QUYỂN 102 TRƯƠNG THÍCH CHI, PHÙNG ĐƯỜNG LIỆT TRUYỆN

Trương Thích Chi

Đình úy Trương Thích Chi, người Đổ Dương, tự là Quý. Sống cùng anh trai là Trọng. Nhờ có của cải nên được làm Kỵ lang*, thờ Hiếu Văn đế, mười năm không được thăng chức, không có gì để người ta biết tiếng. Thích Chi nói: “Làm quan lâu hao tài sản của anh, không được thỏa ý.” Định xin từ chức về nhà. Trung lang tướng Viên Áng biết Thích Chi là hiền năng, tiếc nếu Chi đi, bèn xin chuyển Thích Chi bổ dụng làm Yết giả*. Thích Chi triều kiến xong, nhân đó tiến lên nói những việc nên làm. Văn đế bảo: “Thấp xuống chút, chớ bàn luận cao quá, làm sao để thời nay có thể thi hành được.” Thế là Thích Chi nói những việc thời Tần, Hán, nguyên nhân khiến Tần mất Hán hưng, nói một hồi lâu. Văn đế khen ngợi, bèn phong Thích Chi làm Yết giả bộc xạ*.

Thích Chi theo xuất hành, lên vườn nuôi hổ. Hoàng thượng hỏi quan Úy vườn Thượng Lâm về sổ sách ghi chép các loài cầm thú, hỏi hơn mười việc, quan Úy nhìn trái ngó phải, đều không trả lời được. Viên Sắc phu* coi vườn hổ đứng cạnh viên Úy trả lời Hoàng thượng rất tường tận về sổ sách ghi chép các loài cầm thú, qua đấy để thấy y có tài ứng đối xuất sắc. Văn đế nói: “Quan lại mà không được thế ư? Viên Úy kia không trông cậy được?” Bèn hạ lệnh cho Thích Chi phong viên Sắc phu làm Thượng Lâm lệnh. Thích Chi lâu sau tiến lên hỏi: “Bệ hạ thấy Giáng hầu Chu Bột là người thế nào?" Hoàng thượng đáp: “Trưởng giả* vậy.” Lại hỏi: “Đông Dương hầu Trương Tương Như là người thế nào?” Hoàng thượng lại đáp: “Trưởng giả.” Thích Chi nói: “Xét Giáng hầu, Đông Dương hầu đáng xưng tụng là trưởng giả, hai người này lúc bàn việc cứ lắp ba lắp bắp, lẽ nào học theo viên Sắc phu thao thao bất tuyệt ư? Vả nhà Tần dùng những viên thư lại, chỉ tranh làm sao cho nhanh, coi việc hà khắc, cốt so cao thấp, nhưng điều tệ của chúng là chỉ có văn suông thôi, thực chất không có lòng trắc ẩn. Vì thế chưa từng nghe đến lỗi của chúng, [thế mà] ngày càng suy bại, đến Tần Nhị thế, thiên hạ sụt như đất lở. Nay bệ hạ thấy viên Sắc phu có tài ăn nói mà phong vượt bậc, thần sợ thiên hạ hùa theo, tranh nói cho giỏi mà không trọng thực chất. Và lại dưới bắt chước trên nhanh như cái bóng và tiếng vang, dùng người không thể không xét thật kỹ.” Văn để nói: “Phải.” Bèn thôi, không phong cho viên Sắc phu ấy nữa.

Hoàng thượng lên xe, triệu Thích Chi ngồi cùng, đi chầm chậm, hỏi Thích Chi những mối tệ của nhà Tần. [Thích Chi] đều tình thực trả lời. Đến cung, Hoàng thượng phong Thích Chi làm Công xa lệnh*.

Không lâu sau, Thái tử và Lương vương cùng ngồi xe vào triều, đến cửa Tư mã không xuống xe, thấy vậy Thích Chi đuổi theo ngăn Thái tử và Lương Vương, không cho vào cổng điện. Rồi hạch tội bất kính đến cửa Tư mã không chịu xuống xe, tâu lên triều đình. Bạc thái hậu biết chuyện, Văn đế cởi mũ tạ lỗi: “Con dạy con cái không nghiêm.” Bạc Thái hậu bèn sai sứ mang chiếu đến xá tội cho Thái tử và Lương Vương, sau đó cho vào cùng. Văn đế vì thế cho Thích Chi là người kỳ lạ, phong làm Trung đại phu*.

Một thời gian sau, làm đến Trung lang tướng*. Theo hoàng thượng đến Bá Lăng, tới phía bắc lăng mộ dõi trông ra xa. Khi ấy Thận phu nhân đi theo, Hoàng thượng chỉ đường Tân Phong cho Thận phu nhân, bảo rằng: “Đường này đến Hàm Đan đó.” Sai Thận phu nhân đánh đàn sắt, Hoàng thượng nương tiếng đàn mà hát, tình ý thảm đạm bị thương, quay lại bảo quần thần rằng: “Ôi chao! Lấy đá núi phía bắc làm quách, dùng sợi gai sợi tơ để lót, dùng sơn chít các khe, há có thể động vào được?” Tả hữu đều nói: “Phải.” Thích Chi tiến lên rằng: “Nếu bên trong có thứ người ta muốn, dẫu kiên cố như núi Nam vẫn có kẽ hở; nếu bên trong không có thứ người ta muốn, dẫu không có đá có quách, sao phải lo?” Văn để khen phải. Rồi sau, phong Thích Chi làm Đình úy*

Thời gian sau, Hoàng thượng xuất hành qua cầu Trung Vị, có người từ dưới cầu chạy ra, khiến ngựa kéo xe kinh sợ. Liền sai kỵ mã bắt, giao cho Đình úy. Thích Chi thẩm vấn, hắn nói: “Tôi người huyện này, đến đây, nghe lệnh cấm đường, ẩn mình dưới cầu. Hồi lâu, cho là vua đã đi qua, liền chạy ra, thấy xe ngựa kỵ mã, vội bỏ chạy.” Đình úy tâu lên, một người phạm lệnh cấm đường, đáng phạt tiền. Văn đế giận nói: “Người này làm ngựa của ta kinh sợ, may ngựa của ta thuần tính nhu hòa, nếu ngựa khác, chẳng phải đã làm tổn thương đến ta sao? Thế mà Đình úy xử tội phạt tiền?” Thích Chi nói: “Pháp luật, thiên tử và thiên hạ đều tuân thủ như nhau. Nay pháp luật quy định như thế mà xử nặng thêm, dân sẽ không tin nữa. Vả lại lúc ấy, Hoàng thượng giết ngay thì thôi. Nay đã giao cho Đình úy, Đình úy là cán cân công bằng thiên hạ, nếu nghiêng một bên, thiên hạ dùng pháp luật đều biến nhẹ thành nặng, dân biết đặt chân tay vào đâu nữa? Xin bệ hạ xét kỹ cho.” Lâu sau, Hoàng thượng nói: “Đình úy xử thế là phải.”

Về sau, có người trộm vòng ngọc trước bệ thờ Cao miếu*, bị bắt, Văn đế tức giận, giao Đình úy trị tội. Thích Chi chiếu theo luật xử tội trộm đồ phục sức ở tông miếu, tâu tội đáng chém giữa chợ. Hoàng thượng cả giận nói: “Người này vô đạo, dám trộm đồ tông miếu tiên đế, ta giao Đình úy, là muốn xử cả họ y, vậy mà ông dựa pháp luật tấu lên, đó không phải tỏ ý sùng kính tông miếu của ta.” Thích Chi cởi mũ dập đầu tạ tội: “Theo luật xử thế là đủ. Và cũng tội chết, nhưng chia ra nghịch thuận khác nhau. Nay trộm đồ trong tông miếu mà giết cả họ, vạn nhất có ngu dân nào lấy ít đất ở Trường Lăng*, bệ hạ lấy gì xử nặng thêm được?” Hồi lâu, Văn đế và Thái hậu mới lên tiếng, cho Đình úy xử lý thỏa đáng. Bấy giờ, quan Trung úy Điều hầu Chu Á Phu và Tướng quốc nước Lương là Sơn Đô hầu Vương Điềm Khai thấy Thích Chi chấp pháp công bằng, bèn kết làm bạn thân. Trương Đình úy nhờ đó được thiên hạ khen ngợi.

Sau, Văn đế băng hà, Cảnh đế lên ngôi, Thích Chi sợ, thác bệnh. Muốn từ chức về nhà, sợ bị giết đến nơi; định yết kiến tạ tội nhưng chưa biết làm cách nào. Theo kế của Vương Sinh, rốt cục được yết kiến tạ tội, Cảnh đế không bắt lỗi.

Vương Sinh giỏi về học thuyết Hoàng-Lão, là ẩn sĩ. Sinh từng được triệu vào triều, tam công Cửu khanh đều đông đủ, Vương Sinh cao tuổi, nói: “Giày tôi tuột”, quay lại bảo Trương Đình úy: “Buộc giày giúp tôi?” Thích Chi quỳ xuống buộc dây giày cho. Sau, có người bảo Vương Sinh: “Sao ông làm nhục Trương đình úy giữa triều đình, sai quỳ buộc dây giày thế?” Vương Sinh đáp: “Tôi già cả lại hèn hạ, tự xét trọn đời cũng chẳng ích gì cho Trương Đình úy. Nay Trương Đình úy là danh thần thiên hạ, tôi cố ý làm nhục Đình úy, khiến quỳ buộc dây giày, muốn làm ông ấy được coi trọng đó.” Các công khanh biết chuyện đó, cho Vương Sinh hiền năng, lại càng coi trọng Trương Đình úy.

Trương Đình úy thờ Cảnh đế hơn năm, làm Tướng quốc cho Hoài Nam vương, do trước có lỗi với Cảnh đế. Lâu sau, Thích Chi chết, con là Trương Chí, tự Trưởng Công, làm quan đến Đại phu, bị bãi chức. Do không thể làm vui lòng người quyền quý đương triều, nên trọn đời không làm quan nữa.

Phùng Đường

Phùng Đường, ông nội là người Triệu. Cha sang ở đất Đại. Nhà Hán nổi lên lại rời đến An Lăng. Đường nổi tiếng hiếu thuận, làm Trung lang thị trưởng, thờ Văn đế. Văn đế đi xe qua, hỏi Đường rằng: “Cụ sao còn làm quan Lang? Nhà cụ ở đâu?" Đường cứ tình thực trả lời. Văn đế nói: “Lúc ta ở đất Đại, quan coi việc ăn uống cho ta là Cao Khư nhiều lần nói về sự hiền năng của tướng quân nước Triệu là Lý Tề, từng đánh trận dưới thành Cự Lộc. Nay mỗi khi ta dùng cơm, tâm ý không lúc nào không để ở Cự Lộc. Cụ biết người đó không?" Đường đáp rằng: “Cũng chưa bằng Liêm Pha, Lý Mục làm tướng đâu.” Hoàng thượng hỏi: “Tại sao?” Đường đáp: “Ông thần lúc làm quan ở Triệu, thống lãnh các tướng, thân với Lý Mục. Cha thần vốn là Tướng quốc nước Đại, thân với tướng Triệu là Lý Tề, do đó biết ông ta là người thế nào.” Hoàng thượng từng nghe nói về Liêm Pha, Lý Mục là người thế nào, rất thích thú, liền vỗ đùi nói: “Ôi chao! Riêng ta không có được Liêm Pha, Lý Mục làm tướng, nếu có, ta há lo giặc Hung Nô ư?” Đường nói: “Bệ hạ dẫu có Liêm Pha, Lý Mục cũng không thể dùng được đâu.” Hoàng thượng nổi giận, đứng dậy đi vào trong cung. Lâu sau, triệu Đường đến trách: "Sao ông làm nhục ta trước đám đông, không có chỗ khác để nói à?” Đường tạ lỗi rằng: “Kẻ bỉ lậu này không biết kiêng kỵ.”

Lúc bấy giờ, Hung Nô mới kéo đại quân vào Triều Na, giết Đô úy Bắc Địa là Ngang. Hoàng thượng lo lắng về việc giặc Hồ, cuối cùng hỏi Đường: “Sao ông biết ta không thể dùng được Liêm Pha, Lý Mục?” Đường đáp rằng: “Thần nghe nói vương giả thời thượng cổ khiển tướng, quỳ gối đẩy xe, nói rằng việc trong triều quả nhân xử trí, việc ngoài triều tướng quân xử trí. Việc quân công tước thưởng đều quyết định bên ngoài, về mới tâu. Đó không phải nói suông vậy. Ông nội thần nói, Lý Mục làm tướng nước Triệu ở biên giới, thuế thu được từ chợ trong quân đều nuôi quân sĩ, việc ban thưởng do tướng bên ngoài quyết định, triều đình không can thiệp. Giao trọng trách và đòi hỏi thành công, nên Lý Mục mới được dốc hết trí tuệ, chọn lấy một nghìn ba trăm cỗ xe, một vạn ba nghìn kỵ binh giỏi cung nỏ, mười vạn quân sĩ thiện chiến, để phía bắc truy kích Thiền vu, phá Đông Hồ, diệt Đạm Lâm, phía tây khống chế Tần hùng mạnh, phía nam trợ giúp Hàn, Ngụy. Lúc bấy giờ, Triệu như muốn xưng bá. Về sau, Triệu vương Thiên lên ngôi, mẹ là con hát. Triệu vương Thiên lên ngôi, liền nghe sàm tấu của Quách Khai, chém chết Lý Mục, sai Nhan Tụ thay thế. Cho nên quân tan tướng chạy, bị Tần bắt giết. Nay thần trộm nghe Ngụy Thượng làm Quận thú Vân Trung, tô thuế ở chợ trong quân lấy hết nuôi quân sĩ, xuất bổng lộc riêng, năm ngày giết một con trâu, thết đãi tân khách cùng quân lại và xá nhân, khiến Hung Nô lánh xa, không dám gần biên giới Vân Trung. Giặc từng xâm nhập một lần, Thượng thống lãnh xa kỵ tiến đánh, giết được rất nhiều. Xét sĩ tốt đều là con em dân thường, xuất thân đồng ruộng rồi tòng quân, đâu biết sổ sách ghi quân lệnh quân công là gì. Suốt ngày ra sức chiến đấu, chém đầu giặc bắt tù binh, dâng công lên quan tướng, một lời không phù hợp, bọn văn lại dùng pháp luật chế ước. Đáng thưởng không thưởng, lại tin dùng bọn quan lại dùng phép tắc chế ước. Thần ngu muội, cho là pháp lệnh của bệ hạ quả nghiêm minh, thưởng quá ít, phạt quá nặng. Vả lại Quận thú Vân Trung là Ngụy Thượng báo công vì thiếu sáu thủ cấp địch, bệ hạ giao quan xử lý, bỏ tước phong, xử một năm lao dịch. Từ đó mà nói, bệ hạ dẫu có Liêm Pha, Lý Mục, cũng không thể dùng được. Thần thực ngu muội, phạm chỗ cấm kỵ tội chết, tội chết!” Văn đế rất vui. Ngay hôm ấy, lệnh cho Phùng Đường cầm phù tiết xá tội cho Ngụy Thượng, phục chức Quận thú Vân Trung, phong Đường làm Xa kỵ đô úy, quản các Trung úy và quân chiến xa các quận trong nước.

Bảy năm sau, Cảnh đế lên ngôi, phong Đường làm Tướng quốc nước Sở, rồi lại bãi chức. Vũ đế lên ngôi, cầu người hiền lương, cất cử Phùng Đường. Đường bấy giờ đã trên chín mươi tuổi, không thể làm quan được nữa, bèn lấy con trai Đường là Phùng Toại làm quan Lang. Toại tự là Vương Tôn, cũng là kỳ sĩ, bạn thân của ta.

Thái sử công bàn rằng: Trương Quý bàn về trưởng giả, giữ pháp độ không dua theo ý nhà vua; Phùng công luận việc khiến tướng, rất có ý vị, rất có ý vị! Ngạn ngữ nói: “Không biết người nào, hãy xem bạn họ.” Việc hai người được xưng tụng, có thể khiến triều đình rạng rỡ. Kinh Thư viết: “Không thiên tư không kết đảng, đạo của nhà vua rộng rãi, không kết đảng không thiên tư, đạo của nhà vua công bằng.”* Trương Quý, Phùng công gần được thế vậy.

QUYỂN 103 VẠN THẠCH, TRƯƠNG THÚC LIỆT TRUYỆN

Thạch Phấn, Thạch Kiến

Vạn Thạch quân tên là Phấn, cha người nước Triệu, họ Thạch. Nước Triệu mất, rời sang sống ở huyện Ôn. Cao tổ sang đông đánh Hạng Tịch, qua Hà Nội, bấy giờ Phấn mười lăm tuổi, làm tiểu lại, hầu cận Cao tổ. Cao tổ nói chuyện cùng, yêu quý vị Phấn rất cung kính, hỏi rằng: “Nhà mày còn những ai?” Đáp rằng: “Phấn chỉ còn mẹ, bất hạnh mắt mù, nhà nghèo, có chị, biết gảy đàn sắt.” Cao tổ hỏi: “Mày muốn theo ta không?" Đáp: “Xin tận sức.” Thế là Cao đế triệu chị Phấn, hóa ra là mỹ nhân, cho Phấn làm Trung quyên, phụ trách nhận thư từ danh thiếp, dời nhà Phấn đến làng Thích Lý trong thành Trường An, do chị Phấn là mỹ nhân vậy. Làm quan đến thời Hiếu Văn đế, tích lũy công lao, làm tới Thái trung đại phu*. Không có văn tài, nhưng cung kính cẩn trọng không ai sánh bằng.

Thời Văn đế, Đông Dương hầu Trương Tương Như làm Thái tử Thái phó, bị bãi chức. Chọn người có thể giữ chức Thái phó, đều tiến cử Phấn, Phấn được làm Thái tử Thái phó*. Khi Hiếu Cảnh đế lên ngôi, phong làm Cửu khanh; Phấn ở gần, Hoàng đế sợ, bèn chuyển Phấn làm Tướng quốc cho chư hầu. Con trưởng của Phấn là Kiến, thứ hai là mỗ, thứ ba là mỗ*, thứ tư là Khánh, đều đức hạnh thuần hậu, hiếu thuận cẩn trọng, làm quan đến trật hai nghìn thạch. Thế là Cảnh đế nói: “Thạch quân cùng bốn người con đều làm quan đến hạng hai nghìn thạch, bề tôi được tôn sủng đều tập trung ở nhà ông ta.” Phấn được xưng hiệu là Vạn Thạch quân.

Năm cuối thời Hiếu Cảnh đế, Vạn Thạch quân được hưởng lộc Thượng đại phu, về nhà dưỡng lão, hằng năm khi triều hội, lấy tư cách đại thần vào chầu. Qua cổng cung, Vạn Thạch quân ắt xuống xe rảo bước vào, thấy xe vua trên đường đều giữ đúng nghi thức. Con cháu làm tiểu lại, về nhà đến bái yết, Vạn Thạch quân phải mặc triều phục mới gặp, không gọi theo tên. Con cháu có lỗi lầm, không trách mắng, cho ngồi một bên, người ngồi đối diện không cho ăn uống. Rồi sau các con phê bình lẫn nhau, người có tuổi phạm lỗi phải cởi trần tạ tội, sửa đổi, mới được chấp nhận. Con cháu ai đến tuổi đội mũ* ở bên cạnh, dẫu ngày thường cũng phải đội mũ, nghiêm cẩn đến thế. Đầy tớ vui vẻ, vâng dạ cẩn trọng. Khi Hoàng thượng ban đồ ăn cho gia đình, ắt dập đầu phủ phục mà ăn, hệt như trước mặt Hoàng thượng. Khi xử lý việc tang, tỏ rõ đau đớn thương xót. Con cháu noi theo dạy bảo, cũng hệt như thế. Gia đình Vạn Thạch quân nhờ hiếu thuận cẩn trọng, nổi tiếng khắp các quận trong nước, dẫu các nhà phẩm hạnh chất phác ở Tề, Lỗ, đều tự cho mình không bằng.

Năm Kiến Nguyên thứ hai, Trung lang lệnh Vương Tang vì văn học mà mắc tội. Hoàng thái hậu cho là nhà nho chuộng văn vẻ mà kém phẩm hạnh, nay nhà Vạn Thạch quân không nói nhiều mà chủ động thi hành, bèn phong con trưởng là Kiến làm Lang trung lệnh, con út là Khánh làm Nội sử.

Kiến già bạc đầu, Vạn Thạch quân còn khỏe mạnh. Kiến làm Lang trung lệnh, cứ làm năm ngày được nghỉ ngơi một ngày, lại về thăm cha, vào phòng kế bên, trộm hỏi người hầu, lấy quần lót cha mặc và bô, tự tay giặt rửa rồi giao cho người hầu, không dám để Vạn Thạch quân biết, coi đó là việc thường. Kiến làm Lang trung lệnh, việc gì cần nói, đuổi hết người bên cạnh, lời nói tận tình, khẩn thiết; đến khi triều kiến, tựa như chưa từng nói gì. Vì thế Hoàng thượng rất tôn trọng, dùng lễ đối đãi.

Vạn Thạch quân chuyển ra ở Lăng Lý. Nội sử Khánh say rượu về nhà, đến cổng ngoài không xuống xe. Vạn Thạch quân hay chuyện, bỏ ăn. Khánh sợ, để trần xin nhận tội, không cho. Cả họ tộc cùng anh là Kiến đều cởi trần thỉnh tội, Vạn Thạch quân trách rằng: “Nội sử là người sang quý, vào cổng làng, trưởng lão trong làng đều chạy đi ẩn, thế mà Nội sử nghênh ngang ngồi xe, phạt thế thỏa đáng!” Bèn dạy bảo rồi tha cho. Khánh cùng các con em vào cổng làng, chạy vội về nhà.

Năm Nguyên Sóc thứ năm, Vạn Thạch quân mất. Con trưởng là Lang trung lệnh Kiến khóc lóc đau đớn, chống gậy mới đi nổi. Hơn năm sau, Kiến cũng chết. Các con cháu đều hiếu thuận, nhưng Kiến hiếu nhất, hơn cả Vạn Thạch quân.

Kiến làm Lang trung lệnh, dâng thư tâu việc, được phê chuẩn rồi chuyển xuống, Kiến đọc bản tấu, nói: “Viết nhầm rồi! Chữ 'mã' (馬) cùng phần đuôi đáng lẽ năm nét, nay viết bốn nét, thiếu một nét, Hoàng thượng trách tội chết mất!” Vô cùng sợ sệt. Ông tính cẩn thận, với việc khác cũng như thế.

Thạch Khánh

Con út Vạn Thạch quân là Khánh làm chức Thái bộc*, khi ngự giá ra ngoài, Hoàng thượng hỏi trước xe có mấy con ngựa, Khánh cầm roi trỏ từng con xong, giơ tay đáp: “Sáu con ngựa.” Trong số các con, Khánh ít cẩn trọng nhất, mà còn như thế. [Khánh] làm Tướng quốc nước Tề, cả nước Tề đều ngưỡng mộ đức hạnh gia đình ông, không cần nói mà Tề rất yên trị, lập đền thờ gọi là Thạch tướng từ*.

Năm Nguyên Thú thứ nhất, Hoàng thượng lập Thái tử, chọn bề tôi có thể làm Thái phó, Khánh từ Quận thủ quận Bái phong lên làm Thái tử Thái phó, được bảy năm thăng làm Ngự sử đại phu.

Năm Nguyên Đỉnh thứ năm, mùa thu, Thừa tướng có tội, bị bãi chức. Hạ chiếu cho Ngự sử: “Vạn Thạch quân là người được tiên đế tôn trọng, con cháu hiếu thảo, nay lấy Ngự sử đại phu Khánh làm Thừa tướng, phong làm Mục Khâu hầu.” Lúc này nhà Hán đang xuống phía nam thảo phạt lưỡng Việt*, sang đông tấn công Triều Tiên, lên bắc truy kích Hung Nô, sang tây đánh Đại Uyển, trong nước nhiều việc. Thiên tử tuân thủ trong nước, sửa sang miếu thần thượng cổ, làm lễ tế trời, đại hưng lễ nhạc. Của cải quốc gia thiếu thốn, bọn Tang Hoằng Dương phụ trách làm lợi cho nước, bọn Vương Ôn Thư giữ luật nghiêm khắc, bọn Nghệ Khoan sùng chuộng văn học, làm quan đến Cửu khanh, thay nhau nắm việc, không cần Thừa tướng quyết định, Thừa tướng chỉ cần trung hậu cẩn trọng mà thôi. Tại vị được chín năm, không nói được gì về việc khuông phò. Thạch Khánh từng muốn xin trị tội cận thần Sở Trung và quan Cửu khanh là Hàm Tuyên, không thể khiến họ nhận tội, trái lại còn bị trách lỗi, phải chuộc tội.

Trong năm Nguyên Phong thứ tư, Quan Đông có hai trăm vạn lưu dân, người không có hộ tịch tới bốn mươi vạn, công khanh bàn nghị, muốn xin dời lưu dân đến biên giới, như bị biếm trích. Hoàng thượng cho rằng Thừa tướng cao tuổi cẩn trọng, không thể cùng bàn nghị, bèn cho Thừa tướng cáo lão hồi hương, rồi xem xét đề nghị của Ngự sử đại phu. Thừa tướng hổ thẹn vì không được bổ nhậm, bèn dâng thư: “Khánh may được làm Thừa tướng để đợi tội, như con ngựa hèn chẳng biết lấy gì giúp cuộc trị lý, thành quách kho lẫm trống không, dân phần nhiều lưu vong, đáng tội búa rìu, Hoàng thượng không nỡ lòng xử tội. Xin trả lại ấn Thừa tướng, ấn phong hầu, đem bộ xương tàn về quê, tránh đường cho người hiền tài.” Thiên tử nói: “Kho lương đã trống, dân nghèo lưu vong, ông lại muốn dời đi, khiến họ lay động không yên, chấn động nguy cấp, mà lại từ chức, ông muốn đổ cái khó cho ai đây?” Hạ chiếu trách Khánh, Khánh rất hổ thẹn, bèn quay lại xử lý chính sự.

Khánh văn nghĩa sâu xa, thẩm xét cẩn thận, nhưng không có mưu lược lớn, không nói được gì cho trăm họ. Hơn ba năm sau, trong năm Thái Sơ thứ hai, Thừa tướng Khánh chết, thụy là Điềm hầu. Con giữa của Khánh là Đức, được Khánh tin yêu coi trọng, Hoàng thượng lấy Đức thừa tự, thay Khánh nối tiếp tước hầu. Sau làm quan Thái thường, phạm pháp bị xử chết, được chuộc tội, bị giáng làm dân thường. Khánh đương làm Thừa tướng, các con cháu có mười ba người làm quan đến hạng hai nghìn thạch. Sau khi Khánh chết, một số bị tội bãi chức, sự hiếu thuận cẩn trọng ngày một suy.

Vệ Oản

Kiến Lăng hầu Vệ Oản, người Đại Lăng đất Đại. Oản nhờ tài điều khiển xe ngựa được làm quan Lang, thờ Văn đế, xét công lao được thăng lên Trung lang tướng, thuần hậu cẩn trọng, chẳng còn gì khác. Hiếu Cảnh đế khi làm Thái tử, triệu thân cận của Hoàng thượng đến uống rượu, còn Oản thác bệnh không đi. Lúc Văn đế sắp mất, dặn Cảnh đế rằng: “Oản là bậc trưởng giả, hãy đối xử tốt với ông ta.” Đến khi Văn đế băng hà, Cảnh đế lên ngôi, hơn năm không trách mắng Oản, Oản ngày càng cẩn trọng.

Cảnh đế ra chơi vườn Thượng Lâm, hạ chiếu Trung lang tướng ngồi cùng xe, trở về hỏi rằng: “Ông biết tại sao được ngồi cùng xe không?” Oản đáp: “Thần từ kẻ đánh xe, may được xét công thẳng lên làm Trung lang tướng, không biết nguyên nhân thế nào.” Hoàng thượng hỏi: “Lúc ta làm Thái tử có triệu ngươi, ngươi không chịu đến là cớ làm sao?” Đáp rằng: “Tội thần đáng chết, thần thực bị ốm!” Hoàng thượng ban kiếm. Oản nói: “Tiên đế ban cho thần sáu thanh kiếm, thần không dám vâng chiếu nhận thêm.” Hoàng thượng nói: “Kiếm, người ta mua đi bán lại, riêng người giữ đến nay chăng?” Oản đáp: “Còn đủ.” Hoàng thượng sai lấy sáu thanh kiếm, kiếm còn trong bao, chưa từng đeo qua. Quan Lang có lỗi, thường phải chịu tội, không được đổ thừa cho tướng quan khác; nếu có công, hay nhường tướng khác. Hoàng thượng cho là liêm chính, trung thực, không có lòng khác, bèn phong Oản làm Thái phó cho Hà Gian vương. Ngô, Sở làm phản, hạ chiếu sai Oản làm tướng, đem quân Hà Gian đi đánh Ngô, Sở có công, phong làm Trung úy. Được ba năm, nhờ quân công, trong năm Tiền Nguyên thứ sáu thời Cảnh đế, phong Oản làm Kiến Lăng hầu.

Năm sau, Hoàng thượng phế truất Thái tử, giết thuộc quan Lật Khanh. Hoàng thượng cho Oản là bậc trưởng giả, không nỡ trị tội, bèn ban cho Oản cáo lão về quê, rồi sai Chất Đô bắt họ Lật trị tội. Xong xuôi, Hoàng thượng lập Giao Đông vương làm Thái tử, triệu Oản về, phong làm Thái tử Thái phó. Lâu sau, thăng làm Ngự sử đại phu. Được năm năm, thay vào hầu Lưu Xá làm Thừa tướng, vào triều tâu việc theo đúng chức trách. Nhưng từ khi mới làm quan đến lúc làm Thừa tướng, trước sau không có gì đáng nói. Thiên tử cho là người đôn hậu, có thể giúp thiếu chúa, tôn sùng ông ta, ban thưởng rất nhiều.

Oản làm Thừa tướng được ba năm, Cảnh đế băng hà, Vũ đế lên ngôi. Trong niên hiệu Kiến Nguyên, Thừa tướng nhân lúc Cảnh đế bị bệnh, tù nhân của đám quan thư nhiều người bị tội lụy, nên bị coi không xứng với chức vị, bị bãi quan. Sau đó Oản chết, con là Tín lên thay, dâng vàng làm tế khí sai lễ chế, bị phế tước hầu.

Trực Bất Nghi

Tái hầu Trực Bất Nghi là người Nam Dương. Làm quan Lang, thờ Văn đế. Cùng chỗ ông ở có người cáo lão về quê, cầm nhầm vàng của quan Lang cùng ở khác, thế rồi người đó phát hiện, định đổ xằng cho Bất Nghi, Bất Nghi tạ lỗi nhận cầm, mua vàng đền. Người cáo lão về quê trở lại trả vàng, viên quan Lang mất vàng trước đây rất hổ thẹn, nhân đó khen Bất Nghi là trưởng giả. Văn đế khen ngợi, từng bước thăng đến Thái trung đại phu. Hội kiến ở triều đình, có người hủy báng: “Bất Nghi tướng mạo rất đẹp, nhưng không hiểu sao khéo trộm cả chị dâu!”* Bất Nghi nghe được, nói: “Tôi không có anh trai.” Cuối cùng chẳng tự thanh minh.

Khi Ngô, Sở làm phản, Bất Nghi đang làm quan hạng hai nghìn thạch, cầm quân tiến đánh. Thời Cảnh đế năm Hậu Nguyên thứ nhất, phong làm Ngự sử đại phu. Thiên tử xét công người tham gia dẹp loạn Ngô, Sở, bèn phong Bất Nghi làm Tái hầu. Thời Vũ đế, niên hiệu Kiến Nguyên, cùng Thừa tướng Oản đều vì mắc lỗi nên bị bãi miễn.

Bất Nghi học theo Lão tử, đến chỗ nào cũng làm như các quan thời xưa, chỉ sợ người ta biết sự tích làm quan của mình. Không muốn lập danh tiếng, được khen là trưởng giả. Bất Nghi chết, con là Tương Như lên thay. Cháu nội là Vọng, dâng vàng làm tế khí sai lễ chế, bị mất tước hầu.

Chu Nhân

Lang trung lệnh Chu Văn, tên là Nhân, tổ tiên vốn người Nhậm Thành. Nhờ làm nghề thuốc nên được tấn kiến. Cảnh đế khi là Thái tử, cho làm Xá nhân, tích công thăng dần, đến thời Hiếu Văn đế làm tới Thái trung đại phu. Cảnh đế mới lên ngôi, phong Nhân làm Lang trung lệnh.

Nhân vốn thâm trầm kín đáo, thường mặc áo vá, quần ướt nước tiểu, cho nên không sạch sẽ, nhờ đó được sủng ái. Cảnh đế vào hậu cung, bí mật đùa cợt với cung tần, Nhân thường ở bên. Đến khi Cảnh đế băng hà, Nhân vẫn làm Lang trung lệnh, cũng chẳng có gì đáng nói. Có lần Hoàng thượng hỏi về người khác, Nhân đáp: “Hoàng thượng tự xét xem.” Cũng không hề hủy báng. Vì thế Cảnh đế hai lần đến nhà. Gia đình Nhân chuyển đến Dương Lăng. Hoàng thượng ban tặng rất nhiều, nhưng thường từ chối, không dám nhận. Chư hầu quần thần đưa hối lộ, trước sau không nhận của ai.

Vũ đế lên ngôi, cho là bề tôi của tiên đế, tôn trọng Nhân. Nhân cáo bệnh xin từ chức, được hưởng lộc hai nghìn thạch về quê, con cháu đều làm đại quan.

Trương Âu

Ngự sử đại phu Trương Thúc, tên là Âu, con ngành thứ của An Khâu hậu Trương Duyệt. Thời Hiếu Văn đế, dựa vào thuyết Hình danh, để phụng sự Thái tử. Nhưng Âu tuy theo Hình danh, song lại là bậc trưởng giả. Thời Cảnh đế, được tôn trọng, từng làm quan Cửu khanh. Đến thời Vũ đế, năm Nguyên Sóc thứ tư, Hàn An Quốc bị bãi chức, chiếu phong Âu làm Ngự sử đại phu. Từ khi Âu làm quan, chưa từng nói muốn tra án ai, chuyên lấy sự thành khẩn trung hậu xử lý việc quan. Thuộc quan cho ông là trưởng giả, cũng không dám khinh khi. Tâu trình việc ngục tụng, việc có thể thẩm xét lại thì thẩm xét; việc không thể thẩm xét lại bất đắc dĩ phải chịu, nhỏ lệ rồi đích thân xem xét, niêm phong. Lòng yêu người đến thế đấy.

Tuổi già bệnh nặng, xin từ quan. Thế rồi thiên tử cũng ban chế sách cho nghỉ, cáo lão về nhà hưởng lộc bậc Thượng đại phu. Nhà ở Dương Lăng, con cháu đều làm đại quan.

Thái sử công bàn rằng: Trọng Ni có nói: “Người quân tử muốn trì độn trong lời nói mà mẫn tiếp ở việc làm, là nói về Vạn Thạch, Kiến Lăng, Trương Thúc chăng? Vì thế họ giáo hóa không nghiêm nghị mà thành công, không hà khắc mà an trị. Tái hầu làm quan khôn khéo, còn Chu Văn lại bợ đỡ, bị người quân tử chỉ trích, coi họ gần như xu nịnh. Nhưng như họ có thể gọi là quân tử biết dốc sức vào việc vậy!

QUYỂN 104 ĐIỀN THÚC LIỆT TRUYỆN

Điền Thúc, người Hình Thành nước Triệu. Tổ tiên là hậu duệ họ Điền nước Tề. Thúc thích kiếm thuật, học thuật Hoàng Lão từ Lạc Cự công. Thúc là người chuộng nghiêm chính liêm khiết, thích du ngoạn cùng tiền bối. Người Triệu tiến cử Điền Thúc cho Tướng quốc nước Triệu là Triệu Ngọ, Ngọ nói với Triệu vương Trương Ngao, Triệu vương cho làm Lang trung. Được mấy năm, hết mực chính trực công bằng, Triệu vương cho là hiền năng, chưa kịp thăng chức.

Đúng lúc Trần Hy làm phản ở đất Đại, nhà Hán năm thứ bảy, Cao tổ sang thảo phạt, qua Triệu, Triệu vương Trương Ngao tự cầm khay dâng đồ ăn, lễ rất cung kính, Cao tổ ngồi xổm mắng ông ta. Bấy giờ, bọn Tướng quốc nước Triệu là Triệu Ngọ mấy chục người đều nổi giận, nói với Trương Vương: “Đại vương thờ Hoàng thượng đã tận lễ, nay lại đối xử với đại vương thế, bọn thần xin làm loạn.” Triệu vương cắn ngón tay chảy máu, nói: “Tiền nhân để mất nước, không có bệ hạ, bọn ta chỉ như dòi bọ chui ra từ thây xác. Sao các ông lại nói thế! Không được nói ra nữa!” Thế rồi bọn Quán Cao nói: “Đại vương là bậc trưởng giả, không phản bội người có đức.” Cuối cùng bàn mưu riêng giết Hoàng thượng. Khi việc bị phát giác, nhà Hán hạ chiếu bắt Triệu vương cùng bề tôi làm phản. Vì thế bọn Triệu Ngọ đều tự sát, chỉ có Quán Cao bị trói. Lúc đó, nhà Hán hạ chiếu thư: “Người Triệu ai dám theo Triệu vương, tội cả ba họ.” Duy có bọn Mạnh Thư, Điền Thúc hơn mười người mặc áo đỏ, gọt tóc, xưng gia nô của Triệu vương, theo Triệu vương Ngao đến Trường An. Quán Cao trình bày rõ việc, Triệu vương Ngao được thả, bị phế làm Tuyên Bình hầu, rồi tiến cử bọn Điền Thúc hơn mười người. Hoàng thượng triệu kiến tất cả, cùng trò chuyện, bề tôi trong triều nhà Hán không ai hơn được họ, Hoàng thượng quý mến, phong hết làm Quận thú hoặc Tướng quốc cho chư hầu. Thúc làm Quận thú Hán Trung hơn mười năm, đúng lúc Cao hậu băng hà, đám họ Lã làm loạn, đại thần chu diệt, lập Hiếu Văn đế.

Sau khi Hiếu Văn đế lên ngôi, triệu Điền Thúc đến hỏi: “Ông biết ai là trưởng giả trong thiên hạ không?” Đáp rằng: “Thần đâu đủ khả năng biết điều ấy?" Hoàng thượng nói: “Ông là trưởng giả, nên biết điều đó.” Thúc dập đầu nói: “Mạnh Thư, Quận thú Vân Trung trước kia là trưởng giả vậy.” Lúc ấy giặc đông kéo vào cướp bóc biên ải, Vân Trung cực kỳ nguy cấp, Mạnh Thư bị bãi chức. Hoàng thượng nói: “Tiên đế sắp đặt Mạnh Thư ra Vân Trung hơn chục năm, giặc vừa vào, Mạnh Thư đã không thể giữ vững, sĩ tốt bất ngờ phải chiến đấu chết đến mấy trăm người. Trưởng giả lại cố ý giết người ư? Sao ông nói Mạnh Thư là trưởng giả?” Thúc khấu đầu đáp: “Chính thế Mạnh Thư mới là trưởng giả vậy. Xét bọn Quán Cao mưu phản, Hoàng thượng hạ chiếu nói rõ, người Triệu ai dám theo Triệu vương, tội cả ba họ. Nhưng Mạnh Thư tự gọt tóc, theo Triệu vương Ngao đến chỗ phải đến, muốn lấy thân mình chết thay, há tự biết sẽ làm Quận thú Vân Trung ư! Hán và Sở chống nhau, sĩ tốt mỏi mệt. Mặc Đốn ở Hung Nô mới hàng phục man di phía bắc, kéo đến xâm hại biên cương, Mạnh Thư biết sĩ tốt mỏi mệt, không nỡ nói ra, quân sĩ tranh lên thành liều chết với địch, như con vì cha, em vì anh, cho nên chết mấy trăm người. Mạnh Thư đâu cố ý xua họ ra đánh! Thế nên mới cho Mạnh Thư là trưởng giả vậy.” Rồi Hoàng thượng nói: “Hiền thay Mạnh Thư!” Lại triệu Mạnh Thư, cho làm Quận thú Vân Trung.

Mấy năm sau, Thúc phạm pháp bị mất chức. Lương Hiếu vương sai người giết Tướng quốc nước Ngô trước đây là Viên Áng, Cảnh đế triệu Điền Thúc tra xét án Lương Vương, nắm rõ sự việc, về báo. Cảnh đế hỏi: “Nước Lương có việc ấy ư?” Thúc đáp rằng: “Tội chết! Có việc đó.” Hoàng thượng hỏi: “Việc ấy thế nào?" Điền Thúc đáp: “Hoàng thượng không cần truy cứu việc nước Lương nữa.” Hoàng thượng hỏi: “Tại sao?" Đáp: “Nay Lương vương không bị giết, luật nhà Hán không thi hành được; nếu xử theo quốc pháp, sẽ khiến Thái hậu ăn không ngon, ngủ không yên, đó là điều bệ hạ lo lắng.” Cảnh đế coi là người hiền năng, cho làm Thừa tướng nước Lỗ.

Thừa tướng mới đến Lỗ, dân tự nói với Thừa tướng, hơn trăm người tố cáo Lỗ Vương chiếm của cải. Điền Thúc bắt giữ hai mươi người trong số họ, một số người bị đánh năm mươi gậy, còn lại đều bị đánh hai mươi gậy, giận nói: “Lỗ vương không phải chúa của các ngươi ư? Sao dám tự ý tố cáo chúa mình?” Lỗ vương nghe vậy rất thẹn, phát tiền trong phủ, sai Thừa tướng đem bồi thường. Thừa tướng nói: “Đại vương tự chiếm đoạt, lại sai Thừa tướng đem trả, ấy là đại vương làm ác mà Thừa tướng làm thiện đấy.” Thừa tướng không dự vào việc bồi thường. Thế rồi Lỗ vương bèn bồi thường hết bọn họ.

Lỗ vương thích săn bắn, Thừa tướng thường theo vào trong vườn, Lỗ Vương cho Thừa tướng đến quán xá nghỉ, Thừa tướng đi khỏi, thường ngồi ngoài trời phía ngoài vườn. Lỗ Vương nhiều lần sai người đề nghị Thừa tướng nghỉ, nhưng quyết không nghỉ, nói: “Vua của ta dầm mưa dãi nắng trong vườn, sao mình ta về quán xá nghỉ được!” Lỗ vương vì thế không năng đi săn nữa.

Mấy năm sau, Thúc chết khi đang tại chức, Lỗ vương đem trăm cân vàng cúng tế, con út ông là Nhân không nhận, nói: “Không vì trăm cân vàng mà tổn hại danh tiếng tiên nhân được.”

Nhân do thân thể tráng kiện được làm Xá nhân cho Vệ tướng quân, nhiều lần theo đánh Hung Nô. Vị tướng quân tiến cử Nhân, Nhân làm Lang trung. Mấy năm sau, làm Thừa tướng trưởng sử hàng quan hai nghìn thạch, lại bị mất chức. Về sau, được sai đi kiểm tra Tam Hà. Hoàng thượng tuần du sang đông, Nhân tâu việc, có văn từ, Hoàng thượng thích, phong làm Kinh phụ đô úy. Được hơn tháng, Hoàng thượng thăng lên Tư trực. Mấy năm sau, phạm tội liên quan đến Thái tử. Bấy giờ, Tả thừa tướng tự cầm quân, sai Tư trực Điền Nhân coi việc đóng cổng thành, vì thả Thái tử đi, giao quan lại luận tội chết. Nhân phát binh, Trường Lăng lệnh Xa Thiên Thu báo về triều đình rằng Nhân làm phản, cả họ đều bị giết. Hình Thành nay ở nước Trung Sơn.

Thái sử công bàn rằng: Khổng tử được khen là: “Ở nước nào ắt nghe chính sự nước ấy”*, là nói đến Điền Thục chăng! Vì nghĩa không quên cất nhắc hiền năng, làm sáng mỹ đức bậc quân chủ để bổ khuyết lỗi lầm. Nhân và ta vốn thân thiết, vì thế ta bàn đến ông ấy.

Chử tiên sinh* bàn rằng: Lúc tôi làm quan Lang, nghe nói Điền Nhân vốn thân thiết với Nhâm An. Nhâm An, người Huỳnh Dương, thuở nhỏ mất cha, nghèo khó, đánh xe đến Trường An cho người, ở lại, mong được làm tiểu lại, chưa có cơ hội, nhân đó khai vào sổ hộ tịch. Ở tại Vũ Công, là ấp nhỏ giáp giới phía tây Phù Phong, sạn đạo vào Thục ở Cốc Khẩu kề núi. An cho rằng Vũ Công là ấp nhỏ, không có hào môn, dễ được danh cao, An lưu lại, thay người khác làm sai dịch bắt trộm trong đình*. Sau làm Đình trưởng. Dân trong ấp đều ra ngoài săn bắn, Nhâm An thường chia hươu nai thỏ trĩ săn được cho mọi người, sắp đặt người già, trẻ nhỏ, tráng đinh vào chỗ dễ khó phù hợp, ai nấy đều vui, nói: “Không ai bị thiệt, Nhâm thiếu khanh chia thật công bằng, thật có trí lược.” Hôm sau lại tụ họp, tập hợp được mấy trăm người. Nhâm thiếu khanh nói: “Con ông nọ là người này người kia sao không đến?” Mọi người đều kinh ngạc vì thấy ông nhớ quá nhanh. Sau, giao làm Tam lão*, được khen là gần dân, ra làm quan trưởng hạng ba trăm thạch, cai trị dân. Hoàng thượng ra ngoài du ngoạn, không lo chuẩn bị màn trướng, bị bãi chức.

Bèn làm Xá nhân cho Vệ tướng quân, gặp Điền Nhân, cùng làm Xá nhân, trong phủ tướng quân, đồng lòng quý nhau. Hai người nhà nghèo, không có tiền phục dịch quản gia, bị y sai nuôi bầy ngựa dữ cắn người. Hai người ngủ cùng giường, Nhân trộm nói: “Tên quản gia này thực không biết người.” Nhâm An bảo: “Tướng quân còn chả biết người, nói gì đến quản gia!” Vệ tướng quân từ đó cho hai người sang chỗ Công chúa Bình Dương. Người nhà Công chúa bắt hai người cùng ăn với nô bộc hầu ngựa, hai người rút dao chém đứt chiếu ngồi riêng. Người nhà công chúa đều thấy lạ rồi ghét bỏ, nhưng không ai dám quát mắng.

Về sau có chiếu chọn Xá nhân của Vệ tướng quân làm quan Lang, tướng quân chọn những người giàu trong đám Xá nhân, sai họ đóng yên ngựa mặc áo vải đỏ, dùng ngọc trang sức kiếm, muốn vào tâu lên hoàng thượng. Gặp lúc đại phu hiền năng là Thiếu phủ Triệu Vũ qua chỗ Vệ tướng quân, tướng quân gọi các Xá nhân được tiến cử ra mắt Triệu Vũ. Triệu Vũ hỏi theo thứ tự, hơn chục người không ai thạo việc, có trí lược. Triệu Vũ nói: “Tôi nghe, dưới của nhà tướng ắt có tướng tài. Sách truyện nói: 'Không biết vua thì xem sứ giả; không biết ai thì xem bạn họ.' Nay có chiếu cất nhắc Xá nhân của tướng quân, muốn xem tướng quân có hiền năng, có phải kẻ sĩ kiêm tài văn võ hay không. Nay chỉ chọn con em nhà giàu tiến cử, lại chẳng có trí lược, như tượng gỗ khoác quần áo the lụa lên thôi, thế thì được tích sự gì?” Thế rồi Triệu Vũ gọi hết hơn trăm Xá nhân của Vệ tướng quân đến, lần lượt hỏi han, chọn được Điền Nhân và Nhâm An, nói: “Chỉ hai người này được thôi, còn lại đều không dùng được.” Vệ tướng quân thấy hai người nghèo khó, có ý không hài lòng. Triệu Vũ đi rồi, bảo hai người rằng: “Ai nấy tự chuẩn bị yên ngựa, quần áo vải đỏ mới.” Hai người đáp rằng: “Nhà nghèo, không có gì chuẩn bị cả.” Tướng quân nổi giận nói: “Nay hai ông nhà nghèo, sao còn nói những lời thế? Ra chiều bất mãn như ban đức cho ta, thế là thế nào?” Tướng quân bất đắc dĩ, đưa vào sổ trình lên. Có chiếu triệu kiến Xá nhân của Vệ tướng quân, hai người yết kiến trước, triệu kiến hỏi han tài năng mưu lược, cho cùng hạng thứ. Điền Nhân đáp rằng: “Cầm dùi trống đứng cửa quân, khiến sĩ đại phu vui vẻ tử chiến, Nhân không bằng Nhâm An.” Nhâm An đáp: “Quyết đoán chỗ còn hiềm ngờ, phân định đúng sai, biện biệt trăm quan, khiến trăm họ không có lòng oán hận, An không bằng Nhân vậy.” Vũ để cả cười nói: “Tốt.” Sai Nhâm An giám hộ quân phía bắc, sai Điền Nhân giám hộ đồn điền biên giới Hà Thượng. Hai người nổi danh thiên hạ.

Về sau, cất dùng Nhâm An làm Thứ sử Ích Châu, cho Điền Nhân làm Thừa tướng trưởng sử.

Điền Nhân dâng thư nói: “Thái thú các quận trong thiên hạ phần nhiều gian dối hám lợi, Tam Hà nghiêm trọng nhất, thần xin tra xét Tam Hà trước. Thái thú Tam Hà đều dựa bậc quyền quý trong triều, thân thuộc với quan hàng tam công, nên chẳng kiêng sợ, trước cần chấn chỉnh Tam Hà để răn quan lại gian dối khắp thiên hạ.” Bấy giờ Thái thú Hà Nam, Hà Nội đều là cha anh con em của Ngự sử đại phu Đỗ Chu, Thái thú Hà Đông là cháu nội của Thạch thừa tướng. Khi ấy họ Thạch có chín người làm quan hàng hai nghìn thạch, đang lúc quý thịnh. Điền Nhân nhiều lần dâng thư nói việc đó. Đỗ đại phu cùng họ Thạch sai người tạ lỗi, bảo Điền Thiếu khanh rằng: “Chúng tôi không dám nói gì, xin Thiếu khanh đừng vu cáo làm vẩn đục.” Nhân sau khi tra xét Tam Hà, Thái thú Tam Hà bị giao cho pháp quan xử chết. Nhân về tâu lại, Vũ đế mừng, cho Nhân có tài lại không sợ cường bạo, phong Nhân làm Thừa tướng Tư trực, uy chấn thiên hạ.

Về sau, gặp việc Thái tử dấy binh, Thừa tướng đích thân cầm quân, sai Tư trực chủ giữ cổng thành. Tư trực cho thái tử là tình thân cốt nhục, giữa cha con không muốn can thiệp quá sâu, bèn rời cổng thành ra các lăng. Lúc ấy Vũ đế ở cung Cam Tuyền, sai Ngự sử đại phu Bạo Quân xuống trách Thừa tướng: “Tại sao thả Thái tử?” Thừa tướng đáp: “Phái quan Tư trực giữ cổng thành lại mở cho Thái tử.” Dâng thư báo lên, xin bắt trói quan Tư trực. Tư trực bị giao cho pháp quan, tội chết.

Bấy giờ, Nhâm An làm Sứ giả hộ quân của bắc quân, Thái tử dừng xe ngoài cổng nam của bắc quân, triệu Nhâm An, giao phù tiết lệnh phát binh. An vái nhận phù tiết, đi vào, đóng cửa không ra. Vũ đế hay tin, cho là Nhâm An vờ nghe, không dự việc của Thái tử, tại sao vậy? Nhâm An đánh đòn làm nhục tiểu lại phụ trách tiền bạc trong bắc quân, tiểu lại dâng thư nói lên Hoàng thượng, cho rằng Nhâm An nhận phù tiết của Thái tử, nói: “Vinh hạnh thay, ngài giao phù tiết đẹp này cho tôi.” Thư dâng lên, Vũ đế rằng: “Lão lại già này, thấy việc binh dấy, muốn ngồi xem thắng bại, coi ai thắng chực hùa theo, kẻ hai lòng. An có nhiều tội đáng chết, ta từng cho sống, nay mang lòng gian, có dạ bất trung.” Giao An cho pháp quan, xử tử.

Xét lẽ, trăng đầy thì khuyết, vật thịnh ắt suy là lẽ thường của trời đất. Biết tiến mà không biết lui, giàu sang lâu ngày, họa chất thêm cao. Cho nên Phạm Lãi bỏ nước Việt, từ chối không nhận chức quan, danh truyền đời sau, muôn năm không quên, họa há đến chăng! Người mong thăng tiến đời sau xem đó thận trọng răn dè.

QUYỂN 105 BIỂN THƯỚC, THƯƠNG CÔNG LIỆT TRUYỆN

Biển Thước Tân Việt Nhân

Biển Thước, người đất Trịnh ở quận Bột Hải, họ Tần, tên là Việt Nhân. Thiếu thời, làm phụ trách quán trọ cho người ta. Có người khách Trường Tang quân trú ở quán, riêng Biển Thước thấy ông ta kỳ lạ, tiếp đãi cẩn thận. Trường Tang quân cũng biết Biển Thước không phải người thường. Ra vào hơn chục năm, rồi gọi Biển Thước ngồi riêng, nói rằng: “Ta có phương thuốc bí truyền, tuổi đã cao, muốn truyền cho ông, ông chớ tiết lộ.” Biển Thước đáp: “Kính vâng.” Bèn lấy thuốc trong người đưa cho Biển Thước, nói: “Uống thuốc này có thể đứng trên mặt ao, ba mươi ngày sau hiểu thấu muôn vật.” Bèn đem hết phương thuốc bí truyền viết ra trao cho Biển Thước. Bỗng không thấy nữa, dường không phải người thường. Biển Thước theo lời uống thuốc được ba mươi ngày, liền nhìn thấu tường nhà bên. Dùng để xem bệnh, thấy hết chứng bệnh trong ngũ tạng, nhưng chỉ nói bắt mạch chẩn đoán.

Biển Thước chữa bệnh khi ở Tề, lúc ở Triệu. Ở Triệu, lấy tên là Biển Thước.

Thời Tấn Chiêu công, các đại phu mạnh còn tông tộc vua yếu, Triệu Giản tử làm đại phu, chuyên quyền quốc sự. Giản tử mắc bệnh, bất tỉnh năm ngày, đại phu đều sợ, thế rồi triệu Biển Thước. Biển Thước vào xem bệnh, đi ra, Đổng An Vu hỏi, Biển Thước đáp: “Huyết mạch bình thường, kinh ngạc làm gì! Xưa, Tần Mục công từng như thế, bảy ngày mới tỉnh. Hôm tỉnh lại, bảo Công Tôn Chi và Tử Dư rằng: 'Ta đến chỗ thiên đế rất vui. Ta sở dĩ ở lâu, vì có điều cần học. Thượng đế bảo ta: 'Nước Tấn sẽ có đại loạn, năm đời không yên. Sau làm bá chủ, chưa già đã chết. Con của bá chủ sẽ khiến nam nữ trong nước không phân biệt.' Công Tôn Chi viết ra rồi cất đi, sử sách nhà Tần xuất phát từ đó. Xét lẽ, loạn thời Hiến công, xưng bá thời Văn công, còn Tương công đánh bại quân Tần ở Hào Sơn trở về buông thả dâm dục, là điều ngài đã biết. Nay bệnh của chúa ngài giống Tần Mục công, không quá ba ngày ắt khỏi, khỏi rồi ắt có điều muốn nói.”

Được hai ngày rưỡi, Giản tử tỉnh dậy, nói với các đại phu: “Ta đến chỗ thiên đế rất vui, cùng bách thần ngao du giữa trời, nhạc tiến tấu chín khúc, múa muôn điệu, không giống nhạc thời Tam đại, âm thanh lay động lòng người. Có con gấu chực kéo ta, thượng đế lệnh ta bắn nó, trúng gấu, gấu chết. Có con bi* xông đến, ta lại bắn nó, trúng bi, bi chết. Thượng đế rất vui, ban cho ta hai rương tre, đều có hạng nhì. Ta thấy con ta cạnh thượng đế, thượng đế trao ta một con chó Địch*, nói: 'Đến khi con trai ông lớn hãy ban cho nó.' Thượng đế bảo ta: 'Nước Tấn mỗi đời mỗi suy, bảy đời thì mất.' Họ Doanh sẽ đánh bại người Chu ở phía tây Phạm Khôi, rồi cũng không có được đâu." Đồng An Vu nghe lời đó, viết lại rồi cất. Đem lời Biển Thước kể cho Giản tử, Giản tử tặng Biển Thước bốn vạn mẫu ruộng.

Về sau Biển Thước sang nước Quốc. Thái tử nước Quốc chết, Biển Thước đến dưới của cung nước Quắc, hỏi Trung thứ tử thích phương thuật rằng: “Thái tử bệnh gì, sao người trong nước cầu đảo hơn các việc khác?” Trung thứ tử đáp: “Thái tử bị bệnh khí huyết không đều, rối loạn mà không thể bài tiết, bộc phát ra ngoài, hẳn có thương hại bên trong. Tinh thần không ngăn nổi tà khí, tà khí chất chứa không phát tiết được, do đó mạch dương chậm mạch âm gấp, cho nên đột quỵ mà chết.” Biển Thước hỏi: “Thái tử chết lúc nào?" Đáp: “Gà gáy đến giờ.” Hỏi: “Liệm chưa?” Đáp: “Chưa, Thái tử chết chưa được nửa ngày.” Biển Thước nói: “Nói tôi là Tần Việt Nhân ở Bột Hải nước Tề, nhà ở đất Thịnh, chưa từng hầu trước mặt, thấy thần thái rạng rỡ nhà vua. Nghe nói Thái tử chẳng may qua đời, tôi có thể khiến Thái tử sống lại.” Trung thứ tử nói: “Tiên sinh không lừa tôi chứ? Sao lại bảo Thái tử có thể sống lại! Tôi nghe thời thượng cổ, có lang y Du Phụ, trị bệnh không cần sắc thuốc, rượu thuốc, châm cứu, xoa bóp, chườm thuốc, vừa chạm vào biết bệnh ngay, dựa vào sự di chuyển [kinh mạch] trong ngũ tạng, bèn rạch da mổ thịt, dẫn mạch nối gân, chữa trị tủy não, giữ phần dưới tim, cơ hoành, rửa ruột và dạ dày, làm sạch ngũ tạng, luyện tinh khí đổi hình dạng. Phương pháp của tiên sinh nếu được thế, Thái tử có thể sống lại, không làm được thế mà muốn cứu sống Thái tử, làm trò cười cho trẻ con cũng không xong.” Cả ngày, Biển Thước ngẩng mặt lên trời than rằng: “Xét cách ngài nói, như lấy ống trúc nhìn trời, từ mảnh vá xem hoa văn. Cách trị của Việt Nhân không đợi bắt mạch, chỉ xem vẻ mặt, nghe tiếng nói, trông dáng hình cũng biết được bệnh đâu. Coi vẻ bên ngoài biết bệnh bên trong, nghe bệnh bên trong biết biểu hiện bên ngoài. Bệnh sẽ lộ ra bên ngoài, không cần đi xa ngàn dặm, có nhiều cách đoán, không nói tường tận được. Nếu ngài cho lời tôi không đáng tin, xin thử chẩn đoán cho Thái tử, tai đương nghe được tiếng động, mũi vẫn đang thở, từ hai bên đùi đến hạ bộ, vẫn còn ấm đấy.”

Trung thứ tử nghe Biển Thước nói vậy, mắt mở trừng, miệng há hốc, bèn đem lời Biển Thước vào tâu Quắc quân. Quắc quân nghe vậy vô cùng kinh ngạc, ra tận cửa cung đón tiếp Biển Thước, nói: “Trộm nghe nghĩa khí cao vời từ lâu, chưa được bái kiến trước mặt. Tiên sinh qua tiểu quốc, may được cứu giúp, thực vinh hạnh cho quả nhân ở nước xa xôi. Có tiên sinh thì sống, không có tiên sinh thì đem vứt ra ngòi rãnh, sẽ chết vĩnh viễn, không còn sống lại được nữa.” Nói chưa dứt lời, đã nghẹn ngào sa nước mắt, tinh thần hoảng hốt, dòng lệ tuôn dài, không sao kìm nổi, mặt mày biến sắc. Biển Thước nói: “Như bệnh Thái tử, gọi là đột quỵ*. Xét dương vào trong âm, khiến dạ dày xung động, kinh mạch tổn thương, lạc mạch trở ngại, chia ra tam tiêu* và bàng quang, do đó mạch dương hạ xuống, mạch âm tranh lên, chỗ hội khí bị tắc không thông, khí âm ngược lên còn khí dương vận hành bên trong và hạ bộ xung động không lên được, khí dương bên ngoài và bên trên đứt đoạn, không hòa được với khí âm, khiến khí dương ở trên không lên được, khí âm phía hạ bộ bị xung phá, âm khí xung phá, dương khí đứt đoạn, vẻ mặt thay đổi, kinh mạch bị loạn, cho nên thân thể bất động như người chết. Thái tử chưa chết đâu. Xét lẽ, khí dương xâm nhập vào chỗ âm trong kinh mạch phủ tạng nên còn sống, nếu khí âm xâm nhập vào chỗ dương trong kinh mạch phủ tạng thì chết. Phàm những tình trạng này, đều do ngũ tạng bị bức phát ra thôi. Thầy giỏi thì trị được, thầy vụng thì nghi sợ.”

Biển Thước bèn sai đệ tử Tử Dương mài kim, để châm vào huyệt tam dương ngũ hội. Lát sau, Thái tử sống lại. Lại sai Tử Báo chuẩn bị toa ngũ nhân để chườm, dùng phương thuốc bát giảm nấu lên, chườm phía dưới hai bên sườn. Thái tử ngồi dậy được. Lại điều hòa âm dương, chỉ uống thuốc trong hai mươi ngày là bình phục như cũ. Vì thế thiên hạ thảy đều cho Biển Thước có thể làm người chết sống lại. Biển Thước nói: “Việt Nhân không thể lành người chết sống lại, là người đó tự sống lại thôi, Việt Nhân này có thể giúp người đó khôi phục thôi.”

Biển Thước sang Tề, Tề Hoàn hầu coi như khách. Biển Thước vào triều kiến, nói: “Ngài có bệnh ở da, không chữa bệnh sẽ thêm nặng.” Hoàn hầu nói: “Quả nhân không có bệnh.” Biển Thước đi khỏi, Hoàn hầu bảo tả hữu rằng: “Thầy thuốc hám lợi, định lấy người không bệnh ra chữa để kể công.” Năm ngày sau, Biển Thước lại vào yết kiến, nói: “Ngài có bệnh ở mạch máu, không chữa e càng thêm nặng.” Hoàn hầu nói: “Quả nhân không có bệnh.” Biển Thước ra về, Hoàn hầu không vui. Năm ngày sau, Biển Thước lại vào, nói: “Ngài có bệnh ở ruột và dạ dày, không trị bệnh sẽ nặng thêm.” Hoàn hầu không đáp. Biển Thước ra về, Hoàn hầu không vui. Năm ngày sau, Biển Thước lại vào gặp, vừa thấy Hoàn hầu liền bỏ chạy. Hoàn hầu sai người hỏi nguyên do, Biển Thước nói: “Bệnh ở da, dùng thuốc chườm còn kịp; vào đến mạch máu, dùng kim châm còn kịp; vào đến ruột, dạ dày, dùng rượu thuốc còn kịp; vào đến xương tủy, dẫu quan Tư mệnh* cũng không làm gì nổi. Nay bệnh đã vào đến xương tủy, thần không xin được chữa nữa.” Năm ngày sau, Hoàn hầu đổ bệnh, sai người triệu Biển Thước, Biển Thước đã trốn đi. Thế rồi Hoàn hầu liền chết.

Giả sử thánh nhân đoán trước được bệnh, có thể sai thầy giỏi chữa trị sớm, bệnh sẽ qua khỏi, giữ được mạng sống. Người ta có điều tức tối, nên bệnh tật nhiều; Còn thầy thuốc có điều tức tối, cách chữa bệnh ít. Đo đó bệnh có sáu dạng không chữa được: kiêu ngạo phóng túng không bàn đạo lý, là bệnh thứ nhất không chữa được; coi nhẹ thân mình xem trọng của cải, là bệnh thứ hai không chữa được; ăn uống vô độ không có chừng mực, là bệnh thứ ba không chữa được; âm dương hỗn loạn khí tạng bất ổn, là bệnh thứ tư không chữa được; thân mình gầy yếu không dùng nổi thuốc, là bệnh thứ năm không chữa được; tin vào đồng cốt, không tin thầy thuốc, là bệnh thứ sáu không chữa được. Có một trong các chứng đó, thì vô cùng khó chữa.

Biển Thước nổi danh thiên hạ. Biển Thước qua Hàm Đan, nghe nói nơi đây coi trọng phụ nữ, bèn làm thầy chữa phụ khoa; qua Lạc Đương, nghe nói người Chu kính bậc già cả, liền làm thầy chữa tai, mắt và chứng tê liệt; vào Hàm Dương, nghe nói người Tần yêu quý trẻ nhỏ, liền làm thầy chữa cho trẻ con; tùy tập tục mà thay đổi. Thái y lệnh nước Tần là Lý Ê tự biết y thuật không bằng Biển Thước, liền sai người đâm chết Biển Thước. Đến nay thiên hạ nói về xem mạch, đều từ Biển Thước vậy.

Thái Thương công Thuần Vu Ý

Thái Thương công là trưởng quan nắm giữ kho lương nước Tề, người Lâm Truy, họ Thuần Vu, tên là Ý. Thuở nhỏ, thích y thuật. Cao hậu năm thứ tám, theo học thầy Công thừa* Dương Khánh người cùng quận Nguyên Lý. Khánh hơn bảy mươi tuổi, không con, sai Ý bỏ hết cách chữa bệnh vốn có, rồi đem toàn bộ phương thuốc bí truyền chỉ dạy cho, truyền cả sách xem mạch của Hoàng Đế, Biển Thước, dựa vào năm kiểu khí sắc* chẩn bệnh, biết được sống chết, quyết đoán hiềm nghi, xác định cách chữa, cho tới việc luận bàn về thuốc, rất đỗi tinh thâm. Theo học ba năm, chữa bệnh cho người, xác định sống chết, phần nhiều linh nghiệm. Thế nhưng ông thường du ngoạn, chữa bệnh khắp chư hầu, không coi như là nhà, có khi không trị bệnh cho người, gia đình bệnh nhân nhiều người oán ông.

Văn đế năm thứ tư, có người dâng thư vu khống Ý, theo hình luật bị tội phải ngồi xe tù ra phía tây Trường An. Ý có năm con gái, đi theo khóc lóc. Ý giận, mắng rằng: “Không đẻ được con trai, lúc nguy cấp không được tích sự gì?” Do đó con gái út Đề Oanh cảm thương lời cha nói, bèn theo cha sang tây. Dâng thư nói: “Cha thiếp làm lại, nước Tề khen là liêm chính công bằng, nay phạm pháp bị hình phạt. Thiếp đau đớn vì lẽ người chết không thể sống lại, người chịu hình không thể trở lại như trước, dẫu muốn sửa lỗi lầm, cũng không còn cơ hội, cuối cùng chẳng thể làm gì. Thiếp xin đem thân này làm nô tỳ trong phủ, để chuộc tội cho cha, khiến cho được sửa đổi lỗi lầm vậy.” Thư trình lên, Hoàng thượng thương cảm tấm lòng của Đề Oanh, trong năm ấy cũng bỏ phép dùng nhục hình.

Ý về ở nhà, [Hoàng thượng] hạ chiếu hỏi Ý trong khi trị bệnh, đoán định sống chết chuẩn xác được bao nhiêu người, tên là gì.

Chiếu hỏi trưởng kho thóc trước đây là Thuần Vu ý rằng:

“Y thuật sở trường ngón gì, giỏi trị bệnh gì? Có sách hay không? Đều học từ ai? Học trong bao nhiêu năm? Từng có kinh nghiệm gì, chữa cho người làng huyện nào? Bệnh gì? Sau khi uống thuốc, bệnh trạng người đó thế nào? Hãy trả lời đầy đủ.” Thuần Vu Ý trả lời rằng:

“Ý thuở thiếu thời đã thích y dược, thử các phương thuốc y chữa bệnh, phần nhiều không công hiệu. Đến năm Cao hậu thứ tám, được gặp thầy là Công thừa Dương Khánh người Nguyên Lý đất Lâm Truy. Thầy Khánh tuổi trên bảy mươi, Ý được gặp và phụng thờ. Thầy bảo Ý rằng: 'Hãy bỏ hết sách của ngươi, không đúng đâu. Ta có sách xem mạch của tiền bối thời xưa là Hoàng Đế và Biển Thước, dựa vào năm kiểu khí sắc chẩn bệnh, biết người sống hay chết, quyết đoán hiềm nghi, xác định cách chữa, cùng sách bàn về thuốc, rất tinh thâm. Nhà ta sung túc, trong lòng thích ngươi, muốn đem sách về phương thuật bí truyền để dạy hết cho ngươi.' Ý liền nói: 'May mắn thay, đó chẳng phải điều Ý dám trông mong vậy.' Ý vội rời khỏi chiếu quỳ vái hai lần, được nhận các sách bí truyền gồm thượng kinh và hạ kinh để xem mạch, cách chẩn đoán theo năm khí sắc, thuật kỳ khái, xem sự biến đổi ra bên ngoài của khí âm dương, luận về thuốc, thần hiệu của đá, tiếp dẫn âm dương, nhận sách rồi đọc, luận giải, chứng nghiệm, mất độ một năm. Sang năm sau thì kiểm chứng, thấy có linh nghiệm, nhưng còn chưa tinh tường. Thờ thầy ba năm, từng trị cho người, chẩn bệnh, đoán định chết sống, có hiệu nghiệm, y thuật đã giỏi. Nay thầy Khánh đã chết được mười năm, Ý theo học xong ba năm, hiện ba mươi chín tuổi.

Thị ngự sử nước Tề tên là Thành tự nói mình có bệnh đau đầu, Ý chẩn mạch, rồi bảo rằng: 'Bệnh của ông rất nặng, không thể nói hết được.' Liền ra, nói riêng với em của Thành tên là Xương rằng: Đây là bệnh u nhọt, bên trong đã phát ra ở ruột và dạ dày, năm ngày sau thì phù nề, tám ngày sau thì nôn ra mủ mà chết.” Thành bị bệnh là do uống rượu. Thế rồi Thành chết đúng như kỳ hạn. Sở dĩ biết được bệnh của Thành, là do Ý bắt mạch của ông ta, biết được mạch khí của gan. Mạch khí của gan đục mà tĩnh, là bệnh bên trong. Phép chẩn mạch có dạy: 'Mạch dài mà như dây cung, không thể theo sự đắp đổi của bốn mùa, bệnh đó chính là ở gan. Điều hòa đều đặn là kinh lạc có bệnh, loạn nhịp là mạch lạc có bệnh.' Kinh mạch của gan có bệnh mà tượng mạch điều hòa, thì bệnh từ trong gân cốt. Mạch loạn chừng như đứt đoạn rồi lại trỗi lên, đó là bệnh do rượu. Cho nên biết sau năm ngày thì ông ta bị phù nề, tám ngày thì nôn ra mủ mà chết, lúc bắt mạch, mạch ở thiếu dương bắt đầu loạn. Loạn tức là kinh mạch có bệnh, bệnh lan toàn thân thì người chết. Mạch lạc có bệnh, lúc ấy thiếu dương mới mở một phần, cho nên trong nóng mà mủ chưa vỡ, khi mở được năm phần, thì đến giới hạn của thiếu dương, đến ngày thứ tám thì nôn ra mủ mà chết, cho nên lên đến hai phân thì mủ vỡ, đến giới hạn thì phù nề, tiết hết ra thì chết. Khí nóng xông lên thì thiêu đốt mạch dương minh, nướng chín mạch lạc, mạch lạc động thì chỗ liên kết các mạch lạc phát bệnh, chỗ liên kết các mạch lạc phát bệnh thì dẫn đến rữa nát, cho nên mạch lạc giao nhau. Khí nóng đã bốc lên trên, đến đầu rồi xung động, cho nên đau ở đầu.

Con trai của người con thứ hai của Tề vương [cháu nội Tề vương] bị bệnh, triệu Ý đến xem mạch, nói rằng: 'Bệnh do khí bị ngăn trở. Bệnh này khiến người bệnh phiền muộn, ăn không được, thường nhỏ dãi. Bệnh do trong lòng lo buồn, hay chán ăn uống.’ Ý bèn cho uống thang thuốc hạ khí, một ngày thì khí hạ, hai ngày thì ăn được, ba ngày liền khỏi bệnh. Sở dĩ biết bệnh của đứa trẻ ấy là do khi bắt mạch, thấy mạch khí của tâm bệnh, mạch đục, vội mà nổi, ấy là bệnh của mạch lạc dương. Phép chẩn mạch dạy: Mạch đến nhảy gấp mà đi khó khăn, không đều nhau, đó là bệnh trong tâm.” Toàn thân nóng, mạch thịnh là trùng dương. Trùng dương thì nhiều động tâm thần. Cho nên buồn chán, ăn không được thì mạch lạc tổn hại, mạch lạc tổn hại thì máu xông lên, máu xông lên thì chết. Đó là do tâm đau buồn mà sinh bệnh, bệnh là do lo nghĩ.

Lang trung lệnh nước Tề là Tuần bị bệnh, các thầy thuốc đều cho là bí bách bên trong, rồi dùng kim châm. Ý chẩn bệnh cho ông ta, nói rằng: 'Chứng sán khí bốc lên, khiến người bệnh không tiểu tiện đại tiện được.' Tuần nói: 'Tôi không tiểu tiện đại tiện được ba ngày rồi.' Ý cho uống thang hỏa tễ, uống một lần tiểu tiện được ngay, lần thứ hai đại tiện thông suốt, uống lần thứ ba bệnh liền khỏi. Bệnh này từ bên trong. Sở dĩ biết bệnh của Tuần là vì khi xem mạch, mạch thốn khẩu bên tay phải gấp gáp, không thấy bệnh khí của ngũ tạng, mạch thốn khẩu bên tay phải lớn và nhiều. Mạch nhiều là phần giữa và dưới bị nóng rồi bốc lên, bên trái hạ xuống, bên phải bốc lên, đều không có phản ứng của ngũ tạng. Cho nên nói là chứng sán khí bốc lên. Trong nóng, cho nên nước tiểu có màu đỏ.

Trung ngự phủ trưởng nước Tề là Tín bị bệnh, Ý vào chẩn mạch, nói rằng: 'Mạch khí bị nóng vậy. Nhưng do trời nóng khiến toát mồ hôi, mạch hơi suy, không chết.' Lại nói: 'Bệnh này bị lúc tắm gội trong dòng nước chảy quá lạnh, rồi phát sốt.' Tín nói: 'Đúng, đúng thế! Mùa đông mới đây, làm sứ giả nhà vua đến Sở, tới sông Dương Chu ở huyện Cử, cây cầu ở đây đã hư hỏng nặng, Tín kìm xe lại chưa muốn sang sông, ngựa sợ lồng lên, Tín liền bị rơi xuống sông, suýt chết, tiểu lại vội đến cứu Tín, kéo lên khỏi mặt nước, quần áo ướt sũng, một lát thì thấy lạnh, rồi nóng như lửa đốt, đến nay không biết lạnh nữa.' Ý liền cắt cho thang hỏa tễ để giảm nhiệt, uống xong mồ hôi tiết ra hết, lại uống để giải nóng, uống lần thứ ba bệnh liền thuyên giảm. Dặn uống thuốc trong vòng hai mươi ngày, hoàn toàn hết bệnh. Sở dĩ biết được bệnh của Tín là vì khi xem mạch, mạch đều là âm. Phép chẩn mạch nói: 'Bệnh nóng mà mạch âm mạch dương giao nhau thì chết.' Xem mạch thấy mạch là âm. Đều là mạch âm, âm mạch dương không giao nhau, đều mạch thuận dùng lối thanh lọc thì khỏi, nội nhiệt vẫn chưa hết hẳn, cho nên còn sống. Khí của thận có lúc xen đục, mạch ở thái âm có thể thấy nhưng rời rạc, là khí mạch của thủy. Thận vốn chủ về thủy, cho nên qua đó biết được bệnh. Nhất thời trị không đúng, liền chuyển thành bệnh hàn nhiệt.

Thái hậu của Tề vương bị bệnh, triệu Ý vào xem mạch, nói: 'Phong nhiệt xâm nhập vào bàng quang, đại tiểu tiện khó, nước tiểu màu đỏ.' Ý cho uống thang hỏa tễ, vừa uống đã đại tiểu tiện được, uống lần nữa thì bệnh bớt, nước tiểu trở lại bình thường. Bệnh này do đổ mồ hôi. Mồ hôi tiết ra, thay quần áo đi, mồ hôi trên da khô lại. Sở dĩ biết được bệnh của Thái hậu của Tề vương là vì khi Ý chẩn mạch, thấy mạch thái âm, cảm thấy rất ẩm ướt, chứng tỏ bị phong nhiệt. Phép chẩn mạch cho rằng: 'Mạch chìm mà lớn và chắc, mạch nổi mà lớn và gấp, bệnh ở thận.’ Xem mạch thận thì trái ngược lại, mạch lớn và nẩy. Mạch lớn là khí mạch của bàng quang, mạch nẩy là do nhiệt mà nước tiểu màu đỏ.

Tao Sơn Phù ở làng Chương Vũ nước Tề bị bệnh, Ý chẩn mạch cho ông ta, nói: 'Bị chứng lao phổi, lại thêm bị hàn nhiệt.' Rồi nói với ông ta: 'Chết, không chữa được. Dù cung dưỡng ta bao nhiêu, bệnh này cũng không ai chữa được.' Phép chẩn mạch nói: 'Bệnh ba ngày thì phát cuồng, dậy đi vô cớ, chực chạy, năm ngày sau thì chết.' Rồi chết đúng như kỳ hạn. Bệnh của Sơn Phù là do tức giận quá mức rồi gần gũi thê thiếp. Sở dĩ biết bệnh của Sơn Phù là vì khi Ý chẩn mạch, thấy mạch khí của phổi nóng. Phép chẩn mạch nói: 'Mạch không bình không nẩy, hình thể suy bại.' Đó là ngũ tạng từ trên xuống dưới đều bị bệnh, cho nên lúc xem mạch thấy không bình mà loạn nhịp. Không bình là do máu không về gan; loạn nhịp là có lúc cùng đến công phá, chợt xao động chợt to lớn vậy. Đó là hai mạch lạc đã đứt, cho nên chết, không chữa được. Lại bị thêm hàn nhiệt, ý chỉ bệnh nhân bị cướp mất xác. Cướp mất xác là hình thể suy bại, hình thể suy bại thì không cần châm đốt hay uống thuốc mạnh để trị. Lúc này Ý chưa đến chẩn bệnh, Thái у nước Tề chẩn bệnh cho Sơn Phù trước, cho châm đốt vào mạch thiếu dương ở chân, rồi cho uống viên bán hạ, người bệnh thải những thứ bên trong ra, bụng trống rỗng; lại châm đốt vào mạch thiếu âm, thế là làm tổn hại sâu đến gan, làm vậy lại hại đến nguyên khí của bệnh nhân, nên bị thêm chứng hàn nhiệt. Sở dĩ ba ngày sau thì phát cuồng, là vì đường lạc mạch của gan đi xuống liên kết với kinh mạch dương minh ở dưới vú, cho nên mạch lạc bị đứt, mạch dương minh mở, mạch dương minh tổn thương, nên phát cuồng mà chạy. Sau năm ngày chết, gan và tim cách nhau năm phân, cho nên nói năm ngày thì hết, hết tức là chết vậy.

Quan Trung úy nước Tề là Phan Mãn Như bị hơi đau ở bụng dưới, Ý chẩn bệnh, nói: 'Do tích tụ những cục bón vậy.' Ý liền bảo quan Thái bộc nước Tề là Nhiêu, Nội sử là Diêu rằng: 'Trung úy nếu không dừng việc gần gũi phụ nữ, thì ba mươi ngày nữa sẽ chết.' Hơn hai mươi ngày sau, đi tiểu ra máu mà chết. Bị bệnh do tửu sắc. Sở dĩ biết bệnh của Phan Mãn Như là vì Ý bắt mạch thấy mạch sâu, nhỏ, yếu, thốt nhiên kết hợp, đó là khí của lá lách. Khí bên mạch tay phải đến gấp mà nhỏ, thấy là khí mạch của bệnh bón. Theo thứ tự, cho nên ba mươi ngày thì chết. Ba âm mạch đều xuất hiện, như phép chẩn mạch đã nói, nếu không đồng thời xuất hiện, đoán được vào lúc cấp bách, lại xem thêm một mạch loạn, tức là gần chết. Cho nên ba âm mạch cùng xuất hiện, tiểu tiện ra máu như đã nói ở trên, chết.

Thừa tướng Dương Hư hầu là Triệu Chương bị bệnh, triệu Ý đến. Các thầy thuốc đều cho là bị khí lạnh xâm nhập, Ý chẩn mạch của ông ta, nói: 'Bị trúng gió tà.' Người bị trúng gió tà, ăn uống vào liền nôn ra ngay, không hấp thụ được. Phép chẩn mạch có nói: 'Năm ngày thì chết.' Rồi sau, người bệnh mười ngày thì chết. Bệnh này là do rượu. Sở dĩ biết bệnh của Triệu Chương là vì khi Ý bắt mạch, mạch đến trơn tru, là khí mạch của chứng trúng gió. Ăn uống vào liền nôn ra, không hấp thụ được, theo phép chẩn mạch năm ngày thì chết, đều là cách đã nói ở trước. Mười ngày sau mới chết, nguyên nhân quá kỳ hạn, vì người này thích ăn cháo, cho nên đầy bụng, đầy trong bụng nên quá hạn. Thầy của Ý có nói: 'Chứa được ngũ cốc sẽ quá kỳ hạn, không chứa được ngũ cốc thì không đến kỳ hạn.'

Tế Bắc vương bị bệnh, triệu Ý đến chẩn mạch, nói: 'Ngã gió, đầy bụng.' Cho uống rượu thuốc, uống hết ba thạch, bệnh khỏi. Bệnh này do khi ra mồ hôi lại nằm dưới đất. Sở dĩ biết được bệnh của Tế Bắc vương vì lúc thần bắt mạch, thấy mạch khí của gió, tâm mạch đục. Phép đoán bệnh nói: 'Nhập vào mạch dương, khí dương hết thì khí âm xâm nhập.' Khí âm xâm nhập khiến bụng căng, rồi khí lạnh xông lên còn khí nóng đi xuống, cho nên đầy bụng. Đổ mồ hôi mà nằm trên mặt đất, khi xem mạch, thấy khí âm. Khí âm, bệnh ắt xâm nhập vào người, phải đổ được mồ hôi ra.

Phu nhân của Tư không bắc cung nước Tề là Xuất Ư bị bệnh, các thầy thuốc đều cho là gió độc xâm nhập, bệnh chủ ở phổi, châm vào mạch thiếu dương ở chân. Ý chẩn mạch của bệnh nhân, nói: 'Mắc chứng sán khí, ảnh hưởng đến bàng quang, khó đại tiểu tiện, nước tiểu có màu đỏ. Bệnh gặp hàn khí thì vãi tiểu, khiến bụng người bệnh bị trướng.’ Xuất Ư bị bệnh muốn tiểu mà không tiểu được, nhân đó lại quan hệ giường chiếu. Sở dĩ biết được bệnh của Xuất Ư là vì khi bắt mạch thấy mạch lớn mà thực, mạch đến thì khó, là do xung động của mạch quyết âm. Mạch đến khó khăn, do khí bị trở ngại ảnh hưởng đến bàng quang vậy. Nguyên nhân khiến bụng bị trướng, là do mạch quyết âm kết lại ở bụng dưới. Mạch quyết âm bị tổn thương thì chỗ mạch kết lại xung động, xung động thì bụng trướng lên. Ý liền dùng ngải châm đốt vào mạch quyết âm ở chân bệnh nhân, bên trái và bên phải mỗi bên một lần, liền không vãi tiểu, rồi nước tiểu trong, bụng dưới hết đau. Lại dùng thang hỏa tễ cho uống, ba ngày thì chứng sán khí tan, liền khỏi bệnh.

Trước đây, nhũ mẫu của Tế Bắc vương từng tự nói rằng chân nóng và thấy buồn, Ý bảo: 'Chứng nhiệt quyết đấy.' Rồi châm vào ba chỗ trong lòng bàn chân, ấn vào chỗ châm kim không chảy máu, bệnh mau chóng hồi phục. Bệnh này do uống rượu quá say.

Tế Bắc vương triệu Ý đến chẩn mạch cho các thị nữ, chẩn đoán đến thị nữ tên là Thụ, Thụ không có bệnh. Ý nói trưởng quan phụ trách hậu cung rằng: 'Thụ bị tổn thương lá lách, không thể làm được việc nặng, theo lẽ thường, mùa xuân sẽ nôn ra máu mà chết.' Ý hỏi Tế Bắc vương rằng: 'Tài nhân là Thụ có tài năng gì?' Vương đáp: 'Cô ta thích phương kỹ, giỏi nhiều thứ, thường xét theo cách thức cũ để làm ra trò mới, năm trước được cô ta ở trong dân gian, mất bốn trăm bảy mươi vạn tiền, mua được bốn người.' Vương hỏi: 'Có thể chữa khỏi được không?' Ý đáp: 'Thụ bệnh nặng, là chứng bệnh chết.' Vương triệu Thụ đến coi, vẻ mặt không hề thay đổi, cho là không bị bệnh, không bán cô ta cho chư hầu. Đến mùa xuân, Thụ cầm kiếm theo Tế Bắc vương đi nhà xí, vương đi rồi, Thụ theo sau, vương sai người gọi, thấy ngã trong nhà xí, nôn ra máu mà chết. Bệnh này do đổ mồ hôi. Đổ mồ hôi, theo quy luật là bệnh nặng bên trong, lông tóc, vẻ mặt ướt át, mạch không suy, đây cũng là bệnh ở trong người vậy.

Trung đại phu nước Tề bị sâu răng, Ý châm đốt tại mạch dương minh ở tay trái người bệnh nhân, liền cho dùng thang thuốc khổ sâm*, ngày ngậm ba thăng, trước sau khoảng năm sáu ngày, bệnh khỏi. Bệnh này do bị gió, khi nằm ngủ mở miệng, ăn mà không súc miệng.

Mỹ nhân của Truy Xuyên vương mang thai nhưng khó đẻ, đến triệu Ý. Ý tới, cho uống một nhúm thuốc lang đãng*, lấy rượu cho uống, chẳng bao lâu thì đẻ được. Ý lại chẩn mạch, thấy mạch nẩy mạnh. Mạch nẩy tức bệnh chưa khỏi hẳn, liền cho uống một toa tiêu thạch, máu chảy ra, máu vón như hạt đậu chừng năm sáu сục.

Nô bộc của xá nhân Thừa tướng nước Tề theo chủ vào chầu trong cung, Ý thấy y ăn đồ ăn bên ngoài cửa nách hoàng cung, trông sắc mặt có bệnh khí. Ý liền nói với hoạn quan tên là Bình. Bình thích xem mạch, theo học Ý, Ý liền cho xem bệnh tên nô bộc của xá nhân ấy, nói với Ý rằng: 'Đó là khí sắc lá lách tổn thương, đến mùa xuân bị ách tắc không thông, không ăn uống được, theo quy luật tới mùa hè sẽ rỉ máu mà chết.' Hoạn quan là Bình liền đến nói với Thừa tướng rằng: 'Nô bộc của xá nhân ngài có bệnh, bệnh nặng, cách ngày chết không còn xa.' Thừa tướng hỏi: 'Sao ông biết?' Đáp: 'Lúc ngài từ buổi chầu vào cung, nô bộc của xá nhân ngài ăn đồ ăn ngoài cửa nách hoàng cung, Bình và Thương công đứng đấy, Thương công trỏ vào Bình và nói: 'Bệnh như thế này thì chết.' Thừa tướng liền triệu viên xá nhân vào hỏi rằng: 'Nô bộc của ông có bệnh không?' Xá nhân đáp: 'Hắn không có bệnh, trên người không chỗ nào bị đau.' Đến mùa xuân quả nhiên đổ bệnh, đến tháng Tư, rỉ máu mà chết. Sở dĩ biết được bệnh ấy là vì, khí từ lá lách đã chạy khắp ngũ tạng, từ chỗ tổn thương lan tới chỗ khác, cho nên hiện ra khí sắc lá lách tổn thương, trông xa thấy màu vàng, xem kỹ như có thêm màu xanh sẫm chết chóc. Các thầy thuốc không biết, cho là bị nhiều giun, không biết lá lách tổn thương. Sở dĩ đến mùa xuân người bệnh chết, vì khí sắc của dạ dày màu vàng, vàng là khí sắc của hành thổ vậy, thổ không thắng mộc, cho nên đến mùa xuân thì chết. Sở dĩ đến mùa hè chết, theo phép chẩn mạch nói: 'Bệnh nặng mà mạch thuận và trong là bệnh trong nội quan.' Bệnh trong nội quan, người bệnh không biết đau ở đâu, trong lòng buồn bã nhưng không đau đớn. Nếu thêm một bệnh khác, sẽ chết vào giữa mùa xuân; nếu thấy mạch rất thuận thì kéo dài thêm một quý. Nguyên nhân người đó tháng Tư mới chết, khi chẩn mạch thấy mạch rất thuận. Mạch rất thuận, người còn béo tốt. Bệnh của tên nô bộc ấy là vì nhiều lần đổ mồ hôi, bị hỏa thiêu đốt rồi bị phong hàn nặng vậy.

Truy Xuyên vương bị bệnh, triệu Ý đến chẩn mạch, Ý nói: 'Khí chạy ngược lên trên, bệnh nặng, đầu đau mình nóng, làm cho người bệnh buồn phiền.' Ý liền lấy nước lạnh vã lên đầu bệnh nhân, châm vào mạch dương minh ở chân, trái phải mỗi chân châm ba chỗ, bệnh mau chóng hồi phục. Bệnh này do gội đầu tóc chưa khô đã đi nằm. Chẩn bệnh như trên, nguyên nhân của hiện tượng này là do nhiệt từ đầu lan xuống vai.

Nhà anh trai nàng Hoàng Cơ của Tề vương là Hoàng trưởng khanh chuẩn bị rượu, mời khách đến, triệu cả thần là Ý. Mời khách ngồi, chưa kịp mang đồ ăn lên, Ý thấy em trai vương hậu là Tống Kiến, bèn nói rằng: 'Ngài có bệnh, qua bốn năm ngày nữa, hai bên sườn của ngài đau không thể ngẩng lên cúi xuống, cũng không thể tiểu tiện được. Không trị ngay, bệnh sẽ xâm nhập vào thận. Nhân khi bệnh chưa lan đến ngũ tạng, phải trị ngay đi. Nay bệnh đang xâm nhập vào thận, đó là chứng 'liệt thận’ vậy.' Tống Kiến nói: 'Phải, Kiến vốn có chứng đau ở mạng sườn. Bốn năm hôm trước, trời mưa, các con rể nhà họ Hoàng thấy dưới nhà Kiến có tảng đá, liền nhấc thử, Kiến cũng muốn bắt chước, nhưng bắt chước không nổi, liền đặt lại chỗ cũ. Chiều tối, hai bên thắt lưng đau, không đi tiểu được, đến nay chưa khỏi.' Bệnh của Kiến là vì nhấc vật nặng. Sở dĩ biết được bệnh của Kiến, vì Ý trông khí sắc, khí sắc thái dương khô ráo, từ thận trở lên, từ eo trở xuống có bốn chỗ khô, cho nên biết bệnh đã phát tác từ bốn năm ngày trước. Ý liền cho uống thang thuốc nhu, mười tám ngày thì bệnh khỏi.

Người hầu của Tế Bắc vương là Hàn Nữ bị đau ở thắt lưng, lúc lạnh lúc nóng, các thầy thuốc đều cho là bị hàn nhiệt. Ý chẩn mạch, nói: 'Lạnh trong, kinh nguyệt không thoát ra được.' Liền dùng thuốc xông, không lâu sau kinh nguyệt thoát ra được, bệnh khỏi. Bệnh này do muốn đàn ông mà không được. Sở dĩ biết bệnh của Hàn Nữ là vì khi chẩn mạch, thấy mạch khí của thận, mạch kém mà không liên tục. Mạch kém mà không liên tục, mạch tới khó khăn, vững, cho nên mới nói kinh nguyệt không thoát được. Mạch gan như dây cung, thể hiện ở tay trái, cho nên nói muốn đàn ở ông mà không được vậy.

Người con gái ở huyện Phàm Lý, Lâm Truy là Bạc Ngô bị bệnh nặng, các thầy thuốc đều cho là bị hàn nhiệt, rất nguy kịch, nhất định chết, không chữa được. Ý đến chẩn mạch, nói: 'Bệnh táo bón do giun sán.' Giun sán gây táo bón thành bệnh, bụng to, trên da thô vàng, ấn vào rất khó chịu. Ý cho uống một nhúm thuốc chế từ cây nguyên hoa*, liền thải ra mấy thăng giun sán, bệnh bớt, ba mươi ngày thì bình phục như trước. Bệnh giun sán là do bị lạnh và ẩm, khí lạnh và ẩm tích chứa không thoát ra được, hóa thành giun. Ý sở dĩ biết bệnh của Bạc Ngô là vì khi bắt mạch, xem tuần tự từng thước, từng thước da khô kháo, còn lông thì đẹp, cho đến tận tóc, đó là biểu hiện của giun sán. Sắc mặt người bệnh trơn ướt, trong tạng phủ không có tà khí và bệnh nặng.

Thuần Vu tư mã nước Tề bị bệnh, Ý bắt mạch, nói: 'Đây là chứng động phong. Triệu chứng là ăn uống vào liền bị đi ngoài.' Bệnh do ăn no rồi chạy nhanh. Thuần Vu tư mã nói: 'Tôi đến nhà vương gia ăn gan ngựa, ăn no quá, thấy rượu đến, liền chạy về, phóng ngựa thật nhanh về nhà, liền đi tả mấy chục lần.' Ý nói với ông ta: 'Dùng toa hỏa tễ với nước gạo để uống, bảy tám ngày thì khỏi.' Lúc ấy thầy thuốc là Tần Tín ở bên, Ý đi ra, Tín hỏi tả hữu là các Đô úy rằng: 'Ý cho bệnh của Thuần Vu tư mã ra sao?' Đáp: 'Cho là chứng động phong, có thể chữa được.' Tín liền cười nói: 'Là ông ta không biết đấy thôi, bệnh của Thuần Vu tư mã, theo quy luật chín ngày sau sẽ chết.' Chín ngày sau không chết, người nhà lại triệu Ý đến. Ý đến hỏi han, thảy đúng như Ý đã chẩn. Thần liền cho uống một thang hỏa tễ và nước gạo, bảy tám hôm sau bệnh khỏi. Sở dĩ biết bệnh đó, là khi chẩn mạch, bắt mạch thấy đúng như quy luật. Bệnh của ông ta mạch thuận, cho nên không chết được.

Trung lang nước Tề là Phá Thạch bị bệnh, Ý chẩn mạch cho ông ta, nói: 'Gan bị tổn thương, không chữa được, sau mười ngày nữa là ngày Đinh Hợi, tiểu ra máu mà chết.' Mười một ngày sau, tiểu ra máu mà chết. Bệnh của Phá Thạch là do ngã từ trên ngựa vào tảng đá. Sở dĩ biết bệnh của Phá Thạch vì khi bắt mạch, thấy có khí âm của gan, mạch đến tản mác, nhiều lần mạch đến không giống nhau. Sắc mặt cũng thể hiện triệu chứng đó. Sở dĩ biết ông ta ngã ngựa là vì khi bắt mạch thấy mạch âm đi ngược. Mạch âm đi ngược vào chỗ hư, công phá mạch của gan. Mạch của gan loạn, cho nên sắc mặt cũng thể hiện điều đó. Nguyên nhân không chết đúng thời gian, vì như thầy của Ý nói: 'Người bệnh ăn được ngũ cốc thì quá hạn, không ăn được ngũ cốc thì chưa đến hạn.' Người này thích ăn cơm nếp, cơm nếp chủ về gan, cho nên quá hạn. Nguyên nhân tiểu ra máu, theo phép chẩn mạch nói: 'Bệnh nhân thích yên tĩnh thì khí thuận rồi chết, thích hoạt động thì khí ngược rồi chết.' Bệnh nhân này thích yên tĩnh, không nóng nảy, lại ngồi yên lâu, nằm phục xuống ghế mà ngủ, cho nên máu tiết ra từ hạ bộ.

Thầy thuốc của Tề vương là Toại bị bệnh, tự chế ngũ thạch* để uống. Ý qua thăm, Toại bảo Ý rằng: 'Kẻ hèn này có bệnh, mong ông chẩn cho Toại.' Ý liền chẩn bệnh cho, bảo: 'Ông bị nóng trong. Luận về bệnh: 'Nóng trong không tiểu được, không thể uống ngũ thạch.' Đá dùng làm thuốc thì tinh mà bạo, ông uống thứ đó càng không tiểu tiện được, chớ uống nữa. Trông sắc mặt ông, thì chỗ bị nóng sắp sưng lên rồi.' Toại nói: 'Biển Thước bảo: 'Âm thạch để chữa âm bệnh, dương thạch để chữa dương bệnh.’ Xét lẽ, thuốc chữa bệnh có phân các toa âm, dương, thủy, hỏa, cho nên nóng trong liền lấy toa âm thạch nhu tễ để chữa; lạnh trong liền dùng toa dương thạch cường tễ để chữa.' Ý nói: 'Điều ông bàn quá sai rồi. Biển Thước tuy nói thế, nhưng nhất định phải chẩn đoán tỉ mỉ, rồi tính liều lượng, lập chừng mức để trị liệu, kết hợp giữa sắc mặt và khí mạch, giữa trong và ngoài, có thừa hay không đủ, thuận hay ngược, xem thêm bệnh nhân hoạt động hay tĩnh dưỡng và ngơi nghỉ có triệu chứng tương ứng hay không, mới có thể luận bàn được. Luận về cách trị bệnh có nói: 'Bệnh dương ở trong, biểu hiện ra ngoài là âm thì không được thêm thuốc bạo liệt và châm cứu.’ Xét lẽ, thuốc bạo liệt uống vào bên trong, sẽ khiến tà khí hoành hành và tà khí càng vào sâu. Phép chẩn bệnh có nói: 'Hai khí âm biểu hiện ra ngoài, một khí dương tiếp ứng bên trong, không thể dùng thuốc cương để chữa.' Thuốc cương uống vào thì động dương, âm bệnh càng suy, dương bệnh càng mạnh, tà khí lưu hành, càng thêm nguy khốn cho các huyệt mạch, rồi bộc phát thành ung nhọt.' Sau khi Ý nói với ông ta hơn trăm ngày, quả nhiên ung nhọt phát ở trên vú, xâm nhập lên trên xương quai xanh, rồi chết. Đó là bàn một cách đại thể, ắt có nguyên tắc. Thầy thuốc vụng hay giỏi đều có chỗ chưa học, khiến trật tự, âm dương không được chính đáng nữa.

Tề vương khi còn là Dương Hư hầu mắc bệnh rất nặng, các thầy thuốc đều cho là bị tà khí xông ngược lên. Ý vào chẩn mạch, cho là bị tê liệt, gốc bệnh ở dưới sườn phải, to như cái chén úp, khiến người bị hen suyễn, khí ngược lên nên không ăn được. Ý liền cho dùng toa hỏa tễ, húp cháo, được sáu hôm thì khí hạ; liền cho uống thêm thuốc viên, độ sáu ngày thì bệnh khỏi. Bệnh này do việc phòng the. Lúc chẩn bệnh không thể biết được kinh mạch thế nào, chỉ biết đại khái bệnh ở đâu mà thôi.

Ý từng chẩn bệnh cho Thành Khai Phương ở Vũ Đô Lý thuộc đất An Dương, Khai Phương tự cho là mình không có bệnh, Ý bảo ông ta bị bệnh trúng gió làm cho khổ sở, ba năm sau thì tứ chi không thể tự cử động được, khiến người bị câm, câm là chết. Nay nghe nói tứ chi đã không cử động được, câm nhưng chưa chết. Bệnh này do nhiều lần uống rượu rồi gặp gió lớn. Sở dĩ biết bệnh của Thành Khai Phương là vì khi chẩn mạch, mạch tượng theo thuật kỳ khái nói là 'Khí mạch của ngũ tạng trái nhau là chết.' Xem mạch ông ta, thấy khí của thận trái ngược khí của gan, theo quy luật thì 'ba năm sau sẽ chết.'

Quan Công thừa Hạng Xử ở Phản Lý đất An Lăng bị bệnh, Ý đến chẩn mạch, nói: 'Chứng mẫu sán.'* Chứng mẫu sán xuất hiện dưới cơ hoành cách, liền lên đến phổi. Bệnh này do quan hệ phòng the. Ý nói với bệnh nhân: 'Cẩn thận, chớ làm việc gì lao lực, làm việc lao lực thì nhất định nôn ra máu mà chết.' Sau đó Xử chơi đá bóng, eo bị khí lạnh xâm nhập, đổ nhiều mồ hôi, liền nôn ra máu. Ý lại đến chẩn bệnh, nói: 'Chiều tối mai thì chết.' Rồi chết. Bệnh này do phòng the vô độ. Sở dĩ biết bệnh của Hạng Xử vì khi bắt mạch, thấy mạch dương bị ngược. Dương ngược vào chỗ hư, Xử hai hôm là chết. Một là ngược, hai là ngang, đó là chứng mẫu sán.

Ý nói: “Rất nhiều trường hợp khác được Ý chẩn bệnh, đoán định thời gian, quyết đoán sống chết cùng cách trị khỏi, nhưng lâu rồi nên quên, không thể nhớ hết được, cho nên không dám trả lời.

Hỏi Ý rằng: “Việc chẩn trị bệnh, tên bệnh phần nhiều giống nhau nhưng chẩn đoán lại khác, có người chết, có người không chết, tại sao vậy?"

Xin trả lời: “Bệnh có nhiều tên nhưng cùng loại, không thể biết hết, cho nên thánh nhân xưa chế định phép chẩn mạch, để xác định liều lượng, xác lập chuẩn tắc, cân nhắc lợi hại, xét theo chuẩn mực, điều hòa âm dương, biện biệt kiểu mạch, mỗi kiểu một cách định danh, tương ứng với trời đất, tham chiếu ở con người, cho nên phân biệt ra trăm thứ bệnh khác nhau, người xem nhiều có thể phân biệt được, người xem ít thì đánh đồng làm một. Nhưng phép chẩn mạch không thể đúng cả, chẩn cho người bệnh cần dựa pháp độ để phân biệt, có thể biện biệt các bệnh cùng tên, chỉ ra gốc bệnh ở đâu. Nay thần là Ý chẩn bệnh, đều dựa vào sách chẩn đoán. Sở dĩ có thể biện biệt được bệnh, là do Ý học được từ thầy, thầy mất, đem những cách chẩn bệnh thầy đã ghi lại trong sách để đoán định sống chết, xem chỗ đúng chỗ sai có hợp với phép chẩn mạch không, cho nên đến nay mới biết rõ được.”

Hỏi ý rằng: "Đoán định thời gian phát bệnh, kỳ hạn chết sống, có lúc không đúng như dự đoán, là cớ tại sao?"

Trả lời rằng: "Đều do ăn uống, vui giận không có tiết chế, có khi do không uống thuốc, có khi do không châm cứu, do đó chết không đúng như thời gian dự liệu.”

Hỏi ý rằng: “Ý có thể biết bệnh chứng là chết hay sống, luận việc dùng thuốc sao cho thích hợp, các vua chư hầu và bề tôi có từng hỏi ý không? Đến khi Tề Văn vương bị bệnh, không tìm Ý chẩn trị, tại sao vậy?"

Xin trả lời rằng: “Triệu vương, Giao Tây vương, Tế Nam vương, Ngô vương đều sai người đến triệu Ý, Ý không dám đi. Lúc Tề Văn vương bị bệnh, Ý nhà nghèo, muốn chữa bệnh cho người để kiếm sống, thực sự sợ làm quan sẽ bó buộc Ý, cho nên chuyển đến nhà người quen, không lo việc gây dựng gia sản, đi du học các nơi trong nước, tìm người giỏi y thuật để học tập trong thời gian dài, từng theo học mấy thầy, thảy học được sở trường, hiểu hết nghĩa trong sách y thuật, cho đến luận giải về bệnh của họ. Thân ở nước của Dương Hư hầu, nhân đó phụng sự Dương Hư hầu. Hầu vào triều, Ý theo đến Trường An, vì thế được chẩn bệnh cho những người như Hạng Xử ở An Lăng.”

Hỏi Ý rằng: "Có biết nguyên nhân bệnh Tề Văn vương không khỏi chăng?"

Ý xin đáp: "Không thăm bệnh cho Tề Văn vương, nhưng trộm nghe Văn vương bị suyễn, đầu đau, mắt mờ. Ý trong lòng suy đoán, cho đó không phải bệnh. Cho là do béo phì mà tích chứa nhiều tinh lực, thân thể không được vận động, thịt nhiều nên xương không đỡ nổi, vì thế bị suyễn, không cần chữa trị. Phép chẩn mạch có nói: 'Hai mươi tuổi mạch khi đang vượng, ba mươi tuổi đi lại nhanh nhẹn, bốn mươi tuổi phải ngồi cho yên, năm mươi tuổi phải nằm cho yên, sáu mươi tuổi trở lên phải khiến nguyên khí ẩn tàng bên trong.’ Văn vương tuổi chưa đầy hai mươi, đương khi mạch khí vượng mà lại ít vận động, không thuận ứng theo bốn mùa của đạo trời. Sau nghe nói ngự y châm đốt các huyệt, bệnh liền thêm nặng, đó là luận đoán sai bệnh vậy. Ý luận bệnh của Tề Văn vương, cho là do thần khí trong người xông lên rồi tà khí xâm nhập, đó là bệnh ở tuổi trẻ không thể khôi phục được, cho nên chết. Cái gọi là khí mạch, cần điều chỉnh cách ăn uống, chọn ngày trong tạnh, đi xe hoặc tản bộ ra ngoài để rộng mở tâm trí, khiến gân cốt, thớ thịt, huyết mạch được thích ứng, để tiết khí ra. Cho nên hai mươi tuổi, được gọi là thời kỳ khí huyết đầy đủ, theo quy luật không nên dùng cách châm cứu, châm cứu sẽ khiến khí chạy không yên.”

Hỏi Ý rằng: “Thầy Khánh học y thuật ở đâu? Nghe nói là ở у chư hầu nước Tề có phải không?"

Đáp rằng: "Không biết thầy Khánh học từ thầy nào. Thầy Khánh nhà giàu có, giỏi làm nghề y, không chịu trị bệnh cho người, vì thế không ai biết tiếng. Thầy Khánh lại nói với Ý rằng: 'Cẩn thận, chớ để con cháu ta biết ngươi học nghề y từ ta.'”

Hỏi ý rằng: “Thầy Khánh sao lại gặp Ý rồi quý Ý, muốn truyền Ý dạy toàn bộ phương thuật cho Ý?"

Đáp rằng: "Ý không nghe nói thầy Khánh giỏi trị bệnh. Sở dĩ Ý biết thầy Khánh là do Ý lúc trẻ thích cách trị bệnh của các nhà, Ý thử phương thuật của các nhà, phần nhiều điều kinh nghiệm, tinh diệu. Ý nghe nói Công Tôn Quang ở Đường Lý đất Truy Xuyên giỏi phương thức chữa bệnh từ thời cổ truyền lại, Ý liền đến yết kiến. Được gặp và phụng thờ ông, rồi được truyền cho cách điều hòa âm dương và khẩu truyền cho phương pháp trị bệnh, Ý tiếp thu hết thảy, ghi chép lại. Ý muốn học hết các phương thức trị bệnh tinh diệu của ông. Công Tôn Quang nói: 'Các phương thức chữa bệnh của ta đã truyền cả rồi, không tiếc gì mà không truyền cho ông. Ta đã già yếu, không cần phụng sự ta nữa. Đó là các phương thuật thần diệu ta học được hồi còn trẻ, thảy đã truyền cho ông, chớ đem truyền cho người khác.' Ý thưa: 'Được gặp và phụng sự thầy, được học hết các phương thuốc bí truyền, thực là may mắn. Ý dẫu chết cũng không dám khinh suất truyền cho người khác.' Được một thời gian, Công Tôn Quang nhân khi rảnh rỗi, Ý bàn sâu về các cách chữa bệnh, nói chỗ tinh yếu trong cách trị bệnh của trăm đời, thầy Quang mừng nói: 'Ông ắt sẽ thành thầy thuốc giỏi trong nước. Ta có chỗ sở trường thì đều bỏ bê cả, ta có người anh em ruột ở Lâm Truy, giỏi về y thuật, ta không bằng, cách chẩn trị của ông ấy rất kỳ lạ, không phải điều người đời từng biết. Ta lúc đến tuổi trung niên, từng muốn học phương thuật của ông ấy, Dương Trung Thiến* không chịu, nói ông không phải người để truyền thụ. Ta sẽ đi cùng ông đến gặp ông ấy, để biết là ông thích học cách chữa bệnh. Ông ấy cũng già rồi, gia đình lại giàu có.' Lúc ấy chưa đi, đúng khi con trai thầy Khánh là Ân đến dâng ngựa, thông qua thầy Quang để dâng ngựa đó cho Tề vương, Ý vì thế được thân thiết với Ân. Thầy Quang lại dặn Ân về việc của Ý rằng: 'Ý thích у thuật, người phải đối đãi ông ta cẩn thận, người này là bậc thánh nho đó.' Liền viết thư giới thiệu Ý cho thầy Dương Khánh, vì thế Ý mới biết thầy Khánh. Ý thờ thầy Khánh rất cẩn thận, cho nên thầy yêu quý Ý vậy.”

Hỏi Ý rằng: "Quan lại, thường dân từng có ai theo học nghề y của Ý, đồng thời đã học hết các phương thuật trị bệnh của Ý chưa? Là người ở làng nào, huyện nào?"

Đáp rằng: “Là Tống Ấp người ở Lâm Truy. Ấp theo học, Ý dạy cho năm cách chẩn đoán, mất hơn một năm. Tế Bắc vương sai Thái y là Cao Kỳ, Vương Vũ đến học, Ý dạy sự cao hay thấp của kinh mạch cùng sự giao kết của kỳ kinh, lạc mạch, đang luận về vị trí các huyệt đạo cùng khí lên xuống, ra vào, tà chính, nghịch thuận, để dùng kim đá cho phù hợp, xác định vị trí cần châm đốt, mất hơn một năm. Bấy giờ Truy Xuyên vương sai viên trưởng quan coi ngựa kho Thái thương đến xin học y thuật, Ý dạy cách xoa bóp thuận nghịch, bàn cách dùng thuốc, xác định năm vị cùng cách điều hòa các thang, toa thuốc. Chủ quản việc nhà của Cao Vĩnh hầu là Đỗ Tín thích xem mạch, đến xin học, Ý dạy kinh mạch trên dưới và năm cách chẩn, mất hơn hai năm. Đường An ở Triệu Lý đất Lâm Truy đến học, Ý dạy năm cách chẩn đoán và kinh mạch trên dưới, thuật kỳ khái, điểm quan trọng trong sự ứng thuận giữa âm dương với bốn mùa, chưa học xong, đã được làm ngự y cho Tề vương.”

Hỏi ý rằng: "Chẩn trị bệnh, đoán định chết hay sống, có thể Ý hoàn toàn không sai lầm chăng?"

Ý trả lời: “Ý chữa bệnh cho người, trước hết phải bắt mạch, rồi mới trị bệnh. Người nào mạch tượng suy bại, nghịch chuyển thì không thể chữa được; người nào mạch thuận thì chữa cho. Trong lòng không tinh tường cách xem mạch, dự đoán thời gian sống chết, mà cho là trị được, luôn luôn sai lầm, Ý không thể hoàn toàn đảm bảo được.”

Thái sử công bàn rằng: Phụ nữ bất luận đẹp xấu, hễ vào cung thì bị đố kỵ; kẻ sĩ không cứ hiện năng hay kém cỏi, hễ vào triều là bị nghi kỵ. Cho nên Biển Thước vì tài y thuật của mình mà gặp tai ương, Thương công bèn tự giấu tung tích mà vẫn bị tội hình. Đề Oanh dâng thư lên, cha nàng sau mới được bình yên. Cho nên Lão tử nói: “Vật gì đẹp là thứ đồ vật không may mắn," há để nói những người như Biển Thước chăng? Người như Thương công, có thể nói là gần giống vậy.

QUYỂN 106 NGÔ VƯƠNG TỴ LIỆT TRUYỆN

Ngô vương Tỵ là con trai của Lưu Trọng, anh trai Cao đế. Sau khi Cao đế bình định thiên hạ được bảy năm, lập Lưu Trọng làm Đại vương. Rồi Hung Nô tấn công đất Đại, Lưu Trọng không thể giữ vững, bỏ nước phong chạy trốn, lén theo đường nhỏ chạy đến Lạc Dương, tự về trình diện thiên tử. Thiên tử vì tình cốt nhục nên không nỡ dùng pháp luật xử tội, phế làm Cáp Dương hầu. Mùa thu năm Cao đế thứ mười một, Hoài Nam vương là Anh Bố làm phản, phía đông chiếm đất Kinh, đoạt lấy quân nước đó, phía tây vượt sông Hoài, đánh vào Sở, Cao đế đích thân cầm quân thảo phạt Anh Bố. Con của Lưu Trọng là Bái hầu Tỵ hai mươi tuổi, có khí lực, lấy thân phận kỵ tướng, phá được quân của Bố ở Cối Chuy, phía tây đất Kỳ, Bố bỏ chạy. Kinh vương Lưu Giả bị Bố giết chết, không người thừa kế. Hoàng thượng lo người Ngô và Cối Kê nóng nảy hung tợn, không vương hầu nào mạnh để sung vào, các con còn nhỏ, bèn lập Tỵ ở đất Bái làm Ngô vương, làm vua ba quận năm mươi ba thành. Sau khi phong tước nhận ấn, Cao đế triệu Tỵ đến xem tướng mạo, bảo rằng: “Mặt ngươi có tướng làm phản.” Trong lòng hối hận, nhưng đã trót phong, nhân đó vỗ vào lưng Tỵ, nói: “Nhà Hán năm mươi năm nữa có kẻ làm loạn ở phía đông nam, có lẽ là ngươi chăng? Nhưng người chung họ trong thiên hạ đều cùng một nhà, thận trọng, chớ có làm phản?” Tỵ dập đầu đáp: “Không dám.”

Đến thời Hiếu Huệ đế, Cao hậu, thiên hạ mới yên định, chư hầu các quận trong nước ai nấy chuộng việc tự vỗ về dân chúng. Nước Ngô có núi đồng ở quận Dự Chương, Tỵ liền chiêu mộ những kẻ vong mạng trong thiên hạ để đúc [trộm] tiền, nấu nước biển làm muối, vì thế không thu thuế, mà của cải chi dùng trong nước đầy đủ.

Thời Hiếu Văn đế, Thái tử nước Ngô vào triều kiến, được hầu Hoàng thái tử uống rượu, đánh bạc. Thầy dạy Thái tử nước Ngô đều là người Sở, nóng nảy hung hăng, lại vốn kiêu ngạo, đánh bạc, tranh giành, không cung kính, Hoàng thái tử cầm bàn chơi bạc ném Thái tử nước Ngô, giết chết. Thế rồi sai đưa ma về táng. Đến nước Ngô, Ngô vương tức giận nói: “Cùng một họ trong thiên hạ, chết ở Trường An thì chôn ở Trường An, sao phải nhất quyết mang về đây chôn!” Lại sai đưa ma về táng ở Trường An. Ngô vương vì thế dần dần bỏ lễ phiên thần, thác bệnh không vào chầu. Triều đình biết ông ta vì việc của con nên thác bệnh không vào chầu, xét hỏi biết thực sự không có bệnh, các sử thần nước Ngô đến, bị bắt trói, trách tội rồi trừng trị. Ngô vương sợ hãi, nghĩ mưu kế chu toàn. Về sau, sai người đi triều kiến vào mùa thu, Hoàng thượng lại trách hỏi sứ nước Ngô, sứ giả thưa rằng: “Ngô vương thực sự không có bệnh, nhà Hán nhiều lần bắt trói trị tội sứ giả, cho nên thác bệnh. Vả lại xét thấy con cá dưới vực, không tốt lành*. Nay Ngô vương mới và có bệnh, khi chuyện phát giác, thấy bị trách tội gắt gao, càng phải giữ kín, sợ Hoàng thượng xử tử, nhưng không biết tính thế nào. Chỉ có Hoàng thượng mới bỏ qua cho để bắt đầu lại từ đầu.” Thế là thiên tử bèn xá tội cho sứ giả nước Ngô về, còn ban cho Ngô vương ghế ngồi và gậy chống, cho là tuổi già, không cần vào chầu. Ngô vương được xá tội, mưu kế cũng dần bỏ. Do nước phong của Ngô vương có đồng và muối, trăm họ không phải đóng thuế. Sĩ tốt đến phiên lao dịch, có thể đóng tiền thay thế. Hằng năm còn hỏi han đến người tài năng, ban thưởng cho trăm họ. Quan lại các quận khác muốn đến bắt người bỏ trốn, đều cấm không cho. Cứ thế hơn bốn mươi năm, có thể sai khiến được dân chúng.

Triều Thố làm Thái tử gia lệnh, được Thái tử tin yêu, nhiều lần lựa lúc thong dong nói lỗi lầm của Ngô vương đáng bị tước đất phong. Lại nhiều bận dâng thư nói với Hiếu Văn đế, Văn đế khoan dung, không nỡ trừng phạt, do đó Ngô vương ngày càng ngang ngược. Đến khi Hiếu Cảnh đế lên ngôi, Thố làm Ngự sử đại phu, nói với Hoàng thượng rằng: “Xưa kia Cao đế mới yên định thiên hạ, anh em ít, các con còn non yếu, nên phong nhiều người cùng họ, vì thế con thứ Điệu Huệ vương làm vua hơn bảy mươi thành cấp nước Tề, em thứ Nguyên vương làm vua hơn bốn mươi thành nước Sở, con của anh là Tỵ làm vua hơn năm mươi thành nước Ngô: phong ba người con thuộc ngành thứ, chia nửa thiên hạ. Nay Ngô vương trước có hiềm với Thái tử, vờ có bệnh không vào chầu, theo phép xưa đáng chém, Văn đế không nỡ, nhân đó ban cho ghế ngồi và gậy chống. Đức rất hậu, đáng lẽ nên sửa lỗi tự thay đổi. Thế nhưng lại càng kiêu căng quá đáng, lấy đồng núi để đúc tiền, nấu nước biển làm muối, dụ dỗ kẻ bỏ trốn trong thiên hạ, âm mưu làm loạn. Nay tước đất phong cũng phản, không tước cũng làm phản. Tước bỏ thì nhanh làm phản; không tước bỏ thì phản chậm hơn, mối họa lớn.” Mùa đông năm Cảnh đế thứ ba, Sở vương vào chầu, Triều Thố nhân đó nói việc Sở vương là Mậu năm trước chịu tang Bạc Thái hậu, gian dâm ở nhà chịu tang, xin xử chém. Chiếu xá tội, phạt tước bỏ quận Đông Hải. Nhân đó tước bỏ quận Dự Chương và quận Cối Kê của Ngô vương. Hai năm trước, Triệu vương có tội, bị tước mất quận Hà Gian. Giao Tây vương là Ngang phạm tội bán tước vị, bị tước mất sáu huyện.

Đình thần nhà Hán đang bàn việc tước đất của nước Ngô. Ngô vương Tỵ sợ bị tước bỏ nhiều đất phong, nhân đó âm mưu, muốn khởi sự. Cho rằng chư hầu không nước nào đủ để cùng bàn mưu kế, nghe nói Giao Tây vương dùng lực, thích tranh đua, ưa dụng binh, các nước nhỏ trong đất Tề đều sợ, do đó sai Trung đại phu Ứng Cao lôi kéo Giao Tây vương. Không gửi thư, truyền khẩu báo rằng: “Ngô vương kém cỏi, có nỗi lo sớm tối, không dám tự tiết lộ, phái tôi đến để nói rõ hảo ý.” Giao Tây vương hỏi: “Có điều gì chỉ dạy ta vậy?" Cao nói: “Nay chúa thượng cất nhắc gian thần, tán dương bề tôi tà vạy, thích điều thiện nhỏ, nghe lời sàm tấu của bọn tiện nhân, tự tiện thay đổi luật lệnh, xâm đoạt đất đai chư hầu, chỉ mong ngày càng nhiều thêm, giết và xử tội người thiện lương, ngày càng quá quắt. Trong làng xóm có người nói, 'liếm vỏ trấu rồi ăn đến hạt gạo.'* Ngô với Giao Tây, đều là chư hầu có tiếng, nhất thời bị xét đến, sợ không được yên ổn. Ngô vương có bệnh trong người, không thể vào chầu hơn hai mươi năm, từng lo bị nghi ngờ, không biết tự thanh minh, nay rụt cổ so vai, còn sợ không được tha. Trộm nghe đại vương bị trách tội bán chức tước, bị tước đất phong, mà tôi chưa đến mức ấy, vì thế sợ không chỉ bị tước đất mà thôi.” Giao Tây vương nói: “Phải, có việc đó, ngài nghĩ xem có cách nào không?” Cao nói: “Cùng chung oán ghét thì tương trợ lẫn nhau, cùng chung yêu thích thì phụ họa cho nhau, cùng chung tình ý thì thành toàn cho nhau, cùng chung ham muốn thì truy cầu cho nhau, cùng chung lợi ích thì sống chết có nhau. Nay Ngô vương tự cho mình chung nỗi lo với đại vương, mong thuận thời thế, quên thân trừ họa trong thiên hạ, liệu có được chăng?” Giao Tây vương kinh ngạc nói: “Quả nhân sao dám thế? Nay chúa thượng tuy nóng vội, ta vốn có tội chết, sao dám bất kính?" Cao nói: “Ngự sử đại phu Triều Thố, mê hoặc thiên tử, xâm đoạt chư hầu, che lấp trung lương, cản trở hiền tài, triều đình oán ghét, chư hầu đều có ý bội phản, nhân tình sự lý đã đến cực điểm. Sao chổi và châu chấu nhiều lần xuất hiện, đó là cơ hội muôn đời có một, còn lo sầu lao khổ là nguyên do khiến thành nhân trỗi dậy. Cho nên Ngô vương muốn trong thì lấy danh nghĩa hỏi tội Triều Thố, ngoài thì theo sau xe của đại vương, ruổi rong thiên hạ, hướng về đâu, đó phải hàng, trỏ vào đâu, liền bị hạ, thiên hạ không ai dám không phục. Nếu may mắn được đại vương đồng ý một tiếng, Ngô vương sẽ thống lãnh Sở vương đoạt cửa Hàm Cốc, giữ kho lương Ngao Thương ở Huỳnh Dương, chống nhau với quân Hán. Việc sắp đặt quân doanh, còn chờ đại vương. Nếu may mắn đại vương đến đó thì có thể thôn tính thiên hạ, hai vị chúa chia đôi, chẳng cũng khả dĩ ư?” Giao Tây vương nói: “Phải.” Cao về báo lại Ngô vương, Ngô vương còn sợ Giao Tây vương không theo, bèn đích thân làm sứ giả, đến chỗ Giao Tây vương, gặp mặt kết minh.

Bề tôi của Giao Tây vương có người biết âm mưu, liền can rằng: “Thờ một hoàng đế, rất vui vậy. Nay đại vương cùng Ngô vương hướng sang tây, giả sử việc thành, hai chúa phân tranh, họa dấy từ đấy. Đất đai của chư hầu không bằng hai phần mười các quận nhà Hán, còn làm việc loạn nghịch sẽ khiến Thái hậu lo lắng, không phải kế sách lâu dài vậy.” Giao Tây vương không nghe. Bèn phái sứ giả ước định với Tề, Truy Xuyên, Giao Động, Tế Nam, Tế Bắc, đều đồng ý, rồi nói: “Thành Dương Cảnh vương có nghĩa khí, tấn công người họ Lã, chớ ước định với ông ta, việc xong sẽ chia phần cho.”

Các chư hầu mới bị tước đất phong, xử tội, hết sức kinh sợ, nhiều người oán Triều Thố. Khi văn thư tước bỏ quận Cối Kê và Dự Chương của nước Ngô gửi tới, thì Ngô vương đã khởi binh trước, ngày Bính Ngọ tháng Giêng, Giao Tây vương giết những quan lại nhà Hán trật hai nghìn thạch trở xuống, Giao Đông vương, Truy Xuyên vương, Tế Nam vương, Sở vương, Triệu vương cũng làm tương tự, rồi phát binh kéo sang tây. Tề vương sau đó hối hận, uống thuốc độc tự sát, phản lại minh ước. Tế Bắc vương thành trì hư hại chưa sửa xong, Lang trung lệnh của Tế Bắc vương bắt giữ vua mình, nên không phát binh được. Giao Tây vương làm thủ lĩnh, Giao Đông vương, Truy Xuyên vương, Tế Nam vương cùng tấn công, bao vây Lâm Truy. Triệu vương Toại cũng làm phản, ngầm sai sứ đến Hung Nô liên quân.

Bảy nước chư hầu phát động phản loạn, Ngô vương huy động toàn bộ sĩ tốt, hạ lệnh cho người trong nước: “Quả nhân sáu mươi hai tuổi, đích thân làm tướng. Con út mười bốn tuổi, cũng đi đầu sĩ tốt. Những người, trên từ tuổi quả nhân, dưới xuống đến con trẻ, thảy đều xuất phát.” Phát động hơn hai mươi vạn người. Phía nam phái sứ đến Mân Việt, Đông Việt; Đông Việt cũng phát binh theo.

Hiếu Cảnh đế năm thứ ba, ngày Giáp Tý tháng Giêng, bắt đầu dấy binh ở Quảng Lăng. Phía tây vượt sông Hoài, nhân đó thôn tính quân Sở. Phái sứ đưa thư đến chư hầu rằng: “Ngô vương Lưu Tỵ kính hỏi Giao Tây vương, Giao Đông vương, Truy Xuyên vương, Tế Nam vương, Triệu vương, Sở vương, Hoài Nam vương, Hành Sơn vương, Lô Giang vương cùng con của cố Trường Sa vương: xin chỉ giáo cho quả nhân! Vì nhà Hán có gian thần, không có công với thiên hạ, xâm đoạt đất đai chư hầu, sai quan lại đàn hặc, bắt trói, tra hỏi, trị tội, coi việc khinh nhục chư hầu là giỏi, không dùng lễ dành cho vua chư hầu đối đãi với cốt nhục họ Lưu, tuyệt giao với công thần của tiên đế, tiến cử giao chức cho kẻ gian tà, lừa bịp làm loạn thiên hạ, muốn khiến xã tắc lâm nguy. Bệ hạ nhiều bệnh, thần chí thất thường, không thể xét rõ. Muốn cất quân để giết chúng, xin kính cẩn nghe chỉ giáo. Tệ quốc tuy nhỏ, đất vuông ba nghìn dặm; người tuy ít, tinh binh chỉ có năm mươi vạn. Quả nhân vốn thờ Nam Việt hơn ba mươi năm, quốc vương và quân trưởng nơi đó đều không từ chối, chia quân cho theo quả nhân, cũng được hơn ba mươi vạn. Quả nhân dẫu bất tài, nguyện đem quân này theo chư vương. Đất Việt thẳng tới Trường Sa, do con của Trường Sa vương bình định từ phía bắc Trường Sa sang phía tây đến đất Thục và Hán Trung. Báo cho ba vương là Việt vương, Sở vương, Hoài Nam vương, cùng quả nhân tiến sang tây; các vương ở Tề cùng Triệu vương bình định Hà Gian, Hà Nội, một vào cửa Tấn Dương, một cùng quả nhân hội quân ở Lạc Dương; Yên vương, Triệu vương vốn có ước định với quân Hồ, Yên vương lên phía bắc bình định đất Đại và Vân Trung, thống lãnh quân Hồ kéo vào Tiêu Quan, xông thẳng đến Trường An, khuông phò và chỉ chính cho thiên tử, đặng yên Cao miếu. Xin các vương hãy gắng sức. Con trai Sở Nguyên vương, ba quốc vương ở Hoài Nam có người không tắm gội hơn mười năm, oán tận xương tủy, từ lâu đã muốn có cơ hội phát tiết ra, quả nhân chưa biết ý của chư vương, chưa dám nghe theo. Nay chư vương nếu có thể bảo tồn nước diệt vong, nối lại dòng đã dứt, chấn hưng cho kẻ yếu, thảo phạt kẻ hung bạo, đặng khiến họ Lưu được yên, đó là điều ước muốn của xã tắc vậy. Tệ quốc dẫu nghèo, quả nhân bớt ăn bớt mặc, tích tiền vàng, sửa khí giới, trữ lương thảo, hết đêm lại ngày, hơn ba mươi năm rồi. Phàm các việc ấy đều vì chuyện này, xin chư vương hãy gắng dùng. Ai chém bắt được đại tướng, sẽ ban thưởng năm nghìn cân vàng, phong cho vạn hộ; chém bắt được hàng tướng, được thưởng ba nghìn cân, phong năm nghìn hộ; hàng tỳ tướng được hai nghìn cân, phong hai nghìn hộ; hàng hai nghìn thạch được nghìn cân, phong nghìn hộ; hàng nghìn thạch được năm trăm cân, phong năm trăm hộ: đều được phong liệt hầu. Ai đem quân hay thành ấp đến hàng, nếu đem đến quân lính vạn người hay thành ấp vạn hộ, ban thưởng như chém bắt được đại tướng; quân lính năm nghìn, thành ấp năm nghìn hộ thì như chém bắt được tướng; quân ba nghìn, thành ấp ba nghìn hộ thì như chém bắt được tỳ tướng; quân một nghìn, thành ấp nghìn hộ thì như chém bắt được hạng hai nghìn thạch; dẫu tiểu lại đến hàng cũng xét thứ bậc trao tước hay vàng. Các mức phong tặng khác đều theo quan công mà tăng. Ai có tước hay ấp phong từ trước, càng thưởng thêm, không giữ mức cũ. Xin chư vương nhớ rõ để lệnh sĩ đại phu, không dám dối gạt. Vàng tiền của quả nhân trong thiên hạ đâu đâu cũng có, không nhất nhất phải lấy từ nước Ngô, chư vương ngày đêm sử dụng cũng không hết. Ai đáng được thưởng thì báo với quả nhân, quả nhân sẽ đến thưởng cho. Vậy kính báo.”

Thư làm phản của bảy nước đến tai thiên tử, thiên tử liền sai Thái úy Điều hầu Chu Á Phu đem ba mươi sáu tướng đi đánh Ngô, Sở; sai Khúc Chu hầu Lịch Kỳ đánh Triệu; tướng quân Loan Bố đánh Tề; đại tướng quân Đậu Anh đóng quân ở Huỳnh Dương, giám sát quân Tề và Triệu.

Thư phản của Ngô, Sở đã báo lên, quân chưa xuất phát, Đậu Anh chưa lên đường, nói về nguyên Thừa tướng nước Ngô là Viên Áng. Bấy giờ Áng đang ở nhà, Hoàng thượng hạ chiếu triệu vào tấn kiến. Hoàng thượng đang cùng Triều Thố điều binh và tính toán quân lương, Hoàng thượng hỏi Viên Áng: “Ngài từng làm Thừa tướng nước Ngô, có biết bề tôi nước Ngô là Điền Lộc Bá là người thế nào không? Nay Ngô, Sở làm phản, ngài thấy thế nào?” Áng đáp: “Không đáng lo, sẽ phá được thôi.” Hoàng thượng nói: “Ngô vương nhờ núi có đồng đúc tiền, nấu nước biển làm muối, lôi kéo hào kiệt thiên hạ, bạc đầu rồi mới khởi sự. Do vậy, kế của ông ta không phải vẹn toàn, há có thể phát động ư? Sao lại nói ông ta không làm được gì?” Viên Áng đáp rằng: “Nước Ngô có nguồn đồng và muối, lợi thì có đấy, nhưng sao lôi kéo được hào kiệt! Nếu Ngô có được hào kiệt, cũng sẽ phụ giúp nhà vua thi hành việc nghĩa, không làm phản đâu. Ngô lôi kéo đều là bọn con em vô lại, đám gian tà vong mạng đúc vàng trộm, cho nên kéo nhau làm phản.” Triều Thố nói: “Viên Áng tính rất phải.” Hoàng thượng hỏi: “Vậy phải thi hành kế sách gì?” Áng đáp: “Xin đuổi hết tả hữu ra ngoài.” Hoàng thượng đuổi người bên cạnh ra, chỉ cho Thố ở lại. Áng nói: “Điều thần nói, kẻ làm bề tôi không được biết vậy.” Hoàng thượng bèn đuổi Thố ra. Thố chạy ra lánh ở phòng phía đông, rất giận. Hoàng thượng liền hỏi Áng, Áng đáp: “Ngô, Sở cùng truyền thư, nói: 'Cao đế phong vương cho con em, ai nấy đều có đất phong, nay tặc thần là Triều Thố chuyên vạch lỗi chư hầu, tước mất đất phong.' Cho nên lấy danh nghĩa đó để làm phản, kéo sang tây cùng giết Triều Thố, khôi phục đất cũ mà thôi. Nay chỉ có cách chém Thố, sai sứ đến xá tội bảy nước Ngô, Sở, khôi phục đất cũ bị tước, thì vũ khí không dính máu mà đều bãi binh.” Nghe vậy Hoàng thượng trầm ngâm hồi lâu, nói: “Xét thấy thực không biết phải làm sao, ta không thể tiếc một người để tạ lỗi với thiên hạ.” Áng nói: “Thần ngu muội không nghĩ được kế khác, xin bệ hạ xét cho kỹ.” Bèn phong Áng làm Thái thường, phong con người em của Ngô vương là Đức hầu giữ chức Tông chính. Áng chuẩn bị hành trang lên đường. Hơn chục ngày sau, Hoàng thượng sai quan Trung úy triệu Thố, lừa ngồi xe đi ra chợ phía đông. Thố mặc triều phục, bị chém ở chợ đông. Rồi sai Viên Áng phụng ý chỉ của tông miếu, Tông chính vì có quan hệ thân thích, sai đi báo với Ngô vương như kế sách của Áng. Đến Ngô, quân Ngô, Sở đã tấn công doanh lũy đất Lương. Tông chính vì là thân thích, được vào gặp trước, khuyên dụ Ngô vương với nhận chiếu chỉ. Ngô vương nghe nói Viên Áng tới, cũng biết là muốn thuyết phục, cười đáp: “Ta đã là Hoàng đế phía đông, còn phải bái lạy ai nữa?” Không chịu gặp Áng rồi giữ lại trong quân, định ép Áng làm tướng. Áng không chịu, Ngô vương sai người canh giữ, sắp giết Áng, ban đêm Áng lẻn được ra, đi bộ bỏ trốn, chạy đến quân Lương, rồi về triều báo tin.

Điều hầu đem sáu cỗ xe dịch trạm đến hội quân ở Huỳnh Dương. Tới Lạc Dương, gặp Kịch Mạnh, mừng nói: “Bảy nước làm phản, tôi đi xe dịch trạm đến đây, không nghĩ là được an toàn. Lại cho là chư hầu đã lôi kéo được Kịch Mạnh, nay Kịch Mạnh không có động tĩnh gì, tôi chiếm Huỳnh Dương, từ đây về đông không có gì đáng lo nữa.” Tới Hoài Dương, Điều hầu hỏi Đặng Đô úy, môn khách cũ của cha mình là Giáng hầu, rằng: “Phải đưa ra đối sách gì?” Đặng Đô úy đáp: “Quân Ngô cực tinh nhuệ, khó đấu với họ được. Lính Sở nóng vội, không thể giữ lâu. Nay kế sách cho tướng quân, không gì bằng dẫn quân lên đông bắc, lập doanh ở Xương Ấp, bỏ đất Lương cho Ngô, quân Ngô ắt dốc hết quân tinh nhuệ tấn công. Tướng quân dựa vào lũy cao hào sâu, sai khinh binh cắt đứt cửa vào sông Hoài sông Tử, chặn đường tiếp lương của Ngô. Quân Ngô và quân Lương đánh nhau, cùng suy yếu mà lương thực lại hết, ta bèn dốc sức đối phó quân đã suy yếu cực độ, ắt phá được quân Ngô thôi.” Điều hầu nói: “Phải.” Rồi theo kế đó, giữ vững mặt nam của Xương Ấp, khinh binh đi cắt đường tiếp lương của quân Ngô.

Lúc Ngô vương mới phát binh, bề tôi nước Ngô là Điền Lộc Bá làm đại tướng quân. Điền Lộc Bá nói: “Quân binh tập hợp rồi tiến sang tây, không có con đường xuất kỳ chế thắng, khó mà thành công được. Thần xin đem năm vạn người, men đường khác ven sông Trường Giang và sông Hoài rồi đi lên, thu lấy Hoài Nam, Trường Sa, vào Vũ Quan, cùng hội quân với đại vương, đó cũng là một kế lạ vậy.” Thái tử của Ngô vương can rằng: “Vua cha mang danh làm phản, quân đó khó lòng nhờ người khác, nhờ người rồi cũng phản thì làm sao? Vả lại toàn quyền cầm quân mà lại chia cho người khác, nhiều điều lợi hại, không thể biết trước, đó là tự làm mình hao tổn vậy.” Theo đó Ngô vương không chấp nhận đề nghị của Điền Lộc Bá.

Viên tướng trẻ nước Ngô là Hoàn tướng quân nói với Ngô vương: “Nước Ngô có nhiều bộ binh, bộ binh lợi khi đánh vào chỗ hiểm; nhà Hán nhiều quân xa kỵ, xa kỵ lợi khi bình định đất bằng. Xin đại vương qua thành ấp nào đánh không hạ được, bỏ mà đi thẳng, tiến nhanh sang tây chiếm kho vũ khí ở Lạc Dương, thu giữ lương thảo ở kho Ngao Thương, dựa vào sự hiểm trở của núi non và sông Hoàng Hà để lệnh cho chư hầu, dẫu không vào được Quan Trung cũng bình định được thiên hạ rồi. Nếu đại vương tiến chậm, lưu quân đánh hạ thành ấp, quân xa kỵ nhà Hán đến, phóng vào ngoại thành Lương, Sở, việc sẽ thất bại.” Ngô vương nói với các lão tướng, các lão tướng nói: “Lấy đó làm kế tiến công của thanh niên thì được, há đã biết nghĩ tới mưu lớn ư?” Thế là Ngô vương không theo kế của Hoàn tướng quân.

Ngô vương nắm hết quân đội, chưa vượt sông Hoài, tân khách đều được làm tướng quân, Hiệu úy, hầu, Tư mã, riêng có Chu Khâu không được dùng. Chu Khâu, người ở Hạ Phì, trốn chạy đến Ngô, là kẻ bán rượu, không có đức hạnh, Ngô vương Tỵ bạc đãi, không dùng. Chu Khâu yết kiến, khuyên Ngô vương rằng: “Thần vốn bất tài, không được chờ tội trong hàng ngũ. Thần không dám cầu được cầm quân, chỉ xin một phù tiết nhà Hán, ắt có thể báo đáp được đại vương.” Ngô vương bèn cho. Chu Khâu được phù tiết, ban đêm cưỡi ngựa chạy vào Hạ Phì. Bấy giờ Hạ Phì nghe nói Ngô phản, đều giữ chặt thành trì. Chu Khâu đến trạm dịch, triệu Huyện lệnh. Huyện lệnh vào cửa, Chu Khâu sai tùy tòng khép tội rồi chém. Bèn triệu nhà quyền thế cùng quan lại có quan hệ tốt với anh em mình đến, nói: “Quân làm phản của Ngô sắp đến, đến nơi, sẽ làm cỏ Hạ Phì chỉ trong thời gian bữa cơm. Nay đầu hàng trước, nhà cửa ắt được an toàn, ai tài năng sẽ được phong hầu.” Rồi thông báo cho nhau, Hạ Phì đều hàng. Một đêm Chu Khâu có được ba vạn người, sai người báo với Ngô vương, rồi đem quân lên phía bắc đánh chiếm thành ấp. Tiến đến Thành Dương, quân lên tới hơn mười vạn, đánh phá quân của Trung úy ở Thành Dương. Nghe tin Ngô vương thua chạy, Chu Khâu tự xét không có ai cùng mình tạo dựng thành công, liền dẫn quân về Hạ Phì, chưa đến nơi, mọc u trên lưng rồi chết.

Giữa tháng Hai, quân của Ngô vương bị đánh tan, thua chạy, thiên tử ban chế chiếu cho các tướng quân rằng: “Từng nghe: người làm điều lành, trời ban điều phúc; làm điều sai trái, trời giáng tai ương. Cao hoàng đế đích thân biểu dương công đức, dựng lập chư hầu, U vương và Điệu Huệ vương không có người kế tục, Hiếu Văn hoàng đế thương xót gia thêm ân huệ, phong vương cho con của U vương là Toại và con của Điệu Huệ vương là Ngang, sai phụng thờ tông miếu tiên vương, làm nước phên giậu của nhà Hán, đức sánh trời đất, rạng cùng nhật nguyệt. Ngô vương Tỵ bội đức phản nghĩa, dẫn dụ thu nhận tội nhân trốn chạy trong thiên hạ, làm loạn tiền tệ, thác bệnh không vào chầu hơn hai mươi năm, quan hữu ty nhiều lần xin trị tội Tỵ, Hiếu Văn hoàng đế khoan dung, mong ông ta sửa đổi lỗi lầm thành người lương thiện. Nay lại cùng Sở vương là Mậu, Triệu vương là Toại, Giao Tây vương là Ngang, Tế Nam vương là Tích Quang, Truy Xuyên vương là Hiền, Giao Đông vương là Hùng Cừ hẹn nhau làm phản, đại nghịch vô đạo, dấy binh khiến tông miếu nguy hại, tàn sát đại thần cùng sứ giả nhà Hán, cưỡng chế hà hiếp muôn dân, giết người vô tội, đốt rụi nhà dân, quật mộ đào mả, bạo ngược hết mức. Nay bọn Ngang lại càng đại nghịch vô đạo, đốt phá tông miếu, cướp đồ ngự dụng, trẫm rất đau lòng. Trẫm mặc đồ trắng lánh khỏi chính điện, tướng quân hãy khuyến khích sĩ đại phu đánh quân phản tặc. Ai đánh quân phản tặc, thâm nhập vào địch, giết nhiều giặc thì có công, chém đầu giặc, bắt được giặc từ hàng ba trăm thạch trở lên đều giết hết, không được tha. Dám có nghị luận hay không tuân chiếu chỉ đều chém ngang lưng.”

Lúc trước, Ngô vương vượt sông Hoài, cùng Sở vương sang tây đánh bại Cức Bích, thừa thắng tiến lên, đầy nhuệ khí. Lương Hiếu vương sợ, sai sáu tướng đem quân đánh Ngô, quân Ngô lại đánh bại hai tướng của Lương, sĩ tốt đều chạy về Lương. Nước Lương nhiều lần sai sứ cầu cứu Điều hầu, Điều hầu không chịu. Lại sai sứ nói xấu Điều hầu với Hoàng thượng, Hoàng thượng sai người bảo Điều hầu cứu viện Lương, nhưng Điều hầu cậy mình được tùy ý hành động, không chịu đi. Nước Lương sai Hàn An Quốc cùng em của Thừa tướng đã chết vì việc nước Sở là Trương Vũ làm tướng quân, nhiều lần đánh bại quân Ngô. Quân Ngô muốn sang tây, Lương phòng thủ thành trì vững chắc, quân Ngô không dám sang tây, liền xông vào quân của Điều hầu, gặp nhau ở Hạ Ấp. Quân Ngô muốn đánh, Điều hầu giữ thành, không chịu giao chiến. Quân Ngô hết lương, lính đói, nhiều lần khiêu chiến, rồi nhân đêm tối đột kích vào thành của Điều hầu, làm kinh động phía đông nam. Điều hầu sai người phòng bị tây bắc, quân Ngô quả nhiên đánh vào hướng tây bắc. Quân Ngô đại bại, sĩ tốt phần nhiều chết đói, bèn tạo phản rồi bỏ trốn. Thế rồi Ngô vương bèn cùng mấy nghìn tráng sĩ dưới cờ ban đêm trốn đi, vượt sông Trường Giang chạy đến Đan Đồ, giữ Đông Việt. Quân Đông Việt lên đến trên vạn người, bèn sai người thu tập các quân bỏ trốn. Nhà Hán sai người dùng lợi để nhử Đông Việt, Đông Việt liền lừa Ngô vương, Ngô vương ra ngoài úy lạo quân sĩ, liền sai người dùng giáo đâm chết Ngô vương, gói đầu lại, chạy ngựa trạm đến báo tin cho nhà Hán. Con trai Ngô vương là Tử Hoa và Tử Câu chạy trốn đến Mân Việt. Con trai Ngô vương bỏ quân binh mà trốn, quân liền tan vỡ, phần lớn đầu hàng Thái thú và quân Lương. Quân của Sở vương là Mậu thua trận, Sở vương tự sát.

Ba vương bao vây Lâm Truy nước Tề, ba tháng không hạ được. Quân Hán đến, Giao Tây vương, Giao Đông vương và Truy Xuyên vương đều dẫn quân về. Giao Tây vương bèn cởi áo đi chân đất, ngồi chiếu cỏ, uống nước lã, tạ tội với Thái hậu. Thái tử của Giao Tây vương là Lưu Đức nói: “Quân Hán từ xa đến, thần thấy họ đã mệt, có thể tập kích, xin thu tàn quân của đại vương để đánh họ, nếu không thắng, trốn ra biển cũng chưa muộn.” Giao Tây vương nói: “Sĩ tốt của ta đều đã tan nát, không thể dùng được.” Không nghe. Tướng Hán là Cung Cao hầu Đồi Đương gửi thư cho Giao Tây vương nói rằng: “Vâng chiếu giết kẻ bất nghĩa, ai hàng được tha tội, khôi phục như cũ, ai không hàng thì giết. Vương tính thế nào, theo đó mà hành sự.” Giao Tây vương cởi trần dập đầu tại quân doanh nhà Hán, bái yết rồi nói: “Thần là Ngang không tuân nghiêm pháp luật, làm trăm họ kinh sợ, khiến tướng quân vất vả đường xa đến nước khốn cùng này, dám xin chịu tội róc thịt làm tương.” Cung Cao hầu cầm trống vàng tiếp kiến Giao Tây vương, nói: “Vương khổ vì việc quân, xin được nghe nguyên do phát binh.” Giao Tây vương dập đầu lết gối đáp rằng: “Nay, Triều Thố là bề tôi được thiên tử trọng dụng, thay đổi pháp lệnh của Cao hoàng đế, xâm đoạt đất đai chư hầu. Bọn Ngang cho là bất nghĩa, sợ ông ta gây bại hoại, làm loạn thiên hạ, bảy nước dấy binh, định để giết Thố. Nay nghe Thố đã bị giết, bọn Ngang kính cẩn bãi binh trở về.” Tướng quân nói: “Nếu vương cho là Thố bất thiện, sao không báo lên? Chưa có chiếu lệnh và hổ phù, tự ý phát binh đánh nước có nghĩa. Theo đó mà xét, không chỉ có ý giết Thố vậy.” Bèn đem chiếu thư cho Giao Tây vương đọc. Đọc xong, nói: “Vương hãy tự liệu.” Giao Tây vương nói: “Như bọn Ngang chết không hết tội.” Bèn tự sát. Thái hậu, Thái tử đều chết. Giao Đông vương, Truy Xuyên vương, Tế Nam vương đều chết, nước phong bị bãi, nạp về nhà Hán. Lịch tướng quân bao vây Triệu mười tháng thì hạ được, Triệu vương tự sát. Tế Bắc vương do bị ép làm phản nên không bị giết, dời đến làm Truy Xuyên vương.

Ban đầu, Ngô vương làm phản trước, thống lĩnh cả quân Sở, liên kết với Tề, Triệu. Tháng Giêng dấy binh, tháng Ba cùng bị đánh tan, riêng Triệu bị hạ sau cùng. Lại lập con út của Nguyên vương là Bình Lục hầu Lễ làm Sở vương, kế tục Nguyên vương. Dời Nhữ Nam vương là Phi đến làm quốc vương ở đất cũ nước Ngô, xưng là Giang Đô vương.

Thái sử công bàn rằng: Ngô vương xưng vương, do cha bị cắt đất phong. Biết giảm thuế khóa, sai khiến dân chúng, khai thác nguồn lợi từ núi và biển. Mang tâm nghịch loạn là từ con trai. [Con trai ông ta] vì tranh đua trong trò cờ bạc mà mất mạng; thân nước Việt mà mưu hại tông tộc, rốt cuộc bị diệt. Triều Thố vì nước suy nghĩ sâu xa, lại rước họa vào thân. Viên Áng lộng quyền giỏi biện luận, ban đầu được sủng mà sau chịu nhục. Cho nên, thời xưa, đất của chư hầu không quá trăm dặm, núi cao biển lớn không được phân phong. “Không thân với di địch, để xa lánh thân thuộc" đại để nói về Ngô vương chăng? “Không làm kẻ chủ mưu, ngược lại phải chịu họa” có lẽ nói về Áng và Thố chăng?

QUYỂN 107 NGỤY KỲ, VŨ AN HẦU LIỆT TRUYỆN

Ngụy Kỳ hầu Đậu Anh là con trai anh họ bên ngoại của Hiếu Văn đế. Đời cha là người Quan Tân, thích tân khách. Thời Hiếu Văn đế, Đậu Anh làm Thừa tướng nước Ngô, bị bệnh nên thôi chức. Hiếu Cảnh đế mới lên ngôi, cho làm Chiêm sự*.

Lương Hiếu vương là em của Hiếu Cảnh đế, được mẹ là Đậu thái hậu yêu quý. Lương Hiếu vương vào chầu, nhân đó anh em cùng yến ẩm. Bấy giờ, Hoàng thượng chưa lập Thái tử, rượu ngà ngà, thản nhiên nói: “Sau khi yên giấc ngàn thu sẽ truyền cho Lương vương.” Thái hậu mừng. Đậu Anh cầm chén dâng lên Hoàng thượng, nói: “Thiên hạ là thiên hạ của Cao tổ, cha con truyền nhau, đó là quy định của nhà Hán vậy, cớ sao Hoàng thượng lại tự ý truyền cho Lương vương!” Từ đấy Thái hậu ghét Đậu Anh. Đậu Anh cũng xem nhẹ chức quan của mình, rồi nhân ốm nên từ chức. Thái hậu loại Đậu Anh khỏi danh sách được ra vào cung, không được hội triều các tiết xuân thu.

Hiếu Cảnh đế năm thứ ba, Ngô, Sở làm phản, Hoàng thượng xét trong tông thất và người họ Đậu không ai hiền năng như Đậu Anh, bèn triệu kiến Anh. Anh vào triều kiến, cố từ chối có bệnh không đủ khả năng nhận chức. Thái hậu cũng thấy hổ thẹn. Thế rồi Hoàng thượng nói: “Thiên hạ đang nguy cấp, vương tôn sao có thể thoái thác được?" Bèn phong Anh làm đại tướng quân, ban cho nghìn cân vàng. Anh bèn tiến cử các danh tướng, hiền sĩ hiện đang sống an nhàn ở nhà như Viện Áng, Loan Bố. Số vàng được ban, Anh để phía dưới hiên, quan lại trong quân đi qua, sai lấy của cải ấy chi dùng, không đem chút vàng nào vào nhà. Đậu Anh giữ Huỳnh Dương, giám sát quân Tề và Triệu. Bảy nước làm phản đều bị đánh tan, phong Anh làm Ngụy Kỳ hầu. Các du sĩ, tân khách đều tranh về với Ngụy Kỳ hầu. Thời Hiếu Cảnh đế, mỗi khi vào triều bàn nghị việc lớn, các chư hầu khác không ai dám tranh hơn với Điều hầu và Ngụy Kỳ hầu.

Hiếu Cảnh đế năm thứ tư, lập Thái tử Lật, sai Ngụy Kỳ hầu làm Thái tử Thái phó. Hiếu Cảnh đế năm thứ bảy, Lật thái tử bị phế truất, Ngụy Kỳ hầu nhiều lần khuyên can nhưng không được. Ngụy Kỳ hầu thác bệnh, ẩn cư mấy tháng dưới núi phía nam Lam Điền, các tân khách, biện sĩ thuyết phục, không ai thuyết phục được. Cao Toại người Lương bèn khuyên Ngụy Kỳ hầu rằng: “Người có thể khiến tướng quân giàu sang là Hoàng thượng, người có thể khiến tướng quân thành thân tín là Thái hậu. Nay tướng quân làm thầy Thái tử, Thái tử bị phế mà không thể can ngăn; can không được lại không thể chết. Tự thác bệnh rồi lui gót, mang theo mỹ nữ nước Triệu, ẩn cư không vào triều. Đem các việc ấy mà bàn, là tự vạch rõ lỗi lầm của chúa thượng. Nếu Hoàng thượng và Thái hậu giận tướng quân, thì vợ con tướng quân cũng chẳng còn.” Ngụy Kỳ hầu cho là phải, bèn ra, lại vào chầu như trước.

Đào hầu bị bãi chức Thừa tướng, Đậu Thái hậu nhiều lần tiến cử Ngụy Kỳ hầu. Hiếu Cảnh đế nói: “Thái hậu há nghĩ thần tiếc không cho Ngụy Kỳ làm Thừa tướng ư? Ngụy Kỳ là người hay hí hửng tự mừng, nhiều việc tỏ ra xem nhẹ, khó làm Thừa tướng, nắm chức trọng yếu được.” Bèn không dùng, mà dùng Kiến Lăng hầu Vệ Oản làm Thừa tướng.

Vũ An hầu Điền Phần là em cùng mẹ với Hiếu Cảnh đế, sinh ở Trường Lăng. Sau khi Ngụy Kỳ hầu đã làm đại tướng quân, đang lúc thịnh, Phần làm quan Lang, chưa hiển quý, thường đến hầu rượu Ngụy Kỳ, quỳ xuống đứng lên như con cháu. Đến khi Hiếu Cảnh đế tuổi cao, Phần ngày càng được hiển quý và sủng ái, làm Thái trung đại phu. Phần giỏi biện luận, học các sách Bàn vu*, Vương thái hậu cho là hiền năng. Hiếu Cảnh để băng hà, ngay hôm ấy Thái tử lên ngôi, Thái hậu nhiếp chính, kế sách dùng để trấn áp hay vỗ về thiên hạ phần lớn đều từ tân khách của Điền Phần. Em trai Phần là Điền Thắng, đều là em của Vương thái hậu, năm Hậu Nguyên thứ ba đời Hiếu Cảnh đế, phong Phần làm Vũ An hầu, Thắng làm Chu Dương hầu.

Vũ An hầu mới nắm quyền đã mong được làm Thừa tướng, tỏ ra nhún nhường khiêm hạ với tân khách, tiến cử danh sĩ sống ở nhà chưa ra làm quan, khiến họ được hiển quý, muốn nhân đó lấn lướt các tướng võ tướng văn như Ngụy Kỳ hầu. Năm Kiến Nguyên thứ nhất, Thừa tướng là Oản bị bệnh thôi giữ chức, Hoàng thượng nghị bàn việc lập Thừa tướng và Thái úy. Tịch Phúc khuyên Vũ An hầu rằng: “Ngụy Kỳ hiển quý đã lâu, kẻ sĩ trong thiên hạ vốn quy phục ông ta. Nay tướng quân mới hưng khởi, chưa được như Ngụy Kỳ, dù Hoàng thượng muốn phong tướng quân làm Thừa tướng, ngài nhất định phải nhường cho Ngụy Kỳ. Ngụy Kỳ làm Thừa tướng, tướng quân ắt làm Thái úy. Thái úy cũng tôn quý như Thừa tướng, lại có tiếng nhường cho người hiền.” Vũ An hầu bèn khéo léo nói với Thái hậu để đánh tiếng lên Hoàng thượng, thế là Hoàng thượng bên phong Ngụy Kỳ hầu làm Thừa tướng, Vũ An hầu làm Thái úy. Tịch Phúc chúc mừng Ngụy Kỳ hầu, nhân đó nhắc nhở: “Quân hầu tính thích thiện ghét ác; nay người tốt khen ngợi quân hầu, cho nên làm đến Thừa tướng; nhưng quân hầu lại ghét ác, kẻ ác lại đông, cũng sẽ hủy báng quân hầu. Quân hầu có thể khiêm tốn bao dung thì may mắn lâu dài; nếu không sẽ vì lời hủy báng mà thất thế.” Ngụy Kỳ không nghe.

Ngụy Kỳ, Vũ An đều thích Nho thuật, tiến cử Triệu Oản làm Ngự sử đại phu, Vương Tang làm Lang trung lệnh. Đón Thân công nước Lỗ, muốn dựng nhà Minh đường*, lệnh cho chư hầu ai về nước ấy, bỏ việc thu thuế ở quan ải, dùng lễ chế định pháp độ, hưng khởi lối cai trị của thời thái bình. Kiểm tra, khiển trách người trong tông thất và người họ Đậu không có phẩm đức, khai trừ khỏi dòng họ. Bấy giờ ngoại thích đều làm liệt hầu, liệt hầu nhiều người lấy Công chúa, đều không muốn đến nước phong, vì vậy lời hủy báng đến tai Đậu thái hậu. Thái hậu thích đạo Hoàng Lão, còn bọn Ngụy Kỳ, Vũ An, Triệu Oản, Vương Tang tôn sùng Nho thuật, chỉ trích học thuyết Đạo gia, vì thế Đậu Thái hậu càng không thích bọn Ngụy Kỳ. Đến năm Kiến Nguyên thứ hai, Ngự sử đại phu Triệu Oản đề nghị không tâu việc chính sự với Đông cung. Đậu Thái hậu cả giận, bèn bãi chức và đuổi bọn Triệu Oản, Vương Tang, rồi bãi chức Thừa tướng, Thái úy, lấy Bách Chi hầu Hứa Xương làm Thừa tướng Vũ Cường hầu Trang Thanh Địch làm Ngự sử đại phu. Ngụy Kỳ, Vũ An do đó là liệt hầu nhưng ở nhà.

Vũ An hầu tuy không giữ chức, nhưng nhờ Vương Thái hậu nên được Hoàng thượng tin yêu, nhiều lần kiến nghị chính sự, có hiệu quả, các quan lại cùng kẻ sĩ trong thiên hạ chạy theo thế và lợi, đều bỏ Ngụy Kỳ để theo Vũ An. Vũ An ngày càng kiêu lộng. Năm Kiến Nguyên thứ sáu, Đậu Thái hậu băng hà, Thừa tướng là Xương, Ngự sử đại phu Thanh Địch do không chu đáo trong tang lễ, bị bãi chức. Lấy Vũ An hầu là Phần làm Thừa tướng, lấy Đại tư nông Hàn An Quốc làm Ngự sử đại phu. Kẻ sĩ trong thiên hạ, các Quận thú cùng chư hầu ngày càng theo về Vũ An.

Vũ An mặt nhỏ xấu xí, nhưng xuất thân cực kỳ tôn quý. Lại thêm các vua chư hầu phần nhiều cao tuổi, Hoàng thượng mới lên ngôi, tuổi còn rất trẻ, Phần là tâm phúc nên được làm Thừa tướng ở kinh, cho là không mạnh tay áp chế, dùng lễ để chế phục, thiên hạ không nể sợ. Bấy giờ, Thừa tướng vào tâu việc, ngồi nói hồi lâu, những điều nói ra đều được nghe theo. Người mà Vũ An tiến cử hoặc là bình dân đến hạng hai nghìn thạch, chia bớt quyền lực của chúa thượng. Hoàng thượng bèn nói: “Ông phong cho quan lại đã hết chưa? Ta cũng muốn phong cho quan lại.” Vũ An từng xin chọn đất quan sở để mở rộng dinh thự, Hoàng thượng giận nói: “Sao ông không lấy kho quân giới luôn đi!” Từ đấy về sau mới thôi. Từng triệu tân khách đến uống rượu, để anh trai là Cái hầu ngồi quay về nam, còn mình ngồi quay về đông, cho là Thừa tướng nhà Hán là tôn quý, không thể vì anh mà phải nhún nhường. Vũ An từ đấy càng thêm kiêu căng, sửa nhà to đẹp nhất các phủ đệ. Ruộng vườn cực màu mỡ, xe đi mua bán vật dụng ở các quận huyện cũng nối nhau trên đường. Trước nhà bày chuông trống, dựng cờ cán cong dài, có hàng trăm phòng phía sau dành cho hầu thiếp. Chư hầu dâng vàng, ngọc, chó, ngựa, cùng các thứ thưởng ngoạn, nhiều không kể xiết.

Sau khi Đậu Thái hậu qua đời, Ngụy Kỳ ngày càng bị lạnh nhạt, không được trọng dụng, các tân khách dần rời đi, thậm chí tỏ ra ngạo mạn, chỉ có Quán tướng quân vẫn không khác trước. Ngày ngày Ngụy Kỳ lặng lẽ bất đắc chí, mà cũng chỉ hậu đãi một mình Quán tướng quân.

Quán tướng quân tên là Phu, người Dĩnh Âm. Cha Phu là Trương Mạnh, từng làm Xá nhân cho Dĩnh Âm hầu Quán Anh, được sủng ái, nhân đó làm quan trật hai nghìn thạch, cho nên lấy theo họ Quán, đổi thành Quán Mạnh. Khi Ngô, Sở làm phản, Dĩnh Âm hầu Quán Hà làm tướng quân, thuộc quyền quan Thái úy, tiến cử Quản Mạnh làm Hiệu úy. Phu đem nghìn người cùng cha lên đường. Quán Mạnh tuổi cao, Dĩnh Âm hầu miễn cưỡng dùng, nên ông ta trầm uất bất đắc ý, vì thế khi giao chiến thường đánh vào trận địa kiên cố của địch, rồi chết trong quân Ngô. Theo quân pháp, cha con đều tòng quân, có người chết thì người kia được đưa xe tang về nhà. Quán Phu không chịu theo xe tang về, khảng khái nói: “Xin lấy đầu Ngô vương hoặc đầu tướng địch để báo thù cho cha.” Thế rồi Quán Phu mặc giáp cầm kích, mộ được mấy chục tráng sĩ trong quân vui lòng đi theo. Đến khi ra khỏi phòng lũy, không ai dám tiến, chỉ có hai người cùng mười mấy nô bộc tùy tòng phóng ngựa vào quân Ngô, đến dưới cờ tướng Ngô, giết và làm bị thương mấy chục người. Không tiến được, lại phi ngựa về, chạy vào phòng lũy quân Hán, nô bộc chết hết, chỉ còn một kỵ binh cùng về. Phu thân trúng mười vết thương lớn, may có thuốc tốt vạn lượng, cho nên không chết. Vết thương của Phu dần lành miệng, lại thỉnh cầu với tướng quân rằng: “Tôi rất thông thạo các chỗ quanh co trong phòng lũy quân Ngô, xin cho đi lần nữa.” Tướng quân cho là có đảm lược và nghĩa khí, sợ mất Phu, bèn nói với Thái úy, Thái úy cố ngăn lại. Sau khi quân Ngô bị phá, Quán Phu vì thế nổi danh thiên hạ.

Dĩnh Âm hầu tâu việc của Quán Phu lên Hoàng thượng, Hoàng thượng cho Phu làm Trung lang tướng. Mấy tháng sau, vì phạm pháp bị bãi chức. Về sau, gia đình sống ở Trường An, các nhà công hầu ở Trường An không ai không xưng tụng Quán Phu. Thời Hiếu Cảnh đế, Quán Phu đến nước Đại làm Tướng quốc. Hiểu Cảnh đế băng hà, đương kim Hoàng thượng mới lên ngôi, cho Hoài Dương là đầu mối giao lưu của thiên hạ, chỗ có quân binh hùng mạnh, cho nên dời Phu làm Thái thú Hoài Dương. Năm Kiến Nguyên thứ nhất, vào triều làm Thái bộc. Năm thứ hai, Phu cùng Vệ úy Trường Lạc là Đậu Phủ uống rượu, kẻ uống nhiều người uống ít, Phu say, đánh Phủ. Phủ là anh em của Đậu Thái hậu. Hoàng thượng sợ Thái hậu giết Phu, chuyển Phu làm Tướng quốc nước Yên. Được mấy năm, vi phạm pháp nên bị bãi quan, chuyển nhà về Trường An.

Quán Phu là người cương trực, uống rượu vào thì đổi cả tính nết, không thích ra mặt bợ đỡ. Với các hoàng thân quý thích, các nhà có thế lực từ tầm mình trở lên, nếu không muốn tỏ ra lễ độ, nhất định sẽ lăng nhục; các kẻ sĩ thấp hơn mình, nhất là người nghèo hèn, lại rất cung kính, đối đãi bình đẳng. Đối với chúng dân, tiến cử và yêu quý những kẻ thấp hèn. Kẻ sĩ cũng vì thế càng kính trọng ông ta.

Phu không ưa văn chương học vấn, thích hành hiệp, điều gì đã hứa thì thực hiện bằng được. Những người qua lại với Phu, không ai không phải hào kiệt hoặc cực gian ngoan giảo hoạt. Trong nhà có mấy ngàn vạn, thực khách hằng ngày có mười thậm chí hàng trăm người. Nào xây bờ ao, nào ruộng đất trang viên, tông tộc và tân khách vì tranh quyền đoạt lợi, hoành hành ở Dĩnh Xuyên. Trẻ con ở Dĩnh Xuyên hát rằng: “Dĩnh Thủy trong xanh, họ Quán yên lành; Dĩnh Thủy vẩn đục, họ Quán diệt tộc.”

Quán Phu ở nhà, tuy giàu có nhưng thất thế, các khanh tướng, Thị trung, tân khách ngày càng thưa dần. Đến khi Ngụy Kỳ hầu thất thế, cũng muốn dựa vào Quán Phu, coi đó như khuôn phép để phê phán, khiển trách những người trước ngưỡng mộ mà sau quay lưng với mình. Quán Phu cũng dựa vào Ngụy Kỳ để kết giao với liệt hầu, tông thất nhằm nâng cao thanh danh. Hai người cùng dựa vào nhau, qua lại như cha con, rất hòa hợp vui vẻ, không biết chán, chỉ hận biết nhau quá muộn.

Quán Phu có tang, qua thăm hỏi Thừa tướng, Thừa tướng thong thả nói: “Tôi định cùng Trọng Nhụ qua nhà Ngụy Kỳ hầu, lại gặp lúc Trọng Nhụ đang có tang.” Quán Phu nói: “Tướng quân còn chịu quang lâm nhà Ngụy Kỳ hầu, Phu đâu dám vì có tang mà từ chối! Xin nói Ngụy Kỳ hầu chuẩn bị yến tiệc, sáng mai tướng quân sẽ đến sớm.” Vũ An đồng ý. Quán Phu nói lại mọi chuyện với Ngụy Kỳ hầu như đã nói với Vũ An hầu. Ngụy Kỳ hầu cùng phu nhân mua nhiều thịt bò và rượu, ban đêm vẩy nước quét dọn, chuẩn bị yến tiệc từ tờ mờ đến tận sáng. Mới sáng, lệnh cho môn hạ nghe ngóng để tiếp đón. Đến trưa, Thừa tướng vẫn chưa đến. Ngụy Kỳ hỏi Quán Phu: “Chẳng lẽ Thừa tướng quên sao?" Quán Phu không vui, nói: “Phu có tang mà vẫn nhận lời hẹn, chắc sẽ đến thôi.” Bèn đánh xe, đích thân đến đón Thừa tướng. Thừa tướng bữa trước chỉ đùa Quán Phu, kỳ thực không có ý đi. Khi Phu tới cổng, Thừa tướng hãy còn nằm trên giường. Thế rồi Phu vào gặp, nói: “Hôm qua tướng quân có hứa qua nhà Ngụy Kỳ, vợ chồng Ngụy Kỳ chuẩn bị yến tiệc, từ sáng đến giờ, vẫn chưa dám ăn.” Vũ An kinh ngạc tạ lỗi rằng: “Hôm qua ta say, chợt quên lời đã nói với Trọng Nhụ.” Bèn lên xe đến, nhưng lại đi thong thả, Quán Phu càng thêm giận. Tới khi uống đã ngà ngà, Phu dậy múa mời Thừa tướng, Thừa tướng vẫn ngồi yên, Quán Phu từ chỗ ngồi hướng lên Thừa tướng nói lời mạo phạm. Ngụy Kỳ bèn dìu Quán Phu về, tạ lỗi với Thừa tướng. Thừa tướng vẫn uống rượu đến khuya, vui vẻ hết mức rồi về.

Thừa tướng từng sai Tịch Phúc đòi đất phía nam thành của Ngụy Kỳ. Ngụy Kỳ rất oán, nói: “Kẻ tôi tớ già này dẫu là đồ bỏ đi, tướng quân tuy sang quý, há có thể dùng quyền thế mà cướp được ư!" Không cho. Quán Phu nghe chuyện, giận, mắng Tịch Phúc. Tịch Phúc không thích hai người có hiềm khích, bèn tự bịa những lời tốt đẹp nói với Thừa tướng: “Ngụy Kỳ già sắp chết, tạm nhẫn nhịn, hãy chờ vậy.” Thế rồi Vũ An biết sự thực Ngụy Kỳ và Quán Phu giận không chịu trả ruộng, cũng giận nói: “Con trai Ngụy Kỳ từng giết người, Phần này để cho sống. Phần thờ Ngụy Kỳ, không gì không nghe, sao lại tiếc mấy khoảnh ruộng? Vả lại Quán Phu thì quan hệ gì? Ta không dám đòi hỏi ruộng ấy nữa.” Vũ An từ đấy rất giận Quán Phu và Ngụy Kỳ.

Mùa xuân năm Nguyên Quang thứ tư, Thừa tướng nói Quán Phu, nhà ở Dĩnh Xuyên, hoành hành bạo ngược, làm khổ dân chúng, xin triều đình tra xét. Hoàng thượng nói: “Đó là phận sự của Thừa tướng, còn đề nghị làm gì?” Quán Phu cũng nắm được một số việc ngầm của Thừa tướng, như việc gian dối trục lợi, nhận vàng của Hoài Nam vương và chuyện hai người nói riêng. Tân khách khuyên giải rồi thôi, cùng dàn hòa nhau.

Mùa hè, Thừa tướng lấy con gái của Yên vương làm phu nhân, có chiếu của Thái hậu, triệu liệt hầu và tông thất đều phải đến chúc mừng. Ngụy Kỳ hầu qua nhà Quán Phu, định cùng đi. Phu từ chối, nói: “Phu nhiều lần dựa vào rượu mà thất lễ, đắc tội với Thừa tướng, nay Thừa tướng và Phu còn có hiềm khích.” Ngụy Kỳ nói: “Việc hòa giải rồi.” Ép cùng đi. Uống rượu ngà ngà, Vũ An dậy chúc thọ, mọi người ngồi đó đều rời chiếu lạy. Sau Ngụy Kỳ chúc rượu, chỉ có bạn cũ rời chiếu lạy, quá nửa quỳ ở chiếu. Quán Phu không vui, đứng dậy mời rượu, đến Vũ An, Vũ An quỳ ở chiếu nói: “Không thể uống chén đầy được.” Phu giận, nhân đó cười gượng nói: “Tướng quân là người tôn quý, xin hãy uống hết đi!” Lúc ấy Vũ An không chịu. Mời rượu theo thứ tự, đến Lâm Nhữ hầu, Lâm Nhữ hầu đang ghé tai nói chuyện với Trình Bất Thức, lại không rời khỏi chiếu. Phu không có chỗ trút giận, bèn mắng Lâm Nhữ hầu rằng: “Ngày thường chê Trình Bất Thức không đáng một xu, nay trưởng giả chúc rượu, lại bắt chước đàn bà con gái thầm thì vào tai nhau thế à?” Vũ An nói với Quán Phu: “Trình tướng quân, Lý tướng quân đều là Vệ úy ở đông cung và tây cung, nay sỉ nhục Trình tướng quân trước mặt mọi người, lẽ nào Trọng Nhụ không giữ thể diện cho Lý tướng quân ư?” Quán Phu nói: “Nay chém đầu mổ bụng còn không quan tâm, đâu cần biết Trình với Lý nào!" Mọi người bèn vờ đi tiểu tiện rồi dần ra về hết. Ngụy Kỳ hầu về, gọi Quán Phu cùng về. Vũ An liền nổi giận nói: “Đây là tội ta để Quán Phu kiêu căng.” Bèn sai kỵ sĩ giữ Quán Phu lại. Quán Phu muốn đi cũng không được. Tịch Phúc dậy tạ tội, ấn gáy Quán Phu bảo tạ lỗi. Phu càng giận, không chịu tạ lỗi. Vũ An bèn gọi kỵ sĩ trói Phu lại đưa ra dịch trạm, triệu quan Trưởng sử đến: “Nay triệu người trong tổng thất đến là có chiếu chỉ.” Hạch tội Quán Phu mắng chửi, bất kính với tân khách, sai trói lại giam vào phòng. Rồi tra xét những việc trước đây, sai tiểu lại chia nhau truy bắt thân thuộc họ Quán, đều kết tội chém đầu thị chúng. Ngụy Kỳ hầu cả thẹn, bỏ tiền nhờ tân khách cầu xin, nhưng không ai khuyên giải được. Thuộc lại của Vũ An đều là tai mắt của ông ta, người họ Quán đều phải trốn tránh, Phu bị trói, không sao tố cáo những bí mật của Vũ An được.

Ngụy Kỳ đích thân ra mặt cứu Quán Phu. Vợ Ngụy Kỳ can rằng: “Quán tướng quân đắc tội với Thừa tướng, làm trái chiếu chỉ của Thái hậu, làm sao cứu được?” Ngụy Kỳ hầu nói: “Tước hầu do ta mà được, sẽ do ta mà mất, có gì đáng tiếc. Vả lại cũng không thể để Trọng Nhụ chết, còn Anh này sống một mình được.” Bèn giấu người nhà, lén dâng thư lên Hoàng thượng. Hoàng thượng lập tức triệu vào, Ngụy Kỳ nói ngọn ngành việc Quán Phu làm lúc say rượu, thực không đáng giết. Hoàng thượng cho là phải, ban đồ ăn cho Ngụy Kỳ, nói: “Hãy đến đông cung* biện giải việc đó.”

Ngụy Kỳ đến đông cung, ra sức khen chỗ tốt của Quán Phu, nói ông ta say rượu phạm lỗi, rồi bị Thừa tướng đem việc khác đổ tội cho. Vũ An lại ra sức bới móc việc Quán Phu hoành hành ngang ngược, đại nghịch bất đạo. Ngụy Kỳ đoán chừng không biết làm sao, nhân đó kể chỗ kém của Thừa tướng. Vũ An nói: “Thiên hạ may được an lạc vô sự, Phần được làm tâm phúc của Hoàng thượng, chỉ thích âm nhạc, chó ngựa, điền trạch. Thứ mà Phần này thích chỉ là loại phường hát, thợ giỏi, không như Ngụy Kỳ và Quán Phu ngày đêm chiêu tập anh kiệt, tráng sĩ trong thiên hạ đến cùng bàn luận, trong bụng chê bai, trong lòng hủy báng, không ngẩng nhìn lên trời chỉ cúi xuống vẽ dưới đất*, ngó nghiêng hai cung*, nếu thiên hạ có biến, thì định lập đại công. Thần thực không biết những việc làm của bọn Ngụy Kỳ.” Thế là Hoàng thượng hỏi các triều thần: “Hai người họ ai phải?" Ngự sử đại phu Hàn An Quốc nói: “Ngụy Kỳ nói việc cha Quán Phu chết, Quán Phu đích thân vác kích phi ngựa vào quân Ngô đầy bất trắc, thân bị hơn chục vết thương, tên tuổi đứng đầu ba quân, đó là tráng sĩ trong thiên hạ, không phải kẻ đại ác, tranh đua lúc chén rượu, không đủ lấy lỗi đó mà giết được. Ngụy Kỳ nói phải. Thừa tướng cũng nói Quán Phu giao du với phương gian tà giảo hoạt, xâm hại dân chúng, trong nhà có đến cự vạn, hoành hành ngông bạo ở Dĩnh Xuyên, khinh khi tông thất, mạo phạm thân thích của Hoàng thượng, đó gọi là cành lớn hơn gốc, bắp to hơn đùi, không bẻ cũng gãy, Thừa tướng nói cũng phải. Xin minh chúa hãy quyết định.” Chủ tước đô úy Cấp Ảm cho là Ngụy Kỳ nói phải. Nội sử Trịnh Đường Thời cho Ngụy Kỳ nói phải, sau không dám nói chắc. Còn lại đều không ai dám nói. Hoàng thượng giận Nội sử, nói: “Ông thường ngày nhiều lần nói chỗ hay chỗ dở của Ngụy Kỳ và Vũ An, nay bàn luận giữa triều đình, lại như con ngựa non ở càng xe*, ta sẽ chém luôn các ngươi.” Liền bãi triều, vào cung dâng đồ ăn cho Thái hậu. Thái hậu cũng đã sai người nghe ngóng, về nói lại mọi chuyện. Thái hậu giận, không ăn, nói: “Nay ta còn sống mà người ta cùng chà đạp anh em ta, sau khi ta trăm tuổi, ắt đều coi ông ta như cá như thịt*. Hơn nữa lẽ nào Hoàng đế lại là phỗng đá! Nay Hoàng đế còn đây mà họ a dua phụ họa nhau, giả sử sau khi Hoàng đế trăm tuổi, những người ấy còn có ai đáng tin cậy không?” Hoàng thượng đáp: “Họ đều là họ ngoại của hoàng tộc, nên triều đình mới bàn nghị, nếu không, việc này chỉ cần viên ngục lại cũng đủ phán quyết rồi.” Bấy giờ tang trung lệnh là Thạch Kiến nói riêng về từng người với Hoàng thượng.

Vũ An đã dự chầu xong, ra ngoài, dừng xe ngoài cổng cung, gọi Hàn ngự sử đại phu lên ngồi cùng xe, giận nói: “Cùng Trường Nhụ đối phó một lão trọc già, sao phải do dự nước đôi thế?” Hồi lâu Hàn ngự sử nói với Thừa tướng: “Sao ngài không cảm thấy vui? Bởi lẽ Ngụy Kỳ hủy báng ngài, ngài nên bỏ mũ, treo ấn mà về, nói: 'Thần là tâm phúc, may được đợi tội, vốn không xứng với chức vị, Ngụy Kỳ nói đều đúng cả.' Như thế, Hoàng thượng ắt khen là biết nhường nhịn, không phế truất ngài. Ngụy Kỳ hẳn trong lòng tự thấy hổ thẹn, đóng cửa cắn lưỡi tự sát. Nay người ta hủy báng, ngài cũng hủy báng lại, ví như đám đàn bà con trẻ buôn bán tranh cãi nhau, sao mà không biết đại thể đến thế?” Vũ An tạ lỗi, nói: “Lúc tranh luận gấp quá, không nghĩ ra cách ấy.”

Thế rồi Hoàng thượng sai Ngự sử dựa vào sổ sách xét những lời Ngụy Kỳ nói về Quán Phu, nhiều chỗ khác nhau, nên bị cho là lừa dối nhà vua, bị đàn hặc rồi trói giam trong ngục Đô tư không. Thời Hiếu Cảnh đế, Ngụy Kỳ từng nhận di chiếu, nói: “Có việc gì bất tiện, tùy nghi tâu lên Hoàng thượng.” Đến khi bị giam, Quán Phu phạm tội đến mức bị giết cả họ, việc ngày càng cấp bách, các quan không ai dám nói lại cho rõ với Hoàng thượng. Ngụy Kỳ bèn sai con em dâng thư nói về việc nhận di chiếu, mong được triệu kiến lần nữa. Thư tâu lên Hoàng thượng, nhưng xem kỹ trong thư không có di chiếu. Chiếu thư được cất ở nhà Ngụy Kỳ, gia thần đóng ấn niêm phong. Bèn khép Ngụy Kỳ vào tội giả di chiếu tiên đế, tội đáng chém đầu ngoài chợ. Tháng Mười năm [Nguyên Quang] thứ năm, luận tội Quán Phu và gia thuộc. Mãi sau Ngụy Kỳ mới biết chuyện, nghe xong cả giận, bị bệnh phong, không ăn định chết. Có người nghe nói Hoàng thượng không có ý giết Ngụy Kỳ, Ngụy Kỳ ăn trở lại, khỏi bệnh, quyết định không xử Ngụy Kỳ tội chết. Lại có lời đồn xấu đến tai vua, nên đến cuối tháng Mười hai, Ngụy Kỳ bị luận tội chém ở chợ tại Vị Thành.

Mùa xuân, Vũ An hầu ốm, chỉ gào lớn xin tạ tội. Bèn sai đồng cốt đến xem quỷ thế nào, thầy đồng thấy Ngụy Kỳ và Quán Phu đang giằng giữ nhau, muốn giết Vũ An hầu. Rồi Vũ An hầu chết, con là Điềm thừa kế. Năm Nguyên Sóc thứ ba, Vũ An hầu mặc quần áo ngắn vào cung, mắc tội bất kính.

Hoài Nam vương là An mưu phản, bị phát giác, trị tội. Hoài Nam vương lần trước vào triều kiến, Vũ An hầu làm Thái úy, khi đến Bá Thượng nghinh đón Hoài Nam vương có nói với Hoài Nam vương rằng: “Hoàng thượng chưa có Thái tử, đại vương là hiền năng nhất, là cháu nội của Cao tổ, nếu Hoàng thượng bằng hà, không phải đại vương lên ngôi thì còn ai nữa!” Hoài Nam vương cả mừng, tặng Vũ An hầu rất nhiều vàng và lễ vật. Hoàng thượng từ việc của Ngụy Kỳ không cho Vũ An là phải, chỉ vì Thái hậu mà thôi. Đến khi nghe việc Hoài Nam vương đút lót vàng, Hoàng thượng nói: “Giả sử Vũ An hầu còn sống, sẽ giết cả họ.”

Thái sử công bàn rằng: Ngụy Kỳ, Vũ An đều dựa vào thân phận ngoại thích, được quyền cao chức trọng, Quán Phu dùng quyết sách nhất thời mà nổi danh. Ngụy Kỳ được cất nhắc từ loạn Ngô, Sở, Vũ An hiển quý nhờ khoảng mặt trời mặt trăng*. Nhưng Ngụy Kỳ thực không biết biến đổi theo thời, Quán Phu vô học lại không biết nhún nhường, hai người che chắn cho nhau, rồi thành tai họa. Vũ An cậy địa vị hiển quý mà thích quyền lực, chỉ vì chén rượu mà trách oán, hãm hại hai người hiền năng. Hỡi ơi thương thay! Giận lây sang người, mệnh mình cũng không được lâu. Mọi người không giúp đỡ, rốt cuộc mang tiếng ác. Hỡi ôi thương thay! Tai họa vì thế mà đến đấy!

QUYỂN 108 HÀN TRƯỜNG NHỤ LIỆT TRUYỆN

Ngự sử đại phu Hàn An Quốc là người Thành An nước Lương, sau rời đến Thư Dương. Hàn An Quốc từng theo Điền Sinh người đất Trâu học sách Hàn tử* và học thuyết Tạp gia*. Hàn An Quốc phụng sự Lương Hiếu vương, làm Trung đại phu. Khi Ngô, Sở làm loạn, Hiếu vương sai An Quốc cùng Trương Vũ làm tướng, chống quân Ngô ở biên giới phía đông. Trường Vũ ra sức đánh, An Quốc giữ chỗ hiểm yếu, vì thế quân Ngô không thể qua được nước Lương. Ngô, Sở đã bị đánh tan, An Quốc và Trương Vũ nhờ đó nổi danh.

Lương Hiếu vương là em trai của mẹ Cảnh đế, Đậu Thái hậu cưng yêu, cho được tự ý thỉnh nhậm chức Thừa tướng và chức quan trật hai nghìn thạch, ra vào du chơi, vượt cả thiên tử. Thiên tử biết chuyện, trong lòng không vui. Thái hậu biết Hoàng thượng không vui, bèn giận sứ giả nước Lương, không cho gặp, tra xét những việc Lương Hiểu vương làm. Hàn An Quốc làm sứ giả nước Lương, gặp Đại trưởng công chúa*, khóc nói: “Lương vương thể hiện lòng hiếu của người con, lòng trung của bề tôi mà sao Thái hậu không hiểu? Trước đây khi Ngô, Sở, Tề, Triệu... bảy nước làm phản, từ cửa Hàm Cốc về đông đều liên kết nhau để tiến sang tây, chỉ có Lương là nước thân nhất nên rơi vào cảnh gian nan, Lương vương nghĩ Thái hậu, Hoàng thượng ở Quan Trung, mà chư hầu làm loạn, một tiếng khóc mà tuôn mấy hàng lệ, quỳ gối đưa tiễn sáu người bạn thân, đem quân đánh Ngô, Sở, vì thế quân Ngô, Sở không dám sang tây, cuối cùng cũng phá tan được chúng, đều nhờ công của Lương vương vậy. Nay Thái hậu đem những nghi lễ tiểu tiết hà khắc để trách lỗi Lương vương. Cha anh Lương vương đều là đế vương, những điều trông thấy đều lớn lao, cho nên ra vào cảnh giác, cấm người ngựa qua lại, xe ngựa, cờ xí đều do Hoàng đế ban tặng, dẫu muốn dùng các thứ đó để phô trương nơi huyện ấp, hay rong ruổi trong nước để khoe khoang với chư hầu, đều là khiến thiên hạ thảy biết Thái hậu và nhà vua đều yêu mến mình vậy. Nay sứ giả nước Lương đến, liền bị tra xét, trách hỏi. Lương vương sợ, ngày đêm khóc lóc nhớ nhung, không biết làm sao. Lương vương là con hiếu tôi trung mà sao Thái hậu không thương xót?” Đại trưởng công chúa nói lại với Thái hậu, Thái hậu mừng nói: “Ta sẽ nói với Hoàng đế cho.” Nói với Hoàng đế, Hoàng đế mới giải tỏa được nỗi lòng, rồi trật mũ tạ lỗi Thái hậu: “Anh em không biết dạy nhau, để đến nỗi Thái hậu phải phiền lòng.” Rồi tiếp kiến tất thảy sứ giả nước Lương, ban tặng rất hậu. Sau đấy, Lương vương càng được thân quý. Thái hậu, Trưởng công chúa ban thêm cho An Quốc trị giá đến hơn nghìn vàng, từ đó An Quốc được vinh hiển, gắn bó với triều Hán.

Về sau, An Quốc phạm pháp, bị luận tội, ngục lại Điền Giáp đất Mông sỉ nhục An Quốc. An Quốc nói: “Riêng tro tàn không cháy lại được nữa chăng?" Điền Giáp nói: “Cháy lên sẽ tè vào đấy.” Không lâu sau, chức Nội sử nước Lương khuyết, nhà Hán sai sứ giả đến phong An Quốc làm Nội sử nước Lương, từ tội đồ được thăng chức quan hai nghìn thạch. Điền Giáp chạy trốn. An Quốc nói: “Giáp không về nhận chức, ta diệt cả họ ngươi.” Giáp nhân đó cởi trần đến tạ tội. An Quốc cười nói: “Cứ tè đi! Bọn ngươi có đáng trừng trị không?" Cuối cùng đối xử tốt với Giáp.

Khi chức Nội sử nước Lương bị khuyết, Lương Hiếu vương mới tìm được Công Tôn Quỷ người Tề, rất thích, định xin cho làm Nội sử. Đậu Thái hậu biết chuyện, bèn hạ chiếu cho Lương Hiếu vương dùng An Quốc làm Nội sử.

Công Tôn Quỷ, Dương Thắng khuyên Hiếu vương xin làm Thái tử, đồng thời mở rộng đất phong, sợ các đại thần nhà Hán không nghe, liền ngầm sai người hành thích các mưu thần nắm quyền triều Hán. Đến khi giết Thừa tướng cũ của nước Ngô là Viên Áng, Cảnh đế liền biết là kế của bọn Quỷ và Thắng, liền sai sứ bắt Quỷ và Thắng. Sứ nhà Hán gồm mười người đến nước Lương, từ Thừa tướng trở xuống phải lùng bắt trong cả nước, hơn tháng vẫn không bắt được. Nội sử An Quốc biết tin Quỷ, Thắng ẩn ở chỗ Hiếu vương, An Quốc vào gặp Hiếu vương rồi khóc nói: “Chủ bị nhục thì bề tôi phải chết. Đại vương không có tôi giỏi, cho nên việc mới rối ren thế này. Nay không bắt được Quỷ và Thắng, xin ban cho thần được chết.” Vương nói: “Làm gì đến nỗi thế?” An Quốc khóc sa mấy hàng lệ, nói: “Đại vương tự so với Hoàng đế xem, so quan hệ giữa Thái thượng hoàng với Cao hoàng đế và Hoàng đế với Lâm Giang vương, ai thân thiết hơn?” Hiếu vương đáp: “Không so bằng được.” An Quốc nói: “Xét lẽ, Thái thượng hoàng và Lâm Giang vương là chỗ cha con, nhưng Cao đế nói: 'Người cầm ba thước kiếm thu lấy thiên hạ là trẫm,' cho nên cuối cùng Thái thượng hoàng không được nắm mọi việc, phải ở cung Lịch Dương. Lâm Giang vương là Thái tử trưởng dòng đích, chỉ vì một câu lỡ lời, bị phế làm Lâm Giang vương; lại vì xâm hại tường cung điện, rốt cuộc phải tự sát trong phủ quan Trung úy. Tại sao vậy? Trị thiên hạ không thể lấy việc tư làm loạn việc công. Ngạn ngữ nói: 'Dẫu là cha đẻ, sao biết đó không phải là hổ? Dẫu là anh ruột, sao biết đó không phải là sói?' Nay đại vương đứng vào hàng chư hầu, thích lời phù phiếm của bề tôi gian tà, phạm đến cấm lệnh của Hoàng thượng, bẻ cong pháp luật sáng láng của triều đình. Hoàng thượng và Thái hậu nên không nỡ trị tội đại vương theo luật. Thái hậu ngày đêm khóc lóc, mong đại vương tự sửa lỗi, còn đại vương vẫn không tỉnh ngộ. Nếu Thái hậu băng hà, đại vương còn dựa vào ai được nữa?” Nói chưa dứt, Hiếu vương liền khóc nước mắt ròng ròng, tạ lỗi với An Quốc rằng: “Nay ta sẽ giao Quỷ, Thắng ra.” Quỷ, Thắng tự sát. Sứ nhà Hán về báo, việc ở nước Lương đều được giải quyết, đó là công của An Quốc vậy. Từ đó Cảnh đế và Thái hậu càng thêm coi trọng An Quốc. Hiếu vương chết, Cộng vương lên ngôi, An Quốc phạm pháp mất chức, về nhà.

Trong niên hiệu Kiến Nguyên, Vũ An hầu Điền Phần làm Thái úy triều Hán, thân cận quyền quý được nằm trọng quyền, An Quốc đem lễ vật trị giá năm trăm cân vàng biếu Phần. Phần nói về An Quốc với Thái hậu, thiên tử cũng vốn biết tài của An Quốc, liền triệu vào triều cho làm Đô úy Bắc Địa, rồi thăng làm Đại tư nông. Mân Việt và Đông Việt đánh nhau, An Quốc cùng quan Đại hành* Vương Khôi làm tướng xuất chinh. Chưa đến đất Việt, người đất Việt giết vua rồi hàng, quân Hán cũng bãi binh. Năm Kiến Nguyên thứ sáu, Vũ An hầu làm Thừa tướng, An Quốc làm Ngự sử đại phu.

Hung Nô đến xin giảng hòa kết thân, thiên tử giao cho quần thần bàn nghị. Đại hành Vương Khôi là người Yên, nhiều lần làm quan nơi biên giới, biết rõ việc ở Hung Nô, bàn rằng: “Hán và Hung Nô giảng hòa kết thân, chưa được vài năm Hung Nô lại bội ước. Chẳng bằng không đồng ý, dấy binh đến đánh.” An Quốc nói: “Đánh xa ngàn dặm, quân không được lợi. Nay Hung Nô cậy binh mã đầy đủ, mang lòng cầm thú, rời chuyển như chim bay, khó mà chế ngự. Được đất của chúng không đủ để mở rộng lãnh thổ, được dân của chúng không đủ để mạnh thêm, từ thượng cổ đã không xem là dân trong nước. Nhà Hán đi mấy nghìn dặm để tranh lợi, sẽ khiến người ngựa mỏi mệt, địch đem toàn lực khống chế điểm yếu của ta. Vả lại cung nỏ hết tầm, mũi tên không thể xuyên qua tấm the mỏng nước Lỗ; xung phong hết sức, không thổi bay nổi một sợi lông hồng. Không phải ban đầu không mạnh, mà sức về cuối suy yếu vậy. Đánh chúng không tiện, chẳng bằng kết thân.” Quần thần tham gia bàn nghị phần nhiều phụ họa theo An Quốc, vì thế Hoàng thượng đồng ý giảng hòa kết thân.

Năm sau, tức năm Nguyên Quang thứ nhất, bậc hào môn Mã Ấp, quận Nhạn Môn là Nhiếp Ông Nhất thông qua Đại hành Vương Khôi nói với Hoàng thượng rằng: “Hung Nô ban đầu giảng hòa kết thân, tỏ ra thân gần tin tưởng dân chúng vùng biên, có thể dùng lại để lôi kéo họ.” Nhà Hán ngầm sai Nhiếp Ông Nhất làm gián điệp, lẻn sang Hung Nô, nói với Thiền vu rằng: “Tôi có thể chém được quan Huyện lệnh, Huyện thừa ở Mã Ấp, đem thành dâng hàng, có thể thu được hết của.” Thiền vu vui mừng tin tưởng, cho là phải, đồng ý với Nhiếp Ông Nhất, Nhiếp Ông Nhất liền trở về, vợ chém mấy tên tử tù, treo đầu trên thành Mã Ấp, để sứ giả của Thiền vu tưởng thật, nói: “Trưởng lại của huyện Mã Ấp đã chết, hãy đến gấp.” Thế là Thiền vu vượt qua biên ải đem hơn chục vạn kỵ binh, tiến vào ải Vũ Châu.

Bấy giờ, nhà Hán mai phục hơn ba mươi vạn quân xa kỵ và sĩ tốt tinh nhuệ, ẩn mình bên hang núi cạnh Mã Ấp. Vệ úy Lý Quảng làm Kiêu kỵ tướng quân, Thái bộc Công Tôn Hạ làm Khinh xa tướng quân, Đại hành Vương Khôi làm Tướng đồn tướng quân, Thái trung đại phu Lý Tức làm Tài quan tướng quân, Ngự sử đại phu Hàn An Quốc làm Hộ quân tướng quân, các tướng đều thuộc quyền chỉ huy của Hộ quân. Ước chừng Thiền vu đã vào Mã Ấp, quân Hán liền xuất kích. Vương Khôi, Lý Tức, Lý Quảng dẫn các cánh quân chủ công từ đất Đại tiến đánh xe lương của Hung Nô. Bấy giờ, Thiền vu dẫn quân vào biên ải Vũ Châu thuộc trường thành nhà Hán, còn cách Mã Ấp hơn trăm dặm, tung hoành cướp bóc, chỉ thấy súc vật đầy đồng, không thấy bóng người. Thiền vu lấy làm lạ, tấn công đài đốt lửa báo, bắt được viên Úy sử* của Vũ Châu, tra hỏi, viên Úy sử nói: “Mấy chục vạn quân Hán mai phục dưới thành Mã Ấp.” Thiền vu quay lại bảo thuộc hạ rằng: “Suýt bị người Hán bán đứng rồi!” Bèn dẫn quân về. Ra khỏi ải, nói: “Ta bắt được Úy sử, đúng là trời xui.” Thế rồi gọi viên Úy sử ấy là “Thiên vương”. Dưới ải truyền tin báo Thiền vu đã dẫn quân lui, quân Hán đuổi đến biên ải, đoán chừng không kịp, liền bãi binh. Ba vạn quân của bọn Vương Khôi nghe tin Thiền vu không giao chiến với quân Hán, xét thấy nếu xông sang đánh xe lương, nhất định sẽ giao chiến với tinh binh của Thiền vu, quân Hán ắt thua, xét tình hình rồi bãi binh, đều không lập được công gì.

Thiên tử giận Vương Khôi không tiến đánh xe lương của Thiền vu, tự ý cho quân ngừng chiến. Khôi nói: “Ban đầu ước định giặc vào thành Mã Ấp sẽ dẫn quân đón đánh Thiền vu, còn thần đánh xe lương của chúng thì có thể thắng. Nay Thiền vu đã biết tình hình, không đến mà kéo quân về, thần cho đem ba vạn quân ắt không đánh nổi, chỉ chuốc nhục thôi. Thần vốn biết rút về sẽ bị chém, nhưng có thể giữ toàn vẹn ba vạn quân sĩ của bệ hạ.” Thế là Khôi bị giao cho Đình úy. Đình úy phán Khôi lâm trận tránh địch, đáng chém. Khôi đem ngàn vàng đút riêng cho Thừa tướng Điền Phần. Phần không dám nói với Hoàng thượng, mà nói với Thái hậu: “Vương Khôi là người đầu tiên tạo ra việc ở Mã Ấp, nay việc không thành lại giết Khôi, đó là báo thù cho Hung Nô vậy.” Hoàng thượng triều kiến Thái hậu, Thái hậu đem lời Thừa tướng nói với Hoàng thượng, Hoàng thượng nói: “Người làm ra sự kiện ở Mã ấp là Khôi, cho nên phát động mấy chục vạn quân trong thiên hạ, theo lời y mới có việc ấy. Hơn nữa nếu không bắt được Thiền vu, quân của Khôi đánh vào xe lương của Hung Nô cũng thu hoạch lớn, có thể an ủi sĩ đại phu. Nay không giết Khôi, không biết lấy gì tạ lỗi thiên hạ.” Khôi biết chuyện, bèn tự sát.

An Quốc là người hùng tài đại lược, đủ trí tuệ để thích ứng với đời, lại có lòng trung hậu, nhưng tham của. Người được An Quốc tiến cử đều là kẻ sĩ liêm khiết, tài năng hơn ông ta. Ở nước Lương, tiến cử Hồ Toại, Tang Cổ, Chất Đà, đều là danh sĩ trong thiên hạ, cũng vì thế kẻ sĩ khen ngợi và hâm mộ An Quốc, thiên tử cũng coi là rường cột quốc gia. An Quốc làm Ngự sử đại phu hơn bốn năm, Thừa tướng Điền Phần chết, An Quốc tạm xử lý sự vụ của Thừa tướng dẫn đường cho xe vua đi, bị ngã què chân. Thiên tử bàn việc giao chức Thừa tướng, định giao cho An Quốc, sai sứ đến thăm, thấy chân An Quốc què nặng, bèn thay đổi, cho Bình Cức hầu Tiết Trạch làm Thừa tướng. An Quốc bị bệnh thôi giữ chức mấy tháng, chân khỏi, Hoàng thượng lại cho An Quốc làm Trung úy. Được hơn một năm, chuyển sang làm Vệ úy.

Xa kỵ tướng quân Vệ Thanh đánh Hung Nô, đem quân ra Thượng Cốc, phá được Hung Nô ở Long Thành. Tướng quân Lý Quảng bị Hung Nô bắt, lại trốn được; quân của Công Tôn Ngao bị tổn thất lớn, đều đáng chém, cho chuộc tội làm dân thường. Năm sau, Hung Nô dẫn đại quân xâm phạm biên giới, giết Thái thú Liêu Tây, đến khi vào Nhạn Môn, giết hại mấy nghìn người. Xa kỵ tướng quân Vệ Thanh đem quân đi đánh, kéo ra Nhạn Môn. Vệ úy An Quốc làm Tài quan tướng quân, đồn quân ở Ngư Dương. An Quốc bắt sống tù binh Hung Nô, chúng nói Hung Nô đã rút xa, liền dâng thư nói hiện đang phải lo việc đồng áng, xin tạm bỏ các đồn quân. Bãi bỏ đồn quân được hơn tháng, Hung Nô đem đại quân vào Thượng Cốc, Ngư Dương. Trong quân doanh của An Quốc chỉ có hơn bảy trăm người, ra giao chiến, không thắng, lại rút vào. Hung Nô cướp được hơn nghìn người cùng gia súc rồi rút quân. Thiên tử nghe tin, nổi giận, sai sứ đến trách tội An Quốc. Chuyển An Quốc sang biên giới phía đông, đóng đồn ở Hữu Bắc Bình. Bấy giờ Hung Nô nói sẽ xâm phạm phía đông.

Ban đầu An Quốc làm Ngự sử đại phu rồi làm Hộ quân, sau dần bị bài xích, xa lánh, biếm trích; còn những người mới được sủng ái là tướng quân Vệ Thanh có công, càng được hiển quý. An Quốc đã bị xa lánh, không nghe nhắc đến; đem quân đóng đồn lại bị Hung Nô khinh thường, tổn thất rất nhiều, tự thấy hổ thẹn, may được bãi miễn cho vệ chức cũ, lại phải sang đông dời các đồn quân, trong lòng ấm ức không vui. Được mấy tháng, bị bệnh nôn ra máu rồi chết. An Quốc mất năm Nguyên Sóc thứ hai.

Thái sử công bàn rằng: Ta với Hồ Toại thẩm định âm luật, lịch pháp, thấy được đức nghĩa của Hàn Trường Nhụ; trong sâu thẳm đáy lòng Hồ Toại ẩn chứa niềm trung hậu. Người đời nói nước Lương có nhiều bậc trưởng giả, quả không phải nói suông! Hồ Toại làm quan đến chức Chiêm sự, thiên tử đang muốn trông cậy vào, giao làm Thừa tướng triều Hán thì Toại chết. Nếu không, với sự liêm khiết và đức hạnh đoan chính của Hồ Toại, ông ta sẽ là bậc quân tử tận tụy với chức vụ vậy.

QUYỂN 109 LÝ TƯỚNG QUÂN LIỆT TRUYỆN

Lý Quảng

Tướng quân Lý Quảng người ở Thành Kỷ, quận Lũng Tây, tiên tổ là Lý Tín, làm tướng thời Tần, đuổi bắt được Thái tử Đan nước Yên. Quê gốc ở Hòe Lý, sau rời sang Thành Kỷ. Gia đình Quảng đời đời luyện bắn cung. Hiếu Văn đế năm thứ mười bốn, Hung Nô đem đại quân xâm nhập Tiêu Quan, Quảng là con nhà lành tòng quân đánh Hồ, giỏi cưỡi ngựa bắn cung, bắt giết được nhiều địch, được làm quan Trung lang nhà Hán. Em họ của Quảng là Lý Sái cũng làm quan Lang, đều làm Vũ kỵ thường thị, trật tám trăm thạch. Quảng từng theo nhà vua xuất hành, nhiều lần xung phong phá trận, phá được cửa quan, giết được mãnh thú, Văn đế nói: “Tiếc thay, ngươi không gặp thời! Nếu người sinh vào thời Cao đế, phong vạn hộ hầu cũng chưa xứng đâu!”

Đến khi Hiếu Cảnh đế lên ngôi, Quảng làm Đô úy Lũng Tây, sau chuyển sang làm Kỵ lang tướng. Khi Ngô, Sở làm phản, Quảng làm Kiêu kỵ đô úy, theo Thái úy Á Phu đi đánh quân Ngô, Sở, thu được cờ xí, tỏ rõ công danh dưới thành Xương Ấp. Do Lương vương trao ấn tướng quân cho Lý Quảng, khi về, không được phong thưởng. Chuyển làm Thái thú Thượng Cốc, Hung Nô ngày ngày đến giao chiến với Lý Quảng. Điển thuộc quốc* là Công Tôn Côn Da khóc nói với Hoàng thượng rằng: “Lý Quảng là người tài năng khí phách, thiên hạ không người thứ hai, tự phụ về tài của mình, nhiều lần giao chiến với địch, e sẽ chết mất.” Thế là bèn đổi Quảng làm Thái thú Thượng Quận. Lý Quảng từng làm Thái thú các quận biên cảnh như Lũng Tây, Bắc Địa, Nhạn Môn, Đại Quận, Vân Trung, sau mới chuyển đến Thượng Quận, đều nổi tiếng là người dốc sức chiến đấu.

Hung Nô đem đại quân vào Thượng Quận, thiên tử sai viên Trung quý nhân* theo Lý Quảng luyện tập quân lính để đánh Hung Nô. Viên Trung quý nhân đem mấy chục quân phóng ngựa đi, gặp ba người Hung Nô, liền giao chiến. Ba người Hung Nô quay lại bắn tên, khiến Trung quý nhân bị thương, giết gần hết các kỵ binh đi theo. Trung quý nhân chạy về chỗ Quảng, Quảng nói: “Đó nhất định là những người đi bắn chim điêu.” Quảng liền dẫn trăm quân kỵ đuổi theo ba người ấy. Ba người bỏ ngựa chạy bộ, chạy được mấy chục dặm, Quảng sai kỵ binh bao vây thành hai cánh tả hữu, còn mình đích thân bắn ba người kia, giết chết hai người, bắt sống một người, quả nhiên là người đi bắn chim điêu của Hung Nô. Sau khi bắt trói tên đó cho lên ngựa, trông thấy có mấy nghìn kỵ binh Hung Nô, thấy Quảng, chúng cho là kế dụ địch, đều kinh sợ, liền lên núi bày trận. Trăm quân kỵ của Quảng đều hoảng sợ, muốn phi ngựa về. Quảng nói: “Ta cách đại quân mấy chục dặm, nay đã thế này, nếu cả trăm quân kỵ bỏ chạy, Hung Nô đuổi theo bắn, ta sẽ chết hết. Ta hãy lưu lại, Hung Nô ắt cho là ta ra dụ địch cho đại tướng quân, không dám đánh ta.” Quảng lệnh cho các kỵ binh: “Tiến!” Tiến lên cách trận của Hung Nô hai dặm thì dừng, lệnh rằng: “Tất cả xuống ngựa cởi yên!” Các kỵ mã nói: “Địch đông lại gần, nếu có nguy cấp thì phải làm sao?” Quảng đáp: “Giặc cho rằng ta sẽ chạy, nay ta đều cởi yên cho chúng thấy ta không chạy, để chúng tin chắc rằng ta dụ địch.” Thế là kỵ binh người Hồ không dám đánh. Có viên tướng cưỡi ngựa trắng ra chỉ huy quân lính, Lý Quảng lên ngựa cùng hơn chục kỵ mã phi ngựa bắn chết viên tướng cưỡi ngựa trắng người Hồ, rồi trở về chỗ quân kỵ của mình, cởi yên, lệnh cho quân sĩ thả ngựa mà nằm. Bấy giờ vào lúc chiều tối, quân Hồ cũng lấy làm lạ, không dám đánh. Nửa đêm, quân Hồ vẫn cho là quân Hán có phục binh bên cạnh định nhân đêm tối tấn công nên quân Hồ rút sạch. Sáng ra, Lý Quảng liền về đại quân của mình. Đại quân không biết Lý Quảng đi đâu nên không đi tiếp ứng.

Lâu sau, Hiếu Cảnh đế băng hà, Vũ đế lên ngôi, cận thần cho Quảng là danh tướng, nên Quảng từ chức Thái thú Thượng Quận được lên làm Vệ úy ở cung Vị Ương, Còn Trình Bất Thức cũng làm Vệ úy cung Trường Lạc. Trình Bất Thức cùng Lý Quảng vốn đầu là Thái thú cầm quân đóng đồn ở biên giới. Đến khi ra đánh quân Hồ, Quảng hành quân không cần chia bộ ngũ hoặc dàn trận, khéo dựa chỗ có cỏ có nước để đóng đồn, đóng quân ở đó, ai cũng thấy tiện, không cần gõ thanh la cảnh vệ, trong mạc phủ giảm bớt giấy tờ sổ sách, nhưng có khi đặt quân thám sát ở xa, song cũng chưa từng gặp điều gì nguy hại. Trình Bất Thức sắp đặt quân lính thành hàng ngũ, đóng quân, bày trận, đêm đánh thanh la, quan binh xử lý sổ sách đến tận sáng, quân không được nghỉ, nhưng cũng chưa từng gặp nguy hại nào. Bất Thức nói: “Quân Lý Quảng cực đơn giản nhưng nếu giặc thình lình tấn công, không lấy gì chống lại được; nhưng quân sĩ của ông ta được nhàn nhã vui vẻ, đều vui lòng chết vì tướng. Quân của ta tuy nhiều việc phiền nhiễu, nhưng giặc cũng không thể phạm đến.” Bấy giờ Lý Quảng Trình Bất Thức đều là danh tướng ở các quận biên cương nhà Hán, nhưng Hung Nô sợ mưu lược của Lý Quảng, sĩ tốt phần nhiều vui vẻ theo Lý Quảng mà khổ sở vì Trình Bất Thức. Thời Hiếu Cảnh đế, Trình Bất Thức nhiều lần can gián thẳng thắn nên được làm Thái trung đại phu, là người liêm khiết, cẩn trọng trong văn từ pháp lệnh.

Sau, nhà Hán dùng thành Mã Ấp để dụ Thiền vu, sai đại quân mai phục bên núi cạnh Mã Ấp, còn Quảng làm Kiêu kỵ tướng quân, thuộc quyền chỉ huy của Hộ quân tướng quân. Bấy giờ, Thiền vu phát giác được việc đó, liền rút, quân Hán chẳng lập được công gì. Bốn năm sau, Quảng lấy thân phận Vệ úy làm tướng quân, ra Nhạn Môn đánh Hung Nô, Quân Hung Nô đông, đánh bại quân của Quảng, bắt sống được Quảng. Thiền vu vốn nghe nói về tài của Quảng, lệnh rằng: “Bắt được Lý Quảng nhất định phải để sống mang đến.” Quân kỵ người Hồ bắt được Quảng, bấy giờ Quảng bị thương, chúng đặt Quảng vào giữa hai con ngựa, kết dây cho Quảng nằm. Đi được mấy chục dặm, Quảng vờ chết, ngó thấy bên cạnh có người Hồ cưỡi ngựa tốt, Quảng bất ngờ nhảy lên ngựa của tên đó, rồi đẩy hắn ngã, đoạt lấy cung, thúc ngựa chạy mấy chục dặm về phía nam, thu được tàn quân của mình, nhân đó dẫn quân vào biên ải. Hung Nô cho mấy trăm kỵ binh đuổi bắt, Quảng vừa đi vừa lấy cung tên người Hồ bắn giết quân kỵ đuổi theo, vì thế thoát được. Về đến nhà Hán, nhà Hán giao Quảng cho pháp quan trị tội. Pháp quan cho Quảng làm tổn thất, thương vong nhiều nhân mã, bản thân bị giặc bắt sống, đáng chém. Quảng dùng tiền chuộc tội, bị cách chức làm dân thường.

Thấm thoắt, Quảng ở nhà được mấy năm. Nhà Quảng với nhà cháu nội Dĩnh Âm hầu trước đây cũng lui về sống, săn bắn trong núi phía nam huyện Lam Điền. Có đêm, Quảng dẫn theo một kỵ sĩ đi ra ngoài, cùng người khác uống rượu ngoài đồng, về đến đình Bá Lăng, viên Úy ở Ba Lăng say rượu, quát Quảng dừng lại. Kỵ sĩ của Quảng nói: “Lý tướng quân trước đây đấy mà.” Viên Úy đáp: “Tướng quân nay cũng không được đi đêm, nói gì đến trước!” Rồi ngăn lại, bắt Quảng qua đêm dưới đình. Không lâu sau, Hung Nô vào giết Thái thú Liêu Tây, đánh bại Hàn tướng quân, sau đó Hàn tướng quân chuyển đến Hữu Bắc Bình. Thế rồi thiên tử bèn triệu Quảng đến phong làm Thái thú Hữu Bắc Bình. Quảng liền xin viên Úy ở Bá Lăng cùng đi, đến trong quân thì đem chém.

Quảng ở Hữu Bắc Bình, Hung Nô nghe tin, gọi là “Tướng quân bay (Phi tướng quân) của nhà Hán”, tránh Quảng mấy năm, không dám xâm phạm Hữu Bắc Bình.

Quảng ra ngoài đi săn, thấy tảng đá trong đám cỏ, tưởng là hổ liền giương cung bắn, mũi tên cắm sâu trong đá, đến xem hóa ra là đá. Nhân đó bắn tiếp, nhưng không thể cắm vào đá được nữa. Quảng ở trong quận, nghe nói có hổ, từng đích thân tới bắn. Đến khi ở Hữu Bắc Bình bắn hổ, hổ nhảy lên vồ làm Quảng bị thương, rốt cuộc Quảng cũng bắn chết được hổ.

Quảng vốn liêm khiết, được ban thưởng liền chia cho thủ hạ, ăn uống chung với quân sĩ. Suốt đời Quảng, làm quan hai nghìn thạch hơn bốn mươi năm, nhà không có của dư, cũng không nói đến chuyện gia sản. Quảng mình cao, tay vượn, giỏi bắn cung cũng là do trời phú, con cháu hay người khác học cũng không ai bằng Quảng. Quảng vụng về ít nói, ở cùng người khác thì vẽ xuống đất làm trận thế, lấy việc thi bắn cung rộng, hẹp, ai thua phạt uống rượu, đến tận lúc chết Quảng cũng chỉ lấy bắn cung làm vui. Quảng cầm quân, gặp lúc hết lương, thấy nước, quân sĩ chưa uống hết lượt thì Quảng chưa đụng đến nước, quân sĩ chưa ăn hết lượt thì Quảng chưa ăn. Quảng khoan dung điềm tĩnh, không hà khắc, quân sĩ vì thế yêu thích khi được dùng. Phép bản cung của Quảng là: thấy địch tiến gấp, nhưng không ở trong vòng mấy chục bước, liệu chừng không trúng sẽ không bắn, bắn tên, theo tiếng cung bật địch phải ngã ngay. Theo cách đó nên khi Quảng cầm quân nhiều lần bị vây khốn, Quảng bắn mãnh thú cũng vậy, nên từng bị thương.

Một thời gian sau, Thạch Kiến chết, Hoàng thượng liền triệu Quảng thay Kiến làm Lang trung lệnh. Năm Nguyên Sóc thứ sáu, Quảng lại làm Hậu tướng quân, theo quan đại tướng quân ra Định Tương đánh Hung Nô. Các tướng phần lớn đều giết địch, bắt được tù binh đủ số quy định, có công, được phong hầu, riêng quân của Quảng không lập được công gì. Hai năm sau, Quảng lấy thân phận Lang trung lệnh đem bốn nghìn kỵ binh ra Hữu Bắc Bình, Bác Vọng hầu là Trương Khiên đem vạn kỵ binh cùng đi với Quảng, theo đường khác nhau. Đi được mấy trăm dặm, Tả hiền vương của Hung Nô đem bốn vạn kỵ binh bao vây, quân sĩ của Quảng đều sợ, Quảng bèn sai con là Cảm phóng ngựa lên trước. Cảm một mình cùng mấy chục kỵ binh phóng lên, xông thẳng vào quân kỵ giặc Hồ, rồi vòng ra hai cánh tả hữu mà về, báo với Quảng rằng: “Giặc Hồ dễ đối phó thôi.” Quân sĩ mới yên tâm. Quảng dàn thành trận thế hình tròn, hướng ra bên ngoài, quân Hồ đánh gấp, tên bắn như mưa. Quân Hán chết quá nửa, tên của quân Hán gần hết. Quảng bèn lệnh quân sĩ giương cung nhưng không bắn, rồi Quảng đích thân dùng cung Đại hoàng bắn các tỳ tướng địch, giết được mấy người, quân Hồ dần giải vây. Đúng lúc chiều tối, mặt mày tướng sĩ đều biến sắc, nhưng Quảng thần thái điềm nhiên như thường, càng chú ý chỉnh đốn quân. Trong quân từ đó nể phục dũng khí của Quảng. Hôm sau, lại dốc sức đánh, rồi quân của Bác Vọng hầu cũng đến, quân Hung Nô bèn giải vây rút đi. Quân Hán mỏi mệt, không truy đuổi nữa. Bấy giờ quân của Quảng mất gần hết, bãi binh về. Theo luật nhà Hán, Bác Vọng hầu tiến quân chậm quá kỳ hạn, đáng tội chết, cho chuộc tội làm dân thường. Quân của Quảng công tội ngang nhau, không được thưởng.

Ban đầu, Quảng cùng em họ là Lý Sái đều thờ Hiếu Văn đế. Thời Cảnh đế, Lý Sái có nhiều công, làm quan đến hạng hai nghìn thạch. Thời Hiếu Vũ đế, làm đến chức Thừa tướng đất Đại. Năm Nguyên Sóc thứ năm, do làm Khinh xa tướng quân, theo đại tướng quân đánh Hữu hiền vương, có công đạt định mức, được phong làm Lạc An hầu. Năm Nguyên Thú thứ hai, thay Công Tôn Hoằng làm Thừa tướng. Sái ở hàng trung của hạng hạ*, danh tiếng kém Lý Quảng rất xa, nhưng Quảng không được tước vị và ấp phong, làm quan chưa quá chức Cửu khanh, còn Sái làm liệt hầu, địa vị lên đến tam công. Các viên quân lại cùng sĩ tốt của Quảng có người cũng được phong hầu. Quảng từng đùa với người xem thiên văn là Vương Sóc rằng: “Từ khi nhà Hán đánh Hung Nô, Quảng chưa từng không ở trong quân, mà trong các bộ quân từ Hiệu úy trở xuống, tài năng không bằng người hạng trung, nhưng nhờ công đánh giặc Hồ, có mấy chục người được phong tước hầu, còn Quảng thì chẳng kém ai, nhưng không có chút công nào để được phong ấp, tại sao vậy? Chẳng lẽ ta không đáng được phong hầu chăng? Hay là mệnh số như thế?” Sóc hỏi: “Tướng quân tự nghĩ xem, từng có việc gì phải hối hận không?” Quảng đáp: “Ta từng làm Thái thú Lũng Tây, rợ Khương làm phản, ta dụ chúng hàng, hơn tám trăm người đầu hàng, ta lừa rồi giết trong một ngày, đến nay riêng việc đó rất lấy làm hối hận.” Sóc nói: “Họa không gì lớn bằng giết kẻ đã hàng, đó là nguyên nhân tướng quân không được phong hầu vậy.”

Hai năm sau, đại tướng quân, Phiêu kỵ tướng quân đem đại quân đánh Hung Nô, Quảng nhiều lần xin theo. Thiên tử cho Quảng đã già, không đồng ý; lâu sau mới chấp nhận, cho làm Tiền tướng quân. Năm ấy là năm Nguyên Thú thứ tư.

Quảng đã theo đại tướng quân Vệ Thanh đi đánh Hung Nô, ra biên ải, Thanh bắt được giặc nên biết chỗ ở của Thiền vu, bèn tự dẫn tinh binh kéo đến, lệnh cho Quảng cùng quân của Hữu tướng quân, kéo ra theo đường phía đông. Đường phía đông nhỏ lại phải vòng xa, mà đại quân đi phải nơi nước và cỏ ít, tình thế đó không thể tập trung tiến quân được. Quảng đích thân yêu cầu: “Tôi làm Tiền tướng quân, nay đại tướng quân lại lệnh cho tôi đi theo đường phía đông, và tôi từ khi kết tóc đã đánh nhau với Hung Nô, nay mới được một lần đối trận với Thiền vu, tôi xin làm tiền quân, đi trước quyết liều chết với Thiền vu.” Đại tướng quân Vệ Thanh cũng ngầm theo lời dặn của Hoàng thượng, cho là Lý Quảng đã già, vận số trắc trở, chớ cho đánh với Thiền vu, sợ không được như mong muốn. Mà lúc bấy giờ, Công Tôn Ngao mới mất tước hầu, làm Trung tướng quân theo đại tướng quân, đại tướng quân cũng muốn sai Ngao cùng mình đánh Thiền vu, cho nên đổi Tiền tướng quân Quảng lo việc khác. Khi biết việc đó, Quảng cố xin đại tướng quân. Đại tướng quân không nghe, lệnh cho Trưởng sử đem thư đến mạc phủ trao cho Quảng, nói: “Kíp mang quân đi, như nói trong thư.” Quảng không từ biệt đại tướng quân, lên đường ngay, trong lòng tức giận đến chỗ quân mình, dẫn quân cùng Hữu tướng quân Dị Cơ hợp quân tiến theo đường phía đông. Quân không người dẫn đường, có lúc bị lạc, cho nên đến sau đại tướng quân. Đại tướng quân giao chiến với Thiền vu, Thiền vu chạy trốn, quân Hán không bắt được mà rút về. Theo hướng nam, sau khi qua sa mạc, gặp Tiền tướng quân và Hữu tướng quân. Quảng gặp đại tướng quân, rồi trở vào trong quân. Đại tướng quân sai Trưởng sử mang lương khô và rượu đến cho Quảng, nhân đó hỏi Quảng và Dị Cơ về việc lạc đường, Vệ Thanh muốn dâng thư báo thiên tử lý do quân phải đi đường vòng. Quảng chưa kịp trả lời, đại tướng quân sai Trưởng sử kíp đòi thuộc hạ dưới trướng Quảng đến xét hỏi. Quảng nói: “Các Hiệu úy không có tội, là ta tự lạc đường. Nay ta sẽ tự đến cho xét hỏi.”

Quảng đến quân doanh, nói với thuộc hạ rằng: “Quảng từ khi kết tóc đã đánh nhau với Hung Nô, lớn nhỏ hơn bảy mươi trận, nay may được theo đại tướng quân xuất binh đánh quân của Thiền vu, nhưng đại tướng quân lại đổi quân của Quảng phải đi vòng đường xa, rồi bị lạc đường, chẳng phải ý trời sao! Vả Quảng đã hơn sáu mươi tuổi, dẫu sao cũng không thể đối diện với bọn thư lại kia.”* Rồi rút dao tự cắt cổ. Các sĩ đại phu cùng quân binh của Quảng đều khóc. Trăm họ nghe tin, người biết hay không biết Quảng, không phân trẻ già đều sa nước mắt. Còn Hữu tướng quân giao cho pháp quan xử trí, bị khép tội chết, cho được chuộc làm thường dân.

Quảng có ba người con, là Đương Hộ, Tiêu và Cảm, đều làm quan Lang. Nhà vua đùa với Hàn Yên, Yên có chút thất lễ, Đương Hộ đánh Yên, Yên chạy. Nhà vua cho Đường Hộ là người dùng cảm. Đương Hộ chết sớm, Tiêu được phong làm Thái thú Đại Quận, đều chết trước Quảng. Đương Hộ có con, khi Đương Hộ mất con còn trong bụng mẹ, tên là Lăng. Lúc Lý Quảng chết trong quân, Cảm đang theo Phiêu kỵ tướng quân. Quảng chết, năm sau Lý Sái làm Thừa tướng nhưng liên đới việc xâm lấn khu đất trống vườn lăng Hiếu Cảnh đế, bị giao pháp quan trị tội, Sái cũng tự sát, không chịu bị hỏi cung, nước phong bị phế. Lý Cảm làm Hiệu úy, theo Phiêu kỵ tướng quân đánh Tả hiền vương của Hung Nô, ra sức chiến đấu, đoạt được trống cờ của Tả hiền vương, chém nhiều thủ cấp, được tặng tước quan nội hầu, ban thực ấp hai trăm hộ, thay Quảng làm Lang trung lệnh. Không lâu sau, do oán đại tướng quân Vệ Thanh khiến cha mình ôm hận mà chết, liền đánh đại tướng quân bị thương, đại tướng quân giấu kín việc đó. Không lâu sau, Cảm theo Hoàng thượng đến đất Ung, rồi tới săn bắn ở cung Cam Tuyền. Phiêu kỵ tướng quân Hoắc Khứ Bệnh là chỗ thân thích của Vệ Thanh, bắn chết Cảm. Khứ Bệnh bấy giờ đang được quý sủng, Hoàng thượng giấu chuyện, bảo Cảm bị hươu húc chết. Được hơn một năm, Khứ Bệnh chết. Cảm có con gái ở trong cung Thái tử, được sủng ái, con trai Cảm là Vũ được Thái tử yêu quý, nhưng hám lợi, họ Lý dần suy kém.

Lý Lăng

Lý Lăng đến tuổi trưởng thành, được chọn làm quan quản giám ở Kiến Chương, giám sát các quân kỵ. [Lý Lăng] giỏi bắn cung, yêu sĩ tốt. Nhà vua cho rằng họ Lý đời đời làm tướng nên sai chỉ huy tám trăm kỵ binh. [Lăng] từng vào sâu đất Hung Nô hơn hai nghìn dặm, qua Cư Diên xem địa hình, không thấy giặc, lại đem quân về. Được phong làm Kỵ đô úy, chỉ huy năm nghìn quân Sở ở Đan Dương, dạy bắn cung ở Tửu Tuyền, Trương Dịch để đóng đồn phòng bị giặc Hồ.

Mấy năm sau, mùa thu năm Thiên Hán thứ hai, Nhị sư tướng quân là Lý Quảng Lợi đem ba vạn kỵ binh đi đánh Hữu hiền vương của Hung Nô ở Kỳ Liên Thiên Sơn, rồi sai Lý Lăng đem năm nghìn bộ binh cùng quân thiện xạ của mình ra hơn nghìn dặm phía bắc Cư Diên, muốn chia quân của Hung Nô, không cho chúng tập trung đối phó với Nhị sư. Lăng đến hạn trở về, Thiền vu đem tám vạn quân bao vây tấn công quân của Lăng. Quân Lăng có năm nghìn người, tên đã hết, lính chết quá nửa, nhưng cũng giết và làm bị thương hơn vạn quân Hung Nô Lăng vừa lui vừa đánh, liên tiếp tám ngày, còn cách Cư Diên hơn trăm dặm, Hung Nô chặn mất đường nhỏ, quân của Lăng thiếu lương mà cứu binh lại không đến, giặc đánh gấp rồi chiêu hàng Lăng. Lăng nói: “Không còn mặt mũi nào về báo với bệ hạ nữa.” Rồi hàng Hung Nô. Quân của Lăng mất hết, chỉ còn hơn bốn trăm người trốn được, tản mác trở về nhà Hán.

Thiền vu dụ hàng được Lăng, vốn nghe danh tiếng gia đình Lăng, khi giao chiến thấy Lăng dũng mãnh, bèn gả con gái rồi cho Lăng được hiển quý. Nhà Hán nghe tin, liền giết mẹ, vợ và con Lăng. Từ đấy về sau, danh tiếng họ Lý bị hủy, còn những kẻ sĩ làm môn hạ ở Lũng Tây đều cho là sự sỉ nhục.

Thái sử công bàn rằng: Sách truyện có ghi: “Bản thân chính đáng, dẫu không ra lệnh người ta vẫn thi hành; bản thân không chính, dẫu ra lệnh người ta cũng không theo.”* Là nói về Lý tướng quân chăng? Ta thấy Lý tướng quân khiêm cung cẩn trọng như người quê mùa, miệng không thể thốt nên lời. Hôm chết, thiên hạ người quen biết hay không quen biết đều rất đỗi đau buồn. Đó là vì ông ta có lòng trung, lại thành thực nên được sĩ đại phu tin tưởng vậy? Ngạn ngữ nói: “Đào mận không nói, dưới gốc thành lối đi.” Câu ấy tuy nói việc nhỏ, nhưng có thể để bàn việc lớn vậy.

QUYỂN 110 HUNG NÔ LIỆT TRUYỆN

Hung Nô, tiên tổ là con cháu của họ Hạ Hậu, gọi là Thuần Duy. Thời Đường Ngu về trước có người Sơn Nhung, Hiểm Duẫn, Huân Chúc sống tại khu vực man di phương bắc, di chuyển theo đàn gia súc. Súc vật họ nuôi phần lớn là ngựa, bò, dê, trong đó loài vật lạ thì có lạc đà, lừa, loa*, ngựa quyết đề, ngựa đào đồ*, ngựa đà kê*. Theo chỗ có nước và cỏ để di chuyển, không dựng thành quách, không làm nghề nông, nhưng cũng chia các vùng đất. Không có chữ viết, chỉ dùng lời nói để ước định với nhau. Trẻ con đã biết cưỡi dê, biết giương cung bắn chim, chuột; lớn lên một chút biết bắn chồn, thỏ hoang để làm thức ăn. Nam giới trưởng thành, sức có thể giương được cung cứng, thảy đều làm quân giáp kỵ. Phong tục của Hung Nô, lúc thường thì theo đàn gia súc, sống bằng nghề săn bắn cầm thú, lúc khẩn cấp thì người người đều thạo đánh trận, tiện cho việc đi xâm lấn, đó là thiên tính của họ vậy. Binh khí đánh từ xa thì dùng cung tên, gần thì dùng đao và khiên nhỏ. Lợi thì tiến, bất lợi thì lui, không coi việc trốn chạy là xấu hổ. Nếu thấy lợi, không cần biết đến lễ nghĩa. Từ vua trở xuống, đều ăn thịt gia súc, mặc quần áo làm bằng da, khoác áo lông. Người trẻ khỏe thì ăn đồ béo tốt, người già yếu thì ăn đồ thừa. Coi trọng người khỏe mạnh, khinh rẻ người già yếu. Cha chết, con lấy những người vợ kế của cha làm vợ, anh em chết, lấy hết những người vợ của anh em làm vợ mình. Tục Hung Nô là người có tên nhưng không phải kiêng kỵ, không có họ và tên tự.

Đạo triều Hạ suy vi, Công Lưu* mất chức quan coi nông nghiệp, bị biếm trích đến Tây Nhung, dựng ấp ở Bân. Hơn ba trăm năm sau, người Nhung địch tấn công Đại vương Đản Phủ, Đản Phủ bỏ chạy đến dưới chân núi Kỳ, còn người Bân thảy đều theo Đản Phủ lập ấp ở đó, hình thành nhà Chu. Hơn trăm năm sau, Tây bá Cơ Xương nhà Chu chinh phạt tộc Khuyển Di. Hơn chục năm sau, Vũ vương phạt Trụ, xây dựng Lạc Ấp, rồi lại về ở Phong Hạo, đuổi người Nhung ra phía bắc sông Kinh sông Lạc, theo thời gian vào cống, gọi vùng ấy là đất “Hoang phục”*. Hơn hai trăm năm sau, đạo nhà Chu suy vi, Mục vương chinh phạt Khuyển Nhung, bắt được bốn con sói trắng, bốn con hươu trắng rồi rút quân về. Từ đấy về sau, người ở vùng Hoang phục không đến cống nữa. Thế rồi nhà Chu bèn chế định phép “Phủ hình”*. Sau Mục vương hơn hai trăm năm, do Chu U vương sủng ái nàng Bao Tự, xảy ra hiềm khích với Thân hầu. Thân hầu giận, cùng Khuyển Nhung đánh giết Chu U vương dưới chân núi Ly Sơn, bèn chiếm đất Tiêu Hoạch của nhà Chu, rồi cư trú ở khoảng sông Kinh sông Vị, xâm lấn Trung nguyên. Tần Tương công cứu nhà Chu, thế rồi Chu Bình vương bỏ đất Phong Hạo rời sang Lạc Ấp phía đông. Lúc đó, Tần Tương công chinh phạt người Nhung, tiến đến đất Kỳ, bắt đầu liệt vào hàng chư hầu. Sáu mươi lăm năm sau, người Sơn Nhung vượt qua Yên tấn công Tề, Tề Ly Công giao chiến ở ngoại vi nước Tề. Bốn mươi tư năm sau, Sơn Nhung đánh Yên. Nước Yên báo tình hình nguy cấp cho Tề, Tề Hoàn công lên phía bắc đánh Sơn Nhung, Sơn Nhung thua chạy. Hơn hai mươi năm sau, người Nhung địch kéo đến Lạc Ấp, đánh Chu Tương vương, Tương vương chạy đến Phàm Ấp của nước Trịnh. Ban đầu, Chu Tương vương định đánh Trịnh, cho nên lấy người con gái người Nhung dịch làm vương hậu, cùng quân Nhung địch đánh Trịnh. Sau đó phế truất vương hậu người Địch, vương hậu oán, rồi mẹ kế của Tương vương là Huệ hậu sinh con là Tử Đái, muốn lập làm vua, Huệ hậu cùng vương hậu người Địch và Tử Đái làm nội ứng, mở cửa thành cho người Nhung địch, vì thế Nhung địch mới vào được thành, đánh đuổi Chu Tương vương, lập Tử Đái làm thiên tử. Bấy giờ người Nhung địch có khi ở Lục Hồn, phía đông đến tận nước Vệ, tung hoành lấn cướp Trung nguyên. Người Trung nguyên căm ghét, cho nên thi nhân có lời hát rằng: “Phải đánh Nhung địch”, “Chinh phạt Hiểm Duẫn, kéo đến Đại Nguyên”, “Chiến xa ầm ầm, xây thành bắc phương”. Chu Tương vương ở ngoài được bốn năm, bèn sai sứ cấp báo với Tấn. Tấn Văn công mới lên ngôi, muốn dựng nghiệp bá, bèn dấy quân đánh đuổi Nhung địch, giết Tử Đái, đón Chu Tương vương về nước, cho cư trú ở Lạc Ấp.

Bấy giờ, Tần và Tấn đều hùng mạnh. Tấn Văn Công thảo phạt Nhung địch, khiến họ cư trú ở khoảng sông Ngân sông Lạc của Hà Tây, gọi là Xích Địch, Bạch Địch. Tần Mục Công có được Do Dư, tám nước Tây Nhung thần phục nước Tần, do đó từ đất Lũng về phía tây có các tộc người Nhung là Miên Chư, Côn Nhung, Địch, Nguyên; từ đất Kỳ, Lương Sơn, Kinh, Tất về phía bắc có các tộc Nhung Nghĩa Cừ, Đại Lệ, Ô Chi, Hu Diễn. Còn phía bắc nước Ô Tấn có các tộc Nhung là Lâm Hồ, Lâu Phiền; phía bắc nước Yên có Đông Hồ, Sơn Nhung. Các tộc sống phân tán ở khắp suối hang, đều có quân trưởng riêng, có chỗ tụ hợp hơn trăm tộc Nhung, nhưng không ai có thể thống nhất được.

Hơn trăm năm sau, Tấn Điệu công sai Ngụy Giáng giảng hòa với Nhung địch, Nhung địch vào chầu nhà Tấn. Hơn trăm năm sau, Triệu Tương tử vượt qua Câu Chú đánh phá và thôn tính nước Đại rồi kéo đến Hồ Mạch. Sau đó, cùng Hàn, Ngụy diệt Trí bá, chia nước Tấn, mỗi nước lấy một phần, Triệu có đất Đại, Câu Chú về phía bắc; Ngụy có Hà Tây, Thượng Quận, cho đến tận biên giới với người Nhung. Sau đó, người Nhung Nghĩa Cừ xây thành quách tự chống giữ, còn Tần lấn dần như tằm ăn lá dâu, đến Huệ vương, bèn hạ được hai mươi lăm thành của Nghĩa Cừ. Huệ vương đánh Ngụy, Ngụy sáp nhập Tây Hà cùng Thượng Quận vào Tần. Thời Tần Chiêu vương, vua của người Nhung Nghĩa Cừ dâm loạn với Tuyên thái hậu, sinh được hai con trai. Tuyên thái hậu lừa rồi giết vua Nghĩa Cừ ở Cam Tuyền, rồi dấy binh đánh diệt Nghĩa Cừ. Thế rồi Tần chiếm được Lũng Tây, Bắc Địa, Thượng Quận, xây trường thành để chống người Hồ. Rồi Vũ Linh vương nước Triệu cũng đổi phong tục, mặc trang phục người Hồ, học cưỡi ngựa bắn cung, tiến lên phía bắc đánh tan Lâm Hồ, Lâu Phiền. Đắp trường thành, từ đất Đại chiếm vùng phía dưới Âm Sơn, đến Cao Khuyết, lấy đó làm biên tái. Rồi đặt các đất Vân Trung, Nhạn Môn, Đại Quận. Sau đó, nước Yên có tướng giỏi là Tần Khai, làm con tin ở Hồ, người Hồ rất tin tưởng. Sau khi Tần Khai về nước, đem quân đánh úp, đuổi đến Đông Hồ, người Đông Hồ lui hơn nghìn dặm. Vũ Dương, người theo Kinh Kha hành thích Tần Thủy hoàng chính là cháu nội của Khai vậy. Nước Yên cũng đắp trường thành, đoạn từ Tạo Dương đến Tương Bình. Đặt các quận Thượng Cốc, Ngư Dương, Hữu Bắc Bình, Liêu Tây, Liêu Đông, để chống người Hồ. Lúc đó, trong bảy nước thời Chiến quốc vượt trội về chế độ mũ đai, chỉ có ba nước giáp giới Hung Nô. Sau đó, thời tướng nước Triệu là Lý Mục, Hung Nô không dám vào biên giới Triệu. Sau, Tần diệt sáu nước, Thủy hoàng sai Mông Điềm mang mười vạn quân lên phía bắc đánh Hung Nô, thu hết đất Hà Nam. Lấy sông Hoàng Hà làm biên giới, xây bốn mươi bốn huyện thành nhìn ra sông Hà, dời lính bị tội đày đến đó. Lại khai thông trực đạo, từ Cửu Nguyên đến Vân Dương, dựa vào khe lũng hiểm trở ở vùng núi non biên giới, chỗ nào làm được đường thì làm, từ Lâm Thao đến Liêu Đông, dài trên vạn dặm. Lại vượt qua sông Hoàng Hà chiếm lấy khu vực Bắc Giả vùng Dương Sơn.

Bấy giờ, Đông Hồ mạnh mà Nguyệt Chi hưng thịnh. Thiền vu của Hung Nô là Đầu Man. Đầu Man không địch nổi Tần, rời lên phía bắc. Hơn mười năm sau, Mông Điềm chết, chư hầu phản lại Tần, Trung nguyên loạn lạc, dân vùng biên bị Tần đày ra đều bỏ đi, do đó Hung Nô được rảnh tay, lại dần dần vượt sông Hoàng Hà xác lập biên giới phía nam với Trung nguyên như trước.

Thiền vu có thái tử tên là Mặc Đốn. Sau, Thiền vu lại sủng ái Yên chi* khác, sinh ra con bé, Thiền vu muốn phế Mặc Đốn để lập con nhỏ lên làm thái tử, bèn sai Mặc Đốn đi làm con tin ở tộc Nguyệt Chi. Mặc Đốn đến làm con tin ở Nguyệt Chi, Đầu Man liền tấn công Nguyệt Chi. Nguyệt Chi định giết Mặc Đốn, Mặc Đốn trộm được ngựa tốt, cưỡi ngựa trốn về. Đầu Man cho là dũng mãnh, sai thống lĩnh vạn quân kỵ. Mặc Đốn liền làm mũi tên bịt sắt, khi bắn phát ra tiếng kêu, huấn luyện quân kỵ hạ lệnh rằng: “Ai không bắn hết những mũi tên phát ra tiếng kêu thì chém.” Đi săn chim thú, kẻ nào không bắn mũi tên phát ra tiếng kêu, chém ngay kẻ đó. Thế rồi Mặc Đốn dùng mũi tên bịt sắt đó bắn vào ngựa tốt của mình, hầu cận có kẻ không dám bắn, Mặc Đốn lập tức chém kẻ không dám bắn. Không lâu sau, lại dùng loại tên đó bắn người vợ yêu của mình, tả hữu có kẻ sợ sệt, không dám bắn, Mặc Đốn lại chém kẻ đó. Thời gian sau, Mặc Đốn đi săn, dùng loại tên đó bắn vào ngựa tốt của Thiền vu, tả hữu đều nhắm bắn. Mặc Đốn biết tả hữu đã có thể dùng được, liền theo cha là Thiền vu Đầu Man đi săn, dùng loại tên đó bắn Đầu Man, tùy tùng cũng dùng tên ấy bắn chết Thiền vu Đầu Man, rồi giết hết các vợ kế và em trai Đầu Man cùng các đại thần không nghe theo mình. Mặc Đốn tự lập làm Thiền vu.

Sau khi Mặc Đốn lên ngôi, bấy giờ Đông Hồ hùng mạnh, nghe tin Mặc Đốn giết cha tự lập, bèn sai sứ đến nói với Mặc Đốn, muốn xin ngựa thiên lý của Đầu Man. Mặc Đốn hỏi quần thần, quần thần đều nói: “Ngựa thiên lý là ngựa quý của Hung Nô, chớ cho.” Mặc Đốn nói: “Lẽ nào với nước láng giềng mà tiếc một con ngựa ư?” Bèn cho Đông Hồ ngựa thiên lý. Một thời gian sau, Đông Hồ cho là Mặc Đốn sợ mình, liền sai sứ nói với Mặc Đốn, muốn được một Yên chi của Thiền vu. Mặc Đốn lại hỏi cận thần, quần thần đều giận nói: “Đông Hồ vô đạo, dám đòi Yên chi! Xin đánh chúng.” Mặc Đốn nói: “Lẽ nào với nước láng giềng lại tiếc một người con gái ư?” Bèn lấy một nàng Yên chi sủng ái cho Đông Hồ. Vua Đông Hồ càng thêm kiêu, đi xâm lấn phía tây. Giữa Đông Hồ và Hung Nô có vùng đất hoang, không người ở, rộng hơn nghìn dặm, mỗi nước đều dựng đồn lính ở bên biên giới của mình. Đông Hồ sai sứ bảo với Mặc Đốn rằng: “Phía ngoài đồn quân ở biên giới Hung Nô và nước tôi là đất bỏ đi, Hung Nô không thể đến đó, ta muốn có vùng đất ấy.” Mặc Đốn hỏi quần thần, quần thần có người nói: “Đó là đất bỏ đi, cho họ cũng được, không cho cũng được.” Thế là Mặc Đốn cả giận nói: “Đất đai là gốc của quốc gia, sao lại cho chúng!" Những ai nói cho Đông Hồ đều bị chém. Mặc Đốn lên ngựa, lệnh cho trong nước ai lui lại phía sau thì chém, rồi sang phía đông đánh úp Đông Hồ. Đông Hồ ban đầu khinh thường Mặc Đốn, không phòng bị. Đến khi Mặc Đốn đem quân tới đánh, cả phá và giết vua Đông Hồ, bắt dân Đông Hồ cùng súc vật, của cải. Rồi rút về, sang tây đánh đuổi Nguyệt Chi, xuống nam chiếm Lâu Phiền, Bạch Dương Hà Nam vương. Thu hết đất đai từng bị nhà Tần sai Mông Điềm chiếm của Hung Nô, lấy Hà Nam làm ranh giới với nhà Hán như trước đây, đến tận Triều Na, Phu Thi, rồi xâm chiếm Yên, Đại. Bấy giờ quân Hán đang cầm cự với Hạng Vũ, Trung nguyên mỏi mệt vì chiến tranh, do đó Mặc Đốn có cơ hội tự lớn mạnh, quân cung nỏ có đến hơn ba mươi vạn.

Từ Thuần Duy đến Đầu Man hơn nghìn năm, lúc lớn lúc nhỏ, lúc tan lúc lìa, quá xa, các đài truyền nhau không thể biết được thứ tự. Nhưng đến Mặc Đốn thì Hung Nô lớn mạnh nhất, thu phục hết tộc người di ở phương bắc, thành nước đối địch Trung nguyên ở phía nam, các đời truyền nhau, danh hiệu các chức quan của Hung Nô, có thể chép lại được.

Đặt chức Tả, Hữu hiền vương; Tả, Hữu lộc lãi vương; Tả, Hữu đại tướng; Tả, Hữu đại đô úy; Tả, Hữu đại dương hộ; Tả, Hữu cốt đô hầu. Hung Nô gọi người hiền là “Đồ kỳ”, cho nên thường lấy Thái tử làm Tả đồ kỳ vương. Từ Tả, Hữu hiền vương xuống đến Đương hộ, lớn thì có vạn quân kỵ, nhỏ thì có mấy nghìn, phàm hai mươi bốn thủ lĩnh, gọi là “Vạn kỵ”. Các đại thần đều đời đời tập ấm. Họ Hu Diễn, họ Lan, sau đó họ Tu Bốc, đó là ba họ hiển quý nhất. Các vương tướng thuộc mé tả thì ở phía đông, đối diện Thượng Cốc trở đi, phía đông tiếp giáp Uế Lạc, Triều Tiên; các vương tướng thuộc mé hữu thì ở phía tây, đối diện Thượng Quận sang phía tây, tiếp giáp Nguyệt Chi, Để, Khương; còn triều định của Thiền vu đối diện đất Đại và Vân Trung; chia nhau các vùng đất, theo chỗ có nước và cỏ để dịch chuyển. Còn Tả, Hữu hiền vương; Tả, Hữu lộc lãi vương là lớn nhất; Tả, Hữu cốt đồ hầu làm phụ chính. Hai mươi tư thủ lĩnh, mỗi người đều lập các thuộc quan gồm: Thiên trưởng, Bách trưởng, Thập trưởng, Tỳ tiểu vương, Tướng Phong, Đô úy, Đương hộ, Thư cừ.

Tháng Giêng hằng năm, các thủ lĩnh hội tụ với quy mô nhỏ tại vương đình của Thiền vu, cử hành lễ tế. Tháng Năm, tụ hội quy mô lớn ở Long Thành để tế tổ tiên, trời đất, quỷ thần. Mùa thu, ngựa béo, hội họp quy mô lớn ở Đài Lâm để tính toán nhân khẩu và súc vật. Theo luật pháp Hung Nô, rút dao chém người khác bị thương dài một thước, bị xử tội chết, phạm tội trộm cắp sẽ tịch thu gia sản; ai có tội nhỏ, kẹp gãy mắt cá chân; ai phạm tội lớn, xử chết. Người vào ngục lâu cũng không quá mười ngày, tù nhân cả nước không quá vài người. Còn Thiền vu thì buổi sáng ra khỏi doanh, vái lạy mặt trời lên, buổi tối vái lạy trăng. Về cách ngồi, thủ lĩnh ngồi bên trái nhìn về hướng bắc. Sùng bái ngày Mậu và ngày Kỷ. Đưa tiễn người chết, có quan quách, vàng bạc, áo cừu, nhưng không có mồ mả, tang phục; những cận thần, hầu thiếp bị tuẫn táng chết theo đến hàng trăm hàng nghìn người. Việc quân thì xem sao và trăng, trăng tròn thì tấn công, trăng khuyết thì lui quân. Khi giao chiến, chém được đầu địch, thưởng một chén rượu, cướp được vật gì, liền ban vật đó, cướp được người thì được cho làm nô tỳ. Cho nên khi họ giao chiến, ai nấy đều tự xông lên kiếm lợi, giỏi dụ địch để bao vây. Vì thế họ thấy địch thì xông lên trục lợi, tụ lại như chim; khi nguy khốn thất bại thì như ngói vỡ mây tan. Khi đánh địch ai đưa được người chết trận về, sẽ được hết gia sản của người chết.

Về sau, Hung Nô phía bắc chế phục các nước Hồn Dữu, Khuất Xạ, Đinh Linh, Cách Côn, Tân Lê. Thế rồi các quý nhân, đại thần ở Hung Nô đều thần phục, cho Thiền vụ Mặc Đốn là hiền năng.

Bấy giờ nhà Hán mới bình định Trung nguyên, dời Hàn vương Tín đến nước Đại, đóng đô ở Mã Ấp. Hung Nô đem đại quân tấn công bao vây Mã Ấp, Hàn vương Tín đầu hàng Hung Nô. Hung Nô hàng phục được Tín, nhân đó dẫn quân xuống nam, vượt qua Câu Chú, đánh vào Thái Nguyên, tiến đến chân thành Tấn Dương. Cao đế đích thân đem quân đánh Hung Nô. Vào đúng mùa đông cực lạnh, mưa tuyết rơi xuống, sĩ tốt hai ba phần mười bị lạnh cóng cánh tay, thế là Mặc Đốn vờ thua chạy, để lừa quân Hán. Quân Hán đuổi đánh Mặc Đốn, Mặc Đốn giấu hết quân tinh nhuệ, chỉ cho quân Hán thấy quân gầy yếu, thế là Hán đem hết quân, phần nhiều bộ binh, ba mươi hai vạn, đuổi lên phía bắc. Cao đế đi trước đến Bình Thành, quân bộ chưa đến được hết, Mặc Đốn tung tinh binh gồm bốn mươi vạn kỵ binh bao vây Cao đế ở Bạch Đằng, bảy ngày liền, quân Hán trong ngoài không tiếp tế được quân lương. Kỵ binh Hung Nô mạn tây đều là ngựa trắng, mạn đồng đều là ngựa xanh, mạn bắc đều là ngựa đen, mạn nam đều là ngựa đỏ. Cao đế bèn sai sứ ngầm tặng hậu lễ cho Yên chi, Yên chi liền nói với Mặc Đốn: “Hai chúa không thể làm nguy khốn nhau. Nay được đất nhà Hán, Thiền vu cũng không thể ở được. Và lại Hán vương cũng có thần phò trợ, Thiền vu hãy xét kỹ cho.” Mặc Đốn cùng tướng của Hàn vương Tín là Vương Hoàng, Triệu Lợi hẹn nhau, nhưng Hoàng, Lợi lại không đem quân tới, Thiền vu ngờ họ có âm mưu với quân Hán, liền nghe lời Yên chi, giải vây một góc. Thế là Cao đế lệnh cho quân sĩ cùng giương cung thật căng hướng ra ngoài, từ góc đã giải vây xông thẳng ra, gặp được đại quân, còn Mặc Đốn liền dẫn quân về. Nhà Hán cũng lệnh cho quân ngưng chiến, sai Lưu Kính kết minh ước giảng hòa kết thân với Hung Nô.

Về sau, Hàn vương Tín làm tướng cho Hung Nô, còn bọn Triệu Lợi và Vương Hoàng nhiều lần bội ước, xâm lấn cướp bóc đất Đại, Vân Trung. Không lâu sau, Trần Hy làm phản, lại cùng Hàn Tín hợp mưu đánh đất Đại. Nhà Hán sai Phan Khoái đến đánh, chiếm lại được các quận huyện ở đất Đại, Nhạn Môn, Vân Trung, không ra khỏi biên tái. Bấy giờ Hung Nô vì có nhiều tướng nhà Hán sang hàng nên Mặc Đốn thường qua lại xâm lấn cướp bóc đất Đại. Nhà Hán lo ngại việc đó, Cao đế bèn sai Lưu Kính dẫn con gái tôn thất xưng là công chúa sang gả cho Thiền vu làm Yên chi, mỗi năm đưa tặng Hung Nô tơ lụa, rượu, gạo, đồ ăn, mỗi thức số lượng nhất định, kết làm nước anh em để giảng hòa tương thân, Mặc Đốn cũng thả lỏng hơn. Sau, Yên vương Lư Oản làm phản, đem mấy nghìn bè đảng sang hàng Hung Nô, qua lại làm khổ dân từ Thượng Cốc sang đông.

Cao đế băng hà, thời Hiếu Huệ đế, Lã thái hậu, nhà Hán mới yên định, vì thế Hung Nô càng lộng hành. Mặc Đốn liền gửi thư cho Cao hậu, nói năng càn rỡ. Cao hậu định đánh Hung Nô, các tướng nói: “Giỏi võ bị như Cao đế, còn bị vây khốn ở Bình Thành.” Thế là Cao hậu bèn thôi, lại giảng hòa thân thiết với Hung Nô.

Đến khi Hiếu Văn đế mới lên ngôi, lại tái thiết quan hệ hòa thân với Hung Nô, tháng Năm năm thứ ba thời Hiếu Văn đế, Hữu hiền vương của Hung Nô vào chiếm đất Hà Nam, xâm lấn cướp bóc người man di ở biên giới Thượng Quận, giết chóc dân chúng. Hiếu Văn đế liền triệu Thừa tướng Quân Anh đem tám vạn năm nghìn quân xa kỵ đến Cao Nô đánh Hữu hiền vương. Hữu hiền vương chạy khỏi biên giới. Văn đế đến Thái Nguyên. Bấy giờ Tế Bắc vương làm phản, Văn đế bèn trở về, đình chỉ quân đánh Hồ của Thừa tướng.

Năm sau, Thiền vu gửi thư cho nhà Hán: “Đại Thiền vu Hung Nô được trời dựng lập kính cẩn vấn an Hoàng đế. Khi trước Hoàng đế nói đến việc hòa thân, lời trong thư hợp ý, hai bên cùng vui vẻ. Quan lại biên giới nhà Hán xâm lấn coi thường Hữu hiền vương, Hữu hiền vương không thỉnh mệnh, nghe theo kế sách của bọn Hậu nghĩa là hầu là Nan Chi, giao tranh với quan lại nhà Hán, cắt đứt hòa ước hai chúa, ly cách tình thân anh em. Thư trách của Hoàng đế gửi đến, bèn sai người mang thư hồi báo, không thấy trở về, sứ nhà Hán cũng không đến, nhà Hán vì thế không chịu giảng hòa, nước láng giềng cũng không quy phụ. Nay vì bọn tiểu lại làm hỏng hòa ước, trách phạt Hữu hiền vương, phái đi sang tây tìm đánh Nguyệt Chi. Nhờ trời ban phúc, sĩ tốt tinh nhuệ, ngựa chiến khỏe mạnh, diệt được Nguyệt Chi, chém hết và hàng phục chúng. Bình định Lâu Lan, Ô Tôn, Hu Kiệt cùng hai mươi sáu nước bên cạnh, sáp nhập hết vào Hung Nô. Các dân bắn cung đều gộp thành một nhà. Phương bắc đã bình định, muốn cho ngừng chiến để quân sĩ nghỉ ngơi, nuôi ngựa, bỏ những việc khi trước, khôi phục hòa ước cũ, khiến dân biên giới được yên, thảy như thuở xưa, khiến trẻ nhỏ được trưởng thành, người già được yên ổn, đời đời thái bình an lạc. Chưa được biết ý của Hoàng đế, cho nên sai Lang trung Hệ Hu Thiển dâng thư lên, hiến tặng một con lạc đà, hai con ngựa, tám con ngựa kéo xe. Nếu Hoàng đế không muốn Hung Nô đến gần biên giới, thì hãy hạ chiếu cho quan lại và dân chúng ở cách xa biên giới. Sứ giả đến, kíp sai trở về.” Tháng Sáu, sứ giả Hung Nô đến Tân Vọng. Thư gửi đến, nhà Hán bàn bạc xem nên đánh hay hòa. Công khanh đều nói: “Thiền vu mới phá được Nguyệt Chi, đang lúc thừa thắng, không thể đánh được. Và nếu được đất của Hung Nô, đều là đất mặn, không thể ở được. Hòa thân là tiện nhất.” Nhà Hán đồng ý kết thân.

Năm Tiền Nguyên thứ sáu thời Hiếu Văn đế, nhà Hán gửi thư cho Hung Nô, thư viết: “Hoàng đế kính cẩn vấn an Đại Thiền vu Hung Nô. Sứ giả là Lang trung Hệ Hu Thiển chuyển thư cho trẫm trong đó viết rằng: 'Hữu hiền vương không thỉnh mệnh, nghe theo kế sách của bọn Hậu nghĩa lư hầu là Nan Chi, cắt đứt hòa ước hai chúa, ly cách tình thân anh em, nhà Hán vì thế không chịu giảng hòa, nước láng giềng cũng không quy phụ. Nay vì bọn tiểu lại làm hỏng hòa ước, trách phạt Hữu hiền vương, phái đi sang tây tìm đánh Nguyệt Chi, thảy đều bình định được. Muốn cho quân sĩ nghỉ ngơi, nuôi ngựa, bỏ những việc khi trước, khôi phục hòa ước cũ, khiến dân biên giới được yên, khiến trẻ nhỏ được trưởng thành, người già được yên ổn, đời đời thái bình an lạc.' Trẫm rất mừng về điều đó, đó là ý của thánh chúa từ xưa vậy. Hán với Hung Nô kết làm anh em, cho nên tặng Thiền vu rất hậu. Việc bội ước, chia rẽ tình anh em thường do Hung Nô. Còn việc của Hữu hiền vương trước đã xá bỏ, Thiền vu đừng truy cứu nữa. Nếu Thiền vu làm theo ý trong thư, hãy báo rõ cho các quan lại, khiến họ không được phụ ước, phải thủ tín, kính noi như trong thư của Thiền vu. Sứ giả nói Thiền vu đích thân cầm quân chinh phạt nước khác, lập được chiến công, vất vả dụng binh. Trang phục gồm: áo kép vóc the, áo cánh dài hai lớp bằng vóc, áo bào kép bằng gấm, mỗi loại một bộ, lược vàng một chiếc*, đai nạm vàng một chiếc, khóa đai lưng vàng một chiếc, the mười xấp, gấm ba mươi xấp, đũi đỏ, lụa xanh mỗi thứ bốn mươi xấp, sai Trung đại phu là Ý, Yết giả lệnh là Kiên mang tặng Thiền vu.”

Không lâu sau, Mặc Đốn chết, con là Kê Chúc lên thay, hiệu là Lão Thượng thiền vu.

Thiền vu Lão Thượng Kê Chúc mới lên ngôi, Hiếu Văn đế lại sai con gái trong tông thất xưng là Công chúa sang làm Yên chi của Thiền vu, sai hoạn quan Trung Hàng Duyệt người nước Yên phò tá Công chúa. Duyệt không muốn đi, nhà Hán ép phải đi. Duyệt nói: “Nếu nhất định bắt tôi đi, sẽ là nỗi lo cho nhà Hán vậy.” Sau khi sang Hung Nô, Trung Hàng Duyệt nhân đó đầu hàng Thiền vu, được Thiền vu rất thân gần và sủng ái.

Ban đầu, Hung Nô thích tơ lụa, đồ ăn của nhà Hán, Trung Hàng Duyệt nói: “Người Hung Nô không bằng một quận của nhà Hán, nhưng sở dĩ hùng mạnh là do ăn mặc khác, không nhờ cậy gì nhà Hán. Nay Thiền vu đổi tục, thích đồ của Hán, mà đồ của nhà Hán chiếm không quá hai phần mười thì Hung Nô tất thảy đã quy phục nhà Hán. Các thứ tơ lụa, vải vóc được nhà Hán tặng, đem mặc rồi chạy qua chỗ có gai, khiến áo quần đều hỏng rách, để cho thấy các thứ ấy không tốt bằng đồ chiên cừu của Hung Nô. Đồ ăn được nhà Hán tặng hãy vứt bỏ hết, để tỏ rằng các thứ ấy không tốt bằng sữa của Hung Nô.” Thế rồi Duyệt dạy cho hầu cận của Thiền vu cách thức ghi chép, tính toán nhân khẩu và súc vật của Hung Nô để thu thuế.

Nhà Hán gửi thư cho Thiền vu, dùng bản gỗ một thước một tấc, dùng các chữ “Hoàng đế kính cẩn vấn an đại Thiền vu Hung Nô”, các vật đem tặng cũng lời lẽ tương tự. Trung Hàng Duyệt bảo Thiền vu gửi thư cho nhà Hán dùng bản gỗ một thước hai tấc, đến ấn phong cũng rộng lớn, dài hơn, ngôn từ rất ngạo mạn là “Đại Thiền vu Hung Nô do trời đất sinh ra, nhật nguyệt dựng lập kính cẩn vấn an Hoàng đế nhà Hán”, cho đến các lễ vật cũng lời lẽ tương tự.

Sứ giả nhà Hán có người nói: “Phong tục Hung Nô coi rẻ người già.” Trung Hàng Duyệt vặn hỏi sứ nhà Hán rằng: “Còn phong tục nhà Hán, người phải đi tòng quân đồn thú, cha mẹ già của họ há không mất áo ấm chăn dày, đồ ăn ngon béo để cung cấp cho sĩ tốt ở biên giới ư?” Sứ nhà Hán đáp: “Phải.” Trung Hàng Duyệt nói: “Hung Nô thực sự coi chinh chiến là việc quan trọng, những người già yếu không thể chiến đấu, cho nên đem thức ăn béo tốt cho người tráng kiện, đại để nhằm tự bảo vệ, làm như thế thì cha con ai nấy đều bảo vệ nhau được lâu dài, sao lại nói Hung Nô coi rẻ người già?” Sứ nhà Hán đáp: “Người Hung Nô cha con nằm chung một lều. Cha chết, con lấy những người mẹ kế của cha; anh em chết thì lấy hết những người vợ của họ. Không mũ không đai, thiếu lễ nghi triều đình.” Trung Hàng Duyệt nói: “Phong tục của Hung Nô, người ăn thịt súc vật, uống sữa của chúng, mặc da của chúng; súc vật ăn cỏ, uống nước, theo thời di chuyển. Cho nên gặp lúc nguy cấp, ai nấy đều quen cưỡi ngựa bắn cung, gặp khi thảnh thơi, ai nấy đều vui vẻ vô sự, ít bị bó buộc, rất dễ thi hành. Vua tôi giản dị, chính sự cả nước cũng như đối với một người vậy. Cha con, anh em chết thì lấy vợ của họ, đó là sợ mất người nối dõi tộc mình. Cho nên Hung Nô dẫu loạn, cũng nhất định lập người trong tộc mình. Nay Trung nguyên tỏ vẻ không lấy vợ của cha anh, thân thuộc càng xa càng giết hại nhau, đến nỗi phải đổi họ, đều là từ đấy mà ra. Vả lại cái tệ hại của lễ nghĩa, khiến trên dưới oán hận nhau, rồi nhà của hoa lệ khiến sức vóc mấy cũng mệt mỏi. Phàm ra sức vào việc nông tang để kiếm cái ăn mặc, xây đắp thành quách để tự phòng bị, cho nên khi gặp nguy cấp, dân không quen chinh chiến, lúc thư nhàn, dân bỏ bê công việc. Ôi, người ở nhà đắp đất* vốn không nên nhiều lời, giả như họ cứ lem lém rồi lại xì xèo thì người đội mũ* chống làm sao được?”

Từ đó về sau, sứ nhà Hán ai muốn biện luận, Trung Hàng Duyệt đều nói: “Sứ nhà Hán không nên nhiều lời, chỉ cần tơ lụa, thóc gạo nhà Hán chuyển đến miễn sao đầy đủ, như vậy sẽ tốt đẹp thôi, sao phải nói nhiều? Vả lại, chỉ cần cung cấp cho đủ và tốt là được; không đủ, lại kém, thì đợi mùa thu lúa chín, sẽ đem kỵ mã đến giày xéo lên lúa mà thôi.” Trung Hàng Duyệt ngày đêm dạy Thiền vu những chỗ lợi hại của nhà Hán.

Nhà Hán, Hiếu Văn đế năm thứ mười bốn, Thiền vu Hung Nô đem mười bốn vạn kỵ binh xâm phạm Triều Na, Tiêu Quan, giết Đô úy Bắc Địa là Ngang, cướp nhiều dân chúng và súc vật, rồi kéo đến Bình Dương. Sai kỵ binh vào đốt cung Hồi Trung, sai thám mã đến cung Cam Tuyền ở Ung Châu. Thế rồi Văn đế lấy Trung úy Chu Xá, Lang trung lệnh Trương Vũ làm tướng quân, phát động ngàn cỗ chiến xa, mười vạn quân kỵ, đóng quân ở cạnh Trường An để phòng sự cướp bóc của giặc Hồ. Rồi phong Xương hầu là Lư Khanh làm Thượng Quận tướng quân, Ninh hầu là Ngụy Túc làm Bắc Địa tướng quân, Long Lự hầu là Chu Táo làm Lũng Tây tướng quân, Đông Dương hầu là Trương Tương Như làm đại tướng quân, Thành hầu là Đổng Xích làm Tiền tướng quân, huy động đại quân xa kỵ sang đánh Hồ. Thiền vu đóng lại trong biên giới hơn một tháng rồi rút, quân Hán đuổi ra khỏi biên giới rồi rút về, không giết được địch. Hung Nô ngày càng hoành hành, hằng năm xâm phạm biên giới, giết cướp nhiều dân chúng và súc vật, các vùng Vân Trung, Liêu Đông thiệt hại nặng nhất, như Đại Quận đến hơn vạn người. Nhà Hán lo lắng, bèn sai sứ đưa thư cho Hung Nô. Thiền vu cũng sai quan Đương hộ đưa thư tạ lỗi, lại nói đến việc hòa thân.

Năm Hậu Nguyên thứ hai thời Hiếu Văn đế, nhà Hán sai sứ đưa thư sang Hung Nô, thư viết: “Hoàng đế kính cẩn vấn an Đại Thiền vu Hung Nô. Thiền vu sai Đương hộ thư cư là Điêu Cừ Nan, Lang trung Hàn Liêu tặng trẫm hai con ngựa, đã đưa đến, xin kính nhận. Tiên đế quy định: Trường thành về bắc, là nước giương cung, chịu mệnh Thiền vu; Trường thành vào trong, là nhà mũ đai, thuộc trẫm thống trị. Khiến cho muôn dân được cày cấy, dệt vải, săn bắn, có cái ăn mặc, cha con không bị xa lìa, tôi chúa cùng yên, thảy không bị bạo ngược. Nay nghe nói bọn tà ác tham đánh cướp lợi, bội nghĩa phụ ước, quên cả tính mệnh muôn dân, ly gián niềm vui của hai chúa, mà việc ấy đã xảy ra từ trước. Thư đến có viết: 'Hai nước đã hòa thân, hai chúa vui vẻ, bãi binh cho sĩ tốt ngơi nghỉ nuôi ngựa, đời đời thịnh vượng an lạc, đổi mới từ đầu.' Trẫm rất vui về điều đó. Thánh nhân đổi mới hằng ngày, sửa đổi từ đầu, khiến người già được nghỉ ngơi, trẻ nhỏ được khôn lớn, thảy giữ được đầu cổ mà hưởng trọn tuổi trời. Trẫm với Thiền vu đều theo con đường đó, thuận theo trời, thương xót dân, đời đời truyền nhau, dài mãi vô cùng, thiên hạ không ai không được lợi. Nhà Hán với Hung Nô là nước láng giềng, Hung Nô ở đất phương bắc, lạnh, khí hậu khắc nghiệt đến sớm, cho nên sai quan lại đưa tặng Thiền vu rượu nếp, vàng, tơ lụa, bông, cùng các thứ khác, hằng năm tặng theo số lượng nhất định. Nay thiên hạ cực yên định, muôn dân vui sướng, trẫm và Thiền vu là cha mẹ họ. Trẫm nhớ lại việc trước kia, vì những nguyên do nhỏ nhặt, mưu thần thất sách, đều không đủ để ly gián niềm vui của anh em. Trẫm nghe nói trời không che một chỗ, đất không chở một phương. Trẫm với Thiền vu hãy cùng bỏ chuyện nhỏ nhoi đã qua, chung theo đạo lớn, trừ bỏ oán hận trước đây, để toan tính lâu dài, khiến dân chúng hai nước như con một nhà. Tính từ muôn dân, dưới tới cá rùa, trên đến chim bay, những loài biết đi biết mổ biết thở biết bò, không loại nào không được yên ổn lợi lạc mà tránh khỏi nguy hại. Cho nên người đến không ngừng, là đạo trời vậy. Cũng bỏ những việc trước đây: trẫm tha cho dân chúng đã trốn đi, Thiền vu cũng không nói đến bọn Chương Ni nữa. Trẫm nghe bậc đế vương thời xưa, giao ước rõ ràng mà không nuốt lời. Thiền vu hãy lưu tâm, thiên hạ an định, sau khi hòa thân, Hán không phụ trước. Thiền vu xét kỹ việc đó.”

Sau khi Thiền vu đã được định hòa thân, Văn đế hạ chiếu cho Ngự sử rằng: “Đại Thiền vu Hung Nô gửi thư cho trẫm, nói đã định việc hòa thân, dân bỏ trốn không đủ để dân nhiều, đất rộng thêm, Hung Nô không được vào biên tái, Hán không được ra khỏi biên tái, kẻ nào phạm phải ước định sẽ bị giết, có thể hòa thân lâu dài, về sau không còn tai họa, đều có lợi. Trẫm đã đồng ý việc đó. Hãy bố cáo cho thiên hạ, để ai nấy đều biết rõ.”

Bốn năm sau, Lão Thượng Kê Chúc thiền vu chết, con là Quân Thần lên làm Thiền vu. Quân Thần mới lên, Hiếu Văn đế lại hòa thân với Hung Nô. Còn Trung Hàng Duyệt lại tiếp tục phụng sự Thiền vu.

Quân Thần lên làm Thiền vu được bốn năm, Hung Nô lại cự tuyệt hòa thân với nhà Hán, đem đại quân xâm phạm Thượng Quận, Vân Trung, mỗi nơi ba vạn quân kỵ, cướp giết rất nhiều rồi bỏ đi. Thế là nhà Hán sai ba tướng quân đồn quân ở Bắc Địa, ở Câu Chú của nước Đại, ở cửa Phi Hồ của Triệu, men theo biên giới cũng giữ vững, phòng bị giặc Hồ vào cướp. Lại đặt ba tướng quân, đóng quân ở Tế Liễu, phía tây Trường An, ở Các Môn phía bắc sông Vị, ở Bá Thượng, để phòng giặc Hồ. Quân kỵ giặc Hồ vào biên giới Câu Chú nước Đại, lửa báo đến tận Cam Tuyền, Trường An. Mấy tháng sau, quân Hán đến biên giới, Hung Nô cũng rút xa khỏi biên tái, quân Hán bãi binh. Hơn mấy năm sau, Hiếu Văn đế băng hà, Hiếu Cảnh đế lên ngôi, Triệu vương Toại bèn ngầm sai người sang Hung Nô. Ngô, Sở làm phản, định cùng Triệu hợp mưu xâm phạm biên giới. Hán bao vây phá được Triệu, Hung Nô cũng bỏ ý định. Từ đấy về sau, Hiếu Cảnh đế lại cùng Hung Nô hòa thân, thông quan buôn bán, tặng cấp cho Hung Nô, gả Công chúa, như ước định cũ. Hết thời Hiếu Cảnh đế, có lúc Hung Nô vào cướp vặt ở biên giới, không có đánh cướp lớn.

Đương kim Hoàng đế lên ngôi, làm rõ ước định hòa thân, tặng đãi trong hậu, thông quan buôn bán, cấp nhiều cho Hung Nô. Hung Nô từ Thiền vu trở xuống ai nấy đều thân Hán, qua lại dưới chân Trường thành.

Nhà Hán sai Nhiếp Ông Nhất người huyện Mã Ấp vi phạm lệnh cấm, ngầm mang của cải sang buôn bán với Hung Nô, và bán thành Mã Ấp để dụ Thiền vu. Thiền vu tin theo, tham của cải Mã Ấp, liền đem mười vạn quân kỵ xâm phạm biên ải Vũ Châu. Nhà Hán mai phục hơn ba mươi vạn quân bên cạnh Mã Ấp, Ngự sử đại phu Hàn An Quốc làm Hộ quân, chỉ huy bốn tướng quân phục kích Thiền vu. Thiền vu vào biên ải nhà Hán, cách Mã Ấp trên trăm dặm, thấy súc vật đầy đồng mà không có người chăn, lấy làm lạ, liền tấn công nơi tuần phòng. Bấy giờ viên Uý sử Nhạn Môn đi tuần, thấy giặc cướp, liền giữ nơi tuần phòng, biết mưu kế quân Hán, Thiền vu bắt được, định giết, Uý sử liền nói với Hung Nô chỗ quân Hán mai phục. Thiền vu cả sợ nói: “Ta vốn đã ngờ việc đó.” Liền dẫn quân về. Ra khỏi biên ải, nói: “Ta bắt được Uý sử, nhờ trời, trời khiến y nói ra.” Coi Uý sử là “Thiên vương”. Quân Hán ước định khi Thiền vu vào Mã Ấp sẽ xông ra đánh, Thiền vu không đến, vì thế quân Hán không thu hoạch được gì. Quân của tướng quân nhà Hán là Vương Khôi ra đất Đại để đánh xe lương người Hồ, nghe nói Thiền vu rút lui, quân nhiều, không dám ra đánh. Nhà Hán cho Khôi vốn vạch kế cho quân mà không tiến đánh, liền chém Khôi. Sau đó, Hung Nô cắt đứt hòa thân, đánh các biên ải trọng yếu, thường vào cướp ở biên giới nhà Hán, nhiều không kể xiết. Nhưng Hung Nô tham, vẫn thích thông quan buôn bán, thích tài vật của nhà Hán, nhà Hán vẫn luôn thông quan buôn bán, nhằm đón ý của Hung Nô.

Mùa thu, sau cuộc dụng binh ở Mã Ấp năm năm, nhà Hán sai bốn tướng quân, mỗi tướng chỉ huy một vạn quân kỵ tấn công người Hồ ở các chợ dưới quan ải. Tướng quân Vệ Thanh ra Thượng Cốc, đến Long Thành, bắt giết được bảy trăm người Hung Nô. Công Tôn Hạ ra Vân Trung, không được gì. Công Tôn Ngao ra Đại Quận, bị giặc Hồ đánh bại, tổn thất hơn bảy nghìn người. Lý Quảng ra Nhạn Môn, bị giặc Hồ đánh bại, Hung Nô bắt sống được Quảng, sau đó Quảng trốn thoát về. Nhà Hán bỏ tù Ngao và Quảng, Ngao và Quảng chuộc tội, làm dân thường. Mùa đông năm ấy, Hung Nô nhiều lần vào biên giới cướp bóc, nhất là Ngư Dương. Nhà Hán sai tướng quân Hàn An Quốc đồn quân Ngư Dương phòng bị giặc Hồ. Mùa thu năm sau, Hung Nô đem hai vạn kỵ binh vào đất Hán, giết Thái thú Liêu Tây, bắt hơn hai nghìn người. Giặc Hồ lại vào đánh bại đội quân hơn nghìn người của Thái thú Ngư Dương, bao vây tướng quân nhà Hán là An Quốc, bây giờ hơn nghìn kỵ binh của An Quốc cũng bị giết gần hết, đúng lúc Yên đến cứu viện, Hung Nô liền rút. Hung Nô lại vào Nhạn Môn, bắt giết hơn nghìn người. Thế rồi nhà Hán sai tướng quân Vệ Thanh đem ba vạn quân kỵ ra Nhạn Môn, Lý Tức ra Đại Quận, đánh quân Hồ, bắt giết được mấy nghìn người Hồ. Năm sau, Vệ Thanh lại ra Vân Trung, theo hướng tây đến Lũng Tây, tấn công Lâu Phiền và Bạch Dương vương của giặc Hồ tại Hà Nam, bắt giết được mấy nghìn giặc Hồ cùng hơn trăm vạn bò dê. Nhà Hán liền chiếm đất Hà Nam, xây thành Sóc Phương, tu sửa biên ải do Mông Điềm thời Tần xây đắp, dựa vào sông Hà gia cố biên giới. Nhà Hán cũng bỏ đất Tạo Dương, là huyện hẻo lánh giao giữa Hung Nô với Thượng Cốc cho giặc Hồ. Năm ấy là năm Nguyên Sóc thứ hai triều Hán.

Mùa đông năm sau, Thiền vu Quân Thần của Hung Nô chết. Em trai Thiền vụ Quân Thần là Tả lộc lãi vương Y Trĩ Tà tự lập làm Thiền vu, đánh bại Thái tử Ô Đan của Thiền vu Quân Thần. Đan trốn sang hàng nhà Hán, nhà Hán phong Ô Đan làm Thiệp An hầu, được mấy tháng thì chết.

Thiền vu Y Trĩ Tà lên ngôi, mùa hè năm ấy, mấy mươi vạn kỵ binh Hung Nô kéo vào giết Thái thú Đại Quận 12 Cung Hữu, bắt mấy nghìn người. Mùa thu năm ấy, Hung Nô lại vào Nhạn Môn, bắt giết hơn nghìn người. Năm sau, Hung Nô lại vào Đại Quận, Định Tương, Thượng Quận, mỗi nơi ba vạn quân kỵ, bắt giết mấy nghìn người. Hữu hiền vương của Hung Nô oán nhà Hán cướp đất Hà Nam rồi xây thành Sóc Phương, nhiều lần đánh cướp, xâm phạm biên giới, vào tận Hà Nam, xâm nhiễu Sóc Phương, bắt giết rất nhiều quan dân.

Mùa xuân năm sau, nhà Hán phong Vệ Thanh làm đại tướng quân, thống lãnh sáu tướng quân, dẫn hơn mười vạn quân ra Sóc Phương, Cao Khuyết đánh giặc Hồ. Hữu hiền vương cho là quân Hán không thể đến, uống rượu say, quân Hán ra khỏi biên giới sáu bảy trăm dặm, đương đêm bao vây Hữu hiền vương. Hữu hiền vương cả sợ, trốn chạy thoát thân, các quân kỵ tinh nhuệ lần lượt trốn theo sau. Quân Hán bắt được bộ thuộc trai gái của Hữu hiền vương một vạn năm nghìn người cùng hơn chục Tỳ tiểu vương. Mùa thu năm ấy, một vạn quân kỵ Hung Nô kéo vào giết Đô úy Đại Quận là Chu Anh, bắt hơn nghìn người.

Mùa xuân năm sau, nhà Hán lại sai đại tướng quân Vệ Thanh chỉ huy sáu tướng quân cùng trên mười vạn quân kỵ, ra khỏi Định Tương mấy trăm dặm để đánh Hung Nô, trước sau bắt sống và chém được trên một vạn chín nghìn người, còn nhà Hán cũng thiệt mất hai tướng quân và trên ba nghìn quân kỵ. Hữu tướng quân là Kiến trốn thoát được, còn Tiền tướng quân là Hấp hầu Triệu Tín dụng binh bất lợi, đầu hàng Hung Nô. Triệu Tín vốn là Tiểu vương của người Hồ, hàng nhà Hán, được Hán phong làm Hấp hầu, làm Tiền tướng quân cùng Hữu tướng quân chia quân lên đường, riêng [Triệu Tín] gặp phải quân của Thiền vu, nên bị giết hết. Thiền vu thu hàng được Hấp hầu, cho làm Tự thứ vương, đem chị gái gả cho Tín, cùng mưu đánh Hán. Tín dạy Thiền vu lên mạn bắc, vượt sa mạc, dẫn dụ khiến quân Hán mệt mỏi cực độ rồi đánh lấy, không áp sát biên giới. Thiền vu theo kế đó. Năm sau, một vạn quân kỵ người Hồ vào Thượng Cốc, giết mấy trăm người.

Mùa xuân năm sau, nhà Hán sai Phiêu kỵ tướng quân Hoắc Khứ Bệnh đem vạn quân kỵ ra Lũng Tây, qua núi Yên Chi hơn nghìn dặm để đánh Hung Nô, bắt chém được hơn vạn tám nghìn người Hồ, phá được Hưu Chư vương, lấy được người vàng tế trời. Mùa hè năm ấy, Phiêu kỵ tướng quân lại cùng Cáp Kỵ hầu đem mấy vạn kỵ binh ra khỏi Lũng Tây và Bắc Địa hai nghìn dặm để đánh Hung Nô. Qua Cư Diên, tấn công vào núi Kỳ Liên, bắt giết được hơn ba vạn người Hồ, cùng hơn bảy mươi viên từ Tỳ tiểu vương trở xuống. Khi đó Hung Nô cũng xâm phạm vào Đại Quận và Nhạn Môn, bắt giết mấy trăm người. Nhà Hán sai Bác Vọng hầu cùng tướng quân Lý Quảng ra Hữu Bắc Bình, đánh Tả hiền vương của Hung Nô. Tả hiền vương bao vây Lý tướng quân, quân của Lý Quảng có khoảng bốn nghìn, chết gần hết, giết được địch cũng nhiều hơn số tổn thất. Đúng lúc Bác Vọng hầu đem quân đến cứu, Lý tướng quân mới thoát được. Nhà Hán tổn thất mấy nghìn người, Cáp Kỵ hầu trễ hẹn với Phiêu kỵ tướng quân, ông ta cùng Bác Vọng hầu đều bị tội chết, được chuộc tội làm thường dân.

Mùa thu năm ấy, Thiền vu giận Hồn Da vương và Hưu Chư vương ở phía tây bị quân Hán bắt giết được mấy vạn người, định triệu về giết cả hai. Hồn Da vương và Hưu Chư vương sợ, toan mưu hàng Hán, nhà Hán sai Phiêu kỵ tướng quân đến nghinh đón. Hồn Da vương giết Hưu Chư vương, đem quân binh hàng nhà Hán. Tổng cộng có hơn bốn vạn, nhưng phao lên là chục vạn. Nhà Hán thu phục được Hồn Da vương, do đó các đất Lũng Tây, Bắc Địa, Hà Tây ít khi bị người Hồ đánh cướp, nhà Hán liền chuyển dân nghèo ở Quan Đông đến sống ở các vùng chiếm được của Hung Nô là Hà Nam và Tân Tần Trung, giảm được nửa số lính thú từ Bắc Địa sang tây. Năm sau, Hung Nô kéo vào Hữu Bắc Bình và Định Tường, mỗi nơi mấy vạn quân kỵ bắt giết hơn nghìn người rồi rút.

Mùa xuân năm sau, nhà Hán bàn mưu rằng: “Hấp hầu Tín vạch kế cho Thiền vu, đến ở phía bắc sa mạc, cho là quân Hán không thể kéo đến.” Bèn cho ngựa ăn thóc, phát động mười vạn quân kỵ, tự nguyện cưỡi ngựa mang theo quân nhu gồm mười bốn vạn, chưa kể xe lương. Lệnh đại tướng quân Vệ Thanh, Phiêu kỵ tướng quân Hoắc Khứ Bệnh chia đôi số quân, đại tướng quân ra Định Tường, Phiêu kỵ tướng quân ra Đại Quận, đều ước định vượt qua sa mạc tiến đánh Hung Nô. Thiền vu nghe tin, bèn đem xe lương chuyển đến nơi xa, dẫn quân tinh nhuệ chờ ở phía bắc sa mạc, cùng đại tướng quân nhà Hán giao chiến một ngày, đến chiều tối, gió lớn nổi lên, quân Hán từ hai bên tả hữu bao vây Thiền vu. Thiền vu tự liệu không địch nổi, liền một mình cùng mấy trăm kỵ binh tinh tráng phá vây quân Hán chạy về hướng tây bắc. Quân Hán ban đêm truy đuổi nhưng không bắt được. Trên đường đi, bắt chém một vạn chín nghìn người Hung Nô, theo hướng bắc đến thành Triệu Tín ở núi Điền Nhan rồi rút về.

Thiền vu chạy trốn, quân binh thường hỗn chiến với quân Hán, rồi chạy theo Thiền vu. Lâu sau Thiền vu vẫn không gặp đại quân của mình, còn Hữu lộc lãi vương cho là Thiền vu đã chết, liền tự lập làm Thiền vu. Thiền vu đích thực lại gặp được quân mình, còn Hữu lộc lãi vương bỏ danh hiệu Thiền vu, lại làm Hữu lộc lãi vương.

Khi Phiêu kỵ tướng quân nhà Hán ra khỏi Đại Quận hơn hai nghìn dặm, giao chiến với Tả hiền vương quân Hán bắt giết được cả thảy hơn bảy vạn người Hồ, các tướng của Tả hiền vương đều chạy trốn. Phiêu kỵ tế trời ở núi Lang Cư Tư, tế đất ở Cô Diễn, đến tận Hàn Hải rồi về.

Từ đấy về sau, Hung Nô trốn đến đất xa, còn phía nam sa mạc không có triều đình Hung Nô nữa. Quân Hán vượt sông Hà, từ Sóc Phương sang tây đến Lệnh Cư, thường khơi thông kênh ngòi, khai khẩn ruộng đất, quan lại sĩ tốt năm sáu vạn người, lan dần như tằm ăn rỗi, địa bàn tiếp liền mạn bắc Hung Nô.

Hồi đầu, hai tướng quân nhà Hán dẫn đại quân bao vây Thiền vu, bắt giết được tám chín vạn, còn quân sĩ nhà Hán cũng tổn thất mấy vạn, ngựa chết hơn chục vạn con. Hung Nô tuy mỏi mệt, rút xa, nhưng ngựa nhà Hán cũng ít, không tiến đánh được. Hung Nô theo kế của Triệu Tín, sai sứ đến Hán, dùng lời khéo léo xin hòa thân. Thiên tử hạ lệnh quần thần bàn định, có người nói nên hòa thân, có người nói phải khiến Hung Nô thần phục. Thừa tướng trưởng sử Nhâm Sưởng nói: “Hung Nô mới bị đánh phá, khốn quẫn, chính là lúc có thể khiến họ làm ngoại thần, triều kiến biên giới.” Nhà Hán sai Nhâm Sưởng đến chỗ Thiền vu. Thiền vu nghe kế của Sưởng, cả giận, giữ không cho về. Trước đây nhà Hán cũng từng chiêu hàng sứ giả Hung Nô, Thiền vu cũng giữ sứ Hán để đối chọi. Nhà Hán đang thu thập thêm quân mã, đúng lúc Phiêu kỵ tướng quân Hoắc Khứ Bệnh chết, thế nên rất lâu nhà Hán không lên phía bắc đánh Hồ.

Mấy năm sau, Thiền vu Y Trĩ Tà tại vị được mười ba năm thì chết, con trai là Ô Duy lên làm Thiền vu. Năm ấy là năm Nguyên Đỉnh thứ ba triều Hán. Thiền vu Ô Duy lên ngôi, còn thiên tử nhà Hán bắt đầu tuần sát các quận huyện. Sau đó nhà Hán mới tiến về nam diệt hai nước Việt, không đánh Hung Nô, Hung Nô cũng không xâm phạm biên giới.

Thiền vu Ô Duy lên ngôi được ba năm, nhà Hán đã diệt Nam Việt, sai quan Thái bộc trước đây là Hạ đem năm nghìn kỵ binh ra khỏi Cửu Nguyên hơn hai nghìn dặm, đến Phù Tư Tỉnh rồi về, không thấy bóng người Hung Nô nào. Nhà Hán lại sai Triệu Phá Nô, nguyên là Tòng Phiêu hầu, đem hơn vạn kỵ binh ra khỏi Lệnh Cư mấy nghìn dặm, đến sông Hung Hà rồi về, cũng không thấy người Hung Nô nào.

Bấy giờ, thiên tử tuần thú biên giới, đến Sóc Phương, huy động mười tám vạn quân kỵ để tỏ uy vũ, rồi sai Quách Cát dùng lời khéo báo cho Thiền vu. Quách Cát đến Hung Nô, quan phụ trách tiếp khách của Hung Nô hỏi nguyên nhân đi sứ, Quách Cát hành lễ nhún nhường, nói lời tốt đẹp, rằng: “Gặp Thiền vu tôi sẽ nói.” Thiền vụ tiếp kiến Cát, Cát nói: “Đầu của vua Nam Việt đã treo ở cửa khuyết phía bắc nhà Hán. Nay nếu Thiền vu có thể đánh quân Hán trước, thiên tử nhà Hán đích thân cầm quân đợi ở biên giới; Thiền vu nếu không thể đánh, hãy mau nhìn về nam mà xưng thần với nhà Hán. Sao phải chạy tít vùng xa xôi, trốn đến vùng đất lạnh giá không cỏ không nước ở phía bắc sa mạc, chẳng được tích sự gì.” Nói xong, Thiền vu cả giận, liền chém ngay viên phụ trách tiếp khách, rồi giữ Quách Cát lại không cho về, đày đến phía trên Bắc Hải. Rốt cuộc Thiền vu cũng không chịu làm giặc cướp ở biên giới nhà Hán, cho quân sĩ và ngựa được nghỉ ngơi, tập săn bắn, sai sứ sang nhà Hán, dùng lời ngon ngọt để xin hòa thân.

Nhà Hán sai bọn Vương Ô dò xét Hung Nô. Theo pháp luật Hung Nô, sứ nhà Hán không bỏ cờ tiết rồi dùng mực bôi lên mặt thì không được vào trại. Vương Ô là người Bắc Địa, hiểu phong tục người Hồ, bỏ cờ tiết, bôi mực lên mặt, được vào trong trại. Thiền vu quý Ô, và hứa ngon ngọt, rồi sai Thái tử vào nhà Hán làm con tin, để xin hòa thân.

Nhà Hán sai Dương Tín sang Hung Nô. Bấy giờ nhà Hán phía đông chiếm Uế Lạc, Triều Tiên, lập làm quận, phía tây đặt quận Tửu Tuyền để chặn đứt đường thông giữa người Hồ và người Khương. Nhà Hán lại hướng về tây đến Nguyệt Chi, Đại Hạ, lại đem Công chúa gả cho Ô Tôn vương, nhằm chia cách các nước tiếp viện cho Hung Nô ở phía tây. Về phía bắc, lại mở rộng ruộng đất đến Huyền Lôi, lấy đó làm biên giới, còn Hung Nô trước sau không dám nói gì. Năm đó, Hấp hầu Tín chết, vua quan nhà Hán cho là Hung Nô đã suy yếu, có thể khiến họ thần phục. Dương Tín là người cương trực quật cường, vốn không phải bề tôi hiển quý, Thiền vu không muốn thân cận. Thiền vu định triệu vào, Dương Tín không chịu bỏ cờ tiết, Thiền vu ngồi trong trại tiếp kiến, còn Dương Tín ở bên ngoài. Dương Tín gặp Thiền vu, nói: “Nếu muốn hòa thân, phải cho Thái tử của Thiền vu sang nhà Hán làm con tin.” Thiền vu nói: “Đó không phải ước định từ trước. Ước định trước đây, nhà Hán thường gả công chúa cho, cung cấp tơ sợi, đồ ăn để hòa thân, còn Hung Nô không quấy rối ở biên giới. Nay lại muốn làm ngược lại, bắt Thái tử của ta làm con tin, vậy không còn trông mong gì nữa rồi.” Phong tục Hung Nô, thấy sứ giả nhà Hán không phải bề tôi được sủng, trông như nho sinh thì cho là muốn đến du thuyết, liền bác lời sứ giả; thấy người nào tuổi trẻ, cho là muốn hành thích, phải đè bẹp nhuệ khí người đó. Mỗi khi sứ giả nhà Hán sang Hung Nô, Hung Nô liền sang đáp lễ. Nếu nhà Hán giữ sứ giả Hung Nô, Hung Nô cũng giữ sứ nhà Hán, nhất định phải thỏa đáng mới chịu thôi.

Dương Tín về nước, nhà Hán sai Vương Ô đi sứ, còn Thiền vu lại dùng lời ngon ngọt, muốn được nhiều của cải nhà Hán, bèn lừa bảo Vương Ô rằng: “Tôi muốn vào nhà Hán gặp thiên tử, cùng nhau kết làm anh em.” Vương Ô về báo, nhà Hán xây phủ cho Thiền vu ở Trường An. Hung Nô nói: “Không được bậc quý nhân nhà Hán đi sứ sang, tôi không sao tỏ được thành ý.” Hung Nô sại bậc quý nhân của họ đến nhà Hán, bị bệnh, nhà Hán cấp thuốc, muốn chữa cho khỏi, không may lại chết. Rồi nhà Hán sai Lộ Sung Quốc đeo ấn hai nghìn thạch đi sứ sang Hung Nô, nhân đưa linh cữu quý nhân kia về, hậu táng mấy nghìn vàng, nói: “Đây là bậc quý nhân của nhà Hán vậy.” Thiền vu cho là nhà Hán giết quý sứ của mình, bèn giữ Lộ Sung Quốc không cho về. Những điều Thiền vu đã nói, đều là nói suông lừa dối Vương Ô, tuyệt không có ý sang nhà Hán và đưa Thái tử sang làm con tin. Thế rồi Hung Nô nhiều lần sai kỳ binh xâm phạm biên giới. Nhà Hán liền phong Quách Xương làm Bạt Hồ tướng quân, cùng Trác Dã hầu đồn quân từ Sóc Phương sang đông, phòng bị giặc Hồ. Lộ Sung Quốc bị giữ lại Hung Nô ba năm, Thiền vu chết.

Thiền vu Ô Duy lên ngôi được mười năm thì chết, con là Ô Sư Lư lên làm Thiền vu. Ô Sư Lư tuổi nhỏ, hiệu là Nhi thiền vu. Ấy là năm Nguyên Phong thứ sáu. Từ đó về sau, Thiền vu ngày càng rời lên phía tây bắc, quân đội ở mạn trái tiếp giáp với Vân Trung, mạn phải tiếp giáp quận Tửu Tuyền, Đôn Hoàng.

Nhi thiền vu lên ngôi, nhà Hán sai hai sứ sang, một là điều tang Thiền vu, một là điều tang Hữu hiền vương, muốn nhân đó ly gián Hung Nô. Sứ Hán sang Hung Nô, Hung Nô đưa tất cả đến chỗ Thiền vu. Thiền vu giận rồi giữ cả hai sứ giả nhà Hán. Sứ Hán bị giữ ở Hung Nô trước sau cả thảy hơn mười người, còn sứ giả Hung Nô đến, cũng bị nhà Hán giữ lại tương tự.

Năm ấy, nhà Hán sai Nhị sư tướng quân Quảng Lợi sang tây đánh Đại Uyển, rồi lệnh Nhân Vu tướng quân là Ngao đắp thành Thụ Hàng. Mùa đông năm ấy, Hung Nô bị mưa tuyết lớn, súc vật đói lạnh chết rất nhiều. Nhi thiền vụ còn trẻ, thích đánh giết, người trong nước phần nhiều không được yên. Tả đại đô úy muốn giết Thiền vu, sai người lẻn sang báo nhà Hán rằng: “Tôi muốn giết Thiền vu để hàng Hán, nhà Hán xa, mau đem quân đến đón tôi, tôi sẽ hành sự ngay.” Ban đầu, nhà Hán nghe tin ấy, cho nên đắp thành Thụ Hàng, nhưng lại cho đường sá xa xôi.

Mùa xuân năm sau, nhà Hán sai Trác Dã hầu là Phá Nô đem hơn hai vạn quân kỵ ra khỏi Sóc Phương theo hướng tây bắc hơn hai nghìn dặm, hẹn đến núi Tuấn Kê thì về. Trác Dã hầu đến rồi theo hẹn rút về, Tả đại đô úy định hành sự liền bị phát giác, bị Thiền vu giết, phát động quân mé tả đánh Trác Dã hầu. Trác Dã hầu trên đường đi bắt giết được mấy nghìn người. Rút về, cách thành Thụ Hàng bốn trăm dặm, bị tám vạn quân kỵ Hung Nô bao vây. Trác Dã hầu đương đêm đích thân ra ngoài tìm nước, bị quân Hung Nô bắt sống, nhân đó ồ ạt tấn công. Trong quân, Quách Tung làm Hộ quân, Duy Vương thống lãnh hàng quân Hung Nô, cùng bàn mưu rằng: “Ngay đến các Hiệu úy đều sợ để mất tướng quân sẽ bị giết, không ai khuyên nhau trở về.” Thế rồi quân mất hết ở Hung Nô. Nhi thiền vu cả mừng, liền sai kỳ binh tấn công thành Thụ Hàng, nhưng không thể hạ được, bèn vào cướp bóc vùng biên giới rồi rút đi. Năm sau, Thiền vu muốn đích thân đánh thành Thụ Hàng, chưa đến nơi thì ốm chết.

Nhi thiền vu lên ngôi được ba năm thì chết. Con còn nhỏ, Hung Nô bèn lập người chú út, em trai Thiền vu Ô Duy tức Hữu hiền vương Câu Lê Hồ làm Thiền vu. Đó là năm Thái Sơ thứ ba.

Thiền vu Câu Lê Hồ lên ngôi, nhà Hán sai Quang lộc Từ Tự Vi ra ngoài ải Ngũ Nguyên mấy trăm dặm, lúc xa đến trên nghìn dặm, đắp thành lũy, chòi canh đến tận Lư Cù, rồi sai Du kích tướng quân Hàn Duyệt, Trường Bình hầu Vệ Kháng đồn quân bên cạnh, sai Cường nỗ đô úy là Lộ Bác Đức đắp thành phía trên đầm Cư Diên.

Mùa thu năm ấy, Hung Nô dẫn đại quân vào Định Tương, Vân Trung, bắt giết mấy nghìn người, đánh bại mấy quan hai nghìn thạch rồi rút, trên đường phá hủy thành lũy, chòi canh do Quang lộc xây đắp. Lại sai Hữu hiền vương xâm phạm vào Tửu Tuyền và Trương Dịch, bắt mấy nghìn người. Đúng lúc Nhâm Văn giải cứu, thu lại các đất bị mất, Hung Nô rút quân. Năm ấy, Nhị sư tướng quân phá được Đại Uyển, chém vua nước ấy rồi về. Hung Nô định đánh chặn hậu nhưng không kịp. Mùa đông năm ấy, [Hung Nô] định tấn công thành Thụ Hàng, đúng lúc ấy Thiền vu ốm chết.

Thiền vu Câu Lê Hồ lên ngôi được một năm thì chết. Hung Nô bèn lập người em trai là Tả đại đô úy Tư Đê hầu làm Thiền vu. Nhà Hán đã diệt Đại Uyển, uy thế rúng động cõi ngoài. Thiên tử có ý tiến quân vây khốn Hung Nô, bèn hạ chiếu rằng: “Cao hoàng đế để lại cho trẫm nỗi lo ở Bình Thành, thời Cao hậu Thiền vu đưa thư đến lời lẽ ngang ngược. Xưa, Tề Tương công phục thù chín đời, sách Xuân thu* coi là trọng đại” Đó là năm Thái Sơ thứ tư.

Thiền vu Tư Đê hầu lên ngôi, cho tất thảy sứ giả nhà Hán không chịu hàng trở về. Bọn Lộ Sung Quốc được về. Thiền vu mới lên ngôi, sợ nhà Hán đánh úp, bèn đánh tiếng rằng: “Ta là đứa trẻ, đâu dám sánh với thiên tử nhà Hán! Thiên tử nhà Hán là hàng trưởng thượng của ta vậy.” Nhà Hán sai Trung lang tướng Tô Vũ đem hậu lễ sang cho Thiền vu. Thiền vu càng kiêu căng, hành lễ rất ngạo mạn, không như nhà Hán mong muốn. Năm sau, Trác Dã hầu Phá Nô trốn thoát về Hán.

Năm sau, nhà Hán sai Nhị sư tướng quân Quảng Lợi đem ba vạn kỵ binh ra Tửu Tuyền, đánh Hữu hiền vương tại Thiên Sơn, chém được hơn vạn thủ cấp quân Hồ rồi rút về. Hung Nô dẫn đại quân bao vây Nhị sư tướng quân, cơ hồ không thể thoát. Quân Hán hao tổn đến sáu bảy phần. Nhà Hán lại sai Nhân vu tướng quân là Ngao ra Tây Hà, cùng Cường nỗ đô úy hội quân ở núi Trác Da, không thu được kết quả. Lại sai Kỵ đô úy Lý Lăng đem năm nghìn kỵ binh và bộ binh, ra khỏi Cư Diên về phía bắc trên nghìn dặm, gặp quân của Thiền vu, hai bên giao chiến, Lăng giết và làm bị thương trên vạn quân địch, đến lúc hết lương, muốn giải vây rút về, Hung Nô bao vây Lăng Lăng hàng Hung Nô, quân của Lăng liền mất, chỉ còn bốn trăm người về được. Thiền sư rất coi trọng Lăng, đem con gái gả cho.

Hai năm sau, lại sai Nhị sư tướng quân đem sáu vạn kỵ binh, mười vạn bộ binh, ra Sóc Phương. Cường nỗ đô úy Lộ Bác Đức đem hơn vạn quân, hội quân với Nhị sư. Du kích tướng quân là Duyệt dẫn theo ba vạn bộ binh và kỵ binh ra Ngũ Nguyên. Nhân vu tướng quân là Ngao đem một vạn kỵ binh và ba vạn bộ binh, ra Nhạn Môn. Hung Nô nghe tin, đem hết tài sản chuyển đến vùng xa tận phía bắc sông Dư Ngô, còn Thiền vu dẫn mười vạn kỵ binh đợi ở phía nam sông, giao chiến với Nhị sư tướng quân. Nhị sư bèn giải vây rồi đem quân về, đánh nhau với Thiền vu liên tiếp hơn mười ngày. Nhị sư nghe tin cả nhà mình bị giết vì tội vu cổ*, nhân đó đem hết quân binh đầu hàng Hung Nô, nghìn người đi chỉ một hai người trở về. Du kích tướng quân Duyệt không thu được kết quả gì. Nhân vụ tướng quân Ngao giao chiến với Tả hiền vương, bất lợi, dẫn quân về. Vào năm này, quân Hán đi đánh Hung Nô không được nói công lao nhiều hay ít, công lao không bù được tổn thất. Có chiếu bắt Thái y lệnh là Tùy Đãn, tội nói việc cả nhà Nhị sư tướng quân bị giết, khiến Quảng Lợi đầu hàng Hung Nô.

Thái sử công bàn rằng: Họ Khổng làm sách Xuân thu, đoạn về thời Lỗ Ẩn công, Hoàn công thì rõ ràng, đến đoạn Định công, Ai công lại kín đáo, vì liên quan đến văn vẻ* đương thời, không thể khen mà phải kiêng tránh đi. Thế tục nói về người Hung Nô, bệnh của họ nhờ cầu may để có quyền nhất thời, chuộng lời nịnh bợ cho hợp ý mình, chỉ dựa vào điều phiến diện, không xét thực lực đôi bên; tướng soái cậy đất nước rộng lớn, sĩ khí hăng hái, người làm vua dựa vào đó để ra quyết sách, nên không dựng được công nghiệp rộng sâu. Nghiêu dẫu hiền năng cũng không thể gây dựng sự nghiệp, sau nhờ Hạ Vũ nên chín châu mới được yên. Vả muốn dấy lên mối rường của thánh nhân, chỉ ở chỗ chọn dùng tướng võ tướng văn thôi! Chỉ ở chỗ chọn dùng tướng võ tướng văn thôi!

QUYỂN 111 VỆ TƯỚNG QUÂN, PHIÊU KỴ LIỆT TRUYỆN

Vệ Thanh, Hoắc Khứ Bệnh

Đại tướng quân Vệ Thanh, người ở Bình Dương, cha là Trịnh Quý, làm chức lại, giúp việc trong nhà Bình Dương hầu, tư thông với hầu thiếp Vệ Ảo của Bình Dương hầu, sinh ra Thanh. Anh cùng mẹ với Thanh là Vệ Trưởng Tử, còn chị là Vệ Tử Phu ở nhà Công chúa Bình Dương, được thiên tử sủng ái, nên Thanh mạo nhận họ Vệ. Thanh tự Trọng Khanh. Trưởng Tử lại có tự là Trưởng Quân. Mẹ của Trưởng Quân là Vệ Ảo. Con gái lớn của Ảo là Vệ Nhụ, con gái thứ là Thiếu Nhi, con gái út là Tử Phu. Sau, em trai của Tử Phu là Bộ, Quảng cũng mạo nhận họ Vệ.

Thanh làm gia nhân nhà Bình Dương hầu, thuở nhỏ theo cha, cha sai đi chăn dê. Các con của người mẹ đã chết đều coi Thanh như nô bộc, không xem là anh em. Thanh từng theo vào phòng ốc trong cung Cam Tuyền, có tội đồ bị phạt đóng gông sắt nói với Thanh rằng: “Người sang quý thay, sẽ làm quan đến tước hầu.” Thanh cười nói: “Người do nô bộc sinh ra, không bị roi vọt chửi mắng là đủ rồi, sao mà được phong hầu!”

Thanh lớn lên, làm kỵ sĩ trong nhà Bình Dương hầu, theo Công chúa Bình Dương. Mùa xuân năm Kiến Nguyên thứ hai, chị Thanh là Tử Phu được sủng ái nên vào cung. Hoàng hậu là con gái của Đường Ấp Đại trưởng Công chúa, không có con, đố kỵ. Đại trưởng công chúa nghe tin Vệ Tử Phu được sủng, mang thai, sinh lòng ganh ghét, bèn sai người bắt Thanh. Bấy giờ Thanh giúp việc cung Kiến Chương, chưa ai biết đến. Đại trưởng Công chúa bắt Thanh bỏ tù, định giết. Bạn của Thanh là Kỵ lang Công Tôn Ngao cùng các tráng sĩ đến cứu được, vì thế Thanh thoát chết. Hoàng thượng biết chuyện, bèn triệu Thanh vào làm giám sát trong cung Kiến Chương, rồi làm Thị trung, được hiển quý như các anh em cùng mẹ, trong mấy ngày được thưởng đến ngàn vàng. Nhụ làm vợ của Thái bộc Công Tôn Hạ. Thiếu Nhi trước tư thông với Trần Chưởng, Hoàng thượng triệu Chưởng vào, cho làm quan hiển quý. Từ đấy Công Tôn Ngao càng thêm hiển quý. Tử Phu làm Phu nhân*. Thanh làm Thái trung đại phu.

Năm Nguyên Quang thứ năm, Thanh làm Xa kỵ tướng quân, đi đánh Hung Nô, dẫn quân ra Thượng Cốc; Thái bộc Công Tôn Hạ làm Khinh xa tướng quân, đem quân ra Vân Trung; Thái trung đại phu Công Tôn Ngao làm Kỵ tướng quân, đem quân ra Đại Quận; Vệ úy Lý Quảng làm Kiêu kỵ tướng quân, đem quân ra Nhạn Môn, mỗi cánh một vạn quân kỵ. Thanh đến Long Thành, chém được mấy trăm đầu giặc. Kỵ tướng quân là Ngao mất bảy nghìn kỵ binh; Vệ úy Lý Quảng bị giặc bắt, trốn thoát về, đều đáng tội chém, được chuộc tội làm dân thường. Công Tôn Hạ cũng không lập được công gì.

Mùa xuân năm Nguyên Sóc thứ nhất, Vệ phu nhân sinh con trai, được lập làm Hoàng hậu. Mùa thu năm ấy, Thanh làm Xa kỵ tướng quân, đem quân ra Nhạn Môn, thống lãnh ba vạn kỵ binh đánh Hung Nô, chém được mấy nghìn địch. Năm sau, Hung Nô vào giết Thái thú Liêu Tây, bắt được hơn hai nghìn người ở Ngư Dương, đánh bại quân của Hàn tướng quân. Nhà Hán lệnh cho tướng quân Lý Tức đánh chúng, đem quân ra đất Đại; lệnh Xa kỵ tướng quân Vệ Thanh dẫn quân ra Vân Trung, sang phía tây, đến Cao Khuyết. Bèn cướp đất Hà Nam, kéo đến Lũng Tây, bắt chém được mấy nghìn địch, bắt mấy chục vạn súc vật, khiến Bạch Dương, Lâu Phiền vương phải bỏ chạy. Bèn lập đất Hà Nam thành quận Sóc Phương. Lấy ba nghìn tám trăm hộ phong cho Thanh làm Trường Bình hầu. Hiệu úy của Thanh là Tô Kiến có công, đem một nghìn một trăm hộ phong cho Kiến làm Bình Lăng hầu, sai đắp thành Sóc Phương. Hiệu úy của Thanh là Trương Thử Công có công, phong làm Ngạn Đầu hầu. Hoàng thượng nói: “Hung Nô đi ngược lẽ trời, làm loạn nhân luân, bạo ngược với tôn trưởng và người già, chuộng thói trộm cắp, lừa dối các tộc man di, ngấm ngầm bàn mưu, cậy có binh lực, nhiều lần xâm hại biên giới, cho nên phải dấy binh khiển tướng, để hỏi tội chúng. Kinh Thi chẳng có ghi: 'Bởi đánh Hiểm Duẫn, kéo đến Thái Nguyên', 'Xuất xe kìn kìn, đắp thành phương bắc'. Nay Xa kỵ tướng quân Vệ Thanh vượt Tây Hà đến Cao Khuyết, chém được hai nghìn ba trăm thủ cấp, xe lương, súc vật, của cải đều thu làm chiến lợi phẩm, đã được phong hầu, bèn phía tây bình định đất Hà Nam, chiếu theo biên ải Du Khê xưa, cắt đứt Tử Lĩnh, bắc cầu qua Bắc Hà, thảo phạt Bồ Ni, phá tan Phù Ly, chém quân khinh kỵ tinh nhuệ của địch, bắt được ba nghìn bảy mươi mốt tên ẩn trốn, tra hỏi rồi bắt được đông đảng, lùa hơn trăm vạn ngựa bò dê về, bảo toàn được quân binh về, phong thêm cho Thanh ba nghìn hộ.” Năm sau, Hung Nô vào giết Thái thú Đại Quận là Hữu, vào bắt hơn nghìn người ở Nhạn Môn. Năm tiếp sau, Hung Nô đem đại quân vào đất Đại, Định Tương Thượng Quận, bắt giết mấy nghìn người Hán.

Năm sau, mùa xuân năm Nguyên Sóc thứ năm, nhà Hán lệnh cho Xa kỵ tướng quân Vệ Thanh đem ba vạn quân kỵ ra Cao Khuyết; Vệ úy Tô Kiến làm Du kích tướng quân, Tả nội sử Lý Trở làm Cường nỗ tướng quân, Thái bộc Công Tôn Hạ làm Kỵ tướng quân, Thừa tướng nước Đại là Lý Sái làm Khinh xa tướng quân, đều thuộc quyền chỉ huy của Xa kỵ tướng quân, cùng ra Sóc Phương; Đại hành lệnh Lý Tức, Ngạn Đầu hầu Trương Thứ Công làm tướng quân, đem quân ra Hữu Bắc Bình, cùng tấn công Hung Nô. Hữu hiền vương của Hung Nô chống lại bọn Vệ Thanh, cho là quân Hán không thể kéo đến, uống rượu say. Quân Hán ban đêm kéo đến, bao vây Hữu hiền vương, Hữu hiền vương kinh sợ, đương đêm chạy trốn, đi theo chỉ có một ái thiếp và mấy trăm tráng kỵ, phá vây chạy về phía bắc. Khinh xa hiệu úy nhà Hán là bọn Quách Thành đuổi mấy trăm dặm, không kịp, bắt được hơn chục Tỳ vương của Hữu hiền vương, hơn một vạn năm nghìn nam nữ, cùng mấy nghìn mấy trăm vạn súc vật, rồi dẫn quân về. Đến biên ải, thiên tử sai sứ giả cầm ấn đại tướng quân, phong cho Xa kỵ tướng quân Vệ Thanh làm đại tướng quân ngay trong quân doanh, các tướng đều thuộc quyền chỉ huy của đại tướng quân, đại tướng quân lập hiệu lệnh rồi đem quân về. Thiên tử nói: “Đại tướng quân Vệ Thanh đích thân thống lãnh quân sĩ, ra quân thắng lớn, bắt được hơn chục tiểu vương của Hung Nô, phong thêm cho Thanh sáu nghìn hộ.” Rồi phong các con Thanh là Kháng làm Nghi Xuân hầu, Bất Nghi làm Âm An hầu, Đăng làm Phát Can hầu. Thanh cố từ tạ, nói: “Thần may được đứng trong đội ngũ thân tín, nhờ thần uy của bệ hạ, quân đội đại thắng, đều nhờ các Hiệu úy ra sức chiến đấu. Bệ hạ gia ơn cho Thanh, các con Thanh còn trong tã địu, chưa từng lao khổ lập công, Hoàng thượng gia ơn cắt đất cho ba người tước hầu, đó không phải chú ý của thần khi đứng trong đội ngũ thân tín, khuyến khích quân sĩ ra sức chiến đấu vậy. Ba người bọn Kháng sao dám nhận trước phong!" Thiên tử nói: “Ta không quên công của các Hiệu úy, nay hãy liệu việc này đã.” Bàn triệu các Ngự sử vào nói: “Hộ quân Đô úy Công Tôn Ngao ba lần theo đại tướng quân đi đánh Hung Nô, thường làm Hộ quân, giúp các Hiệu úy bắt được tiểu vương Hung Nô, nay lấy năm nghìn một trăm hộ phong cho Ngao làm Cáp Kỵ hầu. Đô úy Hàn Duyệt theo đại tướng quân ra Dũ Hồn, đến tận vương đình của Hữu hiền vương Hung Nô, chiến đấu dưới cờ đại tướng quân, bắt được các tiểu vương, cắt một nghìn ba trăm hộ phong Duyệt làm Long Ngạch hầu. Kỵ tướng quân Công Tôn Hạ theo đại tướng quân bắt được các tiểu vương, cắt một nghìn ba trăm hộ phong cho Hạ làm Nam Giáo hầu. Khinh xa tướng quân Lý Sái hai lần theo đại tướng quân bắt được các tiểu vương, cắt một nghìn sáu trăm hộ phong cho Sái làm Lạc An hầu. Hiệu úy Lý Sóc, Hiệu úy Triệu Bất Nguy, Hiệu úy Công Tôn Nhung Nô, mỗi người đều ba lần theo đại tướng quân đi bắt được các tiểu vương, cắt một nghìn ba trăm hộ phong Sóc làm Thiệp Chỉ hầu, cắt một nghìn ba trăm hộ phong cho Bất Nghi làm Tùy Thành hầu, cắt một nghìn ba trăm hộ phong cho Nhung Nô làm Tòng Bình hầu. Tướng quân Lý Trở, Lý Tức cùng Hiệu úy Đậu Như Ý có công, ban tặng tước quan nội hầu, mỗi người hưởng thực ấp ba trăm hộ.” Mùa thu năm ấy, Hung Nô vào đất Đại, giết Đô úy Chu Anh.

Mùa xuân năm sau, đại tướng quân Vệ Thanh đem quân ra Định Tường, Cáp Kỵ hầu là Ngao làm Trung tướng quân, Thái bộc là Hạ làm Tả tướng quân, Hấp hầu Triệu Tín làm Tiền tướng quân, Vệ úy Tô Kiến làm Hữu tướng quân, Lang trung lệnh Lý Quảng làm Hậu tướng quân, Hữu nội sử Lý Trở làm Cường nỗ tướng quân, đều thuộc quyền đại tướng quân chỉ huy, chém được mấy nghìn thủ cấp rồi rút về. Hơn tháng sau, lại cùng kéo ra Định Tương đánh Hung Nô, chém được hơn vạn địch. Hữu tướng quân là Kiến, Tiền tướng quân là Tín cùng hơn ba nghìn kỵ binh gặp quân của Thiền vu, giao chiến hơn một ngày, quân Hán tổn thất gần hết. Tiền tướng quân vốn là người Hồ, đầu hàng Hấp hầu, bị nguy, Hung Nô dụ hàng, liền đem khoảng tám trăm quân kỵ còn lại, sang hàng Thiền vu. Hữu tướng quân Tô Kiến mất gần hết quân, một mình trốn thoát, về trình diện đại tướng quân. Đại tướng quân hỏi bọn Quân chính là Hoành, Trưởng sử là An, Nghị lang là Chu Bá: “Kiến đáng tội gì?” Bá đáp: “Từ khi đại tướng quân xuất quân, chưa từng chém thuộc tướng. Nay Kiến bỏ quân, đáng chém để tỏ rõ uy phong tướng quân.” Hoằng và An nói: “Không phải. Binh pháp nói: 'Quân ít dẫu giữ vững, vẫn bị đại địch bắt.' Nay Kiến đem mấy nghìn mà chọi mấy vạn quân của Thiền vu, dốc sức giao chiến hơn một ngày, quân sĩ chết hết, không dám hai lòng, tự quay về. Tự quay về mà bị chém, là khiến người sau không có ý về nữa. Không nên chém.” Đại tướng quân nói: “Thanh may được đứng trong hàng ngũ thân tín của triều đình, không lo không có uy, nhưng Bá nói ta phải tỏ uy, rất trái ý ta. Thêm nữa chức phận của ta dẫu có thể chém tướng, song vì sự tôn sủng của mình nên ta không dám tự ý giết tướng ở ngoài biên cảnh, hãy đưa về để Hoàng thượng tự định đoạt, như thế để bệ hạ thấy kẻ làm tôi không dám chuyên quyền, chẳng cũng phải lẽ sao?" Chư vị quân lại đều nói: “Phải”. Bèn giam Kiến vào xe tù giải về, vừa vào biên tái liền bãi binh.

Năm ấy, con chị gái đại tướng quân Hoắc Khứ Bệnh mười tám tuổi, được sủng ái, làm Thị trung của thiên tử. Hoắc Khứ Bệnh giỏi cưỡi ngựa bắn cung, hai lần theo đại tướng quân, vâng chiếu tham dự cùng các tráng sĩ, làm Phiêu diêu hiệu úy, cùng tám trăm quan khinh kỵ kiêu dũng tách khỏi đại quân mấy trăm dặm để giành chiến công, bắt chém được nhiều quân địch. Thế nên thiên tử nói: “Phiêu diêu hiệu úy Khứ Bệnh chém được hai nghìn hai mươi tám tên, cùng Tướng quốc, Đương hộ chém được hàng tổ phụ của Thiền vu là Tịch Nhược Hầu Sản, bắt sống chú út của Thiền vu là La Cô Tỷ, hai lần đứng công đầu trong quân, cắt một nghìn sáu trăm hộ phong cho Khứ Bệnh làm Quán Quân hầu. Thái thú Thượng Cốc là Hác Hiền bốn lần theo đại tướng quân, bắt chém được hơn hai nghìn địch, cắt một nghìn một trăm hộ phong Hiền làm chúng Lợi hầu.” Năm đó, tổn thất mất quân của hai tướng quân, mất Hấp hầu, quân công không nhiều, cho nên đại tướng quân không được phong thêm. Hữu tướng quân là Kiến bị giải đến, Hoàng thượng không giết, xá tội, chuộc làm dân thường.

Sau khi đại tướng quân về, được tặng nghìn vàng. Lúc này Vương phu nhân đang được Hoàng thượng sủng ái, Ninh Thừa khuyên Đại tướng quân rằng: “Nguyên do tướng quân công lao chưa nhiều mà được hưởng vạn hộ, ba con trai cũng được phong hầu, đều nhờ Hoàng hậu vậy. Nay Vương phu nhân được sủng ái nhưng tông tộc chưa giàu sang, xin tướng quân đem nghìn vàng được ban để chúc thọ song thân Vương phu nhân.” Đại tướng quân bèn đem năm trăm cân vàng chúc thọ. Thiên tử biết chuyện, hỏi đại tướng quân, đại tướng quân thực tình đáp lại, Hoàng thượng bèn phong Ninh Thừa làm Đô úy Đông Hải.

Trương Khiên theo đại tướng quân, do từng đi sứ Đại Hạ, bị giữ lại lâu ở Hung Nô, dẫn đường cho quân, biết rõ chỗ có nước và cỏ, nên quân không bị đói khát, nhân trước đó đi sứ nước phương xa có công, được phong làm Bác Vọng hầu.

Quán Quân hầu Hoắc Khứ Bệnh được phong hầu ba năm, mùa xuân năm Nguyên Thú thứ hai, phong Quán Quân hầu Khứ Bệnh làm Phiêu kỵ tướng quân, đem một vạn kỵ binh ra Lũng Tây, lập được chiến công. Thiên tử nói: “Phiêu kỵ tướng quân thống lãnh quân sĩ vượt qua núi Ô Lệ, thảo phạt Tốc Bốc, lội sông Hồ Nô, kinh qua năm nước, không cướp xe lương cùng dân chúng của những kẻ đã biết sợ phục, mong bắt được con của Thiền vu. Sáu ngày di chuyển tác chiến, qua núi Yên Chi hơn nghìn dặm, giáp chiến với địch, giết Chiết Lan vương, chém Lô Hồ vương, giết toàn quân địch, bắt được con trai Hồ Da vương cùng Tướng quốc, Đô úy, giết hơn tám nghìn quân địch, tịch thu người vàng tế trời của Hưu Chư, phong thêm cho Khứ Bệnh hai nghìn hộ.”

Mùa hè năm ấy, Phiêu kỵ tướng quân và Cáp Kỵ hầu là Ngao cùng đem quân ra Bắc Địa, chia đường tiến quân; Bác Vọng hầu Trương Khiên, Lang trung lệnh Lý Quảng cũng đem quân ra Hữu Bắc Bình, chia đường tiến quân: cùng đánh Hung Nô. Lang trung lệnh đem bốn nghìn kỵ binh đến trước, Bác Vọng hầu đem một vạn quân kỵ tới sau. Tả hiền vương của Hung Nô đem mấy vạn quân kỵ bao vây Lang trung lệnh, Lang trung lệnh giao chiến hai ngày, quân chết quá nửa, nhưng cũng giết được rất nhiều. Bác Vọng hầu đem quân đến, quân Hung Nô rút lui. Bác Vọng hầu hành sự chậm trễ, đáng chém, chuộc tội làm dân thường. Còn Phiêu kỵ tướng quân ra Bắc Địa, đã tiến sâu vào đất địch, lạc đường với Cáp Kỵ hầu, không gặp được nhau. Phiêu kỵ tướng quân vượt núi Cư Diên, đến núi Kỳ Liên, bắt được rất nhiều địch. Thiên tử nói: “Phiêu kỵ tướng quân vượt núi Cư Diên, rồi qua Tiểu Nguyệt Chi, tấn công núi Kỳ Liên, bắt được Tù Đồ vương, hai nghìn một trăm địch đầu hàng, chém được ba vạn hai trăm thủ cấp, bắt được năm tiểu vương và mẹ của năm tiểu vương, bắt được Yên chi của Thiền vu và các vương tử cả thảy năm mươi chín người, hàng Tướng quốc, Tướng quân, Đương hộ, Đô úy tổng cộng sáu mươi ba người, đại quân tổn thất ba phần mười, gia phong cho Khứ Bệnh năm nghìn hộ. Ban tặng Hiệu úy đã theo đến Tiểu Nguyệt Chi tước Tả thứ trưởng. Ưng kích tư mã Phá Nô hai lần theo Phiêu kỵ tướng quân chém được Tốc Bốc vương, bắt Kê Tư vương, Thiên kỵ tướng bắt được tiểu vương cùng mẹ của tiểu vương, hàng vương tử trở xuống cả thảy bốn mươi mốt người, bắt được ba nghìn ba trăm ba mươi địch, lần đi trước bắt được bốn nghìn một trăm địch, cắt một nghìn năm trăm hộ phong cho Phá Nô làm Tòng Phiêu hầu. Hiệu úy Cầu vương Cao Bất Thức theo Phiêu kỵ tướng quân bắt được vương tử Đồ Vương của Hô Vu trở xuống mười một người, bắt được một nghìn bảy trăm sáu mươi tám tên địch, cắt một nghìn một trăm hộ phong cho Bất Thức làm Nghi Quán hầu. Hiệu úy Bộc Đa có công, phong làm Huy Cừ hầu.” Cáp Kỵ hầu là Ngao tiến quân chậm trễ, không hội quân được với Phiêu kỵ tướng quân, đáng chém, chuộc tội làm dân thường. Tướng sĩ, binh mã thuộc quyền các lão tướng không bằng Phiêu kỵ, Phiêu kỵ thường qua chọn lựa kỹ càng, phải dám tiến sâu vào đất địch, thường cùng quân kỵ mạnh đi trước đại quân, quân cũng được trời giúp, chưa từng bị khốn quẫn tuyệt vọng. Còn các lão tướng thường hành động chậm chạp, tuột mất thời cơ. Do đó Phiêu kỵ ngày càng được thân cận hiển quý, sánh ngang đại tướng quân.

Mùa thu năm ấy, Thiền vu giận Hồn Da vương cư trú ở phía tây nhưng nhiều lần bị quân Hán đánh, thiệt hại mấy vạn người vì quân của Phiêu kỵ. Thiền vu giận, định triệu Hồn Da vương về giết. Hồn Da vương cùng bọn Hưu Chư vương bàn mưu định hàng nhà Hán, sai người đến biên giới báo tin. Bấy giờ Đại hành Lý Tực đắp thành phía trên sông Hà, gặp sứ giả của Hồn Da vương, liền ruổi ngựa truyền tin. Thiên tử nghe tin, sợ chúng trá hàng rồi đánh úp biên giới, bèn lệnh Phiêu kỵ tướng quân đem quân nghinh đón. Phiêu kỵ vượt qua Hoàng Hà, đối diện với quân của Hồn Da vương. Tỳ tướng của Hồn Da vương thấy quân Hán mà nhiều người không muốn hàng, có ý bỏ trốn. Phiêu kỵ liền phóng ngựa vào quân doanh Hồn Da vương gặp mặt, chém tám nghìn người định bỏ trốn, rồi sai một mình Hồn Da vương ngồi xe dịch trạm sang nhà Hán, đem hết quân vượt qua sông Hà, quân hàng có mấy vạn, nói phao lên mười vạn. Đến Trường An, thiên tử ban thưởng cho mấy chục vạn. Phong cho Hồn Da vương vạn hộ, làm Tháp Âm hầu. Phong cho tỳ tướng Hô Độc Ni làm Hạ Ma hầu, Ưng Tý làm Huy Cừ hầu, Cầm Lê làm Hà Kỳ hầu, Đại đường hộ Đồng Ly làm Thường Lạc hầu. Thế rồi thiên tử khen ngợi công của Phiêu kỵ tướng quân rằng: “Phiêu kỵ tướng quân Khứ Bệnh thống lĩnh quân đội tấn công Tây Vực vương của Hung Nô là Hồn Da vương, vương cùng quần chúng ban đầu đều muốn bỏ chạy, bèn đem quân lương tiếp tế, lại đem hơn vạn cung thủ giết những kẻ hung hãn bỏ trốn, giết được hơn tám nghìn quân địch, hàng phục được ba mươi vua nước khác, quân sĩ không bị thương tổn, mười vạn quân chúng trong lòng đều phục, vẫn phải vất vả chiến đấu, từ biên tái Hoàng Hà, cơ hồ không còn mối lo, may được yên ổn dài lâu. Cắt một nghìn bảy trăm hộ phong thêm cho Phiêu kỵ tướng quân.” Giảm nửa số lính thú ở Lũng Tây, Bắc Địa, Thượng Quận, để bớt lao dịch cho thiên hạ.

Một thời gian sau, lại chia những người đã hàng dời ra ở năm quận ngoài biên tái trước đây, đều ở Hà Nam, nhân phong tục cũ, cho làm thuộc quốc của nhà Hán. Năm sau, Hung Nô xâm phạm Hữu Bắc Bình, Định Tương, bắt giết hơn nghìn người.

Năm tiếp sau, thiên tử cùng các tướng bàn rằng: “Hấp hầu Triệu Tín vạch kế sách cho Thiền vu, thường cho quân Hán không thể vượt sa mạc, ở lại một cách dễ dàng được, nay huy động đại quân tiến đánh, tình thế đó ắt được như ý muốn.” Khi ấy là năm Nguyên Thú thứ tư.

Mùa xuân năm Nguyên Thú thứ tư, Hoàng thượng lệnh cho đại tướng quân Vệ Thanh, Phiêu kỵ tướng quân Hoắc Khứ Bệnh mỗi người mang năm vạn kỵ binh, bộ binh và mấy chục vạn quân vận chuyển theo sau, còn binh sĩ nào dám ra sức chiến đấu, tiến sâu vào đất địch đều thuộc quyền chỉ huy của Phiêu kỵ. Phiêu kỵ lúc đầu muốn ra Định Tương để cự với Thiền vu. Bắt được tù binh, nói Thiền vu ở phía đông, triều đình bèn đổi lệnh, sai Phiêu kỵ ra Đại Quận, lệnh Đại tướng quân ra Định Tương Lang trung lệnh làm Tiền tướng quân, Thái bộc làm Tả tướng quân, Chủ tước Triệu Thực Kỳ làm Hữu tướng quân, Bình Dương hầu là Tương làm Hậu tướng quân, đều thuộc quyền Đại tướng quân. Quân binh lập tức vượt sa mạc, nhân mã cả thảy năm vạn kỵ binh, cùng bọn Phiêu kỵ tướng quân đánh Thiền vu Hung Nô. Triệu Tín vì Thiền vu bàn mưu rằng: “Quân Hán đã vượt sa mạc, người ngựa mỏi mệt, Hung Nô có thể ngồi mà thu tai địch.”* Liền đem các xe lương lánh xa tận miền bắc, đem hết tinh binh chờ ở phía bắc sa mạc. Đúng lúc quân của đại tướng quân ra khỏi biên ải trên nghìn dặm, thấy quân Thiền vu bày trận đợi sẵn, thế là đại tướng quân lệnh cho chiến xa vây xung quanh làm doanh trại, rồi tung năm nghìn quân kỵ sang đánh Hung Nô. Hung Nô cũng tung hàng vạn quân kỵ. Đúng lúc mặt trời sắp lặn, gió lớn nổi lên, cát tạt vào mặt, quân hai bên không trông thấy nhau, quân Hán lại tung thêm hai cánh quân tả hữu bao vây Thiền vu. Thiền vu thấy quân Hán đông, quân ngựa lại mạnh, nếu đánh ắt Hung Nô bất lợi, trời tối, Thiền vu liền ngồi xe sáu con loa kéo, cùng mấy trăm quân kỵ mạnh, xông thẳng vòng vây quân Hán ở hướng tây bắc mà chạy. Trời đã tối, quân Hán và Hung Nô hỗn chiến, thương vong đại để ngang nhau. Tù binh do Tả hiệu úy quân Hán bắt được nói trời chưa tối Thiền vu đã bỏ trốn, quân Hán nhân đó huy động khinh kỵ ban đêm đuổi theo, đại tướng quân theo sau. Quân Hung Nô cũng tan chạy. Về sáng, đi được hơn hai trăm dặm, không bắt được Thiền vu, nhưng bắt giết được hơn vạn địch, rồi kéo đến thành Triệu Tín ở núi Điền Nhan, thu được quân lương tích trữ của Hung Nô. Quân Hán lưu lại một ngày rồi rút, đốt hết lương thảo còn lại trong thành rồi về.

Lúc đại tướng quân giao chiến với Thiền vu thì quân của Tiền tướng quân là Quảng, Hữu tướng quân là Thực Kỳ chia nhau theo đường phía đông, có lúc lạc đường, chậm mất cơ hội đánh Thiền vu. Đại tướng quân dẫn quân về qua phía nam sa mạc, gặp được Tiền tướng quân và Hữu tướng quân. Đại tướng quân định sai sứ về báo, lệnh Trưởng sử căn cứ tội trạng ghi trong văn thư, xét hỏi Tiền tướng quân là Quảng, Quảng tự sát. Hữu tướng quân về triều, bị giao cho pháp quan, chuộc tội làm dân thường. Quân của Đại tướng quân vào quan ải, trước sau bắt chém được một vạn chín nghìn địch.

Lúc ấy quân Hung Nô mất Thiền vu trong hơn chục ngày, Hữu lộc lãi vương nghe tin đó, tự lập làm Thiền vu. Sau Thiền vu tìm được quân chúng, Hữu vương bèn bỏ danh hiệu Thiền vu.

Phiêu kỵ tướng quân cũng chỉ huy năm vạn kỵ binh, xe cộ, tương đương đại tướng quân, nhưng không có tỳ tướng. Dùng bọn Lý Cảm làm Đại hiệu, nắm quyền tỳ tướng, kéo quân ra đất Đại, Hữu Bắc Bình trên nghìn dặm, tiến thẳng đến quân cánh tả của Hung Nô, bắt chém địch, lập công nhiều hơn cả Đại tướng quân. Quân rút về, thiên tử nói: “Phiêu kỵ tướng quân Khứ Bệnh cầm quân, đích thân chỉ huy quân sĩ bắt được của bộ tộc Huân Chúc, cho ít của cải, chặn sa mạc lớn, vượt sông Chương Cừ mới phá được, lại giết Tỷ Xa Kỳ, chuyển sang đánh Tả đại tướng, đoạt được cờ trống, vượt qua Ly Hầu. Qua sông Cung Lư, bắt được bọn Đốn Đầu vương, Hàn vương gồm ba người, hàng Tướng quân, Tướng quốc, Đương hộ, Đô úy tám mươi ba người, tế trời trên núi Lang Cư Tư, tế thần đất ở núi Cô Diễn, lên núi trông ra Hàn Hải. Bắt được bảy vạn bốn trăm bốn mươi ba tù binh, quân mang đi thiệt hại ba phần mười, lấy được lương thảo của địch, đem quân đi đánh rất xa mà không hết lương thảo, cắt năm nghìn tám trăm hộ phong thêm cho Phiêu kỵ tướng quân.” Thái thú Hữu Bắc Bình là Lộ Bác Đức thuộc Phiêu kỵ tướng quân chỉ huy, hội quân ở Dư Thành, không lỡ hẹn, theo đến núi Đào Đồ, bắt giết được hai nghìn bảy trăm địch, cắt một nghìn sáu trăm hộ phong cho Bác Đức làm Phù Ly hầu. Đô úy Bắc Địa là Hình Sơn theo Phiêu kỵ tướng quân bắt được tiểu vương của Hung Nô, cắt một nghìn hai trăm hộ phong cho Sơn làm Nghĩa Dương hầu. Những người trước đã quy thuận là Nhân Thuần vương Phục Lục Chi, Lâu Chuyên vương Y Tức Côn, đều theo Phiêu kỵ tướng quân, có công, cắt một nghìn ba trăm hộ phong cho Phục Lục Chi làm Tráng hầu, cắt một nghìn tám trăm hộ phong cho Y Tức Côn làm Chúng Lợi hầu. Tòng Phiêu hầu Phá Nô, Xương Vũ hầu An Kê theo Phiêu kỵ tướng quân, có công, phong thêm cho mỗi người ba trăm hộ. Hiệu úy là Cảm thu được cờ trống của địch, được làm quan nội hầu, thực ấp hai trăm hộ. Hiệu úy Từ Tử Vi, tước Đại thứ trưởng. Nhiều lại tốt trong quân được làm quan, ban thưởng. Còn Đại tướng quân không được phong thêm, các lại tốt trong quân không ai được phong hầu.

Khi hai đạo quân ra biên ải, số ngựa quan và ngựa tư là mười bốn vạn, nhưng số ngựa lúc đại quân vào ải không đầy ba vạn. Bèn đặt thêm chức Đại tư mã, Đại tướng quân và Phiêu kỵ tướng quân đều làm Đại tư mã. Định ra luật lệnh, Phiêu kỵ tướng quân được phẩm trật và bổng lộc ngang hàng Đại tướng quân. Từ đấy về sau, Đại tướng quân Vệ Thanh ngày càng sụt giảm, còn Phiêu kỵ tướng quân ngày càng hiển quý. Những bạn cũ hoặc môn hạ của đại tướng quân phần lớn bỏ đi phụng sự Phiêu kỵ tướng quân, liền được quan tước, chỉ có Nhâm An không chịu đi.

Phiêu kỵ tướng quân là người ít nói, không hay biểu lộ, nhưng có chí khí, dám làm. Thiên tử từng định dạy binh pháp của Tôn tử, Ngô Khởi cho, Phiêu kỵ tướng quân đáp: “Cốt mưu lược thế nào mà thôi, không cần phải học theo binh pháp thời cổ.” Thiên tử xây dựng phủ đệ cho, lệnh Phiêu kỵ tướng quân đến xem, đáp rằng: “Chưa diệt Hung Nô, không tính đến việc nhà vậy.” Từ đó Hoàng thượng càng thêm tin yêu, quý trọng. Nhưng lúc ít tuổi làm Thị trung, quen biển quý, nên không chú ý đến binh sĩ. Khi dẫn quân xuất chinh, thiên tử sai Thái quan mang cho mấy chục cỗ xe, lúc về, xe chở gạo thịt thừa mứa nhưng quân sĩ lại có người chết đói. Khi ở ngoài biên tái, sĩ tốt thiếu lương ăn, có người không dậy nổi, nhưng Phiêu kỵ tướng quân vẫn kẻ vạch trên đất để chơi bóng da. Có nhiều việc tương tự như vậy. Đại tướng quân là người nhân ái thiện lương, lấy hòa nhã nhún nhường làm vui lòng Hoàng thượng, nhưng thiên hạ chưa có ai khen.

Ba năm sau khi Phiêu kỵ tướng quân xuất quân năm Nguyên Thú thứ tư, chết vào năm Nguyên Thú thứ sáu. Thiên tử rất thương tiếc, huy động quân giáp sắt ở thuộc quốc dàn hàng từ Trường An đến Mậu Lăng, dựng mộ làm tượng ở núi Kỳ Liên. Ban cho thụy, kết hợp vũ dũng và công lao mở đất, gọi là Cảnh Hoàn hầu. Con trai là Thiện, nối tước hầu. Thiện nhỏ tuổi, tự Tử hầu, được Hoàng thượng yêu quý, những mong sau khi trưởng thành sẽ cho làm tướng. Được sáu năm, năm đầu niên hiệu Nguyên Phong, Thiện chết, thụy là Ai hầu. Không có con, tuyệt tự, nước phong bị phế.

Từ sau khi Phiêu kỵ tướng quân chết, con trưởng của đại tướng quân là Nghi Xuân hầu Kháng phạm pháp, bị mất tước hầu. Năm năm sau, hai người em của Kháng là Âm An hầu Bất Nghi cùng Phát Can hầu là Đăng đều mắc tội dâng vàng khi tế lễ sai quy định, bị mất tước hầu. Hai năm sau khi mất tước hầu, nước phong của Quán Quân hầu bị phế. Bốn năm sau, đại tướng quân Vệ Thanh chết, thụy là Liệt hầu. Con trai là Kháng thay làm Trường Bình hầu.

Từ sau khi đại tướng quân bao vây Thiền vu, được mười bốn năm thì chết. Rốt cuộc không đánh Hung Nô lần nào nữa, vì ngựa nhà Hán ít, mà phía nam thì diệt hai nước Việt, phía đông chinh phạt Triều Tiên, đánh người phương và người di ở phía tây nam, vì thế nhiều năm không đánh người Hồ.

Do đại tướng quân lấy Bình Dương trưởng Công chúa nên Trường Bình hầu là Kháng được thay tước hầu. Được sáu năm, phạm pháp bị mất tước hầu.

Dưới đây là chiến công của hai đại tướng quân cùng các tỳ tướng:

Thống kê lại, đại tướng quân Vệ Thanh, trước sau bảy lần đi đánh Hung Nô, bắt chém được trên năm vạn địch. Lần thứ nhất giao chiến với Thiền vu, thu được đất Hà Nam, rồi lập quận Sóc Phương, lại được phong thêm, cả thảy một vạn một nghìn tám trăm hộ. Phong ba con trai tước hầu, mỗi người được hưởng một nghìn ba trăm hộ. Gộp lại là một vạn năm nghìn bảy trăm hộ. Các Hiệu úy, tỳ tướng do theo đại tướng quân nên được phong hầu gồm chín người. Tỳ tướng cùng các Hiệu úy đã làm tướng gồm mười bốn người. Tỷ tướng Lý Quảng có truyện riêng. Những người không có truyện riêng gồm:

Công Tôn Hạ

Tướng quân Công Tôn Hạ, người ở Nghĩa Cừ, tiên tổ dòng dõi người Hồ. Cha Hạ là Hồn Da, thời Cảnh đế làm Bình Khúc hầu, phạm pháp nên mất tước hầu. Thời Vũ đế còn là Thái tử, Hạ làm Xá nhân. Vũ đế lên ngôi được tám năm, lấy thân phận Thái bộc, làm Khinh xa tướng quân, đóng quân ở Mã Ấp. Bốn năm sau, lấy thân phận Khinh xa tướng quân đem quân ra Vân Trung. Năm năm sau, lấy thân phận Kỵ tướng quân theo đại tướng quân, có công, được phong làm Nam Giáo hầu. Một năm sau, lấy thân phận Tả tướng quân, lại theo đại tướng quân ra Định Tường, không lập được công. Bốn năm sau, do dâng vàng khi tế lễ sai quy định, bị mất tước hầu. Tám năm sau, lấy thân phận là Phù Tư tướng quân dẫn quân ra Ngũ Nguyên hơn hai nghìn dặm, không lập được công. Tám năm sau, lấy thân phận là Thái bộc, làm Thừa tướng, được phong Cát Dịch hầu. Hạ bảy lần làm tướng quân đi đánh Hung Nô tuy không có công lớn nhưng hai lần được phong hầu, làm đến Thừa tướng. Do liên quan đến việc con trai là Kinh Thanh gian tình với Công chúa Dương Thạch, dùng thuật vu cổ, bị giết cả họ, không người nối dõi.

Lý Tức

Tướng quân Lý Tức, người Úc Chất. Phụng sự Cảnh đế. Đến khi Vũ đế lên ngôi được tám năm, làm Tài quan tướng quân, đóng quân ở Mã Ấp; sáu năm sau, làm tướng quân, đem quân ra đất Đại; ba năm sau, làm tướng quân, theo đại tướng quân ra Sóc Phương, đều không lập được công. Trước sau ba lần làm tướng quân, sau từng làm chức Đại hành lệnh.

Công Tôn Ngao

Tướng quân Công Tôn Ngao, người Nghĩa Cừ. Lấy thân phận quan Lang thờ Vũ đế. Vũ đế lên ngôi được mười hai năm, làm Kỵ tướng quân, kéo quân ra đất Đại, tổn thất mất bảy nghìn quân, đáng chém, chuộc tội làm dân thường. Năm năm sau, lấy thân phận Hiệu uý theo đại tướng quân, có công, được phong làm Cáp Kỵ hầu. Một năm sau, lấy thân phận Trung tướng quân theo Đại tướng quân, hai lần ra Định Tường, không lập được công. Hai năm sau, làm tướng quân đem quân ra Bắc Địa, trễ hẹn với Phiêu kỵ tướng quân, đáng chém, chuộc tội làm dân thường. Hai năm sau, lấy thân phận Hiệu úy theo đại tướng quân, không lập được công. Mười bốn năm sau, lấy thân phận Nhân Vu tướng quân đắp thành Thụ Hàng. Bảy năm sau, lại lấy thân phận Nhân Vu tướng quân lại dẫn quân đánh Hung Nô, đến Dư Ngô, thiệt hại nhiều sĩ tốt, bị giao cho pháp quan, đáng chém, vợ chết, trốn đi sống trong dân gian năm sáu năm. Sau bị phát giác, bị bắt. Liên quan đến việc vợ dùng thuật vu cổ, bị giết cả họ. Trước sau bốn lần làm tướng quân, đi đánh Hung Nô, một lần được phong hầu.

Lý Trở

Tướng quân Lý Trở, người Vân Trung, thờ Cảnh đế. Vũ đế lên ngôi được mười bảy năm, lấy thân phận Nội sử làm Cường nỗ tướng quân. Một năm sau, lại làm Cường nỗ tướng quân.

Lý Sái

Tướng quân Lý Sái, người Thành Kỷ. Phụng sự Hiếu văn đế, Cảnh đế, Vũ đế. Lấy thân phận Khinh xa tướng quân theo đại tướng quân, có công, được phong làm Lạc An hầu. Rồi làm đến Thừa tướng, phạm pháp rồi chết.

Trương Thứ Công

Tướng quân Trương Thứ Công, người Hà Đông. Lấy thân phận Hiệu úy theo tướng quân Vệ Thanh, có công, được phong làm Ngạn Đầu hầu. Sau đó, Thái hậu băng hà, làm tướng quân, đóng quân ở bắc quân. Một năm sau, làm tướng quân, theo đại tướng quân, lại làm tướng quân, phạm pháp nên mất tước hầu. Cha Thứ Công là Long, là người vũ dũng thiện xạ trong quân khinh xa vậy. Vì giỏi bắn cung, được Cảnh đế sủng ái, thân cận.

Tô Kiến

Tướng quân Tô Kiến, người Đỗ Lăng. Lấy thân phận Hiệu uý theo tướng quân Vệ Thanh, có công, làm Bình Lăng hầu, lấy thân phận tướng quân đắp thành Sóc Phương. Bốn năm sau, làm Du kích tướng quân, theo đại tướng quân ra Sóc Phương. Một năm sau, lấy thân phận Hữu tướng quân lại theo đại tướng quân ra Định Tương, Hấp hầu trốn mất, mất cả quân binh, đáng chém, được chuộc tội làm thường dân. Sau đó làm Thái thú Đại Quận, rồi chết, mộ tại làng Đại Do.

Triệu Tín

Tướng quân Triệu Tín, lấy thân phận Tướng quốc của Hung Nô ra hàng, được làm Hấp hầu. Vũ đế lên ngôi được mười bảy năm, làm Tiền tướng quân, giao chiến với Thiền vu, thua trận, hàng Hung Nô.

Trương Khiên

Tướng quân Trương Khiên, vì đi sứ Đại Hạ, trở về, được làm Hiệu úy. Theo đại tướng quân, có công, phong làm Bác Vọng hầu. Ba năm sau, làm tướng quân, đem quân ra Hữu Bắc Bình, sai hẹn, đáng chém, được chuộc tội làm dân thường. Sau đó đi sứ Ô Tôn, làm Đại hành lệnh rồi chết, mộ tại Hán Trung.

Triệu Thực Kỳ

Tướng quân Triệu Thực Kỳ, người Đoạt Hu. Vũ đế lên ngôi được hai mươi hai năm, lấy thân phận Chủ tước làm Hữu tướng quân, theo đại tướng quân ra Định Tường, lạc đường, đáng tội chém, được chuộc tội làm dân thường.

Tào Tương

Tướng quân Tào Tương, lấy thân phận Bình Dương hầu làm Hậu tướng quân, theo đại tướng quân ra Định Tương. Tương là cháu nội Tào Tham vậy.

Hàn Duyệt

Tướng quân Hàn Duyệt, cháu dòng thứ của Cung Cao hầu. Lấy thân phận Hiệu úy theo đại tướng quân, có công, được làm Long Ngạch hầu, do dâng vàng phục vụ lễ tế không đúng quy định, bị mất tước hầu. Năm Nguyên Đỉnh thứ sáu, lấy thân phận Đãi chiếu làm Hoành hải tướng quân, đánh Đông Việt có công, được làm Án Đạo hầu. Năm Thái Sơ thứ ba, làm Du kích tướng quân, đồn quân ở các thành ngoài Ngũ Nguyên. Làm Quang lộc huân, đào tượng gỗ bùa phép ở cung Thái tử, bị Vệ thái tử giết chết.

Quách Xương

Tướng quân Quách Xương, người Vân Trung. Lấy thân phận Hiệu úy theo đại tướng quân. Năm Nguyên Phong thứ tư, lấy thân phận Thái trung đại phu làm Bạt Hồ tướng quân, đóng đồn ở Sóc Phương. Trở về đánh Côn Minh, không có công, bị tước ấn tín.

Tuân Trệ

Tướng quân Tuân Trệ, người Quảng Võ, Thái Nguyên. Vì giỏi đánh xe nên được tiến kiến, làm Thị trung, rồi Hiệu úy, nhiều lần theo đại tướng quân. Năm Nguyên Phong thứ ba, làm Tả tướng quân đi đánh Triều Tiên, không có công. Do bắt Lâu thuyền tướng quân, phạm pháp, xử tội chết..

Thống kê lại, Phiêu kỵ tướng quân Khứ Bệnh, trước sau sáu lần xuất quân đánh Hung Nô, trong đó bốn lần làm tướng quân, bắt chém được hơn mười một vạn địch. Đến khi Hồn Da vương đem mấy vạn quân đầu hàng, liền khai mở đất Tửu Tuyền, Hà Tây, khiến phía tây ngày càng ít bị Hồ xâm phạm. Bốn lần được phong thêm, trước sau được phong một vạn năm nghìn một trăm hộ. Các Hiệu úy, quan lại có công được phong tước hầu gồm sáu người, rồi sau có hai người làm tướng quân.

Lộ Bác Đức

Tướng quân Lộ Bác Đức, người Bình Châu. Lấy thân phận Thái thú Hữu Bắc Bình theo Phiêu kỵ tướng quân, có công, được phong làm Phù Ly hầu. Sau khi Phiêu kỵ tướng quân chết, Bác Đức lấy thân phận Hiệu úy làm Phục ba tướng quân, chinh phạt, phá được Nam Việt, được phong thêm. Về sau do phạm pháp, mất tước hầu. Làm Cường nỗ đô úy, đóng đồn ở Cư Diên, rồi chết.

Triệu Phá Nô

Tướng quân Triệu Phá Nô, vốn người Cửu Nguyên. Từng trốn sang Hung Nô, rồi về hàng Hán, làm Tư mã của Phiêu kỵ tướng quân. Lúc ra Bắc Địa có công, được phong làm Tòng Phiêu hầu. Do dâng vàng trong lễ tế không đúng quy định, bị mất tước hầu. Một năm sau, làm Hung Hà tướng quân, đánh Hồ đến sông Hung Hà, không lập được công. Hai năm sau, đánh bắt được Lâu Lan vương, lại được phong làm Trác Dã hầu. Sáu năm sau, làm Tuấn Kê tướng quân, chỉ huy hai vạn kỵ binh đánh Tả hiền vương của Hung Nô, Tả hiền vương giao chiến với Phá Nô, đem tám vạn kỵ binh bao vây, Phá Nô bị bắt sống, rồi mất hết quân. Ở Hung Nô mười năm, lại cùng Thái tử là An Quốc trốn về nhà Hán. Sau do liên quan đến thuật vũ cốc, bị giết cả họ.

Từ khi họ Vệ hưng khởi, đại tướng quân Vệ Thanh được phong tước, sau, họ hàng năm người được phong hầu. Trước sau cả thảy hai mươi tư năm, rồi năm người được phong hầu đều bị tước hết, họ Vệ không còn ai làm tước hầu.

Thái sử công bàn rằng: Tô Kiến nói với ta: “Tôi từng trách đại tướng quân là bậc tôn quý và được trọng vọng, nhưng không được các đại phu hiền năng trong thiên hạ khen ngợi, mong đại tướng quân xem xét việc với chọn hiền năng của các danh tướng thời xưa, gắng gỏi mà làm." Đại tướng quân từ tạ nói: “Từ Ngụy Kỳ và Vũ An hậu đãi tân khách, thiên tử thường nghiến răng. Họ thân cận và dựa vào sĩ đại phu, chiêu tập người hiền, năng, giáng truất kẻ kém cỏi, nhưng đó là quyền của vua. Kẻ làm tôi theo pháp luật, tuân thủ chức trách mà thôi, sao còn chiêu tập kẻ sĩ!” Phiêu kỵ tướng quân cũng theo ý đó, ông ta làm tướng quân như thế đấy.

QUYỂN 112 BÌNH TÂN HẦU, CHỦ PHỤ LIỆT TRUYỆN

Bình Tân hầu Công Tôn Hoằng

Thừa tướng Công Tôn Hoằng, người huyện Tiết, nước Truy Xuyên, đất Tề, tự là Quý. Thuở trẻ, làm viên ngục lại huyện Tiết, có tội, bị bãi chức. Nhà nghèo, chăn lợn bên biển. Hơn bốn mươi tuổi, bèn học Xuân thu và các loại tạp thuyết. Nuôi mẹ kế rất hiếu thuận, kính cẩn.

Năm Kiến Nguyên thứ nhất, thiên tử mới lên ngôi, chiêu tập kẻ sĩ hiền lương có tài văn học. Năm ấy, Hoằng sáu mươi tuổi, vì là hiền lương nên được trưng dụng làm Bác sĩ. Đi sứ Hung Nô, về báo lại, không hợp ý Hoàng thượng, Hoàng thượng giận, cho là không có tài năng, Hoằng bèn cáo ốm, từ chức trở về.

Năm Nguyên Quang thứ năm, có chiếu trưng cầu kẻ sĩ giỏi văn học, nước Truy Xuyên lại tiến cử Công Tôn Hoằng. Hoằng từ tạ người trong nước rằng: “Tôi từng sang phía tây theo chiếu lệnh, bị cho là không có tài nên xin bãi quan mà về, xin chọn người khác.” Người trong nước cổ tiến cử Hoằng, Hoằng đến chỗ quan Thái thường. Các nho sĩ có đối sách được Thái thường lệnh trưng vời có đến hơn trăm người, Hoằng xếp cuối cùng. Đối sách được trình lên, Hoàng thượng chọn đối sách của Hoằng đứng nhất. Triệu vào triều kiến, thấy tướng mạo rất đẹp, phong làm Bác sĩ. Lúc bấy giờ mở đường đến tây nam di, đặt thành quân, dân Ba Thục khổ sở về việc đó, chiếu sai Hoằng đến thị sát. Trở về báo việc, ra sức cho tây nam di là đất vô dụng, Hoàng thượng không nghe.

Hoằng là người lỗi lạc, hiểu biết rộng, thường cho bệnh của bậc làm vua là không quảng đại, bệnh của bề tôi là không biết kiệm ước. Hoằng mặc áo vải thô, bữa cơm không ăn hai món thịt. Mẹ kế mất, để tang ba năm. Mỗi khi vào triều bàn việc, khơi mở mối manh sự việc, khiến nhà vua tự chọn quyết định, không chịu đối diện tranh luận trong triều. Thế rồi, thiên tử xét sự đôn hậu của Hoằng, có thừa khả năng biện luận, am hiểu văn chương pháp lệnh, sự vụ của quan lại, lại biết điểm chuốt bằng nho thuật, rất thích. Trong vòng hai năm, Hoằng làm đến Tả nội sử. Hoằng tâu việc, việc gì cho là không thể giải quyết, không tranh biện việc đó trong triều. Hoằng từng cùng quan Chủ tước đô úy là Cấp Ảm xin tiếp kiến lúc thanh nhàn, Cấp Ảm nêu việc trước, Hoằng đẩy đưa sau, thiên tử luôn thích thú, nói gì cũng nghe, từ đấy càng thêm thân quý. Từng cùng các công khanh nghị bàn ước định sự việc, nhưng đến trước mặt Hoàng thượng, thảy làm trái ước định, thuận theo ý chỉ của Hoàng thượng. Cấp Ảm vào triều chất vấn Hoằng rằng: “Người Tề phần lớn giảo trá mà không có tình thực, ban đầu bàn với bọn tôi thế này, nay đều đổi thành thế kia, đó là bất trung.” Hoàng thượng hỏi Hoằng, Hoằng tạ lỗi rằng: “Phàm người biết thần thì cho thần là trung, người không biết thần thì cho thần là bất trung.” Hoàng thượng cho lời Hoằng là phải. Các sủng thần bên cạnh Hoàng thượng thường hủy báng Hoằng, Hoàng thượng càng hậu đãi Hoằng.

Năm Nguyên Sóc thứ ba, Trương Âu bị bãi chức, Hoằng được phong làm Ngự sử đại phu. Bấy giờ triều đình thông đường đến Tây Nam Di, phía đông đặt quận Thượng Hải, phía bắc đắp thành Sóc Phương. Hoằng nhiều lần can ngăn, cho là khiến triều Hán mỏi mệt để ban cấp cho vùng vô dụng, xin dừng việc đó. Nhà vua liền sai bọn Chu Mãi Thần nêu mối lợi khi lập quận Sóc Phương để trách vấn Hoằng, hỏi mười điều, Hoằng không đáp được lấy một. Hoằng bèn tạ lỗi rằng: “Kẻ thô lậu ở Sơn Đông này, không biết việc đó có những lợi ấy, xin bỏ những việc ở Tây Nam Di và Thương Hải để tập trung việc ở Sóc Phương.” Hoàng thượng liền đồng ý.

Cấp Ảm nói: “Hoằng địa vị vào hàng tam công, bổng lộc rất nhiều, nhưng lại mặc áo vải thô, đó là giả dối.” Hoàng thượng hỏi Hoằng, Hoằng tạ tội rằng: “Có việc đó. Trong hàng Cửu khanh người thân với thần không ai hơn được Ảm, nhưng nay lại chất vấn Hoằng giữa triều đình, thực sự trùng bệnh của Hoằng. Thân là tam công mà mặc áo vải thô, đúng là khéo giả dối để cầu danh. Vả thần nghe nói Quản Trọng làm Tướng quốc nước Tề, có đài Tam Quy, xa xỉ ngang vua, Hoàn công nhờ ông ta mà thành nghiệp bá, nhưng trên thì tiến vượt nhà vua. Yến Anh làm Tướng quốc cho Cảnh công, bữa ăn không dùng hai món thịt, thiếp không mặc áo tơ, Tề cũng yên trị, như thế là hạ mình sánh với dân. Nay Hoằng thân là Ngự sử đại phu, mà mặc áo vải thô, tự quan Cửu khanh trở xuống cho tới tiểu lại, không có phân biệt, đúng như lời Cấp Ảm nói. Hơn nữa, nếu không có lòng trung của Cấp Ảm, sao bệ hạ nghe được những lời ấy.” Hoàng thượng cho là khiêm nhường, càng thêm hậu đãi, cuối cùng thăng làm Thừa tướng, phong tước Bình Tân hầu.

Hoằng là người hay nghi kỵ, bề ngoài rộng lượng trong lại thâm sâu. Những ai từng có hiềm khích với Hoằng, tuy vờ đối tốt, nhưng ngầm trả miếng. Giết Chủ Phụ Yển, đày Đổng Trọng Thư ra Giao Tây, đều Hoằng ra tay cả. Bữa ăn của Hoằng tuy chỉ một món thịt, gạo chưa tróc vỏ, nhưng bạn bè cũ cho đến tận khách thân thiết, đều nhờ Hoằng chu cấp ăn mặc, Hoằng đem hết bổng lộc chu cấp cho họ, trong nhà không có của dư. Sĩ nhân cũng vì thể coi là người hiền.

Hoài Nam, Hành Sơn mưu phản, đang ráo riết trị tội bọn cùng bè đảng. Hoằng bệnh nặng, tự cho không có công mà được phong hầu, địa vị đến chức Thừa tướng, nên phò tá minh chúa để vỗ yên đất nước, khiến người người đi theo con đường của thần tử. Nay, chư hầu âm mưu làm phản, đó đều do Tể tướng không làm tròn chức phận, sợ ốm rồi chết, không trọn vẹn được chức trách. Bèn dâng thư rằng: “Thần nghe nói, đạo phổ khắp thiên hạ có năm, dùng để thi hành có ba. Thứ bậc vua tôi, cha con, anh em, chồng vợ, lớn nhỏ, năm điều đó là đạo phổ khắp thiên hạ vậy. Trí, nhân, dũng, ba điều đó là đức phổ rộng trong thiên hạ, dùng để thi hành. Cho nên nói rằng: “Dốc sức làm là gần với nhân, ham học hỏi thì gần với trí, biết liêm sỉ thì gần với dũng"*. Biết ba điều đó thì biết tự chế ước bản thân; biết tự chế ước bản thân, sau sẽ biết cách chế ước người khác. Thiên hạ chưa có ai không chế ước được bản thân mà có thể chế ước được người khác, đó là đạo lý trăm đời không đổi vậy. Nay bệ hạ đích thân thi hành đại hiếu, noi gương Tam vương, dựng đạo nhà Chu, kiếm tài Văn vương, Vũ vương, cấp bổng lộc khích lệ người hiền, xét tài năng để trao chức quan. Nay bề tôi là Hoằng, khí chất như con ngựa hèn mỏi mệt, không có công hãn mã, bệ hạ đặc biệt sủng ái cất nhắc vào hàng ngũ, phong làm liệt hầu, đến chức tam công. Hoằng tài đức không đủ để khen ngợi, vốn có bệnh, sợ sớm vùi thân chó ngựa ở ngòi rãnh, rốt cuộc không lấy gì báo đền ơn đức và trọn vẹn chức phận. Nguyện trả lại ấn phong hầu, đem xương tàn trở về, đặng tránh đường cho bậc hiền năng.” Thiên tử trả lời thư rằng: “Xưa nay, thưởng người có công, khen người có đức, giữ thành quả tiền nhân thì chuộng văn, gặp buổi ly loạn thì chuộng võ, chưa từng thay đổi bao giờ. Trẫm vốn hy vọng kế thừa ngôi vị lớn lao, sợ không thể yên, những muốn cùng đại thần cai trị thiên hạ, ông nên biết điều đó. Đại để quân tử ham thiện mà ghét ác, ông hãy cẩn trọng hành sự, luôn ở bên trẫm. Ông chẳng may nhiễm bệnh sương móc, sao lại lo mình không khỏi, dâng thư xin trả tước hầu, đòi đem xương tàn về quê, đó tỏ rõ rằng trẫm không có đức vậy. Nay sự vụ có chút rảnh rang, ông hãy bớt lo nghĩ, tập trung tinh thần, lo việc thuốc thang chữa trị.” Nhân đó ban cho được nghỉ dưỡng cùng thịt bò, rượu, lụa màu. Được mấy tháng, bệnh có phần thuyên giảm, vào triều xử lý công việc.

Năm Nguyên Thú thứ hai, Hoằng ốm, rồi chết khi đang làm Thừa tướng. Con là Độ thừa kế, làm Bình Tân hầu. Độ làm Thái thú Sơn Dương hơn chục năm, vì phạm pháp, bị mất tước hầu.

Chủ Phụ Yển

Chủ Phụ Yển, người Lâm Truy nước Tề, học theo thuyết Tung hoành, tuổi già bèn học Kinh Dịch, Xuân thu, cùng học thuyết bách gia. Yển du học nước Tề, trong các nho sinh, không ai hậu đãi Yển. Các nho sinh nước Tề cùng bài xích ruồng bỏ, khiến Yển không có chỗ dung thân. Yển nhà nghèo, vay mượn không được, liền lên phía bắc du học ở Yên, Triệu, Trung Sơn, đều không được hậu đãi, chịu cảnh rất khốn quẫn nơi đất khách. Khoảng niên hiệu Nguyên Quang năm thứ nhất thời Hiếu Vũ đế, Yển cho là chư hầu không có nước nào đáng đến du học, liền sang phía tây vào quan ải bái kiến Vệ tướng quân*. Vệ tướng quân nhiều lần nói với Hoàng thượng, nhưng Hoàng thượng không triệu. Tiền không đủ chi dùng, ở lại lâu ngày, các vương công cùng tân khách phần nhiều ghét bỏ Yển, Yển bèn dâng thư lên triều đình. Buổi sáng thư tấu lên, chiều tối được triệu kiến. Thư của Yển nói chín việc, tám việc về luật lệnh, còn việc khác là can ngăn chinh phạt Hung Nô. Lời thư viết rằng:

“Thần nghe, đấng minh chúa không ghét việc nghiêm túc khuyên can để mở rộng tầm nhìn, bậc trung thần không dám tránh việc bị phạt nặng để can ngăn thẳng thắn, do đó khiến chính sự không thất sách mà công lao truyền lại muôn đời. Nay thần không dám giấu lòng trung, tránh cái chết để hiến kế ngu muội, mong bệ hạ xá tội mà xét soi.

Tư Mã pháp* viết: “Nước tuy lớn, hiếu chiến ắt diệt vong; thiên hạ tuy thái bình, quên chiến tranh ắt gặp nguy.” Thiên hạ đã thái bình, thiên tử tấu khúc khải hoàn, xuân thu hai mùa săn bắn, chư hầu mùa xuân chỉnh đốn quân lữ, mùa thu rèn luyện binh sĩ, là để không quên việc chinh chiến. Huống nữa nổi giận là việc trái đức, binh khí là thứ hung hiểm, tranh đấu là thứ tiểu tiết. Bậc nhân quân thời xưa hễ nổi giận ắt phơi thây đổ máu, cho nên thánh vương thận trọng việc đó. Phàm người chuộng chiến tranh, dốc sức vào việc dụng võ, chưa từng có ai không hối hận về sau. Xưa kia, Tần Thủy Hoàng đế dựa uy phong chiến thắng, xâm lấn thiên hạ, thôn tính các nước, thống nhất bốn biển, công ngang thời Tam đại. Chuộng thắng không thôi, muốn đánh Hung Nô, Lý Tự can rằng: 'Không thể đánh được. Hung Nô chỗ ở không có thành quách, không có kho lẫm tích chứa của cải, rời chuyển như chim bay, khó lòng chế phục được. Khinh binh tiến sâu, lương thảo ắt cạn; vận lương đi theo, chở nặng không kịp tiến đánh. Được đất của họ không đủ coi là lợi, được dân của họ không thể sai giữ được. Thắng ắt giết đi, đó không phải cha mẹ dân vậy. Trung nguyên hao phí, Hung Nô thích chí, đó không phải kế sách lâu dài.' Tần Thủy hoàng đế không nghe, bèn sai Mông Điềm đem quân đánh Hồ, mở rộng đất hàng nghìn dặm, lấy Hoàng Hà làm ranh giới. Đất đó vốn mặn, ngũ cốc không mọc. Rồi sau sai tráng đinh trong thiên hạ đến giữ Hà Bắc. Quân đội dãi nắng dầm sương hơn chục năm, chết không kể xiết, rốt cuộc chẳng thể vượt Hoàng Hà lên phía bắc. Há do quần chúng không đông, binh khí không đủ ư? Tình thế không thể làm được vậy. Lại sai người trong thiên hạ vận chuyển lương thảo, xuất phát từ Hoàng, Thùy, Lang Da, men theo các quận ven biển, chuyển đến Bắc Hà, đem ba mươi chung nhưng đến chỉ còn một thạch. Đàn ông vất vả canh tác mà không đủ cung ứng lương thảo, đàn bà dệt sợi không đủ làm màn trướng. Trăm họ mệt mỏi, người cô quả già trẻ không thể nuôi nhau, chết đói đầy đường, nên thiên hạ mới phản Tần vậy.

Đến khi Cao hoàng đế định thiên hạ, thu các đất ở biên giới, nghe tin Hung Nô tụ tập bên ngoài Đại Cốc, muốn tiến đánh chúng. Ngự sử Thành Tiến can rằng: Không thể đánh được. Thói của Hung Nô, tụ lại như thú, phân tán như chim, theo chúng như bắt bóng. Nay đem thịnh đức của bệ hạ để tấn công Hung Nô, thần trộm thấy nguy thay! Cao đế không nghe, liền lên phía bắc đến Đại Cốc, quả bị vây khốn ở Bình Thành. Cao hoàng đế rất hối hận về việc đó, bèn sai Lưu Kính sang kết minh ước hòa thân, sau đó thiên hạ quên việc can qua. Cho nên binh pháp viết: 'Dấy quân mười vạn, ngày mất nghìn vàng.' Tần thường tập hợp mấy chục vạn trọng binh, dẫu có công phá được địch, giết được tướng, bắt sống được Thiền vu, cũng không đủ bù vào phí tổn của thiên hạ. Trên khiến kho phủ trống không, dưới khiến trăm họ mỏi mệt, lại khiến nước ngoài vui thích, đó không phải việc hoàn mỹ. Hung Nô khó chế phục được, không chỉ một đời vậy. Ruổi ngựa đi trộm cướp xâm lấn, coi đó là nghề, tính trời xui nên như thế. Trên thời Ngu, Hạ, Ân, Chu, vốn không bắt thuế khóa lao dịch, xem như cầm thú, không phải con người. Hoàng thượng trên không xét truyền thống đời Ngu, Hạ, Ân, Chu, dưới lại noi theo sai lầm của các đời gần đây, đó là lo lắng lớn của thần, là khó nhọc của trăm họ. Và lại, dùng binh lâu ắt sinh biến, chiến tranh khốn khổ thì lòng người thay đổi. Như thế khiến dân ở biên giới mỏi mệt sầu khổ rồi sinh lòng ly tán, tướng soái quan lại nghi ngờ nhau rồi cấu kết người ngoài, cho nên Úy Đà, Chương Hàm mới thành được mưu riêng. Xét chính trị nhà Tần sở dĩ không thi hành được, vì quyền chia cho hai người, là minh chứng chuyện được mất vậy. Cho nên Chu thư viết: 'Yên hay nguy do ban bố chính lệnh, còn hay mất do cách dùng người.' Xin bệ hạ xét kỹ, để tâm suy nghĩ cho chín chắn.”

Bấy giờ Từ Nhạc người Triệu, Nghiêm An người Tề đều dâng thư nói về quốc sự, mỗi người nói một việc. Từ Nhạc viết:

“Thần nghe nỗi lo của thiên hạ là ở chỗ đất lở, không phải chỗ ngói tan, xưa nay đều thế. Thế nào gọi là đất lở? Cuối thời Tần chính là như vậy. Trần Thiệp không có ngôi cao nghìn cỗ xe, không một thước đất, bản thân không phải hậu duệ của vương công đại thần, danh môn lệnh tộc, không được khen nơi xóm làng, không hiển năng như Khổng tử, Mặc tử*, Tăng tử*, không giàu có như Đào Chu*, Y Đốn*, mà dấy từ ngõ thẳm, vung kích хе, múa côn, trật vai áo hô lớn mà thiên hạ hùa theo, nguyên do vì đâu? Do dân khốn quẫn mà chúa không thương xót, dưới oán mà trên không hay, lề thói đã loạn mà chính trị không sửa, đó là ba nguyên do khiến Trần Thiệp nổi dậy. Cái đó gọi là đất lở. Cho nên nói nỗi lo của thiên hạ là ở chỗ đất lở. Thế nào gọi là ngói tan? Là nói về quân của Ngô, Sở, Tề, Triệu vậy. Bảy nước âm mưu làm việc đại nghịch, đều xưng hiệu vua có vạn cỗ xe, binh giáp có mấy chục vạn, uy đủ để trị nghiêm trong cõi, của đủ để khuyến khích sĩ dân, nhưng không thể sang tây cướp thước tấc đất nào mà thân còn bị giam cầm ở Trung nguyên, nguyên nhân vì đâu? Không phải quyền bính kém kẻ thất phu, quân binh yếu hơn Trần Thiệp, mà lúc bấy giờ, đức trách của tiên đế chưa sa sút còn dân chúng đông đúc an cư lạc nghiệp, cho nên chư hầu không được bên ngoài giúp đỡ. Như thế gọi là ngói vỡ. Cho nên nói nỗi lo của thiên hạ là ở chỗ ngói vỡ. Từ đó mà xét, thiên hạ nếu thực có thế đất lở, dẫu kẻ sĩ áo vải ở nơi ngõ thẳm, có kẻ cũng cầm đầu làm ác khiến bốn bể lâm nguy, như Trần Thiệp vậy. Huống chi còn những kẻ như vua Tam Tấn! Thiên hạ tuy chưa thịnh trị, nếu không có thế đất lở, dẫu có nước mạnh quân hùng cũng không thể quay gót mà sẽ bị bắt giữ, như Ngô, Sở, Tề, Triệu vậy. Huống hồ quần thần, trăm họ có thể làm loạn ư! Hai điều đó đủ soi tỏ lẽ an nguy, là điều hiền vương cần để tâm và xét kỹ vậy.

Gần đây, ngũ cốc Quan Đông thất bát, mùa màng chưa phục hồi, dân nhiều người cùng khốn, lại thêm chiến tranh ở biên giới, theo ý mà xét, thì dân sẽ có chỗ không yên. Không yên cho nên dễ biến. Dễ biến là cái thế đất lở vậy. Vì thế riêng bậc hiền chúa phải xem gốc của muôn biến, sáng tỏ mấu chốt của an nguy, tu chỉnh từ trên miếu đường, rồi trừ lo khi chưa hình thành. Cốt yếu là khiến thiên hạ không còn cái thế đất lở mà thôi. Cho nên dẫu có nước mạnh quân hùng, bệ hạ cũng có thể đuổi thú đang chạy, bắn chim đang bay, mở rộng khu vườn du ngoạn, mặc sức thưởng lãm, trọn niềm vui ruổi rong, an nhiên tự tại. Bên tai không dứt tiếng vàng đá tơ trúc, trước mặt không thiếu tự tình trong màn trướng và tiếng cười của bọn lùn tịt làm trò, mà thiên hạ chẳng cần lo lắng. Đâu cần danh vọng phải như vua Thang, vua Vũ, đâu cứ phong tục phải như Thành vương, Khang vương! Dẫu vậy, thần trộm cho bệ hạ là bậc thánh trời sinh, tư chất khoan hòa nhân ái, nếu thực coi thiên hạ là trách nhiệm, thì danh vọng của vua Thang vua Vũ không khó so, phong tục của Thành vương Khang vương có thể hưng khởi lại. Làm được hai việc đó, rồi ở chỗ đích thực của tôn quý và yên ổn, phát dương tên tuổi, mở rộng tiếng thơm với đời, thân với thiên hạ mà hàng phục Tứ di, ơn đức dồi dào khiến mấy đời hưng thịnh, quay mặt về nam dựa vào bình phong vén ống tay áo mà vái các vương công, đó là điều bệ hạ cần làm vậy. Thần nghe toan tính nghiệp vương không thành, chí ít cũng đủ để yên định. Yên định thì bệ hạ muốn gì chẳng được, làm gì chẳng xong, đánh đâu chẳng hàng phục được”

Nghiêm An dâng thư nói:

“Thần nghe, nhà Chu có thiên hạ, cai trị hơn ba trăm năm, thời Thành vương và Khang vương thì thịnh trị, hơn bốn mươi năm không dùng đến hình phạt. Tới khi suy vi, cũng hơn ba trăm năm, cho nên Ngũ bá thay nhau dấy lên. Ngũ bá thường phò tá thiên tử hưng lợi trừ hại, giết bạo ngăn tà, chấn chỉnh bốn biển, để tôn thiên tử. Ngũ bá đã mất, hiền thánh không ai nối, thiên tử đơn độc yếu thế, hiệu lệnh không được thi hành. Chư hầu mặc ý hành sự, mạnh hiếp yếu, đông ép ít, Điền Thường cướp quyền nước Tề, Lục khanh chia phần nước Tấn, đều thành các nước chiến tranh, là lúc mở đầu nỗi khốn khổ của dân. Thế rồi nước mạnh chuộng việc đánh dẹp, nước yếu chỉ lo phòng giữ, hợp tung liên hoành, ruổi xe đánh nhau, giáp trụ sinh chấy rận*, dân không biết tố khổ với ai.

Đến thời Tần vương, xâm lấn thiên hạ, thôn tính các nước, xưng hiệu là Hoàng đế, thâu tóm chính sự trong bốn biển, phá hủy thành quách của chư hầu, tiêu hủy vũ khí của họ, đúc thành chuông và giá chuông, để tỏ rằng không dùng đến nữa. Dân lành tránh được đất nước chiến tranh, may gặp thiên từ sáng suốt, người người cho là được sống lại. Giả sử nhà Tần giảm hình phạt, nhẹ thuế khóa, bớt lao dịch, quý nhân nghĩa, rẻ quyền lợi, chuộng trung hậu, bớt trí xảo, thay đổi phong tục, giáo hóa bốn biển, ắt đời đời được yên vậy. Nhà Tần không thi hành theo phong khí đó, mà nói tục cũ, người giỏi trí xảo, tranh được quyền thì cất nhắc, người trung hậu thành tín thì bị ngăn chặn; pháp luật hà khắc, chính lệnh, khắt khe, kẻ xu nịnh nhiều, hằng ngày chỉ nghe tán dương, tâm ý ngày càng kiêu ngạo. Muốn ra uy ngoài bốn biển, bèn sai Mông Điềm đem quân lên phía bắc đánh Hồ, mở rộng đất đai, đóng quân ở Bắc Hà, mau chóng vận lương theo sau. Lại sai quan Úy là Đồ Tuy đem quân lâu thuyền* xuống phía nam đánh Bách Việt, sai Giám Lộc đào kênh vận lương, tiến sâu vào Việt, người Việt lẩn trốn. Dùng dằng lâu ngày, lương thực cạn kiệt, người Việt tấn công, quân Tần đại bại. Nhà Tần bèn sai Uý Đà đem quân đóng ở nước Việt. Bấy giờ, mối họa của Tần là phía bắc đối địch người Hồ, phía nam mắc phải nước Việt, trú quân tại vùng đất vô dụng, chỉ tiến mà không thể lui. Qua hơn chục năm, trai đinh mặc giáp, nữ đinh vận lương, khổ không sống nổi, tự kết liễu trên cây bên đường, người chết khắp nơi. Đến khi Hoàng đế nhà Tần băng hà, thiên hạ làm phản. Trần Thắng, Ngô Quảng dấy ở đất Trần, Vũ Thần, Trương Nhĩ khởi ở nước Triệu, Hạng Lương dấy binh ở nước Ngô, Điền Đam khởi binh ở nước Tề, Cảnh Câu dấy binh ở đất Dĩnh, Chu Thị dấy binh ở nước Ngụy, Hàn Quảng dấy binh ở nước Yên, các hào kiệt nơi núi sâu hang thẳm cũng đều nổi dậy, không sao chép hết. Nhưng đều không phải hậu duệ của công hầu, chẳng phải thuộc lại của trưởng quan. Không có thế lực gì, nổi lên từ xóm ngõ, cầm kích nắm côn, nhân thời thế mà đều hành động, không mưu tính mà cùng nổi dậy, không hẹn ước mà cùng hội họp, đánh chiếm đất đai, làm đến bá vương, do thời cuộc khiến nên như vậy. Nhà Tần sang thì có ngôi thiên tử, giàu thì có cả thiên hạ, nhưng bị tuyệt diệt không được tế tự, là vì cái họa lạm dùng vũ lực. Cho nên nhà Chu mất vì yếu, nhà Tần mất vì mạnh, họa là do không biết biến thông vậy.

Nay muốn chiêu dụ nam di, khiến nước Dạ Lang vào chầu, hàng phục người Khương người Bặc, chiếm lấy Uế Châu, xây dựng thành ấp, tiến sâu vào Hung Nô, thiêu hủy Long Thành của họ, những người bàn nghị tán dương việc đó. Đó là cái lợi cho bề tôi, không phải kế sách lâu dài của thiên hạ. Nay, Trung nguyên không còn kinh sợ khi nghe chó sủa, nhưng bên ngoài thì phiền lụy vì phòng bị ở phương xa, khiến quốc gia mỏi mệt, không phải cách để yêu thương chúng dân. Thi hành điều ham muốn khôn cùng, vui lòng thỏa ý, kết oán với Hung Nô, không phải cách để giữ yên biên cương. Họa kết lại mà không cởi, quân nghỉ rồi lại dùng đến, người gần thì sầu khổ, kẻ xa thì kinh sợ, đó không phải cách để giữ lâu. Nay thiên hạ chế giáp mài gươm, vót tên trữ nỏ, vận chuyển lương thảo, chưa lúc nào ngơi, đó là nỗi lo chung của thiên hạ vậy. Phàm dùng binh lâu thì sinh biến, việc phiền nhiều thì sinh lo. Nay, đất các quận ngoài có chỗ rộng mấy nghìn dặm, thành ấp mấy mươi tòa, khống chế các đất, uy hiếp chư hầu bên cạnh, đó không phải cái lợi cho tông thất. Trước xem nguyên nhân diệt vong của Tề và Tấn, do tông thất suy yếu, Lục khanh cực thịnh; sau xem nguyên nhân diệt vong của nhà Tần, do hình pháp khắc nghiệt, dục vọng khôn cùng. Nay quyền của Quận thú, không chỉ quan trọng như Lục khanh; đất mấy nghìn dặm, không chỉ dựa vào nơi xóm ngõ; giáp binh khí giới, không chỉ dựa vào dùng kích dùng côn; nếu gặp phải biến cố muôn đời có một, dẫu tránh không nói đến cũng không thể được vậy.”

Thư trình tấu lên thiên tử, thiên tử triệu kiến ba người, bảo rằng: “Các ông ở đâu? Sao gặp nhau muộn thế!” Thế rồi Hoàng thượng bèn phong Chủ Phụ Yên, Từ Nhạc, Nghiêm An làm Lang trung. [Yển] nhiều lần tấn kiến, dâng sớ bàn việc, hạ chiếu phong làm Yết giả, rồi thăng làm Trung đại phu. Trong một năm, Yển được thăng chức bốn lần.

Yển nói với Hoàng thượng rằng: “Thời xưa, chư hầu không rộng quá trăm dặm, hình thế mạnh yếu dễ dàng khống chế. Nay chư hầu có nước có mấy chục thành liên tiếp, đất vuông ngàn dặm, lúc bình thường thì kiêu sa dễ dâm loạn, lúc nguy cấp thì cậy mạnh rồi họp nhau để phản nghịch triều đình. Nay dùng pháp luật để cắt bớt đi, thì liền manh tâm phản nghịch, chuyện Triều Thố trước đây là như thế đó. Nay con em chư hầu có nước đến hàng chục, nhưng con đích được kế vị, còn lại tuy là cốt nhục, nhưng không có một thước một tấc đất phong, vậy thì đạo nhân hiếu không được tuyên dương. Xin bệ hạ lệnh cho chư hầu được mở rộng ân điển cho con em, đem đất phong hầu cho. Bọn họ ai nấy được như ý nguyện, Hoàng thượng thi hành ân đức, thực chất là chia nhỏ nước họ, không tước bỏ mà khiến họ dần yếu.” Thế là Hoàng thượng theo kế sách đó. Lại nói với Hoàng thượng rằng: “Mậu Lăng* mới lên ngôi, các hào kiệt giàu có trong thiên hạ, cùng dân chúng làm loạn, đều dời đến Mậu Lăng, trong làm tăng thực lực của kinh sư, ngoài để tiêu trừ bọn gian hoạt, đó gọi là không giết mà hại được trừ.” Hoàng thượng lại theo kế đó.

Tôn lập Vệ hoàng hậu, đến chuyện phát giác việc kín của Yên vương Định Quốc, đại khái Yến cũng có công*. Đại thần đều sợ miệng lưỡi ông ta, phải hối lộ tặng ngàn vàng. Có người nói với Yển rằng: “Quá hoành hành rồi.” Chủ Phụ đáp: “Tôi búi tóc du học hơn bốn mươi năm, bản thân không được thỏa nguyện, cha mẹ không coi là con, anh em không chịu thu nhận, còn tân khách bỏ rơi tôi, tôi nguy khốn từ lâu rồi. Và bậc trượng phu khi sống không được ăn năm vạc*, thì chết cũng phải dùng năm vạc mà nấu. Tôi đường xa trời tối, cho nên làm việc theo lối trái ngược bạo liệt.”

Yển ra sức nói về sự phì nhiêu của đất Sóc Phương, bên ngoài có Hoàng Hà ngăn trở, Mông Điềm đắp thành để đuổi Hung Nô, bên trong bớt được người vận chuyển, đồn thú, chở theo đường thủy, mở rộng cương giới Trung nguyên, diệt được gốc của người Hồ. Hoàng thượng nghe thuyết đó, giao cho công khanh bàn nghị, đều nói không tiện lợi. Công Tôn Hoằng nói: “Thời Tần thường phát động ba mươi vạn quân đắp thành ở Hà Bắc, rốt cuộc không thành, thế rồi phải bỏ.” Chủ Phụ Yển vẫn cố thuyết về sự tiện lợi của kế hoạch đó, cuối cùng Hoàng thượng theo kế của Yển, lập quận Sóc Phương.

Năm Nguyên Sóc thứ hai, Chủ Phụ Yển nói về chuyện Tề vương trong cung gian dâm, làm việc tà vạy, Hoàng thượng phong Chủ Phụ Yển làm Tướng quốc nước Tề. [Chủ Phụ Yển] đến nước Tề, triệu hết anh em tân khách, phát năm trăm cân vàng cho họ, trách rằng: “Lúc xưa ta nghèo, anh em không cho ta cái ăn cái mặc, tân khách không cho ta vào cổng; nay ta làm Tướng quốc nước Tề, các ông nghênh đón ta, có người đón từ nghìn dặm. Ta với các ông tuyệt giao rồi, đừng vào cổng của Yển nữa?” Bèn sai người đem việc Tề vương thông gian với chị gái, đánh động Tề vương, Tề vương cho là trước sau không thoát được tội, sợ bị xử chết như Yên vương, bèn tự sát. Quan hữu ty báo lên triều đình.

Hồi đầu khi Chủ Phụ còn là kẻ áo vải, từng du học Yên và Triệu, đến khi hiển quý, liền cáo giác việc nước Yên. Triệu vương sợ Yển sẽ là mối họa của nước mình, định dâng thư nói việc riêng của Yển, nhưng vì Yển làm quan trong triều, không dám tố cáo. Đến khi Yển làm Tướng quốc nước Tề, ra khỏi Quan Trung, liền sai người dâng thư, cáo giác Chủ Phụ Yển nhận vàng của chư hầu, vì thế nên con em chư hầu nhiều người được phong thưởng. Đến khi Tề vương tự sát, Hoàng thượng nghe tin cả giận, cho rằng Chủ Phụ uy hiếp Tề vương khiến ông ta tự sát, bèn triệu hồi giao cho pháp quan luận tội. Chủ Phụ thừa nhận việc nhận vàng của chư hầu, nhưng không uy hiếp khiến Tề vương phải tự sát. Hoàng thượng định không giết, bấy giờ Công Tôn Hoằng làm Ngự sử đại phu, bèn nói: “Tề vương tự sát không người nối dõi, nước phong bị phế thành quận, nhập vào nhà Hán, Chủ Phụ Yển vốn đầu têu việc ác, bệ hạ không giết Chủ Phụ Yển, không lấy gì để tạ lỗi thiên hạ.” Thế là giết cả họ Chủ Phụ Yển.

Lúc Chủ Phụ Yển đang giàu sang, được sủng ái, tân khách có hàng nghìn, đến khi bị giết cả họ, không một ai đến thu dọn chôn cất, chỉ có Hào Khổng Xa dọn dẹp mai táng. Hoàng thượng sau khi biết việc, cho Khổng Xa là bậc trưởng giả.

Thái sử công bàn rằng: Công Tôn Hoằng tuy có tu dưỡng đức hạnh, đạo nghĩa nhưng cũng là gặp thời. Nhà Hán hưng khởi hơn tám mươi năm, Hoàng thượng đang cùng chuộng văn học, chiêu vời hiền tài, để mở rộng đạo Nho, Mặc, Hoằng được cất nhắc đứng đầu. Chủ Phụ Yển đương nắm quyền, các công khanh đều khen ngợi, đến khi danh tiếng bị mất, bản thân bị giết, kẻ sĩ đua nhau kể xấu. Đáng buồn thay!

Thái hoàng thái hậu hạ chiếu cho Đại tư đồ, Dại tư không rằng:

“Từng nghe: Đạo trị quốc, khởi đầu là khiến dân giàu; cốt yếu của việc khiến dân giàu là ở chỗ tiết kiệm. Sách Hiếu kinh viết: 'Khiến trên được yên, dân được trị, không gì tốt hơn lễ'*. 'Lễ mà xa xỉ, kiệm ước còn hơn'.* Xưa, Quản Trọng phò tá Tề Hoàn công, làm bá chư hầu, có công chín lần hội hợp chư hầu, một phen khuông phò thiên hạ, nhưng Trọng Ni bảo ông ta không biết lễ, vì ông quá xa xỉ, như thể nhà vua vậy. Hạ Vũ làm cung thất thấp, mặc quần áo xấu, các bậc thánh đời sau không noi theo. Do đó mà nói, cai trị đạt đến thịnh vượng, đức trạch dồi dào, không gì hơn là tiết kiệm. Dùng sự cần kiệm để giáo hóa dân, thì trên dưới có thứ bậc, ơn cốt nhục lại thêm thân, gốc của việc tranh tụng sẽ dứt. Như thế nhà nhà người người được đầy đủ, là gốc của việc không cần dùng đến hình phạt chăng? Há không chuyên chú ư! Tam công đứng đầu bách quan, là khuôn mẫu của muôn dân. Chưa từng có chuyện cây thẳng mà bóng cong. Khổng tử chẳng nói đấy ư, 'Ngài dẫn dắt bằng sự chính đáng thì ai dám không chính đáng'*, 'Cất nhắc người thiện mà giáo hóa người kém thì người ta khuyến khích nhau noi theo'*. Từ khi nhà Hán hưng khởi đến nay, các trọng thần thân cận đích thân thi hành kiểm ước, khinh tài trọng nghĩa, biểu hiện rõ ràng thì không ai sánh bằng Thừa tướng trước đây là Bình Tân hầu Công Tôn Hoằng vậy. Chức vị Thừa tướng mà mặc áo vải, ăn cơm gạo xay, bữa không quá một món thịt. Với bạn cũ và tân khách thân thiết, đều chia bổng lộc cấp phát cho họ, không có của nả dư thừa. Thực là trong tự giản ước, ngoài theo chế độ. Cấp Ảm chất vấn ông ta, việc mới truyền đến triều đình, đó có thể gọi là giảm chế độ mà có thể thi hành vậy. Đức trạch dồi dào mới làm được, nếu không thì không thể làm được, so với người trong thì xa xỉ ngoài thì giả dối để được lời khen, thực rất khác nhau. Vì có bệnh nên xin cáo lão hồi hương, Hiếu Vũ hoàng đế liền có lời chế rằng: 'Thưởng có công, khen có đức, thích điều thiện, ghét điều ác, ông nên biết điều đó. Hãy bớt lo nghĩ, di dưỡng tinh thần, dùng thuốc thang chữa trị.' Ban cho được trị bệnh, thịt bò, rượu, cùng các thứ lụa. Được mấy tháng, bệnh khỏi, lại lo xử lý công việc. Đến năm Nguyên Thú thứ hai, mất khi đang ở chức Thừa tướng. Biết bề tôi không ai bằng vua, đó là minh chứng vậy. Con của Hoằng là Độ thừa kế tước phong, sau làm Thái thú Sơn Dương, vì phạm pháp, bị mất tước hầu. Ôi, tỏ đức hiển nghĩa, dùng để dẫn dắt phong tục, thi hành giáo hóa, chế độ của thánh vương, là đạo không đổi vậy. Ban cho những người có thể nối tước vị trong số con cháu của Công Tôn Hoằng tước Quan nội hầu, thực ấp ba trăm hộ, cho xe ngựa triệu đến, ghi tên chuyển lên quan Thượng thư, trẫm sẽ đích thân gặp mặt phong tước.”

Ban Cố xưng tụng rằng:

“Công Tôn Hoằng, Bốc Thức, Nghệ Khoan đều có đôi cánh của chim hồng nhưng bị khốn trong bầy én sẻ, lẩn khuất xa xôi trong đám lợn dê, không gặp được thời, sao có thể đạt đến địa vị đó? Lúc ấy nhà Hán hưng khởi được hơn sáu mươi năm, bốn bể yên bình, kho lẫm đầy đủ, nhưng Tứ di chưa vào chầu, chế độ còn nhiều thiếu khuyết, Hoàng thượng đang muốn tuyển dùng người tài văn võ, cầu mà như không tìm được. Bắt đầu dùng xe lót bánh bằng cỏ bồ* để đón Mai Sinh, gặp được Chủ Phụ Yển rồi than thở*. Quần thần hâm mộ hướng về, người có tài lạ cùng ra phụ tá. Bốc Thức được cất nhắc từ chăn nuôi, Hoằng Dương được cất nhắc từ buôn bán, Vệ Thanh được cất nhắc từ thân phận nô bộc, Nhật Bị xuất thân là tù binh, họ cũng như hạng đắp tường, nuôi trâu thuở trước vậy*. Nhà Hán thu dụng được nhiều nhân tài nhất từ trước đến nay. Nho nhã có Công Tôn Hoằng, Đổng Trọng Thư, Nghệ Khoan; tín cẩn có Thạch Kiến, Thạch Khánh; chất phác chính trực có Cấp Ảm, Bốc Thức; tiến cử người hiền có Hàn An Quốc, Trịnh Đương Thì; chế định pháp lệnh có Triệu Vũ, Trương Thang; văn chương có Tư Mã Thiên, Tương Như; hoạt kê có Đông Phương Sóc, Mai Cao; ứng đối có Nghiêm Trợ, Chu Mãi Thần; lịch số có Đường Đô, Lạc Hạ Hoành; âm luật có Lý Diên Niên; tính toán có Tang Hoằng Dương; đi sứ thì có Trương Khiên, Tô Vũ; tướng soái có Vệ Thanh, Hoắc Khứ Bệnh; nhận di chiếu có Hoắc Quang, Kim Nhật Bi. Ngoài ra không sao ghi hết. Vì thế tạo nên công danh sự nghiệp, chế độ văn chương, đời sau không theo kịp. Hiếu Tuyên đế kế thừa đạo thống, tu chỉnh sự nghiệp to lớn, giảng luận Lục nghệ, chiêu vời lựa chọn anh tài, rồi Tiêu Vọng Chi, Lương Khâu Hạ, Hạ Hầu Thắng, Vi Huyền Thành, Nghiêm Bành Tổ, Doãn Canh Thủy nhờ nho thuật nên được tiến dụng; Lưu Hướng, Vương Bao nhờ văn chương mà được rạng danh. Tướng võ tướng văn có Trường An Thế, Triệu Sung Quốc, Ngụy Tương, Bỉnh Cát, Vu Định Quốc, Đỗ Diên Niên; trị dân có Hoàng Bá, Vương Thành, Cung Toại, Trịnh Hoằng, Thiệu Tín Thần, Hàn Diên Thọ, Doãn Ông Quy, Triệu Quảng Hán, đều có công tích hậu thế ghi nhận. Các bậc danh thần khác, đều xuất hiện sau vậy.”

QUYỂN 113 NAM VIỆT LIỆT TRUYỆN

Nam Việt vương Úy Đà, người Chân Định, họ Triệu. Nhà Tần đã thôn tính được thiên hạ, đánh chiếm bình định Dương Việt, lập ra các quận Quế Lâm, Nam Hải, Tượng Quận, đưa đám lưu dân đến sống chung với dân Việt mười ba năm. Thời Tần, Đà được làm Huyện lệnh Long Xuyên, quận Nam Hải. Đến thời Tần Nhị thế, Quận ủy Nam Hải là Nhâm Hiêu bị bệnh sắp chết, triệu Huyện lệnh Long Xuyên Triệu Đà đến nói: “Nghe nói bọn Trần Thắng làm loạn, nhà Tần vô đạo, thiên hạ khốn khổ, bọn Hạng Vũ, Lưu Quý*, Trần Thắng, Ngô Quảng, ai nấy nổi lên tụ họp quần chúng ở các châu quận, như đàn hồ tranh nhau thiên hạ, Trung nguyên náo loạn, không biết chỗ nào yên, hào kiệt phản lại Tần, cùng nhau dựng lập. Nam Hải hẻo lánh xa xôi, ta sợ quân trộm cướp xâm lấn đất đai đến đây, ta muốn dấy quân cắt đứt đường mới, tự phòng bị, đợi chư hầu có biến, lại gặp lúc bệnh nặng. Hơn nữa Phiên Ngung dựa vào núi non hiểm trở, gần Nam Hải, từ đông sang tây mấy nghìn dặm, nếu được người Trung nguyên tương trợ, nơi đây cũng thành bá chủ một châu, có thể dựng nước. Các trưởng lại trong quận không ai đáng tin cậy, cho nên triệu ông đến để nói việc đó.” Rồi viết thư giao cho Đà, thay mình giải quyết công việc của Quận ủy Nam Hải. Hiêu chết, Đà liền truyền hịch cho các đất Hoành Phố, Dương Sơn, Niết Khê Quán rằng: “Quân trộm cướp sắp kéo đến, hãy kíp chặn đường, tập trung quân để tự phòng giữ!” Nhân đó [Triệu Đà] từng bước dùng pháp luật để giết các trưởng quan do nhà Tần đặt, dùng bè đảng của mình thay làm Quận thú. Tần đã bị đánh rồi diệt vong, Đà liền đánh chiếm Quế Lâm và Tượng Quận, tự lập làm Nam Việt Vũ vương. Sau khi Cao đế bình định thiên hạ, do Trung nguyên lao khổ nên bỏ qua không giết Đà. Nhà Hán năm thứ mười một, sai Lục Giả nhân đó lập Đà làm Nam Việt vương, cùng chẻ tín phù để thông sứ*, hòa hiếu quy tập người Bách Việt, không để họ trở thành mối nguy cho biên cương phía nam, Nam Việt tiếp liền ranh giới Trường Sa.

Thời Cao hậu, quan hữu ty đề nghị cấm Nam Việt buôn bán đồ sắt ở các chợ vùng biên. Triệu Đà nói: “Cao đế lập ta, cùng nhau thông sứ, trao đổi hàng hóa, nay Cao hậu nghe lời gièm của bề tôi, phân biệt man di, ngăn cấm đồ dùng, đó hẳn là kế của Trường Sa vương, muốn dựa Trung nguyên, đánh diệt Nam Việt rồi làm vua cả hai vùng, tự lập công lao vậy.” Thế là Đà liền tự tôn hiệu thành Nam Việt Vũ đế, phát binh tấn công các ấp biên giới Trường Sa, phá hủy mấy huyện rồi rút về. Cao hậu sai tướng quân Long Lự hầu là Táo mang quân đến đánh. Gặp thời tiết nóng nực, ẩm thấp, sĩ tốt phần lớn bị bệnh dịch, quân không thể vượt núi Dương Sơn. Hơn một năm sau, Cao hậu băng hà, liền bãi binh. Triệu Đà nhân đó đem quân uy hiếp biên giới, đem của cải hối lộ Mân Việt, Tây Âu và đất Lạc, nô dịch rồi khiến họ quy thuộc, từ đông sang tây trải hơn vạn dặm. Bèn ngồi xe hoàng ốc cắm cờ bên trái*, ban chiếu lệnh xưng là “chế”, ngang hàng với Trung nguyên*.

Đến thời Hiếu Văn đế năm đầu, mới cai trị thiên hạ, sai sứ báo cho chư hầu, Tứ di* từ đất Đại vào triều để thể hiện ý hướng khi mới lên ngôi, tỏ rõ ân đức lớn lao. Bèn cho là mộ của cha mẹ Triệu Đà ở Chân Định, cho phép [Triệu Đà] lập ấp giữ gìn phần mộ, hằng năm các tiết phụng thờ tế tự. Triệu các anh em họ, ban cho quan cao lộc hậu, sủng ái họ. Hạ chiếu cho bọn Thừa tướng Trần Bình tiến cử người có thể đi sứ Nam Việt, Bình nói Hiếu Chỉ và Lục Giả thời tiên đế đã quen đi sứ Nam Việt. [Vua] bèn triệu Lục Giả, cho làm Thái trung đại phu, sai đi sứ; nhân đó trách Đà tự lập làm Hoàng đế, không sai sứ giả đến thông báo. Lục Giả đến Nam Việt, Nam Việt vương rất lo sợ, viết thư tạ tội, nói rằng: “Bề tôi đại trưởng lão phu ở man di là Đà, trước đây Cao hậu ngăn cách phân biệt Nam Việt, trộm ngờ Trường Sa vương gièm pha thần, lại từ xa nghe tin Cao hậu giết hết tông tộc của Đà, khai quật thiêu đốt mồ mả tổ tiên, cho nên bất chấp tất cả, xâm phạm biên giới Trường Sa. Hơn nữa phương nam thấp ẩm, trong cõi man di, Mân Việt ở phía đông, nghìn người xưng vương, Âu Lạc phía tây là nước để trần cũng xưng vương. Lão thần trộm xưng đế hiệu, tạm lấy đó tự làm vui, nào dám đem việc ấy báo với thiên vương!” Bèn dập đầu tạ lỗi, nguyện mãi làm phiên thần, dâng cống. Thế là [Triệu Đà] bèn hạ lệnh trong nước rằng: “Ta nghe, hai bên hùng cường không thể đứng chung, hai người hiền năng không thể ở cùng một đời. Hoàng đế là thiên tử hiền năng. Từ rày về sau, bãi bỏ chế độ xe hoàng ốc cắm cờ bên trái dành cho Hoàng đế.” Lục Giả về báo lại, Hiếu Văn đế cả mừng. Đến thời Hiếu Cảnh đế, [Triệu Đà] xưng thần, sai người vào triều thỉnh mệnh, nhưng Nam Việt ở nước mình vẫn trộm dùng đế hiệu như cũ, sứ giả vào chầu thiên tử, xưng vương như chư hầu khác. Đến năm Kiến Nguyên thứ tư, Triệu Đà chết.

Cháu nội Triệu Đà là Triệu Hồ làm Nam Việt vương. Bấy giờ Mân Việt vương là Dĩnh cất quân tấn công thành ấp ở biên giới Nam Việt, Hồ sai người dâng thư báo lên: “Hai nước Việt đều là phiên thần, không được tự ý dấy binh tấn công nhau. Nay Mân Việt đem binh xâm phạm đất của thần, thần không dám hưng binh, xin thiên tử hạ chiếu lệnh.” Vì thế Hoàng đế cho Nam Việt biết trọng nghĩa, giữ đúng chức phận, dấy binh giúp họ, sai hai tướng quân đến hỏi tội Mân Việt. Quân chưa qua núi, em của Mân Việt vương là Dư Thiện giết Dĩnh rồi đầu hàng, thế rồi bãi binh.

Thiên tử sai Trang Trợ sang tuyên dụ Nam Việt vương, Hồ dập đầu nói: “Thiên tử vì thần, dấy binh hỏi tội Mân Việt, thần dẫu chết cũng không biết lấy gì báo đền ơn đức!” Sai Thái tử Anh Tề vào làm Túc vệ. Triệu Hồ nói với Trợ rằng: “Nước tôi mới bị giặc cướp, sứ giả hãy đi trước đi. Hồ đang ngày đêm chuẩn bị hành trang vào bái kiến thiên tử.” Trợ đi rồi, đại thần can Hồ rằng: “Nhà Hán dấy binh giết Dĩnh, cũng là để dọa Nam Việt. Vả lại tiên vương xưa có nói, thờ thiên tử chỉ mong không thất lễ, quan trọng là không thể vì những lời tốt đẹp mà vào chầu. Vào chầu thì không được về, là cái thế mất nước vậy.” Thế là Hồ cáo bệnh, rốt cuộc không vào triều kiến. Hơn chục năm sau, Hồ đổ bệnh nặng, Thái tử Anh Tề xin về. Hồ mất, thụy là Văn vương.

Anh Tề lên thay, giấu ngọc tỷ của Vũ đế trước đây. Khi Anh Tề vào làm Túc vệ ở Trường An, lấy người con gái họ Cù ở Hàm Đan, sinh con là Hưng. Đến khi lên ngôi, dâng thư xin lập Cù thị làm Hoàng hậu, Hưng làm người kế vị. Nhà Hán nhiều lần phái sứ giả dụ bảo Anh Tề, Anh Tề vẫn thích tự ý nắm quyền sinh sát, sợ vào triều kiến sẽ phải theo pháp luật nhà Hán, như chư hầu khác, cố ý cáo bệnh, không chịu vào chầu. Sai con là Thứ Công vào làm Túc vệ. Anh Tề mất, thụy là Minh vương.

Thái tử Triệu Hưng lên thay, mẹ làm Thái hậu. Thái hậu từ khi chưa làm vợ của Anh Tề, từng tư thông với An Quốc Thiếu Quý người Ba Lăng. Sau khi Anh Tề mất, năm Nguyên Đỉnh thứ tư, nhà Hán sai An Quốc Thiếu Quý đến dụ Nam Việt vương và Thái hậu vào triều, như các chư hầu khác; sai bọn biện sĩ Gián đại phu Chung Quân tuyên giảng hiểu dụ, bọn dũng sĩ Ngụy Thần phụ vào chỗ thiếu khuyết, Vệ úy Lộ Bác Đức đem quân đóng đồn ở Quế Dương, chờ sứ giả. Nam Việt vương tuổi còn nhỏ, Thái hậu là người Trung nguyên, từng tư thông với An Quốc Thiếu Quý, khi [An Quốc Thiếu Quý đi] sứ đến, lại cùng tư thông. Người trong nước biết việc đó, phần nhiều không theo Thái hậu. Thái hậu sợ sinh loạn, cũng muốn dựa uy nhà Hán, nhiều lần khuyên Nam Việt vương cùng quần thần xin nội thuộc. Liền nhân đó phái sứ giả dâng thư, xin được như các chư hầu khác, ba năm một lần triều kiến, bỏ hết quan ải biên giới. Thiên tử đồng ý, ban ấn bạc cho Thừa tướng Lã Gia, cùng ấn cho Nội sở, Trung úy, Thái phó, các chức quan khác được tự thiết lập. Bỏ hình phạt cũ là thích chữ vào mặt, cắt mũi, dùng pháp luật nhà Hán, như các chư hầu khác. Sứ giả đến đều lưu lại để vỗ về Nam Việt. Nam Việt vương và Thái hậu sửa soạn hành trang cùng hậu lễ chuẩn bị vào chầu.

Thừa tướng Lã Gia tuổi cao, phụ tá ba đời vương, hơn bảy mươi người trong tông tộc làm trưởng lại, con trai đều lấy con gái của Nam Việt vương, con gái đều được gả cho vương tử, anh em trong tông thất, lại thông hôn với Tần vương ở Thương Ngô. Ở trong nước, Lã Gia quyền thế rất lớn, được người Việt tin cậy, nhiều người làm tai mắt, được lòng người hơn cả Nam Việt vương. Nam Việt vương dâng thư lên, Lã Gia nhiều lần can ngăn nhưng vương không nghe. Lã Gia có lòng làm phản, nhiều lần cáo ốm không gặp sứ giả nhà Hán. Sứ giả đều chú ý đến Gia, nhưng tình thế chưa thể giết. Vương và Thái hậu cũng sợ bọn Gia ra tay trước, liền bày tiệc rượu, dựa quyền thế của sứ giả nhà Hán, âm mưu giết bọn Gia. Sứ giả đều ngồi hướng về đông, Thái hậu hướng về nam, Nam Việt vương hướng về bắc, Thừa tướng Lã Gia và đại thần đều hướng về tây, cùng ngồi hầu rượu. Em trai Gia làm võ tướng, đem quân đóng ở ngoài cung. Trong tiệc rượu, Thái hậu bảo Gia rằng: “Nam Việt nội thuộc, là lợi cho nước, nhưng tướng quân khăng khăng cho là bất lợi, là cớ làm sao?” Lấy việc ấy khích cho sứ giả nổi giận. Sứ giả nghi hoặc nhìn nhau, không ai dám hành động. Gia thấy không có tai mắt ở đó, liền dậy đi ra. Thái hậu tức giận, muốn dùng giáo đâm Gia, nhưng vương ngăn lại. Gia ra ngoài rồi, chia quân của em hộ vệ về phủ, cáo ốm, không chịu gặp vương và sứ giả. Bèn âm mưu cùng đại thần làm loạn. Vương vốn không có ý giết Gia, Gia biết điều đó, vì thế mấy tháng liền không hành động. Thái hậu có tính dâm, người trong nước không theo, muốn một mình giết bọn Gia, nhưng không đủ sức.

Thiên tử hay tin Gia không nghe theo Nam Việt vương, vương và Thái hậu yếu sức lại thế cô, không thể áp chế, sứ giả thì khiếp nhược không quyết đoán; lại cho vương và Thái hậu đã nội phụ nhà Hán, chỉ riêng Lã Gia làm loạn, không đủ để dấy binh, định sai Trang Sâm* đem hai nghìn người đi sứ Nam Việt. Sâm nói: “Vì giao hảo mà đi sứ, cần mấy người là đủ rồi; vì dùng vũ lực mà đến, hai nghìn người không đủ hành sự.” Sâm từ chối, cho là không thể, thiên tử bãi chức của Sâm. Hàn Thiên Thu là tráng sĩ đất Giáp vốn làm tướng cho Tế Bắc vương khi trước, hăng hái nói: “Với nước Việt cỏn con, lại có Nam Việt vương và Thái hậu nội ứng, một mình Thừa tướng Lã Gia gây hại được gì, xin được đem hai trăm dũng sĩ đi, ắt chém Lã Gia về báo.” Thế là thiên tử sai Thiên Thu cùng em trai Vương thái hậu là Cù Lạc đem hai nghìn người vào nước Việt. Bọn Lã Gia liền làm phản, hạ lệnh cho trong nước rằng: “Nhà vua còn nhỏ, Thái hậu là người Trung nguyên, lại dâm loạn với sứ giả, chỉ muốn nội thuộc, mang hết đồ quý báu của tiên vương vào dâng thiên tử để xu nịnh, nhiều người đi theo, khi tới Trường An, sẽ đem bán làm nô bộc. Vì cái lợi thoát thân nhất thời, không ngó ngàng đến xã tắc họ Triệu, không có ý lo tính cho muôn đời.” Bèn cùng em trai đem quân đánh giết Nam Việt vương, Thái hậu cùng sứ giả nhà Hán. Sai người báo cho Tần vương ở Thương Ngô cùng các quận huyện, lập người con do con trưởng của Minh vương với vợ người Việt sinh ra là Thuật Dương hầu Kiến Đức làm vua. Rồi Hàn Thiên Thu đem quân đến, phá được mấy ấp nhỏ. Sau đó, Việt mở đường thẳng cấp lương, cách Phiên Ngung bốn mươi dặm, đem quân đánh bọn Hàn Thiên Thu, rồi tiêu diệt hết. Sai người đóng hòm niêm phong tiết phù của sứ giả nhà Hán, để ở biên tái, nói khéo là tạ tội, rồi phát binh giữ chỗ trọng yếu. Thiên tử bèn nói: “Hàn Thiên Thu tuy không thành công, cũng đứng đầu hàng tiên phong trong quân.” Phong con trai của Hàn Thiên Thu là Diên Niên làm Thành An hầu. Cù Lạc, chị là Thái hậu, đi đầu trong việc nội thuộc nhà Hán, con trai Cù Lạc là Quảng Đức được phong làm Long Kháng hầu. Bèn hạ chiếu xá tội tù nhân: “Thiên tử suy yếu, chư hầu đánh nhau, chê trách bề tôi không biết thảo phạt nghịch tặc. Nay bọn Lã Gia, Kiến Đức làm phản, tự lập một cách yên ổn, lệnh cho tội nhân cùng các vùng Giang, Hoài về phía nam đem mười vạn quân lâu thuyền đến hỏi tội chúng.”

Mùa thu năm Nguyên Đỉnh thứ năm, Vệ úy Lộ Bác Đức làm Phục ba tướng quân, đem quân ra Quế Dương, xuống Hối Thủy; Chủ tước đô úy Dương Bộc làm Lâu thuyền tướng quân, đem quân ra Dự Chương, xuống Hoành Phố; hai vị vốn được phong hầu ở nước Việt đã trở về chính nghĩa* làm Qua thuyền tướng quân và Hạ lệ tướng quân, đem quân ra Linh Lăng, người xuống Ly Thủy, người đến thẳng Thương Ngô; sai Trì Nghĩa hầu dùng các tội nhân ở Ba Thục, phát binh ở Dạ Lang, xuống sông Tang Kha, cùng hội quân ở Phiên Ngung.

Mùa đông năm Nguyên Đỉnh thứ sáu, Lâu thuyền tướng quân đem tinh binh đi trước vây hãm Tầm Hiệp, phá Thạch Môn, thu được thuyền và thóc của Nam Việt, nhân đó tiến quân, bẻ gãy mũi tiên phong của Nam Việt, đem mấy vạn quân chờ Phục ba tướng quân. Phục ba tướng quân dẫn theo tội nhân, đường sá xa xôi, đến sau kỳ hẹn, hội quân với Lâu thuyền tướng quân, được hơn nghìn quân, rồi cùng tiến. Lâu thuyền tướng quân đi trước, đến Phiên Ngung. Kiến Đức và Gia đều giữ thành. Lâu thuyền tướng quân tự chọn chỗ thuận tiện, ở mặt đông nam; Phục ba tướng quân ở mặt tây bắc. Đến chiều tối, Lâu thuyền tướng quân đánh bại người Việt, phóng hỏa đốt thành. Người Nam Việt vốn nghe danh Phục ba tướng quân, chiều tối, không biết quân của Phục ba nhiều hay ít. Phục ba liền lập doanh trại, sai sứ giả chiêu hàng, ban ấn tín, lại hạ lệnh chiêu hàng lẫn nhau. Lâu thuyền tướng quân ra sức tấn công, thiêu đốt địch, trái lại lùa địch vào trong doanh quân Phục ba tướng quân. Tảng sáng, trong thành đều hàng Phục ba tướng quân. Lã Gia và Kiến Đức cùng mấy trăm bộ thuộc đương đêm trốn ra biển, đi thuyền sang phía tây. Phục ba tướng quân lại nhân hỏi những quý nhân đã đầu hàng, nhờ đó biết Lã Gia đi đâu, liền sai người đuổi theo. Viên Hiệu úy tư mã cũ là Tô Hoằng bắt được Kiến Đức, được phong làm Hải Thường hầu; viên quan Lang nước Việt là Đô Kê bắt được Lã Gia, được phong làm Lâm Sái hầu.

Thương Ngô vương Triệu Quang, cùng họ với Việt vương, nghe tin quân Hán đến, cùng Huyện lệnh Kiệt Dương nước Việt tên là Định, xin nội thuộc Hán; quan Giám ở Quế Lâm nước Việt là Cư Ông hiểu dụ Âu Lạc nội phụ nhà Hán, hai người đều được phong hầu. Quân của Qua thuyền tướng quân và Hạ lệ tướng quân cùng quân Dạ Lang do Trì Nghĩa hầu đưa đi chưa đến nơi, Nam Việt đã được bình định. Liền lập [Nam Việt] thành chín quận. Phục ba tướng quân được phong thêm. Lâu thuyền tướng quân do đem quân vây hãm và đánh thành kiên cố, được phong làm Tướng Lương hầu.

Từ lúc Uý Đà mới xưng vương trở về sau, được năm đời, chín mươi ba năm, nước Nam Việt bị diệt vong.

Thái sử công bàn rằng:

Uý Đà xưng vương,

Vốn do Nhâm Hiêu.

Gặp Hán mới lập,

Liệt làm chư hầu.

Long Lự rời ẩm, dịch*;

Đà được thể càng kiêu.

Âu Lạc hỗn chiến,

Nam Việt lao đao.

Quân Hán tiến đến,

Anh Tề vào chầu.

Về sau mất nước,

Điềm từ Cù nữ.

Lã Gia kém trung,

Khiến Đà vô hậu.

Lâu thuyền dục loạn,

Ngông ngạo mê hoặc.

Phục ba khốn cùng,

Trí càng sáng suốt,

Nhân họa thành phúc.

Thành bại chuyển đổi,

Ví như nẩy mực*.

Uý Đà chi vương / Bản do Nhậm Hiêu.

Tao Hàn sơ định / Liệt vi chư hầu.

Long Lự ly thấp dịch / Đà đắc dĩ ích kiêu.

Âu Lạc tương Công / Nam Việt động diêu.

Hán binh lâm cảnh /Anh Tề nhập triều.

Kỳ hậu vong quốc / Trưng tự Cù nữ.

Lã Gia tiểu trung / Linh Đà vô hậu.

Lâu thuyền túng dục/Đãi ngạo thất hoặc.

Phục ba khốn cùng/Trí lự dũ thực /Nhân họa vi phúc.

Thành bại chi chuyển / Thí nhược củ mặc.

QUYỂN 114 ĐÔNG VIỆT LIỆT TRUYỆN

Mân Việt vương Vô Chư cùng Việt Đông Hải vương Dao, tiên tổ đều là hậu duệ của Việt vương Câu Tiễn, họ Trâu. Sau khi Tần thôn tính được thiên hạ, đều bị phế làm đầu lĩnh, lấy đất của họ lập quận Mân Trung. Đến khi chư hầu phản Tần, Vô Chư và Dao thống lãnh nước Việt theo Huyện lệnh Bà Dương là Ngô Nhuế, tức Bà quân, theo chư hầu diệt Tần. Bấy giờ Hạng Tịch là người ra hiệu lệnh, không phong cho làm vương, vì thế không theo Sở. Hán đánh Hạng Tịch, Vô Chư và Dao thống lãnh người Việt giúp Hán. Nhà Hán năm thứ năm, lại lập Vô Chư làm Mân Việt vương, làm vua ở đất cũ Mân Trung, đóng đô ở Đông Dã. Hiếu Huệ đế năm thứ ba, đề cử công của nước Việt thời Cao đế, cho rằng quân trưởng đất Mân là Dao có nhiều công lao, dân chúng thuận lòng quy phụ, bèn lập Dao làm Đông Hải vương, đóng đô ở Đông Âu, thế tục gọi là Đông Âu vương.

Mấy đời sau, đến Cảnh đế năm thứ ba, Ngô vương Tự làm phản, định lôi kéo Mân Việt, nhưng Mân Việt không chịu, chỉ riêng Đông Âu theo Ngô. Đến khi Ngô bị phá, Đông Việt nhận tiền của nhà Hán, liền giết Ngô vương Đan Đồ, vì thế đều không bị giết, cho về nước.

Con của Ngô vương là Tử Câu trốn đến Mân Việt, oán Đông Âu giết cha mình, thường xúi Mân Việt đánh Đông Âu. Đến năm Kiến Nguyên thứ ba, Mân Việt phát binh bao vây Đông Âu. Đông Âu hết lương, nguy khốn, sắp hàng, bèn sai người cáo cấp với thiên tử. Thiên tử hỏi Thái úy Điền Phần, Phần đáp rằng: “Người Việt đánh lẫn nhau, đó là chuyện thường, lại nhiều lần phản phúc, không đủ để phiền Trung nguyên phải đến cứu. Từ thời Tần đã bỏ rơi họ, không xem là đất nội thuộc.” Trung đại phu Trang Trợ liền vặn hỏi Phần rằng: “Chỉ lo sức không thể cứu, đức không đủ để che chở; nếu có thể, sao lại bỏ rơi? Vả lại nhà Tần, ngay Hàm Dương còn bỏ, nói gì nước Việt! Nay nước nhỏ vì khốn cùng mà đến cấp báo thiên tử, thiên tử không giúp, kẻ kia biết cấp báo với ai? Sao có thể bảo vệ cho muôn nước được?” Hoàng thượng nói: “Không thể tính kế với Thái úy được. Ta mới lên ngôi, không muốn đem hổ phù để phát động quân đội các quận trong nước.” Bèn sai Trang Trợ đem phù tiết phát động quân ở Cối Kê. Thái thú Cối Kê định chống lệnh, không phát binh, Trợ liền chém một viên Tư mã, tuyên dụ ý chỉ, rồi phát binh theo đường biển đến cứu Đông Âu. Chưa đến nơi, Mân Việt đã dẫn quân về. Đông Âu xin đem cả nước dời vào Trung nguyên, bèn đưa hết dân chúng đi, đến ở tại vùng Giang, Hoài.

Năm Kiến Nguyên thứ sáu, Mân Việt đánh Nam Việt. Nam Việt tuân theo ước định với thiên tử, không dám tự ý phát binh đánh lại, mà báo lên triều đình. Hoàng thượng sai quan Đại hành Vương Khôi đem quân ra Dự Chương, quan Đại nông Hàn An Quốc đem quân ra Cối Kê, đều làm tướng quân. Quân chưa vượt núi, Mân Việt vương là Dĩnh đã phát binh chiếm chỗ hiểm chống trả. Em của Dĩnh là Dư Thiện cùng Thừa tướng và tông tộc bàn mưu rằng: “Vương tự ý phát binh đánh Nam Việt, không thỉnh mệnh, cho nên thiên tử đem quân đến hỏi tội. Nay quân Hán đông mạnh, nếu may mắn thắng được, sau càng đến đông hơn, rốt cuộc diệt quốc mới thôi. Nay giết vương để tạ tội với thiên tử. Thiên tử chấp nhận, sẽ bãi binh, cố nhiên cả nước vẹn nguyên; nếu không chấp nhận, bèn ra sức đánh; không thắng thì trốn hết ra biển.” Thảy đều nói: “Phải.” Bèn đâm chết quốc vương, sai sứ đem đầu đến dâng Đại hành Vương Khôi. Đại hành nói: “Sở dĩ kéo quân đến là để giết quốc vương. Nay đầu quốc vương đã đến, tỏ ý tạ tội, không đánh mà diệt được, còn gì lợi hơn nữa.” Bèn tự ý án binh rồi báo với quân của Đại nông Hàn An Quốc, sai sứ mang đầu Mân Việt vương phi ngựa về báo thiên tử. [Thiên tử] xuống chiếu cho hai tướng bãi binh, nói: “Bọn Dĩnh đầu xỏ tội ác, chỉ riêng cháu nội Vô Chư là Diêu quân tên Sửu không dự mưu đó thôi.” Bèn sai Lang trung tướng lập Sửu làm Việt Diêu vương, phụng thờ tế tự tiên tổ Mân Việt.

Dư Thiện sau khi giết Dĩnh, uy chấn cả nước, dân trong nước phần nhiều theo về, trộm tự lập làm vương. Diêu vương không thể uốn nắn được dân chúng. Thiên tử nghe tin, cho là Dư Thiện không đáng để dấy binh, nói: “Dư Thiện nhiều lần cùng Dĩnh âm mưu làm loạn, nhưng sau là người đầu tiên giết Dĩnh, quân triều đình không phải vất vả.” Nhân đó lập Dư Thiện làm Đông Việt vương, ở chung với Diêu vương.

Đến năm Nguyên Đỉnh thứ năm, Nam Việt làm phản, Đông Việt vương Dư Thiện dâng thư, xin đem tám nghìn quân theo Lâu thuyền tướng quân đánh bọn Lã Gia. Quân đến Yết Dương, lấy cớ biển gió to sóng lớn, không đi nữa, tính nước đôi, ngầm sai sứ tới Nam Việt. Đến khi nhà Hán phá được Phiên Ngung, vẫn không tới. Bấy giờ Lâu thuyền tướng quân Dương Bộc sai sứ dâng thư, xin được tùy ý dẫn quân đánh Đông Việt. Hoàng thượng nói sĩ tốt vất vả mỏi mệt, không cho, rồi bãi binh, hạ lệnh các Hiệu úy đóng đồn ở Mai Lĩnh thuộc Dự Chương đợi lệnh.

Mùa thu năm Nguyên Đỉnh thứ sáu, Dư Thiện nghe tin Lâu thuyền tướng quân xin thảo phạt mình, quân Hán đến biên cảnh, sắp sang, liền làm phản, phát binh chặn đường tiến của quân Hán. Kêu gọi bọn tướng quân Trâu Lực hãy “nuốt tướng quân Hán”, tấn công vào Bạch Sa, Vũ Lâm, Mai Lĩnh, giết ba viên Hiệu úy nhà Hán. Bấy giờ nhà Hán sai Đại nông Trương Thành và Sơn Châu hầu trước đây là Xỉ làm tướng đóng đồn, không dám đánh, rút đến chỗ thuận tiện, đều mắc tội sợ địch, bị giết.

Dư Thiện khắc ngọc tỷ hai chữ “Vũ đế”, tự lập làm Hoàng đế, gạt dân mình, nói lời giả dối. Thiên tử sai Hoành hải tướng quân Hàn Duyệt ra Câu Chương, vượt biển từ phía đông tiến đến; Lâu thuyền tướng quân Dương Bộc đem quân ra Vũ Lâm; Trung úy Vương Ôn Thư đem quân ra Mai Lĩnh; Việt hầu làm Qua thuyền [tướng quân], Hạ lại tướng quân, đem quân ra Nhược Da và Bạc Sa. Mùa đông niên hiệu Nguyên Phong năm thứ nhất, kéo vào Đông Việt. Đông Việt vốn đã phát binh giữ chỗ hiểm để chống trả, sai Tuẫn bắc tướng quân giữ Vũ Lâm, đánh bại mấy Hiệu úy của Lâu thuyền tướng quân, giết trưởng lại. Lâu thuyền tướng quân thống lĩnh Viên Chung Cổ người ở Tiền Đường chém Tuẫn bắc tướng quân, được phong làm Ngự Nhi hầu. Quân do Lâu thuyền tướng quân thống lãnh chưa đến.

Việt Diễn hầu trước đây là Ngô Dương khi trước ở Hán, Hán sai về hiểu dụ Dư Thiện, Dư Thiện không nghe. Đến khi Hoành hải tướng quân đến trước, Việt Diễn hầu Ngô Dương đem bảy trăm người trong ấp làm phản, tấn công quân Việt ở Hán Dương Kiến Thành hầu là Ngao, cùng quân binh và Diêu vương Cư Cổ bàn mưu rằng: “Dư Thiên đứng đầu việc ác, kìm giữ bọn ta. Nay quân Hán đến, quân đông và mạnh, nếu tính kế giết Dư Thiện, tự động quy hàng tướng Hán, may ra được thoát tội." Bèn cùng giết Dư Thiện, đem quân hàng Hoành hải tướng quân, nên nhà Hán phong Diêu vương Cư Cổ làm Đông Thành hầu, hưởng vạn hộ; phong Kiến Thành hầu là Ngao làm Khai Lăng hầu; phong Việt Diễn hầu Ngô Dương làm Bắc Thạch hầu; phong Hoành hải tướng quân là Duyệt làm Án Đạo hầu; phong Hiệu uý của Hoành hải tướng quân là Phúc làm Liêu Oanh hầu. Phúc là con của Thành Dương Công vương, vốn là Hải Thường hầu, phạm pháp nên mất tước hầu. Trước tòng quân nhưng không có công, nhờ tông tộc nên được phong hầu. Các tướng đều không có công, không ai được phong. Tướng Đông Việt là Đa Quân, khi quân Hán đến, bỏ quân xin hàng, được phong Vô Tích hầu.

Thế rồi thiên tử cho Đông Việt vừa hẹp vừa hiểm trở, Mân Việt hung hãn, nhiều lần phản phúc, hạ chiếu cho quân lại đều đem dân mình dời đến ở vùng Giang, Hoài. Đông Việt bèn thành đất không người.

Thái sử công bàn rằng: Việt tuy là đất man di, tiên tổ họ há từng có công đức lớn với dân chăng? Sao được lâu dài đến thế! Trải mấy đời thường làm quân vương, Câu Tiễn một phen xưng bá. Nhưng Dư Thiện đại nghịch bất đạo, diệt nước chuyển dân, hậu duệ của tổ tiên họ là bọn Diêu vương Cư Cổ còn được phong tước hầu, thực ấp vạn hộ, từ đó biết được nước Việt đời đời làm công hầu vậy. Ấy là nhờ huấn nghiệp còn sót lại của Hạ Vũ vậy.

QUYỂN 115 TRIỀU TIÊN LIỆT TRUYỆN

Triều Tiên vương tên là Mãn*, người nước Yên xưa. Từ thời nước Yên còn thịnh trị, từng chiếm lấy Chân Phan và Triều Tiên, đặt quan lại, xây thành trì phòng vệ biên ải. Tần diệt Yên, các đất này quy thuộc, trở thành vùng ngoại biên quận Liêu Đông. Nhà Hán hưng khởi, cho là vùng xa khó giữ, lại sửa biên ải cũ ở Liêu Đông, đến Bái Thủy, lấy làm ranh giới, thuộc nước Yên. Yên vương Lư Oản làm phản, trốn vào Hung Nô, Mãn phải lưu vong, tụ tập bè đảng hơn nghìn người, búi tóc chuy kế, mặc trang phục man di, chạy ra biên tái phía đông, vượt sông Bái Thủy, sống ở vùng đất phía trên và dưới các thành lũy vốn hoang vắng thời Tần, dần dần nô dịch, khiến người man di ở Chân Phan, Triều Tiên cho đến bách tính lưu vong nước Yên, Tề cũ quy thuộc, lên làm vua, đóng đô ở Vương Hiểm.

Đến thời Hiếu Huệ đế, Cao hậu, thiên hạ mới yên định, Thái thú Liêu Đông ước định cho Mãn làm bề tôi cõi ngoài, bảo vệ man di ở ngoài quan ải, không để họ trộm cướp ở vùng biên; các tộc trưởng man di muốn vào triều kiến thiên tử, không được ngăn cấm. Ước định được báo lên, Hoàng thượng chấp thuận, vì thể Mãn được binh quyền, của cải, xâm chiếm và hàng phục các thành ấp nhỏ lân cận, Chân Phan, Lâm Đồn đều đến hàng phục, [khiến đất của Mãn] rộng đến mấy nghìn dặm vuông.

Mãn truyền cho con, đến cháu nội Hữu Cừ, chiêu dụ được rất nhiều lưu dân nhà Hán, lại chưa từng vào chầu; các nước bên cạnh Chân Phan định dâng thư, triều kiến thiên tử, nhưng vì cách trở không đến được. Năm Nguyên Phong thứ hai, nhà Hán sai Thiệp Hà đến trách lỗi và hiểu dụ Hữu Cừ, nhưng rốt cuộc vẫn không chịu vâng chiếu. Hà đi đến đầu địa giới, tới Bái Thủy, sai người đánh xe giết Tỳ vương Triều Tiên đi tiễn Hà là Trường, kíp vượt sông, phóng vào biên ải, rồi về báo với thiên tử rằng mình đã “giết tướng Triều Tiên”. Hoàng thượng cho Hà có danh tiếng tốt, không hỏi đến, phong Hà làm Đô úy vùng phía đông quận Liêu Đông. Triều Tiên oán Hà, phát binh đánh úp, giết chết Hà.

Thiên tử chiêu mộ tội nhân đi đánh Triều Tiên. Mùa thu năm ấy, sai Lâu thuyền tướng quân Dương Bốc xuất phát từ Tề, theo biển Bột Hải, quân có năm vạn; Tả tướng quân Tuân Trệ đem quân ra Liêu Đông, thảo phạt Hữu Cừ. Hữu Cừ phát binh giữ chỗ hiểm chống cự. Tên lính của Tả tướng quân tên là Đa chỉ huy quân Liêu Đông tiến đánh địch trước, thua trận, quân tan vỡ, Đa cũng bỏ trốn, phạm pháp, bị chém. Lâu thuyền tướng quân đem bảy nghìn quân Tề đến Vương Hiểm. Hữu Cừ dựa thành chống giữ, dò xét thấy quân của Lâu thuyền ít, liền ra thành giao chiến, quân của Lâu thuyền tướng quân thua chạy. Tướng quân Dương Bộc bị mất quân, trốn trong núi hơn chục ngày, dần dần tìm thu lại các quân sĩ tản mác, tụ hợp. Tả tướng quân đánh cánh quân phía tây Bái Thủy của Triều Tiên, chưa thể đánh phá từ trước mặt địch.

Thiên tử cho rằng hai tướng đều chưa thủ thắng, bèn sai Vệ Sơn dựa vào uy tín trong quân sang hiểu dụ Hữu Cừ. Hữu Cừ gặp sứ giả, dập đầu tạ tội: “Xin đầu hàng, chỉ sợ hai tướng lừa gạt rồi giết thần; nay thấy phù tiết xác tín, thần xin hàng phục.” Rồi sai Thái tử vào triều tạ tội, dâng năm nghìn con ngựa cùng quân lương. Hơn vạn người Triều Tiên đều cầm binh khí, đang sắp vượt Bái Thủy, sứ giả và Tả tướng quân ngờ họ gây biến, bảo Thái tử đã hàng phục, nên sai người không được cầm vũ khí. Thái tử cũng ngờ sứ giả và Tả tướng quân gian dối rồi giết mình, liền không chịu vượt Bái Thủy, lại dẫn quân về. Vệ Sơn về báo với thiên tử, thiên tử giết Sơn.

Tả tướng quân phá được quân trên Bái Thủy, bèn tiến quân, đến dưới thành, bao vây phía tây bắc. Lâu thuyền cũng đến hội quân, đóng ở phía nam thành. Hữu Cừ liền giữ thành thật vững, mấy tháng [quân Hán] vẫn chưa đánh hạ được.

Tả tướng quân vốn làm Thị trung, được sủng, chỉ huy quân Yên, Đại, hung tợn, thừa thắng, quân phần nhiều sinh kiêu. Lâu thuyền tướng quân chỉ huy quân Tề, vượt biển, vốn đã nhiều người thua chạy; trước tiên giao chiến với Hữu Cừ, bị khốn, chịu nhục, mất quân, sĩ tốt đều sợ, tướng quân hổ thẹn, khi bao vây Hữu Cừ, thường giữ khoan hòa. Tả tướng quân tấn công gắt gao, đại thần Triều Tiên bèn ngầm phái người đến ước hàng riêng với Lâu thuyền tướng quân, qua lại bàn định, vẫn chưa chịu quyết. Tả tưởng quân nhiều lần cùng Lâu thuyền tướng quân hẹn kỳ tấn công, Lâu thuyền muốn mau chóng ước định, không được; Tả tướng quân cũng sai người tìm thời cơ để hàng phục Triều Tiên, Triều Tiên không chịu, trong lòng đã quy phụ Lâu thuyền, vì thế hai tướng không phục nhau. Tả tướng quân có ý cho Lâu thuyền tướng quân trước có tội để mất quân, nay có giao du riêng với Triều Tiên mà họ không chịu hàng, nghi ngờ Lâu thuyền tướng quân âm mưu tạo phản, nhưng chưa dám tố cáo. Thiên tử cho rằng, tướng lĩnh vô năng, trước đã phái Vệ Sơn đi du hàng Hữu Cừ, Hữu Cừ sai Thái tử vào chầu, Vệ Sơn không biết quyết đoán, cùng Tả tướng quân tính kế đều sai, rốt cuộc làm hỏng ước định. Nay hai tướng vây thành, lại khác ý nhau, cho nên dùng dằng mãi chưa xong. Sai Thái thú Tế Nam là Công Tôn Toại đến chấn chỉnh họ, nếu tiện thì được tùy nghi hành sự. Toại đến, Tả tướng quân nói: “Đáng lẽ hạ được Triều Tiên lâu rồi, không hạ được là có nguyên do.” Nói Lâu thuyền tướng quân nhiều lần ước hẹn mà không đến, bèn đem ý mình nghĩ nói với Toại, rằng: “Nay đã như thế mà không bắt lấy, e sẽ thành nguy hại lớn, không chỉ riêng quân Lâu thuyền tướng quân, e sẽ hợp với Triều Tiên, tiêu diệt quân ta.” Toại cũng cho là phải, rồi dùng phù tiết triệu Lâu thuyền tướng quân vào quân doanh Tả tướng quân bàn kế, lập tức sai thuộc hạ dưới trướng Tả tướng quân bắt Lâu thuyền tướng quân, thu hết quân, rồi báo cho thiên tử. Thiên tử giết Toại.

Tả tướng quân đã gộp hai cánh quân, tức tốc tấn công Triều Tiên. Tướng quốc Triều Tiên là Lộ Nhân, Tướng quốc Hàn Âm, Tướng quốc Ni Khê là Tham, cùng tướng quân Vương Hiệp bàn mưu rằng: “Ban đầu định hàng Lâu thuyền, nay Lâu thuyền bị bắt, một mình Tả tướng quân chỉ huy hai cánh quân, đánh càng rát, sợ không thể đối địch được, đại vương lại không chịu hàng.” Âm, Hiệp, Lộ Nhân đều trốn sang hàng nhà Hán. Lộ Nhân chết trên đường đi. Mùa hạ năm Nguyên Phong thứ ba, Tướng quốc Ni Khê là Tham bèn sai người giết Triều Tiên vương Hữu Cừ rồi đến hàng. Thành Vương Hiểm vẫn chưa bị hạ, cho nên đại thần của Hữu Cừ là Thành Tỵ vẫn làm phản, tấn công các quan lại khác. Tả tướng quân sai con của Hữu Cừ là Trường Giang, con trai Tướng quốc Lộ Nhân là Tối dụ bảo dân chúng, giết Thành Tỵ, vì thế bình định được Triều Tiên, lập thành bốn quận. Phong cho Tham làm Hoạch Thanh hầu, phong Âm làm Địch Tư hầu, phong Hiệp làm Bình Châu hầu, Trường Giang làm Cơ hầu. Tối vì cha chết, có nhiều công lao, được làm Ôn Dương hầu.

Tả tướng quân bị triệu đến, nhân vì ganh ghét tranh công, làm trái kế hoạch, bị chém ngoài chợ. Lâu thuyền tướng quân cũng vì đem quân đến Liệt Khẩu, đáng lẽ phải đợi quân của Tả tướng quân, nhưng tự ý tiến đánh trước, tổn thất nhiều quân, đáng tội chết, được chuộc tội làm dân thường.

Thái sử công bàn rằng: Hữu Cừ cậy thành kiên cố, nước bị tuyệt tự. Thiệp Hà lừa dối để được công, phát binh đầu tiên. Lâu thuyền tướng quân hẹp hòi, gặp phải nguy nan lầm lỗi. Hối hận vì mất Phiên Ngung, rồi trái lại bị nghi ngờ. Tuân Trệ tranh công, cùng loại đều bị giết. Hai quân đều chịu nhục, tướng cầm quân không ai được phong hầu.

QUYỂN 116 TÂY NAM DI LIỆT TRUYỆN

Người di ở phía tây nam có đến hàng chục tộc trưởng, Dạ Lang là lớn nhất; các tộc thuộc của Mị Mạc ở phía tây Dạ Lang cũng có đến hàng chục, tộc Điên là lớn nhất; từ tộc Điên về phía bắc có hàng chục trưởng tộc, trong đó tộc Cung Đô là lớn nhất. Các tộc này đều búi tóc chuy kế, làm ruộng, tụ lại thành ấp. Ngoài ra, phía tây từ Đồng Sư sang phía đông, phía bắc đến Diệp Du, gọi là Tủy, Côn Minh, đều tết tóc, di chuyển theo đàn súc vật, không có chỗ ở cố định, không có tộc trưởng, đất rộng mấy nghìn dặm vuông. Từ đất Tủy về hướng đông bắc, có hàng chục tộc trưởng, trong đó tộc Tư và Tạc Đô là lớn nhất; từ tộc Tạc về phía đông bắc, có hàng chục tộc trưởng, tộc Nhiễm Mang là lớn nhất. Tục lệ các tộc đó, hoặc định cư, hoặc di chuyển không cố định, đều ở phía tây đất Thục. Từ tộc Nhiễm Mang về phía đông bắc, có hàng chục tộc trưởng lớn nhất là tộc Bạch Mã, đều là đồng loại của tộc người Đê. Các tộc này đều là man di ở mé ngoài phía tây nam đất Ba Thục vậy.

Ban đầu, thời Sở Uy vương, từng sai tướng quân Trang Cược đem quân men phía trên Trường Giang, chiếm phía tây đất Ba, Kiềm Trung. Trang Cược là con cháu Sở Trang vương khi trước. Cược đến Điền Trì, đất vuông ba trăm dặm, bên cạnh là đồng bằng phì nhiêu, rộng mấy nghìn dặm, Cược dùng sức quân bình định khiến họ quy phục Sở. Muốn về báo, gặp lúc Tần đánh chiếm các quận Ba, Kiếm Trung của Sở, chặn mất đường, không đi được, nhân đó trở lại, dựa vào quân đội làm vua đất Điền, thay đổi trang phục, theo phong tục cũ, làm tộc trưởng. Thời Tần, Thường An chiếm đất rồi khai thông sạn đạo rộng năm thước, các nước ở đây thiết lập quan lại. Hơn chục năm sau, Tần bị diệt vong. Nhà Hán hưng khởi, bỏ các nước này mà khai mở vùng biên cũ của đất Thục. Dân đất Ba-Thục có người lén ra khỏi quan ải để buôn bán, trao đổi ngựa của đất Tạc, nô bộc và bò lông bờm của người Bặc, nhờ thế Ba-Thục trở nên giàu có.

Năm Kiến Nguyên thứ sáu, Đại hành Vương Khôi đánh Đông Việt, Đông Việt giết Vương Dĩnh rồi đến báo. Khôi dựa vào uy thế quân đội sai Huyện lệnh Bà Dương là Đường Mông nhân đó hiểu dụ Nam Việt Nam Việt đãi Đường Mông món Củ tương* đất Thục, Mông hỏi món tương đó làm ở đâu, nói: “Theo đường Tang Kha phía tây bắc mang đến, vùng sông Tang Kha rộng mấy dặm, chảy ra từ chân thành Phiên Ngung.” Mông về đến Trường An, hỏi thương nhân người Thục, thương nhân đó nói: “Chỉ đất Thục mới làm ra Củ tương, nhiều người lén đem ra chợ ở Dạ Lang. Dạ Lang gần sông Tang Kha, sông rộng trên trăm bộ, đủ để di chuyển bằng thuyền. Nam Việt cậy có của cải, muốn Dạ Lang quy thuộc, phía tây đến Đồng Sư, nhưng cũng không thể khiến họ thần phục.” Mông bèn dâng thư nói với Hoàng thượng rằng: “Nam Việt vương ngồi xe hoàng ốc cắm cờ bên trái, đất từ đông sang tây rộng hơn vạn dặm, danh nghĩa là bề tôi cõi ngoài, thực chất là bá chủ một châu vậy. Nay theo Trường Sa, Dự Chương đến đó, đường thủy nhiều chỗ đứt đoạn, khó đi. Trộm nghe Dạ Lang có tinh binh, được độ trên mười vạn. Thả thuyền theo sông Tang Kha, nhằm chỗ địch không để ý, đó là kế lạ để chế phục Nam Việt. Nếu dựa vào sự hùng mạnh của nhà Hán, sự phì nhiêu của Ba-Thục, khai thông đường Dạ Lang, đặt quan lại, thực dễ lắm.” Hoàng thượng đồng ý. Bèn phong Mông làm Lang trung tướng, đem nghìn quân, hơn vạn người phụ trách tải lương, từ Ba-Thục, Tạc Quan tiến vào, rồi gặp Dạ Lang hầu Đa Đồng. Mông tặng hậu hĩnh, dùng uy đức để khuyên dụ, ước định thiết lập quan lại, cho con của Đa Đồng làm Huyện lệnh. Các ấp nhỏ bên cạnh Dạ Lang đều tham tơ lụa nhà Hán, cho là quân Hán đến đây đường sá hiểm trở, sẽ không thể chiếm cứ được, bèn tạm theo ước định của Mông. Về triều báo tin, [nhà Hán] bèn đem lập quận Kiền Vi. Phát binh Ba-Thục đi làm đường, từ đất Bắc đến thẳng sông Tang Kha. Tư Mã Tương Như người Thục cũng nói tây di là tộc Cung và Tạc có thể lập quận. Sai Tương Như lấy thân phận Lang trung tướng đi khuyên dụ, đều như các tộc nam di, đặt một viên Đô uý, lập thành hơn mười huyện, đều thuộc đất Thục.

Lúc bấy giờ, bốn quận ở Ba-Thục làm đường thông đến tây nam di để chuyển quân lương. Được mấy năm, đường chưa được thông, quân sĩ mỏi mệt đói khát, gặp khí ẩm thấp, rất nhiều người chết; tây nam di lại nhiều lần làm phản, dấy binh đến đánh khiến nhà Hán tổn phí mà không được công gì. Hoàng thượng lo lắng việc đó, sai Công Tôn Hoằng đến xem xét. Công Tôn Hoằng về báo, cho không có lợi. Đến khi Hoằng làm Ngự sử đại phu, lúc ấy đang đắp thành Sóc Phương, đến chiếm Hoàng Hà nhằm đuổi người Hồ, Hoằng nhân nhiều lần nói họa hại của vùng tây nam di, cho là nên bỏ, dồn sức lo đối phó Hung Nô. Hoàng thượng bãi bỏ quan chức tây di, chỉ lập Dạ Lang ở nam di thành hai huyện, đặt một Đô úy, dần sai Kiền Vi tự giữ.

Đến niên hiệu Nguyên Thú năm thứ nhất, Bác Vọng hầu Trương Khiên đi sứ Đại Hạ về, nói khi ở Đại Hạ thấy vải của đất Thục, gậy trúc của đất Cung, sứ thần hỏi các thứ ấy từ đầu đến, họ nói: “Từ nước Quyên Đốc ở hướng đông nam, cách mấy nghìn dặm, được thương nhân đất Thục mua về.” Lại nghe nói phía tây đất Cung độ hai nghìn dặm có nước Quyên Đốc. Khiên nhân hết lời nói rằng Đại Hạ ở tây nam nhà Hán, hâm mộ Trung nguyên, sợ Hung Nô ngăn đường đi, muốn khai thông đến đất Thục, đường nước Quyên Đốc thuận tiện và gần, chỉ có lợi mà không hại. Thế là thiên tử liền lệnh cho bọn Vương Nhiên Vu, Bách Thủy Xương, Lã Việt Nhân, sai theo đường nhỏ ra phía tây của tây đi tìm nước Quyên Đốc. Đến đất Điền, Điền vương là Thường Khương liền giữ lại, để tìm hơn mười người khai thông đường sang tây. Hơn một năm, đều bị Côn Minh ngăn trở, không ai đến được nước Quyên Đốc.

Điền vương nói với sứ giả nhà Hán rằng: “Hán so với ta, nước nào lớn hơn?” Đến Dạ Lang, Dạ Lang hầu cũng hỏi tương tự*. Vì đường không thông, mỗi người tự làm bá chủ một châu, không biết nhà Hán rộng lớn thế nào. Sứ giả trở về, nhân đó nói về sự rộng lớn của nước Điền, đáng để khiến họ kết thân quy phụ. Thiên tử cũng rất lưu ý việc đó.

Đến khi Nam Việt làm phản, Hoàng thượng sai Trì Nghĩa hầu thông qua quận Kiền Vi phát binh nam di. Thư Lan quân sự đi xa, nước bên cạnh sẽ vào cướp già trẻ trong đất mình, bèn cùng quân chúng làm phản, giết sứ giả cùng Thái thú Kiền Vi. Nhà Hán bèn phát động tội nhân ở Ba-Thục giao cho tám Hiệu úy từng đánh Nam Việt đi đánh phá Thư Lan. Gặp lúc Nam Việt đã bị phá, tám Hiệu úy nhà Hán không đem quân xuống nữa, liền dẫn quân về, trên đường đi giết Đầu Lan*. Đầu Lan thường chặn đường thông nhà Hán đến đất Điền. Đã bình định được Đầu Lan, liền bình định nam di lập thành quận Tang Kha. Dạ Lang hầu ban đầu dựa vào Nam Việt, Nam Việt đã bị diệt vong, gặp khi nhà Hán hỏi tội nước làm phản, Dạ Lang Điền vào chầu. Hoàng thượng cho làm Dạ Lang vương.

Sau khi Nam Việt bị phá, khi nhà Hán giết trưởng các tộc Thư Lan, Cung, lại giết Tạc hầu, tộc Nhiễm Mang đều kinh động, thảy xin thần phục, thiết đặt quan lại. Bèn lấy Cung Đô lập thành quận Việt Tuyên, Tạc Đô lập thành quận Thẩm Lê, Nhiễm Mang lập thành quận Vấn Sơn, Bạch Mã ở phía tây Quảng Hán lập thành quận Vũ Đô.

Hoàng thượng sai Vương Nhiên Vu đem việc Nam Việt bị phá cùng uy phong của quân đội trong việc tiêu diệt nam di hiểu dụ Điền vương vào chầu. Điền vương có mấy vạn quân, bên cạnh và phía đông bắc có các tộc Lao Tẩm, Mị Mạc, đều là các vùng cung chung nguồn gốc, tương trợ lẫn nhau, chưa hẳn nghe theo. Lao Tẩm, Mị Mạc nhiều lần xâm phạm sứ giả, quan lại, sĩ tốt nhà Hán. Năm Nguyên Phong thứ hai, thiên tử phát binh Ba-Thục đánh diệt Lao Tẩm, Mị Mạc, đem quân đến đất Điền. Điền vương từ đầu đã có thiện ý, nên không bị giết. Điền vương thoát nạn tây nam di, đem cả nước đầu hàng, xin lập quan lại và vào chầu. Thế là lập thành quận Ích Châu, ban vương án cho Điền vương, lại cho làm quân trưởng của dân mình.

Quân trưởng các tộc tây nam di có đến hàng trăm, riêng Dạ Lang và Điền được nhận vương ấn. Điền có thành ấp nhỏ, lại được sủng ái nhất.

Thái sử công bàn rằng: Tổ tiên nước Sở há được lộc trời chăng? Thời nhà Chu làm thầy Văn vương, được phong ở Sở. Đến khi nhà Chu suy, đất rộng năm nghìn dặm. Tần diệt các chư hầu, chỉ riêng hậu duệ nước Sở là còn, đó là Điền vương. Nhà Hán diệt tây nam di, nhiều nước bị diệt, chỉ có Điền vương là được sủng ái. Nhưng đầu mối của nam di là có người thấy món Củ tương ở Phiên Ngung, thấy gậy trúc đất Cung ở Đại Hạ. Tây di sau bị chia làm hai phương, cuối cùng lập thành bảy quận.

QUYỂN 117 TƯ MÃ TƯƠNG NHƯ LIỆT TRUYỆN

Tư Mã Tương Như, người Thành Đô của Thục Quận, tự là Trường Khanh. Thuở nhỏ thích đọc sách, học đánh kiếm, cho nên cha mẹ đặt tên là Khuyển Tử. Sau khi học nghiệp đã thành, do hâm mộ người như Lận Tương Như, bèn đổi tên thành Tương Như. Nhờ có của cải, được làm quan Lang, thờ Hiếu Cảnh đế, làm Vũ kỵ thường thị, không phải chức mình thích. Gặp đúng thời Cảnh đế không thích từ phú*, bấy giờ Lương Hiếu vương vào chầu, đi theo là đám kẻ sĩ du thuyết: Trâu Dương người Tề, Mai Thặng người Hoài Âm, Trang Kỵ người Ngô, Tương Như gặp thì thích họ, nhân có bệnh xin nghỉ quan, du ngoạn làm khách nước Lương. Lương Hiếu vương cho ở cùng quan khách các nho sinh, Tương Như được ở cùng nho sinh và kẻ sĩ du thuyết trong mấy năm, rồi viết bài phú “Tử Hư”.

Khi Lương Hiếu vương chết, Tương Như trở về, nhưng nhà nghèo, không lấy gì tự lập nghiệp. Vốn có quan hệ tốt với Huyện lệnh Lâm Cung là Vương Cát, Cát nói: “Trường Khanh từ lâu du ngoạn để cầu quan mà không thỏa chí, hãy đến chỗ tôi.” Thế là Tương Như đến, trú tại đô đình dưới thành Lâm Cung. Huyện lệnh Lâm Cung vờ cung kính, hằng ngày đến bái kiến Tương Như. Tương Như ban đầu còn gặp Cát, sau thác bệnh, sai người đi theo từ chối Cát, Cát càng thêm kính cẩn. Trong thành Lâm Cung có nhiều nhà giàu, như nhà Trác Vương Tôn có tám trăm tôi tớ, Trình Trịnh cũng có mấy trăm. Hai nhà bảo nhau rằng: “Huyện lệnh có khách quý, hãy chuẩn bị tiệc chiêu đãi ông ta.” Lại mời cả Huyện lệnh. Huyện lệnh đến, khách của họ Trác đến hàng trăm người. Tới trưa, đến bái yết Tư Mã Trường Khanh, Trường Khanh thác bệnh không thể tới được, Huyện lệnh Lâm Cung không dám ăn, đích thân đến đón Tương Như. Tương Như bất đắc dĩ, phải miễn cưỡng đi, cử tọa thảy đều mến mộ. Rượu ngà ngà, Huyện lệnh Lâm Cung mang đàn đến trước mặt Tương Như, nói: “Trộm nghe Trường Khanh thích đàn, xin đánh đàn để chung vui.” Tương Như từ tạ, rồi gảy một hai bài. Bấy giờ Trác Vương Tôn có người con gái mới góa chồng là Văn Quân, thích âm nhạc, cho nên Tương Như vờ tỏ ý tôn trọng Huyện lệnh, rồi dùng tiếng đàn dẫn dụ nàng. Tương Như đến Lâm Cung, ngựa xe đi theo, thung dung nhàn nhã, rất anh tuấn; khi dự tiệc nhà họ Trác, đánh đàn, Văn Quân từ trong cửa trộm nhòm Tương Như, trong lòng yêu thích, chỉ sợ không xứng đôi. Tiệc tan, Tương Như liền sai người tặng hậu cho người hầu của Văn Quân để tỏ bày tình ý. Ban đêm, Văn Quân trốn theo Tương Như, Tương Như liền cùng nàng ngồi xe về Thành Đô. Nhà chỉ có bốn bức tường. Trác Vương Tôn cả giận nói: “Con gái không nên nết, ta không nỡ giết, một cắc cũng không chia cho.” Có người khuyên Vương Tôn, trước sau vẫn không nghe. Lâu sau, Văn Quân không vui, nói: “Trường Khanh chỉ cần cùng thiếp đến Lâm Cung, tạm vay mượn anh em cũng đủ sống, đâu đến nỗi cực khổ thế này?” Tương Như cùng nàng đến Lâm Cung, bán hết ngựa xe, mua một quán bán rượu, rồi để Văn Quân hâm rượu bán. Tương Như mặc quần cộc, làm việc cùng người làm mướn, rửa đồ trong chợ. Trác Vương Tôn hay chuyện thì lấy làm sỉ nhục, đóng cửa không ra ngoài. Các anh em trưởng bối lại khuyên Vương Tôn rằng: “Có một trai hai gái, chẳng qua không có của cải thôi. Nay Văn Quân đã thất tiết với Tư Mã Trường Khanh, Trường Khanh vốn mỏi mệt vì việc du ngoạn cầu quan, dẫu nghèo, nhưng tài đủ để nương cậy, huống chi lại là khách của Huyện lệnh, sao phải khinh nhục như thế!” Trác Vương Tôn bất đắc dĩ, chia cho Văn Quân trăm người hầu, trăm vạn tiền, cùng chăn áo của cải lúc đi lấy chồng. Văn Quân bèn cùng Tương Như về Thành Đô, tậu ruộng vườn nhà cửa, thành người giàu có.

Một thời gian sau, Dương Đắc Ý người Thục làm Cẩu giám*, hầu cận Hoàng thượng. Hoàng thượng đọc “Tử Hư phú”, rất thích, nói: “Riêng trẫm không được sống cùng thời với người này!” Đắc Ý tâu: “Người cùng ấp với thần là Tư Mã Tương Như tự xưng bài phú này do ông ấy viết ra.” Hoàng thượng kinh ngạc, liền triệu Tương Như vào hỏi. Tương Như thưa: “Có việc đó. Nhưng bài này nói việc của chư hầu, chưa đáng để xem vậy. Xin làm bài phú nói về việc thiên tử đi săn, xong sẽ dâng lên.” Hoàng thượng đồng ý, sai Thượng thư cấp bút và thẻ*. Tương Như dùng nhân vật “Tử Hư”, nghĩa là “nói khoa trương lên”, để xưng tụng cái đẹp của Sở; dùng nhân vật “Ô Hữu tiên sinh”, nghĩa là “đâu có việc ấy” để vặn hỏi giúp người Tề; dùng nhân vật “Vô Thị Công”*, nghĩa là “không có người ấy”, để làm sáng nghĩa của thiên tử. Cho nên dựa vào ba người không có thực để đặt lời, đặng suy tôn vườn thượng uyển của thiên tử và chư hầu. Kết bài quy về chỗ tiết kiệm, dùng để phúng giản. Bài phú được dâng lên, thiên tử cả mừng. Lời phú như sau:

“Nước Sở sai Tử Hư đi sứ Tề, Tề vương phát lệnh cho hết thảy binh sĩ trong nước, bày đủ xe ngựa, cùng sứ giả đi săn. Đi săn xong, Tử Hư qua bái phỏng Ô Hữu tiên sinh, Vô Thị công cũng có mặt. An tọa xong, Ô Hữu tiên sinh hỏi: 'Nay đi săn vui chăng?' Tử Hư đáp: 'Vui.' Hỏi: 'Săn được nhiều không?' Đáp: 'Ít.' Hỏi: 'Vậy sao lại vui?' Đáp: 'Tôi vui vì Tề vương muốn khoe với tôi về ngựa xe đông đúc, còn tôi lại nói về việc ở Vân Mộng vậy.' Hỏi: 'Có thể cho nghe chăng?'

Tử Hư đáp: 'Được. Tề vương đóng nghìn cỗ xe, tuyển vạn quân bộ quân kỵ, đi săn ở bãi biển. Sĩ tốt dàn hàng khắp đầm, bủa lưới giăng đầy núi, bắt thỏ đuổi hươu, bắn nai rượt lân. Phóng xe ở ruộng muối, cắt thịt tươi mà máu nhuốm bánh xe. Bắn trúng, săn được nhiều, kiêu rồi tự khoe công. Quay lại bảo tôi rằng: 'Nước Sở có chỗ đồng bằng chằm rộng để đi săn vui như thế này chăng? Sở vương đi săn so với quả nhân thế nào?' Tôi xuống xe đáp rằng: 'Thần là kẻ quê mùa nước Sở, may được làm Túc vệ hơn chục năm, thường theo đi săn, săn ở hậu viên, lúc trông lúc không, vẫn chưa thể nào nhìn ngắm khắp lượt, đâu đủ để nói về chằm lớn bên ngoài!' Tề vương nói: 'Dẫu vậy, hãy nói sơ về những gì ông đã thấy.' Tôi đáp rằng: 'Vâng vâng. Thần nghe nước Sở có bảy chằm lớn, từng thấy được một, chưa thấy cái khác. Cái mà thần thấy, cũng chỉ là một cái nho nhỏ thôi, gọi là chằm Vân Mộng. Vân Mộng rộng chín trăm dặm vuông, trong chằm có núi. Núi đó uốn lượn khuất khúc, cao vời hiểm trở, vách ngọn lô nhô, che ánh nhật nguyệt; đan xen vào nhau, trên chạm mây xanh; nghiêng chếch thoải dần, dưới liền sông nước. Đất núi thì son, xanh, đỏ, trắng, thư hoàng*, đá vôi, thiếc, ngọc bích, vàng, bạc, muôn màu lấp lóa, chiếu sáng như vảy rồng. Đá núi thì ngọc đỏ, mai côi*, lâm mân*, côn ngô*, giam lặc*, huyền lệ*, nhuyễn thạch*, vũ phu*. Phía đông thì có vườn huệ, hành*, lan, chỉ, nhược*, xạ can*, khung cùng*, xương bồ*, giang ly, mi vu*, cùng mía, chuối. Phía nam thì có đồng bằng chằm rộng, lên xuống dàn trải, chỗ lõm chỗ bằng, sông lớn ấp ôm, ngăn bởi Vu Sơn. Chỗ khô ráo thì sinh cỏ châm, tư, bao, lệ, cùng tiết sa, thanh phiền. Chỗ thấp ẩm thì sinh các loại tàng, lương, kiêm gia*, đông sắc, ly hồ, ngó sen, cô lô, am lư, hiên vu, các loài cây đều sống đó, không sao kể xiết. Phía tây thì có suối chảy ao trong, nước tung vọt rồi tuôn chảy, bên ngoài có hoa ấu hoa sen, chìm ẩn dưới nước có đá to cát trắng. Trong chằm thì có rùa thần, giao long, đồi mồi, ba ba, giải lớn. Phía bắc có rừng rậm cây lớn, cây tiện, cây chò, dự chương, quế, tiêu, mộc lan, hoàng bá, lê núi, chu dương, sơn tra, lê, lật, bưởi ngọt, quýt thơm. Bên trên có vượn đỏ, khỉ lớn, phượng non, công, loan, thú đằng viễn, cáo sạ can. Phía dưới có hổ trắng, báo đen, chồn, âu can*, tê giác, voi, dã tê, cùng kỳ*, man diên*.

Thế là bèn sai hạng dũng sĩ như Chuyên Chư*, ra tay giết các loài thú ấy. Sở vương liền đóng xe kéo bằng bốn ngựa quý đã thuần, ngồi xe nạm ngọc, dùng ria cá để trang trí trên cán cờ, phất cờ điểm xuyết bằng ngọc Minh nguyệt, dựng kích sắc của Can Tương*, bên trái là cung Ô cao* chạm khắc, bên phải đầy mũi tên cứng Hạ Nghệ*; Dương tử* ngồi bên mé trái xe, Tiêm A* làm người điều khiển; ghìm cương chưa thả, đã lướt đạp trên các loài thú tinh ranh. Giẫm cung cung, đạp cự hư*, dùng đầu trục xe tấn công ngựa hoang, đánh giết đào dư*, cưỡi di phong* mà bắn du kỳ*; mau chóng mạnh mẽ, như sấm rền gió thổi đến, như sao bay sét đánh, cũng chẳng bắn suông, ắt trúng vào mắt, xuyên bụng thấu nách, rách tim đứt tạng, bắt được dã thú nhiều như mưa sa, như cỏ che trên mặt đất. Thế rồi Sở vương bèn cầm cương thủng thẳng, thung dung tự đắc, du lãm trong rừng rậm, xem vẻ hung tợn giận dữ của tráng sĩ, cùng sự sợ sệt của mãnh thú, bắt hết các con thú mỏi mệt kiệt sức đó, ngắm trọn mọi vẻ đổi thay của muôn vật.

Thế rồi các mỹ nữ nước Trịnh, những hầu thiếp da mịn, khoác y thường lụa mượt, váy dài the nõn, xen tơ lụa mỏng như sương mù, y phục nhẹ nhàng buông rủ; nếp váy hoa văn mềm mại khuất khúc, như suối như hang; tha tha thướt thướt, phất ống tay áo, đường cắt may như sát với thân hình, dải áo tung bay, tóc rủ đuôi én; áo quần mềm mại, dải váy phất phơ, phát tiếng lật phật, phía dưới chạm nhau như hoa lan hoa huệ, phía trên phơ phất như lọng lông vũ, đan xen bằng vẻ đẹp của phỉ thúy, vấn quanh bằng ngọc đẹp; thấp tha thấp thoáng, phiêu hốt tựa thần tiên.

Thế rồi [Sở vương ban đêm] cùng [các mỹ nữ] đi săn trong vườn huệ, khoan thai tiến bước, lên con đê vàng, vây bắt chim phỉ thúy, trĩ đỏ, bắn bằng mũi tên bé, kéo bằng sợi dây nhỏ. Bắn chim bạch hộc, bắt chim giá nga, hai con hạc xám rơi, lại hạ thêm hạc đen. Sau khi đi săn đã mệt, du ngoạn ở đầm trong; thả thuyền sặc sỡ vẽ hình chim nghịch*, khua mái chèo quế, giương rèm thúy, che lọng bằng lông vũ, giăng lưới bắt đồi mồi, câu loài tử bối*, khua trống vàng, thổi tiêu dài, phu thuyền hát, tiếng vang lên, cá tôm dưới nước kinh hãi, sóng sục sôi, suối tung vọt, lớp lớp dồn về, cuốn đá xô đập vào nhau, lát chát rào rào, hệt như tiếng sấm, vọng ngoài trăm dặm.

Sắp dừng cuộc săn, đánh linh cổ*, nổi lửa đài canh, xe đi theo hàng, ngựa bày thành đội, trước sau san sát, nối nhau không dứt. Thế rồi Sở vương bèn lên đài Dương Vân*, thảnh thơi vô sự, giữ vẻ thanh tĩnh, phối đủ năm vị sau đó mới dùng. Chẳng giống vị đại vương suốt ngày rong ruổi không xuống khỏi xe, cắt thịt bên xe nướng ăn, tự lấy việc đó làm vui. Thần trộm nhìn xem, Tề vương chẳng thể vui bằng.' Thế là Tề vương lẳng lặng không trả lời.

Hữu tiên sinh bảo: 'Sao lại nói quá đến thế! Túc hạ không quản nghìn dặm, mà đến nước Tề, Tề vương phát động binh sĩ toàn cõi, chuẩn bị ngựa xe đông đúc, ra ngoài đi săn, là muốn dốc sức săn bắn dã thú, để tả hữu được vui, sao cho thế là khoa trương vậy! Hỏi Sở có chỗ săn bắn rộng hay không, là muốn nghe phong tục và sự nghiệp của đại quốc, muốn biết sự quảng bác của tiên sinh vậy. Nay túc hạ không xưng tụng ân đức cao dày của Sở vương, mà đề cao chằm Vân Mộng, lời nói chìm đắm trong niềm vui mà tỏ rõ sự xa hoa mỹ lệ, trộm cho là túc hạ không nên nói những điều đó vậy. Như những lời túc hạ nói, đó vốn không phải vẻ đẹp của Sở vậy. Nếu có thực mà nói ra, ấy là bêu cái xấu của vua; nếu không có mà nói có, là làm tổn hại uy tín của túc hạ. Bêu cái xấu của vua mà làm tổn hại đến uy tín riêng, hai điều đó không điều nào khả thủ, vậy mà tiên sinh lại làm, ít bị Tề xem thường mà tội lụy đến Sở vậy. Huống nữa nước Tề phía đông có biển lớn, phía nam có núi Lang Da*, ngắm cảnh thì lên Thành Sơn*, săn bắn thì đến Chi Phù, thả thuyền ở vùng biển Bột Hải, ngao du ở chằm Mạnh Chư*, mặt bên lấy Túc Thận làm láng giềng, bên hữu lấy Thang Cốc* làm ranh giới, mùa thu đi săn ở Thanh Khâu*, bồi hồi ngoài biển, nuốt trôi tám chín chằm Vân Mộng, mà trong bụng không hề mảy may vướng mắc. Còn các thứ lạ kỳ đẹp đẽ, khác chốn khác loài, chim quý thú kỳ, muôn mối tụ lại như vảy cá, đầy ứ ở đó, không sao kể xiết, đến vua Vũ* cũng không gọi được tên, đến ông Tiết* cũng không sao đếm xuể. Nhưng là địa vị chư hầu, không dám nói về niềm vui du ngoạn cùng vườn săn rộng lớn; tiên sinh lại là tân khách, nên Tề vương mới nhún nhường mà không đáp lại, đâu phải không biết đáp thế nào!'*

Vô Thị công nghe vậy thì cười nói: 'Sở thì sai rồi, Tề cũng chưa phải là đúng vậy. Xét lẽ, khiến chư hầu vào cống nạp, không phải vì của tiền, mà là để chư hầu tỏ bày chức phận vậy; phân rõ cương giới không phải để phòng giữ, mà nhằm ngăn cấm vượt phận phóng túng. Nay Tề là nước phên giậu phía đông, thế mà ngoài thì quan hệ riêng với Túc Thận*, rời khỏi đất nước, vượt qua ranh giới, ra ngoài biển săn bắt*, về đạo nghĩa vốn dĩ không được rồi. Hơn nữa sự luận bàn của hai vị, không trọng việc làm sáng nghĩa vua tôi để chỉ chính lễ của chư hầu, toàn đua luận về niềm vui du ngoạn săn bắn, sự rộng lớn của vườn uyển, muốn coi xa xỉ là thắng, hoang dâm là hơn, như thế không thể dùng để phát dương danh dự, mà chỉ đủ để hạ thấp quân vương tổn hại riêng mình thôi. Huống nữa việc của Tề, Sở đâu đủ để nói đến! Các ngài chưa thấy chỗ to đẹp, riêng các ngài chưa biết vườn Thượng lâm của thiên tử ư?

Bên trái có Thương Ngô*, bên phải có Tây Cực*, Đan Thủy* lại chảy phía nam, Tử Uyên* qua phía bắc; cuối và đầu thì có sông Bá sông Sản*, chảy vào chảy ra thì có sông Kinh* sông Vị; các sông Phong, Hạo, Lạo, Quyết*, uốn lượn quanh co, chảy ngay trong vườn. Mênh mang chờ tám sông chia dòng, dựa lưng vào nhau mà khác vẻ. Đông tây nam bắc, lại qua cuồn cuộn, ra từ cửa Tiêu Khâu, chảy theo bãi Châu Ú, qua khoảng giữa Quế Lâm, vượt cánh đồng rộng lớn vô bờ. Tuôn chảy dào dạt, men gò núi lớn rồi chảy xuống, đến cửa ra nhỏ hẹp. Đập vào các tảng đá lớn, xối vào các bờ khúc khuỷu, sùng sục điên cuồng, ào ạt xối xả, nhanh mạnh cuồn cuộn, tung sóng mênh mông, đang chảy ngang chợt quặt lại, lật sóng xô nhau, sục sôi gào thét, lớp lớp như mây, quanh co như rắn, sóng rập vào nhau, xối xả đổ xuống bãi cạn, đập vào chân đế, tung vọt lên cao, chảy đến các gò bãi rồi trút vào các khe lạch, từ cao rót xuống, sâu thẳm dạt dào, ầm ầm ào ào, tung bọt trắng xóa, như nước sôi trong vạc, sóng lùa bọt tung, nước xiết phăng phăng, chảy lan ra xa, lặng tờ không tiếng, rồi trở lại yên bình. Sau đó, mênh mông vô bờ, lững lờ uốn lượn, ánh sáng lấp lóa, đến phía đông đổ vào Thái Hồ*, dâng tràn các bờ các ao. Thế rồi thuồng luồng, xích ly*, căng măng, tiệm ly, ngung, dung, kiến, thác, ngung ngung, hư nạp*, giương vây quẫy đuôi, dựng vảy tung cánh*, chìm náu trong vách sâu; cá, ba ba nhung nhúc, muôn loài đông đủ, ngọc báu minh nguyệt, lấp lóa bờ sông Trường Giang, đá Thục*, nhuyễn vàng*, ngọc thủy tinh chồng chất, màu tươi lấp loáng, hắt lên ánh sáng rực rỡ, đều dồn về cả trong đó. Chim hồng hộc*, túc*, bảo*, gia nga*, chúc ngọc*, giao tinh*, hoàn mục*, phiền vụ*, dung cừ*, châm tư*, hao lô*, đều tụ tập thành bày bơi lội ở đó. Bồng bồng bềnh bềnh, theo gió chao liệng, cùng sóng dập dềnh, nghỉ đậu trên bãi cỏ, ngậm ăn ngọn tảo ngọn rong, cắn mổ củ sen củ ấu.

Thế rồi lại có núi dựng sừng sững, đỉnh cao chót vót, rừng sâu cây lớn, cao thấp nhấp nhô, núi Cửu Tông, Tiệt Tiết, Nam Sơn cao vút, hốc núi sườn núi, như chõ như nồi, hiểm trở gập ghềnh, khơi dòng thông hang, khe lạch quanh co, hang trống u tịch, thành gò như các đảo, cao vút, địa thế cao thấp, ngọn ngọn nối tiếp, lên xuống nhấp nhô, nước chảy chầm chậm ở các suối khe, dềnh lên bình nguyên, ngàn dặm đồng bằng, không chỗ nào không được san phẳng. Nơi đó có huệ xanh che, trùm phủ bằng giang ly, xen với mi vu, lẫn cả lưu di*. Kết thành từng đám, nào bụi liệt sa, kiết xa, đỗ hành, cỏ lan, cảo bản, xạ can, sài khương, nhương hà, châm đăng, đỗ nhược, tôn thảo, tiên chi, hoàng lịch, tương, trữ, thanh phiền*, mọc khắp đầm lớn, bò lan đến bình nguyên rộng lớn, nối dài không dứt, lan rộng ra mãi, gió thổi dạt theo, tỏa mùi thơm nồng, ngọt ngọt ngào ngào, các mùi đua hương, tỏa lan bốn phía, không đâu không thơm phức.

Thế rồi thưởng lãm khắp chốn, tầm mắt mở rộng, nhưng vẫn mơ mơ màng màng, nhìn mà không rõ đầu mối, ngó nghiêng mà như vô bờ. Mặt trời lên từ ao phía đông, lặn ở ao phía tây. Phía nam thì dẫu cuối mùa đông cây cỏ vẫn mọc, sóng nước tung vọt; thú thì có các loài: dung, mao, mạc, mao ngưu, trâu nước*, hươu nai, xích thủ*, viên đề*, cùng kỳ*, voi, tê giác. Phía bắc thì giữa mùa hè trời đất vẫn lạnh cóng, có thể vén y phục mà đi qua sông băng; thú có kỳ lân, giác đoan*, đào đồ*, lạc đà, cung cung*, đan khê*, quyết đề*, lừa, la.

Rồi là ly cung biệt quán, khắp núi băng hang, hành lang cao xung quanh bốn phía, hai tầng lầu phòng gác nối liền, cột hoa tường ngọc, đường xe đi nối tiếp, liên hồi, đi trên hành lang, đường dài, giữa đường phải dừng lại nghỉ chân. Bạt núi làm nhà, đài cao tầng tầng, trong phòng hun hút, cúi trông mịt mờ không nhìn thấy mặt đất, ngẩng lên vịn xà thì chạm đến tận trời, sao bay qua cửa, cầu vồng bắc mé hiên. Rồng xanh uốn khúc bên mái đông, xe voi kéo chạy ở chỗ sạch sẽ bên mái phía tây, Linh Ngữ* thành thơi ở quán thanh nhàn, hạng Ác Thuyên* dãi nắng ở mái phía nam, suối nước ngọt tuôn từ ngôi nhà thanh tịnh, các dòng sông chảy qua giữa sân. Đá lớn xếp thành bậc bên bờ, nghiêng nghiêng chếch chếch, sừng sững chót vót, cắt gọt chênh vênh, các loại châu ngọc và đá tốt như mân khôi, bích lâm, san hô mọc từng đám; mân ngọc, bàng đường, lốm đốm như vảy lân, màu ngọc đỏ đan xen, lẫn ở khoảng đó, ngọc thuỳ tuy, uyển diễm, hay ngọc họ Hòa sản sinh từ đấy.

Rồi các loại quả như lô quất, hạ thục, cam vàng, cam, dẻ, tỳ bà, nhiên, hồng, đình, nại, hậu phác, sính táo, dương mai, anh đào, nho, ẩn phu, uất lý, tháp đạp, vải, mọc đầy phía sau cung, thành hàng ở vườn phía bắc. Kéo dài tận đồi gò, xuống dưới bình nguyên, giương lá biếc, phô cọng tía, trổ hoa hồng, rạng rỡ tốt tươi, lấp lánh rạng ngời, chiếu rọi cánh đồng rộng lớn. Các loài cây: sa đường, lịch, chư*, hoa, tỵ, tích, lô, thạch lựu, dừa, cau, thốt nốt, gỗ đàn, mộc lan, dự chương, nữ trinh, trải hàng nghìn nhận*, lớn mấy người ôm, cành dài buông rủ, lá quả sum suê, mọc thành cụm dựa vào nhau, cành đan xen chằng chịt, hoa rụng bay bay, gốc cành vẫn um tùm, đung đưa theo gió, gió mạnh thổi đến phát tiếng kêu như tiếng vang tiếng đá, như âm thanh của tiếng sáo tiếng sênh. Lô nhô bao quanh phía sau cung, đan xen nhiều loài cây, phủ núi men hang, theo triền núi xuống chỗ trũng ẩm, nhìn mà không biết đầu mối ở đâu, tìm xét càng thấy khôn cùng.

Rồi lại có vượn đực màu đen, vượn cái màu trắng, vượn đuôi dài, đười ươi, chồn bay, chất*, chu*, quắc nhu*, tiệm hồ*, hộc*, quỷ*, nghỉ ngơi trong đó; hú dài, tiếng kêu buồn bã, nhảy nhót qua lại, lủng lẳng trên cành, hoặc nằm ngồi trên ngọn cây. Rồi những chỗ không có cầu bắc sang, chúng nhảy nhót trên các đám cây lạ, tay bám vào các cành cây rủ xuống, phóng mình trong đám cây lưa thưa, lúc tản ra lúc tụ lại, hoặc chạy tán loạn tít tận chỗ xa.

Những chỗ tương tự có đến hàng trăm hàng nghìn. Ngao du qua lại, ngủ lại ở ly cung hoặc ở biệt quán, không cần chuyển bếp núc đến, không cần dời cung tần trong hậu cung đến, trăm quan đã tề tựu đông đủ.

Thế rồi từ cuối thu đến đầu đông, thiên tử quây rào săn thú. Ngồi xe trang sức bằng ngà voi, đóng sáu tuấn mã trang trí bằng ngọc đẹp, mang cờ trang điểm như cầu vồng, cờ quạt như mây, phía trước là xe bọc da, phía sau là đạo xa và du xa*; Tôn Thúc* cầm cương, Vệ công* làm tham thừa*, thị tòng đi theo hàng ngang, ra săn trong chỗ bốn đội thị tòng. Gióng trống trong chỗ nghi trượng nghiêm cẩn, ra sức săn bắn, lấy sông Giang sông Hà làm vòng vây, lấy Thái Sơn làm lầu trông, ngựa xe như sấm động, rợp trời chuyển đất, chia đội trước sau, tản để truy đuổi, chạy qua chạy lại, men theo gò đống, xông vọt ra đầm, như mây giăng mưa trút.

Bắt sống con tỳ* con báo, tóm cổ con sói con lang, tay giết con gấu con bi, chân đạp dã dương, đội mũ lông chim hạt*, mặc quần vẽ hổ trắng, khoác áo da báo gấm, cưỡi ngựa khỏe. Lên ba tầng núi chênh vênh, xuống những sườn non khấp khểnh; qua đỉnh cao, vượt hiểm nguy, băng suối vượt sông. Đánh giết con phỉ liêm*, đùa chơi với con giải trãi*, giết con hạ cáp*, đâm con mãnh thị*, quây lưới bắt con yểu niểu*, bắn chết con lợn nòi. Tên bắn đúng chỗ hiểm, rách cổ xuyên óc; cung không bắn bừa, theo tiếng dây bật thì thú vật ngã nhào. Thế rồi xe ngự kim cương, nhẹ nhàng qua lại, ngước trong đội ngũ tiến lui, nhìn xem thần thái thay đổi của tướng soái. Sau đó dần dần phóng nhanh, phút chốc đến tận nơi xa, quây bắt các loài chim, chân đạp trên loài thú khôn lanh, trục xe giết con hươu trắng, mau chóng tóm con thỏ tinh ranh, xe lướt như ánh chớp đỏ, vệt sáng rớt lại phía sau, đuổi theo loài thú lạ, phóng khỏi vòng vũ trụ, giương cung phồn nhược*, kéo hết tầm của mũi tên đuôi làm bằng lông trắng, bắn con kiêu dương*, giết con phỉ cư*, chọn con thịt béo để bắn trước, thoạt đầu nói chỗ ra lệnh bắn vào, sau đó theo lời để bắn, tên bay khỏi cánh cung, cầm thú liền trúng tên ngã nhào.

Tiếp đó giương cờ tiết lên trời, qua cuồng phong, vượt gió táp, phóng xe trên tầng không, tựa như thần tiên, đạp trên lưng hạc đen, xua loạn bày côn kê*, đuổi theo chim công chim loan, bắt con trĩ đỏ, vụt con ế điểu*, đập con phượng hoàng, bắt con uyên sồ*, tóm con tiêu minh*.

Cùng đường kịch lối, quay xe mà về. Tiêu diêu ở chốn tự tại, giáng hạ nghỉ ngơi ở miền cực bắc, phía trước thẳng dong, thinh linh chuyển hướng. Lên quán Thạch Quan, qua quán Phong Loan, đến quán Chi Thước, ngắm quán Lộ Hàn*, xuống cung Đường Lê, nghỉ cung Nghi Xuân*, theo phía tây phóng ngựa đến cung Tuyên Khúc*, thả thuyền ở ao Ngưu Thủ*, lên quán Long Đài*, nghỉ ở quán Tế Liễu*, xem xét sự cần mẫn và trí lược của sĩ đại phu, so sánh những thứ mỗi người đã săn được. Con thì bị lính giẫm xe nghiền, con thì bị xe ngựa xéo qua, con bị chúng dân đạp phải, cùng những con mỏi mệt cùng cực, kinh khiếp phủ phục, không bị đâm chém mà chết, la la liệt liệt, chất đầy hang hốc, nằm kín ruộng đầm.

Thế rồi sau khi du ngoạn vui vẻ đã thấm mệt, bày tiệc rượu trên đài cao tận trời xanh, biện nhạc ở điện vũ giữa khoảng không rộng vắng; gióng chuông ngăn thạch, treo lên trên giá vạn thạch*; cắm cờ thúy hoa*, dựng trống linh đà*. Tấu điệu múa của Đào Đường thị*, nghe lời ca của Cát Thiên thị*, nghìn người hát, vạn người họa, núi non vì thế chuyển rung, khe hốc theo đó dậy sóng. Điệu múa Ba du của đất Tống đất Sái, khúc nhạc Vu già của miền Hoài Nam, khúc ca của đất Văn Thành đất Điên, tập hợp nhau lại để lần lượt diễn tấu, trống vàng lần lượt vang lên, véo von tùng tùng, vang tai thấu dạ. Tiếng nhạc của các nước Kinh, Ngô, Trịnh, Vệ, khúc nhạc Thiều*, Hoạch*, Vũ*, Tượng*, những thanh âm ủy mị phóng túng, những điệu múa quay cuồng của đất Yên đất Dĩnh*, những khúc ca réo rắt của Khách Sở*, cùng diễn trò, người lùn, con hát Địch Đề*, dùng để làm vui cho tai mắt mà sảng khoái trong lòng, nên phía trước thì đẹp đẽ ưa nhìn, phía sau thì mịn màng xinh đẹp.

Giống như những Thanh Cầm*, Phục Phi*, tuyệt xinh khác tục, đẹp đẽ tao nhã, chì phấn điểm tô, đầu tóc chải chuốt, thanh tân uyển chuyển, mềm mại thướt tha, kiều mị nhẹ mềm, kéo lê tay áo cắt bằng tơ nước Thục, y phục buông dài đẹp đẽ, dìu dặt trong điệu múa, khác xa thế tục; mùi thơm sực nức, ngào ngạt nồng nàn; răng đều trắng đẹp, nụ cười sáng tươi; mày dài cong nhỏ, ánh mắt sáng trong; sắc đẹp mê hồn, say lòng kề cận.

Thế rồi giữa chừng cuộc rượu khi nhạc đang say, thiên tử mơ màng trầm tư, dường quên điều gì. Nói: 'Ôi chao, thế này thực xa xỉ! Trẫm nhân lúc rảnh rang chính sự, nhàn nhã vô sự, bỏ phí ngày giờ, thuận theo đạo trời để săn bắn, thường ngơi nghỉ ở đây, e đời sau xa hoa, đua theo mà không biết quay đầu lại, đó không phải cách để kế nối cơ nghiệp, truyền lại khuôn pháp vậy.' Thế là bèn bãi tiệc ngừng săn, rồi mệnh cho quan hữu ti rằng: 'Có thể mở rộng khai khẩn đất trong vườn, thảy làm đồng ruộng, cấp cho dân chúng không có ruộng đất; bạt tường lấp khe, khiến dân vùng đầm núi được đến đây. Thả nuôi đầy núi đầy hồ mà không cấm đánh bắt, để trống cung quán mà không cho vào ở. Mở kho lẫm cứu tế người nghèo khổ khốn cùng, giúp người thiếu thốn, chẩn cấp người góa vợ góa chồng, bảo bọc người côi cút cô độc. Ban hành hiệu lệnh ơn đức, giảm bớt hình phạt, cải chế độ, thay sắc phục, đổi chính sóc, cùng thiên hạ đổi mới từ đầu.'

Thế rồi lựa ngày tốt để trai giới, mặc triều phục, ngồi pháp giá*, cắm cờ hoa mỹ, chuông loan leng keng, du ngoạn ở khu vườn Lục nghệ*, lướt đi trên đường nhân nghĩa, thưởng lãm ở rừng Xuân thu*, bắn con Ly thủ*, cùng con Trâu ngu*, bắn con hạc đen, dựng lá chắn và búa*, chở lưới chở cờ, giăng bắt các loại Nhã*, buồn với bài Phạt đàn*, vui với thiên Lạc tư*, chỉnh dung nghi ở vườn Lễ*, lướt bay ở vườn Thư*, thuật lại con đường của Dịch*, thả con thú lạ, lên nhà Minh đường*, ngồi ở Thanh miếu*, cho quần thần được thỏa lòng trình tâu việc được mất, trong bốn biển không đâu không nhận được ân huệ. Vào lúc này, thiên hạ cả mừng, theo gió mà nghe, theo dòng mà giáo hóa, bỗng đạo hưng khởi mà theo về nẻo nghĩa, phế bỏ hình phạt không cần dùng, đức thịnh hơn cả Tam hoàng*, công nhiều hơn cả Ngũ đế*. Được như thế, săn bắn mới gọi là vui vậy.

Ví phỏng suốt ngày dãi nắng dầm sương rong ruổi, lao khổ tinh thần, võ vàng hình vóc, ngựa xe mỏi mệt, sĩ tốt hao tổn tinh lực, tiêu chí của cải trong kho, mà không có ân đức cao dày, chỉ chuộng một mình hưởng lạc, không đoái hoài đến chúng dân, quên cả chính sự quốc gia, mà tham săn trĩ thỏ, người có đức nhân không làm như thế. Từ đó mà xét, việc của Tề Sở, há chẳng đáng buồn ư? Đất rộng không quá nghìn dặm, mà vườn uyển chiếm chín trăm dặm, như thế cây cỏ không có chỗ để khai khẩn mở mang, còn dân chúng không có cái mà ăn vậy. Nước chư hầu nhỏ mà hưởng lạc xa xỉ như nước vạn cỗ xe, tôi e trăm họ sẽ phải khốn khổ vậy.

Thế là hai tiên sinh tiu nghỉu biến sắc, buồn bã như đánh mất vật gì, lui lại khỏi chiếu, nói: 'Bỉ nhân thực nông cạn, không biết kiêng tránh, nay được chỉ giáo, xin kính cẩn nghe theo lời dạy'.”

Bài phú được dâng lên, thiên tử cho [Tương Như] làm quan Lang. Vô Thị công nói về sự rộng lớn vườn Thượng lâm của thiên tử, núi khe sông suối muôn vật, cho đến việc Tử Hà nói về sản vật phong phú trong đầm Vân Mộng của Sở, khoa trương quá với sự thực, huống nữa lại không cùng chuộng nghĩa lý, cho nên cắt bỏ chỉ lấy phần quan trọng, quy về chính đạo để luận bàn.

Tương Như làm quan Lang được mấy năm, gặp khi Đường Mông được sai đi đánh, thông đường từ Dạ Lang đến đất Bắc ở phía tây, phát động nghìn quan lại sĩ tốt Ba-Thục, quận cũng phát động hơn vạn người vận lương theo đường thủy bộ, dùng quân pháp để giết người cầm đầu phản đối, khiến dân Ba-Thục khiếp sợ. Hoàng thượng nghe việc đó, liền sai Tương Như đến trách Đường Mông, nhân đó hiểu dụ dân Ba-Thục rằng đó không phải chủ ý của Hoàng thượng. Lời hịch như sau:

“Báo cho Thái thú Ba-Thục biết: Man di tự tung tự tác, từ lâu không bị thảo phạt, thường hay xâm phạm biên cương, khiến tướng sĩ phải vất vả. Bệ hạ lên ngôi, vỗ về thiên hạ, giữ yên Trung nguyên. Sau đó huy động quân binh, bắc phạt Hung Nô, Thiền vu sợ hãi, chắp tay thần phục, quỳ gối xin hòa. Khang Cư, Tây Vực, qua nhiều lần thông dịch xin vào chầu, dập đầu dâng cống. Dời quân trỏ sang đông, Mân Việt cùng bị giết. Rồi đến Phiên Ngung, Thái tử vào chầu. Vua các nước nam di, tộc trưởng Tây Cức, thường ra sức dâng cống, không dám bỏ bê, nghển cổ kiễng chân, khao khát tranh nhau theo về điều nghĩa, muốn làm thần tử, đường sá xa xôi, non sông cách trở, không thể đích thân đến tỏ thành ý. Xét lẽ, kẻ không thuận theo đã bị giết, còn người làm điều thiện chưa được ban thưởng, cho nên sai Trung lang tướng đến sai vào chầu, phát động quân dân Ba-Thục, mỗi nơi năm trăm người, để cung phụng tiền lụa, bảo vệ sứ giả, đề phòng bất trắc, không có việc binh đao, nỗi lo chinh chiến. Nay nghe Trung lang tướng hưng binh dấy pháp, khiến con em trăm họ kinh sợ, bậc trưởng lão lo lắng, quận cũng tự ý chuyển vận lương thảo, đều không phải chú ý của bệ hạ. Người đáng phải làm thì hoặc bỏ trốn hay tự sát, đó cũng không phải tiết tháo của bề tôi vậy.

Phàm binh sĩ ở quận vùng biên, thấy lửa hiệu nổi lên, đều giương cung phi ngựa, vác binh khí xông lên, mồ hôi đầm đìa, chỉ sợ đi sau, mình đụng mũi giáo, đầu đội mưa tên, vì nghĩa không ngước nhìn lại, không nghĩ đến chuyện quay gót, người người lòng đầy khí giận, như báo thù riêng. Những người kia há thích chết ghét sống, không phải dân được biên chép trong hộ tịch, không cùng chúa với dân Ba-Thục ư? Họ suy nghĩ sâu xa, cứu cấp nguy nan của đất nước, vui trọn đạo của kẻ làm tôi. Cho nên có người được chẻ lệnh phù để phong tặng, chia tặng ngọc khuê để ban tước, địa vị liệt hầu, được ở nhà tốt phía đông thành, khi chết để danh hiển cho đời sau, truyền đất đai cho con cháu, hành sự hết sức trung thành kính cẩn, làm quan rất mực yên ổn thảnh thơi, thanh danh truyền mãi vô cùng, công tích rạng ngời bất diệt. Thế nên hiền nhân quân tử, dẫu gan óc lầy đất Trung nguyên, máu tưới cỏ nội cũng không từ. Nay phụng lệnh mang tiền lụa đến nam di, liền tự giết nhau, có kẻ trốn tránh để rồi bị giết, thân chết mà không tên tuổi, chết còn bị coi là chí ngu, nhục lấy cả cha mẹ, bị thiên hạ chê cười. Khi độ của con người ta, vượt nhau há chẳng xa ư? Dầu thế, đây không chỉ là tội của người được trưng dụng, còn là lỗi cha anh dạy bảo không chu đáo, không làm gương cẩn trọng cho con em; kém phần liêm sỉ, mà phong tục rất kém thuần hậu. Họ chịu hình phạt, chẳng cũng đúng sao!

Bệ hạ lo sứ giả và hữu ti cũng như thế, dân ngu kém cỏi đáng thương cũng sẽ như vậy, nên sai tín sứ hiểu dụ trăm họ về việc phát động quân sĩ, nhân đó trách tội những người bất trung đáng chết, trách lỗi Tam lão* và quan viên phụ trách không chịu dạy bảo hiếu đễ. Nay đương lúc việc ruộng đồng bận rộn, lại phiền đến trăm họ, đích thân báo cho người ở huyện gần, sợ dân ở suối hang núi chằm xa xôi không được biết, hịch truyền đến, kíp phát xuống huyện, đạo, khiến thảy đều biết ý của bệ hạ, chớ có xem nhẹ.”

Tương Như về triều báo lại. Đường Mông đã đánh chiếm, khai thông đường đến Dạ Lang, nhân đó mở đường đến các tộc di ở phía tây nam, phát động quân ở đất Ba, Thục, Quảng Hàn, được mấy vạn người. Làm đường hai năm, chưa làm xong đường, quân sĩ nhiều người chết, phí tổn hàng vạn. Dân Thục cho đến quan chức nhà Hán, nhiều người nói việc đó không có lợi. Bấy giờ quân trưởng các đất Cung và Tạc nghe tin nam di qua lại với nhà Hán, được ban thưởng hậu, nhiều lần muốn xin làm tôi thần nội phụ, xin lập quan lại, như với nam di. Hoàng thượng hỏi Tương Như, Tương Như đáp: “Các đất Cung, Tạc, Nhiễm, Mang gần Thục Quận, đường sá dễ khai thông, thời Tần từng khai thông đến, lập thành quận huyện, khi nhà Hán hưng khởi thì bãi bỏ. Nay nếu thực muốn khai thông trở lại, lập thành quận huyện, cần kíp hơn vùng nam di.” Hoàng thượng cho là phải, bèn phong Tương Như làm Trung lang tướng, mang phù tiết đi sứ. Phó sử Vương Nhiên Vu, Hồ Sung Quốc, Lã Việt Nhân dùng bốn cỗ xe trạm dịch, thông qua quan lại ở Ba-Thục, mang tiền của hối lộ tây di. Đến Thục Quận, Thái thú Thục Quận cho đến thuộc hạ ra tận ngoài thành nghênh đón, Huyện lệnh đeo tên nỏ đi trước, người Thục cho là vinh dự. Thế rồi Trác Vương Tôn, các quan ở Lâm Cung đều đến dưới cửa dâng bò rượu để kết giao. Trác Vương Tôn bùi ngùi than thở, cho là con gái lấy Tư Mã Tương Như quá muộn, rồi chia hậu hĩnh cho con gái mình, ngang bằng chia cho con trai. Tư Mã Trường Khanh bèn bình định tây di, quân trưởng các đất Cung, Tạc, Nhiễm, Mang, Tư Du đều xin làm bề tôi nội phụ. Bỏ quan ải biên giới, mở rộng cửa quan, phía tây đến đất Muội, Nhược Thủy, phía nam đến Tang Kha làm biên giới, thông đường đến Linh Quan, làm cầu ở Tôn Thủy, để thông đến Củng Đô. Tương Như về báo với Hoàng thượng, Hoàng thượng cả mừng.

Khi Tương Như đi sứ, trưởng lão đất Thục nhiều người nói khai thông mạn tây nam di không có lợi, ngay đại thần cũng cho là như vậy. Tương Như định can ngăn, nhưng trước đã kiến nghị việc đó, không dám nói, liền viết thư, mượn lời các phụ lão đất Thục, rồi tự mình chất vấn, để phúng gián thiên tử, lại nhân đó tuyên bố ý đồ của sứ giả, khiến trăm họ biết tâm ý của thiên tử. Lời thư rằng:

“Nhà Hán hưng khởi bảy mươi tám năm, thịnh đức đã truyền sáu đời*, uy vũ lớn lao, ân đức sâu rộng, chúng dân thấm nhuần ơn trạch, mênh mang truyền tận cõi ngoài. Thế rồi bèn hạ lệnh sứ giả sang tây, theo dòng thẳng tới, phong hóa bao trùm, không đâu không rạp theo. Nhân đó người đất Nhiễm vào chầu, người đất Mang thần phục, bình định đất Tạc, vỗ về đất Củng, đánh chiếm Tư Du, chiếm lấy Bao Mãn, ngựa xe nối đuôi trở về, hướng về phía đông hồi báo, đến đô thành Thục Quận.

Hai mươi bảy vị kỳ lão, sĩ đại phu, quan chức, tiên sinh, nghiêm trang đến bái phỏng. Hỏi han xong, nhân tiến đến nói: 'Từng nghe thiên tử đối với di địch, chỉ muốn ràng buộc không dứt mà thôi. Nay muốn sai quân sĩ ba quận mỏi mệt, khai thông đường Dạ Lang, ba năm mà việc chưa xong, sĩ tốt vất vả khó khăn, muôn dân không được đủ đầy, nay lại tiếp tục khai thông đường đến tây di, trăm họ kiệt sức, chỉ e không thể hoàn thành công việc, đó cũng là mối lụy của sứ giả vậy, trộm lo thay cho ngài. Huống nữa đất Cung, Tạc, Tây Cức sánh cùng Trung nguyên, tới nay trải nhiều năm, không thể nhớ nổi nữa. Người có lòng nhân không dùng đức để chiêu dụ, người mạnh không dùng sức để chiếm lấy, xem ra không thể nói rõ được! Nay cắt bớt của bách tính để giúp phường di địch, khiến trăm họ mỏi mệt, cung phụng cho chỗ vô dụng*, kẻ thô bỉ này vốn thiển lậu, không biết phải nói thế nào.'

Sứ giả nói: 'Sao lại nói thế? Nếu như lời các vị nói, đất Thục không cần thay đổi trang phục, mà đất Ba không phải thay đổi phong tục vậy. Tôi thường không thích nghe những điều đó. Nhưng việc này trọng đại, vốn không phải là điều người bàng quan có thể thấy được. Hành trình của tôi gấp gáp, không thể nghe nói một cách tỉ mỉ, xin vì các vị trình bày đại thể.

Phàm ở đời ắt có người phi thường, sau đó mới có sự việc phi thường; có việc phi thường, sau đó mới có công lao phi thường. Điều phi thường vốn là điều người thường cho là lạ vậy. Cho nên nói khởi đầu phi thường, chúng dân sợ hãi; đến khi thành công, thiên hạ được thanh bình an lạc.

Xưa, nước lụt cuồn cuộn, lan tràn khắp nơi, dân chúng lên xuống chuyển dời, nhấp nhổm không yên. Họ Hạ Hậu* lo lắng về việc đó, bèn lấp chặn nước lụt, khơi thông sống lạch, phân dòng nước sâu, cứu giúp người bị thủy tai, nước lụt theo hướng đông đổ ra biển, mà thiên hạ được yên ổn mãi mãi. Chịu nỗi vất vả đó, há chỉ có dân chúng thôi sao? Trong lòng ưu phiền còn thân thì vất vả mà làm, tay chân phồng rộp, gầy đét, da không mọc được lông. Cho nên công lao tốt đẹp rạng rỡ vô cùng, danh tiếng còn được truyền tụng đến nay.

Vả lại bậc vua hiền lên ngôi, há chỉ lặt vặt hẹp hòi, câu chấp vào văn từ, bị lôi kéo bởi thế tục, noi theo thói cũ, cốt làm vui lòng người đời thôi sao! Nhất định phải bàn luận những điều cao xa, sáng lập cơ nghiệp, truyền lại mối rường, làm khuôn mẫu cho muôn đời. Cho nên ruổi rong qua lại, dung nạp gồm thâu; rồi suy nghĩ đắn đo, sánh cùng trời đất. Vả Kinh Thi chẳng có viết ư: 'Khắp dưới gầm trời, đâu chẳng phải đất của vua; men các vùng đất ven bờ, có ai không phải bề tôi của vua.'* Vậy nên, trong lục hợp*, ngoài tám phương*, dần dà thấm sâu, vật nào loài nào không thấm nhuần ân trạch, bậc vua hiền coi đó là điều hổ nhục. Nay trong lãnh thổ, hàng mũ đai* đều được tốt đẹp, phúc lành, không có điều gì thiếu sót. Còn di địch là nước có phong tục khác, là tộc sống ở vùng xa xôi cách trở, xe thuyền không thông, ít người lui tới, chính giáo chưa thi hành đến, phong hóa còn mờ nhạt. Thu nạp thì tại biên cảnh xâm phạm lễ nghĩa, cự tuyệt thì ngạo ngược hoành hành, đuổi giết vua mình. Vua tôi đổi chỗ, cao thấp không có thứ tự, cha anh vô tội mà bị giết, trẻ nhỏ con côi bị làm nô bộc, người bị hệ lụy gào khóc, lòng hướng về triều Hán mà oán thán, nói: 'Từng nghe Trung nguyên có bậc chí nhân, ân đức rộng khắp, không vật gì không đúng vị trí của mình, nay sao riêng ta bị bỏ rơi?' Kiễng gót chân lên, hết lòng mến mộ, giống như cây hạn trông mưa. Kẻ hung bạo cũng vì thế nhỏ lệ, huống hồ là bậc thượng thánh, sao có thể ngừng được*. Cho nên phía bắc thì xuất quân thảo phạt Hung Nô hùng mạnh, phía nam sai sứ khiển trách Nam Việt cương cường. Bốn mặt bao trùm đức hóa, vua của hai phương* xếp hàng như vảy cá ngưỡng trông, muôn vàn người mong được phong hiệu. Thế rồi lấy đất Muội đất Nhược làm quan ải, lấy đất Tang Kha làm biên giới, đục thông đường Linh Sơn, bắc cầu ở Tôn Nguyên. Khai mở con đường đạo đức, truyền lại rường mối nghĩa nhân. Muốn mở rộng ơn đức, vỗ về phương xa, chế ngự lâu dài, khiến nơi xa xôi không bị đóng kín, nơi cách trở tối tăm được sáng soi rạng tỏ, để chốn này dứt hết chiến tranh, nơi nọ không còn chinh phạt. Gần xa một thể, trong ngoài yên ổn hạnh phúc, chẳng cũng an lạc lắm sao? Xét lẽ, cứu vớt dân khỏi đắm chìm, noi đức tốt đấng chí tôn, đảo ngược hỏng nát của đời suy vi, kế thừa nghiệp đã dứt của nhà Chu, đó là việc làm cấp bách của thiên tử vậy. Trăm họ dẫu vất vả, nhưng sao có thể ngưng được?

Vả lại, phàm nghiệp của đế vương không việc gì khởi đầu không lo toan khó nhọc, nhưng cuối cùng được an lạc. Vậy thì điềm lành nhận mệnh từ trời, chính hợp với việc này vậy. Đang muốn thêm lễ ở núi Thái Sơn, tăng việc ở núi Lương Phủ*, chuông ngựa reo vang, nhạc vui réo rắt, trên ngang Ngũ đế, dưới vượt Tam vương. Người nhìn không thấy chủ ý, người nghe không thấy thanh âm, như con tiêu minh* đã bay liệng trên tầng không thăm thẳm, mà người giăng lưới còn nhìn ở ao đầm. Buồn thay!

Thế rồi các vị đại phu mơ mơ màng màng, quên hết những điều chất chứa, cùng những lời muốn tiến dâng, đều bùi ngùi xưng tụng: 'Đáng tin thay đức của nhà Hán, đó là những điều bọn bỉ nhân này muốn được nghe vậy. Trăm họ dẫu mỏi mệt, cũng xin đem thân mình làm gương trước.' Nói xong buồn bã thoái lui, nấn ná giây lát, từ biệt ra đi.”

Về sau, có người dâng thư lên Hoàng thượng nói khi đi sứ Tương Như nhận vàng, [thế là Tương Như] bị bãi quan. Được hơn một năm, lại được triệu làm quan Lang.

Tương Như miệng nói lắp nhưng giỏi viết văn. Thường có bệnh tiêu khát*. Kết hôn với con gái họ Trác, nhiều của cải. Tương Như ra làm quan, chưa từng muốn cùng bàn quốc sự với hàng công khanh, thác bệnh để được sống nhàn, không chuộng quan tước. Từng theo Hoàng thượng đi săn ở Trường Dương*, bấy giờ thiên tử đang muốn tự tay giết con bi và con lợn rừng, cưỡi ngựa rượt đuổi dã thú, Tương Như dâng sớ can ngăn. Lời sớ như sau:

“Thần từng nghe, vật có cùng loài nhưng khả năng lại khác, nên về sức vóc thì khen Ô Hoạch*, về nhanh nhạy thì nói Khánh Kỵ*, về dũng mãnh thì mong như Mạnh Bôn, Hạ Dục. Thần ngu muội, trộm cho con người như vậy, loài thú cũng thế. Nay bệ hạ thích lên nơi hiểm yếu, bắn mãnh thú, thình lình gặp loài thú quá nhanh, trong lúc không đề phòng ngựa giật mình kinh sợ, phạm đến xa giá và xe tùy tòng, xe không kịp quay đầu, người không kịp giở khéo, lúc đó dẫu có thuật như Ô Hoạch, Phùng Mông*, sức ấy cũng không thể đem dùng được, cây khô gốc mục đều trở nên nguy hiểm. Vậy mà người Hồ người Việt dấy lên ngay dưới bánh xe, còn người Khương người Di tiếp bên trục xe, há không nguy ư? Dẫu vạn toàn không xảy điều gì lo lắng, nhưng đây vốn không phải chỗ thiên tử nên đến gần.

Vả lại, dẹp đường rồi mới đi, đánh xe đi giữa đường, còn xảy ra việc làm thiết ngựa hỏng, đòn xe bị long, huống chi băng chỗ đồng hoang, ruổi nơi gò đống, phía trước có niềm vui săn được thú, mà trong lòng không để ý sự biến, vậy thì tai họa cũng chẳng khó gì! Xét lẽ, coi nhẹ sức nặng của ngôi vua vạn thặng, không lấy sự yên ổn làm vui, lại coi chỗ nguy hiểm trong muôn một làm vui, thần trộm cho bệ hạ không nên theo cách ấy.

Đại để, người sáng suốt thấy việc từ khi chưa manh nha, người trí tuệ tránh nguy từ khi chưa hình thành, họa vốn phần nhiều náu ở chỗ ẩn vị mà phát ra ở nơi người ta xem thường vậy. Cho nên ngạn ngữ dân gian có câu: 'Nhà có ngàn vàng, không ngồi dưới mái hiên.'* Lời ấy tuy nhỏ nhặt, có thể dùng ví dụ việc lớn. Thần xin bệ hạ lưu tâm xét kỹ.”

Hoàng thượng khen lời sớ. Trở về qua cung Nghi Xuân, Tương Như tấu bài phú để tỏ đau thương về những việc lầm lỡ của Tần Nhị thế. Lời phú như sau*:

“Lên sườn non dài chênh chênh chừ,

Một con đường vào cung điện tầng tầng chót vót.

Đến bờ bãi sông Khúc Giang chừ,

Xa trông núi nam lô nhô.

Núi thẳm cao vời lại quạnh quẽ chừ,

Hang thông rộng lớn chừ trống trải.

Dòng nước chảy xiết đến miền xa chừ,

Đổ vào đồng, ao rộng phẳng.

Xem muôn cây đầy tươi tốt chừ,

Ngó rừng trúc xanh từng lùm.

Ruổi ngựa sang ngọn núi đất phía đông chừ,

Phía bắc xốc áo đến dòng nước tuôn trên đá.

Giong cương chầm chậm chừ,

Điếu viếng Nhị thế.

Giữ mình bất cẩn chừ,

Thất thế, mất nước.

Tin lời gièm không tỉnh ngộ chừ,

Tông miếu đổ nát.

Than ôi xót thay!

Đức hạnh không trọn chừ,

Mộ phần hoang vu không được tu sửa chừ,

Hồn không chỗ về cũng chẳng được ăn.

Càng xa xôi thì càng không ai nhớ đến,

Càng lâu dài thì càng bị lãng quên.

Tinh linh dật dờ bay cao chừ,

Hãy bay lên chín tầng trời rồi đi mãi.

Than ôi xót thay!”

Tương Như được giao làm quan nhỏ trông coi lăng mộ Hiếu Văn đế. Sau việc thiên tử khen ngợi bài phú “Tử Hư”, Tương Như thấy Hoàng thượng thích đạo tiên, nhân đó nói: “Bài phú vườn Thượng lâm chưa đủ coi là đẹp, còn bài hoa mỹ hơn nữa. Thần từng làm bài Đại nhân phú, chưa xong, xin cho thần viết xong sē trình lên.” Tương Như cho rằng theo truyền thuyết các vị tiên ở vùng núi đầm, hình dung gầy guộc, đó không phải ý của đế vương về đạo tiên, thế rồi hoàn thành bài “Đại nhân phú”*, lời phú rằng:

Trên đời có bậc đại nhân* chừ, ở tại Trung châu*.

Nhà khắp muôn dặm chừ, mà chưa đủ để ở lại.

Buồn vì sự bức bách, chật chội của thế tục chừ, bèn nhẹ bước viễn du.

Cưỡi trên cầu vồng có lá cờ đỏ, chở hơi mây mà bồng bềnh phía trên.

Dựng khí sao Cách Trạch như cây sào dài chừ, gom ánh sáng thành lá cờ sặc sỡ.

Treo rủ sao Tuần Thủy để làm tua cờ chừ, kéo sao chổi làm lông vũ trên cờ.

Theo gió tung bay mềm mại chừ, lại phấp pha phấp phới.

Hái Sao Sâm Thương làm cờ chừ, lấy từng đoạn cầu vồng làm vải quấn cán cờ.

Ánh sáng màu hồng xa mờ lóa mắt chừ, gió lớn thổi rồi mây trôi bồng bềnh.

Cưỡi rồng thiêng*, xe voi như sâu đo nghiêng nghiêng tiến về trước chừ, cưỡi ly* đỏ, cù* xanh uốn lượn mà đi.

Lúc thấp lúc cao, lúc co lúc duỗi, nghển cổ mặc ý ruổi rong chừ, lúc gồng mình, lúc lại uốn khúc.

Có lúc lắc đầu nghển cổ tiến lên, có lúc ngẩng đầu không tiến chừ, có lúc tự theo ý mình, dáng vẻ sừng sững.

Chợt tiến chợt lui, đảo mắt lè lưỡi, thảnh thơi chuyển mình chừ, như cánh chim trái phải theo nhau, như thỏ giật mình phóng chạy, như rường cột dựa nhau.

Có lúc quây quanh, ồn ã nện bước trên đường xa chừ, như bay như nhảy, phóng vun vút về phía trước.

Hoặc bay vút, hoặc rượt đuổi theo nhau như chớp lóe qua chừ, bỗng chốc mù tan mây dạt.

Vượt sang tận cùng phía đông rồi lên tận cùng phía bắc chừ, cùng giao du với bậc chân nhân.

Quặt rẽ đến những chốn xa xôi rồi chuyển hướng sang phải chừ, ngang dòng Phi Tuyền để hướng về chính đông.

Triệu hết các vị tiên rồi lựa chọn chừ, để bồi tiếp các vị thần sao Dao Quang.

Khiến Ngũ đế dẫn đường phía trước chừ, khiến thần Thái Nhất trở về, tiên Lăng Dương ở phía sau.

Bên trái là thần Huyền Minh, bên phải là thần Hàm Lôi chừ, phía trước là thần Lục Ly còn sau là thần Quyết Hoàng.

Sai sử các vị tiên Chinh Bá Kiều và Tiện Môn chừ, dặn dò Thái y Chi Bá về các phương thuốc.

Hỏa thần Chúc Dung kinh sợ mà dẹp đường chừ, trừ bỏ hết ác khí rồi đi phía sau.

Tập hợp muôn cỗ xe của ta chừ, gom mây làm lọng rồi dựng cờ hoa lệ.

Khiến mộc thần Câu Mang theo cùng chừ, ta muốn đi du ngoạn ở phương nam.

Đến Sùng Sơn thăm Đường Nghiêu chừ*, qua Cửu Nghi viếng Ngu Thuấn*.

Ngựa xe dọc ngang kin kịt chừ, đang chen nhau cùng rong ruổi.

Rối ren hỗn loạn chừ, mưa lớn tràn trề nước tuôn khắp.

Các ngọn núi tụ về giăng khắp, cây cối um tùm chừ, rồi lan ra chỗ thấp chỗ cao.

Thẳng tới dòng Lôi Thất* thâm u hiểm trở chừ, xuyên qua hang Quỷ Cốc* nhấp nhô.

Du lãm tám hướng rồi ngắm bốn phương xa xôi chừ, vượt Cửu Giang* rồi qua Ngũ Hà*.

Qua lại núi Viêm Hỏa rồi bồng bềnh ở Nhược Thủy chừ, ngồi thuyền qua bãi sông rồi vượt dòng Lưu Sa.

Chợt nghỉ ngơi ở núi Tổng Cực, vui đùa trên dòng sông bềnh bồng chừ, sai Linh Oa* gảy đàn sắt, Phùng Di* nhảy múa.

Trời chợt âm âm u u chừ, triệu thần sấm Bình Ế, giết thần gió Phong Bá rồi bắt tội thần mưa.

Trông về phía tây núi Côn Lôn thấp thoáng chừ, ruổi ngựa thẳng đến núi Tam Nguy.

Mở cửa trời Xương Hạp rồi vào cung điện của Thượng đế chừ, chở Ngọc nữ rồi cùng nàng trở về.

Lên núi Lang Phong rồi dừng lại nghỉ ngơi chừ, giống chim bay cao rồi đậu xuống.

Sà xuống Âm Sơn bay liệng qua lại chừ, đến hôm nay ta mới trông thấy mái đầu trắng phau của Tây Vương Mẫu.

Vương Mẫu mang ngọc thắng, ngồi trong hang chừ, cũng may có chim ba chân để sai khiến*.

Nếu được trường sinh bất tử như Vương Mẫu chừ, thì dẫu trải muôn đời cũng không đủ để vui.

Quay xe trở về chừ, núi Bất Chu không có đường đi, tụ hội lại để dùng bữa ở U Đô.

Hít thở hơi sương chừ ăn sáng sớm, nhấm nuốt hoa linh chi chừ, ăn chút hoa quỳnh.

Ngẩng đầu trông rồi dần dần lên cao chừ, rồi bỗng bay vút lên trời.

Xuyên qua nơi ánh chớp lòe chừ, vượt nơi của Phong Long* nước lênh láng.

Phóng xe du ngoạn và xe dẫn đường từ trên cao xuống chừ, rẽ mây mù rồi đi đến chốn xa.

Bức bối vì sự chật chội của thế gian chừ, từ từ chạy ra vùng cực bắc.

Để quan Đồn kỵ* ở lại núi Huyền Khuyết chừ, dẫn đường đi trước vượt Hàn Môn.

Phía dưới chênh vênh không thấy đất chừ, phía trên trống trải không thấy trời.

Trông nhòe tối mà chẳng thấy chừ, nghe loáng thoáng mà chẳng hay.

Cưỡi trên tầng không mà bay lên chốn cực cao chừ, vượt qua hư vô mà riêng mình tồn tại.”

Sau khi Tư Mã Tương Như tâu lên bài “Đại nhân chi tụng”*, thiên tử cả mừng, thấy nhẹ nhàng như khí vút lên mây, tựa đang du ngoạn trong vòng trời đất.

Tương Như nhân có bệnh nên miễn chức, nhà ở Mậu Lăng. Thiên tử nói: “Tư Mã Tương Như bệnh rất nặng, nên đến lấy hết sách vở của ông ta; bằng không, sau sẽ mất mát.” Sai Sở Trung đến, Tương Như đã chết, trong nhà không có sách. Hỏi vợ Tương Như, đáp rằng: “Trường Khanh vốn chưa từng có sách. Thường hay viết sách, viết xong người ta lại lấy mang đi, cho nên trong nhà trống trơ. Lúc Trường Khanh chưa mất, có viết một bức thư, nói nếu có sứ giả đến tìm sách, đem tâu lên. Chứ không có sách vở nào khác.” Bức thư của ông nói về việc tế Phong thiện, đưa cho Sở Trung. Sở Trung dâng bức thư lên, Hoàng thượng lấy làm lạ. Thư ấy viết rằng:

“Đầu thời thượng cổ, từ trời cao sinh dân, qua vua chúa các đời, cho đến nhà Tần. Với những vị gần đây có thể theo dấu chân, với những vị cách xa chỉ còn nghe dư âm thôi. Rối ren thất tán, việc bị vùi lấp không còn được nghe nhiều không sao kể xiết. Nối theo nhạc Thiều, nhạc Hạ*, sùng mộ thụy, hiệu của tiên vương, đại lược có bảy mươi hai vị vua đáng được xưng tụng. Chẳng thể có chuyện thuận nói điều thiện mà không hưng thịnh, làm điều trái ngược thất đức mà có thể tồn tại ư?

Trước đời Hiên Viên*, thời xa xôi, việc mờ khuất, không còn được nghe tường tận chuyện thời đó nữa. Những ghi chép về Ngũ đế, Tam vương cho đến Lục kinh, dựa vào sách vở còn lưu truyền lại, cũng có thể thấy được chút di phong. Kinh Thư viết: 'Nhà vua sáng láng thay, bề tôi hiền lương thay.' Nhân đó mà nói, vua chúa không vị nào thịnh trị hơn Đường Nghiêu, bề tôi chẳng người nào hiền năng hơn Hậu Tắc. Hậu Tắc sáng nghiệp ở đất Đường, Công Lưu phát tích từ Tây Nhung, Văn vương thay đổi chế độ, đến thời Chu thì hưng thịnh, đạo lớn trị nước được xác lập, nhưng sau dần chuyển suy vi, nghìn năm không còn tiếng vang, há chẳng tốt đẹp từ đầu đến cuối ư? Nhưng không nhờ mối lạ nào đâu, chỉ vì thận trọng lúc sáng nghiệp ban đầu, cẩn thận việc giáo hóa đời sau thôi. Cho nên khuôn mẫu bình dị thì dễ noi theo, ân đức sâu dày thì dễ làm thêm viên mãn, pháp độ rõ ràng thì dễ lấy làm khuôn phép, truyền rường mối thuận theo lý thì dễ kế tục. Vì thế sự nghiệp thịnh vượng ngay khi trong tã địu* mà lên đến cực thịnh vào thời hai vua*. Xét từ khởi đầu đến sau rốt, không có gì đặc biệt trác tuyệt có thể so với hiện nay vậy. Thế nhưng riêng việc tế trời trên núi Lương Phủ và Thái Sơn, đã kiến lập tên hiệu rạng rỡ, xác định danh hiệu tôn quý. Đức nhà đại Hán, như suối nguồn lai láng, cuồn cuộn tuôn trào, bàng bạc bốn bề biên tái, như mây tỏa mù lan, trên đến chín tầng trời, dưới tràn lan tám cõi. Muôn loài đều gội nhuần ơn đức, hòa khí tuôn chảy, uy võ bay đến phương xa, người gần thì nhuần thấm từ đầu nguồn, người xa thì gọi tắm cuối dòng, kẻ đại ác bị tận số, người u tối được rạng ngời, côn trùng động vật sướng vui, quay đầu hướng về. Sau đó, trong vườn nuôi cầm quý của quan Trâu ngu, chặn bắt loài thú lạ như hươu nai, trong bếp chọn gạo từ lúa tốt một nhánh sáu bông, đưa thú thần hai sừng đến làm vật hy sinh, bắt được rùa quý còn lại của nhà Chu ở Chi Sơn, vòi rồng thần màu vàng biếc của Hoàng Đế ở trong ao. Quỷ thần tiếp thông chư thần ở Linh Ngữ, làm khách ở quán lớn. Các vật lạ kỳ, biến hóa trăm chiều. Kính thay, điềm lành đều đến nơi này, thế mà nhận là đức mỏng, không dám nói việc Phong thiện. Đại để thời Chu, cá nhảy vào thuyền, bèn nổi lửa nướng*, đó chỉ là điềm nhỏ bé, nhân đó lên tế trời trên núi Thái Sơn, như thế chẳng phải là đáng xấu hổ ư? [Nhà Hán] theo đạo khiêm nhượng, chẳng phải rất khác nhà Chu ư?

Thế là Đại tư mã tiến lên nói: 'Bệ hạ dùng nhân để nuôi dưỡng chúng dân, dùng nghĩa để chinh phạt kẻ không quy thuận, các nước Hoa Hạ vui vẻ vào cống, trăm tộc man mang lễ vào chầu, đức độ sánh ngang thời xưa, công lao có một không hai, sự nghiệp tốt đẹp thấm khắp thiên hạ, muôn điềm lành khác nhau, ứng kỳ nối nhau đến, đâu phải chỉ xuất hiện lúc đầu thôi. Ý chừng dân ở Thái Sơn, Lương Phủ thiết lập đàn tràng, trông mong bệ hạ giá lâm, gia thêm tôn hiệu, vẻ vang hơn đời trước, thượng đế giáng ân huệ, tích phúc lành, ban cho khi đại lễ cáo thành, lẽ nào bệ hạ khiêm nhượng không chịu xuất phát. Cự tuyệt lòng yêu của ba bậc thần*, khiến nghi lễ của vương đạo thiếu khuyết, quần thần lấy làm tủi hổ thay. Và có người cho là đạo trời mờ tối khó biết, các điểm trân quý xuất hiện, không thể nào từ chối được; còn nếu từ chối các điểm đó, thì núi Thái Sơn không có gì để chép lại, đàn tràng trên núi Lương Phủ cũng không có cơ hội được tế tự. Thảy là việc làm vẻ vang cho đương thời, thời đại đã qua thì không còn ý nghĩa nữa, người thuật thuyết biết lấy gì đặng xưng tụng với đời sau, huống chi nói về bảy mươi hai vua thời xưa? Phàm tu đức là để được ban điềm lành, phụng theo điềm lành là để hành sự, không thể coi là tiến vượt. Cho nên thánh vương không bỏ lễ Phong thiện, rồi sửa lễ tế thần đất, dốc lòng thành kính các tế thiên thần, khắc đá ghi công ở Trung Nhạc*, đặng rạng tỏ địa vị chí tôn, mở rộng thịnh đức, ban hiệu rạng rỡ, nhận phúc dồi dào, để ân trạch thấm xuống dân đen vậy. Việc này thực lớn lao lắm thay! Cảnh tượng hùng vĩ của thiên hạ, sự nghiệp lớn lao của vương giả, không thể để thiếu khuyết được. Xin bệ hạ hãy thành toàn việc này. Sau đó tập hợp những đạo thuật, phương sách do các tiên sinh có chức sắc dâng tiến, khiến họ được nhận ánh rạng rỡ của dư quang nhật nguyệt, để làm sáng rạng sự nghiệp, đồng thời chính thiên thời, bày nhân sự, tỏ đại nghĩa của việc Phong thiện, tô sức nghi tiết, làm thành cuốn kinh Xuân thu, theo sáu kinh cũ làm thành bảy kinh, truyền tụng vô cùng, khiến muôn đời được khơi dòng trong xanh, dấy từ sóng nhỏ, thanh danh tốt đẹp, kết quả lẫy lừng. Bậc thánh trước đây sở dĩ mãi giữ được danh tiếng lớn lao mà thường được xưng tụng hàng đầu chính là vì thế, nên hạ lệnh cho quan Chưởng cố phụ trách lễ nhạc, chế độ, tâu trình cặn kẽ để người ngự lãm.”

Thế rồi thiên tử hết sức cảm động, thay đổi thần sắc, nói: “Tốt lắm, trẫm phải làm thử mới được!” Bèn thay đổi cách nghĩ, tổng hợp các kiến nghị của công khanh, hỏi han về việc Phong thiện, ca vịnh độ lớn của đầm rộng, đến sự phong phú của các điềm lành. Bèn làm bài tụng rằng:

[Phiên âm]

Tự ngã thiên phú,

Vân chi du du. Cam lộ thời vũ,

Quyết nhưỡng khả du.

Tư dịch sâm lộc,

Hà sinh bất dục;

Gia cốc lục huệ,

Ngã sắc hạt súc.

***

Phi duy vũ chi,

Hựu nhuận trạch chi;

Phi duy nhu chi,

Phiếm chuyên hoạch chi.

Vạn vật hi hi,

Hoài nhi mộ ti.

Danh sơn hiển vị,

Vọng quân chi lai.

Quân hồ quân hồ,

Hầu bất mại tai!

***

Ban ban chi thú,

Lạc ngã quân hựu;

Bạch chất hắc chương,

Kỳ nghi khả hỉ;

Mân mân mục mục,

Quân tử chi năng.

Cái văn kỳ thanh,

Kim quan kỳ lai.

Quyết đồ phỉ tông,

Thiên thụy chi trưng.

Tư diệc ư Thuấn,

Ngu thị dĩ hưng.

***

Trạc trực chi lân,

Du bỉ linh chỉ.

Mạnh đông thập nguyệt,

Quân trở giao tự.

Trì ngã quân dư,

Đế dĩ hưởng chỉ.

Tam đại chi tiền,

Cái vị thường hữu.

***

Uyển uyển hoàng long,

Hưng đức nhi thăng.

Thái sắc huyễn diệu,

Hoàng bính huy hoàng.

Chính dương hiển hiện,

Giác ngụ lê chưng.

U truyện tái chi,

Vân thụ mệnh sở thừa.

***

Quyết chi hữu chương,

Bất tất truân truân,

Y loại thác ngụ,

Dụ dĩ phong loan.

* * *

Phi nghệ quan chi, thiên nhân chi tế dĩ giao, thượng hạ tương phát doãn đáp. Thánh Vương chi đức, căng căng dực dực dã. Cố viết: “Hưng tất lư suy, an tất tư nguy.” Thị dĩ Thang Vũ chí tôn nghiêm, bất thất túc chỉ; Thuấn tại giả điển, cố tỉnh quyết di, thử chi vị dã”

[Dịch nghĩa]

Trời kia che phủ,

Mây trôi bồng bềnh.

Sương ngọt, mưa thuận,

Đất - nước tràn dâng.

Nhuần thấm xuống dưới,

Nuôi dưỡng muôn vật.

Lúa tốt sáu bông,

Ta gặt ta cất.

* * *

Nào chỉ mưa thôi,

Còn thấm còn nhuần;

Nào chỉ ngấm đầy,

Còn lan nơi nơi.

Muôn vật hớn hở,

Cảm mộ khôn nguôi.

Danh sơn rạng vẻ,

Mong vua đến nơi.

Chúa thượng, chúa thượng,

Chẳng mau tới thôi!

* * *

Thú lông lốm đốm,

Vui vườn vua ta;

Vằn đen, chất trắng,

Dáng vẻ đáng ưa.

Hài hòa đẹp đẽ,

Quân tử nào thua.

Vốn chỉ nghe tiếng,

Nay được nhìn qua*.

Đường dài không dấu,

Điềm lành trời ban.

Khác nào thời Thuấn,

Nhờ đó dấy lên*.

***

Kỳ lân mập to,

Đến nơi đàn tế*.

Giữa đông tháng Mười,

Vua đi hành lễ.

Đến trước xe vua,

Trời ban điều phúc.

Trước đời Tam đại,

Việc chưa từng có*.

***

Rồng vàng uốn khúc,

Đức thịnh bay lên.

Sắc màu rực rỡ,

Chói lóa, rạng ngời.

Chính dương hiển hiện*,

Cảm hóa chúng dân.

Kinh truyện ghi chép,

Nói là loài để người nhận mệnh cưỡi.

***

Mệnh trời hiển hiện,

Nào phải nhọc lòng.

Theo loài ngụ ý,

Rõ việc tế phong.

***

Mở xem kinh sách, khoảng trời người đã giao nhau, trên dưới cùng hợp ý trời. Đức của bậc thánh vượng, luôn nơm nớp kính sợ vậy. Cho nên nói: “Lúc hưng ắt lo lúc suy, lúc yên ắt sợ lúc nguy.” Do đó vua Thang vua Vũ địa vị cực tôn nghiêm mà không nguôi cung kính; vua Thuấn quan sát thiên văn mà tự xét bản thân, không để có điều thiếu sót: Đó là nói việc này vậy”.

Tư Mã Tương Như chết được năm năm, thiên tử mới tế thần Hậu thổ*. Được tám năm, trước tiên hành lễ ở núi Trung Nhạc, tế Phong ở Thái Sơn, rồi đến núi Lương Phủ, tế Thiện ở núi Túc Nhiên*.

Các trước tác khác của Tương Như, như các thiên Di Bình Lăng hầu thư, Dữ ngũ công tử tương nan, Thảo mộc thư, không được thu thập, lại chọn ghi những tác phẩm xuất sắc của ông ở chỗ các bậc công khanh.

Thái sử công bàn rằng: Kinh Xuân thu suy luận và kiến giải vô cùng sâu kín, Kinh Dịch gốc vốn sâu kín mà thể hiện lại rõ ràng, thơ Đại nhã nói về các bậc vương công đại nhân mà đức lan đến dân chúng, thơ Tiểu nhã giải tỏ chuyện được mất của người có địa vị thấp hèn mà truyền đến tận người trên. Lời nói ra dẫu bề ngoài khác nhau, nhưng quy về đạo đức lại chỉ là một vậy. Tương Như tuy nhiều lời sáo rỗng, lắm thuyết viển vông, nhưng yếu lĩnh quy về chỗ tiết kiệm, điều ấy đâu khác cách dùng ngôn từ ngụ ý khuyên ngăn của Kinh Thi. Dương Hùng* cho là những bài phú hoa lệ, khuyến khích hàng trăm, khuyên ngăn chỉ một, cũng như diễn tấu những thanh âm của nước Trịnh nước Vệ*, đến khi kết thúc mới diễn tấu nhã nhạc, như thế chẳng phải đã thiên lệch sao? Tôi chọn những lời đáng bàn của ông chép vào đây.

QUYỂN 118 HOÀI NAM, HÀNH SƠN LIỆT TRUYỆN

Hoài Nam Lệ vương Lưu Trường

Hoài Nam Lệ vương Trường là con nhỏ của Cao tổ, mẹ vốn là mỹ nhân của Triệu vương Trương Ngao. Cao tổ năm thứ tám, Cao tổ từ Đông Viên qua nước Triệu, Triệu vương đem mỹ nhân dâng hiến. Mẹ của Lệ vương được sủng ái, rồi có mang. Triệu vương Ngao không dám nạp nàng vào cung, mà dựng cung thất bên ngoài cung cho nàng ở. Đến khi bọn Quản Cao mưu phản ở Bách Nhân, bị phát giác, Triệu vương cũng bị bắt trị tội, mẹ, anh em, mỹ nhân của Triệu vương đều bị bắt trói, giải đến Hà Nội. Mẹ của Lệ vương cũng bị trói, nói với ngục quan rằng: “Ta được hoàng thượng sủng ái, đang có mang.” Ngục quan đem việc ấy tâu lên, hoàng thượng đang giận Triệu vương, chưa xử lý đến việc của mẹ Lệ vương. Em trai mẹ Triệu vương là Triệu Kiếm thông qua Tịch Dương hầu nói với Lã hậu, Lã hậu đố kỵ, không chịu làm rõ sự việc, Tịch Dương hầu cũng không dám cố nài. Khi mẹ Lệ vương sinh Lệ vương, phẫn uất rồi tự sát. Ngục quan dâng Lệ vương lên cho hoàng thượng, hoàng thượng hối hận, sai Lã hậu làm mẹ, rồi táng mẹ Lệ vương ở Chân Định. Chân Định là quê nhà của mẹ Lệ vương, cũng là huyện đời đời tổ phụ ở đó.

Tháng Bảy, Cao tổ năm thứ mười một, Hoài Nam vương là Kình Bố làm phản, Cao tổ lập con là Trường làm Hoài Nam vương, làm vua ở đất cũ của Kình Bố, gồm bốn quận. Hoàng thượng đích thân cầm quân đến diệt Bố, Lệ vương liền lên ngôi. Lệ vương sớm mất mẹ, thường dựa vào Lã hậu, vì thế thời Hiếu Huệ đế và Lã hậu được sủng ái, không bị tai họa, song trong lòng luôn oán Tịch Dương hầu, nhưng không dám thể hiện. Đến khi Hiếu Văn đế mới lên ngôi, Hoài Nam vương tự cho mình là người thân thiết nhất, kiêu căng bất phục, nhiều lần không theo pháp luật. Hoàng thượng cho là chỗ thân tình, thường khoan dung miễn xá cho. Năm Văn đế thứ ba, vào kinh triều kiến, rất kiêu căng. Theo hoàng thượng vào ngự uyển săn bắn, ngồi cùng xe hoàng thượng, thường gọi hoàng thượng là “đại huynh”. Lệ vương có tài năng và dũng lực, sức nhấc nổi đỉnh, rồi đến bái kiến Tịch Dương hầu. Tịch Dương hầu ra gặp, liền dùng chùy sắt giấu trong ống tay áo đánh Tịch Dương hầu, lệnh cho tùy tòng là Ngụy Kính cắt đầu. Lệ vương liền phi ngựa đến dưới cửa khuyết, cởi trần tạ tội rằng: “Mẹ thần không liên quan đến việc Triệu vương phản nghịch, bấy giờ Tịch Dương hầu có thể khiến Lã hậu nghe theo, lại không chịu khuyên nhủ, đó là một tội. Mẹ con Triệu vương Như Ý vô tội, Lã hậu giết đi, Tịch Dương hầu không can ngăn, đó là hai tội. Lã hậu phong vương cho người họ Lã, muốn làm nguy hại đến họ Lưu, Tịch Dương hầu không can ngăn, đó là ba tội. Thần kính cẩn vì thiên hạ giết tặc thần Tịch Dương hầu, báo thù cho mẹ, xin kính cần quỳ dưới cửa khuyết để thỉnh tội.” Hiếu Văn đế cảm thương trước tâm trí của Lệ vương lại vì là người thân, không trị tội, xá miễn cho Lệ vương. Bấy giờ, Bạc thái hậu cùng thái tử và các đại thần đều sợ Lệ vương, vì thế Lệ vương về nước càng thêm kiêu căng càn rỡ, không theo pháp luật nhà Hán, ra vào đều cấm đường, mệnh lệnh ban ra đều xưng “chế”, tự lập pháp lệnh riêng, sánh ngang thiên tử.

Văn đế năm thứ sáu, [Lệ vương] sai con trai là bọn Đãn gồm bảy chục người cùng thái tử của Cức Bồ hầu Sài Vũ tên là Kỳ bàn mưu, đem bốn chục cỗ xe làm phản ở Cốc Khẩu, sai người đi sứ Mân Việt, Hung Nô. Việc bị phát giác, triều đình truy cứu, sai sứ triệu Hoài Nam vương. Hoài Nam vương về Trường An.

“Thần, Thừa tướng Trương Thương, thần Điển khách Phòng Kính, thần Hành ngự sử đại phu sự Tông chính là Dật, thần Đình úy là Hạ, thần Bị đạo tặc trung úy là Phúc liều chết dâng lời: Hoài Nam vương là Trường phế bỏ pháp lệnh của tiên đế, không nghe chiếu chỉ của thiên tử, cư xử không có pháp độ, làm xe che lọng vàng, ra vào giống như thiên tử, tự ý chế định pháp lệnh, không theo quy pháp nhà Hán. Đến việc thiết đặt quan lại, lấy Lang trung của mình là Xuân làm Thừa tướng, tụ tập, thu nhận chư hầu nhà Hán cùng đám phạm tội bỏ trốn, lén lút cho ở cùng, giúp cai quản nhà cửa, ban cho của cải, tước lộc, điền trạch, tước có người lên đến Quan nội hầu, bổng lên đến ba nghìn thạch, điều không được làm mà vẫn muốn làm. Bọn đại phu là Đãn, Sĩ ngũ là Khai Chương bảy mươi người, cùng thái tử của Cức Bồ hầu là Kỳ mưu phản, suýt nguy cho tông miếu xã tắc. Họ sai Khai Chương ngầm báo với Trường, cùng bàn mưu khiến Mân Việt và Hung Nô phát binh. Khai Chương đến Hoài Nam gặp Trường, Trường nhiều lần cùng ngồi nói chuyện, ăn uống, cấp nhà cửa, lấy vợ cho, dùng bổng lộc của quan hai nghìn thạch để tôn phụng Trường. Khai Chương sai người báo với Đãn, đã nói với Hoài Nam vương. Xuân sai sứ đến báo cho bọn Đãn. Quan lại phát hiện được, sai bọn Huyện úy ở Trường An là Kỳ đến bắt Khai Chương. Trường giấu không cho bắt, cùng viên Trung úy trước đây là Gian Kỵ bàn mưu, giết người bịt miệng. Chuẩn bị quan quách áo chăn, táng họ ở ấp Phì Lăng, lừa dối các quan lại rằng: 'Không biết ở đâu.' Lại vờ đắp đất, dựng bia ở trên, ghi là: 'Khai Chương chết, chôn dưới chỗ này.' Còn Trường tự tay giết một người vô tội; sai quan lại khép tội giết sáu người vô tội; để xóa tội cho tội nhân bỏ trốn phải chém ngoài chợ liền giả bắt người không bỏ trốn nhằm thay thế; tự ý định tội người khác, định tội mà không báo triều đình, bắt rồi xử mười bốn người vào mức thành đán thung* trở lên; xá miễn cho tội nhân, xá cho mười tám tử tội, năm mươi tám người ở mức thành đán thung trở xuống; ban tước Quan nội hầu trở xuống cho chín mươi tư người. Ngày trước Trường có bệnh, bệ hạ lo lắng buồn phiền, sai sứ ban cho sách và táo khô. Trường không muốn nhận, không chịu gặp sứ giả. Dân Nam Hải ở trong địa giới Lô Giang làm phản, quan binh Hà Nam đến đánh. Bệ hạ cho là dân Hoài Nam nghèo khổ, sai sứ ban cho Trường năm nghìn xấp lụa trắng, để thưởng cho quan quân đã chịu vất vả. Trường không muốn nhận, nói dối rằng: 'Không ai vất vả.' Dân Nam Hải là Vương Chức dâng thư muốn hiến ngọc bích lên Hoàng đế, Gian Kỵ tự ý đốt thư, không tâu lên. Quan lại xin triệu Kỵ đến trị tội, Trường không cho đi, nói dối rằng: 'Kỵ ốm.’ Xuân lại thỉnh cầu Trường, muốn vào triều kiến, Trường giận nói: 'Ngươi muốn rời ta, tự mình quy phụ triều Hán.' Trường đáng tội chém ngoài chợ, chúng thần xin hãy xử theo pháp chế.”

Hoàng thượng hạ chế rằng: “Trẫm không nỡ dùng pháp luật xử Hoài Nam vương, hãy cùng liệt hầu và hạng quan hai nghìn thạch thượng nghị.”

“Thần là Thương, thần là Kính, thần là Dật, thần là Phúc, thần là Hạ liều chết dâng lời: Chúng thần kính cận cùng liệt hầu và các quan hạng hai nghìn thạch là bọn Anh gồm bốn mươi ba người bàn định, đều nói: 'Trường không theo pháp độ, không tuân chiếu của thiên tử, lại ngầm kết bè đảng cùng bọn mưu phản, hậu dưỡng bọn trốn tránh, âm mưu hành sự.' Bọn thần bàn luận, xin xử theo phép.”

Ban chế rằng: “Trẫm không nỡ dùng pháp với Hoài Nam vương, hãy xá tội chết cho Trường, phế bỏ tước vương.”

“Bọn thần là Thương liều chết dâng lời: Trường có tội lớn, đáng chết, bệ hạ không nỡ xử theo phép nước, gia ơn xá miễn, phế bỏ tước vương. Bọn thần xin đày Trường an trí ở dịch trạm Cung tại Nghiêm Đạo, Thục Quận, sai vợ con theo ra, huyện đó sẽ dựng nhà cửa, kho lương sẽ cấp lương thực, củi, rau, muối, đậu, nồi niêu, chiếu nệm. Bọn thần liều chết thỉnh cầu, xin bố cáo thiên hạ biết.”

Ban chế rằng: “Cấp cho Trường mỗi ngày năm cân thịt, hai đấu rượu. Cho mười mỹ nhân, tài nhân được sủng ái theo đến ở đó. Các việc khác đều chấp nhận.”

Giết hết những kẻ tham gia mưu phản. Thế rồi sai Hoài Nam vương đi, chở bằng xe lớn, lệnh các huyện lần lượt chuyển đi. Bấy giờ Viên Áng can hoàng thượng rằng: “Hoàng thượng vốn để Hoài Nam vương kiêu căng, không lập Thái phó, Thừa tướng nghiêm khắc phù tá, cho nên mới đến nỗi này. Vả Hoài Nam vương là người cương cường, nay bỗng bị chế áp, thần e rốt cuộc gặp bệnh sương gió mà chết, bệ hạ mang tiếng giết em, vậy phải làm sao?” Hoàng thượng nói: “Ta rất khổ tâm về việc đó, nay cho gọi về.” Các huyện thay nhau đưa Hoài Nam vương đi đều không dám bỏ niêm phong xe. Hoài Nam vương liền nói với người hầu: “Ai bảo ông mày đây dũng mãnh? Ta sao mà dũng mãnh được! Ta vì kiêu căng, không chịu nghe ai nên mới đến nỗi này. Người ta sống một đời, sao có thể bí bức thế này?” Rồi tuyệt thực mà chết. Đến huyện Ung, Huyện lệnh huyện Ung mở niêm phong, báo việc lên triều đình. Hoàng thượng khóc lóc thảm thiết, bảo Viên Áng rằng: “Ta không nghe lời ông, rốt cuộc khiến Hoài Nam vương phải chết.” Áng nói: “Biết làm sao được, xin bệ hạ bớt đau buồn.” Hoàng thượng nói: “Biết làm sao đây?” Áng đáp: “Chỉ có cách chém Thừa tướng, Ngự sử để tạ tội với thiên hạ thôi.” Hoàng thượng liền lệnh cho Thừa tướng, Ngự sử khảo tra người các huyện phụ trách việc đưa Hoài Nam vương đi đã không mở niêm phong và cấp đồ ăn, đều đưa ra chém ngoài chợ. Rồi dùng lễ dành cho liệt hầu táng Hoài Nam vương ở huyện Ung, cho ba mươi hộ trông giữ phần mộ.

Văn đế năm thứ tám, hoàng thượng thương Hoài Nam vương, Hoài Nam vương có bốn người con, đều bảy tám tuổi, bèn phong con là An làm Phụ Lăng hầu, con là Bột làm An Dương hầu, con là Tứ làm Dương Chu hầu, con là Lương làm Đông Thành hầu.

Hiếu Văn đế năm thứ mười hai, người dân làm bài ca về Hoài Nam Lệ vương rằng: “Một thước vải, có thể vá; một đấu thóc, có thể giã. Anh em hai người không thể dung nhau.” Hoàng thượng nghe bài đó, bèn than rằng: “Nghiêu, Thuấn lưu đày cốt nhục, Chu công giết Quản Thúc, Sái Thúc, thiên hạ khen là bậc thánh. Tại sao vậy? Do không vì chuyện riêng mà hại đến việc công. Thiên hạ há cho ta tham đất của Hoài Nam vương ư?” Bèn chuyển Thành Dương hầu làm vương ở đất cũ của Hoài Nam vương rồi truy tôn thụy hiệu Hoài Nam vương là Lệ vương, thiết đặt lăng mộ theo nghi thức cho chư hầu.

Hiếu Văn đế năm thứ mười sáu, dời Hoài Nam vương là Hỷ về đất cũ của Thành Dương Vương. Hoàng thượng thương Hoài Nam vương phế bỏ pháp lệnh, toan việc không theo khuôn phép, tự khiến nước mất, chết sớm, bèn lập ba người con của Hoài Nam vương: Phụ Lăng hầu là An làm Hoài Nam vương, An Dương hầu là Bột làm Hành Sơn vương, Dương Chu hầu là Tứ làm Lô Lăng vương, đều được trở lại đất phong thời Lệ vương, chia nhau cai trị. Đông Thành hầu là Lương mất từ trước, không người nối dõi.

Hiếu Cảnh đế năm thứ ba, bảy nước vùng Ngô, Sở làm phản, nước Ngô sai sứ đến Hoài Nam, Hoài Nam vương muốn phát binh hưởng ứng. Tướng của Hoài Nam vương nói: “Đại vương ắt muốn phát binh hưởng ứng nước Ngô, thần xin làm tướng.” Hoài Nam vương liền giao quân cho. Tướng quốc của Hoài Nam vương đã nắm quân đội, liền giữ chắc thành trì, không nghe Hoài Nam vương mà theo nhà Hán; nhà Hán cũng sai Khúc Thành hầu đem quân cứu viện Hoài Nam: Hoài Nam vì thế được vẹn toàn. Sử Ngô đến Lô Giang, Lô Giang vương không theo, phái sứ giả qua lại nước Việt. Sứ Ngô đến Hành Sơn, Hành Sơn vương giữ chắc không hai lòng. Hiếu Cảnh đế năm thứ tư, Ngô, Sở bị phá, Hành Sơn vương vào chầu, hoàng thượng cho là kiên trinh thủ tín, liền uý lạo rằng: “Phương nam là nơi ẩm thấp.” Dời Hành Sơn vương đến làm vương ở Tế Bắc để khen thưởng. Đến khi mất, liền ban thụy là Trinh vương. Lô Giang vương giáp biên nước Việt, nhiều lần sai sứ sang nhau, cho nên dời Hành Sơn vương làm vương ở Giang Bắc. Hoài Nam vương vẫn giữ như cũ.

Hoài Nam vương Lưu An

Hoài Nam vương Lưu An là người thích đọc sách, đánh đàn cầm, không thích rong ruổi săn bắn, chơi cùng chó ngựa; cũng muốn ngầm thi ân đức vỗ về trăm họ, khiến thanh danh lưu truyền thiên hạ. Thường oán trách về cái chết của Lệ vương, luôn muốn bội nghịch, chỉ chưa có cớ. Đến năm Kiến Nguyên thứ nhất, Hoài Nam vương vào chầu. Vốn thân với Vũ An hầu, bấy giờ Vũ An hầu làm Thái úy, Thái úy bèn đến Bái Thượng đón Hoài Nam vương, nói với Hoài Nam vương rằng: “Nay hoàng thượng không có thái tử, đại vương vốn là cháu nội của Cao hoàng đế, thi hành nhân nghĩa, thiên hạ không ai không biết. Nếu xe trong cung một sớm không ra*, không đại vương thì ai lên ngôi.” Hoài Nam vương cả mừng, tặng nhiều vàng bạc của cải cho Vũ An hầu. Ngầm giao kết tân khách, vỗ về trăm họ, làm việc bội nghịch. Năm Kiến Nguyên thứ sáu, sao chổi xuất hiện, Hoài Nam vương trong lòng lấy làm lạ. Có người nói với Hoài Nam vương: “Trước đây, lúc quân Ngô nổi dậy, sao chổi xuất hiện dài mấy thước, thế mà còn máu chảy ngàn dặm. Nay sao chổi dài ngang bầu trời, thiên hạ sẽ xảy ra một cuộc đại chiến.” Hoài Nam vương cho là hoàng thượng không có thái tử, thiên hạ có biến, chư hầu sẽ tranh đoạt, lại càng chuẩn bị khí giới chiến cụ, tích tiền vàng hối lộ các du sĩ kỳ tài ở các quận trong nước và chư hầu. Các biện sĩ vạch phương sách, dấy lời yêu hoặc, nịnh bợ Hoài Nam vương, vương mừng, càng thưởng nhiều tiền vàng, rồi ngày càng muốn mưu phản.

Hoài Nam vương có người con gái tên là Lăng, thông tuệ, có tài biện bác. Hoài Nam vương cưng yêu Lăng, thường ban nhiều tiền vàng, cho vào Trường An thám thính, kết nối cận thần bên cạnh hoàng thượng. Năm Nguyên Sóc thứ ba, hoàng thượng ban cho Hoài Nam vương mấy cây gậy, cho phép không cần vào chầu. Vương hậu của Hoài Nam vương là Đồ, được vương sủng ái. Vương hậu sinh thái tử là Thiên, Thiên lấy con gái Tu Thành quân, cháu ngoại Vương hoàng thái hậu làm phi. Hoài Nam vương âm mưu chuẩn bị làm phản, sợ thái tử phi biết rồi tiết lộ chuyện ra ngoài, bèn bàn với thái tử, sai vờ không sủng ái, ba tháng không chung chiếu. Hoài Nam vương bèn vờ giận thái tử, đóng cửa cung thái tử, bắt ở chung thái tử phi ba tháng, trước sau thái tử vẫn không gần gũi thái tử phi. Thái tử phi xin đi, Hoài Nam vương dâng thư tạ lỗi rồi cho về. Vương hậu là Đồ, thái tử là Thiên cùng con gái là Lăng được Hoài Nam vương sủng ái, thao túng quyền hành trong nước, chiếm đoạt điền trạch của dân, tự tiện giam cầm người khác.

Năm Nguyên Sóc thứ năm, thái tử học dùng kiếm, tự cho không ai theo kịp, nghe nói Lang trung Lôi Bị kiếm thuật tinh xảo, bèn triệu đến đấu chơi. Lôi Bị một hai lần nhường nhịn, rồi lỡ tay đánh trúng thái tử. Thái tử giận, Bị sợ. Bấy giờ ai muốn tòng quân thì lên kinh đô, Bị xin ra sức đi đánh Hung Nô. Thái tử Thiên nhiều lần nói xấu Bị với Hoài Nam vương, vương sai Lang trung lệnh bãi chức Bị, muốn cấm đoán người sau, Bị liền trốn đến Trường An, dâng thư tự bạch. Hoàng thượng hạ chiếu cho Đình úy và quận Hà Nam xử lý vụ việc. Quận Hà Nam tra xét, bắt thái tử của Hoài Nam vương, vương và vương hậu tính kế không muốn cho thái tử đi, liền dấy binh làm phản, kế còn do dự, hơn chục ngày vẫn chưa quyết. Đúng lúc có chiếu, lập tức thẩm vấn thái tử. Bấy giờ, Tướng quốc Hoài Nam giận huyện thừa Thọ Xuân, giữ thái tử lại, không cho bắt đi, đàn hặc về tội bất kính. Hoài Nam vương đề nghị với Tướng quốc, Tướng quốc không nghe. Vương sai sử dâng thư vu khống Tướng quốc, việc được giao cho Đình úy phân xử. Có rất nhiều việc liên quan đến Hoài Nam vương, vương sai người nghe ngóng các công khanh nhà Hán, các công khanh yêu cầu bắt trị tội Hoài Nam vương. Hoài Nam vương sợ việc bại lộ, thái tử Thiên bàn mưu rằng: “Nếu sứ nhà Hán đến bắt đại vương, đại vương sai người mặc đồ vệ sĩ, cầm kích đứng trong triều, bên cạnh đại vương, nếu xảy chuyện thị phi, thì hãy giết sứ giả, thần cũng sai người giết Trung úy Hoài Nam, rồi cất quân, cũng chưa muộn.” Bấy giờ hoàng thượng không đồng ý trước đề nghị của công khanh, mà sai Trung úy nhà Hán là Hoành kíp đến thẩm vấn, tra xét Hoài Nam vương. Hoài Nam vương nghe tin sứ Hán đến, liền theo kế của thái tử. Quan Trung úy nhà Hán đến, Hoài Nam vương thấy nét mặt sứ giả khoan hòa, hỏi vương về việc Lôi Bị tố cáo, vương tự cho là không có việc gì, không ra tay. Trung úy về báo lại mọi việc. Các công khanh xử lý vụ việc nói: “Hoài Nam vương là An ngăn trở ý nguyện đánh Hung Nô của những người như Lôi Bị, phế bỏ cả minh chiếu, đáng chém ở ngoài chợ.” Hoàng đế hạ chiếu không cho. Công khanh xin phế bỏ tước vương, hạ chiếu không đồng ý. Công khanh xin tước bớt năm huyện phong, Hoàng đế hạ chiếu cho tước hai huyện. Sai Trung úy là Hoành đến xá tội cho Hoài Nam vương, chỉ phạt cắt đất. Trung uý vào địa giới Hoài Nam, tuyên bố xá tội cho Hoài Nam vương. Ban đầu Hoài Nam vương nghe các công khanh nhà Hán đề nghị giết mình, chưa biết là chỉ bị cắt đất, nghe tin sứ giả đến, sợ sứ đến bắt mình, bèn cùng thái tử mưu giết sứ như kế hoạch trước đây. Trung úy đến, liền chúc mừng Hoài Nam vương, vương vì thế không ra tay. Sau đó tự thương cảm nói: “Ta thi hành nhân nghĩa mà bị tước bớt đất phong, thực quá nhục nhã.” Hoài Nam vương sau khi bị tước đất, càng muốn mưu phản. Các sứ giả từ Trường An đến, nói lời xằng bậy, cho là hoàng thượng không có con trai, nhà Hán không được yên trị, Hoài Nam vương liền mừng; nếu nói triều đình nhà Hán yên trị, có con trai thì vương giận, cho là nói xằng, không đúng.

Hoài Nam vương ngày đêm cùng bọn Ngũ Bị, Tả Ngô tra xem địa đồ, tính toán xem quân vào từ chỗ nào. Hoài Nam vương nói: “Hoàng thượng không có thái tử, nếu xe trong cung một sớm không ra, triều thần ắt đón Giao Đông vương về, nếu không sẽ là Thường Sơn vương, chư hầu tranh giành, ta có thể không phòng bị ư? Vả lại ta là cháu nội Cao tổ, đích thân thi hành nhân nghĩa, bệ hạ đãi ngộ với ta rất hậu, ta có thể nhẫn nhịn việc đó; sau khi bệ hạ băng hà, ta há có thể quay mặt về bắc xưng thần phụng sự đứa trẻ ranh ư!”

Hoài Nam vương ngồi ở đông cung, triệu Ngũ Bị vào cùng bàn mưu, nói: “Tướng quân hãy lên điện.” Ngũ Bị buồn bã nói: “Hoàng thượng khoan thứ cho đại vương, sao đại vương lại thốt ra những lời mất nước như thế! Thần nghe nói Tử Tư can Ngô vương, Ngô vương không nghe, bèn nói: 'Nay thần thấy hươu nai đùa chơi ở đài Cô Tô đó.' Nay thần cũng thấy trong cung mọc gai góc, sương móc thấm ướt áo vậy.”* Hoài Nam vương giận, bắt trói cha mẹ Ngũ Bị, bỏ tù ba tháng. Lại triệu Ngũ Bị vào hỏi: “Tướng quân có đồng ý với quả nhân không?” Bị đáp: “Không, chỉ muốn đến trù tính cho đại vương thôi. Thần nghe người thông minh nghe ở chỗ không thanh âm, người sáng suốt thấy ở chỗ chưa thành hình, cho nên thánh nhân làm muôn việc thì muôn việc đều thành công. Xưa Văn vương một lần ra tay mà công lao tỏ rạng nghìn đời, được liệt vào hàng Tam đại, đó gọi là dựa vào lòng trời để hành động vậy, cho nên bốn bể chẳng hẹn mà cùng theo. Đó là việc ngàn năm còn thấy. Xét, nước Tần trăm năm trước, đời gần như Ngô và Sở, cũng đủ để nói rõ lẽ tồn vong của quốc gia. Thần không dám tránh kết cục như Ngũ Tử Tư, xin đại vương đừng như Ngô vương, không nghe lời can gián. Xưa, nhà Tần đoạn tuyệt với đạo của thánh nhân, giết thuật sĩ, đốt Thi, Thư, bỏ lễ nghĩa, chuộng dối trá, ưa bạo lực, trọng dùng hình, chuyển thóc lúa vùng ven biển đến Tây Hà. Bấy giờ con trai vất vả cày cấy mà không đủ tấm cám mà ăn, con gái tết sợi dệt vải mà không đủ để che thân. Sai Mông Điềm đắp Trường thành, từ đông sang tây mấy nghìn dặm, mấy chục vạn quân thường phải dãi nắng dầm sương, người chết nhiều không kể xiết, phơi thây nghìn dặm, máu chảy muôn khoảnh mẫu, trăm họ kiệt sức, trong mười nhà thì có đến năm nhà muốn làm loạn. Lại sai Từ Phúc ra biển tìm vật lạ của thần tiên, Phúc về nói xằng là: 'Thần thấy thần lớn ngoài biển nói: 'Ngươi là sứ giả của Hoàng đế ở phương tây phải không?' Thần đáp rằng: 'Phải.' Hỏi: 'Ngươi cần tìm gì?' Đáp: 'Xin thuốc để kéo dài tuổi thọ.' Thần nói: 'Lễ của Tần vương ngươi quá bạc, chỉ được xem mà không được lấy.' Rồi cho thần theo hướng đông nam, tới núi Bồng Lai, thấy cung khuyết làm bằng linh chi, có sứ giả mặt như đồng, dáng tựa rồng, ánh sáng chiếu lên tận trời. Thế rồi thần lại bái lạy hỏi rằng: 'Phải dùng lễ vật gì dâng hiến?' Hải thần đáp: 'Hãy lấy con trai con gái nhà lành, cùng sản phẩm của trăm nghề, thì được lấy.' Tần hoàng đế cả mừng, sai đưa ba nghìn nam nữ, ban cho các giống ngũ cốc, cùng sản phẩm trăm nghề rồi sai đi. Từ Phúc tìm được đồng bằng đầm lớn, dừng lại xưng vương không đi. Thế là trăm họ đau buồn nhớ nhung, chục nhà có đến sáu nhà muốn làm loạn. Lại sai Úy Đà vượt Ngũ Lĩnh tấn công Bách Việt. Úy Đà biết Trung nguyên đã quá mỏi mệt, dừng lại xưng vương không đi nữa, sai người dâng thư lên, xin ba vạn phụ nữ không chồng, để may vá quần áo cho binh sĩ. Hoàng đế nhà Tần cho một vạn năm nghìn người. Thế rồi lòng trăm họ ly tán như ngói xô, trong mười nhà có đến bảy nhà muốn làm loạn. Môn khách nói với Cao hoàng đế rằng: 'Đến lúc rồi.' Cao hoàng đế nói: 'Đợi đã, thánh nhân đang dấy phía đông nam.' Không đầy một năm, Trần Thắng, Ngô Quảng phát binh. Cao hoàng đế bắt đầu ở đất Phong-Bái, một phen khởi xướng mà thiên hạ không hẹn đều hưởng ứng, nhiều không kể xiết. Đó gọi là đợi kẽ hở thời cơ, nhân lúc Tần sắp diệt vong mà khởi sự vậy. Trăm họ mong chờ, như nắng hạn trông mưa, cho nên dấy từ trong chiến trận mà lên làm thiên tử, công cao vượt Tam vương, đức truyền đến vô cùng. Nay đại vương thấy Cao hoàng đế dễ dàng thu được thiên hạ, riêng không xem Ngô, Sở đời gần đây ư? Xét, Ngô vương được ban hiệu là Tế tửu của họ Lưu, lại không phải vào chầu, làm vương dân chúng bốn quận, đất mấy nghìn dặm vuông, bên trong thì nấu đồng đúc tiền, phía đông thì nấu nước biển làm muối, trên thì lấy gỗ ở Giang Lăng làm thuyền, một thuyền chở được mấy chục chiếc xe của Trung nguyên, nước giàu dân đông. Dùng châu ngọc vàng lụa lót tay chư hầu, tông thất, đại thần, chỉ không cho họ Đậu. Định mưu tính kế xong, cất quân kéo sang tây. Bị đánh tan ở Đại Lương, thua trận ở Hồ Phụ, chạy sang đông, đến Đan Đồ, bị người Việt bắt sống, bản thân bị chết, không được tế tự, bị thiên hạ chê cười. Xét, Ngô, Sở đông mà không thành công là vì sao? Do trái đạo trời và không biết thời thế vậy. Nay quân binh của đại vương không bằng một phần mười của Ngô, Sở, thiên hạ yên ổn gấp vạn lần thời Tần, xin đại vương hãy theo kế của thần. Đại vương không nghe kế của thần, thần thấy việc đại vương làm nhất định không thành và chỉ ra trước rồi. Thần nghe nói Vi Tử qua nước cũ mà đau buồn, liền làm bài Mạch tú chi ca, đó là nỗi đau vì vua Trụ không nghe lời vương tử Tỷ Can vậy. Cho nên sách Mạnh tử viết: 'Vua Trụ là thiên tử cao quý mà chết không bằng kẻ thất phu.' Ấy vì từ trước vua Trụ đã tự để mất thiên hạ lâu rồi, không phải đến lúc chết mới bị thiên hạ bỏ rơi. Nay thần cũng trộm buồn vì đại vương vứt bỏ ngôi vị vua của nước nghìn cỗ xe, nhất định sẽ ban thư tuyệt mệnh, trước mặt quần thần, chết ở đông cung vậy." Thế rồi oán khí kết lại không tan, nước mắt lưng tròng, đứng dậy, xuống thềm ra đi.

Hoài Nam vương có con ngành thứ là Lưu Bất Hại, lớn tuổi nhất, không được yêu quý, vương, vương hậu, thái tử đều không coi là con cái, anh em. Bất Hại có con là Kiến, tài cao có chí khí, thường oán trách thái tử không ngó ngàng đến cha mình; lại oán bấy giờ con em chư hầu đều được phân phong tước hầu, Hoài Nam vương chỉ có hai con trai, một làm thái tử, riêng cho Kiến không được phong hầu. Kiến ngầm kết giao, muốn tố cáo lật đổ thái tử để cha mình lên thay. Thái tử biết việc đó, nhiều lần bắt Kiến, dùng đòn tra khảo. Kiến biết rõ mưu của thái tử muốn giết quan Trung úy nhà Hán, năm Nguyên Sóc thứ sáu, liền phái bạn thân là Trang Chỉ ở Thọ Xuân dâng thư lên thiên tử nói rằng: “Thuốc tốt đắng miệng nhưng lại cho trị bệnh, lời trung trái tai nhưng lại cho việc làm. Nay cháu nội của Hoài Nam vương là Kiến, tài năng vượt trội, vương hậu của Hoài Nam vương là Đồ và con của Đồ là thái tử Thiên thường ganh ghét làm hại Kiến. Cha Kiến là Bất Hại không có tội mà nhiều lần bị bắt giam, định giết hại. Nay Kiến còn đấy, có thể triệu đến hỏi, sẽ biết rõ những việc ngầm của Hoài Nam vương.” Thư tấu lên, Hoàng thượng giao việc xuống cho Đình úy, Đình úy giao cho quận Hà Nam xử trí. Bấy giờ cháu nội của Tịch Dương hầu khi trước là Thẩm Khanh thân thiết với Thừa tướng Công Tôn Hoằng, oán Hoài Nam Lệ vương giết cha ông mình, bèn ra sức nói việc của Hoài Nam vương với Hoằng, Hoằng bèn ngờ Hoài Nam vương đang ủ mưu tạo phản, tra xét thật kỹ vụ án. Quận Hoài Nam thẩm xét Kiến, Kiến liền khai việc liên quan đến thái tử của Hoài Nam vương và chuyện bè đảng. Hoài Nam vương lo lắng, định khởi sự, hỏi Ngũ Bị rằng: “Triều đình nhà Hán trị hay loạn?” Ngũ Bị đáp: “Thiên hạ yên trị.” Hoài Nam vương tỏ ý không vui, bảo Ngũ Bị rằng: “Ông dựa vào đâu mà nói thiên hạ yên trị” Bị đáp: “Bị trộm xem, chính sự triều đình, đạo nghĩa vua tôi, thân tình cha con, biện biệt chồng vợ, thứ bậc lớn nhỏ, đều thuận đạt lý, hoàng thượng làm việc tuân theo đạo cổ, phong tục kỷ cương không chỗ nào thiếu khuyết. Phú thương chở đầy hàng hóa, đi khắp thiên hạ, đường không chỗ nào không thông, nên việc trao đổi qua lại được thực thi. Nam Việt làm tân khách đến thần phục, người Khương người đức vào dâng hiến, Đông Âu vào xin hàng, mở rộng ải Trường Du, khai mở quận Sóc Phương, Hung Nô tróc vây gãy cánh, mất chỗ cứu trợ không chấn khởi được. Dẫu chưa theo kịp thời thái bình thuở xưa, cũng vẫn là một thời yên trị vậy.” Hoài Nam vương tức giận, Bị xin lấy cái chết tạ tội. Hoài Nam vương bảo Bị rằng: “Phía đông Hào Sơn nếu có quân đến, nhà Hán ắt sai đại tướng quân đến khống chế phía đông Hào Sơn, ông cho đại tướng quân là người thế nào?” Bị đáp: “Bạn thân của Bộ là Hoàng Nghĩa, theo đại tướng quân đi đánh Hung Nô, trở về, nói với Bị rằng: 'Đại tướng quân dùng lễ đối đãi sĩ đại phu, có ơn với quân sĩ, mọi người đều vui khi được dùng. Cưỡi ngựa lên xuống núi nhanh như bay, tài cán hơn người.' Bị cho là tài năng như thế, nhiều lần làm tướng luyện quân, chưa dễ gì chống được. Cả Yết giả Tào Lương đi sứ Trường An về, nói đại tướng quân hiệu lệnh nghiêm minh, đánh địch dũng cảm, thường tiến lên trước quân lính. Nghỉ ở quân doanh, đào giếng chưa xong, quân lính thảy đều có nước uống, đại tướng quân mới dám uống. Khi bãi binh, quân lính qua sông Hà hết, đại tướng quân mới qua sông. Được Hoàng thái hậu tặng vàng lụa, đem chia hết cho tiểu lại trong quân. Dẫu các danh tướng thời xưa cũng không hơn được vậy.” Hoài Nam vương im lặng.

Hoài Nam vương thấy Lưu Kiến được triệu đi tra khảo, sợ âm mưu trong nước bị phát giác, định hành động, Bị cho là khó, bèn hỏi lại Bị rằng: “Ông cho nước Ngô dấy binh là đúng hay sai?" Bị đáp: “Cho là sai vậy. Ngô vương giàu sang tột cùng, làm việc không chính đáng, đến nỗi chết ở Đan Đồ, đầu một nơi chân một nẻo, con cháu chẳng còn một ai. Thần nghe Ngô vương vô cùng hối hận. Xin đại vương suy nghĩ kỹ việc đó, đừng để phải hối hận như Ngô vương.” Hoài Nam vương nói: “Nam nhi chết chỉ vì một câu nói thôi. Huống hồ Ngô vương đâu biết làm phản, một ngày tướng nhà Hán qua Thành Cao đến hơn bốn mươi người. Nay ta lệnh cho Lâu Hoãn cắt đứt cửa khẩu Thành Cao trước; sai Chu Bị hạ Dĩnh Xuyên, quân binh chặn đường Hoàn Viên, Y Khuyết; sai Trần Định phát binh Nam Dương giữ Vũ Quan. Thái thú Hà Nam chỉ có Lạc Dương thôi, đâu đáng lo. Như thế, mạn bắc còn có cửa quan Lâm Tấn, quận Hà Đông, quận Thượng Đảng, quận Hà Nội và nước Triệu. Người ta nói: 'Cắt đứt cửa khẩu Thành Cao, thiên hạ không thể đi qua.' Dựa vào sự hiểm yếu của Tam Xuyên, chiêu tập quân binh phía đông Hào Sơn, hành động như thế, ông thấy thế nào?" Bị đáp: “Thần chỉ thấy họa, chưa thấy điều phúc.” Hoài Nam vương hỏi: “Tả Ngô, Triệu Hiền, Chu Kiêu Như đều cho là có phúc, mười phần thì chín phần thành công, riêng ông cho là chỉ họa không phúc, tại sao?” Bị đáp: “Trong các bề tôi được đại vương gần gũi tin yêu, người có thể sai sử được quần chúng, đều bị hạ ngục từ trước, còn lại đều không dùng được.” Hoài Nam vương hỏi: “Trần Thắng, Ngô Quảng không tấc đất cắm dùi, tụ họp được nghìn người, dấy lên từ đầm lớn, vung tay hô lớn mà thiên hạ ứng theo, kéo sang tây đến đất Hý mà quân đông đến trăm hai mươi vạn. Nay nước ta tuy nhỏ, nhưng người có thể sung vào lính cũng hơn chục vạn, không chỉ những kẻ lưu đày, làm lính thú, tay cầm cung nỏ, cán kích, sao ông cho là chỉ có họa mà không có phúc?” Bị đáp: “Trước đây, triều Tần vô đạo, tàn hại thiên hạ. Phát động muôn cỗ xe xuất hành, dựng cung A Phòng, thu thuế quá nửa nguồn thu của bách tính, khiến người nghèo khổ đi làm lính thú, cha không thể khiến con an lành, anh không thể làm em yên ổn, chính trị hà khắc, hình phạt tàn khốc, thiên hạ nháo nhác như bị rang khô, dân đều ngỏng cổ mà trông, lắng tai mà nghe, ngẩng lên trời mà gào khóc, vỗ ngực mà oán người trên, cho nên Trần Thắng hô lớn, thiên hạ hưởng ứng. Nay bệ hạ cai trị thiên hạ, bốn bể quy về một mối, yêu khắp chúng dân, ban đức thi ân. Miệng tuy chưa nói, âm thanh đã như sấm rền, hiệu lệnh dẫu chưa ban ra, đức hóa đã lan như thần, trong lòng có điều suy nghĩ, uy động muôn dặm, người dưới nghe theo người trên, như bóng theo hình vậy. Còn đại tướng quân tài năng không chỉ như bọn Chương Hàm, Dương Hùng. Đại vương lấy Trần Thắng, Ngô Quảng ra so sánh, Bị cho là nhầm vậy.” Hoài Nam vương hỏi: “Như lời ông nói thì không thể cầu may chăng?" Bị đáp: “Bị có ngu kế.” Hoài Nam vương hỏi: “Kế thế nào?" Bị đáp: “Ngày nay chư hầu không có bụng khác, trăm họ không có lòng oán. Quận Sóc Phương ruộng đất rộng, nước nhiều cỏ tốt, dân dời đến không đủ để lấp đầy đất đó. Ngu kế của thần, có thể ngụy tạo thư của Thừa tướng và Ngự sử, dời các bậc hào kiệt, hào hiệp ở các quận trong nước cho đến những kẻ có tội phải chịu hình trở lên, xá miễn của họ, ai có gia sản từ năm mươi vạn trở lên, đều chuyển gia thuộc đến quận Sóc Phương, phái giáp sĩ đốc thúc họ đến đúng hạn. Lại ngụy tạo văn thư ngục tụng của Tả, Hữu tư không, Đô ty không, cùng các quan trong Thượng lâm, truy bắt các thái tử và bề tôi sủng ái của chư hầu. Như thế thì dân oán, chư hầu sợ, liền sai biện sĩ theo đó du thuyết, họa chẳng cầu may được một phần mười chăng?" Hoài Nam vương nói: “Thế cũng được. Có điều, ta cho là không đến nỗi thế.” Thế rồi Hoài Nam vương sai đám nô lệ của quan phủ vào cung, làm ngọc tỷ của Hoàng đế, làm ấn tín của Thừa tướng, Ngự sử, đại tướng quân, quân lại, Trúng nhị thiên thạch, Đô quan lệnh, Thừa, cùng ấn tín của các Thái thú, Đô úy những quận kề bên, làm cờ tiết mũ mạo nhà Hán, muốn theo kế của Ngũ Bị. Sai người vờ phạm tội chạy sang tây, phụng sự đại tướng quân, Thừa tướng; một ngày kia phát binh, sai người giết đại tướng quân Vệ Thanh, rồi thuyết Thừa tướng quy hàng, việc đó dễ như xòe chiếc lọng vậy.

Hoài Nam vương định phát động quân trong nước, sợ Tướng quốc và các quan hàng hai nghìn thạch không nghe. Vương liền bàn mưu với Ngũ Bị, trước tiên giết Tướng quốc, các quan hàng hai nghìn thạch; vờ trong cung có cháy, Tướng quốc và các quan hàng hai nghìn thạch đến chữa cháy, đến sẽ giết ngay. Bàn tính chưa quyết, lại định sai người mặc quần áo quân sĩ bắt trộm, cầm bịch báo nguy cấp, từ phương đông đến, hô lên rằng: “Quân Nam Việt xâm phạm biên giới”, muốn nhân đó để phát binh. Bèn sai người đến Lô Giang, Cối Kê đi bắt trộm, chưa phát binh. Hoài Nam vương hỏi Ngũ Bị: “Ta cất quân sang tây, chư hầu ắt có người hưởng ứng theo; nếu không theo thì phải làm sao?” Bị đáp: “Phía nam thu lấy Hành Sơn để đánh vào Lô Giang, chiếm thuyền ở Tầm Dương, phòng thủ thành Hạ Trĩ, giữ bến Cửu Giang, chặn cửa Dự Chương, mang nỏ cứng đến Trường Giang phòng giữ, để quân Nam Quận xuôi xuống, phía đông thu lấy Giang Đô, Cối Kê, phía nam liên kết với Nam Việt quân mạnh, cố thủ ở khoảng Trường Giang và sông Hoài, có thể kéo dài được một thời gian.” Hoài Nam vương nói: “Tốt, không cần thay đổi gì nữa. Nếu nguy cấp thì chạy sang Nam Việt.”

Thế rồi Đình úy đem những lời của Kiến, cháu nội Hoài Nam vương liên quan đến thái tử Thiên của Hoài Nam vương tâu lên triều đình. Hoàng thượng sai Đình úy giám nhân đó bái kiến Trung úy Hoài Nam, đến bắt thái tử. Đình úy giám đến Hoài Nam, Hoài Nam vương biết tin, cùng thái tử bàn mưu triệu Tướng quốc và các quan hàng hai nghìn thạch, định giết rồi phát binh. Triệu Tướng quốc, Tướng quốc đến; quan Nội sử đã ra ngoài. Trung úy nói: “Thần nhận chiếu làm sứ giả, không thể đi yết kiến vương được.” Hoài Nam vương nghĩ chỉ giết Tướng quốc còn quan Nội sử và Trung úy không đến thì cũng vô ích, liền để Tướng quốc đi. Hoài Nam vương còn do dự, kế hoạch chưa quyết. Thái tử nghĩ tội phạm phải là mưu sát quan Trung úy nhà Hán, người mưu tính với mình đã chết, không còn ai để đối chất, bèn nói với Hoài Nam vương: “Quần thần, người có thể dùng được đều bị bắt giam từ trước, nay không còn ai đủ khả năng khởi sự nữa. Đại vương phát binh không đúng lúc chỉ e không thành công, thần xin đến cho họ bắt.” Hoài Nam vương cũng muốn dừng mọi chuyện, liền đồng ý với thái tử. Thái tử liền cắt cổ chết, không ai bị giết. Ngũ Bị tự đến chỗ quan, nhân đó khai toàn bộ chuyện liên quan đến việc mưu phản với Hoài Nam vương.

Đám quan lại nhân đó bắt thái tử, vương hậu, bao vây vương cung, lùng bắt hết các tân khách trong nước cùng mưu phản với Hoài Nam vương, tìm được đồ dùng để mưu phản, tâu lên triều đình. Hoàng thượng giao cho các công khanh xử trí; các liệt hầu, quan viên hàng hai nghìn thạch, cùng hào kiệt liên đới đến việc mưu phản của Hoài Nam vương lên tới mấy nghìn người, đều luận theo tội nặng nhẹ để xử lý. Hành Sơn vương Tử, là em trai của Hoài Nam vương đáng bị bắt, hữu ty xin bắt Hành Sơn vương. Thiên tử nói: “Chư hầu ai nấy lấy nước phong làm gốc, không đáng xử liên lụy. Hãy cùng các chư hầu vương, liệt hầu cùng Thừa tướng và các bề tôi bàn nghị.” Bọn Triệu vương là Bành Tổ, liệt hầu là Nhượng gồm bốn mươi ba người bàn bạc, đều nói: “Hoài Nam vương là An thực đại nghịch vô đạo, mưu phản đã rõ, đáng tội chết.” Giao Tây vương là Đoan bàn rằng: “Hoài Nam vương là An, phế bỏ pháp chế, làm điều gian tà, mang lòng dối trá, làm loạn thiên hạ, mê hoặc trăm họ, phản bội tông miếu, nói điều xằng bậy. Sách Xuân thu viết: Bề tôi không được phản nghịch, phản nghịch thì giết.' Tội của An nặng hơn phản nghịch, việc mưu phản đã định rõ. Thần là Đoan thấy văn thư, phù tiết, ấn tỷ, địa đồ công việc phản nghịch vô đạo của y, tra xét rõ ràng, thật là đại nghịch vô đạo, đáng xử theo phép nước. Còn luận đến quan viên hàng hai trăm thạch trở lên trong nước phong của Hoài Nam vương, bề tôi được gần gũi tin yêu trong tông thất không bị xử theo pháp chế, nhưng không bảo ban được nhau, đáng bị bãi quan, cắt bỏ tước phong, phạt xuống làm lính, không được làm quan nữa. Người không phải quan lại, sẽ phải nộp hai cân tám lạng vàng để chuộc tội chết. Cần tỏ rõ tội trạng của An, khiến thiên hạ biết rõ đạo thần tử, không dám có ý gian tà bội bạn nữa.” Bọn Thừa tướng là Hoằng, Đình úy là Thang tâu lên, Thiên tử sai quan Tông chính đem phù tiết đến trị tội Hoài Nam vương. Chưa đến nơi, Hoài Nam vương đã cắt cổ chết. Vương hậu là Đồ, thái tử là Thiên cùng những người tham dự âm mưu làm phản đều bị giết cả họ. Do Ngũ Bị nhiều lần dẫn chính giáo tốt đẹp của nhà Hán nên thiên tử không muốn giết. Đình úy là Thang nói: “Bị vạch mưu làm phản cho Hoài Nam vương đầu tiên, tội không thể tha.” Bèn giết Bị. Nước phong của Hoài Nam vương bị phế thành quận Cửu Giang.

Hành Sơn vương Lưu Tứ

Hành Sơn vương là Tứ, vương hậu Thừa Thư sinh được ba người con, trưởng nam là Sảng làm thái tử, thứ nam là Hiếu, con gái út là Vô Thái. Lại có người thiếp là Từ Lai sinh được con trai con gái bốn người, mỹ nhân Quyết Cơ sinh được hai người con. Anh em Hành Sơn vương, Hoài Nam vương dùng lễ tiết trách cứ nhau, đôi bên xa cách, không thể hòa hợp. Hành Sơn vương nghe nói Hoài Nam vương chuẩn bị làm việc phản nghịch, trong lòng cũng muốn kết giao tân khách để ứng phó, sợ bị thôn tính.

Năm Nguyên Quang thứ sáu, Hành Sơn vương vào triều, Yết giả là Vệ Khánh có phương thuật, muốn dâng thư xin phụng sự thiên tử, Hành Sơn vương giận, cố ý đàn hặc Vệ Khánh tội chết, ra sức đánh đòn bắt Khánh nhận tội. Quan Nội sử của Hành Sơn vương cho việc đó không đúng, không chịu xử lý vụ ngục tụng đó, Hành Sơn vương sai người dâng thư tố cáo Nội sử, Nội sử xử lý vụ án, nói vương không công bằng. Hành Sơn vương lại nhiều lần xâm chiếm ruộng của người, hủy hoại mồ mả người ta để làm ruộng. Hữu ty đề nghị bắt xử Hành Sơn vương. Thiên tử không chấp thuận, thiết đặt các quan lại hàng hai trăm thạch trở lên. Hành Sơn vương vì thế oán hận, cùng bàn mưu với Hề Từ, Trương Quảng Xương, tìm người giỏi binh pháp, xem tinh tượng, thông tường khí hậu, ngày đêm xúi giục Hành Sơn vương bí mật bàn mưu làm phản.

Vương hậu Thừa Thư chết, lập Từ Lai làm vương hậu. Quyết Cơ cũng được sủng ái. Hai người đố kỵ nhau, Quyết Cơ liền nói xấu vương hậu Từ Lai với thái tử rằng: “Từ Lai sai tỳ nữ dùng thuốc độc giết mẹ của thái tử.” Thái tử trong lòng oán Từ Lai. Anh trai Từ Lai đến Hành Sơn, thái tử cùng uống rượu, dùng dao đâm anh trai vương hậu bị thương. Vương hậu oán giận, nhiều lần nói xấu thái tử với Hành Sơn vương. Em gái thái tử là Vô Thái, sau khi xuất giá bỏ nhà chồng về, thông gian với nô bộc, lại thông gian với tân khách. Thái tử nhiều lần trách mắng Vô Thái, Vô Thái giận, không qua lại với thái tử. Vương hậu biết việc đó, liền đối xử tốt với Vô Thái. Vô Thái cùng anh giữa là Hiếu từ nhỏ mất mẹ, nương cậy vương hậu, vương hậu bày kế yêu quý họ, để cùng hủy báng thái tử, Hành Sơn vương vì thế nhiều lần đánh đòn thái tử. Trong năm Nguyên Sóc thứ tư, có người làm dưỡng mẫu của vương hậu bị thương, Hành Sơn vương ngờ thái tử sai người làm việc đó, đánh đòn thái tử. Sau, vương bị ốm, bấy giờ thái tử thác bệnh không hầu hạ. Hiếu cùng vương hậu và Vô Thái nói xấu thái tử: “Thái tử thực ra không bị bệnh, tự thác bệnh, nét mặt có vẻ vui mừng.” Vương cả giận, định phế thái tử, lập em thái tử là Hiếu lên thay. Vương hậu biết vương quyết ý phế truất thái tử, lại muốn phế luôn cả Hiếu. Vương hậu có con hầu, giỏi múa, vương sủng ái, vương hậu muốn sai con hầu dâm loạn với Hiếu để bôi nhọ, định phế luôn cả anh em rồi lập con mình là Quảng thay làm thái tử. Thái tử Sảng biết việc đó, nghĩ vương hậu nhiều lần nói xấu mình, muốn dâm loạn với vương hậu để bịt miệng. Vương hậu uống rượu, thái tử tiến đến trước mặt chúc thọ, nhân đó rờ đùi vương hậu, xin ngủ với vương hậu. Vương hậu giận, tố cáo với Hành Sơn vương. Vương bèn triệu thái tử đến, muốn trói lại đánh đòn. Thái tử biết vương luôn muốn phế mình để lập em mình là Hiếu lên thay, liền nói với vương rằng: “Hiếu thông gian với thị nữ của đại vương, Vô Thái thông gian với nô bộc, đại vương gắng ăn uống, xin được dâng thư lên triều đình.” Rồi quay lưng bỏ đi. Vương sai người ngăn lại, không ai cản được, bèn đích thân ngồi xe ngựa đuổi bắt thái tử. Thái tử nói lời hủy báng, bị Hành Sơn vương đóng cùm giam trong cung. Hiếu ngày càng được gần gũi sủng ái. Hành Sơn vương cho Hiếu có tài lạ, bèn ban vương ấn, hiệu là tướng quân, sai ở nhà phía ngoài cung, cấp cho nhiều tiền vàng, được chiêu tập tân khách. Tân khách đến, lờ mờ biết Hoài Nam vương và Hành Sơn vương có mưu làm phản, ngày đêm xúi giục kích động. Hành Sơn vương bèn sai tân khách của Hiếu là Cứu Hách và Trần Hỷ người Giang Đô chế tạo chiến xa, tên sắt, khắc ngọc tỷ thiên tử, cùng ấn tín tướng võ tướng văn, các quan trong quân. Hành Sơn vương ngày đêm cầu tìm tráng sĩ như bọn Chu Khâu*, nhiều lần vạch kế thời Ngô, Sở làm phản để ước thúc thuộc hạ. Hành Sơn vương không dám bắt chước Hoài Nam vương mong được lên ngôi thiên tử, sợ Hoài Nam vương nổi dậy chiếm nước phong của mình, cho là sau khi Hoài Nam vương kéo sang tây, sẽ phát binh bình định chiếm vùng Giang Hoài, chỉ mong như thế.

Mùa thu năm Nguyên Sóc thứ năm, đáng lẽ Hành Sơn vương phải vào triều, qua Hoài Nam, Hoài Nam vương bèn nói chuyện anh em, trừ bỏ hiềm khích trước đây, hẹn chuẩn bị mọi thứ để làm phản. Hành Sơn vương liền dâng thư thác bệnh, hoàng thượng ban thư không phải vào chầu.

Trong năm Nguyên Sóc thứ sáu, Hành Sơn vương sai người dâng thư xin phế thái tử Sảng, lập Hiếu lên thay. Sảng hay tin, liền phái bạn thân là Bạch Doanh đi Trường An dâng thư, nói Hiếu làm chiến xa, tên sắt, thông gian với thị nữ của Hành Sơn vương, muốn Hiếu phải thân bại danh liệt. Bạch Doanh đến Trường An, chưa kịp dâng thư, quan lại bắt Doanh, cho là có liên quan đến việc mưu phản của Hoài Nam vương. Hành Sơn vương nghe tin Sảng phái Bạch Doanh dâng thư lên triều đình, sợ y nói những việc ngầm trong nước phong, liền dâng thư tố ngược thái tử Sảng có tội đại nghịch bất đạo đáng chém ngoài chợ thị chúng. Việc giao xuống cho quận Bái xử lý. Mùa đông năm đầu niên hiệu Nguyên Thú, quan công khanh ở hữu ty giao cho quận Bái tìm bắt những kẻ mưu phản với Hoài Nam vương chưa bị bắt, bắt được Trần Hỷ ở nhà Hiếu, con trai Hành Sơn vương. Quan lại hạch tội Hiếu che giấu Hỷ. Hiếu cho là Trần Hỷ đã nhiều lần cùng Hành Sơn vương tính mưu làm phản, sợp cáo giác mình, nghe nói theo luật tự thú trước sẽ được miễn tội, lại ngờ thái tử sai Bạch Doanh dâng thư các giác chuyện mưu phản, liền tự thú trước, cáo giác những kẻ tham gia mưu phản là bọn Cứu Hách, Trần Hỷ. Đình úy tra án, các công khanh đề nghị bắt Hành Sơn vương trị tội. Thiên tử nói: “Chớ bắt.” Sai quan Trung úy là An, quan Đại hành là Tức kíp đến hỏi Hành Sơn vương, vương đem tình thực nói lại tất cả. Quan lại bao vây vương cung rồi phòng giữ. Trung úy và Đại hành trở về triều báo tin, các công khanh đề nghị sai quan Tông chính, Đại hành cùng quận Bái tham gia xử lý vụ việc của Hành Sơn vương. Hành Sơn vương nghe tin, liền cắt cổ tự sát. Hiếu đầu thú trước việc mưu phản, được miễn tội; nhưng liên quan đến việc thông gian với thị nữ của Hành Sơn vương, bị chém ngoài chợ thị chúng. Vương hậu Từ Lai cũng liên quan đến việc hạ độc giết vương hậu trước đây là Thừa Thư, thái tử Sảng bị Hành Sơn vương tố cáo tội bất hiếu, cũng bị chém ngoài chợ thị chúng. Những người mưu phản cùng Hành Sơn vương đều bị giết cả họ. Nước phong bị phế, thành quận Hành Sơn.

Thái sử công bàn rằng: Điều Kinh Thi ghi: “Phải đánh Nhung, Địch; trừng trị Kinh, Thư*, lời ấy đáng tin thay! Hoài Nam vương và Hành Sơn vương tình thân cốt nhục, đất đai ngàn dặm, liệt hàng chư hầu, không chuộng noi chức phận của phiên thần đặng phụ giúp thiên tử, mà lại chăm chăm tính kế gian tà, mưu toan phản nghịch, cha con hai lần mất nước, ai nấy đều không có kết cục tốt, bị thiên hạ chê cười. Đó không chỉ là lỗi lầm của vua, mà còn do phong tục mỏng bạc, đám bề tôi dần bị nhiễm, khiến nên như vậy. Xét, người Kinh Sở dũng mãnh hung tợn, thích làm loạn, từ xưa đã ghi thế rồi.

QUYỂN 119 TUẦN LẠI LIỆT TRUYỆN

Thái sử công bàn rằng: Pháp lệnh là để dẫn dắt người dân, hình phạt dùng để ngăn cấm gian tà. Văn võ* không hoàn bị mà lương dân biết sợ đặng tu thân, là vì quan lại chưa từng làm điều nhiễu loạn. Quan lại nói chức phận, theo sự lý, cũng có thể yên trị, hà tất phải dùng đến sự uy nghiêm?

Tôn Thúc Ngao

Tôn Thúc Ngao là xử sĩ nước Sở. Tướng quốc nước Sở tiến cử Tôn Thúc Ngao với Sở Trang vương để thay mình. Làm Tướng quốc nước Sở được ba tháng, thi hành giáo hóa dẫn dắt chúng dân, trên dưới hòa hợp, phong tục đương thời tốt đẹp, chính lệnh khoan hòa, đã cấm là dứt, quan lại không gian tà, trộm cắp thì yên bặt. Mùa thu mùa đông thì khuyến khích dân lên núi chặt hái, mùa xuân mùa hạ thì nhân nước dâng [vận chuyển gỗ lạt], thảy được tiện lợi, dân chúng đều được an cư lạc nghiệp.

Trang vương cho là tiền đang lưu hành quá nhẹ, đổi tiền nhỏ thành tiền lớn, trăm họ thấy bất tiện, đều bỏ bê nghề nghiệp. Quan Thị lệnh* nói với Tướng quốc rằng: “Chợ búa hỗn loạn, dân chẳng ai yên tâm với nghề của mình, hàng thứ không ổn định.” Tướng quốc hỏi: “Như thế bao lâu rồi?” Quan Thị lệnh đáp: “Được ba tháng rồi.” Tướng quốc nói: “Thôi, nay sẽ ra lệnh khôi phục như cũ.” Năm ngày sau, vào triều, Tướng quốc nói với Sở Trang vương: “Độ trước đổi tiền, vì cho là nhẹ. Nay quan Thị lệnh đến nói rằng: 'Chợ búa hỗn loạn, dân chẳng ai yên tâm với nghề của mình, hàng thứ không ổn định.' Thần xin khôi phục như trước.” Sở Trang vương đồng ý, hạ lệnh khôi phục được ba ngày, chợ búa trở lại như cũ.

Tục dân nước Sở thích đi xe thấp, Sở vương cho là xe thấp không tiện khi ngựa chạy, muốn hạ lệnh sai làm cao lên. Tướng quốc nói: “Mệnh lệnh nhiều lần ban xuống, dân chúng không biết theo đâu, không được. Nếu đại vương cứ muốn xe phải cao, thần xin sai làng xóm làm cao cổng lên. Người ngồi xe đều là bậc quân tử, quân tử không thể xuống xe nhiều lần.” Sở vương chấp thuận. Được nửa năm, dân thảy tự làm xe cao lên.

Đó là không dạy mà dân thuận theo giáo hóa, người gần thì nhìn mà bắt chước, kẻ xa thì trông bốn bề mà noi theo. Cho nên nhiều lần được làm tướng mà không mừng, biết tài của mình tự sẽ được làm vậy, nhiều lần bị bãi chức tướng mà không tiếc, biết không phải tội lỗi của mình vậy.

Tử Sản

Tử Sản là đại phu nước Trịnh. Thời Trịnh Chiêu quân, dùng bề tôi sủng ái là Từ Chí làm Tướng quốc, nước rối loạn, trên dưới không thân, cha con bất hòa. Đại Cung Tử Kỳ nói với Trịnh Chiêu quân, dùng Tử Sản làm Tướng quốc. Tử Sản làm Tướng quốc được một năm, đám đầy tớ nhỏ tuổi không dám cợt nhả, người đầu bạc không phải mang vác, trẻ nhỏ không phải cày bừa. Được hai năm, ngoài chợ không thách giá. Được ba năm, cổng đêm không khóa, trên đường không nhặt của rơi. Được bốn năm, nông cụ làm ngoài đồng không phải mang về. Được năm năm, binh sĩ không cần dùng quân pháp triệu tập, khi có quốc tang không cần hạ lệnh mà tang phục đúng quy định. Trị lý ở Trịnh được hai mươi sáu năm thì chết, trang đinh gào khóc, người già sụt sùi tựa con trẻ, đều nói: “Tử Sản bỏ ta mà chết rồi! Dân chúng biết trông cậy vào ai?”

Công Nghi Hưu

Công Nghi Hưu là quan Bác sĩ nước Lỗ, nhờ có tài danh nên được làm Tướng quốc nước Lỗ. Ông giữ phép công, theo lý hành sự, không đổi pháp độ, trăm quan tự giác chính đáng, khiến người được hưởng lộc không được tranh lợi với hạ dân, người được nhận lộc lớn* không được lấy lợi nhỏ.

Có người khách đem biếu Tướng quốc con cá, Tướng quốc không nhận. Khách nói: “Nghe nói ngài thích ăn cá, cho nên mang cá đến biếu, cớ sao ngài không nhận?” Tướng quốc đáp: “Vì thích ăn cá, cho nên không nhận. Nay ta làm Tể tướng, có thể tự có cá ăn; nay nhận cá rồi bị bãi chức, còn ai mang cá đến cho ta nữa? Vì thế ta không nhận vậy.”

Ông ăn rau mà thấy như ăn mỹ vị, nên nhổ hết rau quỳ trong vườn vứt đi. Thấy trong nhà mình dệt được vải tốt, liền vội đuổi những phụ nữ dệt vải đi, đốt khung cửi, nói: “Muốn bảo nông phu thợ dệt đến đâu để bán hàng hóa của mình đây?”*

Thạch Xa

Thạch Xa làm Tướng quốc cho Sở Chiêu vương. Xa vốn kiên định, thẳng thắn, liêm chính, không a dua, kiêng tránh. Đi tuần các huyện, trên đường có kẻ giết người, Tướng quốc đuổi theo, hóa ra là cha mình. Thả cha mình đi rồi trở về tự trói nhận tội. Sai người nói với Sở Chiêu vương rằng: “Kẻ giết người là cha thần. Xét, trị tội cha để giữ kỷ cương là bất hiếu; bỏ pháp độ, thả người có tội thì không phải là trung; tội của thần đáng chết.” Sở vương nói: “Đuổi theo không kịp, không phải trị tội, ngài hãy đi xử lý công việc.”* Thạch Xa nói: “Không thiên vị cha mình thì không phải con hiếu, không tuân theo pháp độ của chúa thì không phải tôi trung. Đại vương xá tội cho thần, đó là ơn trên; chịu theo pháp độ mà chết, là chức phận của thần.” Rồi không nhận lệnh xá miễn, tự cắt cổ chết.

Lý Ly

Lý Ly là ngục quan của Tấn Văn công. Vì nghe và tin lời xằng mà giết nhầm người vô tội, tự khép mình vào tội chết. Văn công nói: “Quan có sang hèn, tội có nhẹ nặng. Quan lại ở dưới có lỗi, không phải tội của khanh.” Lý Ly nói: “Thần là trưởng quan, không nhường chức cho họ lại; nhận lộc nhiều mà không chia lợi cho thuộc hạ. Nay nghe và tin lời xằng mà giết nhầm người, lại đổ tội cho hạ lại, đó không phải điều thần từng nghe.” Tạ từ không nhận lệnh xá miễn. Văn công nói: “Ông tự cho mình có tội, thế thì quả nhân cũng có tội ư?” Lý Ly đáp: “Việc hình ngục có pháp chế, thi hành hình phạt không đúng thì phải chịu hình phạt, xử tử không đúng thì phải chịu chết. Người cho thần có thể nghe được những điều ẩn giấu, phán quyết được những chỗ còn hồ nghi, cho nên sai làm ngực quan. Nay thần nghe lầm mà giết người, tội đáng chết.” Bèn không nhận lệnh xá miễn, dùng kiếm tự sát mà chết.

Thái sử công bàn rằng: Tôn Thúc Ngao nói ra một lời, chợ Dĩnh Đô trở lại như cũ. Tử Sản bị ốm chết, dân nước Trịnh gào khóc. Công Nghi tử thấy vải tốt mà đuổi những phụ nữ dệt vải trong nhà. Thạch Xa thả cha mà chết, uy danh Sở Chiêu vương được xác lập. Lý Ly giết nhầm người mà tuốt kiếm tự sát, Tấn Văn công nhờ đó chấn chỉnh lại quốc pháp.

QUYỂN 120 CẤP TRỊNH LIỆT TRUYỆN

Cấp Ảm

Cấp Ảm tự Trường Nhụ, người ở Bộc Dương. Tổ tiên ông từng được Vệ quân sủng ái. Đến Ảm là bảy đời, đời đời làm khanh đại phu. Ảm nhờ cha tiến cử nên được nhậm chức, thời Hiếu Cảnh đế làm thái tử tẩy mã*, do trang nghiêm nên người sợ. Hiếu Cảnh đế băng hà, thái tử lên ngôi, Ảm làm Yết giả. Đông Việt* đánh nhau, hoàng thượng sai Ảm đến xem xét. Không đến, tới Ngô rồi về, báo rằng: “Người Việt đánh nhau, vốn tập tục họ như thế, không đủ để nhục nhằn đến sứ giả của thiên tử.” Hà Nội bị hỏa tai, cháy lan hơn nghìn nhà, hoàng thượng sai Ảm đến xem xét tình hình. Về báo rằng: “Nhà dân hỏa hoạn, cháy lan các nhà lân cận, không đáng lo, Thần qua Hà Nam, người nghèo ở Hà Nam bị hạn hán làm khốn khó đến trên vạn nhà, có nhà cha con ăn thịt nhau, thần cẩn trọng xử lý linh hoạt, mang phí tiết mở kho thóc Hà Nam để chẩn phát cho dân nghèo. Thần xin trả lại phù tiết, chịu tội giả truyền chiếu chỉ.” Hoàng thượng cho là hiền năng nên tha tội, điều đi làm Huyện lệnh Huỳnh Dương. Ảm thấy nhục vì làm Huyện lệnh, thác bệnh về quê. Hoàng thượng biết chuyện, bèn triệu về phong làm Trung đại phu. Vì nhiều lần ra sức can gián, không được ở lâu trong triều, điều chuyển làm Thái thú Đông Hải. Ảm học theo đạo Hoàng-Lão, làm việc quan, xử lý việc dân, thích thanh tĩnh, bèn chọn quan Thừa sử* rồi ủy thác việc cho. Ảm coi chính sự chỉ xét các việc lớn thôi, không chú ý đến việc nhỏ. Ảm nhiều bệnh, nằm trong phòng nghỉ không ra ngoài. Được hơn năm, Đông Hải vô cùng yên trị. Mọi người khen Ảm. Hoàng thượng biết chuyện, triệu về giao làm Chủ tước đô úy, liệt vào hàng cửu khanh. Cấp Ảm cai trị chuộng ở vô vi* mà thôi, phát dương đại thể, không câu nệ định chế pháp độ.

Ẩm tính tình ngạo mạn, ít chú trọng lễ tiết, hay bắt bẻ người khác, không thể chấp nhận lỗi lầm của người khác. Ai hợp mình thì đối đãi tốt, ai không hợp mình thì không chịu gặp, kẻ sĩ cũng vì thế không nương dựa ông ta. Nhưng ham học, thích hành hiệp, trọng chí khí và tiết tháo, ở nhà thì đoan chính, liêm khiết, thích can gián thẳng thắn, nhiều lần mạo phạm chúa, hâm mộ những người như Phó Bách* và Viên Áng. Là bạn thân của Quán Phu, Trịnh Đường Thời và quan Tông chính Lưu Khí. Cũng vì nhiều lần can gián thẳng thắn, không được giữ chức vị lâu.

Bấy giờ, em trai Thái hậu, Vũ An hầu là Phần làm Thừa tướng, quan viên bậc Trúng nhị thiên thạch* đến bái yết, Phần không đáp lễ. Nhưng Ảm gặp Phần chưa từng bái lạy, chỉ vái chào. Thiên tử đang chiêu tập nhà nho có văn chương học vấn, hoàng thượng nói ta muốn thế này, thế này... Ảm đáp rằng: “Bệ hạ trong thì nhiều ham muốn còn ngoài thì thi hành nhân nghĩa, muốn bắt chước cách cai trị của Đường Ngu sao được?” Hoàng thượng lặng thinh, giận biến sắc rồi bãi triều. Công khanh đều sợ thay cho Ảm. Hoàng thượng thoái triều, bảo tả hữu rằng: “Cấp Ảm thẳng thắn quá đáng!" Quần thần có người trách Ảm, Ảm nói: “Thiên tử đặt ra bề tôi công khanh phụ bật, chẳng lẽ bắt họ a dua theo mình, rồi hãm chúa vào chỗ bất nghĩa ư? Huống hồ đã ở địa vị của mình, nếu tiếc thân, nhục cho triều đình thì sao?”

Ảm nhiều bệnh, ốm gần ba tháng, hoàng thượng từng nhiều lần ban cho được nghỉ, cuối cùng vẫn không khỏi. Lần cuối cùng phát bệnh, Trang Trợ xin cho nghỉ ngơi. Hoàng thượng nói: “Cấp Ảm là người thế nào?” Trợ đáp: “Sai Ảm nhận chức làm quan, không có chỗ nào hơn người. Nhưng nói đến việc phò trợ chúa nhỏ, giữ thành rất vững*, vời cũng không đến, vẫy cũng không đi, dẫu tự ví như Mạnh Bôn, Hạ Dục* cũng không thể làm cho thay đổi vậy.” Hoàng thượng nói: “Phải. Bề tôi xã tắc thuở xưa, đến như Ảm, gần theo kịp họ rồi.”

Đại tướng quân Vệ Thanh hầu trong cung, hoàng thượng ngồi xổm bên giường triệu kiến. Thừa tướng Công Tôn Hoằng vào yết kiến riêng, hoàng thượng có lúc không đội mũ. Còn Cấp Ảm vào yết kiến, hoàng thượng không đội mũ thì không tiếp kiến. Hoàng thượng từng ngồi trong trướng võ, Ảm tâu việc ở phía trước, do hoàng thượng không đội mũ, trông thấy Ảm từ xa, liền tránh vào trong trướng, sai người khác nhận tấu chương. Ảm được kính lễ đến như thế đấy.

Trương Thang mới đổi định luật lệnh, được làm Đình úy, Ảm nhiều lần vặn hỏi Thang trước mặt hoàng thượng, nói: “Ông là chính khanh, trên không thể phát dương công nghiệp của tiên đế, dưới không thể kiềm chế lòng tà vạy của thiên hạ, giữ yên đất nước, làm giàu cho dân, khiến ngục tù trống vắng, hai việc đó không làm được một. Lại làm việc không liên quan, tùy tiện phá bỏ luật lệnh cũ để lập công, sao lại lấy luật lệnh của Cao hoàng đế sửa đổi loạn lên làm gì? Ông vì việc ấy sẽ không còn dòng giống nữa đâu.” Bấy giờ Ảm cùng Thang tranh biện, khi tranh biện Trường Thang thường đi sâu vào điều khoản tiểu tiết, còn Cấp Ảm thì cứng rắn, giữ chí khí cao, không chịu nhún nhường, tức giận chửi rằng: “Thiên hạ bảo bọn văn thư tiểu lại không thể làm công khanh, quả là thế. Cứ như Thang sẽ khiến thiên hạ nhón chân mà đứng, nghiêng mắt mà nhìn thôi!”

Bấy giờ, nhà Hán đang chinh phạt Hung Nô, vỗ về Tứ di. Ảm chuộng ít việc, thừa lúc hoàng thượng rảnh rỗi, thường nói việc hòa thân với người Hồ, đừng dấy binh. Hoàng thượng đang hướng về nho thuật nên tôn sùng Công Tôn Hoằng. Đến khi việc ngày càng nhiều, quan dân khéo léo trốn tránh pháp luật. Hoàng thượng tăng thêm một số điều luật, bọn Trương Thang nhiều lần tấu trình cách thức phán quyết định án, được sủng ái. Còn Ảm thường hủy báng nhà nho, trực tiếp xúc phạm bọn Hoằng, cho là trong lòng dối trá bề ngoài tỏ ra sáng láng, a dua lấy lòng vua, bọn văn thư tiểu lại chuyên đi sâu vào điều khoản luật lệnh, khéo léo hủy báng, hãm người ta vào tội, khiến không thể khôi phục được chân tướng, coi thắng được người là công lao. Hoàng thượng ngày càng quý trọng Công Tôn Hoằng và Trương Thang, Hoằng và Thang trong bụng ghét Ảm, ngay thiên tử cũng không thích, muốn viện cớ để giết đi. Hoằng làm Thừa tướng, bèn nói với hoàng thượng rằng: “Khu vực Hữu nội sử phụ trách có nhiều quý nhân trong tông thất, khó trị lý, không phải bậc trọng thần thì không thể gánh vác được, xin chuyển Ảm làm Hữu nội sử.” Ảm làm Hữu nội sử được mấy năm, việc quan không bị bỏ bê.

Đại tướng quân Vệ Thanh sau khi đã được tôn quý, chị làm Hoàng hậu, nhưng Ảm giữ lễ ngang hàng. Có người nói với Ảm: “Từ khi thiên tử muốn quần thần khiêm hạ với đại tướng quân, đại tướng quân được tôn trọng và ngày càng hiển quý, ngài không thể không vái lạy.” Ảm nói: “Đại tướng quân được khách chắp tay hành lễ, nay lại không muốn được kính trọng nữa ư?” Đại tướng quân nghe nói việc đó, càng cho Ảm là hiền năng, nhiều lần hỏi ý kiến về các việc nan giải của triều đình quốc gia, đãi ngộ với Ảm hơn người khác.

Hoài Nam vương mưu phản, sợ Ảm, nói: “Thích can gián thẳng, giữ tiết tháo, chết vì nghĩa, khó lòng dùng điều sai trá mê hoặc được. Còn nói đến Thừa tướng Công Tôn Hoằng, chỉ như xòe lọng ra che, lay cây rụng lá thôi.”

Thiên tử nhiều lần chinh phạt Hung Nô, lập nên công tích, lời Ảm nói ngày càng không nghe.

Ban đầu Ảm được liệt vào hàng cửu khanh, còn Công Tôn Hoằng, Trương Thang làm tiểu lại. Đến khi Hoằng, Thang dần được hiển quý, chức vị ngang Ảm, Ảm lại hủy báng gièm pha bọn Hoằng, Thang. Thế rồi Hoằng làm đến Thừa tướng, được phong tước hầu; Thang làm đến Ngự sử đại phu; các viên thừa, sử là thuộc lại của Ảm trước đây đều được thăng ngang hàng Ảm, có người còn được trọng dụng hơn. Ảm lòng dạ hẹp hòi, không thể không có lòng oán, tiếp kiến hoàng thượng, tiến lên trước nói: “Bệ hạ dùng quần thần như tích củi vậy, người đến sau thì ở trên.” Hoàng thượng lặng thinh. Lát sau, Ảm lui rồi, hoàng thượng nói: “Người ta không thể không học*, xét lời của Ảm ngày càng quá đáng.”

Không lâu sau, Hồn Da vương ở Hung Nô đem bộ chúng đến hàng, nhà Hán phát động hai vạn chiến xa đón. Huyện quan không tiền, phải mượn ngựa của dân. Dân có người giấu ngựa đi, ngựa không đủ số. Hoàng thượng giận, định chém Huyện lệnh Trường An. Ảm nói: “Huyện lệnh Trường An vô tội, chém một mình Ảm, dân sẽ chịu giao ngựa ra. Vả lại Hung Nô phản chúa mình để hàng nhà Hán, nhà Hán thư thả lần lượt theo các huyện đưa họ đi, làm gì đến mức khiến cho thiên hạ xao động, khiến Trung nguyên mỏi mệt để phụng sự cho di địch ư?” Hoàng thượng lặng thinh. Đến khi Hồn Da tới, thương nhân buôn bán với người Hung Nô trên năm trăm người bị khép tội chết. Cấp Ảm xin gặp hoàng thượng, yết kiến tại điện Cao Môn*, nói: “Xét, Hung Nô tấn công các đường quan ải, cắt đứt minh ước hòa thân, Trung nguyên dấy binh diệt chúng, thương vong không sao kể xiết, phí tổn đến hàng trăm vạn. Thần ngu muội cho là bệ hạ thu được người Hồ, đều đem làm nô tỳ ban cho các nhà có người tòng quân chết trận; của cải thu được cũng ban cho họ, để bù đắp nỗi nhọc nhằn của thiên hạ, thỏa tâm nguyện của trăm họ. Nay nếu không thể làm vậy, Hồn Da đem mấy vạn bộ chúng đến hàng, vét hết kho lẫm để ban thưởng, huy động của cải dùng để cấp dưỡng cho lương dân, giống như đem cho con cưng. Dân ngu đâu biết mua bán vật phẩm trong thành Trường An mà cũng bị pháp quan khép tội tự ý mua bán tài vật để đưa khỏi quan ải? Nếu bệ hạ không lấy của cải của Hung Nô để úy lạo thiên hạ, lại dùng điều khoản mập mờ giết hơn năm trăm kẻ vô tri, đó gọi là che cho lá mà làm tổn thương đến cành vậy. Thần trộm vì bệ hạ cho là không thể.” Hoàng thượng im lặng, không đồng ý, nói: “Ta lâu nay không nghe lời Cấp Ảm, nay lại phát ngôn hàm hồ.” Mấy tháng sau, Ảm phạm phải tội nhỏ, gặp dịp đại xá thiên hạ nên bị bãi chức. Thế rồi Ảm ẩn cư với cảnh ruộng vườn.

Được mấy năm, gặp dịp đổi tiền ngũ thù, dân nhiều người đúc trộm tiền, nhiều nhất là đất Sở. Hoàng thượng cho Hoài Dương là vùng ngoài địa giới đất Sở, bèn triệu Ảm phong làm Thái thú Hoài Dương. Ảm lạy tạ không nhận ấn tín, nhiều lần hạ chiếu ép nhận, sau mới vâng chiếu. Hạ chiếu triệu kiến Ảm, Ảm khóc trước mặt hoàng thượng, nói: “Thần tự cho thây này vứt nơi ngòi rãnh, không gặp được bệ hạ nữa, chẳng ngờ bệ hạ lại thu dụng thần. Thần thường có bệnh, sức không gánh được việc ở quận, thần xin làm Trung lang, vào ra nơi cung cấm, để bổ cứu chỗ còn thiếu sót, khiếm khuyết, là tâm nguyện của thần vậy.” Hoàng thượng nói: “Ông xem nhẹ quận Hoài Dương ư? Nay ta đã triệu ông đến. Xét thấy quận Hoài Dương, quan lại dân chúng không hòa được nhau, ta muốn chuyển ông, người có uy vọng, chỉ cần nằm ở phủ để trị lý công việc.” Sau khi Ảm từ biệt lên đường, qua chỗ quan Đại hành Lý Tức, nói: “Ảm bị bỏ ở quận ngoài, không được thương nghị cùng triều đình nữa. Nhưng Ngự sử đại phu Trương Thang, trí tuệ đủ để chống cự lời khuyên ngăn, gian trá đủ để tô điểm chỗ sai lầm, chuộng lời khéo léo nịnh bợ, những lời chỉ trích, không chịu nói lời chính đáng vì thiên hạ, a dua theo ý chúa. Điều gì ý chúa không muốn, nhân đó hủy báng thêm; điều gì ý chúa muốn, nhân đó khen thêm vào. Thích dựng chuyện, bóp méo pháp độ, trong thì ôm lòng dối trá để đón ý chúa, ngoài thì cấu kết quan lại sâu mọt để thêm phần uy thế. Ông là quan cửu khanh, không sớm nói với hoàng thượng, ông và ông ta sẽ đều bị giết đấy.” Tức sợ Thang, rốt cuộc không dám nói. Ảm ở quận, vẫn theo cách trị lý cũ, chính sự ở Hoài Dương được yên bình. Sau, quả nhiên Trương Thang thân bại danh liệt, hoàng thượng biết những lời Ảm nói với Tức, xử tội Tức. Chiếu ban cho Ảm được phẩm trật của quốc tướng chư hầu, vẫn cai trị ở Hoài Dương. Được bảy năm thì chết.

Sau khi chết, hoàng thượng vì việc của Ảm, phong em trai Ảm là Cấp Nhân làm đến cửu khanh, con là Cấp Yển làm đến quốc tướng của chư hầu. Con trai cô họ của Ảm là Tư Mã An lúc trẻ cũng từng làm thái tử tẩy mã với Ảm. An hiểu biết sâu sắc về luật lệnh, khéo làm quan, làm đến cửu khanh, chết khi đang làm Thái thú Hà Nam. Anh em nhờ An, cùng lúc có mười người làm đến hàng quan hai nghìn thạch. Đoàn Hoành ở Bộc Dương ban đầu phụng sự Cái hầu là Tín, Tín nhậm dụng Hoành, Hoành cũng làm đến cửu khanh. Nhưng người ở đất Vệ đều rất sợ Cấp Ảm, chịu hàng dưới ông ta.

Trịnh Trang

Trịnh Đương Thời, tự là Trang, người đất Trần. Tiên tổ là Trịnh Quân từng làm tướng võ cho Hạng Tịch; Tịch chết, Trịnh Quân quy phục nhà Hán. Cao tổ lệnh cho các bề tôi cũ của Hạng Tịch gọi thẳng tên của Tịch*, riêng Trịnh Quân không vâng chiếu. Hạ chiếu cho những người gọi thẳng tên của Tịch làm đại phu, rồi đuổi Trịnh Quân đi. Trịnh Quân chết thời Hiếu Văn đế.

Trịnh Trang vốn thích hành hiệp, từng cứu Trương Vũ khỏi nguy hiểm, vì thế nổi tiếng ở vùng Lương, Sở. Thời Hiếu Cảnh đế, Trịnh Trang làm Thái tử xá nhân*. Cứ năm ngày được nghỉ một ngày, thường chuẩn bị ngựa ở các dịch trạm bên ngoài Trường An, thăm hỏi bè bạn, nghinh đón tân khách, thông đêm đến sáng hôm sau, vẫn lo không được chu tất. Trang thích học thuyết Hoàng-Lão, kính mộ bậc trưởng giả như sợ không được gặp. Tuổi trẻ làm quan nhỏ, nhưng giao du quen biết đều là hàng ông cha và kẻ sĩ có danh tiếng trong thiên hạ. Vũ đế lên ngôi, Trang dần được thăng lên làm Trung úy nước Lỗ, Thái thú Tế Nam, Giang Đô tướng, làm đến cửu khanh giữ chức Hữu nội sử. Do bị Vũ An hầu, Ngụy Kỳ hầu chỉ trích, bị giáng cấp làm Chiêm sự, rồi thăng làm Đại nông lệnh.

Trang làm quan Thái sử, răn môn hạ rằng: “Khách đến, bất kể sang hèn đều không được để họ chờ ngoài cổng.” Khi Trang giữ lễ chủ khách, lấy sự sang quý của mình khiêm hạ với người dưới. Trang thanh liêm, lại không lo vun vén sản nghiệp, dựa vào bổng lộc được ban để cấp cho khách khứa bạn bè. Những thứ mà Trang tặng người khác, chẳng qua là thức ăn đựng trong vật dụng bằng tre. Hằng sáng, nhân cơ hội trình tấu hoàng thượng, chưa từng không nói về bậc trưởng giả trong thiên hạ. Tiến cử kẻ sĩ và thuộc quan thừa, sử, Trang đều nói lời tốt đẹp, thường viện dẫn họ hiền năng hơn mình. Chưa từng gọi thẳng tên thuộc lại, nói chuyện với quan lại dưới quyền, như sợ làm tổn thương họ. Nghe những lời tốt đẹp của người khác, liền tấu lên hoàng thượng, chỉ sợ dây dưa lỡ việc. Kẻ sĩ và trưởng giả ở phía đông Hào Sơn vì thế đều cùng khen ngợi Trịnh Trang.

Trịnh Trang được phải đi thị sát việc vỡ đê sông Hoàng Hà, xin năm ngày chuẩn bị hành trang. Hoàng thượng nói: “Ta nghe Trịnh Trang xuất hành, đi ngàn dặm không mang lương thực, sao lại phải xin chuẩn bị hành trang?" Nhưng ở trong triều, Trịnh Trang thường xu phụ, đón ý vua, không dám nói rõ đúng sai. Đến khi tuổi cao, nhà Hán chinh phạt Hung Nô, chiêu tập Tứ di, thiên hạ tổn phí rất nhiều, của cải chi dùng thiếu thốn. Trong các tân khách do Trang tiến cử có người giúp quan Đại tư nông lo việc vận chuyển, gây thất thoát nhiều. Tư Mã An làm Thái thú Hoài Dương cáo giác việc đó, vì thế Trang mắc tội, được chuộc tội làm dân thường. Không lâu sau, làm Trưởng sử. Hoàng thượng cho Trang đã già, phong Trang làm Thái thú Nhã Nam. Được mấy năm, chết khi đang giữ chức.

Trịnh Trang, Cấp Ảm ban đầu làm cửu khanh, thanh liêm, khi ở nhà giữ mình trong sạch. Hai người giữa chừng bị bãi chức, nhà nghèo, tân khách bỏ đi dần. Lúc làm quan ở quận, sau khi chết trong nhà không có của dư. Anh em con cháu Trang, nhờ Trang mà sáu bảy người làm quan đến hàng hai nghìn thạch.

Thái sử công bàn rằng: Xét lẽ, dựa vào tài năng của Cấp Ảm, Trịnh Trang, khi có quyền thế thì tân khách đông gấp mười, đến khi hết quyền thế thì chẳng còn ai, huống chi là người bình thường! Địch công ở Hạ Khuê có nói, ban đầu Địch công làm Đình úy, tân khách đầy cổng; tới khi bị bãi chức, ngoài cổng có thể giăng lưới bắt chim sẻ*. Địch công được phục chức Đình úy, tân khách muốn đến, Địch công bèn viết lên cổng rằng: “Một chết một sống, mới hay giao tình. Nghèo hèn, giàu có, liền hay thực giả. Một sang một hèn, giao tình hiện rõ.” Cấp Ảm và Trịnh Trang cũng thế, buồn thay!

QUYỂN 121 NHO LÂM LIỆT TRUYỆN

Thái sử công bàn rằng: Ta đọc quy định về khảo hạch, đến chỗ nói về việc khích lệ, mở đường cho người học làm quan, chưa từng không buông sách mà than. Nói: Ôi chao! Xét lẽ, nhà Chu suy yếu mà thơ “Quan thư”* xuất hiện, Chu U vương, Chu Lệ vương suy vi mà lễ nhạc hỏng nát, chư hầu hoành hành, chính lệnh do nước mạnh ban ra*. Cho nên Khổng tử đau xót vì vương đạo bị phế bỏ còn tà đạo lại dấy lên, thế mới chỉnh lý biên định Thi, Thư, sửa sang lễ nhạc. Khổng tử sang Tề nghe nhạc Thiều*, ba tháng không biết mùi thịt. Từ nước Vệ trở về Lỗ, rồi sau đính chính lại nhạc, “Nhã” “Tụng”* đều được đặt đúng vị trí. Đương thời hỗn loạn, ô trọc, không ai có thể dùng được, do đó Trọng Ni thuyết phục hơn bảy mươi vua mà không ai thi hành, mới nói: “Nếu có ai dùng ta, chỉ cần đầy năm thôi.” Phía tây đi săn, bắt được con lân*, Khổng tử nói: “Đạo ta cùng rồi.”* Cho nên ghi chép lịch sử, làm sách Xuân thu*, đặng thể hiện vương pháp của thiên tử. Dùng văn từ thâm sâu mà ý nghĩa rộng lớn, học giả đời sau nhiều người truyền nhau chép lại.

Từ sau khi Khổng tử mất, bảy mươi học trò xuất sắc chia nhau du thuyết chư hầu, lớn thì làm sư phó, khanh tướng; nhỏ thì kết giao sĩ đại phu, có người ẩn cư không xuất hiện. Cho nên Tử Lộ ở Vệ, Tử Trương ở Trần, Đạm Đài Tử Vũ ở Sở, Tử Hạ ở Tây Hà, Tử Cống trọn đời ở Tề. Như các vị Điện Tử Phương, Đoàn Can Mộc, Ngô Khởi, Cầm Hoạt Ly, đều theo học những người như Tử Hạ, làm thầy vua chư hầu. Bấy giờ, chỉ riêng Ngụy Văn hầu thích học Nho gia. Về sau, nho học dần suy, đến Tần Thủy hoàng, thiên hạ trong cảnh các nước thôn tính lẫn nhau, nho thuật bị truất, nhưng ở khoảng nước Tề và nước Lỗ, người đi học vẫn không bỏ. Đến thời Tề Uy vương, Tề Tuyên vương, những người như Mạnh tử, Tuấn Khanh, đều noi sự nghiệp của phu tử mà phát huy thêm, dùng học vấn để hiển danh ở đời.

Đến cuối thời Tần, đốt sách Thi, Thư, chôn sống nho sĩ, Lục nghệ từ đó bị tàn khuyết. Trần Thiệp xưng vương, các nho sinh nước Lỗ giữ lễ khí* của họ Khổng về theo Trần vương. Thế rồi Khổng Giáp làm quan Bác sĩ cho Trần Thiệp, rốt cuộc chết cùng Thiệp. Trần Thiệp khởi lên từ kẻ thất phu, cầm đầu bọn người tụ tập như ngói* bị đày đi làm lính thú, xưng vương ở Sở được dăm bữa nửa tháng, chưa đầy nửa năm rốt cuộc bị diệt, sự nghiệp của Trần Thiệp quá mịt mờ nông cạn, nhưng đám nho sinh lại mang lễ khí của Khổng tử đến nương mình làm bề tôi, tại sao vậy? Vì nhà Tần đốt kinh điển của họ, họ tích oán muốn thông qua Trần vương để phát tiết nỗi phẫn uất.

Tới khi Cao hoàng đế giết Hạng Tịch, cất quân bao vây nước Lỗ, các nho sĩ trong nước Lỗ hãy còn giảng tập lễ nhạc, tiếng đàn ca không dứt, há chẳng phải giáo hóa của thánh nhân còn sót lại, là nước ham thích lễ nhạc ư? Trước đây, Khổng tử ở Trần, nói: “Về thôi! Về thôi! Các môn sinh ở quê ta có chí lớn nhưng viển vông, có văn thái rõ ràng nhưng không biết chế ước bản thân.” Xét lẽ, khoảng nước Tề nước Lỗ, đối với văn chương học vấn, vốn giữ từ xưa đến nay, đó là tính trời vậy. Cho nên nhà Hán hưng khởi, sau đó chư nho mới được nghiên cứu kinh thuật, giảng tập các lễ đại xạ, hương ẩm*. Thúc Tôn Thông chế tác lễ nghi cho nhà Hán, nhân đó được làm Thái thường, các học trò cùng chế định lễ nghi, đều được tuyển chọn trước tiên, thế rồi ai nấy đều cảm khái về sự hưng khởi của nho học. Nhưng do còn có can qua, bình định bốn biển, nên chưa rảnh để quan tâm việc ở trường học. Thời Hiếu Huệ đế, Lã hậu, công khanh đều là bề tôi dựa vào võ lực để lập công. Thời Hiếu Văn đế, trưng dụng rộng rãi, còn Hiếu Văn đế vốn thích thuyết Hình danh*. Đến Hiếu Cảnh đế, không trọng dụng nhà nho, còn Đậu thái hậu lại thích đạo Hoàng-Lão, cho nên các bác sĩ có đủ vị trí chờ được hỏi đến, nhưng chưa ai được tiến dụng*.

Đến đương kim hoàng thượng lên ngôi, bọn Triệu Oản, Vương Tang hiểu rõ nho học, hoàng thượng cũng hướng về nho thuật, thế nên chiêu tập kẻ sĩ phường chính, hiền năng, giỏi văn chương học vấn. Từ đó về sau, giảng Thi ở Lỗ thì có Thân Bồi công, ở Tề thì có Viên Cố sinh, ở Yên thì có Hàn thái phó. Giảng Thượng thư, vốn gốc từ Phục Sinh ở Tế Nam. Giảng Lễ, vốn gốc Cao Đường Sinh nước Lỗ. Giảng Dịch, vốn gốc từ Điền Sinh ở Truy Xuyên. Giảng Xuân thu ở Tề và Lỗ thì gốc từ Hồ Vô Sinh, ở Triệu thì gốc từ Đổng Trọng Thư. Đến khi Đậu thái hậu băng hà, Vũ An hầu Điền Phần làm Thừa tướng, bãi truất bách gia như đạo Hoàng-Lão, thuyết Hình danh, đón mời mấy trăm nhà nho, rồi Công Tôn Hoằng nhờ giỏi Xuân thu, từ bình dân áo trắng lên làm tam công* của thiên tử, được phong Bình Tân hầu. Kẻ đi học trong thiên hạ tựa rạp theo gió thổi*.

Công Tôn Hoằng

Công Tôn Hoằng là học quan, lo sợ sự trì trệ của đạo học, bèn đề nghị rằng:

“Thừa tướng Ngự sử nói: Thánh chế viết: 'Từng nghe: Dẫn dắt dân dùng lễ, cảm hóa dân bằng nhạc. Hôn nhân là luân lý lớn của người sống trong nhà*. Nay, lễ nhạc băng hoại, trẫm rất lo lắng. Cho nên mời khắp kẻ sĩ chính trực, hiểu biết rộng trong thiên hạ, đều lên triều đường. Lệnh cho quan phụ trách lễ khuyến khích việc học, giảng giải nghị bàn, mở rộng kiến thức, chấn hưng lễ nghi, lấy đó là việc làm trước tiên của thiên hạ. Thái thường bàn nghị, cùng các bác sĩ đệ tử*, đề cao sự giáo hóa nơi hương lý*, để mở rộng người hiền tài.' Thần kính cẩn cùng bọn Thái thường là Tang, Bác sĩ* là Bình bàn nghị rằng: Nghe nói đạo thời Tam đại, ở các hương lý có chỗ dạy học, nhà Hạ gọi là Hiệu, nhà Ân gọi là Tự, nhà Chu gọi là Tường. Khuyến khích làm thiện, khiến họ được vinh hiển chốn triều đình; răn chưng điều ác, bằng cách tăng thêm hình phạt. Cho nên thi hành giáo hóa, trước tiên phải thực hiện từ kinh đô, từ trong ra ngoài. Nay bệ hạ tỏ rõ đức cao tột bậc, thi triển chính trị khai sáng, phối cùng trời đất, gốc nhân luân, khuyến khích việc học, sửa sang lễ chế, sùng chuộng giáo hóa, khích lệ hiền năng, để cảm hóa bốn phương, là gốc của thái bình vậy. Thời xưa, chính giáo chưa hài hòa, lễ nghi không đầy đủ, xin dựa các quan cũ để chấn hưng. Cho phép quan Bác sĩ lập năm mươi Bác sĩ đệ tử, miễn trừ lao dịch. Quan Thái thường chọn con em trong dân mười tám tuổi trở lên, dáng vẻ dung mạo đoan chính, bổ làm Bác sĩ đệ tử. Các quận, quốc, huyện, đạo, ấp, có ai hiếu học, tôn kính bậc trưởng thượng, tuân thủ nghiêm chính giáo, hòa thuận với hương lý, ra vào không làm trái điều đã được học, các chức Huyện lệnh, tướng của chư hầu, Huyện trưởng, Huyền thừa báo lên danh sách quan hàng hai nghìn thạch, cẩn trọng khảo xét quan hàng hai nghìn thạch, người nào đích đáng, cùng viên lại phụ trách thống kê lên quan Thái thường, sung vào cho thụ nghiệp như đệ tử. Mỗi năm thi một lần, có thể thông hiểu một kinh trở lên, bổ vào vị trí phụ trách văn học còn thiếu; xuất sắc có thể bổ làm Lang trung, Thái thường lập danh sách rồi tấu lên. Nếu ai có tài vượt bậc, lập tức báo danh. Ai không chịu học hoặc tài năng thấp kém, không thể thông nổi một kinh, liền bãi truất ngay, rồi trừng trị quan lại tiến cử người không xứng chức vị. Thần kính cẩn xét các chiếu thư luật lệnh bệ hạ ban xuống, biện biệt rõ quan hệ giữa đạo trời việc người, thông suốt nghĩa lý cổ kim, văn chương tao nhã chính đáng, lời dạy sâu xa thâm hậu, thi ân trạch rất hoàn mỹ. Thần, kẻ tiểu lại kiến văn nông cạn, không thể suy sét sâu sắc để phát dương, không có cách nào hiểu dụ rõ ràng xuống dưới. Các quan phụ trách về lễ, quan Chưởng cố*, nhờ văn chương học vấn, lễ nghĩa làm quan, nhưng thăng tiến chậm. Xin tuyển chọn quan viên trật từ hàng hai trăm thạch trở lên, cho đến viên lại trật trăm thạch tinh thông một kinh trở lên, bổ làm Tả hữu nội sử, Tốt lại cho quan Đại hành; hàng trật trăm thạch trở xuống, bổ làm Tốt lại cho quan Thái thú ở quận. Mỗi quận chọn hai người, quận vùng biên chọn một người. Trước hết chọn người giảng nhiều kinh điển, nếu không đủ số, sẽ chọn Chưởng cố bổ làm thuộc hạ của quan trật hai nghìn thạch, chọn chức Văn học chưởng cố bổ làm quan thuộc các quận, bổ đủ số người. Xin ghi việc này vào quy định khảo hạch học quan. Việc khác vẫn theo luật lệnh.”

Thánh chế phê: “Được.” Từ đấy trở đi, Công khanh đại phu cùng sĩ lại phần nhiều đều là nho sĩ văn chương văn chất đầy đủ.

Thân Công

Thân Công người nước Lỗ. Cao tổ qua nước Lỗ, Thân Công lấy thân phận học trò theo thầy vào yết kiến Cao tổ tại nam cung nước Lỗ. Thời Lã thái hậu, Thân Công du học Trường An, học chung thầy với Lưu Dĩnh. Thế rồi Dĩnh làm Sở vương, cho Thân Công làm thầy của thái tử Lưu Mậu. Mậu không thích học, ghét Thân Công. Đến khi Sở vương Dĩnh chết, Mậu lên làm Sở vương, cấm cố Thân Công. Thân Công nhục nhã về việc đó, trở về nước Lỗ, dạy học ở nhà, trọn đời không ra khỏi cổng, lại tuyệt giao tân khách, chỉ khi nào có lệnh vua triệu mới đi. Đệ tử từ phương xa đến theo học có hơn trăm người. Thân Công chỉ dùng Kinh Thi, làm phần huấn* để truyền dạy, không làm phần truyện*, chỗ còn ngờ thì để khuyết không dạy.

Lan Lăng Vương là Tang sau khi thụ giáo Kinh Thi, phụng sự Hiếu Cảnh đế, làm Thái tử thiếu phó, bị bãi chức, bỏ đi. Đương kim hoàng thượng mới lên ngôi, Tang bèn dâng thư xin làm Túc vệ, được thăng dần, trong một năm lên làm Trung lang lệnh. Triệu Oản người nước Đại cũng từng học Kinh Thi chỗ Thân Công, Oản làm đến Ngự sử đại phu. Oản và Tang thỉnh cầu với Thiên tử, muốn dựng Minh đường* để triệu tập chư hầu vào chầu, nhưng không làm được, bèn nói với thầy là Thân Công. Thế là Thiên tử sai sử dụng một bó lụa* và ngọc bạch làm lễ vật, chuẩn bị xe tứ mã thật êm để nghinh đón Thân Công, hai học trò ngồi xe nhỏ đi theo. Đến nơi, bái kiến thiên tử. Thiên tử hỏi về việc trị loạn, Thân Công bấy giờ đã hơn tám mươi tuổi, già cả, đáp rằng: “Người làm chính trị không cốt ở nhiều lời, cốt ra sức làm như thế nào thôi.” Bấy giờ thiên tử đang thích văn từ, nghe Thân Công đáp như vậy, yên lặng không nói. Nhưng đã trót vời đến nên cho làm Thái trung đại phu, cho ở công quán của Lỗ vương tại kinh thành, bàn nghị việc dựng Minh đường. Thái hoàng Đậu thái hậu* thích đạo Hoàng-Lão, không thích nho thuật, tìm được lỗi của Triệu Oản, Vương Tang để trách với hoàng thượng hoàng thượng nhân đấy bỏ ý định dựng Minh đường, giao Triệu Oản và Vương Tang cho pháp quan xử trí, sau cả hai đều tự sát. Thân Công cũng ốm, từ chức trở về, được mấy năm thì chết.

Học trò của Thần Công hơn chục người làm bác sĩ, Khổng An Quốc làm đến chức Thái thú Lâm Hoài, Chu Bá làm đến Nội sử Giao Tây, Hạ Khoan làm đến Nội sử Thành Dương, Lỗ Tứ người huyện Đãng làm đến chức Thái thú Đông Hải, Mậu Sinh ở Lan Lăng làm Nội sử Trường Sa, Từ Yến làm Trung úy Giao Tây, Khuyết Môn Khánh Kỵ người đất Trâu làm Nội sử Giao Đông. Họ cai trị quan dân đều tiết tháo thanh liêm, được khen là hiếu học. Đệ tử của các học quan phẩm hạnh tuy không được trọn vẹn, nhưng hàng trăm người làm đến đại phu, Lang trung, Chưởng cố. Họ giảng Kinh Thi tuy khác nhau, nhưng phần lớn đều lấy gốc Thân Công.

Viên Cố sinh

Thái phó của Thanh Hà vương là Viên Cố sinh, người nước Tề, nhà nghiên cứu Kinh Thi, thời Hiếu Cảnh đế được làm Bác sĩ. Cùng Hoàng Sinh tranh luận trước mặt Cảnh đế. Hoàng Sinh nói: “Thành Thang, Vũ vương không nhận mệnh trời, mà giết vua của mình.” Viên Cố sinh nói: “Không phải thế. Xét lẽ, Kiệt, Trụ tàn ngược dâm loạn, lòng thiên hạ đều hướng về Thành Thang, Vũ vương; Thành Thang, Vũ vương thể theo tâm nguyện của thiên hạ mà diệt Kiệt, Trụ, dân của Kiệt, Trụ không cần sai sử mà đều theo Thang, Vũ; Thang, Vũ bất đắc dĩ mà lên ngôi, không phải là nhận mệnh trời ư?” Hoàng Sinh nói: “Mũ tuy nát, ắt đội trên đầu; dép tuy mới, ắt đi dưới chân. Sao vậy? Đó là sự phân chia trên dưới. Nay Kiệt, Trụ tuy vô đạo, nhưng là quân thượng; Thang, Vũ dẫu là thánh, vẫn là bề tôi dưới. Xét, chúa có lỗi lầm, bề tôi không thể dùng lời ngay thẳng giúp chúa sửa lỗi đặng tôn thiên tử, trái lại nhân lỗi đó mà giết chúa, rồi thay mà quay mặt về hướng nam*, không giết vua thì là gì?” Viên Cố sinh đáp: “Cứ lời ông nói, vậy Cao đế thay nhà Tần lên ngôi thiên tử, là sai chăng?” Thế rồi Cảnh đế nói: “Ăn thịt mà không ăn gan ngựa, không phải do không biết vị; người bàn luận học vấn mà không nói việc Thang, Vũ nhận mệnh trời, đó không phải ngu.” Rồi dừng cuộc tranh luận. Sau đó kẻ học không ai dám nói rõ việc Thang Vũ nhận mệnh trời, đuổi giết Kiệt, Trụ nữa.

Đậu thái hậu thích sách Lão tử, triệu Viên Cố sinh đến hỏi về sách Lão tử. Viên Cổ sinh đáp: “Đó là lời của đám hạ nhân trong nhà nói thôi.” Thái hậu giận hỏi: “Làm thế nào mới có sách của quan quản giám tội nhân?”* Bèn sai Viên Cố sinh vào chuồng giết lợn. Cảnh đế biết Thái hậu giận, còn Viên Cố sinh nói thẳng, không có tội, bèn mượn binh khí sắc nhọn của Viên Cố sinh, vào chuồng đâm lợn, đâm đúng tim, một nhát, lợn liền ngã ngay. Thái hậu không nói gì, không viện được cớ gì để bắt tội, liền tha cho. Được một thời gian, Cảnh đế cho Cố là người ngay thẳng, thanh liêm, phong làm Thái phó cho Thanh Hà vương. Lâu sau, Cố ốm nên miễn quan.

Đương kim hoàng thượng mới lên ngôi, lấy danh nghĩa dùng người hiền lương trưng dụng Cố. Các nho sinh hay a dua phần nhiều ganh ghét hủy báng Cố, nói: “Cố già rồi.” Liền bị bãi miễn cho về. Bấy giờ Cố đã hơn chín mươi tuổi. Lúc Cố được trưng dụng, Công Tôn Hoằng người đất Tiết cũng được trưng dụng, Hoằng liếc mắt nhìn Cố. Cố nói: “Công Tôn tiên sinh, hãy chuộng dùng chính học để dâng lời, chớ dùng cái học cong vạy a dua theo thói đời!” Từ đó về sau, giảng Kinh Thi ở Tề đều gốc ở Viên Cố sinh vậy. Những người Tề nhờ Kinh Thi mà được hiển quý, đều là học trò của Cố.

Hàn Anh

Hàn sinh người nước Yên. Thời Hiếu Văn đế, làm Bác sĩ. Thời Cảnh đế, làm Thái phó cho Thường Sơn vương. Hàn sinh phát huy ý nghĩa của Kinh Thi, rồi làm phần nội ngoại truyện gồm mấy vạn lời, biện giải rất khác so với cách hiểu Kinh Thi ở Tề và Lỗ, nhưng chung quy ý nghĩa chỉ là một. Phí sinh ở Hoài Nam theo học Hàn Anh. Từ đó về sau, người giảng luận Kinh Thi ở Yên và Triệu đều từ Hàn sinh. Cháu nội Hàn sinh là Thương, nay làm Bác sĩ.

Phục Thắng, Nghệ Khoan

Phục sinh người ở Tế Nam, trước từng làm quan Bác sĩ nhà Tần. Thời Hiếu Văn đế, triều đình muốn tìm người thông tường Thượng thư, thiên hạ không có ai. Nghe nói Phục sinh tinh thông, muốn triệu đến. Bấy giờ Phục sinh đã hơn chín mươi tuổi, già yếu, không thể đi được, liền hạ chiếu cho Thái thường sai viên Chưởng cố là Triều Thố đến thụ giáo. Thời nhà Tần đốt sách, Phục sinh giấu sách trong bức vách. Về sau binh hỏa khắp nơi, phải lưu vong. Nhà Hán bình định thiên hạ, Phục sinh tìm lại sách, bị mất mấy chục thiên, chỉ còn hai mươi chín thiên, liền đem sách đó truyền dạy ở vùng Tề và Lỗ. Từ đó kẻ học đều có thể bàn luận về Thượng thư, các bậc đại sư ở phía đông Hào Sơn không ai không tham khảo Thượng thư để giảng dạy.

Phục sinh dạy Trương sinh và Âu Dương sinh ở Tế Nam, Âu Dương sinh dạy Nghề Khoan người ở Thiên Thặng. Sau khi Nghệ Khoan tinh thông Thượng thư, dùng văn học tham gia thi quận, đến thụ nghiệp quan Bác sĩ, theo học Khổng An Quốc*. Nghệ Khoan nhà nghèo, không có của cải chi dùng, hay làm đầu bếp cho các học trò khác, lại thường lẻn ra làm mướn, để lo cái ăn cái mặc. Khi đi thường mang kinh sách, lúc nghỉ thì tụng đọc, ôn luyện. Dựa vào thứ bậc trong khảo thí, được bổ làm Đình úy sử. Bấy giờ Trương Thang đang chuộng nho học, cho làm Tấu nghiệt duyện*, dựa vào phép cổ để thẩm bàn, phán quyết đại án khó xử lý, Trương Thang nhân đó sủng ái Khoan. Khoan là người ôn hòa thiện lương, thanh liêm, sáng láng, biết tự ước thúc, lại giỏi viết thư, thư tấu, thông tuệ văn chương, nhưng miệng lại không sao diễn đạt được rõ ràng. Thang cho là bậc trưởng giả, nhiều lần khen ngợi. Đến khi Thang làm Ngự sử đại phu, lấy Nghề Khoan làm thuộc quan, tiến cử lên thiên tử. Thiên tử triệu kiến hỏi han, rất thích Khoan. Trương Thang chết được sáu năm, Nghệ Khoan lên đến Ngự sử đại phu. Được chín năm, chết khi đang tại chức. Khoan ở ngôi tam công, ôn hòa thiện lương thuận theo ý của hoàng thượng, khéo xử lý công việc nên được giữ chức lâu, nhưng không khuyên can giúp vua sửa lỗi. Với việc quan, thuộc quan dưới quyền coi thường Nghệ Khoan, không dốc sức vì ông ta. Trương sinh cũng làm Bác sĩ. Còn cháu nội của Phục sinh nhờ tinh thông Thượng thư nên được trưng dụng, lại không thể phát huy Thượng thư một cách sáng rõ.

Từ đó về sau, Chu Bá, Khổng An Quốc nước Lỗ, Giả Gia ở Lạc Dương đều thông tường nội dung Thượng thư. Họ Khổng có Thượng thư cổ văn*, còn An Quốc dùng văn tự ngày nay để đọc Thượng thư*, nhân đó sáng lập ra học phái riêng. Thượng thư thất truyền tìm lại được hơn mười thiên, đại để từ đó, số thiên Thượng thư ngày một tăng thêm.

Cao Đường Sinh

Nhiều học giả giảng bàn Kinh Lễ, nhưng Cao Đường Sinh nước Lỗ là gần với bản gốc nhất. Kinh Lễ vốn có từ Khổng tử, nhưng kinh này không đầy đủ, đến khi nhà Tần đốt sách, sách thất tán càng nhiều, đến nay chỉ có bản Sĩ lễ*, Cao Đường Sinh Có thể giảng sách này.

Bọn Từ Sinh

Còn Từ Sinh nước Lỗ, giỏi diễn tập lễ nghi. Thời Hiếu Văn đế, Từ Sinh nhờ giỏi diễn tập lễ nghi, được làm Lễ quan đại phu. Truyền từ con đến cháu là Từ Diên, Từ Tương. Tương, trời sinh ra đã giỏi diễn tập lễ nghi, nhưng không thông hiểu Kinh Lễ; Diên giỏi Kinh Lễ, nhưng chưa thực tinh tường. Tương nhờ giỏi diễn tập lễ nghi, nhà Hán phong làm Lễ quan đại phu, thăng đến Nội sử Quảng Lăng. Diên cùng đệ tử họ Từ là Công Hộ Mãn Ý, Hoàn Sinh, Thiện Thứ, đều từng làm Lễ quan đại phu nhà Hán. Còn Hà Khâu, Tiêu Phấn nhờ giỏi Kinh Lễ nên được làm Thái thú Hoài Dương. Về sau, người giỏi giảng luận Kinh Lễ và diễn tập lễ nghi, đều gốc họ Từ vậy.

Bọn Thương Cù

Từ Thương Cù nước Lỗ được học Dịch từ Khổng tử, Khổng tử chết, Thương Cù truyền Kinh Dịch, được sáu đời đến Điền Hà người Tề, tự Tử Trang, rồi nhà Hán hưng khởi. Điền Hà truyền cho Vương Đồng Tử Trọng người Đông Vũ, Tử Trọng truyền cho Dương Hà người Truy Xuyên, Hà nhờ tinh thông Dịch, năm đầu niên hiệu Nguyên Quang được trưng dụng, làm quan đến chức Trung đại phu. Tức Mặc Thành người nước Tề nhờ tinh thông Dịch nên làm đến Quốc tướng Thành Dương. Mạnh Đãn người Quảng Xuyên nhờ Dịch nên được làm thái tử môn đại phu. Chu Ba người nước Lỗ, Hành Hồ người đất Cử, Chủ Phụ Yển người Lâm Truy, đều nhờ tinh thông Kinh Dịch làm quan đến trật hai nghìn thạch. Nhưng nói về Kinh Dịch vốn là từ Dương Hà.

Đổng Trọng Thư

Đổng Trọng Thư người Quảng Xuyên, nhà nghiên cứu sách Xuân thu, được làm Bác sĩ thời Hiếu Cảnh đế. Đổng Trọng Thư buông màn dạy học, học trò vào học lâu hay mau theo thứ tự truyền thụ cho nhau, có học trò chưa từng thấy mặt thầy. Đại để ba năm Đổng Trọng Thư không ra ngoài vườn, chuyên tâm đến thế đấy. Tiến, lui, dung mạo, cử chỉ, không hợp lễ không làm, học giả đều tôn kính ông như thầy. Đương kim hoàng thượng lên ngôi, Đổng Trọng Thư làm Giang Đô tướng. Dựa theo biến hóa của các việc tai dị trong sách Xuân thu để suy nghiệm sự rối loạn của âm dương, nên cầu mưa thì đóng hết các sự vật mang tính dương, mở cho khí âm ra, cầu tạnh mưa thì làm ngược lại. Thi hành trong một nước, chưa từng không đạt kết quả như ý. Giữa chừng bị phế làm Trung đại phu, ở nhà, viết sách Tai dị chi ký [Ghi chép về việc tai dị]. Bấy giờ miếu Cao tổ ở Liêu Đông bị hỏa tai, Chủ Phụ Yển ghét Đổng Trọng Thư, đem sách của Thư tâu lên thiên tử. Thiên tử triệu các nho sinh cho xem sách ấy, thấy có nội dung chỉ trích, chúng thích. Học trò Đổng Trọng Thư là Lã Bộ Thư không biết sách đó của thầy mình, cho là của hạng hạ ngu. Thế rồi giao Đổng Trọng Thư cho pháp quan, xử đáng tội chết, thiên tử hạ chiếu xá miễn. Từ đấy Đổng Trọng Thư không dám nói về việc tại dị nữa.

Đổng Trọng Thư là người liêm khiết, chính trực. Bấy giờ đang chinh phạt Tứ di bên ngoài, Công Tôn Hoằng nghiên cứu sách Xuân thu không bằng Đổng Trọng Thư, nhưng Hoằng theo thế tục xử lý công việc, ngôi vị đến công khanh. Đổng Trọng Thư cho Hoằng là hạng a dua. Hoằng ghét Thư, bèn nói với hoàng thượng: “Riêng có Đổng Trọng Thư có thể sai đi làm Tướng quốc cho Giao Tây vương được.”* Giao Tây vương vốn nghe nói Đổng Trọng Thư có đức hạnh, cũng đãi ngộ tốt. Đổng Trọng Thư sợ lâu ngày mắc tội, cáo ốm từ chức về nhà. Đến lúc chết, cũng không chăm lo sản nghiệp, lấy nghiên cứu học vấn và viết sách làm công việc. Cho nên khi nhà Hán hứng khởi đến đời thứ năm, chỉ có Đổng Trọng Thư là nổi danh nhờ sách Xuân thu, ông truyền thụ cho Công Dương thị*.

Hồ Vô Sinh

Hồ Vô Sinh, người nước Tề. Thời Hiếu Cảnh để làm Bác sĩ, vì tuổi già nên về dạy học. Người bàn sách Xuân thu ở Tề phần lớn học từ Hồ Vô Sinh, Công Tôn Hoằng cũng học rất nhiều từ ông.

Giang Sinh

Giang Sinh ở Hà Khưu nghiên cứu sách Xuân thu* của Cốc Lương. Từ Công Tôn Hoằng được trọng dụng, từng tập trung so sánh nghĩa lý các bản, cuối cùng theo cách giải thích của Đổng Trọng Thư.

Chử Đại, Ân Trung, Lã Bộ Thư

Học trò của Trọng Thư, người được thỏa chí thành danh có Chử Đại ở Lan Lăng, Ân Trung ở Quảng Xuyên, Lã Bộ Thư ở đất Ôn. Chử Đại làm đến tướng nước Lương. Bộ Thư làm đến Trưởng sử, cầm phù tiết đi sứ xử lý việc ngục tụng ở Hoài Nam, tự quyết đoán với chư hầu, không báo triều đình, dùng nghĩa lý sách Xuân thu để xử án chính đáng, thiên tử đều cho là phải. Học trò người thông đạt làm đến đại phu; người làm quan Lang, Yết giả, Chưởng cố có đến hàng trăm người. Còn con, cháu của Đổng Trọng Thư đều nhờ học hành, làm đến đại quan.

QUYỂN 122 KHỐC LẠI LIỆT TRUYỆN

Khổng tử nói: “Dùng chính lệnh để dẫn dắt, dùng hình pháp để ước thúc, dân tránh được tội nhưng không biết xấu hổ. Dùng đức để dẫn dắt, dùng lễ để ước thúc, dân biết xấu hổ mà theo khuôn phép.”* Lão thị nói: “Đức cao mà không tỏ ra như có đức, cho nên có đức; đức thấp mà tỏ ra như có đức, cho nên không có đức. Pháp lệnh càng nghiêm, trộm cắp càng nhiều."*

Thái sử công bàn rằng: Lời ấy đáng tin thay! Pháp lệnh là công cụ của chính trị, nhưng không phải căn nguyên việc cai trị trong hay đục. Trước đây, lưới pháp của thiên hạ rất dày, nhưng tuồng gian ngụy vẫn không ngừng nổi lên, khi đến cực độ khiến trên dưới lừa nhau, đến mức không thể chấn chỉnh. Bấy giờ, phép trị của quan lại giống như mang củi đi chữa cháy, mang nước nóng chữa nước sôi, nếu không mạnh mẽ nghiêm ngặt, làm sao đảm đương được chức vị mà vui vẻ được. Kẻ nói về đạo đức, ắt sẽ mất chức vị. Cho nên nói: “Thẩm xét ngục tụng, ta cũng như người khác thôi, ắt muốn khiến không còn ngục tụng nữa.”* “Kẻ ngu tối nghe đạo thì cả cười.”* Đó không phải những lời nói suông. Triều Hán hàng khởi, đổi vuông làm tròn, bỏ lối điêu chuốt thành giản phác*, lưới pháp như có thể lọt cả cá lớn nuốt được thuyền, còn quan lại cai trị thì thuần hậu, không xảy ra chuyện gian trá, dân chúng được yên. Từ đó mà xét, trị lý quốc gia ở chỗ đạo đức khoan nhân chứ không phải ở hình phạt tàn khốc.

Thời Cao hậu, quan lại tàn khốc chỉ có Hầu Phong, hà khắc chèn ép tông thất, xúc phạm khinh nhục công thần. Lã hậu bại vong, bèn giết cả nhà Hầu Phong. Thời Hiếu Cảnh đế, Triều Thố tính tình hà khắc, lại dùng quyền thuật trợ giúp tài năng của mình, rồi xảy ra loạn bảy nước, hướng sự căm giận vào Thố, sau rốt Thố bị giết*. Rồi sau có bọn Chất Đô, Ninh Thành.

Chất Đô

Chất Đô người huyện Dương, lấy thân phận quan Lang phụng sự Hiếu Văn đế. Thời Hiếu Cảnh đế, Đô làm Trung lang tướng, dám can gián thẳng, bắt bẻ đại thần ngay tại triều đường. Từng theo hoàng thượng vào vườn Thượng lâm, Giả Cơ đi nhà xí, con lợn rừng thình lình xông vào. Hoàng thượng nhìn ra hiệu cho Đô, Đô không đi cứu. Hoàng thượng định cầm binh khí cứu Giả Cơ, Đô quỳ mọc trước hoàng thượng nói: “Mất một mỹ nhân lại được dâng tiến một mỹ nhân, thiên hạ há thiếu người như Giả Cơ ư? Nếu bệ hạ tự xem nhẹ mình, tông miếu và Thái hậu sẽ ra sao?” Hoàng thượng quay về, con lợn ấy cũng bỏ đi. Thái hậu biết chuyện đó, ban cho Đô trăm cân vàng, từ đó coi trọng Chất Đô.

Người họ Nhàn ở Tế Nam có trên trăm nhà, hoành hành gian giảo, quan hàng hai nghìn thạch* cũng không ai trị được, thế rồi Cảnh đế bèn phong Đô làm Thái thú Tế Nam. Đô đến nơi, giết cả nhà tên đầu trò tội ác họ Nhàn, số còn lại đều khiếp vía. Được hơn một năm, trong quận không nhặt của rơi. Hơn chục Thái thú các quận bên cạnh sợ Đô như sợ quan trên.

Đô là người dũng cảm, có khí lực, công bằng liêm chính, không mở xem thư riêng tư, không nhận lễ vật dâng tặng, không nghe những lời gửi gắm. Thường tự nói rằng: “Đã quay lưng với cha mẹ để làm quan, bản thân nên dốc sức phụng chức, giữ vững tiết tháo cho đến chết, trước sau không đoái đến vợ con.”

Chất Đô được thăng làm Trung úy. Thừa tướng Điều hầu* là người tôn quý song ngạo mạn, Đô chỉ vái chào Thừa tướng. Bấy giờ dân chúng chất phác, sợ tội nên luôn thận trọng, còn riêng Đô nghiêm khắc trước, đến khi thi hành pháp lệnh, không nể hoàng thân quý thích, liệt hầu cùng người trong tổng thất gặp Đô đều không dám nhìn thẳng, gọi Đô là “Chim ưng xanh”.

Lâm Giang vương bị triệu đến phủ Trung úy để thẩm vấn*, Lâm Giang vương muốn viết thư tạ tội dâng lên hoàng thượng, nhưng Đô cấm thuộc lại, không cho. Ngụy Kỳ hầu sai người lén đưa bút mực cho Lâm Giang vương. Lâm Giang vương viết thư tạ tội dâng lên hoàng thượng, rồi tự sát. Đậu thái hậu nghe chuyện, tức giận, dùng phép hà khắc trách tội Đô, Đô bị bãi quan về nhà. Hiếu Cảnh đế bèn sai sứ cầm phù tiết đến phong Đô làm Thái thú Nhạn Môn, cho được thuận tiện lên đường nhận chức*, tùy nghi hành sự. Hung Nô từng nghe tiết tháo của Chất Đô, Đô ở biên giới, Hung Nô dẫn binh tránh xa, khi Chất Đô chết vẫn không tới gần Nhạn Môn. Thậm chí Hung Nô còn làm người gỗ giống hệt Chất Đô, sai kỵ mã bắn tên, không ai bắn trúng, Hung Nô sợ Đô đến thế đấy. Hung Nô lo lắng việc Chất Đô đến Nhạn Môn làm Thái thú. Sau rốt Đậu Thái hậu dùng pháp lệnh nhà Hán để hại Đô. Cảnh để nói: “Đô là tôi trung.” Định thả ra. Đậu thái hậu nói: “Riêng Lâm Giang vương không phải tôi trung ư?” Thế rồi bèn xử chém Chất Đô.

Ninh Thành

Ninh Thành người đất Nhương. Làm quan Lang, Yết giả, phụng sự Cảnh đế. Háo thắng, làm tiểu lại cho người nhất định sẽ khinh khi trưởng quan; làm cấp trên người khác, ắt khống chế cấp dưới như bó bó củi ướt*. Giảo hoạt, hung tàn, mặc sức ra oai. Dần được thăng đến chức vô úy Tế Nam, còn Chất Đô làm Thái thú. Ban đầu, mấy viên Đô úy trước đây đều đi bộ vào phủ Thái thú, thông qua viên lại yết kiến Thái thú, giống như các viên Huyện lệnh, họ sợ Chất Đô như thế. Khi Ninh Thành đến, tới thẳng chỗ Đô, ngồi lên thượng tọa. Đô vốn nghe danh Ninh Thành, nên đối đãi tốt, cùng kết bạn thân. Lâu sau, Chất Đô chết, nhiều tông thất lân cận Trường An bạo ngược phạm pháp, hoàng thượng liền triệu Ninh Thành về phong làm Trung úy. Ninh Thành bắt chước cách trị lý của Chất Đô, không liêm khiết bằng, song tông thất và hào cường ai nấy đều sợ.

Vũ đế lên ngôi, chuyển Ninh Thành làm Nội sử. Ngoại thích phần lớn hủy báng khuyết điểm của Thành, đến mức bị tội gọt đầu, đeo vòng sắt vào cổ. Bấy giờ quan cửu khanh bị tội chết liền xử tử, ít bị dùng hình, còn Ninh Thành bị cực hình, tự cho là không được thu dụng nữa, thế là tháo bỏ hình cụ, khắc giả văn thư thông hành* ra khỏi quan ải trở về nhà. Ninh Thành nói: “Làm quan không đến trật hai nghìn thạch, buôn bán không tranh được giá ngàn vạn, sao có thể so với người khác?" Bèn mượn tiền mua hơn ngàn khoảnh ruộng, cấp cho dân nghèo, sai khiến mấy ngàn nhà. Được mấy năm, gặp đợt đại xá. Tài sản đã có đến mấy nghìn vàng, vốn hành hiệp trượng nghĩa, nắm giữ sở trường sở đoản của quan lại, khi xuất hành có mấy chục kỵ mã theo sau. Ninh Thành sai khiến dân còn nghiêm hơn cả Thái thú trong quận.

Chu Dương Do

Chu Dương Do, có cha là Triệu Kiêm, vì là cậu của Hoài Nam vương nên được phong Chu Dương hầu, bèn đổi thành họ Chu Dương. Do là ngoại thích nên được làm quan Lang, thờ Hiếu Văn đế và Cảnh đế. Thời Cảnh đế, Do làm Quận thú. Vũ đế lên ngôi, quan lại cai trị chuộng sự thuận lương, cẩn trọng, Do tuy trật quan hai nghìn thạch, nhưng hết sức tàn khốc bạo ngược, kiêu căng phóng túng. Người được yêu, Do làm trái pháp lệnh cho được sống, kẻ bị ghét, Do bẻ cong pháp lệnh để giết đi. Làm quan ở quận, nhất định diệt hết hào cường ở đó. Làm Thái thú, coi Đô úy như Huyện lệnh. Làm Đô úy ắt coi thường Thái thú, cướp quyền cai trị. Do giống Cấp Ảm đều cương ngạnh cố chấp. Tư Mã An khéo dùng luật lệnh hại người, cũng được liệt vào trật quan hai nghìn thạch, khi ngồi chung xe với Do, không bao giờ dám ngồi ngang hàng.

Sau, Do làm Đô uý Hà Đông, bấy giờ Do tranh quyền với Thái thú trong quận là Thắng Đồ Công, cáo giác tội trạng của nhau. Thắng Đồ Công bị phán có tội, vì nghĩa không chịu hình phạt, tự sát, còn Do bị chém ngoài chợ thị chúng.

Từ Ninh Thành, Chu Dương Do trở đi, việc ngục tụng ngày một nhiều, dân khéo tìm cách đối phó pháp lệnh, đại để sự cai trị của quan lại tương tự bọn Thành, Do vậy.

Triệu Vũ và Trương Thang

Triệu Vũ người huyện Thai, từ chức Tá sử được bổ làm quan kinh đô, do liêm khiết nên được làm Lệnh sử, phụng sự Thái úy Á Phu. Á Phu làm Thừa tướng, Vũ làm Thừa tướng sử, trong phủ đều khen liêm khiết công bằng. Nhưng Á Phu không trọng dụng, nói: “Ta rất rõ Vũ tài không ai bì, nhưng chấp pháp quá hà khắc, không thể làm quan to được.” Thời đương kim hoàng thượng, Vũ từ thư lại, tích dần công lao, dần thăng lên làm Ngự sử. Hoàng thượng cho có năng lực, giao làm Thái trung đại phu. Triệu Vũ cùng Trương Thang luận bàn luật lệnh, chế ra quy định xử lý việc quan bao che tội nhân, các quan lại được giám sát lẫn nhau. Pháp lệnh quy định ngày càng hà khắc, đại khái bắt đầu từ đây.

Trương Thang, người huyện Đỗ. Cha làm Huyện thừa Trường An, ra ngoài, Thang còn nhỏ ở nhà trông nhà. Trở về thì chuột tha mất thịt, người cha giận, đánh đòn Thang. Thang đào hang chuột, bắt được con chuột trộm thịt và thịt thừa, tố cáo tội trạng, tra khảo thẩm vấn con chuột, ghi chép quá trình thẩm vấn, khảo xét đi khảo xét lại, rồi báo lên, lại đem con chuột và thịt ra, chuẩn bị đầy đủ chứng cớ, phán tội phanh thây con chuột ở ngay dưới nhà. Người cha thấy vậy, xem văn từ ngục tụng của Trương Thang như của pháp quan lão luyện, hết sức kinh ngạc, bèn sai học việc văn thư ngục tụng. Sau khi cha chết, Thang làm quan sử Trường An trong thời gian dài.

Khi Chu Dương hầu* bắt đầu làm quan khanh, từng bị giam ở Trường An, Thang dốc sức giúp đỡ. Đến khi Chu Dương hầu ra khỏi ngục, được phong tước hầu, giao du với Thang rất thân thiết, cho Thang được yết kiến khắp lượt nhân vật quyền quý. Thang đảm nhiệm chức Nội sử, làm thuộc quan cho Ninh Thành, do tài năng của Thang không ai theo kịp, được tiến cử lên đại phủ*, điều làm Mậu Lăng úy, phụ trách việc xây dựng lăng*.

Vũ An hầu* làm Thừa tướng, trưng dụng Thang làm Nội sử, thường tiến cử lên thiên tử, bổ làm Ngự sử, sai phụ trách tra án. Xử lý vụ dùng bùa chú và thuốc độc của Trần hoàng hậu*, tra kỹ đến các đồng đảng. Thế rồi hoàng thượng cho có tài năng, dần thăng đến Thái trung đại phu. Thang và Triệu Vũ cùng chế định các luật lệnh, chuộng các quy định nghiêm khắc, ước thúc quan viên đang tại chức. Sau, Triệu Vũ được thăng làm Trung uý, rồi chuyển làm Thiếu phủ, còn Trương Thang làm Đình úy, hai người giao hảo, Thang đối với Vũ như bậc huynh trưởng. Vũ vốn liêm khiết nhưng ngạo mạn, từ khi làm quan đến nay, trong nhà không có thực khách. Các công khanh đến bái phỏng, Vũ trước sau không đáp lễ, cốt đoạn tuyệt mọi thỉnh cầu của bạn quen và tân khách, chỉ theo ý riêng mình thôi. Cứ theo quy định pháp lệnh mà làm, không thẩm xét lại, ngầm truy cứu tội lỗi của quan thuộc. Thang là người rất xảo trá, cậy trí tuệ của mình để áp chế người khác. Ban đầu làm tiểu lại, cướp trắng tài sản của người, tư giao với bọn phú thương Điền Giáp, Ngư Ông Thúc ở Trường An. Đến khi làm cửu khanh, thu nhận các sĩ đại phu nổi tiếng trong thiên hạ, trong lòng tuy không ưa, nhưng bề ngoài tỏ ta mến mộ.

Bấy giờ, hoàng thượng đang theo văn học*, Thang xử lý các vụ án lớn, muốn phụ thêm vào nghĩa lý kinh điển, bèn đề nghị các Bác sĩ đệ tử nghiên cứu Thượng thư, Xuân thu, mình làm Đình úy sử, bàn nghị các pháp lệnh chưa sáng tỏ. Tâu lên những việc in đáng ngờ, ắt phân tích nguyên nhân sự việc trước khi đưa lên hoàng thượng, hoàng thượng cho là phải, tiếp thu rồi chép thành khuôn phép cho việc xử án, lấy danh nghĩa Đình úy công bố, phát dương sự anh minh của hoàng thượng. Việc tâu lên nếu bị trách phạt, Thang nhận sai, tạ tội, rồi thuận theo ý hoàng thượng, ắt dẫn các viên Chính, Giám, Duyện lại hiền năng, nói: “Họ vốn đã kiến nghị với thần, nếu hoàng thượng trách tội thần, thần không tiếp thu, thực là ngu muội.” Thang có tội thường được miễn. Có lúc tâu việc, hoàng thượng khen ngợi, thì nói: “Thần đâu biết tấu bày những điều này, do các viên Chính, Giám, Duyện lại nọ kia viết ra thôi.” Trương Thang muốn tiến cử quan lại, khen cái giỏi của người, che lỗi lầm của người tương tự như vậy. Xử vụ án nào hoàng thượng có ý muốn trị tội, sẽ giao các viên Giám sử hà khắc xử lý; nếu hoàng thượng có ý muốn xá miễn, sẽ giao các viên Giám sử chấp pháp nhẹ nhàng hài hòa xử lý. Nếu xử trị hàng hào cường, ắt khéo léo lợi dụng luật lệnh để vu tội; nếu xử hạng bình dân yếu thế, thường chỉ nói miệng với hoàng thượng, dẫu phán theo luật lệnh cũng đề nghị hoàng thượng minh xét quyết định. Thế rồi hoàng thượng thường xá miễn theo lời Thang. Thang làm đến đại quan, đều do bản thân tu dưỡng. Giao du ăn uống khắp hạng tân khách, với con em của bạn bè được làm quan và anh em nghèo khó, đều giúp đỡ tận tình. Trương Thang đến bái phỏng bậc công khanh, không nề ngày nóng ngày lạnh. Thế nên Thang chấp pháp nghiêm khắc, có lòng đố kỵ, không thường giữ mực công bình nhưng lại được tiếng tốt. Còn đám quan lại chấp pháp hà khắc phần nhiều được dùng làm nanh vuốt, nương dựa các sĩ nhân có học vấn. Thừa tướng Công Tôn Hoằng nhiều lần khen đức tốt của Trương Thang. Đến khi Thang xử vụ án mưu phản của Hoài Nam vương, Hành Sơn vương, Giang Đô vương, đều truy xét đến cùng. Hoàng thượng định xá miễn cho Nghiêm Trợ và Ngũ Bị, Thang can rằng: “Ngũ Bị vốn chính là kẻ hoạch định mưu phản, còn Trợ là bề tôi nanh vuốt được sủng ái, ra vào cung cấm, ngâm qua lại với chư hầu như thế, nếu không giết, sau không thể trị được kẻ khác.” Hoàng thượng bèn đồng ý với phán quyết của Trương. Trương Thang xử án, đè nén đại thần, tự nhận công lao, phần nhiều tương tự như thế. Thế rồi Thang ngày càng được tôn quý, tín nhiệm, thăng lên làm Ngự sử đại phu.

Gặp khi bọn Hồn Da vương đến hàng, nhà Hán huy động đại binh chinh phạt Hung Nô, Sơn Đông hạn hán, dân nghèo phiêu tán, đều ngửa trông cứu trợ từ phủ quan, kho của phủ quan trống không. Thế rồi Thang nương theo ý chỉ hoàng thượng, xin đúc tiền bạc và tiền ngũ thù, thao túng quyền buôn bán muối và sắt, áp chế các phú thương, ra các lệnh trung thu thuế và cáo giác kẻ trốn thuế, dẹp bỏ thế lực hào cường, lợi dụng luật lệnh vu và họ để phụ trợ cho việc thi hành luật lệnh. Mỗi khi Thang vào triều tâu việc, bàn chuyện chi dùng quốc gia, nói đến xế chiều, thiên tử quên ăn. Thừa tướng chỉ lấy cho đủ chức, việc trong thiên hạ đều do Thang quyết. Trăm họ không được sống yên, phát sinh động loạn, việc do phủ quan khởi xướng, chưa được lợi ích, quan lại gian tham đều chiếm tài sản, thế nên dùng hình tàn khốc để trị. Từ công khanh xuống đến dân thường đều chỉ trích Thang. Thang từng bị bệnh, hoàng thượng đích thân tới thăm, tôn quý đến như thế đấy.

Hung Nô đến xin hòa thân, quần thần thượng nghị trước mặt hoàng thượng. Bác sĩ Địch Sơn nói: “Hòa thân có lợi.” Hoàng thượng hỏi lợi chỗ nào, Sơn đáp: “Việc binh là hung khí, không nên xem thường sử dụng nhiều lần. Cao đế muốn đánh Hung Nô, bị vây khốn ở Bình Thành, bèn kết hòa thân. Thời Hiếu Huệ đế, Cao hậu, thiên hạ an lạc. Đến Hiếu Vũ đế muốn đối phó Hung Nô, biên giới phía bắc nhiễu nhương, khốn khổ vì binh đao. Thời Cảnh đế, Ngô, Sở bảy nước làm phản, Cảnh đế qua lại giữa hai cung*, lòng đau đáu lo toan mấy tháng. Ngô, Sở đã bị phá, cuối cùng Cảnh đế không bàn việc dụng binh nữa, thiên hạ giàu có sung túc. Nay bệ hạ cất quân đánh Hung Nô, trong nước trống không, dân biên giới cực kỳ khốn quẫn. Từ đó mà xét, chẳng bằng hòa thân.” Hoàng thượng hỏi Thang, Thang nói: “Đó là nhà nho ngu xuẩn, không biết gì.” Địch Sơn nói: “Thần vốn ngu trung, còn Ngự sử đại phu Thang là trá trung. Như việc Thang xử án Hoài Nam vương, Giang Đô vương, dùng luật nghiêm ngặt để vu tội chư hầu, chia rẽ cốt nhục, khiến phiên thần thấy không được yên. Thần vốn biết sự trung thành giả hiệu của Thang.” Thế là hoàng thượng giận biến sắc nói: “Ta sai ngươi giữ một quận, có thể khiến Hung Nô không vào cướp chăng?" Đáp: “Không thể.” Hoàng thượng hỏi: “Thế một huyện?” Đáp rằng: “Không thể.” Lại hỏi: “Thế một thành nhỏ ở biên giới?” Sơn tự xét không biện luận được sẽ bị giao cho pháp quan, bèn nói: “Được.” Thế là hoàng thượng phái Sơn giữ thành biên tái. Đến đó hơn tháng, Hung Nô chém đầu Sơn rồi rút về. Từ đó về sau, quần thần đều kinh hãi.

Tân khách của Thang là Điền Giáp, tuy là thương nhân nhưng hiền lương, tiết tháo. Ban đầu, khi Thang còn làm tiểu lại, dùng tiền qua lại với nhau, đến khi Thang làm quan lớn, Giáp trách lỗi về phẩm hạnh và đạo nghĩa của Thang, cũng có phong thái kẻ sĩ trung liệt.

Thang làm Ngự sử đại phu được bảy năm, thất bại.

Hiếu Văn người ở Hà Đông từng có hiềm khích với Thang, sau làm Ngự sử trung thừa, oán hận, nhiều lần phát hiện nội dung văn thư trong cung có thể làm hại Thang, không để cho Thang đường lui. Có viên thuộc lại được Thang yêu quý là Lỗ Yết Cư, biết Thang bất bình, sai người báo lên hoàng thượng về những việc gian dối của Văn. Việc được giao cho Thang, Thang xử Văn tội chết, nhưng trong lòng Thang biết là Yết Cư làm. Hoàng thượng hỏi: “Nói việc cấp bách, nguyên ủy từ đâu?” Thang vờ kinh ngạc nói: “Có lẽ người thân quen thù oán gì với Văn.” Yết Cư ốm nằm ở nhà tại quê, Thang đích thân đến thăm hỏi, bóp chân cho Yết Cư. Người nước Triệu lấy rèn đúc làm nghề, Triệu vương nhiều lần kiện quan phụ trách luyện sắt*, Thang thường bài xích Triệu vương. Triệu vương điều tra những việc bí mật của Thang. Yết Cư từng khám xét Triệu vương, Triệu vương oán, dâng thư lên hoàng thượng tố cáo cả hai: “Thang là đại thần, thuộc lại là Yết Cư có bệnh, Thang đến nhà bóp chân cho, ngờ hai người có mưu gian rất lớn.” Việc được giao cho Đình úy. Yết Cư ốm chết, việc liên lụy đến em trai, em trai Yết Cư bị bắt giam ở đạo quan*. Thang cũng đến đạo quan xử lý phạm nhân khác, thấy em của Yết Cư, định ngầm giúp đỡ, nhưng vờ không thấy. Em trai Yết Cư không biết ý, oán Thang, sai người dâng thư tố cáo âm mưu của Thang và Yết Cư, đồng thời giấu tên tố cáo Lý Văn. Việc được giao cho Giảm Tuyên xử trí. Tuyên từng có hiềm khích với Thang, đến khi được giao xử lý vụ án, ráo riết truy xét sự tình, nhưng chưa tâu lên. Gặp khi có tên trộm tiền tuẫn táng tại lăng Hiếu Văn đế, Thừa tướng Thanh Địch vào chầu, hẹn Thang cùng vào tạ tội, đến trước hoàng thượng, Thang nghĩ một mình Thừa tướng bốn mùa tuần xét lăng mộ, phải tạ tội, Thang không liên quan, không tạ tội. Thừa tướng tạ tội, hoàng thượng sai Ngự sử tra xét sự việc. Thang muốn dựa vào luật lệnh để phán Thừa tướng có tội biết chuyện những dung túng, Thừa tướng rất lo lắng. Ba Trưởng sử đều cho Thang là kẻ nguy hiểm, muốn hãm hại Thang.

Thoạt đầu, Trưởng sử Chu Mãi Thần, người ở Cối Kê, đọc sách Xuân thu. Trang Trợ sai người tiến cử Mãi Thần, Mãi Thần nhờ tinh thông Sở từ cùng Trợ đều được sủng ái, làm Thị trung, rồi Thái trung đại phu, được nắm quyền. Còn Thang là tiểu lại, quỳ mọi trước mặt bọn Mãi Thần để nghe sai khiến. Thế rồi Thang làm Đình uý, xử lý vụ án Hoài Nam vương, chèn ép Trang Trợ, Mãi Thần vốn đã oán hận. Đến khi Thang làm Ngự sử đại phu, Mãi Thần từ chức vị Thái thú Cối Kê lên làm Chủ tước đô uý, liệt vào hàng cửu khanh. Mấy năm sau, phạm pháp bị giáng chức, làm Trưởng sử, bái yết Thang, Thang ngồi trên giường, các Thừa sử gặp Mãi Thần không thèm hành lễ. Mãi Thần là kẻ sĩ nước Sở, oán hận sâu cay, thường muốn giết Thang. Vương Triều người nước Tề, nhờ giỏi nho thuật làm đến Hữu nội sử. Biên Thông, theo học thuyết Tung hoành gia, là người cương cường bạo liệt, hai lần làm Thừa tướng cho Hoài Nam vương. Họ vốn đều là quan trên của Thang, nhưng đã bị giáng chức, làm Trưởng sử, phải hành lễ quỳ lạy Thang. Thang nhiều lần giải quyết sự vụ của Thừa tướng, biết ba Trưởng sử này vốn tôn quý, thường lăng nhục, coi thường họ. Vì thế ba Trưởng sử cùng bàn mưu rằng: “Ban đầu Thang hẹn cùng vào tạ tội, thế rồi bán đứng ông; nay Thang muốn đem việc tông miếu hạch tội ông, đó là muốn thay ông vậy. Tôi biết những việc bí mật của Thang.” Liền sai thuộc lại bắt và thẩm xét thân tín của Thang là bọn Điền Tín, nói Thang sắp tâu trình việc gì, Tín đều biết trước việc đó, đầu cơ hàng hóa rồi thành cự phú, cùng Thang chia chác, và nhiều việc gian trá khác. Lời khai đều được tấu lên hoàng thượng. Hoàng thượng hỏi Thang: “Việc ta định làm mà thương nhân lại biết trước, đầu cơ hàng hóa, cứ như có người bàn bạc với ta rồi báo cho chúng biết vậy.” Thang không tạ tội, lại vờ kinh ngạc: “Đúng là có việc đó.” Giảm Tuyên cũng tâu việc của bọn Yết Cư. Thiên tử quả nhiên cho Thang trong bụng gian trá, ngoài mặt dối lừa, sai tám sứ giả dựa vào ghi chép để thẩm vấn Thang. Thang khai rằng mình không làm những việc đó, không phục. Thế là hoàng thượng sai Triệu Vũ thẩm vấn Thang. Vũ đến, trách Thang rằng: “Sao ông không biết phận mình? Ông xử án đã diệt tộc những ai? Nay người ta tố cáo ông đều có chứng cứ, thiên tử khó xử lý vụ án của ông, muốn ông tư liệu, sao rườm lời đối chứng làm gì?” Thang bèn viết thư tạ tội: “Thang chẳng có chút công lao nào, xuất thân là kẻ thư lại, bệ hạ sủng ái, làm đến tam công, không thể chối tội. Nhưng kẻ mưu hại Thang mắc tội, là ba Trưởng sử vậy.” Rồi tự sát.

Thang chết, gia sản trị giá không quá năm trăm vàng, đều là bổng lộc được ban tặng, không có sản nghiệp khác. Anh em và các con muốn hậu táng Thang, mẹ Thang nói: “Thang là đại thần của thiên tử, bị những lời gièm xấu xa hãm hại mà chết, hậu táng làm gì?” Dùng xe trâu chở, táng chỉ có quan, không có quách. Thiên tử nghe chuyện đó, nói: “Không có mẹ ấy thì không sinh được con ấy.” Bèn truy xét vụ án đến cùng, giết ba Trưởng sử. Thừa tướng Thanh Địch tự sát. Thả Điền Tín. Hoàng thượng thương tiếc Thang, dần cất nhắc con trai Thang là An Thế.

Triệu Vũ giữa chừng bị bãi quan, rồi lại làm Đình úy. Ban đầu Điều hầu cho là Vũ tàn khốc, độc ác, không trọng dụng. Đến khi Vũ làm Thiếu phủ, sánh ngang cửu khanh. Vũ tàn khốc, nóng nảy, đến khi già, việc càng nhiều, quan lại chuộng dùng hình pháp nghiêm, còn Vũ xử án thêm phần giảm nhẹ, nên được tiếng là ôn hòa. Bọn Vương Ôn Thư kế sau, xử án ngặt nghèo hơn Vũ. Vũ vì tuổi già, được chuyển làm Tướng quốc nước Yên. Được mấy năm, vì phạm tội làm loạn phép công, bị bãi chức cho về. Sau khi Thang chết hơn chục năm sau, vì tuổi cao chết tại nhà.

Nghĩa Túng

Nghĩa Túng người Hà Đông. Thuở thiếu thời, từng cùng Trương Thứ Công đi làm trộm cướp. Túng có chị là Hu, nhờ giỏi nghề y nên được Vương thái hậu tin yêu. Vương thái hậu hỏi: “Ngươi có anh em nào có thể làm quan không?” Người chị đáp: “Có em trai mất nết, không làm được.” Thái hậu bèn nói với hoàng thượng, phong cho em Nghĩa Hu là Tùng làm Trung lang, sau bổ làm Huyện lệnh ở quận Thượng Đảng. Làm việc dám quyết, ít khoan nhượng, trong huyện không việc gì trễ nải, được tiến cử là huyện đứng đầu. Thăng làm Huyện lệnh Trường Lăng rồi Trường An, cứ theo luật lệnh cai trị, không tránh né quyền quý quốc thích. Do bắt thẩm vấn cháu ngoại Thái hậu là Trọng, con trai Tu Thành quân, hoàng thượng cho là có năng lực, thăng làm Đô úy Hà Nội. Đến đó, diệt gia tộc hào cường trong quận là họ Nhương, người Hà Nội đi đường không nhặt của rơi. Còn Trương Thứ Công cũng làm quan Lang, vì dũng cảm hung tợn nên được tòng quân, dám thâm nhập quân địch, có công, được phong Ngạn Đầu hầu.

Ninh Thành ở nhà, hoàng thượng muốn cho làm Quận thú. Ngự sử đại phu Công Tôn Hoằng nói: “Lúc thần làm tiểu lại ở Sơn Đông, Ninh Thành làm Đô úy Tế Nam, trị dân như lang sói lùa đàn dê. Không thể để Thành trị dân được.” Hoàng thượng bèn phong Thành làm Quan đô úy. Được hơn năm, thuộc quan ở Quan Đông cùng quan lại các quận trong nước ra vào cửa quan đều khác nhau: “Thà gặp hổ đang cho con bú, chớ gặp cơn giận của Ninh Thành.” Nghĩa Túng từ Hà Nội được thăng làm Thái thú Nam Dương, nghe nói Ninh Thành nhà ở Nam Dương, tới khi Túng đến cửa quan, Ninh Thành đi cạnh đưa đón, nhưng Túng vốn ngạo nghễ, không chịu hành lễ. Đến quận, liền xét án họ Ninh, phá hết nhà cửa. Thành bị kết tội, cùng bọn họ Khổng họ Bạo đều chạy trốn, quan dân Nam Dương sợ rúm một chỗ. Rồi Chu Cương, Đỗ Diễn, Đỗ Chu người huyện Bình Thị làm thuộc lại móng vuốt của Tùng, được trọng dụng, thăng làm Đinh lại. Quân nhiều lần kéo ra Định Tương, quan dân ở Định Tương náo loạn không yên, thế nên điều chuyển Túng làm Thái thú Định Tương. Túng đến nơi, tra ra hơn hai trăm tội nhân tội nặng phạt nhẹ trong ngục Định Tương, cùng hơn hai trăm tân khách anh em ngầm vào thăm tù. Túng bắt hết, quy vào tội “Giải cứu tử tội”. Hôm ấy giết hơn bốn trăm người. Sau đấy, trong quận không rét mà run, đám dân giảo hoạt cũng giúp quan lại trong việc cai trị.

Bấy giờ Triệu Vũ, Trương Thang nhờ chấp pháp nghiêm khắc nên được làm cửu khanh, nhưng họ cai trị còn khoan hòa, dùng luật lệnh phụ trợ để thi hành chính sự, còn Túng cai trị như chim ưng săn mồi. Sau gặp lúc tiền ngũ thù, tiền bạc được dùng, dân làm giả, ở kinh sư càng nhiều, bèn lấy Túng làm Hữu nội sử, Vương Ôn Thư làm Trung úy. Ôn Thư cực ác, làm việc gì không nói trước với Túng, ắt bị Túng tức khí lăng nhục, phá hỏng công việc. Ôn Thư trị lý, giết rất nhiều người, nhưng hiệu quả thấp, gian tà ngày càng không thể khống chế được, việc trực tiếp đặc phái quan lại bắt đầu từ đây. Việc cai trị của quan lại lấy chém giết bắt bớ là chính, Diêm Phụng vì hung ác nên được dùng. Túng vốn liêm khiết, cách cai trị phỏng theo Chất Đô. Hoàng thượng tuần du đến Đỉnh Hồ, bị bệnh đã lâu, bệnh khỏi, thình lình đến cung Cam Tuyền, đường đi phần nhiều không được tu sửa. Hoàng thượng giận nói: “Túng cho là trẫm không đi lại đường này ư?” Trong lòng hận Túng. Đến mùa đông, Dương Khả đang phụ trách việc tố cáo người trốn thuế khóa, Túng cho là làm thế khiến dân loạn, sai thuộc quan bắt những người do Khả sai đi. Thiên tử nghe tin, sai Đỗ Thức xử lý, cho là bỏ lễ kính vua, phá hỏng đại sự, chém đứng ngoài chợ thị chúng. Một năm sau, Trương Thang cũng chết.

Vương Ôn Thư, Doãn Tề, Dương Bộc

Vương Ôn Thư người Dương Lăng. Thời trẻ làm nghề trộm mả. Sau được bổ làm thử chức Đình trưởng trong huyện, nhiều lần bị bãi. Làm quan, nhờ giỏi xử án được làm đến Đình lại. Phụng sự Trương Thang, thăng làm Ngự sử. Đốc sát việc bắt trộm cướp, giết và làm bị thương nhiều người, dần thăng đến Đô úy Quảng Bình. Chọn hơn chục quan lại hung tợn quả cảm trong quận làm nanh vuốt, đều nắm tội lỗi nghiêm trọng, bí mật của họ, rồi sai đốc thúc việc bắt trộm cướp. Bắt được ai mà Thư muốn bắt, khiến Thư khoái chí, người đấy dù có trăm tội cũng không bị xử lý; nếu lẩn tránh sẽ dựa vào tội mà giết, đồng thời diệt cả gia tộc. Vì thế, trộm cắp ngoài thành nước Tề nước Triệu không dám bén mảng đến gần Quảng Bình, Quảng Bình có tiếng là đi đường không nhặt của rơi. Hoàng thượng nghe vậy, thăng Thư làm Thái thú Hà Nội.

Lúc ở Quảng Bình, Thư biết hết nhà hào cường gian trá ở Hà Nội, đến khi đi, tháng Chín mới tới. Lệnh cho quân chuẩn bị đủ năm mươi con ngựa tư gia, để làm trạm dịch từ Hà Nội đến Trường An, thủ hạ dùng cách như đã dùng ở Quảng Bình, bắt các hào cường gian hoạt trong quận, hào cường gian hoạt trong quận phạm tội liên lụy nhau đến trên nghìn nhà. Dâng thư lên triều đình đề nghị, kẻ nào tội lớn giết cả nhà, tội nhỏ sẽ xử chết, gia sản bị tịch thu hết. Tấu chương gửi đi chưa đầy hai ba hôm, được phép hành sự*. Phán tội rồi trình báo lên, đến mức máu chảy hơn chục dặm. Người ở Hà Nội đều lấy làm lạ về tấu chương của Thư, cho là thần tốc. Hết tháng Mười hai, trong quận không dám bàn tán, không dám đi đêm, ngoài đồng không còn trộm cắp làm chó sủa. Còn ít tội phạm chưa bị bắt, phải trốn đến quận khác trong nước, truy bắt về thì đã mùa xuân, Ôn Thư giậm chân than rằng: “Ôi chao! Khiến mùa đông dài thêm một tháng thì đủ để ta hoàn thành công việc rồi.”* Thư thích chém giết ra oai, không tiếc mạng người thế đấy. Thiên tử biết việc đó, cho là được việc, thăng làm Trung úy. Thư trị lý, lại theo cách làm ở Hà Nội, chuyển những quan lại tàn hại, gian giảo đến giúp việc, như bọn Dương Giai, Ma Mậu ở Hà Nội, bọn Dương Cống, Thành Tín ở Quan Trung. Nghĩa Túng làm Nội sử, Thư sợ chưa dám tùy tiện hành sự. Đến khi Túng chết và sau khi Trương Thang thất bại, Thư được chuyển làm Đình úy, còn Doãn Tề làm Trung úy.

Doãn Tề người ở Trì Bình, Đông Quận. Nhờ tài văn thư dần được thăng đến Ngự sử. Phụng sự Trương Thang, Trương Thang nhiều lần khen là liêm khiết, vũ dũng, sai đi đốc sát việc bắt trộm cướp, chém giết không kiêng tránh quyền quý, quốc thích. Thăng làm Quan nội đô úy, tiếng tăm vượt xa Ninh Thành, Hoàng thượng cho là có năng lực, thăng làm Trung úy, quan dân càng thêm khốn khổ. Doãn Tề cứng nhắc, ít trọng văn vẻ, quan lại hào cường hung ác ẩn tránh còn quan lại giỏi không được làm việc, cho nên nhiều việc bị bỏ bê, mắc tội. Hoàng thượng lại chuyển Ôn Thư làm Trung úy, còn Dương Bộc vì chấp pháp tàn khốc nên làm Chủ tước đô uý.

Dương Bộc người ở Nghi Dương. Lấy thân phận Thiên phu* làm tiểu lại. Thái thú Hà Nam khảo xét tiến cử người có năng lực, thăng làm Ngự sử, sai đốc sát việc bắt trộm cướp ở Quan Đông. Cai trị phỏng theo cách của Doãn Tề, được cho là quả cảm hung mãnh. Dần thăng đến chức Chủ tước đô úy, liệt vào hàng cửu khanh. Thiên tử cho Dương Bộc có tài năng. Nam Việt làm phản, được phong làm Lâu thuyền tướng quân, có công, phong tước Tương Lương hầu. Bị Tuân Trệ bắt trói. Lâu sau, ốm chết*.

Còn Ôn Thư lại làm Trung úy. Thư là người thiếu khuyết văn nghĩa, ở triều đình thì u u mê mê, không giỏi biện bác, khi làm Trung úy tâm trí mới mở mang. Đốc sát việc bắt trộm cướp, vốn quen thói ở Quan Trung, biết đám quan lại hào cường hung ác, đám đó đều được phục dụng, giúp Thư vạch kế sách. Quan lại giám sát ngặt nghèo, với trộm cướp và bọn thiếu niên hung ác thì cho thư cáo giác vào lọ*, mua tin cáo giác, lập trưởng thôn làng phụ trách việc giám sát bọn gian tà trộm cướp. Ôn Thư là người xu nịnh, giỏi cấu kết với người quyền thế; với người không có quyền thế, xem như nô bộc. Nhà nào có quyền, dẫu việc gian chất như núi, cũng không phạm đến; không có quyền thế, dẫu hoàng thân quý thích cũng đụng chạm, lăng nhục. Lạm dụng luật lệnh để vu vạ dân thường giảo hoạt, để chèn ép hào cường có thế lớn. Ôn Thư làm Trung úy theo cách đó. Với đám gian hoạt thì truy cứu tận cùng, phần lớn đều chết rũ trong ngục, phán tội, không kẻ nào thoát khỏi ngục. Nanh vuốt của Thư như hổ dữ đội mũ. Thế là trong đám thuộc lại của Trung úy bọn giảo hoạt tầm trung trở xuống đều lẩn trốn, người có thế lực đều đề cao danh tiếng Thư, khen cai trị tốt. Trị lý được mấy năm, thuộc lại của Thư phần lớn đều nhờ quyền mà giàu có.

Ôn Thư đi đánh Đông Việt trở về, bàn nghị không trúng ý thiên tử, vướng vào việc nhỏ không đúng luật lệnh, bị tội bãi quan. Bấy giờ thiên tử đang muốn làm Thông Thiên đài nhưng chưa có người, Ôn Thư đề nghị tra xét binh sĩ thuộc hạ của Trung úy trốn tránh binh dịch, được mấy vạn người làm. Hoàng thượng mừng, phong Ôn Thư làm Thiếu phủ. Rồi điều chuyển làm Hữu nội sử, cai trị như trước, bọn gian tà dần bị cấm. Phạm pháp bị bãi quan. Lại được làm Hữu phụ*, nắm quyền giải quyết việc của Trung úy, lại theo cách cũ.

Hơn năm sau, gặp lúc xuất quân đánh Đại Uyển, thiên tử hạ chiếu trưng dụng quan lại hào cường, Ôn Thư che giấu thuộc lại là Hoa Thành, đến khi có người tố cáo Ôn Thư nhận tiền của kỵ binh, cùng việc gian dối kiếm lợi khác, tội lây cả họ, tự sát. Bấy giờ hai em trai Ôn Thư và hai họ thông gia đều liên quan đến tội của Ôn Thư, bị giết cả họ. Quang lộc Từ Tự Vi nói: “Buồn thay! Ôi, thời xưa có việc giết ba họ, nay Vương Ôn Thư phạm tội đến mức cùng lúc năm họ bị giết!”

Ôn Thư chết, gia sản đáng giá nghìn vàng. Mấy năm sau, Doãn Tề bệnh chết khi đang làm Đô uý Hoài Dương, gia sản chưa đến năm mươi cân vàng. Nhiều người ở Hoài Dương bị Doãn Tề giết, đến khi chết, các gia tộc có thù muốn đốt xác Doãn Tề, người nhà phải lén đưa xác về an táng.

Từ bọn Ôn Thư dùng thủ đoạn tàn ác cai trị, rồi các Quận thú, Đô úy, quan trật hai nghìn thạch của chư hầu muốn cai trị, đại để đều phỏng theo cách của Ôn Thư, còn thuộc lại và dân chúng ngày càng khinh nhờn, phạm pháp, đạo tặc ngày càng nổi lên. Ở Nam Dương có bọn Mai Miễn, Bạch Chính; ở đất Sở có Ân Trung, Đỗ Thiếu; ở đất Tề có Từ Bột; ở vùng Yên, Triệu có Kiên Lư, Phạm Sinh. Đám đông lên đến mấy nghìn người, tự lập danh hiệu, đánh các thành ấp, chiếm kho vũ khí, giải thoát tử tội, giam cầm làm nhục Thái thú, Đô úy các quận, giết quan viên trật hai nghìn thạch, làm hịch bố cáo các huyện chuẩn bị lương thực; đám nhỏ hàng trăm người, kẻ cướp bóc ở hương thôn, nhiều không kể xiết. Thế là thiên tử bắt đầu sai Ngự sử trung thừa, Thừa tướng trưởng sử đốc sát việc đó. Vẫn chưa thể ngăn cấm được, bèn sai Quang lộc đại phu Phạm Côn, các quan phụ giúp Đô uý và bọn cửu khanh trước đây là Trương Đức mặc áo vóc, cầm phù tiết, hổ phù phát động quân binh đến đánh, đám đông bị chém trên vạn thủ cấp, cho đến kẻ cung cấp lương thực đều bị giết theo luật lệnh, những kẻ liên quan ở các quận, chỗ đông lên đến mấy nghìn người. Mấy năm sau, mới dần bắt được bọn cầm đầu. Sĩ tốt chạy trốn tản mác, lại tụ tập bè đảng dựa vào chỗ hiểm yếu để chống giữ, thường tập trung một chỗ, triều đình không biết làm sao. Thế rồi triều đình ban “trầm mệnh pháp” [pháp lệnh xử trí kẻ phạm tội trốn tránh], quy định: trộm cướp nổi lên mà quan lại không phát hiện được, hoặc phát hiện được mà không bắt được đủ số, từ quan trật hai nghìn thạch xuống hàng tiểu lại phụ trách đều bị tội chết. Về sau, tiểu lại sợ bị giết, dẫu bị trộm cũng không dám trình báo, sợ không bắt được, mắc tội, liên lụy quan trên, quan phủ cũng bảo họ không trình báo. Cho nên trộm cướp ngày càng nhiều, trên dưới che giấu cho nhau, dùng văn từ để trốn tránh luật lệnh.

Giảm Tuyên

Giảm Tuyên người huyện Dương, do làm Tá sử* năng lực không ai bằng, được làm ở phủ quan Thái thú Hà Đông. Tướng quân Vệ Thanh sai đi mua ngựa ở Hà Đông, thấy Tuyên làm việc không ai bằng, tâu lên hoàng thượng, được trưng dụng làm Đại cứu thừa. Giỏi việc quan, dần thăng đến Ngự sử rồi Trung thừa. Được sai xét xử vụ án làm phản của Chủ Phụ Yển và Hoài Nam vương, sử dụng luật lệnh một cách tinh vi để kết tội, nhiều người bị giết, được khen là dám phán quyết vụ án phức tạp. Nhiều lần bị bãi chức rồi nhiều lần được tái dụng, làm Ngự sử rồi Trung thừa gần hai mươi năm. Vương Ôn Thư bị bãi chức Trung úy, còn Tuyên được làm Tả nội sử. Giảm Tuyên phụ trách gạo, muối, việc lớn việc nhỏ đều qua tay, tự xếp đặt của cải, vật dụng các nha trong huyện, các quan lại như Huyện lệnh, Huyện thừa cũng không được tự ý thay đổi, thậm chí còn dùng luật lệnh ngặt nghèo để chế ước. Làm quan được mấy năm, chỉ giải quyết được một số việc nhỏ trong quận, còn riêng Tuyên giải quyết từ việc nhỏ đến việc lớn. Giỏi dựa vào thế lực để thi hành công việc, khó có thể lấy làm khuôn phép. Nửa chừng bị bãi, làm Hữu phù phong*. Do oán Thành Tín, Tín trốn trong vườn Thượng lâm, Tuyên sai Huyện lệnh huyện Mi giết Tín, khi quan binh giết Tín, bắn trúng cổng vườn Thượng lâm, Tuyên bị giao cho pháp quan trị tội, cho là đại nghịch, đáng giết cả họ, tự sát. Rồi Đỗ Chu được trọng dụng

Đỗ Chu

Đỗ Chu người ở Đỗ Diễn, Nam Dương, Nghĩa Tùng làm Thái thú Nam Dương, Chu làm nanh vuốt, được cất nhắc làm Đình úy sử. Phụng sự Trương Thang, Thang nhiều lần nói Đỗ Chu năng lực xuất sắc, được làm đến Ngự sử. Sai đi điều tra việc binh lính biên giới bỏ trốn, luận tội và giết rất nhiều. Tâu việc đúng ý hoàng thượng, được tin dùng, tiếp liền sau Giảm Tuyên, đổi làm Trung thừa hơn chục năm.

Cách trị lý của Chu tương tự cách của Tuyên, nhưng thận trọng, quyết đoán chậm, bề ngoài tỏ ra nương nhẹ, bên trong lại hà khắc đến tận xương tủy. Tuyên làm Tả nội sở, Chu làm Đình uý, cách làm việc phần nhiều phỏng theo Trương Thang nhưng khéo dò ý hoàng thượng. Hoàng thượng muốn kiềm chế ai, nhân đó để hãm hại; Hoàng thượng muốn tha ai, sẽ giam lâu ngày chờ thẩm vấn rồi hé lộ oan tình của họ. Môn khách có người trách Chu: “Ngài giúp thiên tử xử án công bằng nhưng không theo luật lệnh, chuyên theo ý chúa để xử án. Pháp quan vốn dĩ phải như thế ư?" Chu đáp: “Pháp luật từ đâu mà ra? Điều các vị vua trước cho là đúng, viết ra thành luật, các vị vua sau cho là đúng, giải thích thành lệnh, hợp với đương thời là đúng, sao cứ phải theo phép xưa?”

Đến khi Chu làm Đình úy, hoàng thượng hạ chiếu sai xử án ngày càng nhiều. Quan trật hai nghìn thạch bị giam, mới cũ kế tiếp, không dưới trên trăm người. Quan lại các quận và quan trên chuyển đến cho Đình úy, một năm đến hơn nghìn tấu chương. Tấu chương vụ án lớn người liên quan bị bắt làm chứng đến mấy trăm, vụ nhỏ đến mấy chục; xa thì mấy nghìn dặm, gần thì mấy trăm dặm. Đến khi xét án, quan lại căn cứ tội trạng ghi trong tấu chương để xét hỏi, không nhận tội, sẽ đánh đòn để định án. Thế là những người nghe tin sẽ bị bắt đều bỏ trốn. Vụ nào lâu thậm chí qua mấy lần xá miễn, hơn chục năm trời mà còn tố cáo, đa số đều bị tội đại nghịch bất đạo trở lên. Đình uý cho đến Trung đô quan vâng chiếu xử lý bắt bớ đến sáu bảy vạn người, thuộc lại tăng hơn chục vạn.

Đỗ Chu giữa chừng bị bãi chức, sau làm Chấp kim ngô, truy bắt trộm cắp, bắt xử Tang Hoằng Dương cùng con của người anh em với Vệ hoàng hậu, rất gắt gao, thiên tử cho là tận lực không thiên tư, thăng làm Ngự sử đại phu. Nhà có hai con, làm Thái thú hai bên sông Hoàng Hà. Đỗ Chu làm việc bạo liệt tàn khốc hơn cả bọn Vương Ôn Thư. Ban đầu Đỗ Chu được trưng dụng làm Đình sử, có một con ngựa, không đủ dùng; đến khi bản thân làm quan lâu ngày, lên tới hàng tam công, con cháu được làm quan cao, gia sản tích trữ đến mấy vạn.

Thái sử công bàn rằng: Từ Chất Đô, Đỗ Chu gồm mười người, họ đều nổi tiếng nhờ sự nghiêm khắc bạo liệt. Nhưng Chất Đô cương liệt chính trực, dẫn lẽ phải trái, tranh biện việc lớn lao trong thiên hạ. Trương Thang nhờ biết quan sát nét mặt nhà vua để hành sự, phối hợp giữa hoàng thượng và trên dưới, đương thời nhiều lần biện bác lẽ được mất, quốc gia nhờ ông ta mà được lợi. Triệu Vũ thường dựa vào luật lệnh để giữ chính nghĩa. Đỗ Chu a dua, coi trọng việc kiếm lời. Từ sau khi Trương Thang chết, lưới pháp ngày một chặt chẽ, đa số buộc tội nghiêm ngặt, việc quan dần sa sút suy bại. Các quan cửu khanh chỉ chăm chăm giữ chức của mình, mong sửa lỗi còn không xong, đâu rảnh bàn việc gì vượt ra ngoài quy định? Nhưng trong số mười người này, người liêm khiết đủ để làm gương, kẻ ô trọc đủ để răn người, họ đưa ra phương sách, dạy bảo dẫn dắt người, ngăn cấm gian tà, đều đủ văn võ*. Dẫu tàn khốc cũng xứng với chức vị. Còn như Thái thú đất Thục là Phùng Đương hung bạo hại người, Lý Trinh ở Quảng Hán tự ý phanh thây người, Di Bộc ở Đông Quận cưa cổ người ta, Lạc Bích ở Thiên Thủy bức cung định án, Chử Quảng ở Đông Quận giết bừa phạm nhân, Vô Kỵ ở Kinh Triệu và Ân Chu ở Phùng Dực độc địa tàn khốc, Thủy hành Diêm Phụng dùng gậy đánh để bức người, dùng tiền đút lót để được khoan miễn, đâu đáng để nói, đâu đáng để nói!

QUYỂN 123 ĐẠI UYỂN LIỆT TRUYỆN

Sự tích nước Đại Uyển, thấy từ Trương Khiên. Trương Khiên, người ở Hán Trung. Trong niên hiệu Kiến Nguyên, làm quan Lang. Bấy giờ thiên tử hỏi việc người Hung Nô xin hàng, mọi người đều nói Hung Nô phá được Nguyệt Chi vương, lấy đầu làm đồ đựng rượu, người Nguyệt Chi chạy trốn rồi thường oán hận Hung Nô, nhưng không có ai để cùng đánh Hung Nô. Nhà Hán đang muốn tính chuyện diệt Hồ, nghe nói vậy, định sai sứ đến thông hiếu. Đường đến Nguyệt Chi phải qua Hung Nô, bèn tìm người có thể đi sứ. Khiên làm quan Lang ứng mộ, đi sứ Nguyệt Chi, cùng nô bộc người Đường Ấp Thị của Hung Nô là Cam Phủ ra Lũng Tây. Qua Hung Nô, bị Hung Nô bắt được, đưa đến chỗ Thiền vu. Thiền vu giữ lại, hỏi: “Nguyệt Chi ở phía bắc nước ta, nhà Hán sao có thể sai sứ đến đó được? Ta muốn phái sứ giả sang Việt, nhà Hán có chịu cho ta làm thế không?" Rồi giữ Khiên lại hơn mười năm, cho vợ, có con, nhưng phiên giữ phù tiết nhà Hán không để mất.

Ở Hung Nô, ngày càng được lơi lỏng, khiến nhân đó cùng tùy tòng trốn sang Nguyệt Chi. Chạy theo hướng tây mấy chục ngày, đến Đại Uyển. Đại Uyển nghe nói nhà Hán nhiều của, muốn thông sứ mà không được, gặp mặt Khiên, mừng, hỏi rằng: “Ông muốn đi đâu?” Khiên đáp: “Là sứ nhà Hán sang Nguyệt Chi, nhưng bị Hung Nô chặn đường giữ lại, nay bỏ trốn, mong đại vương sai người dẫn đường đưa tôi đi. Nếu đến được, trở về Hán, nhà Hán sẽ tặng của cải cho đại vương, nhiều không kể xiết.” Đại Uyển cho là phải, để Khiên đi, sai người dẫn đường, phiên dịch, đưa đến Khang Cừ. Khang Cừ cho xe đưa đến Đại Nguyệt Chi. Vua Đại Nguyệt Chi đã bị người Hồ giết, lập Thái tử làm vua. Đã thần phục được Đại Hạ rồi ở đó, đất đai màu mỡ, ít có giặc cướp, để chí vào sự an lạc, lại cho mình ở cách xa nhà Hán, không mảy may có lòng báo phục Hồ. Khiên từ Nguyệt Chi đến Đại Hạ, rốt cuộc không được Nguyệt Chi chấp thuận.

Lưu lại hơn một năm, trở về. Men Nam Sơn, muốn từ đất người phương để về, lại bị Hung Nô bắt được. Giữ lại hơn một năm, Thiền vu chết, Tả lộc lãi vương tấn công Thái tử, tự lập làm Thiền vu, trong nước loạn, Khiên cùng vợ người Hồ và Đường Ấp Phủ đều trốn được về Hán. Nhà Hán phong Khiên làm Thái trung đại phu, Đường Ấp Phủ làm Phụng sứ quân.

Khiên là người kiên cường, nghị lực, rộng rãi, tin người, man di rất yêu quý ông. Đường Ấp Phủ vốn là người Hồ, giỏi bắn cung, khi cùng quẫn thì bắn cầm thú làm thức ăn. Ban đầu, lúc Khiên lên đường có hơn trăm người, đi được mười ba năm, chỉ còn hai người trở về.

Khiên từng đích thân đến Đại Uyển, Đại Nguyệt Chi, Đại Hạ, Khang Cừ, còn nghe nói bên cạnh có năm sáu nước lớn, đều nói lại đầy đủ với thiên tử. Rằng:

“Đại Uyển ở phía tây nam Hung Nô, phía tây nhà Hán, cách nhà Hán chừng vạn dặm. Phong tục của họ là định cư, cày ruộng, ruộng trồng lúa mạch. Có rượu nho. Nhiều ngựa tốt, có giống ngựa hãn huyết, tổ tiên của nó là con của loại thiên mã (ngựa trời). Có thành quách, nhà cửa, phòng ốc. Thuộc ấp của Đại Uyển lớn nhỏ gồm trên bảy mươi thành, dân đông mấy chục vạn. Quân lính dùng cung, giáo, cưỡi ngựa bắn cung. Phía bắc Đại Uyển là Khang Cừ, tây là Đại Nguyệt Chi, tây nam là Đại Hạ, đông bắc là Tôn, đông là Hu Di, Vu Điện. Phía tây Vu Điện, các dòng sông đều chảy về tây, đổ vào Tây Hải; các dòng sông phía đông chảy theo hướng đông, đổ vào Diêm Trạch. Diêm Trạch chảy ngầm dưới lòng đất, phía nam Diêm Trạch là đầu nguồn của Hoàng Hà. Nhiều ngọc thạch, sông Hoàng Hà đổ vào Trung nguyên. Còn Lâu Lan, Cô Sư đều có thành quách, gần kề Diêm Trạch. Diêm Trạch cách Trường An độ năm nghìn dặm. Mạn phải của Hung Nô cư trú ở Diêm Trạch về hướng đông, đến Trường thành ở Lũng Tây, phía nam tiếp giáp rợ Khương, cách biệt với đường nhà Hán.

Tôn ở phía đông bắc Đại Uyển chừng hai nghìn dặm, là nước du mục, di chuyển theo đàn súc vật, phong tục giống Hung Nô. Quân cung nỏ có mấy vạn, dũng cảm tác chiến. Trước đây quy phục Hung Nô, đến lúc thịnh, danh nghĩa bị ràng buộc, nhưng không chịu đến triều hội Hung Nô.

Khang Cừ ở tây bắc Đại Uyển chừng hai nghìn dặm, là nước du mục, phong tục phần lớn giống Nguyệt Chi. Quân cung nỏ có tám chín vạn. Là nước lân cận với Đại Uyển. Nước nhỏ, mặt nam chịu ràng buộc và phụng thờ Nguyệt Chi, phía đông chịu ràng buộc và phụng thờ Hung Nô.

Yêm Sái ở phía tây bắc Khang Cừ độ hai nghìn dặm, là nước du mục, phong tục phần lớn giống Khang Cừ. Quân cung nỏ có trên chục vạn. Gần kề đầm lớn, không bờ, đại để chính là Bắc Hải vậy.

Đại Nguyệt Chi ở phía tây Đại Uyển chừng hai ba nghìn dặm, nằm ở phía bắc Quy Thủy. Phía nam là Đại Hạ, tây là An Tức, bắc là Khang Cừ. Là nước du mục, dời chuyển theo đàn vật nuôi, phong tục giống Hung Nô. Quân cung nỏ có một hai chục vạn. Trước đây hùng mạnh, coi khinh Hung Nô. Đến khi Mặc Đốn lên ngôi, đánh phá Nguyệt Chi. Đến Lão Thượng thiền vu của Hung Nô, giết vua Nguyệt Chi, lấy đầu làm đồ đựng rượu uống. Ban đầu Nguyệt Chi ở khoảng Đôn Hoàng, Kỳ Liên, đến khi bị Hung Nô đánh bại, bèn rời đi xa, qua đất Uyển, sang phía tây đánh Đại Hạ rồi thần phục được Đại Hạ, bèn đóng đô ở phía bắc Quy Thủy, lấy làm vương đình. Ngoài ra một bộ phận nhỏ không thể đi được, ở lại giữ Sơn Nam Khương, hiệu là Tiểu Nguyệt Chi.

An Tức ở phía tây Đại Nguyệt Chi độ mấy nghìn dặm. Phong tục An Tức định cư, cày ruộng, ruộng trồng lúa mạch, có rượu nho. Thành ấp giống như Đại Uyển. Phụ thuộc An Tức lớn nhỏ gồm mấy trăm thành, đất vuông mấy nghìn dặm, là nước lớn nhất. Gần kề Quy Thủy, có chợ búa, dân buôn bán dùng xe và thuyền, đi đến các nước lân cận có khi xa đến mấy nghìn dặm. Lấy bạc làm tiền, tiền đúc theo mặt vua nước đó, vua chết liền đổi tiền, tiền đúc theo mặt nhà vua. Vẽ các ký tự theo hàng trên tấm da coi là văn tự ghi chép. Phía tây An Tức là Điều Chi, phía bắc là Yêm Sái, Lê Hiên.

Điều Chi ở phía tây An Tức chừng mấy nghìn dặm, gần kề Tây Hải. Nóng và ẩm thấp. Cày ruộng, ruộng trồng lúa tẻ. Có giống chim lớn, trứng to như chiếc vò. Dân chúng rất đông, thường có tiểu quân trưởng, nhưng bị phụ thuộc vào An Tức, bị coi là phên giậu bên ngoài. Nước ấy giỏi quỷ thuật. Trưởng lão ở An Tức nói rằng Điều Chi có sông Nhược Thủy, Tây Vương Mẫu, nhưng chưa từng thấy.

Đại Hạ ở phía tây nam Đại Uyển độ hai nghìn dặm, ở phía nam Quy Thủy. Phong tục định cư, có thành và phòng ốc, phong tục giống Đại Uyển. Không có đại [quân] trưởng, thông thường thành ấp thiết đặt tiểu trưởng. Quân Đại Hạ yếu, sợ đánh nhau. Giỏi buôn bán. Đến khi Đại Nguyệt Chi rời sang phía tây, đánh bại Đại Hạ, khiến Đại Hạ phải thần phục. Đại Hạ dân đông, chừng trên trăm vạn. Kinh đô là thành Lam Thị, có chợ mua bán vật phẩm. Phía đông nam có nước Quyên Độc”.

Khiên nói: “Lúc thần ở Đại Hạ, thấy gậy trúc của đất Cung, vải vóc của đất Thục, bèn hỏi: 'Sao có những thứ này?' người nước Đại Hạ đáp: 'Thương nhân nước tôi mua ở Quyên Độc. Quyên Độc ở phía đông nam Đại Hạ chừng mấy nghìn dặm. Phong tục định cư, phần lớn giống Đại Hạ, nhưng trũng ẩm nóng nực. Dân nơi đó cưỡi voi để đánh trận. Nước đó gần bên sông lớn.' Theo phỏng đoán của Khiên, Đại Hạ cách nhà Hán chừng một vạn hai nghìn dặm, ở phía tây nam sông Hán. Nay nước Quyên Độc lại ở phía đông nam Đại Hạ chừng mấy nghìn dặm, có sản vật của đất Thục, thế thì họ cách đất Thục không xa. Nay đi sứ sang Đại Hạ, từ đất Khương, hiểm trở, người Khương không thích việc đó; hơi chếch lên phía bắc, thì bị Hung Nô bắt; từ đất Thục đi theo đường thẳng, lại không bị giặc cướp.” Sau khi thiên tử nghe nói về Đại Uyển cùng các nước như Đại Hạ, An Tức, đều là nước lớn, nhiều sản vật lạ, sống định cư, rất giống nghề nghiệp ở Trung nguyên, mà quân binh lại yếu, ham thích của cải nhà Hán; phía bắc có Đại Nguyệt Chi, Khang Cừ, quân mạnh, có thể tặng họ của cải, nguồn lợi để họ vào chầu. Thêm nữa nếu có thể dùng đạo nghĩa khiến họ quy thuộc, thì có thể mở rộng đất đai vạn dặm, qua nhiều lần phiên dịch, chiêu tập cả những người có phong tục khác lạ, uy đức lan khắp bốn biển. Thiên tử vui mừng, cho lời Khiên nói phải lẽ, bèn lệnh Khiên nhân đất Thục và đất Kiền, bí mật sai sứ giả đi, bốn đường cùng xuất phát: từ đất Mang, từ đất Nhiễm, từ đất Tư, từ đất Cung và Bắc, mỗi nơi đều đi một hai nghìn dặm. Phía bắc bị đất Để, đất Tạc ngăn cách; phía nam bị đất Tây, đất Côn Minh ngăn cách. Các đất thuộc Côn Minh không có quân trưởng, giỏi trộm cướp, liền cướp giết sử nhà Hán, cuối cùng sử Hán không thể đi qua. Nhưng nghe nói phía tây Côn Minh chừng hơn nghìn dặm có nước cưỡi voi, tên là Điền Việt, thương nhân đất Thục lén đem hàng hóa ra ngoài có người đến đất này, thế là nhà Hán tìm đường Đại Hạ để thông số đến nước Điền. Ban đầu, nhà Hán định mở đường đến tây nam di, tốn phí nhiều, đường không thông, liền bãi bỏ. Đến khi Trương Khiên nói có thể thông đến Đại Hạ, liền đề cập lại việc mở đường đến tây nam di.

Khiên lấy thân phận Hiệu úy theo đại tướng quân đi đánh Hung Nô, biết chỗ có nước và cỏ, quân binh nhờ đó không bị thiếu thốn, bèn phong phiên làm Bác Vọng hầu. Đó là năm Nguyên Sóc thứ sáu. Năm sau, Khiên làm Vệ úy, cùng tướng quân Lý Quảng ra Hữu Bắc Bình đánh Hung Nô. Hung Nô bao vây Lý tướng quân, quân tổn thất và thương vong nhiều, còn Khiên sau đáng tội chém, được chuộc tội làm dân thường. Năm này, nhà Hán sai Phiêu kỵ tướng quân đánh phá được mấy vạn Tây Vực của Hung Nô, tiến quân đến núi Kỳ Liên. Năm sau, Hồn Da vương dẫn dân đến hàng nhà Hán, từ Kim Thành, Hà Tây sang phía tây và từ Nam Sơn đến thẳng Diêm Trạch một dải đều không còn Hung Nô. Bấy giờ có lúc Hung Nô sai quân đến dò xét, nhưng rất ít. Hai năm sau, nhà Hán đánh Thiền vu chạy về phía bắc sa mạc.

Sau đó, thiên tử hỏi Khiên về các việc ở Đại Hạ. Khiên đã mất tước hầu, nhân đó nói: “Thần ở nước Hung Nô, nghe nói vua nước Ô Tôn hiệu là Côn Mạc, cha của Côn Mạc là vua nước nhỏ biên giới phía tây Hung Nô. Hung Nô tấn công giết cha vua Ô Tôn, còn Côn Mạc khi sinh ra, bị vứt ngoài đồng. Quạ ngậm thịt bay trên đầu, sói đến cho bú. Thiền vu lấy làm lạ, cho là thần, đem về nuôi lớn. Đến tuổi tráng niên, sai cầm quân, nhiều lần lập công, Thiền vu lại đem dân của cha Côn Mạc giao cho, sai giữ mãi ở Tây Vực. Côn Mạc thu dưỡng dân mình, tấn công các cấp nhỏ lân cận, quân cung nỏ có mấy vạn, quen việc chiến trận. Thiền vu chết, Côn Mạc liền cầm quân rời đến nơi xa, đứng trung lập, không chịu vào chầu Hung Nô. Hung Nô đem kỳ binh đến đánh, không thắng, cho là thần nên tránh xa, nhân đó ràng buộc khiến phải thần phục, không đem đại quân tiến đánh. Nay Thiền vu mới bị nhà Hán làm cho nguy khốn, còn đất cũ của Hồn Da không có người. Tục lệ của man di tham của cải nhà Hán, nay nếu nhân lúc này đem nhiều của cải tặng Ô Tôn, chiêu dụ họ sang phía đông, ở đất cũ của Hồn Da, kết làm anh em với nhà Hán, thế của họ ắt phải nghe, nghe thì cánh tay phải của Hung Nô bị đứt vậy. Đã liên kết được với Ô Tôn, các tộc thuộc Đại Hạ ở phía tây Ô Tôn đều có thể vời đến, khiến họ thành bề tôi của thuộc quốc.” Thiên tử cho là phải, phong Khiên làm Trung lang tướng, mang theo ba trăm người, mỗi người hai ngựa, trâu dê hàng vạn con, mang tiền vàng, lụa trắng đến mấy nghìn vạn, nhiều người cầm phù tiết Phó sứ, đường nào có thể đi sứ được, liền phái đến các nước lân cận khác.

Sau khi Khiên đến Ô Tôn, vua Ô Tôn là Côn Mạc tiếp kiến sứ nhà Hán dùng lễ như đối với Thiền vu. Khiên cả thẹn, biết man di tham lam, bèn nói: “Thiên tử ban tặng, đại vương không vái tạ, thì xin đem tặng phẩm về.” Côn Mạc dậy vái tạ tặng thưởng, các lễ khác vẫn như cũ. Khiên nói mục đích đi sứ rằng: “Ô Tôn có thể sang đông cư trú ở đất của Hồn Da vương, nhà Hán sẽ sai ông chúa* đến làm Côn Mạc phu nhân.” Nước Ô Tôn bị phân tách, quốc vương đã già, lại xa nhà Hán, chưa rõ Hán lớn hay nhỏ, vốn thần phục Hung Nô đã lâu, hơn nữa lại gần Hung Nô, các đại thần đều sợ người Hồ, không muốn rời đi, quốc vương không thể tự ý quyết định. Khiên không nắm được điểm yếu của họ. Côn Mạc có hơn mười người con, con hàng giữa là Đại Lộc, mạnh mẽ, giỏi chỉ huy bộ chúng, đem bộ chúng ra ở chỗ riêng, có hơn vạn kỵ binh. Anh của Đại Lộc làm Thái tử, Thái tử có con là Sầm Thú, còn Thái tử lại chết sớm. Lúc sắp chết nói với cha là Côn Mạc rằng: “Nhất định phải lấy Sầm Thú làm Thái tử, đừng để người khác lên thay.” Côn Mạc xót thương nên đồng ý, rốt cuộc lấy Sầm Thú làm Thái tử. Đại Lộc giận vì mình không được thay làm Thái tử, bèn tập hợp anh em lại, thống lãnh bộ chúng làm phản, tính kế tấn công Sầm Thú và Côn Mạc. Côn Mạc tuổi cao, thường sợ Đại Lộc giết Sầm Thú, bèn cho Sầm Thú hơn vạn quân kỵ ra ở chỗ riêng, còn Côn Mạc có hơn vạn quân kỵ để tự vệ, bộ chúng trong nước chia làm ba, đại thể quy thuộc Côn Mạc, Côn Mạc cũng vì thế nên không dám tự ước định với Khiên.

Khiên nhân đó phái các Phó sứ đi sứ đến Đại Uyển, Khang Cừ, Đại Nguyệt Chi, Đại Hạ, An Tức, Quyên Độc, Vu Điện, Hu Di cùng các nước lân cận. Ô Tôn phái người dẫn đường và phiên dịch đưa Khiên trở về, Khiên cùng Ô Tôn phái mấy chục sứ giả, mấy chục con ngựa, đến nhà Hán để đáp tạ, nhân đó khiến họ coi xét nhà Hán, biết nhà Hán rộng lớn ra sao.

Khiên về đến triều đình, được phong làm Đại Hành, liệt vào hàng cửu khanh. Hơn một năm sau, Khiên chết.

Sau khi sứ giả Ô Tôn thấy người Hán đông đảo, giàu có sung túc, về nước báo lại, họ ngày càng coi trọng nhà Hán. Hơn một năm sau, các Phó sứ do Khiên phái đến các nước ở Đại Hạ phần lớn đều về cùng người của nước đó, vì thế các nước phía tây bắc bắt đầu qua lại với nhà Hán. Trương Khiên là người mở đầu cho việc thông số, các sứ giả về sau đều xưng là Bác Vọng hầu, lấy đó làm tin với các nước bên ngoài, các nước bên ngoài do đó tin tưởng họ.

Sau khi Bác Vọng hầu Trương Khiên chết, Hung Nô nghe tin nhà Hán qua lại với Ô Tôn, tức giận, muốn đánh Ô Tôn. Khi sứ nhà Hán sang Ô Tôn, họ đi theo phía nam, đến các nước như Đại Uyển, Đại Nguyệt Chi, Ô Tôn sợ, sai sứ dâng ngựa cho nhà Hán, xin được lấy ông chúa, kết làm nước anh em. Thiên tử hỏi ý kiến quần thần, đều nói: “Nhất định phải nộp sính lễ trước, sau mới phái ông chúa đi.” Ban đầu, thiên tử mở Kinh Dịch xem, lời quẻ viết: “Ngựa thần từ hướng tây bắc đến.” Được ngựa tốt của Tôn, gọi là “Thiên mã”. Đến khi được ngựa Hãn huyết của Đại Uyển, càng mạnh, đổi tên ngựa của Ô Tôn thành “Tây cực”, đặt tên ngựa của Đại Uyển là “Thiên mã”. Còn nhà Hán bắt đầu đắp thành từ Lệnh Cư về phía tây, mới đặt ra quận Tửu Tuyền để kết thông các nước phía tây bắc. Nhân đó, càng tăng cường phái sứ giả đến An Tức, Yêm Sái, Lê Hiên, Điều Chi, Quyên Độc. Còn thiên tử thích ngựa của Đại Uyển, sứ giả gặp nhau trên đường*. Một đoàn đi sứ sang nước lớn thì mấy trăm người, nhỏ thì trên trăm người, các đồ mang theo đại để giống thời Bác Vọng hầu. Về sau, ngày càng quen việc đi sứ, nhưng số người giảm bớt. Trong một năm nhà Hán nhiều thì phái hơn chục đoàn đi sứ, ít thì dăm sáu đoàn. Đi xa thì tám chín năm, gần thì mấy năm rồi về.

Bấy giờ nhà Hán đã diệt Nam Việt, đất Thục và tây nam di đều rúng động, xin thiết lập quan lại và được vào chầu. Thế là liền đặt các quận Ích Châu, Việt Tây, Tang Kha, Thẩm Lê, Vấn Sơn, muốn đất đai tiếp liền về trước thông đến Đại Hạ. Bèn sai bọn sứ giả Bách Thủy Xương, Lã Việt Nhân, một năm hơn mười đoàn, xuất phát từ các quận mới lập đến thẳng Đại Hạ, nhưng đều bị ngăn trở ở Côn Minh, bị giết, cướp tiền của, cuối cùng không thể thông sứ đến Đại Hạ. Thế rồi nhà Hán huy động tội nhân Tam phụ*, thêm mấy vạn quân sĩ đất Ba và đất Thục, sai hai tướng là Quách Xương và Vệ Quảng đến đánh bọn chặn sứ nhà Hán ở Côn Minh, bắt chém mấy vạn người rồi rút về. Sau đó sai sứ giả đi, Côn Minh lại cướp bóc, trước sau vẫn không thể thông sứ. Còn mạn bắc qua Tửu Tuyền đến Đại Hạ, sứ giả đã đi nhiều lần, các nước bên ngoài ngày càng chán tiền của nhà Hán, không coi trọng của cải nữa.

Từ Bác Vọng hầu mở đường đến các nước bên ngoài rồi được tôn quý, về sau, quan quân theo đi sứ đua nhau dâng thư, nói về các điều lạ cùng việc lợi hại ở các nước bên ngoài, xin được đi sứ. Thiên tử cho là quá xa, không phải chỗ người ta thích đến, nghe họ nói, liền ban sứ tiết, chiêu mộ quan lại dân chúng, không cần biết họ đến đâu, chuẩn bị cho họ đủ người rồi phái đi, để rộng đường lưu thông với nước ngoài. Đi hay về, dù bị cướp mất tiền của, hay sứ giả làm trái ý chỉ, thiên tử để họ quen dần, rồi xét kỹ án trạng để khép vào trọng tội, rồi khích nộ khiến họ chuộc tội, lại xin đi sứ. Đầu mối của việc đi sứ khôn cùng, mà dễ phạm pháp. Các quan lại sĩ tốt cũng ra sức đề cao sản vật ở nước ngoài, ai nói mạnh thì ban cho sứ tiết, ai nói ít thì cho làm Phó sứ, cho nên những kẻ nói xằng, không có đức hạnh đều tranh nhau bắt chước. Các sứ giả đều là con em nhà nghèo, lấy của cải huyện quan ban tặng làm của riêng, muốn mua hàng giá thấp ở nước ngoài để làm lợi. Nước ngoài cũng chán sứ giả nhà Hán, vì ai nấy đều nói nặng nói nhẹ không thực, liệu thấy quân Hán ở xa không thể đến được, rồi cấm cung cấp đồ ăn khiến sứ Hán phải khổ sở. Sứ nhà Hán thiếu thốn rồi sinh oán, đến nỗi đánh nhau. Còn Lâu Lan, Cô Sư là nước nhỏ, ở chỗ qua lại quan trọng, đánh cướp đoàn sứ nhà Hán là Vương Khôi mạnh nhất. Còn kỳ binh của Hung Nô thường chặn đánh sứ giả sang các nước phía tây. Sử giả tranh nhau nói những điểm yếu hại của nước ngoài, cho là họ có thành ấp, quân yếu dễ đánh. Vì thế thiên tử sai Tòng Phiêu hầu Triệu Phá Nô đem quân kỵ của thuộc quốc cùng mấy vạn quân các quận kéo đến Hung Hà Thủy, định đánh người Hồ, người Hồ đều rút hết. Năm sau, đánh nước Cô Sư, Triệu Phá Nô cùng trên bảy trăm quân khinh kỵ đến trước, bắt sống Lâu Lan vương, rồi phá nước Cô Sư. Nhân đem binh uy vây khốn các nước Ô Tôn, Đại Uyển. Trở về, phong Phá Nô làm Trác Dã hầu. Vương Khôi nhiều lần đi sứ, bị Lâu Lan làm cho khốn khổ, nói với thiên tử, thiên tử phát binh sai Khôi giúp Phá Nô đánh phá Lâu Lan, phong Khôi làm Hạo hầu. Thế rồi quận Tửu Tuyền xây dựng các trạm, lũy đến tận Ngọc Môn quan.

Tôn đem nghìn con ngựa làm sính lễ cầu hôn ông chúa nhà Hán, nhà Hán sai con gái trong tông thất là ông chúa của Giang Đô vương gả cho Ô Tôn, quốc vương Ô Tôn là Côn Mạc cho làm Hữu phu nhân. Hung Nô cũng đưa con gái sang gả cho Côn Mạc, Côn Mạc cho làm Tả phu nhân. Côn Mạc nói: “Ta già rồi.” Bèn sai cháu nội là Sầm Thú lấy ông chúa làm vợ. Ô Tôn có nhiều ngựa, người giàu có đến bốn năm nghìn con.

Hồi đầu, sứ giả nhà Hán đến An Tức, An Tức vương sai đem hai vạn kỵ binh nghinh đón ở biên giới phía đông. Biên giới phía đông cách vương đô mấy nghìn dặm. Đi đến nơi, qua mấy chục tòa thành, dân chúng ở các thành rất đông. Sứ nhà Hán trở về, rồi sau An Tức sai sứ theo sứ nhà Hán đến xem lãnh thổ rộng lớn của nhà Hán, dùng trứng chim lớn cùng những người giỏi phép thuật ở Lê Hiên dâng lên nhà Hán. Đến như các nước nhỏ phía tây đất Uyển như Hoan Tiềm, Đại Ích; ở phía đông đất Uyển như Cô Sư, Hu Di, Tô Giới, đều theo sứ nhà Hán dâng tiến lên thiên tử. Thiên tử cả mừng.

Rồi sứ nhà Hán đến tận đầu nguồn sông Hoàng Hà, nguồn sông Hoàng Hà chảy từ Vu Điện, núi đó nhiều ngọc thạch, lấy mang về, thiên tử tra xét trong sách cổ, tên núi, nơi phát nguyên sông Hoàng Hà là núi Côn Lôn.

Bấy giờ Hoàng thượng đang nhiều lần tuần thú ven biển, mỗi lần đều cho hết thảy khách nước ngoài đi theo, đi qua đô thành lớn đông người, phát tán của cải lụa là để ban thưởng, dùng cỗ thật hậu để cấp đãi, nhằm tỏ ra nhà Hán giàu có. Thế rồi cử hành cuộc đấu vật lớn, bày trò chơi lạ, cùng các vật hiếm thấy, tụ tập nhiều người đến xem, tiến hành ban thưởng, rượu như ao, thịt như rừng, lệnh khách nước ngoài xem hết lượt đồ tích trữ trong kho đụn, để thấy sự rộng lớn của nhà Hán, khiến họ vô cùng kinh ngạc. Đến việc tăng thêm người diễn trò ma thuật, còn đấu vật, trò chơi lạ, mỗi năm đều thay đổi, ngày càng hưng thịnh, bắt đầu từ đây.

Sứ giả các nước ở phía tây bắc, lúc đến lúc đi. Từ Đại Uyển sang phía tây, đều tự cho mình ở xa, hãy còn kiêu ngạo phóng túng, an nhàn thảnh thơi, chưa thể dùng lễ ràng buộc rồi sai khiến được. Từ Ô Tôn về phía tây đến An Tức, do gần Hung Nô, Hung Nô khiến Nguyệt Chi nguy khốn, sứ giả Hung Nô cầm một bức thư của Thiền vu, thì các nước đều phải dâng đồ ăn, không dám khiến họ lưu lại chịu khổ. Còn với sứ giả nhà Hán, không bỏ tiền lụa ra sẽ không được ăn, không mua gia súc ở chợ thì không có gì cưỡi. Sở dĩ như thế, vì ở cách xa nhà Hán, mà nhà Hán nhiều của cải, cho nên phải mua mới được thứ mình muốn, vì thế họ sợ sứ giả Hung Nô hơn sứ giả nhà Hán. Lân cận nước Uyển dùng nho để nấu rượu, người giàu cất trữ hơn vạn thạch rượu, để lâu đến mấy chục năm không hỏng. Phong tục ở đó thích uống rượu, ngựa thích ăn rau mục túc. Sứ nhà Hán lấy hạt mang về, thế rồi thiên tử bắt đầu cho trồng rau mục túc, nho ở chỗ đất màu mỡ. Đến khi có nhiều thiên mã, sứ nước ngoài đến đông, thì cạnh ly cung biệt quan thảy đều trồng nho, mục túc, trông hút tầm mắt. Từ Đại Uyển về phía tây đến An Tức, các nước tuy tiếng nói khác nhau nhưng phong tục cơ bản giống nhau, biết tiếng của nhau. Người ở đó đều mắt sâu, nhiều râu, giỏi buôn bán, tranh nhau kiếm tiền. Phong tục quý trọng phụ nữ, phụ nữ nói gì chồng nhất định làm theo. Đất ở đó không có tơ và sơn, không biết đúc tiền và khí dụng. Đến khi sứ nhà Hán bỏ trốn, quân lính đầu hàng, mới dạy họ đúc kim loại làm binh khí và vật dụng khác. Họ được vàng bạc của nhà Hán liền đúc đồ dùng, không lấy để tiêu.

Sau khi sứ giả nhà Hán nhiều lần đi Tây Vực, người trẻ tuổi cũng đi theo, phần nhiều trình báo rõ tình hình với thiên tử, nói rằng: “Đại Uyển có ngựa tốt ở Nhị Sư Thành, nhưng giấu không chịu giao cho sứ nhà Hán.” Thiên tử đã có ngựa của Đại Uyển, nghe vậy cao hứng, sai bọn tráng sĩ là Xa Lệnh mang nghìn vàng cùng ngựa vàng để đổi lấy ngựa tốt ở Nhị Sư Thành của Đại Uyển vương. Đại Uyển được nhiều tài vật của Hán, cùng bàn tính rằng: “Hán cách ta xa, từng qua Diêm Thủy đến nước ta nhiều lần thất bại, ra theo hướng bắc thì có giặc cướp Hung Nô, đi về hướng nam lại thiếu nước và cỏ. Huống nữa thường phải qua chỗ cách biệt thành ấp, hay bị thiếu lương. Đoàn sứ Hán mấy trăm người đến, còn thường thiếu lương, người chết quá nửa, như thế sao kéo đại quân đến được? Làm gì được ta. Hơn nữa ngựa Nhị Sư là ngựa quý của Đại Uyển vậy.” Rồi không chịu giao ngựa cho sứ giả nhà Hán. Sứ nhà Hán giận, chửi rủa, đập ngựa vàng rồi bỏ đi. Đám bề tôi quyền quý ở Đại Uyển giận nói: “Sứ Hán quá khinh khi chúng ta!" Cho sứ nhà Hán đi, sai nước Úc Thành ở biên giới phía đông chặn đường đánh giết sứ Hán, cướp lấy của cải. Thế là thiên tử cả giận. Những người từng đi sứ Đại Uyển như bọn Diêu Định Hán nói Đại Uyển quân yếu, nếu đem chưa đầy ba nghìn quân Hán, dùng nỏ cứng bắn, có thể cướp phá được Đại Uyển. Thiên tử đã từng sai Trác Dã hầu tấn công Lâu Lan, đem bảy trăm kỵ binh đến trước, bắt sống vua Lâu Lan, nên cho lời bọn Định Hán nói là phải, muốn phong hầu cho người nhà sủng cơ họ Lý, phong Lý Quảng Lợi làm Nhị Sư tướng quân, phát động sáu nghìn kỵ binh thuộc quốc, cùng mấy vạn thanh niên hung tợn ở các quận trong nước, đi chinh phạt Đại Uyển. Vì kỳ vọng đến Nhị Sư Thành để bắt lấy ngựa tốt nên hiệu là “Nhị Sư tướng quân”. Triệu Thủy Thành làm Quân chính, Hạo hầu trước đây là Vương Khôi làm hướng đạo quân đội, còn Lý Xỉ làm Hiệu úy, xử lý các việc trong quân. Năm ấy là năm đầu niên hiệu Thái Sơ. Còn Quan Đông châu chấu nổi lên khắp nơi, bay theo hướng tây đến tận Đôn Hoàng.

Quân của Nhị Sư tướng quân đã sang phía tây, qua Diêm Thủy, các nước nhỏ trên đường đều sợ, giữ vững thành trì, không chịu cấp lương thực. Tấn công họ thì không hạ được. Đánh hạ được thì có lương thảo, nước nào không đánh bại được thì mấy ngày cũng phải bỏ đi. Đến Úc Thành, binh sĩ tới được đây không quả mấy nghìn, đều đói khát mỏi mệt. Tấn công Úc Thành, Úc Thành cả phá quân Hán, giết và làm bị thương rất nhiều. Nhị Sư tướng quân cùng bọn Xỉ, Thủy Thành bàn tính: “Ngay Úc Thành còn không hạ được, huống chi là quốc đô của họ?” Liền dẫn quân về. Đi và về mất hai năm. Về đến Đôn Hoàng, quân sĩ không còn được một hai phần mười. Sai sứ dâng thư nói: “Đường xa, nhiều lần thiếu lương thực, quân sĩ không lo đánh, chỉ lo đói. Người ít, không đủ sức hạ được Đại Uyển. Xin hãy bãi binh, phát động thêm quân rồi lại đi đánh.” Thiên tử nghe vậy, cả giận, rồi sai sứ chặn cửa Ngọc Môn, nói rằng quân binh ai dám vào sẽ chém ngay. Nhị Sư tướng quân sợ, nhân đó ở lại Đôn Hoàng.

Mùa hè năm đó, nhà Hán mất hơn hai vạn quân của Trác Dã hầu tại Hung Nô. Các công khanh cùng đại thần bàn nghị đều xin ngừng việc đánh Đại Uyển, tập trung sức đánh Hung Nô. Thiên tử đã cho quân đánh Đại Uyển, Đại Uyển là nước nhỏ còn không hạ được, thì các nước Đại Hạ sẽ khinh nhà Hán, mà ngựa tốt của Đại Uyển cũng không đưa đến nữa, Ô Tôn và Luân Đầu dễ dàng gây khốn khổ cho sứ nhà Hán, bị các nước bên ngoài chê cười. Bèn xét việc bọn Đặng Quang nói đánh Đại Uyển rất bất lợi, xá miễn tù phạm và võ sĩ dũng mãnh, phát động thêm thanh niên hung tợn đến kỵ binh ở biên giới, hơn một năm mà đem sáu vạn quân ra Đôn Hoàng, không kể số người mang quần áo lương thực đi theo. Trâu mười vạn con, ngựa hơn ba vạn, lừa, la, lạc đà hàng vạn. Đem theo nhiều lương thảo, binh khí, cung nỏ đầy đủ. Thiên hạ rúng động, truyền nhau vâng lệnh đi đánh Đại Uyển, có đến hơn năm mươi Hiệu úy. Trong vương thành Đại Uyển không có giếng, đều phải múc nước từ dòng nước ngoài thành, thế là bèn sai thợ thủy lợi nắn dòng chảy dòng nước dưới thành để trong thành không còn nước. Lại phát động thêm mười tám vạn quân, đến Tửu Tuyền, Trương Dịch ở phía bắc, lập hai huyện Cư Diên và Hưu Đồ để bảo vệ Tửu Tuyền. Rồi phát động bảy hạng người đang bị lưu đày đi tải lương cấp cho Nhị Sư tướng quân. Người chuyển xe lương nối nhau đến tận Đôn Hoàng. Rồi phong hai người am hiểu về ngựa làm Chấp khu Hiệu úy, chuẩn bị sau khi đánh hạ Đại Uyển sẽ chọn lấy ngựa tốt.

Thế rồi Nhị Sư tướng quân lại xuất chinh, quân đông, đi qua nước nhỏ, không nước nào không nghinh đón, mang đồ ăn cấp cho quân. Đến Luân Đầu, Luân Đầu không chịu hàng, tấn công mấy ngày, tàn sát tất cả. Từ đó về tây, hành quân thuận lợi đến Uyển Thành, quân Hán đến nơi có ba vạn. Quân Uyển đón đánh quân Hán, bị quân Hán dùng cung nỏ bắn tan, quân Uyển chạy vào thành, dựa tường để chống giữ. Quân của Nhị Sư tướng quân muốn đi đánh Úc Thành, sợ không hành quân ngay sẽ khiến Đại Uyển thêm gian trá, liền đến Đại Uyển trước, khơi thông đầu nguồn sông, thay đổi dòng chảy, làm thế Đại Uyển sẽ nguy khốn. Vây thành Đại Uyển, đánh hơn bốn chục ngày, phá được thành ngoài, bắt sống dũng tướng quý nhân của Uyển là Tiên Mi. Đại Uyển cả sợ, chạy vào trong thành. Các bậc quý nhân ở Đại Uyển cùng bàn mưu rằng: “Nguyên do Hán đánh Đại Uyển, vì vua Vô Quả giấu ngựa tốt rồi giết sứ nhà Hán. Nay giết vua Vô Quả rồi mang ngựa tốt ra, quân Hán sẽ giải vây. Nếu không giải vây, sẽ ra sức tử chiến cũng chưa muộn vậy.” Các quý nhân ở Đại Uyển đều cho là phải, cùng giết vua Vô Quả, sai quý nhân mang đầu vua sang chỗ Nhị Sư tướng quân, giao ước rằng: “Quân Hán không đánh chúng tôi, chúng tôi sẽ đưa hết ngựa tốt ra, mặc ý mà lấy, còn cấp lương cho quân Hán. Nếu không chấp thuận, chúng tôi giết hết ngựa tốt, mà quân cứu viện của Khang Cừ cũng sắp tới. Đến nơi, chúng tôi ở trong, Khang Cừ ở ngoài, cùng giao chiến với quân Hán. Quân Hán hãy tính cho kỹ, xem theo cách nào?” Bấy giờ Khang Cừ thám thính quân Hán, thấy quân Hán còn mạnh, không dám tiến. Nhị Sư tướng quân cùng bọn Triệu Thủy Thành, Lý Xỉ tính kế: “Nghe nói trong thành Đại Uyển mới có được người nước Tần, biết đào giếng, mà trong thành lương thực vẫn còn nhiều. Sở dĩ đến đây, là giết kẻ thủ ác Vô Quả. Đầu Vô Quả đã đưa đến, mà không đồng ý giải vây, họ sẽ cố thủ, còn Khang Cừ dò xét thấy quân Hán mỏi mệt sẽ đến cứu Đại Uyển, ắt họ phá được quân Hán.” Quân lại đều cho là phải, đồng ý giao ước với Đại Uyển. Uyển bèn đưa ra ngựa tốt, để cho quân Hán tự chọn, rồi bỏ ra nhiều lương thực cấp cho quân Hán. Quân Hán lấy mấy chục con ngựa tốt, cùng hơn ba nghìn ngựa đực và cái hạng trung trở xuống, rồi lập quý nhân người Uyển vốn đối đãi tốt với sứ giả nhà Hán là Mạt Tát làm Uyển vương, cùng lập minh ước rồi bãi binh. Rốt cuộc không vào được trong thành, bèn bãi binh rồi đưa quân về.

Ban đầu, Nhị Sư tướng quân xuất phát từ phía tây Đôn Hoàng, cho là mình đông quân, các nước trên đường đi không chịu cấp lương thực, bèn chia quân làm mấy cánh, theo hai đường nam bắc. Bọn Hiệu úy Vương Thân Sinh, Hồng lô Hồ Sung Quốc trước đây trên nghìn người, theo đường riêng đến Úc Thành. Thành Úc Thành cố thủ, không chịu cấp lương cho quân Hán. Vương Thân Sinh rời khỏi đại quân hai trăm dặm, cậy có chỗ dựa nên xem thường Úc Thành, trách vấn Úc Thành. Úc Thành không chịu giao lương, nghe ngóng biết quân Thân Sinh ngày một giảm bớt, sáng sớm đem ba nghìn quân tấn công, giết được bọn Thân Sinh, quân bị đánh tan, mấy người trốn thoát, chạy về chỗ Nhị Sư tướng quân. Nhị Sư tướng quân lệnh cho Sưu túc đô uý là Thượng Quan Kiệt đến đánh phá Úc Thành. Úc Thành vương chạy trốn đến Khang Cừ, Kiệt đuổi đến Khang Cừ. Khang Cừ nghe tin quân Hán đã phá được Đại Uyển, bèn đem Úc Thành vương ra trao cho Kiệt, Kiệt sai bốn kỵ sĩ trói lại đưa đến chỗ Đại tướng quân. Bốn người cùng bảo nhau rằng: “Úc Thành vương là người nhà Hán căm hận, nay để sống đưa đi, thình lình trốn thoát, đó là việc lớn.” Định giết, không ai dám ra tay trước. Kỵ sĩ ở Thương Khuê là Triệu Đệ ít tuổi nhất, tuốt kiếm chém Úc Thành vương, mang đầu theo. Bọn Đệ, Kiệt đuổi kịp đại tướng quân.

Ban đầu, Nhị Sư tướng quân xuất quân lần hai, thiên tử sai sứ báo với Ô Tôn, phát đại quân cùng hợp sức đánh Đại Uyển. Ô Tôn phát động hai nghìn kỵ binh đến giúp, nghe ngóng hai bên, không chịu tiến trước. Nhị Sư tướng quân đem quân sang đông, các nước nhỏ trên đường đi qua nghe tin Đại Uyển bị phá, đều sai con em theo quân vào dâng cống, triều kiến thiên tử, rồi ở lại làm con tin. Nhị Sư tướng quân đi chinh phạt Đại Uyển, Quân chính là Triệu Thủy Thành ra sức chiến đấu, công lao nhiều nhất; đến khi Thượng Quan Kiệt dám tiến sâu vào địch, Lý Xỉ vạch kế cho, hơn một vạn quân cùng hơn nghìn chiến mã vào cửa Ngọc Môn. Nhị Sư tướng quân xuất quân lần hai, quân không bị thiếu lương, đánh trận chết không lớn, nhưng tướng lĩnh quan lại tham lam, phần nhiều không xót sĩ tốt, xâm hại đến họ, vì thế người chết rất nhiều. Thiên tử cho là [Nhị Sư tướng quân đem quân] đi muôn dặm để đánh Đại Uyển, nên không ghi lỗi, phong Quảng Lợi làm Hải Tây hầu. Lại phong kỵ sĩ Triệu Đệ, người chém đầu Úc Thành vương, làm Tân Trĩ hầu. Quân chính Triệu Thủy Thành phong làm Quang lộc đại phu, Thượng Quan Kiệt làm Thiếu phủ, Lý Xỉ làm Thái thú Thượng Đảng. Các quan lại trong quân có ba người được làm Cửu khanh, hơn trăm người chư hầu tướng, Quận thú, quan trật hai nghìn thạch, hơn nghìn người được làm quan trật nghìn thạch trở xuống. Những người phấn chấn đi viễn chinh được thăng quan quá cả mong muốn, người nào có tội phải đi đều được lấy công chuộc tội, không tính là có công. Sĩ tốt được ban tặng đến bốn vạn tiền vàng. Chinh phạt Đại Uyển lần hai trở về, cả thảy bốn năm rồi được bãi binh.

Nhà Hán đánh xong Đại Uyển, lập Muội Sái làm Uyển vương rồi rút về. Được hơn một năm, quý nhân ở Đại Uyển cho là Muội Sái giỏi a dua, khiến nước mình bị tàn sát, bèn cùng nhau giết Muội Sái, lập anh em Vô Quả là Thiền Phong làm Uyển vương, rồi sai con trai Thiền Phong vào làm con tin nhà Hán. Nhà Hán nhân đó sai sứ đến ban tặng để vỗ yên họ.

Rồi nhà Hán phái hơn chục sứ đoàn đến các nước nhỏ phía tây Đại Uyển để tìm vật lạ, nhân đó khéo léo khuếch trương uy đức của việc chinh phạt Đại Uyển. Rồi thiết lập chức vô úy Tửu Tuyền tại Đôn Hoàng; phía tây đến Diêm Thủy, các chỗ đều có đình trạm. Còn ở Luân Đầu có mấy trăm lính đóng đồn điền, nhân đó lập sứ giả nhằm bảo vệ đồn điền, tích trữ lương thảo, để cấp cho sứ giả sang nước ngoài.

Thái sử công bàn rằng: Sách Vũ bản kỷ viết: “Hoàng Hà xuất phát từ núi Côn Lôn. Côn Lôn cao hơn hai nghìn năm trăm dặm, mặt trời mặt trăng cùng ẩn ở đó rồi chiếu sáng. Trên núi có Lễ Tuyền và Dao Trì.” Nay từ sau khi Trương Khiên đi sứ Đại Hạ, đến tận nguồn sông Hoàng Hà, vậy sao còn núi Côn Lôn đề cập trong Bản kỷ nữa? Cho nên nói về núi sông trong chín châu thì Thượng thư gần với sự thực. Còn những vật lạ chép trong Vũ bản kỷ và Sơn hải kinh, ta không dám nói về chúng vậy.

QUYỂN 124 DU HIỆP LIỆT TRUYỆN

Hàn Phi tử nói: “Nho gia dùng văn làm loạn pháp lệnh, còn kẻ du hiệp dựa vào võ phạm vào cấm lệnh.” Cả hai đều bị chê bai, nhưng học sĩ* phần nhiều được người đời khen ngợi. Đến như dùng thuật để được làm Tể tướng, khanh đại phu, phụ giúp cho chúa, công danh rạng rỡ trong sử sách, vốn không có gì để nói nữa. Còn như Quý Thứ, Nguyên Hiến, người nơi xóm ngõ, đọc sách, riêng mang hoài bão thi hành đức của quân tử, vì nghĩa không chịu a dua đương thời, người đương thời cũng cười họ. Cho nên Quý Thứ, Nguyên Hiến trọn đời sống trong nhà trống, cổng làm bằng cỏ bồng, mặc áo vải thô, ăn rau không biết chán. Chết rồi mà hơn bốn trăm năm sau học trò còn nhung nhớ khôn nguôi. Nay đám du hiệp, đức hạnh tuy không hợp với chính nghĩa, nhưng lời nói ra ắt thủ tín, đã làm ắt đạt kết quả, đã hứa ắt thành tâm làm, không tiếc thân mình, cứu người trong nguy khốn, đã khiến kẻ mất lại còn, kẻ chết được sống, mà không cốt khoe tài năng, lấy việc kể ân đức làm thẹn, đại để cũng đủ khiến người ta khen ngợi.

Hơn nữa nguy cấp là điều người ta thường gặp vậy.

Thái sử công bàn rằng: Xưa kia, Ngu Thuấn cùng quẫn ở giếng ở kho*, Y Doãn vác vạc vác thớt*, Phó Duyệt náu mình ở Phó Hiểm*, Lã Thượng nguy khốn ở Cức Tân*, Di Ngô phải mang gông*, Bách Lý Hề chăn trâu*, Trọng Ni sợ hãi ở đất Khuông, bị đói đất Trần đất Sái*. Đó đều là những người được đám học sĩ cho là có đạo có nhân, mà vẫn gặp những nguy nan như thế, huống chi tài năng bậc trung mà sống vào cuối đời loạn, gặp nguy nan nói sao cho xiết!

Người nơi thôn dã có câu rằng: “Đâu hay nhân nghĩa, chỉ cần được lợi thì là có đức.” Cho nên Bá Di hổ thẹn về nhà Chu, chết đói trên núi Thú Dương, nhưng Văn vương, Vũ vương không vì thế mà mất thanh danh của bậc vương giả*; Đạo Chích, Trang Cược hung bạo, tàn nhẫn, nhưng đồ đảng vẫn ca tụng nghĩa khí không thôi. Từ đó mà xét, “Trộm cái móc dây lưng thì bị giết, trộm cả một nước lại được phong hầu, cổng nhà công hầu ở đâu nhân nghĩa ở đấy.” Đó chẳng phải lời nói suông vậy.

Nay, hoặc câu nệ vì sở học, hoặc câu nệ vì nghĩa lý ngắn độ tấc gang, sẽ mãi cô độc ở đời, há bằng hạ thấp ngôn luận xuống ngang hàng thế tục, chìm nổi với đời để được vinh hoa, danh tiếng! Còn bọn áo vải, coi trọng việc lấy và bỏ, xem trọng lời hứa, ngàn dặm vẫn ca tụng chính nghĩa, dẫu chết vẫn không màng đến đời, vậy cũng là có sở trường, không phải tùy tiện mà làm. Cho nên kẻ sĩ gặp cảnh cùng quẫn thì có chỗ gửi gắm vận mệnh, đó há không phải những kẻ được người ta gọi là hiền nhân, hào hiệp ư? Nếu để những kẻ nghĩa hiệp nơi làng xóm so quyền thế, năng lực với Quý Thứ, Nguyên Hiến, về sự cống hiến với đời, không thể so được. Còn đem việc thu tín ra mà so thì đạo nghĩa của hiệp khách đầu phải là kém!

Những hiệp khách áo vải thời xưa không còn được nghe nữa. Gần đây bọn Diên Lăng, Mạnh Thường, Xuân Thân, Bình Nguyên, Tín Lăng*, đều nhờ là thân thuộc của vương giả, dựa vào đất phong và sự giàu sang của ngôi khanh tướng, chiêu tập hiền tài trong thiên hạ, hiển danh với chư hầu, không thể nói là họ không giỏi. Cũng giống thuận chiều gió mà hô, tiếng hô không nhanh thêm, mà theo hướng gió đưa đi xa vậy. Đến như những hiệp khách nơi xóm làng, tu dưỡng phẩm hạnh, rèn giữ danh tiết, thanh danh lan khắp thiên hạ, không ai không khen hiền năng, thế mới là khó. Thế nhưng Nho gia Mặc gia đều gạt không chép. Từ Tần về trước, hạng thất phu mà làm hiệp khách, mai một không còn thấy đâu, ta rất tiếc về việc đó. Theo những điều ta được nghe, nhà Hán hưng khởi có bọn Chu Gia, Điền Trọng, Vương Công, Kịch Mạnh, Quách Giải, dẫu thường phạm vào lưới pháp đương thời, nhưng cá nhân họ nghĩa khí, liêm khiết, khiêm nhượng, đủ để khen ngợi. Danh tiếng không phải tự nhiên được dựng, kẻ sĩ không phải vô cớ theo họ. Còn như bọn hào cường cậy phe dựa cánh, cấu kết với nhau, dùng tiền của để sai khiến những người nghèo khó, cậy thế lực mà khinh người sức yếu thế cô, phóng túng tự đắc, kẻ du hiệp cũng hổ thẹn vì họ. Ta đau xót vì thói đời không xét chí hướng của họ, mà đánh đồng bọn Chu Gia, Quách Giải với đám cường bạo mà cười chê họ.

Chu Gia

Chu Gia người nước Lỗ, cùng thời với Cao tổ. Người nước Lỗ đều dùng đạo nho để dạy, nhưng Chu Gia lại nhờ hành hiệp mà nổi danh. Chu Gia giấu và cứu sống hàng trăm hào kiệt kẻ sĩ, ngoài ra những hạng tầm thường, không sao kể xiết. Nhưng rốt cuộc không khoe tài hay tự thỏa mãn với ân đức của mình. Thi ơn cho những ai, chỉ lo gặp lại họ. Cứu giúp người thiếu thốn, bắt đầu từ những người nghèo hèn. Nhà không có của dư, quần áo không lành lặn, ăn không hai món, đi lại chỉ bằng xe trâu. Chuyên giúp người lúc nguy cấp, coi trọng hơn việc của mình. Từng ngầm cứu thoát tướng quân Quý Bố trong cảnh nguy hiểm, đến khi Bố được tôn quý, trọn đời không gặp lại nữa. Từ Hàm Cốc quan sang phía đông, không ai không rướn cổ mong được kết giao.

Điền Trọng người nước Sở, nổi danh nhờ hành hiệp, thích kiếm, thờ Chu Gia như cha, tự cho việc mình làm không theo kịp. Sau khi Điền Trọng chết, ở Lạc Dương có Kịch Mạnh. Người đất Chu sống dựa vào buôn bán, còn Kịch Mạnh nhờ hành hiệp mà nổi danh chư hầu. Khi Ngô Sở làm phản, Điều hầu làm Thái úy, ngồi xe dịch trạm kíp đến Hà Nam, tìm được Kịch Mạnh, mừng nói: “Ngô, Sở dấy đại sự mà không tìm Mạnh, ta biết rằng họ không làm được trò trống gì.” Thiên hạ rúng động, Tể tướng được Kịch Mạnh như hạ được một nước địch vậy. Kịch Mạnh hành sự đại khái giống Chu Gia, nhưng thích đánh bạc, hay chơi những trò của bọn thiếu niên. Sau, mẹ Kịch Mạnh chết, có đến mấy nghìn xe từ phương xa đến viếng tang. Đến khi Kịch Mạnh chết, của nả trong nhà không còn đến mười lạng vàng. Còn Vương Mạnh người Phù Ly cũng nổi tiếng hành hiệp ở vùng sông Giang sông Hoài.

Bấy giờ, ở Tế Nam có họ Nhàn, ở đất Trần có Chu Dung cũng nổi tiếng về hào hiệp, Cảnh đế nghe tiếng sai sứ giết hết bọn họ. Sau đó, ở đất Đại có những người họ Bạch, ở đất Lương có Hàn Vô Tỵ, ở Dương Địch có Tiết Huống, ở đất Thiểm có Hàn Nhụ lại đua nhau xuất hiện.

Quách Giải

Quách Giải người đất Chỉ, tự Ông Bá, là cháu ngoại của Hứa Phụ, người giỏi xem tướng. Cha của Giải do hành hiệp, bị giết thời Hiếu Văn đế. Giải người thấp bé, tinh tường, hung hãn, không uống rượu. Lúc trẻ âm hiểm tàn ác, khi trong lòng phẫn uất, không vừa ý, ra tay giết rất nhiều người. Không tiếc thân mình báo thù cho bạn, trốn tránh để làm việc gian manh, cướp bóc, lúc rảnh rang thì đúc trộm tiền, đào trộm mả, nhiều không kể xiết. Được trời che chở, lúc quẫn bách thường đào thoát, hoặc được ân xá. Đến khi Giải trưởng thành, lại thay tính đổi nết, biết kiềm chế, dùng đức báo oán, thi ân nhiều mà ít mong báo đáp. Bản thân Giải càng thích làm việc nghĩa hiệp hơn trước. Đã cứu mạng người khác, sẽ không khoe công mình, trong lòng vẫn âm hiểm, tàn ác, cuối cùng vẫn phát tiết ở những thù oán nhỏ nhoi như cũ. Rồi những người trẻ tuổi hâm mộ việc làm của Giải, liền báo thù cho ngay, không cho Giải biết. Con trai của chị gái Giải cậy thế cậu, uống rượu với người khác, bắt phải cạn chén. Người đó không uống nổi, ép uống bằng hết. Người đó nổi giận, tuốt kiếm giết cháu Giải rồi bỏ trốn. Chị gái Giải giận nói: “Với nghĩa khí của Ông Bá, người ta giết con tôi, mà không bắt được hung thủ.” Vứt xác con ngoài đường, không chôn, muốn làm nhục Giải. Giải sai người tìm, ngầm biết chỗ hung thủ. Hung thủ quẫn quá đành tự quay về, nói lại sự thực với Giải. Giải nói: “Ông giết nó là phải, cháu tôi không đúng.” Bèn tha cho hung thủ, quy tội con người chị, rồi thu xác đem chôn. Mọi người nghe chuyện đó, đều khen ngợi nghĩa khí của Giải, càng theo đông hơn.

Giải đi hay về, người ta đều tránh. Riêng có một người ngồi xổm mà nhìn, Giải sai người hỏi họ tên. Môn khách của Giải muốn giết kẻ đó, Giải nói: “Ở quê quán mà không được người ta tôn kính, là do tôi không tu dưỡng đức hạnh, người ta có tội gì đâu!” Bèn ngầm dặn viên Uý sử rằng: “Người này, tôi rất quan tâm, đến phiên lao dịch hãy miễn cho anh ta.” Mỗi khi đến dịp lao dịch, tới phiên anh ta, quan lại không bắt phải đi. Người đó thấy lạ, hỏi nguyên do, mới hay Giải sai miễn cho. Y bèn để trần đến xin tạ tội. Những người trẻ nghe việc đó, càng hâm mộ đức hạnh của Giải.

Ở Lạc Dương có người thù oán nhau, các bậc hiền năng hào kiệt trong ấp đã hòa giải cho hai bên hàng chục lần, trước sau họ đều không nghe. Môn khách bàn đến gặp Giải. Giải đang đêm đến nhà có thù oán kia, họ chịu nhún nghe theo lời giải. Giải bèn nói với nhà có thù ấy rằng: “Tôi nghe nói các vị ở Lạc Dương đã đến hòa giải nhiều lần nhưng không nghe. Nay may ông nghe lời Giải này, Giải sao có thể từ huyện khác đến cướp quyền các bậc hiền năng đại phu trong ấp được?” Bèn đang đêm ra đi, không cho ai biết, nói: “Tạm thời đừng làm gì, đợi tôi đi đã, để hào kiệt Lạc Dương hòa giải đã, rồi hãy nghe theo.”

Giải giữ lòng cung kính, không dám ngồi xe vào thẳng sân huyện nha. Giải đến các quận lân cận để thỉnh cầu cho người khác việc gì, việc có thể giải quyết được thì giải quyết; không giải quyết được sẽ khiến các bên đều hài lòng, sau đó mới dám ăn cơm uống rượu. Mọi người vì thế càng tôn trọng Giải, tranh nhau ra sức giúp đỡ. Các thiếu niên trong ấp cùng các bậc hiền hào ở huyện lân cận, nửa đêm qua cửa thường hơn chục xe, xin đưa môn khách của Giải về nhà mình cung dưỡng.

Đến khi dời các nhà hào phủ đến Mậu Lăng, Giải nhà nghèo, của cải không đủ số, quan lại sợ, không thể không bắt Giải dời đi*. Tướng quân Vệ Thanh nói đỡ rằng: “Quách Giải nhà nghèo, không vào diện di dời.” Hoàng thượng nói: “Kẻ áo vải mà quyền đến mức khiến tướng quân phải nói đỡ, như thế nhà y không phải là nghèo.” Gia đình Giải liền di dời. Mọi người bỏ ra hơn nghìn vạn tiền để đưa tiễn. Con trai của Dương Quý Chủ người huyện Chỉ làm thư lại trong huyện, đưa Giải vào diện di dời. Con người anh của Giải chém đầu y. Từ đó, họ Dương và họ Quách thành cừu thù.

Giải vào Quan Trung, các bậc hiền năng hào kiệt ở Quan Trung biết hay không biết Giải, nghe danh đều tranh nhau đến kết giao. Giải thấp bé, không uống rượu, ra ngoài chưa từng cưỡi ngựa. Sau, xảy ra việc giết Dương Quý Chủ, người nhà Dương Quý Chủ dâng thư lên hoàng thượng, lại có người giết kẻ dâng thư ngay dưới cửa cung khuyết. Hoàng thượng biết chuyện, bèn hạ lệnh cho quan lại truy bắt Giải. Giải trốn, để mẹ ở Hạ Dương, còn mình đến Lâm Tấn. Tịch Thiếu công ở Lâm Tấn vốn không biết Giải, Giải mạo danh, nhân xin ra khỏi Quan Trung. Tịch Thiếu công cho Giải đi, Giải lại vào Thái Nguyên, qua nhà nào đều nói với chủ nhà. Quan lại truy bắt Giải, lần theo dấu vết đến Tịch Thiếu công. Tịch Thiếu công tự sát, mất người khai báo. Lâu sau mới bắt được Giải. Truy xét kỹ các tội đã phạm, những người bị Giải giết đều trước khi được ân xá. Có nho sinh ở huyện Chỉ đứng hầu vị quan được sai đến xét xử Giải, có người khách khen Quách Giải, nho sinh nói: “Quách Giải chuyên làm việc gian trá phạm quốc pháp, sao nói là người hiền?” Môn khách của Giải biết, giết nho sinh ấy, cắt lưỡi. Quan lại lấy việc đó trách hỏi Giải, Giải không biết hung thủ là ai. Kẻ giết người cũng trốn biệt, không biết là ai. Quan lại tâu Giải vô tội. Ngự sử đại phu Công Tôn Hoằng bàn rằng: “Giải là kẻ áo vải, hành hiệp lộng quyền, chỉ thù oán cỏn con mà giết người, tuy Giải không biết, nhưng tội ấy còn nặng hơn là đích thân Giải giết. Đáng tội đại nghịch vô đạo.” Giết cả họ Quách Giải Ông Bá.

Từ đấy về sau, nhiều người hành hiệp, nhưng đều ngạo mạn, không đáng nhắc đến. Ở Quan Trung, Trường An có Phan Trọng Tử, ở Hòe Lý có Triệu vương tôn, ở Trường Lăng có Cao Công tử, Tây Hà có Quách Công Trọng, ở Thái Nguyên có Lỗ Công Nhụ, Lâm Hoài có Nhi Trường Khanh, ở Đông Dương có Điền Quân Nhụ, tuy hành hiệp nhưng đều có phong thái cẩn thận khiêm cung của quân tử. Đến như bọn họ Diêu ở bắc đạo, cánh họ Đỗ ở tây đạo, Cừu Cảnh ở nam đạo, Triệu Thay Vũ công tử ở đông đạo, Triệu Điều ở Nam Dương, đó chỉ là Đạo Chích ở dân gian thôi, sao đủ để nói! Bọn họ là nỗi hổ thẹn của những người như Chu Gia trước đây vậy.

Thái sử công bàn rằng: Ta xem Quách Giải, tướng mạo không bằng người bình thường, lời nói không có gì đáng xét, nhưng trong thiên hạ, bất kể hiền năng hay kém cỏi, biết hay không biết, đều hâm mộ danh tiếng, nói về hành hiệp đều dẫn tên tuổi Quách Giải. Ngạn ngữ nói: “Người ta lấy thanh danh làm tướng mạo, há hết được ư?” Ô hô, tiếc thay!

QUYỂN 125 NỊNH HẠNH LIỆT TRUYỆN

Ngạn ngữ nói: “Ra sức làm ruộng không bằng gặp năm được mùa, giỏi làm quan không bằng hợp ý nhà vua.” Vốn chẳng phải lời nói suông. Không chỉ nữ nhân nhờ nhan sắc [để được sủng ái], ngay quan chức cũng có chuyện tương tự.

Xưa, nhiều người nhờ có nhan sắc nên được sủng ái. Đến khi nhà Hán hưng khởi, Cao tổ rất nóng nảy cương trực, nhưng Tịch Nhụ nhờ nịnh nọt nên được sủng ái; thời Hiếu Huệ đế có Hoành Nhụ. Hai người này không có tài năng, đều nhờ khéo nịnh mà được hiển quý sủng ái, cùng nằm cùng dậy với vua, các công khanh đều thông qua họ để chuyển lời đến hoàng thượng. Cho nên thời Hiếu Huệ đế, quan Lang, Thị trung đều đội mũ lông trĩ đỏ, thắt dây lưng trang sức vỏ sò, thoa phấn, bắt chước thuộc hạ của Hoành và Tịch. Cả hai đều dời nhà đến An Lăng*.

Đặng Thông

Sủng thần thời Hiếu Văn đế, kẻ sĩ thì có Đặng Thông, quan chức thì có Triệu Đồng, Bắc Cung Bá Tử. Bắc Cung Bá Tử nhờ là bậc trưởng giả yêu người, còn Triệu Đồng nhờ biết xem tinh tượng, thời tiết nên được sủng ái, thường được ngồi chung xe với Văn đế; Đặng Thông không có tài nghệ. Đặng Thông người Nam An thuộc Thục Quận, nhờ biết chèo thuyền nên được làm phu thuyền*. Hiếu Văn đế ngủ mơ, muốn lên trời, không lên được, có một phu thuyền từ phía sau đẩy vua lên trời, quay lại nhìn thấy dải thắt lưng áo buộc ở phía sau lưng. Vua tỉnh giấc rồi đến Tiệm Đài*, nhân việc đã gặp trong mộng, cố nhớ lại hình ảnh khi ấy mong tìm thấy thuyền phu kia, liền thấy Đặng Thông, dải áo buộc phía sau, giống như đã thấy trong mơ. Vua triệu đến hỏi họ tên, xưng là họ Đặng, tên là Thông. Văn đế thích, ngày càng tôn sủng khác thường. Thông cũng thực thà cẩn trọng, không thích qua lại với người ngoài, dẫu được ban cho nghỉ, cũng không muốn ra khỏi cung. Thế rồi Văn đế ban thưởng cho Thông muôn vàn tiền bạc tới hàng chục lần, cho làm quan đến Thượng đại phu. Văn đế thường đến chơi nhà Đặng Thông. Nhưng Đặng Thông không có tài gì, không thể tiến cử được kẻ sĩ nào, chỉ tự giữ mình cẩn trọng để bợ đỡ hoàng thượng mà thôi. Hoàng thượng sai người giỏi xem tướng, xem tướng cho Thông, nói: “Đáng nghèo đến chết đói.” Văn đế nói: “Khiến Thông giàu là do ta, sao lại bảo nghèo?” Thế rồi ban cho Đặng Thông núi đồng ở Nghiêm Đạo thuộc đất Thục, cho được tự đúc tiền, “tiền họ Đặng” lưu hành trong thiên hạ. Đặng Thông giàu đến thế đấy.

Văn đế từng bị ung nhọt, Đặng Thông thường hút mủ cho vua. Văn đế không vui, thủng thẳng hỏi Thông rằng: “Thiên hạ ai là người yêu ta nhất?” Thông đáp: “Chừng không ai bằng thái tử.” Thái tử vào thăm bệnh, Văn đế sai hút mủ, thái tử hút mủ nhưng nét mặt tỏ vẻ khó khăn. Lại nghe Đặng Thông thường hút mủ cho Văn đế, trong lòng hổ thẹn, từ đấy oán Thông. Đến khi Văn đế băng hà, Cảnh đế lên ngôi, Đặng Thông bị bãi chức, ở nhà. Không lâu sau, có người tố cáo Đặng Thông lén ra biên giới đúc tiền, bị giao cho quan lại tra hỏi, quả có việc đó, liền kết án, tịch thu hết gia sản của Đặng Thông, còn bắt đền bù hàng muôn vạn. Trưởng công chúa ban tặng tiền cho Đặng Thông, quan lại liền theo sau tịch thu sung vào kho, trên mình đến cái trâm cũng không còn. Thế rồi Trưởng công chúa bèn sai cấp quần áo, lương thực. Rốt cuộc không còn được đặt tên một loại tiền*, chết ở nhà người khác.

Thời Hiếu Cảnh đế, trong cung không có sủng thần, chỉ riêng Lang trung lệnh Chu Văn Nhân được sủng ái hơn người khác, nhưng không được sâu dày.

Hàn Yên

Trong các sủng thần của thiên tử ngày nay, kẻ sĩ thì có vương tôn Hàn Yên, quan lại thì có Lý Diên Niên. Yên là cháu dòng thứ của Cung Cao hầu*. Khi đương kim hoàng thượng làm Giao Đông vương, Yên và hoàng thượng cùng học thư pháp, rất yêu quý nhau. Đến khi hoàng thượng làm thái tử, càng thân với Yên. Yên giỏi cưỡi ngựa bắn cung, khéo nịnh. Hoàng thượng lên ngôi, muốn dấy binh thảo phạt Hung Nô, còn Yên từ trước đã học cách đánh trận của quân Hồ, vì thế càng được tôn quý, làm quan đến Thượng đại phu, được ban thưởng tương tự Đặng Thông. Bấy giờ, Yên thường cùng ngủ cùng thức với hoàng thượng. Giang Đô vương vào chầu, có chiếu cho được theo hoàng thượng vào săn bắn trong vườn Thượng lâm. Mới quét đường, giới nghiêm, xa giá thiên tử chưa khởi hành nhưng đã sai Yên ngồi xe tùy tòng trước, theo sau là hơn trăm kỵ binh, phóng đi xem chỗ nào có thú vật. Giang Đô vương trông thấy, cho là thiên tử, bước ra khỏi đoàn tùy tùng, phủ phục bên đường bái kiến. Hàn Yên đi qua, Giang Đô vương giận, khóc lóc với Hoàng thái hậu rằng: “Xin được trả lại nước phong, vào cung làm Túc vệ, để được ngang với Hàn Yên.” Từ đó Thái hậu giận Yên. Yên hầu hoàng thượng, ra vào lối ngõ trong cung* không bị ngăn cấm, nhân đó gian tình, bị Hoàng thái hậu biết, Hoàng thái hậu giận, sai sứ ban chết cho Yên. Hoàng thượng tạ lỗi, rốt cuộc vẫn không tha, Yên bèn tự sát. Còn An Đạo hầu Hàn Duyệt là em trai Hàn Yên, cũng nhờ nịnh nọt mà được sủng ái.

Lý Diên Niên

Lý Diên Niên người ở Trung Sơn. Cha mẹ, bản thân, anh em, cho đến chị em vốn làm nghề ca múa. Diên Niên phạm pháp bị phạt hủ hình*, phải vào cung trông coi việc nuôi chó*. Công chúa Bình Dương nói em gái Lý Diên Niên giỏi múa, hoàng thượng triệu kiến, trong lòng thích nàng, bèn nạp vào hậu cung, rồi triệu kiến Diên Niên, cho được hiển quý. Diên Niên giỏi hát, viết nhiều khúc nhạc mới, còn hoàng thượng đang cho xây đền thờ trời đất, muốn viết thơ ca để phối nhạc diễn tấu. Diên Niên khéo đón ý, diễn xướng khúc nhạc mới tự viết. Em gái Lý Diên Niên cũng được sủng ái, sinh được con trai. Diên Niên đeo ấn quan trật hai nghìn thạch, gọi là quan Hiệp thanh luật*. Cùng ngủ cùng thức với hoàng thượng, rất được hiển quý và sủng ái, sánh ngang Hàn Yên. Lâu sau, dần dà cùng hoạn quan làm loạn, nghênh ngang ra vào cung cấm. Sau khi em gái là Lý phu nhân chết, dần ít được sủng, rồi Diên Niên cùng anh em bị bắt giết.

Từ đó về sau, các đại thần trong cung được sủng đại để đều là ngoại thích của vua, nhưng không đủ để nhắc đến. Vệ Thanh, Hoắc Khứ Bệnh cũng là ngoại thích được quý sủng, nhưng đều khéo dùng tài năng để tự tiến thân.

Thái sử công bàn rằng: Đáng sợ thay lúc yêu lúc ghét! Việc làm của Di Tử Hà*, đủ thấy kết cục của đám bề tôi xu nịnh được sủng ái đời sau, dẫu trăm năm vẫn có thể thấy được.

QUYỂN 126 HOẠT KÊ LIỆT TRUYỆN

Khổng tử nói: “Lục nghệ xét về trị lý chỉ là một vậy. Kinh Lễ dùng để tiết chế con người, Kinh Nhạc để khai mở sự hài hòa, Kinh Thư dùng để thuật lại sự việc, Kinh Thi dùng để biểu đạt ý tứ, Kinh Dịch nói sự biến hóa thần kỳ, Xuân thu dùng để phát huy điều nghĩa.”

Thái sử công bàn rằng: Đạo trời lồng lộng, há không lớn ru? Cách nói bóng gió xa xôi cũng có thể dùng để gỡ rối.

Thuần Vu Khôn

Thuần Vu Khôn là người gửi rể ở Tề. Cao chưa đầy bảy thước, khôi hài, giỏi biện luận, nhiều lần đi sứ chư hầu, chưa từng nhún mình chịu nhục. Thời Tề Uy vương, vua Tề thích những lời kín đáo, ham đắm những cuộc vui thâu đêm, chìm trong rượu không lo trị nước, giao chính sự cho khanh đại phu. Bá quan bê trễ, thác loạn, chư hầu cùng xâm phạm lãnh thổ, nước sắp nguy vong trong sớm chiều, tả hữu không ai dám can gián. Thuần Vu Khôn dùng lời kín đáo nói: “Trong nước có con chim lớn, đậu ở sân của đại vương, ba năm liền không chịu bay, cũng không hót, đại vương biết đó là chim gì không?” Tề vương nói: “Chim đó không bay thì thôi, một khi đã bay thì vút lên tận trời; không hót thì thôi, một khi đã hót thì khiến người kinh ngạc.” Thế rồi tiếp kiến bảy mươi hai Huyện lệnh, Huyện trưởng, thưởng một người, giết một người, khích lệ quân sĩ rồi kéo quân nghinh địch. Chư hầu kinh sợ, đều trả lại đất đã chiếm được cho Tề. Uy danh đến ba mươi sáu năm. Việc này ghi chép trong Điền Hoàn thế gia.

Tề Uy vương năm thứ tám, nước Sở huy động đại quân đánh Tề. Tề vương sai Thuần Vu Khôn đến Triệu xin quân cứu viện, mang theo trăm cân vàng, mười cỗ xe tứ mã. Thuần Vu Khôn ngẩng mặt lên trời cả cười, dải mũ đứt tung. Tề vương hỏi: “Tiên sinh cho là lễ vật ít ư?" Khôn đáp: “Đâu dám!" Tề vương hỏi: “Cười vì có điều gì cần nói ư?” Khôn đáp: “Nay thần từ hướng đông đến, thấy bên đường có người cúng cầu mùa màng bội thu, tay cầm một giò lợn, một vò rượu, khấn rằng: 'Ruộng xấu đầy cót, ruộng thấp đầy xe, ngũ cốc nặng trĩu, chồng chất đầy nhà.' Thần thấy người đó cúng lễ vật ít mà cầu quá nhiều, cho nên cười y.” Thế là Tề Uy vương bèn đưa thêm nghìn dật vàng, mười chuỗi ngọc trắng, trăm cỗ xe tứ mã. Khôn từ biệt lên đường, đến Triệu. Triệu vương cấp cho Khôn mười vạn tinh binh, nghìn cỗ chiến xa. Nước Sở nghe tin, đang đêm dẫn quân rút về.

Tề Uy vương cả mừng, bày tiệc rượu ở hậu cung, triệu Khôn đến, ban rượu cho. Tề vương hỏi: “Tiên sinh uống được bao nhiêu thì say?” Khôn đáp: “Thần uống một đấu cũng say, một thạch cũng say.” Uy vương hỏi: “Tiên sinh uống một đấu đã say thì sao có thể uống được một thạch?* Ta có thể nghe đạo lý trong đó chăng?" Khôn đáp: “Được ban rượu trước mặt đại vương, quan chấp pháp bên cạnh, quan Ngự sử ở phía sau, Khôn sợ hãi quỳ mọp mà uống, chưa đầy một đấu đã say. Nếu song thân có khách quý, Khôn vấn tay áo ngồi xuống, hầu rượu trước mặt, được ban rượu còn lại, nâng chén chúc thọ, nhiều lần đứng lên, uống không quá hai đấu thì say. Nếu bạn bè giao du, lâu ngày không gặp, bất chợt tụ họp, vui vẻ ôn lại chuyện xưa, cùng nhau thổ lộ niềm riêng, chừng dăm sáu đấu thì say. Còn tụ hội ở làng xóm, trai gái ngồi chung, mời rượu dùng dằng, chơi trò gieo lục bác, ném hồ lô, túm năm tụm ba, nắm tay không phạt, mắt liếc không cấm, phía trước có khuyên tai rơi, sau có chiếc trâm bỏ lại, Khôn trộm lấy làm vui, có thể uống tám đấu, mới đôi ba phần say. Chiều tối rượu tàn, dồn chén ngồi kề, trai gái chung chiếu, giày dép lẫn lộn, chén mâm bừa bộn, trên nhà tắt đuốc, chủ nhân giữ Khôn lại rồi tiễn khách về, cởi bỏ áo là, mùi hương thoang thoảng, lúc ấy trong lòng khôn vui thích nhất, có thể uống một thạch. Cho nên nói: 'Rượu quá hóa loạn, vui quá hóa buồn.' Muôn việc thảy đều như thế. Nói không quá lời, quá lời thì hỏng.” Thuần Vu Khôn dùng những lời ấy để khuyên can. Tề vương nói: “Phải.” Bèn thôi những cuộc rượu thâu đêm, giao cho Khôn làm quan phụ trách tiếp đãi chư hầu. Tông thất bày tiệc rượu, Khôn thường hầu ở bên.

Hơn trăm năm sau, nước Sở có Ưu Mạnh.

Ưu Mạnh

Ưu Mạnh vốn hành nghề nhạc hát ở Sở. Cao tám thước, giỏi biện bác, thường dùng lối nói khôi hài để can gián. Thời Sở Trang vương, vua có ngựa yêu, đem gấm vóc mặc cho ngựa, cho nhà hoa lệ, cho nằm giường không nằm, cho ăn quả táo khô. Con ngựa bị bệnh béo phì mà chết, sai quần thần làm tang lễ, muốn dùng quan quách mai táng theo lễ dùng với quan đại phu. Tả hữu can ngăn, cho là không thể. Sở Trang vương hạ lệnh rằng: “Ai lấy chuyện ngựa ra khuyên can, sẽ xử tội chết.” Ưu Mạnh nghe chuyện đó, vào cổng điện, ngẩng mặt lên trời khóc lớn. Sở vương ngạc nhiên hỏi nguyên do. Ưu Mạnh đáp: “Ngựa là ngựa nhà vua yêu, Sở đường đường là nước lớn, muốn gì chẳng được, thế mà dùng lễ hàng đại phu để táng ngựa, bạc lắm, xin dùng lễ dành cho nhà vua để an táng.” Sở vương hỏi: “Làm thế nào?" Đáp rằng: “Thần đề nghị dùng ngọc chạm trổ làm quan, dùng gỗ tử có vấn làm quách, dùng gỗ tiện, phong, dự, chương* lót bên ngoài, huy động giáp sĩ đào huyệt, người già yếu thì vác đất, Tề, Triệu bồi tế phía trước, Hàn, Ngụy hộ vệ phía sau, lập miếu dùng lễ thái lao để tế, phong ấp vạn hộ. Chư hầu hay chuyện, đều biết đại vương coi rẻ người mà quý ngựa vậy.” Sở vương hỏi: “Sai lầm của quả nhân đến mức ấy ư? Làm sao bây giờ?” Ưu Mạnh đáp: “Xin đại vương chôn như các loài lục súc*, lấy bếp làm quách, nồi đồng làm quan, thêm gừng táo làm gia vị, gỗ mộc lan để dâng tiến, dùng gạo nếp làm đồ tế, dùng ánh lửa làm áo, táng vào trong bụng ruột người.” Thế là Sở vương bèn sai đem ngựa giao xuống cho Thái quan*, không muốn để thiên hạ nói mãi về việc này.

Tướng quốc nước Sở là Tôn Thúc Ngao biết Ưu Mạnh hiền năng, đối đãi rất tốt. Tôn Thúc Ngao bị bệnh sắp chết, dặn con rằng: “Ta chết, mi ắt nghèo khó. Nếu vậy hãy đi gặp Ưu Mạnh, nói: 'Tôi là con trai của Tôn Thúc Ngao'.” Được mấy năm, người con của Tôn Thúc Ngao lâm cảnh cùng khốn phải đi vác củi, gặp Ưu Mạnh, liền nói rằng: “Tôi là con trai của Tôn Thúc Ngao. Lúc cha tôi sắp mất, dặn nếu tôi nghèo khốn thì gặp Ưu Mạnh.” Ưu Mạnh nói: “Anh đừng có đi đâu xa.” Liền mặc áo đội mũ giống Tôn Thúc Ngao, mô phỏng lời nói cử chỉ. Được hơn một năm, giống hệt Tôn Thúc Ngao, Sở vương cùng tả hữu không thể phân biệt được. Trang vương bày tiệc rượu, Ưu Mạnh bước đến trước chúc thọ. Trang vương hết sức kinh ngạc, cho là Tôn Thúc Ngao sống lại, muốn cho làm Tướng quốc. Ưu Mạnh nói: “Xin cho thần về bàn tính với vợ, ba ngày sau sẽ làm Tướng quốc.” Trang vương đồng ý. Ba hôm sau, Ưu Mạnh lại đến. Sở vương hỏi: “Vợ bảo thế nào?" Mạnh đáp: “Vợ thần bảo cẩn thận đấy, chớ có làm, Tướng quốc nước Sở không đáng để làm đâu. Như Tôn Thúc Ngao làm Tướng quốc nước Sở, cai trị nước Sở tận trung, liêm khiết, Sở vương nhờ đó xưng bá. Nay chết rồi, con ông ta không tấc đất cắm dùi, khốn quẫn phải vác củi tự kiếm ăn. Nếu giống Tôn Thúc Ngao, thà tự sát còn hơn.” Nhân đó hát rằng: “Trong núi cày ruộng khổ, khó được miếng ăn. Dậy mà đi làm quan, thân tham lam bỉ ổi, của cải dư thừa, không đoái nhục nhã. Thân chết nhà giàu có, lại sợ nhận của đút, bẻ cong pháp luật, làm điều gian dối mắc tội lớn, thân chết nhà bị diệt. Làm quan lại tham lam làm gì! Nghĩ làm quan thanh liêm, phụng theo pháp luật, giữ đúng chức phận, đến chết không dám làm điều phi pháp. Làm quan thanh liêm mà làm gì! Tướng quốc nước Sở là Tôn Thúc Ngao, thanh liêm cho đến chết, nay vợ con khốn quẫn, phải vác củi kiếm ăn, chẳng đáng để làm đâu!” Thế là Trang vương tạ lỗi với Ưu Mạnh, bèn triệu con trai Tôn Thúc Ngao đến, phong cho bốn trăm hộ ở Tẩm Khưu, để phụng thờ tế tự Tôn Thúc Ngao, mười đời sau còn chưa dứt. Trí tuệ như thế có thể nói là hợp thời vậy.

Hơn hai trăm năm sau, ở nước Tần có Ưu Chiên.

Ưu Chiên

Ưu Chiên là con hát thấp bé người nước Tần, giỏi nói cười mà đều hợp với đạo lớn. Thời Tần Thủy hoàng, bày tiệc rượu nhưng trời đổ mưa, các viên cầm khiên hầu dưới thềm đều bị lạnh. Ưu Chiên thấy thì thương, bảo họ rằng: “Các anh có muốn nghỉ không?" Họ đều đáp: “Được thế thật may mắn lắm.” Ưu Chiên nói: “Khi nào ta gọi các anh, các anh phải dạ ngay.” Được một lát, trên điện dâng chén chúc thọ hô vạn tuế, Ưu Chiên đến bên lan can gọi lớn: “Các viên Lang cầm khiên dưới thềm!” Các quan Lang đáp: “Dạ.” Ưu Chiên nói: “Các anh dẫu cao lớn, cũng có ích gì, chỉ may khi đứng dưới mưa thôi. Ta dẫu thấp, may lại được nghỉ ngơi.” Thế là Tần Thủy Hoàng sai một nửa đám cầm khiên hầu dưới thềm được nghỉ để thay phiên nhau.

Thủy hoàng từng bàn việc mở rộng vườn Thượng uyển, phía đông đến Hàm Cốc quan, phía tây đến đất Ung và Trần Thương. Ưu Chiên nói: “Tốt. Thả nhiều cầm thú vào vườn, giặc cướp từ phía đông sang, sai hươu nai húc chúng cũng đủ rồi.” Thủy hoàng vì thế không mở rộng vườn nữa.

Nhị Thế lên ngôi, lại muốn quét sơn tường thành, Ưu Chiên nói: “Tốt. Chúa thượng tuy không nói, thần cũng vốn định đề nghị như thế. Sơn thành tuy khiến trăm họ sầu khổ tốn phí, nhưng mà đẹp! Sơn thành láng bóng, giặc cướp đến không thể trèo lên. Nếu muốn làm việc đó, sơn thành thì dễ thôi, mà khó làm được nhà để che cho thành.” Thế là Nhị Thế cười, không sơn tường thành nữa. Không lâu sau, Nhị Thế bị giết, Ưu Chiên quy phục nhà Hán, được mấy năm thì chết.

Thái sử công bàn rằng: Thuần Vu Khôn ngửa mặt lên trời cả cười mà Tề Uy vương tung hoành thiên hạ. Ưu Mạnh lắc lắc đầu hát mà kẻ cõng củi được phong đất. Ưu Chiên đến bên lan can hô vội mà một nửa đám cầm khiên hầu dưới thềm được nghỉ để thay phiên nhau. Há chẳng phải cùng kỳ vĩ lắm ư!

Chử tiên sinh bàn rằng: Tôi may nhờ kinh thuật* nên được làm quan Lang, lại thích đọc lời truyền của các nhà khác. Trộm không tự lượng sức mình, lại chép sáu chương về những truyện hoạt kê, biên thêm vào đây*. Để có thể mở rộng kiến văn, đặng khiến những người hiếu sự về sau đọc các truyện này sướng tai thích chí, ngõ hầu phụ sau ba chương trước của Thái sử công.

1. Thời Vũ đế, có con hát được sủng ái là Quách cá nhân, nói năng biện bạch tuy không hợp đạo lớn, nhưng khiến nhà vua vui vẻ. Khi Vũ đế còn nhỏ, từng được mẹ Đông Vũ hầu nuôi nấng, khi Vũ đế trưởng thành, gọi bà là “Đại nhũ mẫu”. Mỗi tháng bà vào chầu hai lần. Khi vào chầu, nhà vua hạ chiếu sai sủng thần là Mã Du Khanh đem năm mươi xấp lụa trắng đưa tặng, lại dâng rượu và đồ ăn phụng dưỡng nhũ mẫu. Nhũ mẫu dâng thư nói: “Chỗ nọ có công điền, xin hãy ban cho đám ruộng ấy.” Vũ đế nói: “Nhũ mẫu muốn có công điền ư?” Rồi tặng ruộng ấy cho. Nhũ mẫu nói gì nhà vua cũng chấp nhận. Có chiếu cho nhũ mẫu được ngồi xe đi trên đường dành cho nhà vua. Bấy giờ, các công khanh đại thần đều kính trọng nhũ mẫu. Con cháu, đầy tớ, thị tòng nhà nhũ mẫu hoành hành bạo ngược ở Trường An, giữa đường chặn xe ngựa người ta, cướp lột quần áo người ta. Việc đến tại nhà vua, nhưng nhà vua không nỡ xử theo pháp luật. Quan hữu ty đề nghị đưa gia đình nhũ mẫu ra ở biên giới. Lời tâu được chấp thuận. Nhũ mẫu vào cung gặp Vũ đế từ biệt. Trước khi vào cung, nhũ mẫu gặp rồi khóc lóc với Quách xá nhân. Xá nhân nói: “Khi vào cung từ biệt, hãy đi nhanh rồi ngoái đầu lại nhiều lần.” Nhũ mẫu làm như lời, tạ từ bước ra, đi nhanh nhưng ngoảnh lại nhiều lần. Quách xá nhân vội mắng: “Chà, cái mụ già! Sao không đi nhanh đi! Bệ hạ đã lớn rồi, lẽ đâu cần bà cho bú mới sống ư? Còn ngoái nhìn làm gì?” Thế là nhà vua động lòng, bèn hạ chiếu không đầy nhũ mẫu ra biên giới nữa, phạt lưu đày kẻ đã gièm pha.

2. Thời Vũ đế, có Đông Phương Sóc người nước Tề, thích sử truyện sách vở thời cổ, ham kinh thuật, đọc rộng sách vở các nhà*. Sóc mới đến Trường An, đến chỗ công xa* dâng thư, thư dùng đến ba nghìn thẻ*. Công xa sai hai người cùng cầm nâng thư của Sóc, phải như thế mới nâng nổi. Hoàng thượng ở cung đọc tấu thư của Sóc, dừng chỗ nào thì đánh dấu lại, đọc hai tháng mới xong. Hạ chiếu phong làm quan Lang, thường hầu bên cạnh nhà vua. Nhiều lần được triệu đến bàn chuyện trước mặt nhà vua, vua không lần nào không vui thích. Bấy giờ, có chiếu ban cho được ăn trước mặt vua. Ăn xong, Sóc ôm hết thịt thừa mang đi, làm bẩn cả áo. Nhiều lần được ban tặng lụa là, Sóc vác mang đi. Toàn dùng tiền, lụa được ban tặng, để cưới vợ trẻ đẹp ở Trường An. Cứ lấy vợ được một năm lại bỏ, lấy vợ khác. Tiền tài được ban tặng phát tán hết cho đàn bà con gái. Các quan Lang cận kề nhà vua phân nửa gọi Sóc là “kẻ cuồng”. Nhà vua nghe chuyện, nói: “Nếu Sóc không làm những việc ấy, các ngươi sao theo kịp gã?" Sóc tiến cử con làm quan Lang, lại được thăng làm Yết giả hầu cận nhà vua, thường cầm cờ tiết đi sứ. Sóc đi trong điện, các quan Lang bảo Sóc: “Người ta đều nói tiên sinh là kẻ cuồng.” Sóc đáp: “Như Sóc, được gọi là người trốn đời ở giữa triều đình đấy. Người xưa tránh đời thì vào núi sâu.” Có lúc, dự trong đám tiệc, uống rượu ngà ngà, ngồi trên đất hát rằng: “Ẩn mình trong thế tục, tránh đời ở cửa Kim Mã. Trong cung điện có thể lánh đời giữ trọn thân mình, sao cứ nhất thiết phải vào núi sâu, ở dưới mái tranh.” Cửa Kim Mã là cửa dành cho quan lại*, cạnh cổng có con ngựa bằng đồng, cho nên gọi là “cửa Kim Mã”.

Bấy giờ triều đình tụ họp các Bác sĩ, tiên sinh trong cung nghị bàn, họ cùng hỏi khó: “Tô Tần, Trương Nghi một lần gặp được vua nước vạn cỗ xe, đều được địa vị khanh tướng, ơn trạch truyền cho đời sau. Nay ông học theo thuật cai trị của tiên vương, hâm mộ đạo nghĩa của thánh nhân, tụng đọc Thi, Thư cùng học thuyết bách gia, nhiều không kể xiết. Khắc vào tre, viết lên lụa, tự cho là thiên hạ vô song, có thể gọi là biết rộng, giỏi biện bác. Tuy dốc sức tận trung phụng sự thánh đế, đến nay đã lâu, qua mấy chục năm, quan chức chẳng qua Thị lang, địa vị chẳng qua cầm kích, xem chừng còn có việc gì thiếu sót chăng? Nguyên do tại đâu?” Đông Phương Sóc đáp: “Đó vốn không phải điều các ông có thể biết được. Xưa là một thời, nay là một thời, há có thể đánh đồng ư? Xét lẽ, thời Trương Nghi, Tô Tần, nhà Chu cực suy, chư hầu không vào chầu, dùng vũ lực để tranh quyền, đem quân binh để cự nhau, thôn tính còn mười hai nước, chưa phân thắng bại, ai được kẻ sĩ mưu trí thì mạnh, không được kẻ sĩ mưu trí thì mất, cho nên nói được nghe, đi là đến, thân ở địa vị tôn quý, ơn trạch truyền cho đời sau, con cháu mãi được vinh hiển. Nay không phải thế. Thánh đế ở trên, đức truyền thiên hạ, chư hầu thần phục vào chầu, oai chấn Tứ di, nối liền ngoài bốn biển như cái chiếu, yên ổn như chậu úp, thiên hạ yên bình, hợp thành một nhà, làm việc gì cũng dễ như trở bàn tay. Người hiền năng và kẻ kém cỏi có khác gì đâu? Nay thiên hạ rộng lớn, sĩ dân đông đúc, những kẻ dốc hết tinh lực du thuyết, cùng ùn ùn kéo đến, nhiều không kể xiết. Hết lòng kính mộ đạo nghĩa, lại bị chuyện cơm áo làm khốn, không tìm được đường tiến thân. Giả sử Trương Nghi, Tô Tần sinh cùng ta vào thời nay, ngay chức Chưởng cố cũng không được, sao dám mong làm đến Thường thị, Thị lang. Truyện viết: 'Thiên hạ không còn mối nguy, dẫu có thánh nhân, cũng chẳng có chỗ thi thố tài năng; trên dưới hòa hợp, dẫu có hiền giả, cũng không có chỗ kiến lập công danh.' Cho nên nói thời khác thì việc cũng khác. Thế nhưng sao có thể không tu thân được? Kinh Thi viết: 'Chuông trống trong cung, tiếng vang ra ngoài', 'Hạc kêu chằm lớn, tiếng vang trên trời.' Nếu có thể tu thân, lo gì không vinh hiển? Thái công* đích thân thi hành nhân nghĩa đến bảy mươi hai tuổi mới gặp được Văn vương, thuyết của ông được thi hành, được phong ở Tề, bảy trăm năm không dứt. Đó là lý do để kẻ sĩ ngày đêm miệt mài, tu dưỡng học vấn, thi hành đạo nghĩa, không dám ngơi nghỉ. Kẻ sĩ ẩn dật ngày nay, tuy đương thời không được trọng dụng vẫn hiên ngang, lừng lững một mình, xa thì xem Hứa Do*, gần xét gương Tiếp Dư*, kế sách giống như Phạm Lãi, trung thành hợp với Tử Tư, thiên hạ hòa bình, cùng giữ đạo nghĩa, ít bè thiếu bạn, vốn là lẽ thường. Các ông sao lại nghi ngờ tôi?” Thế là các đồng liêu lặng yên không đáp.

Ở lan can hai lớp trên gác sau cung Kiến Chương xuất hiện một con vật, hình dáng giống con nai. Hay tin, Vũ đế đích thân đến xem. Vua hỏi quần thần hiểu biết nhiều điều, tinh thông kinh thuật bên cạnh không ai biết. Hạ chiếu với Đông Phương Sóc đến xem. Sóc nói: “Thần biết con vật này, xin ban mỹ tửu và thức ăn ngon ăn uống một bữa thịnh soạn, thần mới nói.” Hạ chiếu rằng: “Được.” Rồi lại nói: “Chỗ nọ có mấy khoảnh công điện, có ao cá, mọc cỏ bồ cỏ lau, bệ hạ ban cho thần, thần mới nói.” Chiếu ban rằng: “Được.” Thế rồi Sóc mới chịu nói, rằng: “Con này gọi là Sô nha. Phương xa theo về nẻo nghĩa, Sô nha xuất hiện trước. Răng loài này trước sau giống nhau như một, phẳng như không có răng, cho nên gọi là Sô nha.” Sau đó độ một năm, Côn Da vương ở Hung Nô quả nhiên đem mười vạn quân chúng đến hàng nhà Hán. Bèn ban rất nhiều tiền tài cho Đông Phương Sóc.

Về già, lúc Sóc sắp chết, can vua rằng: “Kinh Thi viết: 'Nhặng xanh đông đúc, đậu trên rào. Người quân tử vui vẻ gần gũi với người, không tin lời gièm. Lời gièm khôn cùng, làm rối loạn các nước bốn phương.' Xin bệ hạ tránh xa bọn xảo ngôn xu nịnh.” Vua hỏi: “Nay đến như Đông Phương Sóc cũng nói nhiều lời hay thế ư?” Vua lấy làm lạ. Không lâu sau, Sóc quả nhiên ốm chết. Truyện viết: “Con chim sắp chết, tiếng hót bi ai; con người sắp chết, lời nói cũng tốt”, chính là nói trường hợp này.

3. Thời Vũ đế, đại tướng quân Vệ Thanh là anh của Vệ hoàng hậu, được phong Trường Bình hầu. Đem quân đánh Hung Nô, đến phía trên sông Dư Ngô rồi rút, chém thủ cấp và bắt tù binh, có công trở về, chiếu ban nghìn cân vàng. Tướng quân ra cửa cung, Đông Quách tiên sinh người nước Tề là phương sĩ chờ chiếu chỉ ở công xa, trên đường đi chặn xe Vệ tướng quân, bái yết rồi nói: “Xin bẩm báo một việc.” Tướng quân dừng xe trước mặt, Đông Quách tiên sinh ở bên cạnh xe nói: “Vương phu nhân mới được hoàng thượng sủng ái, nhà nghèo. Nay tướng quân được thưởng nghìn cân vàng, nếu lấy một nửa tặng cho cha mẹ Vương phu nhân, hoàng thượng biết, ắt rất vui. Đó chính là kế lạ và tiện lợi vậy.” Vệ tướng quân cảm tạ rằng: “May được tiên sinh chỉ cho kế sách tiện lợi, xin kính cẩn nghe chỉ giáo.” Thế rồi Vệ tướng quân bèn mang năm trăm cân vàng chúc thọ cha mẹ Vương phu nhân. Vương phu nhân kể với Vũ đế. Vũ đế nói: “Đại tướng quân không biết làm thế đâu.” Hỏi kế sách từ đâu, Vệ tướng quân nói: “Được người chờ chiếu chỉ là Đông Quách tiên sinh hiến cho.” Chiếu triệu Đông Quách tiên sinh đến, phong làm Quận đô úy. Đông Quách tiên sinh đợi chiếu ở công xa đã lâu, nghèo khốn đói rét, áo rách, giày cũng không còn lành. Đi trên tuyết, giày chỉ còn phần trên, không có phần đế dưới, cả bàn chân giẫm trên đất. Người đi đường thấy vậy cười chê, Đông Quách tiên sinh trả lời rằng: “Ai có thể đi giày trên tuyết mà khiến người khác nhìn thấy phía trên là giày, chỗ dưới giày là chân không?” Đến khi được thăng quan trật hai nghìn thạch, Đông Quách tiên sinh đeo dây thao xanh ra khỏi cung, đến từ biệt chủ nhà trọ, người đó vốn cùng chờ chiếu như mình, đứng làm lễ tiễn biệt ngoài cổng đô thành. Đông Quách tiên sinh trên đường vinh hoa, lập danh ở đời. Đó gọi là người mặc áo vải thô mà mang của báu trong mình vậy. Đang lúc nghèo khốn, không ai ngó ngàng; đến khi hiển quý, bèn đua nhau xu phụ. Ngạn ngữ có câu: “Xem ngựa thấy gầy mà nhầm, xem kẻ sĩ thấy nghèo mà nhầm"*, có lẽ là nói trường hợp này chăng?

4. Vương phu nhân bị bệnh nặng, nhà vua đích thân đến thăm, hỏi rằng: “Con nàng sẽ được phong vương, nàng muốn cho phong ở đâu?” Vương phu nhân đáp: “Xin phong ở Lạc Dương.” Nhà vua nói: “Không được. Lạc Dương có kho vũ khí, kho lương Ngao Thương, là chỗ cửa quan, yết hầu của thiên hạ. Từ thời tiên đế đến nay, truyền đời không phong vương cho ai ở Lạc Dương. Các nước được phong ở vùng Quan Đông, không nước nào lớn bằng Tề, có thể phong cho làm Tề vương.” Vương phu nhân lấy tay vỗ lên đầu, hô: “May mắn quá!” Vương phu nhân chết, được gọi là “Tề Vương thái hậu mất”.

Trước đây, Tề vương sai Thuần Vu Khôn dâng chim hộc cho Sở, ra khỏi cổng thành ấp, trên đường chim hộc bay mất, chỉ còn chiếc lồng không, bèn thêu dệt nên chuyện, đến yết kiến Sở vương, nói: “Tề vương sai thần đến dâng chim hộc, qua sông, không nỡ để chim hộc khát, bèn bỏ ra cho uống nước, chim bỏ thần bay mất. Thần chực đâm bụng, thắt cổ mà chết, nhưng sợ người ta nói nhà vua vì chuyện chim thú khiến kẻ sĩ tự tử. Hộc là giống có lông, có nhiều loài tương tự, thần định mua con khác thay vào, nhưng như thế là không trung thực, lại còn lừa dối nhà vua, định chạy trốn sang nước khác, nhưng đau lòng vì sứ thần hai chúa không qua lại nữa, cho nên đến nhận lỗi, dập đầu nhận tội với đại vương.” Sở vương nói: “Tốt, Tề vương có kẻ sĩ thủ tín như thế ư?” Rồi tặng thưởng hậu hĩnh, tiền tài nhiều gấp đôi giá trị chim hộc.

5. Thời Vũ đế, triệu Thái thú Bắc Hải đến hành cung. Có viên Tốt sử* phụ trách văn thư là Vương tiên sinh, xin đi cùng Thái thú, nói: “Tôi sẽ giúp ích cho ngài.” Thái thú đồng ý. Các viên duyên lại, Công tào* thưa rằng: “Vương tiên sinh ham rượu, nói nhiều mà ít thực chất, sợ không thể đi cùng ngài.” Thái thú đáp: “Ý tiên sinh muốn đi, không thể trái.” Bèn cùng đi. Đến dưới hành cung, chờ chiếu ở cửa cung phủ. Vương tiên sinh chỉ mang tiền mua rượu uống cùng viên Bộc xạ phụ trách lính bảo vệ, say sưa cả ngày, không gặp Thái thú. Thái thú vào quỳ lạy, Vương tiên sinh bảo viên canh cổng rằng: “Xin gọi giúp Thái thú tôi đến cổng trong để tôi nói vọng mấy lời.” Viên quan Lang canh cổng gọi Thái thú, Thái thú đến, từ xa trông thấy Vương tiên sinh. Vương tiên sinh hỏi: “Nếu thiên tử hỏi ngài cai trị Bắc Hải thế nào mà khiến không còn trộm cướp, ngài sẽ trả lời ra sao?" Đáp rằng: “Chọn lựa hiền tài, thảy giao việc đúng tài năng, thưởng người vượt trội, phạt kẻ kém cỏi.” Vương tiên sinh nói: “Đáp như thế là tự khen, tự khoe công của mình, không được. Xin ngài đáp rằng: 'Không phải sức của thần, thảy là do thần linh uy vũ của bệ hạ mới được như thế vậy'.” Thái thú đáp: “Vâng.” Triệu vào, đến dưới điện, có chiếu hỏi Thái thú rằng: “Sao cai trị ở Bắc Hải mà khiến trộm cắp không dấy lên?” Dập đầu đáp lời: “Không phải sức của thần, thảy là do thần linh uy vũ của bệ hạ mới được như thế vậy.” Vũ đế cả cười, nói: “Ôi! Sao lại có lời của bậc trưởng giả để đáp lại thế? Ngươi tiếp thu từ ai?” Đáp rằng: “Thần tiếp thu từ viên Tốt sử phụ trách văn thư.” Vũ đế hỏi: “Giờ y ở đâu?” Đáp rằng: “Ở ngoài cổng cung phủ.” Có chiếu triệu vào, phong Vương tiên sinh làm Thủy hành thừa, lấy Thái thú Bắc Hải làm Thủy hành đô úy. Truyện nói: “Lời hay có thể đem trao đổi, phẩm hạnh cao có thể nhận thêm từ người khác”*, “Người quân tử dùng lời nói tặng nhau, kẻ tiểu nhân dùng của cải tặng nhau”*.

6. Thời Ngụy Văn hầu, Tây Môn Báo làm Huyện lệnh huyện Nghiệp. Báo đến huyện Nghiệp, hội kiến các trưởng lão, hỏi han nỗi khổ cực của dân. Các trưởng lão thưa: “Khổ vì việc cưới vợ cho Hà Bá, cho nên nghèo.” Báo hỏi nguồn cơn, đáp rằng: “Hằng năm quan Tam lão, Đình duyện* của huyện Nghiệp thường thu thuế khóa của trăm họ, tiền thu được lên đến mấy trăm vạn, dùng hai ba mươi vạn để lấy vợ cho Hà Bá, cùng đồng cốt chia nhau số tiền thừa mang về. Đến đúng dịp hằng năm, đồng cốt thấy nhà nào có con gái đẹp, bảo: 'Cô này sẽ làm vợ Hà Bá', liền mang sinh lễ đến lấy. Tắm gội cho cô gái đó, mặc y phục lụa là mới, cho ở một mình, trai giới; dựng trai cung bên bờ sông Hoàng Hà, giăng màn màu hồng đào, cho cô gái ở trong. Chuẩn bị cho đủ thịt bò, rượu, cơm nước, làm hơn chục hôm. Cùng nhau son phấn trang điểm, có giường chiếu như gả con gái, cho cô gái ở trên, thả trôi trên sông Hoàng Hà. Ban đầu thì nổi, trôi đi được mấy chục dặm thì chìm. Nhà ai có con gái đẹp, chỉ sợ đồng cốt cưới cho Hà Bá, cho nên phần lớn đem con gái trốn thật xa. Vì thế trong thành ngày càng trống vắng không người, lại nghèo khốn, việc này có từ lâu rồi. Tục ngữ dân gian có câu: 'Nếu không lấy vợ cho Hà Bá, nước lớn tràn dâng, nhấn chìm người dân'.” Tây Môn Báo nói: “Đến lúc cưới vợ cho Hà Bá, mong các Tam lão, đồng cốt, phụ lão đưa tiễn cô gái trên sông Hoàng Hà, đến báo với tôi, tôi cũng đi tiễn cô gái.” Đều đáp: “Vâng.”

Đến kỳ, Tây Môn Báo đến bên sông Hoàng Hà. Các Tam lão, quan thuộc, thân hào trưởng giả, phụ lão trong làng đều có mặt, dân chúng có tới hai ba nghìn người đến xem. Đồng cốt lần này là bà lão đã bảy mươi tuổi. Nữ đệ tử đi theo có mười người, đều mặc áo the mỏng, đứng sau bà đồng. Tây Môn Báo nói: “Gọi vợ Hà Bá ra đây, xem đẹp hay xấu.” Liền đưa cô gái trong màn đến trước mặt. Báo trông xem, quay lại bảo Tam lão, đồng cốt và các phụ lão: “Cô này không đẹp, phiền bà đồng xuống báo với Hà Bá, đổi tìm cô đẹp hơn, ngày sau đưa đi.” Liền sai lại tốt cùng khiêng bà đồng ném xuống sông Hà. Một lát, nói: “Sao bà đồng đi lâu thế? Đệ tử đi báo!" Lại đem một đệ tử bà đồng ném xuống sông. Một lát, nói: “Đệ tử sao đi đâu thế? Sai một người khác đi báo!” Lại ném một đệ tử khác xuống sông. Trước sau ném ba đệ tử. Tây Môn Báo nói: “Đệ tử của bà đồng là con gái, không thể thưa rõ việc, phiền Tam lão đi bẩm báo sự việc.” Lại ném Tam lão xuống sông. Tây Môn Báo cài bút lên đầu, khom mình kính cẩn, hướng ra sông đứng đợi hồi lâu. Các trưởng lão, quan lại đứng bên nhìn đều kinh sợ. Tây Môn Báo quay lại nói: “Bà đồng, Tam lão không về, làm sao bây giờ?” Lại định sai Đình duyện cùng hào trưởng, mỗi chức một người đi báo. Thảy dập đầu, dập đầu sắp vỡ, máu trên trán chảy xuống đất, sắc mặt tái mét như tro nguội. Tây Môn Báo nói: “Ừ, hãy nán lại chờ chốc lát.” Giây lâu, Báo nói: “Đình duyện đứng lên đi! Xem chừng Hà Bá giữ khách lại lâu, các ngươi hãy kết thúc rồi về.” Quan dân huyện Nghiệp kinh sợ bàng hoàng, từ đấy về sau, không dám nói việc lấy vợ cho Hà Bá nữa.

Tây Môn Báo huy động dân đào mười hai con kênh, dẫn nước sông Hoàng Hà vào tưới ruộng của dân, ruộng đều được tưới nước. Bấy giờ, dân đào kênh thấy có chút vất vả nên không muốn làm. Báo nói: “Dân chỉ có thể hưởng niềm vui khi việc đã xong, không thể cùng họ lo tính từ đầu. Nay con em các phụ lão tuy cho ta làm khổ họ, nhưng trăm năm sau con cháu các phụ lão sẽ nhớ đến lời ta.” Đến nay thảy đều được hưởng lợi từ các con kênh, người dân nhờ đó sung túc giàu có. Mười hai con kênh cắt ngang đường xe đi, đến khi nhà Hán thành lập, trưởng lại cho rằng cầu qua mười hai con kênh chặn mất đường xe đi, lại gần nhau, không khả thi. Định hợp nhất các kênh, đến chỗ đường xe đi sẽ hợp ba con kênh làm một cây cầu. Người dân và phụ lão huyện Nghiệp không chịu nghe trưởng lại, cho là các kênh ấy do Tây Môn quân làm, khuôn phép của bậc hiền quân không thể canh cải. Trưởng lại rốt cuộc nghe theo, không sửa đổi nữa. Xưa kia, Tây Môn Báo làm Huyện lệnh huyện Nghiệp, nổi danh thiên hạ, ơn trạch truyền cho đời sau, không lúc nào dứt, há có thể nói không phải đại phu hiền năng ư?

Truyện viết: “Tử Sản cai trị nước Trịnh, dân không thể giả dối; Tử Tiện cai trị Đan Phủ, dân không nỡ giả dối; Tây Môn Báo cai trị đất Nghiệp, dân không dám giả dối.”* Tài năng của ba vị đó ai đứng đầu? Người sáng suốt trong việc trị lý có thể phân biệt được.

QUYỂN 127 NHẬT GIẢ LIỆT TRUYỆN

Từ xưa, người được nhận mệnh trời thì làm vua, sự hưng thịnh của vương giả chưa từng không dựa vào bốc phệ* để đoán mệnh trời? Thời Chu việc bói toán rất thịnh hành, đến thời Tần vẫn có thể thấy. Đại vương vào chầu*, cũng nghe theo người bói mai rùa. Chức Thái bốc* được lập, từ thời Hán hưng khởi đã có chức này.

Tư Mã Quý Chủ

Tư Mã Quý Chủ, người nước Sở. Xem bói mai rùa ở chợ đông Trường An.

Tống Trung làm Trung đại phu, Giả Nghị làm bác sĩ, cùng ngày cả hai đều ra ngoài triều nghỉ ngơi, vừa đi vừa bàn luận, nói về thuật cai trị của các tiên vương, thánh nhân, xét khắp nhân tình, nhìn nhau than thở. Giả Nghị nói: “Tôi nghe bậc thánh nhân ngày xưa, không ở triều đình*, ắt ở trong số thầy bói, thầy thuốc. Nay tôi đã thấy các tam công, cửu khanh cho đến sĩ đại phu trong triều, họ ra sao tôi đều biết cả. Thử coi trong đám thầy bói xem sao.” Hai người liền cùng ra ngoài chợ xem, chơi trong phường bói toán. Trời vừa mưa xong, đường vắng, Tư Mã Quý Chủ ngồi rảnh rang, có ba bốn đệ tử đứng hầu, đang biện bác về đạo của trời đất, sự vận hành của mặt trời mặt trăng, gốc của âm dương cát hung. Hai quan đại phu vái hai vái. Tư Mã Quý Chủ nom dáng vẻ họ, ra dáng là người hiểu biết, liền đáp lễ, sai đệ tử mời vào ngồi. Ngồi xong, Tư Mã Quý Chủ lại tiếp tục giảng giải, biện biệt sự khởi đầu và kết thúc của trời đất, quy luật vận hành của mặt trời, mặt trăng và các vì sao, xét rõ thứ tự của nhân và nghĩa, trình bày điềm báo cát hung, nói hàng nghìn lời, không điều nào không thuận lý.

Tống Trung, Giả Nghị kinh ngạc rồi hiểu ra, chỉnh trang mũ áo, ngồi nghiêm trang, nói: “Trông dáng vẻ của tiên sinh, nghe lời nói của tiên sinh, vãn bối trộm xem trên đời, chưa từng thấy ai. Nay cớ sao ở địa vị thấp kém, làm việc bẩn thỉu vậy?”

Tư Mã Quý Chủ ôm bụng cả cười, nói: “Xem chừng đại phu giống người có đạo thuật, nay sao nói lời nông cạn, ngôn từ quê kệch đến thế? Nay, ngài cho ai là người hiền năng? Ai là người cao khiết? Nay các ngài dựa vào đâu cho là thấp kém, bẩn thỉu hay trưởng giả?"

Hai người đáp: “Quan cao lộc hậu, người đời đề cao, hiền tài đó. Nay tiên sinh không ở vị trí đó, cho nên nói là thấp kém. Lời nói không đáng tin, việc làm không hiệu quả, lấy nhận không đích đáng, cho nên bảo rằng bẩn thỉu. Xét lẽ, người bói mai rùa cỏ thi, thế tục thảy đều xem thường. Người đời đều nói: 'Ôi, người bói mai rùa phần nhiều nói quá để được lòng người, đề cao tài lộc, số mệnh người xem để họ vui lòng, chuyên nói tai họa khiến người thương tâm, nói xằng chuyện quỷ thần để bòn hết của nả, khiến người ta cầu xin bái tạ nhiều để lợi riêng cho mình.' Đó là điều chúng tôi cho là nhục, cho nên bảo thấp kém bẩn thỉu vậy.”

Tư Mã Quý Chủ nói: “Các vị tạm an tọa. Các vị có thấy những đứa trẻ xõa tóc không? Mặt trời mặt trăng chiếu sáng thì đi ra đường, không chiếu thì thôi, hỏi tì vết*, điềm lành dữ của mặt trời mặt trăng thì không thể hiểu được. Từ đó mà xét, ít người có thể biện biệt được bậc hiền tài và kẻ kém cỏi vậy.

Người hiền hành sự, theo chính đạo để can gián thẳng thắn, nhiều lần can không nghe thì lui về. Người hiền khen người khác cũng không mong báo đáp, chê người khác cũng không sợ oán trách, cốt sao tiện cho quốc gia, lợi cho chúng dân. Cho nên chức quan không xứng với mình thì không làm, bổng lộc không phải công của mình thì không nhận. Thấy người bất chính, dẫu sang cũng không kính trọng, thấy người làm điều bẩn thỉu, dẫu tôn quý cũng không hạ mình. Được, không lấy làm vui; mất, không lấy làm hận. Không phải tội của mình, dẫu bị lụy bị nhục cũng không hổ thẹn.

Nay người ngài cho là hiền, đều đáng xấu hổ. Hạ mình xu phụng, nói năng nịnh nọt; dùng thế để lôi kéo, đem lợi để dẫn dắt; kết bè đảng để bài xích bậc chính nhân, đặng cầu tôn sủng, danh tiếng, đặng nhận bổng lộc quốc gia; làm việc tư lợi, bẻ cong vương pháp, tước đoạt của nông dân; dựa vào chức quyền để ra oai, dựa vào pháp luật làm công cụ, cầu lấy tư lợi mà làm việc bạo nghịch; thế khác nào cầm dao sắc cướp của vậy. Lúc mới làm quan thì dốc sức xảo trá, thổi phồng công lao, cầm văn thư rỗng tuếch để dối lừa chúa thượng, nhờ đó được ở bên phải hoàng thượng*; làm quan mà không nhường người hiền, lại tự khoe công lao, lấy giả làm thực, biến không thành có, lấy ít làm nhiều, đặng cầu thế lớn chức cao; ăn to uống lớn, xe ngựa ruổi rong, mang theo hầu thiếp ca nhi, không đoái hoài đến cha mẹ, phạm pháp hại dân, khiến công quỹ trống không, như thế là trộm cắp mà không cần đến giáo đến tên; tấn công mà không cần dùng cung dùng mác, dối cha mẹ mà chưa bị tội, còn giết vua mà chưa bị thảo phạt vậy. Sao cho họ là hiền năng tài cao?

Trộm cắp nổi lên mà không thể ngăn cấm, man di không thần phục mà không thể trấn áp, gian tà dấy lên mà không thể dẹp yên, phủ quan hao tổn mà không thể xử trí, bốn mùa không thuận mà không thể điều hòa, hằng năm lúa má không chín mà không thể xử lý thích hợp. Hiền tài mà không làm gì, đó là bất trung; không phải hiền tài mà dựa vào chức quan, cốt lợi từ bổng lộc của hoàng thượng, hại đến việc làm quan của người hiền, đó là trộm chức vị vậy; có người nâng đỡ thì tiến dụng, có của thì tỏ ra có lễ, đó là giả dối vậy. Riêng ngài không thấy chim cú bay liệng cùng phượng hoàng ư? Cỏ thơm lan chỉ, khung cùng bị vứt ngoài đồng hoang, cỏ hao cỏ tiêu mọc thành rừng, khiến người quân tử lui gót mà không hiển đạt giữa đám đông, vì người như các ngài vậy.

Truyền thuật lại mà không làm mới, là đạo nghĩa của quân tử vậy. Nay người làm nghề bói mai rùa, ắt phải nói theo khuôn phép của trời đất, dựa vào biến hóa của bốn mùa, thuận theo nhân nghĩa, phân biệt mai rùa, cỏ thi để định quẻ, xoay chuyển la bàn để xem hình trạng cỏ thi, sau mới nói về lợi hại trong trời đất, thành bại trong công việc. Xưa các tiên vương yên định quốc gia, trước tiên ắt dùng mai rùa cỏ thi để bói xem nhật nguyệt, rồi sau mới dám thay trời trị dân; chọn ngày giờ đẹp mới vào trong nước; sinh con nhất định phải bói lành dữ trước, sau đó mới dám nuôi dưỡng. Từ Phục Hy làm Bát quái, Chu Văn vương diễn giải ba trăm sáu mươi tư hào rồi thiên hạ yên trị. Việt vương Câu Tiễn phỏng theo Bát quái của Văn vương để phá nước địch, xưng bá thiên hạ. Từ đó mà nói, bói mai rùa cỏ thi có gì đáng lo đâu.

Vả lại, phàm người bói mai rùa cỏ thi, quét thêm sắp đặt chỗ ngồi, mũ đai ngay ngắn, sau đó mới nói sự việc, đó là có lễ vậy. Bàn chuyện quỷ thần nhân đó được hưởng lễ, bàn chuyện tôi trung nhân đó thờ chúa của mình, bàn chuyện con hiếu qua đó nuôi dưỡng cha mẹ mình, bàn chuyện cha hiền từ theo đó chăm chút con cái mình, đó là có đức vậy. Còn người xem vì đạo nghĩa mà trả mấy chục mấy trăm tiền, người bệnh có thể vì thế mà khỏi, sắp chết có thể vì thế mà sống, lo lắng có thể vì thế mà tránh được, công việc có thể vì thế mà thành, gả con gái cưới con dâu có thể vì thế mà được sinh dưỡng, đó là có đức, há chỉ đáng mấy chục mấy trăm tiền thôi ư! Vậy nên, Lão tử có nói: 'Người có đức tột cao thì không cầu có đức, vậy mà vẫn có đức.'* Nay người làm nghề bói mai rùa cỏ thi làm lợi thì lớn mà nhận đáp tạ thì nhỏ, lời của Lão tử há có khác gì chăng?

Trang tử nói: 'Quân tử bên trong không có nỗi lo đói lạnh, ra ngoài không có nỗi lo cướp bóc, ở địa vị cao mà cung kính, ở địa vị thấp mà không bị hại, đó là đạo của quân tử vậy.' Nay người làm nghề bói mai rùa cỏ thi, tích chứa mà không chồng chất, cất giữ không dùng kho lẫm, dời đi không dùng xe chở, hành trang trên lưng không nặng, dừng lại mà dùng cũng không lúc nào hết. Mang thứ không bao giờ hết, du ngoạn ở cõi vô cùng, dẫu việc làm của họ Trang* cũng không hơn thế, sao ngài lại nói không thể làm nghề bói mai rùa? Trời không đầy đủ ở góc tây bắc, các vì sao chuyển rời về tây bắc; đất không đầy đủ ở góc đông nam, lấy biển làm ao; mặt trời đứng bóng ắt chuyển rời, mặt trăng tròn đầy ắt phải vơi; đạo của tiên vương, chợt còn chợt mất. Các ngài đòi người bói mai rùa lời nói phải đáng tin, chẳng cũng mê hoặc lắm sao!

Các ngài có thấy kẻ sĩ giỏi đàm luận, người giỏi biện bác không?* Suy nghĩ các việc, hoạch định kế sách, ắt là những người này vậy, nhưng không thể dùng một lời nào để làm vui lòng bậc nhân chủ, cho nên hễ nói ắt xưng là tiên vương, bàn luận thì nói theo thời thượng cổ; suy nghĩ các sự việc, hoạch định kế sách, tô điểm bằng sự thành công của tiên vương, hay bàn về sự thất bại hay họa hại của họ, để khiến nhân chủ của mình lo sợ hoặc vui mừng đặng cầu đạt được như ý. Phần nhiều nói lời phóng đại thì không ai hơn những người đó. Nhưng muốn đất nước hùng mạnh thành công, tận trung với chúa thượng, không làm thế không đứng được. Nay người làm nghề bói mai rùa là người dẫn dắt kẻ mê hoặc, giáo hóa kẻ ngu tối vậy. Xét người ngu si mê hoặc, há có thể dùng một lời mà khiến họ nhận ra ư? Cho nên không ngại nói nhiều.

Vì thế, ngựa kỳ ngựa ký không thể chung xe với con lừa gầy, còn chim phượng chim hoàng không chung đàn với chim én chim sẻ, người hiền cũng không thể chung hàng với hàng kém cỏi. Cho nên quân tử ở nơi thấp kín để lánh đám đông, tự giấu mình tránh ràng buộc của thế tục, âm thầm nhận thấy sự thuận ứng của đạo đức để tiêu trừ những điều nguy hại, làm sáng tỏ tính trời, giúp hoàng thượng nuôi dưỡng chúng dân, lập nhiều công lao, mang về lắm lợi mà không mong được tôn sủng, khen ngợi. Hạng người ú ú ớ ớ như các ngài, sao biết được đạo của bậc trưởng giả!"

Tống Trung, Giả Nghị hoảng hốt như đánh mất vật gì, mơ màng thất sắc, buồn bã im lặng không thốt nên lời. Thế rồi nhắc áo đứng lên, vái hai vái từ biệt. Đi mà không biết về đâu, ra khỏi cổng chỉ biết lên xe, rạp trên đòn ngang, cúi đầu, trước sau như không thở ra hơi.

Được ba hôm, Tống Trung gặp Giả Nghị ở ngoài cổng điện, bèn kéo nhau vào nói chuyện riêng, cùng than thở: “Đạo cao thì càng an toàn, thế cao thì càng nguy thêm. Ở vị thế hiển hách, có ngày sẽ mất mạng. Phàm bói mà không chuẩn, không bị mất miếng ăn; vạch kế cho chúa mà không đúng, thân không còn chỗ mà đứng. Hai cái đó cách nhau xa, giống như đầu đội trời ở trên, chân đạp đất ở dưới vậy. Thế nên Lão tử có nói: 'Không tên gọi, là khởi đầu của muôn vật.'* Trời đất mênh mông, muôn vật vui hòa, chỗ an chỗ nguy, không ai biết mình phải ở chỗ nào. Tôi và ông, sao đủ dự vào đó được! Chúng càng lâu thì càng yên ổn, dẫu nghĩa lý Tăng tử* đề cập cũng không có gì sai khác.”

Lâu sau, Tống Trung đi sứ Hung Nô, chưa đến nơi thì quay về, bị khép tội. Còn Giả Nghị làm Thái phó cho Lương Hoài vương, Lương Hoài vương ngã ngựa chết, Nghị bỏ ăn, ôm hận rồi chết. Như thế là chuộng vinh hoa mà đứt gốc vậy*.

Thái sử công bàn rằng: Thời xưa, sở dĩ những người làm nghề bói toán không được chép lại, phần nhiều do không thấy ghi trong sách vở. Đến Tư Mã Quý Chủ, tôi chép rồi viết ra.

Chử tiên sinh bàn rằng: Lúc tôi làm quan Lang, du ngoạn quan sát Trường An, thấy có bậc đại phu hiền năng hành nghề coi bói, để ý thấy ngày thường đi lại, ngồi đứng tự nhiên, cẩn thận chỉnh trang áo mũ rồi mới tiếp người trong làng, có phong cách của quân tử. Gặp người đàn bà tính tình dễ mến đến coi bói, đối diện mà vẻ mặt nghiêm trang, chưa từng cười mà hở răng. Từ xưa đến nay, hiền giả lánh đời, có người ở nơi đầm lớn hoang vu, có người ở trong dân gian nhưng ngậm miệng không nói, có người ẩn cư giữa phường bói toán để giữ vẹn thân mình. Xét Tư Mã Quý Chủ là bậc đại phu hiền năng nước Sở, du học Trường An, tinh thông Kinh Dịch thuật lại đạo của Hoàng Đế, Lão tử, hiểu biết rộng, tầm nhìn xa. Xem lời ông đáp hai vị đại phu quý nhân, dẫn chứng đạo của minh vương, thánh nhân thời xưa, vốn không phải tài năng nông cạn của hàng thuật số tầm thường. Còn như người nhờ bói toán mà nổi danh nghìn dặm thì nơi nào cũng có. Sách truyện viết: “Giàu là cao nhất, sang đứng thứ hai, đã sang, mỗi người phải học một ngón nghề để lập thân.” Hoàng Trực là bậc đại phu, Trần Quân Phu là vợ, nhờ tài xem tướng ngựa mà nổi danh thiên hạ. Trương Trọng, Khúc Thành hầu nước Tề, nhờ giỏi đánh kiếm và học dùng kiếm, nổi danh thiên hạ. Lưu Trường Nhụ nhờ xem tướng lợn mà nổi danh. Họ Chử ở Huỳnh Dương nhờ xem tướng trâu mà nổi danh. Người có thể nhờ một nghề mà có danh tiếng thì rất nhiều, họ đều có phong thái cao hơn thế tục, vượt hơn người người, sao kể hết được. Cho nên nói: “Không phải đất thích hợp, trồng cây không lên; không phải ý mong muốn, dạy cũng không thành.” Phàm trong gia đình muốn dạy con cháu, phải xem xem chúng thích học gì, niềm yêu thích nếu hợp đạo nghĩa cuộc sống, nhân đó mà thành toàn cho. Vì thế nói: “Dựng nhà như thế nào, cho con danh vị gì, qua đó đủ thấy chí hướng của kẻ sĩ; con có chỗ an thân, có thể gọi là người hiền rồi.”

Lúc tôi làm quan Lang, cùng quan Thái bốc, Đãi chiếu làm quan Lang trong một sở quan, họ nói: “Thời Hiếu Vũ đế, tụ hội những người chuyên về bói toán đến hỏi, ngày này có thể cưới vợ hay không? Người theo thuyết Ngũ hành nói có thể, thầy địa lý bảo không thể, thầy kiến trừ* nói không tốt, thầy tùng thời* bảo cực tốt, thầy lịch số phán hơi xấu, thầy thiên nhân* bảo hơi tốt, thầy thái nhất* bảo cực tốt. Tranh biện không quyết định được, bèn đem tấu lên hoàng thượng. Hoàng thượng hạ chế rằng: 'Tránh những sự chết chóc kiêng kỵ, lấy theo thầy Ngũ hành làm chính'.” Thế nên người ta lấy theo thầy Ngũ hành.

QUYỂN 128 QUY SÁCH LIỆT TRUYỆN

Thái sử công bàn rằng: Từ xưa, thánh vương sắp dựng nước, nhận mệnh trời, dấy lên sự nghiệp, có vị nào không từng coi trọng bói toán để giúp việc thêm tốt đẹp! Thời Đường Ngu về trước, không thể ghi lại. Từ thời Tam đại hưng khởi, thảy dựa vào điềm lành. Điềm báo ở Đồ Sơn, từ đó bắt đầu đời vua Khải nhà Hạ*, quẻ bói mai rùa chim én thuận lợi, nên nhà Ân dấy*, quẻ bói cỏ thi trăm thứ lúa tốt lành, nên nhà Chu xưng vương*. Bậc vương giả quyết định những việc tồn nghi, dùng bói toán để tham khảo, lấy cỏ thi và mai rùa để suy đoán, là cách không thay đổi vậy.

Các tộc Man, Di, Để, Khương tuy không có thứ bậc vua tôi, cũng dùng bói toán để quyết đoán hiềm nghi. Hoặc dùng vàng đá, hoặc dùng cỏ cây, mỗi nước phong tục khác nhau. Nhưng đều dùng bói toán coi việc chinh phạt tiến đánh, dấy quân cầu thắng. Mỗi nước tin thần của mình, qua đó biết việc tương lai. Từng nghe qua, thời Hạ thời Ân, muốn bói việc gì, bèn lấy cỏ thi mai rùa, dùng xong thì vứt bỏ, cho là giữ lại mai rùa thì không linh, cỏ thi dùng lâu thì không thần nghiệm. Đến các quan phụ trách coi bói thời Chu, thường cất giữ cỏ thi mai rùa như giấu vật báu. Lại như mai rùa, cỏ thi ứng việc lớn, nhỏ, dùng trước, sau, mỗi thời đều sùng bái riêng, nhưng mục đích sử dụng lại giống nhau. Có người cho thành vượng không việc gì không yên định được, quyết đoán ngờ vực không việc gì không thấy, họ dùng cách cầu thần để hỏi việc, vì cho rằng đời sau suy vi, kẻ ngu không biết tôn bậc trí làm thầy, ai nấy đều tự thỏa mãn, phân hóa thành trăm phái, đạo lớn tản mác vô bờ bến, cho nên suy diễn đến mức cực vi diệu, thâu tóm vào chỗ tinh thần. Có người cho là chỗ mạnh của rùa thiêng, thánh nhân không thể sánh nổi. Chúng dùng để đoán việc lành dữ, biện biệt đúng sai, phần nhiều đúng hơn con người. Đến thời Cao tổ, dựa vào chức quan Thái bốc có từ thời Tần. Thiên hạ mới yên định, binh lửa còn chưa dứt. Đến thời Hiếu Huệ đế, hưởng nước ít ngày, Lã hậu làm nữ chúa, Hiếu Văn đế và Hiếu Cảnh đế noi theo chế độ cũ, chưa kịp giảng giải để thi hành thử. Dẫu cha con làm quan lịch số, đời đời nối nhau, nhưng sự tinh vi thâm diệu, phần nhiều đã thất tán. Đến nay, hoàng thượng lên ngôi, rộng đường cho người tài năng, thu hết sở học trăm nhà, kẻ sĩ tinh thông một môn đều được ra sức, ai có tài năng tuyệt luân siêu việt sẽ được đề cao, không hề thiên vị cho ai, trong khoảng mấy năm, các quan Thái bốc tập hợp đông đảo. Đúng lúc hoàng thượng muốn đánh Hung Nô, phía tây tấn công Đại Uyển, phía nam thu phục Bách Việt, bói mai rùa cỏ thi để dự báo các việc, tính trước sách lược có lợi. Đến khi mãnh tướng cầm lệnh phù xung phong, thu được thắng lợi ở các nơi đó, dùng cỏ thi mai rùa xem ngày giờ tốt cũng góp công vào đấy. Hoàng thượng hết sức quan tâm, ban thưởng đến mấy nghìn vạn. Như bọn Khâu Tử Minh, giàu có sung túc, tôn quý sủng ái, hơn hẳn các quan trong triều. Đến việc dùng bói toán xét đoán chuyện đồng cốt dùng bùa chú hại người, có lúc chỉ rất đúng. Có người vì xích mích nhỏ với bốc quan, thì họ dựa vào việc công để giết hại. Mặc ý gây thương tổn cho người khác, có người bị tan nhà diệt tộc, nhiều không kể xiết. Thăm quan nơm nớp sợ hãi, đều bảo bói mai rùa cỏ thi đáng tin. Sau, việc gian dối của các bốc quan bị lật tẩy, cũng bị giết ba họ.

Phàm bày cỏ thi đoán định số vận, hơ mai rùa để xem vết nứt, biến hóa vô cùng, nên phải chọn người hiền phụ trách xem bói, có thể nói thánh nhân rất trọng việc bói quẻ! Chu công ba lần bói bằng mai rùa, mà Vũ vương khỏi bệnh*. Vua Trụ làm việc bạo ngược, mai rùa lớn không hiện điềm lành*. Tấn Văn công sắp yên định ngôi vị của Chu Tượng vương, bói mai rùa được điềm Hoàng Đế [đánh Xi Vưu ở Bản Tuyền], cuối cùng nhận mệnh trời, được ban cây cung đỏ*. Tấn Hiến công tham sắc nàng Ly Cơ, bói mai rùa được điềm tượng cái miệng, tai họa trước sau truyền đến năm đời*. Sở Linh vương sắp phản nhà Chu, bói mai rùa được điềm chẳng lành, cuối cùng bị thảm bại ở Càn Khê*. Điềm báo bên trong thì đáng tin, mà người đương thời xét rõ thấy biểu hiện ra ngoài, có thể nói hai cái đó không ứng hợp nhau ư! Quân tử cho người coi nhẹ bói mai rùa, cỏ thi, là kẻ không có thần minh, đó là lầm; kẻ làm trái đạo người, tin vào điềm lành, quỷ thần cũng không phù trợ. Cho nên Kinh Thư đưa ra năm cách giải quyết nghi nan, bói mai rùa, cỏ thi là hai trong số đó, xét năm cách để theo cách nhiều hơn, rõ ràng không chỉ tin bói mai rùa và cỏ thi vậy*.

Tôi đến Giang Nam, xem cách làm việc ở đó, hỏi các trưởng lão ở đó, họ nói rùa sống nghìn năm, có thể bơi trên lá sen, cỏ thi mọc trăm cọng chung một gốc. Lại chỗ chúng sống, giữa muôn loài thú, không có hổ lang, trong trăm loài cỏ không có côn trùng độc hại. Những gia đình sống bên sông thường nuôi rùa để ăn thịt, cho là ăn thịt rùa có thể bồi bổ gân cốt khí huyết, có ích cho việc phòng suy dưỡng lão, há không đáng tin sao!

Chử tiên sinh bàn rằng: Tôi vì thông hiểu kinh thuật, thụ nghiệp cùng quan Bác sĩ, nghiên cứu Xuân thu, nhờ đỗ cao nên làm quan Lang, may mắn được làm Túc vệ, ra vào cung điện hơn chục năm. Trộm thích Thái sử công truyện*. Truyện của Thái sử công có viết: “Tam vương bói mai rùa không giống nhau, Tứ di mỗi nơi cách bói cũng khác, nhưng đều để đoán lành dữ. Xét đại để những điều cốt yếu của bói mai rùa và cỏ thi, nên viết phần Quy sách liệt truyện.” Tôi qua lại trong Trường An, tìm phần Quy cách liệt truyện mà không được, nhân đó đến chỗ quan Thái bốc, tham vấn bậc trưởng lão văn học am hiểu việc bói mai rùa, cỏ thi, rồi viết về bói mai rùa, cỏ thi, biên chép dưới đây.

Nghe nói Ngũ đế, Tam vương thời cổ muốn làm việc gì, ắt bói cỏ thi, mai rùa trước tiên. Sách truyện viết: “Dưới có phục linh*, trên có thỏ ti*; trên có cỏ thi, dưới có thần quy.” Cái gọi là phục linh, sống ở dưới thỏ ti, hình dạng tựa chim bay. Mưa vừa dứt, trời trong lặng không có gió, ban đêm cắt bỏ thỏ ti, rồi dùng đèn lồng soi chỗ đất ấy, sau khi đèn tắt, đánh dấu chỗ đó, lấy mảnh vải mới rộng bốn trượng quây quanh, trời sáng đào lên để lấy phục linh, đào sâu từ bốn đến bảy thước thì lấy được, quá bảy thước thì không lấy được. Phục linh ở gốc cây tùng ngàn năm, ăn vào thành bất tử. Nghe nói cỏ thi mọc đủ trăm cọng, phía dưới ắt có rùa thần bảo vệ, phía trên thường có mây xanh che phủ. Sách truyện viết: “Thiên hạ hài hòa bình yên, vương đạo được thi hành thì cỏ thi mọc dài một trượng, bụi cỏ mọc đủ trăm cọng.” Người lấy cỏ thi đời nay, không theo đúng pháp độ thời cổ, không lấy được cỏ thi đủ trăm cọng dài một trượng thì lấy cỏ thi tám chục cọng trở lên, dài tám thước, thế đã là khó kiếm rồi. Người dân thích bói quẻ, dùng loại đủ sáu chục cọng trở lên, dài đủ sáu thước cũng có thể dùng được rồi. Có sách chép: “Người tìm được loài rùa nổi tiếng, của cải theo người đó, gia đình ắt đại quý, có đến ngàn vạn tiền.” Thứ nhất là “Rùa Bắc đẩu” thứ nhì là “Rùa nam thần", thứ ba là “Rùa ngũ tinh", thứ tư là “Rùa bát phong", thứ năm là “Rùa Nhị thập bát tứ", thứ sáu là “Rùa nhật nguyệt", thứ bảy là “Rùa cửu châu", thứ tám là “Rùa ngọc” cả thảy tám loài rùa nổi tiếng. Hình vẽ về rùa mỗi loài đều có chữ viết dưới bụng, ghi đó là loại rùa gì. Tôi lược chép điểm chính yếu, không mô tả hình vẽ của chúng. Tìm được các loại rùa đó, không nhất thiết phải lớn đủ một thước hai tấc, người dân tìm được con lớn bảy tám tấc, đã xem như báu vật rồi. Như nay, châu ngọc của báu, dẫu cất thật kỹ, ắt vẫn thấy sáng, ắt lộ rõ sự thần minh, các loài rùa quý cũng thế chăng! Cho nên ngọc ở trong núi mà cây cối xanh tươi, vực sinh hạt châu mà trên bờ cây không khô héo, sự tươi tốt ấy nhờ châu ngọc giúp thêm vậy. Hạt châu minh nguyệt xuất phát từ sông biển, ẩn giấu trong loài trai, giao long náu ở đó. Vương giả được nó thì có thiên hạ lâu dài, tứ di đến chầu phục. Người có thể có được cỏ thi trăm cọng, lại được rùa bảo vệ ở dưới cỏ thi, dùng để xem bói, trăm việc trăm trúng, đủ để quyết đoán cát hung.

Rùa thần xuất hiện ở sông Trường Giang, quận Lô Giang thường theo tiết trong năm đem mười hai con rùa sống thân dài một thước hai tấc dâng lên quan Thái bốc, quan Thái bốc nhân đó chọn ngày tốt mổ lấy phần mai dưới bụng. Rùa sống nghìn tuổi mới đủ một thước hai tấc. Vương giả điều binh khiển tướng, ắt dùi mai rùa trên miếu đường, để đoán cát hung. Nay, trong Cao miếu có nhà rùa, cất giữ mai rùa, xem là báu vật thần kỳ.

Sách truyện viết: “Lấy xương chân trước xỏ lỗ mà đeo, lấy rùa treo ở góc nhà phía tây bắc, như thế dẫu vào núi sâu rừng thẳm, không bị lạc đường.” Lúc tôi làm quan Lang, thấy sách Vạn tất - Thạch chu phương, trong đó viết: “Có rùa thần ở rừng Gia Lâm tại Giang Nam. Rừng Gia Lâm, về thú không có hổ lang, về chim không có cú vọ, về cỏ không có cỏ độc, lửa tự nhiên không lan đến*, búa rìu không đến*, cho nên mới là 'Gia Lâm' (Rừng tốt lành). Rùa sống trong đó, thường làm tổ trên sen thơm. Sườn trái có chữ viết: 'Năm Giáp Tý mặt trời lồng bóng, kẻ thất phu có được ta, sẽ làm vua, có đất phong; chư hầu có được ta, sẽ làm đế vương.' Người đi tìm rùa thần ở rừng Ô Lâm tại Bạch Xà Bàn, trai giới mà đợi, cung cung kính kính, dáng vẻ như có người đến báo về rùa thần, nhân đó vẩy rượu để tế, xõa tóc hành lễ, khẩn cầu ba đêm thì được.” Từ đó mà xét, há không kỳ vĩ lắm ư! Cho nên đối với rùa có thể không cung kính được sao?

Phương nam có ông lão dùng rùa kê làm chân giường, được hơn hai chục năm, ông lão chết, di dời chiếc giường, rùa vẫn sống chưa chết. Rùa có thể điều hòa hô hấp. Có người hỏi rằng: “Rùa thần kỳ như thế, nhưng quan Thái bốc nhận được rùa sống, sao lại giết để lấy mai?” Đời gần đây trên sông Trường Giang có người bắt được loài rùa nổi tiếng, bèn để nuôi, gia đình nhờ thế thành đại phú. Bàn với người nhà, định thả đi. Có người bảo giết đi chớ thả, thả đi sẽ tan cửa nát nhà. Rùa báo mộng rằng: “Thả ta xuống sông, đừng giết ta.” Người đó rốt cuộc đem giết. Sau khi giết rùa, bản thân chết, trong nhà gặp chuyện bất lợi. Người dân và quân vương đạo lý khác nhau. Người dân bắt được loài rùa nổi tiếng, tương tự như trên, không nên giết. Dựa vào chuyện xưa mà nói, bậc minh vương thánh chúa thời xưa đều giết rùa dùng vào việc bói toán.

Thời Tống Nguyên vương* có được con rùa, cũng đem giết để dùng bói toán. Cẩn thận chép lại việc này dưới đây để những người hiếu sự chọn xem.

Tống Nguyên vương năm thứ hai, thần sông Trường Giang phái rùa thần đi sứ sông Hoàng Hà, tới Tuyền Dương, người đánh cá là Dự Thư kéo lưới bắt được, nhân đó nhốt lại, cho vào trong lồng. Nửa đêm, rùa thác mộng báo Tống Nguyên vương rằng: “Tôi là sứ giả sông Trường Giang đi đến sông Hoàng Hà, bị lưới giăng đường đi. Dự Thư ở Tuyền Dương bắt được tôi, tôi không thể đi được. Thân trong nguy nan, không có ai để báo. Nhà vua có đạo đức nhân nghĩa, nên đến để báo tin.” Nguyên vương kinh ngạc tỉnh giấc. Bèn triệu Bác sĩ là Vệ Bình đến hỏi việc đó: “Nay quá nhân mộng thấy một ông lão, nghển cổ cất cao đầu, mặc áo vóc đen, ngồi xe màn che, đến báo mộng với quả nhận rằng: 'Tôi là sứ giả sông Trường Giang đi đến sông Hoàng Hà, bị lưới giăng đường đi. Dự Thư ở Tuyền Dương bắt được tôi, tôi không thể đi được. Thân trong nguy nan, không có ai để báo. Nhà vua có đạo đức nhân nghĩa, nên đến để báo tin.' Đó là vật gì vậy?” Vệ Binh bèn cầm la bàn đứng dậy, ngẩng lên trời nhìn ánh sáng mặt trăng, trông xem Bắc đẩu chỉ về hướng nào, đoán định vị trí mặt trời. Dùng thước tròn thước vuông hỗ trợ, lại dùng thêm cán cân và quả cân. Đã xác định được bốn góc, tới hướng đối xứng của bát quái. Xem xét điềm cát hung trong đó, loài vật có mai thấy trước. Bèn trả lời Nguyên vương rằng: “Đêm qua giờ Nhâm Tý, mặt trời ở vị trí sao Khiên ngưu. Sông Hoàng Hà dâng nước lớn, quỷ thần cùng nhau mưu tính. Ngân Hà theo hướng nam bắc, thần sông Trường Giang và Hoàng Hà vốn có hẹn trước, gió nam mới thổi đến, sứ giả sông Trường Giang đến trước. Mây trắng che lấp Ngân Hà, muôn vật thảy đều ngưng trệ. Chuôi sao Bắc đẩu trỏ hướng mặt trời, sứ giả đang bị cầm tù. Mặc áo đen ngồi xe có màn che, tên là rùa. Đại vương kíp sai người hỏi han tìm kiếm.” Nguyên vương nói: “Phải.”

Thế là vương bèn sai người phi ngựa đi hỏi Huyện lệnh Tuyền Dương: “Có bao nhiêu nhà làm nghề chài lưới? Ai tên là Dự Thư? Dự Thư bắt được rùa, rùa báo mộng cho nhà vua, nên nhà vua sai ta đi tìm.” Huyện lệnh Tuyền Dương bèn sai huyện lại tra sổ hộ tịch xem xét địa đồ, trên sông có năm mươi lăm nhà làm nghề chài lưới, có ngôi nhà ở thượng lưu, chủ nhà tên là Dự Thư. Huyện lệnh Tuyền Dương nói: “Đây!” Bèn cùng sứ giả phóng ngựa đến hỏi Dự Thư rằng: “Đêm qua người đánh lưới cá bắt được gì?” Dự Thư đáp: “Nửa đêm qua kéo lưới lên bắt được con rùa.” Sứ giả hỏi: “Hiện giờ rùa đang ở đâu?” Đáp: “Đang ở trong lồng.” Sứ giả nói: “Nhà vua biết người bắt được rùa, cho nên sai ta đến tìm.” Dự Thư đáp: “Vâng.” Liền lấy rùa trong lồng trình lên sứ giả.

Sứ giả đưa rùa lên xe chở về, ra cổng thành Tuyền Dương. Đang giữa ban trưa bỗng không trông thấy gì, mưa gió tối sầm. Mây che phía trên, xanh vàng ngũ sắc; mưa và sấm cùng nổi lên, gió đẩy xe đi. Vào đến Đoan Môn, yết kiến nhà vua phía đông cung điện. Thân rùa như nước chảy, bóng mượt tỏa sáng. Trông thấy Nguyên vương, rùa cất cổ lên trước, bước ba bước thì dừng, rồi thụt lùi lại, trở về chỗ cũ. Nguyên vương thấy vậy lấy làm lạ, hỏi Vệ Bình rằng: “Rùa thấy quả nhân, ngẩng cổ lên trước là để nhìn gì? Rụt cổ lui về, là ý thế nào?” Vệ Bình đáp: “Rùa trong lúc nguy nan, đêm qua bị cầm tù, đại vương đức độ nhân nghĩa, sai người cứu sống. Nay vươn cổ về trước, là để đáp tạ, rụt cổ lui về, là muốn đi gấp vậy.” Nguyên vương nói: “Tốt thay! Thần kỳ đến thế ư? Không thể giữ lại lâu; mau đóng xe đưa rùa đi, chớ để lỡ hẹn.”

Vệ Bình đáp: “Rùa là báu vật thiên hạ, ai được rùa này trước thì làm thiên tử, còn: hỏi mười đúng mười, đánh mười thắng mười. Sinh ở vực sâu, lớn trên hoàng thổ. Biết đạo của trời, rành việc thượng cổ. Ngao du ngàn tuổi, không rời địa vực. Bình an tĩnh tại, động không dùng sức. Thọ che trời đất, biết đâu cùng cực. Cùng vật biến hóa, bốn mùa đổi sắc. Sống tự náu mình, không ăn thực vật. Xuân xanh hè vàng, đông đen thu trắng. Rõ lẽ âm dương, thẩm hình xét đức. Biết trước lợi hại, xét tỏ họa phúc. Đã hỏi ắt đúng, đã đánh là thắng. Lấy làm vật báu, chư hầu đều phục. Vương đừng thả đi, đặng yên xã tắc.”

Nguyên vương nói: “Rùa thực thần linh, từ trời giáng xuống, sống ở vực sâu, trong cảnh nguy nan, cho ta hiền năng, đức dày mà trung tín, nên đến báo quả nhân. Nếu quả nhân không thả ra, cũng như người chài lưới vậy. Người chài lưới mưu lợi từ thịt của nó, quả nhân tham thần lực của nó, dưới là bất nhân, trên là vô đức. Vua tôi vô lễ, cậy đâu được phúc? Ta không đang tâm, sao lại không thả!”

Vệ Bình đáp: “Không phải vậy. Thần nghe: đức lớn không báo, gửi nặng không về; trời trao không nhận, trời tước vật báu. Nay rùa ngao du khắp thiên hạ, lại về chỗ cũ, trên đến trời xanh, dưới tận bùn đất. Đi khắp chín châu, chưa từng hổ nhục, không chỗ cầm chân. Nay đến Tuyền Dương, người chài lưới khinh nhục rồi cầm tù. Đại vương dẫu thả, thần Giang, Hà giận, chỉ cốt bảo thù. Cho mình bị hại, cùng thần mưu toan. Mưa mãi không tạnh, nước dâng tràn lan. Nếu làm khô hạn, gió bụi bay tràn, sinh nhiều châu chấu, dân lỡ mùa màng. Đại vương nhân nghĩa, hình phạt ắt tới. Ấy không lẽ khác, từ rùa mà ra. Sau dẫu hối hận, há còn kịp a? Đại vương chớ thả.”

Nguyên vương cảm khái than rằng: “Xét lẽ, ngăn sứ của người, phá kế của người, chẳng tàn bạo ư? Lấy cái người có, làm của báu mình, chẳng ngang ngược sao? Quả nhân nghe nói, cái thình lình được ắt thình lình mất, cái cưỡng đoạt được ắt sau mất không. Kiệt, Trụ bạo cường; thân, nước diệt vong. Nay ta nghe ông, thế thì không còn tiếng là nhân nghĩa mà chỉ có biện pháp bạo cường. Thần sông Trường Giang, Hoàng Hà là vua Thang vua Vũ, ta thành vua Kiệt vua Trụ. Chưa thấy được lợi, chỉ e tội lỗi. Quả nhân hồ nghi, đây là vật báu? Mau chở rùa đi, chớ giữ lại lâu.”

Vệ Bình đáp rằng: “Không phải, đại vương đừng lo. Trong khoảng trời đất, tích đá thành núi. Cao mà không đổ, mặt đất được yên. Cho nên nói vật có khi cao ngất mà lại được yên ổn, có khi nhẹ nhàng mà không thể dời chuyển; người có khi trung tín mà không bằng gian ngoa, có khi xấu xí mà lại làm quan to, có khi xinh đẹp mỹ miều mà lại là nỗi lo của người. Không phải thần thánh, không ai nói xiết. Xuân thu đông hè, hoặc nóng hoặc lạnh. Nóng lạnh bất hòa, xung đột lẫn nhau. Cùng năm khác tiết, do thời khiến nên. Cho nên khiến mùa xuân thì sinh sôi, mùa hè thì lớn lên, mùa thu thì thu hoạch, mùa đông thì cất chứa. Hoặc có nhân nghĩa, hoặc kẻ bạo cường. Bạo cường cần ý hướng, nhân nghĩa có thời cơ. Muôn vật thảy vậy, không thể hiểu hết. Đại vương nghe thần, thần xin nói tường tận. Trời hiện năm màu, để biện trắng đen. Đất sinh ngũ cốc, biết giống tốt xấu. Người dân không ai biết biện biệt, thì cũng như cầm thú. Sống trong hang trong hốc thì không biết làm ruộng. Thiên hạ họa loạn, âm dương đảo điên. Vội vội vàng vàng, thông hôn không kén. Yêu nghiệt sinh lắm, đơn bạc truyền đời. Thánh nhân khu biệt đời sống mỗi loài, để khiến chúng không xâm hại lẫn nhau. Thú có đực cái, cho vào núi, bãi; chim có trống mái, cho vào rừng, đầm; côn trùng có mai, cho ở suối hang. Nên người chăn dân, dựng cho thành quách, trong chia đường làng*, ngoài làm bờ ruộng. Chồng, vợ, trai, gái, chia ruộng cho nhà, xếp đặt phòng ốc. Lập sổ hộ tịch, phân tên chia họ. Lập ra quan lại, tước lộc khuyến khích. Trồng dâu gai để họ có cái mặc, trồng ngũ cốc cho họ có cái ăn. Cày ruộng san đất, bừa ruộng làm cỏ. Miệng được ăn ngon, mắt được nhìn đẹp, thân được lợi ích. Từ đó mà xét, không dựa sức mạnh thì không đạt được. Cho nên nói người làm ruộng không mạnh, kho đụn không đầy; người đi buôn không mạnh, không kiếm được nhiều; phụ nữ không mạnh, vải lụa không tinh; quan lại không mạnh, thế lực không thành; đại tướng không mạnh, lính không nghe lệnh; vương hầu không mạnh, trọn đời vô danh. Cho nên nói mạnh, là khởi đầu của mọi việc, là cái lý của phận vị, là khuôn phép của muôn vật. Cầu ở cái mạnh, không đâu không có. Đại vương không cho là thế, riêng đại vương không nghe hộp ngọc trang sức bằng hình chim trĩ, xuất phát từ núi Côn Lôn; ngọc châu minh nguyệt, xuất xứ từ bốn biển; tạc đá làm hộp, mổ trai lấy châu, đem bán ngoài chợ, thánh nhân có được những thứ đó, cho là cực kỳ quý báu. Có thứ cực quý báu trong tay, thì làm thiên tử. Nay đại vương tự cho giữ rùa là tàn bạo, chẳng bằng mổ trai ngoài biển lấy ngọc; tự cho là cương cường, chẳng bằng tạc đá Côn Lôn để làm hộp ngọc. Người lấy thì không có lỗi, người giữ của báu thì không tai họa. Nay sứ rùa đến bị mắc vào lưới, bị người đánh lưới bắt được, thác mộng chuyển lời, đó là báu vật của nước, sao đại vương còn lo lắng?”

Nguyên vương nói: “Không phải thế. Quả nhân nghe nói, can gián là phúc, xu nịnh là giặc. Chủ nhân nghe lời xu nịnh, đó là ngu tối u mê. Thế nhưng, họa không vô cớ, phúc chẳng tình cờ. Trời đất hợp khí, sinh trăm của cải. Âm dương phân chia, không tách bốn mùa, gồm mười hai tháng, ngày đến có kỳ. Thánh nhân thấu triệt, thân không tai họa. Minh vương vận dụng, không ai dám dối. Cho nên nói phúc lành kéo đến, người tự tạo nên; tai họa kéo đến, người tự gây nên. Họa phúc tương đồng, hình đức chia hai. Thánh nhân thẩm xét, để biết lành dữ. Thời vua Kiệt, Trụ, tranh công với trời, ngăn trở quỷ thần, khiến trời đất quỷ thần không được linh thông. Thế nên, vốn đã vô đạo, nịnh thần lại đông. Kiệt có nịnh thần, tên là Triệu Lương, xúi vua làm việc vô đạo, khuyến vua bằng việc tham tàn, giam Thành Thang ở Hạ Đài, giết Quan Long Phùng*. Cận thần sợ chết, lén lút a dua. Nước nguy như chồng trứng, thảy đều không nói gì. Sung sướng tung hô vạn tuế, có người cho chưa kết thúc. Che tai mắt vua, gian trá cuồng bạo. Thang mới phải đánh Kiệt, Kiệt thân chết nước mất. Nghe theo nịnh thần, riêng nhận tai ương. Xuân thu ghi việc, đến nay chưa quên. Trụ có nịnh thần, tên là Tả Cường, nói năng khoác lác, mắt khéo dò xét, xúi dùng ngà voi, trang điểm mái nhà, cao vút tận trời, lại làm giường ngọc. Đồ bằng tê ngọc, đũa bằng ngà voi. Thánh nhân bị moi trái tim, tráng sĩ bị chém bắp chân*. Cơ tử sợ chết, xõa tóc vờ điên. Giết thái tử nhà Chu là Lịch, bỏ tù Văn vương Cơ Xương. Đưa Văn vương vào nhà đá, giam từ tối đến sáng. Âm Căng cứu sống Văn vương, cùng nhau bỏ trốn. Vào đất nhà Chu, gặp Thái công Vọng*. Dấy binh trữ vũ khí, đánh nhau với vua Trụ. Văn vương ốm chết, chở thây mà đi. Thái tử Cơ Phát thay cha làm tướng, hiệu là Vũ vương. Quyết chiến ở Mục Dã, phá quân vua Trụ ở nam Hoa Sơn. Trụ không thắng nổi, bại trận chạy về, bị bao vây ở nhà mái ngà voi. Tự sát ở nhà Tuyên Thất, chết không được chôn. Đầu treo càng xe, bốn ngựa kéo đi. Quả nhân nghĩ đến việc ấy, ruột tựa nước sôi. Người như thế, giàu thì có cả thiên hạ, sang thì đến ngôi thiên tử, nhưng quá ngạo mạn. Ham muốn không lúc nào chán, làm việc thì thích cao xa, tham tàn mà kiêu căng. Không dùng trung tín, nghe kẻ nịnh thần, rồi bị thiên hạ chê cười. Nay nước của quả nhân, ở trong khoảng chư hầu, không bằng mảy lông mùa thu*. Làm việc không thỏa đáng, trốn đi đâu được!”

Vệ Bình đáp rằng: “Không phải vậy. Hoàng Hà tuy có thần hiền, cũng không bằng núi Côn Lôn; Trường Giang nguồn rộng, không bằng bốn biển. Thế mà người ta vẫn muốn chiếm lấy vật báu ở đó, chư hầu tranh nhau, chiến tranh vì thế nổi lên. Nước nhỏ bị diệt, nước lớn nguy hiểm, giết cha anh người ta, cướp vợ con người ta, tàn phá đất nước, phá hủy tông miếu, để tranh đoạt báu vật đó. Tấn công tranh đoạt, là cường bạo vậy. Cho nên nói dùng cường bạo để chiếm lấy, rồi dùng văn lý* để cai trị. Không trái bốn mùa, ắt khiến hiền sĩ thân cận; theo âm dương biến hóa, sai khiến được quỷ thần; kết thông trời đất, kết làm bạn bè. Chư hầu kéo đến thần phục, dân chúng sung túc vui vẻ. Đất nước yên bình, cùng đời đổi mới. Thang, Vũ làm thế, lấy được ngôi thiên tử. Xuân thu ghi việc đó, lấy làm khuôn phép. Đại vương không tự nhận là Thang, Vũ, mà tự so với Kiệt, Trụ. Kiệt, Trụ là cường bạo, nên là việc thường. Kiệt làm nhà lợp bằng ngói, Trụ làm nhà lợp ngà voi. Trưng tơ trưng củi, khiến dân tổn hao. Thuế khóa vô độ, giết người bừa bãi. Giết hết lục súc, lấy da làm túi. Túi đựng máu chúng, cùng người ta treo lên rồi bắn, tranh cường với Thiên đế. Làm trái bốn mùa, nếm trước trăm quỷ. Ai can liền chết, xu nịnh ở bên. Thánh nhân giấu mình, trăm họ không làm. Trời hay khô hạn, nước nhiều yêu ma. Châu chấu hoành hành hằng năm, ngũ cốc mất mùa. Dân không được yên ở chỗ của mình, quỷ thần không được hưởng lễ. Gió lớn nổi lên hằng ngày, giữa ban ngày mà tối sầm. Mặt trời mặt trăng cùng bị ăn, ánh sáng tắt lịm. Các sao chạy loạn, mất hết trật tự. Từ đó mà xem, sao được lâu dài! Tuy không có vua Thang, Vũ, đến lúc cũng phải diệt vong. Nên Thang đánh Kiệt, Vũ vương đánh Trụ, thời khiến nên thế. Rồi làm thiên tử, con cháu nối đời, cả đời không lỗi. Đời sau xưng tụng, đến nay chưa thôi. Đó là nhân thời cơ mà hành động, gặp việc mà mạnh tay, có thể hoàn thành nghiệp của đế vương. Nay rùa là vật cực báu, là sứ giả của bậc thánh, truyền cho vua hiền. Không dùng chân tay, sấm chớp đi theo; gió mưa đưa đi, nước chảy chở đi. Vua chư hầu có đức độ, thì có được nó. Nay đại vương có đức, lại được vật báu này, nhưng sợ không dám nhận. Nếu đại vương thả nó đi, nước Tống ắt có tai họa. Sau tuy hối hận, cũng không kịp nữa.”

Nguyên vương cả mừng. Thế rồi Nguyên vương hướng lên mặt trời vái tạ, vái hai cái rồi nhận. Chọn ngày trai giới, Giáp, Ất là ngày đẹp nhất. Bèn giết trĩ trắng và dê đen; lấy máu tưới lên rùa giữa đàn tế. Dùng dao để róc, mai rùa không hề tổn hại. Dùng thịt khô và rượu để hành lễ, rồi mổ bụng rùa. Dùng cành cây kinh hơ mai rùa xem bói, đến khi có vết nứt. Các việc hiện ra trên các vết nứt, vết nứt đan nhau. Sai quan Thái bốc xem bói, lời bói thảy đều thỏa đáng. Nước có phúc phận, tàng trữ bảo vật, tin truyền sang nước bên. Giết trâu lấy da, phủ lên gỗ ngô đồng nước Trịnh làm trống. Toàn bộ cây cỏ, biến thành vũ khí. Đánh ắt thắng, lấy tất được, không ai bằng Nguyên vương. Thời Nguyên vương, Vệ Binh làm tướng nước Tống, nước Tống là nước mạnh nhất, là nhờ sức rùa thần vậy.

Cho nên nói rùa thần đến, có thể báo mộng cho Nguyên vương, lại không tự thoát khỏi lồng của người chài lưới. Bản thân có đoán mười điều đúng cả, nhưng không thể đi sứ đến được Hoàng Hà, trở lại báo với thần sông Trường Giang. Hiền đến mức khiến người ta đánh là thắng, chiếm là được, lại không thể tự mình thoát khỏi mũi đao, tránh được tai họa bị đâm bị róc. Thánh tới độ có thể biết trước thấy ngay, nhưng không thể khiến Vệ Bình không nói. Bàn việc thì trăm việc đều đúng, nhưng bản thân lại bị giam cầm. Gặp lúc bất lợi, hiền làm được gì! Người hiền có quy củ nhất định, kẻ sĩ có ngôn hành thích hợp. Cho nên sáng cũng có chỗ không thấy, nghe mà có chỗ không được. Người dẫu hiền minh, không thể trái vẽ hình vuông, phải vẽ hình tròn, ánh sáng của mặt trời mặt trăng, còn có lúc bị mây che khuất. Hậu Nghệ nổi tiếng giỏi bắn cung, không bằng Hùng Cừ, Phong Môn; Hạ Vũ nổi tiếng trí tuệ, giỏi biện biệt, cũng chẳng thể thắng nổi quỷ thần. Trụ của đất bị gãy, nên trời không cột chống, thì sao đòi hỏi con người được an toàn? Khổng tử nghe việc đó, nói: “Rùa thần biết việc lành dữ, mà mai bị khô. Mặt trời thi ân đức, thống ngự cả gầm trời, lại bị nhục bởi con quạ ba chân*. Mặt trăng thi hành hình phạt, tương trợ cho mặt trời, mà bị con cóc ăn*. Nhím bị nhục với chim thước, thần đằng xà* bị nguy bởi loài gián. Cây trúc bên ngoài có các đốt, trong thẳng mà rỗng; tùng bách thì cao lớn trong trăm loài, mà phải giữ cổng lớn*. Can chi không hoàn bị, nên lúc cô lúc hư*. Vàng có chỗ rạn, ngọc trắng có vết. Việc có khi gấp, cũng có lúc chậm. Vật có chỗ bị hạn chế, có chỗ để trông cậy. Lưới có lúc mau, cũng có lúc thưa. Người có lúc quý, cũng có lúc không như ý. Làm thế nào để được thỏa đáng? Muôn vật làm sao để được toàn bị? Trời còn không toàn bị, nên người đời phải làm nhà, chưa đầy ba viên ngói rồi ở trong đó, để ứng với trời. Thiên hạ có thứ bậc, muôn vật không hoàn bị nên mới sống ở đời.”

Chử tiên sinh bàn rằng: Ngư phủ cất lưới lên mà được rùa thần, rùa tự báo mộng cho Tống Nguyên vương, Nguyên vương triệu quan Bác sĩ Vệ Bình, kể cho giấc mộng gặp rùa, Bình xoay la bàn, định vị trí mặt trời mặt trăng, phân chia hạ độ, xem điềm lành dữ, bói thấy rùa và quan sát được những điều giống như trong giấc mộng của Nguyên vương. Bình khuyên nhà vua giữ rùa thần lại, lấy làm báu vật vô giá của quốc gia, việc tốt thay! Xưa, người bói nhất định khen rùa, cho rùa nổi tiếng linh nghiệm, việc ấy có từ lâu rồi. Tôi thuật lại rồi làm thành truyện.

Tháng Ba, tháng Hai, tháng Giêng, tháng Mười hai, tháng Mười một, giữa đóng, trong cao, ngoài thấp, tháng Tư, đầu ngẩng lên, chân mở ra, thu lại rồi mở ra, phần đầu cúi xuống mà lớn, tháng Năm, ngang mà tốt, đầu cúi xuống mà to, tháng Sáu, tháng Bảy, tháng Tám, tháng Chín, tháng Mười*.

Các điều cấm kỵ khi xem bói: giờ Tý, Hợi, Tuất không thể bói và giết rùa. Giữa trưa nếu có nhật thực thì ngừng bói. Buổi tối, vết nứt trên mai rùa không rõ, không thể bói được. Giờ Canh giờ Tân có thể giết rùa và dùi lỗ trên mai. Thường nhằm sáng mồng một hằng tháng để trừ điểm không lành của rùa, trước tiên tắm cho rùa bằng nước trong, dùng trứng xoa lên để cầu đảo, rồi cầm rùa đi xem, coi đó làm cách thường dùng. Người nào đã bói mà không ứng nghiệm, đều dùng trứng để cầu cúng, đứng quay về đông, cùng cành cây kinh hoặc gỗ cứng để hơ, lại dùng trứng nặn bằng đất trỏ vào đó ba lần, cầm rùa mà trứng đã được xoa đều xung quanh, khấn rằng: “Nay ngày tốt, kính cẩn dùng gạo, trứng gà, gậy gỗ kinh, lụa vàng để bọc gạo và trứng nhằm xua điềm xấu của rùa thần Ngọc linh.” Rùa thần Ngọc linh thực sự đáng tin, qua đó biết rõ sự tình muôn việc, biện biệt vết nứt thì có thể xem bói. Không thành thực đáng tin, thì giơ tro của nó lên, để răn con rùa về sau. Khi bói phải nhìn về bắc, mai rùa phải dài một thước hai tấc.

Xem bói trước tiên phải đem mai rùa ra chỗ đốt lửa hơ rồi dùi lỗ, dùi xong ở phần giữa, lại hơ phần đầu rùa, làm thế ba lần; lại hơ đoạn giữa chỗ dài lỗ, gọi là “chính thân”; hơ phần đầu, gọi là “chính túc” mỗi chỗ hơ ba lần. Rồi cầm mai rùa đi quanh chỗ đốt ba vòng, khấn rằng: “Xin cậy nhờ Ngọc linh phu tử. Phu tử Ngọc linh, dùng cây kinh hơ tâm ngài, khiến ngài biết trước sự việc. Ngài trên đi vào trời cao, dưới đi xuống vực sâu, các thần linh, cỏ thi, không đâu đáng tin như ngài. Hôm nay ngày tốt, xem một quả tốt lành. Mỗ định bởi việc này, nếu được điềm lành thì mừng, được điềm dữ thì lo. Nếu được điềm lành, cho tôi vết nứt lớn, đầu và chân thu lại, sóng đôi hướng lên trên. Nếu không được điềm tốt, cho tôi vết nứt gãy, trong ngoài không tương xứng, đầu chân tiêu biến mất.”

Bói rùa thiêng, khấn rằng: “Cậy nhờ rùa thiêng, trong năm cách bói, năm loại vật linh*, không loài nào linh như rùa thần, biết ai chết, biết ai sống. Mỗ muốn được quả tốt lành, mỗ muốn mong cầu điều gì. Nếu được, hiển hiện phần đầu, lộ ra phần chân, trong ngoài tương ứng*; nếu không được, phần đầu ngẩng lên, phần chân thu lại, trong ngoài rủ xuống*. Có thể xem được kết quả”.

Xem người bệnh tật, khấn rằng: “Nay bị bệnh nọ nguy khốn. Nếu chết, đầu vết nứt hướng lên rồi mở ra, trong ngoài đan xen, thân vết nứt gãy từng đốt; không chết, đầu vết nứt ngẩng lên, chân thu lại.”

Xem người bệnh bị ma quỷ ám, khấn rằng: “Nay bệnh, bị ma quỷ ám, tượng vết nứt không hiện; nếu không bị ma quỷ ám, hiện. Tượng vết nứt nếu có ma quỷ ở trong nhà, hiện bên trong, nếu ma quỷ ở bên ngoài, hiện bên ngoài.”

Xem người bị tù có được thả hay không. Nếu không được thả, vết nứt nằm ngang là tốt lành yên ổn; nếu được thả, chân vết nứt mở, đầu ngẩng lên hướng ra ngoài.

Xem cầu tài vật, muốn biết có được hay không. Nếu được, vết nứt đầu ngẩng lên, chân mở, trong ngoài tương ứng; nếu không được, hiện vết nứt đầu ngẩng lên, chân thu lại.

Xem việc bán hay mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu. Nếu được, tượng vết nứt đầu ngẩng lên, chân mở ra, trong ngoài tương ứng; nếu không được, đầu ngẩng lên, chân thu lại, hiện vết nứt nằm ngang là tốt đẹp, yên lành.

Xem việc đánh trộm cướp, tụ họp những người liên quan, ở địa điểm nọ, nay người nọ thống lãnh sĩ tốt và những người liên quan, đến đánh chúng. Nếu thắng, vết nứt đầu ngẩng lên, chân mở ra, thân vết nứt thẳng, bên trong cao, ngoài thấp xuống; không thắng, chân thu, đầu ngẩng, thân và đầu vết nứt trong thấp ngoài cao.

Xem có nên xuất hành hay không. Nên đi, vết nứt đầu và chân mở; không đi được, chân thu đầu ngẩng, nếu nứt theo chiều ngang thì tốt lành yên ổn, yên thì không xuất hành.

Xem việc đi đánh trộm, xem có gặp chúng không. Nếu gặp, vết nứt đầu ngẩng, chân thu ở phía ngoài; nếu không gặp, chân mở đầu ngẩng.

Xem việc đi dò xét trộm cướp có gặp hay không. Nếu gặp, đầu ngẩng chân thu, thu thì thắng ở bên ngoài, không gặp, chân mở đầu ngẩng.

Bói việc nghe tin trộm cướp, chúng có đến hay không. Nếu đến, ngoài cao trong thấp, chân thu đầu ngẩng; không đến, chân mở đầu ngẩng, nếu nứt ngang là tốt lành yên ổn, theo kỳ hạn chúng tự đến.

Xem việc điều chuyển, mất chức quan hay không. Nếu mất chức, tượng quẻ chân mở phía ngoài thu lại, đầu ngẩng; không bị mất chức, tự từ chức, nếu chân thu, vết nứt hiện theo chiều ngang là tốt lành, yên ổn.

Xem làm quan có tốt hay không. Nếu tốt, hiện vết nứt thân ngay ngắn, nếu nứt ngang là tốt lành yên ổn; không tốt, thân vết nứt gãy từng đốt, đầu ngẩng, chân mở.

Xem nhà ở có tốt hay không. Nếu tốt, hiện thân vết nứt ngang thẳng, nếu nứt ngang là tốt lành yên ổn; không tốt, thân vết nứt gãy từng đốt, đầu ngẩng, chân mở.

Xem trong năm lúa có bội thu hay không. Nếu bội thu, vết nứt đầu ngẩng chân mở, trong ngoài nổi cao, phía ngoài rủ xuống; nếu mất mùa, chân thu đầu ngẩng ra ngoài.

Xem trong năm có dịch bệnh không. Nếu có dịch bệnh, đầu ngẩng chân thu, thân vết nứt thành từng đốt bên ngoài mạnh; không có dịch bệnh, thân vết nứt ngay thẳng, đầu ngẩng chân mở.

Xem trong năm có chiến tranh hay không. Không có chiến tranh, hiện vết nứt ngang là tốt lành yên ổn; có chiến tranh, đầu ngẩng chân mở, thân vết nứt biểu hiện bên ngoài mạnh.

Xem cầu kiến quý nhân tốt hay không. Tốt, chân mở đầu ngẩng, thân vết nứt ngay ngắn, trong cao; không tốt, đầu ngẩng, thân gãy từng đốt, chân thu hướng ra ngoài, như trống không, không có gì.

Xem việc xin yết kiến người khác được hay không. Nếu được, đầu ngẩng chân mở, trong cao, không được, đầu ngẩng chân thu hướng ra ngoài.

Xem việc truy đuổi người bỏ trốn có bắt được hay không. Bắt được, đầu ngẩng chân thu, trong ngoài tương ứng; không bắt được, đầu ngẩng chân mở, nếu nứt ngang thì tốt lành yên ổn.

Xem đánh cá, đi săn có được không. Nếu được, đầu ngẩng chân mở, trong ngoài tương ứng; không được, chân thu đầu ngẩng, nếu nứt ngang thì tốt lành yên ổn.

Xem đi đường có gặp trộm cướp không. Nếu gặp, đầu ngẩng chân mở, thân gãy từng đốt, ngoài cao trong thấp, không gặp, hiện vết.

Xem trời mưa hay không. Nếu mưa, đầu ngẩng hướng ra ngoài, ngoài cao trong thấp, không mưa, đầu ngẩng chân mở, nếu nứt ngang thì tốt lành yên ổn.

Xem trời tạnh mưa hay không. Nếu tạnh, hiện vết chân mở đầu ngẩng; không tạnh, nứt ngang thì tốt.

Tượng quẻ gọi là “nứt ngang thì tốt lành yên ổn.” Để xem bệnh, bệnh nguy kịch thì trong một ngày không thể chết; bệnh không nghiêm trọng thì khỏi ngay trong ngày bói, không chết. Người bị giam tù tội nặng thì không được ra, tội nhẹ sẽ được ra ngay; qua một ngày không ra, lâu cũng không thương hại gì. Cầu tài vật, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, một ngày là mua được; quá một ngày thì không mua được. Người xuất hành thì không nên đi. Người đến thì sẽ đến ngay; quá thời gian một bữa ăn mà không tới, sẽ không đến. Đánh trộm cướp, không nên đi, đi cũng không gặp. Nghe tin trộm cướp, chúng không đến. Điều chuyển quan chức, không bị điều chuyển. Giữ chức quan, ở nhà, đều tốt. Trong năm, lúa má thất thu. Dân không bị ôn dịch. Trong năm không có chiến tranh. Gặp người thì phải đi, không đi thì không vui. Xin gặp người khác, không đi không được. Bắt người bỏ trốn, đánh cá săn thú, không được. Đi không gặp trộm cướp. Xem mưa không mưa. Xem tạnh không tạnh.

Tượng quẻ gọi là “hiện vết.” Xem người bệnh thì không chết. Người bị giam thì được thả. Người xuất hành thì ra đi. Người đến, sẽ đến. Mua bán, được. Bắt người bỏ trốn, bắt được, quá một ngày thì không bắt được. Xem về người đi, không đến nơi.

Tượng quẻ gọi là “cột gãy” (trụ triệt). Xem về bệnh, không chết. Người bị giam, được thả. Người xuất hành, có thể lên đường. Người đến, sẽ đến. Buôn bán, không được. Lo lắng, không còn lo lắng. Đuổi bắt người bỏ trốn, không bắt được.

Tượng quẻ gọi là “đầu ngẩng chân thu có trong không ngoài." Xem về bệnh, bệnh nặng không chết. Người bị giam, được thả. Cầu tài vật, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, không được. Người xuất hành, nghe lời không đi. Người đến, sẽ đến. Nghe tin trộm cướp, trộm cướp không đến. Nghe nói, không đến. Nghe nói sẽ thiên chuyển chỗ làm quan, không chuyển. Làm quan, có điều lo lắng. Ở nhà, có nhiều tai họa. Lúa má trong năm, mất mùa. Trong năm có dịch bệnh, dân chúng nhiều người bệnh tật. Trong năm có chiến tranh, nghe nói nhưng không khai chiến. Gặp quý nhân, tốt. Xin yết kiến, không nên đi, đi không được lời nói tốt. Đuổi bắt người bỏ trốn, không được. Đánh cá, săn bắn, không được. Xuất hành, không gặp trộm cướp. Mưa, không mưa to quá. Xem tạnh hay không, không tạnh. Cho nên hình chữ đều là “thủ bị.” Hỏi thì đáp: “Bị là ngẩng lên.” Cho nên xác định là đầu ngẩng lên. Vì thế ghi lại.

Tượng quẻ gọi là “đầu ngẩng chân thu có trong không ngoài.” Xem về bệnh, bệnh nặng không chết. Người bị giam, không được thả. Cầu tài, mua tôi tớ, hầu thiếp, không được. Người xuất hành, không nên đi. Người đến, không đến. Đánh trộm cướp, không gặp. Nghe tin trộm cướp đến, nội bộ đã tự kinh sợ, trộm cướp không đến. Thuyên chuyển quan chức, không thuyên chuyển. Làm quan, nhà, tốt. Lúa má trong năm, mất mùa. Bệnh dịch trong năm, dân nhiều bệnh nặng. Trong năm không có chiến tranh. Gặp quý nhân, tốt. Xin yết kiến, đuổi bắt người bỏ trốn, không được. Mất của, của cải chưa bị chuyển đi, tìm lại được. Đánh cá, săn bắn, không được. Xuất hành, không gặp trộm cướp. Xem mưa, không mưa. Xem tạnh, không tạnh. Xấu.

Tượng quẻ gọi là “hiện vết đầu ngẩng chân thu.” Xem về bệnh, không chết. Người bị giam, chưa được thả. Cầu của cải, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, không được. Xuất hành, không nên đi. Người đến, sẽ đến. Đánh trộm, không gặp chúng. Nghe tin trộm cướp đến, không đến. Thuyên chuyển quan chức, không chuyển. Làm quan lâu, nhiều nỗi lo lắng. Ở nhà, không tốt. Lúa má trong năm, mất mùa. Dân bị bệnh dịch. Trong năm không có chiến tranh. Gặp quý nhân, không tốt. Xin yết kiến, không được. Đánh cá, săn bắn, được ít. Xuất hành, không gặp trộm cướp. Xem mưa, không mưa. Xem tạnh, không tạnh. Không tốt.

Tượng quẻ gọi là “hiện vết đầu ngẩng chân mở.” Xem bệnh, bệnh chuyển nặng rồi chết. Người bị giam, được thả. Cầu của cải, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, không được. Xuất hành, có thể đi. Người đến, sẽ đến. Đánh trộm cướp, không gặp chúng. Nghe tin trộm cướp đến, không đến. Thuyên chuyển chức quan, chuyển. Giữ chức quan, không lâu. Ở nhà, không tốt. Lúa má trong năm, mất mùa. Dịch bệnh trong năm, dân bị nhưng ít. Trong năm không có chiến tranh. Gặp quý nhân, không được tốt. Xin yết kiến, đuổi theo người bỏ trốn, đánh cá săn bắn, không được. Xuất hành, gặp trộm cướp. Xem mưa, không mưa. Xem tạnh, trời tạnh. Hơi tốt.

Tượng quẻ gọi là “đầu ngẩng chân thu.” Xem bệnh, không chết. Người bị giam, giam lâu, không thương hại gì. Cầu của cải, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, không được. Người đi, không nên đi. Đánh trộm cướp, không đi. Người đến, sẽ đến. Nghe tin trộm cướp đến, đến. Chuyển đổi chức quan, nghe nói mà không chuyển. Ở nhà, không tốt. Lúa má trong năm, mất mùa. Bệnh dịch trong năm, dân có bệnh nhưng ít. Trong năm không có chiến tranh. Gặp quý nhân, được gặp. Xin yết kiến, đuổi theo bắt người bỏ trốn, đánh cá săn bắn, không được. Xuất hành, gặp trộm cướp. Xem mưa, không mưa. Xem tạnh, không tạnh. Tốt.

Tượng quẻ gọi là “đầu ngẩng chân mở có trong.” Xem người bệnh, chết. Người bị giam, được thả. Cầu của cải, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, không được. Người đi, nên đi. Người đến, sẽ đến. Đánh trộm cướp, đi nhưng không gặp trộm cướp. Nghe nói trộm cướp đến, không đến. Chuyển đổi chức quan, chuyển. Làm quan, không được lâu. Ở nhà, không tốt. Lúa má, được mùa. Dân có bệnh tật nhưng ít. Trong năm không có chiến tranh. Gặp quý nhân, không tốt. Xin yết kiến, đuổi theo bắt người bỏ trốn, đánh cá săn bắn, không được. Xuất hành, gặp trộm cướp. Xem mưa, tạnh. Xem tạnh, hơi tốt; không tạnh, tốt.

Tượng quẻ gọi là “nứt ngang, tốt; trong ngoài tự nhô cao.” Xem người bệnh, ngày bói không khỏi thì chết. Người bị giam cầm, không có tội, được thả. Cầu tài vật, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, được. Người đi, sẽ đi. Người đến, sẽ đến. Đánh trộm cướp, cùng giao chiến không phân thắng bại. Nghe tin trộm cướp đến, sẽ đến. Điều chuyển quan chức, sẽ điều chuyển. Ở nhà, tốt. Lúa má được mùa. Dân không bị dịch bệnh. Trong năm không có chiến tranh. Gặp quý nhân, xin yết kiến, truy bắt người bỏ trốn, đánh cá, săn bắt, được. Xuất hành, gặp trộm cướp. Xem trời mưa hay tạnh, mưa rồi tạnh, cực tốt.

Tượng quẻ gọi là “nứt ngang tốt, trong ngoài tự tốt." Xem bệnh, người bệnh chết. Người bị giam, không được thả. Cầu tài vật, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, truy đuổi người bỏ trốn, đánh cá, săn bắn, không được. Người đi, không đến nơi. Đánh trộm cướp, không gặp chúng. Nghe tin trộm, không đến. Điều chuyển quan chức, chuyển. Làm quan, có điều lo lắng. Ở nhà, gặp quý nhân, xin yết kiến, không tốt. Lúa má trong năm, không được mùa. Dân bị bệnh dịch. Trong năm không có chiến tranh. Xuất hành, không gặp trộm cướp. Xem mưa, không mưa. Xem tạnh, không tạnh. Không tốt.

Tượng quẻ gọi là “người đánh cá.” Xem bệnh, bệnh càng nặng, không chết. Người bị giam, được thả. Cầu tài vật, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, đánh trộm cướp, xin yết kiến, truy bắt người bỏ trốn, đánh cá, săn bắn, được. Người đi, đi sẽ đến. Nghe tin trộm cướp, không đến. Điều chuyển chức quan, không chuyển. Ở nhà, tốt. Lúa má trong năm, không được mùa. Dân bị dịch bệnh. Trong năm không có chiến tranh. Gặp quý nhân, tốt. Xuất hành, không gặp trộm cướp. Xem mưa, không mưa. Xem tạnh, không tạnh. Tốt.

Tượng quẻ gọi là “đầu ngẩng chân thu, trong cao ngoài thấp.” Xem bệnh, bệnh nặng thêm, không chết. Người bị giam, không được thả. Cầu tài vật, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, đuổi bắt người bỏ trốn, đánh cá, săn bắn, được. Người đi, không đi. Người đến, sẽ đến. Đánh trộm cướp, thắng. Thuyên chuyển chức quan, không chuyển. Làm quan, có nỗi lo, không bị thương hại. Ở nhà, nhiều lo lắng về bệnh tật. Trong năm được mùa lớn. Dân bị dịch bệnh. Trong năm có chiến tranh, nhưng không đến chỗ mình. Gặp quý nhân, xin yết kiến, không tốt. Xuất hành, gặp trộm cướp. Xem mưa, không mưa. Xem tạnh, không tạnh. Tốt.

Tượng quẻ gọi là “ngang tốt, trên có chỗ ngẩng lên, dưới có chỗ như cột trụ.” Xem bệnh, người bệnh lâu ngày, không chết. Người bị giam, không được thả. Cầu tài vật, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, truy bắt người bỏ trốn, đánh cá, săn bắn, không được. Người đi, không đi. Người đến, không đến. Đánh trộm cướp, không đi, đi cũng không gặp. Nghe tin trộm cướp, không đến. Thuyên chuyển chức quan, không chuyển. Ở nhà, gặp quý nhân, tốt. Trong năm được mùa lớn. Dân bị dịch bệnh. Trong năm không có chiến tranh. Xuất hành, không gặp trộm cướp. Xem mưa, không mưa. Xem tạnh, không tạnh. Cực tốt.

Tượng quẻ gọi là “ngang tốt, như cây du ngẩng lên.” Xem bệnh, không chết. Người bị giam, không được thả. Cầu tài vật, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, rất không được. Người đi, không đi. Người đến, không đến. Đánh trộm cướp, không đi, đi cũng không gặp. Nghe tin trộm cướp, không đến. Thuyên chuyển chức quan, không chuyển. Làm quan, ở nhà, gặp quý nhân, tốt. Trong năm được mùa. Trong năm có dịch bệnh, không có chiến tranh. Xin yết kiến, truy bắt người bỏ trốn, không được. Đánh cá, săn bắn, rất không được. Xuất hành, không được việc. Xuất hành, không gặp trộm cướp. Xem mưa hay tạnh, không tạnh. Hơi tốt.

Tượng quẻ gọi là “ngang tốt, phía dưới có chỗ như cột trụ.” Xem bệnh, bệnh nặng không thể khỏi ngay, không chết. Người bị giam, được thả. Cầu tài vật, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, xin yết kiến, truy bắt người bỏ trốn, đánh cá, săn bắn, không được. Xuất hành đến chốn nào đó, không đến nơi. Đánh trộm cướp, không giao chiến. Nghe tin trộm cướp đến, sẽ đến. Thuyên chuyển chức quan, làm quan, tốt, nhưng không được lâu. Ở nhà, không tốt. Trong năm mất mùa. Dân không bị dịch bệnh. Trong năm không có chiến tranh. Gặp quý nhân, tốt. Xuất hành, không gặp trộm cướp. Xem mưa, không mưa. Tạnh. Hơi tốt.

Tượng quẻ gọi là “chỗ chở”*. Xem bệnh, mau khỏi, không chết. Người bị giam, được thả. Cầu tài vật, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, xin yết kiến, truy bắt người bỏ trốn, đánh cá, săn bắn, được. Người đi, sẽ đi. Người đến, sẽ đến. Đánh trộm cướp, gặp nhau, không giao chiến. Nghe tin trộm cướp đến, sẽ đến. Thuyên chuyển chức quan, sẽ chuyển. Ở nhà, có nỗi lo lắng. Gặp quý nhân, tốt. Trong năm được mùa. Dân không bị dịch bệnh. Trong năm không có chiến tranh. Xuất hành, không gặp trộm cướp. Xem mưa, không mưa. Xem tạnh, trời tạnh. Tốt.

Tượng quẻ gọi là “cội cành”*. Xem bệnh, không chết. Người bị giam, lâu ngày, không bị thương hại. Cầu tài vật, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, xin yết kiến, đuổi bắt người bỏ trốn, đánh cá, săn bắn, không được. Người đi, không đi. Người đến, không đến. Đánh trộm cướp, trộm cướp rời đi, không giao chiến. Nghe tin trộm cướp, không đến. Thuyên chuyển chức quan, không chuyển. Ở nhà, tốt. Lúa má trong năm, thu hoạch trung bình. Dân bị dịch bệnh, không chết. Gặp quý nhân, không gặp được. Xuất hành, không gặp trộm cướp. Xem mưa, không mưa. Rất tốt.

Tượng quẻ gọi là “đầu ngẩng chân thu, ngoài cao trong thấp.” Dùng bói, có điều lo lắng, không phương hại gì. Người đi, không đến nơi. Người bệnh lâu, chết. Cầu tài vật, không được. Gặp quý nhân, tốt.

Tượng quẻ gọi là “ngoài cao, trong thấp." Xem bệnh, không chết, có yêu ma. Ra chợ mua, không được. Làm quan, ở nhà, không tốt. Người đi, không đi. Người đến, không đến. Người bị giam lâu ngày, không bị thương hại. Tốt.

Tượng quẻ gọi là “đầu nhìn chân giạng, có trong ngoài tương ứng.” Xem người bệnh, dậy được. Người bị giam, được thả. Người đi, sẽ đi. Người đến, sẽ đến. Cầu tài vật, được. Tốt.

Tượng quẻ gọi là “hiện vết đầu ngẩng chân mở.” Xem người bệnh, bệnh nặng, chết. Người bị giam, được thả, có điều phải lo lắng. Cầu tài vật, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, xin yết kiến, truy bắt kẻ bỏ trốn, đánh cá, săn bắn, không được. Người đi, không đi. Người đến, không đến. Đánh trộm cướp, không giao chiến. Nghe tin trộm cướp đến, sẽ đến. Thuyên chuyển chức quan, làm quan, ở nhà, không tốt. Lúa má trong năm, thu hoạch không tốt. Dân bị dịch bệnh, không chết. Trong năm không có chiến tranh. Gặp quý nhân, không tốt. Xuất hành, không gặp trộm cướp. Xem mưa, không mưa. Trời tạnh. Không tốt.

Tượng quẻ gọi là “hiện vết đầu ngẩng chân mở, ngoài cao trong thấp.” Xem người bệnh, không chết, có yêu ma bên ngoài đến. Người bị giam, được thả, có điều lo lắng. Cầu tài vật, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, gặp nhau nhưng không thành công. Người đi, sẽ đi. Nghe nói có người sẽ đến, không đến. Đánh trộm cướp, thắng. Nghe tin trộm cướp đến, không đến. Thuyên chuyển chức quan, làm quan, ở nhà, gặp quý nhân, không tốt. Trong năm, dân bị dịch bệnh. Có chiến tranh. Xin yết kiến, truy bắt người bỏ trốn, đánh cá, săn bắn, không được. Nghe tin trộm cướp, gặp trộm cướp. Xem mưa, không mưa. Trời tạnh. Xấu.

Tượng quẻ gọi là “đầu ngẩng chân thu, thân gãy, trong ngoài tương ứng.” Xem bệnh, bệnh nặng, không chết. Người bị giam, lâu ngày không được thả. Cầu tài vật, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, đánh cá, săn bắn, không được. Người đi, không đi. Người đến, không đến. Đánh trộm cướp, có cách để đánh thắng. Nghe trộm cướp đến, sẽ đến. Thuyên chuyển chức quan, không chuyển. Làm quan, ở nhà, không tốt. Trong năm mất mùa. Dân bị dịch bệnh. Trong năm có chiến tranh, không đến chỗ mình. Gặp quý nhân, mừng. Xin yết kiến, truy bắt người bỏ trốn, không được. Gặp trộm cướp. Xấu.

Tượng quẻ gọi là “trong ngăn ngoài rủ.” Người đi, không đi. Người đến, không đến. Người bệnh, chết. Người bị giam, không được thả. Cầu tài vật, không được. Gặp người, không gặp. Cực tốt.

Tượng quẻ gọi là “ngang tốt, trong ngoài tương ứng, tự nhô cao như cây du ngẩng lên, trên như cột trụ, chân thu.” Xem bệnh, bệnh nặng, không chết. Bị giam lâu, không đáng tội. Cầu tài vật, mua tôi tớ, hầu thiếp, ngựa, trâu, xin yết kiến, truy bắt người bỏ trốn, đánh cá, săn bắn, không được. Người đi, không đi. Người đến, không đến. Làm quan, ở nhà, gặp quý nhân, tốt. Thuyên chuyển quan chức, không chuyển. Lúa má trong năm, không được mùa lớn. Dân có dịch bệnh. Có chiến tranh. Có chiến tranh nhưng không gặp. Xuất hành, gặp trộm cướp. Nghe nói, không gặp. Xem mưa, không mưa. Xem tạnh, trời tạnh. Cực tốt.

Tượng quẻ gọi là “đầu ngẩng chân thu, trong ngoài rủ xuống.” Xem việc lo lắng về bệnh tật, nặng nhưng không chết. Làm quan, không thành. Người đi, sẽ đi. Người đến, sẽ không đến. Cầu tài vật, không được. Cầu người, không được. Tốt.

Tượng quẻ gọi là “ngang tốt, dưới có cột trụ.” Xem người đến, đến. Trong ngày xem có đến không, chưa đến. Xem người bệnh, qua một ngày không khỏi thì chết. Người đi, không đi. Cầu tài vật, không được. Người bị giam, được thả.

Tượng quẻ gọi là “ngang tốt, trong ngoài tự cất lên.” Xem người bệnh, bệnh lâu, không chết. Người bị giam, lâu ngày không được thả. Cầu tài vật, được nhưng ít. Người đi, không đi. Người đến, không đến. Gặp quý nhân, gặp. Tốt.

Tượng quẻ gọi là “trong cao ngoài thấp, vết nhẹ chân mở”. Cầu tài vật, không được. Người đi, sẽ đi. Người bệnh, sẽ khỏi. Người bị giam, không được thả. Người đến, sẽ đến. Gặp quý nhân, không gặp. Tốt.

Tượng quẻ gọi là “ngoại cách." Cầu tài vật, không được. Người đi, không đi. Người đến, không đến. Người bị giam, không được thả. Không tốt. Người bệnh, chết. Cầu tài vật, không được. Gặp quý nhân, gặp. Tốt.

Tượng quẻ gọi là “trong tự cất lên, ngoài vào chính giữa, chân giạng.” Người đi, sẽ đi. Người đến, sẽ đến. Cầu tài vật, được. Người bệnh, lâu ngày nhưng không chết. Người bị giam, không được thả. Gặp quý nhân, gặp. Tốt.

Tượng này là “ngang tốt, trên có cột trụ, ngoài và trong tự cất cao, chân thu.” Xem điều mong cầu, được. Bệnh, không chết. Người bị giam, không bị thương hại, chưa được thả ra. Người đi, không đi. Người đến, không đến. Gặp người, không gặp được. Trăm việc đều tốt.

Tượng này là “ngang tốt, trên có cột trụ, ngoài và trong tự cất cao thành cột trụ và chân”. Xem điều mong cầu, được. Bệnh, tưởng chết nhưng mau chóng dậy được. Người bị giam, bị giữ lại, không thương hại, mau chóng được thả. Người đi, không đi. Người đến, không đến. Gặp người, không gặp. Trăm việc tốt. Có thể cất quân.

Tượng này là “có dối trá, có phần ngoài”. Xem điều mong cầu, không được. Bệnh, không chết, nhiều lần dậy được. Người bị giam, nhân tai họa mà bị tội. Nghe nói, không thương hại. Người đi, không đi. Người đến, không đến.

Tượng này là “có dối trá, có phần trong”. Xem điều mong cầu, không được. Bệnh, không chết, nhiều lần dậy được. Người bị giam, giữ lại vì họa nên mắc tội, không thương hại, sẽ được thả. Người đi, không đi. Người đến, không đến. Gặp người, không gặp.

Tượng này là “có giả dối, trong ngoài tự cất cao”. Xem điều mong cầu, được. Bệnh, không chết. Người bị giam, không bị mắc tội. Người đi, sẽ đi. Người đến, sẽ đến. Ruộng, mua bán ngoài chợ, đánh cá, săn bắn, thảy đều mừng.

Tượng này là “hồ lạc”. Xem điều mong cầu, không được. Bệnh, chết, khó dậy được. Bị giam, không mắc tội, khó được thả. Có thể ở nhà. Có thể cưới gả. Người đi, không đi. Người đến, không đến. Gặp người, không gặp. Xem có điều lo lắng hay không, không lo lắng.

Tượng này là “hồ triệt”. Xem điều mong cầu, không đạt được. Người bệnh, chết. Bị giam giữ, đáng tội. Người đi, không đi. Người đến, không đến. Gặp người, không gặp. Lời nói, được chứng thực. Trăm việc thảy không tốt.

Tượng này là “đầu cúi, chân thu, thân gãy từng đốt". Xem điều mong cầu, không đạt được. Người bệnh, chết. Bị giam giữ, có tội. Mong ngóng người, không đến nơi. Người đi, sẽ đi. Người đến, không đến. Gặp người, không gặp.

Tượng này là “nổi trong, ngoài tự rủ xuống”. Xem điều mong cầu, không rõ. Bệnh, không chết, khó dậy. Bị giam giữ, không có tội, khó được thả. Người đi, không đi. Người đến, không đến. Gặp người, không gặp. Không tốt.

Tượng này là “ngang tốt, như cây du ngẩng lên, đầu cúi xuống”. Xem điều mong cầu, khó đạt được. Bệnh, khó dậy, không chết. Bị giam cầm, khó được thả, không bị thương hại. Có thể ở nhà, có thể cưới gả.

Tượng này là “ngang tốt, trên như cột trụ chống giữa, thân nứt thành từng đốt, trong ngoài tự cất lên." Xem người bệnh, ngày bói không chết, một ngày sau thì chết.

Tượng này là “ngang tốt, trên như trụ cột, chân thu, trong tự cất cao, ngoài tự rủ xuống”. Xem người bệnh, ngày xem không chết, qua một ngày sau thì chết.

“Đầu cúi, chân hư ngụy, có bên ngoài, không có bên trong”. Người bệnh xem bói mai rùa chưa xong, đã vội chết. Bói sai lớn lắm, nội trong một ngày không chết.

“Đầu ngẩng chân thu”. Xem điều mong cầu, không đạt được. Để bói về người bị giam cầm, có tội. Người ta dùng lời nói làm cho sợ, nhưng không bị thương tổn. Người đi, không đi. Gặp người, không gặp.

Luận chung rằng: “ngoài” tức là người khác, “trong” là thân ta vậy; “ngoài” là nữ, “trong” là nam. “Đầu cúi” là lo lắng. “Lớn” là thân chính, “nhỏ” là cành nhánh nhỏ của vết nứt. Cách xem đại thể, về người bệnh, “chân thu” thì sống, “chân mở” thì chết. Xem việc xuất hành, “chân mở” là đến nơi, “chân thu” là không đến nơi. Xem việc xuất hành, “chân thu” thì không đi, “chân mở” thì đi. Xem điều mong cầu, “chân mở” là được, “chân thu” là không được. Xem người bị giam cầm, “chân thu” là không được thả, “mở” là được thả. Xem về bệnh, chân mở” mà chết là do tượng quẻ “trong cao mà ngoài thấp” vậy.*

QUYỂN 129 HÓA THỰC LIỆT TRUYỆN

Sách Lão tử viết: “Tột đỉnh của nền thịnh trị, các nước lân cận trông thấy nhau, nghe thấy tiếng gà chó của nhau, dân mỗi nước đều cho thức ăn của mình là ngon, cho y phục của mình là đẹp, an lòng với phong tục của mình, vui vẻ với nghề nghiệp của mình, đến phi già chết cũng không qua lại với nhau.” Nếu nhất định theo cách đó, trừ phi bịt tai che mắt người đời gần đây, không thì cơ hồ không thi hành được.

Thái sử công bàn rằng: Phàm đời Thần Nông về trước, tôi không được biết. Đến như ghi chép trong Thi, Thư về thời Ngu, Hạ trở đi, tai mắt muốn hưởng hết cái đẹp về thanh sắc, miệng muốn hưởng hết vị thịt của các loài, thân thể an vui dật lạc, còn trong lòng hãnh diện với vinh hoa của quyền thế, tài năng. Phong khí ấy ngấm vào phong tục của dân từ lâu, dẫu đem lời lẽ vi diệu đi gõ cửa từng nhà thuyết phục, rốt cuộc cũng không thể khiến họ thay đổi. Cho nên tốt nhất là nương theo ý dân, thứ đến là dùng lợi dẫn dắt, kế đến là dạy bảo họ, rồi đến chỉnh đốn họ, kém nhất là tranh giành với họ.

Xét lẽ, Sơn Tây nhiều gỗ, trúc, cốc [để làm giấy], cây gai, đuôi trâu [trang điểm trên cờ], ngọc thạch; Sơn Đông nhiều cá, muối, sơn, tơ, âm nhạc và mỹ nữ; Giang Nam sản sinh cây trầm, gỗ tử, gừng, quế, vàng, thiếc, chì, đan sa, tê, đồi mồi, trân châu, ngà voi da thú; Long Môn, Kiệt Thạch về phía bắc nhiều ngựa, trâu*, dê, lông và da thú để làm áo cừu, gân, sừng; trong khoảng ngàn dặm núi có đồng, sắt, đâu đâu cũng có, như bày bàn cờ vậy. Những thứ ấy, dân trong nước đều yêu thích, trong phong tục dân gian dùng làm y phục, ăn uống, nuôi dưỡng người sống, tống tiền người chết vậy. Nên phải dựa vào nông phu để có cái ăn, dựa vào quan coi việc núi chằm để có các sản vật, dựa vào thợ để chế tác thành đồ dùng, dựa vào thương nhân để lưu thông sản vật. Như thế, đâu cần chỉnh lệnh, giáo hóa để trưng dụng người làm? Chỉ cần mỗi người phát huy khả năng, dốc hết sức mình, để có thứ mình muốn. Cho nên sản vật giá thấp sẽ được bán ở chỗ giá cao, sản vật giá cao sẽ được đổi chác ở chỗ giá thấp, mỗi người ra sức làm nghề của mình, vui với việc mình làm, như nước chảy chỗ trũng, ngày đêm không ngừng nghỉ, không gọi mà tự đến, không cầu mà dân làm ra. Há không phù hợp với đạo, thuận ứng tự nhiên ư?

Sách Chu thư* chép: “Nhà nông không sản xuất thì thiếu ăn, thợ thuyền không làm thì thiếu vật dụng, lái buồn không bán thì ba quý phẩm không được lưu thông, quan coi việc núi chằm không làm thì của cải khan thiếu.” Của cải khan thiếu nhưng núi đầm không thể mở mang khai thác. Bốn hạng đó là nguồn cung cái ăn mặc cho dân vậy. Nguồn lớn thì sung túc, nguồn nhỏ thì khan hiếm. Trên có thể làm giàu cho nước, dưới có thể làm giàu cho nhà. Con đường của nghèo khó hay sang giàu, không phải ở cướp đoạt hay ban tặng, mà là ai khéo thì có thừa, ai vụng thì thiếu thốn. Cho nên Thái công Vọng được phong ở Doanh Khưu, đất nhiễm mặn, dân chúng ít, thế là Thái công khuyến khích nữ công, khiến tay nghề cực khéo léo, lưu thông cá và muối, thế rồi người và của đều theo về, như lấy dây nối các xe vào nhau để kéo đến. Cho nên mũ, đai, quần áo, giày dép nước Tề bán khắp thiên hạ, vùng biển Đông Hải và núi Thái Sơn, người ta đều chỉnh trang y phục đến triều bái nước Tề. Sau đó, nước Tề nửa chừng suy yếu, Quản tử tu chỉnh, lập quan Cửu phủ định độ nặng nhẹ*, Hoàn công nhờ đó xưng bá, chín lần tụ hội chư hầu, một phen khuông phò thiên hạ; còn họ Quản cũng có đài Tam Quy, địa vị là bồi thần* nhưng giàu ngang vua chư hầu. Vì thế Tề giàu mạnh hơn cả vào thời Uy vương và Tuyên vương.

Cho nên nói: “Kho đụn đầy thì biết lễ tiết, ăn mặc đủ thì biết vinh nhục.”* Lễ nghĩa sinh ra ở giàu sang, mà dẹp bỏ ở nghèo khó. Cho nên quân tử giàu có, thích thi hành đức của mình; tiểu nhân giàu có, ra sức cố gắng. Vực sâu thì cá sinh sôi, núi thẳm thì thú đến ở, người giàu thì nhân nghĩa theo về. Người giàu được thế lại càng rạng rỡ, thất thế thì tân khách không đến nữa, nhân đó không vui. Vùng di địch lại càng như thế. Ngạn ngữ nói: “Đứa con của nhà nghìn vàng, không bị xử tử ngoài chợ.” Đó không phải lời suông vậy. Cho nên nói: “Thiên hạ hăm hở, đều vì lợi mà đến; thiên hạ nháo nhào, đều vì lợi mà qua.” Xét lẽ, ông vua nước có nghìn cỗ xe, liệt hầu được phong vạn hộ, quân tử được phong trăm nhà, còn lo nghèo khó, huống chi hạng dân thường trong sổ hộ tịch!

Xưa, Việt vương Câu Tiễn bị vây khốn trên núi Cối Kê, bèn dùng Phạm Lãi, Kế Nhiên. Kế Nhiên nói: “Biết có chiến tranh thì phải lo chuẩn bị từ trước, muốn dùng theo thời thì phải biết rõ các vật dụng, biết hai điều này thì tình hình của muôn hàng hóa vật dụng có thể nắm được. Cho nên sao Thái tuế ở vị trí hành kim thì được mùa; vào hành thủy thì lụt lội; ở hành mộc thì đói kém; hành hỏa thì hạn hán. Hạn hán thì trữ sẵn thuyền, nước lụt thì trữ sẵn xe, là lý của sự vật vậy. Sáu năm lại được mùa, sáu năm lại khô hạn, mười hai năm một lần nạn đói lớn. Phàm lương thực bán một đấu hai mươi tiền thì tổn hại cho nhà nông, chín mươi tiền thì tổn hại cho thương nhân. Thương nhân bị tổn thất thì của cải không lưu thông, nhà nông bị tổn thất thì cỏ dại không được khai phá*. Mỗi đấu cao không quá tám mươi tiền, thấp không đến ba mươi tiền, nhà nông và thương nhân đều được lợi. Bình ổn giá các vật phẩm, sẽ khiến sản vật qua cửa quan vào chợ không thiếu, đó là đạo trị nước vậy. Đạo lý của sự tích trữ, chuộng trữ đủ sản vật, không để tiền ứ đọng. Dùng sản vật để trao đổi, sản phẩm dễ mục nát thì phải ăn, không để lưu lâu, không dám tích trữ để chờ giá cao. Bàn về những thứ có thừa, hay không đủ, phải biết giá cao hay thấp. Giá lên cực cao thì sẽ chuyển giá thấp, giá đã cực thấp thì sẽ lên cao. Lúc giá cao thì bán như bùn đất, lúc giá rẻ lại mua như châu ngọc. Của cải và tiền bạc phải lưu hành như nước chảy vậy.” Trị lý mười năm, nước giàu, thưởng hậu hĩnh cho binh sĩ, binh sĩ xông pha tên đạn, như khát được uống, rốt cuộc báo thù được nước Ngô hùng mạnh, giương quân uy tại Trung nguyên, được xưng tụng hàng “ngũ bá”.

Phạm Lãi rửa được phục ở Cối Kê, bèn ngậm ngùi than rằng: “Kế Nhiên có bảy kế sách, nước Việt dùng năm mà đắc ý. Đã dùng để trị quốc, ta muốn dùng để trị nhà.” Bèn cưỡi thuyền lênh đênh nơi sông hồ, thay tên đổi họ, đến Tề đổi thành Si Di Tử Bì, đến đất Đào đổi thành Chu Công. Chu Công cho đất Đào là trung tâm thiên hạ, bốn phía thông sang chư hầu, là chỗ trao đổi hàng hóa. Bèn lo tạo dựng sản nghiệp, tích trữ của cải, đợi thời kiếm lợi mà không mong cầu ở người khác. Cho nên người giỏi tạo dựng sản nghiệp, sẽ giỏi chọn người, nắm bắt thời cơ. Trong vòng mười chín năm, ba lần kiếm lợi nghìn vàng, hai lần phân phát cho những người nghèo, bạn bè, anh em họ xa. Đó là người giàu mà thích thi hành ân đức của mình vậy. Về sau, tuổi đã già, bèn giao cho con cháu, con cháu gây dựng sản nghiệp khiến sinh lời thêm, dần đến ức vạn. Cho nên nói, người giàu đều xưng tụng Đào Chu công.

Tử Cống sau khi theo học Trọng Ni, về làm quan ở nước Vệ, buôn bán sản vật ở vùng đất Tào đất Lỗ, trong số bảy mươi học trò của Khổng tử, Tứ* là người giàu nhất. Nguyên Hiến* tấm mẳn cũng không đủ no, ẩn cư trong ngõ sâu. Tử Cống đóng xe tứ mã, mang theo nhiều bó lụa trắng để tặng chư hầu, đến đâu, vua nước ấy không vị nào không xuống sân hành lễ xem như ngang hàng. Xét, người khiến danh tiếng Khổng tử truyền khắp thiên hạ, chính là nhờ Tử Cống vậy. Đó gọi là được thế mà càng rạng rỡ đấy chăng?

Bạch Khuê là người đất Chu, thời Ngụy Văn hầu, Lý Khắc muốn khai thác hết nguồn lợi từ đất, còn Bạch Khuê lại thích xem thời thế đổi dời, cho nên người khác vứt thì mình lấy, người khác lấy thì mình cho. Năm được mùa thì mua thóc gạo, bán tơ và sơn; mùa tằm thì mua lụa, sợi, lại bán lương thực. Sao Thái âm ở vị trí của Mão, được mùa; sang năm thất bát. Đến vị trí của Ngọ, hạn hán, năm sau sẽ tốt. Đến vị trí của Dậu, được mùa; sang năm lại thất bát. Đến vị trí của Tý, hạn hán lớn; năm sau lại tốt, có nước. Đến vị trí của Mão, số lượng tích trữ mỗi năm tăng gấp đôi. Muốn tiền tăng thêm, thu mua thóc rẻ; muốn lương thực trong tay nhiều, hãy mua loại lương thực tốt nhất. Biết ăn uống tằn tiện, nhịn những thức ngon, ăn vận tiết kiệm, đồng cam cộng khổ với tôi tớ nô bộc, gặp lúc kiếm tiền thì như mãnh thú vồ mồi. Cho nên nói: “Tôi lo tạo sản nghiệp, như mưu tính của Y Doãn, Lã Thượng, cách dùng binh của Tôn tử, Ngô Khởi, việc thi hành pháp luật của Thương Ưởng vậy. Cho nên người nào trí không đủ để quyền biến, dũng không đủ để quyết đoán, đức nhân không đủ để mua bán, sức mạnh không đủ để giữ vững, dẫu muốn học thuật của tôi, rốt cuộc cũng không bảo cho đâu.” Đại để thiên hạ nói về buôn bán, đều noi theo Bạch Khuê. Bạch Khuê biết cách làm thử, biết thử lại có sở trường, không phải tùy tiện được đâu.

Y Đốn dấy lên từ ruộng muối*, còn Quách Tùng ở Hàm Đan nhờ luyện sắt mà gây dựng nên sản nghiệp, giàu có ngang bậc vương giả.

Khỏa, người huyện Ô Chi làm nghề chăn nuôi, khi gia súc nhiều, bán bớt mua lụa quý và hàng hóa, ngầm hiến tặng Nhung vương. Nhung vương tặng lại gấp mười, tặng cho gia súc, nhiều đến mức phải dùng hang núi để ước lượng số ngựa, trâu. Tần Thủy hoàng đế cho Khỏa được ngang hàng các bậc được phong tặng*, chiếu theo thời gian, được vào triều kiến như bề tôi khác. Còn góa phụ ở đất Ba tên là Thanh, tiên tổ có mỏ đan sa, được hưởng lợi riêng mấy đời, gia sản nhiều không kể xiết. Thanh là góa phụ, giỏi giữ gìn gia nghiệp, dùng của cải để tự bảo vệ, không bị kẻ khác xâm phạm. Tần Thủy hoàng cho là người vợ trinh liệt nên coi như tân khách, xây cho đài Nữ Hoài Thanh. Xét Khỏa là người đứng đầu đám quê mùa làm nghề chăn thả, Thanh là góa phụ ở miền quê xa xôi, lại được đối đãi ngang hàng vua nước vạn cỗ xe, danh tiếng lẫy lừng thiên hạ, há không phải là nhờ giàu có ư?

Nhà Hán hưng khởi, bốn bể thống nhất, mở cửa quan, làm cầu, bãi bỏ lệnh cấm các nơi núi chằm, nhân đó các nhà buôn lớn, giàu có đi khắp thiên hạ, sản vật được trao đổi, không chỗ nào không thông, đúng như mong muốn của họ, lại chuyển hào kiệt, chư hầu, các họ giàu mạnh về kinh sư.

Đất Quan Trung từ huyện Khiên, huyện Ung về phía đông đến Hoàng Hà, Hoa Sơn, cánh đồng phì nhiêu ngàn dặm, từ thời Ngu, Hạ thu thuế cống*, cho đây là ruộng hạng nhất, còn Công Lưu chuyển đến đất Bân*, Chu Thái vương, Vương Quý ở đất Kỳ, Văn vương kiến lập đất Phong, Vũ vương cai trị đất Cảo, nên dân ở đó vẫn còn di phong của thời tiên vương, thích cấy lúa, trồng ngũ cốc, coi trọng đất đai, không làm việc tà vạy. Đến thời Tần Văn Công, Đức công, Mục Công cư trú ở ấp Ung, trên con đường trọng yếu trao đổi hàng hóa vùng đất Lũng đất Thục, có nhiều nhà buôn. Hiến công chuyển đến Dược Ấp, phía bắc Dược Ấp đẩy lui nhung địch, phía đông thông đến Tam Tấn, cũng có nhiều nhà buôn. Tần Hiếu Công, Chiêu công cai trị Hàm Dương, nhà Hán nhân đi làm kinh đô, có các lăng Hoàng đế ở Trường An, bốn phương kéo về hội tụ, đất nhỏ người đông, nên dân ở đây ngày càng thích trí xảo rồi theo nghề buôn. Phía nam có đất Ba đất Thục. Ba, Thục cũng là vùng đất phì nhiêu, đất sản sinh nhiều hạt chi tử*, gừng, đan sa, đá, đồng, sắt, trúc, đồ gỗ. Phía nam không chế vùng đất Điền đất Bặc. Đất Bặc có nhiều nô bộc. Phía tây gần đất Cung, đất Tạc. Đất Tạc có ngựa và bò lông dài*. Còn bốn phía bế tắc, nhưng có sạn đạo dài nghìn dặm, nên không chỗ nào không thông đến, duy có hang Bao Gia án ngữ trước cửa, phải dùng hàng có nhiều đổi lấy hàng vùng mình thiếu. Phong tục ở Thiên Thủy, Lũng Tây, Bắc Địa, Thượng Quận giống với Quan Trung, nhưng phía tây có sự tiện lợi của Khương Trung, phía bắc có súc vật của nhung dịch, chắn súc vật là nghề đứng đầu thiên hạ. Song đất cũng xa xôi hiểm trở, chỉ có kinh đô án ngữ tại đường thông ở vùng đó. Cho nên đất Quan Trung chiếm một phần ba thiên hạ, mà người đông chưa quá ba phần mười, còn xét sự giàu có thì mười phần chiếm đến sáu.

Trước đây, người Đào Đường đóng đô ở Hà Đông, người Ân đóng đô ở Hà Nội, người Chu đóng đô ở Hà Nam. Xét, Tam Hà [Hà Đông, Hà Nội, Hà Nam] nằm ở trung tâm của thiên hạ, như vạc ba chân, là chỗ vương giả thay nhau cư trú, mỗi triều dựng nước mấy trăm đến nghìn năm, đất đai nhỏ hẹp, dân cư đông đúc, là chỗ đô thành, các nước chư hầu tụ hội, cho nên phong tục dân chúng ở đó dè sẻn, tiết kiệm, quen việc. Người đất Dương, Bình Dương đi buôn bán, phía tây đến đất Tân đất Địch, phía bắc đến đất Chủng đất Đại. Đất Chủng và đất Đại ở phía bắc ấp Thạch, giáp giới Hung Nô, nhiều lần bị cướp. Người dân cương cường, hiếu thắng, thích hiện nghĩa, không làm nông thương. Nhưng do gần người di ở phương bắc, quân đội nhiều lần qua đó, của cải vận chuyển từ Trung nguyên đến thường sung túc. Người dân nơi đó mạnh mẽ hung hăng, không chịu an phận, từ khi Tấn bị chia tách, vốn đã lo lắng về sự hung mãnh của họ, rồi Vũ Linh vương khiến họ thêm lợi hại*, phong tục của họ còn chút di phong của Triệu. Cho nên dân vùng đất Dương và Bình Dương kinh doanh buôn bán, thỏa được ý muốn. Người đất Ôn và đất Chỉ sang phía tây buôn bán ở Thượng Đảng, sang phía bắc đến Triệu, Trung Sơn. Trung Sơn đất cằn người đông, lại còn người dân ở Sa Khưu, nơi dâm bôn trụy lạc của vua Trụ khi trước, dân tính khí nóng nảy, chỉ nhằm cơ hội có lợi để kiếm ăn. Đàn ông tụ họp chơi bời, hát những bài bi ca khảng khái, ban ngày theo nhau giết người cướp của, tối đến đào mả, làm đồ giả, đúc trộm tiền, có nhiều người đẹp, đi làm phường hát múa. Phụ nữ thì đánh đàn sắt, mang giày, chơi bời nịnh nọt những nhà giàu sang, được sung vào hậu cung, có mặt khắp các chư hầu.

Nhưng Hàm Đạn cũng là vùng đô hội ở khoảng sông Chương sông Hà. Phía bắc thông đến đất Yên đất Trác, phía nam có nước Trịnh nước Vệ. Phong tục nước Trịnh và nước Vệ giống nước Triệu, nhưng do gần nước Lượng nước Lỗ, có phần trọng khí tiết hơn. Nước Vệ từ ấp Bộc Thượng dời đến Dã Vương, tục ở Dã Vương chuộng vũ dũng, hiệp nghĩa, là di phong của nước Vệ vậy.

Nước Yên cũng là nơi đô hội ở khoảng Bột Hải và núi Kiệt Thạch. Phía nam thông đến nước Tề nước Triệu, phía đông bắc giáp đất Hồ. Từ Thượng Cốc đến Liêu Đông, đất đai xa xôi, dân chúng thưa vắng, nhiều lần bị đánh cướp, phong tục đại thể giống nước Triệu và nước Đại, còn dân chúng hung hãn, cạn nghĩ. Có nhiều cá, muối, táo, hạt dẻ. Phía bắc gần Ô Hoàn, Phù Dư; phía đông gắn với nguồn lợi từ đất Uế Lạc, Triều Tiên, Chân Phan.

Người ở Lạc Dương đến buôn bán ở nước Tề và nước Lỗ phía đông, nước Lượng nước Sở phía nam. Vốn vì phía nam Thái Sơn là nước Lỗ, phía bắc là nước Tề.

Nước Tề núi biển bao bọc, đất đai màu mỡ nghìn dặm, thích hợp để trồng dâu gai, dân chúng có nhiều lụa màu, vải, lụa trắng, cá, muối. Lâm Truy cũng là vùng đô hội ở khoảng biển và Thái Sơn. Phong tục ở đây khoan hòa thoáng đạt mà đủ trí mưu, thích nghị luận, trọng đất đai, khó dời chuyển, nhát gan khi đánh đông người, dũng cảm khi đi hành thích, cho nên có nhiều kẻ đi cướp của người khác, là phong thái của nước lớn vậy. Trong vùng có đủ năm loại dân*.

Còn đất Trâu đất Lỗ nằm bên bờ sông Thu sông Tứ, hãy còn di phong của Chu công, tục chuộng nho học, lễ nghi đầy đủ, cho nên dân vốn cẩn trọng. Phần nhiều dựa vào dâu, gai gây dựng sản nghiệp, không có nguồn lợi núi chằm. Đất nhỏ, người đông, tiết kiệm, dè sẻn, sợ bị phạm tội, tránh xa gian tà. Đến khi suy vi, thích buôn bán, chạy theo lợi, hơn cả người đất Chu.

Từ Hồng Câu sang phía đông, núi Mang núi Nãng về phía bắc, cho đến Cự Dã, là nước Lượng nước Tống. Đất Đào, Thư Dương cũng là một vùng đô hội vậy. Xưa, vua Nghiêu khởi lên ở Thành Dương, vua Thuấn đánh cá ở Lôi Trạch, vua Thành Thang dừng chân ở đất Hào. Phong tục ở đó còn di phong của các bậc tiên vương, trang trọng, trung hậu, nhiều quân tử, thích trồng cây, tuy không có nguồn lợi phong phú từ núi chằm, nhưng biết ăn mặc tiết kiệm, tích trữ được nhiều của cải.

Đất Việt và Sở phong tục chia ba. Từ các vùng Bái, Trần, Nhữ Nam, Nam Quận ở phía bắc sông Hoài, đó là Tây Sở. Phong tục vùng này hung hăng khinh suất, dễ nổi giận, đất đai cằn cỗi, ít của cải tích trữ. Giang Lăng vốn là Dĩnh Đô, phía tây thông đến đất Vu đất Ba, phía đông có đầm Vân Mộng giàu nguồn lợi. Đất Trần tiếp giáp giữa Sở và Hạ, lưu thông các hàng hóa như cá, muối, dân nhiều người làm nghề buôn. Đất Từ, Đồng, Thu Lư phong tục liêm khiết khắt khe, coi trọng lời hứa.

Từ Bành Thành về phía đông, Đông Hải, Ngô, Quảng Lăng, đó là Đông Sở. Phong tục giống ở đất Từ và đất Đồng. Từ đất Cù đất Tăng về phía bắc, phong tục như nước Tề; phía nam Chiết Giang giống phong tục Nam Việt. Xét, nước Ngô từ ba vị vua Hạp Lư, Xuân Thân quân, Vương Tỵ vời gọi kẻ thích du thuyết trong thiên hạ đến, phía đông có nguồn muối biển dồi dào, có đồng ở Chương Sơn, nguồn lợi từ Tam giang, Ngũ hồ, cũng là một nơi đô hội ở Giang Đông vậy.

Hành Sơn, Cửu Giang, Giang Nam, Dự Chương, Trường Sa là Nam Sở, phong tục đại để giống Tây Sở. Dĩnh Đô về sau chuyển đến Thọ Xuân, cũng là một nơi đô hội. Còn Hợp Phì nhận được nước triều dâng ở phía nam và bắc, có da thuộc, bào ngư, là nơi chuyển vận gỗ. Đan xen phong tục vùng Mân Trung, Can Việt, nên người Nam Sở thích lời hay, khéo nói mà ít giữ tín. Giang Nam địa thế thấp ẩm, đàn ông chết sớm. Nhiều tre gỗ. Dự Chương có nhiều vàng, Trường Sa có chì, thiếc, nhưng khoáng vật không nhiều, dẫu khai thác cũng không chi phí. Vùng Cửu Nghi, Thương Ngô về phía nam đến đất Đam Nhĩ, phong tục phần lớn giống Giang Nam, trong đó Dương Việt nhiều điểm giống nhất. Phiên Ngung cũng là một vùng đô hội, nơi tập trung ngọc quý, sừng tê, đồi mồi, các loại quả, vải vóc.

Dĩnh Xuyên, Nam Dương là nơi người Hạ cư trú. Nền chính trị của người Hạ chuộng trung hậu, chất phác, còn có di phong của các bậc tiên vương. Người Dĩnh Xuyên đôn hậu thực thà. Cuối thời Tần, lưu đày người dân không tuân khuôn phép đến Nam Dương, Nam Dương phía tây thông đến Vũ Quan và Vân Quan, phía đông nam liền với sông Hán, Trường Giang và sông Hoài. Đất Uyển cũng là một vùng đô hội. Phong tục pha tạp, có nhiều tục tốt, phần nhiều làm nghề buôn bán. Dân thích hành hiệp, thông với vùng Dĩnh Xuyên, cho nên đến nay vẫn gọi là “người Hạ”.

Phàm sản vật trong thiên hạ chỗ ít chỗ nhiều, tập tục của người dân, Sơn Đông ăn muối bể, Sơn Tây ăn muối ao, Lĩnh Nam và Sa Bắc vốn đều có muối, đại thể là như thế.

Nhìn chung, vùng Sở và Việt, đất rộng người thưa, ăn cơm với các món chế từ cá, đốt lửa để diệt cỏ, hoặc dẫn nước diệt cỏ, dưa và sò ốc không cần mua cũng đủ dùng, địa thế khiến nơi này nhiều đồ ăn, không lo đói khát, vì thế dân sống tạm bợ qua ngày, không trữ nhiều của nên lắm người nghèo. Do vậy, từ sông Trường Giang và sông Hoài về phía nam, không có người đói rét, cũng không nhà nào có ngàn vàng. Từ sông Nghi sông Tứ về phía bắc, thích hợp trồng ngũ cốc, dâu gai, lục súc, đất hẹp người đông, nhiều lần bị hạn hán, lụt lội, dân thích tích trữ, nên các nước Tần, Hạ, Lương, Lỗ thích nghề nông và trọng chúng dân. Các vùng Tam Hà, Uyển, Trần cũng vậy, lại thêm nghề buôn bán. Dân Tề và Triệu thông minh khéo léo, chỉ chờ cơ hội kiếm lợi. Đất Yên đất Đại thì làm ruộng, chăn nuôi và nuôi tằm.

Từ đó mà xét, bậc hiền nhân mưu tính sâu xa trên miếu đường, bàn luận ở triều đình, kẻ sĩ thủ tín, chết vì tiết tháo, ẩn cư nơi thâm sơn cùng cốc, dựng danh vọng cao sẽ hướng về đâu? Hướng về giàu có sung túc vậy. Vì thế quan lại thanh liêm thì giữ chức lâu, giữ chức lâu thì càng giàu có, thương nhân buôn bán ngay thẳng sẽ thành cự phú. Làm giàu, là bản tính của con người, là điều không cần học mà đều mong muốn. Cho nên tráng sĩ trong quân, xông lên trước đánh thành trì, phá trận đẩy lùi quân địch, chém tướng nhổ cờ, tiến lên hứng chịu tên đạn, không tránh gian nguy dẫu vào nơi nước sôi lửa bỏng, vì trọng thưởng khiến nên như thế. Người tuổi trẻ ở làng xóm, dùng chùy giết người chôn xác, cướp bóc làm việc gian trá, đào trộm mả, đúc trộm tiền, giả danh hành hiệp để chiếm đoạt, giúp bạn bè báo thù riêng, lẩn lút chỗ tối để tránh bị bắt, không sợ pháp luật cấm đoán, như ngựa phóng vào chỗ chết, kỳ thực đều vì của cải mà thôi. Nay, những người con gái nước Triệu nước Trịnh, chỉnh chuốt dung nhan, gảy đàn cầm, sắt, múa ống áo dài, đi trên hài nhẹ, liếc mắt đưa tình, không cần đi xa nghìn dặm, không phân biệt già hay trẻ, chỉ cốt chạy theo giàu có. Các công tử rảnh rỗi ngao du, trang sức mũ, kiếm, xe ngựa nối nhau, cũng là biểu hiện sang giàu vậy. Người đánh cá, săn bắn, bất kể sớm khuya, dãi dầu tuyết sương, vào tận hang cùng hốc thẳm, không sợ thú dữ làm hại, cũng vì muốn nếm vị ngon. Cờ bạc đua ngựa, chọi gà thi chó, đỏ mặt tía tai, nhất định tranh thẳng, vì trọng việc thua thiệt mất mát. Các thầy thuốc, phương sĩ dùng thuật để kiếm ăn, lao khổ tinh thần, dốc hết khả năng, là mong báo đáp hậu hĩ. Quan lại văn sĩ thì khoe văn múa bút, khắc ấn chương ngụy tạo văn thư, không sợ bị giết bằng đao bằng cưa, đắm chìm vào của hối lộ tặng biếu. Nông dân, thợ thuyền, thương nhân, người tích lũy nhiều, vốn mong giàu có, tăng thêm của cải. Họ chỉ biết dốc hết khả năng kiếm sống, rốt cuộc không còn hơi sức mà tranh giành của cải nữa.

Ngạn ngữ nói: “Ngoài trăm dặm thì không mua bán củi, ngoài ngàn dặm thì không mua bán thóc.” Cư trú một năm thì trồng cây lương thực, cư trú mười năm thì trồng cây cối, cư trú trăm năm thì dùng đức dẫn dụ người. Đức là nói người tài đức. Nay, không được phụng dưỡng từ quan chức bổng lộc, không có nguồn thu từ tước vị ấn phong mà đòi vui sướng sánh ngang người có bổng lộc, tước vị, ấp phong, đó gọi là “tố phong” [phong hờ]. Người có ấp phong thì hưởng tô thuế ở đó, mỗi năm một hộ là hai trăm tiền. Người được phong nghìn hộ thì hưởng hai mươi vạn tiền, vào chầu thiên tử, sính lễ, lễ phẩm tế tự đều lấy trong đó. Dân thường như nông dân, thợ thuyền, thương nhân, mỗi năm một vạn được lợi tức hai nghìn, nhà có trăm vạn thì lợi tức hai mươi vạn, các khoản lao dịch, tô thuế lấy trong số đó. Nhu cầu ăn mặc, tùy ý hưởng thụ như mong muốn. Cho nên nói, trên mặt đất nuôi năm mươi con ngựa, một trăm sáu mươi bảy con bò, hai trăm năm mươi con dê, trên vạt cỏ nuôi hai trăm năm mươi con lợn nái, dưới nước có đầm ao ngàn thạch cá, trên núi có nghìn cây gỗ lớn. Ở An Ấp có nghìn gốc táo, ở nước Yên nước Tần có nghìn cây dẻ, ở đất Thục đất Hán, Giang Lăng có nghìn cây quýt, Hoài Bắc, Thường Sơn về phía nam, ở khoảng sông Hoàng Hà và sông Tế có nghìn cây thu*; ở đất Trần đất Hạ có nghìn mẫu cây sơn; ở đất Tề đất Lỗ Có nghìn mẫu dâu gai; ở Vị Xuyên có nghìn mẫu trúc, cùng các thành lớn chốn danh đô muôn nhà, đất đai ngoài thành ngàn mẫu mỗi mẫu sản lượng một chung*, hoặc nghìn mẫu cây chi tử, nghìn luống gừng, hẹ. Những người giàu có như thế đều sánh ngang tước hầu nghìn hộ. Nhưng đó là nguồn thu để có cuộc sống giàu có, không phải ngó ngàng đến chợ búa, không cần đến ấp khác, chỉ ngồi đợi thu, bản thân mang danh ẩn sĩ mà có thu hoạch dồi dào. Còn như hạng nhà nghèo, cha mẹ già cả, vợ con gầy yếu, các tiết trong năm không biết lấy gì tiến cúng, ăn mặc không tự lo được, thế mà không thấy hổ nhục, thì không biết lấy gì so sánh. Cho nên, không có của thì phải bỏ công sức, ít tiền tài thì phải biết đấu trí, đã sung túc lại cần tranh thủ thời cơ, đó là nguyên tắc cơ bản. Nay để mưu sinh, bản thân không chịu nguy hiểm mà vẫn trở nên giàu có, như thế hiền nhân cũng cố gắng vậy. Cho nên trước hết phải là gốc giàu*, kế đó là ngọn giàu*, thấp nhất là dựa vào gian trá mà giàu có. Không có đức hạnh của kỳ sĩ ẩn cư núi rừng mà cứ nghèo hèn mãi, chỉ thích nói nhân nghĩa, thế cũng đáng hổ thẹn.

Phàm dân được ghi trong hộ tịch, với người giàu hơn mình mười lần thì hạ mình với họ, giàu hơn trăm lần thì nể sợ họ, giàu hơn nghìn lần thì bị sai khiến, giàu hơn vạn lần thì làm nô bộc cho họ, đó là lẽ thường. Xét, vì nghèo muốn giàu, nhà nông không bằng thợ thuyền, thợ thuyền không bằng thương nhân, người làm may vá chẳng bằng người dựa cửa bán hàng, đó là nói nghề ngọn, tức là vốn liếng của người nghèo vậy. Ở đô thành lớn đường sá thuận tiện; một năm bán nghìn vò rượu; nghìn hũ tương; nghìn bình đồ uống; mổ trâu, dê, lợn lấy hàng nghìn tấm da; bán thóc lúa hàng nghìn chung, củi, cỏ nghìn xe; thuyền nối nhau dài nghìn trượng; gỗ lớn nghìn cây; sào tre vạn chiếc; trăm cỗ xe ngựa; nghìn cỗ xe bò; nghìn đồ gỗ quét sơn; nghìn quân* đồ đồng; đồ gỗ trơn, đồ sắt cùng nghìn thạch thuốc nhuộm; bảy mươi sáu con ngựa; hai trăm năm mươi con bò, dê và lợn nghìn con; đầy tớ trăm người; gân, sừng, đan sa hàng nghìn cân; lụa trắng, bông, vải mịn hàng nghìn quân; vải có hoa văn sặc sỡ hàng nghìn xấp; vải thô và da hàng nghìn thạch; sơn hàng nghìn đấu; men rượu, muối, đậu muối hàng nghìn lọ; cá nục, cá đao hàng nghìn cân; các loại cá nhỏ hàng nghìn thạch; cá mắm nghìn quân; táo và hạt dẻ ba nghìn thạch; da cáo và da điều hàng nghìn tấm; da dê nghìn thạch; chăn đệm nghìn chiếc; các loại hoa quả hàng nghìn chung; lợi tức cho vay hàng nghìn xâu; khách mua bán điều tiết giá cả, thương nhân tham lam được lợi ba phần mười, thương nhân công bằng được lợi năm phần mười, nơi đó có thể so với nước nghìn cỗ xe, tình hình đại để như vậy. Còn các nghề khác nếu lợi nhuận chưa đến hai phần mười, không phải nghề mà ta nói đến.

Xin trình bày đại lược về đời nay trong nghìn dặm, nguyên nhân khiến bậc hiền nhân trở nên giàu có, để đời sau tiện bề xem xét lựa chọn.

Tổ tiên họ Trác đất Thục là người nước Triệu, nhờ luyện sắt mà giàu có. Tần phá Triệu, lưu đày họ Trác. Họ Trác bị cướp, hai vợ chồng đẩy xe đến nơi lưu đày. Những người đi lưu đày lại bị cướp hiếm khi có của dư, đều tranh nhau luồn lót quan lại, xin được ở gần, xếp cho ở Hà Manh. Duy có họ Trác nói: “Chỗ ấy đất hẹp, cằn cỗi. Tôi nghe nói dưới chân núi Vân Sơn, đồng đất phì nhiêu, phía dưới có nhiều khoai nước như hình con cú ngồi, sống đó đến chết cũng không bị đói. Dân giỏi chợ búa, dễ buôn bán.” Bèn xin lưu đày đến nơi xa. Bị đày đến Lâm Cùng, cả mừng, liền rèn sắt ở núi có mỏ sắt, tính toán kế sách, thế lực áp đảo dân đất Điền đất Thục, giàu đến mức có hàng nghìn tôi tớ, hưởng thú vui điền viên săn bắn, khác nào ông vua.

Trình Trịnh là tù binh bị đày đến từ Sơn Đông, cũng làm nghề rèn sắt, buôn bán với dân búi tó*, giàu có ngang ngửa họ Trác, đều ở Lâm Cùng.

Tổ tiên họ Khổng ở đất Uyển là người nước Lương, làm nghề luyện sắt. Tần chinh phạt Ngụy, đày họ Khổng đến Nam Dương. Họ Khổng rèn sắt với quy mô lớn, quy hoạch đầm ao, xe ngựa nối nhau, chu du khắp chư hầu, nhân đó mở ra mối lợi buôn bán, được tiếng là công tử nhàn nhã ngao du. Dẫu họ thu được lợi nhiều hơn phần cho đi, nhưng còn hơn hạng thương nhân keo kiệt, nhà cực giàu có đến mấy nghìn vàng, cho nên người làm nghề buôn ở Nam Dương đều học phong thái thung dung của họ Khổng.

Phong tục người nước Lỗ tiết kiệm, dè sẻn, nhất là họ Bỉnh ở đất Tào, lập nghiệp bằng nghề luyện sắt, giàu đến cự vạn. Nhưng từ cha anh con cháu trong nhà có quy định, hễ cúi xuống phải nhặt được thứ gì đó, ngẩng lên phải thu được cái gì đó*. Cho vay và buôn bán khắp các quận trong nước. Đất Trâu và đất Ngụy nhiều người bỏ văn chương học vấn để chạy theo lợi, đều vì họ Bỉnh ở đất Tào vậy.

Phong tục nước Tề coi rẻ nô bộc, riêng Đao Nhàn yêu quý, trân trọng họ, nô bộc hung tợn, giảo hoạt, mọi người lo sợ, chỉ có Đao Nhàn thu nhận, sai họ đi kiếm lợi qua việc buôn cá và muối, có người đưa cả đoàn xe ngựa, kết giao với các quận thú, Tướng quốc, càng được Đao Nhàn tín nhiệm. Cuối cùng nhờ sự giúp sức của họ, giàu tới mấy ngàn vạn tiền. Cho nên nói: “Dẫu mong làm quan tước cũng không bằng làm nô bộc nhà họ Đao”, là để nói Đao Nhàn có thể khiến nô bộc làm giàu cho mình và dốc hết sức lực.

Người Chu từng rất hà tiện, nhất là Sư Sử, vận chuyển hàng trăm xe hàng, buôn bán khắp quận trong nước, không đâu không đặt chân đến. Phố Lạc Dương ở trung tâm các nước Tề, Tần, Sở, Triệu, người nghèo học theo nhà giàu, ra ngoài buôn bán lâu ngày, nhiều lần qua ấp mình mà không ghé về nhà, dùng những hạng người như thế, nên Sư Sử mới có thể có bảy nghìn vạn tiền.

Tổ tiên họ Nhâm ở Tuyên Khúc, làm viên lại ở kho Đốc Đạo. Nhà Tần suy bại, hào kiệt tranh nhau lấy vàng ngọc, riêng họ Nhâm lấy lương thực cất vào hầm. Sở, Hán đối địch ở Huỳnh Dương, dân không thể trồng cây, một thạch gạo giá đến vạn tiền, nên vàng ngọc của hào kiệt đều về hết họ Nhâm, họ Nhâm nhân thế trở nên giàu có. Người giàu thì đua nhau xa xỉ, còn họ Nhâm lại nhún mình tiết kiệm, dốc sức vào việc đồng ruộng, chăn nuôi. Đối với ruộng đất và gia súc người ta tranh mua với giá rẻ, họ Nhâm thì mua với giá cao nhưng phải tốt. Giàu đến mấy đời. Nhưng Nhâm công có gia quy rằng, không phải thứ do nhà trồng nhà nuôi thì không được mặc được ăn, việc công chưa xong thì bản thân chưa được uống rượu ăn thịt. Vì thế họ Nhâm trở thành tấm gương cho làng xóm, do giàu có nên được hoàng thượng xem trọng.

Khi mở mang vùng biên tái, riêng Kiều Diêu có đến bảy nghìn con ngựa, số trâu bò nhiều gấp đôi, dê có vạn con, thóc hàng vạn chung. Khi bảy nước vùng Ngô, Sở dấy binh, các công hầu được phong tước trong Trường An tòng quân xuất chinh, vay tiền trả lãi, nhà nào cho vay thì được xem như liệt hầu được áp phong ở Quan Đông, thắng bại ở Quan Đông chưa phân, không ai chịu cho vay. Riêng họ Vô Diêm bỏ ra ngàn vàng cho vay, lợi tức gấp mười lần. Sau ba tháng, Ngô, Sở được bình định. Trong một năm, lợi tức của họ Vô Diêm gấp mười lần, nhờ đó trở nên giàu có ở vùng Quan Trung.

Các phú thương ở Quan Trung, hầu hết đều người họ Điền, như Điền Sắc, Điền Lan. Họ Lật thuộc gia tộc họ Vi, họ Đỗ ở An Lăng và huyện Đỗ cũng có gia tài cự vạn.

Đó là những trường hợp rõ ràng, tiêu biểu, đều không có tước vị, ấp phong, bổng lộc hay gian dối phạm pháp mà trở nên giàu có, đều dốc sức xem xét sự lý để quyết định, đều biết nắm bắt thời cơ, nhìn trước ngó sau thu lợi về mình. Nhờ buôn bán mà giàu có, dùng nghề nông giữ gia sản, dùng võ để có hết thảy, dùng văn để nắm giữ lấy, có cách thức khi thay đổi, cho nên đáng ghi chép lại. Còn như những người dốc sức làm ruộng, chăn nuôi, làm thợ, coi việc núi chằm, buôn bán, dựa vào quyền biến thu lợi rồi giàu có, hạng đại phú bao trùm cả quận, hạng trung bao trùm cả huyện, hạng thấp bao trùm một hương một lý, không sao kể xiết.

Xét lẽ, tằn tiện vất vả, là con đường mưu sinh chính đáng, còn muốn giàu ắt phải dùng cách lạ mới được. Làm ruộng là nghề cuốc đất, vất vả nhưng Tần Dương nhờ đó giàu có trùm cả một châu. Đào trộm mả, làm việc gian dối nhưng Điện Thúc nhờ đó mà nên. Cờ bạc, làm nghề bất chính mà Hoàn Phát nhờ đó trở nên giàu có. Bán rong, đàn ông cho là nghề hèn mọn mà Lạc Thành ở đất Ung trở nên sung túc. Bán phấn sáp là việc hổ nhục mà Ung Bá kiếm được ngàn vàng. Bán tượng là nghề mọn mà họ Trương kiếm được ngàn vạn. Mài dao là kỹ năng đơn giản mà họ Chất được liệt vào hàng đỉnh thực*. Ruột dê là đồ ăn tầm thường mà họ Trạc nhờ đó có đoàn dãy xe ngựa. Chữa bệnh cho ngựa là phương thuật thô thiển mà Trương Lý phải gõ chuông báo hiệu giờ ăn*. Những trường hợp ấy đều nhờ thực sự chuyên tâm vào nghề của mình mà làm nên.

Từ đó mà xét, làm giàu không phải do nghề nhất định, thì của cải cũng không có một chủ nhất định, ai giỏi thì của cải đổ về, ai kém thì của cải như ngói xô. Nhà có ngàn vàng sánh ngang quân trưởng một độ ấp, người có của cải cự vạn thì hưởng lạc như bậc vương giả. Cái gọi là “phong hờ” là vậy chăng? Không phải vậy chăng?

QUYỂN 130 THÁI SỬ CÔNG TỰ TỰ

Nội dung quyển này đã được đưa lên đầu cuốn Sử ký I - Bản kỷ.

• Kỵ lang: tức quân kỵ binh, đặt dưới quyền chỉ huy của Kỵ lang tướng, có nhiệm vụ tùy tùng, bảo vệ nhà vua.

• Yết giả: chức quan hầu cận, làm nhiệm vụ truyền đạt mệnh lệnh của nhà vua.

• Yết giả bộc xạ: trưởng quan của quan Yết giả, hưởng trật một nghìn thạch.

• Một chức tiểu lại.

• Đương thời, từ "trưởng giả" thường dùng để chỉ người có tài năng và đức độ.

• Công xa lệnh: chức quan đảm trách việc phòng vệ trong cung.

• Trung đại phu: cùng Thượng đại phu, Hạ đại phu, là các chức quan khá cao, được dự bàn chính sự, địa vị thấp hơn các quan khanh.

• Trung lang tướng: Võ quan, hưởng trật hai nghìn thạch, địa vị thấp hơn các tướng quân.

• Đình úy: một trong các chức quan thuộc hàng cửu khanh, nắm về việc hình ngục.

• Cao Hiếu: miếu thờ Hán Cao tổ (Lưu Bang).

• Trường Lăng: lăng mộ của Hán Cao tổ Lưu Bang (sau Lữ hậu cũng được hợp táng tại đây).

• Trích từ thiên "Hồng phạm" của Kinh Thư [Thượng thư].

• Thái trung đại phu: chức quan tương đối lớn, cùng các chức thấp hơn là Trung đại phu và Hạ đại phu đều được dự bàn chính sự, địa vị thấp hơn các quan khanh.

• Thái tử Thái phó: chức quan phụ trách việc dạy dỗ, phò tá cho Thái tử.

• Mỗ: không nói rõ tên hai người này.

• Tức tuổi hai mươi.

• Thái bộc: chức quan phụ trách về xe ngựa cho nhà vua.

• Thạch tướng từ: đền thờ Tướng quốc họ Thạch.

• Tức Nam Việt và Đông Việt, tương ứng với tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây và Phúc Kiến ngày nay.

• Ý nói Bất Nghi tư thông với chị dâu, nhưng sau, Bất Nghi nói mình không có anh, không có anh thì không có chị dâu, đó thực ra cũng là một cách thanh minh.

• Lấy ý từ lời học trò Khổng tử là Tử Cầm hỏi Tử Trường được ghi lại trong sách Luận ngữ: "Phu tử ta đến nước nào thì nhất định sẽ nghe chính sự của nước đó...?”

• Chử tiên sinh: tức Chử Thiếu Tôn, nhà văn, nhà sử học cuối thời Tây Hán. Trong các bản Sử ký hiện còn, cuối một số quyển thảng hoặc chép lời bàn của ông.

• Đình: một đơn vị hành chính thời Hán.

• Tam lão: mười đình có một hương, mỗi hương có một người làm Tam lão, chuyên trách việc giáo hóa.

• Bi: tương truyền cũng thuộc loài gấu nhưng lớn hơn, lông vàng phớt, cổ vàng, chân cao, có thể đứng như người.

• Chó Địch: một loài chó lớn sinh trưởng ở phương bắc.

• Nguyên là "thi quệ", một chứng bệnh đột nhiên ngã quỵ, bất tỉnh nhân sự, giống như người đã chết.

• Tam tiêu: trung tâm điều hòa hoạt động của lục phủ ngũ tạng. Thượng tiêu có tâm và phế; trung tiêu có tỳ và vị, hạ tiêu có can và thận.

• Tư mệnh: vị thần quản về sinh mệnh của con người.

• Công thừa: tước thứ tám trong số hai mươi tước phong của triều Hán.

• Gồm xanh là màu của gan, đỏ là màu của tim, vàng là màu của lá lách, trắng là màu của phổi, đen là màu của thận.

• Khổ sâm: cây thuốc, còn gọi là dã hòe, hảo há chi, khổ cốc, địa cốt, bắc hòe, địa hòe, sơn hòe tử...

• Lang đãng: tên khác là thiên tiên tử.

• Một loài cây lá có độc tố.

• Ngũ thạch: năm loại đá để luyện đan.

• Mẫu sán: một thứ bệnh thuộc về sán khí.

• Cũng là một danh y thời cổ, bạn với Công Tôn Quang.

• Dẫn theo sách Liệt tử, ý nói thấy được cả tâm ý riêng của người ta thì không phải điều tốt lành.

• Ý nói tước đoạt hết đất đai rồi tận diệt đến nước.

• Chiêm sự: chức quan đặt ra từ thời Tần, quản lý sự vụ trong cung hoàng hậu, thái tử.

• Sách gồm 26 thiên, nội dung pha trộn cả tư tưởng của Nho gia, Pháp gia và Mặc gia, tương truyền là do sử quan Khổng Giáp viết ra.

• Nhà để tuyên dương chính giáo, cử hành các đại lễ của triều đình.

• Đông cung: nguyên văn là "đông triều", chỉ cung Trường Lạc, chỗ ở của Thái hậu.

• Ý nói chỉ toan tính những việc ngấm ngầm của mình mà không cần biết đến ai.

• Chỉ Thái hậu và Hoàng đế.

• Ý nói ba phải, không dám có chủ ý.

• Ý nói tùy ý mổ xẻ như con cá, miếng thịt.

• Ý nói được hiển quý là nhờ lợi dụng được việc Thái hậu và nhà vua cùng nắm quyền.

• Tức sách của Hàn Phi tử.

• Một học thuyết triết học cuối thời Chiến quốc đến đầu thời Hán, chuyên chọn lấy sở trường của các nhà, thâu nạp cả Nho gia, Mặc gia, Pháp gia...

• Tức cô ruột của nhà vua.

• Đại hành: chức quan phụ trách việc tiếp đãi tân khách.

• Thuộc quan dưới quyền các Quận ủy ở các quận vùng biên giới nhà Hán.

• Chức quan lo việc quan hệ qua lại giữa triều Hán với các tộc người thiểu số, trật hai nghìn thạch.

• Chỉ cận thần được nhà vua sủng ái.

• Tức vào hàng thứ tám.

• Ý nói không muốn hạ mình để bị bọn Trưởng sử hỏi cung.

• Dẫn lời Khổng tử ở thiên "Tử Lộ" trong sách Luận ngữ.

• Một loài vật là con lai giữa lừa và ngựa.

• Đều là các loại tuấn mã.

• Một loại ngựa hoang.

• Tương truyền là cháu bốn đời của Hậu Tắc - thủy tổ của nhà Chu.

• Vùng đất xa xôi, cách kinh đô từ hai nghìn đến hai nghìn năm trăm dặm.

• Phủ hình hình pháp, đặt ra thời Chu Mục vương theo kiến nghị của Lã bầu, gọi là Lã hình, đời sau đổi thành Phủ hình.

• Yên chi: Vợ của Thiền vu - vua Hung Nô.

• Nguyên văn là "tỷ dư", một thứ đồ dùng để bện tóc, làm bằng vàng, có sách cho là lược chải tóc.

• Chỉ dân thường.

• Chỉ quan chức.

• Đây chỉ sách Xuân thu Cốc Lượng truyện.

• Tội dùng tà thuật, hình nhân để phù phép hại người.

• Ý nói điển chương chế độ, nền chính trị đương thời.

• Phu nhân: hạng hầu thiếp của Hoàng đế, trên bậc Quý tần và Quý nhân.

• Ý nói thu thắng lợi. Xưa, khi giao chiến giết được địch thì cắt tai mang về để tính công ban thưởng.

• Là lời Khổng tử, chép trong sách Trung dung của nhà nho.

• Tức tướng quân Vệ Thanh.

• Tư Mã pháp: một bộ binh thư thời cổ, tương truyền do Khương Tử Nha soạn.

• Mặc tử: tức Mặc Địch, người khai sáng phái Mặc gia, chủ trương kiêm ái.

• Tăng tử: tức Tăng Sâm, cao đồ của Khổng tử, là người phát huy tư tưởng của thầy truyền cho hậu thế qua sách Đại học (sau liệt vào bộ Tứ thư: Đại học, Trung dung, Luận ngữ, Mạnh tử.

• Đào Chu: tức Phạm Lãi, người nước Việt thời Xuân thu, sau khi giúp Việt vương Câu Tiễn đánh bại Ngô vương Phù Sai, rồi cho Câu Tiễn không phải là người có thể chung hưởng thái bình, bèn thoái ẩn, đổi tên là Si Di Tử Bì, làm nghề buôn bán, trở nên hết sức giàu có. Do ông chuyển đến đất Đào nên được gọi là Đào Chu công, hay Đào Chu.

• Y Đốn: một đại phú thương thời Chiến quốc. Có sách cho ông người nước Lỗ, được Đào Chu công dạy cho nghề chăn nuôi, sau nhờ đó mà trở nên hết sức giàu có.

• Ý nói chiến tranh liên miên không dứt.

• Lâu thuyền: một dạng chiến thuyền thời cổ.

• Mậu Lăng: chỉ Hán Vũ đế.

• Hán Vũ đế ban đầu lấy nàng Trần Kiều, rất yêu, lập làm Hoàng hậu, nhưng Tử Kiều không có con. Sau, Hán Vũ đế sủng ái nàng Vệ Tử Phu, Tử Phu sinh được con trai, Vũ đế lập Tử Phu làm Hoàng hậu.
Yên vương Lưu Định Quốc vốn người tông thất nhà Hán, tư thông với mẹ kế, đoạt vợ của em, việc bị phát giác, bị giết. Ở đây, tác giả các trên đều có sự can thiệp của Chủ Phụ Yển.}

• Ý nói được hưởng lộc của hàng đại phu.

• Dẫn theo chương thứ 12 "Quảng yếu đạo" của sách Hiếu kinh.

• Đoạn này dẫn lời Khổng tử trả lời Lâm Phỏng người nước Lỗ hỏi về gốc của lễ, chép trong thiên "Bát dật" sách Luận ngữ.

• Đoạn này là lời Khổng tử trả lời Quý Khang từ người nước Lỗ, chép trong thiên "Nhan Uyên". sách Luận ngữ.

• Đoạn này là lời Khổng tử trả lời Quý Khang từ nước Lỗ, chép trong thiên "Vị chính" sách Luận ngữ.

• Xưa, dùng xe bọc bánh bằng cỏ bồ đón hiền sĩ để xe chạy thêm êm, nhằm tỏ rõ niềm trận trọng đối với người hiền tài.

• Chỉ việc Hoàng đế nhà Hán khi gặp được Chủ Phụ Yển liền than thở là gặp được Yển quá muộn.

• Tương truyền Phó Duyệt thời nhà Thương từ người đắp tường rồi được trọng dụng, làm đến Tể tướng; Ninh Thích thời Xuân thu từ người chăn trâu rồi làm đến thượng khanh.

• Lưu Quý: tức Lưu Bang.

• Nhà Hán khi phong chức tước cho bề tôi thì dùng lệnh phù làm tín vật, chia làm hai, giao cho người được phong giữ một nửa để làm tin.

• Xe của Hoàng đế, dùng lụa vàng làm lọng che; dùng đuôi mao ngưu, một loài bò có đuôi dài trang trí trên cờ cắm bên trái xe.

• Ý nói Triệu Đà dùng xe cộ, xưng hiệu... giống như Hoàng đế nhà Hán.

• Ý nói các tộc người thiểu số. Người Trung Quốc xưa cho mình là Hoa, Hoa Hạ, cho tộc người thiểu số vùng xa là Man, Di, Địch, Nhung, gọi chung là Tứ di.

• Trang Sâm: cũng phiên là Trang Tham.

• Ý nói đã theo hàng nhà Hán.

• Ý nói quân đội của Long Lự gặp nơi ẩm thấp, bệnh dịch nên phải rời đi chỗ khác.

• Đoạn này rất đáng chú ý, vì Thái sư công đánh giá bằng thơ, khác hẳn các phần khác. Phần thơ này phiên âm Hán - Việt như sau:

• Tức Vệ Mãn.

• Củ tương: thân cây giống như cây lúa, lá giống như lá cây dâu, dùng lá để làm tương chua, rất ngon, người Thục cho đó là hương vị trân quý.

• Ý nói các nước này nhỏ bé, do không tiếp xúc rộng với các nước bên ngoài nên không biết nhà Hán rộng lớn ra sao, chỉ đinh ninh rằng mình là nước lớn nên không có ý định nội phụ nhà Hán; sau, trong thành ngữ có câu: "Dạ Lang tự đại (Nước Dạ Lang tự cho mình là lớn).

• Đầu Lan: tức Thư Lan.

• Từ phú: dạng thức của thể phú giai đoạn thời Hán về trước, cách luật chưa chặt chẽ như kiểu phú của thời Đường về sau.

• Chức quan thời Hán, phụ trách việc trông chó săn của nhà vua.

• Nguyên là "trát”, nghĩa là cái thẻ gỗ. Xưa, do chưa có giấy, khi cần biên chép gì thì viết hoặc khắc vào thẻ gỗ hoặc thẻ tre.

• Tử Hư, Ô Hữu tiên sinh, Vô Thị công: đều là các nhân vật hư cấu trong bài Tử Hư phú của Tư Mã Tương Như. Cách đặt tên nhân vật giống với cách đặt tên một số nhân vật hư cấu trong sách Nam Hoa kinh của Trang từ thời Chiến quốc.

• Thư hoàng: một loại khoáng vật màu vàng chanh, người xưa thường dùng để phết, sửa những chỗ viết sai.

• Một thứ đá quý màu tía.

• Một loại đá, kém hơn ngọc.

• Một loại đá đẹp.

• Một loại đá nổi tiếng, đứng sau ngọc.

• Một loại đá màu đen.

• Một loại đá tốt, kém hơn ngọc.

• Một loại đá đẹp, kém hơn ngọc.

• Hành: tức đỗ hành, một thứ cỏ thơm.

• Bạch chỉ và đỗ nhược, là hai thứ cỏ thơm.

• Một loài cây sắc vàng tươi, có thể dùng làm thuốc.

• Cũng gọi là xuyên khung, một loài cây có thể dùng làm thuốc.

• Một loại cây có thể dùng làm thuốc.

• Giang ly, mi vu: hai loại cỏ thơm.

• Một loại cỏ lau.

• Một loài mãnh thú.

• Cùng kỳ: một loài quái thú.

• Một loài sói.

• Chuyên Chư: dũng sĩ, thích khách nổi tiếng của nước Ngô thời Xuân thu.

• Can Tương: người thợ giỏi về đúc kiếm người nước Sở thời Xuân thu.

• Có chỗ chép là Ô hào, Ô hiệu, là tên một loại cung nỏ cứng.

• Nguyên là "Hạ phục", chỉ một loại tên cứng, cũng có thuyết cho là mũi tên của Hạ Hậu Nghệ, một nhân vật giỏi bắn cung trong truyền thuyết.

• Dương tử: chỉ Bá Nhạc, một người giỏi xem tướng ngựa thời cổ.

• Tiêm A: tương truyền là một người giỏi về đánh xe ngựa.

• Cung cung và cự hư đều là các loài thú trong truyền thuyết.

• Một loài ngựa hoang lông màu xanh.

• Di phong: một loại thiên lý mã.

• Du kỳ: theo truyền thuyết là một loại thú trên trời.

• Một loài chim không sợ gió, thường được vẽ hình ở đầu mũi thuyền để mong thuyền đi được an toàn.

• Một loài nhuyễn thể ngoài biển.

• Một loại trống sáu mặt.

• Đài ở phía dưới Vu Sơn, phía nam đầm Vân Mộng.

• Núi ở bên biển, phía đông nam tỉnh Sơn Đông.

• Núi ở phía đông bắc Sơn Đông.

• Đầm lớn thời cổ, nay thuộc phía đông bắc Thương Khâu, Hà Nam.

• Cũng gọi là Dương Cốc, chỉ vùng đất phía đông, nơi mặt trời mọc.

• Tên nước, tương truyền rộng ba trăm dặm, ở phía đông biển lớn.

• Tức vua mở đầu nhà Hạ.

• Bề tôi của vua Thuấn, thủy tổ của nhà Thương.

• Phần này được hậu thế định danh là bài phú "Tử Hư” Tử Hư Phú, phần tiếp sau được định danh là phú Thượng lâm (Thượng lâm phú). Phú của Tư Mã Tương Như khoa trương tột độ, ngôn từ cổ kính, dùng nhiều chữ vô cùng hiểm hóc, rất khó để có thể dịch thật sát nghĩa, đặc biệt là các từ chỉ các loài cây cỏ, cầm thú... đa phần không có trong tiếng Việt. Các bài phú trong phần này, chúng tôi tham khảo các bản chú cổ và các bản dịch tiếng Trung hiện đại để dịch, tuy nhiên nhiều chỗ cũng chỉ là dịch đại thể theo ý mà thôi.

• Túc Thận: tên một nước thời cổ, nay thuộc phía bắc núi Trường Bạch đến khu vực Hắc Long giang.

• Đoạn trên có nhắc việc mùa thu đi săn ở Thanh Khưu. Thanh Khưu tương truyền là nước nằm ngoài biển. Do đó ở đây tác giả mới nói việc ra ngoài biển săn bắt.

• Thương Ngô: tên quận thời Hán, thời cổ có lúc thuộc Giao Châu, trụ sở nay thuộc huyện Thương Ngô, tỉnh Quảng Tây.

• Tây cực: chỉ đất Mân, ở phía tây bắc của Trường An.

• Đan Thủy: tên sông, ở núi Trung Linh tại phía tây bắc thành phố Thường Châu, tỉnh Thiểm Tây, chảy theo hướng đông nam rồi đổ vào Hà Nam.

• Tử Uyên: dòng sông ở phía bắc vườn Thượng Lâm.

• Sông Bá và sông Sản đều là các nhánh của sông Vị.

• Sông Kinh: phát nguyên từ sườn đông núi Lục Bàn, thuộc phía nam Ninh Hạ, chảy qua tỉnh Cam Túc, đến huyện Cao Lăng của tỉnh Thiểm Tây thì đổ vào sông Vị.

• Các sông này đều nằm trên địa bàn tỉnh Thiểm Tây ngày nay.

• Hồ thuộc tỉnh Giang Tô.

• Một loại giao long, không có sừng.

• Đều là các loài cá.

• Ý nói cá giương vảy phóng lên, như chim vươn cánh.

• Một loại đá tốt, kém ngọc.

• Nhuyễn: cũng là một loại đá tốt, kém hơn ngọc.

• Một loài chim lớn, bay cao.

• Một loại nhạn, lông màu xanh lục.

• Loài chim giống chim nhạn, nhưng lớn hơn.

• Gia nga: một loài nhạn, giống vịt nhưng lớn hơn, mỏ nhỏ.

• Một loài chim nước, giống chim nhạn nhưng lớn hơn.

• Một loài chim nước.

• Giống loài cò, đuôi ngắn.

• Giống vật nhưng nhỏ hơn.

• Tục gọi là loài gà nước, tựa vịt nhưng chân giống gà.

• Một loài chim nước.

• Tục gọi là loài "thủy lão nha" (quạ già dưới nước).

• Huệ xanh (lục huệ), giang ly, mi vụ, lưu di, đều là các loài cỏ thơm.

• Phần lớn là các loại cỏ thơm và cây thuốc.

• Đều là các loài bộ móng guốc, như trâu, bò, bò tót...

• Một loài thú trong truyền thuyết.

• Cũng là một loài thú trong truyền thuyết, tương truyền loài này sống ở phương nam.

• Một loài quái thú trong truyền thuyết, có thể ăn thịt người.

• Một loài thú, gần giống loài gấu, có sừng phía trên mũi.

• Một loài thú, giống ngựa.

• Một loài thú, giống ngựa, màu trắng.

• Một loài ngựa hoang.

• Một loài tuấn mã.

• Chỉ các vị tiên nói chung.

• Tên một vị tiên thời cổ.

• Tên một loài cây cao, lá nhỏ dài, đầu lá nhọn, gỗ rất cứng, dùng để chế tạo vật dụng.

• Nhận: đơn vị đo khoảng cách thời cổ.

• Một loại thú biết bay trong truyền thuyết, có bốn cánh.

• Một loài thú trong truyền thuyết, lớn như lừa, hình dáng như khỉ, giỏi leo cây.

• Một loài linh trưởng.

• Một loài thú giống khỉ.

• Một loài cáo trắng.

• Một loài khỉ.

• Các loại xe dùng khi thiên tử xuất hành. Thời cổ đại, thiên tử xuất hành, dùng năm cỗ đạo xa, chín cỗ gụ xa.

• Một người giỏi đánh xe thời cổ. Có thuyết cho là Công Tôn Hạ, một quan Thái bộc thời Hán Vũ đế.

• Chỉ người giỏi đánh xe thời cổ. Có thuyết cho là đại tướng quân Vệ Thanh thời Hán Vũ đế.

• Tham thừa: ngồi hộ vệ bên phải xe.

• Tỳ: một loại mãnh thú.

• Hạt: tức hạt kê, một giống chim giống chim trĩ, nhưng lớn hơn, lông màu đỏ, đầu có lông mao, tính mạnh tợn, hay đánh nhau, chết không chịu lùi, vì thế nên mũ của các quan võ ngày xưa đều cắm lông loài chim này, gọi là mũ chim hạt (hạt quan).

• Phỉ Liêm: một loài thú mình chim đầu hươu.

• Giải trãi: một loài linh thú, tương truyền giống con hươu nhưng có một sừng.

• Hạ cáp: một loài mãnh thú.

• Mãnh thị: loài thú giống gấu nhưng hơn, lông ngắn.

• Yểu niểu: một loại thần mã.

• Tên một loại cung tốt của Hậu Nghệ.

• Nguyên văn là Du kiêu: một loài thú.

• Một loài Linh thú, đầu hươu mình rồng.

• Côn kê: loài chim giống hạc, mỏ đỏ, cổ dài, toàn thân màu vàng nhạt.

• Ế điểu: một loài chim lớn trong truyền thuyết, lông năm màu.

• Uyên sồ: một loài phượng hoàng.

• Tiêu minh: cũng là một loài chim thuộc giống phượng hoàng.

• Bốn quán xây dựng thời Hán Vũ đế.

• Ở mạn phía động huyện Đỗ, tỉnh Thiểm Tây.

• Ở phía tây Côn Minh trì (nay là phía tây nam thành phố Tây An, Thiểm Tây).

• Ao ở phía tây vườn thượng uyển.

• Ở phía đông bắc huyện Hộ, tỉnh Thiểm Tây ngày nay, gần sông Vị Thủy.

• Ở phía nam Côn Minh trì.

• Thạch: đơn vị tính trọng lượng thời cổ, một thạch nặng 120 cân.

• Cờ trang điểm bằng lông chim trả.

• Trống bưng bằng da loài cá sấu lớn.

• Đào Đường thị: chỉ đế Nghiêu, triều đại đế Nghiêu, Đường Nghiêu.

• Cát Thiên thị: một thủ lĩnh bộ lạc thời cổ, cùng Vô Hoài thị, đều là những thời đại được coi là thái bình thịnh trị, tương tự như thời Đế Nghiêu Đế Thuấn.

• Thiều: nhạc của thời Ngu Thuấn.

• Hoạch: nhạc của thời Thành Thang nhà Thương.

• Vũ: chỉ nhạc của Vũ vương thời nhà Chu.

• Tượng: nhạc của Chu công Đán thời Chu.

• Đều là các đất thuộc nước Sở ở phương nam.

• Cũng thuộc nước Sở.

• Địch Đề: một bộ tộc ở phía tây.

• Một nữ thần trong truyền thuyết.

• Tương truyền là con gái của Phục Hi, chết đuối ở sông Lạc, rồi làm nữ thần sông Lạc.

• Một loại xe thường dùng của thiên tử.

• Lục nghệ: chỉ sáu kinh điển của Nho gia: Thi, Thư, Lễ, Nhạc, Dịch, Xuân thu.

• Theo nghĩa hẹp là Kinh Xuân thu do Khổng tử trước tác. Nhưng xưa, sử thường viết theo lối biên niên, nên Xuân thu cũng chỉ các bộ sử (bản thân Kinh Xuân thu của Khổng tử cũng là một bộ sử nước Lỗ).

• Ly thủ: tên một bài thơ thời cổ.

• Trâu ngu: tên một bài thơ trong phần "Thiệu Nam" của Kinh Thi.

• Nguyên là "can thích", nghĩa là tấm thuẫn và búa. Tương truyền vua Thuấn chỉ múa lá chắn và búa ở triều đình mà người Hữu Miêu ở phương nam phải thần phục. Đây ý nói chỉ sửa sang văn đức, không cần dùng sức mạnh quân sự mà có thể khuất phục được cả những tộc ở tận nơi xa xôi.

• Nhã: Có lẽ chỉ Kinh Thi. Có sách cho là chỉ những kẻ sĩ hiền năng, thu nạp người tài năng để giúp rập trong trị lí quốc gia.

• Phạt đàn; tức bài "Phạt đàn" trong phần "Ngụy phong" của Kinh Thi, vốn là bài thơ nói về người hiền năng nhưng không gặp được minh chúa.

• Lạc tư: chỉ bài "Tang hộ" trong phần "Tiểu nha" của Kinh Thi, trong bài có câu: "Thiên tử lạc tư, Thụ thiên chi hựu", ý nói nhà vua vui vẻ vì có bề tôi tài trí giúp đỡ, biết về văn chương, người hiền năng được đặt đúng vị trí, ai nấy tận tụy với chức vụ của mình, chính trị hài hòa, chúng dân yên ổn, trời sẽ ban cho điều phúc lành.

• Lễ: đây chỉ Lễ ký, tức Kinh Lễ.

• Tức Kinh Thư.

• Tức Kinh Dịch.

• Minh đường: nơi thiên tử triều kiến chư hầu, cũng chỉ nơi để giải quyết chính sự, triều kiến các đại thần.

• Thanh miếu: tức thái miếu, tông miếu. Đây ý nói thiên tử đi tế lễ ở miếu thờ tổ tiên.

• Tam hoàng: có nhiều thuyết khác nhau. Tam hoàng có thể là Thiên Hoàng, Địa Hoàng, Nhân Hoàng, ở đây theo thuyết Tam hoàng là: Phục Hy, Thần Nông và Nữ Oa.

• Ngũ đế: có nhiều thuyết khác nhau, theo Sử ký (Ngũ đế bản kỷ) thì gồm: Hoàng Đế, Chuyên Húc, Đế Khốc, Nghiêu và Thuấn.

• Tam lão: chức quan phụ trách việc giáo hóa.

• Chỉ các đời từ Hán Cao tổ, qua Huệ đế, Lã hậu, Văn đế, Cảnh đế đến Hán Vũ đế.

• Chỉ người di địch.

• Hạ Hậu: tức vua Vũ của nhà Hạ, một ông vua có công tích trong việc trị thủy cứu dân.

• Trích từ bài "Bắc sơn" trong phần "Tiểu nhã" của Kinh Thi.

• Lục hợp: chỉ trời đất và bốn phương.

• Tức tám hướng: đông, tây, nam, bắc, đông nam, đông bắc, tây nam, tây bắc.

• Ý nói các quan chức.

• Ý nói việc mở đường đến các tộc người di.

• Chỉ tây di và nam di.

• Xưa, thiên tử cử hành điển lễ tế trời ở núi Thái Sơn, gọi là tế Phong; tế đất ở núi Lương Phủ gọi là tế Thiện.

• Một loài chim lớn, giống phượng hoàng.

• Tiêu khát: tức bệnh tiểu đường.

• Tức cung Trường Dương, nay ở tỉnh Thiểm Tây.

• Ô Hoạch: một đại lực sĩ của nước Tần thời Chiến quốc.

• Khánh Kỵ: con trai Ngô vương Liêu thời Xuân thu, rất giỏi bắn cung.

• Phùng Mông: một người giỏi bắn tên thời nhà Hạ.

• Ý nói đề phòng cột gãy, ngói đổ, gây nguy hiểm.

• Bài này thường được gọi là "Ai Tần Nhị thế phú".

• Cũng gọi là bài "Đại nhân chi tụng".

• Đại nhân: chỉ Hoàng đế.

• Trung châu: cũng như nói Trung nguyên.

• Nguyên là Ứng long, một loại rồng có cánh hai bên.

• Ly: một loài vật giống như loài rồng.

• Cù: tương truyền là loài rồng nhỏ có sừng.

• Sùng Sơn: tức Địch Sơn, tương truyền là nơi an táng vua Nghiêu.

• Cửu Nghi: tên núi, cũng gọi là núi Thượng Ngô, là nơi an táng vua Thuấn.

• Tên một dòng sông trong thần thoại.

• Hang Quỷ Cốc: chỗ ở của các loài quỷ.

• Cửu Giang: có thuyết cho là chín nhánh của sông Trường Giang.

• Dòng sông năm màu ở cõi tiên.

• Tức Nữ Oa. Truyền thuyết xưa cho là Phục Hy làm ra đàn, rồi sai Nữ Oa gảy đàn.

• Phùng Di: thủy thần Hoàng Hà.

• Tương truyền Tây Vương Mẫu có loài chim ba chân kiếm thức ăn cho.

• Phong Long: thần mây.

• Quan cai quản các kỵ sĩ.

• Đại nhân chi tụng: Lời ca tụng của bậc đại nhân, ý nói bài "Đại nhân phú”.

• Nhạc Thiếu của vua Thuấn, nhạc Hạ của Đại Vũ.

• Hiên Viên tức Hoàng Đế. Tương truyền Hoàng Đế sinh ở gò Hiên Viên nên gọi là Hiên Viên thị.

• Ý nói Chu Thành vương lên ngôi khi còn thơ dại.

• Ý nói đến thời Văn vương, Vũ vương.

• Thời Chu, Chu Vũ vương đem quân đi đánh vua Trụ, có con cá trắng nhảy vào trong thuyền, Vũ vương cho đó là điềm lành, bèn bắt để tế trời.

• Ba bậc thần: chỉ các thần trời, đất và sơn thần.

• Trung Nhạc: tức Tung Sơn, một trong năm núi thuộc Ngũ Nhạc.

• Ý nói những loài thú lạ trong vườn Thượng uyển của nhà vua trước chỉ được nghe, nay mới được nhìn tận mắt.

• Ý nói các loài thú lạ này từng xuất hiện thời vua Thuấn, triều đại nhà Ngu ứng với điềm lành đó mà hưng khởi.

• Đàn tế: nguyên là "linh chỉ", đàn thiêng dùng tế trời đất và Ngũ đế.

• Đoạn này nhắc việc Hán Vũ để đi tế ở đất Ung, bắt được con lân trắng, Vũ đế dùng lân đó dâng tế.

• Rồng được coi là loài thuộc dương, ứng với nhà vua, cho nên nói "chính dương hiển hiện" (hiển hiện của chính dương).

• Hậu thổ: thần đất.

• Một ngọn núi nhỏ ở phía đông bắc chân núi Thái Sơn.

• Nhà triết học, nhà văn thời Hán.

• Ý nói thứ âm nhạc dâm bôn.

• Thành đán thung: một dạng hình phạt thời Tần-Hán, thường ở mức bị sung làm nô, hoặc phải đi lao dịch.

• Ý nói thiên tử băng hà.

• Ý nói nếu làm phản sẽ bị diệt quốc, cung khuyết phồn hoa sẽ biến thành chỗ đổ nát hoang vu.

• Chu Khâu: một viên tướng của nước Ngô, người ở Hạ Phì, dốc sức giúp Ngô vương làm phản, lập được chiến công. Quân Ngô thất bại, Chu Khâu cầm quân về Hạ Phì, chưa đến nơi thì ốm chết.

• Hai câu này trích dẫn từ bài “Bí cung" trong phần "Lỗ tụng" của Kinh Thi. Nhung: chỉ những tộc người thiểu phía tây; Địch: chỉ những tộc người thiểu số ở phía bắc; Kinh: nước Kinh, tức nước Sở; Thư: nước Thư.

• Văn Võ: đây chỉ pháp lệnh và hình phạt.

• Thị Lệnh: tức quan quản lý chợ.

• Ý nói những người có chức vị cao.

• Đoạn này ý nói Công Nghi Hưu là Tể tướng, đã được hưởng bổng lớn rồi nên không tranh cái lợi nhỏ với hạ dân nữa.

• Ý nói Sở vương xá tội, nói tránh đi là Thạch Xa đã đuổi theo hung thủ để truy bắt, nhưng không đuổi kịp, cho nên không có tội, vẫn được giữ chức như cũ.

• Chức quân hầu thái tử.

• Tức Âu Việt và Mân Việt.

• Theo luật, giúp việc cho các Thái thú, Đô úy... đều có một người giữ chức sử cùng mười Tốt lại, Thư tá, gọi chung là Thừa sử.

• Vô vi: tư tưởng của đạo Lão, không có nghĩa là không làm gì, mà là hành sự phải thuận theo quy luật tự nhiên, khi đã thuận theo tự nhiên thì "vô vi" (không làm) mà “vô bất vi" (không gì không làm).

• Võ tướng người nước Lương, nổi tiếng là người cương trực.

• Tức các quan hàng cửu khanh.

• Ý nói giữ vững cơ nghiệp.

• Đều là các dũng sĩ thời Chiến quốc.

• Ý nói Cấp Ảm không học theo nho thuật cho nên không biết giữ lễ, tôn kính với vua.

• Điện trong cung Vị Ương của nhà Hán.

• Xưa, tôi thần gọi thẳng tên húy của chúa mình là đại bất kính. Cao tổ Lưu Bang bắt các bề tôi của Hạng Tịch gọi thẳng tên húy của chủ, để họ phải tỏ thái độ với chủ cũ, thần phục nhà Hán.

• Một chức quan nhỏ, trật hai trăm thạch, làm nhiệm vụ túc vệ trong cung Thái tử, tương tự như chức Trung lang.

• Ý nói không một ai đến nữa.

• Tức bài “Quan thư" trong phần "Chu Nam" của Kinh Thi. Phần này vốn thuộc dân gian, song đến đầu thời Hán, học giả truyền thụ Kinh Thi cho đây là phần do các đại thần nhà Chu làm ra để chỉ trích thói dâm dật, thích hưởng lạc của Chu Khang vương.

• Theo quan điểm của Khổng tử: "Thiên hạ có đạo thì lễ nhạc chinh phạt xuất phát từ thiên tử; thiên hạ vô đạo thì lễ nhạc chính lệnh xuất phát từ chư hầu" (Luận ngữ - Quý thị).

• Nhạc Thiều: tương truyền là khúc nhạc của thời Đế Thuấn, tụng ca đức tốt của Đế Thuấn, được Khổng tử cho là tận thiện tận mỹ.

• Nhã, Tụng: đều là các phần trong Kinh Thi.

• Chỉ việc người ở ngoại thành phía đông nước Lỗ đi săn bắt được con lân vào năm Lỗ Ai công thứ 14 (năm 481 Tr.CN).

• Lân là vật tượng trưng cho điềm lành, đời thịnh. Đương thời là đời loạn, chính sự rối ren, nhưng lân lại xuất hiện để rồi bị người ta săn được. Khổng tử cho là điềm gở.

• Xuân thu: là cuốn sử biên niên của nước Lỗ do Khổng tử trước tác, trong đó thể hiện tinh thần chính danh, ngụ ý khen, chê. Sau, sách này được nhà nho coi là kinh điển.

• Chỉ các vật dụng dùng trong các nghi thức tế tự, tang ma...

• Ý nói tụ tập nhất thời nhưng dễ tan rã.

• Đại xạ: chỉ việc tế từ trước khi cử hành nghi lễ bắn cung thời Chu. Hương ẩm: lễ uống rượu ở quê. Bậc hương học thời cổ, ba năm thì học xong, qua sát hạch để chọn người có đức hạnh và tài năng, tiến cử lên vua, trước khi đi, trong hương làm lễ để tiễn chân, nghi lễ đó gọi là "hương ẩm".

• Hình danh: học phái thuộc hệ thống pháp gia thời tiên Tần, nhân vật tiêu biểu là Thân Bất Hại.

• Ý nói nhà nho bấy giờ chỉ được hư vị chứ không được trọng dụng thực sự.

• Ba chức quan lớn nhất trong triều đình nhà Hán là Thừa tướng, Thái úy và Ngự sử đại phu.

• Ý nói nho học đến lúc này thành phong khí của thời đại, người đi học cứ thế học theo.

• Chỉ mối quan hệ giữa chồng và vợ trong gia đình.

• Các nho sinh do các quan Bác sĩ đào tạo, nhằm truyền thừa, phát huy kinh điển nho gia.

• Tức địa phương. Theo quy định thời Chu thì hai mươi lăm nhà là một lý, một vạn hai nghìn năm trăm nhà là một hương.

• Bác Sĩ: học quan thời cổ. Đời Hán, quan Bác sĩ phụ trách việc nghiên cứu, giảng dạy các kinh điển nho gia.

• Chức quan thời Hán, phụ trách lễ nhạc.

• Huấn: phần giải thích nghĩa chữ của kinh điển.

• Truyện: phần phát huy văn nghĩa kinh điển.

• Nhà để làm chỗ thiên tử tuyên dương chính giáo, cũng là nơi tiến hành các điển lễ lớn của triều đình như tế tự, khánh hạ, chọn kẻ sĩ…

• Nguyên là "thúc bạch". Năm xấp lụa là một "thúc".

• Tức bà nội của thiên tử.

• Ý nói lên làm vua.

• Câu này châm biếm sách vở nho gia, coi đó như sách về hình pháp của quan coi việc ngục tụng.

• Khổng An Quốc: người Khúc Phụ, nước Lỗ, tinh thông kinh học, là cháu đời thứ mười của Khổng tử.

• Thuộc quan, phụ trách việc trình báo tội án.

• Thượng thư cổ văn viết bằng chữ cổ trước thời Tần-Hán. Bản do Phục sinh truyền thụ dưới thời Hán là bản kim văn, viết bằng Lệ thư. Hai bản này có một số điểm như câu chữ, số thiên... không tương đồng. Tương truyền dưới thời Hán, khi phá vách nhà Khổng tử, phát hiện bản Thượng thư cổ văn gồm bốn mươi lăm thiên, so với bản hai mươi chín thiên do Phục sinh truyền thụ, nhiều hơn mười sáu thiên.

• Do bản cổ văn Thượng thư viết theo lối chữ cổ, người đương thời không đọc hiểu được, Khổng An Quốc bèn dùng chữ Lệ thư thông dụng đương thời để viết lại, đồng thời thêm một số giải thích, mở đầu cho phái Cổ văn Thượng thư.

• Sĩ lễ: cũng gọi là sách Nghi lễ, bảo tồn được một phần nội dung Kinh Lễ của thời Tiên Tần.

• Giao Tây vương là Lưu Đoan tính tình độc ác, hay làm loạn, nhiều bề tôi nhà Hán được phái đến làm Tướng quốc hoặc phụ tá từng bị giết, hoặc làm bị thương. Do đó, Công Tôn Hoằng đẩy Đổng Trọng Thư đến phò tá Giao Tây vương, ý muốn mượn tay Giao Tây vương giết đi.

• Tức bản Xuân thu Công Dương truyện của Công Dương Cao người nước Tề thời Chiến quốc.

• Tức bản Xuân thu Cốc Lương truyện.

• Đoạn này lấy từ thiên "Vi chính" sách Luận ngữ.

• Đoạn này lấy ý từ chương ba mươi tám sách Lão tử (Đạo đức kinh).

• Đoạn này trích từ thiên “Nhan Uyên", sách Luận ngữ.

• Câu này trích từ chương bốn mươi mốt sách Lão tử.

• Ý nói có thay đổi lớn so với thời Tần trước đó, bỏ những hình pháp tàn khốc, phức tạp, thay vào đó là đường lối cai trị khoan nhân, giản dị, không trọng hình thức.

• Xem ở phần "Ngô vương Tỵ liệt truyện".

• Quan trật hai nghìn thạch tương đương với chức Thái thú. Đây ý nói Thái thú trong quận không làm gì được, cho nên sau đó sai Đô làm Thái thú đến trị nhậm.

• Tức Thừa tướng Chu Á Phu.

• Lâm Giang vương là thái tử của Cảnh đế, tên là Lưu Vinh, sau nhân mẹ bị thất sủng, bị phế ngôi thái tử, phong làm Lâm Giang vương, sau bị khép tội xâm chiếm tông miếu, bị triệu đến phủ Trung úy để thẩm vấn, liền tự sát.

• Ý nói có thể lên đường đi thẳng đến nơi nhận chức, không cần phải vào triều tạ ơn.

• Ý nói tùy tiện, muốn làm gì thì làm.

• Bấy giờ văn thư thông quan được khắc vào gỗ.

• Chu Dương hầu: tức Điền Thắng, em khác cha với Hán Cảnh đế.

• Đại phủ: đây chỉ phủ Thừa tướng.

• Mậu Lăng: tức lăng mộ của Hán Vũ đế. Thời Hán, lăng mộ do các Hoàng đế cho xây dựng trước khi mất gọi là "Phượng trung".

• Tức Điền Phần.

• Trần hoàng hậu: vợ Hán Vũ đế, rất được sủng ái. Sau, bị thất sủng, bèn triệu đồng cốt vào cũng dùng vu thuật nguyền rủa Vũ đế. Việc bị phát giác, Vũ đế sại pháp quan truy cứu, xử lý vụ việc.

• Văn học: chỉ nho học. Hán Vũ đế sùng chuộng nho học, bãi truất bách gia.

• Hai cung: chỉ cung Vị Ương và cung Trường Lạc.

• Triệu vương là con trai của Cảnh đế, anh của Vũ đế, tên là Lưu Bành Tổ, từng có tranh chấp với quan viên do triều đình phải đến quản lý việc chế tạo đồ sắt ở nước Triệu.

• Đạo quan: chỗ tạm giam phạm nhân để chờ thẩm xét.

• Ý nói thiên tử phê chuẩn cách làm của Vương Ôn Thư.

• Theo pháp luật nhà Hán, việc xử quyết phạm nhân phải làm trong mùa đông, sang mùa xuân tạm thời không xử quyết nữa.

• Thiên phu: một chức quan võ cấp thấp.

• Năm Nguyên Phong thứ ba thời Hán Vũ đế, Dương Bộc cùng Tả tướng quân Tuân Trệ đem quân đi đánh Triều Tiên, thua trận, tranh công nhau, bị Tuân Trệ bắt trói. Tuân Trệ vì tội tranh công sau bị chém ngoài chợ để thì chúng. Dương Bộc sau khi trở về do có tội nên bị bãi chức cho làm dân thường.

• Thời cổ, đơn từ bí mật được cho vào một loại bình/lọ, cổ cao, nhỏ, chỉ cho được đơn thư vào mà không lấy được ra.

• Hữu phụ: thời Hán, quan Kinh Triệu doãn, Tả phùng dực, Hữu phù phong gọi là "Tam phụ". Nhân địa bàn ở phía tây Kinh Triệu doãn nên gọi là "Hữu phụ".

• Tá sử: một chức tiểu lại thời Hán.

• Chức quan phụ trách các công việc hành chính ở các khu vực phụ cận kinh thành.

• Ý nói có ân có uy.

• Ông chúa: là con gái của các vua chư hầu.

• Ý nói phái rất nhiều đoàn sứ giả đi sứ.

• Các vùng phụ cận kinh đô.

• Học sĩ: đây chỉ các nhà nho.

• Ngu Thuấn: là vị đế vương thời cổ, nổi tiếng đức độ, được các nhà nho về sau ca tụng, coi như bậc thánh đế, dùng đức mà cảm hóa thiên hạ. Khi Thuấn chưa lên ngôi Hoàng đế, còn là một nông dân ở thôn dã, nhiều lần bị cha là Cổ Tẩu và em là Tượng hãm hại. Thuấn sửa kho, cha rút thang, đốt kho, muốn thiêu Thuấn chết. Thuấn đào giếng, đang ở dưới giếng thì em là Tượng lấp giếng, định chôn sống Thuấn.

• Y Doãn: là hiền thần đời nhà Thương. Khi còn hàn vi, ông từng phải tìm cơ hội làm đầu bếp cho vua Thành Thang, muốn thông qua việc chế biến món ăn để thể hiện tài năng trị lý quốc gia, sau được Thành Thang trọng dụng, lập được đại công.

• Phó Duyệt: vốn là một phạm nhân lao động khổ sai ở Phó Hiểm (cũng gọi là Phó Nham), sau được vua Vũ Đinh nhận ra là người tài năng, trọng dụng, khiến nhà Thương thịnh trị.

• Lã Thượng: tức Khương Tử Nha, Lã Vọng. Lã Thượng bảy mươi tuổi nhưng chưa được thỏa chí, phải bán quán cơm nhỏ ở Cức Tân.

• Di Ngô: tức Quản Trọng thời Xuân thu. Quản Trọng vốn là bề tôi của công tử Củ, công tử Củ tranh ngôi với công tử Tiểu Bạch (sau là Hoàn công), thất bại, trốn sang nước Lỗ, Hoàn công sai người nước Lỗ giết công tử Củ, bắt Quản Trọng đóng gông áp giải về nước Tề.

• Bách Lý Hề: Bách Lý Hề lúc trẻ tự bán mình làm nô lệ, chăn trâu cho người, rồi tìm cơ hội để được Tần Mục công trọng dụng. Sau khi được trọng dụng, Bách Lý Hề giúp Tần Mục công dựng đại nghiệp của nước Tần.

• Trọng Ni: tức Khổng tử. Khổng tử từng chu du nhiều nước để truyền bá học thuyết của mình, hy vọng được các vua chư hầu đương thời tin dùng. Từ nước Vệ sang nước Trần, khi qua vùng đất Khuông của nước Vệ, người Khuông thấy ông giống Dương Hổ, một người mà họ oán hận, bèn vây khốn, suýt nguy đến tính mạng. Khổng tử qua nước Trần và nước Sái, giữa đường không có lương ăn, bị đói, gầy gò vàng võ.

• Văn vương là bề tôi của vua Trụ nhà Ân Thương, dùng đức để thu phục thiên hạ, đến con là Vũ vương đem quân đánh vua Trụ, Bá Di và Thúc Tề cho là bề tôi mà đánh vua là bất trung, ngăn cản, Vũ vương không nghe, hai người vì thế đi ở ẩn trên núi Thú Dương, không ăn thóc gạo của nhà Chu, chỉ ăn rau vi trên núi, sau chết đói, được nhà nho coi là bậc thánh chí thanh.

• Diên Lăng: tức công tử Quý Trát ở nước Ngô thời Xuân thu, do được phong ở Diên Lăng nên gọi là Diên Lăng Quý tử.
Mạnh Thường: tức Mạnh Thường quân Điền Văn ở nước Tề;
Xuân Thân: tức Xuân Thân quân Hoàng Yết ở nước Sở;
Bình Nguyên: tức Bình Nguyên quân Triệu Thắng ở nước Triệu;
Tín Lăng: tức Tín Lăng quân Vô Kỵ ở nước Ngụy. Các nhân vật này đều có liệt truyện trong Sử ký.

• Mậu Lăng: lăng mộ của Hán Vũ đế. Năm Kiến Nguyên thứ hai thời Hán Vũ đế, nhà Hán tăng thêm số người để tu sửa Mậu Lăng, quyết định dời các gia đình có của cải từ ba trăm vạn trở lên trong cả nước đến sống ở Mậu Lăng. Đến năm Nguyên Sóc thứ hai, lại dời các nhà phú hào tại các quận trong nước đến Mậu Lăng, Quách Giải cũng bị di dời đến Mậu Lăng trong đợt này.

• An Lăng: lăng ấp của Hán Huệ đế.

• Phu thuyền: nguyên là “hoàng đầu lang". Thời Hán, phu thuyền đội khăn màu vàng nên gọi là hoàng đầu lang (chàng đầu vàng).

• Tiệm Đài: đài trong cung Vị Ương.

• Ý nói không còn tên gọi "tiền họ Đặng" (Đặng thị tiền) nữa.

• Cung Cao hầu: tức Hàn Đồi Dương, con trai của Hàn vương là Tín.

• Nguyên là "vĩnh hạng”, lối đi dài trong cung, chỉ chỗ ở của các cung tần.

• Hủ hình: cũng như cung hình, phạm tội bị thiến.

• Thời Hán trong cung có chức quan Cẩu giám, phụ trách việc trông coi, chăm sóc chó săn cho nhà vua.

• Tức Hiệp luật đô úy, một chức quan phụ trách việc âm nhạc trong cung đình nhà Hán.

• Di Tử Hà được vua nước Vệ sủng ái, Pháp luật nước Vệ quy định, kẻ nào lén ngồi xe của nhà vua sẽ bị chặt chân. Thế rồi, mẹ Di Tử bị bệnh, có người biết, đêm đến báo tin, Di Tử vội lấy xe của nhà vua mà đi. Nhà vua biết chuyện, cho Di Tử là con hiếu, nói: "Hiếu thay! Vì mẹ mà phạm tội chặt chân." Di Tử cùng vua dạo chơi trong vườn, ăn đào thấy ngọt, bèn dâng vua quả đào ăn dở, vua nói: "Yêu quý ta thay, không đành ăn mà nghĩ đến ta." Đến khi nhan sắc Di Tử đã suy, không còn được sủng ái như trước, đắc tội với vua, vua nói: "Kẻ này từng lén đi xe của ta, lại đưa ta ăn quả đào ăn dở."

• Vì một thạch bằng mười đấu.

• Các loại gỗ tốt.

• Lục súc: sáu loại vật nuôi: ngựa, trâu, dê, lợn, chó, gà.

• Thái quan: quan phụ trách việc ăn uống của nhà vua.

• Kinh thuật: đây chỉ kinh điển Nho gia.

• Nguyên văn ghi là: “Biên chép các truyện đó vào bên trái", vì sách xưa đọc từ phải sang trái.

• Ý nói đọc rộng sách vở của các học thuyết khác ngoài kinh điển Nho gia.

• Công xa: Cơ quan thời Hán, phụ trách việc tiếp đón các sĩ nhân vào kinh đô tham gia khảo hạch.

• Đương thời, chữ được khắc trên thẻ tre.

• Cửa Kim Mã: cửa cung Vị Ương, Hán Vũ đế từng sai các học sĩ đợi chiếu chỉ ở đó.

• Thái công: tức Khương Tử Nha - Lã Vọng.

• Hứa Do: cùng Sào Phủ đều là các ẩn sĩ thời thượng cổ, kiên quyết lánh đời, không muốn tham gia vào công việc của thế tục.

• Tiếp Dư: một ẩn sĩ thời Xuân thu.

• Ý nói thấy ngựa gầy mà không biết đó là ngựa tốt, thấy kẻ sĩ khốn khó mà không biết là họ giỏi, thảy chỉ dựa vào bề ngoài mà nhầm lẫn.

• Một chức quan nhỏ thời Hán, trật một trăm thạch.

• Các thuộc quan trong quận.

• Đoạn này trích từ chương chín mươi bảy sách Đạo đức kinh, ý nói những lời thâm mỹ, tuyệt diệu thì có thể đổi lấy sự trân trọng của người khác; phẩm hạnh cao khiết thì có thể nhận được thêm phần trân trọng từ người khác.

• Đoạn này trích từ thiên "Đại lược", sách Tuân tử.

• Thuộc quan ở các châu huyện.

• Tư Mã Trinh thời Đường trong Sử ký sách ẩn cho rằng: Tử Sản Làm Tướng quốc nước Trịnh, vừa có lòng nhân, lại vừa sáng suốt nên dân chúng không thể dối gạt được ông; Tử Tiện làm quan ở Đan Phủ (cũng phiên là Đan Phụ), làm chính trị theo lối thanh tịnh vô vi, chỉ so dây đánh đàn, ba năm không bước khỏi nhà mà dân theo giáo hóa, dân không nỡ dối gạt ông; Tây Môn Báo làm Huyện lệnh huyện Nghiệp, cai trị bằng sự uy nghiêm, cho nên dân không dám lừa gạt ông.

• Bốc phệ: bốc là bói bằng mai rùa, phệ là bói bằng cỏ thi.

• Chỉ việc Hán Vũ đế vào triều kế vị.

• Chức quan phụ trách việc xem bói.

• Không ở triều đình: ý nói không làm quan trong triều.

• Ý nói hiện tượng nhật thực, nguyệt thực.

• Ý nói được chức vụ cao.

• Câu này trích từ chương 38 sách Đạo đức kinh của Lão tử.

• Họ Trang: tức Trang tử, tác giả sách Nam Hoa kinh.

• Ý nói các biện sĩ, thuyết khách.

• Câu này trích từ chương thứ nhất sách Đạo đức kinh của Lão tử.

• Có bản ghi là Trang tử.

• Ý nói ham vinh hoa mà mất mạng.

• Một dạng thuật số thời cổ. Do lấy 12 địa chi để xác định phương vị, tháng năm, từ đó đoán cát hung, khởi đầu của 12 phương vị là chữ "kiến" và chữ "trừ", nên gọi là "kiến trừ".

• Một dạng thầy thuật số thời cổ, dựa theo 12 canh giờ, mỗi canh giờ ứng với một vị thiện thần hay ác sát nào đó để định cát hung.

• Thiên nhân: trời và người. Một dạng thầy thuật số, chuyên nghiên cứu về mối quan hệ giữa trời và người, cho giữa trời và người có sự tác động qua lại, ảnh hưởng lẫn nhau.

• Thái nhất: đây chỉ đạo sĩ theo phái Đạo gia.

• Tương truyền vua Vũ lấy vợ là người ở Đồ Sơn, sinh ra Khải.

• Tương truyền thứ phi của Đế Khốc là Giản Địch nuốt trứng chim én (huyền điểu) rồi sinh ra Tiết. Tiết giúp Vũ trị thủy có công lao, được Thuấn giao làm Tư đồ, ở đất Thương, đó là thủy tổ của nhà Thương.

• Trăm thứ lúa: chỉ Hậu Tắc. Theo truyền thuyết, nguyên phi của Đế Khốc là Khương Nguyên giẫm lên vết chân lớn rồi có mang sinh ra Khí. Khí làm quan Nông sư cho Đế Nghiêu, dạy dân trồng các loại cây lương thực (bách cốc), sau được Nghiêu phong đất Thai, gọi là Hậu Tắc, là thủy tổ của nhà Chu sau này.

• Thiên "Kim đằng" sách Thượng thư (Kinh Thư) có ghi việc Vũ vương bị bệnh nặng, Chu công cầu các tiên vương là Thái công, Vương Quý, Văn vương trên trời phù hộ cho Vũ vương, bản thân mình tự nguyện chết thay cho Vũ vương, cầu đảo rồi ba lần bói mai rùa, đều được điềm tốt. Hôm sau, Vũ vương khỏi bệnh.

• Vua Trụ làm nhiều việc tàn ác, bề tôi là Tổ Y can ngăn cảnh báo nhưng không nghe, dùng mai rùa lớn để bói nhưng không bói được điềm lành.

• Năm Hy công thứ 25, triều đình nhà Chu nội loạn, Chu Tương vương phải chạy ra bên ngoài, vua tôi nước Tấn tính việc cần vương, sai quan phụ trách việc xem bói là Bốc Yển bói mai rùa, được điềm tốt nói về việc Hoàng Đế đánh trận ở Bản Tuyền. Thế là vua tôi nước Tấn đem quân cần vương, giúp Tương vương trở lại ngôi vị. Hoàng Đế đánh trận ở Bản Tuyền; chỉ việc Hoàng Đế đánh Xi Vưu. Năm Hy công thứ 28, trong trận chiến Thành Bộc, Tấn Văn công đánh thắng Sở, được Chu Tương vương sách mệnh cho Tấn Văn công làm Hầu bá, ban cho cây cung đỏ. Cung đỏ (quản cung) là cung do thiên tử ban cho chư hầu, cho đại quyền được lấy danh nghĩa thiên tử đi chinh phạt.

• Tấn Hiến công sắp đánh Ly Nhung, sai đại phu Sử Tô bói quẻ, được điềm tượng cái miệng, Sử Tô cho là quẻ vừa thắng vừa thua, không tốt hơn. Tấn Hiến công vẫn đánh Ly Nhung, chiếm được nàng Ly Cơ. Ly Cơ dùng nhan sắc quyến rũ Hiến công, gièm pha hại Thân Sinh, khiến Trùng Nhĩ, Quản Trọng phải chạy khỏi nước. Hiến công chết, các công tử tranh ngôi, trải qua Hề Tề, Điệu tử, Huệ công, Hoài công, Văn quân, cả thảy năm vị vua đất nước mới yên định trở lại.

• Sở Linh vương từng bói quẻ, hỏi: "Ta có được thiên hạ không?" Được quẻ xấu, bèn ném mai rùa, mắng chửi trời. Dân chúng lo sợ vì lòng tham không cùng của Linh vương, nổi lên làm loạn, Linh vương bị giết ở Càn Khê.

• Trong Kinh Thư, Cơ Tử nói với Vũ vương về năm cách quyết định những việc khó khăn: "Ngài có đại sự chưa quyết được từ phải hỏi lòng mình, hỏi ở khanh sĩ, hỏi ở thứ dân, hỏi ở mai rùa và cỏ thi. Lòng mình đã quyết, bói mai rùa tốt, bói cỏ thi tốt, khanh sĩ theo, thứ dân theo, đó là đại đồng. Thân được mạnh khỏe, con cháu tốt lành. Ngài quyết, bói mai rùa tốt, bói cỏ thi tốt, khanh sẽ không theo, thứ dân không theo, tốt. Khanh sĩ theo, bói mai rùa tốt, bói cỏ thi tốt, không đúng ý ngài, thứ dân không theo, tốt. Thứ dân theo, bói mai rùa tốt, bói cỏ thi tốt, không đúng ý ngài, khanh sĩ không theo, tốt. Đúng ý ngài, bói mai rùa tốt, bói cỏ thi xấu, khanh sĩ không theo, thứ dân không theo, thế thì trong là tốt, ngoài là hung." Như vậy, dựa vào năm yếu tố: ý của vua, khanh sĩ, thứ dân, bói mai rùa và cỏ thi, được ba yếu tốt bất kỳ thì coi là tốt.

• Chỉ sách Sử ký của Tư Mã Thiên.

• Phục linh: loại thực vật dùng làm thuốc.

• Thỏ ti: loài tơ hồng, sống tầm gửi vào loại cây khác.

• Ý nói không bị cháy rừng.

• Ý nói không bị người ta đến chặt phá.

• Vua nước Tống thời Xuân thu Chiến quốc.

• Làng: nguyên là "lư", đơn vị hành chính cũ, 25 nhà là một "lư".

• Vua Kiệt làm nhiều việc tàn ác vô đạo, bề tôi là Quan Long Phụng ra sức can ngăn, Kiệt không nghe, hạ ngục, sau giết chết.

• Thánh nhân: chỉ Tỷ Can, bề tôi vua Trụ. Tương truyền Tỷ Can can ngăn liên tục ba ngày, vua Trụ cả giận, nói: "Ta nghe nói tim của thánh nhân có bảy lỗ, không biết có đúng hay không?" Rồi giết Tỷ Can, moi tim ra xem.
Mùa đông, có người buổi sớm lội nước, bảo rằng chân mình chịu được rét, vua Trụ sai chặt chân để xem.

• Thái công Vọng: hay cũng gọi là Lã Vọng, tức Khương Tử Nha, người sau này giúp nhà Chu dựng lên đại nghiệp.

• Ý nói rất nhỏ bé.

• Ý nói dùng giáo hóa, lễ nghi... để cai trị.

• Theo truyền thuyết, trên mặt trời có con quạ ba chân.

• Theo Hoài Nam tử - Thuyết lâm huấn: cóc ăn ánh trăng sáng.

• Đằng xà: một loài rồng.

• Ý nói cây tùng cây bách hay được trồng ở cổng.

• Sách Lục giáp Cô hư pháp viết: "Trong tuần Giáp Tý, không có Tuất và Hợi, Tuất-Hợi là cô, Thìn-Tỵ là hư; trong tuần Giáp Tuất không có Thân và Dậu, Thân-Dậu là cô, Dần-Mão là hư...". Ý nói thiên can và địa chi phối hợp với nhau nhưng không phải lúc nào cũng hiện diện đủ các đơn vị hàng can, hàng chi.

• Đoạn này là xem các chấm và các vết nứt ở bụng rùa và mai rùa để xác định mười hai tháng trong năm.

• Năm loài vật linh: chỉ lân, phượng, rùa, rồng, hổ.

• Ý nói hình dáng, vị trí các vết nứt.

• Chỉ hình dáng, vị trí các vết nứt.

• Nguyên là "tải sở", không rõ hình tượng vết nứt ra sao.

• Nguyên là "căn cách", không rõ hình tượng vết nứt ra sao.

• Đoạn này nói về một số kiểu vết nứt trên mai rùa, cách diễn đạt khó hiểu, chỉ có thể nương theo chữ để dịch.

• Nguyên là "ngưu", thời cổ, có khi chỉ bò.

• Chu thư: là một bộ phận của sách Thượng thư - tức Kinh Thư.

• Chỉ việc Quản Trọng lập ra tám quan phủ để phụ trách việc điều tiết lưu thông và giá cả hàng hóa.

• Bồi thần: quan đại phu của nước chư hầu.

• Đoạn này trích từ thiên "Mục dân", sách Quản tử.

• Ý nói nông dân không muốn khai phá ruộng đất để canh tác nữa.

• Tử Cống họ tên là Đoan Mộc Tứ.

• Nguyên Hiến: học trò Khổng tử, tự là Tử Tư, người nước Tống.

• Y Đốn: đại thương nhân người thời Chiến quốc, nhờ kinh doanh muối ở Hà Đông mà thành cự phú.

• Nguyên là "phong quân", chỉ những người có con cháu hiển quý, được triều đình phong tặng.

• Thuế cống: tương truyền là chế độ thuế khóa thời nhà Hạ.

• Thủ lĩnh nước Chu, người đầu tiên của nước Chu tự xưng là "công". Do thường xuyên bị người di địch tấn công quấy nhiễu, địa bàn nhỏ hẹp nên người Chu quyết định dời đô đến đất Bân.

• Chi tử: hạt cây dành dành, dùng để nhuộm tóc.

• Nguyên là "mao ngưu", một giống bò lông dài, gần giống bò tót.

• Chỉ việc Vũ Linh vương nước Triệu chủ trương mặc trang phục người Hồ, cưỡi ngựa bắn cung, khiến phong tục nơi đó càng thêm chuộng sự hung mãnh.

• Năm loại dân: chỉ sĩ - người đi học, nông - người làm ruộng, thương - người đi buôn, công - thợ, cổ - người tích hàng cho khách đến mua.

• Thu: một loại cây lấy gỗ.

• Chung: đơn vị đo lường, mỗi chung bằng sáu hộc (10 đấu) bốn đấu.

• Gốc giàu: gốc, chỉ nghề nông, nông nghiệp.

• Ngọn giàu: ngọn, chỉ thương nghiệp.

• Quân: đơn vị đo lường thời xưa, ba mươi cân là một quân.

• Thường chỉ dân các tộc người thiểu số. Đây dùng chỉ các tộc người thiểu số ở khu vực phía tây nam.

• Ý nói nhất cử nhất động đều phải được lợi ích mới làm.

• Đỉnh thực: ăn cơm vạc, ý nói nhà giàu có.

• Ý nói nhà giàu có, đông người hầu kẻ hạ.