: Bình Nguyên quân là vị công tử tốt, phong lưu phiêu thoát giữa đời ô trọc, nhưng chưa thấy rõ đại thể. Tục ngữ nói: “Lợi khiến trí mờ.” Bình Nguyên quân tham theo tà thuyết của Phùng Đình*, khiến hơn bốn mươi vạn quân Triệu bị chôn sống ở Trường Bình, Hàm Đan suýt mất. Ngu khanh liệu việc xét tình, lập kế cho Triệu, sao mà khéo thế. Khi không đành lòng việc của Ngụy Tề, cuối cùng bị khốn ở Đại Lương, kẻ tầm thường còn biết không thể, huống nữa bậc hiền nhân? Nhưng Ngu khanh nếu không khốn khổ cùng cực, cũng không viết sách thổ lộ bản thân cho đời sau.

QUYỂN 77 NGỤY CÔNG TỬ LIỆT TRUYỆN

Công tử nước Ngụy là Vô Kỵ, con út Ngụy Chiêu vương, em khác mẹ của An Ly vương nước Ngụy. Chiêu vương chết, An Ly vương lên ngôi, phong công tử làm Tín Lăng quân. Bấy giờ Phạm Thư trốn khỏi Ngụy, sang làm Tể tướng nước Tần, vì oán Ngụy Tề, đem quân Tần bao vây Đại Lương, phá quân Ngụy dưới núi Hoa Dương, đuổi tướng Mang Mão. Ngụy vương cùng công tử rất lo lắng.

Công tử là người nhân ái, khiêm hạ với kẻ sĩ, kẻ sĩ dù không hiền năng cũng khiêm nhường dùng lễ để giao kết, không dám cho mình giàu sang mà kiêu căng. Vì thế, mấy ngàn kẻ sĩ tranh nhau theo về, thực khách lên đến ba nghìn. Bấy giờ chư hầu cho Công tử là hiền năng, nhiều môn khách, hơn chục năm không dám đem quân đánh Ngụy.

Công tử đánh cờ cùng Ngụy vương, biên giới phía bắc nổi lửa truyền tin cấp báo: “Cướp nước Triệu đến, sắp vào biên cảnh”*. Ngụy vương ngừng đánh cờ, muốn triệu đại thần để thương nghị. Công tử ngăn lại, nói: “Triệu vương đi săn, không phải đến cướp.” Lại đánh cờ như trước. Nhà vua sợ, không để tâm vào việc đánh cờ. Lát sau, từ phương bắc lại truyền tin báo: “Triệu vương đi săn, không phải đến cướp.” Ngụy vương kinh ngạc, hỏi: “Sao công tử biết?” Công tử đáp: “Môn khách của thần có người thám sát được những việc riêng của Triệu vương, Triệu vương làm gì liền báo cho thần, cho nên thần biết.” Từ đấy về sau, Ngụy vương sợ công tử hiền năng, không dám để công tử nắm chính sự.

Ngụy có ẩn sĩ là Hầu Doanh, tuổi đã bảy mươi, nhà nghèo, coi cổng Di Môn ở Đại Lương. Công tử biết chuyện, qua thăm, muốn tặng hậu lễ. Hầu Doanh không nhận, nói: “Thần sửa mình giữ tiết mấy mươi năm, trước sau không cho làm coi cổng là khốn khổ mà nhận tiền của công tử.” Thế là công tử bày tiệc rượu lớn khoản đãi tân khách. Mọi người an tọa, công tử dong xe, để trống chỗ bên trái*, đích thân đi đón Hầu sinh ở cổng Di Môn. Hầu sinh chỉnh lại áo mũ rách nát, leo thẳng lên xe, ngồi trên công tử, không hề khiêm nhường, có ý xem thái độ công tử thế nào. Công tử cầm cương càng thêm cung kính. Hầu sinh bảo Công tử: “Tôi có người khách làm đồ tể trong chợ, xin đưa xe đến thăm ông ta.” Công tử đánh xe vào chợ, Hầu sinh xuống xe gặp đồ tể là Chu Hợi, liếc nhìn, cố ý đừng nói chuyện thật lâu, ngầm quan sát công tử. Vẻ mặt công tử càng nhu hòa. Bấy giờ các tướng văn tướng võ, tông thất, môn khách ngồi đầy nhà, chờ công tử về nâng chén. Người trong chợ đều thấy công tử cầm cương ngựa. Đám cưỡi ngựa đi theo thảy thầm chửi Hầu sinh. Hầu sinh nhìn công tử, vẻ mặt trước sau không đổi, bèn từ biệt khách lên xe. Đến nhà, công tử dẫn Hầu sinh ngồi lên trên, khen ngợi trước tân khách, tân khách thảy kinh ngạc. Rượu mềm môi, công tử đứng dậy, đến trước mặt chúc thọ Hầu sinh. Hầu sinh nhân đó nói với công tử: “Hôm nay Doanh làm khó công tử đủ rồi. Doanh giữ cổng Di Môn mà công tử đích thân đem xe đến đón, cho Doanh được ngồi trước đông đảo mọi người, lẽ ra không nên quá lễ, nay công tử cố ý quá lễ. Nhưng Doanh muốn công tử được tiếng, cố ý để công tử ngựa xe đứng ở chợ hồi lâu, khách qua lại đều thấy công tử, công tử càng thêm cung kính. Người ở chợ đều xem Doanh là tiểu nhân, coi công tử là trưởng thượng khiêm hạ với kẻ sĩ vậy.” Công tử bãi tiệc, Hầu sinh được tôn làm thượng khách.

Hầu sinh nói với công tử: “Doanh qua chỗ đồ tể Chu Hợi, hắn hiền năng, người đời không ai biết, nên ẩn mình ở phường đồ tể.” Công tử qua mời nhiều lần, Chu Hợi cố ý không đáp lễ, công tử lấy làm lạ.

Ngụy An Ly vương năm thứ hai mươi, Tần Chiêu vương đã phá quân Triệu ở Trường Bình, lại tiến quân bao vây Hàm Đan. Chị của công tử là phu nhân của Bình Nguyên quân, em trai Huệ Văn vương nước Triệu, nhiều lần gửi thư cho Ngụy vương và công tử, xin cứu Triệu. Ngụy vương sai tướng quân Tấn Bỉ, đem mười vạn quân cứu Triệu. Tần vương sai sứ báo với Ngụy vương rằng: “Ta đánh Triệu chỉ sớm tối hạ được, chư hầu ai dám cứu viện, hạ xong Triệu, ắt đem quân đánh nước đó trước.” Ngụy vương sợ, sai người ngăn Tấn Bỉ, đóng quân lại Nghiệp Thành, danh nghĩa cứu Triệu, kỳ thực tính nước đôi để xem xét tình hình. Bình Nguyên quân sai sứ giả liên tục sang Ngụy, trách công tử rằng: “Thắng sở dĩ trông cậy ngài vì quan hệ hôn nhân, cho công tử nghĩa khí cao, có thể giúp người lúc nguy khốn. Nay Hàm Đan sớm tối sắp hàng Tần, Ngụy lại không đến cứu, công tử đâu có cứu người trong lúc hoạn nạn! Vả công tử nếu khinh Thắng, bỏ mặc để phải hàng Tần, lại há không thương xót chị gái công tử ư?” Công tử lo lắng về việc đó, nhiều lần thỉnh cầu Ngụy vương, lại cùng tân khách, biện sĩ dùng trăm phương nghìn cách thuyết phục Ngụy vương. Ngụy vương sợ Tần, cuối cùng không nghe công tử. Công tử cho rằng không thể thuyết phục Ngụy vương, nghĩ mình chẳng thể sống một mình mà để Triệu bị diệt vong, bèn đề nghị môn khách, chuẩn bị hơn trăm cỗ chiến xa, muốn cùng môn khách qua đánh Tần, sống chết với Triệu.

Qua cổng Di Môn, gặp Hầu sinh, nói đủ lý do muốn liều chết cùng quân Tần. Nói xong từ biệt lên đường, Hầu sinh nói: “Công tử gắng lên, tôi già yếu không theo được.” Công tử đi được mấy dặm, trong lòng không vui, nói: “Ta đối đãi với Hầu sinh rất chu đáo, thiên hạ không ai không biết, nay ta sắp chết mà Hầu Doanh không có nửa lời từ biệt, ta có điều thất thố chăng?” Bèn dẫn xe quay lại, hỏi Hầu sinh. Hầu sinh cười nói: “Thần vốn biết công tử sẽ quay lại.” Nói tiếp: “Công tử chuộng kẻ sĩ, nổi tiếng thiên hạ. Nay gặp nạn, không có cách khác nên muốn đánh quân Tần, cũng như ném thịt cho hổ đói, chẳng ích gì đâu. Vậy chuộng tân khách làm gì? Công tử đối đãi với tôi rất hậu, công tử đi mà tôi không đưa tiễn, vì thế biết công tử hận sẽ quay lại vậy.” Công tử vái lạy mấy lượt, nhân lại hỏi han. Hầu sinh bèn đuổi mọi người ra, rồi nói: “Doanh nghe nói binh phù của Tấn Bỉ thường để ở chỗ đại vương nằm, còn Như Cơ được sủng ái nhất, ra vào phòng ngủ của đại vương, có thể lấy trộm được. Doanh nghe cha của Như Cơ bị người ta giết, Như Cơ ôm phẫn uất ba năm nay, từ đại vương trở xuống đều muốn báo thù cha cho Như Cơ, nhưng không làm được. Như Cơ khóc nhờ công tử, công tử sai môn khách chém được đầu kẻ đó, cung kính dâng cho Như Cơ. Như Cơ dẫu chết vì công tử cũng cam lòng, chỉ là chưa có cơ hội thôi. Công tử chỉ cần mở miệng thỉnh cầu Như Cơ, Như Cơ ắt đồng ý, lấy được hổ phù đoạt quân Tấn Bỉ, bắc cứu được Triệu, tây đẩy lui Tần, là cách chinh phạt của Ngũ bá vậy.” Công tử theo kế đó, thỉnh cầu Như Cơ. Quả nhiên Như Cơ lấy trộm binh phù của Tấn Bỉ trao cho công tử.

Công tử lên đường, Hầu sinh nói: “Tướng ở ngoài, lệnh chúa có khi không nghe, cốt sao lợi cho quốc gia. Công tử khớp lệnh phù, Tấn Bỉ không chịu giao quân lại đề nghị thỉnh thị Ngụy vương, việc ắt nguy. Bạn tôi là đồ tể Chu Hợi có thể cùng đi, người này là dũng sĩ. Tấn Bỉ nghe thì việc quá tốt; không nghe, có thể sai Chu Hợi giết đi.” Công tử nghe vậy liền khóc. Hầu sinh hỏi: “Công tử sợ chết chăng? Sao lại khóc?” Công tử đáp: “Tấn Bỉ là lão tướng uy thanh hiển hách, qua đó e không nghe, ắt phải giết đi, vì thế ta khóc, há vì sợ chết ru?” Thế rồi công tử xin gặp Chu Hợi. Chu Hợi cười nói: “Tôi là đồ tể huơ dao ở chợ, công tử đích thân đến nhiều lần, sở dĩ không đáp tạ, vì cho đó là chút lễ nghĩa vô dụng. Nay công tử gặp nguy, chính là lúc tôi đem tính mạng báo đáp vậy.” Bèn cùng công tử lên đường. Công tử qua cảm tạ Hầu sinh, Hầu sinh nói: “Tôi nên theo, nhưng già rồi không đi được. Tôi xin tính ngày công tử đi, khi nào đến chỗ quân Tấn Bỉ, tôi quay về bắc cắt cổ tự vẫn, để tiễn công tử.” Công tử bèn lên đường.

Đến đất Nghiệp, giả lệnh Ngụy vương thay Tấn Bỉ. Tấn Bỉ khớp binh phù, lấy làm ngờ, giơ tay nhìn công tử nói: “Nay tôi cầm mười vạn quân, đồn trú ở biên giới, giữ nhiệm vụ quan trọng của nước, ngài lại đi một chiếc xe đến thay, vậy là sao?" Ý không muốn nghe theo. Chu Hợi giấu sẵn chùy nặng bốn mươi cân trong tay áo, vung chùy giết Tấn Bỉ. Công tử bèn cầm quân của Tấn Bỉ, hạ lệnh trong quân rằng: “Ai cha con cùng ở trong quân, cha được về; anh em cùng ở trong quân, anh được về; chỉ có một mình, không anh em thì được về phụng dưỡng cha mẹ.” Chọn được tám vạn quân, tiến quân đánh quân Tần. Quân Tần giải vây rút về, cứu được Hàm Đan, bảo tồn Triệu. Triệu vương cùng Bình Nguyên quân đích thân nghênh đón công tử ở biên giới, Bình Nguyên quân mang bao đựng tên đi trước dẫn đường cho công tử. Triệu vương vái lạy nói: “Hiền nhân từ xưa chưa ai bằng công tử vậy.” Bấy giờ, Bình Nguyên quân không dám sánh với công tử. Công tử cùng Hầu sinh chia tay, đến chỗ quân Tấn Bỉ, Hầu sinh quả quay mặt về bắc cắt cổ tự vẫn.

Ngụy vương giận công tử trộm binh phù của mình, giả lệnh giết Tấn Bỉ, Công tử cũng tự biết. Khi đã đẩy lui Tần, bảo tồn Triệu, liền sai tướng đem quân về Ngụy, còn một mình công tử lại làm khách nước Triệu. Hiếu Thành vương nước Triệu cảm ân đức công tử giả lệnh vua đoạt binh quyền của Tấn Bỉ để bảo tồn nước Triệu, nên bàn với Bình Nguyên quân, đem năm thành phong cho. Công tử biết việc đó, có ý kiêu ra vẻ mình có công. Môn khách có người nói với công tử: “Có việc không thể quên, có việc không thể không quên. Phàm người có đức với công tử, công tử không thể quên, công tử có đức với người khác, xin công tử quên đi. Vả giả lệnh Ngụy vương, đoạt binh quyền của Tấn Bỉ để cứu Triệu, với Triệu thì đó là công, nhưng với Ngụy thì không phải tôi trung vậy. Công tử tự kiêu mà nhận công, tôi trộm vì công tử không cho là phải.” Thế rồi công tử tự trách, làm vẻ như không có chỗ dung thân. Triệu vương quét thềm đích thân nghênh đón, lấy lễ chủ nhân, đưa công tử lên thềm phía tây. Công tử đi nghiêng từ tạ, lên theo bậc thềm phía đông, tự nói mình có tội, phụ bạc Ngụy, không công với Triệu. Triệu vương đãi rượu đến chiều tối, miệng không nỡ nói dâng năm thành, vì cho rằng công tử sẽ không nhận. Cuối cùng công tử ở lại Triệu. Triệu vương lấy ấp Hoắc cho công tử làm ấp thang mộc. Ngụy lại lấy ấp Tín Lăng phong cho công tử. Công tử vẫn ở lại Triệu.

Công tử nghe nói Triệu có ẩn sĩ Mao Công giấu mình ở phường cờ bạc, Tiết công giấu mình ở nhà bán tương, muốn gặp nhưng hai người trốn tránh không chịu. Công tử hay biết chỗ họ, bèn lén đi bộ đến giao du cùng, rất tâm đắc. Bình Nguyên quân biết chuyện, nói với phu nhân: “Khi trước nghe nói công tử em trai phu nhân thiên hạ vô song, nay nghe nói ông ta giao du bừa bãi với đám cờ bạc bán tương, công tử là kẻ hoang đàng vậy.” Phu nhân nói lại với công tử, công tử liền từ biệt phu nhân ra đi, nói: “Ban đầu nghe nói Bình Nguyên quân hiền năng, nên giúp Ngụy vương mà cứu Triệu, để xứng với Bình Nguyên quân. Bình Nguyên quân giao du, đều tỏ ra hào phóng, không phải cầu kẻ sĩ. Vô Kỵ từ hồi ở Đại Lương, thường nghe hai người này hiền năng, tới Triệu, sợ không được gặp. Lấy ý muốn giao du của Vô Kỵ còn sợ họ không muốn gặp, nay Bình Nguyên quân lại cho là xấu hổ, ông ta không đáng để giao du.” Bèn chuẩn bị hành trang ra đi. Phu nhân nói lại với Bình Nguyên quân. Bình Nguyên quân bỏ mũ tạ lỗi, cố giữ công tử. Môn hạ của Bình Nguyên quân nghe chuyện, phân nửa bỏ theo công tử, kẻ sĩ trong thiên hạ cũng theo công tử, môn khách của công tử đông hơn cả môn khách của Bình Nguyên quân.

Công tử lưu lại Triệu mười năm không về. Tần nghe công tử Triệu, ngày đêm đem quân sang đông đánh Ngụy. Ngụy vương lo sợ, sai sứ thỉnh công tử về. Công tử sợ vua giận mình, bèn răn môn hạ: “Ai dám truyền đạt với sứ giả của Ngụy vương, xử tử.” Tân khách đều quay lưng với Ngụy sang Triệu, không ai dám khuyên công tử trở về. Mao công, Tiết công cùng yết kiến công tử, nói: “Công tử sở dĩ được trọng ở Triệu, nổi danh chư hầu đều nhờ có Ngụy. Nay Tần đánh Ngụy, Ngụy nguy cấp mà công tử không xót, để Tần phá được Đại Lương rồi san phẳng tông miếu tiên vương, công tử còn mặt mũi nào đứng trong thiên hạ nữa?" Chưa nói cạn lời, công tử bật dậy, mặt mày biến sắc, gọi người mau đánh xe về cứu Ngụy.

Ngụy vương gặp công tử, cả hai cùng khóc, rồi trao cho công tử ấn thượng tướng quân, công tử bèn cầm quân. Ngụy An Ly vương năm thứ ba mươi, công tử phái sứ giả thông báo chư hầu. Chư hầu nghe nói công tử làm tướng, thảy đều sai tướng cầm quân đến cứu Ngụy. Công tử thống lĩnh quân năm nước, phá quân Tần ở Hà Ngoại, tướng Tần là Mông Ngao tháo chạy. Bèn thừa thắng đuổi quân Tần đến cửa Hàm Cốc, khống chế quân Tần, quân Tần không dám ra ngoài. Bấy giờ công tử danh lừng thiên hạ, tân khách chư hầu tiến dâng binh pháp, công tử đều đề tên, nên tục gọi là Ngụy công tử binh pháp.

Tần vương lo lắng việc đó, bèn đem vạn cân vàng đến Ngụy, tìm môn khách của Tấn Bỉ, sai hủy báng công tử với Ngụy vương: “Công tử lưu vong bên ngoài mười năm, nay làm tướng Ngụy, tướng chư hầu đều quy thuận, chư hầu chỉ nghe Ngụy công tử, không nghe Ngụy vương. Công tử cũng muốn nhân lúc này ngoảnh mặt về nam xưng vương, chư hầu sợ oai công tử, muốn lập công tử làm vua.” Tần nhiều lần sai người ly gián, và chúc mừng công tử, hỏi đã được lập làm Ngụy vương chưa. Hằng ngày Ngụy vương nghe lời hủy báng, không thể không tin, sau quả sai người làm tướng thay công tử. Công tử tự biết lại vì lời hủy báng mà bị phế, bèn thác bệnh không vào chầu, cùng tân khách chìm đắm trong rượu, lại gần gũi nữ sắc quá độ. Ngày đêm uống rượu làm vui được bốn năm, cuối cùng bị bệnh vì rượu mà chết. Năm đó, An Ly vương nước Ngụy cũng qua đời.

Tần hay tin công tử chết, sai Mông Ngao đánh Ngụy, hạ được hai mươi thành, đặt làm Đông Quận. Sau, Tần dần chiếm Ngụy như tằm ăn lá dâu, mười tám năm sau bắt sống Ngụy vương, làm cỏ thành Đại Lương.

Cao tổ* thuở còn hàn vi, nhiều lần nghe nói công tử hiền năng. Đến khi lên ngôi thiên tử, mỗi khi qua Đại Lương, thường tế tự công tử. Cao tổ năm thứ mười hai, đi đánh Kinh Bố về, vì công tử mà đặt năm nhà giữ phần mộ, đời đời bốn mùa hằng năm phụng thờ công tử.

Thái sử công bàn rằng: Ta qua gò Đại Lương, tìm hỏi chỗ gọi là cổng Di Môn. Di Môn là cửa phía đông thành. Các công tử trong thiên hạ cũng có người chuộng kẻ sĩ, nhưng việc Tín Lăng quân tiếp đãi những người ẩn cư nơi núi hang, không xấu hổ khi giao du với người dưới, là chỗ khả thủ. Ông nổi danh chư hầu, không phải vô cớ vậy. Cao tổ mỗi khi đi qua, sai dân phụng thờ không dứt.

QUYỂN 78 XUÂN THÂN QUÂN LIỆT TRUYỆN

Xuân Thân quân người Sở, tên Hiết, họ Hoàng. Đi du học, hiểu biết rộng, thờ Khoảnh Tương vương nước Sở. Khoảnh Tương vương cho Hiết giỏi biện bác, phái đi sứ Tần. Tần Chiêu vương sai Bạch Khởi đánh Hàn và Ngụy, đánh bại hai nước ở Hoa Dương, bắt sống tướng Ngụy Mang Mão, Hàn và Ngụy thần phục mà thờ Tần. Tần Chiêu vương lệnh cho Bạch Khởi cùng Hàn và Ngụy đánh Sở, quân chưa đi, Sở sai Hoàng Hiết đến Tần, biết kế của Tần. Bấy giờ, Tần trước đã sai Bạch Khởi đánh Sở, chiếm quận Vu và Kiềm Trung, hạ đất Yên và Dĩnh, phía đông đến Cảnh Lăng, Khoảnh Tương vương nước Sở dời đô đến Trần Huyện. Hoàng Hiết thấy được Sở Hoài vương bị Tần dụ vào triều, bị lừa dối, giữ lại rồi chết ở Tần. Khoảnh Tương vương là con của Sở Hoài vương, bị Tần coi thường, sợ Tần một phen cất quân sẽ tiêu diệt Sở. Hiết bèn dâng thư thuyết phục Tần Chiêu vương rằng:

“Thiên hạ không nước nào mạnh bằng Tần, Sở. Nay nghe tin đại vương muốn đánh Sở, việc đó như hai hổ đấu nhau. Hai hổ đấu nhau, chó má chịu khổ, chẳng bằng đối tốt với Sở. Thần xin nói về điều đó:

Thần nghe việc gì đến cực điểm sẽ trở lại từ đầu, như mùa đông, mùa hạ vậy, lên đến tột cùng thì chông chênh, như xếp chồng nhiều quân cờ lên nhau vậy. Nay đất đai đại quốc, khắp thiên hạ có hai phía biên thùy, từ khi sinh dân đến nay, đất của nước vạn cỗ xe cũng chưa từng được thế. Tiên đế như Văn vương, Trang vương, đến đại vương, ba đời không khinh suất, khiến đất đai tiếp giáp Tề, nhằm cắt chỗ trọng yếu của hợp tung. Nay đại vương sai Thịnh Kiều sang nắm chính sự nước Hàn, Thịnh Kiều cắt đất Hàn nhập vào Tần, là đại vương không dùng giáp binh, không dựa uy phong, được đất trăm dặm. Đại vương thế là giỏi vậy. Đại vương lại cất quân đánh Ngụy, chọn cửa Đại Lương, chiếm lấy Hà Nội, hạ đất Yên, Toan Táo, Hư, Đào, vào đất Hinh, quân Ngụy dạt như mây bay không dám tiếp cứu. Công của đại vương cũng nhiều vậy. Đại vương cho sĩ tốt nghỉ ngơi, hai năm sau lại dùng; thôn tính đất Bồ, Diễn, Thủ, Viên, áp sát đất Nhân, Binh Khưu, Hoàng, Tế Dương, vây thành khiến Ngụy phải hàng phục; đại vương lại cắt mạn bắc đất Bộc và Ma, khai thông chỗ quan yếu giữa Tề và Tần, chặt đứt sống lưng Sở và Triệu, thiên hạ dẫu túm năm tụm sáu cũng không dám cứu viện. Uy phong của đại vương cũng đứng đầu vậy.

Nếu đại vương giữ được công lao và uy vọng, loại bỏ dã tâm đánh chiếm mà làm màu mỡ đất nhân nghĩa, khiến không còn nỗi lo về sau, đại vương sẽ hơn cả Tam vương và Ngũ bá vậy. Nếu đại vương cậy dân đông, dựa quân mạnh, thừa thế hủy đi uy phong của Ngụy, muốn dùng sức mạnh khiến vua trong thiên hạ phải xưng thần, chỉ e có mối lo về sau. Thi viết: 'Thảy có khởi đầu, hiếm kết cục tốt.'* Dịch ghi: 'Cáo vượt sông, đuôi ắt ướt.'* Ý nói khởi đầu dễ, kết thúc khó vậy. Sao biết điều đó? Xưa, họ Trí chỉ thấy lợi khi đánh Triệu mà không rõ họa ở Du Thứ, họ Ngô chỉ thấy lợi khi đánh Tề mà không biết thất bại ở Can Toại. Hai nước ấy, đều có công lớn, nhưng sa vào mối lợi trước mắt chuốc mối lo về sau. Ngô tin Việt, cho theo đánh Tề, đã thắng người Tề ở Ngải Lăng, lại bị Việt vương bắt sống tại bến Tam Chử. Họ Trí tin Hàn và Ngụy, cho theo đi đánh Triệu, đánh thành Tấn Dương, trong ngày là thắng, Hàn và Ngụy làm phản, giết Trí bá Dao dưới Tạc Đài. Nay đại vương ghét Sở chưa bị hủy diệt mà quên rằng hủy Sở sẽ khiến Hàn và Ngụy thêm mạnh, thần vì đại vương, cho là không nên.

Thi viết: 'Đại quân mạnh không đánh trận xa nhà*'. Từ đó mà xét, Sở là hậu viện; láng giềng là địch. Thi viết: 'Thỏ láu và nhanh, gặp chó hết chạy. Người có lòng gì, ta lường hết thảy'.* Nay đại vương giữa đường tin Hàn và Ngụy tốt với mình, việc đó hệt như Ngô tin Việt vậy. Thần nghe nói với địch thì không khoan dung, thời cơ thì không để lỡ. Thần sợ Hàn và Ngụy nói nhún để giải trừ tai họa chứ thực là lừa dối đại quốc. Tại sao? Đại vương không có công đức truyền đời với Hàn và Ngụy nhưng có thù oán truyền kiếp. Xét lẽ, cha con anh em Hàn và Ngụy nối gót chục đời chết vì Tần. Đất nước điêu tàn, xã tắc tan hoang, tông miếu hủy hoại. Mổ bụng cắt ruột, bẻ cổ vằm mặt, đầu nơi mình nẻo, phơi sương trắng bên đầm cỏ, sọ rơi dưới đất, trong nước đâu đâu cũng thấy cha con già trẻ bị buộc chân còng tay làm tù binh đi trên đường. Quỷ thần côi cút bi thương, không còn được ai cúng tế. Nhân dân không còn đường sống, họ tộc ly tán, lưu vong làm nô bộc hầu thiếp khắp bốn biển. Cho nên Hàn, Ngụy không diệt vong, là nỗi lo của xã tắc nước Tần. Nay đại vương giúp họ đánh Sở, chẳng phải sai lầm ư!

Huống hồ đại vương đánh Sở, xuất binh thế nào? Đại vương sẽ mượn đường của cừu thù là Hàn, Ngụy chăng? Ngày xuất binh mà đại vương lo quân đi không trở lại, là đại vương đem quân giúp cho cừu thù là Hàn, Ngụy vậy. Nếu đại vương không mượn đường của Hàn và Ngụy, ắt phải tấn công bờ hữu Tùy Thủy. Bờ hữu Tùy Thủy, đều là dòng sâu sông lớn, núi rừng suối hang, đất chẳng có gì để ăn, dù đại vương chiếm được cũng không coi là có đất. Như thế, đại vương mang tiếng đánh Sở mà thực tế lại không được đất vậy.

Vả khi đánh Sở, bốn nước [Tề, Triệu, Hàn, Ngụy] thảy đều dấy binh hưởng ứng cùng đại vương. Quân Tần và Sở giao chiến không rời, Ngụy sẽ thừa dịp đem quân đánh đất Lưu, Phương Dữ, Thất, Hồ Lăng, Đãng, Tiêu, Tương, đất Tống cũ ắt bị chiếm hết. Người Tề từ nam tấn công Sở, ắt chiếm được vùng Tứ Thượng. Các nơi ấy là đồng bằng phẳng phiu, đất đai màu mỡ, lại để riêng họ đánh lấy. Đại vương phá Sở là vỗ béo Hàn, Ngụy ở Trung nguyên và làm Tề thêm mạnh. Hàn và Ngụy mạnh, đủ sức báo thù Tần. Nước Tề phía nam lấy Tứ Thủy làm biên giới, đông dựa biển, bắc tựa sông Hà, không lo hậu hoạn, các nước trong thiên hạ không nước nào mạnh bằng Tề và Ngụy, Tề và Ngụy được đất được lợi, vờ như viên lại thờ Tần, một năm sau, chưa thể xưng đế, nhưng thừa sức ngăn đại vương xưng đế.

Xét lẽ, dựa vào đất đai rộng lớn, dân chúng đông đúc, quân đội hùng mạnh như đại vương, một lần hành động mà kết oán với Sở, dần khiến Hàn và Ngụy coi trọng Tề, tặng đế hiệu cho Tề vương, ấy là đại vương thất sách. Thần nghĩ cho đại vương, chẳng gì bằng đối tốt với Sở. Tần và Sở liên kết thành một áp sát Hàn, Hàn ắt bó tay. Đại vương lợi dụng núi non hiểm yếu phía đông, tận dụng lợi thế Hoàng Hà uốn khúc, Hàn ắt thành chư hầu trong cửa quan. Thế rồi đại vương đem mười vạn quân đến đất Trịnh, nước Ngụy sẽ thầm ớn lạnh, thành Hứa, Yên Lăng bị vây, Thượng Thái, Triệu Lăng không thể qua lại, như thế Ngụy cũng thành chư hầu trong cửa quan. Đại vương một lần tốt với Sở, khiến đất của hai chư hầu vạn thặng trong cõi của mình tiếp giáp với Tề, khi ấy mé phải nước Tề có thể chắp tay mà lấy được. Đất của đại vương ngang có hai biển, thâu tóm thiên hạ, đó là: có Yên, Triệu không có Tề, Sở; có Tề, Sở không có Yên, Triệu vậy. Sau, uy chấn Yên và Triệu, lay động đến tận Tề và Sở, như thể bốn nước không đợi đau đã quy phục.”

Chiêu vương nói: “Phải lắm!” Bèn lệnh Bạch Khởi ngừng xuất quân, tạ lỗi với Hàn và Ngụy, sai sự hối lộ Sở, ước định thành đồng minh.

Hoàng Hiết nhận điều ước về Sở, Sở sai Hiết cùng Thái tử Hoàn sang Tần làm con tin. Tần giữ mấy năm. Khoảnh Tương vương nước Sở ốm, Thái tử không được về. Thái tử nước Sở thân thiết với Tướng quốc nước Tần là ứng hầu, thế là Hoàng Hiết hỏi ứng hầu: “Tướng quốc thực sự đối tốt với Thái tử nước Sở không?” Ứng hầu đáp: “Có.” Hiết nói: “Nay e Sở vương bệnh không qua khỏi, chẳng bằng Tần cho Thái tử về nước. Thái tử lên ngôi, thờ Tần ắt thêm trọng lại mang ơn Tướng quốc vô cùng, đó là thân với nước đã kết minh ước lại khiến Thái tử được làm vua nước vạn cỗ xe vậy. Nếu không cho về, sẽ chỉ là kẻ áo vải ở Hàm Dương thôi, Sở lập Thái tử khác, ắt không thờ Tần nữa. Xét lẽ, mất nước đồng minh lại cắt đứt giao hảo với nước vạn cỗ xe, đó không phải kế hay. Mong Tướng quốc nghĩ kỹ cho.” Ứng hầu nói lại với Tần vương, Tần vương nói: “Sai sư phó của Thái tử về thăm bệnh Sở vương trước, sau khi trở lại Tần hãy tính tiếp.” Hoàng Hiết vạch kế cho Thái tử nước Sở: “Tần giữ Thái tử là muốn cầu lợi. Nay sức Thái tử không thể làm lợi cho Tần, Hiết thấy rất lo. Còn hai con của Dương Văn quân ở trong nước, nếu ở đại vương có mệnh hệ gì, Thái tử không ở nhà, con của Dương Văn quân ắt được lập làm người thừa kế, Thái tử không được phụng thờ tông miếu nữa. Chẳng bằng hãy trốn khỏi Tần, cùng ra đi với sứ giả; thần xin ở lại, lấy cái chết để đảm đương mọi việc.” Thái tử nước Sở nhân đó đổi y phục thành sứ giả nước Sở, đánh xe ra khỏi quan ải, Hoàng Hiết ở lại phủ đệ, thường lấy lý do Thái tử ốm không tiếp khách. Ước chừng Thái tử đi đã xa, Tần không thể đuổi kịp, Hiết bèn đích thân nói với Tần Chiêu vương: “Thái tử nước Sở về nước, đi đã xa rồi. Hiết đáng chết, xin được chết.” Chiêu vương cả giận, muốn cho tự sát. Ứng hầu nói: “Hiết là bề tôi, đem thân mình chết vì chủ, Thái tử lên ngôi, ắt sẽ dùng Hiết, vì thế chẳng bằng xóa tội cho về, để kết thân với Sở.” Tần vương thả Hoàng Hiết về.

Hiết về Sở vào tháng Ba, Khoảnh Tương vương chết, Thái tử Hoàn lên ngôi, đó là Khảo Liệt vương. Khảo Liệt vương năm thứ nhất, cho Hoàng Hiết làm Tể tướng, phong làm Xuân Thân quân, ban mười hai huyện ở vùng Hoài Bắc. Mười lăm năm sau, Hoàng Hiết nói với Sở vương: “Đất Hoài Bắc gần Tề, việc ở đó cấp bách, xin đặt làm quận cho tiện lợi.” Nhân đó đem dâng mười hai huyện Hoài Bắc, xin phong ở vùng Giang Đông. Khảo Liệt vương đồng ý. Xuân Thân quân nhân thành cũ nước Ngô, lập làm đồ ấp.

Xuân Thân quân đã làm Tể tướng nước Sở, bấy giờ Tề có Mạnh Thường quân, Triệu Có Bình Nguyên quân, Ngụy có Tín Lăng quân, đua nhau trọng thị kẻ sĩ, chiêu tập tân khách, tranh đua nhau để phò tá đất nước, nắm quyền chính sự.

Xuân Thân quân làm Tể tướng nước Sở được bốn năm, Tần đánh tan hơn bốn mươi vạn quân Triệu ở Trường Binh. Năm thứ năm, bao vây Hàm Đan. Hàm Đan cáo cấp với Sở, Sở phái Xuân Thân quân đem binh đến cứu, quân Tần cũng lui, Xuân Thân quân đem quân về. Xuân Thân quân làm Tể tướng nước Sở được tám năm, vì Sở đánh lên phía bắc, tiêu diệt nước Lỗ, lấy Tuân Khanh làm Lan Lăng lệnh. Bấy giờ Sở lại mạnh lên.

Bình Nguyên quân nước Triệu sai người gặp Xuân Thân quân, Xuân Thân quân tiếp đãi như thượng khách. Sứ Triệu muốn khoe với Sở, trâm cài đầu làm bằng đồi mồi, bao kiếm trang sức bằng châu ngọc, xin gặp môn khách của Xuân Thân quân. Môn khách của Xuân Thân quân có hơn ba nghìn người, thượng khách đều mang hài nạm ngọc gặp sứ Triệu, sứ Triệu cả thẹn.

Xuân Thân quân làm Tể tướng được mười bốn năm, Trang Tương vương nước Tần lên ngôi, lấy Lã Bất Vi làm Tể tướng, phong làm Văn Tín hầu. Tần chiếm Đông Chu.

Xuân Thân quân làm Tể tướng được hai mươi hai năm, bấy giờ chư hầu sợ vì Tần tấn công không ngừng, bèn cùng hợp tung, hướng về tây đánh Tần, Sở vương đứng đầu tung ước, Xuân Thân quân nắm các sự vụ. Đến cửa Hàm Cốc, quân Tần ra đánh, chư hầu đều thua chạy. Khảo Liệt vương nước Sở đổ lỗi cho Xuân Thân quân, Xuân Thân quân từ đó bị xa lánh.

Môn khách Chu Anh người Quan Tân nói với Xuân Thân quân rằng: “Người đời đều cho Sở hùng cường mà ngài khiến cho suy yếu, nhưng Anh cho không phải thế. Thời tiên vương thân Tần hai mươi năm mà Tần không đánh Sở, sao vậy? Tần qua lũy Mẫn Ải để đánh Sở sẽ không tiện, vờ mượn đường Đông Chu và Tây Chu, quay lưng với Hàn và Ngụy đánh Sở thì không được. Nay không như vậy, Ngụy sớm tối sẽ diệt vong, không tiếc đất Hứa và Yên Lăng, Ngụy sẽ cắt đất đó cho Tần. Quân Tần cách đất Trần 160 dặm, theo Anh thấy sẽ có ngày Tần, Sở đấu nhau thôi.” Thế là Sở bỏ đất Trần dời đến Thọ Xuân, còn Tần chuyển đến thành Dã Vương nước Vệ, lập thành Đông Quận. Xuân Thân quân từ đó đến ấp phong ở đất Ngô điều hành việc của Tể tướng.

Khảo Liệt vương nước Sở không có con trai, Xuân Thân quân lo việc đó, tìm nhiều phụ nữ thích hợp cho việc sinh nở để dâng lên, cuối cùng vẫn không sinh được con trai. Lý Viên người Triệu đem em gái, muốn dâng lên Sở vương, nghe Sở vương không sinh được con trai, sợ lâu ngày em bị thất sủng. Lý Viên xin làm xá nhân cho Xuân Thân quân, cáo biệt trở về, cố ý sai hạn. Khi trở lại bái kiến, Xuân Thân quân hỏi nguyên do, đáp rằng: “Tề vương sai sứ đón em gái tôi, tôi uống rượu cùng sứ giả nên sai hẹn.” Xuân Thân quân hỏi: “Mang sính lễ đến chưa?” Đáp: “Chưa.” Xuân Thân quân hỏi: “Có thể gặp mặt không?” Đáp: “Được.” Thế rồi Lý Viên dâng em gái cho Xuân Thân quân, liền được sủng ái. Biết em gái đã có mang, Lý Viên bèn bàn mưu với em gái. Em gái Viên nhân cơ hội thuyết phục Xuân Thân quân: “Sở vương quý trọng ngài hơn cả anh em ruột thịt. Nay ngài làm Tể tướng nước Sở đã hơn hai mươi năm, đại vương không có con trai, thế thì sau khi trăm tuổi ắt lập anh em lên thay, Sở sau khi lập vua mới, ai nấy đều trọng dụng thân tín cũ, ngài sao được sủng ái mãi? Không những thế, ngài được trọng dụng lâu năm, hẳn có nhiều việc thất lễ với anh em nhà vua, anh em nhà vua lên ngôi, ngài sẽ chuốc họa vào thân, sao giữ được ấn Tể tướng ở đất phong Giang Đông nữa? Nay thiếp biết mình có mang, người khác không ai biết. Thiếp được ngài sủng ái chưa lâu, lấy địa vị trọng yếu của ngài mà dâng thiếp cho Sở vương, Sở vương ắt sủng ái thiếp; nhờ trời thiếp có con trai, con của ngài sẽ làm vua, được nước Sở hay là phải chịu tội mà bản thân mình không biết trước được đây?” Xuân Thân quân cho là rất phải, bèn đưa em gái Lý Viên cho ở riêng, rồi nói với Sở vương. Sở vương triệu vào cung, được sủng ái, rồi sinh con trai, lập làm Thái tử, phong em gái Lý Viên làm chính hậu. Sở vương coi trọng Lý Viên, Viên nắm chính sự. Lý Viên sau khi dâng em gái, em được lập làm chính hậu, con làm Thái tử, sợ Xuân Thân quân nói lộ ra mà thêm kiêu, bèn ngầm nuôi võ sĩ cảm tử, chực giết Xuân Thân quân để bịt miệng, còn khá nhiều người trong nước biết chuyện đó.

Xuân Thân quân là Tể tướng được hai mươi lăm năm, Khảo Liệt vương bị ốm, Chu Anh nói với Xuân Thân quân: “Ở đời có cái phúc không trông đợi, cũng có cái họa không mong chờ. Nay ngài ở đời không trông đợi, thờ chúa không trông đợi, sao có thể làm người không có cái không trông đợi được?” Xuân Thân quân hỏi: “Thế nào là phúc không trông đợi?" Đáp: “Ngài làm Tể tướng nước Sở đã hơn hai mươi năm, tuy danh là Tướng quốc, thực lại là Sở vương. Nay Sở vương ốm, mất trong nay mai, mà ngài làm Tể tướng cho ấu chúa, nhân đó thay chúa nắm chính sự, như Y Doãn, Chu công, vua trưởng thành sẽ giao trả quyền bính, chẳng phải là quay mặt về nam xưng là 'cô' mà có cả nước Sở sao? Đó là cái phúc không trông đợi vậy.” Xuân Thân quân hỏi: “Thế nào là họa không mong chờ?” Đáp: “Lý Viên không trị quốc nhưng là kẻ thù của ngài, không cầm quân mà nuôi võ sĩ cảm tử đã lâu, Sở vương chết, Lý Viên ắt vào triều nắm quyền trước rồi giết ngài bịt miệng. Đó là cái họa không mong chờ vậy.” Xuân Thân quân hỏi: “Thế nào là người không trông đợi?" Đáp: “Ngài sắp đặt tôi làm Lang trung, Sở vương chết, Lý Viên thoạt tiên nhất định vào cung, tôi sẽ giết Lý Viên cho ngài. Đó là người không trông đợi vậy.” Xuân Thân quân nói: “Ông thôi đi. Lý Viên là người yếu đuối, tôi lại đối đãi tốt, làm gì đến nỗi ấy!” Chu Anh biết lời mình không được dùng, sợ chuốc họa vào thân, bèn trốn đi.

Mười bảy ngày sau, Khảo Liệt vương chết, Lý Viên quả nhiên vào cung trước, sai võ sĩ cảm tử mai phục trong Các Môn. Xuân Thân quân vào Các Môn, bị võ sĩ cảm tử của Viên đâm chết, chém lấy đầu, vứt ra ngoài Các Môn. Rồi sai thuộc hạ tận diệt cả nhà Xuân Thân quân. Người con trai, do em gái Lý Viên trước được Xuân Thân quân sủng ái có mang rồi nhập cung dâng lên Sở vương, được lập làm vua, đó là Sở U vương.

Vào năm này, Tần Thủy hoàng đế lên ngôi đã được chín năm. Giao Ái làm loạn ở Tần, việc vỡ lở, bị giết ba họ, Lã Bất Vi bị phế.

Thái sử công bàn rằng: Ta đến Sở, xem thành cũ của Xuân Thân quân, cung thất nguy nga lắm! Ban đầu, Xuân Thân quân du thuyết Tần Chiêu vương, khi đem tính mạng giúp Thái tử nước Sở trở về, sao trí tuệ sáng láng thế! Về sau, bị Lý Viên khống chế, lúc ấy già rồi. Có câu: “Đáng cắt không cắt, rối giắt vào mình.” Câu đó nói Xuân Thân quân thất sách vì không nghe Chu Anh chăng?

QUYỂN 79 PHẠM THƯ, SÁI TRẠCH LIỆT TRUYỆN

Phạm Thư

Phạm Thư người nước Ngụy, tự là Thúc. [Phạm Thư] du thuyết chư hầu, muốn thờ Ngụy vương, nhà nghèo không có gì làm vốn, bèn trước tiên phụng sự quan Trung đại phu nước Ngụy là Tu Giả.

Ngụy Chiêu vương phái Tu Giả đi sứ Tề, Phạm Thư đi theo. Ở lại Tề mấy tháng, chẳng được kết quả gì. Tề Tương vương nghe nói Thư giỏi biện luận, bèn sai người ban cho Thư mười cân vàng cùng thịt bò rượu ngon, Thư từ tạ không dám nhận. Tu Giả biết việc, cả giận, cho là Thư đem việc của Ngụy ngầm nói cho Tề, mới được ban tặng như thế, sai Thư chỉ nhận thịt bò và rượu, trả lại vàng. Về nước, Giả thầm giận Thư, đem việc ấy nói với Tể tướng nước Ngụy. Tể tướng nước Ngụy là công tử của Ngụy, tên Ngụy Tề. Ngụy Tề cả giận, sai cá nhân đem roi đánh Thư gãy xương sườn, rụng cả răng. Thư vờ chết, bị cuốn vào chiếu, vứt ra nhà xí. Có tân khách uống rượu say, tiểu tiện lên Thư, cố ý sỉ nhục để răn kẻ khác, sau này chớ nói bừa nữa. Thư ở trong chiếu nói với người trông nhà xí: “Ông có thể cứu tôi ra, tôi ắt hậu tạ ông.” Người trông nhà xí xin đem vứt người chết trong chiếu ra ngoài, Ngụy Tề đang say, nói: “Được.” Phạm Thư thoát được. Sau, Ngụy Tề hối lại, sai người tìm bắt. Triệu An Bình người Ngụy biết chuyện, bèn đưa Phạm Thư đi trốn. Thư mai danh ẩn tích, đổi họ tên thành Trường Lộc.

Bấy giờ Tần Chiêu vương sai yết giả* Vương Kê sang Ngụy. Trịnh An Bình giả làm lính hầu. Vương Kê hỏi: “Nước Ngụy có ai hiền tài có thể cùng ta du ngoạn phía tây không?”* Trịnh An Bình đáp: “Trong làng tôi có Trường Lộc tiên sinh, muốn gặp ngài, nói việc thiên hạ. Người này có kẻ thù, không dám gặp ban ngày.” Vương Kê nói: “Ban đêm ngươi cùng người đó đến đây.” Đêm, Trịnh An Bình và Trường Lộc đến gặp Vương Kê. Nói chưa dứt, Vương Kê biết Phạm Thư hiền năng, bảo rằng: “Tiên sinh hãy đợi ta ở phía nam Tam Đình.” Hẹn riêng với nhau rồi đi.

Vương Kê từ biệt Ngụy trở về, qua Tam Đình chở Phạm Thư sang Tần. Đến đất Hồ, trông thấy xe ngựa từ phía tây đến, Phạm Thư hỏi: “Ai đang đến thế?” Vương Kê đáp: “Nhương hầu, Tể tướng nước Tần, sang phía đông tuần tra huyện ấp.” Phạm Thư nói: “Tôi nghe nói Nhương hầu chuyên quyền ở Tần, ghét tân khách đến từ chư hầu, sợ ông ta làm nhục tôi, thà tôi tạm ẩn trong xe.” Lát sau, quả nhiên Nhương hầu tới, úy lạo Vương Kê, rồi đứng trên xe hỏi: “Quan đông* có gì thay đổi không?” Vương Kê đáp: “Không có.” Lại hỏi Vương Kê: “Yết giả có dẫn tân khách nào của chư hầu đến không? Vô ích thôi, đều bọn làm loạn nước cả.” Vương Kê đáp: “Không dám.” Nói xong, từ biệt lên đường. Phạm Thư nói: “Tôi nghe Nhương hầu là kẻ trí, nhưng thấy việc hơi chậm, nãy nghi trong xe có người nhưng quên kiểm tra.” Thế rồi Phạm Thư xuống xe đi bộ, nói: “Ông ta ắt hối hận vì việc này.” Đi được hơn mười dặm, quả nhiên Nhương hầu sai người quay lại lục soát xe, không thấy khách nào, bèn thôi. Vương Kê liền cùng Phạm Thư vào Hàm Dương.

Báo cáo xong việc đi sứ, Vương Kê nhân nói: “Ngụy có Trương Lộc tiên sinh, biện sĩ trong thiên hạ. Ông ta nói: 'Nước của Tần vương nguy như chồng trứng, được người như tôi mới yên. Nhưng không thể truyền đạt qua thư từ.' Nên thần chở ông ta về.” Tần vương không tin, sai ra ăn ở tại khách xá, đợi lệnh hơn năm trời.

Bấy giờ, Chiêu vương đã lên ngôi được 36 năm. Phía nam hạ đất Yên, Dĩnh của Sở, Sở Hoài vương bị giữ rồi chết ở Tần. Tần sang đông đánh phá Tề. Tề Mẫn vương từng xưng đế, sau lại thôi. [Tần] mấy lần vây khốn Tam Tấn. [Tần Chiêu vương] ghét biện sĩ trong thiên hạ, không tin.

Nhưỡng hầu, tức Hoa Dượng quân, em Tuyên thái hậu, mẹ Tần Chiêu vương; còn Kinh Dương quân, Cao Lăng quân đều là em cùng mẹ Chiêu vương. Nhương hầu làm Tể tướng, ba người thay nhau cầm quân, có đất phong, nhờ Thái hậu nên gia tư giàu hơn vương thất. Tới khi Nhương hầu cầm quân Tần, định vượt Hàn và Ngụy đánh đất Cương, đất Thọ của Tề, muốn mở rộng đất phong là ấp Đào. Phạm Thư bèn dâng thư:

“Thần nghe nói minh chúa kiến lập chính sự, người có công không thể không tưởng thưởng, người có tài không thể không làm quan, người vất vả thì lộc nhiều, người công lớn thì tước cao, người có thể trị dân thì giữ chức lớn. Vì thế kẻ không tài cán không dám nhận chức, người có tài cũng không bị ẩn giấu. Giả sử cho lời thần là phải, xin thi hành để làm lợi cho đạo trị quốc; còn nghĩ lời thần là sai, dẫu giữ thần lại lâu cũng vô ích. Tục ngữ nói: 'Chúa tầm thường thưởng người mình yêu, phạt người mình ghét; minh chúa không làm vậy, thưởng ắt tặng người có công, phạt ắt xử kẻ có tội.' Nay bụng thần không đủ chịu tên đạn, thắt lưng không đủ chịu búa rìu, há dám đem những việc hồ nghi thử nói với đại vương ư? Tuy cho thần là kẻ hèn hạ mà khinh nhục, lẽ nào không tín nhiệm người nhiều lần tiến cử thần với đại vương ư?

Vả thần nghe Chu có ngọc Chỉ ách, Tống có ngọc Kết lục, Lương có ngọc Huyện lê, Sở có ngọc họ Hòa, bốn vật báu ấy, do đất sinh ra, bị thợ giỏi vứt, nhưng sau vẫn vang danh thiên hạ. Vậy người bị quân vương vứt bỏ, há không đủ giúp ích quốc gia ư?

Thần nghe người khéo khiến nhà mình giàu thì lấy ở nước, người khéo khiến nước giàu thì lấy ở chư hầu. Thiên hạ có minh chúa, chư hầu không thể một mình giàu được. Tại sao vậy? Vì phải cắt lợi ích đó. Thầy thuốc giỏi biết rõ chuyện sống chết của người bệnh, bậc thánh chúa tường tận chuyện thành bại của sự việc, lợi thì làm, hại thì bỏ, nghi thì thử một chút, tuy vua Thuấn vua Vũ tái sinh, cũng không thể thay đổi được. Lời nói cạn lẽ, thần không dám viết trong thư, đôi điều nông cạn, không đủ để đại vương nghe. Ý chừng thần ngu muội nện đại vương không để tâm chăng? Hay vì người tiến cử thần địa vị thấp kém nên đại vương không dùng chăng? Nếu không phải vậy, thần xin được ban chút thời gian rảnh, để được thấy tôn nhan. Có lời nào không công hiệu, xin chịu búa rìu giáng xuống.”

Tần Chiêu vương cả mừng, liền tạ lỗi với Vương Kê, sai đưa xe đến triệu Phạm Thư.

Phạm Thư được yết kiến ở Ly cung, và không biết hẻm dài, tiến thẳng vào cung. Tần vương đến, hoạn quan sợ, đuổi Thư ra, nói: “Đại vương đến!” Thư vờ không biết, nói: “Tần đầu có vua? Tần chỉ có Thái hậu và Nhương hầu thôi.” Ý muốn chọc giận Chiêu vương. Chiêu vương đến, nghe tiếng Thư tranh cãi với hoạn quan, bèn đến đón tiếp, tạ lỗi rằng: “Quả nhân nên đích thân đến lĩnh giáo lâu rồi, do việc ở Nghĩa Cừ cấp bách, sớm tối quả nhân phải đến thỉnh an Thái hậu; nay, việc ở Nghĩa Cừ đã xong, quả nhân liền đến lĩnh giáo. Quả nhân u tối ngu đần, xin kính cẩn hành lễ chủ khách.” Phạm Thư tỏ ra khiêm nhượng. Hôm ấy, thấy Phạm Thư yết kiến Tần vương, quần thần không ai không kính sợ, thất sắc mà thay đổi thái độ.

Tần vương đuổi tả hữu ra, trong cung không còn ai. Tần vương quỳ gối cầu khẩn: “Tiên sinh có điều gì chỉ giáo quả nhân?” Phạm Thư đáp: “Dạ, dạ.” Lát sau, Tần vương lại quỳ gối cầu khẩn: “Tiên sinh có điều gì chỉ giáo quá nhân?” Phạm Thư đáp: “Dạ, dạ.” Cứ thế ba lần. Tần vương quỳ nói: “Rốt cuộc tiên sinh không chỉ giáo quá nhân ư?” Phạm Thư đáp: “Thần không dám. Thần nghe nói xưa Lã Thượng gặp Văn vương, thân là ngư phủ ở bến sông Vị. Như thế là sơ giao. Khi đã nói ra, được làm Thái sư, đưa lên xe cùng về, ấy vì lời ông sâu sắc vậy. Nên Văn vương nhờ công Lý Thượng, cuối cùng xưng vương thiên hạ. Giả như trước đây Văn vương xa lánh Lã Thượng thì không được nghe những lời sâu sắc, Chu sẽ không có đức của bậc thiên tử, mà Văn vương, Vũ vương cũng không thành được vương nghiệp vậy. Nay thần là bề tôi lữ khách, sơ giao với đại vương, trong khi điều muốn tỏ bày đều là việc khuông phò nhà vua, đụng đến cốt nhục của người, xin dốc lòng trung của kẻ ngu muội mà chưa biết ý đại vương thế nào. Cho nên đại vương hỏi ba lần thần đều không dám đáp vậy. Không phải thần sợ mà không dám nói. Thần biết nay nói lời này, mai sẽ bị giết, cũng không dám tránh né. Đại vương tin theo lời thần, thì cái chết không khiến thần lo, bị đuổi không làm thần nghĩ, sơn mình làm kẻ hủi, rũ tóc làm người điên cũng không khiến thần nhục. Và bậc thánh như Ngũ đế cũng chết, lòng nhân như Tam vương cũng chết, hiền năng như Ngũ bá cũng chết; khỏe như Ô Hoạch, Nhậm Bỉ cũng chết; dũng như Thành Kinh, Mạnh Bôn, Vương Khánh Kỵ, Hạ Dục cũng chết. Chết không ai tránh được. Ở vào tình thế tất nhiên, có thể giúp ích cho Tấn, là ước nguyện to lớn của thần, còn lo gì nữa! Ngũ Tử Tư bị cho vào bao chở khỏi Chiêu Quan, đêm đi ngày ẩn, cho đến Lăng Thủy, không có gì ăn, lết gối bỏ đi, dập đầu hở thịt, vỗ bụng thổi sáo, xin ăn ngoài chợ nước Ngô, cuối cùng khiến Ngô hưng thịnh, Hạp Lư xưng bá. Nếu thần được hiến mưu như Ngũ Tử Tư, rồi giam vào ngục tối, trọn đời không gặp lại, thần cũng vui vì mưu được thi hành, còn lo gì nữa? Cơ tử, Tiếp Dư, sơn mình thành kẻ hủi, rũ tóc thành người điên, nhưng không ích cho chủ. Giả như thần được cùng hàng Cơ tử, giúp chút ích lợi cho hiền chúa, đó là vinh hạnh lớn của thần, thần nhục gì đâu? Điều thần lo sợ, sau khi thần chết, thiên hạ thấy thần tận trung mà chết, nhân đó ngậm miệng bó chân, không ai chịu đến Tần nữa. Bệ hạ trên sợ oai nghiêm của Thái hậu, dưới bị mê hoặc bởi gian thần, chốn thâm cung, không rời bàn tay bảo mẫu, suốt đời mê hoặc, không tỏ được gian phi. Lớn thì tông miếu bị hủy, nhỏ thì đơn độc nguy hiểm, đó là điều thần lo sợ. Còn chuyện khốn cùng nhục nhã, nỗi lo sống chết, thần không dám sợ vậy. Thần chết mà Tần thịnh trị, ấy là thần chết vinh hơn sống.” Tần vương quỳ nói: “Tiên sinh sao lại nói thế! Xét lẽ, Tần xa xôi hẻo lánh, quả nhân u tối kém cỏi, tiên sinh hạ mình đến đây, là trời khiến quả nhân phiền tiên sinh bảo tồn tông miếu của tiên vương vậy. Quả nhân được nghe tiên sinh chỉ giáo, là trời thương tiên vương, không bỏ đứa con côi cút này vậy. Tiên sinh sao lại nói thế! Việc dù lớn nhỏ, trên từ Thái hậu, dưới đến đại thần, xin tiên sinh chỉ giáo hết thảy, đừng nghi ngờ quả nhân vậy.” Phạm Thư vái lạy, Tần vương cũng vái lạy.

Phạm Thư nói: “Nước của đại vương, bốn phía biên ải vững vàng: bắc có Cam Tuyền, Cốc Khẩu; nam có dải sông Kinh sống Vị; phải có núi Lũng núi Thục; trái có cửa Hàm Cốc, Hào Sơn; lính chiến trăm vạn, chiến xa ngàn cỗ, lợi thì tiến đánh, bất lợi thì lui giữ, đó là đất của vương giả vậy. Dân khiếp nhược việc tự đánh nhau nhưng dũng mãnh trong chiến đấu vì đất nước, đó là dân của vương giả vậy. Đại vương có hai điều đó. Đem quân Tần dũng mãnh, chiến xa đông đảo, chế phục chư hầu, cũng như chó Lô khỏe của nước Hàn vồ bắt con thỏ què vậy, sự nghiệp bá vương có thể thành được, nhưng quần thần không ai xứng với chức vị của mình. Đến nay đóng cửa quan được mười lăm năm, không dám đem quân ra phía đông Hào Sơn, vì Nhương hầu không hết lòng trung mưu tính cho Tần, còn kế của đại vương có chỗ sai lầm vậy.” Tần vương quỳ nói: “Quả nhân xin nghe về kế sách sai lầm.”

Thấy tả hữu nhiều người nghe trộm, Phạm Thư sợ, chưa dám nói việc trong nước, mà nói việc ngoài nước trước, để xem thái độ của Tần vương. Nhân đó tiến lên nói: “Xét lẽ, Nhương hầu vượt Hàn và Ngụy để đánh đất Cương đất Thọ nước Tề, kế sách sai lầm. Đem ít quân thì không đủ làm tổn thương nước Tề, đem nhiều quân thì họa hại cho Tấn. Thần nghĩ kế của đại vương, muốn đem ít quân rồi dốc hết quân Hàn và Ngụy để đánh, như thế là bất nghĩa. Nay thấy nước đồng minh không thân mình, vượt nước người để tấn công, được chăng? Kế đó sơ hở vậy. Vả trước kia Tề Mẫn vương nam đánh Sở, phá quân giết tướng, lại mở nghìn dặm đất, sau một tấc đất Tề cũng không được, há không muốn được đất, chẳng qua tình thế không lấy được thôi. Chư hầu thấy Tề mỏi mệt, vua tôi bất hòa, dấy quân đánh Tề, đại phá quân Tề. Sĩ nhục binh khốn, đều đổ lỗi cho đại vương, hỏi: 'Ai bày kế này?' Tề vương đáp: 'Là Văn tử.' Đại thần làm loạn, Văn tử chạy trốn. Cho nên nguyên do Tề bị đại phá, vì đánh Sở để vỗ béo Hàn và Ngụy vậy. Đó là cho giặc mượn vũ khí, cấp lương thảo cho giặc. Chẳng bằng đại vương giao hảo nước xa mà đánh nước gần, được tấc đất nào thì đó là tấc đất của đại vương, được thước đất là thước đất của đại vương vậy. Nay lại bỏ gần mà đánh xa, chẳng phải sai lầm ư! Vả trước kia nước Trung Sơn đất vuông năm trăm dặm, bị mình nước Triệu nuốt hết, công thành danh lập, lại được lợi nữa, thiên hạ không ai làm tổn hại được. Nay, Hàn và Ngụy, nước ở Trung nguyên, là then chốt của thiên hạ, đại vương muốn xưng bá, ắt phải thân các nước ở Trung nguyên, lấy đó làm then chốt của thiên hạ, để uy hiếp Sở và Triệu. Sở mạnh khiến Triệu quy phụ, Triệu mạnh khiến Sở quy phụ, Sở và Triệu đều quy phụ, Tề ắt phải sợ. Tề sợ ắt nói nhún, mang nhiều của cải đến thờ Tần. Tề quy phụ, Hàn và Ngụy nhân đó có thể bị ta cầm tù.” Chiêu vương nói: “Ta thân Ngụy lâu rồi, nhưng Ngụy là nước hay thay đổi, quả nhân không thể thân được. Xin hỏi phải làm sao để thân Ngụy?” Đáp rằng: “Đại vương nói nhún, đem nhiều của cải đến thờ họ; không được, cắt đất hối lộ; vẫn không được, cất quân đánh họ.” Tần vương nói: “Quả nhân kính theo chỉ giáo.” Bèn phong Phạm Thư làm khách khanh, mưu việc quân. Cuối cùng, nghe theo mưu kế của Phạm Thư, sai Ngũ đại phu là Oản đánh Ngụy, hạ được đất Hoài. Hai năm sau, hạ được Hình Khưu.

Khách khanh Phạm Thư lại nói với Chiêu vương: “Địa hình Tần và Hàn, cài nhau như tấm lụa. Tần có Hàn, giống như cây gỗ có mọt đục khoét bên trong, như người có bệnh trong gan ruột vậy. Thiên hạ không có biến thì thôi, thiên hạ có biến, mối lo của Tần có gì hơn Hàn? Chẳng bằng đại vương hãy thu phục Hàn.” Chiêu vương hỏi: “Ta vốn muốn thu phục Hàn, Hàn không nghe, vậy làm sao?” Phạm Thư đáp: “Hàn sao có thể không nghe? Đại vương đem quân xuống đánh Huỳnh Dương, đường giữa đất Củng và Thành Cao không thông; phía bắc cắt đường Thái Hàng, quân ở Thượng Đảng không thể kéo xuống, đại vương cất quân một lần đánh vào Huỳnh Dương, nước họ bị cắt làm ba. Xét lẽ, Hàn thấy ắt bị diệt vong, sao có thể không nghe? Nếu Hàn nghe theo, nhân đó có thể tính nghiệp bá rồi.” Tần vương nói: “Phải lắm.” Liền chuẩn bị sai sứ sang Hàn.

Phạm Thư ngày càng thân với Chiêu vương, lời bàn được dùng mấy năm, nhân đó nói riêng với Chiêu vương: “Khi thần ở Sơn Đông, nghe nói Tề có Điền Văn, không nghe Tề có vua; nghe Tần có Thái hậu, Nhương hầu, Hoa Dương, Cao Lăng, Kinh Dương, không nghe Tần có vua vậy. Xét lẽ, nắm trọn quyền chính mới là vua, dấy lợi trừ hại mới là vua, có uy sinh sát mới là vua. Nay Thái hậu chuyên quyền không biết đến ai, Nhương hầu sai sứ đi mà không báo cáo, Hoa Dương và Kinh Dương quen thói giết người, xét án không kiêng dè, Cao Lăng miễn nhiệm quan lại không cần thỉnh thị. Có bốn quý nhân như thế mà nước không nguy, chưa từng có vậy. Vì thế, dưới bốn quý nhân, sao gọi là vua được. Vậy thì quyền lực sao không khuynh đảo, chính lệnh sao từ đại vương ban ra được? Thần nghe nói người giỏi trị quốc, trong củng cố uy thế, ngoài coi trọng quyền lực. Sứ giả của Nhương hầu nắm trọng trách của đại vương, đến chư hầu xử quyết mọi việc, cắt tín phủ khắp thiên hạ, chinh phạt nước khác, không ai dám không nghe. Đánh thắng thu được đất đai thì lợi quy về ấp Đào, đất nước tổn hại thì chư hầu gánh chịu; đánh thua sẽ kết oán với trăm họ, còn hậu họa thì xã tắc phải chịu. [Kinh] Thi viết: 'Cây bị gãy cành do trĩu quả, cành gãy mất rồi gốc tổn thương. Mở rộng kinh đô, xã tắc nguy, đề cao bề tôi, hạ thấp chúa.' Thôi Trữ, Náo Xỉ nắm quyền nước Tề, bắn vào đùi vua, rút gân của vua, treo vua lên tường miếu, qua đêm thì vua chết. Lý Đoài nắm quyền ở Triệu, bỏ tù Chủ Phụ ở Sa Khưu, trăm ngày sau chết đói. Nay thần nghe Thái hậu và Nhương hầu ở Tần nắm chính sự, Cao Lăng, Hoa Dương, Kinh Dương phò tá, rốt cuộc không có Tần vương, việc đó cũng như việc của Náo Xỉ và Lý Đoài vậy. Vả lại, sở dĩ thời Tam đại mất nước là vua trao toàn bộ quyền hành, mặc sức uống rượu săn bắn, không nghe chính sự. Người được trao quyền lại ghét hiền tài, chèn ép kẻ dưới, che mắt người trên, làm theo ý riêng, không nghĩ cho chủ, còn chủ không tỉnh ngộ, cho nên mất nước. Nay đám quan lại, trên là quan lớn, dưới đến tả hữu của đại vương, không ai không phải người của Tướng quốc. Nhìn đại vương đứng một mình trong triều, thần trộm thấy lo thay cho đại vương, muôn đời sau, người nắm Tần không phải con cháu đại vương nữa.” Chiêu vương nghe xong cả sợ, nói: “Phải.” Thế rồi phế truất Thái hậu, đuổi Nhương hầu, Cao Lăng, Hoa Dương, Kinh Dương ra ngoài quan ải. Tần vương bên phong Phạm Thư làm Tể tướng. Thu ấn tín của Nhương hầu, sai về đất Đào. Nhân đó sai quan lại cấp xe và bò để chuyển đồ, đến hơn nghìn chiếc. Đến quan ải, quan coi ải xét, bảo vật quý báu nhiều hơn cả vương thất.

Tần phân phong cho Phạm Thư đất Ứng, hiệu là ứng hầu. Bấy giờ là năm Tần Chiêu vương thứ bốn mươi mốt.

Phạm Thư đã làm Tể tướng nước Tần, người Tần gọi là Trương Lộc, trong khi đó nước Ngụy không biết, cho Phạm Thư đã chết từ lâu. Ngụy nghe tin Tần sắp sang đông đánh Hàn và Ngụy, bèn sai sứ giả Tu Giả sang Tần. Phạm Thư nghe tin, ngầm ra ngoài, mặc quần áo rách rưới đến nhà khách gặp Tu Giả. Tu Giả thấy Phạm Thư thì rất đỗi kinh ngạc, nói: “Phạm thúc không sao ư?” Phạm Thư đáp: “Vâng.” Tu Giả cười nói: “Phạm thúc du thuyết Tần chăng?" Đáp: “Không. Thư trước đây đắc tội với Tể tướng nước Ngụy, nên trốn đến đây, sao còn dám du thuyết nữa!” Tu Giả nói: “Nay thúc làm gì?” Phạm Thư đáp: “Tôi làm thuê cho người ta.” Tu Giả có ý thương xót, giữ lại cùng ngồi ăn uống, nói: “Phạm thúc cơ hàn đến thế này sao?” Bèn lấy chiếc áo bào thêu tặng Phạm Thư. Tu Giả nhân đó hỏi: “Tể tướng nước Tần là Trương quân, ông biết không? Tôi nghe ông ta được Tần vương tin yêu, việc thiên hạ đều do Tể tướng quyết định. Nay việc của tôi thành hay bại đều ở Trương quân. Tiểu tử ngươi biết ai quen Tể tướng không?” Phạm Thư đáp: “Ông chủ tôi quen Tể tướng. Thư từng được bái kiến, Thư xin giúp ngài yết kiến Trương quân.” Tu Giả nói: “Ngựa ta bị ốm, xe lại gãy trục, không có xe bốn ngựa lớn, ta không đi được.” Phạm Thư nói: “Xin hỏi mượn chủ tôi cỗ xe bốn ngựa lớn cho ngài.”

Phạm Thư về lấy xe lớn bốn ngựa kéo, đánh xe cho Tu Giả vào phủ Tể tướng nước Tần. Người trong phủ trông thấy, ai biết đều trốn tránh. Tu Giả lấy làm lạ. Đến chỗ của Tể tướng Phạm Thư bảo Tu Giả: “Đợi tôi, tôi vào báo trước với Tể tướng cho ông.” Tu Giả chờ dưới cửa, giữ xe hồi lâu, liền hỏi môn hạ: “Sao Phạm thúc không ra?” Môn hạ đáp: “Không có ai là Phạm thúc.” Tu Giả nói: “Người hồi nãy vào cùng tôi đó.” Môn hạ đáp: “Đó là Tể tướng Trương quân của tôi đấy.” Tu Giả kinh hoàng, biết mình bị lừa, bèn cởi trần, đi bằng gối, nhờ môn hạ cho vào tạ tội với Phạm Thư. Bấy giờ Phạm Thư giương đủ màn trướng, người hầu đông đúc, để gặp Tu Giả. Tu Giả dập đầu nói mình tội chết, rằng: “Giả không ngờ ngài có thể tự mình lên đến mây xanh*, Giả không dám đọc sách thiên hạ, không dám dự việc thiên hạ nữa. Giả có tội đáng ném vào vạc dầu, xin ngài đuổi ra nơi man dã, sống chết mặc ý ngài định đoạt.” Phạm Thư nói: “Ngươi có bao nhiêu tội?” Đáp: “Nhổ hết tóc trên đầu không kể hết tội của Giả.” Phạm Thư nói: “Ngươi có ba tội thôi. Xưa, thời Sở Chiêu vương, Thân Bao Tư vì Sở đẩy lui quân Ngô, Sở vương phong năm nghìn hộ ở đất Kinh, Bao Tư từ chối không nhận, vì mộ tổ tiên ở cả đất Kinh vậy. Nay mộ tổ tiên Thư ở Ngụy, trước ngươi cho Thư có ý riêng với Tề, gièm Thư với Ngụy Tề, đó là một tội. Lúc Ngụy Tề làm nhục ta ở nhà xí, ngươi không ngăn, đó là tội thứ hai. Còn uống rượu say, tiểu tiện vào ta, sao người nhẫn tâm thế? Đó là tội thứ ba. Nhưng ngươi sở dĩ được tha chết vì đã tặng ta chiếc áo bào thêu, có ý quyến luyến người cũ, nên tha cho ngươi đấy.” Tu Giả tạ tội cáo lui. Phạm Thư vào cung nói với Chiêu vương, cho Tu Giả về.

Tu Giả từ biệt Phạm Thư, Phạm Thư mở tiệc lớn, mời toàn bộ sứ giả các chư hầu, cùng ngồi trên nhà, ăn uống linh đình. Bắt Tu Giả ở dưới nhà, đổ rau đậu trước mặt, sai hai tội đồ bị thích chữ vào mặt kẹp hai bên, bắt ăn như cho ngựa ăn. Phạm Thư mắng: “Báo với Ngụy vương, mau mang đầu Ngụy Tề đến! Nếu không, ta sẽ làm cỏ thành Đại Lương.” Tu Giả trở về báo với Ngụy Tề. Ngụy Tề sợ, trốn sang Triệu, náu ở chỗ Bình Nguyên quân.

Phạm Thư đã làm Tể tướng, Vương Kê nói với Phạm Thư: “Việc có ba điều không thể biết, cũng có ba điều chẳng biết làm sao. Xe cung một sớm ra muộn, là điều không thể biết thứ nhất*. Ngài bỗng bỏ khách quán ra đi, là điều không thể biết thứ hai*. Giá như tôi đột nhiên bị vứt ra ngòi rãnh, là điều không thể biết thứ ba*. Xe cung một sớm ra muộn, ngài tuy giận tôi cũng chẳng biết làm sao. Ngài bỗng bỏ khách quán ra đi, ngài tuy giận tôi cũng chẳng biết làm sao. Giả như tôi đột nhiên bị vứt ra ngòi rãnh, ngài tuy giận tôi cũng chẳng biết làm sao.” Phạm Thư không vui, liền vào cung nói với Tần vương: “Không có lòng trung của Vương Kê, không ai đưa thần qua cửa Hàm Cốc được; không có bậc hiền như đại vương, chẳng ai cho thần hiển quý nổi. Nay thần làm quan đến Tể tướng, tước hầu, Vương Kê lại chỉ làm đến yết giả, đó không phải ý ông ta khi đưa thần sang nước Tần vậy.” Chiêu vương triệu Vương Kế đến, phong làm Quận thú Hà Đông, ba năm không báo chính sự lên triều đình. Lại giao Trịnh An Bình trị nhậm, Chiêu vương phong Trịnh An Bình làm tướng quân. Thế rồi Phạm Thư phát tán gia tài, báo đáp tất cả người giúp mình trong cảnh cùng khốn, có ơn một bữa cơm cũng báo đền, oán dù chỉ cái trừng mắt cũng trả.

Phạm Thư làm Tể tướng nước Tần được hai năm, Tần Chiêu vương năm thứ bốn mươi hai, Tần tiến quân sang phía đông hạ Thiếu Khúc và Cao Bình của Hàn.

Tần Chiêu vương nghe nói Ngụy Tề ở chỗ Bình Nguyên quân, muốn báo thù cho Phạm Thư, bèn vờ hữu hảo, gửi thư cho Bình Nguyên quân: “Quả nhân nghe ngài vốn cao nghĩa, xin kết làm bạn áo vải, may mắn ngài đến, quả nhân xin cùng uống rượu mười ngày.” Bình Nguyên quân sợ Tần, và cho thế là phải, bèn sang Tần gặp Chiêu vương. Chiêu vương cùng Bình Nguyên quân uống rượu mấy hôm, Chiêu vương nói với Bình Nguyên quân: “Xưa, Chu Văn vương được Lã Thượng, tôn làm Thái công, Tề Hoàn công được Quản Di Ngô, phong làm Trọng phụ, nay Phạm quân cũng là hàng thúc phụ của quả nhân. Kẻ thù của Phạm quân đang ở nhà ngài, xin sai người về lấy đầu hắn đến; nếu không, ta không cho ngài ra khỏi cửa quan.” Bình Nguyên quân nói: “Người sang kết giao vì không quên lúc hèn, giàu mà kết giao vì không quên lúc nghèo. Xét lẽ, Ngụy Tề là bạn của Thắng, có trong nhà, chắc chắn không thể nộp ra, huống nay không ở chỗ thần.” Chiêu vương liền gửi thư cho Triệu vương, thư viết: “Em trai nhà vua đang ở Tần, kẻ thù của Phạm quân là Ngụy Tề hiện ở nhà Bình Nguyên quân. Nhà vua hãy sai người mang đầu hắn đến đây, nếu không, ta cất quân đánh Triệu, cũng không cho em ngài ra khỏi quan ải.” Triệu Hiếu Thành vương bèn phát binh bao vây nhà Bình Nguyên quân, nguy cấp, ban đêm Ngụy Tề trốn đi, gặp Tể tướng nước Triệu là Ngu khanh. Ngu khanh đoán chắc không thể thuyết phục Triệu vương, bèn bỏ ẩn tướng, cùng Ngụy Tề bỏ trốn, theo đường nhỏ, muốn đến chư hầu nhưng không đến ngay được nước nào, bèn trở lại trốn ở Đại Lương, muốn nhờ Tín Lăng quân để chạy sang Sở. Tín Lăng quân biết chuyện, sợ Tần, chần chừ chưa chịu gặp, hỏi: “Ngu khanh là người thế nào?" Bấy giờ Hầu Doanh ở bên, nói: “Con người vốn không dễ biết, biết người cũng không phải dễ. Xét lẽ, Ngu khanh mang guốc mộc áo tơi, cầu kiến Triệu vương lần thứ nhất, được ban một đôi ngọc bích trắng, trăm dật vàng; cầu kiến lần thứ hai, được bái làm thượng khanh; cầu kiến lần thứ ba, cuối cùng được nhận ấn tượng, phong hầu vạn hộ. Lúc bấy giờ, thiên hạ tranh biết ông ta. Xét lẽ, Ngụy Tề cùng khốn mới qua chỗ Ngu khanh, Ngu khanh không dám trọng tước lộc cao quý, bỏ lại ấn tướng cùng tước hầu vạn hộ lén trốn đi. Kẻ sĩ nguy cấp khốn cùng về với công tử, công tử hỏi là người thế nào? Con người vốn không dễ biết, biết người cũng không phải dễ!” Tín Lăng quân cả thẹn, lên xe ra ngoài thành đón. Ngụy Tề nghe ban đầu Tín Lăng quân cho việc tiếp kiến khó khăn, nổi giận cắt cổ tự tử. Triệu vương hay tin, bèn lấy đầu Ngụy Tề mang sang cho Tần. Tần Chiêu vương bèn thả Bình Nguyên quân về Triệu.

Chiêu vương năm thứ bốn mươi ba, Tần đánh hạ được Phần Hình của Hàn, nhân đó đắp thành ở Quảng Vũ, phía trên sông Hà.

Năm năm sau, Chiêu vương theo kế của ứng hầu, tung phản gián mua chuộc Triệu, Triệu vì thế sai Mã Phục Tử cầm quân thay Liêm Pha. Tần cả phá Triệu ở Trường Bình, bèn vây Hàm Đan. Sau, ứng hầu có hiềm khích với Vũ An quân Bạch Khởi, nói Tần vương giết Bạch Khởi, tiến cử Trịnh An Bình, sai cầm quân đánh Triệu. Trịnh An Bình bị Triệu bao vây, nguy cấp, đem hai vạn quân đầu hàng Triệu. Ứng hầu ngồi trên chiếu cỏ xin nhận tội. Theo pháp luật nước Tần, tiến cử người mà người đó phạm tội, cả hai cùng tội như nhau. Như vậy, tội của ứng hầu đáng giết ba họ. Tần Chiêu vương có ý sợ làm tổn thương Ứng hầu, bèn hạ lệnh trong nước: “Ai dám nói việc của Trịnh An Bình, xử chung tội với Trịnh An Bình.” Lại tặng thêm cho Tướng quốc Ứng hầu đồ ăn ngày càng hậu để Ứng hầu yên lòng. Hai năm sau, Vương Kê làm Thái thú Hà Đông, thông mưu với chư hầu, bị chém đầu theo luật, còn Ứng hầu ngày càng không vui.

Chiêu vương lâm triều than thở, Ứng hầu bước lên, nói: “Thần nghe 'chúa lo bề tôi chịu nhục, chúa nhục bề tôi chịu chết.' Nay đại vương thiết triều mà lo lắng thế, thần xin chịu tội.” Chiêu vương nói: “Ta nghe nói kiếm sắt nước Sở sắc bén, ca hát múa lại kém. Xét lẽ, kiếm sắt sắc thì binh sĩ dũng cảm, ca hát múa kém thì nghĩ ngợi sâu xa. Lấy suy nghĩ sâu xa để chế ngự binh sĩ dũng cảm, ta e Sở sẽ tính mưu đánh Tần. Việc gì không chuẩn bị đầy đủ, không thể ứng phó khi bất ngờ, nay Vũ An quân đã chết, còn bọn Trịnh An Bình phản bội, trong nước không có tướng giỏi, bên ngoài nhiều nước địch mạnh, vì thế ta lo lắng.” Chiêu vương muốn khích lệ Ứng hầu. Ứng hầu sợ, không nghĩ được kế sách gì. Sái Trạch* biết chuyện nên sang Tần.

Sái Trạch

Sái Trạch người nước Yên, du học cầu quan ở các chư hầu lớn nhỏ, đều không được dùng, đến chỗ người xem tướng là Đường Cử, hỏi: “Tôi nghe tiên sinh xem tướng cho Lý Đoài, nói: 'Trong vòng trăm ngày, nắm quyền quốc gia,' có chuyện ấy không?” Đáp: “Có chuyện đó.” Hỏi: “Như tôi thì sao?” Đường Cử nhìn kỹ cười bảo: “Tiên sinh mũi hếch, vai to, mặt thô, sống mũi tẹt, gối cong. Tôi nghe thánh nhân không dựa vào tướng mạo, có lẽ tiên sinh cũng thế chăng?” Sái Trạch biết Đường Cử đùa mình, bèn nói: “Giàu sang tôi tự có, điều tôi không biết là tuổi thọ thôi, xin được nghe điều ấy.” Đường Cử nói: “Tuổi thọ của tiên sinh, từ nay đến lúc đó là bốn mươi ba năm.” Sái Trạch cười, cảm tạ rồi đi, nói với người đánh xe: “Ta ăn gạo ngon thịt béo, ruổi ngựa chạy nhanh, luôn mang ấn vàng, thắt lưng kết dây thao tía, với chào trước mặt nhà vua, ăn thịt, giàu sang, bốn mươi ba năm đủ rồi.” Sái Trạch sang Triệu, bị đuổi; vào Hàn và Ngụy, trên đường bị cướp cả nồi lẫn chảo. Nghe nói Ứng hầu tiến cử Trịnh An Bình và Vương Kê, đều bị trọng tội ở Tần, Ứng hầu thầm hổ thẹn, Sái Trạch liền sang Tần.

Trước khi yết kiến Chiêu vương, Sái Trạch sai người rêu rao chọc giận Ứng hầu: “Khách Yên là Sái Trạch, là kẻ sĩ trí tuệ, hùng tài tuấn kiệt, biện luận giỏi giang trong thiên hạ. Người này vừa gặp Tần vương, Tần vương ắt làm khó ngài, rồi chiếm địa vị của ngài.” Ứng hầu nghe vậy, nói: “Việc thời Ngũ đế, Tam đại, thuyết của bách gia, ta đã biết cả, số đông biện bác, ta đều bẻ gãy, hắn sao có thể làm khó rồi cướp địa vị của ta được?” Liền sai người triệu Sái Trạch đến. Sái Trạch tới, bèn chào ứng hầu. Ứng hầu vốn không vui, nay gặp mặt, lại thấy ngông nghênh, bèn trách rằng: “Ông từng rêu rao muốn thay ta làm Tể tướng nước Tần, phải thế không?” Đáp: “Phải.” Ứng hầu nói: “Xin được nghe ông nói.” Sái Trạch nói: “Ôi, sao ngài biết muộn thế! Trật tự của bốn mùa, đã thành công sẽ phải lui. Người ta thân thể cường tráng, tay chân lanh lẹ, tai mắt thông suốt, tâm sáng trí thánh, há không phải ý nguyện kẻ sĩ sao?” Ứng hầu đáp: “Phải.” Sái Trạch nói: “Coi trọng điều nhân, nắm lấy điều nghĩa, làm theo đạo lý, thi hành ân đức, đắc chí trong thiên hạ, thiên hạ tưởng nhớ, vui vẻ, cung kính, yêu mến, sùng mộ, đều một lòng tôn làm vua, há không phải kỳ vọng của kẻ trí giỏi biện luận ư?” Ứng hầu đáp: “Phải.” Sái Trạch lại nói: “Sang giàu vinh hiển, trị lý muôn vật, khiến thảy được ổn thỏa; tính mệnh trường thọ, trọn được tuổi trời, không phải chết yểu; thiên hạ nối được trường mối, giữ được cơ nghiệp, truyền mãi vô cùng; danh và thực đều toàn vẹn, phúc trạch lan đến ngàn dặm, đời đời xưng tụng không dứt, trọn vẹn cùng trời đất; há chẳng hợp đạo đức còn thánh nhân gọi là điềm lành, việc tốt ư?” Ứng hầu đáp: “Phải.”

Sái Trạch nói: “Như Tần đối với Thượng quân, Sở đối với Ngô Khởi, Việt đối với đại phu Văn Chủng, kết cục của họ là điều mong muốn chăng?” Ứng hầu biết Sái Trạch muốn nói để làm khó mình, bèn phản bác: “Sao lại không thể? Công Tôn Ưởng thờ Tần Hiếu công, hiến hết tài năng không nghĩ gì khác, hết lòng vì việc chung không đoái tới chuyện riêng; dùng dao, cưa để cấm gian tà, thưởng phạt phân minh để được thái bình; phơi bày gan ruột, bộc lộ lòng thành, chịu oán hận, lừa bạn cũ, bắt công tử Ngang nước Ngụy, yên định xã tắc nước Tần, làm lợi trăm họ, tất cả vì Tần bắt tướng phá địch, mở đất nghìn dặm. Ngô Khởi thờ Sở Điệu vương, khiến việc riêng không hại việc công, lời gièm không che mất lòng trung, phát ngôn không theo lời a dua, việc làm không chấp nhận tùy tiện, không vì nguy nan mà làm bừa, làm theo nghĩa không khỏi khó khăn, khiến chúa xưng bá, nước hùng cường mà không tránh khỏi tai họa. Đại phu Văn Chủng thờ Việt vương, chủ tuy khốn cùng nhục nhã, vẫn trọn lòng trung không thôi, chủ tuy nguy vong vẫn dốc hết khả năng không từ bỏ, thành công mà không tự đại, sang giàu mà không trễ nải kiêu căng. Như ba người ấy, nhân nghĩa tột bực, tiết tháo trung thành. Cho nên quân tử vì nghĩa mà chết, xem chết như về; sống nhục không bằng thác vinh. Kẻ sĩ vốn có thể chịu chết để thành danh, chỉ cốt giữ đạo nghĩa, chết cũng không ân hận. Sao cho là không thể?”

Sái Trạch nói: “Chúa thánh tôi hiền, là phúc lớn của thiên hạ; vua sáng tôi ngay, là phúc của nước; cha từ con hiếu, chồng tín vợ trinh, là phúc của nhà. Cho nên Tỷ Can trung thành nhưng không thể bảo tồn nhà Ân, Tử Tư tài trí nhưng không thể giữ vẹn nước Ngô, Thân Sinh hiếu nghĩa mà Tấn sinh rối loạn. Các nước đều có tôi trung con hiếu mà đất nước bị diệt vong loạn lạc. Tại sao vậy? Vì không có vua sáng cha hiền nghe họ, nên thiên hạ coi vua, cha họ là nỗi sỉ nhục mà xót thương đám tôi con. Nay bề tôi như Thương quân, Ngô Khởi, đại phu Văn Chủng là phải, vua họ là trái. Cho nên người đời khen ba người có công lớn mà không được báo đáp bằng ân đức, há chuộng việc không gặp thời rồi phải chết ư? Đợi chết rồi sau mới được tiếng trung thành, Vi tử không đủ gọi là nhân, Khổng tử không đủ gọi là thánh, Quản Trọng không đủ gọi là lớn vậy. Người ta lập công, há không mong được vẹn toàn ư? Thân và danh toàn vẹn, là mức cao. Danh đáng noi mà thân phải chết, là hạng thứ. Danh bị phỉ báng mà thân được vẹn toàn, là hạng bét vậy.” Lúc này Ứng hầu mới khen giỏi.

Sái Trạch được thể, thừa dịp nói: “Xét Thương quân, Ngô Khởi, đại phu Văn Chủng, các bề tôi tận trung lập công thì đáng mong rồi, còn Hoành Yêu thờ Văn vương, Chu công phụ giúp Thành vương, há cũng là bậc thánh trung chăng? Luận về quan hệ vua tôi, Thương quân, Ngô Khởi, đại phu Văn Chủng đáng chuộng hay Hoành Yêu, Chu công?” Ứng hầu đáp: “Thương quân, Ngô Khởi, đại phu Văn Chủng không bằng.” Sái Trạch nói: “Vậy vua của ngài từ ái nhân nghĩa, trọng dụng trung thần, hết lòng nghĩ đến tình cũ, hiền minh trí tuệ gắn bó keo sơn với kẻ sĩ có đạo, vì nghĩa không bội bạc bề tôi có công, so với Tần Hiếu công, Sở Điệu vương, Việt vương ai hơn?” Ứng hầu đáp: “Chưa biết thế nào.” Sái Trạch nói: “Đại vương nay thân cận tôi trung không hơn Tần Hiếu công, Sở Điệu công, Việt vương; tài trí của ngài có thể vì an nguy của vua mà sửa sang chính sự, yên loạn cương binh, ngăn lo dẹp nạn, mở đất trồng lúa, khiến nước giàu nhà đủ, vua mạnh, xã tắc được đề cao, tông miếu được rạng rỡ, thiên hạ không ai dám lừa dối xúc phạm vua minh, uy nghiêm nhà vua chấn động bốn bể, công lao chói ngời vạn dặm, thanh danh rạng rỡ nghìn đời, ngài với Thương quân, Ngô Khởi, đại phu Văn Chủng ai hơn?” Ứng hầu đáp: “Không bằng được.” Sái Trạch nói: “Nay vua thân với trung thần không quên tình cũ chẳng bằng Hiếu công, Điệu vương, Câu Tiễn, còn công tích, lòng yêu mến, tin tưởng, thân thiết, sủng ái của ngài lại không bằng Thượng quân, Ngô Khởi, đại phu Văn Chủng, nhưng bổng lộc, tước vị, vẻ sang thịnh của ngài cùng sự giàu có của gia đình ngài còn hơn ba vị kia, mà bản thân không chịu lui, vậy nỗi lo sợ còn lớn hơn ba người kia, trộm thấy nguy thay cho ngài. Tục ngữ nói: 'Mặt trời lên đỉnh ắt phải ngả bóng, trăng đầy rồi vơi.'* Vật cực thịnh sẽ chuyển sang suy, là lẽ thường của trời đất. Tiến thoái đầy vơi, tùy thời biến hóa, là đạo thường của thánh nhân vậy. Cho nên: 'Nước có đạo thì làm quan, nước vô đạo thì ở ẩn.'* Thánh nhân nói: 'Rồng bay trên trời, thấy bậc đại nhân thì lợi.'* Lại nói: 'Bất nghĩa mà được giàu sang, với ta chỉ như mây nổi.'* Nay ngài thù đã báo, ơn đã đền, mong muốn đã đến tột bậc, nhưng không đổi kế, tôi trộm cho là không phải. Vả như con chim trả, chim hộc, tê giác, voi, chúng ở tình thế không thể không xa cái chết, còn nguyên nhân chết, vì bị mê hoặc vào mồi. Tài như Tô Tần, Trí bá, không phải không đủ để lánh nhục tránh chết, nhưng sở dĩ phải chết, vì ham lợi không dừng. Do đó thánh nhân chế lễ để tiết chế dục vọng, lấy của dân có chừng mực, sai dân phải đúng lúc, dùng dân có hạn mức, nên chí không quá lạm, làm mà không kiêu, thường theo đạo mà không xa lìa, cho nên thiên hạ nối theo không dứt. Xưa, Tề Hoàn công chín lần hội chư hầu, khuông phò thiên hạ, đến khi hội ở Quỳ Khưu, có chí kiêu căng, chín nước đều phản. Quân binh của Ngô vương Phù Sai, thiên hạ không ai địch nổi, kiểu dũng hùng mạnh nên khinh thường chư hầu, xâm lấn Tề và Tấn, dẫn đến thân chết nước mắt. Hạ Dục, Thái sử Kiểu quát tháo khiến ba quân kinh sợ, thế mà chết bởi kẻ tầm thường. Những người ấy đều khi công danh cực thịnh mà không quay lại cho hợp đạo lý, không lui về địa vị thấp, sống tiết kiệm nên chuốc họa vậy. Xét, Thương quân vì Tần Hiếu công làm sáng pháp lệnh, cấm tiệt điều gian, tước cao ắt thưởng, mang tội ắt phạt, cân bằng quyền hành, chuẩn hóa cân đong, điều chỉnh nặng nhẹ, xóa bỏ bờ ruộng, dân ổn định nghề nghiệp, phong tục được thống nhất, khuyến khích dân cày ruộng, tạo nguồn lợi từ đất, nhà không làm hai nghề, ra sức làm ruộng, tích trữ lương thực, tập luyện chiến trận, động binh thì đất được mở rộng, nghỉ binh thì nước giàu dân no, do đó Tần vô địch thiên hạ, lập uy với chư hầu, hoàn thành sự nghiệp nước Tần. Công lao đã thành, mà [Thương quân] bị dùng xe xé xác. Đất Sở vuông nghìn dặm, có trăm vạn quân, Bạch Khởi thống suất mấy vạn quân đánh Sở, đánh một trận hạ đất Yên, Dĩnh, thiêu rụi Di Lăng, lại đánh trận nữa, phía nam thôn tính đất Thục, Hán. Lại vượt Hàn và Ngụy, tấn công nước Triệu hùng mạnh, phía bắc chôn sống Mã Phục, làm cỏ hơn bốn mươi vạn quân dưới Trường Bình, máu chảy thành sông, tiếng vang như sấm, rồi vào bao vây Hàm Đan, khiến Tần có được đế nghiệp. Sở, Triệu là nước mạnh trong thiên hạ nhưng là thù địch của Tần, từ đó về sau, Sở và Triệu đều sợ phục, không dám đánh Tần, là nhờ cái thế của Bạch Khởi. Thu phục được hơn bảy mươi thành, công lao đã thành, mà bị ban kiếm bắt chết ở Đỗ Bưu. Ngô Khởi vì Sở Điệu vương lập pháp luật, giảm bớt uy quyền của đại thần, bãi bỏ người bất tài, phế truất kẻ vô dụng, dẹp các chức quan không cần thiết, chặn việc xin xỏ ở nhà riêng, thống nhất tục lệ nước Sở, cấm dân nhàn hạ du chơi, rèn sĩ dân giỏi nghề nông và đánh trận, nhờ thế nam được Dương Việt, bắc chiếm đất Trần và Sái, phá tan liên hoành, giải tán hợp tung, khiến kẻ sĩ du thuyết không có chỗ mở miệng, cấm bè đảng để khuyến khích trăm họ, ổn định chính sự nước Sở, quân binh chấn động thiên hạ, uy phục chư hầu. Công đã thành mà chết lìa tứ chi. Đại phu Văn Chủng tính mưu sâu kế xa cho Việt vương, phá giải nguy nan ở Cối Kê, lấy mất làm còn, chuyển nhục thành vinh, khai khẩn đất hoang nhập vào thành ấp, mở rộng đất trồng lương thực, thống lãnh kẻ sĩ bốn phương, tập trung sức lực trên dưới, phò tá Câu Tiễn hiền năng, báo được thù với Phù Sai, cuối cùng bắt sống Ngô vương hùng mạnh, khiến Việt hoàn thành nghiệp bá. Công đã rạng rỡ nhưng tin tưởng Việt vương, cuối cùng bị Câu Tiễn phụ bạc giết chết. Bốn người đó, công lao đã thành nhưng không bỏ đi, tai họa kéo đến thế đấy. Đó gọi là chỉ biết tin mà không thể bỏ, biết đi mà không thể trở lại vậy. Phạm Lãi hiểu điều đó, siêu thoát thế tục, mãi làm Đào Chu công. Ngài không xem việc đánh bạc chăng? Người muốn đặt lớn, người muốn chia nhỏ để đặt, đều là những điều ngài biết rõ cả. Nay ngài làm Tể tướng nước Tần, tính toán không rời khỏi chiếu, mưu sự không ngoài triều đường, ngồi khống chế chư hầu, lợi ích thi hành khắp Tam Xuyên, để tăng thực lực cho Nghi Dương, chặn chỗ hiểm Dương Trường, cắt đứt đường Thái Hàng, lại chặt đường đất Phạm và Trung Hành, sáu nước không thể hợp tung, ngàn dặm sạn đạo thông đến đất Thục đất Hán, khiến thiên hạ đều sợ Tần, điều Tần muốn đã đạt được, công của ngài đã tột bực, đây là lúc Tần chia nhỏ công lao. Thế mà không rút lui, sẽ giống Thương quân, Bạch công, Ngô Khởi và đại phu Văn Chủng vậy. Tôi nghe nói: 'Soi xuống mặt nước, thấy mặt mình; soi vào người khác, biết cát hung.' [Kinh] Thư viết: 'Công lao đã thành, không thể ở lâu.' Họa của bốn người kia, sao ngài lại dự vào? Sao ngài không nhân lúc này trả ấn tướng, chọn người hiền mà trao cho họ, lui về ở nơi núi sông, ắt được tiếng liêm khiết như Bá Di, mãi làm Ứng hầu, đời đời xưng 'cô'*, mà có tiếng biết nhường người hiền như Hứa Do, Diên Lăng Quý tử, được thọ của Kiều Tùng, hay để cuối cùng chuốc họa? Sao ngài dự vào họa đó? Lưu luyến không nỡ rời đi, nghi ngờ không sao tự quyết, ắt chịu họa như bốn người kia. [Kinh] Dịch viết: 'Rồng bay quá cao ắt có điều hối hận'*, ấy nói ở trên không thể xuống dưới, tin mà không chịu bỏ, qua mà không lại vậy. Xin ngài hãy tính đi!” Ứng hầu nói: “Phải lắm. Ta nghe: 'Ham muốn mà không biết đủ, mất cả ham muốn; có mà không biết dừng, mất cả cái có.' May được tiên sinh chỉ giáo, Thư xin kính cẩn nghe theo.” Thế rồi mời [Sái Trạch] vào chỗ ngồi, tôn làm thượng khách.

Mấy hôm sau, [Phạm Thư] vào triều, nói với Tần Chiêu vương: “Mới có khách từ phía đông Hào Sơn đến là Sái Trạch, người này là biện sĩ, hiểu rõ việc thời Tam vương, nghiệp đời Ngũ bá, sự thay đổi của thế tục, đáng để gửi gắm chính sự nước Tần. Thần từng thấy nhiều người nhưng không ai bằng, thần cũng không bằng. Thần dám xin tâu lên bệ hạ.” Tần Chiêu vương cho triệu Sái Trạch, cùng nói chuyện, rất thích, cho làm khách khanh. Ứng hầu nhân đó thác bệnh xin trả ấn tướng. Chiêu vương ép Ứng hầu dậy, Ứng hầu viện cớ bệnh nặng. Phạm Thư thôi chức Tể tướng, Chiêu vương thích kế mới của Sái Trạch, bèn phong làm Tể tướng nước Tần, hướng về phía đông thu phục nhà Chu.

Sái Trạch làm Tể tướng nước Tần được mấy tháng, có người ghét, sợ bị giết, bèn thác bệnh trả lại ấn tướng, hiệu là Cương Thành quân. Ở Tần hơn mười năm, thờ Chiêu vương, Hiếu Văn vương, Trang Tương vương. Sau cùng thờ Thủy hoàng đế, thay mặt Tần đi sứ nước Yên, ba năm sau Yên sai Thái tử Đan vào làm con tin ở Tần.

Thái sử công bàn rằng: Hàn Phi tử nói: “Người ống tay áo dài giỏi múa, người nhiều tiền giỏi bán buôn," lời ấy đáng tin thay! Phạm Thư, Sái Trạch đều là biện sĩ một đời, du thuyết chư hầu đến bạc đầu mà không được dùng, không phải vì kế của họ dở, mà vì nước du thuyết sức kém. Đến khi hai người làm khách ở Tần, nối gót làm khanh tướng, để lại công cho thiên hạ, vốn vì thế mạnh yếu khác nhau vậy. Nhưng kẻ sĩ cũng có khi tình cờ gặp thời, người hiền năng như hai ông có nhiều, không thỏa ý mình há kể xiết nổi! Nhưng hai ông nếu không chịu nguy khốn, sao có thể phấn chấn lên được?

QUYỂN 80 NHẠC NGHỊ LIỆT TRUYỆN

Nhạc Nghị

Nhạc Nghị, tiên tổ là Nhạc Dương. Nhạc Dương làm tướng quân cho Ngụy Văn hầu, đánh chiếm Trung Sơn, Ngụy Văn hầu phong Nhạc Dương đất Linh Thọ. Nhạc Dương chết, táng ở Linh Thọ, con cháu nhân đó làm nhà ở đấy. Trung Sơn phục quốc, đến thời Vũ Linh vương, Triệu lại diệt Trung Sơn, hậu duệ họ Nhạc có Nhạc Nghị.

Nhạc Nghị hiền minh, thích việc quan binh, được người Triệu tiến cử. Đến thời Vũ Linh vương xảy ra loạn Sa Khưu, bèn bỏ Triệu đến Ngụy. Nghe nói Yên Chiêu vương nhân loạn Tử Chi rồi bị Tề đánh cho đại bại, Yên Chiêu vương oán Tề, không ngày nào quên báo thù Tề. Nước Yên nhỏ, ở miền xa xôi, sức không thể khống chế [Tề], vì thế [Yên Chiêu vương] hạ mình trọng đãi kẻ sĩ, trước dùng lễ đãi Quách Ngỗi nhằm chiêu nạp người hiền. Thế rồi Nhạc Nghị làm sứ giả cho Ngụy Chiêu vương đến Yên, Yên vương đối đãi bằng lễ tân khách. Nhạc Nghị khéo léo từ tạ, nhún mình làm kẻ bề tôi, Yên Chiêu vương cho làm Á khanh, giữ chức trong thời gian dài.

Bấy giờ, Tề Mẫn vương mạnh, nam đánh bại Tể tướng nước Sở là Đường Muội ở Trọng Khưu, tây bẻ gãy quân Tam Tấn ở Quan Tân, rồi cùng Tam Tấn đánh Tần, giúp Triệu diệt Trung Sơn, phá Tống, mở đất rộng hơn nghìn dặm. Cùng Tần Chiêu vương tranh nhau xưng đế, rồi lại xưng vương như cũ. Chư hầu đều muốn quay lưng với Tần để thần phục Tề. Mẫn vương tự kiêu, trăm họ không chịu nổi. Yên Chiêu vương hỏi việc đánh Tề, Nhạc Nghị đáp: “Tề là cơ nghiệp nước bá chủ để lại, đất rộng người đông, chưa dễ đánh được. Nếu đại vương ắt phải đánh, chẳng bằng liên kết với Triệu cùng Sở và Ngụy.” Thế là sai Nhạc Nghị giao ước cùng Huệ Văn vương nước Triệu, phái sứ thần khác đi liên kết với Sở và Ngụy, khiến Triệu đem cái lợi của việc đánh Tề để dụ Tần. Chư hầu bị tổn hại bởi thói kiêu căng tàn bạo của Tề Mẫn vương, đều tranh hợp tung cùng Yên đánh Tề. Nhạc Nghị về báo, Yên Chiêu vương cất hết quân, sai Nhạc Nghị làm thượng tướng quân, Văn Huệ vương nước Triệu đem ấn Tướng quốc trao cho Nhạc Nghị. Nhạc Nghị liền cầm quân Triệu, Sở, Hàn, Ngụy, Yên đánh Tề, phá Tề ở tây sông Tế. Chư hầu bãi binh rút về, còn quân Yên do Nhạc Nghị chỉ huy tiếp tục truy đuổi đến Lâm Truy. Tề Mẫn vương thua ở tây sông Tế, chạy trốn, giữ đất Cử. Riêng Nhạc Nghị lưu lại đánh Tề, Tề đều dựa thành chống giữ. Nhạc Nghị đánh vào Lâm Truy, thu hết bảo vật, đồ tế khí của Tề chở về Yên. Yên Chiêu vương cả mừng, đích thân đến Tế Thủy úy lạo quân đội, khao thưởng tướng sĩ, phong Nhạc Nghị đất Xương Quốc, hiệu là Vương Quốc quân. Yên Chiêu vương thu những thứ lấy được rồi về, lại sai Nhạc Nghị đem quân đánh những thành chưa hạ được ở Tề. Nhạc Nghị lưu lại Tề năm năm, hạ hơn bảy mươi thành của Tề, đều lập thành quận huyện của nước Yên, duy còn thành Cử và Tức Mặc chưa hàng phục được. Đúng lúc Yên Chiêu vương chết, con là Yên Huệ vương lên thay. Huệ vương khi còn là Thái tử vốn không thích Nhạc Nghị, tới khi lên ngôi, Điền Đan nước Tề biết chuyện, bèn phái người thực hiện kế ly gián, nói: “Tề chỉ còn hai thành chưa bị hạ. Nhưng sở dĩ chưa sớm hạ, vì nghe Nhạc Nghị có hiềm khích với tấn vương nước Yên, muốn lưu quân lại Tề, quay mặt về nam mà làm vua Tề. Nỗi lo của Tề chỉ sợ tướng khác đến thôi.” Yên Huệ vương vốn đã ngờ Nhạc Nghị, lại bị Tề ly gián, bèn sai Kỵ Kiếp đến thay, triệu Nhạc Nghị về. Nhạc Nghị biết Yên Chiêu vương không có ý tốt khi sai tướng khác thay mình, sợ bị giết, bèn sang tây hàng Triệu. Triệu phong Nhạc Nghị đất Quan Tân, hiệu là Vọng Chư quân, tôn trọng sủng ái Nhạc Nghị để đe dọa Yên và Tề.

Sau đó, Điền Đan nước Tề giao chiến với quân Kỵ Kiếp, bày mưu lừa quân Yên, đánh bại Kỵ Kiếp dưới thành Tức Mặc, chuyển sang phản công, đuổi đánh quân Yên, theo hướng bắc đến tận trên sông Hà, thu hết các thành của Tề, đón Tề Tương vương từ đất Cử về Lâm Truy.

Sau, Yên Huệ vương hối hận vì sai Kỵ Kiếp thay Nhạc Nghị, bởi thế quân thua tướng chết, mất luôn cả Tề; lại giận Nhạc Nghị đầu hàng Triệu, sợ Triệu dùng Nhạc Nghị, thừa cơ Yên suy yếu tấn công. Yên Huệ vương bèn sai người nói với Nhạc Nghị, lại tạ lỗi rằng: “Tiên vương đem nước giao phó cho tướng quân, tướng quân vì Yên đánh Tề, báo thù cho tiên vương, thiên hạ không nước nào không rúng động, dẫu một ngày quả nhân há đám quên công lao tướng quân ư? Đúng khi tiên vương bỏ các bề tôi, quả nhân mới lên ngôi, tả hữu khiến quả nhân lầm lẫn. Quả nhân sai Kỵ Kiếp thay tướng quân, vì tướng quân phải dãi dầu sương nắng đã lâu, triệu tướng quân về ngơi nghỉ, thương nghị đại sự. Tướng quân hiểu nhầm, cho là quả nhân hiềm khích, rồi bỏ Yên theo Triệu. Tướng quân tính thế cũng phải, nhưng làm sao báo đáp hậu ý của tiên vương dành cho tướng quân đây?” Nhạc Nghị viết thư phúc đáp Yên Huệ vương rằng:

“Thần bất tài, không thể phụng mệnh đại vương, thuận lòng tả hữu; sợ thương tổn đến trí sáng của tiên vương, họa hại tới nghĩa cả của đại vương, cho nên trốn chạy sang Triệu. Nay đại vương sai người kể tội, thần sợ người hầu cận đại vương không xét nguyên do tiên vương dung dưỡng và sủng ái thần, lại không rõ lòng thần thờ tiên vương, nên dám xin viết thư trình đáp.

Thần nghe vua hiền thánh không lấy lộc cho người thân, người nhiều công sẽ được thưởng, người giỏi làm ắt được dùng. Nên xét tài năng trao quan chức, là việc vua thành công nên làm; xét đức hạnh mới kết giao, là điều kẻ sĩ lập danh nên theo. Thần trộm xem hành động của tiên vương, thấy tấm lòng chúa cao hơn đời, nên nhân cầm cờ tiết của Ngụy, đích thân được xét ở nước Yên. Tiên vương cất nhắc quá cao, đặt vào hàng tân khách, đứng trên cả quần thần, không bàn với cha anh, lấy thần làm Á khanh. Thần trộm không tự biết, cho là mình vâng lệnh noi theo, may mà không bị tội, cho nên nhận lệnh không từ.

Tiên vương dạy: 'Ta có thù sâu oán nặng với Tề, không lượng sức yếu, mà muốn đối phó với Tề.' Thần tâu: 'Xét, Tề thừa kế cơ nghiệp để lại của nước bá chủ và từng đánh thắng các nước, quân binh tinh nhuệ, quen việc đánh trận. Nếu đại vương muốn đánh Tề, phải mưu tính cùng thiên hạ. Mưu tính cùng thiên hạ, không gì bằng kết giao với Triệu. Huống chi mạn bắc sông Hoài và đất Tống, là đất mà Sở và Ngụy muốn có, nếu Triệu đồng ý liên kết, bốn nước cùng tấn công, có thể phá được Tề.' Tiên vương cho là phải, bèn giao hết binh phù, sai thần xuống phía nam đến Triệu. Sau khi thần về, dấy binh đánh Tề. Nhờ đạo trời và uy võ của tiên vương, đất phía bắc Hoàng Hà theo tiên vương rồi kéo đến trên sông Tế. Quân ở trên sông Tế nhận lệnh đánh Tề, đại phá quân Tề. Tinh binh đuổi dài đến quốc đô nước Tề. Tề vương trốn đến đất Cử, chỉ thoát được thân; châu ngọc, của nả, xe cộ, giáp binh, đồ quý thảy bị thu hết mang về Yên. Đồ của Tề đặt ở Ninh Đài, chuông Đại lý đặt tại cung Nguyên Anh, đỉnh cũ trở về cung Ma Thất, trúc bên sông Vấn đưa về trồng ở Kế Khưu, từ Ngũ bá trở đi, không ai sánh công được với tiên vương. Tiên vương cho chí đã thỏa, cho nên cắt đất phong cho, khiến thần được thành nước chư hầu nhỏ. Thần trộm không tự biết, cho là mình vâng lệnh noi theo, may mà không bị tội, cho nên nhận lệnh không từ.

Thần nghe bậc vua hiền thánh, lập công nghiệp mà không bị phế, cho nên chép vào sách Xuân thu*, kẻ sĩ hiểu biết, thành danh tiếng mà không bị hủy, cho nên được đời sau khen ngợi. Như việc tiên vương báo thù rửa nhục, san phẳng nước mạnh có muôn cỗ xe, thu hết đồ tích trữ tám trăm năm, đến ngày từ bỏ quần thần mà đi, lời dạy chưa dứt, kẻ bề tôi nắm chính sự, sửa sang pháp lệnh, thận trọng với con em hoàng tộc, thi hành rộng khắp trăm họ, thảy đều có thể dạy bảo đời sau.

Thần nghe nói, người giỏi khởi xướng chưa chắc giỏi hoàn thành, khởi đầu tốt chưa chắc kết thúc tốt. Xưa Ngũ Tử Tư nói Hạp Lư nghe theo, nên dấu tích Ngô vương đến tận đất Dĩnh; Phù Sai không như thế, ban túi da bắt tự sát rồi thả trôi trên sông Trường Giang. Ngô vương không nhận ra những lời Ngũ Tử Tư trước đây có thể lập công, cho nên khiến Tử Tư chết chìm mà không hối hận, Tử Tư không sớm thấy chúa không thể cùng bàn, nên đến nỗi bị vứt xuống Trường Giang mà lòng không thay đổi.

Xét, thoát thân lập công, nhằm làm sáng sự nghiệp tiên vương, là cách suy nghĩ của thần. Tránh xa lời gièm pha sỉ nhục, làm mất danh tiếng của tiên vương, là nỗi sợ lớn của thần. Mắc vào tội không lường trước, nhờ may được lợi, cũng không dám ra khỏi đạo nghĩa.

Thần nghe quân tử thời xưa, tuy tuyệt giao cũng không nói xấu nhau; tôi trung bỏ nước, không làm sạch tên tuổi mình. Thần tuy bất tài, cũng nhiều lần được quân tử chỉ giáo, chỉ sợ kẻ thân thiết bên đại vương, lời gièm của đám tả hữu, không xét đức hạnh của kẻ chốn xa, nên dám xin trình thư nói rõ, mong quân vương lưu tâm cho.”

Thế rồi Yên vương lại phong con Nhạc Nghị là Nhạc Can làm Xương Quốc quân; Còn Nhạc Nghị vẫn qua lại Yên, Yên và Triệu đều coi là khách khanh. Nhạc Nghị chết ở Triệu.

Nhạc Can, Nhạc Thừa

Nhạc Can* ở Yên hơn ba mươi năm, Yên vương là Hỷ theo kế của Tể tướng Lật Phúc, muốn đánh Triệu, bèn hỏi Xương Quốc quân Nhạc Can. Nhạc Can nói: “Triệu là nước giao chiến tứ phương, dân quen việc binh, không thể đánh được.” Yên vương không nghe, bèn đánh Triệu. Triệu sai Liêm Pha ra đánh, cả phá quân của Lật Phúc ở đất Hạo, bắt sống Lật Phúc, Nhạc Thừa. Nhạc Thừa cùng họ với Nhạc Can. Thế rồi Nhạc Can chạy sang Triệu, Triệu liền bao vây Yên. Yên phải cắt đất giảng hòa với Triệu, Triệu mới lui quân.

Yên vương hối hận vì không nghe Nhạc Can, khi Nhạc Can đã sang Triệu, bèn gửi thư cho Nhạc Can, ghi: “Thời vua Trụ, Cơ tử không được dùng lại dám mạo phạm, can gián không thôi, hy vọng nhà vua nghe theo; Thương Dung không được dùng, bản thân chịu nhục, mong mỏi Trụ vương thay đổi. Khi lòng dân không hướng về, giám ngục tự thả tù nhân, sau hai ông mới thoái ẩn. Cho nên Trụ vương chịu lụy vì sự tàn bạo, hai ông không mất danh là bậc thánh trung thành. Sao vậy? Bởi họ đã lo lắng hết mức. Nay quả nhân tuy ngu muội nhưng không bạo tàn như Trụ vương, dân Yên tuy loạn lạc cũng không quá mức như dân Ân. Trong nhà có chuyện, không nên nói với láng giềng. Hai điều đó, quả nhân không cho ông làm đúng.”

Nhạc Can và Nhạc Thừa oán Yên vương không theo kế của mình, cuối cùng hai người ở lại Triệu. Triệu Phong Nhạc Thừa là Vũ Tương quân.

Năm sau, Nhạc Thừa, Liêm Pha đem quân Triệu bao vây Yên, Yên mang hậu lễ cầu hòa, bèn giải vây về. Năm năm sau, Hiếu Thành vương nước Triệu chết. Tương vương sai Nhạc Thừa thay Liêm Pha. Liêm Pha tấn công Nhạc Thừa, Nhạc Thừa chạy, Liêm Pha trốn sang Ngụy. Mười sáu năm sau, Tần diệt Triệu.

Hơn hai mươi năm sau, Cao đế đi qua Triệu, hỏi: “Nhạc Nghị còn con cháu không?” Đáp rằng: “Có Nhạc thúc.” Cao đế phong cho đất Nhạc Khanh, hiệu là Hoa Thành quân. Hoa Thành quân là cháu nội Nhạc Nghị. Họ Nhạc có Nhạc Hà công, Nhạc Thần Công, sau khi Triệu bị Tần tiêu diệt, họ trốn sang Cao Mật nước Tề. Nhạc Thần công giỏi nghiên cứu đạo Hoàng-Lão, nổi danh ở Tề, được xưng tụng là thầy giỏi.

Thái sử công bàn rằng: Trước Khoái Thông ở Tề đến Chủ Phụ Yển đọc thư Nhạc Nghị gửi lại Yên vương, chưa lần nào không buông thư mà khóc. Nhạc Thần công học đạo Hoàng-Lão, tổ sư của ông hiệu Hà thượng trượng nhân, không rõ gốc gác. Hà thượng trượng nhân dạy An Kỳ Sinh, An Kỳ Sinh dạy Mao Hấp công, Mao Hấp công dạy Nhạc Hà công, Nhạc Hà công dạy Nhạc Thần công, Nhạc Thần công dạy Hấp công. Hấp công dạy ở đất Cao Mật và Giao Tây nước Tề, là thầy của Tướng quốc họ Tào*.

QUYỂN 81 LIÊM PHA, LẬN TƯƠNG NHƯ LIỆT TRUYỆN

Liêm Pha là tướng giỏi của Triệu. Huệ Văn vương nước Triệu năm thứ mười sáu, Liêm Pha làm tướng Triệu đánh Tề, đại phá quân Tề, chiếm được Dương Tấn, phong làm thường khanh, dũng khí nổi tiếng chư hầu.

Lận Tương Như* người Triệu, là xá nhân của người đứng đầu hoạn quan nước Triệu là Mậu Hiền.

Thời Huệ Văn vương nước Triệu được ngọc bích họ Hòa nước Sở. Tần Chiêu vương nghe tin, sai người đưa thư cho Triệu vương, xin đem mười lăm thành đổi lấy ngọc. Triệu vương và đại tướng quân Liêm Pha cùng các đại thần bàn rằng: “Nếu đổi, e không lấy được thành của Tần, chỉ bị lừa; nếu không đổi, sợ Tần đem quân đến đánh”. Bàn kế chưa xong, tìm người có thể sai sang Tần, chưa tìm được. Hoạn quan Mậu Hiền nói: “Xá nhân của thần là Lận Tương Như có thể sai đi được.” Triệu vương hỏi: “Sao khanh biết?” Đáp: “Thần từng có tội, trộm tính muốn trốn sang Yên, xá nhân Tương Như của thần ngăn lại, nói: 'Ngài dựa vào đâu mà biết Yên vương?' Thần nói: 'Ta từng theo đại vương hội kiến Yên vương ở biên giới, Yên vương nắm tay ta nói: 'Xin kết giao,' qua đó mà biết, nên muốn sang Yên.' Tương Như bảo thần rằng: 'Xét lẽ, Triệu mạnh Yên yếu, ngài được Triệu vương tin yêu, nên Yên vương muốn kết giao với ngài. Nay ngài trốn Triệu sang Yên, Yên sợ Triệu, thế của họ ắt không dám giữ ngài, mà còn trói ngài đưa về Triệu. Chẳng bằng ngài cởi trần quỳ trên búa rìu xin chịu tội, may ra thoát được.' Thần theo cách đó, may sao đại vương tha thứ cho thần. Thần trộm cho người này là dũng sĩ, có trí mưu, có thể sai đi được.” Thế là Triệu vương triệu kiến, hỏi Lận Tương Như: “Tần vương đem mười lăm thành xin đổi lấy ngọc bích của quả nhân, có đổi không?” Tương Như đáp: “Tần mạnh Triệu yếu, không thể không đổi.” Triệu vương hỏi: “Lấy ngọc của ta, không cắt thành cho ta, vậy phải làm sao?" Tương Như đáp: “Tần dùng thành đổi ngọc mà Triệu không đồng ý, Triệu đuối lý. Triệu trao ngọc mà Tần không trả thành cho Triệu, Tần đuối lý. Trong hai cách ấy, thà đồng ý mà khiến Tần đuối lý.” Triệu vương hỏi: “Ai có thể làm sứ giả?” Tương Như đáp: “Đại vương ắt không có người, thần xin mang ngọc đi, thành về Triệu thì ngọc ở Tần; thành không về, thần xin mang ngọc nguyên vẹn về Triệu.” Triệu vương bèn sai Tương Như mang ngọc bích sang nước Tần ở phía tây.

Tần vương ngồi ở Chương Đài tiếp kiến Tương Như, Tương Như dâng ngọc lên Tần vương. Tần vương cả mừng, cho mỹ nữ và hầu cận xem, hầu cận đều hồ vạn tuế. Tương Như thấy Tần vương không có ý trả thành cho Triệu, bèn tiến đến nói: “Ngọc có tì vết, xin chỉ cho đại vương.” Tần vương đưa ngọc, Tương Như nhân đó cầm ngọc đứng thẳng, dựa cột, nổi giận tóc dựng mũ, bảo Tần vương rằng: “Đại vương muốn được ngọc, sai người đưa thư cho Triệu vương, Triệu vương triệu hết quần thần thương nghị, đều nói: 'Tần tham, cậy mình mạnh, chỉ nói suông lấy ngọc, e không trả thành.' Bàn nhau không muốn mang ngọc sang Tần. Thần cho kẻ áo vải giao du còn không lừa dối nhau, huống chi nước lớn! Vả vì viên ngọc mà làm trái ý thích của Tần mạnh là không thể. Thế nên Triệu vương bèn trai giới năm ngày, sai thần mang ngọc, vái tiễn và trao quốc thư ở triều đình. Vì sao? Vì muốn giữ nghiêm uy của đại quốc để tỏ lòng kính trọng vậy. Nay thần đến, đại vương tiếp kiến ở chỗ tầm thường, lễ tiết khinh mạn; được ngọc, truyền cho mỹ nữ, để đùa cợt thần. Thần thấy đại vương không có ý trả thành ấp cho Triệu vương, nên thần lấy lại ngọc. Đại vương một mực ép thần, hôm nay đầu thần và ngọc đều vỡ ở cái cột này!” Tương Như cầm ngọc nhìn chằm chằm cột, như muốn lao vào. Tân vương sợ ngọc vỡ, bèn tạ lỗi và thỉnh cầu, triệu quan hữu ty mang địa đồ ra, chỉ từ đây trở đi mười lăm thành đều thuộc Triệu. Tương Như đoán Tần vương chỉ vờ cắt thành cho Triệu, không phải ý thực, bèn nói với Tần vương: “Ngọc họ Hòa, thiên hạ cùng cho là báu vật, Triệu vương sợ, không dám không dâng. Khi Triệu vương tiến ngọc, trai giới năm ngày, nay đại vương cũng nên trai giới năm ngày, bày lễ cửu tân* ở triều đình, thần mới dám dâng ngọc.” Tần vương đoán biết, rốt cuộc không thể cưỡng đoạt, bèn đồng ý trai giới năm ngày, cho Tương Như ở công quán Quảng Thành. Tương Như biết Tần vương tuy trai giới, nhưng quyết phụ ước không trả thành, bèn sai người đi cùng mặc áo ngắn, mang theo ngọc, đi lối tắt trốn về, trao lại ngọc cho Triệu.

Tần vương trai giới năm ngày xong, bày lễ cửu tân ở triều đình, tiếp kiến sử Triệu là Lận Tương Như. Tương Như đến, nói với Tần vương: “Tần từ Mục công trở đi trải hơn hai mươi đời vua, chưa có ai từng giữ trọn minh ước. Thần thực sự bị đại vương lừa mà phụ Triệu, cho nên sai người mang ngọc về, đi đường nhỏ, đã về Triệu rồi. Vả Tần mạnh Triệu yếu, đại vương sai một sứ đến Triệu, Triệu lập tức đưa ngọc đến. Nay nhân Tần mạnh mà cắt mười lăm thành cho Triệu trước, Triệu há dám giữ ngọc mà đắc tội với đại vương ư? Thần biết tội dối đại vương đáng phải chết, xin bước vào chảo nước sôi, chỉ xin đại vương cùng quần thần bàn tính cho kỹ.” Tần vương và quần thần nhìn nhau nuối tiếc. Tả hữu có kẻ muốn lôi Tương Như đi, Tần vương nhân nói: “Nay giết Tương Như, cuối cùng không được ngọc lại cắt mất quan hệ tốt giữa Tần và Triệu, chẳng bằng nhân đây hậu đãi y, cho về Triệu, Triệu vương há vì một viên ngọc dám lừa Tần ư?” Cuối cùng triệu kiến Tương Như ở triều đình, hành lễ xong xuôi bèn cho về.

Tương Như về nước, Triệu vương cho là đại phu tài giỏi, đi sứ chư hầu không làm nhục mệnh vua, liền phong làm Thượng đại phu. Tần cũng không cắt thành cho Triệu, Triệu sau cùng cũng không trao ngọc cho Tần.

Về sau, Tần đánh Triệu, hạ Thạch Thành. Năm sau, lại đánh Triệu, giết hai vạn người.

Tần vương sai sứ giả báo với Triệu vương, muốn cùng Triệu vương hội kiến ở Mẫn Trì, phía ngoài Tây Hà để giảng hòa. Triệu vương sợ Tần, không muốn đi. Liêm Pha, Lận Tương Như tính kế: “Đại vương không đi, chứng tỏ Triệu yếu và khiếp nhược vậy.” Triệu vương bèn lên đường, Tương Như đi theo. Liêm Pha tiễn đến biên giới, nói với Triệu vương: “Đại vương đi, tính đường từ khi gặp Tần vương đến hành lễ xong, trở về, không quá ba mươi ngày. Ba mươi ngày không về, xin lập thái tử làm vua, để Tần hết hy vọng.” Triệu vương đồng ý. Rồi cùng Tần vương hội kiến ở Mẫn Trì. Tần vương uống rượu say, nói: “Quả nhân trộm nghe Triệu vương thích nhạc, xin hãy tấu đàn sắt.” Triệu vương đánh đàn sắt. Quan Ngự sử nước Tần bước lên ghi: “Ngày... tháng... năm, Tần vương và Triệu vương gặp mặt uống rượu, sai Triệu vương gảy đàn sắt.” Lận Tương Như bước lên nói: “Triệu vương trộm nghe Tần vương giỏi về nhạc Tần, xin dâng vò sành để Tần vương đánh nhạc cùng vui.” Tần vương giận, không chịu. Lận Tương Như đem vò sành đưa đến trước mặt, quỳ xuống mời Tần vương gõ. Tần vương không chịu gõ. Tương Như nói: “Trong vòng năm bước, Tương Như xin lấy máu ở cổ vấy lên đại vương.” Tả hữu muốn đâm Tương Như, Tương Như trợn mắt quát, tả hữu đều lui. Tần vương không vui, phải gõ một cái. Tương Như quay đầu triệu Ngự sử nước Triệu đến ghi rằng: “Ngày... tháng... năm..., Tần vương gõ vò cho Triệu vương nghe.” Quần thần nước Tần nói: “Xin cắt mười lăm thành của Triệu để chúc thọ Tần vương.” Lận Tương Như cũng nói: “Xin cắt đất Hàm Dương của Tần để chúc thọ Triệu vương.” Khi tàn cuộc rượu, Tần vương cuối cùng không tranh hơn được với Triệu. Triệu cũng bày nhiều quân lính tiếp đón Tần, Tần không dám manh động.

Về nước, Tương Như có công lớn, được phong làm thượng khanh, địa vị trên cả Liêm Pha. Liêm Pha nói: “Ta là tướng Triệu, đánh thành chiếm đất lập đại công, còn Lận Tương Như nhờ miệng lưỡi, địa vị trên ta, vả Tương Như xuất thân hèn hạ, ta xấu hổ, không cam tâm đứng dưới.” Lại rêu rao: “Ta gặp Tương Như, ắt làm nhục ông ta.” Tương Như nghe chuyện, không chịu gặp mặt. Mỗi khi Tương Như vào triều, thường cáo ốm, không muốn tranh thứ bậc với Liêm Pha. Không lâu sau, Tương Như ra ngoài, trông thấy Liêm Pha, bèn cho xe tránh đi. Xá nhân thấy vậy can rằng: “Tôi sở dĩ bỏ thân thích theo thờ ngài, vì mộ ngài cao nghĩa. Nay ngài với Liêm Pha ngang hàng, Liêm Pha nói xấu sau lưng mà ngài tránh ông ta, e sợ thật quá mức, như người thường còn thấy xấu hổ, huống chi hạng tướng võ tướng văn! Bọn tôi kém cỏi, xin từ biệt.” Lận Tương Như ra sức ngăn lại, nói: “Ông xem tướng quân Liêm Pha có bằng Tần vương không?" Đáp: “Không bằng được.” Tương Như nói: “Tần vương oai phong, Tương Như còn quát mắng ở triều đình, làm nhục quần thần ông ta, Tương Như tuy tầm thường, há riêng sợ Liêm tướng quân? Ta vốn nghĩ, Tần mạnh sở dĩ không dám đem quân đánh Triệu, là vì hai người bọn ta. Nay hai hổ đấu nhau, ắt một con phải chết. Vì lẽ đó ta đặt quốc gia cấp bách lên trước mà gạt oán thù riêng sang một bên.” Liêm Pha nghe chuyện, cởi trần mang roi gai, thông qua tân khách đến Cổng nhà Lận Tương Như tạ tội, nói: “Kẻ hèn này đâu biết tướng quân rộng lượng đến thế.” Cuối cùng vui vẻ, thành bạn sinh tử.

Năm đó, Liêm Pha đông đánh Tề, phá một cánh quân. Được hai năm, Liêm Pha lại đánh đất Kỷ của Tề, hạ được. Ba năm sau, Liêm Pha đánh Phòng Lăng và An Dương của Ngụy, hạ được. Bốn năm sau, Lận Tương Như cầm quân đánh Tề, kéo đến Bình Ấp rồi bãi binh. Năm sau, Triệu Xa phá quân Tần ở dưới thành Át Dự.

Triệu Xa là viên lại quản việc ruộng nương ở Triệu, thu tô thuế nhưng nhà Bình Nguyên quân không chịu nộp, Xa xử theo pháp luật, giết mười chín người làm việc cho Bình Nguyên quân. Bình Nguyên quân nổi giận, định giết Xa. Xa nhân đó nói: “Ngài là quý công tử của Triệu, nay dung túng người nhà không theo phép công khiến pháp luật bị khinh nhờn, pháp luật bị khinh nhờn thì nước yếu, nước yếu thì chư hầu tiến đánh, chư hầu tiến đánh thì không còn Triệu, ngài sao giàu được thế nữa? Sang quý như ngài, làm theo phép công thì trên dưới công bằng, trên dưới công bằng thì nước mạnh, nước mạnh thì Triệu vững, ngài là quý thích, há để thiên hạ xem thường ư?” Bình Nguyên quân cho là hiền năng, nói với Triệu vương. Triệu vương dùng Xa lo việc thuế khóa trong nước, nhờ đó thuế khóa công bằng, dân giàu mà kho đụn đầy.

Tần đánh Hàn, đóng quân ở Át Dự. Triệu vương gọi Liêm Pha đến hỏi: “Cứu được không?” Đáp rằng: “Đường xa gập ghềnh nhỏ hẹp, khó cứu.” Lại triệu Nhạc Thừa đến hỏi, Nhạc Thừa đáp như Liêm Pha. Lại gọi Triệu Xa, Xa đáp: “Đường đến đó xa xôi, gập ghềnh lại nhỏ hẹp, ví như hai con chuột đánh nhau trong hang, con nào dũng mãnh thì thắng.” Triệu vương bèn lệnh Triệu Xa cầm quân, cứu Hàn.

Quân Triệu đi khỏi Hàm Đan ba mươi dặm, Triệu Xa lệnh trong quân: “Ai đem việc quân can ngăn thì xử tội chết.” Quân Tần đóng phía tây Vũ An, đánh trống hò hét, khiến nhà ngói ở Vũ An đều rung chuyển. Trong quân có thám mã nói phải cứu gấp Vũ An, Triệu Xa lập tức chém. Đắp tường kiên cố, lưu lại hai mươi tám ngày không đi, đắp thêm hào lũy. Thám báo quân Tần lẻn vào, Triệu Xa cho ăn ngon rồi thả về. Thám báo về báo với tướng Tần, tướng Tần cả mừng nói: “Rời khỏi nước ba mươi dặm mà quân không đi, lại đắp thêm hào lũy, Át Dự không còn là đất của Triệu nữa.” Triệu Xa thả tên thám thính của Tần đi, bèn cuốn giáp chạy, hai ngày một đêm thì đến, lệnh những tay thiện xạ đóng quân cách Át Dự năm mươi dặm. Đắp lũy quân xong, quân Tần hay tin, đem quân kéo đến. Quân sĩ là Hứa Lịch xin can việc quân, Triệu Xa nói: “Cho vào.” Hứa Lịch nói: “Quân Tần không ngờ Triệu đến, khí thế rất mạnh, tướng quân phải tập trung quân lập trận thế để chờ họ, nếu không, ắt thua.” Triệu Xa nói: “Xin vâng lệnh.” Hứa Lịch nói: “Xin chịu tội chết.” Triệu Xa bảo: “Đợi sau khi về đến Hàm Đan.” Hứa Lịch lại góp ý: “Ai chiếm và lên được núi phía bắc thì thắng, ai đến sau tất thua.” Triệu Xa đồng ý, cho vạn quân đến đó. Quân Tần đến sau, tranh núi nhưng không lên được, Triệu Xa tung quân ra đánh, đại phá quân Tần. Quân Tần tháo vây rút chạy, bèn giải vây Át Dự rồi về.

Huệ Văn vương nước Triệu tặng Xa hiệu là Mã Phục quân, cho Hứa Lịch làm Quốc úy. Vì thế Triệu Xa ngang hàng Liêm Pha và Lận Tương Như.

Bốn năm sau, Huệ Văn vương nước Triệu chết, con là Hiếu Thành vương lên thay. Năm thứ bảy, quân Tần và Triệu đối trận Trường Bình, bấy giờ Triệu Xa đã chết, Lận Tương Như đang bệnh nặng, Triệu sai Liêm Pha cầm quân đánh Tần, Tần nhiều lần đánh bại quân Triệu, quân Triệu giữ vững thành không ra đánh. Tần nhiều lần khiêu chiến, Liêm Pha không đánh. Triệu vương tin kế phản gián của Tần. Phản gián nước Tần nói: “Tần sợ nhất con trai Mã Phục quân Triệu Xa là Triệu Quát cầm quân.” Triệu vương nhân đó phong Quát làm tướng thay Liêm Pha. Lận Tương Như nói: “Đại vương dựa vào danh sai Quát làm tướng, như dán trục đàn mà muốn gảy vậy*. Quát đọc sách cha để lại nhưng không biết thay đổi cho phù hợp.” Triệu vương không nghe, cho Quát cầm quân.

Triệu Quát học binh pháp từ nhỏ, nói về việc binh, thiên hạ không ai bằng. Thường luận bàn việc binh cùng cha là Xa, Xa không thể làm khó được, nhưng không cho là phải. Mẹ Quát hỏi lý do, Triệu Xa đáp: “Dùng binh, là đất chết, mà thằng Quát nói dễ dàng, giả sử Triệu không dùng thằng Quát thì thôi, nếu dùng làm tướng, người phá Triệu ắt là nó đấy.” Đến khi Quát sắp lên đường, mẹ Quát dâng thư nói với Triệu vương: “Không thể sai Quát làm tướng.” Nhà vua hỏi: “Tại sao?” Đáp rằng: “Khi trước thiếp thờ cha Quát, lúc ông ấy làm tướng, người dâng cơm rượu có hàng chục, bạn bè có hàng trăm, đại vương và tông thất tặng thưởng thứ gì đều đem cho quân binh, quan lại, sĩ đại phu; lúc nhận lệnh lên đường, không hỏi đến việc nhà. Nay Quát một sớm làm tướng, quay mặt về đông tiếp kiến thuộc hạ, quân lính không dám ngẩng mặt lên nhìn, vàng lụa đại vương ban cất hết trong nhà, hằng ngày thấy nhà ruộng có lợi mua được thì mua luôn. Đại vương cho nó bằng cha nó không? Cha con lòng dạ khác nhau, đại vương đừng cho làm tướng.” Triệu vương nói: “Đừng nhắc nữa, ta quyết rồi.” Mẹ Quát nhân đó nói: “Nếu đại vương nhất quyết dùng nó, nhược bằng xảy ra việc gì, thiếp có khỏi bị liên lụy chăng?" Triệu vương đồng ý.

Triệu Quát thay Liêm Pha, đổi hết quy định, thay các viên quân lại. Tướng Tần là Bạch Khởi nghe tin, tung kỳ binh, vờ thua chạy, rồi cắt đường lương thảo, chia quân Triệu Quát làm hai, lòng quân ly tán. Hơn bốn mươi ngày, quân Triệu đói, Triệu Quát đem quân tinh nhuệ đích thân đốc chiến, bị quân Tần bắn chết. Quân Quát thua, mấy chục vạn quân đầu hàng Tần, Tần chôn sống hết. Triệu trước sau mất khoảng bốn mươi lăm vạn quân. Năm sau, quân Tần bèn vây Hàm Đan, hơn một năm, suýt không thoát nổi, nhờ chư hầu Sở và Ngụy đến cứu, mới giải vây được Hàm Đan. Triệu vương cũng theo lời nói trước, cuối cùng không giết mẹ Triệu Quát.

Năm năm sau khi giải vây Hàm Đan, Yên theo kế của Lật Phúc, nói: “Trai tráng nước Triệu chết cả ở Trường Binh, con côi của họ chưa lớn”, cất quân đánh Triệu. Triệu sai Liêm Pha làm tướng, đánh Yên, đại phá quân Yên tại đất Hạo, giết Lật Phúc, bao vây Yên. Yên phải cắt năm thành cầu hòa, được chấp nhận. Triệu phong cho Liêm Pha đất Uy Văn, hiệu là Tín Bình quân, thay quyền Tướng quốc.

Lúc Liêm Pha bị bãi chức từ Trường Bình về, thất thế, tân khách cũ bỏ đi hết. Tới khi được làm tướng, khách lại kéo đến. Liêm Pha nói: “Khách đi hết đi!” Khách nói: “Ôi, sao ngài thấy muộn thế? Xét, đạo giao du trong thiên hạ như ở chợ vậy, ngài có thế, tôi theo ngài, ngài thất thế, tôi bỏ đi, đó là lẽ cố nhiên, có gì phải oán?” Được sáu năm, Triệu sai Liêm Pha đánh đất Phồn Dương của Ngụy, hạ được.

Hiếu Thành vương nước Triệu chết, con là Điệu Tương vương lên thay, sai Nhạc Thừa thay Liêm Pha. Liêm Pha giận, đánh Nhạc Thừa, Nhạc Thừa chạy. Liêm Pha liền chạy sang Đại Lương nước Ngụy. Năm sau, Triệu bèn phong Lý Mục làm tướng cầm quân đánh Yên, hạ được Vũ Toại và Phương Thành.

Liêm Pha ở Đại Lương đã lâu, nhưng Ngụy không tin dùng. Triệu nhiều lần bị Tần vây khốn, Triệu vương muốn dùng lại Liêm Pha, Liêm Pha cũng muốn được dùng lại ở Triệu. Triệu vương sai sứ giả đến xem dùng được Liêm Pha không? Kẻ thù của Liêm Pha là Quách Khai đút lót nhiều vàng cho sứ giả, bảo nói xấu Liêm Pha. Sứ Triệu gặp Liêm Pha, Liêm Pha ăn một bữa cả đấu gạo, mười cân thịt, mặc giáp lên ngựa để tỏ mình còn dùng được. Sứ giả về báo với Triệu vương: “Tướng quân Liêm Pha tuy già, còn ăn khỏe, nhưng ngồi với thần, chốc lát đi đại tiện đến ba lần.” Triệu vương cho Liêm Pha đã già, bèn không triệu nữa.

Sở nghe nói Liêm Pha ở Ngụy, ngầm sai người sang đón. Liêm Pha một lần làm tướng Sở, không lập được công, nói: “Ta muốn dùng người Triệu.” Liêm Pha sau chết ở Thọ Xuân.

Lý Mục là tướng giỏi ở biên giới phía bắc nước Triệu, thường đóng quân ở đất Đại và Nhạn Môn để phòng bị Hung Nô, tùy nghi sắp đặt lại tốt, tô thuế ngoài chợ đều chuyển vào phủ, chi tiêu cho quân đội. Mỗi ngày giết mấy con bò khao thưởng quân sĩ, học cưỡi ngựa bắn cung, cẩn trọng đốt lửa hiệu, dùng nhiều gián điệp, hậu đãi quân sĩ. Có ước định rằng: “Nếu quân Hung Nô vào cướp, kíp chạy vào thành phòng thủ, ai ra bắt tù binh, xử chém.” Mỗi lần Hung Nô vào cướp, nổi lửa hiệu cẩn thận, vội vào thành phòng thủ, không dám giao chiến. Cứ thế mấy năm, cũng không mất mát, tổn hại, nhưng Hung Nô cho Lý Mục nhát gan, ngay quân Triệu ở biên giới cũng xem tướng mình nhát. Triệu vương trách Lý Mục, Lý Mục vẫn làm như trước. Triệu vương giận, triệu về, sai người khác thay làm tướng.

Được hơn năm, mỗi lần Hung Nô đến, quân Triệu ra đánh. Xuất chiến nhưng đều bất lợi, thương vong tổn thất nhiều, biên cảnh không trồng cây chăn nuôi được. Lại mời Lý Mục. Lý Mục không ra khỏi cổng, cố ý thác bệnh. Triệu vương bèn ép dậy sai cầm quân. Mục nói: “Đại vương nhất định dùng thần, có cho thần làm như trước, mới dám vâng lệnh.” Triệu vương đồng ý.

Lý Mục ra biên giới, lại quy định như cũ. Hung Nô nhiều năm không thu được gì, luôn cho Lý Mục khiếp sợ. Quân sĩ hằng ngày được thưởng mà không được dùng, đều muốn đánh một trận. Thế là [Lý Mục] chọn một nghìn ba trăm chiến xa, tuyển một vạn ba nghìn chiến mã, lựa năm vạn quân từng được thưởng trăm lạng vàng, mười vạn lính biết bắn cung, thảy đều được luyện cách đánh. Cho thả súc vật khắp nơi, nhân dân đầy đồng. Hung Nô vào một số ít, quân Lý Mục vờ thua chạy, để hàng nghìn người bị bắt. Thiền vu nghe tin, cầm đại quân vào cướp. Lý Mục lập nhiều kỳ trận, tung quân tả hữu ra đánh, cả phá, giết hơn mười vạn kỵ binh Hung Nô, diệt Đam Lam, phá Đông Hồ, bắt Lâm Hồ đầu hàng, Thiền vụ bỏ chạy. Hơn mười năm sau, Hung Nô không dám đến gần biên giới nước Triệu.

Điệu Tương vương nước Triệu năm thứ nhất, Liêm Pha đã trốn sang Ngụy, Triệu sai Lý Mục đánh Yên, hạ được Vũ Toại, Phương Thành. Được hai năm, Bàng Huyên phá quân Yên, giết Kịch Tân. Bảy năm sau, Tần đánh giết tướng Triệu là Hỗ Triếp ở Vũ Toại, chém mười vạn thủ cấp. Triệu bèn lấy Lý Mục làm đại tướng quân, đánh quân Tần ở Nghi An, cả phá quân Tần, đuổi tướng Tần là Hoàn Kỹ bỏ chạy. Triệu Phong Lý Mục làm Vũ An quân. Được ba năm, Tần đánh Bà Ngô, Lý Mục đánh phá quân Tần, phía nam chống Hàn và Ngụy.

Triệu vương là Thiên năm thứ bảy, Tần sai Vương Tiễn đánh Triệu, Triệu sại Lý Mục, Tư Mã Thượng cự địch. Tần nhiều lần đút vàng cho Quách Khai là sủng thần của Triệu vương, làm kế phản gián, nói Lý Mục, Tư Mã Thượng muốn làm phản. Triệu vương bèn sai Triệu Thông và tướng Tề là Nhan Tụ thay Lý Mục. Lý Mục không chịu vâng lệnh, Triệu sai người ngầm bắt Lý Mục, đem chém. Phế truất Tư Mã Thượng. Ba tháng sau, Vương Tiễn nhân đó tức tốc đánh Triệu, phá được quân Triệu, giết Triệu Thông, bắt sống Triệu vương là Thiên cùng tướng Triệu là Nhan Tụ, bèn diệt Triệu.

Thái sử công bàn rằng: Biết rõ là phải chết ắt dũng cảm, không coi chết là việc khó, ứng xử với cái chết mới khó. Lúc Lân Tương Như cầm ngọc bích nhìn vào cột, đến khi quát mắng tả hữu của Tần vương, tình thế chẳng qua sẽ bị giết là cùng, nhưng kẻ sĩ khác có khi vì khiếp sợ mà không dám làm. Tương Như một lần phát lộ dũng khí, uy phong lan truyền nước địch, lui về thì khiêm nhượng với Liêm Pha, danh trọng như Thái Sơn, trí mưu và dũng cảm; ông trong xử lý công việc có thể gọi là kiêm bị vậy.

QUYỂN 82 ĐIỀN ĐAN LIỆT TRUYỆN

Điền Đan là họ xa của vương tộc họ Điền nước Tề. Thời Mẫn vương, Đan làm viên coi chợ tại Lâm Truy, không ai biết đến. Tới khi Yên sai Nhạc Nghị đánh phá Tề, Tề Mẫn vương bỏ chạy, rồi giữ thành Cử. Quân Yên đuôi dài, bình định Tề, Điền Đan chạy đến An Bình, bảo người trong họ chặt hết đầu trục xe, dùng sắt bịt vào. Thế rồi quân Yên đánh An Bình, thành vỡ, người Tề tranh đường tháo chạy, trục gãy xe hỏng, bị quân Yên bắt sống, chỉ có họ hàng Điền Đan do lấy sắt bịt đầu trục xe nên thoát, chạy sang đông giữ Tức Mặc. Yên đã hạ hết các thành của Tề, chỉ còn thành Cử và Tức Mặc chưa bị hạ. Quân Yên nghe nói Tề vương ở đất Cử, liền tập trung lực lượng tấn công. Trác Xỉ giết Mãn vương tại đất Cử, nhân đó phòng thủ thật vững, cự với quân Yên, quân Yên mấy năm không hạ nổi. Yên dẫn quân sang đông vây Tức Mặc, đại phu Tức Mặc ra đánh, thua trận chết. Trong thành cùng suy tôn Điền Đan, nói: “Cuộc chiến ở An Bình, người trong họ của Điền Đan lấy sắt bịt đầu trục xe nên an toàn, [chứng tỏ Điền Đan] am hiểu việc quân.” Bàn tôn làm tướng quân, chỉ huy Tức Mặc chống Yên.

Không lâu sau, Yên Chiêu vương chết, Huệ vương lên thay, có hiềm khích với Nhạc Nghị. Điền Đan biết chuyện, bèn tung phản gián sang Yên, rêu rao rằng: “Tề vương đã chết, chỉ còn hai thành chưa hạ được. Nhạc Nghị sợ bị giết nên không dám về, lấy danh nghĩa đánh Tề, thực tâm muốn liên kết quân đội quay mặt về nam làm vua Tề. Người Tề chưa theo, nên chưa đánh Tức Mặc đợi họ quy thuận. Điều người Tề sợ chỉ là tướng khác đến thay, Tức Mặc sẽ bị phá.” Yên vương cho là phải, sai Kỵ Kiếp thay Nhạc Nghị.

Nhạc Nghị nhân đó về Triệu, quân sĩ nước Yên bất bình. Điền Đan bèn lệnh người trong thành khi ăn phải cúng tế tiên tổ ở sân, khiến chim bay trên trời thảy liệng vào thành để kiếm thức ăn. Người Yên lấy làm lạ. Điền Đan nhân đó tung tin: “Thần xuống dạy ta.” Bèn hạ lệnh người trong thành nói: “Sẽ có thần nhân xuống làm thầy ta.” Một tên lính hỏi: “Tôi có thể làm thầy không?” Nói rồi quay đầu bỏ chạy. Điền Đan đứng lên, dẫn trở lại, cho ngôi hướng đông, tôn làm thầy. Tên lính nói: “Tôi lừa ngài thôi, thực ra tôi không có tài cán gì.” Điền Đan nói: “Ông chớ nói nữa!” Nhân đó tôn làm thầy. Mỗi khi ban ra hiệu lệnh, đều xưng chủ ý của “thần sư”. Rồi rêu rao rằng: “Ta chỉ sợ quân Yên cắt mũi lính nước Tề, bắt đi lên hàng đầu, rồi đánh ta, Tức Mặc thua mất.” Quân Yên nghe vậy, làm đúng như thế. Người trong thành thấy hàng quân Tề đều bị cắt mũi, thảy nổi giận, giữ thành vững, chỉ sợ bị bắt. Đan lại tung phản gián nói: “Ta sợ người Yên quật mả tổ bọn ta ở ngoài thành, làm nhục tổ tiên, thực đáng sợ thay!” Quân Yên đào hết mồ mả, thiêu đốt xác. Người Tức Mặc từ trên thành trông ra, thảy đều khóc, muốn ra đánh, giận gấp mười lúc trước.

Điền Đan biết quân sĩ đã dùng được, bèn đích thân cầm thuổng cuốc, chịu nhọc cùng quân sĩ, biên thê thiếp vào quân ngũ, phát tán đồ ăn thức uống cho quân sĩ. Lệnh lính mặc giáp núp kín, sai người già yếu, đàn bà con trẻ lên thành, sai sứ hẹn hàng nước Yên, quân Yên đều hô vạn tuế. Điền Đan thu vàng của dân, được nghìn dật, lệnh các nhà giàu ở Tức Mặc tặng tưởng Yên, nói: “Tức Mặc sắp hàng, xin đừng bắt cướp thê thiếp gia tộc chúng tôi, để họ được yên.” Tướng Yên cả mừng, đồng ý. Quân Yên từ đó càng thêm trễ nải.

Điền Đan thu hơn nghìn con trâu trong thành, dùng lụa đỏ choàng làm áo, thảy vẽ hình rồng năm màu, gắn mũi nhọn ở sừng, buộc lau nhúng dầu ở đuôi, đốt đằng sau. Khoét mấy chục lỗ ở thành, đêm lùa trâu ra, năm nghìn tráng sĩ theo sau. Trâu đuôi nóng, lồng lộn phóng sang quân Yên, quân Yên ban đêm cả sợ. Đuốc lửa sau đuôi trâu sáng rực, quân Yên trông thấy thảy là hình rồng, ai bị húc đều chết hoặc bị thương. Năm nghìn quân nhân đó ngậm tăm xông đánh, trong thành đánh trống hò hét trợ oai, người già yếu gõ vật dụng bằng đồng, tiếng vang động trời đất. Quân Yên cả sợ, thua chạy. Người Tề bèn đuổi giết tướng Yên là Kỵ Kiếp. Quân Yên rối loạn chạy trốn, người Tề đuổi theo, qua thành ấp nào cũng phản Yên theo Điền Đan, quân ngày một nhiều, thừa thắng, quân Yên ngày càng tan vỡ, cuối cùng chạy đến bên sông Hoàng Hà, hơn bảy mươi thành của Tề đều trở lại Tề. Thế rồi [Điền Đan] đón Tương vương ở đất Cử về Lâm Truy nắm chính sự.

Tương vương gia phong cho Điền Đan, phong hiệu là An Bình quân.

Thái sử công bàn rằng: Dùng binh, một mặt là đánh chính diện, một mặt là dùng kỳ binh để thủ thắng. Người giỏi dùng binh, xuất kỳ binh biến hóa khôn lường. Kỳ và chính chuyển hóa lẫn nhau, như vòng tròn không có đầu mối. Ban đầu e ấp như xử nữ, khiến địch mở cửa, sau nhanh như thỏ chạy thoát thân, địch không chống kịp. Điền Đan chính là thế chăng?

Hồi đầu, Náo Xỉ giết Tề Mẫn vương, người đất Cử tìm con Mẫn vương là Pháp Chương, thấy ở nhà Thái sử Kiểu, làm người tưới cây trong vườn. Con gái Kiểu thương xót đối tốt với Pháp Chương. Sau, Pháp Chương đem cảnh ngộ nói cho biết, cô ta bèn tư thông với Chương. Đến khi người đất Cử cùng lập Pháp Chương làm Tề vương, đem đất Cử chống Yên, con gái quan Thái sử được làm vương hậu, gọi là “Quân vương hậu”.

Lúc Yên mới vào Tề, nghe nói ấp Hoạch có Vương Xúc hiền năng, lệnh trong quân rằng: “Trong vòng ba mươi dặm quanh ấp Hoạch, không ai được vào”, vì có Vương Xúc. Rồi sai người nói với Xúc rằng: “Người Tề phần nhiều coi trọng nghĩa khí của ông, ta cho ông làm tướng, phong cho vạn nhà.” Xúc quyết từ chối. Người Yên nói: “Ông không nghe, ta dẫn ba quân làm cỏ ấp Hoạch.” Vương Xúc nói: “Tôi trung thành không thờ hai vua, gái trinh liệt không lấy hai chồng. Tề vương không nghe lời ta can ngăn, nên ta lui về cày ruộng. Nước đã mất, ta chẳng thể bảo tồn, nay lại ép ta làm tướng, là giúp Kiệt làm điều bạo. Sống mà bất nghĩa, chẳng bằng bị nấu chết.” Bèn lấy dây treo cổ lên cành cây, tự thít cổ mà chết. Các đại phu lưu vong của Tề biết việc, nói: “Vương Xúc là kẻ áo vải, vì nghĩa không chịu xưng thần nước Yên, huống hồ những kẻ giữ chức ăn lộc!” Rồi cùng tụ hợp ở Cử, tìm con của Tề vương, lập làm Tương vương.

QUYỂN 83 LỖ TRỌNG LIÊN, TRÂU DƯƠNG LIỆT TRUYỆN

Lỗ Trọng Liên

Lỗ Trọng Liên người Tề, thích hoạch định kế sách kỳ lạ lớn lao, không chịu làm quan nhậm chức, muốn giữ tiết tháo thanh cao. Ngao du đến Triệu.

Thời Hiến Thành vương nước Triệu, Tần vương sai Bạch Khởi trước sau phá hơn bốn mươi vạn quân Triệu ở Trường Bình, quân Tần liền tiến sang đông vây Hàm Đan. Triệu vương sợ, quân chư hầu cứu viện không nước nào dám đánh Tần. An Ly vương nước Ngụy sai tướng quân Tấn Bỉ sang cứu Triệu, nhưng sợ Tần, dừng quân tại Đãng Âm không tiến. Ngụy vương sai khách tướng quân Tân Viên Diễn lén vào Hàm Dan, thông qua Bình Nguyên quân nói với Triệu vương: “Sở dĩ Tần bao vây Triệu gấp, vì trước đây tranh cường với Tề Mẫn vương để xưng đế, đã trả lại đế hiệu; nay Tề ngày càng yếu, chỉ có Tần hùng cường trong thiên hạ, đó không phải tham chiếm Hàm Đan, mà ý lại muốn xưng đế. Nếu Triệu thực lòng sai sứ sang tôn Tần Chiêu vương làm đế, Tần ắt mừng, bãi binh ngay.” Bình Nguyên quân do dự chưa quyết.

Đúng lúc Lỗ Trọng Liên du ngoạn đến Triệu, gặp khi Tần vây Triệu, nghe nói tướng Ngụy muốn Triệu tôn Tần làm đế, bèn yết kiến Bình Nguyên quân, hỏi: “Việc ấy định thế nào?” Bình Nguyên quân đáp: “Thắng này sao dám nói việc ấy! Trước Triệu mất hơn bốn mươi vạn quân ở ngoài, nay bên trong Tần vây Hàm Đan không chịu rút. Ngụy vương sai khách tướng quân Tân Viên Diễn lệnh Triệu tôn Tần làm đế, nay người đó còn ở đây. Thắng sao dám nói việc ấy?” Lỗ Trọng Liên nói: “Ban đầu tôi cho ngài là công tử hiền năng trong thiên hạ, từ nay về sau tôi biết ngài không phải công tử hiền năng trong thiên hạ. Khách của Đại Lương là Tân Viên Diễn ở đâu? Tôi xin vì ngài trách mắng rồi đuổi về.” Bình Nguyên quân nói: “Thắng xin giới thiệu rồi nói ông ta gặp tiên sinh.” Bình Nguyên quân liền đi gặp Tân Viên Diễn, nói: “Nước phía đông có tiên sinh Lỗ Trọng Liên, nay ông ta đang ở đây, Thắng xin giới thiệu, để tướng quân kết giao.” Tân Viên Diễn nói: “Tôi nghe tiên sinh Lỗ Trọng Liên là cao sĩ nước Tề. Diễn là bề tôi, vâng lệnh đi sứ, không muốn gặp tiên sinh Lỗ Trọng Liên.” Bình Nguyên quân nói: “Thắng đã tiết lộ việc ngài ở đây.” Tân Viên Diễn đồng ý gặp.

Lỗ Liên gặp Tân Viên Diễn nhưng không nói gì. Tân Viên Diễn hỏi: “Tôi thấy người ở trong thành bị bao vây này, đều có điều thỉnh cầu Bình Nguyên quân; nay tôi thấy vẻ ngọc của tiên sinh, là người không thỉnh cầu gì Bình Nguyên quân, sao ở mãi trong thành bị vây không chịu đi?” Lỗ Trọng Liên đáp: “Người đời cho rằng Bào Tiêu* không thể khoan dung với chính mình nên mới chết, đều nói không đúng. Người ta không biết ý của ông ta, là do họ chỉ vì bản thân mình. Tần kia, nước bỏ lễ nghĩa, trong việc chém đầu lập công, dùng quyền sai khiến kẻ sĩ, bắt ép dân như tù binh. Họ buông thả theo ý mình mà làm đế, tiến tới nắm chính sự cả thiên hạ, vậy Liên chỉ còn cách nhảy xuống Đông Hải mà chết, tôi không đành lòng làm dân nước Tần. Nên gặp tướng quân, là muốn giúp Triệu vậy.”

Tân Viên Diễn nói: “Tiên sinh muốn giúp thế nào?" Lỗ Liên đáp: “Tôi sẽ khiến Lương và Yên giúp Triệu, Tề và Sở cố nhiên là giúp rồi.” Tân Viên Diễn nói: “Yên thì tôi tin ngài, còn Ngụy thì tôi là người Ngụy đây, sao tiên sinh có thể khiến Ngụy giúp Triệu?" Lỗ Liên nói: “Vì Ngụy chưa thấy mối nguy của việc Tần xưng đế đấy thôi. Giúp Ngụy thấy mối nguy của việc Tần xưng đế, ắt Ngụy phải giúp Triệu vậy.”

Tân Viên Diễn hỏi: “Mối nguy việc Tần xưng đế ra sao?” Lỗ Liên đáp: “Xưa, Tề Uy vương hiểu về nhân nghĩa, thống lãnh chư hầu thiên hạ chầu nhà Chu, Chu nghèo lại yếu, chư hầu không nước nào chầu, chỉ riêng Tề vào chầu thôi. Được hơn một năm, Chu Liệt vương băng hà, Tề viếng tang sau, Chu giận, sang nói với Tề rằng: 'Trời nghiêng đất lở*, thiên tử kế vị nằm chiếu chịu tang, bề tôi phên giậu phía đông là Nhân Tề đến sau, đáng chém.' Tề Uy vương nổi giận đùng đùng: 'Hừ, con mẹ mày!' Rốt cuộc bị thiên hạ chê cười. Cho nên khi sống vào chầu nhà Chu, khi chết rồi lại chửi mắng, vì thực không chịu nổi đòi hỏi của họ. Thiên tử vốn là thế, không có gì lạ cả.”

Tân Viên Diễn nói: “Tiên sinh không thấy những người hầu ư? Mười người theo một người, vì sức không thắng hay trí không bằng ư? Chỉ bởi sợ chủ thôi.” Lỗ Trọng Liên nói: “Ôi, Ngụy so với Tần giống kẻ hầu không?” Tân Viên Diễn đáp: “Giống.” Lỗ Trọng Liên nói: “Tôi sẽ khiến Tần vương nấu Ngụy vương làm mắm.” Tân Viên Diễn hậm hực không vui, nói: “Ôi chao, lời tiên sinh thực quá quắt! Tiên sinh sao có thể khiến Tần vương nấu Ngụy vương làm mắm được?” Lỗ Trọng Liên nói: “Chắc đấy, tôi sẽ làm như lời đã nói. Xưa, Cửu hầu, Ngạc hầu, Văn vương là quan tam công của vua Trụ. Cửu hầu có con gái xinh đẹp, dâng lên vua Trụ, Trụ cho là xấu, nên róc thịt Cửu hầu ướp muối. Ngạc hầu can ngăn quyết liệt, biện luận sắc sảo, nên bị róc thịt phơi khô. Văn vương nghe chuyện, bùi ngùi than thở, bị giam vào ngục Dữu Lý trăm ngày, muốn khiến phải chết. Sao giống nhau mà người xưng vương, mình rốt cuộc bị róc thịt phơi khô, ướp muối? Tề Mẫn vương đến Lỗ, Di Duy tử đi theo cầm cương ngựa, bảo người Lỗ rằng: 'Ngài lấy gì tiếp đãi vua của tôi?' Người Lỗ nói: 'Chúng tôi đem mười cỗ thái lao* tiếp đãi vua của ngài.' Di Duy tử nói: 'Các ngài lấy lễ ở đâu mang đến tiếp đãi vua của tôi? Vua của tôi là thiên tử. Thiên tử đi tuần thú, chư hầu rời chính cung, dâng nộp chìa khóa, cầm chiếu giữ then, lo làm cỗ ở dưới nhà, thiên tử ăn xong, mới được lui về lo chính sự.' Người Lỗ vứt chìa khóa, không cho vào. Không vào được Lỗ, Mẫn vương định sang đất Tiết, bèn mượn đường nước Trâu. Lúc bấy giờ, vua nước Trâu chết, Mẫn vương muốn vào điếu, Di Duy tử nói với con côi nước Trâu rằng: 'Thiên tử điếu, chủ nhân ắt phải chuyển cữu, đặt phía nam để quay mặt về bắc, sau đó thiên tử quay mặt về nam mà điếu.' Quần thần nước Trâu nói: 'Nếu ắt phải thế, bọn ta sẽ giấu kiếm rồi tự tử?' Tề Mẫn vương không dám vào nước Trâu. Bề tôi nước Trâu nước Lỗ, khi vua sống không được phụng dưỡng, khi chết không được đốt vàng mã, nên muốn hành lễ thiên tử ở Trâu và Lỗ, bề tôi nước Trâu nước Lỗ không chấp nhận. Nay Tần là nước vạn cỗ xe, Ngụy cũng là nước vạn cỗ xe, đều có địa vị nước vạn cỗ xe cả, cũng mang danh nghĩa xưng vương, thấy họ đánh một trận mà thắng, muốn theo suy tôn làm đế, ấy là khiến đại thần Tam Tấn chẳng bằng hầu thiếp của Trâu và Lỗ vậy. Vả Tần không nguôi ý muốn xưng đế, vậy phải thay đổi đại thần nước chư hầu. Họ sẽ bỏ người họ cho là kém để thay bằng người họ cho hiền năng, bỏ thứ họ ghét thay bằng thứ họ thích. Họ lại sẽ sai con gái và những thiếu nữ khéo léo khác sang làm phi tần chư hầu, ở cung nước Ngụy. Ngụy vương có yên ổn được không? Còn tướng quân sao được sủng ái như trước!”

Thế là Tân Viên Diễn đứng dậy, vái lần nữa, tạ lỗi rằng: “Thoạt đầu cho tiên sinh là kẻ tầm thường, nay tôi đã biết tiên sinh là cao sĩ trong thiên hạ. Tôi xin đi, không dám nói việc Tần xưng đế nữa.” Tướng Tần biết chuyện, bèn lui quân năm mươi dặm. Đúng lúc ấy công tử Vô Kỵ nước Ngụy đoạt quân của Tấn Bỉ để cứu Triệu, đánh úp quân Tần, Tần bèn dẫn quân thoái lui.

Sau đó, Bình Nguyên quân muốn phong thưởng Lỗ Liên, Lỗ Liên nhiều lần từ chối, cuối cùng không chịu nhận. Bình Nguyên quân bèn bày tiệc, rượu say đứng dậy, đem ngàn vàng chúc thọ Lỗ Liên. Lỗ Liên cười nói: “Điều kẻ sĩ quý trong thiên hạ là giải trừ hoạn nạn rối ren cho người mà không lấy gì. Nếu lấy, là con buôn rồi, nên Liên không lấy đâu.” Bèn từ biệt Bình Nguyên quân ra đi, trọn đời không gặp lại nữa.

Hơn hai mươi năm sau, tướng Yên đánh hạ Liêu Thành, người Liêu Thành có kẻ gièm nước Yên, tướng Yên sợ bị giết, nhân đó giữ vững Liêu Thành, không dám về nước. Điền Đan nước Tề tấn công Liêu Thành hơn một năm, chết nhiều sĩ tốt mà không hạ được. Lỗ Liên bèn viết thư, buộc lên mũi tên bắn vào trong thành cho tướng Yên, thư viết:

“Tôi nghe nói, kẻ trí không làm trái với thời mà vứt bỏ điều lợi, dũng sĩ không sợ cái chết mà làm mất thanh danh, tôi trung không trọng bản thân mà xem nhẹ vua mình. Nay ông nóng giận trong nhất thời mà không đoái hoài đến Yên vương không có tôi giỏi, đó không phải trung; bản thân bị giết, mất cả Liêu Thành, uy danh thì không đủ khiến Tề tin tưởng, đó không phải dũng; công tích không còn, danh tiếng cũng mất, hậu thế không ai khen, đó không phải trí. Người mắc ba điều đó, vua không coi là bề tôi, kẻ sĩ du thuyết không đề cao, nên kẻ trí không tính đi tính lại, kẻ dũng không sợ phải chết. Nay, sống chết vinh nhục, sang hèn cao thấp, lúc này thời cơ không trở lại, xin ông tính kỹ, đừng như thế tục.

Vả Sở đánh Nam Dương của Tề, Ngụy đánh Bình Lục, còn Tề không có lòng quay về nam, cho rằng mất Nam Dương là tổn thất nhỏ, không bằng được lợi lớn từ Tế Bắc, nên hoạch định kế sách, thẩm xét tỉ mỉ. Nay người Tần đã xuất quân, Ngụy không dám sang đông; thế cân bằng với Tần đã hình thành, thế của Sở nguy cấp; Tề bỏ Nam Dương, cắt đất bên phải, bình định Tế Bắc, kế hãy còn thi hành được. Vả lại Tề ắt quyết chiến ở Liêu Thành, ông không cần tính lại. Nay Sở và Ngụy đều bị Tề đẩy lùi, quân Yên cứu viện không tới. Đem hết quân Tề, không định chiếm cả thiên hạ, chỉ để chiếm Liêu Thành là nơi mệt mỏi vì giữ cả năm nay, tôi thấy ông không tài nào giữ được. Vả nước Yên đại loạn, vua tôi không nghĩ ra kế gì, trên dưới nghi hoặc, Lật Phúc chỉ huy mười vạn quân, năm lần thua ở ngoài, danh nghĩa vạn cỗ xe mà bị Triệu bao vây, đất bị cắt mất, chúa gặp nguy khốn, thiên hạ cười nhạo. Nước suy họa nhiều, lòng dân tán loạn. Nay ông lại đem dân Liêu Thành mỏi mệt cự lại toàn quân Tề, giống việc phòng thủ của Mặc Địch vậy. Giết người ăn thịt, lấy xương làm củi, quân sĩ không có lòng phản bội, là cách dùng binh của Tôn Tẫn vậy. Tài năng thiên hạ đều biết. Thế nhưng, kế sách cho ông không gì bằng bảo toàn xe cộ binh giáp để báo đáp Yên. Bảo toàn xe cộ binh giáp để về Yên, Yên vương ắt mừng, bản thân được bảo toàn về nước, sĩ dân như được thấy cha mẹ, bè bạn giao du vén áo mà xưng tụng với đời, công lao sự nghiệp được rạng rỡ. Trên giúp chúa đơn độc chế phục quần thần, dưới nuôi dưỡng trăm họ giúp kẻ sĩ du thuyết, chấn chỉnh quốc gia, thay đổi phong tục, công danh có thể thành vậy. Nếu không có ý đó là làm tổn hại nước Yên, vứt bỏ thế tục, định đông du sang Tề chăng? Cắt đất gia phong, giàu tựa Đào [Ngụy Nhiễm], Vệ [Thương Ưởng], đời đời xưng vương, tồn tại lâu dài cùng Tề, cũng là một kế. Hai kế ấy, danh tiếng rạng rỡ, hưởng nhiều thực lợi, xin ông tính kỹ, chọn lấy một cách.

Vả tôi nghe nói, người câu nệ tiểu tiết không thể vang danh, người ghét điều hổ thẹn không thể lập đại công. Xưa, Quản Di Ngô bắn trúng khóa dây lưng của Hoàn công, là phạm thượng; bỏ rơi công tử Củ, không chịu chết theo, là nhát gan; bị cùm khóa, là nhục nhã. Người mắc ba lỗi thế, vua không nhận làm bề tôi, xóm giềng chẳng thèm giao du. Giả như Quản tử bị giam trong ngục không được ra ngoài, thân chết không trở lại được Tề, vậy thì không tránh được tiếng xấu bị người ta cho là nhục nhã, phẩm hạnh thấp hèn. Bọn nô tỳ còn xấu hổ vì xếp ngang hàng, huống chi thế tục! Nên Quản tử không xấu hổ vì rơi vào cảnh tù ngục, mà xấu hổ vì thiên hạ không được an trị, không xấu hổ vì không chết theo công tử Củ, mà xấu hổ vì danh tiếng không được truyền khắp chư hầu, cho nên ông ta có cả ba lỗi lầm đó mà có thể khiến Tề Hoàn công đứng đầu Ngũ bá, danh nức thiên hạ, rạng soi láng giềng. Tào tử làm tướng ở Lỗ, ba lần đánh trận đều thua, mất đến năm trăm dặm đất. Bấy giờ nếu Tào tử không suy đi tính lại, bình tĩnh hoạch định kế sách, vội cắt cổ chết ắt không khỏi mang tiếng quân thua tướng bị bắt. Tào tử [là Mạt] bỏ qua nhục ba lần bại, lui về tính kế cùng vua Lỗ. Hoàn công triều kiến thiên hạ, tụ hội chư hầu, Tào tử chỉ cần một thanh kiếm, chống lại ý Hoàn công khi trên đàn, thần sắc không đổi, lời nói khí khái đường hoàng, những thứ mất trong ba trận thua một sớm thu lại được, thiên hạ rúng động, chư hầu kinh hãi, uy thanh hơn cả Ngô, Việt. Như hai kẻ sĩ đó, không phải không thể làm điều liêm khiết nhỏ, giữ tiết tháo nhỏ, mà họ cho rằng chết là mất mạng, không còn đời sau, công danh không thành, đó không phải trí. Nên cởi bỏ mê hoặc, phẫn uất nhất thời, lập nên danh tiếng trọn đời; dẹp nỗi xấu hổ, tức giận trước mắt, lập công lao truyền đời. Vậy sự nghiệp lưu truyền cùng Tam vương, danh tiếng lâu dài cùng trời đất. Xin ông chọn làm một cách.”

Tướng Yên xem thư của Lỗ Liên, khóc ba ngày liền, chần chừ chưa tự quyết. Muốn về Yên, nhưng vốn có hiềm khích, sợ bị giết; muốn hàng Tề, nhưng từng giết, bắt sống nhiều tù binh Tề, sợ sau khi hàng sẽ bị hạ nhục. Ngậm ngùi than rằng: “Để người đâm mình, thà rằng tự đâm.” Bèn tự sát. Liêu Thành loạn, Điền Đan liền làm cỏ Liêu Thành. [Điền Đan] về nước kể công của Lỗ Liên, muốn vua ban tước. Lỗ Liên trốn đi ẩn ở vùng biển, nói: “Ta đối với việc được giàu sang mà phải khuất thân với người thì thà nghèo hèn, khinh đời mà được thỏa chí còn hơn.”

Trâu Dương

Trâu Dương người Tề, ngao du đến nước Lương, qua lại với phu tử Trang Kỵ người gốc nước Ngô và Mai sinh ở Hoài Âm, dâng thư cho Dương Thắng và Công Tôn Quý tự tiến cử. Bọn Thắng ghét Trâu Dương, nói xấu với Lương Hiếu vương. Hiếu vương giận, giao pháp quan xử trí, định giết đi. Trâu Dương là khách du ngoạn, vì sàm tấu mà bị bắt, sợ chết rồi còn phải hệ lụy, bèn ở trong ngục viết thư dâng lên:

“Thần nghe trung thành không thể không được báo, thành tín sẽ không bị nghi ngờ, thần luôn cho là thế, không ngờ chỉ là lời suông. Xưa, Kinh Kha mến nghĩa của Thái tử Đan nước Yên, khiến xuất hiện mống trắng xuyên mặt trời, mà Thái tử sợ; Vệ tiên sinh vì Tần trù hoạch cuộc chiến ở Trường Bình, khiến xuất hiện sao Thái Bạch che sao Mão mà bị Chiêu vương ngờ. Xét, lòng trung thành của họ thay trời đổi đất, hai vị vua vẫn không tin, há không đáng buồn ư! Nay thần dốc lòng trung thành, chỉ mong được biết đến, nhưng tả hữu không sáng suốt, cuối cùng pháp quan tra hỏi, bị người đời nghi ngờ, tình cảnh này giả sử Kinh Kha, Vệ tiên sinh sống lại thì Yên, Tần vẫn không tỉnh ngộ. Xin đại vương xét kỹ cho.

Xưa Biên Hòa hiến báu vật, bị Sở vương chặt chân*; Lý Tư dốc lòng trung, bị Hồ Hợi dùng cực hình. Vì thế Cơ tử giả điên, Tiếp Dư lánh đời, sợ gặp họa vậy. Xin đại vương xét kỹ tâm ý Biện Hòa và Lý Tư, rồi sau nghe lời Sở vương và Hồ Hợi, đừng khiến thần bị Cơ tử và Tiếp Dư chê cười. Thần nghe Tỷ Can bị moi tim, Tử Tư bị bỏ vào túi da [thả trôi sông], ban đầu thần không tin, tới nay đã biết, Xin đại vương xét kỹ, ban chút xót thương.

Ngạn ngữ nói: 'Có người bạc đầu như mới quen, có người vừa gặp đã như bạn cũ.' Tại sao? Do hiểu và không hiểu vậy. Cho nên xưa Phàn Ư Kỳ trốn Tần sang Yên, cho Kinh Kha mượn đầu để thực hiện kế hoạch của Thái tử Đan; Vương Xa bỏ Tề sang Ngụy, lên thành tự cắt cổ để đẩy lui Tề bảo tồn Ngụy. Xét, Vương Xa, Phân Ư Kỳ không phải người mới ở Tề và Tần, người cũ ở Yên và Ngụy, sở dĩ bỏ hai nước, chết vì hai vua, bởi việc ấy hợp chí hướng mà chuộng nghĩa vô cùng. Nên Tô Tần thất tín với thiên hạ, lại trung với Yên tựa như Vĩ Sinh; Bạch Khuê đánh trận mất sáu thành, lại vì Ngụy chiếm Trung Sơn. Sao vậy? Vì hiểu nhau. Tô Tần làm Tể tướng nước Yên, người Yên nói xấu với vua, vua Yên cầm kiếm nổi giận, giết tuấn mã khoản đãi; Bạch Khuê nổi danh Trung Sơn, người Trung Sơn gièm với Ngụy Văn hầu, Văn hầu thưởng ông ta viên ngọc dạ quang. Sao vậy? Hai vua hai tôi, hết lòng hết dạ tin nhau, há thay đổi vì những lời phù phiếm ư!

Cho nên, phụ nữ bất kể đẹp xấu, nhập cung liền bị ganh ghét; kẻ sĩ mặc giỏi hay kém, hễ vào triều bị đố kỵ. Xưa, Tư Mã Hỷ bị cắt xương bánh chè ở Tống, cuối cùng làm Tể tướng Trung Sơn; Phạm Thư bị đánh gãy xương sườn, rụng răng ở Ngụy, cuối cùng làm Ứng hầu ở Tần. Hai người đều tin vào lẽ tất nhiên, bỏ lợi riêng của việc kết đảng, giữ địa vị riêng, nên không tránh khỏi bị người khác ganh ghét. Vì thế Thân Đồ Địch tự trầm trên Hoàng Hà, Từ Diễn ôm đá nhảy xuống biển. Đời không dung mình, nhưng vì nghĩa không tùy tiện chấp nhận như việc không kết đảng trong triều đặng làm vua thay đổi tâm ý. Nên Bách Lý Hề ăn xin ngoài đường, được Mục công ủy thác chính sự; Ninh Thích ở dưới xe trâu ăn, được Hoàn công giao phó quốc sự. Hai người ấy, há cậy có quan chức trong triều, nhờ tả hữu khen ngợi, sau mới được hai vua trọng dụng ư? Trong lòng giao cảm, việc làm hợp ý, thân hơn keo sơn, anh em cũng không thể chia lìa được, há bị mê hoặc bởi miệng lưỡi số đông ư? Cho nên, nghe thiên lệch sẽ sinh gian phi, chuyên quyền thì sinh loạn. Xưa, Lỗ nghe lời Quý Tôn nên đuổi Khổng tử, Tống tin kế của Tử Hãn nên bỏ tù Mặc Địch. Xét lẽ, biện bác như Khổng tử, Mặc Địch mà không tự tránh được gièm pha, khiến hai nước gặp nguy. Tại sao? Miệng lưỡi số đông khiến vàng phải tan chảy, tích chứa những điều phỉ báng nhiều thì xương cốt cũng tan. Do đó Tần dùng Do Dư người nhung mà xưng bá Trung nguyên, Tề dùng Mông người nước Việt mà Uy vương, Tuyên vương hùng mạnh. Hai nước đó, há câu thúc bởi thói tục, liên lụy bởi lẽ đời, trói buộc vào lời a dua thiên lệch sao? Nghe nhiều xét rộng, lưu danh ở đời. Cho nên ý hợp thì Hồ Việt cũng như anh em, tựa Do Dư và Mông người đất Việt vậy, không hợp thì cốt nhục cũng đuổi không giữ, như Đan Chu*, Tượng*, Quản Thúc, Sái Thúc* vậy. Nay nhà vua thực có thể dùng đạo nghĩa của nước Tề nước Tần, dẹp bỏ cách nghe thiên lệch của nước Tống nước Lỗ thì Ngũ bá, Tam vương cũng dễ làm thôi.

Bậc thánh vương sáng láng, bỏ tâm kiểu Tử Chi*, không hài lòng với hiền minh kiểu Điền Thường*; gia phong cho hậu duệ Tỷ Can, tu tạo phần mộ cho người đàn bà đang bụng mang dạ chửa, công nghiệp lại thành tựu trong thiên hạ. Sao vậy? Vì ham điều thiện không biết chán vậy. Ôi, Tấn Văn công thân với kẻ thù, mà hùng mạnh bá chủ chư hầu; Tề Hoàn công trọng dụng kẻ thù, một phen khuông phò thiên hạ. Sao vậy? Nhân từ ân cần, hết mực thành tâm, không thể dùng lời hư ngụy vậy.

Đến như Tần dùng biện pháp của Thương Ưởng, đông khiến Hàn và Ngụy suy yếu, quân binh hùng cường trong thiên hạ, nhưng cuối cùng lại dùng xe xé xác Thương Ưởng; Việt dùng mưu của đại phu Văn Chủng, bắt vua Ngô mạnh, xưng bá Trung nguyên, cuối cùng giết Văn Chủng. Vì thế Tôn Thúc Ngao* ba lần bị bãi tướng mà không hối hận, Ư Lăng Tử Trọng* từ chối tước tam công mà làm người tưới cây trong vườn. Nay quân vương thực tâm bỏ lòng kiêu ngạo, trong lòng có tâm ý đáng cho người ta báo đáp, phô tim ruột để thấy được chân tình, bày gan phổi để thi hành đức hậu, trước sau chung khốn khó hiển đạt cùng họ, không tiếc với kẻ sĩ, có thể sai chó của Kiệt cắn vua Nghiêu, có thể sai khách của Đạo Chích đâm Hứa Do; huống chi có quyền của nước vạn cỗ xe, lại thêm tư chất của thánh vương? Vậy việc Kinh Kha để thất tộc* phải trầm luân, Yêu Ly* thiêu chết vợ con, há đủ nói ư?

Thần nghe viên châu minh nguyệt, ngọc bích dạ quang*, nhân đêm tối ném người đi đường, không ai không vỗ gươm mà nhìn. Tại sao? Vì đột nhiên xuất hiện trước mặt. Gốc cây uốn khúc, to lớn kỳ lạ, thành đồ quý của nhà vua. Tại sao? Vì tả hữu điểm tô cho nó trước vậy. Cho nên bất ngờ xuất hiện trước mặt, tuy đưa viên minh châu của Tùy hầu, hay ngọc bích dạ quang, cũng chỉ kết oán mà không được báo đáp. Vì thế có người nói trước, tuy cây khô gốc mục vẫn nên công, không bị lãng quên. Nay kẻ sĩ áo vải lúc gian nan, thân trong cảnh nghèo hèn, tuy có đạo như Nghiêu, Thuấn, biện bác như Y Doãn, Quản Trọng, tâm ý như Long Phùng*, Tỷ Can, muốn dốc lòng trung thờ vua đương thời, mà không có dáng vẻ như gốc cây kia, thì dẫu dốc lòng thành, muốn tỏ trung tín, phụ giúp vua cai trị, thì vua ắt cũng vỗ kiếm mà nhìn, là xem kẻ áo vải không bằng cây khô gốc mục kia vậy.

Vì thế, thánh vương chế đời ngự tục, biến hóa còn hơn con tạo, không mắc vào lời thấp hèn nhiễu loạn, không vướng vào người lấn lướt phải trái. Nên Tần Thủy Hoàng đế theo lời Trung thứ tử Mông Gia, tin điều Kinh Kha nói, khiến dao chủy thủ lộ ra; Chu Văn vương đi săn ở đất Kinh, Vị, chở theo Lã Vọng về, xưng vương thiên hạ. Do vậy Tần tin tả hữu mà suýt bị giết, Chu dùng người tình cờ gặp được mà xưng vương. Tại sao? Vì họ có thể vượt qua những lời câu nệ, nghe điều bàn nghị của kẻ cõi ngoài, riêng thấy con đường sáng sủa thênh thang vậy.

Nay bậc nhân chủ chìm đắm trong lời xu nịnh, bị dẫn dắt bởi đám phi tần, khiến kẻ sĩ không bị bó buộc mà giống như ngựa ký phải chung chuồng với bò, đó là lý do Bào Tiêu hận đời, không lưu luyến với niềm vui sang giàu vậy.

Thần nghe người mặc quần áo đẹp vào triều, không đem điều tư lợi mà làm hoen ố điều nghĩa, người biết rèn giũa danh tiếng, không đem ham muốn để làm tổn thương đến đức hạnh, cho nên tên huyện Thắng Mẫu, Tăng tử không vào, ấp gọi Triều Ca, Mặc tử quay xe. Nay muốn khiến kẻ sĩ khoáng đạt trong thiên hạ, bị uy quyền làm cho khiếp phục, chỉ trong sự tôn quý của vị thế, cho nên làm hoen ố mặt mũi đức hạnh để phụng sự kẻ a dua, cầu thân cận với tả hữu của đại vương, vậy kẻ sĩ sẽ thà ẩn mình chết trong hang hốc núi rừng mà thôi, sao chịu dốc trung tín đến nơi cửa khuyết vậy thay!”

Thư dâng lên Lương Hiếu vương, Hiếu vương sai người thả ra, rốt cuộc phong làm thượng khách.

Thái sử công bàn rằng: Ý của Lỗ Liên nói tuy không hợp đại nghĩa, nhưng tôi khen vì ở địa vị kẻ áo vải mà tự do thể hiện chí hướng, không chịu khuất phục chư hầu, đàm luận sự việc đương thời, trấn áp uy quyền khanh tướng. Trâu Dương lời lẽ tuy không khiêm tốn, nhưng dẫn dụ các việc tương đồng, đủ đến mức bi thiết, cũng có thể coi là cương trực không chịu khuất, nhân đó tôi phụ chép trong phần Liệt truyện.

QUYỂN 84 KHUẤT NGUYÊN, GIẢ SINH LIỆT TRUYỆN

Khuất Nguyên

Khuất Nguyên tên là Bình, cùng họ vua Sở, làm chức Tả đồ* thời Sở Hoài vương. Ông biết rộng nhớ nhiều, hiểu rõ lẽ trị loạn, giỏi về từ lệnh. Khi vào triều thì cùng Sở vương bàn việc nước, ban hiệu lệnh; khi ra ngoài thì tiếp đãi tân khách, ứng đối chư hầu. Sở vương rất tín nhiệm.

Thượng Quan Đại Phu ngang hàng, tranh sủng nên trong lòng ghét tài ông. Hoài vương sai Khuất Nguyên chế định pháp lệnh, Khuất Bình mới làm bản thảo, chưa xong, Thượng Quan Đại Phu thấy vậy muốn cướp lấy, Khuất Bình không cho, nhân đó gièm rằng: “Đại vương sai Khuất Bình chế định pháp lệnh, mọi người không ai không biết, mỗi lệnh ban ra, Bình tự khoe công minh, cho là ngoài ta không ai làm nổi!” Sở vương giận rồi xa lánh Khuất Bình.

Khuất Bình giận vua nghe không sáng suốt, để lời sàm nịnh che lấp trí sáng, khiến kẻ gian tà hại đến việc công, không dung nạp người chính trực, cho nên ưu sầu u uẩn rồi làm sách Ly tao. Ly tao chính là ưu sầu vì bị xa lánh vậy. Trời là khởi đầu của người; cha mẹ là gốc của người. Người cùng quẫn thì trở về gốc, vì thế khi khốn khổ, mệt mỏi cùng cực, chẳng ai không gọi trời; khi gặp bi thương thống khổ, chẳng ai không gọi cha mẹ. Khuất Bình đi thẳng theo chính đạo, kiệt trung tận trí phụng sự vua mình, bị kẻ sàm nịnh ly gián, có thể gọi là cùng quẫn vậy. Tín mà bị ngờ, trung mà bị báng, há không oán chăng? Ly tao do Khuất Bình viết, đại để xuất phát từ niềm oán giận. Thơ “Quốc phong” hiếu sắc mà không dâm, thơ “Tiểu nhã” ai oán mà không loạn*. Như Ly tao, gặp được cả hai vậy. Trên xưng tụng Đế Cốc, dưới nói Tề Hoàn Công, giữa thuật việc Thành Thang, Vũ vương, để phúng thích sự đời. Nêu rõ sự lớn lao của đạo đức, cái quán xuyến trong đạo lý trị loạn, không gì không thấu triệt. Văn rất gọn, lời lại sâu, chí thuần khiết, đức hạnh liêm, văn tả việc nhỏ mà hàm nghĩa lớn lao, dẫn việc gần gũi mà ý nghĩa sâu rộng. Chí ông thuần khiết, nên hay nói những loài hoa thơm; đức hạnh thanh liêm, nên chết rồi vẫn không được dung. Thân ở chốn sình lầy, như con ve lột xác thoát khỏi nhơ bẩn, ngao du ngoài chốn bụi trần, không bị dính bùn nhơ của thế tục, thanh bạch trong trẻo không nhiễm hôi tanh. Suy từ chí ấy, có thể rạng tỏ cùng nhật nguyệt vậy.

Khuất Bình bị truất, sau đó Tần muốn đánh Tề, Tề với Sở hợp tung, Huệ vương lo lắng, bèn lệnh Trương Nghi vờ bỏ Tần, mang nhiều tiền của sang hạ mình thờ Sở, nói: “Tần rất ghét Tề, nhưng Tề và Sở hợp tung, nếu Sở có thể tuyệt giao với Tề, Tần nguyện dâng sáu mươi dặm đất Thương, Ư”. Sở Hoài vương tham lam tin lời Trương Nghi, liền tuyệt giao với Tề, sai sứ đến Tần nhận đất. Trương Nghi lừa rằng: “Nghi và Sở vương giao ước sáu dặm, chứ không nghe sáu trăm dặm.” Sứ giả nước Sở tức giận trở về báo với Hoài vương. Hoài vương nổi giận, dấy đại quân đánh Tần. Tần phát binh đánh Sở, cả phá quân Sở ở sông Đan, sông Tích, chém tám vạn thủ cấp, bắt sống tướng Sở là Khuất Cái, chiếm đất Hán Trung của Sở. Hoài vương đem hết quân trong nước tiến sâu vào đánh Tần, giao chiến tại Lam Điền. Ngụy hay tin, đánh úp Sở, kéo đến đất Đặng. Quân Sở sợ, từ Tần rút về. Còn Tề rốt cuộc vì giận nên không cứu Sở, Sở cực kỳ nguy khốn.

Năm sau, Tần cắt đất Hán Trung cho Sở để cầu hòa. Sở vương nói: “Không cần được đất, chỉ cần Trương Nghi là hả dạ rồi.” Trương Nghi nghe vậy, bèn nói: “Dùng một Nghi mà được đất Hán Trung, thần xin sang Sở.” Trương Nghi sang Sở, lại dùng hậu lễ đút lót bề tôi đương quyền là Cận Thượng, rồi bày quỷ kế lung lạc sủng thiếp Trịnh Tụ của Hoài vương. Hoài vương lại nghe theo Trịnh Tụ, thả Trương Nghi về. Bấy giờ Khuất Bình đã bị xa lánh, không được phục chức, đi sứ sang Tề, trở về can Hoài vương: “Sao không giết Trương Nghi?” Hoài vương hối hận, đuổi theo Trương Nghi nhưng không kịp.

Về sau, chư hầu cùng đánh Sở, đại phá được, giết tướng Sở là Đường Muội.

Bấy giờ Tần Chiêu vương kết thông gia với Sở vương, muốn gặp mặt Hoài vương. Hoài vương định đi, Khuất Bình nói: “Tần là nước hổ lang, không thể tin được, không đi thì hơn.” Con nhỏ của Hoài vương là Tử Lan khuyên đi: “Sao có thể khiến Tần không vui.” Hoài vương quyết đi. Vào Vũ Quan, Tần phục quân cắt đường lui, nhân đó giữ Hoài vương để đòi cắt đất. Hoài vương giận, không chịu. Trốn sang Triệu, Triệu không chứa. Trở lại Tần, cuối cùng chết ở Tần, được mang về Sở mai táng.

Con trưởng là Khoảnh Tương vương lên ngôi, phong cho em là Tử Lan làm Lệnh doãn. Người Sở đổ lỗi cho Tử Lan trong việc khuyện Hoài vương sang Tần để rồi không về được.

Khuất Bình ghét việc đó, tuy bị xua đuổi, nhưng luôn nghĩ đến Sở, lòng lo cho Hoài vương, không sao quên được, muốn trở về, hy vọng nhà vua tỉnh ngộ, phong tục được thay đổi. Ông muốn bảo vệ nhà vua, chấn hưng đất nước, nên muốn xoay chuyển cục diện, trong một thiên ba lần nhắc đến chí hướng đó. Cuối cùng không biết làm sao, nên không thể về được, từ đó có thể thấy sau rốt Hoài vương vẫn không tỉnh ngộ. Người làm vua dù tài trí hay ngu muội, hiền năng hay kém cỏi, không ai không muốn có trung thần phụ giúp, cất nhắc người hiền năng phò tá, nhưng chuyện nước mất nhà tan cứ nối tiếp, còn bậc vua thánh trị nước nhiều đời không thấy, vì cái gọi là trung mà không phải trung, cái gọi là hiền mà không phải hiền vậy. Hoài vương không biết trung thần, cho nên trong bị Trịnh Tụ mê hoặc, ngoài bị Trương Nghi dối lừa, xa lánh Khuất Bình, tin tưởng Thượng Quan Đại Phu và Lệnh doãn Tử Lan. Quân thua cắt đất, mất liền sáu quận, thân làm khách rồi chết ở Tần, bị thiên hạ chê cười, là họa của việc không biết người vậy. [Kinh] Dịch viết: “Giếng trong mà chẳng ăn, để lòng ta thương xót, có thể múc nước mà dùng. Vua sáng, thảy đều được phúc.”* Vua không sáng, há được phúc ru?

Lệnh doãn Tử Lan hay chuyện cả giận, sai Thượng Quan Đại Phu bài xích Khuất Nguyên với khoảnh Tương vương, Khoảnh Tương vương giận, đày đi xa.

Khuất Nguyên đến bên bờ sông, xõa tóc vừa đi vừa ngâm nga, vẻ mặt tiều tụy, dáng hình khô héo. Ông chài trông thấy thì hỏi: “Ngài chẳng phải Tam Lư đại phu đấy ư? Sao lại đến nông nỗi này?” Khuất Nguyên đáp: “Đời đục cả riêng mình ta trong, người say cả riêng mình ta tỉnh, nên bị xua đuổi.” Ông chài nói: “Bậc thánh nhân, không bị ngưng trệ vào vật mà có thể thay đổi theo đời. Đời đục cả, sao không nương dòng mà dâng sóng? Người say cả, sao không ăn bã húp rượu nhạt? Cớ sao ôm ngọc cẩn, cầm ngọc du*, tự khiến người ta đuổi đi?” Khuất Nguyên đáp: “Ta nghe nói, người mới gội đầu ắt phủi mũ, người mới tắm ắt phủi quần áo, con người đâu chịu đem tấm thân trong sạch cho vật làm nhơ bẩn đâu! Thà gieo mình xuống sông, chôn thây bụng cá chứ không để phẩm cách thanh cao bị đời vấy bẩn!"

Bèn làm bài phú “Hoài sa”, lời như sau:

[Phiên âm:]

Đào đào mạnh hạ hề, thảo mộc mãng mãng.

Thương hoài vĩnh ai hề, cốt tồ nam thổ.

Huyễn hề yểu yểu, khổng tĩnh u mặc.

Oan kết vu chẩn hề, ly mẫn chi trường cúc;

Phủ tình hiệu chí hề, phủ truất dĩ tự ức.

***

Ngoan phương dĩ vi viên hề, thường độ vị thế;

Dịch sơ bản do hề, quân tử sở bỉ.

Chương hoạch chức mặc hề, tiến độ vị cải;

Nội trực chất trong hề, đại nhân sở thịnh.

Xảo tượng bất chước hề, thục sát kỳ quỹ chính?

Huyền văn u xứ hề, mông vị chi bất chương;

Ly Lâu vị đệ hề, cổ dĩ vị vô minh.

Biến bạch nhi vi hắc hề, đảo thượng dĩ vi hạ.

Phượng hoàng tại nô hề, kê trĩ tường vũ.

Đồng nhu ngọc thạch hề, nhất khái nhi tương lượng.

Phù đảng nhân chi bỉ đố hề, khương bất tri ngô sở tang.

***

Nhậm trọng tải thịnh hề, hãm trệ nhi bất tế;

Hoàn cẩn ác du hề, cùng bất đắc dư sở thị.

Ấp khuyển quần phệ hề, phệ sở quái dã;

Phỉ tuấn nghi kiệt hề, cố dung thái dã.

Văn chất sơ nội hề, chúng bất tri ngô chi dị thái;

Tài phác ủy tích hề, mạc tri dư chi sở hữu.

Trọng nhân tập nghĩa hề, cẩn hậu dĩ vi phong;

Trùng Hoa bất khả ngộ hề, thục tri dư chi thung dung!

Cổ cố hữu bất tịnh hề, khởi tri kỳ cố dã?

Thang, Vũ cửu viễn hề, mạc bất khả mộ dã.

Trừng vi cải phẫn hề, ức tâm nhi tự cường;

Ly mẫn nhi bất thiên hề, nguyện chí chi hữu tượng.

Tiến lộ bắc thứ hề, nhật muội muội kỳ tương mộ;

Hàm ưu ngu ai hề, hạn chi dĩ đại cố.

Loạn viết:

Hạo hạo Nguyên, Tương hề, phân lưu cốt hề.

Tu lộ u phất hề, đạo viễn hốt hề.

Tằng ngâm hằng bi hề, vĩnh thán khái hề.

Thế ký mạc ngô tri hề, nhân tâm bất khả vị hề.

Hoài tình bão chất hề, độc vô thất hề.

Bá Nhạc ký một hề, ký tương yên trình hề?

Nhân sinh bẩm mệnh hề, các hữu sở thác hề.

Định tâm quảng chí, dư hà úy cụ hề?

Tằng thương viên ai, vĩnh thán vị hề.

Thế hỗn bất ngô tri, tâm bất khả vị hề.

Tri tử bất khả nhượng hề, nguyện vật ái hề.

Minh dĩ cáo quân tử hề, ngô tương dĩ vi loại hề.

[Dịch nghĩa:]

Tháng Năm ấm nóng chừ, cây cỏ xanh rậm.

Lòng mãi bi thương chừ, vội đến phương nam.

Tầm mắt mịt mờ, bốn bề vắng ngắt.

Oan kết đớn đau chừ, thống khổ cùng khốn;

Nhủ lòng xét chí chừ, kìm nén oan khuất.

❀ ❀ ❀

Đẽo vuông làm tròn chừ, phép thường chưa bỏ.

Thay lối ban đầu chừ, quân tử khinh bỉ.

Vạch rõ mực thước chừ, chưa đổi phép cũ;

Chính trực đôn hậu chừ, đại nhân xưng tụng.

Thợ khéo không đẽo chừ, ai xét khuôn mẫu đúng?

Vệt sáng trong tối chừ, kẻ đui rằng chẳng rõ;

Ly Lâu* ghé trông chừ, người mù nói không thấy.

Thay trắng thành đen chừ, đảo trên xuống thành dưới.

Phượng hoàng trong lồng chừ, gà đồng nhảy múa.

Ngọc đá lộn chung chừ, đánh đồng rồi cân đo.

Ôi, hùa nhau cùng ganh ghét, đâu hay điều tốt của ta.

❀ ❀ ❀

Mang nặng chở đầy chừ, chìm đắm khó vượt sông;

Ôm ngọc cẩn du chừ, mà khốn cùng khôn bày tỏ.

Chó trong ấp sủa ran, sủa vì thấy lạ;

Hủy báng tuấn kiệt chừ, vốn dạ người thường.

Trong ngoài tầm thường chừ, chúng chẳng biết tài lạ của ta;

Gỗ lạt chất đống chừ, chẳng ai hay cái ta có.

Chồng nhân chất nghĩa chừ, trau dồi lòng trung hậu;

Trùng Hoa* không thể gặp chừ, ai hay ta tự thong dong.

Xưa nay vốn khác biệt chừ, đâu hay duyên cố chứ?

Thang, Vũ xa xôi chừ, mịt mờ khôn truy mộ.

Thôi hận, hết oán chừ, kìm lòng tự gắng gỏi;

Ưu sầu mà không đổi chừ, những mong truyền khuôn thước.

Nhằm đường phương bắc chừ, trời ảm đạm sắp về tối;

Bỏ hết buồn đau chừ, cái chết đến nơi rồi.

Lời kết:

Mênh mang Nguyên, Tương chừ*, chia dòng cuộn chảy.

Đường dài u ám chừ, nẻo xa mịt mờ.

Ngâm dài sầu lắm chừ, than thở mãi chừ.

Đời đã chẳng biết ta chừ, lòng người chẳng thể nói chừ.

Ôm ấp nỗi niềm chừ, riêng khôn sánh chừ.

Bá Nhạc đã chết chừ, ký ruổi được chăng chừ?*

Nhân sinh có mệnh chừ, thảy có sắp đặt chừ.

Định tâm lập chí, còn chi lo sợ chừ?

Đau thương chồng chất, mãi thở than chừ.

Đời đục chẳng biết ta, lòng không thể dò chừ.

Biết chết không thể tránh chừ, xin chớ tiếc chừ.

Nói rõ cùng quân tử chừ, ta muốn chung chí hướng chừ.

Thế rồi ôm đá tự trầm mà chết ở sông Mịch La. Sau khi Khuất Nguyên chết, Sở có bọn Tống Ngọc, Đường Lặc, Cảnh Sai, đều thích văn từ, nổi tiếng thi phú, tuy đều theo ngôn từ uyển chuyển hàm súc của Khuất Nguyên, song rốt cuộc không ai dám thẳng thắn can gián. Về sau, Sở ngày càng yếu, mấy chục năm nữa thì bị Tần diệt.

Hơn trăm năm từ sau khi Khuất Nguyên tự trầm ở sông Mịch La, nhà Hán có Giả sinh, làm Thái phó cho Trường Sa vương, qua Tương Thủy, viết văn ném xuống sông để điếu Khuất Nguyên.

Giả Nghị

Giả sinh tên là Nghị, người Lạc Dương. Mười tám tuổi, làu thông thi thư, nổi tiếng khắp quận. Ngô Đình úy lúc làm Thái thú Hà Nam, nghe danh ông tài giỏi, triệu làm môn hạ, rất được yêu quý. Lúc Hiếu Văn hoàng đế mới lên ngôi, nghe nói Thái thú Hà Nam Ngô công giỏi cai trị bậc nhất thiên hạ, vốn là đồng hương với Lý Tư nên thường theo học, bèn trưng dụng làm Đình úy. Đình úy bèn nói Giả sinh tuổi trẻ, tinh thông các sách của bách gia chư tử. Văn đế triệu vào triều cho làm quan Bác sĩ.

Bấy giờ Giả sinh hơn hai mươi tuổi, là người trẻ nhất [trong các Bác sĩ]. Mỗi khi chiếu lệnh nghị bàn, các lão tiên sinh không biết trả lời ra sao, Giả sinh ứng đối được hết, ai nấy đều thấy giống ý mình muốn nói. Các bác sĩ đều cho Giả sinh tài năng, mình không bằng. Hiếu Văn để yêu quý, cất nhắc vượt cấp, trong một năm lên đến chức Thái trung đại phu.

Giả sinh cho nhà Hán hưng khởi tính đến Hiếu Văn đế đã hơn hai mươi năm, thiên hạ hòa hợp, cần thay lịch pháp, đổi màu sắc phục, định rõ pháp chế, xác lập chức quan, chấn hưng lễ nhạc, bèn thảo hết thảy nghi thức, pháp độ, màu chuộng vàng, dùng số năm, định rõ tên các chức quan, thay đổi toàn bộ pháp độ của triều Tần. Hiếu Văn đế mới lên ngôi, tỏ ra khiêm nhượng, chưa thi hành ngay. Việc thay đổi và chế định luật lệnh, cùng quy định bắt các chư hầu thảy đều phải đến nước phong, chủ trương đều do Giả sinh đề xuất. Thế nên thiên tử nghị bàn, cho Giả sinh ở tước vị công khanh. Bọn Giang, Quán, Đông Dương hầu, Phùng Kính thảy đều ganh ghét, bèn gièm Giả sinh rằng: “Người ở Lạc Dương, tuổi nhỏ học sơ, ý muốn chuyên quyền, làm rối mọi sự.” Vì thế, thiên tử sau cũng xa lánh, không theo kiến nghị của Giả sinh, rồi cho Giả sinh làm Thái phó cho Trường Sa vương.

Giả sinh từ biệt lên đường, nghe nói Trường Sa trũng ẩm, tự cho mình thọ không được lâu, lại bị biển trích đến đó, trong lòng không vui. Đến khi qua sông Tương Thủy, làm bài phú điếu Khuất Nguyên, lời như sau:

[Phiên âm:]

Cộng thừa gia huệ hề, sĩ tội Trường Sa.

Trắc văn Khuất Nguyên hề, tự trầm Mịch La.

Tháo thác Tương lưu hề, kính điếu tiên sinh.

Tào thế võng cực hề, nãi vẫn quyết thân.

Ô hô ai tai, phùng thì bất tường!

Loan phượng phục thoán hề, si kiêu cao tường.

Tháp nhung tôn hiển hề, sàm du đắc chí;

Hiền thánh nghịch duệ hề, phương chính đảo thực.

Thế vị Bá Di tham hề, vị Đạo Chích liêm;

Mạc da vị đốn hề, diên đao vi tiêm.

Hu ta mặc mặc hề, sinh chi vô cố!

Oát khí Chu đỉnh hề, bảo khang hồ,

Đằng giá bãi ngưu hề, tham kiển lư;

Ký thùy lưỡng nhĩ hề, phục diêm xa.

Chương phủ tiến lũ hề, tiệm bất khả cửu;

Ta khổ tiên sinh hề, độc ly thử cữu!

Tấn viết:

Dĩ hĩ, quốc kỳ mạc ngã tri,

Độc nhân uất hề kỳ thùy ngữ?

Phượng phiêu phiêu kỳ cao thệ hề,

Phù cố tự súc nhi viễn khứ.

Tập cửu uyên chi thần long hề,

Vật thêm tiềm dĩ tự trân.

Di dung được dĩ ẩn xứ hề,

Phù khởi tòng nghĩ dữ điệt dẫn?

Sở quý thánh nhân chi thần đức hề,

Viễn trọc thế nhi tự tàng.

Sử kỳ ký khả đắc hệ ky hề,

Khởi vân dị phù khuyển dương!

Ban phân phân kỳ ly thử vưu hề,

Diệc phu tử chi cô dã!

Si cửu châu nhi tương quân hề,

Hà tất hoài thử đô dã?

Phượng hoàng tường vu thiên nhận chi thượng hề,

Lãm đức huy nhi hạ chi;

Kiến tế đức chi hiểm trưng hề,

Dao tăng cách thệ nhi khứ chi.

Bỉ tầm thường chi ô độc hề,

Khởi năng dung thôn chu chi ngư!

Hoành giang hồ chi chiên đàm hề,

Cố tưởng chế ư nghĩ lâu.

[Dịch nghĩa:]

Cùng nhận ân huệ chừ, tội đày Trường Sa.

Nghe nói Khuất Nguyên chừ, nhảy sông Mịch La.

Nhờ dòng Tướng chảy chừ, kính điếu tiên sinh.

Gặp đời khốn cùng chừ, nên hại mất thân.

Hỡi ôi xót thay, gặp thời chẳng lành!

Loan phượng ẩn núp chừ, diều quạ liệng nhanh.

Thấp kém hiện quy chừ, a dua đắc chí;

Hiền thanh long đong chừ, chính trung lộn nhào.

Đời bảo Bá Di tham chừ, bảo Đạo Chích liêm;

Mạc da* là cùn chừ, dao chì rằng sắc.

Ôi chao không may chừ, sống mà mang họa!

Vứt đỉnh nhà Chu chừ, quý vỏ bầu,

Cưỡi con bò gầy chừ, dùng lừa què,

Kỳ rủ đôi tai chừ, kéo xe muối*.

Mũ làm giày êm chừ, ngâm dễ rách;

Thương xót tiên sinh chừ, riêng chịu tội này.

Hỏi rằng:

Thôi rồi, quốc nhân nào biết ta,

Riêng u uất chừ, ai thấu tỏ?

Phượng liệng bay tít tầng cao chừ,

Vốn tự lui mà xa khuất.

Noi rồng thiêng nơi vực thẳm chừ,

Lặn thật sâu để giữ mình.

Che giấu kín để ẩn cư chừ,

Há học giống kiến cùng nòi giun?

Đáng quý phẩm đức của thánh nhân chừ,

Lánh ô trọc, tự giấu mình.

Nếu kỳ ký* dễ ràng buộc được chừ,

Hà nói khác nòi chó dê?

Bao rối ren rồi mắc phải họa ấy chừ,

Cũng bởi lỗi tiên sinh vậy!

Trông chín châu* mà chọn chúa chừ,

Nhớ chi hoài kinh đô đó?

Phượng hoàng liệng trên cao tít nghìn nhận chừ,

Thấy minh chúa thì đáp xuống;

Thấy điềm tiểu nhân âm hiểm chừ,

Tung cánh thêm cao mà vút đi.

Kia ngòi nhơ bẩn tầm thường chừ,

Há dung được cá lớn nuốt thuyền!

Cá lớn mà rời sông hồ chừ,

Ắt bị kiến kia bâu cắn.

Giả sinh làm Thái phó cho Trường Sa vương được ba năm, có con quạ bay vào nhà Giả sinh, đậu ở góc nhà. Người Sở gọi con quạ là “phục”. Giả sinh đã bị biếm trích đến Trường Sa, Trường Sa ẩm thấp, tự cho mình sống không được thọ, bi thương ai oán, bèn làm phú để tự khuây, lời phú như sau*:

[Phiên âm:]

Đan át chi tuế hề, tứ nguyệt mạnh hạ,

Canh Tý nhật thi hề, phục tập dư xá,

Chỉ vu tọa ngung, mạo thậm nhàn hạ.

Dị vật lai tập hề, tư quái kỳ cố,

Phát thư chiêm chi hề, sách ngôn kỳ độ.

Viết: “Dã điểu nhập xứ hề, chủ nhân tương khứ.”

Thỉnh vấn vu phục hồ: “Dư khứ hà chi?

Cát hồ cáo ngã, hung ngôn kỳ tai.

Yêm số chi độ hề, ngữ dư kỳ kỳ.”

Phục nãi thán tức, cử thủ phấn dực,

Khẩu bất năng ngôn, thỉnh đối dĩ ý.

***

Vạn vật biến hóa hề, cố vô hưu tức.

Oát lưu nhi thiên hề, hoặc thôi nhi hoàn.

Hình khí chuyển tục hề, biến hóa nhi thiện.

Vật mục vô cùng hề, hồ khả thăng ngôn!

Họa hề phúc sở ỷ, phúc hề họa sở phục;

Ưu hỉ tụ môn hề, cát hung đồng vực.

Bỉ Ngô cường đại hề, Phù Sai dĩ bại;

Việt thê Cối Kê hề, Câu Tiễn bá thế.

Tư du toại thành hề, tốt bị ngũ hình;

Phó Duyệt tà mị hề, nãi tướng Vũ Đinh.

Phù họa chi dữ phúc hề, hà dị củ triền.

Mệnh bất khả thuyết hề, thục tri kỳ cực?

Thủy kích tắc hạn hề, thỉ kích tắc viễn.

Vạn vật hồi bạc hề, chẩn đãng tương chuyển.

Vân chưng vũ giáng hề, thác mậu tương phân.

Đại chuyên bán vật hề, dưỡng loát vô ngân.

Thiên bất khả dữ lự hề, đạo bất khả dữ mưu.

Trị số hữu mệnh hề, ô thức kỳ thì?

***

Thả phù thiên địa vị lô đề, tạo hóa vi công;

Âm dương vị thán hề, vạn vật vị đồng.

Hợp tán tiêu tức hề, an hữu thường tắc;

Thiên biến vạn hóa hề, vị thủy hữu cực.

Hốt nhiên vi nhân hề, hà túc khống bác;

Hóa vi dị vật hề, hựu hà túc hoạn!

Tiểu tri tự tư hề, tiện bỉ quý ngã;

Thông nhân đại quan hề, vật vô bất khả.

Tham phù tuẫn tài hề, liệt sĩ tuẫn danh;

Khoa giả tử quyền hề, phẩm thứ phùng sinh.

Truột bách chi đồ hề, hoặc xu tây đông;

Đại nhân bất khúc hề, ức biến tề đồng.

Câu sĩ hệ tục hề, hoản như tù câu;

Chí nhân di vật hề, độc dữ đạo câu.

Chúng nhân hoặc hoặc hề, hiếu ổ tích ý;

Chân nhân đàm mạc hà, độc dữ đạo tức.

Thích trí di hình nề, siêu nhiên tự táng;

Liêu khoách hốt hoang hề, dữ đạo cao tường.

Thừa lưu tắc thể hề, đắc để tắc chỉ;

Túng khu ủy mệnh hề, bất tư dữ kỷ.

Kỳ sinh nhược phù hề, kỳ tử nhược hưu;

Đạm hồ nhược thâm uyên chi tĩnh,

Phiếm hồ nhược bất hệ chi chu.

Bất dĩ sinh cố tự bảo hề, dưỡng không nhi phù;

Đức nhân vô lụy hề, tri mệnh bất ưu.

Tế cố đệ giới hề, hà túc dĩ nghi.

[Dịch nghĩa:]

Vào năm Đinh Mão chừ, tháng Tư giữa hạ,

Chiều ngày Canh Tý chừ, nhà ta đầy quạ,

Đậu cạnh chỗ ngồi, dáng rất nhàn nhã.

Chim kia đến đậu chừ, việc này thực lạ,

Mở sách xem quẻ chừ, lời đoán nói rõ.

Rằng: “Chim nội bay vào chừ, chủ đi xa đó.”

Xin hỏi quạ kia chừ: “Ta sẽ đi đâu?

Lành báo ta biết, hung vì lẽ chi?

Định số lâu mau chừ, nói ta hạn kỳ?”

Quạ bèn than thở, cất đầu tung cánh.

Chẳng thốt nên lời, cũng xin tỏ ý.

❀ ❀ ❀

Muôn vật biến hóa chừ, vốn không ngừng nghỉ.

Xoay vần biến đổi chừ, có khi quay về.

Hình khí tiếp nối chừ, biến hóa tựa ve.

Thâm sâu khôn cùng chừ, khó nói bằng lời!

Họa chừ chỗ phúc dựa, phúc chừ chỗ họa núp*;

Lo, mừng họp chung chừ, cát hung cùng chốn.

Nước Ngô lớn mạnh chừ, Phù Sai đại bại;

Việt khốn ở Cối Kê chừ, Câu Tiễn xưng bá.

Lý Tư thành công chừ, sau phải ngũ hình;

Phó Duyệt thân tù chừ, phò trợ Vũ Đinh*.

Ôi, họa cùng phúc chừ, nào khác mối dây.

Mệnh sao nói được chừ, ai người thấu đây?

Nước vọt hung bạo, tên buông vút bay.

Muôn vật qua lại chừ, ầm ầm hoán chuyển.

Mây lên mưa xuống chừ, biến hóa nào hay.

Trời xoay muôn vật chừ, lớn rộng vô ngần.

Trời không thể lường xét chừ, đạo không thể tính toan.

Nhanh chậm có số chừ, đầu hay lúc nào?

❀ ❀ ❀

Vả lại trời đất là lò chừ, tạo hóa là thợ;

Âm dương là than chừ, muôn vật là đồng.

Hợp tan tiêu trưởng chừ, đâu có phép thường;

Muôn ngàn biến hóa chừ, chưa từng kết thúc.

Bỗng dưng thành người chừ, chẳng phải quý tiếc?

Hóa thành giống lạ chừ, đâu cần lo lắng!

Có chút thông minh chừ, rẻ người quý mình.

Làm người thông đạt chừ, ta vật nào khác.

Tham chết vì của chừ, sĩ chết vì danh;

Ham vinh chết vì quyền chừ, úy tử tham sinh.

Lũ lo nghèo chừ, đôn đáo tây đông;

Đại nhân chẳng khuất chừ, muôn biến xem đồng.

Kẻ mắc tục lụy chừ, khác nào tù nhân;

Chí nhân bỏ vật chừ, riêng noi theo đạo.

Chúng nhân u mê chừ, yêu ghét chứa chất;

Chân nhân đạm bạc chừ, riêng theo đạo đức.

Bỏ trí bỏ hình chừ, tự quên, siêu thoát;

Xa rộng mênh mang chừ, cùng đạo bay liệng.

Nương dòng mà trôi chừ, tới bờ dừng nghỉ,

Buông thân tùy mệnh chừ, mình không thiên vị.

Sống tựa nổi trôi chừ, chết như ngơi nghỉ.

Bình lặng như vực tĩnh thẳm sâu chừ,

Nổi trội như con thuyền không buộc.

Không vì sống mà thấy quý chừ, chuộng rỗng mà nổi.

Có đức không lụy chừ, biết mệnh không lo.

Vướng vất nhỏ bé chừ, sao đủ để nghi.

Hơn một năm sau, Giả sinh được triệu kiến. Hiếu Văn đế đang thụ lộc tế thần*, ngồi ở điện Tuyên Thất* [để tiếp kiến]. Vua nhân cảm kích việc quỷ thần, bèn hỏi về gốc của quỷ thần. Giả sinh liền nói rõ nguồn cơn. Đến nửa đêm, Văn để tiến đến trước chiếu*. Tiếp kiến xong, Văn đế nói: “Ta lâu không gặp Giả sinh, tự cho mình giỏi hơn, nay mới hay là không bằng.” Không lâu sau, phong Giả sinh làm Thái phó cho Lương Hoài vương. Lương Hoài vương là con nhỏ của Văn đế, được sủng ái, thích sách vở, nên Văn đế sai Giả sinh làm thầy dạy.

Văn đế lại phong bốn người con của Hoài Nam Lệ vương đều được tước hầu. Giả sinh can, cho là họa dấy từ đấy. Giả sinh nhiều lần dâng sớ, nói có chư hầu được phong liền mấy quận, đó không phải chế độ thời cổ, có thể bớt đi. Văn đế không nghe.

Được mấy năm, Hoài vương cưỡi ngựa, ngã ngựa chết, không người nối dõi. Giả sinh tự thương vì mình làm thầy không vẹn chức phận, khóc lóc hơn một năm, cũng chết. Giả sinh chết khi ba mươi ba tuổi. Đến khi Hiếu Văn đế băng hà, Hiếu Vũ hoàng đế lên ngôi, cất nhắc hai cháu nội của Giả sinh làm đến Quận thú, trong đó Giả Gia ham học nhất, kế thừa gia nghiệp, có thư qua lại với ta. Đến thời Hiếu Chiêu đế, được liệt vào hàng Cửu khanh.

Thái sử công bàn rằng: Ta đọc Ly tao, Thiên vấn, Chiêu hồn, Ai Dĩnh*, buồn với chí hướng của Khuất Nguyên. Đến Trường Sa, xem nơi Khuất Nguyên tự trầm, chưa từng không sa nước mắt, ngỡ như thấy người xưa. Đến khi xem lời Giả sinh điếu, lại thấy lạ vì với tài như Khuất Nguyên, du thuyết chư hầu, nước nào chẳng dung, đâu đến nỗi thế? Đọc “Phục điểu phú”, coi sống chết như nhau, xem nhẹ việc đi ở, rồi bỗng nhiên vứt bỏ cách nghĩ trước đây.

QUYỂN 85 LÃ BẤT VI LIỆT TRUYỆN

Lã Bất Vi là nhà buôn lớn ở Dương Địch, qua lại các nơi mua rẻ bán đắt, nhà có ngàn vàng.

Tần Chiêu vương năm thứ bốn mươi, thái tử chết. Năm thứ bốn mươi hai, lấy con thứ là An Quốc quân làm thái tử. An Quốc quân có hơn hai mươi người con. An Quốc quân có người thiếp rất được sủng ái, lập làm chính phu nhân, gọi là Hoa Dương phu nhân. Hoa Dương phu nhân không có con. Trong số các con của An Quốc quân có Tử Sở, mẹ là Hạ Cơ, không được sủng ái. Tử Sở vì Tần sang làm con tin ở nước Triệu. Tần nhiều lần đánh Triệu, Triệu không trọng lễ với Tử Sở.

Tử Sở là hàng cháu hèn mọn thuộc ngành thứ của Tần, làm con tin ở chư hầu, xe ngựa, tiêu dùng không được sung túc, sống trong cảnh khốn khó, không được như ý. Lã Bất Vi buôn bán ở Hàm Đan, trông thấy thì thương, nói: “Món hàng này lạ, có thể buôn được.” Bàn đến gặp Tử Sở, nói: “Tôi có thể làm cửa nhà ngài lớn thêm.” Tử Sở cười nói: “Vậy ông tự làm lớn cửa nhà mình trước, rồi hãy làm rộng cửa nhà tôi!” Lã Bất Vi nói: “Ngài không biết đấy, cửa nhà tôi phải đợi của nhà ngài lớn đã.” Tử Sở hiểu ý, bèn đưa vào ngồi cùng nói chuyện. Lã Bất Vi nói: “Tần vương già rồi, An Quốc quân được làm thái tử. Trộm nghe An Quốc quân sủng ái Hoa Dương phu nhân, Hoa Dương phu nhân không có con, người có thể lập dòng đích để kế vị chỉ có Hoa Dương phu nhân. Nay anh em ngài hơn hai mươi người, ngài ở hàng giữa, không được sủng ái lắm, lại làm con tin lâu ngày ở chư hầu. Nếu đại vương mất, An Quốc quân lên làm vua, ngài đừng mong cùng trưởng huynh và anh em khác sớm tối tranh làm thái tử.” Tử Sở nói: “Đúng thế! Phải làm thế nào?” Lã Bất Vi nói: “Ngài nghèo, làm khách ở đây, không có gì dâng hiến người thân và kết giao tân khách. Bất Vi tuy nghèo, xin đem ngàn vàng vì ngài mang sang phía tây, thờ An Quốc quân và Hoa Dương phu nhân, xin lập ngài làm người thừa tự.” Tử Sở bèn dập đầu nói: “Được như kế của ông, xin cùng ông chung hưởng nước Tần.”

Lã Bất Vi bèn đưa cho Tử Sở năm trăm cân vàng, để tiêu dùng và kết giao tân khách; lại lấy năm trăm vàng mua của báu vật lạ, đích thân tây du mang sang Tần, cầu kiến chị của Hoa Dương phu nhân, đem các vật đó dâng lên Hoa Dương phu nhân. Nhân đó nói Tử Sở tài trí hiền năng, kết giao tân khách chư hầu khắp thiên hạ, thường nói: “Sở này coi phu nhân là trời, ngày đêm khóc nhớ thái tử và phu nhân.” Phu nhân cả mừng. Bất Vi nhân đó nhờ người chị nói với phu nhân rằng: “Ta nghe nói, lấy sắc thờ người, sắc phai thì sủng ái giảm. Nay phu nhân thờ thái tử, rất được yêu nhưng lại không có con, không nhân lúc này chọn người con hiền tài hiếu thuận, lập làm đích tử, coi như con ruột, như thế chồng được trọng được tôn, sau khi chồng trăm tuổi, con đó làm vua, trọn đời không thất thế, đó gọi là một lời nói lợi muôn đời vậy. Không nhân lúc thịnh thời chăm gốc, đợi khi sắc phai, sủng ái giảm, tuy muốn mở miệng nói một lời, liệu có được không? Nay Tử Sở hiền năng, tự biết trong số các con trai, thứ không được làm đích, mẹ lại không được sủng ái, muốn dựa vào phu nhân, lúc này phu nhân cất nhắc làm đích, trọn đời phu nhân sẽ được trọng vọng ở Tần.” Hoa Dương phu nhân cho là phải, nhân lúc thư thả nói với thái tử, Tử Sở làm con tin ở Triệu rất mực hiền năng, kẻ qua người lại ai cũng khen ngợi. Rồi nhân đó khóc nói: “Thiếp may được vào hậu cung, bất hạnh không con, cầu xin thái tử lập Tử Sở làm con thừa tự, để thiếp gửi gắm thân này.” An Quốc quân đồng ý, rồi cùng phu nhân cho khắc ngọc phù, hẹn lập làm con đích tôn thừa tự. An Quốc quân cùng phu nhân nhân đó cho Tử Sở nhiều của, nhờ Lã Bất Vi làm thầy. Vì thế, Tử Sở ngày càng có tăm tiếng chư hầu.

Lã Bất Vi lấy người vợ xinh đẹp, giỏi múa tại Hàm Đan, ở cùng, biết đã có mang. Tử Sở đến nhà Lã Bất Vi uống rượu, trông thấy rất thích, nhân đứng dậy chúc thọ, liền xin. Lã Bất Vi giận, nghĩ mình đã phá tán gia sản vì Tử Sở, muốn câu món lạ, bèn hiến người vợ đó. Người vợ giấu việc có mang, đến kỳ sinh nở, sinh ra Chính, Tử Sở bèn lập nàng làm phu nhân.

Tần Chiêu vương năm thứ năm mươi, sai Vương Ỷ vây Hàm Đan, nguy cấp, Triệu định giết Tử Sở. Tử Sở cùng Lã Bất Vi bàn mưu, đem sáu trăm cân vàng cho viên lại trông giữ, trốn thoát, chạy đến chỗ quân Tần, rồi trở về được. Triệu muốn giết vợ con Tử Sở, vợ Tử Sở là con gái hào phủ nước Triệu, được che giấu, nên mẹ con đều sống. Tần Chiêu vương năm thứ năm mươi sáu, qua đời, thái tử An Quốc quân lên làm vua, Hoa Dương phu nhân làm hoàng hậu, Tử Sở làm thái tử. Triệu cũng đưa vợ Tử Sở cùng con là Chính về nước Tần.

Tần vương lên ngôi được một năm thì chết, thụy là Hiếu Văn vương. Thái tử Tử Sở nối ngôi, đó là Trang Tương vương. Mẹ nuôi Trang Tương vương là Hoa Dương hoàng hậu làm Hoa Dương thái hậu, mẹ đẻ là Hạ Cơ được tôn làm Hạ thái hậu. Trang Tương vương năm đầu, phong Lã Bất Vi làm Thừa tướng, phong tước Văn Tín hầu, hưởng mười vạn hộ ở Hà Nam, Lạc Dương.

Trang Tương vương lên ngôi được ba năm thì chết, thái tử Chính lên làm vua, tôn Lã Bất Vi làm Trưởng quốc, xưng là “Trọng phụ”. Tần vương tuổi nhỏ, thái hậu thường lén tư thông với Lã Bất Vi. Nhà Lã Bất Vi có vạn nô bộc.

Bấy giờ, Ngụy có Tín Lăng quân, Sở có Xuân Thân quân, Triệu có Bình Nguyên quân, Tề có Mạnh Thường quân, đều khiêm hạ với kẻ sĩ, thích thâu nạp tân khách, cùng nhau đua tranh. Lã Bất Vi xấu hổ, cho Tần hùng mạnh mà mình không bằng họ, cũng chiêu tập kẻ sĩ, đãi ngộ rất hậu, thực khách lên đến ba nghìn. Khi ấy chư hầu có nhiều biện sĩ, như bọn Tuấn Khanh, viết sách truyền khắp thiên hạ. Lã Bất Vi bèn sai môn khách viết ra những điều mình hiểu biết, tập hợp thành 8 lãm, 6 Luận, 12 kỷ, hơn hai mươi vạn chữ, cho rằng hội đủ các việc về trời đất, muôn vật, xưa nay, gọi là Lã thị xuân thu, ban bố ở cổng thành Hàm Dương, treo ngàn vàng bên trên, mời các du sĩ, tân khách chư hầu đến, ai thêm bớt một chữ được tặng ngàn vàng.

Tần Thủy hoàng dần lớn, thái hậu dâm loạn không thôi. Lã Bất Vi sợ việc bị phát giác thì họa đến mình, bèn ngầm tìm kẻ có dương vật lớn là Giao Ái, cho làm xá nhân, thường hát múa mua vui, sai Ái lấy dương vật tra vào bánh xe làm bằng gỗ cây đồng mà quay, khiến thái hậu biết chuyện, nhằm nhử thái hậu. Thái hậu hay tin, quả muốn có riêng Giao Ái. Lã Bất Vi bèn dâng Giao Ái, vờ sai người tố cáo Ái phạm tội bị xử thiến. Bất Vi Lại ngầm nói với thái hậu: “Có thể vờ thiến, cho làm Cấp sự trung.” Thái hậu bèn lén đưa nhiều bạc cho viên lại coi việc thiến, vờ luận tội, nhổ râu và lông mày cho làm hoạn quan, rồi được hầu thái hậu. Thái hậu cùng y tư thông, vô cùng yêu quý. Có mang, thái hậu sợ người khác biết, vờ bói quẻ cho là lúc nên tránh, dời cung ra đất Ung. Giao Ái thường đi theo, được thưởng rất hậu, mọi việc đều do Giao Ái quyết định. Nhà Giao Ái có mấy nghìn người hầu, khách đến chỗ Giao Ái cầu quan và môn hạ đến hơn nghìn người.

Thủy hoàng năm thứ bảy, mẹ Trang Tương vương là Hạ thái hậu chết. Hiếu Văn hoàng hậu là Hoa Dương thái hậu, cùng Hiếu Văn vương hợp táng tại Thọ Lăng. Con của Hạ thái hậu là Trang Tương vương táng ở Chỉ Dương, do đó Hạ Thái hậu táng riêng phía đông đất Đỗ, nói: “Đông trông con ta, tây nhìn chồng ta. Trăm năm sau, bên cạnh có ấp muôn nhà.”

Thủy hoàng năm thứ chín, có người tố cáo Giao Ái thực sự không phải hoạn quan, thường tư thông với thái hậu, sinh được hai con, đều đem đi giấu. Giao Ái bàn mưu với thái hậu: “Nhà vua chết, đưa con chúng ta lên thay.” Vì thế Tần vương hạ lệnh quan lại tra xét, đều biết sự thực, việc liên quan Tướng quốc Lã Bất Vi. Tháng Chín, tru di ba họ Giao Ái, giết hai con do thái hậu sinh ra, rồi đầy thái hậu ra đất Ung. Các môn khách của Giao Ái đều bị thu gia sản rồi đày ra đất Thục. Tần vương định giết Tướng quốc, nhưng vì Lã Bất Vi phụng sự tiên vương lập nhiều công lớn, lại thêm tân khách, biện sĩ nhiều người thuyết phục, Tần vương không đành xử trí.

Tần vương năm thứ mười, tháng Mười, bãi chức Tướng quốc của Lã Bất Vi. Khi Mao Tiều người Tề thuyết phục Tần vương, Tần vướng bèn đón thái hậu ở đất Ung về Hàm Dương, rồi trục xuất Văn Tín hầu ra đất phong ở Hà Nam.

Hơn năm sau, tân khách và sứ giả của chư hầu qua lại trên đường, thăm hỏi Văn Tín hầu, Tần vương sợ sinh biến, bèn ban thư cho Văn Tín hầu: “Ông có công gì với nước Tần? Tần phong cho ông ở Hà Nam, hưởng mười vạn hộ. Ông thân thích gì với nước Tần? Xưng là Trọng phụ? Ông và người nhà hãy rời đến đất Thục!” Lã Bất Vi tự thấy bị bức ép, sợ bị giết, liền uống thuốc độc chết. Những người Tần vương giận là Lã Bất Vi, Giao Ái đều đã chết, vua Tần bèn cho phép môn khách của Giao Ái bị đày đến đất Thục được trở về.

Thủy hoàng năm thứ mười chín, thái hậu chết, thụy là Đế thái hậu, chôn cùng Trang Tương vương ở Thần Dương.

Thái sử công bàn rằng: Bất Vi cùng Giao Ái đều hiển quý, được phong Văn Tín hầu. Có người tố cáo Giao Ái, Giao Ái biết chuyện đó. Tần vương hỏi tả hữu để kiểm chứng, chưa vạch tội trạng. Vua đến đất Ung tế giao, Ái sợ sinh họa, bèn mưu cùng đồ đảng, trộm ngọc tỷ của thái hậu, làm phản ở cung Kỳ Niên, Tần vương phái binh đánh Ái, Ái thua bỏ chạy, bị đuổi chém ở Hảo Chỉ, rồi giết cả họ. Còn Lã Bất Vi vì thế bị phế. Cái Khổng tử gọi là “tiếng tăm” là chỉ hạng người như Lã tử chăng?*

QUYỂN 86 THÍCH KHÁCH LIỆT TRUYỆN

Tào Mạt

Tào Mạt người nước Lỗ, nhờ có dũng lực nên được phụng sự Lỗ Trang công. Trang công chuộng sức mạnh. Tào Mạt làm tướng nước Lỗ, giao chiến với Tề, ba lần thua trận. Lỗ Trang Công sợ, bèn dâng đất Toại Ấp để cầu hòa. Vẫn cho Tào Mạt làm tướng.

Tề Hoàn công đồng ý cùng Lỗ hội minh ở đất Kha, sau khi Hoàn công và Trang Công ăn thề trên đàn, Tào Mạt cầm chủy thủ uy hiếp Tề Hoàn công, thuộc hạ bên cạnh Hoàn công không dám manh động. Hoàn công hỏi: “Nhà ngươi muốn gì?” Tào Mạt đáp: “Tề mạnh Lỗ yếu, mà đại quốc xâm lấn Lỗ đã quá lắm thay, nay thành nước Lỗ sụp sẽ đè lên đất Tề, ngài hãy liệu đi.” Hoàn Công bèn hứa trả hết các đất chiếm được cho Lỗ. Nói xong, Tào Mạt ném chủy thủ, xuống đàn, quay mặt về bắc đứng cùng quần thần, sắc mặt không đổi, nói năng như cũ. Hoàn công giận, muốn bội ước. Quản Trọng nói: “Không thể. Phàm tham lợi nhỏ tự cho làm vui, vứt bỏ tín nghĩa với chư hầu sẽ làm mất sự ủng hộ của thiên hạ, chẳng bằng trả đất cho Lỗ.” Thế là Hoàn công bèn cắt trả đất đã chiếm cho Lỗ, các đất Tào Mạt để mất trong ba lần thua đều được trả cho Lỗ.

Sáu mươi bảy năm sau, nước Ngô có việc của Chuyên Chư.

Chuyên Chư

Chuyên Chư người Đường Ấp nước Ngô. Ngũ Tử Tư trốn khỏi Sở sang Ngô, biết tài năng của Chuyên Chư. Ngũ Tử Tư sau khi yết kiến Ngô vương là Liêu, du thuyết về lợi ích việc đánh Sở. Công tử Quang nước Ngô nói: “Ngũ Viên kia cha và anh đều chết Sở mà Viên lại nói đánh Sở, đó là muốn báo thù riêng, không phải vì nước Ngô.” Ngô vương bèn thôi. Ngũ Tử Tư biết công tử Quang muốn giết Ngô vương Liêu, bèn nói: “Quang kia có chí hướng việc trong nước*, chưa thể nói chuyện bên ngoài được.” Bèn tiến cử Chuyên Chư với công tử Quang.

Cha của Quang là Ngô vương Chư Phàn. Chư Phàn có ba em trai: thứ nhất là Dư Sái, nhì là Di Mạt, út là Quý tử Trát. Chư Phàn biết Quý tử Trát hiền năng nhưng không lập làm thái tử, theo thứ tự truyền cho ba em, muốn cuối cùng truyền quốc cho Quý tử Trát. Chư Phàn chết rồi, truyền ngôi cho Dư Sái. Dư Sái chết, truyền cho Di Mạt. Di Mạt chết, đáng lẽ truyền cho Quý tử Trát, Quý tử Trát trốn không chịu lên ngôi, người Ngô bèn lập con trai Di Mạt là Liêu lên ngôi. Công tử Quang nói: “Ví thử anh em nối nhau. Quý tử đáng được kế vị; như lấy con thì Quang này mới là con đích thừa tự, đáng được lập.” Nên thường ngầm nuôi mưu thần, tính cách lên ngôi.

Sau khi Quang có Chuyên Chư, tiếp đãi như thượng khách. Được chín năm, Sở Bình vương chết. Mùa xuân, Ngô vương Liêu muốn thừa dịp nước Sở có tang, sai hai em là công tử Cải Dư và Chúc Dung đem quân bao vây đất Tiềm của Sở; sai Diên Lăng Quý Tử sang nước Tấn, để xem động tĩnh của chư hầu. Sở phát binh chặn đường của tướng Ngô là Cái Dư và Chúc Dung, quân Ngô không còn đường về. Thế là công tử Quang nói với Chuyên Chư: “Không thể để lỡ thời cơ, không muốn thì sao có được? Vả Quang này mới là người nối ngôi đích thực, đáng được lên ngôi, Quý tử tuy đến, cũng không phế ta.” Chuyên Chư đáp: “Có thể giết được vương Liêu. Vương Liêu mẹ già con thơ, còn hai em cầm quân đánh Sở, Sở chẹn đường lui. Lúc này, nước Ngô ngoài bị Sở vây khốn, trong không có bề tôi cương liệt, như thế không làm gì được ta.” Công tử Quang dập đầu nói: “Thân của Quang là thân của ông vậy.”*

Tháng Tư, ngày Bính Tý, Quang cho giáp sĩ phục trong hầm nhà, chuẩn bị tiệc rượu mời vương Liêu. Vương Liêu sai lính dàn hàng từ cung đến nhà Quang, ở cổng, cửa, hai bên bậc thềm, đều là thân thích của vương Liêu. Lính đứng hầu, đều cầm kiếm dài. Rượu đã say, công tử Quang vờ bị đau chân, vào trong hầm nhà, sai Chuyện Chư giấu chủy thủ vào trong bụng cá rán mang lên dâng. Đến trước mặt vua, Chuyên Chư tách bụng cá, nhân đó lấy chủy thủ đâm vương Liêu, Liêu chết ngay. Tả hữu cũng giết Chuyên Chư, người của Ngô vương rối loạn. Công tử Quang cho quân mai phục ra đánh quân vương Liêu, giết toàn bộ, tự lập làm vua, đó là Hạp Lư. Hạp Lư bèn phong con của Chuyên Chư làm thượng khanh.

Hơn bảy mươi năm sau thì có việc của Dự Nhượng ở nước Tấn.

Dự Nhượng

Dự Nhượng người nước Tấn, trước đây từng phụng sự họ Phạm rồi họ Trung Hàng, nhưng không ai biết tiếng. Bỏ đi phụng sự Trí bá, Trí bá rất yêu quý và đề cao. Khi Trí bá đánh Triệu Tương tử, Triệu Tương tử cùng Hàn và Ngụy hợp mưu diệt Trí bá, sau khi diệt Trí bá bèn chia đất làm ba phần. Triệu Tương tử oán Trí bá nhất, lấy sơn sơn đầu Trí bá làm đồ đựng rượu. Dự Nhượng trốn vào trong núi, nói: “Than ôi! Kẻ sĩ chết vì tri kỷ, thiếu nữ tô điểm nhan sắc vì người mình yêu. Nay Trí bá biết ta, ta dù chết cũng nhất định báo thù, để đáp tạ Trí bá, có vậy hồn phách ta mới không hổ thẹn.” Bèn thay đổi họ tên, giả làm người đang chịu hình phạt, vào cung dọn nhà xí, trong mình giắt chủy thủ, muốn đâm chết Tương tử. Tương tử vào nhà xí, tâm chợt dao động, sai bắt hỏi người chịu hình quét dọn nhà xí, ra là Dự Nhượng, trong người mang dao, Dự Nhượng nói: “Muốn báo thù cho Trí bá!” Tả hữu định giết đi, Tương tử nói: “Đó là người có nghĩa, ta cẩn thận tránh đi là được. Vả Trí bá chết mà không con, thân cận muốn báo thù giúp, đó là hiền nhân trong thiên hạ vậy.” Cuối cùng thả đi.

Thời gian sau, Dự Nhượng lại sơn mình làm người hủi, nuốt than làm người câm, khiến không ai nhận ra hình dáng, đi ăn xin ngoài chợ. Vợ cũng không nhận ra chồng. Trên đường đi gặp người bạn, bạn nhận ra, hỏi: “Ông chẳng phải Dự Nhượng sao?” Đáp: “Chính ta đây.” Người bạn khóc nói: “Với tài của ông, khuất thân làm bề tôi thờ Tương tử, Tương tử ắt gần gũi tin tưởng. Khi đã gần gũi tin tưởng, ông làm điều mình muốn, chẳng phải dễ ư? Sao phải hủy hoại thân thể diện mạo, muốn làm thế mong báo thù Tương tử, chẳng cũng khó sao?” Dự Nhượng đáp: “Đã khuất thân làm bề tôi thờ người mà lại muốn giết, là mang hai lòng để thờ vua vậy. Và việc tôi làm cực khó khăn. Nhưng sở dĩ làm thế này, để bề tôi mang hai lòng thờ vua trong thiên hạ sau này phải hổ thẹn vậy.”

Dự Nhượng đi rồi, ít lâu sau, Tương tử ra ngoài, Dự Nhượng núp dưới cầu Tương tử sẽ qua. Tương tử đến cầu, ngựa sợ hãi, Tương tử nói: “Nhất định là Dự Nhượng rồi.” Sai người xét hỏi, quả là Dự Nhượng. Thế rồi Tương tử bèn trách Dự Nhượng: “Ngươi chẳng từng thờ họ Phạm, họ Trung Hàng ư? Trí bá diệt họ, ngươi không báo thù, trái lại khuất thân làm bề tôi Trí bá. Trí bá chết rồi, sao riêng ngươi thân thiết báo thù cho lão vậy?” Dự Nhượng đáp: “Tôi thờ họ Phạm, họ Trung Hàng, họ đối đãi tôi như người thường, nên tôi cũng báo đáp như người thường. Còn Trí bá đối đãi tôi như quốc sĩ, nên tôi báo đáp như cách của quốc sĩ.” Tương tử bùi ngùi than rồi khóc nói: “Hỡi ôi Dự Nhượng! Ông vì Trí bá, danh đã thành, còn quả nhân tha ông, cũng đã đủ. Ông hãy tự liệu đi, quả nhân không thả ông nữa?” Sai lính vây Dự Nhượng. Dự Nhượng nói: “Tôi nghe minh chúa không che cái tốt đẹp của người, còn tôi trung thì chết vì danh. Trước đây ngài đã tha cho tôi, thiên hạ không ai không khen là vua hiền. Việc hôm nay, tôi cố nhiên chịu chết, nhưng xin đánh vào chiếc áo của ngài, đặng thỏa ý phục thù, được thể chết không hối hận. Đó không phải điều dám mong, song cũng dám phô bày gan ruột!” Tương tử cho là đại nghĩa, bèn sai người cầm áo đưa cho Dự Nhượng. Dự Nhượng tuốt kiếm nhảy lên ba lần đâm vào áo, nói: “Ta báo được thù cho Trí bá rồi!" Xong dùng kiếm tự sát. Hôm chết, chí sĩ nước Triệu biết chuyện, thảy đều khóc.

Hơn bốn mươi năm sau, Có việc của Nhiếp Chính ở đất Chỉ.

Nhiếp Chính

Nhiếp Chính người làng Thâm Tỉnh đất Chỉ, vì giết người phải tránh kẻ thù, cùng mẹ và chị đến Tề, làm nghề đồ tể.

Lâu sau, Nghiêm Trọng tử ở Bộc Dương thờ Hàn Ai hầu, có hiềm khích với Tể tướng nước Hàn là Hiệp Lũy. Nghiêm Trọng tử sợ bị giết, bỏ trốn, tìm người có thể báo thù Hiệp Lũy. Đến Tề, người Tề có kẻ nói Nhiếp Chính là kẻ sĩ dũng cảm, vì tránh kẻ thù nên ẩn mình trong đám đồ tể. Nghiêm Trọng tử đến nhà xin gặp, qua lại mấy lần, sau chuẩn bị tiệc rượu dâng trước mặt mẹ Nhiếp Chính. Rượu say, Nghiêm Trọng tử dâng trăm dật vàng, chúc thọ mẹ Nhiếp Chính. Nhiếp Chính lấy làm lạ vì lễ hậu, cố từ chối Nghiêm Trọng tử. Nghiêm Trọng tử cố dâng tặng, Nhiếp Chính tại từ rằng: “Tôi may có mẹ già, nhà nghèo, sang đất khách làm nghề thịt chó, sớm tối có thức ngọt bùi phụng dưỡng mẹ. Việc phụng dưỡng được đầy đủ, không dám nhận ban tặng của Trọng tử.” Nghiêm Trọng tử tránh chỗ đông người, nhân đó nói với Nhiếp Chính: “Tôi có kẻ thù, nên qua nhiều nước chư hầu rồi, nhưng đến Tề, trộm nghe túc hạ là bậc cao nghĩa, cố ý dâng tặng trăm dật vàng, làm tiền chi dùng rau cháo cho lệnh mẫu, để được niềm vui giao du với túc hạ, há dám mong cầu gì đâu!” Nhiếp Chính nói: “Tôi sở dĩ khuất chí nhục mình làm đồ tể nơi chợ búa, thảy vì phụng dưỡng mẹ già; mẹ già còn, thân Chính này chưa dám hứa với người khác.” Nghiêm Trọng tử cố dâng vàng, cuối cùng Nhiếp Chính vẫn không chịu nhận. Nhưng Nghiêm Trọng tử vẫn trọn lễ của khách với chủ rồi đi.

Lâu sau, mẹ Nhiếp Chính chết. Táng đã xong, hết tang, Nhiếp Chính nói: “Ôi! Chính là người nơi chợ búa, khua dao mổ thịt; còn Nghiêm Trọng tử là khanh tướng chư hầu, không quản ngàn dặm xa, hạ mình kết giao với ta. Ta đối đãi ông ta, thực rất hời hợt, chưa có công lớn đáng được ban tặng, vậy mà Nghiêm Trọng tử dâng trăm dật vàng chúc thọ mẫu thân, ta tuy không nhận, nhưng đủ thấy ông ta rất biết Chính vậy. Người hiền năng hẳn vì oán hận chất chứa trong lòng mà gần gũi tin tưởng kẻ ở nơi xa, Chính này chẳng lẽ cứ lẳng lặng hay sao? Vả khi trước nhờ Chính, Chính lấy lý do mẹ già; nay mẹ đã trọn tuổi trời, Chính sẽ dốc sức vì tri kỷ.” Rồi bèn đi về tây đến Bộc Dương, gặp Nghiêm Trọng tử, nói: “Trước đây sở dĩ không hứa với Trọng tử, vì còn mẹ già; nay chẳng may mẹ đã trọn tuổi trời. Kẻ mà Trọng tử muốn báo thù là ai? Xin được làm việc đó!” Nghiêm Trọng tử nói ngọn ngành: “Kẻ thù của tôi là Hiệp Lũy, Tể tướng nước Hàn, Hiệp Lũy lại là chú út của vua Hàn, tông tộc đông mạnh, chỗ ở quân lính bảo vệ nghiêm mật, tôi muốn sai người giết, nhưng không ai có thể ra tay. Nay may mà túc hạ không bỏ, xin tăng cường ngựa xe tráng sĩ phụ giúp túc hạ.” Nhiếp Chính đáp: “Hàn và Vệ khoảng cách không xa lắm, nay giết Tể tướng của người, lại là thân thích của vua nước họ, tình thế không thể đem theo đông người, đông người sẽ sinh chuyện thị phi, sinh chuyện thị phi sẽ lộ chuyện, lộ ra thì Hàn sẽ coi Trọng tử là kẻ thù, há chẳng nguy thay!" Nhiếp Chính bèn từ chối mang theo xe ngựa, tùy tòng, chia tay, một mình lên đường.

Nhiếp Chính mang kiếm đến Hàn, Tể tướng nước Hàn là Hiệp Lũy đang ngồi trên phủ, lính vác kích đứng hầu rất đông. Nhiếp Chính xông thẳng vào, lên thềm đâm chết Hiệp Lũy, tả hữu đại loạn. Nhiếp Chính hô lớn, giết chết mấy chục người, rồi tự lột da mặt, khoét mắt, mổ bụng moi ruột mà chết.

Hàn đem thây Nhiếp Chính phơi ngoài chợ, treo thưởng để truy hỏi nhưng không ai biết. Thế rồi Hàn treo thưởng ngàn vàng cho ai nói kẻ giết Tể tướng Hiệp Lũy là ai. Lâu sau vẫn không ai biết.

Chị gái Chính là Vinh nghe người ta kể việc có người giết Tể tướng nước Hàn, không biết hung thủ là ai, người trong nước cũng không biết họ tên, phơi thây treo thưởng ngàn vàng, nghẹn ngào nói: “Đó là em trai tôi chăng? Ôi, Nghiêm Trọng tử biết em trai tôi đó!” Bèn vội sang Hàn, đến chợ, người chết quả đúng là Chính, bèn phủ phục bên thây khóc lóc thảm thiết, nói: “Người này là Nhiếp Chính ở làng Thâm Tỉnh đất Chỉ đó.” Người đi ngoài chợ đều nói: “Người này tàn sát Tể tướng nước tôi, nhà vua treo giải ngàn vàng cho ai biết họ tên, bà không nghe nói ư? Sao dám đến nhận người?” Vinh đáp rằng: “Có nghe. Nhưng sở dĩ Chính chịu ô nhục tự ẩn mình nơi chợ búa, vì mẹ già còn mạnh khỏe, thiếp chưa lấy chồng. Mẹ già đã trọn tuổi trời, thiếp đã gả chồng, Nghiêm Trọng tử bèn tìm em trai thiếp khi cùng khốn nhơ bẩn kết giao với nó, ấn trạch sâu dày, biết phải làm sao! Kẻ sĩ vốn chết vì tri kỷ, nay vì thiếp còn đây, nó tự hủy thân cắt đứt liên lụy, thiếp sao có thể vì sợ thân này bị giết, rốt cuộc hủy tên tuổi của hiền đệ mình được?” Người ở chợ nước Hàn cả sợ. Song, chị Chính gào với trời ba tiếng, đau đớn thảm thiết, chết bên cạnh Chính.

Tấn, Sở, Tề, Hàn nghe chuyện, đều nói: “Không riêng Chính giỏi, người chị cũng là liệt nữ vậy. Giả sử Chính biết chị mình không có chí nhẫn nhục, không đoái đến việc bị phơi thây, ắt vượt ngàn dặm hiểm nguy để hiển dương danh tiếng em mình, hai chị em đều chết ở chợ nước Hàn, thì chưa chắc đã dám đem thân trao cho Nghiêm Trọng tử vậy. Nghiêm Trọng tử cũng khá gọi là biết người nên mới tìm được kẻ sĩ như thế.”

Hơn hai trăm hai mươi năm sau có chuyện của Kinh Kha nước Tần.

Kinh Kha

Kinh Kha người nước Vệ, tiên tổ người Tề. Kinh Kha rời sang Vệ, người Vệ gọi là Khánh khanh; rồi sang Yên, người Yên gọi là Kinh khanh.

Kinh khanh thích đọc sách đánh kiếm, đem thuật của mình du thuyết Vệ Nguyên quân, Vệ Nguyên quân không dùng. Về sau, Tần đánh Ngụy, lập thành Đông Quận, dời thân thuộc của Vệ Nguyên quân đến đất Dã Vương.

Kinh Kha từng ngao du qua đất Du Thứ, cùng Cái Nhiếp bàn về kiếm, Cái Nhiếp giận lườm Kinh Kha. Kinh Kha đi ra, có người nói Cái Nhiếp gọi Kinh Kha lại. Cái Nhiếp nói: “Hồi nãy ta với hắn bàn về kiếm, có chỗ không được hài lòng, ta lườm hắn; thử đi mà xem, hẳn là đi rồi, không dám ở lại đâu.” Sai người đến xem, Kinh Kha quả đã đánh xe đi khỏi Du Thứ. Người đó về báo, Cái Nhiếp nói: “Chắc chắn đi thôi, hồi nãy ta lườm dọa hắn!”

Kinh Kha ngao du đến Hàm Đan, Lỗ Câu Tiễn cùng Kinh Kha đánh cờ, tranh nước đi, Lỗ Câu Tiễn giận quát Kinh Kha, Kinh Kha lẳng lặng trốn đi, không gặp lại nữa.

Kinh Kha đến Yên, thích thợ thịt chó và giỏi đánh đàn trúc Yên là Cao Tiệm Ly. Kinh Kha thích rượu, hằng ngày cũng đám thịt chó và Cao Tiệm Ly uống rượu ở chợ nước Yên, uống say, Cao Tiệm Ly đánh đàn trúc, Kinh Kha hát họa lại ở trong chợ, cùng nhau vui vẻ, rồi lại cùng khóc, coi như bên cạnh không người. Kinh Kha tuy giao du với đám sâu rượu, nhưng là người thâm trầm, thích đọc sách; khi đi du ngoạn chư hầu, đều kết giao với các hiền sĩ hào kiệt và trưởng giả ở đó. Kinh Kha đến Yên, xử sĩ nước Yên là Điền Quang tiên sinh cũng đối đãi tốt, biết Kinh Kha không phải người thường.

Ở được thời gian, đúng lúc thái tử Đan của nước Yên làm con tin ở Tần trốn về. Thái tử Đan nước Yên trước làm con tin Triệu, còn Tần vương là Chính sinh ở Triệu, lúc nhỏ vui chơi cùng Đan. Khi Chính lên làm vua Tần, Đan làm con tin ở Tần. Tần vương đối đãi với thái tử Đan nước Yên không tốt, nên Đan oán mà trốn về. Sau khi về nước, muốn tìm người báo thù Tần vương, nước nhỏ, không đủ sức. Sau, Tần ngày ngày đem quân ra phía đông Hào Sơn để đánh Tề, Sở, Tam Tấn, lấn dần chư hầu như tằm ăn lá dâu, rồi dần đến nước Yên, vua tôi nước Yên đều sợ họa đến mình. Thái tử Đan lo lắng việc đó, hỏi thầy Cúc Vũ, Vũ đáp: “Đất Tần khắp thiên hạ, uy hiếp các họ Hàn, Ngụy, Triệu, phía bắc có Cam Tuyền, Cốc Khẩu hiểm yếu vững chắc, phía nam có đất sông Kinh sống Vị màu mỡ, lại thêm sự giàu có của đất Ba đất Hán, bên phải có núi Lũng núi Thục, trái có Hàm Cốc và Hào Sơn hiểm trở, dân đông quân mạnh, vũ khí có thừa. Nếu Tần xuất quân, thì phía nam Trường thành, mạn bắc sông Dịch Thủy, không thể giữ yên được. Sao lại oán vì bị lăng nhục, muốn đụng vảy ngược của rồng vậy thay!” Đan nói: “Vậy phải làm sao?" Đáp rằng: “Xin vào suy tính đã.”

Được một thời gian, tướng Tần là Phàn Ư Kỳ đắc tội với Tần vương, trốn đến Yên, Thái tử thu nạp cho ở lại. Cúc Vũ can rằng: “Không được. Với sự hung bạo của Tần vương mà kết oán với Yên đã đủ ớn lạnh trong lòng, huống chi lại nghe Phàn tướng quân ở đây? Đó chính là ném thịt ra lối đi của hổ đói vậy, ắt họa không cứu vãn được! Tuy có Quản Trọng, Yến Anh cũng không bày mưu gì nổi. Xin Thái tử kíp cho Phàn tướng quân vào Hung Nô để khỏi tai tiếng. Xin phía tây ước định với Tam Tấn, nam liên kết với Tề, Sở, bắc giao hảo với Thiền vu, sau đó mới mưu tính được.” Thái tử nói: “Kế của Thái phó, mất nhiều ngày giờ, lòng ta rối ren, sợ không đợi được trong chốc lát. Và không chỉ như thế, Phàn tướng quân cùng khốn trong thiên hạ, gửi thân nơi Đan, Đan rốt cuộc không thể vì bị Tần mạnh bức bách mà vứt bỏ bạn giao hảo đáng thương, cho sang Hung Nô, đó cũng là lúc kết thúc số mạng Đan vậy. Xin Thái phó nghĩ lại.” Cúc Vũ nói: “Ôi, làm việc nguy hiểm mà muốn được yên, gây họa mà mong được phúc, kế nông mà oán sâu, liên kết một người mà không đoái mối nguy hại to lớn của quốc gia, đó gọi là 'tích oán nuôi họa' vậy. Phàm đem lông chim hồng hơ trên lò than, nhất định không còn gì nữa. Vả với sự hung hãn của Tần, phát tiết cơn giận, há nói xiết ư? Yên có Điền Quang tiên sinh, trí tuệ thâm sâu dũng cảm thâm trầm, có thể mưu tính cùng.” Thái tử nói: “Xin cậy Thái phó để được giao kết với Điền tiên sinh, được chăng?” Cúc Vũ đáp: “Kính vâng.” Rồi đi gặp Điền tiên sinh, nói: “Thái tử muốn mưu việc nước với tiên sinh đó.” Điền Quang nói: “Kính noi chỉ giáo.” Bèn đến gặp.

Thái tử nghênh đón, đi lùi dẫn đường, quỳ để sửa chiếu. Điền Quang yên vị, bên cạnh không ai, Thái tử rời chiếu đến thỉnh giáo, nói: “Yên và Tần không thể cùng đứng, xin tiên sinh lưu ý cho.” Điền Quang nói: “Thần nghe nói ngựa kỳ ngựa ký lúc thịnh thời, ngày ruổi rong nghìn dặm; tới khi già yếu, ngựa thường cũng chạy trước. Nay Thái tử nghe nói lúc Quang còn khỏe mạnh, không biết tôi tinh lực tiêu hao hết rồi. Dẫu rằng Quang không dám mưu tính việc nước, bạn tôi là Kinh khanh có thể sai được.” Thái tử hỏi: “Xin nhờ tiên sinh để kết giao Kinh khanh, được chăng?” Điền Quang đáp: “Kính vâng.” Bèn dậy, rảo bước ra. Thái tử tiễn đến cổng, nhắc rằng: “Điều Đan thưa và lời tiên sinh nói, là việc lớn của nước, xin tiên sinh chớ tiết lộ?” Điền Quang cúi người cười nói: “Vâng.” Lom khom đến gặp Kinh khanh, nói: “Quang kết bạn với ông, nước Yên không ai không biết. Nay Thái tử chỉ biết Quang lúc khỏe mạnh, không biết tôi hình dung đã tiều tụy, may được dạy rằng 'Yên và Tần không thể cùng đứng, xin tiên sinh lưu ý cho'. Quang trộm cho mình không thể đứng ngoài, giới thiệu tác hạ với Thái tử, mong túc hạ hạ cố qua cung Thái tử.” Kinh Kha nói: “Kính vâng chỉ giáo.” Điền Quang nói: “Tôi nghe, trưởng giả hành sự, không để người ta ngờ. Nay Thái tử nói với Quang điều nói ra là việc lớn của nước, xin tiên sinh đừng tiết lộ, là Thái tử ngờ Quang vậy. Làm việc mà để người ta ngờ mình, đó không phải bậc tiết nghĩa hào hiệp vậy.” Muốn tự sát để khích lệ Kinh khanh, nói: “Xin túc hạ kíp đến chỗ Thái tử, nói Quang đã chết, để tỏ rõ Quang không tiết lộ việc.” Nhân đó tự cắt cổ chết.

Kinh Kha đến gặp Thái tử, nói Điền Quang đã chết, rồi truyền đạt lời Quang nói. Thái tử với hai vái rồi quỳ, đi bằng đầu gối, nước mắt đầm đìa, lát sau mới nói: “Đan sở dĩ dặn Điền tiên sinh không nói là muốn hoàn thành mưu đại sự. Nay Điền tiên sinh lấy cái chết để tỏ mình không tiết lộ, há là tâm ý của Đan ư?” Kinh Kha ngồi yên vị, Thái tử lánh khỏi chiều dập đầu nói: “Điền tiên sinh không biết sự kém cỏi của Đan, cho được đến trước mặt, dám xin được tỏ bày, là trời thương xót Yên mà không vứt bỏ đứa con côi này vậy. Nay Tần có lòng tham lợi, ham muốn không biết thế nào cho đủ. Không chiếm được hết đất thiên hạ, khiến vua trong bốn biển thần phục thì không thỏa ý. Nay Tần đã bắt sống vua Hàn, chiếm hết đất Hàn. Lại cất quân xuống phía nam đánh Sở, bắc tiến đến Triệu; Vương Tiễn đem mấy chục vạn quân đến đất Chương đất Nghiệp, còn Lý Tín ra Thái Nguyên, Vân Trung. Triệu không thể chống lại Tần, ắt vào xưng thần, vào xưng thần thì họa đến Yên. Yên nhỏ yếu, nhiều lần khổ vì binh đao, nay xét đem sức cả nước cũng không cự nổi Tần. Chư hầu sợ phục Tần, không ai dám hợp tung. Đan có kế riêng ngu muội, cho là có dũng sĩ trong thiên hạ đi sứ Tần, lấy lợi lớn để nhử; vua Tần tham lam, tình thế ấy ắt được điều mình muốn. Nếu uy hiếp được vua Tần, khiến trả hết đất chiếm được của chư hầu, như việc Tào Mạt uy hiếp Tề Hoàn công, thì rất tốt; như không thể, nhân đó đâm chết y. Đại tướng của Tần cầm quân ở ngoài, trong nước có loạn vua tôi ngờ nhau, nhân đó chư hầu hợp tung, ắt phá được Tần. Đó là mong muốn lớn nhất của Đan, mà không biết ủy thác cho ai, chỉ xin Kinh khanh lưu ý.” Lâu sau, Kinh Kha nói: “Đó là việc lớn của nước, thần hèn kém, e không đủ khả năng gánh vác.” Thái tử bước đến trước mặt dập đầu, cố xin đừng từ chối, sau đó [Kinh Kha] chấp nhận. Thế rồi tôn Kinh khanh làm thượng khanh, ở phòng khách thượng hạng. Thái tử hằng ngày đến dưới cổng, khoản đãi bằng gỗ thái lao, không ngừng dâng thứ quý lạ, xe ngựa mĩ nữ, thỏa theo ý Kinh Kha, khiến Kinh Kha hài lòng.

Rất lâu sau, Kinh Kha chưa có ý ra đi. Tướng Tần là Vương Tiễn phá Triệu, bắt sống vua Triệu, thu hết đất đai, tiến quân lên bắc chiếm đất, đến biên giới phía nam nước Yên. Thái tử Đan sợ, bèn thỉnh cầu Kinh Kha rằng: “Quân Tần sớm tối vượt sông Dịch Thủy, dẫu muốn hầu túc hạ mãi, há có được chăng?” Kinh Kha nói: “Không cần Thái tử phải nói, thần cũng muốn xin yết kiến. Nay đi mà không có gì làm tin, vua Tần không cho đến gần. Phàn tướng quân là người vua Tần treo thưởng nghìn cân vàng, phong ấp vạn nhà. Nếu có đầu Phàn tướng quân cùng địa đồ đất Đốc Cang của Yên dâng lên Tần vương, Tần vương ắt vui mừng cầu kiến thần, thần sẽ được báo đáp Thái tử.” Thái tử nói: “Phàn tướng quân cùng khốn về với Đan, Đan không nỡ lòng vì việc riêng mà có ý tổn thương đến tôn trưởng, xin túc hạ nghĩ cách khác cho!”

Kinh Kha biết Thái tử không nỡ lòng, bèn tự gặp riêng Phàn Ư Kỳ, nói: “Tần đối với tướng quân có thể nói thâm độc, cha mẹ tông tộc đều bị giết hết. Nay nghe Tần treo thưởng đầu tướng quân nghìn cân vàng, phong ấp vạn nhà, tướng quân thấy sao?” Ư Kỳ ngẩng đầu lên trời than thở sụt sùi, nói: “Mỗi khi Ư Kỳ nghĩ đến điều đó, luôn đau đến tận xương tủy, nhưng không tìm ra kế gì.” Kinh Kha nói: “Nay chỉ một lời có thể giải trừ nỗi lo của Yên, báo được thù của tướng quân thì sao?” Ư Kỳ tiến đến trước nói: “Phải làm thế nào?" Kinh Kha nói: “Xin được đầu tướng quân để dâng vua Tần, vua Tần ắt vui mà gặp tôi, tôi tay trái cầm ống tay áo, tay phải đâm vào bụng hắn, vậy báo được thù của tướng quân và rửa được nỗi thẹn vì bị lăng nhục của Yên. Tướng quân há có ý gì chăng?” Phàn Ư Kỳ xốc tay áo tiến lên nói: “Đó là điều tôi ngày đêm nghiến răng nát ruột, nay mới được nghe chỉ giáo!” Bèn tự cắt cổ chết. Thái tử hay tin, đi xe ngựa đến, phục bên xác khóc vô cùng đau đớn. Nhưng việc đã rồi không thể làm gì khác, liền đem đầu Phàn Ư Kỳ niêm phong lại.

Thế rồi Thái tử tìm chủy thủ sắc bén trong thiên hạ, kiếm được chủy thủ của Từ phu nhân nước Triệu, trả giá trăm dật vàng, sai thợ đem tôi trong thuốc độc, dùng người để thử, rướm máu như sợi tơ, không ai không chết ngay. Bèn chuẩn bị hành trang cho Kinh Kha lên đường. Nước Yên có dũng sĩ Tần Vũ Dương, mười ba tuổi, giết người, không ai dám nhìn thẳng. Bèn lệnh Tần Vũ Dương làm phó. Kinh Kha đợi người đến, muốn cùng đi; người đó ở xa chưa đến, sắp sẵn hành lý cho. Lâu sau, chưa lên đường, Thái tử cho là chậm trễ, ngờ Kinh Kha hối hận đổi ý, lại thúc giục: “Thời gian đã hết, Kinh khanh há có ý gì chăng? Đan xin được sai Tần Vũ Dương đi trước.” Kinh Kha giận, quát Thái tử: “Sao Thái tử sai hắn đi trước? Đi mà không trở về, là trò trẻ con! Vả lại đem một dao chủy thủ vào Tần mạnh đầy bất trắc, cho nên tôi còn lưu lại, đợi người khách của tôi đến đi cùng. Nay Thái tử cho là chậm trễ, vậy xin từ biệt!” Bèn xuất phát.

Thái tử cùng tân khách biết việc đó, đều mặc áo đội mũ trắng đưa tiễn. Đến trên sông Dịch, tế thần đường* xong, liền xuất phát, Cao Tiệm Ly đánh đàn tranh, Kinh Kha họa lại hát theo điệu biến chủy*, kẻ sĩ đều nhỏ lệ sụt sùi. Lại bước lên hát rằng: “Gió se sắt chừ sông Dịch lạnh, tráng sĩ một đi chừ không trở lại!” Lại hát bằng âm vũ khảng khái, kẻ sĩ đều trợn mắt, tóc dựng xiên lên mũ. Thế rồi Kinh Kha lên xe ra đi, không ngoái nhìn lại nữa.

Đến Tần, đem của cải đáng giá nghìn vàng, tặng sủng thần của Tần vương là quan Trung thứ tử Mông Gia. Gia vì Kinh Kha nói với Tần vương rằng: “Yên vương thực sự sợ oai của đại vương, không dám cất quân chống lại quân Tần, xin đem cả nước làm tôi nội phụ, xếp vào hàng chư hầu, dâng cống như các quận huyện, mong được phụng thờ gìn giữ tông miếu tiên vương. Sợ không dám tự tỏ bày, xin chém đầu Phàn Ư Kỳ, dâng địa đồ đất Đốc Cang nước Yên, bỏ vào hòm niêm phong lại, Yên vương dâng lên sân đình, sai sứ đến báo đại vương, chỉ chờ đại vương hạ lệnh.” Tần vương nghe vậy, cả mừng, mặc triều phục, bày lễ cửu tân, tiếp kiến sứ giả nước Yên ở cung Hàm Dương. Kinh Kha bưng hòm đựng đầu Phàn Ư Kỳ, còn Tần Vũ Dương bưng hàm chứa địa đồ, theo thứ tự tiến vào. Đến bệ rồng, Tần Vũ Dương sợ hãi biến sắc, quần thần lấy làm lạ. Kinh Kha quay lại cười Vũ Dương, tiến lên tạ lỗi: “Kẻ thô lậu nước man di phên giậu phía bắc, chưa từng thấy thiên tử, nên kinh sợ. Xin đại vương lượng thứ, khiến thần được tròn bổn phận sứ giả.” Tần vương bảo Kinh Kha: “Lấy địa đồ Vũ Dương đang cầm lên đây?” Kinh Kha lấy địa đồ dâng lên. Tần vương mở địa đồ, mở hết thì lộ dao chủy thủ. Kinh Kha nhân đó tay trái túm tay áo Tần vương, tay phải cầm dao chủy thủ chực đâm. Chưa chạm đến người, Tần vương kinh sợ, vội vùng dậy, tay áo đứt. Tần vương tuốt kiếm, kiếm dài, chỉ nắm bao kiếm. Đương lúc hoảng hốt, kiếm chặt, không tuốt ngay được. Kinh Kha đuổi Tần vương, Tần vương chạy quanh cột. Quần thần thảng thốt, không biết làm sao, mất cả phong thái bình thường. Theo pháp luật nước Tần, quần thần hầu vua trên điện, không được mang theo một tấc một thước binh khí nào, Lang trung cầm binh khí đều đứng dưới điện, không có chiếu triệu không được lên. Đương lúc cấp bách, không kịp gọi binh lính dưới điện, nên Kinh Kha đuổi theo Tần vương. Trong lúc hoảng hốt, quần thần không biết lấy gì đánh Kha, phải dùng tay không. Khi đó, thầy thuốc đứng hầu là Hạ Vô Thư lấy túi thuốc đem theo ném Kinh Kha. Tần vương đang chạy quanh cột, thảng thốt hoảng sợ, không biết làm sao, tả hữu bèn hô: “Đại vương đeo kiếm sau lưng!” Tần vương bèn tuốt kiếm đánh Kinh Kha, chém đứt đùi trái. Kinh Kha què chân, liền dùng chủy thủ ném Tần vương, không trúng, trúng ngay cột gỗ đồng. Tần vương lại đánh Kha, Kha bị tám vết thương. Kha tự biết việc không thành, dựa cột mà cười, ngồi xổm mà chửi: “Việc sở dĩ không thành, vì ta muốn để người sống rồi uy hiếp, đặng lấy cho được tờ khoán ước để hồi báo Thái tử.” Thế rồi tả hữu tiến lên giết Kha. Tần vương thất thần hồi lâu. Sau đó luận công ban thưởng quần thần theo thứ hạng khác nhau, ban cho Hạ Vô Thư hai trăm dật vàng, nói: “Vô Thư yêu ta, nên lấy túi thuốc ném Kinh Kha vậy.”

Thế rồi Tần vương cả giận, phái thêm quân tiến đến Triệu, lệnh quân Vương Tiễn đánh Yên. Tháng Mười, hạ được Kế Thành. Yên vương là Hỷ và bọn Thái tử Đan đem hết tinh binh sang phía đông giữ đất Liêu Đông. Tướng Tần là Lý Tín đuổi đánh Yên vương rất rát, vua nước Đại là Gia bèn gửi thư cho Yên vương Hỷ rằng: “Sở dĩ Tần truy bức Yên ráo riết, là vì Thái tử Đan. Nay nếu đại vương giết Đan dâng lên Tần vương, Tần vương ắt giải vây, nền xã tắc cũng may mắn được hưởng tế tự.” Sau Lý Tín truy đuổi Thái tử Đan, Đan ẩn ở Diễn Thủy, Yên vương bèn sai sứ chém Thái tử Đan, muốn dâng cho Tần. Tần lại tiến quân đánh Yên. Năm năm sau, Tần diệt được Yên, bắt sống Yên vương Hỷ.

Năm sau, Tần thôn tính được thiên hạ, xưng là hoàng đế. Thế rồi Tần truy bắt môn khách của Thái tử Đan và Kinh Kha, đều trốn. Cao Tiệm Ly thay tên đổi họ, thành người làm thuê, ẩn thân ở đất Tống Tử. Lâu sau, làm việc khổ cực, nghe khách trên nhà chủ đánh đàn trúc, dùng dằng không sao đi được. Mỗi khi mở miệng, liền nói: “Người kia chỗ gảy hay, chỗ gảy dở.” Người theo hầu nói với chủ: “Kẻ kia làm thuê lại hiểu âm nhạc, trộm nói việc đàn hay đàn dở.” Chủ nhà gọi đến, bảo lên nhà đánh đàn trúc, mọi người khen giỏi, tặng rượu. Thế rồi Cao Tiệm Ly nghĩ mình ẩn trốn mãi trong cảnh khốn quẫn, bèn lui xuống, mở hòm trang phục, lấy đàn trúc và quần áo đẹp, lại đổi dung mạo bước lên nhà. Cử tọa đều kinh ngạc, bước xuống hành lễ, tôn làm thượng khách, bảo gảy đàn trúc và hát, khách không ai không sa nước mắt mà về. Vùng Tống Tử thay nhau tôn làm khách, tin truyền đến Tần Thủy Hoàng. Tần Thủy hoàng triệu kiến, có người biết, bèn nói: “Đó là Cao Tiệm Ly.” Tần Thủy hoàng tiếc Ly giỏi đánh đàn trúc, nên tha tội chết, rồi làm mù mắt. Sai đánh đàn trúc, chưa từng không khen hay. Dần dần Tần Thủy hoàng tiến lại gần Cao Tiệm Ly. Cao Tiệm Ly lấy chì đổ vào trong đàn trúc, Tần Thủy hoàng càng tiến đến gần hơn, Cao Tiệm Ly giơ đàn trúc đánh Tần Thủy hoàng, không trúng. Thế rồi Thủy hoàng bèn giết Cao Tiệm Ly, trọn đời không thân cận người nước chư hầu nữa.

Lỗ Câu Tiễn nghe chuyện Kinh Kha hành thích Tần vương, nói riêng rằng: “Ôi chao, tiếc thay Kinh Kha không giỏi kiếm thuật. Ta thực không biết người quá đỗi! Trước đây ta quát hắn, hắn liền cho ta không phải người cùng chí hướng!”

Thái sử công bàn rằng: Người đời nói về chuyện Kinh Kha, khen Thái tử Đan có mệnh trời, “trời mưa thóc, ngựa mọc sừng” thực là nói quá. Lại nói Kinh Kha đả thương Tần vương, đều sai cả. Trước kia Công Tôn Quý Công, Đổng Sinh giao du với Hạ Vô Thư, đều biết chuyện đó, nói lại với tôi như kể trên đây. Từ Tào Mạt đến Kinh Kha là năm người, nghĩa cử hoặc thành công, hoặc không thành, nhưng họ lập chí đều rõ ràng, không làm nhục chí mình, tên truyền đời sau, đâu phải truyền xằng.

QUYỂN 87 LÝ TƯ LIỆT TRUYỆN

Lý Tư người đất Thượng Sài nước Sở. Lúc còn trẻ, làm viên lại nhỏ trong quận, thấy trong nhà xí chỗ mình có con chuột ăn thứ bẩn thỉu, gần người và chó, thường hay kinh sợ. Tư vào kho, thấy chuột trong kho ăn thóc gạo tích chứa trong đó, ở trong kho lớn, không thấy nó sợ người và chó. Thấy vậy, Lý Tư bèn than: “Người hiền năng hay kém cỏi cũng như con chuột vậy, do chỗ nào mà thôi.”

Bèn theo Tuân Khanh học về thuật đế vương. Học đã thành, xét thấy Sở vương không đủ để thờ, còn sáu nước đều yếu, không phải chỗ có thể lập công danh sự nghiệp, muốn sang phía tây đến Tần. Từ biệt Tuân Khanh rằng: “Tư nghe gặp thời cơ không để mất, nay nước muôn cỗ xe đang tranh giành nhau, kẻ du thuyết chủ trì chính sự. Hiện Tần vương muốn thôn tính thiên hạ, xưng đế mà cai trị, cũng là lúc kẻ áo vải rong ruổi, là thời cơ cho kẻ du thuyết. Kẻ ở chỗ thấp hèn mà không nắm bắt, cũng như cầm thú thấy thịt thì ăn, mang mặt người gượng đi đấy thôi. Cho nên nhục không gì lớn bằng thấp hèn, bi ai không gì bằng cùng quẫn. Ở mãi địa vị thấp hèn, trong chỗ khốn quẫn, ghét đời chê lợi, tự cho mình không thèm làm, đó không phải ý của kẻ sĩ. Do đó Tư sẽ sang tây du thuyết Tần vương.”

Đến Tần, đúng lúc Trang Tương vương chết, Lý Tư bèn làm xá nhân của Tướng quốc nước Tần là Văn Tín hầu Lã Bất Vi; Bất Vi cho là hiền năng, trao chức quan lang. Nhân đó Lý Tư được du thuyết, khuyên Tần vương rằng: “Kẻ tầm thường hay để lỡ thời cơ. Người lập công lớn là do biết dựa kẽ hở rồi bạo dạn mà làm. Xưa kia Tần Mục công xưng bá, cuối cùng không tiến về đông thâu tóm sáu nước, sao vậy? Vì chư hầu còn đông, đức nhà Chu chưa suy, nên Ngũ bá thay nhau dấy lên, tôn thờ nhà Chu. Từ Tần Hiếu công đến nay, nhà Chu suy vi, chư hầu thôn tính lẫn nhau, phía đông Hàm Cốc thành ra sáu nước, Tần thừa thắng sai khiến chư hầu cũng được sáu đời rồi. Nay chư hầu thần phục Tần, giống như quận huyện của Tần. Dựa vào sự hùng cường của Tần, sự hiền minh của đại vương, đủ để diệt chư hầu, hoàn thành đế nghiệp, nhất thống thiên hạ, dễ như quét bụi trong bếp vậy, đó là thời cơ muôn đời có một. Nay chần chừ không kíp nắm bắt, chư hầu mạnh lên, liên kết hợp tung, thì dẫu giỏi như Hoàng Đế cũng không thể thôn tính được.” Tần vương bèn phong Lý Tư làm Trưởng sử, nghe theo kế sách, ngầm sai mưu sĩ mang vàng ngọc đi du thuyết chư hầu. Những danh sĩ ở chư hầu có thể dùng của cải mua chuộc sẽ đưa lễ hậu liên kết; ai không chịu thì dùng kiếm sắc giết đi. Sau khi thực hiện kế ly gián vua tôi các nước, Tần vương sai tướng giỏi tấn công. Tần vương phong Tư làm khách khanh.

Đúng lúc Trịnh Quốc người Hàn đến ly gián Tần, liên quan việc đào kênh tưới tiêu, việc bị phát giác. Tổng thất đại thần nước Tần đều nói với Tần vương: “Người nước chư hầu đến thờ Tần, đại để là vì chúa họ mà đến du thuyết để ly gián Tần thôi, xin đuổi hết tân khách đi.” Lý Tư cũng trong số bị đuổi. Tư dâng thư nói:

“Thần nghe quan lại bàn việc đuổi tân khách, trộm cho là sai lầm. Xưa Mục công cầu kẻ sĩ, phía tây thu dụng Do Dư tại đất Nhung, phía đông được Bách Lý Hề ở đất Uyển, đón Kiển Thúc ở đất Tống, vời được Phi Báo, Công Tôn Chi ở Tấn. Năm người đó không sinh ở Tần, mà Mục công dùng họ, chiếm hai mươi nước, thành bá chủ ở Tây Nhung.

Hiếu công dùng sách lược của Thương Ưởng, thay đổi phong tục, khiến dân sung túc, đất nước mạnh giàu, trăm họ vui vẻ khi được trưng dụng, chư hầu thần phục, bắt được tướng Sở và Ngụy, chiếm ngàn dặm đất, đến nay yên trị hùng cường.

Huệ vương dùng kế của Trương Nghi, hạ đất Tam Xuyên, tây chiếm đất Ba đất Thục, bắc thu phục Thượng Quận, nam lấy đất Hán Trung, bao quát chín tộc người Di, khống chế đất Yên đất Dĩnh, đồng chiếm Thành Cao hiểm trở, cắt lấy phần đất màu mỡ, phá tan hợp tung sáu nước, khiến họ ngoảnh mặt về tây thờ Tần, công truyền đến nay.

Chiêu vương được Phạm Thư, phế truất Nhương hầu, đuổi Hoa Dương, khiến vương thất hùng mạnh, chẹn đường kẻ lạm quyền, chiếm chư hầu như tằm ăn lá dâu, khiến Tần thành đế nghiệp. Bốn vị vua ấy, đều nhờ công của tân khách. Từ đó mà xét, khách đâu phụ gì Tần!

Ví phỏng bốn vị vua ấy đều cự tuyệt tân khách, không chịu thu nạp, xa lánh kẻ sĩ chẳng dùng họ, là khiến nước không thực sự giàu lợi, Tần cũng không có tiếng là nước lớn mạnh vậy.

Nay bệ hạ chiếm ngọc đẹp Côn Sơn, có ngọc châu Tùy hầu, ngọc bích họ Hòa, rủ châu minh nguyệt, đeo kiếm Thái A, cưỡi ngựa Tiêm ly, dựng cờ Thúy phượng, dựng trống Linh đà. Các báu vật ấy, Tần không có thứ nào, nhưng bệ hạ lại thích, tại sao vậy?

Nếu phải là thứ sinh ra ở Tần mới được, thì ngọc bích dạ quang không được tô điểm ở triều đình, vật làm bằng sừng tê ngà voi không được thưởng ngoạn, mĩ nữ nước Trịnh, Vệ không được sung vào hậu cung, tuấn mã Quyết đề không được nuôi ngoài chuồng, vàng thiếc Giang Nam không được dùng, màu xanh đỏ của Tây Thục không được chọn.

Đồ dùng trang sức cho hậu cung, phi tần, đặng thỏa lòng đẹp dạ, êm tai thích mắt, đều phải xuất xứ ở Tần mới được, thì trâm bằng ngọc đất Uyển, khuyên tai Phụ cơ, the lụa Đông A, các đồ điểm tô bằng gấm vóc không được dâng tiến, còn thiếu nữ nước Triệu yểu điệu xinh đẹp theo phong tục trở nên tao nhã không được đứng bên cạnh vậy.

Xét lẽ, việc gõ hũ khua vò, đánh đàn tranh, vỗ đùi mà hát hú ô ô thích tai, đúng là thanh âm nước Tần; các loại Trịnh, Vệ, Tang Gian, Chiêu, Ngu, Vũ, Tượng là nhạc của nước khác. Nay bỏ việc gõ hũ khua vò mà tìm đến nhạc Trịnh, Vệ, dẹp đàn tranh mà lấy nhạc Chiêu, Ngu, vậy là tại sao? Thấy sảng khoái thích ý mà thôi. Nay dùng người lại không như vậy. Không xét phải trái, chẳng bàn cong ngay, không phải người Tần liền bỏ, cứ khách là đuổi. Vậy coi trọng sắc, nhạc, châu, ngọc, mà coi khinh người dân vậy. Đó không phải cách vươn lên chế phục chư hầu.

Thần nghe đất rộng sẽ nhiều thóc, nước lớn thì người đông, quân mạnh thì binh dũng. Vì thế, núi Thái Sơn không từ hòn đất nhỏ, mới lớn như vậy; sông bể không từ dòng nước bé, mới sâu đến thế; vương giả không đuổi dân chúng, mới làm sáng được cái đức của mình. Vì thế, đất không chia bốn phương, dân không nề nước khác, bốn mùa tươi đẹp, quỷ thần giáng phúc, là lý do khiến Ngũ đế, Tam vương vô địch vậy. Nay vứt bỏ dân chúng, giúp thêm nước địch, tống khứ tân khách để chư hầu nên nghiệp lớn, khiến kẻ sĩ trong thiên hạ lui gót, không dám hướng về tây, dừng bước không vào Tấn, đó gọi là 'Trao vũ khí vào tay giặc, cấp lương thảo cho giặc cướp' vậy.

Phàm vật không sản sinh ở Tần, nhưng thực quý hiếm rất nhiều, kẻ sĩ không sinh ra ở Tần, nhưng nguyện trung thành rất đông. Nay đuổi khách nhằm giúp nước địch, tổn hại dân mình để làm lợi kẻ thù, trong tự làm suy yếu, ngoài kết oán chư hầu, muốn nước không nguy, cũng không thể được.”

Tần vương liền bãi lệnh đuổi khách, phục chức cho Lý Tư, lại dùng kế của Tư. [Lý Tư] làm quan đến chức Đình úy. Hơn hai mươi năm, [Tần] thôn tính được thiên hạ, tôn chúa làm Hoàng đế, phong Tư làm Thừa tướng. San phẳng thành quách các quận huyện, nấu chảy đồ binh khí, để tỏ ra không dùng đến nữa. Khiến Tần không phong một thước đất, không lập con em làm vương, không cho công thần làm chư hầu, là nhằm khiến sau này không phải lo đánh lẫn nhau.

Tần Thủy hoàng năm thứ ba mươi tư, bày tiệc rượu ở cung Hàm Dương, bọn Bác sĩ bộc xạ Chu Thanh Thần tụng ca uy đức Thủy hoàng. Thuần Vu Việt người Tề tiến lên can rằng: “Thần nghe nói, thời Ân Chu làm vua hơn nghìn năm, phong con em công thần để họ giúp mình. Nay bệ hạ có bốn biển, mà con em là đám thất phu, ví sau này xảy ra họa Điền Thường, Lục khanh, không có bề tôi phụ bật, lấy gì ứng cứu? Việc không theo lối cổ mà được lâu dài là điều chưa từng nghe vậy. Nay bọn Thanh Thần ra mặt a dua khiến sai lầm của bệ hạ thêm nặng, đó không phải kẻ tôi trung.” Thủy hoàng hạ lệnh cho Thừa tướng bàn nghị, Thừa tướng cho thuyết đó sai lầm, truất bỏ lời [Thuần Vu Việt] nói, rồi dâng thư rằng:

“Khi xưa thiên hạ phân tán hỗn loạn, không ai đưa về một mối, cho nên chư hầu cùng nổi lên, lời nói đều theo xưa khiến hại đến nay, điểm chuốt lời suông làm rối sự thực, ai nấy coi sở học riêng mình là hay, để rồi bài bác khuôn phép thánh thượng đặt ra. Nay bệ hạ thâu tóm thiên hạ, phân biệt trắng đen, định ngôi tôn quý; nhưng kẻ học cái riêng cùng bài bác chế độ pháp luật, giáo hóa, nghe lệnh ban xuống đều đem sở học riêng ra bàn nghị, vào thì trong bụng bài bác, ra thì trao đổi ngoài ngõ, chê vua để lấy danh tiếng, làm khác để tỏ mình cao, lôi kéo người dưới để hủy báng. Như thế không cấm đoán thì trên là uy của vua suy giảm, dưới sẽ kết bè kéo đảng. Cấm là hơn. Thần đề nghị ai tàng trữ Thi, Thư cùng văn của bách gia, đều bãi bỏ hết. Lệnh trong ba mươi ngày mà không bỏ thì xử thích chữ vào mặt đày làm lao dịch đắp thành. Các sách không bỏ là sách về y dược, bói toán, trồng cây. Nếu ai muốn học, lấy viên lại làm thầy.” Thủy hoàng chấp nhận kiến nghị, cho thu hủy Thi, Thư cùng sách của bách gia, làm trăm họ ngu tối, khiến thiên hạ không còn lấy việc xưa hủy báng nay. Làm sáng pháp độ, chế định luật lệnh, đều bắt đầu từ Thủy hoàng. Chữ dùng chung một lối. Xây dựng ly cung, biệt quán khắp thiên hạ. Năm sau, lại tuần thú, ngoài đánh dẹp Tứ di, đều có Tư góp sức.

Con trai cả của Tư là Do làm Thái thú Tam Xuyên, các con trai đều lấy công chúa nước Tần, con gái thảy được gả cho các công tử nước Tần. Thái thú Tam Xuyên Lý Do xin về Hàm Dương. Lý Tư bày tiệc rượu tại nhà, trăm quan đều đến chúc thọ, ngoài cổng ngoài sân xe ngựa hàng ngàn cỗ. Lý Tự bùi ngùi than rằng: “Than ôi! Ta nghe thầy Tuân Khanh nói: 'Việc kỵ nhất là quá thịnh.' Xét Tư là kẻ áo vải ở Thượng Cái, là kẻ đầu đen nơi xóm ngõ, hoàng thượng không biết ta vốn kém cỏi, cất nhắc lên đến mức này. Ngày nay địa vị bề tôi không còn ai trên, có thể nói giàu sang tột bậc. Vật cực sẽ suy, ta chưa biết kết cục thế nào đâu!”

Thủy hoàng năm thứ ba mươi bảy, tháng Mười, xuất du ra núi Cối Kê, men biển lên phía trên, mạn bắc đến tận Lang Da. Thừa tướng Lý Tư, Trung xa phủ lệnh Triệu Cao cùng giữ ấn tín ngọc tỷ đều được đi theo. Thủy hoàng có hơn hai mươi người con, con trưởng Phù Tô vì lời can gián thẳng thắn, bị sai đi giám sát quân ở Thượng Quận, Mông Điềm làm tướng. Con nhỏ Hồ Hợi được yêu quý, xin theo, vua đồng ý. Các con khác không ai theo.

Tháng Bảy năm ấy, Thủy hoàng đến Sa Khưu, bệnh nặng, sai Triệu Cao viết thư gửi công tử Phù Tô: “Đem quân trao cho Mông Điềm, về chịu tang ở Hàm Dương, lo lễ an táng.” Thư đã dán, chưa trao cho sứ giả thì Thủy hoàng băng hà. Thư cùng ngọc tỷ đều ở chỗ Triệu Cao, chỉ con trai Hồ Hợi, Thừa tướng Lý Tư, Triệu Cao cùng năm sáu sủng thần biết Thủy hoàng đã băng hà, các bề tôi khác không ai hay biết. Lý Tư cho rằng Hoàng thượng băng hà ở ngoài, không có Thái tử thực thụ, cố giấu kín. Đặt Thủy hoàng vào trong xe có rèm kín, trăm quan tâu việc và dâng đồ ăn như trước, có viên quan trong xe chuẩn y các lời tâu.

Triệu Cao nhân đó giữ bức thư đóng dấu ngọc tỷ trao cho Phù Tô, rồi bảo công tử Hồ Hợi rằng: “Hoàng thượng băng hà, không có chiếu phong vương cho các con mà ban thư cho riêng con trưởng. Con trưởng đến, lập tức lên ngôi hoàng đế, còn ngài không có tấc đất nào, phải làm sao đây?" Hồ Hợi đáp: “Vốn dĩ là thế. Ta nghe nói, vua sáng suốt biết bề tôi, cha sáng suốt hiểu con mình. Cha mất đi, không phong cho các con, biết nói sao được?” Triệu Cao nói: “Không phải. Lúc này nắm quyền thiên hạ, còn hay mất ở ngài cùng Cao này và Thừa tướng thôi, xin ngài tính cho. Vả lại khiến người làm bề tôi và bị người coi là bề tôi, khống chế người hay bị người khống chế, há nói là giống nhau sao?” Hồ Hợi đáp: “Phế anh lập em, đó là bất nghĩa; không phụng di chiếu của cha mà sợ chết, đó là bất hiếu; tài hèn sức mạn, gượng dựa công của người khác, đó kém cỏi. Ba việc trái đức, thiên hạ không phục, chuốc nguy đến thân, xã tắc không được thờ tự nữa.” Cao nói: “Thần nghe Thành Thang, Vũ vương giết vua mình, thiên hạ khen là nghĩa, không cho là bất trung. Vua nước Vệ giết cha mình, Vệ khen là có đức, Khổng tử chép việc đó, không cho là bất hiếu. Xét lẽ, làm việc lớn không nệ vào tiểu tiết, đức thịnh không nhường cho ai, làng xóm thảy có lề thói riêng, trăm quan mỗi người một chức phận. Cho nên chú ý việc nhỏ mà quên việc lớn, sau ắt tai hại; hồ nghi do dự, sau ắt hối hận. Quyết đoán dám làm, quỷ thần phải tránh, sau sẽ thành công. Xin ngài chấp thuận!” Hồ Hợi ngậm ngùi than rằng: “Nay vua mất chưa phát tang, tang lễ chưa trọn, há đem việc ấy cầu cạnh Tướng quốc?” Triệu Cao đáp: “Thời cơ thời cơ, chốc lát không kịp tính toán, như mang lương phóng ngựa, chỉ e lỡ dịp.”

Hồ Hợi nghe theo lời Cao, Cao nói: “Không bàn với Thừa tướng, e việc không thể thành, thần xin vì ngài bàn với Thừa tướng việc ấy.” Cao bèn nói với Thừa tướng Lý Tư rằng: “Hoàng thượng băng hà, ban thư cho con trưởng về chịu tang ở Hàm Dương rồi lập làm người thừa kế. Thư chưa gửi, nay hoàng thượng băng, chưa có ai biết. Thư gửi con trưởng cùng ngọc tỷ đều ở chỗ Hồ Hợi, lập Thái tử là ở miệng quân hầu và Cao thôi. Việc phải làm thế nào?” Tư đáp: “Sao dám nói lời 'mất nước'! Đó không phải việc bề tôi bàn nghị” Cao nói: “Quân hầu tự xét tài năng ai so được với Mông Điềm? Công cao ai so được với Mông Điềm, mưu kế sâu xa không bao giờ sai thì ai so được với Mông Điềm, không kết oán với thiên hạ thì ai so bằng Mông Điềm? Con trưởng có thâm giao và tín nhiệm chẳng ai so bằng Mông Điềm?” Tư đáp: “Năm điều ấy đều không bằng Mông Điềm, mà sao ông đòi tôi kỹ thế?" Cao đáp: “Cao vốn là hoạn quan lo việc phục dịch, may nhờ biết chữ nghĩa nên được vào cung nước Tần, coi việc hơn hai mươi năm, chưa từng thấy Thừa tướng là công thần của Tần bị bãi miễn mà lại được phong đến đời thứ hai, đều bị giết cả. Hoàng đế có hơn hai mươi người con, ngài đều quen mặt. Con trưởng cương nghị vũ dũng, tin người lại biết khích động kẻ sĩ, lên ngôi ắt dùng Mông Điềm làm Thừa tướng, cuối cùng quân hầu không thể mang ấn Thông hầu về quê hương, rõ là vậy. Cao nhận chiếu dạy Hồ Hợi, rèn học thứ liên quan đến pháp luật đã nhiều năm, chưa từng thấy mắc lỗi. Nhân từ đôn hậu, xem thường của cải, coi trọng kẻ sĩ, trong lòng sáng láng, không giỏi nói năng, trọng lễ nghi, kính kẻ sĩ, trong các con Tần vương không ai theo kịp, có thể kế vị. Ngài hãy tính rồi quyết đi.” Tư nói: “Ông trở lại vị trí của mình! Tư theo chiếu chỉ nhà vua, nghe theo mệnh trời, có lo gì mà phải quyết định nữa?” Cao đáp: “An có thể thành nguy, nguy có thể thành an. An nguy không định trước được, sao coi là cao quý thánh minh?” Tư nói: “Tư này là kẻ áo vải ở xóm làng Thượng Cái, hoàng thượng yêu mến cất nhắc làm Thừa tướng, phong làm Thông hầu, con cháu đều được ngôi vị tôn quý, bổng lộc trọng hậu, cho nên đem sự tồn vong, an nguy giao phó cho, há có thể phụ? Tôi trung không tránh chết mà mong sống, con hiếu không làm quá lao khổ đến nỗi gặp nguy, bề tôi ai nấy giữ chức phận mà thôi. Ông đừng nói nữa, kẻo khiến Tư mắc tội.” Cao nói: “Từng nghe thánh nhân thay đổi vô thường, xử biến theo thời, thấy ngọn biết gốc, nhìn vật rõ kết cục. Sự vật vốn như thế, sao có thể theo phép thường! Nay quyền hành mệnh lệnh của thiên hạ trong tay Hồ Hợi, Cao có thể nhờ đó được đắc chí. Vả lại từ ngoài khống chế trong gọi là loạn, từ dưới khống chế trên gọi là giặc. Nên mùa thu sương xuống, cỏ hoa rơi rụng; nước róc rách chảy, muôn vật trỗi dậy, là lẽ tất nhiên. Sao ngài thấy muộn thế?” Tư đáp: “Tôi nghe Tấn thay Thái tử, ba đời không yên; anh em Tề Hoàn công tranh ngôi, thân bị giết chết; vua Trụ giết thân thích, không nghe lời khuyên can, đất nước thành gò đống, nguy hại đến xã tắc. Ba trường hợp trái lẽ trời, tông miếu không được tế tự. Tư còn là người, sao lại mưu thế?” Cao nói: “Trên dưới đồng lòng, có thể lâu dài; trong ngoài nhất trí, sự việc thành công. Ngài theo kế của tôi, mãi mãi được phong hầu, đời đời xưng vương hầu, ắt thọ như Vương tử Kiều, Xích Tùng tử, trí tuệ sáng suốt như Khổng tử, Mặc tử. Nay bỏ cơ hội này không theo, họa đến con cháu, đủ khiến người ớn lạnh tâm can. Người giỏi sẽ nhân họa chuyển thành phúc, ngài định làm sao?" Tư bèn ngẩng mặt lên trời than, nhỏ lệ sụt sùi: “Than ôi! Riêng gặp đời loạn, đã không thể chết, biết gửi mệnh vào đâu!" Thế rồi Tư nghe lời Cao. Cao bèn báo cho Hồ Hợi: “Thần đem mệnh sáng của Thái tử báo với Thừa tướng, Thừa tướng Lý Tư dám không vâng lệnh?”

Thế rồi cùng nhau mưu tính, giả bộ Thừa tưởng nhận di chiếu của Thủy hoàng, lập Hồ Hợi làm Thái tử. Lại làm thư ban cho con trưởng Phù Tô:

“Trẫm tuần thú thiên hạ, tế thần ở danh sơn nhằm kéo dài tuổi thọ. Nay Phù Tô và tướng quân Mông Điềm cầm mấy chục vạn quân đóng đồn tại biên giới, hơn chục năm trời, không thể tiến lên trước, tổn hao nhiều sĩ tốt, không có chút công lao, lại mấy lần gửi thư lên phỉ báng những việc ta làm, chỉ vì không được thôi việc cầm quân về làm Thái tử, ngày đêm oán vọng. Phù Tô làm con bất hiếu, ban kiếm cho để tự liệu! Tướng quân Điềm cùng Phù Tô ở ngoài, không giúp sửa đổi, hẳn biết mưu của Tô. Làm tôi bất trung, ban cho được chết, đem binh quyền trao cho tỳ tướng Vương Ly.” Bèn dùng ngọc tỷ của hoàng đế niêm phong thư lại, sai môn khách của Hồ Hợi đem thư dâng lên Phù Tô ở Thượng Quận.

Sứ giả đến, mở thư, Phù Tô khóc, vào trong nhà, định tự sát. Mông Điềm ngăn lại nói: “Bệ hạ ở ngoài, chưa lập Thái tử, sai tội đem ba mươi vạn quân giữ biên giới, công tử làm người giám sát, là trách nhiệm trọng đại trong thiên hạ. Nay chỉ một viên sứ đến, liền tự sát, biết đâu có sự gian trá? Xin hãy thỉnh mệnh lần nữa, rồi sau hãy chết cũng chưa muộn.” Sứ giả nhiều lần thúc giục. Phù Tô có lòng nhân, bảo Mông Điềm rằng: “Cha ban chết cho con, còn thỉnh thị làm gì?” Liền tự sát. Mông Điềm không chịu chết, sứ giả giao cho ngục lại, giam ở Dương Chu.

Sứ giả về báo, Hồ Hợi, Lý Tư và Triệu Cao cả mừng. Đến Hàm Dương, phát tang, Thái tử lên làm Nhị thế hoàng đế. Lấy Triệu Cao làm Lang trung lệnh, thường hầu trong cung, xử trí công việc.

Nhị thế nhân lúc nhàn rỗi, bèn triệu Cao vào bàn việc, bảo rằng: “Người ta sống trên thế gian, ví như sáu ngựa ký chạy vút qua khe hở*. Ta đã có thiên hạ, muốn hưởng những điều thích tai vui mắt, vui sướng tận đáy lòng, muốn tông miếu vẫn yên, trăm họ vẫn vui, mãi có thiên hạ, trọn được tuổi trời, có cách nào không?" Cao đáp: “Đó là điều nên làm của bậc chúa hiền, lại là cấm kỵ của chúa hôn mê tàn bạo. Thần xin nói về điều đó, không dám tránh tội búa rìu tru diệt, xin bệ hạ lưu tâm đôi chút. Xét lẽ, mưu ở Sa Khưu, các công tử cùng đại thần đều nghi ngờ, mà các công tử là anh ngài, chư vị đại thần cùng được tiên đế trọng nhậm. Nay bệ hạ mới lên ngôi, trong lòng họ ấm ức không phục, sợ sẽ sinh biến. Vả Mông Điềm đã chết, Mông Nghị cầm quân bên ngoài, thần nơm nớp sợ sệt, chỉ e kết cục xấu. Như thế sao bệ hạ có được những thú vui ấy?” Nhị thế hỏi: “Vậy phải làm sao?" Triệu Cao đáp: “Làm nghiêm pháp luật, hình phạt hà khắc, khiến kẻ có tội liên đới người thân, gia tộc chịu tội chung, giết đại thần mà xa lánh cốt nhục; làm kẻ nghèo được giàu, kẻ hèn được sang. Giết hết bề tôi cũ của tiên đế, thay bằng đám thân tín bên cạnh bệ hạ. Như thế họ thầm cảm ơn đức bệ hạ, trừ hết họa hại che lấp mưu gian, quần thần đều được gội ơn trạch, hưởng đức hậu, bệ hạ có thể kê cao gối, mặc ý tùy thích. Chẳng kế nào hơn kế ấy.” Nhị thế theo lời Cao nói, bèn thay đổi pháp luật. Thế rồi quần thần hay các công tử ai có tội, đưa xuống chỗ Cao để thẩm vấn trị tội. Giết đại thần là bọn Mông Nghị, mười hai công tử phơi thây ngoài chợ Hàm Dương, mười công chúa bị xé xác ở đất Đỗ, của cải sung vào huyện quan, người bị liên can nhiều không kể xiết.

Công tử Cao muốn trốn, sợ gia tộc bị bắt, bèn dâng thư nói: “Khi tiên đế còn khỏe, thần vào cung được ban ăn, rời cung được ngồi xe. Thần được ban quần áo trong kho của vua, được ban ngựa quý trong chuồng của vua. Thần đáng chết theo mà không làm được, làm con bất hiếu, làm tôi bất trung. Kẻ bất trung chẳng còn lý do được sống trên đời, thần xin chết theo, mong được táng tại chân núi Ly Sơn. Chỉ xin bệ hạ thương xót.” Thư dâng lên, Hồ Hợi cả mừng, vời Triệu Cao đến cho xem, nói: “Đây có thể gọi là cấp bách chăng?” Triệu Cao đáp: “Bề tôi giữ mạng còn chưa xong, sao còn tính chuyện gây biến được!” Hồ Hợi chấp nhận thư ấy, ban mười vạn tiền để mai táng.

Pháp lệnh trừng phạt ngày càng ngặt nghèo thảm khốc, quần thần ai nấy nơm nớp sợ hãi, nhiều người muốn làm phản. Lại dựng cung A Phòng, đắp đường lớn, đường xe ngựa đi, thuế khóa ngày một nặng, lao dịch binh nhung không ngừng. Thế rồi bọn lính thú nước Sở là Trần Thắng, Ngô Quảng làm loạn, nổi dậy ở Sơn Đông, anh tài tuấn kiệt cùng nhau vùng lên, tự xưng hầu xưng vương phản Tần, quân kéo đến Hồng Môn nhưng bị đẩy lui. Lý Tư nhiều lần muốn can gián, Nhị thế không cho. Thế rồi Nhị thế trách vấn Lý Tư: “Ta có ý riêng, từng nghe Hàn tử* nói rằng: 'Đế Nghiêu có thiên hạ, nhà chỉ cao ba thước, cột kèo không đẽo gọt, gianh lợp nhà không cắt, ngay chỗ qua đêm của khách trọ cũng không đến mức thế. Mùa đông mặc áo da hươu, mùa hè mặc áo sợi thô, ăn gạo giã, nấu canh rau hoắc rau lê dại, ăn thức ăn đựng trong liễn, uống nước đựng trong bát đất, ngay đồ ăn của viên coi cổng cũng không tuềnh toàng đến thế. Vua Vũ đào Long Môn, thông đường sông Đại Hạ, khơi chín dòng sông, nắn chín khúc để phòng, dẫn nước lụt đổ ra biển, mà lông đùi lông bắp không mọc, tay chân chai sạn, mặt mũi sạm đen, rồi chết ở ngoài, táng tại Cối Kê, nỗi khổ cực của nô bộc tù binh cũng không đến như thế?' Vậy người tôn quý có cả thiên hạ, há muốn vất vả hình hài, lao khổ tinh thần, thân nơi quán trọ, miệng ăn thức ăn như kẻ coi cổng, tay cầm đồ làm việc như đám nô bộc tù binh ư? Ấy là sự gắng gượng của kẻ kém cỏi, không phải điều người hiền ham chuộng. Kìa như người hiền có thiên hạ, chuyên đem thiên hạ để thỏa ý riêng, đó gọi là sang đến mức có cả thiên hạ. Gọi là người hiền, ắt có thể giữ yên thiên hạ cai trị muôn dân, nay thân không thể làm được điều lợi, sao cai trị thiên hạ nổi? Nên ta muốn buông chí thỏa dục, mãi hưởng thiên hạ không lo tai họa, phải làm thế nào?" Con trai Lý Tư là Do làm Quận thú Tam Xuyên, đám giặc cướp Ngô Quảng chiếm đất phía tây, qua lại không thể ngăn được. Chương Hàm đánh phá, đuổi quân Quảng đi, sứ giả nhiều lần tra xét Tam Xuyên, chê trách Tư ở địa vị tam công, lại để trộm cướp rông càn đến thế. Lý Tư sợ hãi, xem trọng tước lộc, không tìm ra cách, bèn đón ý Nhị thế, muốn mong khoan thứ, liền dâng thư rằng:

“Xét lẽ, vị chúa hiền minh ắt có thể trọn đạo để thi hành thuật đôn đốc và đòi hỏi. Đôn đốc đòi hỏi, bề tôi không dám không dốc khả năng để noi theo chúa. Đó là sự phân định giữa vua tôi, là nghĩa sáng rõ giữa trên dưới, khiến kẻ hiền năng hay kém cỏi trong thiên hạ không dám không dốc sức làm việc được giao phó, noi theo vua mình. Do vậy, riêng vua chế phục thiên hạ mà như không bị khống chế. Bậc có thể hưởng trọn lạc thú, làm chúa hiền minh, há không xét đến điều đó ư?

Cho nên Thân tử* nói: 'Có thiên hạ mà không được thỏa ý, đó là lấy thiên hạ làm gông cùm', không gì khác, là không thể đôn đốc đòi hỏi, lại đem thân vất vả vì dân thiên hạ, như Nghiêu, Vũ là thế, nên gọi là gông cùm. Không thể làm sáng thuật của Thân Bất Hại và Hàn Phi, thi hành đạo đôn đốc đòi hỏi, chỉ lấy thiên hạ tự thỏa ý mình, lại chuộng làm việc khổ thể xác mệt tinh thần, đem thân mình phục dịch trăm họ, là việc của bọn dân đen, không phải người chăn dắt thiên hạ, sao đủ coi là sang! Phàm lấy người phục dịch mình, mình sang còn người hèn; lấy mình phục dịch người, mình hèn mà người sang. Cho nên phục dịch người là hèn, người phục dịch mình là sang, từ xưa đến nay, không khi nào không như vậy. Phàm xưa sở dĩ đề cao người hiền, bởi cái sang của họ, sở dĩ chê kẻ kém cỏi, bởi cái hèn của họ. Như Nghiêu, Vũ, đem thân mình phục dịch thiên hạ, nhân đó đề cao họ, như thế cũng làm mất tấm lòng suy tôn hiển năng vậy. Thế gọi là lầm lẫn lớn đó. Gọi là gông cùm, chẳng cũng phải sao? Đó là sai lầm trong việc đôn đốc đòi hỏi vậy.

Do đó Hàn tử nói: 'Mẹ hiền có con hư, nhà nghiêm không có đầy tớ hung tợn', sao vậy? Là biết trừng phạt vậy. Cho nên phép của Thượng quân, phạt kẻ bỏ tro ra đường. Vứt tro là tội nhỏ, còn bị phạt, là phạt nặng. Chỉ bậc vua sáng mới có thể đôn đốc tiết ráo với tội nhẹ. Tội nhẹ còn đôn đốc riết ráo, huống chi tội nặng? Vì thế dân không dám phạm tội. Bởi vậy Hàn tử nói: 'Vải lụa tầm thường, người thường không bỏ; trăm dật vàng ròng, Đạo Chích không lấy', không phải trong lòng người thường xem trọng, không phải cái lợi tầm thường ấy lớn, mà ham muốn của Đạo Chích là nhỏ; cũng không phải Đạo Chích không trộm vì khinh trăm dật vàng ròng kia. Trộm ắt bị trừng phạt, nên Đạo Chích không lấy trăm dật vàng; hình phạt không nhất định thi hành thì người thường không bỏ dẫu thứ tầm thường. Cho nên thành cao năm trượng, Lâu Quý không dám khinh suất xâm phạm; Thái Sơn cao trăm nhận, dê cái què chân có thể lên trên. Xét lẽ, Lâu Quý coi năm trượng là khó, há dê cái què coi lên cao trăm nhận là dễ ư? Do thế dốc phẳng khác nhau vậy. Minh chúa thánh vương sở dĩ năng ở lâu trên ngôi cao, mãi nắm trọng quyền, riêng giữ mối lợi trong thiên hạ, không có đạo lý nào khác, có thể một mình quyết đoán và thẩm xét việc đôn đốc đòi hỏi, ắt xử thật nghiêm, cho nên thiên hạ không dám phạm tội. Nay không chuộng cái người ta không phạm phải, mà chuộng việc mẹ hiền làm con hư, thế là không xét đến lời bàn của thánh nhân. Không thể thi hành thuật của thánh nhân thì ngoài làm tôi tớ thiên hạ còn làm được gì khác? Chẳng đáng thương ư?

Vả lại, người liêm khiết nhân nghĩa trong triều thì lạc thú cuồng phóng sẽ dứt; bề tôi can gián, luận bàn lý lẽ đứng bên thì chí hướng buông thả bị kiềm chế; đức hạnh của kẻ sĩ tiết liệt được hiển dương ở đời thì thú vui dật lạc bị bỏ. Cho nên minh chúa có thể gạt bỏ ba loại người đó, riêng mình thi hành phương pháp để chế ngự, khiến bề tôi nghe theo, rồi tu sửa pháp luật sáng rõ, theo đó thân thêm cao thế thêm trọng. Phàm bậc hiền chúa ắt có thể làm trái lẽ đời, thay đổi phong tục, bỏ điều mình ghét, lập điều mình muốn, vì thế khi sống có thể cao trọng, khi chết có tên thụy bậc hiền minh. Do vậy minh quân một mình quyết đoán, nên quyền hành không ở tay bề tôi. Rồi sau, có thể diệt con đường của nhân nghĩa, bịt miệng kẻ du thuyết, chế áp hành vi kẻ sĩ tiết liệt, chặn sự khôn ngoan, che sự sáng suốt, bên trong chỉ nhìn chỉ nghe riêng mình, nên bên ngoài không bị lay động bởi hành vi của kẻ sĩ nhân nghĩa tiết liệt, còn bên trong không bị những lời biện bác can gián làm thay đổi. Do vậy có thể phóng túng theo tâm mình mà không ai dám trái ý. Như thế sau mới gọi là làm sáng thuật của Thân Bất Hại, Hàn Phi và tu sửa pháp của Thượng quân. Pháp được tu chỉnh, thuật được làm sáng mà thiên hạ loạn, là điều chưa từng nghe vậy. Nên nói 'Vương đạo gọn mà dễ thi thố' vậy. Duy chỉ minh chúa mới có thể thi hành. Như thế gọi là thực thi được việc đôn đốc và đòi hỏi thì bề tôi không có mưu gian, bề tôi không gian tà thì thiên hạ yên ổn, thiên hạ yên ổn thì chúa được tôn nghiêm, chúa được tôn nghiêm thì càng cần đôn đốc đòi hỏi, càng đôn đốc đòi hỏi ắt đạt điều mình muốn, đạt điều mình muốn khiến quốc gia giàu có, quốc gia giàu có thì vua được lạc thú và đủ đầy. Vì vậy thi hành thuật đôn đốc đòi hỏi thì điều mình muốn không gì không đạt được. Bề tội trăm họ lo bổ cứu lỗi lầm còn chưa xong, sao dám tính đến chuyện gây biến? Như thế đạo đế vương được hoàn bị, gọi là năng làm sáng thuật vua tôi, dẫu Thân Bất Hại, Hàn Phi có sống lại, cũng không thể làm hơn được vậy.”

Thư tấu trình lên, Nhị thế rất thích. Bèn thi hành việc đôn đốc đòi hỏi thêm ngặt, ai thu nặng thuế của dân thì cho là quan sáng suốt. Nhị thế nói: “Như thế gọi là biết đôn đốc đòi hỏi vậy.” Người bị phạt chiếm quá nửa trên đường, còn người chết ngày một chất đầy ngoài chợ. Kẻ nào giết nhiều người thì được coi là tôi trung. Nhị thế nói: “Như thể gọi là biết đôn đốc đòi hỏi vậy.”

Ban đầu, Triệu Cao làm Lang trung lệnh, giết và báo thù riêng nhiều người, sợ đại thần vào triều tâu việc bài xích, bèn nói với Nhị thế rằng: “Thiên tử sở dĩ tôn quý, chỉ để người ta nghe danh, quần thần không được trông thấy mặt, nên gọi là trẫm. Và lại bệ hạ còn trẻ tuổi, chưa chắc thông tường mọi việc, nay ngồi triều đình, trách phạt có chỗ không xác đáng thì lộ sở đoản cho đại thần thấy, không phải cách tỏ thần minh với thiên hạ. Nếu bệ hạ chắp tay ngồi cung cấm, cùng thần và hầu cận thạo phép chờ có việc, trình tấu lên cân nhắc xử trí. Như thế đại thần không dám tấu những việc còn ngờ, thiên hạ xưng tụng là thánh chúa.” Nhị thế theo cách đó, bèn không ở triều tiếp kiến đại thần mà ngồi trong cung cấm. Triệu Cao thường hầu cận trong cung, mọi việc do Cao quyết định.

Cao nghe Lý Tư đánh tiếng việc đó, bèn gặp Thừa tướng, nói: “Ở Quan Đông trộm cắp nổi lên rất đông, nay hoàng thượng kíp trưng dụng lao dịch xây cung A Phòng, tụ hợp lũ chó ngựa vô dụng. Tôi muốn can nhưng địa vị hèn. Đó thực là việc của quân hầu, sao ngài không can?” Lý Tư đáp: “Hẳn thế, tôi muốn nói lâu rồi. Nay hoàng thượng không ở trong triều, lại ngồi thâm cung, tôi có điều muốn nói, không thể truyền đạt được, muốn cầu kiến cũng không có cơ hội.” Triệu Cao nói: “Ngài có thể can ngăn, xin vì ngài chờ lúc hoàng thượng rảnh sẽ báo cho biết.” Thế rồi Triệu Cao chờ lúc Nhị thế đương an vui, có phụ nữ trước mặt, sai người báo Thừa tướng: “Hoàng thượng đường rảnh, có thể tấu trình việc.” Thừa tướng đến cửa cung yết kiến hoàng thượng, cứ thế ba lần. Nhị thế giận nói: “Ta thường rảnh nhiều hôm, Thừa tướng không đến. Nay ta vui chơi một mình, Thừa tướng liền xin tấu trình công việc. Thừa tướng cho ta ít tuổi hay xem ta không biết gì?” Triệu Cao nhân đó nói: “Như thế nguy lắm! Mưu việc ở Sa Khưu, Thừa tướng có tham dự. Nay bệ hạ làm hoàng đế, còn Thừa tướng chẳng sang quý thêm, hẳn ý ông ta muốn bệ hạ cắt đất phong vương đấy. Vả bệ hạ không hỏi thần, thần không dám nói. Con trưởng của Thừa tướng là Lý Do làm Quận thú Tam Xuyên, bọn trộm nước Sở là Trần Thắng đều là con em huyện bên của Thừa tướng, vì thế bọn trộm nước Sở công nhiên lộng hành, qua Tam Xuyên, Quận thú giữ thành không chịu ra đánh. Cao nghe nói họ có thư từ qua lại, nhưng chưa thẩm xét, nên chưa dám báo lên. Hơn nữa Thừa tướng ở ngoài, quyền uy hơn cả bệ hạ.” Nhị thế cho là phải. Muốn xử Thừa tướng, sợ chưa phải sự thực, bèn sai người điều tra Quận thú Tam Xuyên và tình trạng thông mưu với trộm cướp. Lý Tư biết chuyện đó.

Bấy giờ Nhị thế ở cung Cam Tuyền, đang xem trò đấu sừng và tạp hí. Lý Tư không được cầu kiến, nhân đó dâng thư nói nhược điểm của Triệu Cao:

“Thần nghe nói, bề tôi sánh ngang vua, nước chưa từng không nguy; thê thiếp sánh ngang chồng, nhà chưa từng không hại. Nay có đại thần ở bên bệ hạ nắm quyền tự quyết lợi hại, không khác gì bệ hạ, như thế thực bất tiện. Xưa kia Tư Thành Tử Hãn phò tá nước Tống, đích thân thi hành hình phạt, dùng uy quyền để áp chế, đầy năm bèn cướp ngôi vua. Điền Thường làm bề tôi của Giản công, tước đứng đầu trong nước, nhà riêng giàu như vương thất, thi ân ban đức, dưới được lòng trăm họ, trên được lòng quần thần, ngầm chiếm lấy Tề, giết Tể Dư ở sân, giết Giản công trong triều, bèn chiếm lấy Tề. Đó là những việc thiên hạ đều rõ. Nay Cao có tâm ý gian tà, có hành vi phản loạn, như Tử Hãn làm khi phò tá vua Tống; nhà riêng giàu có, tựa họ Điền ở Tề vậy. Thi hành cả lối phản nghịch của Điền Thường và Tử Hãn rồi cướp uy tín của bệ hạ, chí của ông ta như Hàn Khởi khi làm Tướng quốc cho vua Hàn là An vậy. Bệ hạ không tính trước, thần e ông ta sẽ sinh biến.”

Nhị thế nói: “Tại sao? Xét lẽ, Cao vốn là hoạn quan, nhưng không vì yên ổn mà chí buông tuồng, không vì nguy biến mà dễ đổi dạ, đức hạnh liêm khiết, trau dồi điều thiện, tự đạt đến chức này, nhờ lòng trung được thăng tiến, nhờ điều tín giữ được địa vị, trẫm thực cho ông ta hiền năng mà ông lại ngờ, tại sao vậy? Và khi trẫm nhỏ tuổi mất cha, không có hiểu biết, không quen cách trị dân, còn ông lại già, sợ rằng mất với thiên hạ rồi. Trẫm không cậy Triệu quân, biết tín nhiệm ai đây? Hơn nữa Triệu quân là người liêm khiết gắng sức, dưới biết dân tình, trên vừa ý trẫm, ông đừng nghi ngờ.” Lý Tư đáp: “Không phải vậy. Cao vốn là kẻ hèn hạ, không hiểu đạo lý, tham dục không chán, cầu lợi không thôi, thế lực chỉ sau bệ hạ, ham muốn vô cùng, thần vì thế cho là nguy.” Nhị thế trước đã tin Triệu Cao, sợ Lý Tư giết y, bèn nói riêng với Triệu Cao. Cao nói: “Người mà Thừa tướng lo lắng chỉ có mình Cao, Cao chết đi, Thừa tướng liền muốn làm việc mà Điền Thường muốn.” Nhị thế nói: “Hãy đem Lý Tư giao cho Lang trung lệnh xử trí!”

Triệu Cao tra xét Lý Tư. Lý Tư bị bắt trói, giam vào trong ngục, ngẩng mặt lên trời than rằng: “Ôi, đau đớn thay! Sao bàn mưu tính kế với vua vô đạo được! Xưa kia, Kiệt giết Quan Long Phùng, Trụ giết vương tử Tỷ Can, Ngô vương Phù Sai giết Ngũ Tử Tư. Ba bề tôi đó, há không trung ư, nhưng đều không tránh được cái chết, thân chết mà người mình trung lại không đáng để trung. Nay trí ta không bằng ba vị kia, còn sự vô đạo của Nhị đế hơn cả Kiệt, Trụ, Phù Sai, ta vì trung mà chết là phải lắm. Vả Nhị thế cai trị há không loạn được ư? Trước đây, giết anh em rồi tự lập làm vua, giết tôi trung khiến kẻ hèn thành sang, dựng cung A Phòng, vơ vét thuế khóa thiên hạ. Không phải ta không can ngăn, mà vua không nghe lời ta. Phàm thánh vương xưa, ăn uống có tiết chế, xe cộ đồ dùng có hạn mức, cung thất có chừng mực, ban bố mệnh lệnh thi hành sự việc, thêm tổn phí mà không lợi thêm cho dân thì cấm, cho nên có thể trị yên lâu dài. Nay bạo ngược với anh em, không bận tâm đến nguy cơ; giết hại trung thần, không cần xét đến tai họa; dựng cung thất to lớn, thu thuế khóa nặng nề, không tiếc tổn phí. Đã làm ba việc đó, thiên hạ không nghe theo. Nay kẻ làm phản đã chiếm nửa thiên hạ, mà lòng vẫn chưa tỉnh, còn lấy Triệu Cao làm người phò tá, ta ắt thấy giặc cướp đến Hàm Dương, hươu nai nhởn nhơ trong triều vậy.”

Thế là Nhị thế bèn sai Cao xét án Thừa tưởng trong ngục, trị tội, định Lý Tư cùng con là Do tội danh mưu phản, bắt hết tông tộc và môn khách. Triệu Cao trừng trị Tư, đánh hơn nghìn gậy, Tư không chịu nổi đau, đành vờ nhận tội. Tư sở dĩ không chết, vì tự phụ giỏi biện bác, có công, sự thực không có lòng làm phản, may được dâng thư tự thanh minh, họa chăng Nhị thế tỉnh ngộ mà tha cho. Lý Tư từ trong ngục viết thư dâng lên rằng:

“Thần làm Thừa tướng, trị dân hơn ba chục năm. Thần đến Tần khi đất còn chật hẹp. Thời tiên vương, đất Tần không quá nghìn dặm, quân binh có mấy chục vạn. Thần dốc tài mọn, kính cẩn thi hành pháp lệnh, ngầm sai mưu thần, cấp vàng ngọc cho họ, sai du thuyết chư hầu, ngầm sửa soạn giáp binh, sửa sang chính giáo, cho dũng sĩ làm quan, đề cao bậc công thần, thưởng tước cao lộc hậu, cho nên cuối cùng uy hiếp được Hàn, làm suy yếu Ngụy, phá tan Yên, Triệu, san phẳng Tề, Sở, chiếm trọn sáu nước, bắt sống vua họ, lập Tần làm thiên tử. Đó là tội thứ nhất.

Đất không phải không rộng, thế mà bắc đuổi người Hồ người Lạc, nam định yên Bách Việt để tỏ sự hùng mạnh của Tần. Đó là tội thứ hai.

Đề cao đại thần, khiến họ được tước cao lộc hậu, củng cố sự thân cận của họ. Đó là tội thứ ba.

Dựng lập đền xã tắc, tu sửa lại tông miếu, tỏ rõ sự hiền năng của nhà vua. Đó là tội thứ tư.

Thay đổi chữ viết, thống nhất đấu hộc, các đồ đo lường, văn vẻ pháp độ, ban bố thiên hạ, gây dựng danh tiếng của Tần. Đó là tội thứ năm.

Làm đường xe ngựa, tổ chức du ngoạn, nhằm thỏa ý của chúa. Đó là tội thứ sáu.

Khoan hình phạt, nhẹ thuế khóa, toại ý nhà vua, được lòng dân chúng, muôn dân đội ơn chúa, chết cũng không quên. Đó là tội thứ bảy.

Làm tôi như Tư, tội vốn đáng chết từ lâu. May hoàng thượng cho dốc sức lực, được sống đến nay, mong bệ hạ xét cho!”

Thư dâng lên, Triệu Cao sai viên lại vứt đi, không trình tấu, nói: “Kẻ tù tội đâu được phép dâng thư?”

Triệu Cao sai hơn mười môn khách của mình giả làm Ngự sử, yết giả, thị trung, thay nhau đến thẩm vấn Tư. Tư đem tình thực trả lời, Cao lại sai người đến đánh. Sau, Nhị thế sai người đến thẩm vấn Tư, Tư nghĩ lần này như các lần trước, không dám thay đổi lời khai, nhận mình có tội. Án thành tấu lên, Nhị thế mừng nói: “Không có Triệu quân, suýt nữa đã bị Thừa tướng bán đứng.” Đến khi Nhị thế sai sứ đến xét án của Quận thú Tam Xuyên thì Hạng Lương đã đánh giết Lý Do. Sứ giả về, đúng lúc Thừa tướng bị giao cho ngục lại xử trí, Triệu Cao đều nói bừa là cha con Lý Tư làm phản.

Nhị thế năm thứ hai, tháng Bảy, định tội Lý Tư bị xử ngũ hình, đem chém ngang lưng ở chợ Hàm Dương. Lúc Tư được giải khỏi ngục, cùng con giữa đều bị trói, Tư quay lại nói với con: “Ta muốn cùng con dắt con chó vàng ra cửa đông Thượng Cái đuổi bắt con thỏ khôn lanh, há được nữa không?" Cha con cùng khóc, bị giết ba họ.

Lý Tư chết rồi, Nhị thế phong Triệu Cao làm Trung thừa tướng, việc bất kể lớn nhỏ đều do Cao quyết định. Cao tự biết mình quyền lớn, bèn dâng con hươu, nói đó là ngựa. Nhị thế hỏi tả hữu: “Đây là hươu à?” Tả hữu đều nói: “Ngựa ạ.” Nhị thế sợ, cho mình loạn trí, bèn triệu quan Thái bốc, ra lệnh bói quẻ. Thái bốc nói: “Bệ hạ xuân thu tế giao, phụng thờ tông miếu quỷ thần, trai giới không thành, cho nên dẫn đến việc đó. Có thể dựa vào thịnh đức mà tỏ rõ sự trai giới.” Thế rồi bèn vào trai giới trong vườn Thượng Lâm. Hằng ngày đi săn, có người vào vườn Thượng Lâm, Nhị thế tự tay bắn chết. Triệu Cao giao con rể là Hàm Dương lệnh Diêm Lạc đàn hặc rằng không biết ai bắn chết người rồi dời vào vườn Thượng Lâm. Cao bèn can Nhị thế rằng: “Thiên tử vô cớ giết người vô tội, là điều cấm kỵ của thượng đế, quỷ thần không hưởng lễ, trời sẽ giáng tai ương, cần lánh xa cung để tránh họa.” Nhị thế bèn ra ở cung Vọng Di.

Được ba ngày, Triệu Cao giả chiếu triệu vệ sĩ đến, lệnh vệ sĩ mặc trang phục màu trắng, cầm binh khí trỏ vào trong, rồi báo với Nhị thế: “Quân trộm cướp ở Sơn Đông kéo đến rồi?” Nhị thế lên xem, trông thấy vậy, sợ hãi, Cao liền nhân đó bức Nhị thế tự sát. Cao đeo ngọc tỷ của vua, tả hữu trăm quan không ai theo; Cao lên điện, điện mấy lần muốn sập. Cao tự biết trời không giúp, quần thần không theo, bèn triệu cháu của Thủy hoàng đến, trao ngọc tỷ cho.

Tử Anh lên ngôi, sợ Cao, bèn thác bệnh không nghe chính sự, cùng hoạn quan Hàn Đàm và người con mưu việc giết Cao. Cao lên điện yết kiến, thăm hỏi bệnh tình, Tử Anh cố ý triệu Cao vào, lệnh cho Hàn Đàm đâm chết, giết cả ba họ.

Tử Anh lên ngôi được ba tháng, quân của Bái công từ Vũ Quan đánh vào, đến Hàm Dương, quần thần trăm quan đều phản, không đến. Tử Anh cùng vợ tự quấn dây trên cổ, đến hàng bên đình Chỉ Đạo. Bái công nhân đó giao cho thuộc lại. Hạng vương đến rồi chém đầu Tử Anh. Nhà Tần mất thiên hạ.

Thái sử công bàn rằng: Lý Tư với thân phận thôn quê đi khắp chư hầu, vào thờ Tần, nhân kẽ hở, được phò tá Thủy hoàng, cuối cùng giúp thành đế nghiệp, Tư làm quan tam công, có thể nói rất được trọng dụng vậy. Tư biết yếu chỉ của Lục kinh, không chuộng việc làm sáng chính trị để bổ khuyết cho chúa thượng, nắm tước cao lộc hậu, a dua cẩu hợp, khiến uy thêm nghiêm, hình thêm thảm khốc, nghe lời gian tà của Cao, phế đích lập thứ. Chư hầu đã phản, Tư muốn can ngăn chẳng cũng muộn sao! Người ta đều cho Tư hết mực trung mà bị giết bằng ngũ hành, xét sâu xa tận gốc, chẳng giống nghị bàn của thế tục. Nếu không phải thế, công lao của Tư có thể liệt cùng hàng Chu công, Thiệu công rồi.

QUYỂN 88 MÔNG ĐIỀM LIỆT TRUYỆN

Mông Điềm, tổ tiên người nước Tề. Ông nội Điềm là Mông Ngao, từ Tề sang thờ Tần Chiêu vương, làm quan đến chức thượng khanh. Trang Tương vương nước Tần năm đầu, Ngao làm võ tướng nước Tần, đánh Hàn, chiếm Thành Cao, Huỳnh Dương, lập làm quận Tam Xuyên. Năm thứ hai, Mông Ngao tấn công Triệu, chiếm ba mươi bảy thành. Tần Thủy hoàng năm thứ ba, Mông Ngao đánh Hàn, chiếm mười ba thành. Năm thứ năm, Mông Ngao đánh Ngụy, chiếm hai mươi thành, lập làm Đông Quận. Tần Thủy hoàng năm thứ bảy, Mông Ngao chết. Con Ngao là Vũ, Con Vũ là Điềm. Điềm từng học hành pháp, nằm việc văn từ hình ngục. Tần Thủy hoàng năm thứ hai mươi ba, Mông Vũ làm tỳ tướng nước Tần, cùng Vương Tiễn tấn công Sở, cả phá được, giết Hạng Yên. Năm thứ hai mươi tư, Mông Vũ đánh Sở, bắt sống Sở vương. Em trai Mông Điềm là Nghị.

Tần Thủy hoàng năm thứ hai mươi sáu, Mông Điềm nhờ gia thế được làm tướng nước Tần, tấn công Tề, cả phá được, được phong làm Nội sử. Tần thôn tính thiên hạ, bèn sai Mông Điềm cầm ba mươi vạn quân lên phía bắc đánh đuổi nhung địch, thu phục Hà Nam. Xây dựng Trường thành, dựa vào địa hình, không chế vùng biên tải hiểm yếu, khởi từ Lâm Thao, đến Liêu Đông, dài trên vạn dặm. Thế rồi băng qua Hoàng Hà, dựa vào Dương Sơn, uốn lượn lên phía bắc. Quân đội dãi nắng hơn mười năm bên ngoài, trú tại Thượng Quận. Bấy giờ Mông Điền oai chấn Hung Nô. Thủy hoàng rất tôn sùng họ Mông, tin dùng và cho là hiền năng. Rồi Thủy hoàng thân cận Mông Nghị, cho làm thượng khanh, ra ngoài được ngồi cùng xe, vào triều được hầu trước mặt. Điềm gánh vác công việc bên ngoài, còn Nghị thường được bàn mưu bên trong, nổi danh trung tín, nên dẫu tướng văn tướng võ không ai dám ganh đua.

Triệu Cao là bà con xa của vương tộc nước Triệu. Mấy anh em Triệu Cao, sinh ra đều làm hoạn quan, mẹ bị hành hình, đời đời thấp hèn. Tần vương nghe nói Cao mạnh mẽ, thông hiểu hình pháp, cất làm chức Trung xa phủ lệnh. Cao liền phụng sự riêng công tử Hồ Hợi, dạy Hồ Hợi xử án. Cao có tội lớn, Tân vương lệnh Mông Nghệ trị tội theo pháp luật. Nghị không dám nương nhẹ, khép Cao tội chết, gạt khỏi danh sách hoạn quan. Thủy hoàng cho rằng Cao mẫn cán trong công việc, xá tội chết, khôi phục quan tước.

Thủy hoàng muốn tuần du thiên hạ, theo đường Cửu Nguyên, thẳng đến Cam Tuyền, bèn sai Mông Điềm khai thông đường sá, từ Cửu Nguyên đến Cam Tuyền, bạt núi lấp khe, trải dài nghìn tám trăm dặm. Đường chưa sửa xong.

Tần Thủy hoàng năm thứ ba mươi bảy, mùa đông, lên đường xuất du Cối Kê, đi men biển, theo hướng bắc lên Lang Da. Trên đường bị ốm, sai Mông Nghị về cầu đảo thần núi sông, chưa trở lại.

Thủy hoàng đến Sa Khưu thì băng, việc được giữ kín, quần thần không ai biết. Bấy giờ Thừa tướng Lý Tư, công tử Hồ Hợi, Trung xa phủ lệnh Triệu Cao đi theo. Cao được Hồ Hợi sủng ái, muốn lập Hồ Hợi, lại oán Mông Nghị dùng pháp trị tội không bênh vực mình, nhân đó có bụng làm giặc, bèn cùng Thừa tướng Lý Tư, công tử Hồ Hợi ngầm bàn mưu, lập Hồ Hợi làm Thái tử. Thái tử đã được lập, sai sứ giả khép tội, ban chết công tử Phù Tô và Mông Điềm. Phù Tô chết rồi, Mông Điềm nghi ngờ xin thỉnh mệnh lần nữa. Sứ giả giao Mông Điềm cho pháp quan, phái người thay Điềm. Hồ Hợi lấy xá nhân của Lý Tư làm hộ quân. Sứ giả về báo, Hồ Hợi nghe tin Phù Tô đã chết, muốn thả Mông Điềm. Triệu Cao sợ họ Mông lại hiển quý và được trọng dụng, oán họ.

Nghị về tới, Triệu Cao ra sức vạch kế cho Hồ Hợi, muốn diệt họ Mông, bèn nói rằng: “Thần nghe tiên đế muốn cất nhắc hiền năng, lập Thái tử đã lâu, nhưng Nghị can: 'Không thể.' Nếu biết người hiền mà không chịu lập, là bất trung mà khiến chúa bị mê hoặc vậy. Theo ngu ý của thần, chẳng bằng hãy giết đi.” Hồ Hợi nghe theo, trói Mông Nghị ở đất Đại. Trước đó, Điềm đã bị giam Dương Chu. Xe tang đến Hàm Dương, an táng xong, Thái tử được lập làm Nhị thế hoàng đế, Triệu Cao làm người thân cận, ngày đêm hủy báng họ Mông, bới móc tội lỗi, gièm pha họ.

Tử Anh can gián: “Thần nghe nói, Triệu vương trước đây là Thiên giết bề tôi trung lượng Lý Mục rồi dùng Nhan Tụ, Yên vương là Hỷ ngầm dùng mưu của Kinh Kha mà bội ước với Tần, Tề vương là Kiến giết tôi trung đời trước mà theo đề nghị của Hậu Thắng. Ba vua đó thảy vì thay lối xưa mà rồi mất nước, tai ương vào mình. Nay họ Mông là đại thần mưu sĩ của Tần mà chúa thượng một muốn vứt bỏ, thần trộm cho không thể. Thần nghe nói người cạn nghĩ không thể trị nước, kẻ cho mình là trí không thể bảo tồn nhà vua. Giết tôi trung mà lập kẻ không có tiết tháo đức hạnh, là trong khiến quần thần không tin tưởng nhau, ngoài làm ý chí chiến đấu của quân sĩ bị lung lay, thần trộm cho là không thể.”

Hồ Hợi không nghe. Rồi sai Ngự sử Khúc Cung ngồi xe đến đất Đại, truyền lệnh cho Mông Nghị: “Tiên chúa muốn lập Thái tử mà khanh gây khó dễ. Nay Thừa tướng cho khanh là bất trung, tội đến tông tộc, Trẫm không nhẫn tâm, ban khanh được chết, thế cũng may lắm rồi. Khanh hãy tính đi!” Nghị đáp rằng: “Nếu thần không được lòng tiên chúa, sao trẻ tuổi đã làm quan, được tin yêu đến tận khi tiên chúa qua đời? Có thể gọi là hiểu được tâm ý. Nếu thần không biết tài của Thái tử, sao riêng Thái tử được theo tiên chúa, chu du thiên hạ, vượt xa các công tử khác? Thần không có gì đáng phải ngờ cả. Việc tiên chúa chọn Thái tử, là xem xét qua nhiều năm, thần sao dám có lời can! Sao dám toan tính gì! Chẳng dám tô điểm ngôn từ để tránh phải tội chết, là vì hổ nhục với thanh danh tiên đế, xin đại phu nghĩ cho, khiến thần được chết với tình thực. Huống nữa, thành toàn theo lý, đó là đạo nghĩa đáng quý; dùng hình để giết, đó là đạo nghĩa nên bỏ. Xưa Tần Mục công giết ba lương thần, trị tội Bách Lý Hề mà không vạch ra được tội trạng, cho nên thụy hiệu là 'Mậu' (lầm lỗi). Chiêu Tương vương giết Vũ An quân Bạch Khởi. Sở Bình vương giết Ngũ Xa. Ngô vương Phù Sai giết Ngũ Tử Tư. Bốn vị vua đó, đều gây ra sai lầm lớn, thiên hạ cho là sai, coi vua mình không phải hiền minh, vì thế chư hầu dè bỉu. Cho nên nói: 'Người theo đạo cai trị không giết kẻ vô tội, không phạt kẻ vô tội'. Xin đại phu hãy lưu tâm!” Sứ giả biết ý Hồ Hợi, không nghe theo lời Mông Nghị, bèn giết đi.

Nhị thế lại phái sứ giả đến Dương Chu, lệnh cho Mông Điềm: “Khanh nhiều tội lắm, em khanh là Nghị có tội lớn, theo pháp liên lụy đến Nội sử.” Điềm nói: “Từ ông cha thần, đến đời con cháu, đóng góp công lao, trung tín với Tần đã ba đời. Nay thần cầm hơn ba mươi vạn quân, thân tuy bị cầm tù, thế đủ để làm phản, nhưng tự biết phải chết mà vẫn giữ tiết nghĩa, không dám làm nhục lời dạy của ông cha, không quên tiên chúa. Xưa, Chu Thành vương mới lên ngôi, chưa rời khỏi tã địu*, Chu công Đán công vua lên triều, cuối cùng bình định thiên hạ. Tới khi Thành vương bệnh nặng, công Đán tự cắt móng tay rồi trầm mình xuống sông Hoàng Hà, nói: 'Vua chưa hiểu biết, Đán nắm việc nước. Nếu có tội lỗi tai ương, Đán xin gánh chịu tai ương đó.' Bèn viết ra rồi cất trong Ký phủ*, có thể gọi là trung tín vậy. Khi Thành vương có thể trị quốc, có gian thần nói: 'Chu công Đán muốn làm loạn từ lâu, nếu nhà vua không phòng bị, ắt sinh chuyện lớn.' Thành vương cả giận, Chu công Đán phải chạy sang Sở. Thành vương đến Ký phủ xem xét, đọc được thẻ sách ghi lời khấn của Chu công Đán trước khi trầm mình, bèn sa nước mắt nói: 'Kẻ nào nói Chu công Đán muốn làm loạn!' Liền giết kẻ đã nói xấu rồi đón Chu công Đán về. Cho nên Chu thư viết: 'Ắt phải xem xét đủ tam tài và ngũ luân'.* Nay tông tộc của Điềm, đời đời không hai lòng, cuối cùng lại thế này, ắt do lũ gian thần loạn nghịch, là lẽ dối gạt từ trong vậy. Xét, Thành vương mắc lỗi lại biết sửa đổi nên cuối cùng tốt đẹp; Kiệt giết Quan Long Phùng, Trụ giết vương tử Tỷ Can mà không hối hận, đến nỗi thân chết nước mắt. Cho nên thần cho rằng lỗi lầm có thể sửa đổi, can ngăn có thể khiến tỉnh ngộ vậy. Xét ở Tam tài Ngũ luân, là khuôn phép của thương thánh. Phàm lời thần nói, chẳng phải để mong thoát tội, là muốn can gián rồi chết, xin bệ hạ vì muôn dân mà nghĩ về đường mình đi.” Sứ giả nói: “Tôi nhận chiếu dùng pháp xử tướng quân, không dám đem lời tướng quân tấu lên hoàng thượng.” Mông Điềm ngậm ngùi than thở rằng: “Ta mắc tội chi với trời, không tội mà phải chết ư?” Hồi lâu, chậm rãi nói: “Tội của Điềm vốn đáng chết. Khởi từ Lâm Thao kéo đến Liêu Đông, tường thành dài hơn vạn dặm, việc làm ấy không thể không cắt đứt mạch đất? Đó là tội của Điềm vậy.” Bèn uống thuốc độc tự sát.

Thái sử công bàn rằng: Ta đến biên giới phía bắc, từ Trực đạo* trở về, trên đường đi xem trường thành, định lũy do Mông Điềm xây dựng cho Tần, bạt núi lấp khe, khai thông Trực đạo, cố nhiên xem nhẹ công sức trăm họ. Ban đầu Tần diệt chư hầu, lòng người trong thiên hạ chưa yên, vết thương chưa lành, Điềm là danh tướng, không nhân lúc đó mà ra sức can ngăn, cứu vớt hoạn nạn của trăm họ, nuôi dưỡng người già bảo bọc con côi, lo toan cuộc sống yên ổn cho dân chúng, mà đón ý lập công, vậy nên anh em bị giết, chẳng cũng phải ư? Sao phải đổ tội ở mạch đất?

QUYỂN 89 TRƯƠNG NHĨ, TRẦN DƯ LIỆT TRUYỆN

Trương Nhĩ, người ở Đại Lương, lúc còn trẻ, làm môn khách của công tử Vô Kỵ nước Ngụy. Trương Nhĩ thường đổi tên, trốn ra chơi ở Ngoại Hoàng. Trong nhà giàu nọ ở Ngoại Hoàng có người con gái rất xinh đẹp, lấy chồng ngu đần, bèn trốn chồng, đến chỗ người khách của cha chồng. Khách của cha chồng vốn biết Trương Nhĩ, bèn bảo cô gái: “Nếu nhất định phải lấy người chồng giỏi, hãy theo Trương Nhĩ.” Cô gái nghe theo, liền đòi cắt đứt với chồng, lấy Trương Nhĩ. Trương Nhĩ bấy giờ thay tên đổi họ du ngoạn, gia đình cô gái chu cấp rất hậu, vì thế Nhĩ chiêu tập tân khách từ ngàn dặm. Rồi được làm Huyện lệnh Ngoại Hoàng nước Ngụy. Tên tuổi từ đó thêm nổi. Trần Dư cũng người ở Đại Lương, thích nho thuật, nhiều lần du ngoạn đến Khổ Hình nước Triệu. Phú hộ họ Công Thừa gả con gái cho, cũng biết Trần Dư không phải người thường. Dư ít tuổi, thờ Trương Nhĩ như cha, hai người kết làm sinh tử chi giao.

Tần diệt Đại Lương, nhà Trương Nhĩ ở Ngoại Hoàng. Lúc Cao tổ mặc áo vải*, từng nhiều lần theo Trương Nhĩ du ngoạn, làm khách mấy tháng. Tần diệt Ngụy được mấy năm, nghe nói hai người là danh sĩ nước Ngụy, thưởng ngàn vàng cho ai tìm được Trương Nhĩ, năm trăm lượng vàng nếu tìm được Trần Dư. Trương Nhĩ và Trần Dư liền đổi họ tên, cùng đến đất Trần, làm người coi cổng để nuôi thân. Hai người đứng đối diện nhau. Có viên lại trong làng thường nhân Trần Dư phạm lỗi dùng roi đánh, Dư chực đứng lên chống trả, Trương Nhĩ giẫm lên chân Dư, bảo chịu đòn. Viên lại đi rồi, Trương Nhĩ mới dẫn Trần Dư đến dưới gốc dâu trách rằng: “Từ đầu tôi đã nói với anh thế nào? Nay gặp chút nhục nhỏ đã muốn giết viên lại rồi ư?” Trần Dư cho là phải. Tần hạ chiếu thư treo thưởng tìm hai người, hai người lại lấy danh nghĩa giữ cổng sai người vào làng lùng bắt.

Trần Thiệp dấy binh ở đất Kỳ, tiến vào đất Trần, quân có mấy vạn. Trương Nhĩ, Trần Dư yết kiến Trần Thiệp. Thiệp cùng thân tín vốn nghe danh Trương Nhĩ, Trần Dư hiền năng, nhưng chưa từng gặp, gặp thì cả mừng.

Các bậc hào kiệt, phụ lão đất Trần bèn nói với Trần Thiệp: “Tướng quân thân mang giáp bền, nắm binh khí sắc, thống suất sĩ tốt diệt Tần bạo ngược, khôi phục xã tắc của Sở, bảo tồn nước bị diệt vong, kế nối dòng mạch đã dứt, công đức đáng được làm vua. Vả lại, thống lãnh các tướng trong thiên hạ, không làm vua không thể được, xin tướng quân tự lập làm Sở vương.” Trần Thiệp hỏi Trương Nhĩ và Trần Dư, cả hai đáp rằng: “Tần vô đạo, phá đất nước người, diệt xã tắc người, cắt hậu thế người, khiến trăm họ mỏi mệt, tiêu tán hết của cải. Tướng quân trợn mắt bạo gan, đưa ra kế sách muôn chết không đoái hoài một phần sống, vì thiên hạ trừ bạo tàn. Nay mới đến đất Trần đã xưng vương, tỏ cho thiên hạ thấy niềm riêng. Xin tướng quân chớ xưng vương, kíp dẫn quân sang tây, sai người lập con cháu của sáu nước, tự dựng bè đảng, tăng cường thế lực đối địch với Tần. Địch nhiều thì phải chia sức, cùng bè đảng đông thì quân sẽ mạnh. Như thế ngoài nội không phải giao binh, trong huyện không cần giữ thành, diệt Tần hung bạo, chiếm Hàm Dương để ra lệnh cho chư hầu. Chư hầu diệt vong mà rồi được lập, dùng đức khiến họ thần phục, như thế nghiệp đế vương ắt thành. Nay một mình xưng vương ở Trần, e thiên hạ sẽ tan rã.” Trần Thiệp không nghe, tự lập làm vua.

Trần Dư lại nói với Trần vương rằng: “Đại vương cất quân đất Lương, đất Sở rồi sang phía tây, cốt vào quan ải, chưa kịp thu đất Hà Bắc. Thần thường du ngoạn nước Triệu, biết hào kiệt và địa hình ở đó, xin đem kỳ binh lên phía bắc lấy đất Triệu.” Thế là Trần vương lấy người quen cũ ở đất Trần là Vũ Thần làm tướng quân, Thiệu Tao làm hộ quân, lấy Trương Nhĩ, Trần Dư làm Tả hữu hiệu úy, cấp cho ba nghìn quân, lên phía bắc chiếm đất Triệu.

Bọn Vũ Thần từ Bạch Mã vượt Hoàng Hà, đến các huyện, thuyết phục hào kiệt rằng: “Tần thi hành chính sự bạo ngược, hình phạt hà khắc, tàn hại thiên hạ mấy chục năm rồi. Phía bắc phải lao dịch ở Trường thành, phía nam đi lính thú ở Ngũ lĩnh, trong ngoài không yên, trăm họ mỏi mệt, dựa đầu người thu thuế khóa, cung ứng phí tổn quân đội, của hết sức cùng, dân không sống nổi. Lại thêm hình luật hà khắc, khiến thiên hạ cha con không yên. Trần vương vung tay khởi xướng thiên hạ, làm vua đất Sở, rộng hai nghìn dặm, không ai không theo, nhà nhà tự lấy làm giận, người người tự mình chiến đấu, thảy đều báo oán, tấn công kẻ thù, ở huyện giết Huyện lệnh, Huyện thừa, ở quận giết Quận thú, Quận úy. Nay đã lấy quốc hiệu là Đại Sở, lên ngôi ở đất Trần, sai Ngô Quảng, Chu Văn đem trăm vạn quân sang tây đánh Tần. Người không nhân lúc này làm nên nghiệp được phong hầu, không phải hào kiệt vậy. Các ngài thử cùng suy tính xem! Thiên hạ chung lòng mà khổ với Tần lâu rồi. Dựa sức thiên hạ để đánh vua vô đạo, báo oán cho cha anh làm nên nghiệp được cắt chia đất, là cơ hội của kẻ sĩ vậy.” Hào kiệt đều cho là phải. Liền tiến hành gom quân, được mấy chục vạn, phong Vũ Thần làm Vũ Tín quân. Hạ mười thành nước Triệu, các thành khác đều giữ vững, không chịu hàng.

Bèn dẫn quân sang đông bắc đánh Phạm Dương. Khoái Thông người Phạm Dương nói với Huyện lệnh Phạm Dương rằng: “Trộm nghe ngài sắp chết, nên đến viếng. Nhưng chúc mừng ngài gặp Thông này nên được sống.” Huyện lệnh Phạm Dương hỏi: “Sao lại viếng tôi?” Đáp rằng: “Pháp chế nước Tần hà khắc, túc hạ làm Huyện lệnh Phạm Dương mười năm rồi, giết cha người ta, khiến con người ta côi cút, chặt chân người ta, thích chữ lên trán người ta, nhiều không kể xiết. Thế nhưng những kẻ cha từ con hiếu không ai dám cầm dao đâm vào bụng ngài, vì sợ pháp chế Tần thôi. Nay thiên hạ đại loạn, pháp chế nhà Tần không được thi hành, thế thì cha từ con hiếu sẽ cầm dao đâm bụng ngài để thành danh, nên tôi đến viếng ngài vậy. Nay chư hầu phản Tần rồi, quân của Vũ Tín quân sắp đến, còn ngài giữ vững Phạm Dương, đám trai tráng đều tranh giết ngài, hàng Vũ Tín quân. Ngài kíp sai tôi đến gặp Vũ Tín quân, có thể chuyển hóa thành phúc chính là ở lúc này vậy.”

Huyện lệnh Phạm Dương liền sai Khoái Thông đến yết kiến Vũ Tín quân, nói: “Túc hạ ắt muốn đánh thắng sau mới cướp đất, đánh được sau mới hạ thành, tôi trộm cho là nhầm. Thực lòng theo kế của tôi, có thể không đánh mà họ được thành, không đánh mà cướp được đất, truyền hịch mà bình định ngàn dặm, vậy được không?” Vũ Tín quân hỏi: “Thế là thế nào?" Khoái Thông đáp: “Nay Huyện lệnh Phạm Dương đang chỉnh đốn sĩ tốt để chống giữ, khiếp nhược mà sợ chết, tham lam mà trọng giàu sang, nên muốn hàng trước thiên hạ, sợ ngài cho là quan do Tần đặt, rồi giết như mười thành trước. Nay trai tráng Phạm Dương cũng muốn giết Huyện lệnh của họ, tự đem thành đó chống ngài. Sao ngài không trao tôi ấn phong hầu để phong cho Huyện lệnh Phạm Dương, ông ta sẽ đem thành hàng ngài, đám trai tráng cũng không dám giết Huyện lệnh của họ. Ngài sai Huyện lệnh Phạm Dương cưỡi xe có bánh màu son, ruổi xe ngoài thành nước Yên, Triệu. Người ngoài thành nước Yên, Triệu thấy, đều nói là Huyện lệnh Phạm Dương là người hàng trước, liền vui mừng, các thành ở Yên, Triệu có thể không đánh mà hàng vậy. Điều ấy tôi gọi là truyền hịch mà bình định ngàn dặm đó.” Vũ Tín quân theo kế đó, nhân đấy sai Khoái Thông ban cho Huyện lệnh Phạm Dương ấn phong hầu. Đất Triệu biết chuyện, không đánh mà hơn ba mươi thành xin hàng.

Đến Hàm Đan, Trương Nhĩ và Trần Dư nghe quân Chu Chương vào ải, đến sông Hy thì lui; lại nghe các tướng chiếm đất cho Trần vương, nhiều người hủy báng nên bị giết, hai người oán Trần vương không theo kế của mình, không cho mình làm tướng, chỉ cho làm hiệu úy. Bèn nói với Vũ Thần: “Trần vương dấy binh đất Kỳ, đến đất Trần xưng vương, không chịu lập con cháu sáu nước. Nay tướng quân đem ba nghìn quân hạ mấy chục thành ở Triệu, một mình đóng ở Hà Bắc, không xưng vương không thể trấn giữ đất này. Vả Trần vương nghe sàm tấu, về báo, e không thoát khỏi họa. Chẳng bằng lập anh em làm vua; nếu không, lập ngay hậu duệ nước Triệu. Tướng quân chớ lỡ thời cơ, thời gian không chờ đợi.” Vũ Thần liền nghe theo, tự lập làm Triệu vương. Phong Trần Dư làm đại tướng quân, Trương Nhĩ làm Hữu thừa tướng, Thiệu Tao làm Tả thừa tướng.

Sai người báo cho Trần vương, Trần vương cả giận, muốn giết hết gia tộc bọn Vũ Thần, rồi đem quân đánh Triệu. Tướng quốc Phòng Quân của Trần vương can rằng: “Tần chưa bị diệt mà giết cả gia tộc bọn Vũ Thần, như thế lại xuất hiện một nước Tần vậy. Chẳng bằng nhân đó chúc mừng, sai ông ta kíp đem quân sang tây đánh Tần.” Trần vương cho là phải, theo kế đó, đem giải người nhà bọn Vũ Thần vào cung, phong con của Trương Nhĩ là Ngao làm Thành Đô quân.

Trần vương sai sứ đến chúc mừng Triệu, lệnh mau đem quân sang tây vào ải. Trương Nhĩ, Trần Dư nói với Vũ Thần: “Đại vương xưng vương ở Triệu, không phải ý của Sở, họ chỉ dùng kế chúc mừng đại vương. Sở đã diệt Tần, ắt đem quân đánh Triệu. Xin đại vương đừng đem quân sang tây, hãy lên bắc đánh đất Yên, Đại, nam thu lấy Hà Nội để mở rộng cho mình. Triệu phía nam chiếm sông lớn, bắc có đất Yên, Đại, Sở dẫu thắng Tần, ắt không dám chế phục Triệu.” Triệu vương cho là phải, nhân đó không đem quân sang tây, mà sai Hàn Quảng chiếm đất Yên, Lý Lương chiếm Thường Sơn, Trương Yểm chiếm Thượng Đảng.

Hàn Quảng đến đất Yên, người Yên nhân đó lập Quảng làm Yên vương. Triệu vương bèn cùng Trương Nhĩ, Trần Dư lên phía bắc chiếm đất biên giới nước Yên. Triệu vương ra ngoài, bị quân Yên bắt được. Tướng Yên bỏ tù, muốn được chia nửa nước Triệu mới thả Triệu vương. Sứ giả sang, Yên liền bắt giết để đòi đất. Trương Nhi, Trần Dư lo lắng về việc đó. Có người lính nấu ăn nói với người trong nhà rằng: “Tôi sẽ thay ông thuyết phục Yên vương, rồi cùng Triệu vương ngồi xe trở về.” Người trong nhà đều cười nói: “Hơn chục sứ giả sang, đều bị giết, ngươi làm sao đưa được đại vương về?” Người đó bèn chạy sang quân doanh nước Yên. Tướng Yên cho gặp, y hỏi tướng Yên: “Ông biết tôi muốn gì không?” Tướng Yên đáp: “Ngươi muốn Triệu vương thôi.” Lại hỏi: “Ông biết Trương Nhĩ, Trần Dư là người thế nào không?” Tướng Yên đáp: “Là người hiền năng.” Hỏi: “Biết chí của họ thể nào không?" Đáp: “Muốn cứu vua họ thôi.” Tên lính nấu ăn nước Triệu bèn cười nói: “Ông chưa biết điều họ muốn đâu. Vũ Thần, Trương Nhĩ, Trần Dư, vung roi ngựa hạ mấy chục thành của Triệu, họ đều muốn ngoảnh mặt về nam làm vua, há muốn trọn đời làm khanh tướng ư? Ôi, bề tôi và chúa há có thể giống nhau ư? Thiết nghĩ quyền thế mới được yên định, chưa dám chia nhau làm vua, tạm theo ngôi thứ lớn nhỏ, trước lập Vũ Thần làm vua, ổn định lòng người nước Triệu. Nay đất Triệu đã thần phục, hai người đó cũng muốn chia Triệu để làm vua, chưa đến lúc thôi. Nay ông bỏ tù Triệu vương. Hai người họ lấy danh nghĩa đòi Triệu vương, thực lại muốn Yên giết đi, hai người chia Triệu để tự lập. Một nước Triệu còn xem thường Yên, huống chi hai vua hiền kè kè hai bên, rồi trách tội giết vua họ, việc diệt Yên rất dễ dàng vậy.” Tướng Yên cho là phải, bèn thả Triệu vương, tên lính đánh xe chở Triệu vương về.

Lý Lương bình định xong Thường Sơn, về báo tin, Triệu vương lại sai Lương chiếm Thái Nguyên. Đến Thạch Ấp, quân Tần chặn Tỉnh Hình, chưa tiến lên được. Tướng Tần vờ xưng Nhị thế, sai người đưa thư cho Lý Lương, thư không dán, viết: “Lương từng thờ ta, được hiển quý sủng ái. Nếu Lương vì Tần phản Triệu, xá tội cho Lương, khiến Lương hiển quý.” Lương nhận được thư, hãy còn ngờ. Bèn trở về Hàm Đan xin thêm quân. Chưa đến nơi, trên đường gặp chị Triệu vương ra ngoài uống rượu, hơn trăm kỵ mã đi theo. Lý Lương từ xa trông thấy, cho là Triệu vương, phủ phục bên đường yết kiến. Chị Triệu vương uống say, không biết là tướng Triệu, sai kỵ mã đáp tạ Lý Lương. Lý Lương vốn người hiển quý, đứng dậy, thẹn với quan lại tùy tòng. Quan tùy tòng có người nói: “Thiên hạ phản Tần, ai giỏi lập trước. Và Triệu vương vốn xuất thân dưới quyền tướng quân, nay người đàn bà kia thấy tướng quân mà không thèm xuống xe, xin đuổi giết đi.” Lý Lương nhận được thư của Tần, vốn muốn phản Triệu, chưa quyết, nhân lúc này tức giận, sai người đuổi giết chị Triệu vương trên đường, rồi đem quân đánh úp Hàm Đan. Hàm Đan không hay biết, Lương đã giết Vũ Thần, Thiệu Tao. Người Triệu phần nhiều là tai mắt của Trương Nhĩ, Trần Dư, nhờ đó họ thoát được. Thu thập quân binh, được mấy vạn người. Có người khách nói với Trương Nhĩ: “Hai ông là khách trọ, muốn khiến Triệu quy phụ, khó đấy, chỉ có lập con cháu Triệu, dùng nghĩa phò giúp thì có thể thành công.” Bèn tìm được Triệu Yết, lập làm Triệu vương đóng tại Tín Đô. Lý Lương tiến quân đánh Trần Dư, bị Dư đánh bại, Lương chạy về theo Chương Hàm.

Chương Hàm dẫn quân tới Hàm Đan, dời hết dân đến Hà Nội, san phẳng thành quách. Trương Nhĩ cùng Triệu vương là Yết chạy vào thành Cự Lộc, Vương Ly bao vây. Trần Dư lên phía bắc thu quân ở Thường Sơn, được mấy vạn người, đóng quân phía bắc Cự Lộc. Quân Chương Hàm đóng ở Cúc Nguyên phía nam Cự Lộc, đắp đường thông đến Hoàng Hà, tiếp lương cho Vương Ly. Quân Vương Ly lương nhiều, tấn công kíp Cự Lộc. Trong thành Cự Lộc lương hết quân ít, Trương Nhĩ nhiều lần sai người nói Trần Dư tiến quân, Trần Dư tự xét quân ít, không địch nổi Tần, không dám tiến. Được mấy tháng, Trương Nhĩ cả giận, oán Trần Dư, sai Trương Yểm, Trần Thích đến trách Trần Dư rằng: “Ban đầu tôi cùng ông kết sinh tử chi giao, nay đại vương và Nhĩ này sớm tối là chết, mà ông cầm mấy vạn quân, không chịu ứng cứu, như thế đâu phải dám chết vì nhau! Nếu thực thủ tín, sao không xông vào quân Tần cùng chết? Như thế hoặc giả có một hai phần bảo toàn được nhau.” Trần Dư đáp: “Tôi thấy trước sau không thể cứu Triệu, chỉ đem quân tận diệt thôi. Vả Dư này sở dĩ không cùng chết, muốn báo thù Tần cho Triệu vương và Trương quân. Nay cùng chết cả, như đem thịt ném cho hổ đói, ích gì đâu?” Trương Yểm, Trần Thích nói: “Việc đã nguy cấp, hãy cùng chết để làm tin, cần gì nghĩ việc về sau!” Trần Dư nói: “Tôi chết chỉ vô ích. Nhưng xin theo lời ông.” Bèn sai năm nghìn quân cho Trương Yểm, Trần Thích đến trước thử sức quân Tần, đều chết hết.

Bấy giờ, Yên, Tề, Sở nghe tin Triệu nguy cấp, đều đến cứu ứng. Trương Ngao cũng lên bắc thu quân đất Đại, được hơn vạn người, kéo đến, đều đóng bên cạnh Trần Dư, chưa dám đánh Tần. Quân của Hạng Vũ mấy lần cắt đứt đường hào của Chương Hàm, khiến quân Vương Ly thiếu lương, Hạng Vũ đem hết quân vượt Hoàng Hà, phá được Chương Hàm. Chương Hàm dẫn quân giải vây, quân chư hầu mới dám đánh Tần đang bao vây Cự Lộc, bắt sống Vương Ly. Thiệp Nhàn tự sát. Cuối cùng bảo tồn được Cự Lộc là nhờ sức quân Sở vậy.

Bởi thế Triệu vương là Yết, Trương Nhĩ mới ra được khỏi Cự Lộc, bái tạ chư hầu. Trương Nhĩ và Trần Dư gặp nhau, Nhĩ trách Trần Dư không chịu cứu Triệu, rồi hỏi Trương Yểm, Trần Thích ở đâu. Trần Dư giận đáp: “Trương Yểm, Trần Thích đòi tôi cùng chết, tôi sai năm nghìn quân đi trước thử sức quân Tần, đều chết không thoát được ra.” Trương Nhĩ không tin, cho là Dư giết họ, hỏi Trần Dư mấy lần. Trần Dư giận nói: “Không ngờ ông oán tôi sâu thế! Há nghĩ tôi coi trọng không dám bỏ ấn tướng chăng?” Bèn cởi ấn tướng, đưa cho Trương Nhĩ. Trương Nhĩ cũng ngạc nhiên không nhận. Trần Dư dậy đi nhà xí. Có người khách nói với Trương Nhĩ: “Tôi nghe: 'Trời trao không lấy, trái lại bị tội.' Nay Trần tướng quân trao ấn cho ngài, ngài không nhận, trái ý trời ắt không tốt lành. Nhận ngay đi!” Trương Nhĩ bèn đeo ấn, thu hết thuộc hạ của Dư. Trần Dư trở lại, cũng oán Trương Nhĩ không chịu từ chối ấn tín, bèn bỏ ra ngoài. Trương Nhĩ liền thu quân của Trần Dư. Trần Dư cùng mấy trăm bộ hạ thân tín làm nghề đánh cá trong đầm trên Hoàng Hà. Từ đấy Trần Dư, Trương Nhĩ sinh hiềm khích.

Triệu vương Yết về ở Tín Đô. Trương Nhĩ theo chư hầu cùng Hạng Vũ vào Quan Trung. Hán vương năm đầu, tháng Hai, Hạng Vũ lập vua các chư hầu, Trương Nhĩ vốn giao du rộng, được nhiều người nói giúp, Hạng Vũ cũng nhiều lần nghe nói Trương Nhĩ hiền năng, bèn chia nước Triệu, lập Trương Nhĩ làm Thường Sơn vương, trị sở ở Tín Đô. Tín Đô đổi tên là Tương Quốc.

Nhiều tân khách của Trần Dư nói với Hạng Vũ rằng: “Trần Dư, Trương Nhĩ có công như nhau ở Triệu.” Hạng Vũ cho rằng Trần Dư không theo vào Quan Trung, nghe nói Nhĩ ở Nam Bì, liền đem ba huyện bên cạnh Nam Bì phong cho, rồi dời Triệu vương Yết ra đất Đại.

Nhĩ làm vương, Trương Nhĩ đến nước được phong, Trần Dư càng thêm giận, nói: “Trương Nhĩ và Dư công lao ngang nhau, nay riêng Dư làm hầu, như thế Hạng Vũ không công bằng.” Đến khi Tề vương là Điền Kinh phản Sở, Trần Dư bèn sai Hạ Duyệt nói với Điền Vinh rằng: “Hạng Vũ làm chủ thiên hạ mà không công bằng, phong các tướng làm vua chỗ đất tốt, dời các vua cũ ra nơi đất xấu, nay Triệu vương ở đất Đại! Nếu đại vương cho tôi mượn quân, xin đem Nam Bì làm phên giậu.” Điền Kinh muốn tạo đảng Triệu để phản Sở, bèn phái quân theo Trần Dư. Trần Dư nhân đó đem hết quân ba huyện đánh úp Thường Sơn vương Trương Nhĩ. Trương Nhĩ thua chạy, nghĩ chư hầu không ai có thể theo về, nói: “Hán vương với ta có quen biết cũ, còn Hạng Vũ lại mạnh, lập ta làm vương, ta muốn sang Sở.” Cam công nói: “Hán vương vào Quan Trung, ngũ tinh hội tụ ở Đông Tỉnh. Đông Tỉnh là địa phận nước Tần vậy. Đến trước ắt làm bá chủ. Sở tuy mạnh, sau ắt thuộc Hán.” Vì thế Nhĩ chạy sang Hán. Hán vương cũng về bình định Tam Tần, đương bao vây Chương Hàm ở Phế Khưu. Trương Nhĩ yết kiến Hán vương, được Hán vương rất hậu đãi.

Sau khi Trần Dư đánh bại Trương Nhĩ, thu hết đất Triệu, đón Triệu vương ở đất Đại về làm Triệu vương. Triệu vương chịu ơn Trần Dư, lập Dư làm Đại vương. Trần Dư cho là Triệu vương yếu thế, nước mới yên định, không ở nước phong, lưu lại phò tá Triệu vương, rồi sai Hạ Duyệt lấy thân phận Tướng quốc giữ đất Đại.

Hán vương năm thứ hai, sang đông đánh Sở, sai sứ báo cho nước Triệu, muốn Triệu cùng đi. Trần Dư nói: “Hán giết Trương Nhĩ, tôi sẽ theo.” Thế là Hán vương tìm người giống Trương Nhĩ đem chém, mang đầu đến cho Trần Dư. Trần Dư bèn sai quân giúp Hán. Quân Hán thua ở phía tây Bành Thành, Trần Dư cũng lại biết việc Trương Nhĩ chưa chết, liền phản lại Hán.

Hán vương năm thứ ba, sau khi Hàn Tín bình định đất Ngụy, sai Trương Nhi cùng Hàn Tín đánh phá Tỉnh Hình của Triệu, chém Trần Dư trên sông Trì Thủy, đuổi giết Triệu vương Yết ở Tương Quốc. Hán lập Trương Nhĩ làm Triệu vương.

Hán vương năm thứ năm, Trương Nhĩ chết, thụy là Cảnh vương. Con là Ngao nối dõi, lập làm Triệu vương. Con gái lớn của Cao tổ là công chúa Lỗ Nguyên làm hoàng hậu của Triệu vương Ngao.

Hán Cao tổ năm thứ bảy, Cao tổ từ Bình Thành qua Triệu, Triệu vương sớm tối lộ cả áo trong, tự dâng tiến đồ ăn, lễ tiết rất khiêm hạ, đúng lễ phận con rể. Cao tổ ngồi chồm hỗm mắng nhiếc, hết sức ngạo mạn, xem thường Triệu vương. Tướng quốc nước Triệu là bọn Quán Cao, Triệu Ngọ trên sáu mươi tuổi, vốn là khách của Trương Nhĩ, bình sinh khí khái, bèn nổi giận nói: “Vua ta là vua nhu nhược vậy?” Nói với Triệu vương: “Hào kiệt thiên hạ đều nổi dậy, ai tài năng thì lập trước. Nay đại vương thờ Cao tổ rất cung kính, mà Cao tổ vô lễ, xin vì đại vương giết ông ta?” Trương Ngao cắn ngón tay bật máu, nói: “Sao ông nói lời trái đạo thế! Vả tiên nhân mất nước, nhờ Cao tổ lấy lại được, đức truyền con cháu, mảy may đều sức của Cao tổ vậy. Xin ông đừng nói nữa.” Bọn Quán Cao, Triệu Ngọ hơn chục người đều bảo nhau: “Là bọn ta sai rồi. Vua ta là bậc trưởng giả, không bội phản ân đức đâu. Bọn ta lại vì nghĩa không chịu nhục, nay oán Cao tổ làm nhục vua ta, nên muốn giết đi, há để vẩn đục đến vua ư? Việc thành thì quy công về vua, việc bại thì riêng mình chịu tội.”

Hán Cao tổ năm thứ tám, hoàng thượng từ Đông Viên về, qua Triệu, bọn Quán Cao bèn lánh tại Bách Nhân, núp bên tường định đánh. Hoàng thượng qua đây muốn nghỉ lại, trong lòng máy động, hỏi rằng: “Huyện này gọi là gì?” Đáp: “Huyện Bách Nhân.” Nói: “Bách Nhân là bị người bức bách.” Liền không ngủ lại, ra đi.

Hán Cao tổ năm thứ chín, có nhà oán Quán Cao biết mưu đó, bèn báo việc lên. Thế là hoàng thượng bắt hết Triệu vương cùng bọn Quán Cao. Hơn mười người đều tranh nhau cắt cổ tự tử, riêng Quán Cao giận mắng: “Ai khiến các ông làm thế? Nay đại vương thực sự không dự mưu mà vẫn bị bắt; các ông chết cả, ai thanh minh là đại vương không làm phản?” Bèn vào xe bưng kín, cùng Triệu vương lên Trường An. Trị tội bọn Trương Ngao. Hoàng thượng hạ chiếu cho bề tôi, tân khách nước Triệu ai theo Triệu vương bị giết cả họ. Quán Cao cùng bọn khách Mạnh Thư trên chục người, đều tự cắt tóc mang xiềng, làm gia nô cho Triệu vương, theo đến kinh đô. Quán Cao đến, trả lời ngục quan, rằng: “Riêng tôi làm việc ấy, đại vương thực không biết gì.” Pháp quan đánh mấy nghìn gậy, nung sắt áp người, toàn thân không còn chỗ nào để đánh, trước sau không chịu nói khác. Lã hậu nhiều lần nói Trương vương lấy công chúa Lỗ Nguyên, chắc không làm việc ấy. Hoàng thượng giận nói: “Giả sử Trương Ngao chiếm cả thiên hạ, há bỏ qua con gái bà ư?" Không nghe. Đình úy đem việc của Quán Cao tâu lên, Hoàng thượng nói: “[Quả là] tráng sĩ. Ai biết y, hãy dùng tình riêng hỏi xem.” Trung đại phu Tiết Công nói: “Thần cùng ấp, vốn biết ông ta. Ông ta vốn lập danh nghĩa ở Triệu, sẽ không nuốt lời vậy.” Hoàng thượng sai Tiết công mang cờ tiết đến hỏi trước xe tù. Cao ngẩng lên hỏi: “Tiết công à?” Tiết công ân cần hỏi nỗi vất vả khốn khổ, vui vẻ như lúc bình sinh, cùng chuyện trò, hỏi Trương vương có mưu kế gì không. Cao nói: “Tình người có ai không yêu cha mẹ vợ con mình? Nay tôi ba họ đều bị tội chết, há đem vua đổi lấy người thân chăng? Vốn nhà vua thực sự không làm phản, chỉ bọn tôi làm thôi.” Nói rõ chủ ý của mình, cho là vua không biết việc đó. Thế rồi Tiết công vào triều, báo lại đầy đủ, hoàng thượng bèn xá tội cho Triệu vương.

Hoàng thượng cho Quán Cao hiền năng thủ tên, sai Tiết công báo mọi việc, rằng: “Trượng vương đã được thả.” Nhân đó xá tội Quán Cao. Quán Cao mừng nói: “Vua tôi được tha rồi ư?” Tiết công đáp: “Phải.” Tiết công nói: “Hoàng thượng khen túc hạ, cho nên xá tội cho.” Quán Cao nói: “Tôi sở dĩ không chết, vì muốn minh oan Trương vương không làm phản. Nay nhà vua đã được thả, trách nhiệm của tôi hoàn thành, chết không ân hận. Vả lại làm tôi mang tiếng giết vua cướp ngôi, còn mặt mũi nào phụng sự Hoàng thượng. Nếu hoàng thượng không giết, lòng tôi chẳng hổ thẹn ư?” Bèn ngẩng đầu cắt yết hầu, rồi chết. Đương khi ấy, tên tuổi Quán Cao vang lừng thiên hạ.

Trương Ngao được tha, do lấy công chúa Lỗ Nguyên, được phong làm Tuyên Bình hầu. Thế rồi Hoàng thượng khen tân khách của Trương vương hiền năng, những người đeo xiềng làm nô lệ theo Trương Vương vào Quan Trung, không ai không được làm Tướng quốc hay Quận thú ở chư hầu. Đến thời Hiếu Huệ đế, Cao hậu, Văn đế, Hiếu Cảnh đế, con cháu các tân khách đều được làm quan hai nghìn thạch*.

Trương Ngao mất năm Cao hậu thứ sáu. Con trai Ngao là Yển làm Lỗ Nguyên vương. Do mẹ Yển là con gái Lã hậu, Lã hậu phong làm Lỗ Nguyên vương. Nguyên vương yếu, anh em ít, bèn phong hai con của người vợ khác Trương Ngao là Thọ làm Lạc Xương hầu và Xỉ làm Tín Đô hầu. Cao hậu băng hà, người họ Lã vô đạo, đại thần giết đi, rồi phế Lỗ Nguyên vương cùng Lạc Xương hầu, Tín Đô hầu. Hiếu Văn đế lên ngôi, lại phong Lỗ Nguyên vương là Yển làm Nam Cung hầu, nối tiếp họ Trương.

Thái sử công bàn rằng: Trương Nhĩ, Trần Dư, đời truyền tụng là hiền năng, tân khách người làm của họ, không ai không phải tuấn kiệt trong thiên hạ, không ai không được chọn làm khanh tướng tại các nước họ sống. Nhưng Trương Nhĩ, Trần Dư ban đầu nghèo hèn, ước hẹn cùng sống chết, há chẳng đáng ngờ ư? Khi chiếm được nước liền tranh quyền, để rồi cùng bị diệt vong, sao ban đầu ngưỡng mộ tin nhau, sau lại bội phản nhau tàn tệ đến thế! Há chẳng phải giao du chỉ vì thế và lợi thôi ư? Danh tiếng tuy cao, tân khách tuy nhiều, song cách họ làm lại khác xa Thái Bá và Diên Lăng Quý tử vậy*.

QUYỂN 90 NGỤY BÁO, BÀNH VIỆT LIỆT TRUYỆN

Ngụy Báo

Ngụy Báo vốn là công tử nước Ngụy, anh là Ngụy Cữu, thời nước Ngụy trước đây được phong là Ninh Lăng quân. Tần diệt Ngụy, đày Cữu đến đất khác làm dân thường. Trần Thắng dấy lên xưng vương, Cữu liền qua theo. Trần vương sai Chu Thị người Ngụy chiếm đất Ngụy, đất Ngụy bị hạ, muốn lập Chu Thị làm Ngụy vương. Chu Thị nói: “Thiên hạ hỗn loạn, mới thấy tôi trung. Nay thiên hạ cùng phản Tần, theo nghĩa ắt lập hậu duệ Ngụy vương mới phải.” Tề, Triệu mỗi nước phái năm mươi cỗ xe, lập Chu Thị làm Ngụy vương. Thị từ chối không nhận, đón Ngụy Cữu ở đất Trần. Qua lại năm lần, Trần vương bèn sai đón Cữu lập làm Ngụy vương.

Chương Hàm đánh bại Trần vương, bèn tiến quân đến Lâm Tế đánh Ngụy vương. Ngụy vương sai Chu Thị đi cầu cứu Tề, Sở. Tề, Sở sai Hạng Tha, Điền Ba cầm quân theo Thị cứu Ngụy. Chương Hàm đánh bại, giết được bọn quân Chu Thị, bao vây Lâm Tế. Cữu vì dân mình nên hẹn đầu hàng. Ước định xong, Cữu tự thiêu chết.

Ngụy Báo trốn sang Sở. Sở Hoài vương cấp cho Ngụy Báo mấy nghìn người, chiếm lại đất Ngụy. Hạng Vũ đánh bại quân Tần, Chương Hàm đầu hàng. Báo hạ hơn hai mươi thành của Ngụy, lập Báo làm Ngụy vương. Báo dẫn tinh binh theo Hạng Vũ vào Quan Trung. Hán vương năm đầu, Hạng Vũ phong cho chư hầu, muốn có đất Lương, bèn dời Ngụy vương Báo ra Hà Đông, đóng đô ở Bình Dương, làm Tây Ngụy vương.

Hán vương trở lại bình định Tam Tần, qua Lâm Tấn, Ngụy vương Báo đem nước quy phục, theo đánh Sở ở Bình Thành. Hán thua, về đến Huỳnh Dương, Báo xin về thăm bệnh mẹ, đến nước, liền chặn bến Hoàng Hà phản nhà Hán. Hán vương hay tin Ngụy Báo làm phản, đang lo Sở phía đông, chưa kịp đánh, bảo Lịch sinh rằng: “Người dùng lời lẽ uyển chuyển thuyết phục Ngụy Báo, nếu được ta sẽ phong cho ngươi vạn hộ.” Lịch sinh thuyết phục Báo. Báo từ tạ rằng: “Người sống một đời như ngựa bạch cầu lướt qua khe vách thôi. Nay Hán vương ngạo mạn khinh nhục người, chửi mắng bề tôi chư hầu như nô lệ, không có lễ tiết trên dưới, tôi không muốn nhẫn nhục để gặp lại nữa.” Thế rồi Hán vương sai Hàn Tín đánh, bắt được Báo ở Hà Đông, áp giải đến Huỳnh Dương, đem nước của Báo lập thành quận. Hán vương sai Báo giữ Huỳnh Dương. Sở bao vây rất cấp bách, Chu Hà liền giết Ngụy Báo.

Bành Việt

Bành Việt người Xương Ấp, tự là Trọng. Thường đánh cá ở đầm Cự Dã, kết đảng trộm cướp. Trần Thắng, Hạng Lương dấy binh, có người thanh niên bảo Việt: “Các bậc hào kiệt nối nhau phản Tần, Trọng có thể đến, cũng nên bắt chước theo họ.” Bành Việt đáp: “Hai rồng đang đấu, hãy đợi đã.”

Được hơn một năm, người thanh niên ở đầm tụ họp hơn trăm người, đến theo Bành Việt, nói: “Xin Trọng làm đầu lĩnh.” Việt tạ từ rằng: “Tôi không muốn nhập bọn cùng các ông.” Người thanh niên cố mời, Việt bèn đồng ý. Hẹn họ hôm sau khi mặt trời lên gặp nhau, ai đến muộn, chém. Sáng hôm sau, lúc mặt trời lên, hơn chục người đến muộn, có người mãi trưa mới tới. Thế là Việt tạ lỗi: “Tôi già rồi, các vị ép làm đầu lĩnh. Nay hẹn mà nhiều người muộn, không thể giết hết, chỉ chém người đến muộn nhất.” Rồi lệnh đội trưởng chém kẻ đó. Mọi người cười nói: “Làm gì đến mức ấy! Sau xin không dám nữa.” Thế rồi Việt lôi người kia ra chém, lập đàn tế, ban bố lệnh cho thuộc hạ. Thuộc hạ đều kinh ngạc, sợ Việt, không dám ngẩng nhìn. Bèn tiến đánh chiếm đất, thu quân binh tản mác của chư hầu, được trên nghìn người.

Bái công từ phía bắc huyện Đãng đánh vào Xương Ấp, Bành Việt đem quân giúp. Chưa hạ được Xương Ấp, Bái công dẫn quân sang phía tây. Bành Việt cũng đem quân đóng trong đầm Cự Dã, thu quân tản mác của Ngụy. Hạng Tịch vào Quan Trung, phong vương cho chư hầu, trở về, quân Bành Việt hơn vạn người, không biết theo ai. Hán vương năm đầu, mùa thu, Tề vương Điền Vinh phản Hạng vương, Hán bèn sai người ban cho Bành Việt ấn tướng quân, sai xuống Tế Âm đánh Sở. Sở sai Tiêu công Giác cầm quân đánh Việt, Việt cả phá quân Sở. Hán vương năm thứ hai, mùa xuân, Hán cùng Ngụy vương Báo và chư hầu sang đông đánh Sở, Bành Việt đem hơn ba vạn quân đến Ngoại Hoàng theo Hán. Hán vương nói: “Bành tướng quân thu được hơn chục thành ở Ngụy, muốn lập ngay hậu duệ nước Ngụy. Nay Tây Ngụy vương Báo cũng là em họ Ngụy vương Cữu, thực là hậu duệ nước Ngụy.” Bèn phong Bành Việt làm Tướng quốc nước Ngụy, toàn quyền cầm quân Ngụy, bình định đất Lương.

Hán vương thua ở Bình Thành, thu quân sang tây, Bành Việt cũng mất các thành đã hạ được, một mình đem quân đến đóng phía trên Hoàng Hà. Hán vương năm thứ ba, Bành Việt thường qua lại làm du binh cho Hán vương, đánh Sở, cắt đường vận lương phía sau đất Lương. Hán vương năm thứ tư, mùa đông, Hạng vương cùng Hán vương cự nhau ở Huỳnh Dương, Bình Việt đánh hạ mười bảy thành ở Thư Dương, Ngoại Hoàng. Hạng vương nghe tin, bèn sai Tào Cữu giữ Thành Cao, đích thân sang đông thu thành ấp đã bị Bành Việt đánh hạ, thảy thu về Sở. Việt đem quân chạy lên Cốc Thành ở phía bắc. Hán vương năm thứ năm, mùa thu, Hạng vương chạy xuống phía nam đến Dương Hạ, Bành Việt lại hạ hơn hai mươi thành cạnh Xương Ấp, thu hơn mười hộc thóc, cấp lương cho quân Hán vương.

Hán vương thua, sai sứ triệu Bành Việt hợp sức đánh Sở. Việt nói: “Đất Ngụy mới định, còn sợ Sở, chưa thể đi.” Hán vương đuổi đánh Sở, bị Hạng Tịch đánh bại tại Cố Lăng, bèn nói với Lưu hầu rằng: “Quân chư hầu không theo, phải làm sao đây?" Lưu hầu đáp: “Việc lập Tề vương là Tín, không phải ý của quân vương, Tín cũng không tự giữ vững được. Bành Việt vốn bình định đất Lương, có nhiều công lao, ban đầu quân vương vì việc Ngụy Báo, phong Bành Việt làm Tướng quốc nước Ngụy. Nay Báo chết, không người nối dõi, và Việt cũng muốn làm vua, quân vương không quyết từ sớm. Hãy ước định với hai nước: nếu thắng Sở, từ Thư Dương lên bắc đến Cốc Thành, đều lấy phong cho Bành tướng quốc làm vua; từ đất Trần sang đông đến biển, cấp cho Tề vương Tín. Tề vương Tín nhà ở Sở, ý ông ta muốn được về ấp cũ. Quân vương cắt đất ấy hứa cấp cho hai người, nay có thể gọi họ đến; nếu không; việc chưa rõ thế nào.” Thế rồi Hán vương sai sứ đến chỗ Bành Việt, theo kế của Lưu hầu. Sứ giả đến, Bành Việt liền đem hết quân tụ hội ở Cai Hạ, rồi phá Sở. Hạng Tịch chết. Mùa xuân, lập Bành Việt làm Lương vương, đóng đô ở Định Đào.

[Hán Cao tổ] năm thứ sáu, triều kiến ở đất Trần. Năm thứ chín, năm thứ mười, đều đến chầu ở Trường An.

Năm thứ mười, mùa thu, Trần Hy làm phản ở đất Đại, Cao đế đích thân đến đánh, tới Hàm Đan, trưng dụng quân của Lương vương. Lương vương cáo ốm, sai tướng đem quân đến Hàm Đan. Cao đế giận, sai người trách Lương vương. Lương vương sợ, muốn đích thân đến tạ tội. Tướng của Lương vương là Hỗ Triếp nói: “Vương ban đầu không đến, bị trách mới đến, đến ắt bị bắt. Chẳng bằng dấy binh làm phản.” Lương vương không nghe, cáo ốm. Lương vương giận viên Thái bộc, muốn đem chém. Viên Thái bộc chạy trốn sang Hán, tố cáo Lương vương cùng Hỗ Triếp mưu phản. Thế là hoàng thượng sai sứ bắt Lương Vương, Lương vương không biết, bị bắt, cầm tù giải đến Lạc Dương. Quan hữu ty xét việc làm phản có đủ chứng cứ, xin trị tội theo luật. Hoàng thượng xá tội cho làm dân thường, đày đến huyện Thanh Y đất Thục. Theo hướng tây đến đất Trịnh, gặp Lã hậu từ Trường An tới, muốn đến Lạc Dương, trên đường gặp Bành vương. Bành vương khóc lóc với Lã hậu, nói mình vô tội, xin về đất cũ Xương Ấp. Lã hậu đồng ý, cho cùng sang đông đến Lạc Dương. Lã hậu nói với hoàng thượng rằng: “Bành vương là tráng sĩ, nay dời đến đất Thục, là để lại mối lo, chẳng bằng giết ngay đi. Thiếp đưa y cùng về đây rồi.” Thế là Lã hậu lệnh xá nhân tố cáo Bành Việt lại mưu phản. Đình úy là Vương Điền Khai tâu xin giết cả họ Bành Việt. Hoàng thượng cho là phải, bèn giết tông tộc Bành Việt, nước phong bị phế.

Thái sử công bàn rằng: Ngụy Báo, Bành Việt tuy địa vị thấp hèn, nhưng thu ngàn dặm mau như cuốn chiếu, quay mặt về nam xưng “cô” lội trên máu thừa thắng xông lên. Mang tâm ý phản nghịch, đến khi bại, không chết còn bị cầm tù, thân bị hành hình, tại sao thế? Tài trí bậc trung trở lên còn hổ thẹn về hành vi họ, huống chi vương giả! Họ chẳng vì nguyên do nào khác, tài trí đảm lược hơn người, chỉ sợ không giữ nổi mình. Được nắm phần chuôi gang tấc, muốn nương mây biến thành rồng*, chực đợi cơ hội, vì thế không tránh được phải vào ngục tù u tối vậy.

QUYỂN 91 KÌNH BỐ LIỆT TRUYỆN

Kình Bố người huyện Lục, họ Anh. Thời Tần, là kẻ áo vải. Lúc thiếu thời, có người khách xem tướng cho Bố, nói: “Bị hình phạt rồi làm vương.” Đến khi lớn, phạm pháp, bị thích chữ vào mặt. Bố cười vui nói: “Người xem tướng nói ta bị hình phạt rồi làm vương, lẽ nào đúng chăng?” Ai nghe cũng cười. Bố chịu hình đến làm lao dịch ở Ly Sơn, những người chịu hình đến mấy chục vạn, Bố đều kết giao với thủ lĩnh cùng hào kiệt, rồi thống lãnh bọn họ, trốn đến vùng sông Trường Giang làm trộm cướp.

Trần Thắng nổi dậy, Bố bèn gặp Phan quân, cùng tụ họp phản Tần, quân có mấy nghìn người. Phan quân gả con gái cho Bố. Chương Hàm diệt Trần Thắng, phá quân của Lã Thần, Bố liền dẫn quân lên bắc đánh tả hữu Hiệu úy của Tần, phá được quân Tần tại Thanh Ba, dẫn quân sang đông. Nghe tin Hạng Lương bình định Giang Đông và Cối Kê, Bố vượt Trường Giang sang tây. Trần Anh phong họ Hạng đời đời làm tướng Sở, bèn đem quân theo Hạng Lương, vượt sông Hoài xuống phía nam, Anh Bố và Bồ tướng quân cũng đem quân theo Hạng Lương.

Hạng Lương vượt sông Hoài sang phía tây, đánh bọn Cảnh Câu và Tần Gia, Bố thường lập công đầu. Hạng Lương đến đất Tiết, nghe tin Trần vương chết, bèn lập Sở Hoài vương. Hạng Lương hiệu là Vũ Tín quân, Anh Bố làm Đương Dương quân. Hạng Lương thua chết ở Định Đào, Hoài vương dời đô đến Bành Thành, các tướng là bọn Anh Bố đều tụ họp bảo vệ Bành Thành. Bấy giờ, Tần ráo riết vây Triệu, Triệu nhiều lần sai người xin cứu viện. Hoài vương sai Tống Nghĩa làm thượng tướng Phạm Tăng làm mạt tướng, Hạng Tịch làm thứ tướng, Anh Bố và Bồ tướng quân làm tướng quân, đều dưới quyền Tống Nghĩa, tiến lên bắc cứu Triệu. Đến khi Hạng Tịch giết Tống Nghĩa trên Hoàng Hà, Hoài vương nhân đó lập Tịch làm thượng tướng quân, các tướng đều do Hạng Tịch chỉ huy. Hạng Tịch sai Bố trước hết vượt Hoàng Hà đánh Tần. Bố nhiều lần giành thắng lợi, Tịch liền dẫn hết quân vượt Hoàng Hà theo Bố, rồi phá quân Tần, khiến bọn Chương Hàm đầu hàng. Quân Sở thường thắng, Công đứng đầu chư hầu. Quân chư hầu đều theo chỉ huy của Sở, vì Bố bao phen lấy ít thắng nhiều vậy.

Hạng Tịch đem quân sang tây đến Tân An, lại sai bọn Bố đương đêm tấn công chôn sống hơn hai mươi vạn quân Tần của Chương Hàm. Đến cửa Hàm Cốc, không vào được, lại sai bọn Bố trước theo đường nhỏ phá quân dưới Hàm Cốc, đại quân vào được, kéo đến Hàm Dương. Bố thường làm quân tiên phong. Hạng vương phân phong cho các tướng, lập Bố làm Cửu Giang vương, đóng đô ở đất Lục.

Hán vương năm đầu, tháng Tư, chư hầu đều bãi binh tại đất Hý, thảy về nước phong. Họ Hạng lập Hoài vương làm Nghĩa đế, dời đô đến Trường Sa, bèn ngầm lệnh bọn Cửu Giang vương là Bố tấn công Nghĩa đế trên đường. Tháng Tám, Bố sai tướng tấn công Nghĩa đế, đuổi giết tại Sâm Huyện.

Hán vương năm thứ hai, Tề vương là Điền Kinh phản Sở, Hạng vương đem quân đánh Tề, trung quân ở Cửu Giang, Cửu Giang vương là Bố cáo ốm không đến, sai tướng đem mấy nghìn quân tới. Hán đánh bại Sở ở Bành Thành, Bố lại cáo ốm không giúp Sở. Vì thế Hạng vương oán Bố, nhiều lần sai sứ khiển trách, triệu Bố đến, Bố càng sợ, không dám tới. Hạng vương đang lo Tề, Triệu ở phía bắc, quân Hán phía tây, người giúp chỉ có Cửu Giang vương, lại cho Bố nhiều của cải, muốn thân thiết trọng dụng Bố, vì thế chưa đánh.

Hán vương năm thứ ba, Hán vương đánh Sở, đại chiến tại Bành Thành, thất bại, rút ra đất Lương, đến đất Ngu, bảo tả hữu rằng: “Người như bọn ngươi, không đủ để bàn việc thiên hạ.” Yết giả là Tùy Hà tiến lên nói: “Không hiểu ý bệ hạ muốn nói.” Hán vương rằng: “Ai có thể vì ta đi sứ Hoài Nam, khiến họ phát binh phản Sở, lưu Hạng vương ở đất Tề mấy tháng, ta sẽ lấy được thiên hạ không mảy may tổn thất.” Tùy Hà nói: “Thần xin đi.” Bèn cùng hai mươi người, đi sứ Hoài Nam. Đến nơi, nhờ Thái tế giới thiệu, ba ngày không được yết kiến. Tùy Hà nhân đó nói với Thái tể: “Đại vương không gặp Hà, hẳn cho Sở mạnh, coi Hán yếu, đó là nguyên nhân tôi đi sứ. Nếu Hà được gặp, lời nói phải, là điều đại vương muốn nghe, nói không phải, đem hai mươi người bọn Hà ra chịu búa rìu ngoài chợ Hoài Nam, để tỏ rằng đại vương phản Hán theo Sở vậy.” Thái tể bèn nói với Hoài Nam vương, Hoài Nam vương cho tiếp kiến, Tuy Hà nói: “Hán vương sai thần kính dâng thư lên đại vương ngự lãm, trộm lấy làm lạ sao đại vương lại thân với Sở vậy?” Hoài Nam vương đáp: “Quả nhân quay mặt về bắc xưng thần thờ Sở.” Tùy Hà nói: “Đại vương và Hạng vương đều là chư hầu, quay mặt về bắc xưng thần thờ Sở, ắt cho Sở là mạnh, có thể gửi gắm đất nước. Hạng vương đánh Tề, lưng mang ván, chày để đắp thành, đặng làm gương cho sĩ tốt, đại vương nên dốc hết quần chúng Hoài Nam, đích thân đến đó, làm tiên phong cho Sở, nay lại phát bốn nghìn người giúp Sở. Người quay mặt về bắc xưng thần thờ người ta, có làm thế không? Hán vương giao chiến ở Bành Thành, Hạng vương chưa ra khỏi đất Tề, đại vương nên ngày đêm đem quân Hoài Nam vượt sông Hoài, đến hội quân cùng đánh dưới Bành Thành. Đại vương cầm vạn quân, nhưng không ai vượt sông Hoài, khoanh tay mà xem ai thắng. Người gửi gắm quốc gia cho người khác, lại như thế ư? Đại vương lấy danh suông theo Sở, nhưng muốn được hậu đãi, thần trộm vì đại vương cho là không nên. Thế nhưng đại vương không phản Sở, vì cho Hán yếu. Xét lẽ, quân Sở tuy mạnh, nhưng bị thiên hạ cho là bất nghĩa, vì họ làm trái minh ước, giết Nghĩa đế. Vậy Sở vương cậy đánh thắng, tự cho mình mạnh, Hán vương thu thập chư hầu, về giữ Thành Cao, Huỳnh Dương, chuyển gạo từ đất Thục, Hán đến, tường cao hào sâu, chia quân giữ vùng biên giới. Người Sở rút quân, bị ngăn bởi Lương, tiến sâu tám chín trăm dặm nước địch, muốn đánh không được, đánh thành sức không đủ, già trẻ chuyển lương từ ngoài ngàn dặm. Quân Sở đến Huỳnh Dương, Thành Cao, Hán giữ vững không ra đánh, Sở tiến không đánh được, lui không thoát thân. Cho nên nói quân Sở không đủ để cậy. Giả sử Sở thắng Hán, thì chư hầu tự thấy nguy mà cứu nhau. Sức mạnh của Sở, chuốc lấy sự chống đối của chư hầu. Cho nên Sở không bằng Hán, thế đó dễ thấy. Nay đại vương không theo Hán vạn toàn lại tự gửi vào Sở nguy vong, thần trộm cho điều đó sai lầm. Thần không cho quân Hoài Nam đủ sức diệt Sở. Đại vương phát binh phản Sở, Hạng vương tất lưu lại. Lưu lại mấy tháng, Hán có thể lấy thiên hạ mà không tổn hại gì. Thần xin cùng đại vương mang kiếm theo về Hán, Hán vương ắt cắt đất phân phong cho đại vương, đâu chỉ riêng Hoài Nam, đại vương nhất định có Hoài Nam rồi. Cho nên Hán vướng kính cẩn sai sứ thần dâng tiến kế ngu muội, xin đại vương hãy lưu tâm cho.” Hoài Nam vương nói: “Xin vâng mệnh.” Ngầm đồng ý phản Sở theo Hán, chưa dám tiết lộ.

Sứ giả Sở ở chỗ Hoài Nam vương, giục Anh Bố mau phát binh, sứ giả đến dịch quán. Tùy Hà đi thẳng vào, ngồi chỗ trên sứ giả Sở, nói: “Cửu Giang vương đã theo Hán, Sở làm thế nào khiến ông ta phát binh được?” Bố rất kinh sợ. Sứ giả Sở đứng lên. Hà nhân đó nói với bố: “Việc đã như thế, hãy giết sứ giả Sở ngay, chớ cho về, rồi kíp sang Hán cùng hợp sức.” Bố nói: “Xin theo lời sứ giả dạy, nhân đó dấy binh đánh Sở.” Thế rồi giết sứ giả, nhân đó dấy binh đánh Sở. Sở sai Hạng Thanh, Long Thư tấn công Hoài Nam, Hạng vương lưu lại rồi đánh Hạ Ấp. Mấy tháng sau, Long Thư đánh Hoài Nam, phá được quân Bố. Bố muốn dẫn quân sang Hán, sợ Sở vương giết, nên lẻn đi cùng Hà về Hán.

Hoài Nam vương đến, hoàng thượng đang ngồi xổm trên giường rửa chân, vời Bố vào gặp, Bố cả giận, hối vì đã đến, muốn tự sát. Ra đến chỗ ở, thấy màn trướng, đồ ăn uống, quan viên tùy tòng đều như chỗ Hán vương ở, Bố lại cả mừng hơn mong đợi. Thế rồi bèn sai người vào Cửu Giang. Sở đã sai Hạng Bá thu quân ở Cửu Giang, giết hết vợ con Bố. Sứ giả của Bố tìm được nhiều bạn cũ, sủng thần của Bố, đem mấy nghìn quân về Hán. Hán chia thêm quân cho Bố rồi cùng lên phía bắc, thu thêm quân đến Thành Cao. Năm thứ tư, tháng Bảy, lập Bố làm Hoài Nam vương, cùng đánh Hạng Tịch.

Hán vương năm thứ năm, Bố sai người vào Cửu Giang, lấy được mấy huyện. Năm thứ sáu, Bố cùng Lưu Giả vào Cửu Giang, dụ Đại tư mã Chu Ân, Chu Ân phản Sở, cất quân Cửu Giang cùng Hán đánh Sở, phá được Sở tại Cai Hạ.

Hạng Tịch chết, thiên hạ an định, Hoàng thượng bày tiệc. Hoàng thượng xem nhẹ công của Tùy Hà, gọi Hà là hủ nho, cho rằng trị thiên hạ sao có thể dùng hủ nho được. Tùy Hà quỳ tâu: “Bệ hạ dẫn quân đánh Bành Thành, Sở vương chưa ra khỏi Tề, bệ hạ đem năm vạn bộ tốt, năm nghìn kỵ binh, có thể lấy được Hoài Nam không?” Hoàng thượng đáp: “Không thể.” Tùy Hà nói: “Bệ hạ sai Hà cùng hai mươi người đi sứ Hoài Nam, đến nơi, làm được đúng ý bệ hạ, là công của Hà, còn hơn năm vạn bộ tốt và năm nghìn kỵ binh vậy. Thế mà bệ hạ bảo Hà là hủ nho, trị thiên hạ sao có thể dùng hủ nho là cớ làm sao?” Hoàng thượng đáp: “Ta đang xét công của ngươi.” Rồi phong Tùy Hà làm Hộ quân trung úy. Bố được ban lệnh phù làm Hoài Nam vương, đóng đô ở đất Lục, các quận Cửu Giang, Lô Giang, Hành Sơn, Dự Chương đều thuộc về Bố.

[Hán Cao tổ] năm thứ bảy, triều kiến ở đất Trần. Năm thứ tám, triều kiến ở Lạc Dương. Năm thứ chín, triều kiến ở Trường An.

Năm thứ mười một, Cao hậu giết Hoài Âm hầu, Bố nhân đó sợ hãi. Mùa hạ, Hán giết Lương Vương Bành Việt, ướp muối, đem thịt đó ban cho chư hầu. Đến Hoài Nam, Hoài Nam vương đang đi săn, thấy thịt ướp, cả sợ, ngầm sai người tập hợp quân, chờ xem động thái các quận lân cận.

Người thiếp được Bố sủng ái mắc bệnh, xin đến thầy thuốc, nhà thầy thuốc đối diện cổng nhà Trung đại phu Phì Hách, người thiếp nhiều lần đến nhà thầy thuốc, Phì Hách tự cho mình là Thị trung, bèn biếu hậu lễ, theo người thiếp đến nhà thầy thuốc uống rượu. Người thiếp hầu bên Hoài Nam vương, nhân lúc trò chuyện, khen Hách là bậc trưởng giả. Hoài Nam vương giận nói: “Sao ngươi lại biết?” Bèn nói lại mọi việc. Hoài Nam vương ngờ họ dâm loạn. Hách sợ, cáo ốm. Vương càng giận, muốn bắt Hách. Hách nói có sự biến, ngồi xe theo đường dịch trạm đến Trường An. Bố sai người đuổi theo, không kịp. Hách đến, tấu sự biến, nói Bố có ý mưu phản, khi chưa làm phản nên biết trước đi. Hoàng thượng đọc thư Hách, nói với Tiêu tướng quốc. Tướng quốc rằng: “Bố chưa chắc làm thế, e vì thù oán vu xằng cho Bố. Xin trói Hách, sai người ngầm thăm dò Hoài Nam vương.” Hoài Nam vương Bố thấy Hách vì tội bỏ trốn, tâu sự biến, vốn nghi Hách nói việc bí mật trong nước; sứ Hán lại đến, tỏ ý dò xét, bèn giết cả họ nhà Hách, phát binh làm phản. Thư báo truyền đến, hoàng thượng xá tội cho Hách, phong làm tướng quân.

Hoàng thượng triệu các tướng đến hỏi: “Bố làm phản, phải làm thế nào?" Đều nói: “Đem quân đến đánh, chôn sống thằng nhãi ấy, còn làm gì nữa!” Nhữ Âm hầu Đằng Công triệu viên Lệnh doãn nước Sở trước đây đến hỏi. Lệnh doãn đáp: “Phản là đương nhiên.” Đằng công hỏi: “Hoàng thượng cắt đất phong hắn làm vương, ban tước khiến được tôn quý, quay mặt về nam làm chúa nước vạn cỗ xe, sao lại làm phản?” Lệnh doãn đáp: “Năm rồi giết Bành Việt, năm ngoái giết Hàn Tín, ba người đó, công lao ngang nhau. Ông ta nghĩ họa đến mình, cho nên làm phản.” Đằng công nói với hoàng thượng: “Khách của thần là Tiết công, trước đây làm Lệnh doãn nước Sở, người này có kế sách, có thể hỏi ông ta.” Hoàng thượng bèn triệu kiến để hỏi Tiết Công. Tiết công đáp: “Bố làm phản không có gì lạ. Giả sử Bố đưa ra kế hay, Sơn Đông không còn của Hán nữa; đưa ra kế thường, thắng bại chưa rõ thế nào; đưa ra kế dở, bệ hạ kê cao gối mà nằm vậy.” Hoàng thượng hỏi: “Sao gọi là kế hay?” Lệnh doãn đáp: “Đông lấy Ngô, tây lấy Sở, cùng Tề chiếm Lỗ, truyền hịch Yên, Triệu; giữ vững đất của mình, Sơn Đông không phải của Hán nữa.” Hỏi: “Sao gọi là kế thường?” Đáp: “Đông lấy Ngô, tây lấy Sở, cùng Hàn lấy Ngụy, chiếm kho lương ở đất Ngao, chọn cửa ải Thành Cao, thắng bại chưa thể biết được.” Hỏi: “Sao gọi là kế dở?” Đáp: “Đông lấy Ngô, tây lấy Hạ Thái, coi trọng đất Việt, bản thân về Trường Sa, bệ hạ có thể kê cao gối mà nằm, nhà Hán vô sự.” Hoàng thượng hỏi: “Hắn sẽ đưa ra kế nào?” Lệnh doãn đáp: “Đưa ra kế dở.” Hoàng thượng hỏi: “Sao lại bỏ kế hay và kế thường, đưa ra kế dở?” Lệnh doãn đáp: “Bố vốn là tội đồ đày ra Ly Sơn, tự làm đến vua nước vạn cỗ xe, đều làm vì mình, không nghĩ đến trăm họ muôn đời sau, nên cho rằng sẽ đưa ra kế dở.” Hoàng thượng nói: “Phải.” Rồi phong cho Tiết công nghìn hộ. Lập hoàng tử Trường làm Hoài Nam vương. Hoàng thượng liền phát binh, đích thân làm tướng sang đông đánh Bố.

Lúc đầu Bố làm phản, bảo các tướng rằng: “Hoàng thượng già rồi, chán việc dùng binh, ắt không đến đâu. Giả sử các tướng, chỉ lo nhất Hoài Âm*, Bành Việt, nay đã chết cả, ngoài ra đều không đáng sợ.” Nên bèn làm phản. Quả như Tiết công trù hoạch, Bố đông đánh đất Kinh, Kinh vương Lưu Giả thua chạy, chết ở Phú Lăng. Cướp hết quân binh, qua sông Hoài đánh Sở. Sở đem quân giao chiến giữa đất Từ đất Đồng, chia quân làm ba cánh, muốn để cứu viện lẫn nhau. Có người nói tướng Sở rằng: “Bố giỏi dùng binh, dân vốn sợ Bố. Vả binh pháp nói, chư hầu giao chiến trên đất mình dễ tan chạy. Nay chia ba cánh, họ đánh bại một cánh quân ta, các cánh quân còn lại chạy hết, sao có thể cứu viện nhau?" Tướng Sở không nghe. Bố quả phá được một cánh, hai cánh còn lại đều chạy.

Bố bèn sang tây, gặp quân Hoàng thượng ở đất Trụy, phía tây huyện Kỳ. Quân của Bố rất tinh nhuệ, Hoàng thượng bèn đắp lũy ở Dung Thành. Trông thấy quân Bố bày trận giống quân Hạng Tịch, Hoàng thượng ghét. Hoàng thượng cùng Bố trông nhau, từ xa hỏi Bố: “Sao phải khổ sở làm phản?” Bố đáp: “Muốn làm hoàng đế thôi.” Hoàng thượng giận, mắng chửi Bố, rồi đại chiến. Quân Bố thua chạy, vượt sông Hoài, mấy lần dừng đánh, đều thua, cùng hơn trăm người chạy đến Giang Nam, Bố vốn thông hôn với Phan quân, nhân đó Ai vương ở Trường Sa sai người lừa Bố, vờ cùng chạy trốn, dụ chạy đến đất Việt, vốn tin nên theo đến Bà Dương. Người Bà Dương giết Bố tại ngôi nhà của dân Tư Hương, Kình Bố bị diệt.

Lập hoàng tử Trường làm Hoài Nam vương, phong Bôn Hách làm Kỳ Tư hầu, các tướng soái phần lớn nhờ công nên được phong.

Thái sử công bàn rằng: Anh Bố, tổ tiên há phải như sách Xuân thu ghi việc Sở diệt nước Anh, nước Lục, là hậu duệ của Cao Dao chăng? Thân bị hành pháp, sao dấy lên nhanh thế? Họ Hạng chôn sống hàng ngàn hàng vạn người, còn Bố đứng đầu bọn bạo ngược, công lao vượt hẳn chư hầu, do thế được phong vương, cũng không tránh được việc bị đời giết chết. Họa dấy lên từ người thiếp yêu, đố kỵ sinh tai họa, rốt cuộc nước bị diệt.

QUYỂN 92 HOÀI ÂM HẦU LIỆT TRUYỆN

Hoài Âm hầu Hàn Tín, người Hoài Âm. Ban đầu khi còn mặc áo vải, nghèo không giữ đức hạnh, không được cất nhắc làm quan, lại không biết buôn bán mưu sinh, thường theo người để được ăn uống, ai nấy đều chán ghét. Nhiều lần theo Đình trưởng Nam Xương ở Hạ Hương để kiếm miếng ăn, được mấy tháng, vợ Đình trưởng lo phiền, bèn nấu cơm từ sáng sớm, lên giường ăn. Đang ăn thì Tín tới, không cho cùng ăn. Tín cũng biết ý, giận, tuyệt giao rồi đi.

Tín câu cá dưới thành, các bà đến đó đập vải, có một người thấy Tín đói, cho Tín ăn mấy mươi ngày đến khi đập vải xong. Tín mừng, bảo người đàn bà đập vải rằng: “Tôi nhất định có trọng lễ báo đáp bà.” Người đàn bà giận nói: “Đại trượng phu không thể tự kiếm miếng ăn, ta thương xót nên mời ăn, há mong báo đáp ư?”

Trong đám đồ tể ở Hoài Âm Có chàng nọ khinh Tín, nói: “Mày tuy cao lớn, thích đeo dao kiếm, trong lòng lại khiếp nhược.” Sỉ nhục Tín trước mặt mọi người: “Tín, mày không sợ chết, hãy đâm tao, còn sợ chết, hãy luồn qua háng tao.” Thế là Tín nhìn hắn chằm chằm, rạp mình bỏ qua háng. Người trong chợ đều cười Tín, cho là nhát gan.

Khi Hạng Lương qua sông Hoài, Tín chống kiếm đi theo, đứng dưới cờ, không ai biết đến. Hạng Lương thất bại, lại theo Hạng Vũ, Vũ cho làm Lang trung. Nhiều lần dâng kế cho Hạng Vũ, Vũ không dùng. Hán vương vào đất Thục, Tín trốn Sở về Hán, chưa được ai biết đến, làm chức Liên ngao*. Phạm tội đáng chém, mười ba người cùng phạm tội đã bị chém, đến lượt Tín, Tín ngẩng đầu nhìn lên, đúng lúc thấy Đằng công, bèn hỏi: “Hoàng thượng không muốn có thiên hạ ư? Sao lại chém tráng sĩ?" Đằng Công nghe vậy lấy làm lạ, thấy dung mạo hiên ngang, thả ra không chém nữa. Cùng nói chuyện, rất thích Tín. Tâu lên Hoàng thượng, Hoàng thượng phong làm Đô úy coi việc thóc lúa, chưa thấy có tài gì lạ.

Tín nhiều lần nói chuyện với Tiêu Hà, Hà cho là kỳ tài. Đến Nam Trịnh, các tướng đi đường trốn mấy chục người, Tín thấy bọn Hà nhiều lần nói với Hoàng thượng, Hoàng thượng không dùng mình, liền trốn. Hà nghe tin Tín trốn, không kịp báo lại, đích thân đuổi theo. Có người nói với Hoàng thượng: “Thừa tướng Tiêu Hà bỏ trốn.” Hoàng thượng cả giận, thấy như mất tay trái tay phải. Được một hai hôm, Hà về yết kiến Hoàng thượng, Hoàng thượng vừa giận vừa mừng, mắng Hà rằng: “Sao ngươi bỏ trốn?” Hà đáp: “Thần không dám trốn, thần đuổi theo người bỏ trốn.” Hoàng thượng hỏi: “Ngươi đuổi theo ai?" Đáp: “Là Hàn Tín.” Hoàng thượng lại mắng: “Các tướng hàng chục người trốn, ngươi không đuổi bắt, lại đuổi theo Tín, nói láo.” Hà đáp: “Các tướng dễ tìm, còn Tín, là quốc sĩ vô song. Bệ hạ muốn làm vua mãi ở Hán Trung, không cần đến Tín; còn muốn tranh giành thiên hạ, không có Tín thì không ai để tính kế. Xin bệ hạ quyết định theo cách nào?” Nhà vua nói: “Ta cũng muốn sang đông, sao chịu ấm ức ở mãi chỗ này được.” Hà nói: “Bệ hạ quyết muốn sang đông, nếu dùng Tín, Tín sẽ ở lại, nếu không dùng, Tín ắt trốn thôi.” Hoàng thượng nói: “Ta nghe lời ông, cho làm tướng quân.” Hà nói: “Tuy làm tướng, Tín ắt không ở.” Hoàng thượng nói: “Cho làm đại tướng.” Hà đáp: “May quá!" Thế rồi Hoàng thượng muốn triệu Tín đến phong chức. Hà nói: “Bệ hạ vốn ngạo mạn không theo lễ, nay phong đại tướng như gọi đứa trẻ đến, như thế Tín sẽ bỏ đi. Bệ hạ muốn phong cho ông ta, cần chọn ngày lành, trai giới, lập đàn tràng, lễ nghi đầy đủ, như thế mới được.” Hoàng thượng đồng ý. Các tướng đều mừng, ai nấy như tự cho mình được làm đại tướng. Đến khi phong đại tướng, lại là Hàn Tín, toàn quân kinh ngạc.

Xong lễ phong, Tín từ trên đàn xuống ngồi, nhà vua hỏi: “Thừa tướng nhiều lần nói về tướng quân, tướng quân có kế gì dạy bảo quả nhân chăng?” Tín tạ từ, nhân đó hỏi nhà vua: “Nay sang đông tranh quyền thiên hạ, chẳng phải tranh với Hạng vương ư?” Hán vương đáp: “Đúng thế.” Tín nói: “Đại vương tự thấy dũng mãnh, hung tợn, nhân hậu, mạnh mẽ của mình so với Hạng Vương thế nào?” Hán vương ngồi lặng hồi lâu, nói: “Không bằng được.” Tín lại vái chúc mừng rằng: “Tín cũng cho đại vương không bằng. Nhưng thần từng thờ ông ta, xin nói con người Hạng vương. Hạng vương hò hét quát tháo, ngàn người khiếp sợ, nhưng không biết dùng tướng giỏi, đó là dũng của hạng thất phu thôi. Hạng vương gặp người thì cung kính mến yêu, lời nói ôn tồn, người nào đau ốm thì nhỏ nước mắt chia đồ ăn thức uống, còn người có công đáng được phong tước, ấn tín lại để mẻ sứt không ban cho, đó là lòng nhân của đàn bà vậy. Hạng vương tuy xưng bá thiên hạ, thần phục chư hầu, không ở Quan Trung mà đóng đô ở Bành Thành. Bội ước với Nghĩa đế, rồi phong vương cho thân tín, chư hầu bất bình. Chư hầu thấy Hạng vương đuổi Nghĩa đế ra Giang Nam, cũng đều về đuổi chúa mình, chiếm đất tốt tự lập làm vua. Những chỗ Hạng vương từng qua, không chỗ nào không tàn sát, thiên hạ ai oán, trăm họ không thân cận theo về, chỉ do khiếp sợ uy mãnh mà thôi. Danh nghĩa tuy là bá chủ, kỳ thực mất lòng thiên hạ. Nên nói ông ta mạnh mà dễ làm cho yếu. Nay nếu đại vương làm ngược lại cách của ông ta, trọng dụng dũng sĩ thiên hạ, đánh đâu chẳng diệt được! Đem thành ấp thiên hạ phong cho công thần, ai chẳng phục! Đem nghĩa binh cùng kẻ sĩ muốn về đông, chỗ nào chẳng đánh tan! Vả vua Tam Tần là tướng Tần, đem con em Tần chinh chiến mấy năm, giết người nhiều không kể xiết, lại lừa dối dân chúng đầu hàng chư hầu, đến Tân An, Hạng vương lừa chôn sống hơn hai mươi vạn hàng quân của Tần, chỉ có bọn Hàm, Hân, Ý thoát được, cha anh nước Tần oán ba người ấy, thấu tận xương tủy. Nay Sở mạnh dùng oai phong vương cho ba người, dân Tần không ai yêu họ. Đại vương vào Vũ Quan, tơ hào không phạm, trừ pháp luật hà khắc của Tần, ước định cùng dân Tần, pháp luật có ba chương, dân Tần không ai không muốn được đại vương làm vua Tần. Theo ước hẹn với chư hầu, đại vương đáng làm vua ở Quan Trung, dân Quan Trung đều biết việc ấy. Đại vương mất chức phải vào Hán Trung, dân Tần không ai không tiếc. Nay đại vương cất quân sang đông, Tam Tần có thể truyền hịch mà bình định được.” Thế là Hán vương cả mừng, tự cho gặp Tín quá muộn. Bèn theo kế của Tín, bố trí các tướng chuẩn bị đánh.

Tháng Tám, Hán vương cất quân từ Trần Thương sang đông, bình định Tam Tần. Hán vương năm thứ hai, ra cửa Hàm Cốc, thu đất Ngụy và Hà Nam, Hàn và Ân vương đều hàng. Hợp quân cùng Tề và Triệu đánh Sở. Tháng Tư, đến Bành Thành, quân Hán thua, tan chạy. Tín thu lại quân, cùng Hán vương hội quân ở Huỳnh Dương, lại đánh phá đất vùng Kinh và Sách của Sở, vì thế quân Sở không thể tiến sang tây.

Hán vương thua ở Bình Thành, Tái vương là Hân, Địch vương là Ế bỏ Hán hàng Sở, Tề và Triệu cũng phản Hán hòa với Sở. Tháng Sáu, Ngụy vương là Báo xin về thăm cha mẹ ốm, đến nước, liền phong tỏa cửa sông Hoàng Hà rồi phản Hán, nghị hòa với Sở. Hán vương sai Lịch sinh thuyết phục Báo, không được. Tháng Tám, phong Tín làm Tả thừa tướng, đánh Ngụy. Ngụy vương đem nhiều quân đến Bồ Bản, chặn Lâm Hán, Tín bèn làm kế nghi binh, bày thuyền như muốn sang Lâm Tấn, còn phục binh từ Hạ Dương dùng thùng gỗ đưa quân sang sông, đánh úp An Ấp. Ngụy vương là Báo kinh sợ, dẫn quân nghênh địch với Tín, Tín bắt sống Báo, bình định đất Ngụy, lập thành quận Hà Đông. Hán vương sai Trương Nhĩ và Tín, cùng dẫn quân sang đông, lên bắc đánh Triệu, Đại. Sau tháng Chín, phá được quân Đại, bắt được Hạ Duyệt ở Ất Dự. Tín hạ được Ngụy, phá được Đại, Hán liền sai người thu lấy tinh binh, kéo đến Huỳnh Dương để cự với Sở.

Tín cùng Trương Nhĩ đem mấy vạn quân, muốn sang đông xuống Tỉnh Hình đánh Triệu. Triệu vương và Thành An quân Trần Dư nghe tin Hán sắp đánh úp, tập trung quân ở cửa khẩu Tỉnh Hình, phao lên có hai mươi vạn quân. Quảng Vũ quân là Lý Tả Xa nói với Thành An quân rằng: “Nghe tướng Hán là Hàn Tín vượt Tây Hà, bắt sống Ngụy vương, tóm được Tây Duyệt, huyết chiến ở Át Dự, nay có Trương Nhĩ phụ giúp, bàn muốn hạ Triệu, đó là thừa thắng rời nước đi đánh xa, tiên phong của họ không cự nổi. Tôi nghe nói vận lương ngàn dặm, quân sĩ có vẻ đói khát, bẻ củi nấu cơm, ăn không đủ no. Nay đường Tỉnh Hình, xe không thể đi sóng đôi, kỵ mã không thể dàn hàng, đi xa mấy trăm dặm, tình thế đó lương thực ắt ở sau. Xin ngài cho tôi ba vạn kỳ binh, theo đường nhỏ chẹn đường lương; ngài đào hào sâu dựng lũy cao, giữ vững không đánh. Họ trước không đánh được, lui cũng không xong, kỳ binh của tôi chặn sau, khiến không cướp được gì ngoài đồng, chưa đến chục ngày, đầu hai tướng ấy có thể dâng dưới trướng. Xin ngài lưu ý kế của tôi. Nếu không, ắt bị hai tướng đó bắt sống đấy.” Thành An quân là nhà nho, thường nói nghĩa binh không dùng mưu gian kế lạ, bảo: “Ta đọc binh pháp, quân đông gấp mười thì vây, gấp đôi thì đánh. Nay quân Hàn Tín nói phao mấy vạn, kỳ thực chẳng quá mấy nghìn, đi nghìn dặm đánh úp ta, cũng đã sức cùng lực kiệt. Nay tránh không đánh, sau có đại quân, làm sao chống được. Như thế chư hầu bảo ta khiếp nhược, rồi coi thường lại đến đánh ta.” Không theo kế của Quảng Vũ quân, kế của Quảng Vũ quân không được dùng.

Hàn Tín sai người thám thính, biết kế không được dùng, về báo, liền cả mừng, mới dám dẫn quân kéo xuống. Đến cách cửa khẩu Tỉnh Hình ba mươi dặm, dừng lại cắm trại. Nửa đêm truyền lệnh xuất phát, chọn lấy hai nghìn quân kỵ, mỗi người cầm một cờ đỏ, theo đường nhỏ lên núi xem xét quân Triệu, dặn rằng: “Triệu thấy ta chạy, ắt đem hết quân đuổi ta, các ngươi mau chóng vào thành, nhổ hết cờ Triệu, dựng cờ đỏ Hán.” Lệnh tỳ tướng cho quân ăn sáng, nói: “Hôm nay phá Triệu sẽ cùng ăn tiệc?” Các tướng đều không tin, vờ đáp: “Vâng.” Nói với tướng sĩ rằng: “Triệu chiếm trước các đất tiện làm doanh lũy, và họ chưa thấy cờ trống đại tướng của ta, chưa chịu ra đánh đội quân đi trước, sợ ta đến thấy hiểm trở sẽ về.” Tín bèn sai một vạn quân đi trước, ra Tỉnh Hình, quay lưng ra sông bày trận. Quân Triệu trông thấy cả cười. Sáng ngày, Tín dựng cờ đại tướng, đánh trống tiến ra cửa Tỉnh Hình, quân Triệu mở thành ra đánh, đại chiến hồi lâu. Thế rồi Tín, Trương Nhĩ vờ vứt cờ trống, chạy đến chỗ quân bên sông. Quân bên sông mở cửa cho vào, lại đánh kịch liệt. Triệu quả nhiên bỏ thành không, tranh cướp trống cờ quân Hán, đuổi Hàn Tín và Trương Nhĩ. Hàn Tín và Trương Nhĩ đã vào cánh quân bên sông, quân đều dốc sức tử chiến, Triệu không sao đánh bại. Hai nghìn kỵ binh Tín sai ra, cùng chờ quân Triệu bỏ thành không vào tranh lợi, lập tức phi ngựa vào thành Triệu, nhổ cờ Triệu, dựng hai nghìn cờ đỏ nhà Hán. Quân Triệu đánh không thắng, không bắt được bọn Tín, muốn về thành lũy, thấy đều cắm cờ đỏ nhà Hán, liền cả sợ, cho là Hán đã bắt được Triệu vương, rối loạn, chạy trốn, tướng Triệu tuy chém cũng không sao ngăn được. Thế là quân Hán hai mặt đánh dồn, cả phá bắt sống quân Triệu, chém Thành An quân trên sông Trì Thủy, bắt sống Triệu vương là Yết.

Tín bèn lệnh trong quân không được giết Quảng Vũ quân, ai bắt sống thưởng ngàn vàng. Thế là có tên lính bắt trói Quảng Vũ quân, mang đến dưới trướng. Tín liền cởi trói, mời ngồi trông về đông, mình ngồi đối diện quay về tây, thờ như thầy.

Các tướng đến dâng thủ cấp và tù binh, chúc mừng xong, nhân hỏi Tín: “Binh pháp nói, phía sau bên phải nên dựa đồi gò, phía trước bên trái nên dựa sông đầm, nay tướng quân lệnh chúng tôi quay lưng ra sông bày trận, nói phá Triệu rồi ăn tiệc, chúng tôi không phục, thế mà lại thắng, ấy là thuật gì vậy?” Tín đáp: “Cái đó có trong binh pháp, các ông không xét kỹ đấy thôi. Binh pháp chẳng viết: 'Hãm vào đất chết sau mới sống, đặt vào chỗ mất sau lại còn' ư? Vả Tín không được chỉ huy các tướng sĩ thân quen, đó gọi là 'Lùa người ngoài chợ sai đi đánh trận,' tình thế ấy không thể không đặt vào đất chết, khiến ai nấy tự ra sức chiến đấu được. Nay đặt họ vào đất sống, chạy hết, làm sao có thể dùng được?” Các tướng đều phục, nói: “Đúng thế. Chúng tôi không nghĩ được đến vậy.”

Thế rồi Tín hỏi Quảng Vũ quân: “Tôi muốn lên bắc đánh Yên, sang đông đánh Tề, làm thế nào thành công được?” Quảng Vũ quân từ tạ rằng: “Tôi nghe nói, tướng cầm quân thất bại, không thể nói là dũng, đại phu nước đã mất, không thể mưu tồn đất nước. Nay tôi là tù binh nước bại vong, sao đủ để thương thảo đại sự.” Tín nói: “Tôi nghe, Bách Lý Hề ở Ngu mà Ngu bị diệt vong, ở Tần thì Tần xưng bá, không phải ông ta ngu khi ở Ngu, còn trí khi Tần, do được dùng hay không, được nghe hay không mà thôi. Ví phỏng Thành An quân theo kế của tác hạ, Tín cũng bị bắt rồi. Do không dùng kế của tác hạ, nên Tín mới được hầu ngài.” Nhân đó cố hỏi: “Tôi dốc lòng theo kế, xin túc hạ đừng từ.” Quảng Vũ quân nói: “Tôi nghe, bậc trí suy nghĩ nghìn điều, ắt có một điều sai; kẻ ngu nghĩ nghìn điều, ắt có một điều đúng. Cho nên nói: 'Lời kẻ cuồng phu, thánh nhân còn xét.' Chỉ e kế của tôi chưa chắc được dùng, xin dốc lòng trung của kẻ ngu. Thành An quân có kế trăm đánh trăm thắng, một sớm lỡ lầm, quân thua ở đất Hoắc, thân chết ở trên sông Trì Thủy. Nay tướng quân vượt sang Tây Hà, bắt sống Ngụy vương, tóm được Hạ Duyệt ở Ất Dự, một phen cất quân hạ gọn Tỉnh Hình, chưa đầy một sớm phá được hai mươi vạn quân Triệu, giết Thành An quân. Nổi danh bốn bể, uy chấn thiên hạ, nông phu chẳng ai không buông cày bỏ bừa, mặc áo đẹp, ăn đồ ngon, ngửa tai đợi mệnh. Được thế, nhờ sở trường của tướng quân. Nhưng dân mệt lính mỏi, kỳ thực khó dùng. Nay tướng quân muốn cất quân mỏi mệt, kíp đến dưới thành kiên cố nước Yên, muốn đánh sợ lâu sức không thể hạ, quân tình lộ thế bị động, lâu ngày cạn lương, còn Yên yếu chưa hàng phục, Tề ắt chống giữ biên giới để tự cường. Yên, Tề cùng chống mà không hạ được, họ Lưu, họ Hạng quyền chưa phân rõ. Nếu vậy, là sở đoản của tướng quân. Tôi ngu muội, trộm cho đó là sai lầm. Nên người giỏi dùng binh không lấy sở đoản đánh sở trường, mà lấy sở trường đánh sở đoản.” Hàn Tín hỏi: “Vậy phải làm sao?" Quảng Vũ quân đáp: “Nay kế cho tướng quân, chẳng gì bằng cởi giáp cho quân nghỉ, trấn giữ Triệu vỗ về con côi tướng sĩ, trong vòng trăm dặm, hằng ngày dân chúng dắt trâu mang rượu, khao thưởng quân tướng, bắc đóng quân đầu đường sang Yên, sau sai biện sĩ mang thư đến, tỏ rõ sở trường với Yên, Yên ắt không dám không nghe. Yên đã theo, sai người giỏi nói sang đông báo Tề, Tề ắt nghe hơi gió mà quy phục, dẫu có bậc trí, cũng không biết bày kế gì cho Tề nữa. Như thế, việc thiên hạ đều có thể tính được. Dùng binh vốn có thuật trước dùng thanh thế, sau mới dùng thực, chính là như vậy.” Hàn Tín nói: “Phải lắm!” Theo kế ấy, sai sứ sang Yên, Yên nghe hơi gió đã quy hàng. Bèn sai sứ báo với Hán, nhân đó xin lập Trương Nhĩ làm Triệu vương, để trấn giữ Triệu. Hán vương đồng ý, bèn lập Trương Nhĩ làm Triệu vương.

Sở nhiều lần sai kỳ binh vượt Hoàng Hà tấn công Triệu, Triệu vương Nhĩ và Hàn Tín đi đi lại lại cứu Triệu, nhân đó hành quân bình định thành ấp Triệu, đưa quân tiếp ứng Hán. Sở đang vây kíp Hán vương ở Huỳnh Dương, Hán vương chạy theo hướng nam, đến khoảng đất Uyển đất Diệp, thu phục Kình Bố, chạy vào Thành Cao, Sở lại vây chặt. Tháng Sáu, Hán vương chạy khỏi Thành Cao, theo đông vượt Hoàng Hà, chỉ có mình Đằng Công cùng đi, theo quân Trương Nhĩ đến Tu Vũ. Đến nơi, nghỉ ở quán trọ. Sáng sớm, tự xưng sứ giả Hán, chạy vào thành Triệu. Trương Nhĩ, Hàn Tín chưa dậy, Hán vương lập tức đến chỗ họ nằm đoạt ấn phù, dùng cờ tiết mao triệu các tướng, sắp đặt chức vụ. Tín, Nhĩ thức dậy, mới biết Hán vương đến, cả sợ. Hán vương đoạt quân của hai người, liền lệnh Trương Nhĩ giữ đất Triệu, phong Hàn Tín làm Tướng quốc, thu quân Triệu chưa phái đi Huỳnh Dương để đánh Tề.

Tín dẫn quân sang đông, chưa qua bến Bình Nguyên, hay tin Hán vương sai Lịch Dị Cơ đi thuyết phục Tề vương hàng, Hàn Tín muốn ngăn. Biện sĩ ở Phạm Dương là Khoái Thông nói với Tín rằng: “Tướng quân nhân chiếu đánh Tề, còn Hán sai mật sứ theo đường nhỏ đến Tề, đâu có chiếu lệnh cho tướng quân dừng lại? Sao có thể không đi được! Và Lịch sinh là kẻ sĩ, nằm trên xe múa ba tấc lưỡi, hạ được hơn bảy mươi thành của Tề, tướng quân cầm mấy vạn binh, hơn năm mới hạ hơn năm mươi thành của Triệu, làm tướng mấy năm, trái lại không bằng công một anh nhà nho sao?” Tín cho là phải, theo kế Khoái Thông, bèn vượt Hoàng Hà. Tề nghe lời Lịch sinh, giữ lại uống rượu, bỏ hết các tuyến phòng ngự quân Hán. Tín nhân đấy đánh úp Tề ở Lịch Hạ, kéo đến Lâm Truy. Tề vương Điền Quảng cho là Lịch sinh bán đứng mình, bèn nấu chết, rồi chạy về Cao Mật, sai sứ đến Sở xin cứu. Hàn Tín đã bình định Lâm Truy, bèn sang đông đuổi Quảng tới phía tây Cao Mật. Sở sai Long Thư làm tướng quân, phao tin đem hai mươi vạn quân để cứu Tề.

Tề vương Quảng và Long Thư hợp quân đánh Tín, chưa giao chiến. Có người nói với Long Thư: “Quân Hán đi đánh ở xa, dốc sức chiến đấu, mũi nhọn của họ không thể cự nổi. Tề, Sở đánh trên đất của mình, quân dễ thua chạy. Chẳng bằng đào hào sâu, bảo Tề vương sai bề tôi thân tín chiêu dụ thành đã mất, thành đã mất biết vua mình hãy còn, lại có Sở đến cứu, ắt sẽ phản Hán. Quân Hán đến đất khách, xa hai nghìn dặm, các thành Tề đều phản, tình thế không có gì ăn, không cần đánh cũng phải hàng.” Long Thư nói: “Ta bình sinh biết Hàn Tín ra sao, dễ đối phó thôi. Vả đi cứu Tề, chưa đánh đã khiến Tín hàng, ta còn công cán gì nữa. Nay đánh thắng, được nửa Tề, sao không đánh?" Bèn giao chiến, cùng Tín bày trận bên sông Duy Thủy. Hàn Tín ban đêm sai người làm hơn vạn túi, chứa đầy cát, chặn lấp phía trên sông, dẫn nửa quân vượt sông, đánh Long Thư, vờ thua chạy. Long Thư quả mừng nói: “Biết ngay Tín nhát gan mà!" Liền vượt sông truy đuổi Tín. Tín sai người thao túi cát chặn sông, nước xiết đổ xuống, quá nửa quân Long Thư không thể sang sông, Tín liền đánh gấp, giết được Long Thư. Quân Long Thư bờ đông tan chạy, Tề vương Quảng bỏ trốn. Tín liền truy đuổi lên bắc, đến Thành Dương, bắt sống toàn bộ quân Sở.

Hán vương năm thứ tư, Hàn Tín chiêu hàng rồi bình định Tề, sai người nói với Hán vương rằng: “Tề là nước trá ngụy, nhiều bất trắc, phản phúc, phía nam giáp Sở, nếu không lập giả vương* để trấn giữ, tình thế không yên định được. Xin được làm giả vương tiện bề xử trí.” Bấy giờ, Sở đang vây chặt Hán vương ở Huỳnh Dương, sứ giả của Tín đến, đưa thư, Hán vương cả giận, mắng rằng: “Ta bị vây khốn ở đây, sớm tối trông mong mày đến giúp, mày lại muốn tự lập làm vương!" Trương Lương Trần Bình giẫm vào chân Hán vương, nhân đó nói nhỏ vào tai: “Hán đương bất lợi, liệu có cấm Tín xưng vương được không? Chi bằng nhân đó cho lập, đối xử tốt, sai tự giữ đất ấy. Nếu không, sẽ sinh biến.” Hán vương cũng hiểu ra, nhân đó lại mắng: “Đại trượng phu bình định chư hầu, đó là vua đích thực, sao lại là giả?” Bèn sai Trương Lương tới lập Tín làm Tề vương, trưng dụng quân của Tín để đánh Sở.

Sở đã mất Long Thư, Hạng vương sợ, sai Vũ Thiệp người Hu Thai du thuyết Tề vương là Tín rằng: “Thiên hạ đều khổ vì Tần lâu rồi, cùng nhau ra sức đánh Tần. Tần đã bị diệt, tính công cắt đất, chia đất làm vua, để quân sĩ nghỉ. Nay Hán vương lại dấy binh sang đông, chiếm phần của người, cướp đất của người, đã phá Tam Tần, dẫn quân xuất quan, thu quân chư hầu để sang đông đánh Sở, ý đồ không nuốt trọn thiên hạ thì không thôi, ông ta không biết chán biết đủ, thực quá lắm thay. Vả Hán vương không thể tin hẳn, bị Hạng vương giữ mấy lần, Hạng vương thương nên cho sống, nhưng khi thoát được, liền bội ước, lại đánh Hạng vương, nên không thể gần gũi và tin cậy được. Nay túc hạ tuy tự cho có giao tình sâu đậm với Hán vương, vì ông ta dốc sức dùng binh, cuối cùng cũng bị bắt thôi. Túc hạ sở dĩ được đến nay, vì Hạng vương hãy còn. Nay, hai vua tranh thiên hạ, thắng bại ở túc hạ. Túc hạ theo phải thì Hán vương thắng, theo trái thì Hạng vương thắng. Hôm nay Hạng vương bị diệt, kế đó sẽ là túc hạ. Túc hạ và Hạng vương là chỗ quen cũ, sao không phản Hán liên kết với Sở, chia ba thiên hạ để làm vua? Nay mất thời cơ này, tự theo Hán để đánh Sở, bậc trí có làm thế chăng?” Hàn Tín tạ từ rằng: “Tôi thờ Hạng vương, làm quan chỉ là Lang trung, địa vị chỉ cầm kích thôi, nói không được nghe, kế không được dùng, nên phản Sở theo Hán. Hán vương trao cho tôi ấn thượng tướng quân, cho tôi mấy vạn quân, cởi áo cho tôi mặc, đưa cơm cho tôi ăn, nói lời được nghe, vạch kế được dùng, nên tôi mới được thế này. Người ta rất mực thân gần tin tôi, tôi phản là điều không may, dẫu chết tôi cũng không đổi, xin vì Tín này cảm tạ Hạng vương!”

Vũ Thiệp đi rồi, Khoái Thông người Tề biết quyền thiên hạ Hàn Tín, muốn dùng kế lạ khiến Tín cảm động, dùng thuật xem tướng nói với Hàn Tín: “Tôi từng học thuật xem tướng.” Hàn Tín hỏi: “Tiên sinh xem tướng thế nào?" Đáp rằng: “Sang hèn thể hiện ở xương, vui buồn thể hiện ở sắc, thành bại thể hiện ở quyết đoán, dựa ba điều đó, vạn người không sai một.” Hàn Tín nói: “Hay lắm. Tiên sinh xem tướng quả nhân thế nào?” Đáp rằng: “Xin đợi lúc vắng người.” Tín nói: “Tả hữu đi cả rồi.” Thông nói: “Tướng mặt của ngài, chẳng qua chỉ được phong hầu, lại nguy chẳng yên. Tướng lưng của ngài, sang không sao nói xiết.” Hàn Tín hỏi: “Sao lại nói vậy?" Khoái Thông đáp: “Thiên hạ mới dấy binh chống Tần, tuấn hùng hào kiệt đều xưng vương cùng hô hào, kẻ sĩ thiên hạ tụ hợp như mây, xếp hàng như vảy cá, lửa bốc, gió thổi. Lúc bấy, chỉ nghĩ làm sao để diệt Tần. Nay, Sở và Hán phân tranh, khiến người vô tội trong thiên hạ ruột gan lầy đất, cha con phơi xương trắng ngoài đồng, nhiều không kể xiết. Người Sở dấy ở Bành Thành, vừa đánh vừa đuổi, kéo đến Huỳnh Dương, thừa thắng như cuốn chiếu, uy thế chấn động thiên hạ. Nhưng quân bị khốn ở đất Kinh đất Sách, đã ba năm, bị núi phía tây ngăn không sao tiến được. Hán vương cầm mấy chục vạn quân, giữ đất Củng đất Lạc, dựa thế hiểm của núi và Hoàng Hà, một ngày đánh mấy trận, không được tấc đất nào, quân thua chạy lên bắc không thể tự cứu, bại ở Huỳnh Dương, bị thương ở Thành Cao, chạy đến đất Uyển đất Diệp, đó là kẻ trí người dũng đều bị khốn. Nhuệ khí bị bẻ nơi biên tái, lương thực cạn kiệt ở trong kho, trăm họ oán thán, thấp thỏm không chốn nương dựa. Theo tôi suy đoán, tình thế này nếu không phải bậc hiền thánh thiên hạ không thể dứt được họa này. Nay, tính mệnh hai chúa ở cả tay ngài. Ngài vì Hán thì Hán thắng, theo Sở thì Sở thắng. Tôi xin phơi bày gan ruột, dốc hết mưu kế ngu muội, chỉ e ngài không theo thôi. Nếu theo kế của tôi, chẳng gì bằng khiến hai bên đều lợi, cùng được bảo tồn, chia ba thiên hạ, thành thế chân vạc, thế đó không ai dám động binh trước. Với sự hiền thánh của ngài, có quân binh đông đảo, chiếm Tề mạnh, khiến Yên, Triệu theo, xuất quân ra vùng trống trải mà khống chế phía sau, nhận điều dân muốn, hướng về tây giải cứu trăm họ, như vậy thiên hạ nghe tiếng gió mà hưởng ứng theo, ai dám không nghe! Cắt nước lớn, làm yếu nước mạnh, để lập chư hầu, chư hầu đã lập, thiên hạ thần phục mà cảm tạ ân đức của Tề. Chiếm đất cũ của Tề, có đất sông Giao sông Tứ, dùng đức vỗ về chư hầu, kín đáo khiêm nhường, khiến quân vương trong thiên hạ theo nhau vào chầu Tề vậy. Từng nghe, trời cho không lấy, trái lại bị tội; thời cơ đến không làm, trái lại bị tai ương. Xin ngài suy nghĩ cho kỹ.”

Hàn Tín nói: “Hán vương đãi tôi rất hậu, đem xe cho tôi ngồi, lấy áo cho tôi mặc, đem đồ cho tôi ăn. Tôi nghe nói, ngồi xe của người, phải gánh lo cho người, mặc áo của người, cần chung lo với người, ăn cơm của người, chết vì việc của người, tôi há vì lợi mà bội nghĩa?” Khoái sinh nói: “Ngài tự cho đối tốt với Hán vương, muốn tạo dựng sự nghiệp muôn đời, tôi trộm cho là lầm. Thuở trước Thường Sơn vương, Thành An quân còn hàn vi, kết giao sinh tử, sau tranh chấp vì việc Trương Yểm, Trần Thích, hai người oán nhau. Thường Sơn vương phản bội Hạng vương, mang đầu Hạng Anh bỏ trốn, về với Hán vương. Hán vương mượn quân xuống đồng, giết Thành An quân ở phía nam Trì Thủy, đầu nơi chân nẻo, bị thiên hạ chê cười. Quan hệ của hai người, chí thiết trong thiên hạ. Sau lại bắt giết nhau, sao vậy? Họa nảy sinh từ chỗ nhiều ham muốn, lòng người khó dò. Nay ngài muốn làm việc trung tín đối đãi Hán vương, cũng không thể thân hơn hai người kia, nhiều việc còn lớn hơn việc Trương Yểm, Trần Thích nữa. Vì thế tôi cho ngài nghĩ Hán vương ắt không gây hại là lầm đấy. Đại phu Văn Chủng và Phạm Lãi bảo tồn nước Việt suy vong, khiến Câu Tiễn nên nghiệp bá, lập công thành danh mà người chết kẻ trốn. Dã thú đã hết, chó săn bị nấu. Lấy việc giao du mà nói, ngài không thể bằng Trương Nhĩ với Thành An quân; lấy sự trung tín để bàn, chẳng hơn được đại phu Văn Chủng, Phạm Lãi đối với Câu Tiễn. Hai hạng người ấy, đủ để xét soi. Xin ngài nghĩ cho kỹ. Và tôi nghe, dũng lược át chủ, thân sẽ nguy, công trùm thiên hạ, không được thưởng. Tôi xin nói về công lao, dũng lược của ngài. Ngài vượt sông Tây Hà, cầm tù Ngụy vương, bắt sống Hạ Duyệt, dẫn quân xuống Tỉnh Hình, giết Thành An quân, đoạt lấy Triệu, uy hiếp Yên, bình định Tề, xuống nam đánh tan hai mươi vạn quân Sở, sang đông giết Long Thư, sang tây báo tin, là công có một không hai trong thiên hạ, dũng lược hiếm có trên đời. Nay ngài mang uy át chủ, mang công không thể thưởng, về Sở, người Sở không tin, theo Hán, người Hán lo sợ. Ngài muốn mang uy và công đó về đâu? Xét địa vị bề tôi mà uy át chủ, danh chấn thiên hạ, tôi trộm thấy nguy thay cho ngài.” Hàn Tín cảm tạ nói: “Tiên sinh đừng nói nữa, tôi sẽ suy nghĩ điều ấy.”

Mấy hôm sau, Khoái Thống lại nói: “Xét lẽ, lắng nghe là chuẩn bị sự việc, tính kế là mấu chốt sự việc, nghe lầm tính sai mà được yên ổn lâu dài, hiếm lắm. Nghe không làm một hai điều, không thể dùng lời làm cho loạn; tính kế không làm gốc ngọn, không thể dùng lời làm cho rối. Làm việc của nô bộc, mất quyền vua vạn cỗ xe; giữ bổng lộc tủn mủn, mất đi địa vị khanh tướng. Cho nên biết thì quyết đoán, ngờ thì hại việc. Thẩm xét kế nhỏ như mảy lông, bỏ mất vận số lớn thiên hạ, trí tuệ đủ biết việc mà không dám làm, là họa trong trăm việc vậy. Cho nên nói: 'Mãnh hổ do dự, chẳng bằng con ong, bọ cạp hăng đốt; ngựa kỳ ngựa ký dùng dằng, chẳng bằng ngựa thường đều bước; Mạnh Bôn* hồ nghi, chẳng bằng người thường quyết xốc tới; tuy trí tuệ như Nghiêu, Thuấn, ngậm miệng không nói, chẳng bằng kẻ câm điếc trỏ tay.' Những việc ấy quý ở chỗ hành động. Công lao khó thành dễ bại, thời cơ khó được dễ mất. Thời cơ không trở lại. Xin ngài hãy xét kỹ.” Hàn Tín do dự không nỡ phản bội Hán vương, lại tự cho mình nhiều công, Hán vương ắt không cướp Tề của mình, bèn tạ từ Khoái Thông. Khoái Thông thuyết phục không được, vờ điên rồi làm thầy đồng.

Tề Hán vương bị khốn ở Cố Lăng, theo kế của Trương Lương, triệu Tề vương Tín đến, rồi cùng hội quân ở Cai Hạ. Hạng Vũ bị đánh tan, Cao tổ đánh úp chiếm quân Tề vương. Hán vương năm thứ năm, tháng Giêng, đổi phong Tề vương Tín làm Sở vương, đóng đô ở Hạ Bì.

Tín đến nước phong, triệu người đàn bà đập vải cho mình ăn ngày trước, tặng thưởng ngàn vàng. Đến nhà Đình trưởng Nam Xương ở Hạ Hương, tặng thưởng trăm tiền, nói: “Ông là hạng tiểu nhân, làm phúc không cho trót.” Triệu người từng làm nhục mình bắt chui qua háng đến, cho làm Trung úy ở Sở, rồi bảo các tướng văn võ rằng: “Người này là tráng sĩ. Khi làm nhục ta, ta không thể giết y chăng? Giết y chẳng được danh gì, nên ta nhịn mà được như nay.”

Tướng bỏ trốn của Hạng vương là Chung Ly Muội nhà ở Y Lư, vốn thân với Tín. Sau khi Hạng vương chết, trốn về theo Tín. Hán vương giận Muội, nghe nói Muội ở Sở, hạ chiếu cho Sở bắt Muội. Tín mới đến nước phong, đi tuần huyện ấp, ra vào dàn quân hộ vệ. Hán Cao tổ năm thứ sáu, có người dâng thư cáo giác Sở vương Tín làm phản. Cao đế theo kế Trần Bình, thiên tử tuần thú hội họp chư hầu, phương nam có đầm Vân Mộng, sai sứ báo chư hầu hội ở đất Trần, rằng: “Ta sẽ du ngoạn đầm Vân Mộng.” Kỳ thực muốn đánh úp Tín, Tín không biết. Cao tổ sắp đến Sở, Tín muốn dấy binh làm phản, tự xét vô tội, muốn yết kiến hoàng thượng, sợ bị bắt. Có người nói với Tín rằng: “Chém Muội để yết kiến, hoàng thượng ắt mừng, không lo gì nữa.” Tín gặp Muội bàn tính. Muội nói: “Nhà Hán sở dĩ không đánh lấy Sở, vì Muội ở chỗ ông. Nếu muốn bắt tôi để làm đẹp lòng Hán vương, nay tôi chết đi, ông cũng bị diệt ngay thôi.” Bèn mắng Tín rằng: “Ông không phải bậc trưởng giả!” Rồi cắt cổ chết. Tín mang đầu Muội đến, yết kiến Cao tổ ở đất Trần. Hoàng thượng lệnh võ sĩ trói Tín, chở sau xe. Tín nói: “Quả như người ta nói: 'Thỏ khôn hết, chó khôn bị nấu; chim bay cao hết, nỏ cứng cất xó; nước địch bị phá, mưu thần phải chết.' Thiên hạ đã định, ta đáng bị nấu!" Hoàng thượng nói: “Có người cáo giác ông làm phản.” Rồi đóng gông Tín. Đến Lạc Dương, xá tội Tín, cho làm Hoài Âm hầu.

Tín biết Hán vương sợ, ghét tài mình, thường cáo ốm không vào chầu, không ra ngoài. Từ đó Tín ngày đêm oán trách, ấm ức không vui, xấu hổ vì bị xếp ngang bọn Giáng hầu, Quán Anh. Tín hay qua nhà tướng quân Phan Khoái, Khoái quỳ vái khi đón đưa, xưng là “thần”, nói: “Đại vương chịu đến nhà thần!” Tín ra cổng, cười nói: “Ta nay ngang hàng đám Phàn Khoái.” Hoàng thượng lúc thư nhàn thường cùng Tín luận tài các tướng, xem ai cao thấp. Hoàng thượng hỏi: “Như ta có thể cầm được bao nhiêu quân?” Tín đáp: “Bệ hạ chỉ cầm được mười vạn.” Hoàng thượng hỏi: “Ông thì thế nào?" Đáp: “Thần thì càng nhiều càng tốt.” Hoàng thượng cười hỏi: “Càng nhiều càng tốt, sao lại bị ta bắt?” Tín đáp: “Bệ hạ không giỏi cầm quân, mà giỏi nắm tướng, thế nên Tín mới bị bệ hạ bắt. Vả bệ hạ là trời ban, không phải sức người.”

Trần Hy được phong Quận thú Cự Lộc, từ biệt Hoài Âm hầu. Hoài Âm hầu cầm tay, đuổi tả hữu, cùng Hy dạo bước trong sân, ngẩng lên trời than rằng: “Tôi có thể nói với ông chăng? Tôi có lời muốn nói.” Hy đáp: “Xin tướng quân sai bảo.” Hoài Âm hầu nói: “Chỗ ông, là chỗ tinh binh trong thiên hạ, còn ông là bề tôi được bệ hạ sủng tín. Người ta nói ông làm phản, bệ hạ nhất định không tin; nói lần nữa, bệ hạ sẽ ngờ; đến lần thứ ba, ắt nổi giận đích thân làm tướng. Tôi vì ông, âm thầm hưởng ứng, có thể cướp được thiên hạ.” Trần Hy vốn biết tài Tín, tin theo, nói: “Vâng lời chỉ dạy!” Hán Cao tổ năm thứ mười, Trần Hy quả nhiên làm phản. Hoàng thượng cầm quân đến đánh, Tín cáo ốm không theo, ngầm sai người đến chỗ Hy, nói: “Ông dấy binh, tôi ở đây giúp.” Tín bèn mưu cùng gia thần, ban đêm giả chiếu xá miễn cho tội đồ, nô bộc trong phủ quan, muốn phát binh đánh úp Lã hậu và Thái tử. Sắp đặt xong xuôi, đợi Hy báo tin. Môn khách nọ từng đắc tội với Tín, Tín bỏ tù, chực giết đi. Em trai môn khách báo lên Lã hậu, nói Tín muốn làm phản. Lã hậu muốn triệu, nhưng sợ đồ đảng của Tín không đến, bèn mưu cùng Tướng quốc Tiêu Hà, vờ sai người từ chỗ Hoàng thượng tới, nói Hy đã chết, chư hầu quần thần đều mừng. Tướng quốc lừa Tín rằng: “Tuy ốm, gắng vào chúc mừng.” Tín vào cung, Lã hậu sai võ sĩ trói Tín, chém Tín ở nhà chuông trong cung Trường Lạc. Lúc sắp bị chém, Tín nói: “Ta hối hận không theo kế của Khoái Thông, bị đàn bà con trẻ lừa dối, há chẳng phải ý trời chăng?” Rồi giết cả ba họ nhà Tín.

Cao tổ từ chỗ quân của Hy về, tới nơi, thấy Tín chết, vừa mừng vừa thương, hỏi: “Tín chết có nói gì không?” Lã hậu đáp: “Tín nói hối hận vì không theo kế của Khoái Thông.” Cao tổ nói: “Đó là biện sĩ nước Tề.” Bèn hạ chiếu cho Tề bắt Khoái Thông. Khoái Thông đến, hoàng thượng hỏi: “Ngươi dạy Hoài Âm hầu làm phản hả?” Đáp rằng: “Vâng, thần có dạy. Thằng nhãi ấy không theo kế của thần, cho nên bị diệt đến mức ấy. Nếu thằng nhãi ấy dùng kế của thần, bệ hạ sao diệt được?” Hoàng thượng giận nói: “Nấu nó!” Thông nói: “Chao ôi, bị nấu oan quá!” Hoàng thượng hỏi: “Ngươi dạy Hàn Tín làm phản, oan nỗi gì?” Thông đáp: “Mối giềng nhà Tần đứt rồi bung ra, Sơn Đông đại loạn, các họ cùng nổi lên, bậc anh tuấn tụ hội như quạ đậu. Tần mất con hươu, thiên hạ cùng tranh đuổi, như thế ai tài cao nhanh chân thì bắt được trước. Chó của Đạo Chích cắn đế Nghiêu, không phải Nghiêu không có lòng nhân, chó cắn vì không phải chủ mình. Lúc bấy giờ, thần chỉ biết Hàn Tín, không biết tới bệ hạ. Và những kẻ cầm mũi giáo, muốn làm nên nghiệp như bệ hạ làm vốn rất đông, chỉ là sức không làm nổi thôi. Có thể nấu hết được họ không?” Cao để nói: “Thả hắn.” Bèn tha tội cho Khoái Thông.

Thái sử công bàn rằng: Ta đến Hoài Âm, người Hoài Âm nói với ta, Hàn Tín tuy lúc còn hàn vi, chí hướng đã khác người thường. Mẹ Tín chết, nghèo không có gì mai táng, nhưng vẫn đặt mộ mẹ chỗ cao rộng, khiến bên cạnh có thể đặt được vạn nhà. Ta xem mộ mẹ ông ta, quả nhiên là vậy. Giả sử khiến Tín học lối khiêm nhượng của Đạo gia, không cậy mình có công, không kiêu vì mình có tài, ngõ hầu công của Hàn Tín đối với nhà Hán có thể sánh với các ông Chu công, Thiệu công, Thái công, đời sau tế cũng không dứt. Hàn Tín lại không như thế, thiên hạ đã yên định, hãy còn mưu phản nghịch, bị diệt cả họ, chẳng cũng phải sao!

QUYỂN 93 HÀN TÍN, LƯ OẢN LIỆT TRUYỆN

Hàn vương là Tín, vốn là cháu nội dòng thứ của Hàn Tương vương, mình cao tám thước năm tấc. Khi Hạng vương lập hậu duệ nước Sở là Hoài vương, các nước Yên, Tề, Triệu, Ngụy đều lập vua trước, chỉ riêng Hàn không có hậu duệ, nên lập con em trong tông tộc nước Hàn là Hoành Dương quân tên là Thành làm Hàn vương, muốn dựa đó vỗ yên đất cũ của nước Hàn. Hạng Lương thua trận, chết ở Định Đào, Thành đến chỗ Hoài vương. Bái công dẫn quân đánh Dương Thành, sai Trương Lương lấy danh nghĩa là quan Tư đồ của Hàn dụ hàng đất cũ nước Hàn, tìm được Tín, cho làm tướng Hàn, cầm quân mình theo Bái Công vào Vũ Quan.

Bái công lên làm Hán vương, Hàn Tín* theo vào Hán Trung, bèn nói với Hàn vương: “Hạng vương phong vương cho các tướng ở đất gần, còn riêng ngài ở chỗ xa xôi này, là biếm trích vậy. Sĩ tốt đều người Sơn Đông, kiễng chân mong về, đến khi mũi nhọn hướng về đông, có thể tranh giành thiên hạ.” Hán vương trở về bình định Tam Tần, bèn hứa cho Tín làm Hàn vương, trước tiên phong Tín làm Thái úy nước Hàn, đem quân đánh đất Hàn.

Các vương do Hạng Tịch phong đều về nước phong, Hàn vương Thành do không theo đi chinh chiến, không có công lao, không được về nước phong, lại đổi thành liệt hầu. Khi nghe tin Hán sai Hàn Tín đánh chiếm đất Hàn, Hạng Tịch bèn lệnh viên Huyện lệnh mình kết giao khi du ngoạn ở Ngô trước đây là Trịnh Xương làm Hàn vương để chống Hán. Hán vương năm thứ hai, Hàn Tín bình định hơn mười thành của Hàn. Hán vương đến Hà Nam, Hàn Tín ráo riết đánh Hàn vương Xương ở Dương Thành. Xương đầu hàng, Hán vương bèn lập Hàn Tín làm Hàn vương, thường đem quân Hàn đi theo. Năm thứ ba, Hán vương ra khỏi Huỳnh Dương, bọn Hàn vương Tín, Chu Hà giữ Huỳnh Dương. Khi Sở đánh bại Hán ở Huỳnh Dương, Tín hàng Sở, thế rồi trốn thoát, lại trở về Hán, Hán lại lập làm Hàn vương, cuối cùng theo đánh phá Hạng Tịch, thiên hạ được bình định. Năm thứ năm, mùa xuân, chính thức giao phù tiết cho Hàn vương, đất phong ở Dĩnh Xuyên.

Mùa xuân năm sau, hoàng thượng cho Hàn Tín có tài võ bị, được phong bắc gần đất Củng và Lạc Dương, nam dựa đất Uyển và Diệp, đông có Hoài Dương, đều là chỗ hội tụ tinh binh thiên hạ, bèn hạ chiếu dời Hàn vương Tín làm vương ở Thái Nguyên về bắc, ngăn người Hồ, đóng đô ở Tấn Dương. Tín dâng thư nói: “Đất phong gần biên giới, Hung Nô nhiều lần xâm phạm, Tấn Dương cách xa biên giới, xin đóng trị sở ở Mã ấp.” Hoàng thượng đồng ý, Tín bèn dời về Mã ấp. Mùa thu, vua Hung Nô là Mặc Đốn bao vây Tín, Tín nhiều lần sai sứ hòa giải với người Hồ*. Hán phát binh cứu viện, ngờ Tín nhiều lần bí mật sai sứ đi, cho cả hai lòng, sai người đến trách Tín. Tín sợ bị giết, nhân đó cấu kết với Hung Nô cùng đánh Hán, làm phản, đem Mã Ấp hàng người Hồ, đánh Thái Nguyên.

Năm thứ bảy, mùa đông, hoàng thượng đích thân đến đánh, phá quân Tín ở Đồng Đề, chém tướng Vương Hỉ. Tín chạy trốn sang Hung Nô. Tướng của Tín là bọn Man Khâu Thần, Vương Hoàng người Bạch Thổ lập hậu duệ nước Triệu là Triệu Lợi làm vua, lại thu tàn quân của Tín, rồi cùng Tín và Mặc Đốn mưu đánh Hán. Hung Nô sai tả hữu Hiền vương đem hơn vạn quân kỵ cùng bọn Vương Hoàng đóng đồn ở phía nam Quảng Vũ, đến tận Tấn Dương, giao chiến với quân Hán, bị quân Hán đánh thua to, đuổi đến Ly Thạch, lại phá được. Hung Nô lại tụ quân phía tây bắc Lâu Phiền, Hán lệnh quân xa kỵ đánh phá Hung Nô. Hung Nô thường thua chạy, Hán thừa thắng đuổi lên bắc, nghe tin Mặc Đốn ở Đại Cốc, Cao hoàng đế ở Tấn Dương, sai người thám thính Mặc Đốn, về báo rằng: “Có thể đánh được.” Hoàng thượng bèn đến Bình Thành. Ra khỏi Bạch Đằng, quân kỵ Hung Nô bao vây Hoàng thượng, Hoàng thượng bèn sai người đem hậu lễ cho Yên chi*. Yên chi bèn nói với Mặc Đốn: “Nay được đất Hán, cũng chẳng thể ở, vả lại hai chúa không nên vây khốn nhau.” Được bảy ngày, kỵ binh người Hồ dần rút. Bấy giờ trời đầy khí mù, Hán sai người qua lại, người Hồ không thấy. Hộ quận trung úy Trần Bình nói với Hoàng thượng rằng: “Quân Hồ chỉ có cung giáo, lệnh cho quân dùng nỏ cứng đặt hai mũi tên hướng ra bên ngoài, từ từ ra khỏi vòng vây.” Vào Bình Thành, quân cứu viện của Hán cũng đến, kỵ binh người Hồ giải vây rút đi, Hán cũng bãi binh trở về. Hàn Tín vì Hung Nô đem quân đến đánh ở biên giới.

Hán Cao tổ năm thứ mười, Tín sai bọn Vương Hoàng vu cáo Trần Hy. Năm thứ mười một, mùa xuân, Hàn vương Tín lại cùng kỵ binh Hồ vào đóng ở Tam Hợp, chống Hán. Hán sai Sài tướng quân đến đánh, đưa thư trách Tín: “Bệ hạ khoan hòa nhân ái, chư hầu tuy làm phản trốn đi mà biết quay về, lại khôi phục địa vị, tước hiệu cũ, không giết. Đại vương hẳn biết rồi. Nay đại vương vì thua trận mà trốn sang Hồ, không có tội lớn, mau tự quay về!” Hàn vương Tín trả lời rằng: “Bệ hạ cất nhắc tôi nơi xóm ngõ, quay mặt về nam xưng 'cô', là may mắn của tôi vậy. Việc ở Huỳnh Dương, tôi không cố chết, Hạng Tịch bỏ tù, đó là tội thứ nhất. Giặc cướp đánh Mã Ấp, tôi không giữ cho vững, còn đem thành đầu hàng, đó là tội thứ hai. Nay lại cầm quân cho giặc, cùng tướng quân tranh sống chết trong một sớm, đó là tội thứ ba. Đại phu Văn Chủng, Phạm Lãi chẳng phạm dù chỉ một tội còn kẻ chết người trốn; nay tôi có ba tội với bệ hạ mà muốn sống ở đời, đó chính là lý do khiến Ngũ Tử Tư bị nước Ngô giết vậy. Nay tôi trốn ẩn nơi núi hang, sớm tối sống nhờ người man di, nỗi lòng mong về của tôi, như người liệt không quên đứng, người mù không quên nhìn, tình thế không thể làm được.” Rồi giao chiến, Sài tướng quân làm cỏ Tam Hợp, chém Hàn vương Tín.

Khi Tín vào Hung Nô, Thái tử đi cùng. Đến Đồi Đương Thành, sinh con, nhận đặt tên là Đồi Đương. Thái tử nước Hàn cũng sinh con, tên là Anh. Đến Hiếu Văn đế năm thứ mười bốn, Đồi Đương cùng Anh đem quân hàng Hán. Hán phong Đồi Đương làm Cung Cao hầu, Anh làm Tương Thành hầu. Lúc đánh Ngô và Sở, Cung Cao hầu công lao đứng đầu các tướng. Truyền con rồi cháu, cháu không con, mất tước hầu. Cháu nội Anh do tội bất kính bị mất tước hầu. Cháu dòng thứ của Đồi Đương là Hàn Yên, được sủng ái, nổi tiếng giàu sang đương thời. Em là Duyệt, lại được phong, nhiều lần xưng tướng quân, cuối cùng được làm Án Đạo hầu. Con kế tước vị, hơn năm thì phạm pháp, bị xử chết. Hơn năm sau, cháu Duyệt là Tăng được phong làm Long Ngạch hầu, kế tục Duyệt.

Lư Oản

Lư Oản, người đất Phong, cùng làng với Cao tổ. Cha Lư Oản và cha Cao tổ rất quý nhau, cùng sinh được con trai, Cao tổ và Lư Oản sinh cùng ngày, trong làng mang dê, rượu chúc mừng hai nhà. Khi Cao tổ và Lư Oản lớn lên, đều học sách, lại quý mến nhau. Trong làng khen hai nhà tương thân tương ái, sinh con cùng ngày, lớn lên quý nhau, lại mang dê rượu chúc mừng hai nhà. Cao tổ thuở còn mặc áo vải, có lần vì trốn việc quan, Lư Oản thường theo ra vào xuôi ngược. Khi Cao tổ mới dấy ở đất Bái, Lư Oản lấy danh nghĩa tân khách đi theo, khi vào Hán Trung, được làm tướng quân, thường hầu cận bên cạnh. Theo sang đông đánh Hạng Tịch, lấy danh nghĩa Thái úy luôn theo, ra vào trong chỗ Hán vương nằm, được ban thưởng quần áo đồ ăn thức uống, quần thần không ai dám mong, ngay đám Tiêu Hà, Tào Tham, chỉ nhân sự vụ mà được đãi theo lễ, còn thân thiết sủng ái, không ai bằng Lư Oản. Oản được phong làm Trường An hầu. Trường An vốn là Hàm Dương vậy.

Hán vương năm thứ năm, mùa đông, diệt được Hạng Tịch, bèn sai Lư Oản cầm cánh quân riêng, cùng Lưu Giả đánh Lâm Giang vương Cộng Ủy, phá được. Tháng Bảy về, cùng đi đánh Yên vương Tang Đồ, Tang Đồ đầu hàng. Cao tổ đã bình định thiên hạ, chư hầu không phải họ Lưu, được phong vương chỉ bảy người. Định phong vương cho Lư Oản, e quần thần dị nghị. Đến khi bắt sống Tang Đồ, bèn hạ chiếu phong các tướng văn võ làm liệt hầu, chọn quần thần ai có công cho làm Yên vương. Quần thần biết Hoàng thượng muốn phong vương cho Lư Oản, đều nói: “Thái úy Trường An hầu Lư Oản thường theo bệ hạ bình định thiên hạ, công cao nhất, đáng được phong Yên vương.” Hạ chiếu chuẩn y. Hán vương năm thứ năm, tháng Tám, bèn lập Lư Oản làm Yên vương. Trong các vương hầu không ai được sủng ái bằng Yên vương.

Hán Cao tổ năm thứ mười một, mùa thu, Trần Hy làm phản đất Đại, Cao tổ đến Hàm Đan đánh quân Hy, Yên vương Oản cũng tấn công phía đông bắc. Bấy giờ, Trần Hy sai Vương Hoàng cầu cứu Hung Nô. Yên vương Oản cũng sai bề tôi là Trương Thắng sang Hung Nô, nói quân bọn Hy đã bị phá. Trương Thắng đến đất Hồ, con của Yên vương Tang Đồ là Diễn trốn ở đây, thấy Trương Thắng, nói: “Ông sở dĩ được trọng ở Yên, vì hiểu việc người Hồ. Yên sở dĩ tồn tại lâu dài, vì chư hầu nhiều lần phản, dụng binh liên tục không ngừng. Nay ông vì Yên muốn diệt gấp bọn Hy, diệt bọn Hy rồi, kế sẽ đến Yên, bọn ông cũng sắp bị cầm tù thôi. Sao ông không khiến Yên tạm không đánh Trần Hy, giảng hòa với Hồ? Việc thư thả thì Yên vương trị quốc được lâu dài, khiến Hán nguy cấp thì có thể giữ yên được nước.” Trương Thắng cho là phải, bèn ngầm sai Hung Nô giúp bọn Hy tấn công Yên. Yên vương Oản ngờ Trương Thắng cùng Hồ làm phản, dâng thư xin diệt họ Trương Thắng. Thắng về nói rõ nguyên do, Yên vương tỉnh ngộ, bèn luận tội kẻ khác, giải thoát người nhà Thắng, cho làm gián điệp giúp Hung Nô, rồi ngầm sai Phạm Tề đến chỗ Trần Hy, muốn giúp tồn tại lâu dài, chinh chiến liên miên không dứt.

Hán Cao tổ năm thứ mười hai, sang phía đông đánh Kinh Bố, Hy thường đem quân ra đất Đại, Hán sai Phan Khoái đánh, chém được Hy. Tỳ tướng của Hy đầu hàng, nói Yên vương Oản sai Phạm Tề đến chỗ Hy bàn mưu kế. Cao tổ sai sứ triệu Lư Oản, Oản cáo ốm. Hoàng thượng lại sai Tịch Dương hầu Thẩm Tự Cơ, Ngự sử đại phu Triệu Nghiêu đến đón Yên vương, nhân đó thẩm tra tả hữu. Oản càng sợ, đóng cửa trốn, bảo bề tôi thân tín rằng: “Không phải họ Lưu mà được phong vương, chỉ ta và Trường Sa vương thôi. Mùa xuân năm ngoái, Hán giết cả họ Hoài Âm hầu; mùa hè, giết Bành Việt, đều là kế của Lã hậu. Nay Hoàng thượng ốm, việc đều giao Lã hậu. Lã hậu là đàn bà, chỉ muốn tìm cớ giết những vương thân khác họ và các đại công thần.” Bèn thác bệnh không đi. Người hầu cận cũng trốn hết. Lời của Oản dần tiết lộ, Tịch Dương hầu nghe được, báo lại hoàng thượng, hoàng thượng càng giận. Lại có tên Hung Nô đến hàng, nói Trương Thắng trốn ở Hung Nô, làm sứ cho Yên. Thế là Hoàng thượng nói: “Lư Oản phản thật rồi!” Sai Phan Khoái đánh Yên. Yên vương Oản đem hết người trong cung cùng gia quyến cưỡi mấy nghìn ngựa đến dưới chân Trường thành, nghe ngóng động tĩnh, mong Hoàng thượng khỏi bệnh, tự vào tạ tội. Tháng Tư, Cao tổ băng hà, Lư Oản bèn đem quân trốn sang Hung Nô, Hung Nô phong là Đông Hồ Lư vương. Oản bị người man di xâm lấn đánh cướp, thường nghĩ cách về Hán. Được hơn năm, chết ở đất Hồ.

Thời Cao hậu, vợ con Lư Oản trốn sang hàng Hán, gặp lúc Cao hậu bị bệnh, không gặp được, cho ở công quán kinh đô Yên, muốn sắp đặt tiệc rượu tiếp kiến Cao hậu lại băng hà, không được tiếp kiến. Vợ Lư Oản cũng ốm chết.

Hiếu Cảnh đế năm Trung Nguyên thứ sáu, cháu nội Lư Oản là Đà Chi lấy danh nghĩa Đông Hồ vương đầu hàng, được phong Á Cốc hầu.

Trần Hy

Trần Hy, người đất Uyển Cù, không biết ban đầu vì sao được theo [Cao tổ]. Đến Cao tổ năm thứ bảy, mùa đông, Hàn vương Tín làm phản, chạy sang Hung Nô, Hoàng thượng đến Bình Thành rồi về, bèn phong Hy làm liệt hầu, lấy danh nghĩa Tướng quốc nước Triệu giám sát việc quân biên giới đất Triệu và Đại, quân biên giới đều do Hy chỉ huy.

Hi từng cáo lão về quê, qua Triệu, Tướng quốc Triệu là Chu Xương thấy tân khách của Hy có hơn nghìn cỗ xe đi theo, ở chật đầy các quan xá Hàm Đan. Hy đối đãi tân khách và bằng hữu kết giao lúc áo vải, đều khiêm hạ. Hy về đất Đại, Chu Xương bèn xin vào kinh triều kiến. Gặp Hoàng thượng, [Xương] nói việc Hy có rất đông tân khách, nắm quân ở ngoài nhiều năm, sợ có biến. Hoàng thượng bèn sai người tra xét của cải cùng việc phi pháp của các tân khách của Hy tại đất Đại, phần nhiều liên quan đến Hy. Hy sợ, ngầm sai tân khách đi sứ chỗ Vương Hoàng Man Khâu Thần. Đến Cao tổ năm thứ mười, tháng Bảy, Thái thượng hoàng băng hà, sai người triệu Hy, Hy thác bệnh nặng. Tháng Chín, bèn cùng bọn Vương Hoàng làm phản, tự lập làm Đại vương, đánh cướp xung quanh đất Triệu và Đại.

Hoàng thượng hay tin, hạ lệnh quan dân Triệu, Đại lầm lỡ theo Hy đánh cướp, đều được tha tội. Hoàng thượng đích thân đến, tới Hàm Đan, mừng nói: “Hy nam không chiếm Chương Thủy, bắc không giữ Hàm Đan, biết hắn không làm nên trò trống gì.” Tướng quốc Triệu tâu xin chém Quận thú và Quận ủy Thường Sơn, nói: “Thường Sơn có hai mươi lăm thành, Hy làm phản, bỏ mất hai mươi thành.” Hoàng thượng hỏi: “Quận thú, Quận úy phản à?” Đáp: “Không phản.” Hoàng thượng nói: “Vì không đủ sức thôi.” Xá tội, lại cho làm Quận thú, Quận úy Thường Sơn. Hoàng thượng hỏi Chu Xương: “Triệu có tráng sĩ có thể sai làm tướng không?” Đáp rằng: “Có bốn người.” Bốn người yết kiến, hoàng thượng khinh mạn mắng: “Nhãi ranh mà có thể làm tướng ư?" Bốn người xấu hổ quỳ sụp. Hoàng thượng phong mỗi người nghìn hộ, cho làm tướng. Tả hữu can rằng: “Người theo vào Thục, Hán, đánh Sở, có công chưa phong hết, nay đám này có công cán gì mà phong?" Hoàng thượng nói: “Không phải điều các ngươi biết! Trần Hy làm phản, từ Hàm Đan về bắc đều thuộc quyền Hy, ta dùng hịch trưng dụng quan thiên hạ, chưa có ai đến, nay chỉ có quân Hàm Đan thôi. Ta nào tiếc bốn nghìn hộ phong cho bốn người, không thế sao vỗ về con em nước Triệu?” Đều nói: “Phải.” Thế rồi Hoàng thượng hỏi: “Ai làm tướng cho Trần Hy?" Đáp: “Vương Hoàng, Man Khấu Thần, đều là lái buôn.” Hoàng thượng nói: “Ta biết rồi.” Bèn treo thưởng bọn Hoàng, Thần mỗi người nghìn vàng.

Năm thứ mười một, mùa đông, quân Hán đánh chém được tướng Hầu Sưởng, Vương Hoàng của Trần Hy dưới thành Khúc Nghịch, đánh bại tướng Trương Xuân của Hy ở Liêu Thành, chém hơn vạn thủ cấp. Thái úy Bột vào bình định Thái Nguyên, đất Đại. Tháng Mười hai, hoàng thượng đích thân đánh Đông Viên, không hạ được, sĩ tốt mắng chửi hoàng thượng. Đông Viên đầu hàng, lính nào mắng chửi bị chém, kẻ nào không chửi bị thích chữ. Lại đổi tên Đông Viên thành Chân Định. Thuộc hạ dưới trướng Vương Hoàng, Man Khâu Thần nhận vàng treo thưởng, cả hai đều bị bắt sống, vì thế quân của Trần Hy thua.

Hoàng thượng về đến Lạc Dương, nói: “Đại ở bắc Thường Sơn, Triệu từ nam Thường Sơn cai quản đất này, quá xa.” Bèn lập con là Hằng làm Đại vương, đóng đô ở Trung Đô, đất Đại, Nhạn Môn đều thuộc về nước Đại.

Cao tổ năm thứ mười hai, mùa đông, quân của Phan Khoái đuổi chém Hy ở Linh Khưu.

Thái sử công bàn rằng: Hàn Tín, Lư Oản không phải hạng tích đức tích thiện đời đời, chỉ là quyền biến nhất thời, dùng sức trá ngụy mà thành công, gặp lúc Hán mới định, nên mới được đất phong, quay mặt về nam xưng “cô”. Trong triều thế lớn nên bị ngờ, bên ngoài dựa man di tiếp viện, vì vậy ngày càng bị xa lánh, tự chuốc lấy nguy hiểm, cùng đường quẫn trí, cuối cùng chạy sang Hung Nô, há không đáng buồn ư! Trần Hy, người nước Lương, lúc trẻ nhiều lần tán dương Ngụy công tử; đến khi cầm quân giữ biên cương, chiêu vời tân khách, khiêm hạ với kẻ sĩ, danh tiếng quá với thực lực. Chu Xương nghi ngờ, tì vết lộ ra, sợ họa đến thân, gian tà dâng lời, sa chỗ vô đạo. Ôi chao buồn thay! Mưu kế thành thục hay không ảnh hưởng sâu sắc đến thành bại của người ta vậy.

QUYỂN 94 ĐIỀN ĐAM LIỆT TRUYỆN

Điền Đam, người huyện Địch, là dòng dõi tông tộc họ Điền của Tề vương khi trước. Em họ Đam là Điền Vinh, em Vinh là Điền Hoành, đều là bậc hào kiệt, tông tộc giàu mạnh, được người ủng hộ.

Ban đầu, Trần Thiệp nổi lên xưng vương ở Sở, sai Chu Thị đánh lấy đất Ngụy, phía bắc đến huyện Địch, người huyện Địch giữ chức thành. Điền Đam vờ bắt gia nô trói lại, theo thanh niên nọ đến huyện đường, muốn cáo quan việc y giết gia nô của mình. Gặp Huyện lệnh, nhân đó đánh giết Huyện lệnh, rồi triệu con em các hào cường quan lại nói: “Chư hầu đều phản Tần để tự lập, Tề lập quốc từ thời cổ, Đam, người họ Điền, đáng được làm vua.” Rồi tự lập làm Tề vương, phát binh đánh Chu Thị. Quân Chu Thị rút chạy, Điền Đam nhân đó dẫn quân sang đông bình định đất Tề.

Tướng Tần là Chương Hàm bao vây Ngụy vương là Cữu ở Lâm Tế, nguy cấp. Ngụy vương xin Tề cứu viện, Tề vương Điền Đam đem quân cứu Ngụy. Ban đêm, Chương Hàm ngậm tăm đánh úp, cả phá quân Tề, Ngụy, giết Điền Đam dưới thành Lâm Tế. Em Đam là Điền Kinh thu tàn quân của Đam chạy sang Đông A ở phía đông.

Người Tề nghe tin Điền Đam chết, bèn lập em là Điền Giả, trước là Tề vương Kiến, lên làm Tề vương, Điền Giác làm Tướng quốc, Điền Nhàn làm tướng quân, để cự lại chư hầu.

Điền Vinh chạy đến Đông A, Chương Hàm đuổi theo bao vây. Hạng Lương nghe tin Điền Kinh nguy cấp, liền dẫn quân đánh phá quân Chương Hàm dưới thành Đông A. Chương Hàm chạy sang tây, Hạng Lương nhân đó đuổi theo. Còn Điền Kinh giận Tề lập Giả làm vua, bèn dẫn quân về, đánh đuổi Tề vương Giả. Giả chạy trốn sang Sở. Tướng quốc nước Tề là Giác chạy trốn sang Triệu; em Giác là Điền Nhàn trước sang cầu cứu Triệu, nhân đấy ở lại không dám về. Điền Vinh bèn lập con Điền Đam là Thị làm Tề vương, Vinh làm Tướng quốc, Điền Hoành làm tướng quân, bình định đất Tề.

Hạng Lương truy đuổi Chương Hàm, quân Chương Hàm ngày càng mạnh, Hạng Lương sai sứ báo cho Triệu và Tề, cùng phát binh đánh Chương Hàm. Điền Vinh nói: “Nếu Sở giết Điền Giả, Triệu giết Điền Giác, Điền Nhàn, mới chịu xuất quân.” Sở Hoài vương nói: “Điền Giả là vua nước láng giềng, đường cùng mới về với ta, giết là bất nghĩa.” Triệu cũng không giết Điền Giác, Điền Nhàn để trao đổi với Tề. Tề vương nói rằng: “Rắn độc cắn tay thì chặt tay, cắn chân thì chặt chân. Tại sao vậy? Vì sợ hại đến thân. Nay Điền Giả, Điền Giác, Điền Nhàn ở Sở và Triệu, không phải chân tay thân thích, sao không giết đi? Vả Tần lại đắc chí với thiên hạ, đay nghiến nhau như thế khác nào tự quật mồ mả.” Sở, Triệu không nghe, Tề cũng giận, cuối cùng không chịu xuất binh. Quả nhiên Chương Hàm đánh giết được Hạng Lương, phá tan quân Sở, quân Sở chạy sang đông, còn Chương Hàm vượt Hoàng Hà bao vây Triệu ở Cự Lộc. Hạng Vũ đến cứu Triệu, nhân đấy oán Điền Vinh.

Hạng Vũ bảo tồn được Triệu, khiến bọn Chương Hàm đầu hàng, sang tây làm cỏ Hàm Dương, diệt Tần rồi lập vương hầu, bèn đổi phong Tề vương là Điền Thị thành Giao Đông vương, trị sở ở Tức Mặc. Tướng Tề là Điền Đô theo cùng cứu Triệu, nhân vào quan ải, nên lập Đô làm Tề vương, trị sở ở Lâm Truy. Cháu nội Tề vương Kiến là Điền An, vốn lúc Hạng Vũ đang vượt Hoàng Hà cứu Triệu, Điền An hạ được mấy thành ở Tế Bắc, dẫn quân hàng Hạng Vũ, Hạng Vũ lập Điền An làm Tế Bắc vương, trị sở ở Bác Dương. Điền Vinh vì phản bội Hạng Lương không xuất quân giúp Sở và Triệu đánh Tần, nên không được phong vương; tướng Triệu là Trần Dư cũng mất chức, không được phong vương: hai người đều oán Hạng vương.

Hạng vương đã về Sở, chư hầu đều về nước phong, Điền Vinh sai người đem quân giúp Trần Dư, xúi làm phản ở đất Triệu, còn Vinh cũng phát binh để đánh Điền Đô, Điền Đô bỏ chạy sang Sở. Điền Kinh giữ Tề vương Thị, không cho đến Giao Đông. Tả hữu của Thị nói: “Hạng vương cường bạo, còn ngài làm Giao Đông vương, không đến nước phong, ắt sẽ gặp nguy.” Thị sợ, liền trốn đến nước phong. Điền Vinh giận, đuổi giết Tề vương Thị ở Tức Mặc, trở về đánh giết Tế Bắc vương An. Thế rồi Điền Kinh tự lập làm Tề vương, chiếm hết đất Tam Tề.

Hạng vương hay chuyện, cả giận, bèn lên bắc đánh Tề. Quân của Tề vương Điền Kinh thua trận, chạy đến Bình Nguyên, người Bình Nguyên giết Vinh. Hạng vương thiêu đốt, san phẳng thành quách nước Tề, đi đến đâu làm cỏ đến đấy. Người Tề họp nhau chống lại. Em Vinh là Hoành, thu tàn quân Tề, được mấy vạn người, đánh Hạng Vũ ở Thành Dương. Còn Hán vương thống lãnh chư hầu đánh bại Sở, tiến vào Bành Thành. Hạng Vũ hay tin, bèn ngừng đánh Tề quay về, đánh Hán ở Bành Thành, nhân đó dàn quân giao chiến với Hán, cự nhau ở Huỳnh Dương. Nhờ thế Điền Hoành thu lại được thành ấp nước Tề, lập con Điền Kinh là Quảng làm Tề vương, còn Hoành làm Tướng quốc, tự chuyên quốc chính, chính sự lớn nhỏ đều do Tướng quốc xử lý.

Hoành bình định Tề được ba năm, Hán vương sai Lịch sinh đến thuyết phục Tề vương Quảng cùng Tướng quốc Hoành. Hoành cho là phải, giải tán quân ở Lịch Hạ. Tướng Hán là Hàn Tín dẫn quân sang phía đông đánh Tề. Ban đầu, Tề sai Hoa Vô Thương, Điền Giải đóng quân ở Lịch Hạ để chống Hán, sứ Hán đến, bèn bãi việc phòng bị, thết tiệc rượu, lại sai sứ giải hòa với Hán. Tướng Hán là Hàn Tín đã bình định Triệu và Yên, theo kế của Khoái Thông, vượt Bình Nguyên, đánh úp phá được quân Tề ở Lịch Hạ, nhân đó vào Lâm Truy. Tề vương Quảng, Tướng quốc Hoành giận, cho là Lịch sinh bán đứng mình, nên nấu chết Lịch sinh. Tề vương Quảng sang đông chạy đến Cao Mật, Tướng quốc Hoành ra đất Bác Dương, Thú tướng* Điền Quang chạy đến Thành Dương, tướng quân Điền Ký đóng quân ở Giao Đông. Sở sai Long Thư cứu Tề, Tề vương cùng hợp quân ở Cao Mật. Tướng Hán là Hàn Tín cùng Tào Tham đánh phá, giết được Long Thư, bắt sống Tề vương Quảng. Tướng Hán là Quán Anh đuổi bắt được Thú tướng Điền Quang của Tề. Đến Bác Dương, Hoành nghe tin Tề vương chết, tự lập làm Tề vương, về đánh Anh, Anh đánh bại quân Hoành ở huyện Doanh. Điền Hoành chạy trốn sang Lương, về với Bành Việt. Bành Việt lúc ấy ở đất Lương, trung lập, lúc theo Hán, khi theo Sở. Hàn Tín giết được Long Thư, nhân đó lệnh Tào Tham tiến quân đánh giết Điền Ký ở Giao Đông, sai Quán Anh đánh giết tướng Tề là Điền Hấp ở Thiên Thừa. Hàn Tín liền bình định nước Tề, xin tự lập làm Tề giả vương, Hán nhân đó lập Tín làm Tề vương.

Mấy năm sau, Hán diệt Hạng Tịch, Hán vương lên ngôi hoàng đế, phong Bành Việt làm Lương vương. Điền Hoành sợ bị giết, cùng hơn năm trăm thuộc hạ trốn ra biển, ở ngoài đảo. Cao đế nghe tin, cho là anh em Điền Hoành vốn bình định nước Tề, người hiền ở Tề phần nhiều theo họ, nay ở ngoài biển không thu phục được, sau sợ làm loạn, bèn sai sứ đến xá tội cho Điền Hoành rồi triệu về. Điền Hoành nhân đó từ tạ: “Thần nấu sứ của bệ hạ là Lịch sinh, nay nghe em trai hắn là Lịch Thương làm tướng Hán lại hiền năng, thần sợ hãi, không dám vâng chiếu, xin làm dân thường, giữ đảo ngoài biển.” Sứ về báo, Cao hoàng đế bèn hạ chiếu cho Vệ úy Lịch Thương rằng: “Tề vương Điền Hoành nếu đến, nhân mã tùy tùng của khanh dám vọng động sẽ giết cả họ!” Lại sai sứ cầm phù tiết đến nói việc hạ chiếu cấm bọn Thương, rằng: “Điền Hoành đến, lớn thì phong vương, nhỏ được phong hầu; không đến, sẽ cất quân hỏi tội.” Điền Hoành bèn cùng hai môn khách theo xe sứ đến Lạc Dương.

Còn cách ba mươi dặm, đến trạm dịch Thi Hương, Hoành nói với sứ giả: “Bề tôi yết kiến thiên tử cần phải tắm gội.” Dừng lại. Nói với môn khách: “Ban đầu Hoành cùng Hán vương đều quay mặt về nam xưng 'cô', nay Hán vương làm thiên tử, còn Hoành là kẻ trốn chạy, quay mặt về bắc để phụng thờ, thực quá nhục nhã. Vả ta nấu chết anh người ta, lại cùng em sát cánh phụng thờ chủ, ví phỏng hắn sợ chiếu của thiên tử, không dám động đến ta, ta há không hổ thẹn trong lòng sao? Hơn nữa bệ hạ sở dĩ muốn tiếp kiến ta, chẳng qua muốn gặp một lần cho biết mặt thôi. Nay bệ hạ ở Lạc Dương, nếu chém đầu ta, chạy ba chục dặm đường tắt, dáng vẻ chưa hư hại, còn nom được vậy.” Bèn tự cắt cổ, sai khách mang đầu mình, theo sứ giả chạy ngựa đến dâng Cao đế. Cao đế nói: “Ôi chao, đến mức ấy sao! Dấy lên từ kẻ áo vải, ba anh em thay nhau làm vua, há chẳng phải hiền năng sao?” Thương tiếc nhỏ lệ, rồi phong hai môn khách làm Đô úy, phát hai nghìn quân, dùng lễ vương giả an táng Điền Hoành.

Táng xong, hai môn khách đào hai huyệt bên mộ, đều tự cắt cổ, chết theo dưới mộ. Cao đế nghe tin, vô cùng kinh ngạc, cho môn khách của Điền Hoành đều hiền tài, rằng: “Ta nghe năm trăm người còn lại đều ở ngoài biển”, sai sự triệu về. Đến nơi, hay tin Điền Hoành đã chết, cũng đều tự sát. Thế mới hay anh em Điền Hoành đều được lòng kẻ sĩ.

Thái sử công bàn rằng: Ghê gớm thay kế của Khoái Thông, khiến Tề loạn, khiến Hoài Âm kiêu căng, sau cùng hai người đều chết! Khoái Thông giỏi nói về sở trường sở đoản, luận bàn quyền biến thời Chiến quốc, viết thành tám mươi mốt thiên. Thông thân với An Kỳ Sinh người Tề, An Kỳ Sinh thường hiến kế cho Hạng Vũ, Hạng Vũ không nghe. Thế rồi Hạng Vũ muốn phong chức hai người, hai người trước sau không chịu nhận, bỏ trốn. Điền Hoành tiết khí cao vời, tân khách mộ nghĩa chết theo, há không phải rất hiền năng ư! Tôi nhân đó thuật lại những sự việc về ông ta. Không phải không người giỏi vẽ, nhưng không ai vẽ được [Điền Hoành], tại sao vậy?

QUYỂN 95 PHÀN, LỊCH, ĐẰNG, QUÁN LIỆT TRUYỆN

Phàn Khoái

Vũ Dương hầu Phàn Khoái, người huyện Bái, làm nghề thịt chó, ẩn cư cùng Cao tổ.

Ban đầu theo Cao tổ dấy lên ở đất Phong, đánh hạ huyện Bái. Cao tổ làm Bái công, cho Khoái làm xá nhân. Theo đánh Hồ Lăng, Phòng Dự, về giữ đất Phong, đánh quân Quận giám Tử Thủy dưới thành đất Phong, phá được. Lại sang phía đông bình định đất Bái, phá quân Quận thú Tứ Thủy ở phía tây đất Tiết. Cùng Tư mã là Di giao chiến ở động đất Đãng, đẩy lui địch, chém mười lăm thủ cấp, được ban tước quốc đại phu. Thường theo Bái công, Bái Công đánh quân Chương Hàm ở Bộc Dương, xông lên trước đánh thành, chém được hai mươi ba thủ cấp, được ban tước liệt đại phu. Lại từng theo đánh Thành Dương, xông lên trước. Đánh hạ Thi Dũ, phá quân Lý Do, chém mười sáu thủ cấp, được ban tước thượng văn. Theo tấn công bao vây Quận thú, Quận úy Đông Quận ở Thành Vũ, đẩy lui địch, chém mười bốn thủ cấp, bắt sống mười một quân địch, được ban tước ngũ đại phu. Theo đánh quân Tần, ra phía nam đất Hào. Quận thú Hà Gian đóng quân ở Giang Lý, phá được. Đánh phá quân Triệu Bôn phía bắc Khai Phong, xông lên trước đẩy lui quân địch, chém một Quân hầu cùng sáu mươi tám thủ cấp, bắt sống hai mươi bảy quân địch, được ban tước khanh. Theo đi đánh phá quân Dương Hùng ở Củ Ngung. Đánh Uyển Lăng, xông lên trước, chém tám thủ cấp, bắt sống bốn mươi bốn quân địch, được ban tước phong hiệu Hiền Thành quân. Theo đánh Trường Xã, Hoàn Viên, chặn bến sông Hoàng Hà, đông đánh quân Tần ở đất Thi, nam đánh quân Tần ở đất Xu. Phá Quận thú Nam Dương là Kỹ ở Dương Thành. Đông đánh Uyển Thành, xông lên trước, Tây đến đất Lịch, do đẩy lui địch, chém được hai mươi tư thủ cấp, bắt sống bốn mươi quân địch, được thưởng trọng hậu. Tấn công Vũ Quan, tiến đến Bá Thượng, chém được một Đô úy, mười thủ cấp, bắt sống một trăm bốn mươi sáu quân địch, thu được hai nghìn chín trăm quân hàng.

Hạng Vũ ở Hý Hạ, muốn đánh Bái công. Bái công cùng trên trăm quân kỵ thông qua Hạng Bá gặp Hạng Vũ, nói không có ý đóng cửa quan ngăn cản. Hạng Vũ khao thưởng quân sĩ, trong cuộc rượu, Á phụ [Phạm Tăng] âm mưu giết Bái công, lệnh Hạng Trang tuốt kiếm múa trợ hứng, muốn đâm Bái công, Hạng Bá lấy thân mình che. Lúc ấy chỉ có Bái công và Trương Lương được vào ngồi, Phan Khoái ở ngoài doanh, nghe tin nguy cấp, bèn cầm thuẫn sắt tiến vào quân doanh. Vệ sĩ trong doanh ngăn Khoái, Khoái xông thẳng vào, đứng ngay dưới trướng. Hạng Vũ nhìn Khoái, hỏi là ai. Trương Lương đáp: “Viên tham thừa* của Bái công.” Hạng Vũ khen: “Tráng sĩ.” Thưởng cho cốc rượu và đùi lợn. Khoái uống rượu xong, tuốt kiếm cắt thịt, ăn hết đùi lợn. Hạng Vũ nói: “Có uống nữa không?” Khoái nói: “Thần chết còn không từ, há chỉ chén rượu ư! Vả Bái công bình định Hàm Dương trước, quân binh dãi dầu ở Bá Thượng, để chờ đại vương. Nay đại vương đến, nghe lời tiểu nhân, gây hiềm với Bái công, thần sợ thiên hạ tan rã vì trong lòng nghi ngờ đại vương.” Hạng Vũ nín thinh. Bái công đi nhà xí, vẫy Phan Khoái cùng đi. Ra ngoài, Bái công bảo tên lính đánh xe ở lại, một mình một ngựa, cùng bốn người bọn Phan Khoái chạy bộ theo, men đường nhỏ trên núi xuống chạy về quân doanh ở Bá Thượng, rồi sai Trương Lương tạ lỗi với Hạng Vũ. Hạng Vũ nhân đó bèn thôi, không có ý giết Bái Công nữa. Hôm ấy nếu Phàn Khoái không chạy vào doanh trách Hạng Vũ, Bái công đã gặp nguy.

Hôm sau, Hạng Vũ vào làm cỏ cả Hàm Dương, lập Bái công làm Hán vương. Hán vương ban cho Khoái tước liệt hầu, hiệu là Lâm Vũ hầu, thăng làm Lang trung, cho theo vào Hán Trung.

Về bình định Tam Tần, đánh Huyện thừa đất Tây ở bắc Bạch Thủy, tấn công quân khinh xa và quân kỵ của Ung vương ở nam đất Ung, phá được. Theo đánh thành Ung, thành Thái, xông lên trước. Đánh quân Chương Hàm ở Hảo Chỉ, đánh thành, xông lên trước hãm trận, chém Huyện lệnh, Huyện thừa và mười một thủ cấp, bắt sống hai mươi quân địch, được thăng lên Lang trung kỵ tướng. Theo đánh quân kỵ của Tần ở phía đông đất Nhưỡng, đẩy lui địch, được thăng tướng quân. Đánh Triệu Bôn, hạ được đất My, Hòe Lý, Liễu Trung, Hàm Dương, dẫn nước nhấn chìm Phế Khưu, lập công đầu. Đến Lịch Dương, được ban thực ấp tại Phàn Hương huyện Đỗ. Theo đánh Hạng Tịch, làm cỏ cả Chử Tảo. Đánh phá quân của Vương Vũ và Trình Xử ở Ngoại Hoàng. Tấn công đất Trâu, Lỗ, Hà Khưu và Tiết. Hạng Vũ đánh bại Hán vương ở Bành Thành, thu hết đất Lỗ và Lương. Khoái về đến Huỳnh Dương, lại được thực ấp hai nghìn hộ tại Bình Âm, lấy danh nghĩa tướng quân giữ Quảng Vũ. Được một năm, Hạng Vũ dẫn quân sang phía đông. Theo Cao tổ đánh Hạng Tịch, hạ được Dương Giả, bắt được bốn nghìn quân của Chủ tướng quân nước Sở. Bao vây Hạng Tịch ở đất Trần, cả phá được. Làm cỏ cả Hồ Lăng.

Hạng Tịch đã chết, Hán vương lên ngôi hoàng đế, Khoái phòng thủ chắc, lập nhiều công, được gia phong thực ấp tám trăm hộ. Yên vương Tang Đồ làm phản, Khoái theo Cao để đến đánh, bắt sống Đồ, bình định đất Yên. Sở vương Hàn Tín làm phản, Khoái theo đến đất Trần, bắt được Tín, bình định Sở. Lại được ban tước liệt hầu, cùng chư hầu nhận phù tiết, đời đời không dứt, thực ấp tại Vũ Dương, hiệu là Vũ Dương hầu, bãi bỏ thực ấp trước đây. Lấy danh nghĩa tướng quân theo Cao tổ đánh Hàn vương Tín làm phản ở đất Đại. Cùng bọn Giáng hầu bình định từ đất Hoắc Nhân đến Vân Trung, được thêm thực ấp một nghìn năm trăm hộ. Nhân đó, đánh quân của Trần Hy và Man Khâu Thần, giao chiến ở Tương Quốc, phá Bách Nhân, xông lên trước; bức hàng, bình định Thanh Hà, Thường Sơn gồm hai mươi bảy huyện, san phẳng Đông Viên, được thăng làm Tả thừa tướng. Phá được quân của Kỳ Vô Ngang, Doãn Phiên ở Vô Chung, Quảng Xương. Phá quân của biệt tướng của Hy là Vương Hoàng người Hồ ở nam đất Đại, nhân đó đánh quân Hàn Tín tại Tam Hợp. Quân sĩ dưới quyền chém được Hàn Tín. Phá quân kỵ người Hồ của Hy tại Hoành Dục, chém tướng quân Triệu Ký, bắt sống Thừa tướng nước Đại là Phùng Lương, Quận thú Tôn Phấn, đại tướng Vương Hoàng, tướng quân Thái bộc là Giải Phúc gồm mười người. Cùng các tướng bình định bảy mươi ba hương ấp đất Đại. Về sau, Yên vương Lư Oản làm phản, Khoái lấy danh nghĩa Tướng quốc đánh Lư Oản, phá được Thừa tướng Để của Oản ở nam đất Kế, bình định mười tám huyện, năm mươi mốt hương ấp đất Yên. Thêm thực ấp một nghìn ba trăm hộ, định thực ấp ở Vũ Dương là năm nghìn bốn trăm hộ. Phàn Khoái theo Cao tổ đi chinh chiến, cả thảy chém được một trăm bảy mươi sáu thủ cấp, bắt sống hai trăm tám mươi tám quân địch. Một mình cầm quân, phá bảy đội quân, hạ năm thành, bình định sáu quận, năm mươi hai huyện, bắt được một Thừa tướng, mười hai tướng quân, mười một viên quan từ hàng hai nghìn thạch xuống đến ba trăm thạch.

Khoái lấy em gái Lã hậu là Lã Tu làm vợ, sinh con là Kháng, cho nên so với các tướng, Khoái là người thân thiết với hoàng thất nhất.

Trước đây, khi Kình Bố làm phản, Cao tổ từng ốm nặng, ghét gặp người khác, nằm trong cung cấm, hạ chiếu quân hộ vệ không cho bề tôi vào. Bọn Giáng, Quán không ai dám vào. Hơn mười ngày sau, Khoái bèn đẩy cửa vào thẳng cung, đại thần theo sau. Hoàng thượng một mình nằm gối đầu lên viên hoạn quan. Bọn Khoái gặp hoàng thượng, khóc nói: “Khi xưa bệ hạ cùng bọn thần dấy lên ở đất Phong, đất Bái, bình định thiên hạ, sao mà mạnh mẽ thế! Nay thiên hạ đã được bình định, sao mỏi mệt vậy! Huống nữa bệ hạ bệnh nặng, đại thần kinh sợ, không gặp chúng thần bàn việc, lại riêng ở cùng viên quan hoạn ư? Bệ hạ không nhớ chuyện của Triệu Cao ư?”* Cao đế cười rồi dậy.

Về sau Lư Oản làm phản, Cao đế sai Khoái lấy danh nghĩa Tướng quốc đánh Yên. Bấy giờ Cao đế bệnh nặng, có người ghét Khoái kết đảng họ Lã, liền dâng thư nói ngày nào hoàng thượng băng hà, Khoái sẽ đem quân giết hết đám người họ Thích, Triệu vương Như Ý. Cao đế nghe vậy cả giận, bèn sai Trần Bình đưa xe chở Giáng hầu thay làm tướng quân, rồi chém Khoái ngay trong quân. Trần Bình sợ Lã hậu, bắt Khoái đem về Trường An. Về tới thì Cao tổ đã băng, Lã hậu thả Khoái, khôi phục chức tước ấp phong.

Hiếu Huệ đế năm thứ sáu, Phan Khoái chết, thụy là Vũ hầu. Con là Kháng thừa kế tước hầu, còn mẹ Kháng là Lã Tu cũng được phong Lâm Quang hầu. Bấy giờ Cao hậu chuyên quyền, đại thần đều sợ. Kháng thay tước hầu được chín năm, Cao hậu băng. Đại thần giết người họ Lã cùng thân thuộc Lã Tu, nhân đó giết Kháng. Tước Vũ Dương hầu gián đoạn mấy tháng. Hiếu Văn đế lên ngôi, bèn khôi phục cho con ngành thứ của Khoái là Thị Nhân làm Vũ Dương hầu, tước vị ấp phong như trước. Thị Nhân được phong hầu hai mươi chín năm thì chết, thụy là Hoang hầu. Con là Tha Quảng thay tước hầu. Được sáu năm, xá nhân trong nhà đắc tội với Tha Quảng, oán Quảng, dâng thư nói: “Hoang hầu Thị Nhân bị bệnh không được như người thường, khiến phu nhân dâm loạn với em trai sinh ra Tha Quảng, Tha Quảng kỳ thực không phải con Hoang hầu, không xứng được thừa kế.” Hạ chiếu thẩm xét. Hiếu Cảnh đế niên hiệu Trung Nguyên năm thứ sáu, Tha Quảng bị truất tước hầu phế thành thứ dân, nước phong cũng mất.

Lịch Thương

Khúc Chu hầu Lịch Thương, người Cao Dương. Khi Trần Thắng nổi lên, Thương tụ tập thanh niên, đôn đáo ép buộc, được mấy nghìn người. Bái công chiếm đất đến Trần Lưu, hơn sáu tháng sau, Thương đem quân tướng bốn nghìn người theo Bái Công tại đất Kỳ. Theo đánh Trường Xã, xông lên trước, được phong tước Tín Thành quân. Theo Bái công tấn công họ Câu, chặn bến Hoàng Hà, phá quân Tần ở đông Lạc Dương. Theo đánh hạ đất Uyển, đất Nhương, bình định mười bảy huyện. Riêng cầm quân đánh Tuân Quan, bình định Hán Trung.

Hạng Vũ diệt Tần, lập Bái công làm Hán vương. Hán vương ban cho Thượng tước Tín Thành quân, cho đem quân làm Đô úy Lũng Tây. Bình Định Bắc Địa, Thượng Quận. Phá tướng quân của Ung vương là Yên Chi, phá quân Chu Loại ở Tuân Ấp, phá quân Tô Tảng ở Nê Dương. Được ban thực ấp sáu nghìn hộ ở Vũ Thành. Với danh nghĩa Đô úy Lũng Tây theo đánh quân Hạng Tịch trong năm tháng, ra Cự Dã, giao chiến với Chung Ly Muội, đánh gấp, nhận ấn Tướng quốc nước Lương, thêm thực ấp bốn nghìn hộ. Với danh nghĩa Tướng quốc nước Lương theo đánh Hạng Vũ hai năm ba tháng, tấn công Hồ Lăng.

Hạng Vũ đã chết, Hán vương lên ngôi hoàng đế. Mùa thu năm ấy, Yên vương Tang Đồ làm phản, Thương với danh nghĩa tướng quân theo đánh Đồ, giao chiến ở Long Thoát, xông lên phá trận, đánh tan quân Đồ dưới thành huyện Dịch, đẩy lui địch, thăng làm Hữu thừa tướng, ban tước liệt hầu, cùng chư hầu nhận phù tiết, đời đời nối truyền, hưởng thực ấp năm nghìn hộ tại đất Trác, hiệu là Trác hầu. Lấy danh nghĩa Hữu thừa tướng bình định Thượng Cốc, nhân đó đánh đất Đại, được nhận ấn Tướng quốc nước Triệu. Lấy thân phận Hữu thừa tướng, Tướng quốc nước Triệu, cùng bọn Giáng hầu bình định đất Đại, Nhạn Môn, bắt được Thừa tướng Trình Tung, Thủ tướng Quách Đồng, cùng các tướng quân trở xuống đến quan sáu trăm thạch của Đại gồm mười chín người. Trở về, lấy danh nghĩa tướng quân làm hộ vệ Thái thượng hoàng một năm bảy tháng. Lấy danh Hữu thừa tướng đánh Trần Hy, san phẳng Đông Viên. Lại lấy thân phận Hữu thừa tướng theo Cao đế đánh Kình Bố, đánh mũi tiên phong, hãm hai trận, phá được quân Bố. Lại hưởng năm nghìn một trăm hộ ở Khúc Chu, phế bỏ đất phong cũ. Từng phá riêng ba cánh quân, bức hàng bình định sáu quận, bảy mươi ba huyện, bắt được Thừa tướng, Thú tướng, đại tướng mỗi chức một viên, tiểu tướng hai viên, quan hai nghìn thạch xuống đến sáu trăm thạch cả thảy mười chín viên.

Khi Thương thờ Hiếu Huệ đế, Cao hậu, Thương bị bệnh, không xử lý việc. Con Thương là Kỷ, tự là Huống, thân với Lã Lộc. Đến khi Cao hậu băng, đại thần định giết người họ Lã, Lã Lộc làm tướng quân, đóng ở bắc quân, Thái úy Bột không được vào bắc quân, vì thế sai người bắt Lịch Thương, sai con Thương là Huống lừa Lã Lộc, Lã Lộc tin Huống, nên cùng du ngoạn, Thái úy Bột vào khống chế được bắc quân, giết người họ Lã. Năm ấy Thương chết, thụy là Cảnh hầu. Con là Ký được thay tước hầu. Thiên hạ cho Lịch Huống bán đứng bạn bè.

Hiếu Cảnh đế niên hiệu Tiền Nguyên năm thứ ba, các nước Ngô, Sở, Tề, Triệu làm phản, Cảnh đế cho Ký làm tướng quân, bao vây thành Triệu, mười tháng chưa hạ nổi. Được Du hầu là Loan Bố, sau khi bình định Tề đến giúp, mới hạ được thành Triệu, diệt Triệu, Triệu vương tự sát, phế nước phong. Hiếu Cảnh đế niên hiệu Trung Nguyên năm thứ hai, Ký muốn lấy Bình Nguyên quân làm phu nhân, Cảnh đế giận, giao Ký cho pháp quan xử, có tội, bỏ tước hầu. Cảnh đế bèn lấy con khác của Thương là Kiên phong làm Mục hầu, nối dòng họ Lịch. Mâu Tĩnh hầu chết, con là Khang hầu Toại Thành thay. Toại Thành chết, con là Hoài hầu Thế Tông thay. Thế Tông chết, con là Chung Căn lên thay, làm Thái thường, nhân phạm pháp, nước phong bị bãi.

Hạ Hầu Anh

Nhữ Âm hầu Hạ Hầu Anh, người huyện Bái. Làm người đánh xe trạm dịch huyện Bái. Khi đưa sứ hay khách về, qua đình Tứ Thượng huyện Bái, cùng Cao tổ nói chuyện, chưa lần nào không nói chuyện cả ngày. Anh được bổ làm huyện lại, thân thiết với Cao tổ. Cao tổ đùa khiến Anh bị thương, có người tố cáo Cao tổ. Bấy giờ Cao tổ làm Đình trưởng, đánh người bị thương tội càng nặng, nói không làm Anh bị thương, Anh làm chứng. Sau khi thẩm án, Anh bị Cao tổ làm liên lụy ngồi tù hơn năm, bị đánh mấy trăm roi, Cao tổ nhờ thế thoát tội.

Ban đầu Cao tổ cùng thuộc hạ muốn đánh huyện Bái, lúc đó Anh lấy danh nghĩa viên lại của Huyện lệnh chịu Cao tổ sai phái. Hôm hàng phục huyện Bái, Cao tổ làm Bái công, ban Anh tước thất đại phu, cho làm Thái bộc. Theo đánh Hồ Lăng, Anh cùng Tiêu Hà hàng phục Huyện giám Tử Thủy là Bình, Bình đem Hồ Lăng ra hàng, ban cho Anh tước ngũ đại phu. Theo đánh quân Tần ở động đất Đãng, tấn công Tế Dương, hạ Hộ Dũ, phá quân Lý Do dưới thành Ung Khưu, đem binh xa tấn công chớp nhoáng, được ban tước chấp bạch. Từng lấy danh nghĩa Thái bộc đem chiến xa theo đánh quân Chương Hàm ở Đông A và Bộc Dương, đem binh xa tấn công chớp nhoáng, phá địch, được ban tước chấp khuế. Lại từng đem chiến xa theo đánh quân Triệu Bôn ở Khai Phong, quân Dương Hùng ở Củ Ngung. Anh theo Cao tổ, bắt sống sáu mươi tám quân địch, bức hàng tám trăm năm mươi lính, thu một hòm ấn. Nhân đó lại từng đem chiến xa theo đánh quân Tần ở đông Lạc Dương, dẫn binh xa tấn công chớp nhoáng, được đổi ban tước đẳng công. Rồi đem chiến xa theo đánh Nam Dương, giao chiến ở Lam Điền, Chỉ Dương, kéo binh xa tấn công chớp nhoáng, đến Bá Thượng. Hạng Vũ tới, diệt Tần, lập Bái công làm Hán vương. Hán vương ban Anh tước liệt hầu, hiệu Chiêu Bình hầu, lại làm Thái bộc, theo vào đất Thục, Hán.

Trở về bình định Tam Tần, theo đánh Hạng Tịch. Đến Bành Thành, Hạng Vũ đại phá quân Hán. Hán vương thua, bất lợi, vội rút lui. Thấy Hiếu Huệ đế, Lỗ Nguyên, đưa lên xe. Hán vương nguy cấp, ngựa không chạy, địch ở ngay sau, định đạp hai con nhỏ vứt bỏ, Anh giữ lại, rồi chở đi, bước thong thả rồi ôm chặt lũ trẻ phóng nhanh. Hán vương giận, trên đường hơn chục lần định chém Anh, cuối cùng thoát được, đưa Hiếu Huệ đế, Lỗ Nguyên đến đất Phong.

Hán vương đến Huỳnh Dương, thu tàn quân, khôi phục sĩ khí. Ban Anh thực ấp tại Kỳ Dương. Lại từng đem chiến xa theo đánh Hạng Tịch, đuổi đến đất Trần, bình định được Sở, đến Lỗ, thêm thực ấp ở Tư Thị.

Hán vương lên ngôi hoàng đế. Mùa thu năm ấy, Yên vương Tang Đồ làm phản, Anh lấy danh nghĩa Thái bộc theo đánh Đồ. Năm sau, theo đến đất Trần, bắt được Sở vương Tín. Lại đổi thực ấp sang Nhữ Âm, được ban phù tiết, đời đời không dứt. Lấy danh nghĩa Thái bộc theo đánh đất Đại, tới Vũ Tuyền, Vân Trung, thêm thực ấp nghìn hộ. Nhân đó theo đánh quân kỵ người Hồ của Hàn Tín cạnh Tấn Dương, đại phá được. Đuổi lên bắc đến Bình Thành, bị Hồ bao vây, bảy ngày không phá được. Cao đế sai sứ tặng hậu lễ cho Yên chi, Mạo Đốn giải vây một góc, Cao đế ra khỏi, muốn chạy nhanh, Anh cố ý đi chậm, cung nỏ đều giơ lên nhắm ra ngoài, cuối cùng thoát được. Thêm thực ấp ngàn hộ ở Tế Dương cho Anh. Lại lấy danh nghĩa Thái bộc theo đánh kỵ binh người Hồ ở bắc Cú Chú, cả phá được. Lấy danh nghĩa Thái bộc đánh quân kỵ người Hồ ở nam Bình Thành, ba lần hãm trận, lập nhiều công, được ban năm trăm hộ trong các ấp chiếm được. Lấy danh nghĩa Thái bộc theo đánh quân Trần Hy, Kinh Bố, xung trận đẩy lui địch, thêm thực ấp nghìn hộ, định thực ấp sáu nghìn chín trăm hộ ở Nhữ Âm, bỏ đất phong cũ.

Từ khi Hoàng thượng mới dấy lên ở huyện Bái, Anh luôn làm Thái bộc, đến khi Cao tổ băng. Lấy thân phận Thái bộc thờ Hiếu Huệ đế. Hiếu Huệ đế cùng Cao hậu cảm ân đức Anh vì cứu Hiếu Huệ đế và Lỗ Nguyên trên đường Hạ Ấp, bèn tặng Anh ngôi nhà tốt nhất phía bắc cung điện, tên là “Cận ngã” (gần ta), để tỏ ý tôn trọng đặc biệt. Hiếu Huệ đế băng hà, Anh lấy thân phận Thái bộc thờ Cao hậu. Cao hậu băng, Đại vương đến, Anh lấy thân phận Thái bộc cùng Đông Mâu hầu vào thanh trừng trong cung, phế Thiếu đế, đem xe thiên tử đón Đại vương là Đại, cùng đại thần lập làm Hiếu Văn hoàng đế, lại làm Thái bộc. Tám năm sau thì chết, thụy là Văn hầu. Con là Di hầu Táo lên thay, bảy năm thì chết. Con Táo là Cộng hầu Tứ lên thay, được ba mươi mốt năm thì chết. Con Tứ là Phả lấy công chúa Bình Dương. Kế vị được mười chín năm, đến năm Nguyên Đỉnh thứ hai, thông gian với tỷ nữ của cha, tự sát, nước phong bị phế.

Quán Anh

Dĩnh Âm hầu Quán Anh, bán tơ lụa ở Thư Dương. Cao tổ làm Bái công, đánh chiếm đất đai đến dưới thành Ung Khưu, Chương Hàm đánh giết Hạng Lương, Bái công rút quân về đất Đãng. Hồi đầu Anh lấy danh nghĩa thân tín theo đánh phá Quận úy Đông Quận ở Thành Vũ cùng quân Tần ở Giang Lý, dốc sức chiến đấu, được ban tước thất đại phu. Theo đánh quân Tần ở nam đất Bạc, Khai Phong, Củ Ngung, dốc sức chiến đấu, được tặng tước chấp bạch, hiệu Tuyên Lăng quân. Theo đánh Dương Vũ, sang tây đến Lạc Dương, phá quân Tần ở bắc đất Thi, bắc chặn bến Hoàng Hà, nam phá Quận thú Nam Dương là Kỹ ở phía đông Dương Thành, bình định quận Nam Dương. Tây vào Vũ Quan, giao chiến ở Lam Điền, ra sức đánh, đến Bá Thượng, được ban tước chấp khuê, hiệu Xương Văn quân.

Bái công được lập làm Hán vương, phong Anh làm Lang trung, theo vào Hán Trung, tháng Mười, phong làm Trung yết giả. Theo về bình định Tam Tần, hạ được Lịch Dương, bức hàng Tái vương. Trở về bao vây Chương Hàm ở Phế Khưu, chưa hạ được. Theo sang đông ra khỏi ải Lâm Tấn, đánh hàng Ân vương, bình định đất đai. Đánh tướng Long Thư của Hạng Vũ và Tướng quốc Hạng Tha nước Ngụy ở nam Định Đào, dốc sức đánh, phá được. Ban cho Anh tước liệt hầu, hiệu Xương Văn hầu, thực ấp ở Bình Hương đất Đỗ.

Lại lấy danh nghĩa Trung yết giả theo đi bức hàng hạ huyện Đãng, kéo đến Bành Thành. Hạng Vũ tấn công, cả phá Hán vương. Hán vương chạy trốn sang tây, Anh chạy theo, đóng quân ở Ung Khưu. Vương Vũ và Ngụy công Thân Đồ làm phản, theo đánh phá được. Đánh hạ đất Hoàng, sang tây thu quân, đóng ở Huỳnh Dương. Quân kỵ nước Sở đến phía đông, Hán vương bèn chọn người làm tướng kỵ binh trong quân, thảy cho kỵ sĩ Tần trước đây là Lý Tất và Lạc Giáp người Trùng Tuyền đều quen kỵ binh, đang làm Hiệu úy, có thể làm tướng quân kỵ. Hán vương muốn phong cho, Tất, Giáp nói: “Chúng thần vốn là dân Tần, sợ quân lính không tin, xin đại vương lấy người thân cận giỏi kỵ binh để chúng thần làm trợ thủ.” Quán Anh tuy trẻ, nhưng nhiều lần dốc sức chiến đấu, bèn phong Quán Anh làm Trung đại phu, lệnh Lý Tất, Lạc Giáp làm Tả hữu hiệu úy, đem Lang trung kỵ binh đánh quân kỵ nước Sở ở đông Huỳnh Dương, cả phá được. Nhận chiếu một mình đánh phía sau quân Sở, cắt đường tải lương, từ Dương Vũ đến Tương Ấp. Đánh tướng Hạng Quán của Hạng Vũ dưới thành nước Lỗ, phá được, tướng sĩ chém được một viên Hữu tư mã, một viên Kỵ tướng. Đánh phá quân của Gia Công Vương Vũ, phía tây nước Yên, tướng sĩ chém được năm viên tướng Lâu Phiền, một viên Liên doãn. Đánh biệt tướng Hoàn Anh của Vương Vũ dưới thành Bạch Mã, phá được, tướng sĩ chém được một viên Đô úy. Đem quân kỵ vượt sang phía nam Hoàng Hà, đưa Hán vương đến Lạc Dương, Hán vương sai lên bắc đón quân của Tướng quốc Hàn Tín ở chỗ Chương Hàm. Về đến Ngao Thương, Anh được thăng làm Ngự sử đại phu.

Hán vương năm thứ ba, cho hưởng thực ấp tước liệt hầu tại Bình Hương huyện Đỗ. Lấy thân phận Ngự sử đại phu nhận chiếu dẫn Lang trung kỵ binh sang phía đông chịu sự chỉ huy của Tướng quốc Hàn Tín, đánh phá quân Tề dưới thành Lịch, tướng sĩ bắt được Xa kỵ tướng quân Hoa Vô Thương cùng bốn mươi sáu tướng lại. Bức hàng Lâm Truy, bắt được Thủ tướng Điền Quang nước Tề. Truy đuổi Tướng quốc Điền Hoành của Tề đến đất Doanh, đất Bác, phá được kỵ binh, tướng sĩ chém được một viên Kỵ tướng, bắt sống bốn viên Kỵ tướng khác. Đánh hạ đất Doanh, đất Bác, phá tướng quân Điền Hấp nước Tề ở Thiên Thừa, tướng sĩ chém được Hấp. Sang đông theo Hàn Tín đánh Long Thư, Lưu Công Tuyền ở Cao Mật, lính chém được Long Thư, bắt sống một viên Hữu tư mã, một viên Liên doãn cùng mười viên tướng Lâu Phiền, đích thân bắt sống Á tướng Chu Lan.

Đất Tề đã bình định, Hàn Tín tự lập làm Tề vương, sai Anh một mình đánh tướng nước Sở là Công Cảo ở bắc nước Lỗ, phá được. Chuyển sang phía nam, phá Quận thú Tiết Quận, đích thân bắt sống một Kỵ tướng. Đánh Phó Dương, trước tiên đến đất Đồng, Thu Lự và Từ ở phía đông nam Hạ Tương. Vượt sông Hoài, hàng phục hết các thành ấp, kéo đến Quảng Lăng. Hạng Vũ sai Hạng Thanh, Tiết Công, Đàm công bình định vùng bắc sông Hoài. Anh qua sông Hoài lên phía bắc, đánh phá Hạng Thanh và Đàm Công ở Hạ Bi, chém Tiết công, hạ được Hạ Bi, đánh phá quân kỵ của Sở ở Bình Dương, bức hàng Bành Thành, bắt sống Trụ quốc Hạng Đà, bức hàng các đất Lưu, Tiết, Bái, Toản, Tiêu, Tướng. Tấn công đất Hộ và Tiêu, bắt được Á tướng Chu Lan. Cùng Hán vương hội quân ở Di Hương. Theo đánh quân Hạng Tịch dưới thành đất Trần, phá được, tướng sĩ chém được hai viên tướng Lâu Phiền, bắt được tám viên Kỵ tướng. Được ban thêm thực ấp hai nghìn năm trăm hộ.

Hạng Tịch thua ở Cai Hạ, rút chạy, Anh lấy danh nghĩa Ngự sử đại phu nhận chiếu cầm quân xa kỵ đuổi Hạng Tịch đến Đông Thành, phá được. Tướng sĩ năm người cùng chém Hạng Tịch, đều được ban tước liệt hầu. Hàng phục Tả hữu tư mã mỗi chức một viên, lính một vạn hai nghìn, bắt hết tướng lại trong quân Sở. Đánh hạ Đông Thành, Lịch Dương. Vượt Trường Giang, phá Quận thú Ngô Quận dưới thành đất Ngô, bắt sống Quận thú Ngô Quận, bình định Ngô Quận, Dự Chương, Cối Kê. Kéo về bình định phía bắc sông Hoài, gồm năm mươi hai huyện.

Hán vương lên ngôi hoàng đế, ban thêm cho Anh ấp phong ba nghìn hộ. Mùa thu năm ấy, Anh với danh nghĩa Xa kỵ tướng quân theo đánh phá Yên vương Tang Đồ. Năm sau, theo đến đất Trần, bắt Sở vương Tín. Rút về, ban phù tiết, đời đời nối tước, hưởng thực ấp hai nghìn năm trăm hộ tại Dĩnh Âm, hiệu là Dĩnh Âm hầu.

Lấy thân phận Xa kỵ tướng quân theo đánh Hàn vương Tín làm phản ở đất Đại, đến Mã Ấp, nhận chiếu một mình đi hàng phục sáu huyện ở bắc Lâu Phiền, chém Tả tướng nước Đại, phá kỵ binh người Hồ ở bắc Vũ Tuyền. Lại theo đánh kỵ binh người Hồ của Hàn Tín dưới thành Tấn Dương, tướng sĩ chém một tướng bộ tộc Bạch Đề của Hồ. Nhận chiếu cùng quân xa kỵ các nước Yên, Triệu, Tề, Lương, Sở, đánh phá kỵ binh người Hồ tại Sa Thạch. Đến Bình Thành, bị Hồ bao vây, phá vây theo về Đông Viên.

Theo đánh Trần Hy, nhận chiếu đánh quân Thừa tướng Hầu Sưởng của Hy dưới thành Khúc Nghịch, phá được, lính chém được Sưởng cùng năm viên đặc tướng. Hàng phục được các đất Khúc Nghịch, Lư Nô, Thượng Khúc Dương, An Quốc, An Bình. Đánh hạ Đông Viên.

Kình Bố làm phản, lấy thân phận Xa kỵ tướng quân dẫn binh đi trước, đánh biệt tướng của Bố ở đất Tương, phá được, chém á tưởng, và ba tướng Lâu Phiền. Lại tiến đánh phá quân Thượng trụ quốc cùng quân Đại tư mã của Bố. Lại đánh phá biệt tướng Phì Tru của Bố. Anh đích thân bắt sống một viên Tả tư mã, quân tướng chém được mười viên tiểu tướng, truy đuổi lên phía bắc đến phía trên sông Hoài. Thêm thực ấp hai nghìn năm trăm hộ. Bố đã bị phá, Cao đế trở về, định thực ấp năm nghìn hộ cho Anh ở Dĩnh Âm, bỏ ấp phong trước đây. Trước sau Anh bắt được hai tướng hạng hai nghìn thạch, cầm quân phá mười sáu cánh quân, hàng phục bốn mươi sáu thành, bình định một nước, hai quận, năm mươi hai huyện, bắt hai tướng quân, một Trụ quốc, một Tướng quốc, mười quan hạng hai nghìn thạch.

Anh sau khi phá Kình Bố về, Cao đế băng, lấy thân phận liệt hầu thờ Hiếu Huệ đế cùng Lã thái hậu. Thái hậu băng, bọn Lã Lộc lấy danh nghĩa Triệu vương tự lập làm tướng quân, đóng ở Trường An, làm loạn. Tề Ai vương nghe tin, cất quân sang phía tây, chuẩn bị vào giết kẻ tự phong vương. Bọn thượng tướng quân Lã Lộc nghe tin, bèn sai Anh làm đại tướng, đem quân qua đánh. Anh đi đến Huỳnh Dương, bèn mưu cùng bọn Giáng hầu, nhân đó đóng đồn binh ở Huỳnh Dương, phao tin cho Tề vương việc giết họ Lã, quân Tề dừng không tiến nữa. Bọn Giáng hầu đã giết người họ Lã, Tề vương bãi binh về, Anh cũng bãi binh từ Huỳnh Dương trở về, cùng Giáng hầu, Trần Bình lập Đại vương làm Hiếu Văn hoàng đế. Hiếu Văn hoàng đế lại phong thêm cho Anh ba nghìn hộ, ban nghìn cân vàng, thăng làm Thái úy.

Ba năm sau, Giáng hầu Bột bị bãi chức Thừa tướng về nước phong, Anh làm Thừa tướng, thôi chức Thái úy. Năm ấy, đại quân Hung Nô vào Bắc Địa, Thượng Quận, phái Thừa tướng Anh dẫn tám vạn năm nghìn quân kỵ đi đánh Hung Nô. Hung Nô rút lui, Tế Bắc vương làm phản, hạ chiếu cho Anh bãi binh. Hơn năm sau, Thừa tướng Anh chết, thụy là Ý hầu. Con là Bình hầu A thay tước hầu. Tại vị hai mươi mốt năm thì A chết, con là Cương thay tước hầu. Được mười ba năm, Cương có tội, tước hầu gián đoạn hai năm. Niên hiệu Nguyên Quang năm thứ ba, thiên tử phong cháu nội Quán Anh là Hiền làm Lâm Nhữ hầu, nối tước họ Quán. Được tám năm, bị mắc tội hối lộ, phế nước phong.

Thái sử công bàn rằng: Ta đến huyện Phong, huyện Bái, hỏi các phụ lão ở đó, xem nhà cũ của Tiểu Hà, Tào Tham, Phàn Khoái, Đằng công, công việc họ làm, khác hẳn điều được nghe! Lúc họ thịt chó, bán tơ, há có biết sau sẽ theo đuổi ngựa ký, lưu danh với nhà Hán, đức truyền con cháu ư? Ta có giao du với Phàn Tha Quảng, ông ta nói việc lúc Cao tổ cùng các công thần dấy lên thế đó.

QUYỂN 96 TRƯƠNG THỪA TƯỚNG LIỆT TRUYỆN

Trương Thương, Chu Xương, Nhâm Ngao

Thừa tướng Trương Thương, người Dương Vũ, thích sách âm luật, lịch pháp. Thời Tần, làm Ngự sử, chủ quản các quan Trụ hạ* dâng tấu sách, có tội, trốn về. Tới khi Bái Công đánh chiếm các đất, qua Dương Vũ, Thương lấy tư cách môn khách theo đánh Nam Dương. Thương phạm pháp đáng chém, lúc cởi áo quỳ gối, thân mình to lớn, béo trắng như quả bầu, Vương Lăng trông thấy ngạc nhiên về tướng mạo đẹp, bèn nói với Bái công, xá miễn không chém. Rồi theo sang phía tây vào Vũ Quan, đến Hàm Dương. Bái Công lên làm Hán vương, vào Hán Trung, về bình định Tam Tần. Trần Dư đánh đuổi Thường Sơn vương Trương Nhĩ, Nhĩ theo nhà Hán, Hán bèn phong Trương Thương làm Quận thú Thường Sơn. Theo Hoài Âm hầu đánh Triệu, Thương bắt được Trần Dư. Đất Triệu đã bình định, Hán vương cho Thương làm Tướng quốc nước Đại, phòng giặc cướp ở biên giới. Rồi lại đổi phong làm Tướng quốc nước Triệu, phò giúp Triệu vương Nhĩ. Nhĩ chết, phò giúp Triệu vương Ngao. Lại đổi sang giúp Đại vương. Yên vương Tang Đồ làm phản, Cao tổ sang đánh, Thương lấy thân phận Tướng quốc nước Đại theo đánh Tang Đồ, có công, Hán Cao tổ năm thứ sáu, phong làm Bắc Bình hầu, thực ấp một nghìn hai trăm hộ.

Thăng làm Kế tướng*, được một tháng, lại đổi từ liệt hầu sang làm Chủ kế* trong bốn năm. Bấy giờ Tiêu Hà làm Tướng quốc, còn Trương Thương từ thời Tần đã làm Trụ hạ sử, nên hiểu rõ sách vở bản đồ sổ sách tính toán trong thiên hạ. Thương lại giỏi tính toán, âm luật, lịch pháp, nên sai Thương lấy thân phận liệt hầu ở phủ Tướng quốc, phụ trách tính toán sổ sách các quận tâu lên. Kình Bố làm phản bị giết, Hán lập hoàng tử Trường làm Hoài Nam vương, còn Trương Thương phò tá. Được mười bốn năm, thăng lên Ngự sử đại phu.

Chu Xương, người huyện Bái, anh họ là Chu Hà, thời Tần đều làm lính lại Tứ Thủy. Đến khi Cao tổ dấy binh ở huyện Bái, đánh phá Quận thú, Quận giám Tứ Thủy, Chu Xương và Chu Hà đang là lính lại theo Bái công, Bái công cho Chu Xương làm chức chí*, Chu Hà làm môn khách. Theo vào Vũ Quan, phá được Tần. Bái công lập làm Hán vương, phong Chu Hà làm Ngự sử đại phu, Chu Xương làm Trung úy.

Hán vương năm thứ tư, Sở vây gấp Hán vương ở Huỳnh Dương, Hán vương trốn ra ngoài, rồi sai Chu Hà giữ thành Huỳnh Dương. Sở phá thành Huỳnh Dương, muốn sai Chu Hà làm tướng, Hà mắng rằng: “Ngươi mau hàng Hán vương! Nếu không, nay mai sẽ bị bắt sống thôi!” Hạng Vũ giận, nấu chết Chu Hà. Rồi phong Chu Xương làm Ngự sử đại phu. Xương từng theo đánh phá Hạng Tịch. Hán Cao tổ năm thứ sáu, cùng bọn Tiêu Hà, Tào Tham được phong, phong Chu Xương tước Phần Âm hầu. Con Chu Hà là Chu Thành do cha chết, được phong làm Cao Cảnh hầu.

Xương là người có sức mạnh, dám nói thẳng, từ bọn Tiêu Hà, Tào Tham đều phải nhún nhường. Xương từng nhân lúc nghỉ vào tâu việc, Cao đế đang ôm nàng Thích Cơ, Xương chạy ra, Cao đế đuổi bắt được, cưỡi lên cổ Chu Xương, hỏi: “Ta là chúa thế nào?" Xương ngẩng đáp: “Bệ hạ là chúa của vua Kiệt vua Trụ vậy.” Thế là hoàng thượng bật cười, lại rất kiêng sợ Chu Xương. Khi Cao đế muốn phế Thái tử, lập con nàng Thích Cơ là Như Ý làm Thái tử, đại thần cố khuyên can, chẳng khuyên nổi; nhờ kế của Lưu hầu Hoàng thượng mới thôi. Còn Chu Xương ra sức can gián trong triều, Hoàng thượng hỏi lý do, Xương là người nói lắp, lại đang tức giận, nói: “Miệng thần không thể nói ra, nhưng thần thì... thì... biết là không thể được. Bệ hạ tuy muốn phế Thái tử, thần thì... thì... không vâng chiếu.” Hoàng thượng thấy vậy bật cười, không phế nữa. Lã hậu bên mái đông lắng tai nghe được, gặp Chu Xương, quỳ gối cảm tạ rằng: “Không có ngài, Thái tử có lẽ bị phế rồi.”

Sau này, con trai Thích Cơ là Như Ý làm Triệu vương, mới mười tuổi, Cao tổ lo sau khi mình muôn tuổi, sẽ không thể bảo toàn. Triệu Nghiêu còn trẻ, làm chức Phù tỷ ngự sử. Phương Dữ Công người Triệu nói với Ngự sử đại phu Chu Xương rằng: “Thuộc lại Triệu Nghiêu của ngài, tuy tuổi còn nhỏ, nhưng có kỳ tài, ngài nhất định phải nhìn y bằng cách nhìn khác, đó là người sẽ thay vị trí của ngài.” Chu Xương cười nói: “Nghiêu tuổi còn nhỏ, là viên lại đao bút thôi, làm gì đến mức ấy!” Được một thời gian, Triệu Nghiêu theo hầu Cao tổ, Cao tổ trong lòng không vui, ca khúc nhạc buồn, quần thần không biết nguyên do. Triệu Nghiêu tiến lên hỏi: “Điều khiến bệ hạ không vui, là vì Triệu vương tuổi nhỏ mà Thích phu nhân và Lã hậu có mâu thuẫn chăng? Lo lắng sau khi muôn tuổi, Triệu vương không thể tự bảo toàn được chăng?” Cao tổ đáp: “Phải. Ta lo việc đó, không biết phải làm thế nào.” Nghiêu nói: “Bệ hạ nên phái một Thừa tướng tôn quý cương nghị giúp Triệu vương, đến Lã hậu, Thái tử, quần thần đều nể sợ người đó, thế mới được.” Cao tổ nói: “Phải. Ta suy tính chuyện ấy, cũng muốn làm vậy, nhưng trong các bề tôi, ai đảm đương được?” Nghiêu đáp: “Ngự sử đại phu Chu Xương, người này kiên nhẫn thẳng thắn, vả lại từ Lã hậu, Thái tử đến các đại thần đều nể sợ ông ta. Chỉ Chu Xương đảm đương được thôi.” Cao tổ nói: “Phải.” Thế rồi bèn triệu Chu Xương, bảo rằng: “Ta muốn phiền đến ông, ông gắng vì ta phò giúp Triệu vương.” Chu Xương khóc nói: “Thần lúc dấy binh đi theo bệ hạ, bệ hạ sao nỡ giữa đường bỏ thần ở chư hầu ư?” Cao tổ nói: “Ta rất biết thế là giáng cấp, nhưng ta lo cho Triệu vương, nghĩ rằng không ông thì không ai làm được. Ông miễn cưỡng đảm đương cho!” Thế rồi chuyển Ngự sử đại phu Chu Xương làm Thừa tướng nước Triệu.

[Chu Xương] đi được một thời gian dài, Cao tổ cầm ấn Ngự sử đại phu đùa rằng: “Ai có thể làm Ngự sử đại phu đây?" Nhìn chằm chằm Triệu Nghiêu nói: “Không ai thay được Nghiêu.” Bèn phong Triệu Nghiêu làm Ngự sử đại phu. Nghiêu trước cũng có quân công thực ấp, đến khi lấy thân phận Ngự sử đại phu theo đánh Trần Hy có công, được phong Giang Ấp hầu.

Cao tổ băng, Lã thái hậu sai sự triệu Triệu vương, Thừa tướng Triệu là Chu Xương bảo Triệu vương thác bệnh không đi. Sứ giả qua lại ba lần, Chu Xương quyết không cho Triệu vương đi. Cao hậu lo lắng việc đó, bèn sai sự triệu Chu Xương. Chu Xương về, yết kiến Cao hậu, Cao hậu giận mắng Chu Xương: “Ngươi không biết ta oán họ Thích ư? Sao không cho Triệu vương về?” Xương đã về triều, Cao hậu sai sứ triệu Triệu vương, Triệu vương quả nhiên về. Đến Trường An hơn một tháng, uống thuốc độc chết. Chu Xương nhân đó cáo ốm không vào triều, ba năm sau thì chết.

Năm năm sau, Cao hậu nghe nói Ngự sử đại phu Giang Ấp hầu Triệu Nghiêu thời Cao tổ lập kế cho Triệu vương Như Ý, bèn trị tội Nghiêu, cho Quảng A hầu Nhâm Ngao làm Ngự sử đại phu.

Nhâm Ngao, vốn là ngục lại huyện Bái. Cao tổ từng trốn quan, viên lại bắt Lã hậu, đối đãi không chu đáo. Nhâm Ngao vốn thân với Cao tổ, nổi giận, đánh thương viên lại nọ. Đến khi Cao tổ mới nổi lên, Ngao lấy thân phận môn khách theo làm Ngự sử, giữ ấp Phong trong hai năm. Cao tổ được lập làm Hán vương, sang đông đánh Hạng Tịch, Ngao được thăng làm Quận thú Thượng Đảng. Khi Trần Hy làm phản, Ngao giữ chắc Thượng Đảng, được phong Quảng A hầu, thực ấp một nghìn tám trăm hộ. Thời Cao hậu làm Ngự sử đại phu. Được ba năm bị bãi, lấy Bình Dương hầu, Tào Quật làm Ngự sử đại phu. Cao hậu băng, Ngao cùng đại thần giết bọn Lã Lộc. Bãi chức, lấy tướng của Hoài Nam vương là Trương Thương làm Ngự sử đại phu.

Thương cùng bọn Giáng hầu suy tôn Dại vương làm Hiếu Văn hoàng đế. Hiếu Văn hoàng đế năm thứ tư, Thừa tướng Quán Anh chết, Trương Thương làm Thừa tướng.

Từ khi Hán hưng khởi đến Hiếu Văn đế là hơn hai mươi năm, gặp lúc thiên hạ mới yên định, các tướng văn võ công khanh đều là quan lại trong quân. Lúc Trương Thương làm Kế tướng, chuẩn hóa âm luật lịch pháp. Do Cao tổ tháng Mười mới đến Bá Thượng, nên dựa theo lịch cũ của Tần lấy tháng Mười làm tháng khởi đầu một năm, không thay đổi. Suy sự vận hành của năm đức, cho nhà Hán ứng với đức của hành thủy, chuộng màu đen như trước*. Dùng bộ hơi để điều chỉnh âm nhạc, phổ nhập các thanh âm, đồng thời chế định luật lệnh. Còn hạng thợ thuyền, lập quy chuẩn các nghề trong thiên hạ. Khi làm Thừa tướng, hoàn thành các việc, nên âm luật lịch pháp nhà Hán, vốn do Trương Thương xác lập. Thương vốn ham đọc sách, không sách nào không xem, không gì không thông hiểu, nhất là âm luật và lịch pháp.

Trương Thương cảm ơn đức Vương Lăng. Vương Lăng là An Quốc hầu. Đến khi Thương hiển quý, thường thờ Vương Lăng như cha. Sau khi Lăng chết, Thương làm Thừa tướng, được nghỉ, thường vào gặp Lăng phu nhân, dâng đồ ăn, sau mới dám về nhà.

Thương làm Thừa tướng hơn chục năm, Công Tôn Thần người Lễ dâng thư nói nhà Hán đang thời kỳ đức hành thổ, điềm báo rồng vàng ửng hiện. Hạ chiếu Trương Thương xem xét, Trương Thương cho là không đúng, bãi bỏ. Về sau, rồng vàng hiện ở Thành Kỷ, Văn đế liền triệu Công Tôn Thần cho làm Bác sĩ, soạn chế độ lịch pháp ứng với đức hành thổ, lại đổi niên hiệu. Trương Thừa tướng từ ấy tự lui, thác bệnh cáo lão. Thương giao một người làm Trung hầu, cực gian ngoa hám lợi, hoàng thượng trách Thương, Thương cáo bệnh xin miễn chức. Thương làm Thừa tướng được mười lăm năm thì bãi quan. Hiếu Cảnh đế niên hiệu Tiền Nguyên năm thứ năm, Thương chết, thụy là Văn hầu. Con là Khang hầu lên thay, được tám năm thì chết. Con Khang hầu là Loại, thay giữ tước hầu, được tám năm, được phải đi viếng tang nước chư hầu đến muộn, phạm tội bất kính, nước phong bị phế.

Khi trước, cha Trương Thương mình cao chưa đầy năm thước, khi sinh Thương, Thương cao hơn tám thước, làm tước hầu, chức Thừa tướng. Con Thương cũng cao lớn. Đến cháu là Loại, cao hơn sáu thước, phạm pháp nên mất tước hầu. Sau khi Thương bị bãi chức Thừa tướng, tuổi cao, không còn chiếc răng nào, phải bú sữa, tìm phụ nữ làm nhũ mẫu. Thê thiếp có đến hàng trăm, thường ai mang thai sẽ không ân ái nữa. Thương thọ hơn trăm tuổi thì chết.

Thân Đồ Gia

Thừa tướng Thân Đồ Gia, người đất Lương, lấy thân phận tài quan*, dùng chân giương cung theo Cao đế đánh Hạng Tịch, được thăng làm đội trưởng. Theo đánh quân Kình Bố, làm Đô úy. Thời Hiếu Huệ đế, làm Quận thú Hoài Dương. Hiếu Văn đế năm đầu, cất nhắc quan lại tướng sĩ từ hai nghìn thạch từng theo Cao hoàng đế, thảy phong làm quan nội hầu, hai mươi tư người được hưởng thực ấp, Thân Đồ Gia được thực ấp năm trăm hộ. Trương Thương đã làm Thừa tướng, Gia được thăng làm Ngự sử đại phu. Trương Thương bị bãi chức Thừa tướng, Hiếu Văn đế muốn dùng em hoàng hậu là Đậu Quảng Quốc làm Thừa tướng, nói: “Sợ thiên hạ cho ta thiên vị Quảng Quốc.” Quảng Quốc hiền năng đức hạnh, nên muốn cho làm Thừa tướng, ngại để lâu ngày bất tiện, mà đại thần thời Cao đế phần nhiều đã chết, số còn lại chẳng được ai, bèn phong Ngự sử đại phu Gia làm Thừa tướng, nhân ấp phong cũ phong tước Cố An hầu.

Gia là người thanh liêm chính trực, không tiếp người đến gặp tại nhà. Bấy giờ Thái trung đại phu Đặng Thông đang được sủng ái, nhiều lần được thưởng hàng vạn. Văn đế thường yến ẩm tại nhà Thông, được sủng ái đến thế đó. Bấy giờ Thừa tướng vào triều, còn Thông đứng bên Hoàng thượng, về lễ có phần hỗn xược. Thừa tướng tâu việc xong, nhân đó nói: “Bệ hạ sủng ái bề tôi, cho bề tôi được giàu sang, còn lễ tiết của triều đình, không thể không giữ nghiêm cẩn!” Hoàng thượng bảo: “Ông đừng nói nữa, ta sẽ nói riêng với hắn.” Bãi chầu ngồi trong phủ, Gia làm hịch triệu Đặng Thông đến phủ Thừa tướng, không đến, sẽ chém Thông. Thông sợ, vào nói với Văn đế. Văn đế nói: “Ngươi cứ đến, ta sẽ sai người triệu ngươi.” Đặng Thông đến phủ Thừa tướng, bị lột mũ, tháo giày, dập đầu tạ tội. Gia vẫn ngồi như thường, cố ý không hành lễ, trách rằng: “Triều đình là triều đình của Cao hoàng đế. Thông là tiểu thần, dám hí lộng trên điện, đại bất kính, đáng chém. Thuộc lại đâu, đem chém ngay!” Thông dập đầu, đến chảy cả máu, Gia không tha. Văn đế ước chừng Thừa tướng đã làm Thông khốn đốn, sai sứ giả mang phù tiết triệu Thông, rồi tạ lỗi với Thừa tướng: “Đây là bề tôi mua vui cho ta, ông hãy thả hắn.” Đặng Thông vào cung, khóc nói với Văn để: “Thừa tướng suýt giết thần.”

Gia làm Thừa tướng năm năm, Hiếu Văn đế băng, Hiếu Cảnh đế lên ngôi. Năm thứ hai, Triều Thố làm Nội sử, được sủng ái tin dùng, các pháp lệnh phần lớn đều xin đổi, kiến nghị dùng cách biếm trích luận tội, tước bỏ thế lực chư hầu. Còn Thừa tướng Gia thấy lời mình không được dùng, ghét Thố. Thế làm Nội sử, ra cổng đông, không tiện, bèn trổ một cổng phía nam. Cổng ra phía nam, là tường ngoài miếu Thái thượng hoàng. Gia biết chuyện, muốn nhân đó dùng pháp trị tội Thổ dám trổ tường tông miếu làm cổng, tâu xin chém Thố. Môn khách nói với Thố, Thố sợ, đang đêm vào cung, đích thân tâu với Cảnh đế. Hôm sau vào triều, Thừa tướng tâu xin chém Nội sử Thố. Cảnh để nói: “Chỗ Thố trổ cổng không phải tường chính miếu, tường bao bên ngoài thôi, vì các quan khác ở trong, và cũng do ta sai làm, không phải tội của Thố.” Bãi triều, Gia bảo quan Trưởng sử rằng: “Tôi hối hận không chém Thố trước, lại tâu xin trước, bị Thố bán đứng.” Đến nhà, vì việc ấy thổ huyết mà chết, thụy là Tiết hầu. Con là Cộng hầu Miệt lên thay, được ba năm thì chết. Con Cộng hầu là Khứ Bệnh lên thay, được ba mươi mốt năm thì chết. Con Khứ Bệnh là Du lên thay, được sáu năm, do vướng tội nhận quà của quan cũ là Thái thú Cửu Giang, nước phong bị phế.

Sau khi Thân Đồ Gia chết, dưới thời Cảnh đế, Khai Phong hầu Đào Thanh, Đào hầu Lưu Xá nối làm Thừa tướng. Đến thời đương kim hoàng thượng, Bá Chí hầu Hứa Xương, Bình Cức hầu Tiết Trạch, Vũ Cường hầu Trang Thanh Địch, Cao Lăng hầu Triệu Chu nối nhau làm Thừa tướng; đều lấy thân phận liệt hầu nối nhau đảm nhiệm, cẩn trọng liêm khiết, làm Thừa tướng cho đủ số thôi, không có chính tích công danh gì đặc biệt để được xưng tụng ở đời.

Thái sử công bàn rằng: Trương Thương giỏi văn học, âm luật, lịch pháp, là Thừa tướng nổi tiếng nhà Hán, lại bài xích kiến nghị về chính sóc, sắc phục của bọn Giả Nghị, Công Tôn Thần, không chịu theo, công nhiên dùng lịch Chuyên Húc của Tần, tại sao vậy? Là vì Chu Xương là người thẳng thắn quật cường vậy. Nhâm Ngao nhờ ân đức cũ mà được dùng. Thân Đồ Gia khá gọi là cương nghị thủ tiết, nhưng không có học thức đạo thuật, đại thể khác bọn Tiêu Hà, Tào Tham, Trần Bình.

Thời Vũ đế, Thừa tướng rất nhiều, không chép, cũng chẳng lược ghi việc thường ngày của họ, chỉ chép từ thời Chinh Hòa trở đi.

Xa thừa tướng, người ở Trường Lăng. Chết đi, có Vi thừa tướng lên thay. Vi thừa tướng tên là Hiền, người nước Lỗ. Ông đọc sách rồi làm chức lại, làm đến Đại hồng lô. Có thầy tướng xem tướng, nói ông đáng làm đến Thừa tướng. Ông có bốn con trai, sai thầy tướng xem tướng cho, đến con thứ hai, tên là Huyền Thành, thầy tưởng nói: “Con này có quý tướng, sẽ được phong tước.” Vi thừa tướng nói: “Ta ví làm Thừa tướng, đã có con trưởng, nó dựa đâu mà được phong tước?” Cuối cùng làm Thừa tướng, ốm chết, còn con trưởng có tội chịu hình, không được thừa kế, nên lập Huyền Thành. Bấy giờ Huyền Thành giả điên, không nhận tước vị, nhưng vẫn lập, có tiếng là nhường tước phong. Sau cưỡi ngựa đến tông miếu, phạm tội bất kính, Hoàng thượng xuống chiếu hạ tước một bậc, thành quan nội hầu, mất tước liệt hầu, được thực ấp tại nước phong cũ. Vi thừa tướng chết, có Ngụy thừa tướng lên thay.

Ngụy thừa tướng tên Tướng, người Tế Âm. Từ chức văn lại làm đến Thừa tướng. Người này thích võ, lệnh thảy thuộc lại phải đeo kiếm, đeo kiếm mới được đến mặt trước tấu việc. Có người không mang kiếm, cần vào tấu việc, đến nơi phải mượn kiếm đeo mới dám vào tấu việc. Lúc ấy Kinh Triệu doãn Triệu Quân, Thừa tướng tâu lên Triệu Quân có tội phải bãi chức, bèn sai người bắt Ngụy thừa tướng, muốn xin cho thoát tội nhưng Thừa tướng không nghe. Lại sai người hù dọa Ngụy thừa tướng, đem việc phu nhân giết hại tỳ nữ rồi tự tâu lên xin tra xét Thừa tướng, sai quân lính đến nhà Thừa tướng, bắt nô tỳ đánh đòn truy hỏi, kỳ thực nữ tỳ kia không phải bị dao đâm chết. Quan dưới quyền Thừa tướng là Bà Quân tấu việc Kinh Triệu doãn Triệu Quân uy hiếp Thừa tướng, vu cho phu nhân giết hại nô tỳ, phái quân lính vây nhà Thừa tướng bắt người, trái đạo lý. Lại tra ra việc Kinh Triệu doãn lén nuôi kỵ sĩ, đáng tội chém ngang lưng. Lại có người sai bọn duyên lại Trần Bình đàn hặc quan Trung thượng thư, nghi chủ mưu việc uy hiếp Thừa tướng, phạm tội đại bất kính, từ chức Trưởng sử trở xuống đều xử tử, hoặc đưa xuống phòng tằm*. Ngụy thừa tướng chết khi đang làm Thừa tướng. Con nối tước. Sau, do cưỡi ngựa đến tông miếu, bất kính, hoàng thượng hạ chiểu giáng xuống một tước, làm quan nội hầu, mất tước liệt hầu, được thực ấp ở nước phong cũ. Ngụy thừa tướng chết, lấy Ngự sử đại phu Bỉnh Cát lên thay.

Thừa tướng Bỉnh Cát, người nước Lỗ. Nhờ đọc sách, thích pháp lệnh làm đến Ngự sử đại phu. Thời Hiếu Tuyên đế, do có giao tình cũ, được phong liệt hầu, nhân đó làm đến Thừa tướng. Ông hiểu rõ mọi việc, có trí tuệ lớn, đời sau xưng tụng. Chết khi đang làm Thừa tướng. Con là Hiển nối tước. Sau do cưỡi ngựa đến tông miếu, bất kính, bị chiếu giáng truất một bậc, mất tước hầu, được thực ấp ở nước phong cũ. Hiển làm quan đến Thái bộc, làm quan để tổn hao của cải, cùng con trai có hành vi tham gian, bị bãi quan làm dân thường.

Bỉnh thừa tướng chết, Hoàng thừa tướng lên thay. Trong thành Trường An có người giỏi xem tướng tên là Điền Văn, các vị Vi thừa tướng, Ngụy thừa tướng, Bỉnh thừa tướng thuở còn hàn vị đều từng làm khách nhà Điền Văn, Điền Văn nói: “Ba vị này, sau đều làm Thừa tướng.” Sau quả nhiên ba người thay nhau làm Thừa tướng, sao nhìn người chuẩn xác đến thế?

Thừa tướng Hoàng Bá, người Hoài Dương, nhờ đọc sách được làm chức lại, sau làm tới Thái thú Dĩnh Xuyên. Cai trị Dĩnh Xuyên, dùng lễ nghĩa pháp lệnh giáo hóa trong vùng. Kẻ phạm pháp, khuyên bảo cho được tự sát. Thi hành giáo hóa rộng khắp, danh tiếng lẫy lừng. Hiếu Tuyên đế ban chế xuống: “Thái thú Dĩnh Xuyên là Bá, nhờ tuyên bố chiếu lệnh trị dân, trên đường không nhặt của rơi, trai gái đi theo lối khác nhau, trong ngục không có trọng phạm. Ban tước quan nội hầu cùng trăm cân vàng.” Trưng dụng làm Kinh Triệu doãn, rồi đến Thừa tướng, lại đem lễ nghĩa cai trị. Chết khi đang làm Thừa tướng. Con trai tập tước, sau làm liệt hầu. Hoàng thừa tướng chết, lấy Ngự sử đại phu Vu Định Quốc lên thay. Vu Định Quốc đã có truyện về Đình úy trong truyện “Trương định úy”. Vu thừa tướng chết, Ngự sử đại phu Vi Huyền Thành lên thay.

Thừa tướng Vi Huyền Thành, chính là con trai Vi thừa tướng thuở trước. Lên thay cha, sau mất tước liệt hầu. Ông lúc trẻ thích đọc sách, tinh thông Kinh Thi, Luận ngữ. Làm chức lại rồi lên Vệ úy, dẫn tới thái tử Thái phó. Ngự sử đại phu Tiết Quân bị bãi quan, ông làm Ngự sử đại phu. Vu thừa tướng cáo lão xin nghỉ, ông lên Thừa tướng, nhân đó được phong ấp cũ làm Phù Dương hầu. Được mấy năm, ốm chết. Hiếu Nguyên đế đích thân đến viếng, ban thưởng rất hậu. Con trai nối tước phong. Ông cai trị nổi chìm theo thế tục, bị coi là khéo bợ đỡ. Còn thầy tướng bảo ông sẽ làm tước hầu thay cha, rồi sau mất tước; lại từ vị trí làm quan bên ngoài, dần thăng đến chức Thừa tướng. Cha con đều làm Thừa tướng, thế gian khen ngợi, há chẳng phải mệnh số ư! Thầy tướng đã đoán biết trước. Vi thừa tướng chết, Ngự sử đại phu Khuông Hành lên thay.

Thừa tướng Khuông Hành, người Đông Hải, thích đọc sách, theo quan Bác sĩ học Kinh Thi. Nhà nghèo, Hành làm mướn kiếm miếng ăn. Kém tài, nhiều lần ứng thi không đỗ, đến lần thứ chín, đỗ khoa thứ ba. Vì nhiều lần thi không đỗ nên hiểu rõ kinh điển. Được bổ làm viên thuộc lại về văn học quận Bình Nguyên. Được mấy năm, quận không tôn kính. Ngự sử trưng dụng Khuông Hành, bổ làm quan trăm thạch, tiến cử giữ quan lang*, rồi chức Bác sĩ, phong lên Thái tử thiếu phó, thờ Hiếu Nguyên đế. Hiếu Nguyên đế thích Kinh Thi, thăng làm Quang lộc huân, làm thầy trong cung điện, truyền dạy cho tả hữu, hoàng đế cũng ngồi bên cạnh nghe giảng, rất tán thưởng, ngày càng tôn quý. Ngự sử đại phu Trịnh Hoằng có tội bị bãi chức, Khuông quân làm Ngự sử đại phu. Được hơn năm, Vi thừa tướng chết, Khuông quân lên chức Thừa tướng, được phong Lạc An hầu. Trong vòng mười năm, không ra khỏi cổng thành Trường An mà làm đến Thừa tướng, há không phải gặp thời cũng là mệnh số chăng?

Thái sử công bàn rằng: Nghĩ kỹ, kẻ sĩ làm quan xa mà được phong hầu, rất hiếm. Nhưng nhiều người làm đến Ngự sử đại phu rồi bỏ chức. Những người làm đại phu rồi đến Thừa tướng, trong lòng họ muốn làm Thừa tướng rồi chết. Có kẻ còn âm mưu hủy báng hãm hại Thừa tường, toan lên thay. Nhưng có người làm Ngự sử đại phu lâu mà không lên được Thừa tướng, có người giữ chức thời gian ngắn lại lên được, còn được phong hầu, thực do số mệnh vậy! Ngự sử đại phu Trinh quân giữ chức mấy chục năm mà không được làm Thừa tướng, Khuông quân làm chưa đầy năm, Vi thừa tướng chết, liền lên thay, há có thể dùng trí xảo mà được chăng? Nhiều người có tài của bậc hiền thánh, nhưng cũng nhiều người lâm cảnh khốn đốn vẫn không lên được chức vụ đó.

QUYỂN 97 LỊCH SINH, LỤC GIẢ LIỆT TRUYỆN

Lịch Dị Cơ

Lịch Dị Cơ, người Cao Dương đất Trần Lưu, thích đọc sách, nhà nghèo khó, không có sản nghiệp để lo cái ăn mặc, làm viên lại coi cổng làng, nhưng hiền tài hào kiệt trong huyện không dám đụng đến, trong huyện đều gọi là kẻ ngông cuồng.

Khi bọn Trần Thắng, Hạng Lương nổi lên, các tướng chiếm đất qua Cao Dương tới mấy chục người, Lịch sinh nghe nói các tướng đều khí độ nhỏ nhen, thích lễ tiết phiền toái, lại tự cho là đúng, không thể nghe những lời cao rộng, bèn ẩn mình thật kỹ. Sau, nghe Bái công đem quân chiếm đất ngoại vi Trần Lưu, kỵ sĩ dưới cờ Bái công là con em trong làng Lịch sinh, Bái công thường hỏi trong làng có hiền sĩ hào kiệt không. Kỵ sĩ ấy về, Lịch sinh gặp bảo rằng: “Tôi nghe Bái công khinh mạn và coi thường người khác, nhưng mưu lược lớn, đó thực là người tôi muốn theo, song không ai giới thiệu tôi. Nếu gặp Bái công, nói rằng: 'Trong làng thần có Lịch sinh, hơn sáu mươi tuổi, mình cao tám thước, người ta đều gọi là kẻ ngông cuồng, nhưng sinh tự cho mình không phải kẻ cuồng.'" Viên kỵ sĩ đáp: “Bái công không thích nhà nho, những khách đội mũ nhà nho đến, Bái công liền lột mũ họ, tè vào đấy. Nói chuyện với người khác, thường chửi đổng. Không thể giới thiệu nho sinh được.” Lịch sinh nói: “Cứ nói thế thôi.” Viên kỵ sĩ nhân lúc thư thả tâu lại những lời Lịch sinh đã dặn.

Bái công đến dịch quản Cao Dương, sai người triệu Lịch sinh. Lịch sinh đến, vào yết kiến, Bái công đang ngồi trên giường sai hại hầu gái rửa chân, cứ thế gặp Lịch sinh. Lịch sinh vào, chắp tay mà không vái lạy, hỏi: “Túc hạ muốn giúp Tần đánh chư hầu chăng? Hay muốn thống lãnh chư hầu diệt Tần?” Bái công mắng rằng: “Học trò hèn mọn! Thiên hạ khổ vì Tần lâu rồi, nên chư hầu cùng dẫn nhau đánh Tần, sao lại bảo giúp Tần đánh chư hầu hử?” Lịch sinh đáp: “Nếu muốn tập hợp, tụ hội nghĩa binh để diệt Tần vô đạo, không nên ngồi xổm để tiếp kiến bậc tôn trưởng”. Bái công liền dừng rửa chân, dậy xốc áo, mời Lịch sinh thượng tọa, tạ lỗi. Lịch sinh nhân đó nói thời kỳ sáu nước hợp tung liên hoành. Bái công mừng, ban Lịch sinh đồ ăn, rồi hỏi: “Phải theo kế nào?" Lịch sinh đáp: “Túc hạ dấy quân ô hợp, thu nhặt tàn quân, chưa đầy vạn người, chực theo lối tắt xông vào Tần hùng mạnh, là tìm đến miệng cọp vậy. Trần Lưu là chỗ xung yếu của thiên hạ, thông ra bốn phía, nay thành này lại chứa nhiều lương thảo. Thần thân với Huyện lệnh ở đây, xin được sai phái, khiến họ quy thuận túc hạ. Nếu không nghe, túc hạ cất quân tiến đánh, thần sẽ làm nội ứng.” Lập tức sai Lịch sinh lên đường, Bái Công dẫn quân đi theo, hạ được Trần Lưu. Ban hiệu cho Lịch Dị Cơ là Quảng Dã quân.

Lịch sinh bảo em trai là Lịch Thương đem mấy ngàn quân theo Bái công sang tây nam chiếm đất đai. Lịch sinh thường làm thuyết khách, rong ruổi đi sứ chư hầu.

Hán vương năm thứ ba, mùa thu, Hạng Vũ đánh Hán, hạ được Huỳnh Dương, quân Hán lui về bảo vệ đất Củng Lạc. Người Sở nghe tin Hoài Âm hầu phá Triệu, Bành Việt nhiều lần làm phản đất Lương, liền chia quân đi cứu. Hoài Âm hầu sang đông đánh Tề, Hán vương nhiều lần bị khốn ở Huỳnh Dương, Thành Cao, chực tính bỏ Thành Cao để sang đông, đóng quân ở đất Củng và Lạc để chống Sở. Lịch sinh nhân đó nói: “Thần nghe nói biết trời của trời, nghiệp vương mới thành; không biết trời của trời, nghiệp vương không thành. Vương giả lấy dân làm trời, còn dân coi ăn làm trời. Từ lâu Ngao Thương là chỗ vận lương của thiên hạ, thần nghe nói nơi đây tích chứa rất nhiều thóc gạo. Người Sở hạ được Huỳnh Dương, không phòng thủ Ngao Thương, lại dẫn quân sang động, lệnh cho lính bị lưu đày chia nhau giữ Thành Cao, đó là trời giúp Hán vậy. Nay Sở dễ lấy Hán lại lui, tự để mất cái lợi, thần trộm cho là lầm. Vả hai nước mạnh không thể đứng chung, Sở Hán cầm cự lâu ngày chưa phân thắng bại, trăm họ nhớn nhác, thiên hạ không yên, nông phu bỏ cày cuốc, nữ công bỏ khung cửi, lòng người thiên hạ chưa có chỗ hướng về. Xin túc hạ cấp tốc tiến quân, thu lấy Huỳnh Dương, chiếm lương thảo ở Ngao Thương, chọn chỗ hiểm ở Thành Cao, bít đường Thái Hàng, chống cửa Phỉ Hồ, giữ bến Bạch Mã, để tỏ cho chư hầu thấy cái thế thực sự quyết định thắng lợi, vậy thiên hạ sẽ biết chỗ để theo về. Nay Yên, Triệu đã bình định, chỉ có Tề chưa bị hạ. Điền Quảng chiếm Tề xa xôi ngàn dặm, Điền Nhàn cầm hai mươi vạn quân đóng ở Lịch Thành, tông tộc họ Điền hùng mạnh, tựa biển dựa Hoàng Hà, sông Tế, nam gần Sở, người hay thay đổi gian trá, túc hạ dẫu sai mấy chục vạn quân đi đánh, cả năm cả tháng chưa chắc phả được. Thần xin được mang chiếu đến thuyết phục Tề vương, khiến ông ta làm phên giậu phía đông cho Hán.” Hoàng thượng nói: “Phải lắm.”

Bèn theo kế đó, chiếm giữ Ngao Thương, rồi sai Lịch sinh thuyết phục Tề vương: “Đại vương biết chỗ thiên hạ hướng về không?” Tề vương đáp: “Không biết.” Lịch sinh nói: “Đại vương biết chỗ thiên hạ hướng về thì Tề có thể giữ được, nếu không biết chỗ thiên hạ hướng về, Tề chưa chắc bảo toàn được.” Tề vương hỏi: “Thiên hạ hướng về đâu?” Đáp: “Về Hán.” Tề vương hỏi: “Sao tiên sinh nói vậy?” Đáp: “Hán vương và Hạng vương hợp sức sang tây đánh Tần, hẹn rằng ai vào Hàm Dương trước sẽ làm vua. Hán vương vào Hàm Dương trước, Hạng vương bội ước không cho làm vua ở Hán Trung. Hạng vương lưu đày rồi giết Nghĩa đế, Hán vương nghe tin, dấy quân Thục, Hán đánh Tam Tần, ra khỏi quan ải, trách hỏi chỗ của Nghĩa đế, thu quân binh trong thiên hạ, lập hậu duệ các chư hầu. Thành ấp nào hàng liền phong tướng tước hầu, thu được của cải liền chia cho tướng sĩ, cùng hưởng lợi với thiên hạ, anh hào hiền tài đều vui vẻ đến với Hán. Quân chư hầu bốn mặt kéo tới, lương thảo Thục Hán chở thuyền đem sang. Hạng vương mang tiếng bội ước, phụ giết Nghĩa đế; người khác có công không nhớ, có tội không quên; đánh thẳng không được thưởng, hạ thành không được phong; không phải người họ Hạng thì không được trọng dụng, cho người khắc ấn, để chơi mà không trao cho ai; đánh thành chiếm được của cải, tích chứa mà không thưởng tướng sĩ. Thiên hạ phản lại, hiền tài oán giận, không ai ra sức. Cho nên kẻ sĩ thiên hạ theo về Hán vương, dễ được nhận dụng. Hán vương xuất phát từ Thục Hán, bình định Tam Tần; vượt ngoài sông Tây Hà, viện quân ở Thượng Đảng; xuống Tỉnh Hình, giết Thành An quân; phá Bắc Ngụy, chiếm ba mươi hai thành. Ấy là quân của Xi Vưu vậy, không phải sức người thường, là phúc trời ban. Nay chiếm được lương ở Ngao Thương, chặn chỗ hiểm ở Thành Cao, giữ bến Bạch Mã, chẹn núi Thái Hàng, chống cửa Phỉ Hồ, thiên hạ ai quy phục sau sẽ bị diệt vong trước. Đại vương mau sớm quy thuận Hán vương, xã tắc nước Tề mới được bảo toàn; không quy thuận Hán vương, nguy vong có thể nhón chân mà đợi vậy.” Điền Quảng cho là phải, nghe theo Lịch sinh, bãi bỏ quân phòng giữ ở Lịch Hạ, cùng Lịch sinh ngày ngày uống rượu.

Hoài Âm hầu biết việc Lịch sinh ngồi xe hàng phục hơn bảy mươi thành nước Tề, đương đêm dẫn quân vượt Bình Nguyên đánh úp Tề. Tề vương Điền Quảng nghe tin quân Hán đến, nghĩ Lịch sinh bán đứng mình, bèn nói: “Ngươi có thể ngăn quân Hán, ta cho ngươi sống, nếu không, ta sẽ nấu ngươi!” Lịch sinh đáp: “Làm việc lớn không trọng tiểu tiết, người thịnh đức sẽ không trách người. Ông mày đây không vì mày mà thay lời!” Tề vương liền nấu chết Lịch sinh rồi dẫn quân chạy sang phía đông.

Hán Cao tổ năm thứ mười hai, Khúc Chu hầu Lịch Thương làm Thừa tướng đem quân đánh Kình Bố, lập công. Cao tổ đề bạt liệt hầu, Công thần, nhớ đến Lịch Dị Cơ. Con trai Lịch Dị Cơ là Giới nhiều lần cầm quân, công lao chưa đáng được tước hầu, hoàng thượng vì cha Giới, phong Giới làm Cao Lương hầu. Về sau, đổi thực ấp ở Vũ Toại, nối tiếp ba đời. Niên hiệu Nguyên Thú năm đầu, Vũ Toại hầu là Bình phạm tội giả chiếu ban cho Hành Sơn vương lấy trăm cân vàng, đáng chém ngoài chợ, nhưng ốm chết, nước phong bị phế.

Lục Giả

Lục Giả, người Sở, là môn khách theo Cao tổ bình định thiên hạ, nổi danh là biện sĩ có tài nói năng, ở bên Cao tổ, thường đi sứ chư hầu.

Đến thời Cao tổ, trong nước mới yên, Úy Đà bình định Nam Việt, nhân đó xưng vương. Cao tổ sai Lục Giả ban cho Úy Đà ấn Nam Việt vương. Lục sinh đến, Úy Đà búi tóc ngồi xổm tiếp kiến Lục sinh. Lục sinh nhân đó tiến đến thuyết phục Đà: “Túc hạ là người trong nước, phần mộ của thân thích anh em ở Chân Định. Nay túc hạ làm trái thiên tính, vứt bỏ đai mũ, chực đem đất Việt cỏn con làm nước đối địch thiên tử, họa vào thân đó. Vả lại Tần chính trị rối ren, chư hầu hào kiệt cùng nổi dậy, chỉ Hán vương vào Quan Trung trước, chiếm được Hàm Dương. Hạng Vũ bội ước, tự lập làm Tây Sở bá vương, chư hầu đều quy phục, có thể gọi là cực mạnh. Nhưng Hán vương nổi lên ở đất Ba, Thục, chế ngự thiên hạ, hàng phục chư hầu, thảo phạt rồi diệt Hạng Vũ. Trong năm năm, bốn bể bình định, đó không phải sức người, là do trời dựng cho. Thiên tử nghe nói quân vương làm vua Nam Việt, không giúp thiên hạ diệt kẻ bạo ngược, các tướng văn võ muốn đem quân chinh phạt quân vương, thiên tử thương trăm họ mới vất vả khốn khổ, nên cho nghỉ ngơi, sai tôi trao ấn cho quân vương, chia phù tiết để sứ qua lại. Quân vương nên ra ngoài thành nghênh đón, quay mặt về bắc xưng thần, đằng này lại muốn đem nước Việt mới dựng chưa yên, cậy mạnh ở đây ư? Nhà Hán biết được, đào đốt mồ mả tổ tiên ngài trước, rồi tru diệt tông tộc, sai một viên phó tướng đem mười vạn quân đến nước Việt, nước Việt sẽ giết quân vương rồi hàng Hán, dễ như trở bàn tay thôi.”

Nghe vậy Úy Đà vội ngồi dậy, tạ lỗi với Lục sinh: “Ở nước man di lâu, thực mất cả lễ nghĩa.” Nhân hỏi Lục sinh: “Ta với Tiêu Hà, Tào Tham, Hàn Tín, ai giỏi hơn?" Lục sinh đáp: “Quân vương giỏi như họ.” Lại hỏi: “Ta với hoàng đế ai giỏi hơn?" Lục sinh đáp: “Hoàng đế dấy lên ở đất Phong, Bái, phạt Tần bạo ngược, diệt Sở hùng mạnh, tạo lợi trừ hại cho thiên hạ, kế nghiệp của Ngũ đế Tam vương, thống trị Trung nguyên. Người trong nước có đến muôn vàn, đất vuông vạn dặm, ở chỗ đất đai màu mỡ trong thiên hạ, người đông xe lắm, muôn vật giàu thịnh, chính trị thống nhất một nhà, từ khi trời đất phân chia chưa từng có vậy. Nay quân vương binh chưa quá mấy chục vạn, đều là man di, ở chỗ non bể lô nhô, ví như một quận của Hán, quân vương sao so với Hán được?” Úy Đà cả cười nói: “Ta không dây ở Trung nguyên, cho nên làm vua ở đây. Ví thử ta ở Trung nguyên, biết đâu chẳng như nhà Hán?" Rồi rất thích Lục sinh, giữ lại uống rượu mấy tháng, nói: “Trong nước Việt không ai đáng nói chuyện, đến lúc ông tới, khiến ta hằng ngày được nghe những điều chưa từng nghe.” Ban cho Lục sinh một đãy đáng giá nghìn vàng, tặng tiễn chân cũng nghìn vàng. Lục sinh trao cho Úy Đà ấn phong làm Nam Việt vương, khiến Úy Đà hứa xưng thần thờ nhà Hán. Về báo, Cao tổ cả mừng, phong Giả làm Thái trung đại phu.

Trước mặt Cao đế, Lục sinh hay dẫn Thi, Thư. Cao đế mắng rằng: “Ông mày ngồi trên ngựa lấy được thiên hạ, đâu cần Thi, Thư!" Lục sinh nói: “Ngồi trên ngựa lấy được thiên hạ, liệu có thể ngồi trên ngựa cai trị thiên hạ không? Vả như Thành Thang, Vũ vương, lấy ngược* mà giữ thuận*, dùng cả văn võ, là thuật cai trị lâu dài vậy. Xưa, Ngô vương Phù Sai, Trí bá chuộng võ quá mà bị diệt; Tần dùng hình pháp mà không thay đổi, rốt cuộc họ Triệu bị* diệt. Nếu sau khi Tần chiếm được thiên hạ, thi hành nhân nghĩa, theo khuôn phép tiên thánh, bệ hạ đâu đoạt được thiên hạ?” Cao đế không hài lòng nhưng có vẻ thẹn, bèn bảo Lục sinh: “Thử viết ra nguyên do khiến Tần mất thiên hạ, ta được thiên hạ, cùng sự thành bại của các nước thời xưa.” Lục sinh bèn thuật qua những điềm báo tồn vong, viết ra mười hai thiên. Mỗi lần tấu một thiên, Cao đế không lần nào không khen hay, tả hữu đều hô vạn tuế, gọi sách đó là Tân ngữ.

Thời Hiếu Huệ đế, Lã thái hậu nắm quyền, muốn phong vương người họ Lã, sợ đại thần phản đối, Lục sinh tự xét không thể can nổi, bèn thác bệnh cáo quan về nhà. Cho ruộng đất Hảo Chỉ tốt, có thể làm nhà. Có năm con trai, liền lấy đãy chứa nghìn vàng được tặng khi đi sứ Nam Việt, chia cho các con, mỗi con hai trăm vàng, sai dùng làm sinh kế. Lục sinh thường ngồi xe bốn, có mười người hát, múa, đánh đàn cầm đàn sắt đi theo, kiếm báu đáng giá trăm vàng, bảo các con rằng: “Hẹn với các ngươi: ta qua chỗ các ngươi, các ngươi cho người ngựa của ta ăn cơm uống rượu, thỏa thuê, mười ngày đổi sang nhà khác. Ta chết ở nhà nào, người đó được kiếm báu, ngựa xe, hầu cận của ta. Trong một năm lại đến làm khách ở nhà khác, đến không quá hai ba lần, gặp nhiều không tươi, đừng thấy đến nhiều mà ghét ta.”

Thời Lã thái hậu, phong vương người họ Lã, họ Lã chuyên quyền, muốn uy hiếp hoàng đế nhỏ, họ Lưu nguy. Hữu thừa tướng Trần Bình lo lắng, sức không thể cưỡng, sợ họa vào thân, khi rỗi thường ở nhà nghỉ việc đó. Lục sinh đến thỉnh an, vào thẳng chỗ ngồi, Trần thừa tướng đang chìm trong suy nghĩ, nhất thời không thấy Lục sinh. Lục sinh hỏi: “Ngài nghĩ gì suy tư thế?” Trần Bình đáp: “Ông đoán xem tôi nghĩ gì?” Lục sinh nói: “Ngài địa vị Tể tướng, thực ấp ba vạn hộ, tước liệt hầu, có thể gọi là cực giàu sang không ham muốn gì nữa. Thế mà còn lo lắng, chẳng qua lo người họ Lã, và việc hoàng đế còn nhỏ thôi.” Trần Bình nói: “Phải. Làm thế nào đây?” Lục sinh nói: “Thiên hạ yên định, trông vào Thừa tướng; thiên hạ nguy nan, trông vào võ tướng. Hai tướng hòa hợp, kẻ sĩ mến chuộng theo về; kẻ sĩ mến chuộng theo về, thiên hạ dẫu có biến, quyền lực vẫn không bị chia. Kế sách cho xã tắc, do hai vị nắm cả. Tôi luôn muốn nói với Thái úy Giáng hầu, Giáng hầu hay đùa với tôi, nên xem nhẹ lời tôi. Sao ông không kết thâm giao với Thái úy?” Rồi vạch cho Trần Bình một số cách đối phó họ Lã. Trần Bình theo kế ấy, lấy năm trăm cân vàng mang sang chúc thọ Giáng hầu, mang cả nhạc công, mỹ tửu; Thái úy cũng trả lễ tương tự. Hai người kết thâm giao, khiến mưu của họ Lã ngày một khó. Trần Bình đem trăm nô tỳ, năm mươi cỗ xe ngựa, năm trăm vạn tiền, tặng Lục sinh làm chi phí ăn uống. Lục sinh dùng những thứ đó giao du với công khanh triều đình nhà Hán, thanh danh ngày càng nổi.

Trong việc diệt họ Lã, lập Hiếu Văn đế, Lục sinh có rất nhiều công lao. Hiếu Văn đế lên ngôi, muốn sai người đi sứ Nam Việt. Bọn Trần thừa tướng đề nghị phong Lục Giả làm Thái trung đại phu, đi sứ Úy Đà, khiến Úy Đà không dùng xe che lọng lụa vàng*, lệnh ban ra không xưng là “chế”, khiến ngang hàng chư hầu, đều như ý chỉ. Các việc ấy được ghi trong “Nam Việt Úy Đà liệt truyện”. Cuối cùng Lục Giả tuổi cao qua đời.

Chu Kiến

Bình Nguyên quân Chu Kiến, người Sở. Tiên tổ vốn làm Thừa tướng cho Hoài Nam vương Kình Bố, có tội bị bãi chức, sau lại phụng sự Kình Bố. Lúc Bố định làm phản, hỏi Bình Nguyên quân, Bình Nguyên quân không tán thành, Bố không nghe mà theo lời Lương Phủ hầu, rồi làm phản. Nhà Hán giết Kình Bố, nghe nói Bình Nguyên quân can ngăn không dự mưu, không bị giết. Việc này ghi trong phần “Kình Bố liệt truyện”.

Bình Nguyên quân giỏi biện bác, liêm khiết cương trực, nhà ở Trường An. Làm việc thì không tùy tiện a dua, vì nghĩa mà không nhún mình thỏa hiệp. Tịch Dương hầu phẩm hạnh bất chính, được Lã thái hậu sủng ái. Khi Tịch Dương hầu muốn kết giao với Bình Nguyên quân, Bình Nguyên quân không chịu gặp. Tới khi mẹ Bình Nguyên quân chết, Lục sinh vốn thân Bình Nguyên quân, qua viếng thăm. Bình Nguyên quân nhà nghèo, chưa có tiền để phát tang, đang phải đi mượn trang phục đồ đạc để phát tang, Lục sinh bảo Bình Nguyên quân cứ phát tang. Lục sinh đến gặp Tịch Dương hầu, chúc mừng rằng: “Mẹ Bình Nguyên quân chết rồi.” Tịch Dương hầu hỏi: “Mẹ Bình Nguyên quân chết, sao lại chúc mừng tôi?” Lục Giả đáp: “Ngày trước quân hầu muốn kết giao với Bình Nguyên quân, Bình Nguyên quân vì nghĩa không chịu kết giao, vì mẹ ông ta còn sống. Nay, mẹ ông ta chết, nếu ngài đem hậu lễ giúp việc tang, ông ta có thể chết vì ngài đấy.” Tịch Dương hầu bèn đem giúp trăm cân vàng cùng tang phục. Các liệt hầu, quý nhân khác vì Tịch Dương hầu, cũng mang lễ giúp đến năm trăm cân vàng.

Tịch Dương hầu được Lã thái hậu sủng ái, có người hủy báng Tịch Dương hầu với Hiếu Huệ đế, Hiếu Huệ đế cả giận, sai giao cho pháp quan, muốn giết đi. Lã thái hậu thẹn, không thể mở lời, Đại thần phần nhiều ghét phẩm hạnh Tịch Dương hầu, muốn nhân đấy giết đi. Tịch Dương hầu bí bách, sai người muốn cầu kiến Bình Nguyên quân. Bình Nguyên quân từ chối: “Việc hình ngục cấp bách, không dám gặp ngài.” Rồi đi cầu kiến Hoành Tịch Nhụ, sủng thần của Hiếu Huệ đế, thuyết phục ông ta rằng: “Ngài được hoàng đế sủng ái, thiên hạ không ai không biết. Nay, Tịch Dương hầu được Thái hậu sủng ái mà bị giao cho pháp quan, người ngoài đường đều nói do ngài gièm, muốn giết đi. Nay Tịch Dương hầu bị giết, mai Thái hậu mang giận, cũng giết ngài thôi. Sao không cởi trần vì Tịch Dương hầu cầu xin hoàng đế? Hoàng đế nghe ông, thả Tịch Dương hầu, Thái hậu cả mừng. Hai chúa đều sủng ái ngài, ngài giàu sang gấp đôi vậy.” Nghe vậy Hoành Tịch Nhụ cả sợ, theo kế đó, nói với hoàng đế, quả nhiên Tịch Dương hầu được tha. Tịch Dương hầu bị tù, muốn gặp Bình Nguyên quân, Bình Nguyên quân không gặp, Tịch Dương hầu cho ông ta quay lưng với mình, cả giận. Đến khi kế thành, được ra ngoài, hết sức kinh ngạc.

Lã thái hậu băng, đại thần muốn giết người họ Lã, Tịch Dương hầu vô cùng thân thiết họ Lã, cuối cùng không bị giết. Kế hoạch sở dĩ được thành toàn, đều nhờ công sức Lục Giả và Bình Nguyên quân.

Thời Hiếu Văn đế, Hoài Nam Lệ vương giết Tịch Dương hầu, cho có quan hệ với họ Lã. Văn đế nghe môn khách Bình Nguyên quân vạch kế, sai người đến bắt định trị tội. Nghe có viên lại đến cổng, Bình Nguyên quân định tự sát. Các con cùng viên lại đều nói: “Chưa biết sự tình thế nào, sao phải vội tự sát?” Bình Nguyên quân nói: “Ta chết thì tai họa hết, không liên lụy đến các ngươi.” Rồi tự cắt cổ. Hiếu Văn đế nghe tin thương tiếc, nói: “Ta không có ý giết ông ta.” Bèn triệu con trai Bình Nguyên quân đến, phong làm Trung đại phu. Đi sứ Hung Nô, Thiền vu vô lễ, bèn mắng Thiền vu, rồi chết ở Hung Nô.

Ban đầu, Bái công dẫn quân qua Trần Lưu, Lịch sinh đến cửa quân doanh đưa danh thiếp xin gặp, nói: “Tiện dân Lịch Dị Cơ ở Cao Dương, trộm nghe Bái công dầm sương, đem quân giúp Sở phạt kẻ bất nghĩa, kính phiền Tòng giả, xin được gặp mặt, đích thân nói về lợi ích thiên hạ.” Sứ giả vào báo, Bái công đang rửa chân, hỏi sứ giả: “Hắn ta thế nào?" Sứ giả đáp: “Dáng vẻ giống đại nho, mặc áo nhà nho, đội Trắc chú*.” Bái công nói: “Từ chối giúp ta, nói ta đang bận việc thiên hạ, chưa rảnh để gặp nhà nho.” Sứ giả ra từ chối rằng: “Bái công kính cẩn tạ lỗi tiên sinh, ngài đang bận việc thiên hạ, chưa rảnh để gặp nhà nho.” Lịch sinh trừng mắt vỗ kiếm mắng sứ giả rằng: “Cút! Vào nói với Bái công, ta là bợm rượu Cao Dương, không phải nhà nho.” Sứ giả sợ, đánh rơi cả danh thiếp, quỳ xuống để nhặt, rồi quay đầu chạy, lại vào bảo: “Khách là tráng sĩ trong thiên hạ, quát thần, thần sợ đến mức rơi cả danh thiếp. Khách quát: 'Cút! Vào nói lại, ông mày là bợm rượu ở Cao Dương.'” Bái Công vội đi chân trần cầm giáo nói: “Mời khách vào!”

Lịch sinh vào, vái Bái công nói: “Túc hạ thật khổ, dãi nắng dầm mưa, đem quân giúp Sở phạt kẻ bất nghĩa, sao bản thân túc hạ không thấy vui? Thần xin cầu kiến, lại nói: 'Ta đang bận việc thiên hạ, chưa rảnh để gặp nhà nho.' Túc hạ muốn làm đại sự trong thiên hạ để nên đại công trong thiên hạ, nhưng nhìn vẻ bề ngoài, e để mất hiền sĩ trong thiên hạ. Vả thần đoán trí của túc hạ không bằng thần, dũng cũng chẳng bằng thần. Nếu muốn thành đại nghiệp mà không chịu gặp, trộm cho là thất sách của túc hạ vậy.” Bái công tại lỗi rằng: “Hồi nãy chỉ nghe dung mạo tiên sinh, nay đã biết ý tiên sinh rồi.” Bèn mời Lịch sinh vào ngồi, hỏi cách lấy thiên hạ. Lịch sinh đáp: “Túc hạ muốn thành đại công, chẳng bằng dừng ở Trần Lưu. Trần Lưu là chỗ xung yếu của thiên hạ, chỗ hội tụ quân binh, trữ hàng nghìn vạn thạch lương, thành trì vô cùng kiên cố. Thần vốn thân với Huyện lệnh ở đây, xin vì túc hạ đi thuyết phục. Nếu ông ta không nghe, thần sẽ vì túc hạ giết ông ta, rồi chiếm Trần Lưu. Túc hạ đem lấy quân chúng Trần Lưu, chiếm thành Trần Lưu, hưởng lương trữ ở đây, chiều tập quân trong thiên hạ, quân binh đã đầy đủ, túc hạ tung hoành thiên hạ, không ai có thể gây nguy cho túc hạ được.” Bái công nói: “Xin kính cẩn nghe lệnh.”

Thế rồi đương đêm Lịch sinh đi gặp Huyện lệnh Trần Lưu, thuyết phục rằng: “Xét, Tần làm việc vô đạo nên thiên hạ đều phản, nay túc hạ cùng thiên hạ theo thì có thể thành đại công. Nếu riêng vì Tần sắp diệt vong mà giữ thành phòng thủ thật vững, tôi trộm thấy nguy thay cho túc hạ.” Huyện lệnh Trần Lưu đáp: “Pháp luật Tần cực nghiêm ngặt, không được nói xằng, ai nói xằng sẽ bị giết, tôi không thể nghe lời được. Điều tiên sinh chỉ dạy, không phải ý của tôi, xin đừng nói nữa.” Lịch sinh ngủ lại, nửa đêm chém đầu Huyện lệnh Trần Lưu, trèo tường thành về báo với Bái công. Bái công dẫn quân đánh thành, bêu đầu Huyện lệnh lên cây sào cao để người trong thành nhìn thấy, nói: “Mau hàng, đầu Huyện lệnh đã đứt! Nay, kẻ nào không hàng ắt bị chém trước!” Người huyện Trần Lưu thấy Huyện lệnh đã chết, bèn kéo nhau ra hàng Bái công. Bái công ở trên cổng phía nam thành Trần Lưu, nhân binh khí trong kho, lương thảo tích trữ, ở lại ba tháng, quân chiêu tập lên đến hàng vạn, bèn kéo vào đánh phá Tần.

Thái sử công bàn rằng: Sách trên đời chép về Lịch sinh, phần nhiều nói Hán vương phá được Tam Tần, sang đông đánh Hạng Tịch rồi dẫn quân đến giữa đất Củng, Lạc, Lịch sinh mặc áo nhà nho đến thuyết Hán vương. Điều đó không đúng. Từ khi Bái công chưa vào Quan Trung, từ biệt Hạng Vũ rồi đến Cao Dương, có được anh em Lịch sinh rồi. Ta được mười hai thiên sách Tân ngữ của Lục Giả, ông ta đúng là biện sĩ trên đời. Đến thời con Bình Nguyên quân thân thiết với ta, nên được nói lại đầy đủ về Bình Nguyên quân.

QUYỂN 98 PHÓ CẬN, KHOÁI THÀNH LIỆT TRUYỆN

Phó Khoan

Dương Lăng hầu Phó Khoan, theo Cao tổ khi đang là Ngũ đại phu Kỵ tướng nước Ngụy, làm xá nhân, dấy lên từ Hoành Dương. Theo đánh An Dương, Giang Lý, đánh quân Triệu Bôn ở Khai Phong, rồi đánh Dương Hùng ở Củ Ngung, Dương Vũ, chém mười hai thủ cấp, được ban tước khanh. Theo đến Bá Thượng. Bái công lên làm Hán vương, Hán vương ban tặng cho Khoan, phong hiệu Cung Đức quân. Theo vào Hán Trung, thăng lên Hữu kỵ tướng. Theo đi bình định Tam Tần, được thực ấp ở Điêu Âm. Theo đánh Hạng Tịch, chờ ở đất Hoài, được ban tước Thông Đức hầu. Theo đánh Hạng Quán, Chu Lan, Long Thư, thuộc hạ chém được một Kỵ tướng dưới thành Ngao, được thêm thực ấp.

Trở thành bộ thuộc của Hoài Âm, đánh phá quân giữ Lịch Hạ của Tề, tấn công Điền Giải. Làm thuộc hạ của Tướng quốc Tham, san phẳng huyện Bác, được tăng thực ấp. Nhân bình định đất Tề, được ban phù tiết đời đời truyền nối, phong làm Dương Lăng hầu, hưởng hai nghìn sáu trăm hộ, bãi bỏ ấp phong cũ. Làm Hữu thừa tướng nước Tề, phòng bị đất Tề. Năm năm sau làm Tướng quốc nước Tề.

Bốn tháng sau, đánh Trần Hy, làm thuộc hạ của Thái ủy Bột, lấy danh nghĩa Tướng quốc thay Thừa tướng Khoái đi đánh Hy. Một tháng sau, chuyển lên làm Tướng quốc nước Đại, cầm quân đóng đồn. Hai năm sau làm Thừa tướng nước Đại, cầm quân đóng đồn.

Hiếu Huệ đế năm thứ tư, ông qua đời, thụy là Cảnh hầu. Con trai là Khoảnh hầu Tinh lên thay, được hai mươi bốn năm thì chết. Con Tinh là Cung hầu Tắc lên thay, được mười hai năm thì chết. Con Tắc là Yển lên thay, được ba mươi mốt năm, cùng Hoài Nam vương mưu phản, chết, nước phong bị phế.

Cận Hấp

Tín Vũ hầu Cận Hấp, lấy thân phận trung quyên* để theo Cao Tổ, nổi lên ở Uyển Cù. Tấn công Tế Dương. Phá quân của Lý Do. Đánh quân Tần ở nam đất Hào, đông bắc Khai Phong, chém một viên Thiên nhân tướng thuộc kỵ binh địch, năm mươi bảy thủ cấp, bắt sống bảy mươi ba người, được ban tước phong hiệu Lâm Bình quân. Lại giao chiến ở bắc Lam Điền, chém hai viên Xa tư mã, một viên Kỵ trưởng, hai mươi tám thủ cấp, bắt sống năm mươi bảy tên. Đến Bái Thượng. Bái công lên làm Hán vương, ban cho Hấp tước Kiến Vũ hầu, thăng làm Kỵ đô úy.

Theo bình định Tam Tần. Một mình sang tây đánh quân của Chương Bình ở Lũng Tây, phá được, bình định sáu huyện Lũng Tây, thuộc hạ chém bốn Xa tư mã, bốn viên hầu, mười hai Kỵ trưởng. Theo sang đông đánh Sở, tiến đến Bành Thành. Quân Hán thua trận rút lui, Hấp giữ Ung Khưu, rời đi đánh bọn Vương Vũ làm phản. Chiếm đất Lương, một mình dẫn binh đánh quân của Hình Duyệt ở nam đất Truy, phá được, đích thân bắt được hai Đô úy, mười hai Tư mã và hầu của Duyệt, bức hàng bốn nghìn một trăm tám mươi lại tốt. Phá quân Sở ở phía đông Huỳnh Dương. Hán vương năm thứ ba, được ban thực ấp bốn nghìn hai trăm hộ.

Cầm quân đến Hà Nội, đánh quân của tướng Triệu là Phì Thích ở Triều Ca, phá được, thuộc hạ bắt được hai Kỵ tướng, hai trăm năm mươi cỗ xe ngựa. Theo đánh từ An Dương về đông, đến Cức Bồ, hạ được bảy huyện. Cầm quân đánh phá quân Triệu, bắt được hai Tư mã, bốn viên hầu, hàng phục hai nghìn bốn trăm lại tốt. Theo đánh hạ được Hàm Đan. Cầm quân đánh hạ Bình Dương, đích thân chém Thủ tướng, thuộc hạ chém được một Binh thú, một Quận thú, hàng phục thành Nghiệp. Theo đánh Triều Ca, Hàm Đam, rồi cầm quân đánh phá quân Triệu, hàng phục sáu huyện ở Hàm Đan. Kéo quân về Ngao Thương phá được quân Hạng Tịch ở phía nam Thành Cao, đánh chẹn đường tiếp lương của Sở, từ Huỳnh Dương đến Tương Ấp. Phá quân Sở Quán dưới thành Lỗ. Chiếm đất phía đông đến Tăng, Đàm, Hạ Phì; phía nam đến đất Kỳ, Trúc Ấp. Đánh Hàng Hãn dưới thành Tế Dương. Trở về đánh Hạng Tịch dưới thành huyện Trần, phá được. Cầm quân bình định Giang Lăng, thu hàng Trụ quốc Giang Lăng, tám viên hạng Đại tư mã trở xuống, đích thân bắt được Giang Lăng vương, giải đến Lạc Dương, nhân đó bình định Nam Quận. Theo đến đất Trần, bắt được Sở vương Tín, ban phù tiết đời đời không dứt, định mức thực ấp bốn nghìn sáu trăm hộ, hiệu Tín Vũ hầu.

Lấy thân phận Kỵ đô úy theo đánh đất Đại, tấn công Hàn Tín dưới Bình Thành, về đóng quân ở Đông Viên. Có công, được làm Xa kỵ tướng quân, cùng thống lĩnh quân xa kỵ các nước Lương, Triệu, Tề, Yên, Sở, đánh Thừa tướng Sưởng của Trần Hy, phá được, nhân đó hàng phục Khúc Nghịch. Theo đánh Kình Bố có công, thực ấp được lên năm nghìn ba trăm hộ. Đại để chém được chín mươi thủ cấp, bắt sống một trăm ba mươi hai quân; một mình phá mười bốn đạo quân, hàng phục năm mươi chín thành, bình định một quận, một nước, hai mươi ba huyện; bắt một vương, một Trụ quốc, cùng ba mươi chín quan từ hai nghìn thạch xuống đến năm trăm thạch.

Cao hậu năm thứ năm, Hấp chết, thụy là Túc hầu. Con là Đình thay tước hầu. Được hai mươi mốt năm, sai nhiều người trong nước làm trái luật định, đến Hiếu Văn đế năm thứ ba, bị mất tước hầu, nước phong bị phế.

Chu Tiết

Khoái Thành hầu Tiết, người huyện Bái, họ Chu. Từng làm Tham thừa cho Cao tổ, lấy thân phận xá nhân theo dấy binh ở huyện Bái. Đến Bá Thượng, sang tây vào đất Thục, Hán, về bình định Tam Tần, được thực ấp tại Trì Dương. Sang đông chặn đường hào, theo vượt qua Bình Âm, gặp quân Hoài Âm hầu ở Tương Quốc, quân lúc thắng lúc thua, trước sau không trái ý Cao tổ. Phong Tiết làm Vũ Tín hầu, thực ấp ba nghìn ba trăm hộ. Cao tổ năm thứ mười hai, phong Tiết làm Khoái Thành hầu, trừ bỏ thực ấp trước đây.

Hoàng thượng muốn cầm quân đánh Trần Hy, Khoái Thành hầu khóc nói: “Khi xưa Tần đánh phá thiên hạ, Thủy hoàng chưa từng cầm quân. Nay hoàng thượng thường cầm quân, lẽ nào không ai có thể sai đi được ư?” Hoàng thượng cho là “Yêu ta”, ban vào điện không cần rảo bước, giết người không bị phán tội chết.

Đến Hiếu Văn đế năm thứ năm, Tiết già chết đi, thụy là Trinh hầu. Con là hương thay tước hầu, có tội, nước phong bị phế. Đến Hiếu Cảnh đế niên hiệu Trung Nguyên năm thứ hai, phong con Tiết là Cư thay tước hầu. Đến niên hiệu Nguyên Đỉnh năm thứ ba, Cư làm Thái thường, có tội, nước phong bị phế.

Thái sử công bàn rằng: Dương Lăng hầu Phó Khoan, Tín Lăng lầu Cận Hấp đều tước vị cao, theo Cao tổ dấy binh ở Sơn Đông, đánh Hạng Tịch, giết được danh tướng, phá quân hàng thành lên đến hàng chục, chưa từng chịu khốn nhục, đó cũng do trời xui vậy. Khoái Thành hầu Chu Tiết giữ lòng kiên chính, không bị nghi ngờ, Hoàng thượng muốn đi đánh ở đâu, chưa từng không rơi lệ, vì có nỗi thương tâm mới thế, có thể gọi là bậc quân tử dốc lòng trung hậu vậy.

QUYỂN 99 LƯU KÍNH, THÚC TÔN THÔNG LIỆT TRUYỆN

Lưu Kính

Lưu Kính, người Tề. Hán vương năm thứ năm, làm lính ở Lũng Tây, qua Lạc Dương, Cao đế ở đó. Lâu Kính* bỏ xe nhỏ, mặc áo da dê, gặp Ngu tướng quân người Tề, nói: “Tôi muốn yết kiến hoàng thượng để nói điều lợi.” Ngu tướng quân muốn cho áo đẹp, Lâu Kinh nói: “Tôi mặc áo lụa, thì áo lụa đi yết kiến; mặc áo vải thô thì áo vải thô đi yết kiến. Quyết không dám thay áo khác.” Thế rồi Ngu tướng quân vào nói với hoàng thượng. Hoàng thượng triệu vào gặp, cho ăn uống.

Sau đó hỏi Lâu Kính, Lâu Kính nói: “Bệ hạ đóng đô ở Lạc Dương, há muốn hưng thịnh ngang nhà Chu chăng?" Hoàng thượng đáp: “Phải.” Lâu Kính nói: “Cách bệ hạ lấy thiên hạ khác nhà Chu. Tổ tiên nhà Chu từ Hậu Tắc, được đế Nghiêu phong đất Thai, tích đức tích thiện hơn mười đời. Công Lưu tránh Kiệt nên ra đất Bân. Thái vương vì Địch đánh cướp, bỏ đất Bân, ruổi ngựa đến đất Kỳ, người trong nước tranh nhau theo. Đến khi Văn vương làm Tây bá, phân xử việc kiện tụng của Ngu, Nhuế, bắt đầu nhận mệnh, Lã Vọng, Bá Di từ bãi biển đến quy phụ. Vũ Vương đánh Trụ, chẳng hẹn mà hội được tám trăm chư hầu ở trên Mạnh Tân, đều nói Trụ đáng đánh, rồi diệt Ân. Thành vương lên ngôi, bọn Chu công phụ tá, xây Thành Chu, Lạc Ấp, lấy đó làm trung tâm thiên hạ, chư hầu bốn phương vào dâng cống, lộ trình ngang nhau, có đức sẽ dễ làm vua, không đức ắt dễ diệt vong. Phàm người chốn này, muốn khiến Chu chuộng đức để người ta đến, không muốn nương chỗ hiểm khiến đời sau kiêu sa bạo ngược với dân. Đến khi Chu hưng thịnh, thiên hạ hòa hợp, người Di bốn phương đều theo phong hóa, mộ nghĩa chuộng đức, thành tâm quy phục, phụng sự thiên tử, không phải dùng một sĩ tốt đóng đồn, một binh sĩ đi đánh, dân chúng nước lớn ngoại di không ai không thần phục, dâng cống thiên tử. Đến khi Chu suy vi, bị chia làm hai, thiên hạ không ai vào chầu, Chu cũng không thể khống chế. Không phải đức họ mỏng đâu, mà hình thế suy yếu vậy. Nay bệ hạ nổi lên từ đất Phong, Bái, thu được ba nghìn người, theo lối tắt đến chiếm Thục, Hán, bình định Tam Tần, giao chiến với Hạng Vũ ở Huỳnh Dương, tranh đoạt cửa khẩu Thành Cao, đánh lớn bảy mươi trận, đánh nhỏ bốn mươi trận, khiến dân chúng thiên hạ gan óc lầy đất, cha con phơi xương trắng ngoài đồng, nhiều không kể xiết, tiếng khóc lóc chưa nguôi, vết thương chưa lành, lại muốn hưng thịnh như thời Thành, Khang, thần trộm cho không bằng được. Vả lại đất Tần lắm núi có Hoàng Hà bao bọc, biên tái bốn phía hiểm trở, thình lình nguy cấp, quân trăm vạn có thể tập hợp đủ. Dựa vào thế của Tần, lại thêm đất đai màu mỡ, đó là kho trời vậy. Bệ hạ vào Quan Trung rồi đóng đô. Sơn Đông dễu loạn, đất cũ của Tần vẫn có thể bảo toàn. Xét lẽ, đấu với người, không chen yết hầu, đánh vào sau lưng, không chắc toàn thắng. Nay bệ hạ vào Quan Trung đóng đô, chiếm đất cũ nước Tần, là chẹn yết hầu thiên hạ rồi đánh úp sau lưng đấy.”

Cao đế hỏi quần thần, quần thần đều người Sơn Đông, tranh nói nhà Chu mấy trăm năm, nhà Tần hai đời đã diệt vong, chẳng bằng đóng đô ở Chu. Hoàng thượng do dự chưa quyết. Đến khi Lưu hầu nói rõ điểm lợi nếu vào Quan Trung, ngay hôm ấy đánh xe sang tây đóng đô ở Quan Trung.

Thế rồi Hoàng thượng nói: “Người ban đầu nói đóng đô đất Tần là Lâu Kính, Lâu tức là Lưu vậy.” Bèn ban họ Lưu, phong làm Lang trung, hiệu là Phùng Xuân quân.

Hán Cao tổ năm thứ bảy, Hàn vương Tín làm phản, Cao đế tự cầm quân đánh. Tới Tấn Dương, nghe tin Tín cùng Hung Nô muốn hợp sức đánh Hán, Hoàng thượng cả giận, sai người đi sứ Hung Nô. Hung Nô giấu tráng sĩ khỏe, trâu ngựa béo, chỉ cho thấy người già trẻ nhỏ, gia súc gầy. Sứ giả qua lại mười lần, đều nói có thể đánh Hung Nô. Hoàng thượng sai Lưu Kính lại đi sứ Hung Nô, về báo rằng: “Hai nước giao tranh, đáng lý phải khoa trương thế mạnh. Nay thần sang đó, chỉ thấy gia súc gầy còm, người già trẻ nhỏ, ắt muốn ta thấy chỗ yếu, mai phục kỳ binh để tranh lợi. Ngu thần cho là không thể đánh Hung Nô.” Lúc ấy quân Hán đã qua Câu Chú, hơn hai mươi vạn quân đã xuất phát. Hoàng thượng giận, mắng Lưu Kính: “Thằng mọi nước Tề! Nhờ miệng lưỡi được làm quan, nay lại nói xằng ngăn trở quân ta.” Bèn đóng gông Kính, giải ra Quảng Vũ. Cao đế lên đường, đến Bình Thành, Hung Nô quả nhiên xuất kỳ binh bao vây Cao đế ở Bạch Đằng, bảy ngày sau mới thoát được. Cao đế đến Quảng Vũ, xá tội Kính, nói: “Ta không nghe lời ông, nên bị vây khốn ở Bình Thành. Ta đã chém mười sứ giả trước đây nói có thể đánh.” Bèn phong Kính hai nghìn hộ, làm quan Nội hầu, hiệu Kiến Tín hầu.

Cao đế bãi binh từ Bình Thành về, Hàn vương Tín trốn vào đất Hồ. Bấy giờ, Mặc Đốn làm Thiền vu, quân mạnh, cung nỏ có ba mươi vạn, nhiều lần đánh phá biên giới phía bắc. Hoàng thượng lo lắng, hỏi Lưu Kính. Lưu Kính đáp: “Thiên hạ mới yên, sĩ tốt buông binh khí, chưa thể dùng vũ lực chế phục. Mặc Đốn giết cha cướp ngôi, lấy các vợ của cha, cậy sức ra oai, chưa thể dùng nhân nghĩa thuyết phục. Chỉ có thể tính kế lâu dài để con cháu hắn xưng thần thôi, e là bệ hạ không làm được.” Hoàng thượng nói: “Nếu có thể, sao ta không làm! Vậy phải làm sao?” Lưu Kinh đáp: “Nếu bệ hạ đem công chúa dòng đích gả cho hắn, đem nhiều của cải tặng cho, hắn biết nhà Hán gả con gái đích lại đưa lễ hậu, man di ắt thích phong làm Yên chi, sinh con ắt làm Thái tử, thay làm Thiền vu. Tại sao? Tham nhiều của cải nhà Hán. Hằng năm bệ hạ đem những thứ nhà Hán thừa họ thiếu, tặng cho nhiều lần, nhân đó sai biện sĩ dùng lễ tiết khuyên dụ. Mặc Đốn còn thì vốn là con rể; chết đi thì cháu ngoại bệ hạ làm Thiền vu. Há từng nghe cháu ngoại dám chống lễ tiết của ông ngoại chăng? Dùng binh có thể không đánh lại dần khiến thần phục. Nếu bệ hạ không thể sai trưởng công chúa, lại sai người trong tông thất hoặc hậu cung giả danh công chúa, hắn mà biết được, không chịu gần gũi, vậy chẳng ích gì.” Cao để nói: “Phải.” Định sai trưởng công chúa đi, Lã hậu ngày đêm khóc lóc, nói: “Thiếp chỉ có Thái tử và một con gái, sao lại bỏ cho Hung Nô?” Hoàng thượng không thể sai trưởng công chúa đi, bèn lấy con gái nhà khác giả danh trưởng công chúa, gả cho Thiền vu. Sai Lưu Kính sang kết minh ước hòa thân.

Lưu Kính từ Hung Nô về, nhân nói: “Bạch Dương Vương, Lâu Phiền vương ở Hà Nam, Hung Nô, cách Trường An gần bảy trăm dặm, khinh kỵ đi một ngày một đêm có thể đến Tần Trung. Tần Trung mới bị phá, dân ít, đất phì nhiêu, cần tăng lực lượng. Lúc chư hầu mới nổi, không phải họ Điền ở Tề, họ Chiêu, Khuất, Cảnh ở Sở, chẳng thể hứng khởi được. Nay bệ hạ dẫu đóng đô ở Quan Trung, kỳ thực ít người. Phía bắc gần giặc Hồ, phía đông có tông tộc của sáu nước, tông tộc mạnh, ngày kia có biến, bệ hạ cũng chưa kê cao gối mà nằm được đâu. Thần xin bệ hạ dời họ Điền ở Tề, họ Chiêu, Khuất, Cảnh ở Sở, cùng hậu duệ Yên, Triệu, Hàn, Ngụy, cho tới hào kiệt danh gia đến ở Quan Trung. Vô sự, có thể phòng giặc Hồ; chư hầu có biến, cũng đủ sức dẫn quân chinh phạt phía đông. Đó là thuật gốc mạnh ngọn yếu vậy.” Hoàng thượng nói: “Phải.” Bèn sai Lưu Kính dời các họ gồm hơn mười vạn khẩu đến Quan Trung.

Thúc Tôn Thông

Thúc Tôn Thông, người đất Tiết. Thời Tần, nhờ văn tài được trưng dụng, làm Đãi chiếu bác sĩ. Mấy năm sau, Trần Thắng dấy Sơn Đông, sứ giả báo tin, Nhị thế triệu Bác sĩ cùng các nho sinh đến hỏi: “Lính thú Sở đánh đất Kỳ vào đất Trần, các ông nói xem phải làm sao?” Bác sĩ cùng các nho sinh hơn ba mươi người tiến đến nói: “Bề tôi không được mang lòng loạn nghịch, loạn nghịch tức làm phản, tội chết không thể tha. Xin bệ hạ kíp phát binh đến đánh.” Nhị thế giận, biến sắc. Thúc Tôn Thông tiến lên nói: “Lời các nho sinh đều không đúng. Thiên hạ hợp thành một nhà, hủy bỏ thành lũy ở quận huyện, nấu chảy binh khí, để tỏ cho thiên hạ sẽ không dùng nữa. Vả trên có minh chúa, dưới có pháp lệnh đầy đủ, khiến ai nấy giữ chức phận, bốn phương hướng về, sao dám làm phản! Đó chỉ là lũ trộm gà bắt chó thôi, đâu cần nói đến. Nay Quận thú, Huyện úy bắt chúng luận tội, không đáng lo ngại.” Nhị thế mừng nói: “Phải.” Hỏi khắp lượt nho sinh, các nho sinh đều nói làm phản, có người nói bọn trộm. Nhị thế liền lệnh Ngự sử đem các nho sinh nói là làm phản giao pháp quan trị tội, vì nói điều không nên nói. Các nho sinh nói là bọn trộm đều bãi miễn. Bèn ban cho Thúc Tôn Thông hai mươi xấp lụa trắng, một bộ quần áo, phong làm Bác sĩ. Thúc Tôn Thông đã ra khỏi cung, về nhà riêng, các nho sinh hỏi: “Tiên sinh sao nói nịnh bợ thế?” Thông đáp: “Các ông không biết đấy thôi, ta suýt không thoát khỏi miệng cọp!” Bèn trốn đi, đến đất Tiết, đất Tiết đã hàng Sở. Khi Hạng Lương đến đất Tiết, Thúc Tôn Thông theo. [Hạng Lương] thua ở Định Đào, theo Hoài vương. Hoài vương làm Nghĩa đế, dời đến Trường Sa, Thúc Tôn Thông ở lại thờ Hạng vương. Hán vương năm thứ hai, Hán vương thống lĩnh năm chư hầu vào Bành Thành, Thúc Tôn Thông hàng Hán vương. Hán vương thua rồi về tây, nhân đó lại theo Hán.

Thúc Tôn Thông mặc nho phục, Hán vương rất ghét. Bèn đổi y phục, mặc áo ngắn, may kiểu Sở, Hán vương thích.

Thúc Tôn Thông hàng Hán, nho sinh đệ tử hơn trăm người đi theo, nhưng Thông không tiến cử ai, chuyên tiến cử những người trước là trộm cắp, tráng sĩ. Đệ tử đều chửi thầm: “Thờ tiên sinh mấy năm, may được theo hàng Hán, nay không thể tiến cử bọn tôi, chỉ tiến cử bọn gian hoạt, là sao?” Thúc Tôn Thông nghe được, bèn bảo rằng: “Hán vương đang xông pha tên đạn tranh đoạt thiên hạ, các trò đi đánh giết được không? Nên trước hết tiến cử dũng sĩ chém tướng đoạt cờ. Các trò hãy chờ ta, ta không quên đâu.” Hán vương phong Thúc Tôn Thông làm Bác sĩ, hiệu Tắc Tự quân.

Hán vương năm thứ năm, đã thôn tính thiên hạ, chư hầu cùng tôn Hán vương làm hoàng đế tại Định Đào, Thúc Tôn Thông chế định lễ nghi danh hiệu. Cao đế bỏ hết lễ nghi pháp luật hà khắc của Tần, đổi cho đơn giản. Quần thần uống rượu tranh công, có người uống say hô hoán, tuốt kiếm chém cột, Cao đế lo lắng việc đó. Thúc Tôn Thông biết hoàng thượng ngày càng ghét cảnh đó, nói với hoàng thượng rằng: “Đám nhà nho khó có thể cùng giành thiên hạ, nhưng có thể cùng giữ thành quả. Thần xin trưng dụng nho sinh nước Lỗ, cùng đệ tử của thần thiết lập triều nghi.” Cao đế hỏi: “Có khó lắm không?” Thúc Tôn Thông đáp: “Nhạc thời Ngũ đế khác nhau, lễ hội Tam vương không giống nhau. Lễ, theo thời thế nhân tình điều chỉnh cho phù hợp. Cho nên lễ nhà Hạ, Ân, Chu dựa vào chỗ thêm bớt có thể biết được, vì không trùng lặp. Thần xin chọn rộng lễ thời cổ cùng nghi nhà Tần chế định lễ nghi mới.” Hoàng thượng nói: “Hãy làm thử, nếu dễ hiểu, xét xem điều ta thi hành được mới làm.”

Thế là Thúc Tôn Thông sai trưng dụng hơn ba mươi nho sinh nước Lỗ. Có hai nho sinh nước Lỗ không chịu đi, nói: “Ông thờ hàng chục chủ, đều ra mặt nịnh để được thân quý. Nay thiên hạ mới yên định, người chết chưa chôn, người thương chưa lành, lại muốn xướng lễ nhạc. Khởi điểm của lễ nhạc là tích đức trăm năm sau mới thực hiện. Bọn tôi không đành lòng vì ông làm việc đó. Việc ông làm không hợp lễ chế cổ, chúng tôi không làm. Ông đi đi, đừng vấy bẩn đến chúng tôi?” Thúc Tôn Thông cười nói: “Các ông đúng là nhà nho thiển cận, không biết biến đổi theo thời.”

Bèn dẫn ba mươi người trưng dụng được sang tây, cùng tả hữu của hoàng thượng theo học và các đệ tử gồm hơn trăm người luyện tập lễ nghi ngoài đồng. Tập được hơn tháng, Thúc Tôn Thông nói: “Hoàng thượng có thể xem thử.” Hoàng thượng đến xem, sai hành lễ, nói: “Ta có thể theo lễ này.” Bèn lệnh quần thần luyện tập, tháng Mười hội triều.

Hán Cao tổ năm thứ bảy, xây xong cung Trường Lạc, chư hầu quần thần đến chầu tháng Mười. Nghi chế: trước trời sáng, yết giả phụ trách lễ nghi, theo thứ tự dẫn vào Cổng điện, trong sân đình, sắp xe ngựa lính bộ bảo vệ cung điện theo hàng lối, bày binh lính giương cờ xí. Truyền rằng “Rảo bước”, Lang trung dưới điện chạy đến hai bên thềm, mỗi bên mấy trăm người. Công thần, liệt hầu, tướng quân, quan lại trong quân, theo thứ bậc đứng phía tây, quay mặt về đông; quan văn, Thừa tướng trở xuống đứng phía đông, quay mặt về tây. Bày chín người làm dẫn tiến, truyền gọi theo thứ bậc. Thế rồi hoàng đế ngồi xe từ trong phòng đi ra, trăm quan cầm cờ xí, truyền hô chuẩn bị, dẫn các vương hầu xuống đến các quan hạng sáu trăm thạch theo thứ bậc lên chúc mừng. Từ vương hầu trở xuống không ai không sợ sệt kính cẩn. Khi lễ xong, lại bày nghi lễ dâng rượu. Các quan ngồi trên điện đều phủ phục cúi đầu, theo thứ bậc cao thấp đứng lên chúc thọ Hoàng thượng. Dâng chén đủ chín lần, yết giả nói “Thôi rượu”. Ngự sử chấp pháp, ai dâng không đúng nghi thức liền bị đưa đi. Triều hội xong bày tiệc rượu, không ai dám ồn ào thất lễ. Xong xuôi, Cao đế nói: “Hôm nay ta mới biết sự tôn quý của hoàng đế.” Bèn phong Thúc Tôn Thông làm Thái thường, ban năm trăm cân vàng.

Thúc Tôn Thông nhân đó tâu: “Các nho sinh đệ tử theo thần đã lâu, cùng thần chế định lễ nghi, xin bệ hạ cho họ làm quan.” Cao đế cho hết thảy làm quan lang. Thúc Tôn Thông ra về, đem năm trăm cân vàng thưởng các học trò. Các học trò đều vui mừng nói: “Thầy Thúc Tôn thực là thánh nhân, biết việc quan trọng đời nay cần.”

Hán Cao tổ năm thứ chín, Cao đế chuyển Thúc Tôn Thông làm Thái tử thái phó. Hán Cao tổ năm thứ mười hai, Cao đế muốn cho Triệu vương Như Ý thay Thái tử, Thúc Tôn Thông can rằng: “Xưa kia, Tấn Hiến công vì nàng Ly Cơ phế Thái tử, lập Hề Tề thay, khiến Tấn loạn mấy chục năm, bị thiên hạ chê cười. Tần không sớm lập Phù Tô, khiến Triệu Cao giả chiếu lập Hồ Hợi, tự mình dứt tuyệt tế tự tông miếu, đều là việc bệ hạ chính mắt thấy. Nay Thái tử nhân hậu hiếu thuận, thiên hạ đều biết; Lã hậu cùng bệ hạ qua bao khổ cực, lẽ nào lại quay lưng? Nếu bệ hạ muốn phế đích lập thứ, thần xin chịu chết trước, lấy máu trên cổ tưới đất này.” Cao đế nói: “Ông đừng nói nữa, ta chỉ đùa thôi.” Thúc Tôn Thông nói: “Thái tử là gốc thiên hạ, gốc lung lay thiên hạ chấn động, sao coi thiên hạ như trò đùa được!" Cao đế nói: “Ta nghe lời ông.” Đến khi Hoàng thượng bày tiệc rượu, thấy tân khách Lưu hầu vời về theo Thái tử vào yết kiến, Hoàng thượng bèn bỏ ý định thay Thái tử.

Cao đế băng, Hiếu Huệ đế lên ngôi, bèn nói với Thúc Tôn sinh rằng: “Lễ nghi nơi lăng miếu tiên đế, quần thần không ai thông hiểu.” Liền đổi sang chức Thái thường, lập nghi lễ chốn tông miếu. Nghi thức pháp chế nhà Hán đều do Thúc Tôn Thông soạn khi làm Thái thường vậy.

Thái hậu ở cung Trường Lạc, khi thanh nhàn Hiếu Huệ đế thường sang, nhiều lần cấm đường gây phiền người khác, bèn làm cầu nối hai cung, đang xây ở phía nam kho quân giới. Thúc Tôn Thông tấu việc, nhân xin gặp riêng, nói: “Sao bệ hạ tự ý làm cầu chỗ Cao tẩm vậy? Tiên đế hằng tháng áo mũ xuất du ra Cao miếu, Cao miếu là tông miếu của Thái tổ nhà Hán, sao lại cho con cháu đời sau đi đường phía trên tông miếu được?” Hiếu Huệ đế cả sợ, nói: “Hủy bỏ ngay!” Thúc Tôn Thông nói: “Làm vua không thi hành việc sai lầm. Nay đã trót làm, trăm họ đều biết cả, nếu hủy đi, chứng tỏ mình làm sai. Xin bệ hạ làm Nguyên miếu ở bắc sông Vị, hằng tháng Cao tổ mũ áo xuất du ra đó. Mở rộng thêm tông miếu, là gốc của đại hiếu vậy.” Hoàng thượng bèn hạ chiếu sai hữu ty lập Nguyên miếu. Khởi dựng Nguyên miếu, là do trót làm cầu nối hai cung vậy.

Hiếu Huệ đế từng nhân ngày xuân du ngoạn ly cung, Thúc Tôn Thông nói: “Thời cổ có lệ mùa xuân tiến dâng quả mới, nay đang lúc anh đào chín, có thể đem dâng, xin bệ hạ xuất du, nhân đó lấy anh đào dâng tông miếu.” Hoàng thượng bèn đồng ý. Việc dâng tiến các loại quả bắt đầu từ đây.

Thái sử công bàn rằng: Tục ngữ có câu: “Áo cừu nghìn vàng, chẳng phải chỉ từ da nách con cáo; xà cột đài tạ, không phải chỉ từ một cành cây; thời Tam đại, không phải chỉ dựa trí tuệ một kẻ sĩ.” Đáng tin thay! Xét lẽ, Cao tổ dấy từ thuở hàn vi, bình định bốn biển, định kế dùng binh, có thể nói hết mức rồi. Thế nhưng Lưu Kính bỏ xe nói một lần, tạo sự yên định muôn đời, trí tuệ há có thể chỉ một người ư! Thúc Tôn Thông chế định pháp độ, lễ nghi tiến lùi, biến đổi theo thời, cuối cùng trở thành tông sư các nho sinh thời Hán. “Cực thẳng tựa cong, đạo vốn khuất khúc”*, là nói về việc đó chăng?

QUYỂN 100 QUÝ BỐ, LOAN BỐ LIỆT TRUYỆN

Quý Bố, người Sở. Khí khái hiệp nghĩa, có tiếng ở Sở. Hạng Tịch sai cầm quân, nhiều lần khiến Hán vương khốn đốn. Đến khi Hạng Vũ bị diệt, Cao tổ treo thưởng Quý Bố nghìn vàng, ai dám giấu, xử tội ba họ. Quý Bố ẩn ở nhà họ Chu tại Bộc Dương. Họ Chu nói: “Nhà Hán treo thưởng tướng quân gắt gao, truy theo tung tích đến tận nhà tôi, nếu tướng quân nghe, tôi xin hiến kế; như không thể, xin cắt cổ chết trước tướng quân.” Quý Bố đồng ý. Bèn gọt tóc đeo vòng sắt vào cổ Quý Bố, mặc áo vải thô, bảo ngồi trong xe tang, cùng mấy chục gia nhân, đến bán cho Châu Gia huyện Lỗ. Châu Gia trong bụng biết là Quý Bố, bèn mua rồi cho làm đồng. Dặn con rằng: “Việc ruộng đồng phải nghe nô bộc này, nhất định phải ăn cùng hắn.” Châu Gia liền ngồi xe nhỏ đến Lạc Dương, yết kiến Nhữ Âm hầu Đẳng Công. Đằng Công giữ Châu Gia lại uống rượu mấy hôm. Nhân đó nói với Đằng Công: “Quý Bố có tội lớn gì mà Hoàng thượng tìm bắt gắt gao thế?” Đằng Công đáp: “Bố nhiều lần vì Hạng Vũ khiến Hoàng thượng khốn đốn, Hoàng thượng oán hắn, nên muốn bắt bằng được.” Châu Gia nói: “Ngài thấy Quý Bố là người thế nào?” Đáp: “Người hiền năng vậy.” Châu Gia nói: “Bề tôi đều vì chủ mình, Quý Bố ra sức vì Hạng Tịch, là chức phận thôi. Có thể giết hết bề tôi họ Hạng không? Nay Hoàng thượng mới được thiên hạ, chỉ vì oán riêng truy bắt một người, sao lại tỏ cho thiên hạ thấy mình không quảng đại vậy! Vả lại Quý Bố hiền năng mà Hán lại bắt gắt gao, hắn không sang người Hồ phía bắc cũng qua nước Việt phía nam thôi. Ghét tráng sĩ để giúp nước địch, ấy là nguyên do Ngũ Tử Tư quật mộ dùng roi đánh xác Sở Bình vương vậy. Sao ngài không nhân lúc thư thả thưa lại với Hoàng thượng?” Nhữ Âm hầu Đằng Công biết Châu Gia là đại hiệp, xem chừng Quý Bố ẩn chỗ ông ta, bèn hứa rằng: “Được.” Đợi lúc thư thả, Đằng Công quả thuật lại ý của Châu Gia. Hoàng thượng xá tội cho Quý Bố. Bấy giờ, các quan đều tán thưởng Quý Bố giỏi biến cương thành nhu, Châu Gia cũng nhờ đó nổi tiếng đương thời. Quý Bố được triệu kiến, tạ ơn xá tội, phong làm Lang trung.

Thời Hiếu Huệ đế, làm Trung lang tưởng. Thiền vu từng viết thư xấc xược với Lã hậu, không nhún nhường, Lã hậu cả giận, triệu các tướng đến thương nghị. Thượng tướng quân Phan Khoái nói: “Cho thần mười vạn quân để tung hoành đất Hung Nô.” Các tướng đều a dua theo ý Thái hậu, nói “Phải”. Quý Bố tâu: “Phàn Khoái đáng chém! Xưa Cao đế đem hơn bốn mươi vạn quân, còn bị khốn ở Bình Thành, nay Khoái sao có thể dẫn mười vạn quân tung hoành đất Hung Nô được, ra mặt lừa người! Và Tần gây chuyện với người Hồ, bọn Trần Thắng nhân đấy nổi lên. Đến nay, vết thương chưa lành, Khoái lại ra mặt nịnh bợ, muốn khiến thiên hạ lay động.” Bấy giờ trên điện đều sợ, Thái hậu bãi triều, rồi không bàn lại chuyện đánh Hung Nô nữa.

Quý Bố làm Quận thú Hà Đông, thời Hiếu Văn đế, có người nói Quý Bố hiền năng, Hiếu Văn đế triệu đến, muốn cho làm Ngự sử đại phu. Lại có người nói Quý Bố dũng lược, là sâu rượu nên khó gần. Đến nơi, lưu lại một tháng, được triệu kiến rồi thôi. Quý Bố nhân đó nói: “Thần không có công mà trộm được sủng ái, ở Hà Đông chờ định tội. Bệ hạ vô cớ triệu thần, như thể ắt có người cho thần lừa dối bệ hạ. Nay thần đến, không phải làm gì, cho về, người đó ắt hủy báng thần. Bệ hạ dựa vào lời khen của một người mà triệu kiến thần, vì lời hủy báng của một người mà cho thần về, thần sợ kẻ có hiểu biết trong thiên hạ sẽ nhìn thấu bệ hạ.” Hoàng thượng lặng thinh, hổ thẹn, hồi lâu mới nói: “Hà Đông là quận tay chân của ta*, nên mới đặc biệt triệu kiến ông.” Bố cáo từ về giữ chức ở Hà Đông.

Tào Khâu người Sở là biện sĩ, nhiều lần xu phụ người quyên quý vì tiền vàng. Phụng sự quý nhân là bọn Triệu Đồng, thân với Đậu Trường quân. Quý Bố biết chuyện, gửi thư can Đậu Trường quân rằng: “Tôi nghe nói Tào Khâu sinh không đường hoàng, chớ qua lại với hắn.” Đến khi Tào Khâu sinh về, muốn có thư giới thiệu với Quý Bố. Đậu Trường quân nói: “Quý tướng quân không thích túc hạ, túc hạ không nên đến.” Cố nài xin thư giới thiệu, rồi lên đường. Sai người mang thư đến trước, Quý Bố quả nhiên cả giận, đợi Tào Khâu đến. Tào Khâu đến, liền với Quý Bố rồi nói: “Người Sở có câu ngạn ngữ: 'Được trăm cân vàng, chẳng bằng được tiếng ừ của Quý Bố', sao túc hạ được danh tiếng ở nước Lương, Sở vậy? Vả tôi là người Sở, túc hạ cũng là người Sở. Tôi ngao du dương danh túc hạ khắp thiên hạ, sao không được coi trọng? Sao túc hạ cự tuyệt tôi quá đáng thế?" Quý Bố bèn cả mừng, dẫn vào, giữ lại mấy tháng, coi như thượng khách, về đưa hậu lễ. Danh tiếng Quý Bố vì thế càng nổi, nhờ Tào Khâu phát dương cho vậy.

Em trai Quý Bố là Quý Tâm, dũng khí bậc nhất Quan Trung, gặp người cung kính cẩn trọng, làm việc trượng nghĩa, trong nghìn dặm vuông, kẻ sĩ đều tranh chết vì ông ta. Từng giết người, trốn sang Ngô, ẩn ở nhà Viên Ty. Phụng sự Viên Ty như tôn trưởng, coi bọn thuộc hạ Quán Phu, Tịch Phúc như em trai. Từng làm Trung tư mã, quan Trung úy Chất Đô không dám không gia lễ. Nhiều thanh niên thường mạo danh Quý Tâm để hành sự. Bấy giờ, Quý Tâm nhờ trí dũng, Quý Bố nhờ được tin dùng, nổi tiếng khắp Quan Trung.

Cậu ruột Quý Bố là Đinh Công, làm tướng quân nước Sở. Đinh Công vì Hạng Vũ truy đuổi khiến Cao tổ khốn đốn phía tây Bành Thành, vũ khí ngắn chạm nhau, Cao tổ bí bách quá, quay sang nói với Đinh Công: “Hai người hiền há tàn hại nhau ư?” Thế là Đinh Công dẫn quân về, Hán vương liền thoát đi. Đến khi Hạng vương bị diệt, Đinh Công yết kiến Cao tổ. Cao tổ sai đem Đinh Công vào chém trong quân, nói: “Đinh Công làm bề tôi Hạng vương mà bất trung, khiến Hạng vương mất thiên hạ, là tội của Đinh Công.” Bèn chém Đinh Công, nói: “Để người làm tôi đời sau không dám bắt chước Đinh Công!”

Loan Bố

Loan Bố, người nước Lương. Hồi đầu, Lương vương Bành Việt là thường dân, từng giao du với Bố. Nghèo khốn, đi làm mướn ở Tề, tôi đòi cho người bán rượu. Được mấy năm, Bành Việt bỏ nhà đến làm trộm ở vùng Cự Dã, còn Bố bị người ta cướp rồi bán, làm nô bộc ở Yên. Báo thù cho chủ nhà, được tướng Tang Đồ nước Yên cho làm Đô úy. Tang Đồ sau làm Yên vương, lấy Bố làm tướng quân. Khi Tang Đồ làm phản, Hán đánh Yên, bắt được Bố. Lương Vương Bành Việt nghe tin, bèn tâu lên, xin chuộc Bố vì từng làm đại phu của Lương.

Đi sứ sang Tề, chưa về, nhà Hán triệu Bành Việt, trách tội mưu phản, giết cả ba họ. Rồi bêu đầu Bành Việt dưới thành Lạc Dương, chiếu rằng: “Ai đến lấy đầu hoặc nhìn, phải bắt ngay.” Bố từ Tề về, tâu việc dưới đầu Bành Việt, tế lễ khóc thương. Quan lại bắt Bố trình lên. Hoàng thượng triệu Bố, mắng rằng: “Ngươi với Bành Việt làm phản chăng? Ta cấm người ta lấy đầu, riêng ngươi đến tế lễ khóc lóc, rõ ràng là cùng Việt làm phản. Mau nấu nó.” Đương kéo ném vào vạc, Bố quay lại nói: “Xin nói một lời rồi chết.” Hoàng thượng hỏi: “Nói gì?” Bố đáp: “Đương lúc Hoàng thượng bị khốn ở Bành Thành, thua trận ở Huỳnh Dương, Thành Cao, sở dĩ Hạng vương không thể đuổi sang tây, vì có Bành vương đất Lương, cùng Hán hợp tung Sở phải khốn khổ. Lúc ấy, Bành vương ngoái đầu một cái, hợp với Sở thì Hán tan ngay, quay về Hán thì Sở tan ngay. Vả lại hội chiến ở Cai Hạ, không có Bành vương, họ Hạng không bị diệt. Thiên hạ đã yên định, Bành vương được nhận phù tiết phân phong, cũng muốn truyền cho muôn đời. Nay bệ hạ một phen trưng dụng quân nước Lương, Bành vương vì ốm không đến mà bệ hạ nghi là làm phản, phản đâu chưa thấy, chỉ dựa vào tiểu tiết giết đi, thần sợ công thần ai nấy tự thấy nguy hiểm. Nay Bành vương đã chết, thần sống chẳng bằng chết, xin được vào vạc.” Thế là Hoàng thượng bèn xá tội cho Loan Bố, phong làm Đô úy.

Thời Hiếu Văn đế, làm Tướng quốc nước Yên, quan đến tướng quân. Loan Bố tự cho: “Khốn cùng mà không thể nhún mình giấu chí, không phải người chân chính; giàu sang mà không thể thỏa ý, không phải người hiền.” Thế rồi ai từng có ân đức, báo đáp trọng hậu, ai từng có thù oán, dùng pháp giết chết. Lúc Ngô và Sở làm phản, nhờ quân công nên được phong làm Du hầu, lại được làm Tướng quốc nước Yên. Một dải Yên, Tề đều lập đền thờ Loan Bố, hiệu là Loan Công xã.

Hán Cảnh đế niên hiệu Trung Nguyên năm thứ năm, Loan Bố qua đời, con trai là Bôn thừa kế tước hầu, làm quan Thái thường, dùng con vật hiến tế không đúng quy định, nước phong bị phế.

Thái sử công bàn rằng: Khí lực như Hạng Vũ mà Quý Bố còn nhờ vào dũng được nổi danh ở Sở, thân nhiều lần đạp lên địch cướp cờ xí, có thể gọi là tráng sĩ. Nhưng đến khi bị tội, làm nô bộc cho người để không phải chết, sao hạ mình đến thế! Ông ta hẳn tự cậy tại mình, cho nên chịu nhục mà không hổ thẹn, muốn có chỗ thi thố hết khả năng, cuối cùng làm danh tướng nhà Hán. Người hiền năng thực sự coi trọng mạng sống. Như kẻ tỳ thiếp tiện nhân vì phẫn uất mà tự sát, đó không phải có dũng khí, chẳng qua không nghĩ ra cách gì khác thôi. Loan Bố khóc Bành Việt, đi đến vạc nước sôi như trở về, ông ta thực biết chỗ của mình, không coi trọng mạng sống. Dẫu bậc sĩ tiết liệt thời cổ cũng đâu hơn gì!

QUYỂN 101 VIÊN ÁNG, TRIỀU THỐ LIỆT TRUYỆN

Viên Áng

Viên Áng, người nước Sở, tự là Ty. Cha vốn tụ tập đồ đảng làm trộm cướp, chuyển đến sống ở An Lăng. Thời Cao hậu, Áng từng làm xá nhân cho Lã Lộc. Đến khi Hiếu Văn đế lên ngôi, anh Áng là Khoái tiến cử Áng làm Trung lang.

Giáng hầu làm Thừa tướng, bãi chầu chạy vội ra ngoài, ra chiều đắc ý. Hoàng thượng dùng lễ đối đãi cung kính, thường đích thân đưa tiễn. Viên Áng tiến lên nói: “Bệ hạ cho Thừa tướng là người thế nào?” Hoàng thượng đáp: “Bề tôi của xã tắc.” Áng nói: “Giáng hầu là bề tôi có công, không phải bề tôi xã tắc. Bề tôi xã tắc, chủ còn mình còn, chủ mất mình mất. Thời Lã hậu, người họ Lã nắm quyền, tự xưng tướng xưng vương, họ Lưu không dứt nhưng chỉ như chiếc đai. Bấy giờ Giáng hầu làm Thái úy, nắm binh quyền, không thể chỉnh đốn. Lã hậu băng, đại thần cùng phản họ Lã, Thái úy cầm binh quyền, đúng lúc được thành công, đó là bề tôi có công, không phải bề tôi xã tắc. Thừa tướng có vẻ kiêu ngạo với chúa. Bệ hạ khiêm nhượng, vua tôi thất lễ, thần trộm vì bệ hạ cho là không được.” Về sau thiết triều, hoàng thượng ngày càng trang nghiêm, Thừa tướng ngày càng thêm nể sợ. Rồi Giáng hầu trách Viên Áng rằng: “Ta với anh mày vốn thân thiết, nay nhãi ranh ngươi lại hủy báng ta giữa triều đình!” Áng không tạ lỗi.

Khi Giáng hầu bị phế bỏ nước phong của Tướng quốc, người trong nước dâng thư tố cáo Giáng hầu làm phản, bị bắt trói hạ ngục, các công khanh trong tông thất không ai dám nói đỡ, chỉ có Viên Áng chứng minh Giáng hầu vô tội. Giáng hầu được thả, đều do công của Áng. Giảng hầu bèn kết giao thân tình với Áng.

Hoài Nam Lệ vương vào chầu, giết Tịch Dương hầu, cư xử rất ngạo ngược. Viên Áng can rằng: “Chư hầu quá kiêu ắt sinh họa, cần biếm trích, tước đất phong.” Hoàng thượng không nghe. Hoài Nam vương càng hoành hành. Đến khi Thái tử Sài Vũ của Cúc Bồ hầu mưu phản bị lộ, trị tội, liên quan đến Hoài Nam vương, Hoài Nam vương bị triệu về, Hoàng thượng nhân đó đày ra đất Thục, dùng xe tù đưa đi. Bấy giờ Viên Áng làm Trung lang tướng, bèn can rằng: “Bệ hạ vốn dung túng Hoài Nam vương, không hề cấm đoán, nay đến nỗi này, xử quá mạnh tay. Hoài Nam vương là người cương liệt, nếu nhiễm sương móc chết trên đường đi, bệ hạ sẽ bị cho là vì thiên hạ không dung người, mang tiếng giết em thì sao.” Hoàng thượng không nghe, vẫn làm như cũ.

Hoài Nam vương đến đất Ung, ốm chết, nghe tin, Hoàng thượng bỏ ăn, khóc rất đau đớn. Áng vào, dập đầu nhận tội. Hoàng thượng nói: “Vì không nghe lời ông mới nên nỗi này.” Áng nói: “Hoàng thượng xin bớt thương đau, chuyện đã qua, có hối được đâu! Vả lại bệ hạ đã làm ba việc vượt hơn người đời, chuyện này không đủ để hủy danh tiếng bệ hạ.” Hoàng thượng hỏi: “Ta có ba việc gì vượt hơn người đời?” Áng đáp: “Khi bệ hạ ở đất Đại, Thái hậu từng mắc bệnh, ba năm trời, bệ hạ không chợp mắt, không thay quần áo, thuốc thang bệ hạ chưa nếm thử thì chưa dâng. Xét Tăng Sâm là kẻ áo vải còn khó làm được, nay bệ hạ thân là vương giả còn làm được, hiếu hơn Tăng Sâm nhiều lắm. Xét họ Lã chuyên quyền, đại thần độc đoán, nhưng bệ hạ từ đất Đại qua sáu lần dịch trạm, vượt vực sâu khôn dò, dẫu dũng như Mạnh Bôn, Hạ Dục cũng không bằng bệ hạ. Bệ hạ đến dinh của Đại vương, hai lần quay mặt về tây nhường ngôi thiên tử, ba lần quay mặt về nam nhường ngôi thiên tử. Xét Hứa Do nhường một lần, còn bệ hạ nhường thiên hạ năm lần, hơn Hứa Do bốn lần. Vả bệ hạ đày Hoài Nam vương, để ông ấy thấy khổ, sửa đổi lỗi lầm, hữu ty bảo vệ không cẩn trọng, nên ốm chết.” Nghe vậy Hoàng thượng nguôi ngoai dần, nói: “Phải làm sao đây?” Áng đáp: “Hoài Nam vương có ba con trai, đều do bệ hạ thôi.” Thế rồi Văn đế lập ba người con làm vương. Áng nhờ đó danh tiếng thêm trọng vọng ở triều đình.

Viên Áng thường dẫn dụng những nguyên tắc lớn, trình bày khảng khái. Hoạn quan Triệu Đồng nhiều lần được sủng ái, từng hãm hại Viên Áng, Viên Áng lo lắng. Con anh trai Áng tên Chủng làm Thường thị kỵ, cầm phù tiết đi hai bên xe, nói với Áng rằng: “Chú đấu với ông ta, hãy làm nhục trên triều, khiến hoàng thượng không theo lời hủy báng nữa.” Hiếu Văn đế ra ngoài cung, Triệu Đồng hầu trên xe, Viên Áng quỳ trước xe nói: “Thần nghe nói thiên tử ngồi cùng xe kẻ cao sáu thước, đó đều là anh hào thiên hạ. Nay nhà Hán dẫu thiếu người, bệ hạ cũng đâu cần ngồi chung với hạng thiến sót!” Thế là Hoàng thượng bật cười, đuổi Triệu Đồng xuống. Triệu Đồng khóc dưới xe.

Văn đế từ Bá Lăng đi lên, muốn từ phía tây phóng ngựa xuống sườn núi. Viên Áng cưỡi ngựa, ngồi cùng xe cầm dây cương. Hoàng thượng hỏi: “Tướng quân có sợ không?” Áng đáp: “Thần nghe nói, con của nhà có ngàn vàng không ngồi dưới xà nhà, con của nhà có trăm vàng không ngồi dựa lan can, bậc thánh chúa không mạo hiểm để cầu may. Nay bệ hạ ruổi xe sáu ngựa phóng xuống sườn núi cao, nếu ngựa sợ, xe hỏng, bệ hạ xem nhẹ bản thân, còn Cao miếu, Thái hậu thì sao?" Hoàng thượng bèn dừng.

Hoàng thượng đến vườn Thượng Lâm, hoàng hậu và Thận phu nhân đi theo. Ở trong cung cấm, hoàng hậu và Thận phu nhân thường ngồi chung chiếu. Đến khi ngồi, Lang thị trưởng trải chiếu, Viên Áng dẫn Thận phu nhân ngồi lui xuống. Thận phu nhân giận, không chịu ngồi. Hoàng thượng cũng giận, đứng lên, vào cung cấm. Áng nhân đó bước lên tâu: “Thần nghe nói cao thấp thứ tự thì trên dưới hài hòa. Nay bệ hạ đã lập hoàng hậu, Thận phu nhân là thiếp, thiếp chủ há có thể ngồi chung! Thế là làm mất tôn ty. Vả lại bệ hạ sủng ái Thận phu nhân, ban thưởng nhiều của cải. Bệ hạ đối đãi với Thận phu nhân như thế, là gây họa cho phu nhân đó. Riêng bệ hạ không thấy 'lợn người'* ư?” Thế là Hoàng thượng vui trở lại, triệu Thận phu nhân đến nói. Thận phu nhân tặng Áng năm mươi cân vàng.

Nhưng Viên Áng nhiều lần can ngăn thẳng thắn, nên không được ở lâu trong triều, bị chuyển đi làm Đô úy ở Lũng Tây. Áng yêu thương sĩ tốt, sĩ tốt đều tranh nhau dám chết. Được thăng làm Tướng quốc nước Tề. Rồi sang làm Tướng quốc nước Ngô, từ biệt lên đường, Chủng nói với Áng: “Ngô vương kiêu căng đã lâu, trong nước nhiều kẻ gian nịnh. Nay nếu muốn hạch tội trừng trị, họ không dâng thư vu cáo chú, sẽ dùng kiếm sắc đâm chú. Phương nam trũng ẩm, chú có thể ngày ngày uống rượu, không gây phiền phức, luôn thuyết phục Ngô vương đừng làm phản thôi. Như thế may thoát được họa.” Áng theo lời Chủng, được Ngô vương rất hậu đãi.

Viên Áng cáo từ trở về, trên đường gặp Thừa tướng Thân Đồ Gia, xuống xe bái yết, Thừa tướng từ trên xe đáp tạ Viên Áng. Viên Áng về, xấu hổ với thuộc lại, bèn đến phủ Thừa tướng đưa danh thiếp, cầu kiến Thừa tướng. Thừa tướng hồi lâu mới gặp. Áng nhân đó quỳ nói: “Xin được gặp riêng ngài.” Thừa tướng nói: “Nếu ông nói việc công, xin đến chỗ Tào quan và Trưởng lại bàn nghị, tôi sẽ tấu việc tâu lên; nếu nói việc riêng, tôi không nghe những lời riêng tư.” Viên Áng liền quỳ hỏi: “Ngài làm Thừa tướng, tự xét so với Trần Bình, Giáng hầu thì thế nào?” Thừa tưởng đáp: “Ta không bằng.” Viên Áng nói: “Phải, ngài tự cho không bằng họ. Xét Trần Bình, Giáng hầu phò tá Cao đế, bình định thiên hạ, làm tướng võ tướng văn, rồi giết họ Lã, bảo tồn họ Lưu; ngài từng làm Tài quan cung thủ, được thăng đội trưởng, tích dần công lao làm đến Quận thú Hoài Dương, không phải có công vạch kế lạ đánh thành, giao chiến bên ngoài. Vả bệ hạ từ đất Đại về, mỗi khi thiết triều, quan lang dâng sớ, chưa từng không dừng xe nghe lời tấu trình, lời nào không thể dùng sẽ để đó, lời nào có thể tiếp thu liền chọn dùng, chưa từng không khen phải. Tại sao vậy? Vì muốn vời hiền sĩ đại phu trong thiên hạ đến. Hằng ngày Hoàng thượng nghe điều chưa được nghe, minh xét những điều chưa tỏ, ngày càng thêm thánh trí; nay ngài tự bịt miệng thiên hạ mà ngày càng ngu tối. Xét thánh chúa trách Thừa tướng ngu tối, không lâu nữa ngài sẽ gặp họa thôi.” Thừa tướng bèn vái hai vái nói: “Gia này quê mùa bỉ lậu nên không biết, may được tướng quân dạy bảo.” Bèn đưa vào ngồi cùng, tôn làm thượng khách.

Áng vốn không ưa Triều Thố, Triều Thố ngồi ở đâu, Áng liền đi; Áng ngồi ở đâu, Thố cũng tránh: hai người chưa từng nói chuyện cùng một chỗ. Đến khi Hiếu Văn đế băng, Hiếu Cảnh để lên ngôi, Triều Thố làm Ngự sử đại phu, sai thuộc lại tra án Viên Áng nhận của cải từ Ngô vương, xử theo luật, chiếu ban xá tội cho làm dân thường.

Ngô, Sở làm phản, nghe tin, Triều Thố bảo quan Thừa sử rằng: “Xét lẽ, Viên Áng nhận nhiều tiền vàng của Ngô vương, vì thế che giấu cho, nói không làm phản. Nay quả làm phản, tôi muốn xin trị tội Áng biết việc mưu phản mà không báo.” Thừa sử nói: “Việc chưa lộ ra, trị ông ta sẽ dứt lòng mưu phản. Nay quân phản nghịch đã sang phía tây, trị tội có ích gì! Vả lại Viên Áng không có mưu gian.” Triều Thố do dự chưa quyết. Có người bảo lại với Viên Áng, Viên Áng sợ, đương đêm đến gặp Đậu Anh, nói nguyên nhân Sở vương làm phản, xin đến trước mặt Hoàng thượng để đối chất. Đậu Anh vào nói với Hoàng thượng, Hoàng thượng bèn triệu Viên Áng vào gặp. Triều Thố đứng phía trước, đến khi Áng xin đuổi người ra tấu riêng, Thố đi ra, vô cùng tức giận. Viên Áng nói lý do Ngô vương làm phản là vì Triều Thố, chỉ có cách chém ngay Thố để tạ lỗi với Ngô vương, quân Ngô mới bãi binh. Những lời ấy chép trong phần “Ngô sự” [Ngô vương Tỵ liệt truyện]. Sai Viên Áng làm Thái thường, Đậu Anh làm đại tướng quân. Hai người vốn thân giao. Khi Ngô vương làm phản, các trưởng giả ở huyện phụ cận cùng các đại phu hiền năng ở Trường An đều tranh quy phụ hai người, xe ngựa đi theo mỗi ngày đến mấy trăm cỗ.

Khi Triều Thố đã bị giết, Viên Áng lấy thân phận Thái thường đi sứ Ngô. Ngô vương muốn Áng làm tướng quân, Áng không chịu. Muốn giết Áng, sai một viên Đô úy đem năm mươi người vây chặt quân doanh Áng. Viên Áng khi làm Tướng quốc nước Ngô, có viên lại đi theo trộm yêu con hầu của Áng, Áng biết việc đó, không tiết lộ, vẫn đối đãi như trước. Có người báo với viên lại kia: “Tướng quốc biết việc ông tư thông với cô hầu rồi”, y bèn trốn về. Viên Áng đích thân đánh xe đuổi theo, đem người hầu gái kia tặng cho, vẫn cho làm tòng lại. Đến khi Viên Áng đi sứ nước Ngô bị vây giữ, viên tòng lại chính là Hiệu úy tư mã vây giữ Áng, liền đem hết hành trang của cải đổi lấy hai thạch rượu ngon, đúng hôm trời lạnh, sĩ tốt đói khát, uống rượu say, lính ở góc tây nam đều ngủ, đương đêm Tư mã dựng Viên Áng dậy, nói: “Ngài có thể đi được rồi, Ngô vương định sáng mai chém ngài đấy.” Áng không tin, hỏi: “Ông là ai?” Tư mã đáp: “Tôi trước là viên tòng lại trộm hầu gái của ngài đó.” Áng bấy giờ kinh ngạc cảm tạ rằng: “Ông may mắn còn song thân, ta không đáng để liên lụy đến ông.” Tư mã nói: “Ngài cứ đi đi, tôi cũng sẽ trốn, đem cha mẹ theo, ngài không phải lo!” Rồi dùng dao rạch trướng, mở đường từ trong đám quân say rượu đi thẳng ra ngoài. Tư mã cùng Viên Áng chia đường đi, Viên Áng tháo cờ tiết ôm vào lòng, chống gậy, đi bộ bảy tám dặm, trời sáng, thấy kỵ mã nước Lương, bèn cưỡi ngựa ra đi, rồi về báo.

Ngô, Sở đã bị phá, Hoàng thượng đổi con trai Sở Nguyên vương là Bình Lục hầu Lễ làm Sở vương, Viện Áng làm Tướng quốc nước Sở. Từng dâng thư tâu việc, không được dùng. Viên Áng thác bệnh về nhà, nổi chìm cùng người làng, theo đi chọi gà đua chó. Kịch Mạnh ở Lạc Dương từng qua thăm Viên Áng, Áng đối đãi chu đáo. Có phú hộ ở An Lang nói với Áng rằng: “Tôi nghe nói Kịch Mạnh là tay cờ bạc, tướng quân sao qua lại với hắn?” Áng đáp: “Kịch Mạnh tuy cờ bạc, nhưng khi mẹ chết, khách đến tống táng đến hơn nghìn cỗ xe, y cũng có chỗ hơn người. Vả người ta ai chẳng có lúc nguy cấp. Xét lẽ, một sớm kia có người nguy cấp đến gõ cửa, không thể giải thích vì song thân còn sống được, không thể chối từ vì chuyện còn mất được, chỗ thiên hạ trông về, chỉ Quý Tâm, Kịch Mạnh thôi. Nay ông có mấy kỵ mã theo cùng, một ngày nào đó nguy cấp, liệu đủ làm chỗ trông cậy chăng?” Mắng phú hộ ấy, không giao du nữa. Các vương công nghe vậy, đều rất trọng Viên Áng.

Viên Áng tuy ở nhà, Cảnh đế vẫn thường sai người đến hỏi han sách lược. Lương vương muốn được kế vị, Viên Áng khuyên can, việc lập Lương vương mới dứt. Lương vương vì thế oán Áng, từng sai người hành thích Áng. Người đi hành thích đến Quan Trung, hỏi Viên Áng, mọi người đều ca tụng. Bèn đến gặp Viên Áng, nói: “Tôi nhận vàng của Lương vương đến hành thích ngài, ngài là bậc trưởng giả, không nỡ hành thích ngài. Sau đây còn có hơn chục người đến giết ngài, hãy phòng bị!” Viên Áng trong lòng không vui, nhà cũng có nhiều việc kỳ quái, bèn đến xem bói chỗ Bồi Sinh. Trở về, bọn thích khách Lương vương phái đến sau quả nhiên chặn đường đâm chết Viên Áng ở ngoài cổng thành An Lăng.

Triều Thố

Triều Thố, người Dĩnh Xuyên. Học thuyết hình danh của Thân Bất Hại và Thương Ưởng từ Trương Khôi Tiên người đất Chỉ, chung thầy với Tống Mạnh và Lưu Lễ ở Lạc Dương. Triều Thố nhờ tài văn chương học vấn nên được làm Thái thường.

Thố là người nóng tính, cương trực nhưng khắc nghiệt. Thời Hiếu Văn đế, thiên hạ không ai nghiên cứu Thượng thư, chỉ nghe có viên Bác sĩ nhà Tần trước đây là Phục Sinh ở Tế Nam, chuyên nghiên cứu Thượng thư, đã hơn chín mươi tuổi, già nên không triệu đến, bèn hạ chiếu cho Thái thường sai người đến đó học. Thái thường sai Thố đi học Thượng thư ở chỗ Phục Sinh. Trở về, nhân tâu Hoàng thượng những việc tiện lợi, dùng Thượng thư dẫn dụ. Hạ chiếu cho làm các chức Thái tử xá nhân, Môn đại phu, Gia lệnh. Do có tài biện bác được Thái tử sủng ái, người nhà Thái tử gọi là “túi khôn”. Thời Hiếu Văn đế, Thố nhiều lần dâng thư, nói việc tước bỏ quyền lực chư hầu, đến việc thay đổi pháp lệnh. Thứ dâng mấy chục lần, Hiếu Văn đế không nghe, nhưng cho là kỳ tài, thăng làm Trung đại phu. Bấy giờ, Thái tử cho kế sách của Thố hay, Viên Áng và các đại công thần phần nhiều không ưa Thố.

Cảnh đế lên ngôi, lấy Thố làm Nội sử. Thố từng nhiều lần xin gặp riêng tâu việc, vua đều nghe theo, được sủng ái hơn cả cửu khanh, nhiều pháp lệnh chế định lại. Thừa tướng Thân Đồ Gia trong lòng bất mãn, sức không đủ làm phương hại đến Thố. Phủ Nội sử ở phía trong miếu Thái thượng, cửa ra phía đông, không tiện, Thố bèn trổ hai cổng ra hướng nam, đục tường vây của miếu Thái thượng. Thừa tướng Gia nghe chuyện, cả giận, muốn nhân lỗi ấy tâu xin chém Thổ. Thố nghe tin, đương đêm xin gặp riêng, nói rõ mọi việc cho hoàng thượng. Thừa tướng tâu việc, nhân nói việc Thố đục tường vây miếu Thái thượng làm cổng, xin giao Đình úy xử chém. Hoàng thượng nói: “Đó không phải tường vây của miếu, mà là tường bao khu đất trống, không phải phạm pháp.” Thừa tướng xin tạ tội. Bãi chầu, Thừa tướng giận nói với Trưởng sử: “Ta nên chém trước tâu sau, nay lại tâu trước, nên bị thằng nhãi kia bán đứng, thực là sai lầm.” Thừa tướng phát bệnh rồi chết. Thố nhờ thế càng thêm tôn quý.

Được thăng làm Ngự sử đại phu, xin tấu tội lỗi của chư hầu, tước đất phong, thu các quận lân cận của họ. Tâu lên Hoàng thượng, Hoàng thượng lệnh các công khanh, liệt hầu, tông thất tập hợp để thương nghị, không ai dám làm khó, riêng Đậu Anh tranh luận, từ đấy sinh hiềm khích với Thố. Thố thay đổi ba mươi chương luật lệnh, chư hầu đều nhao nhao ghét Triều Thố. Cha Thố biết việc đó, từ Dĩnh Xuyên đến, bảo Thố rằng: “Hoàng thượng mới lên ngôi, ngươi nắm quyền chính sự, xâm đoạt chư hầu, chia rẽ cốt nhục người ta, ai nấy đều bàn nghị, phần lớn oán ngươi, tại sao vậy?” Triều Thố đáp: “Vốn phải thế. Nếu không thế, thiên tử không được tôn quý, tông miếu không được yên ổn.” Cha Thố nói: “Họ Lưu đã yên, còn họ Thố sẽ gặp nguy, ta bỏ mày mà về thôi!” Bèn uống thuốc độc chết, nói: “Ta không nỡ nhìn họa đến thân ta.” Chết được hơn chục hôm, Ngô, Sở bảy nước quả nhiên làm phản, viện cớ giết Thố. Đến khi Đậu Anh, Viện Áng tâu lên, Hoàng thượng sai Triều Thố mặc triều phục rồi đem chém ở chợ đông.

Sau khi Triều Thố chết, yết giả Bộc xạ Đặng Công làm Hiệu úy, làm tướng đi đánh quân Ngô, Sở. Trở về, dâng thư nói việc quân, rồi vào yết kiến. Hoàng thượng hỏi: “Ông từ trong quân đến, nghe tin Triều Thố đã chết, Ngô, Sở có bãi binh không?” Đặng Công đáp: “Ngô vương làm phản mấy chục năm rồi, giận vì bị tước đất phong, nên mượn danh nghĩa giết Thố, kỳ thực ý ông ta không phải vì Triều Thố vậy. Và thần sợ kẻ sĩ trong thiên hạ nín lặng, không dám nói nữa.” Hoàng thượng hỏi: “Sao vậy?” Đặng Công đáp: “Xét lẽ, Triều Thố sợ chư hầu lớn mạnh, không thể khống chế, nên đề nghị tước đất phong để đề cao kinh sư, là mối lợi cho muôn đời. Kế hoạch mới thi hành, cuối cùng bị giết, sẽ khiến trong triều trung thần bị chặn miệng, bên ngoài chư hầu sẽ báo thù, thần trộm vì bệ hạ cho là không nên.” Thế rồi Cảnh đế trầm ngâm hồi lâu, nói: “Ông nói phải, ta cũng hối hận về việc đó.” Bèn phong Đặng Công làm Trung úy ở Thành Dương.

Đặng Công, người Thành Cố, có nhiều kế lạ. Thời Kiến Nguyên, Hoàng thượng vời hiền lương, công khanh nói có Đặng Công, bấy giờ Đặng Công thôi chức, khởi dụng từ nhà làm đến cửu khanh. Được một năm, lại thác bệnh xin nghỉ về nhà. Con trai ông là Chương nhờ nghiên cứu đạo Hoàng - Lão mà nổi tiếng hơn cả Công khanh.

Thái sử công bàn rằng: Viên Áng dẫu không ham học, cũng giỏi phụ hội, lấy lòng nhân làm gốc, dẫn thuật đại nghĩa, khảng khái dâng lời. Gặp lúc Hiếu Văn đế mới lên ngôi, tài trí gặp thời. Thời thế thay đổi, Ngô Sở làm phản, đưa ra một thuyết, thuyết tuy được thi hành, nhưng vẫn không thỏa chí. Thích danh tiếng, khoe khoang tài năng, cuối cùng vì danh mà bại. Triều Thố khi làm Gia lệnh, nhiều lần tấu việc nhưng không được dùng; sau chuyên quyền, thay đổi nhiều pháp lệnh. Chư hầu phát binh gây áp lực, không uốn nắn ngay để cứu nước, toan báo thù riêng, trái lại mất mạng. Tục ngữ nói: “Thay đổi chế độ thời cổ, làm rối loạn phép thường, không chết cũng phải bỏ trốn” có lẽ nói bọn Triều Thố chăng?

• Lục nghệ: tức Lục kinh, sáu cuốn kinh điển của Nho gia, bao gồm: Thi, Thư, Lễ, Nhạc, Dịch, Xuân Thư.

• Theo sách Thượng thư [Kinh Thư], đó là các chức quan thời Nghiêu-Thuấn.

• Thái công: tức Thái công Vọng Khương Tử Nha, người đã giúp Vũ vương nhà Chu đánh bại vua Trụ nhà Ân, giành lấy thiên hạ.

• Rau vi: một loài rau dại.

• Tương truyền Khổng tử có đến 3.000 học trò, trong đó có 72 người xuất sắc nhất, được hậu thế gọi là "thất thập nhị hiền" (72 người hiền). Ở đây chỉ nói 70 người, có lẽ cho tròn số.

• Trọng Ni: tức Khổng tử.

• Nhan Uyên: tức Nhan Hồi, một trong những học trò xuất sắc nhất của Khổng tử, nhà nghèo nhưng đặc biệt hiếu học, được Khổng tử khen ngợi, tiếc thay mất sớm. Hậu thế xưng tụng là "Phục thánh".

• Đạo Chích: tương truyền là một tên trộm nổi tiếng thời cổ.

• Giả tử: tức Giả Nghị, danh thần thời Hán, rất giỏi về từ phú, nghị luận.

• Ngựa ký: một loại thiên lý mã. Đây dùng chỉ Khổng tử, cho rằng Nhan Uyên nhờ Khổng tử nên mới được lưu danh bất hủ.

• Bốn giềng mối: chỉ lễ, nghĩa, liêm, sỉ.

• Bao mao: một thứ cỏ dùng trong lễ tế thời cổ.

• Yến tử: tức Yến Anh, cũng phiên là Án Anh.

• Hoàng-Lão; tức Hoàng Đế và Lão tử.

• Hình danh: tức đối với mỗi danh phận, địa vị nhất định phải có khả năng phù hợp; thận trọng trong việc khen thưởng, biện rõ tội trạng.

• Tư Mã Nhương Tư: cũng có sách phiên là Tư Mã Nhương Thư.

• Nước Tấn sau bị chia làm ba nước là Hàn, Triệu và Ngụy. Bàng Quyên cầm quân nước Ngụy, một trong ba nước tách ra từ nước Tấn, cho nên gọi là "Tam Tấn".

• Tăng tử: cao đồ của Khổng tử, tác giả sách Đại học, hậu thế xưng tụng là "Tông thánh".

• Chấp khuê: cầm ngọc khuê, một chức phong tương đối cao đương thời.

• Hành nhân: chức quan phụ trách việc tiếp khách và nhận những vật phẩm người khác dâng biếu vua.

• Có chỗ phiên là "Bá Hỷ".

• Một thiên trong Thượng thư [sau thường gọi là Kinh Thư.]

• Sư: tức Tử Trương.

• Sâm: tức Tăng Sâm.

• Sài: tức Cao Sài.

• Do: tức Trọng Do.

• Hồi: tức Nhan Hồi.

• Tứ: tức Tử Cống.

• Ý nói có thể làm được đến khanh đại phu.

• Ý nói mới nhập môn làm học trò chứ chưa học được cái đạo học của thầy.

• Cô: từ vua thời xưa dùng để tự khiêm xưng.

• Ý nói quang minh chính trực.

• Tì vết của viên ngọc khuê trắng.

• Lý: tức Khổng Lý, con trai Khổng tử.

• Niên hiệu của Hán Vũ đế, từ năm 128 tr.CN đến năm 123 tr.CN.

• Phủ: đồ để đong, bằng 6 đấu 4 thăng.

• Dữu: bằng 16 đấu.

• Chỉ sách Luận ngữ.

• Mười nhà thì hợp thành một "thập", năm nhà hợp thành một "ngũ".

• Một nhà phạm tội mà chín nhà kia không tố giác thì cả mười nhà bị tội lây.

• Nghề gốc: chỉ nghề nông.

• Phần ngọn: chỉ nghề buôn bán.

• Đại lương tạo: tức Đại thượng tạo, là bậc thứ 16 trong 20 tước vị của nước Tần.

• Ngũ Cổ đại phu: đại phu năm tấm da dê, chỉ Bách Lý Hề, bề tôi giỏi nước Tần thời Tần Mục công.

• Ý nói Tần vương chết.

• Khai tắc: Khai mở chỗ tắc; Canh chiến: cày ruộng và chiến đấu, đều là những thiên trong sách Thương quân thư của Thương Ưởng.

• Hộc và nhạn là các loài chim ưa sống ở vùng sâu trũng, hoặc gần vùng nước. Thành ngữ Trung Quốc có câu: "Đoạn ngưu mã, tiệt hộc nhạn" (Đứt trâu ngựa, lìa hộc nhạn) để chỉ kiếm báu, hết sức sắc bén.

• Nước Tề không đặt quận mà đặt đô, gồm năm đô. Quan đứng đầu đô gọi là đại phu (như Tức Mặc đại phu, A đại phu...). Năm đô đều có quân thường trực trú đóng, gọi là "quân năm đô" (ngũ đô chi binh). Lãnh địa của đại phu gọi là gia, nên "quân năm đô" cũng gọi "quân năm nhà" (ngũ gia chi binh).

• Khách khanh: tên chức quan thời Tần. Người nước ngoài làm quan tại bản quốc, địa vị là khanh, được đối đãi theo lễ đối với khách.

• Người Trung Quốc xưa cho mình là văn minh, các nước xa xôi ở phía bắc gọi là “địch", nam là "man", đông là "di", tây là "nhung", đều bị coi là man di, lạc hậu.

• Kiệt và Trụ đều là các bạo chúa đời cuối thời Hạ và cuối đời Thương. Đây ý nói vua các nước này độc ác, tàn hại dân chúng chẳng khác gì Kiệt và Trụ khi xưa.

• Trung tạ: cũng viết là "Trung xạ", là quan thị ngự, hầu hạ bên cạnh vua.

• Quen đọc là "lạn".

• Nhận: đơn vị đo thời cổ, 1 nhận bằng 8 thước.

• Chỉ việc nước Yên sai Kinh Kha làm thích khách, hành thích Tần Thủy hoàng.

• Quân Kinh: tức quân nước Sở.

• Tử Tư: cháu nội của Khổng tử.

• Ý nói các ông vua đương thời.

• Lục thân: có nhiều quan niệm khác nhau song chung quy đều chỉ những người thân thiết trong gia đình như cha, mẹ, vợ, con...

• Bầu đựng dầu xe tuy cạn, nhưng hơ nóng thì dầu lại chảy ra. Đây ý nói Thuần Vu Khôn tri thức phong phú, không thể cùng kiệt.

• Kiên bạch: cứng và trắng. Công Tôn Long biện bác về "kiên" (cứng) và "bạch" (trắng), cho rằng cứng là dựa xúc giác mà biết, trắng là dựa vào thị giác mà biết, cho nên hai cái đó không thể đồng thời tồn tại.

• cửu đỉnh: chín vạc, được coi là báu vật truyền quốc của thời Tam đại (Hạ-Thương-Chu). Đại lã: chuông lớn trong tông miếu nhà Chu.

• Ngụy Tề là công tử nước Ngụy, làm Tướng quốc thời Ngụy Chiêu vương, có thù với Phạm Thư. Phạm Thư trốn sang Tần, làm Tướng quốc cho Chiêu Tương vương nước Tần, lập chí báo thù Ngụy Tề. Ngụy Tề trốn sang chỗ Bình Nguyên quân nước Triệu, Chiêu Tương vương uy hiếp Hiếu Thành vương nước Triệu, Ngu khanh cùng Ngụy Tề trốn sang Ngụy, muốn thông qua Tín Lăng quân để đến Sở. Tín Lăng quân sợ Tần, do dự chưa tiếp kiến. Hầu Doanh khuyên Tín Lăng quân diện kiến Ngu khanh. Ngụy Tề biết Tín Lăng quân không muốn giúp, bèn cắt cổ tự tử.

• Xem Bạch Khởi kiệt truyện.

• Xưa, ở biên giới, người ta cho đắp các ụ, khi có giặc xâm phạm thì đốt lửa làm hiệu, cũng có khi dùng phân chó sói để đốt, khói bay thẳng lên trời, có thể nhìn thấy từ xa, để thông báo tình hình nguy cấp.

• Xưa, chỗ ngồi bên trái xe được coi là chỗ quan trọng.

• Cao tổ: tức Hán Cao tổ Lưu Bang, người sáng lập nhà Hán.

• Lấy ý từ bài "Đãng" trong phần Đại nhã của Kinh Thi.

• Lấy ý từ Thoán từ quẻ Vị tế trong Kinh Dịch.

• Câu này không có trong Kinh Thi. Có người cho đây vốn là câu văn trong một bản Kinh Thi đã thất truyền từ thời cổ, lại có người cho vốn là câu trong sách khác.

• Lấy ý từ bài "Xảo ngôn" trong phần Tiểu nhã của Kinh Thi.

• Yết giả: người truyền đạt mệnh lệnh của nhà vua.

• Ý nói có ai là người tài giỏi để cùng mình sang phụ giúp nước Tần ở phía tây hay không?

• Quan đông: phía đông của quán ải, chỉ nước Tề ở phía đông.

• Ý nói đạt được công danh tột bậc.

• Ý nói nhà vua chết.

• Ý nói Phạm Thư chết.

• Ý nói mình chết.

• Sái Trạch: cũng phiên là "Thái Trạch".

• Ý nói sự việc đã lên đến tận cùng sẽ quay trở lại trạng thái đối lập ban đầu, để thuyết minh cho ý đoạn đầu, rằng sau khi thành công thì phải biết rút lui.

• Lấy ý câu nói của Khổng tử trong sách Luận ngữ.

• Lấy ý lời hào dương thứ năm trong quẻ càn – Kinh Dịch.

• Lấy ý câu nói của Khổng tử trong sách Luận ngữ.

• Thường đế vương tự xưng mình là "cô". Ở đây ngụ ý nói đời đời được phong vương tước.

• Lấy ý hào thứ sáu của quẻ càn – Kinh Dịch. Quẻ càn, hào thứ năm dương cương lên đến cực thịnh, đến hào thứ sáu, dương cương đã tột mức, như con rồng không thể bay cao quá, vì thịnh cực sẽ chuyển suy.

• Thời Xuân thu - Chiến quốc, các bộ sử thường chép theo lối biên niên nên gọi sử là sách Xuân thu.

• Có sách phiên là "Nhạc Nhàn".

• Tướng quốc họ Tào: tức Tào Tham, khai quốc công thần nhà Hán.

• Lận Tương Như: Có sách phiên là Lạn Tương Như.

• Một trong những nghi lễ quan trọng trong việc đón tiếp tân khách thời xưa.

• Ý nói chỉ có cái hình thức như chiếc đàn bình thường, nhưng khi gảy trục đàn sẽ bung ra, không thể gảy được. Tác giả ý nói Triệu Quát chỉ nhờ danh tiếng của cha mình chứ không có thực chất.

• Bào Tiêu: một ẩn sĩ đầu thời nhà Chu, theo thế truyền, ông nhân bất mãn với chính sự đương thời, tự giữ mình trong sạch, trốn vào rừng núi, ôm cây mà chết, được người đời sau khen là người trung liệt.

• Ý nói việc thiên tử băng hà.

• Thái lao: lễ dùng trong việc tế từ thời xưa, bao gồm ba loại lợn, trâu và dê.

• Biên Hòa cũng gọi là Hòa thị, người nước Sở thời Xuân thu. Theo sách Hàn Phi tử - Hòa thị: Biên Hòa đi chặt củi ở Kinh Sơn, tình cờ tìm được viên ngọc thô, đem dâng Sở Lệ vương rồi Sở Vũ vương, nhưng rốt cuộc bị chặt chân, mãi về sau Sở Văn vương mới biết đó là bảo vật, đem mài giũa thành ngọc bích họ Hòa nổi tiếng khắp thiên hạ.

• Đan chu: con trai đế Nghiêu: vì bị coi là kém cỏi nên đế Nghiêu không truyền ngôi cho mà truyền cho đế Thuấn. Xem thêm phần "Ngũ đế bản kỷ".

• Tượng: em trai khác mẹ của đế Thuấn. Tượng tính kiêu ngạo và tàn ác, rất bất mãn với Thuấn, từng cùng mẹ đẻ và cha Thuấn là Cổ Tẩu tìm cách giết Thuấn, nhưng Thuấn vẫn luôn nhún nhường, sau được Thuấn cảm hóa. Có thuyết cho là Tượng bị Thuấn lưu đày đi phương xa.

• Quản Thúc và Sái Thúc: là em cùng mẹ với Chu Vũ vương. Sau khi Vũ vương chết, con là Chu Thành vượng kế vị. Thành vương tuổi còn nhỏ, Chu công Đán nhiếp chính, Quản Thúc, Sái Thúc bất mãn làm phản, không lâu sau bị Chu công Đán dẹp tan, Quản Thúc bị giết, Sái Thúc bị lưu đày rồi chết tại nơi lưu đày.

• Xem ở phần "Tô Tần liệt truyện".

• Điền Thường: đại thần nước Tề thời Xuân thu. Tề Giản công năm thứ tư (481), giết Giản công, ủng hộ việc lập Tề Bình công lên ngôi, được làm Tướng quốc, giết hết những người có thế lực lớn trong giới quý tộc nước Tề, mở rộng ấp phong của mình, chuyên quyền nước Tề.

• Tôn Thúc Ngao: phụ tá Sở Trang vương thi hành giáo hóa, dẫn dắt dân chúng nước Sở, thi hành nền chính sự khoan thư sức dân, giảm nhẹ hình phạt, phát triển kinh tế, chủ trương lấy dân làm gốc, giỏi về trị thủy, trị quốc, quân sự, được phong làm Tể tướng, khiến Trang vương xưng bá ở phương nam, nước Sở thành trong năm nước bá chủ thời Xuân thu. Sau, bị bệnh chết khi mới 18 tuổi.

• Ư Lăng Tử Trọng: người nước Tề, anh làm công khanh nước Tề, hưởng hậu lộc, nhưng ông cho là bất nghĩa, đem vợ con sang nước Sở, sống ở đất Lăng, giữ tiết thanh cao. Sở vương biết ông là người hiền, muốn phong là Tể tướng nhưng ông không nhận, rồi trốn đi làm người tới cây trong vườn.

• Thất tộc: chỉ người trong thân tộc nói chung.

• Yêu Ly: thích khách, người nước Ngô thời Xuân thu, người thấp bé, xấu xí nhưng có sức mạnh, đương thời nổi tiếng là tay kiếm giỏi, lại túc trí đa mưu. Sau khi Ngô vương Hạp Lư lên ngôi, phái Yêu Ly đi giết công tử nước Ngô là Khánh Kỵ. Yêu Ly thi hành khổ nhục kế, để vợ con bị Ngô vương giết, thiêu xác ngoài chợ nhằm làm Khánh Kỵ tin tưởng, tiếp cận Khánh Kỵ rồi giết chết.

• Viên châu minh nguyệt: loại ngọc có khả năng phát sáng vào ban đêm, tương tự ngọc dạ quang. Ngọc minh nguyệt và ngọc dạ quang đều là các loại ngọc trân quý.

• Long Phùng: Đại thần thời vua Kiệt nhà Hạ, vì trung thành, thẳng thắn can gián mà bị giết.

• Tả đồ: chức quan phụ trách việc can gián nhà vua.

• Quốc phong, Tiểu nha: đều là các phần trong Kinh Thi.

• Lấy chữ từ hào từ quẻ Tỉnh trong Kinh Dịch.

• Ngọc cẩn và ngọc du là hai thứ ngọc đẹp.

• Ly Lâu: tương truyền là một người rất sáng mắt thời cổ, có thể đứng cách trăm bước vẫn thấy rõ những vật nhỏ như mảy lông.

• Trùng Hoa: tức đế Thuấn, được đế Nghiêu truyền ngôi, cùng đế Nghiêu được coi là các bậc đế vương mẫu mực thời thượng cổ.

• Sông Nguyên và sông Tương, Sông Nguyên: khởi nguồn từ phía đông Định Đông của Quý Châu, chảy vào hồ Động Đình ở Hồ Nam. Sông Hương: khởi nguồn từ phía đông Linh Lăng của Hồ Nam, theo hướng bắc chảy vào hồ Động Đình. Đây là khu vực Khuất Nguyên bị lưu đày.

• Bá Nhạc: tương truyền là người xem tướng ngựa cổ. Ý cả câu: Bá Nhạc chết, không còn ai nhận ra được ngựa ký [thiên lý mã] nữa.

• Mạc da: cùng Can tương, đều là các thanh bảo kiếm, được coi như thần khí thời thượng cổ.

• Ký: tức ngựa ký, một loại thiên lý mã. Cả câu ý nói ngựa ký ngày đi ngàn dặm, là giống ngựa tuyệt quý mà lại bắt đi kéo xe muối nặng nề.

• Kỳ và ký đều là các loại ngựa quý, ngày đi ngàn dặm (thiên lý mã).

• Chín châu: chỉ cả thiên hạ.

• Tức bài "Phục điểu phu” – bài phú về con quạ.

• Dẫn theo lời của Lão tử trong sách Đạo đức kinh, coi phúc và họa luôn đi với nhau, nương tựa vào nhau.

• Phó Duyệt xuất thân là một nô lệ. Vua nhà Ân là Vũ Đinh mơ thấy mình gặp thánh nhân, bèn đi tìm, gặp được Phó Duyệt. Sau, Phó Duyệt phò giúp Vũ Đinh lập nên đại nghiệp, được hậu thế xưng tụng.

• Nguyên là "thụ ly". Theo điển chế nhà Hán, sau khi làm lễ tế trời đất, nhà vua sai người đến tế, hoặc các quận trong nước sau khi tế xong, đều phải mang thịt tế về dâng nhà vua, để tỏ ý là nhà vua được nhận phúc từ thần, gọi là "thụ ly".

• Điện Tuyên Thất trong cung Vị Ương của nhà Hán.

• Ý nói Giả Nghị trình bày thuyết phục, Văn đế nhích đến trước chiếu Giả Nghị lúc nào không hay.

• Dĩnh: tức Dĩnh đô, kinh đô nước Sở. Cũng có chỗ phiên là "Sính".

• Thiên "Nhan Uyên", sách Luận ngữ viết: "Tử Trương hỏi về kẻ sĩ: '[Kẻ sĩ] như thế nào được gọi là đạt?' Khổng tử hỏi lại: 'Theo ý con, đạt là thế nào?' Tử Trương đáp: 'Làm quan một nước có tiếng tăm, làm gia thần một nước có tiếng tăm.' Khổng tử nói: 'Như vậy là tiếng tăm không phải đạt. Người đạt thì chất phác chính trực, thích làm điều nghĩa, biết xét lời nói, quan sát nét mặt của người khác, biết suy nghĩ cho người dưới. Như vậy làm quan một nước sẽ đạt, làm gia thần cho một đại phu sẽ đạt. Còn người có tiếng tăm thì bề ngoài làm bộ nhân đức mà hành vi trái nhân đức, thế mà vẫn tin chắc rằng mình nhân đức. Như vậy làm quan một nước sẽ có tiếng tăm, làm gia thần một đại phu sẽ có tiếng tăm'."
Ở đây tác giả ý nói Lã Bất Vi là người có tiếng tăm nhưng không biết làm theo điều nhân cho nên cuối cùng bị bức bách, phải uống thuốc độc tự tử.

• Ý nói muốn tranh đoạt ngôi vua.

• Ý nói nếu xảy ra gì, công tử Quang sẽ lo liệu cho thân nhân của Chuyên Chư, giống như Chuyên Chư còn sống.

• Tục thời cổ, trước khi lên đường đi xa thì làm lễ tế thần đường, gọi là tế "tổ 祖".

• Biến chủy: một trong năm âm điệu thời cổ, là âm điệu của sự bi tráng.

• Ý nói đời người ngắn ngủi.

• Hàn tử: tức Hàn Phi.

• Thân tử: tức Thân Bất Hại.

• Ý nói Chu Thành vương lên ngôi khi còn thơ dại.

• Ký phủ: nơi lưu giữ văn thư, sử sách của nhà nước thời cổ.

• Tam tài: tức trời, đất và con người. Ngũ luân: chỉ năm mối quan hệ gồm vua tôi, cha con, vợ chồng, lớn nhỏ, bạn bè.

• Trực đạo: đường do Tần Thủy hoàng sai Mông Điềm làm, từ Cửu Nguyên (nay thuộc Nội Mông Cổ) đến Vân Dương (nay thuộc tỉnh Thiểm Tây).

• Ý nói Hán Cao tổ Lưu Bang khi còn là thường dân.

• Tức tương đương với các quan cửu khanh, lang tướng trong triều; các quận Quận thú, Quận úy ngoài quận.

• Thái Bá: con trai trưởng của Chu Thái vương, tự động rời nước Chu, đem quyền thừa kế nhường cho Quý Lịch, tức cha của Chu Văn vương.
Diên Lăng Quý tử: tức công tử Quý Trát, cha và anh nhiều lần muốn lập làm Ngô vương nhưng đều khiêm nhường không chịu nhận.

• Ý nói mới chỉ nắm được một chút quyền lực nhưng đã âm mưu phản nghịch.

• Tức Hoài Âm hầu Hàn Tín.

• Chức quan nhỏ,lo việc tiếp khách.

• Tước vương tạm thời, chưa phải tước phong chính thức.

• Một lực sĩ người nước Tề thời Chiến quốc.

• Phân biệt với Hoài Âm hầu Hàn Tín đã có truyện riêng ở quyển trước.

• Người Hồ: chỉ Hung Nô.

• Yên chi: vợ của vua Hung Nô, cũng như cách gọi hoàng hậu của nhà Hán. Vua Hung Nô gọi là Thiền vu, vợ của Thiền vụ gọi là Yên chi. Ở đây chỉ vợ của Mặc Đốn.

• Thú tướng: chức vụ như Tướng quốc nhưng ở vị trí của Quận thú.

• Thời cổ dùng xe ngựa để đi, người đánh xe ngồi giữa, bậc tôn trưởng ngồi bên trái, người hộ vệ ngồi bên phải, gọi là “tham thừa".

• Ý nói gần gũi với hoạn quan sẽ sinh họa, như việc Triệu Cao làm loạn triều chính sau khi Tần Thủy hoàng chết.

• Tức Trụ hạ sử, cũng chỉ chức Ngự sử.

• Trương Thương giỏi tính toán, lại làm Tướng quốc, nên được phong là Kế tướng.

• Chủ kế: chức quan phụ trách việc tính toán của cải, thuế khóa.

• Chí: chức quan nhỏ phụ trách cờ xí.

• Người xưa cho màu hành thủy là màu đen, hành mộc màu xanh, hành hỏa màu đỏ, hành thổ màu vàng, hành kim màu trắng.

• Tài quan: là hạng lính võ, hoặc quan chức ngạch võ cấp thấp.

• Chỉ việc bị thiến (cung hình. Người xưa sau khi bị thiến hoặc tự cung) được đưa xuống "phòng tằm" cho kín gió, mau khỏi.

• Tức hàng Thị Lang, hoặc Lang trung.

• Ý nói đều đánh giết thiên tử để đoạt thiên hạ.

• Ý nói thuận theo tình thế sau khi đã bình định để chuyển đổi từ dùng vũ lực sang dùng cả văn lẫn võ.

• Nhà Tần vốn trước mang họ Doanh, sau do được phân phong nên lấy tên nước phong làm tên họ, từng được phong ở Triệu Thành nên còn mang họ Triệu.

• Loại xe dành cho thiên tử, lót xe và che lọng bằng lụa vàng, bên trái cắm cờ trang sức bằng đuôi một loài bò có lông đuôi dài gọi là "mao ngưu". Đoạn này ý nói Lục Giả đi sứ Nam Việt, thuyết phục Triệu Đà không tiếm dụng nghi lễ của thiên tử, không xưng đế.

• Trắc chú: một loại mũ thời cổ, còn gọi là mũ Cao sơn, có lẽ là loại mũ nhà nho hay đội.

• Trung quyên: tùy tòng thân cận của Bái công.

• Tức Lưu Kính.

• Câu này từ sách Đạo đức kinh của Lão tử.

• Ý nói Hà Đông là quận quan trọng.

• Hán Cao tổ sủng ái Thích phu nhân. Sau khi Cao tổ chết, Thích phu nhân bị Lã hậu chặt chân tay, chọc mù mắt, cho uống thuốc cấm rồi vứt vào nhà xí, gọi đó là "lợn người". Xem trong phần "Lã Thái hậu bản kỷ".