THÁI SỬ CÔNG
TỰ VIẾT TỰA

Xưa vào thời Chuyên Húc, vua sai quan Nam Chính họ Trọng trông thiên văn, quan Bắc Chính họ Lê coi địa lý. Khoảng thời Đường – Ngu, cho hậu duệ họ Trọng – Lê nối nghiệp, tiếp tục vâng mệnh cho đến thời Hạ – Thương, vậy nên họ Trọng – Lê đời đời coi thiên văn, địa lý. Thời Chu, Trình Bá Hưu Phủ là hậu duệ của họ vậy. Vào thời Chu Tuyên vương, để mất chức phận mà thành ra họ Tư Mã. Họ Tư Mã đời đời vâng chép sử nhà Chu. Khoảng thời Chu Huệ vương, Chu Tương vương, họ Tư Mã rời nhà Chu tới nước Tấn. Tướng Trung quân nước Tấn là Tùy Hội chạy đến nước Tần, họ Tư Mã chuyển vào đất Thiếu Lương.

Từ khi họ Tư Mã rời nhà Chu tới nước Tấn, liền chia ra tản mác, có người ở nước Vệ, có người ở nước Triệu, có người ở nước Tần. Ở nước Vệ, có người làm quan tướng nước Trung Sơn. Ở nước Triệu, có người nổi danh và truyền dạy kiếm luận mà Khoái Hội chính là hậu duệ chi này. Ở Tần có người tên Tư Mã Thố, tranh luận với Trương Nghi, thế rồi Tần Huệ vương sai Thố cầm quân đánh Thục, hạ được thành Thục, bèn trấn giữ ở đó. Cháu của Thố là Cận, phò Võ An quân Bạch Khởi. Lúc này đất Thiếu Lương đổi tên thành Hạ Dương. Cận cùng Võ An quân chôn sống hàng binh nước Triệu trong trận Trường Bình, đến khi quay trở về đều cùng được ban chết ở Đỗ Bưu, táng ở Hoa Trì. Cháu của Cận là Xương, Xương làm quan chuyên lo việc rèn sắt cho nhà Tần. Vào thời Thủy Hoàng, chắt của Khoái Hội là Ngang, cầm quân cho Võ Tín quân, chiếm được Triêu Ca. Khi nhà Tần phong vương chư hầu, Ngang được phong vương ở đất Ân. Đến khi Hán đánh Sở, Ngang quy phụ Hán, dâng đất của mình làm quận Hà Nội. Tư Mã Xương sinh ra Vô Trạch, Vô Trạch làm chức quan Thị trưởng của nhà Hán. Vô Trạch sinh ra Hỷ, Hỷ làm Ngũ đại phu, chết đều táng ở Cao Môn. Hỷ sinh ra Đàm, Đàm làm Thái sư công.

Thái sư công học thiên văn ở Đường Đô, nghe giảng Kinh Dịch từ thày Dương Hà, thọ giáo đạo luận từ thày Hoàng Tử. Thái sử công làm quan vào thời Kiến Nguyên, Nguyên Phong, lo người học không hiểu thấu ý nghĩa các học thuyết, noi theo sai lạc, bèn bàn luận những điều cốt yếu của sáu nhà mà viết rằng:

Thiên Hệ từ trong Kinh Dịch viết: “Thiên hạ chung một mối mà lo lắng trăm chiều, về cùng nơi mà đường đi mỗi khác.” Xét các nhà Âm Dương, Nho, Mặc, Danh, Pháp, Đạo Đức đều chú trọng ở việc trị nước, chẳng qua theo học thuyết khác nhau, có thuyết rõ ràng, có thuyết không mà thôi. Tôi từng trộm ngẫm, thuật của nhà Âm Dương trong điềm báo mà lắm kiêng kỵ, khiến con người bị buộc đâm nhiều sợ hãi, song thứ tự bốn mùa họ đã sắp thì không thể để mất. Nhà Nho học rộng mà thiếu điều cốt yếu, nhọc sức mà ít hiệu quả, bởi vậy việc của họ khó theo hết; song lễ vua tôi, cha con, sự phân biệt vợ chồng, lớn bé họ đã đặt thì không thể thay. Nhà Mặc tiết kiệm mà khó theo, bởi vậy việc của họ không thể tuân thủ rộng khắp; song sự tự cường, chuộng tiết kiệm họ đề ra thì không thể phế bỏ. Nhà Pháp nghiêm khắc, ít ban ơn, song thân phận vua tôi trên dưới họ đã lập thì không thể đổi khác. Nhà Danh khiến người ta nệ vào danh mà dễ đánh mất thực; song sự biện chứng giữa danh và thực họ đã nêu thì không thể không xét. Nhà Đạo khiến tinh thần người ta chuyên nhất, hành động hợp lẽ vô hình, vạn vật sung túc. Thuật của nhà này dựa vào phép lớn âm dương, rút lấy điều hay của nhà Nho, nhà Mặc, tóm điều cốt yếu của nhà Danh, nhà Pháp, thay đổi theo thời, biến hóa tùy vật, dựng nề nếp, dùng xử sự, không việc gì không hợp, tôn chỉ gọn mà dễ nắm bắt, dùng sức ít mà hiệu quả nhiều. Nhà Nho thì không như vậy. Nhà Nho cho rằng bậc quân chủ là gương mẫu của thiên hạ, quân chủ đề xướng rồi bề tôi phụ hội, quân chủ làm trước rồi bề tôi theo sau. Như vậy thì quân chủ khó nhọc mà bề tôi thảnh thơi. Còn như yếu chỉ của Đạo cả, ấy là dẹp sự cứng rắn tham lam, bỏ sự thông minh sáng suốt, loại những điều này mà dùng Đạo thuật. Xét tinh thần dùng quá nhiều thì hao kiệt, thể xác làm quá sức thì mệt mỏi. Thân tâm đều xao động mà lại muốn dài lâu cùng trời đất, thực chưa từng nghe nói đến vậy.

Xét nhà Âm Dương với bốn mùa, tám quẻ, mười hai độ1, hai mươi tư tiết đều có điều răn dạy, thuận theo thì hưng thịnh, trái lại không chết cũng tổn. Song chưa chắc đã vậy, cho nên nói “khiến con người bó buộc đâm ra nhiều sợ hãi”. Xét mùa xuân sinh sôi, mùa hạ nảy nở, mùa thu gặt hái, mùa đông giữ gìn, ấy là ý lớn của đạo trời vậy, không thuận theo thì không lấy gì làm riềng mối cho thiên hạ, vậy nên nói “thứ tự bốn mùa không thể để mất”.

Xét nhà Nho coi sáu kinh2 làm phép tắc. Kinh truyện hàng ngàn vạn quyển, nhiều đời không thể tinh thông đạo học, một đời không thể biết hết lễ nghi, cho nên nói “học rộng mà thiếu điều cốt yếu, nhọc sức mà ít hiệu quả”. Còn như lễ vua tôi, cha con họ đặt, sự phân biệt vợ chồng, lớn bé họ nêu, dù là học thuyết trăm nhà cũng không thể thay đổi.

Nhà Mặc cũng chuộng đạo của Nghiêu, Thuấn, bàn về đức hạnh nói rằng:“Nhà cao ba thước, thềm đất ba bậc, cỏ tranh không cắt, cột gỗ không gọt. Ăn chén đất, uống liền đất, cơm gạo lứt, canh lá đậu, rau lê. Ngày hè mặc áo vải cát, mùa đông mặc áo cừu da hươu” Việc ma chay thì dùng quan tài gỗ vông dày ba tấc, khóc đám không quá đau buồn. Dạy về tang lễ ắt phải đem phép này làm gương cho muôn dân. Khiến thiên hạ đều noi theo phép này thì tôn ti không còn khác biệt. Xét thời thế đổi khác, sự việc vị tất tương đồng, vậy nên nói “tiết kiệm mà khó theo”. Điều cốt yếu của nhà Mặc là ở sự tự cường, tiết kiệm, ấy là đường lối để người ta sung túc giàu có. Đây là sở trường của Mặc Tử, dù là học thuyết trăm nhà cũng không thể phế bỏ.

Nhà Pháp bất luận thân sơ, không phân sang hèn, nhất loạt phán quyết bằng pháp luật, vậy thì ân tình họ tộc, tôn trưởng đứt cả. Có thể dùng làm kế một thời, không thể dùng lâu dài, vậy nên nói “nghiêm khắc, ít ban ơn”. Còn như việc đề cao quân chủ hạ thấp bề tôi, làm rõ chức phận, không được lấn vượt nhau, dù là học thuyết trăm nhà cũng không thể đổi khác.

Nhà Danh xét nét rắc rối, khiến người ta không thể lý giải bản ý, chuyên dùng tên gọi quyết đoán mọi việc, trái tình người, vậy nên nói “nệ vào danh mà dễ đánh mất thực”. Còn như việc dựa vào tên gọi mà tìm tòi thực tế, so sánh cho khỏi sai sót, điều này không thể không xét.

Nhà Đạo vô vi, cũng lại nói vô bất vi, kỳ thực dễ làm, song lời khó hiểu. Thuật nhà Đạo coi hư vô là gốc, coi nương thuận là phép, không có vị thế cố định, không có hình dạng bất biến, cho nên có thể suy xét tình lý của vạn vật. Không ở trước vật, không ở sau vật, cho nên có thể làm chủ vạn vật. Phép tắc cần không, tùy thời mà đặt; quy củ cần không, tùy vật mà xét. Vậy nên nói “thánh nhân bất hủ, theo thời là đủ. Hư Vô là thể thường của đạo. Nương thuần là cương lĩnh của vua.” Quần thần đều tới, khiến ai nấy đều tự rõ chức phận. Thực đúng với danh gọi là Đoàn (ngay thẳng), thực không đúng với danh gọi là Khoản (sáo rỗng). Lời sáo rỗng không nghe, gian tà không xuất hiện, giỏi kém tự rõ ràng, trắng đen lộ chân tướng. Chỉ là muốn dùng hay không mà thôi, có việc gì không làm nên được! Như vậy hợp với Đạo cả, hỗn độn mịt mùng, nhưng sáng soi thiên hạ, sau đó lại trở về sự vô danh. Phàm sinh mệnh con người ta tồn tại nhờ tinh thần, gửi gắm nhờ thể xác. Tinh thần dùng quá nhiều thì hao kiệt, thể xác làm quá sức thì mệt mỏi, tinh thần và thể xác chia lìa thì chết. Chết không thể sống lại, lìa không thể trở lại, cho nên thánh nhân rất mực coi trọng. Từ đó mà coi, tinh thần là gốc rễ của sinh mệnh, thể xác là công cụ của sinh mệnh. Không ổn định tinh thần trước mà lại nói “ta có thể trị thiên hạ”, vậy dựa vào đâu?

Thái sư công giữ chức Thiện quan (coi thiên văn), không quản việc dân. Có con trai tên Thiên.

Thiên sinh ra ở Long Môn, cày ruộng chăn trâu ở vùng phía bắc Hoàng Hà, phía nam núi Long Môn. Năm mười tuổi học Cổ văn. Hai mươi tuổi đi về phương nam du ngoạn vùng Trường Giang – Hoài Hà, leo lên núi Cối Kê, tìm Vũ Huyệt, ngắm núi Cửu Nghi, du thuyền trên sông Nguyên – Tương; đi lên phương bắc vượt sông Vấn – Tứ ; dạy học ở đô thành đất Tề – Lỗ, xem di phong của Khổng Tử, dự lễ hương xạ3 ở huyện Trâu, núi Dịch; chịu khó nhọc ở huyện Bà, huyện Tiết, Bành Thành; đi qua đất Lương, đất Sở về quê. Bấy giờ Thiên giữ chức Lang trung, vâng mệnh đi sứ miền Tây chinh phạt vùng Ba – Thục trở về nam, đánh các đất Cung – Trách, Côn Minh, rồi về triều bẩm báo.

Năm ấy, thiên tử bắt đầu làm lễ phong thiện của nhà Hán, Thái sử công bị giữ lại ở Chu Nam, không được theo dự tế, nên phẫn uất gần chết. Con ông là Thiên vừa vặn đi sứ về, gặp cha ở vùng Hoàng Hà – Lạc Thủy. Thái sư công nắm lấy tay Thiên mà khóc rằng: “Tổ tiên ta làm Thái sử cho nhà Chu. Các đời trước từng có công danh hiển hách vào thời Ngu, thời Hạ, giữ chức Thiên quan. Đời sau nửa đường suy sụp, chấm dứt ở đời ta chăng? Con lại làm Thái sử thì sẽ nối nghiệp tổ tiên ta vậy. Nay thiên tử nhận mối đại thống ngàn năm, phong thiện ở Thái Sơn mà ta không được theo dự, ấy là mệnh sao! Là mệnh sao! Ta chết, con ắt sẽ làm Thái sử; làm Thái sử, chớ quên trước tác ta muốn làm. Vả lại đạo hiếu bắt đầu từ việc thờ cha mẹ, thứ đến thờ vua, cuối cùng là việc lập thân. Nổi danh với hậu thế, làm rạng rỡ cha mẹ, ấy là điều lớn nhất của đạo hiếu vậy. Xét thiên hạ xưng tụng Chu Công, nói rằng ông ta có thể bàn luận, ca ngợi đức của Văn vương – Võ vương, tuyên dương phong thái của Chu Công – Thiệu Công, bày tỏ tâm tư của Thái Vương – Vương Quý; viện đến Công Lưu để truy tôn Hậu Tắc. Sau đời U – Lệ, vương đạo khiếm khuyết, lễ nhạc suy đồi, Khổng Tử sửa sách cũ, dựng lễ xưa, luận bàn Thi – Thư, viết sách Xuân Thu, học giả đến nay đều noi gương ngài. Từ khi Lỗ Ai cũng bắt được kỳ lân đến nay đã hơn bốn trăm năm, chư hầu thôn tính lẫn nhau, sách sử ghi chép tản mác đứt đoạn. Nay nhà Hán nổi lên, thiên hạ thống nhất, chúa sáng vua hiền, trung thần nghĩa sĩ, ta làm Thái sử mà không ghi chép luận bàn, vất bỏ sử sách của thiên hạ, ta rất mực sợ hãi. Con nhớ lấy đấy!” Thiên cúi đầu rơi lệ, đáp rằng:“Con không giỏi, song cũng xin luận thuật hết thảy kiến văn cũ cha đã sắp, không dám để khuyết!”

Thái sư công mất được ba năm thì Thiên làm Thái sư lệnh, thu thập sử cùng các sách cất trong Kim quỹ, Thạch thất4. Năm năm sau, nhằm năm Thái Sơ đầu tiên, sáng sớm ngày Giáp Tý mồng một giao tiết Đông chí tháng Mười một, lịch trời bắt đầu đổi, tuyên bố ở Minh đường, các thần đón lịch mới.

Thái sử Công nói: “Cha có lời rằng: “Sau khi Chu công mất năm trăm năm thì có Khổng Tử. Sau khi Khổng Tử mất đến nay đã năm trăm năm, liệu đã đến lúc có người có thể tiếp nối, soi sáng đời, đính chính Dịch truyện, kế tục Xuân Thu, luận bàn chính xác ý nghĩa của Thi, Thư, Lễ, Nhạc hay chưa? Ý là ở lúc này đây! Ý là ở lúc này đây! Con nào dám chối từ.

Thượng đại phu Hồ Toại nói:“Ngày xưa tại sao Khổng Tử lại làm kinh Xuân Thu!”

Thái sử Công nói:“Ta nghe Đổng Trọng Thư nói: Đạo nhà Chu lụn bại, Khổng Tử làm Tư Khấu nước Lỗ, bị chư hầu ganh ghét, đại phu cản trở, Khổng Tử biết lời mình không được dùng, đạo mình không được thi hành, bèn đánh giả những việc xảy ra trong hai trăm bốn mươi hai năm, làm khuôn phép cho thiên hạ. Chê thiên tử, trách chư hầu, vạch tội đại phu, nhằm nêu rõ đạo vua mà thôi Khổng Tử nói: “Ta chép những lời suông, chẳng bằng soi xét nó việc làm, hẳn sâu sắc, rõ ràng hơn.‘Kìa như kinh Xuân Thu, trên làm rõ đạo của Tam vương, dưới phân biệt phép tắc của người đời, biện bạch sự hiềm nghi, soi sáng điều phải trái, quyết định việc do dự, khen cái hay, chê cái dở, đề cao người hiền, hạ thấp kẻ kém, giữ gìn nước đã mất, nối lại đời đã tuyệt, và những thứ đã rách, dựng những điều bị bỏ, ấy là việc lớn của đạo vua vậy. Kinh Dịch chép trời đất, âm dương, bốn mùa, ngũ hành, cho nên giỏi biến hóa. Kinh Lễ đặt khuôn phép, luân lý làm người, cho nên giỏi hành xử. Kinh Thư ghi lại việc của các vua đời trước, cho nên giỏi chính trị. Kinh Thi ghi chép núi sông, khe động, chim muông, cây cỏ, trống mái, đực cái, cho nên giỏi trào phúng. Kinh Nhạc, phải dựa vào để dựng nên âm nhạc, cho nên giỏi hòa hợp. Kinh Xuân Thu phân biệt phải trái, cho nên giỏi trị người. Bởi vậy, Kinh Lễ dùng để ước thúc con người, Kinh Nhạc dùng để lấy sự hòa hợp. Kinh Thư dùng để bàn luận việc xưa. Kinh Thi dùng để bày tỏ tình ý. Kinh Dịch dùng để bàn lẽ đổi thay. Kinh Xuân Thu dùng để soi tỏ đạo nghĩa. Dẹp đời loạn, khiến trở lại đường ngay, không có sách nào thiết thực bằng Xuân Thu. Xuân Thu có hàng vạn lời, đến hàng ngàn ý. Vạn vật tan hợp đều ở Xuân Thu. Trong kinh Xuân Thu có ba mươi sáu vua bị giết, năm mươi hai nước bị mất, chư hầu bỏ chạy không giữ nổi xã tắc nhiều không đếm xuể. Xem xét nguồn cơn đều do đánh mất gốc rễ (tức lễ nghĩa) vậy. Cho nên Kinh Dịch viết: “Sai một hào ly, lầm đi ngàn dặm. Cho nên nói: “Tôi giết vua, con giết cha, không phải duyên do sớm chiều, mà bởi sự ngấm ngầm lâu ngày vậy. Bởi vậy người giữ nước không thể không biết sách Xuân Thu, bằng không, trước có gian nịnh mà không thấy, sau có quân giặc mà chẳng hay. Kẻ bề tôi không thể không biết sách Xuân Thu, bằng không, xử việc công không biết nên chăng, gặp biến cố chẳng hay quyền chước. Người làm vua, làm cho không thấu hiểu đạo nghĩa Xuân Thu, ắt chuốc tiếng đại ác. Kẻ làm tôi, làm con không thấu hiểu đạo nghĩa Xuân Thu, ắt sa vào việc soán giết bề trên mà bị tru diệt, mang danh tử tội. Kỳ thực họ đều cho rằng việc họ làm là phải, làm mà chẳng biết lễ nghĩa, bị trách mắng không đâu mà không biết biện giải. Xét việc không thấu hiểu yếu chỉ của lễ nghĩa, thành thử vua chẳng ra vua, tôi chẳng ra tôi, cha chẳng ra cha, con chẳng ra con. Xét vua chẳng ra vua thì bị mạo phạm, tôi chẳng ra tôi thì bị giết chết, cha chẳng ra cha thì vô đạo, con chẳng ra con thì bất hiếu. Bốn việc này là lỗi lớn trong thiên hạ vậy. Đem lỗi lớn của thiên hạ đổ lên đầu thì chỉ có thể nhận mà không chối được. Vậy nên kinh Xuân Thu là gốc rễ của lễ nghĩa. Xét lễ dùng để ngăn cấm trước khi việc xảy ra, pháp luật dùng để thi hành sau khi việc đã rồi. Công dụng thi hành của luật pháp thì dễ thấy, còn công dụng ngăn cấm của lễ nghĩa thì khó biết vậy.”

Hồ Toại nói: “Thời Khổng Tử, trên không có vua sáng, dưới không được tin dùng, cho nên làm sách Xuân Thu, truyền lại lời suông, cắt đặt lễ nghĩa mà làm phép tắc cho đế vương. Nay thày trên thì gặp bậc vua sáng, dưới thì được giữ chức quan, mọi việc đầy đủ, vậy những lời thày bàn luận là muốn làm sáng tỏ điều gì?”

Thái sử Công nói: “Dạ, dạ! Không, không! Không phải vậy! Tôi nghe cha tôi nói: Phục Hy rất mực thuần hậu, làm ra tám quẻ Dịch. Thời Nghiêu – Thuấn thịnh trị, sách Thượng Thư đã chép, lễ nhạc dựng lên từ đó. Thời Thang – Vũ phát đạt, có thể nhân ngợi ca. Kinh Xuân Thu lựa việc thiện, chê việc ác, tôn sùng đức chính thời Tam đại, khen nhà Chu, nào có châm biếm giễu cợt thôi đâu. Từ khi nhà Hán nổi lên tới giờ, đến bậc thiên từ sáng suốt, nhận được điềm lành, làm lễ phong thiện, đổi niên hiệu, thay sắc áo, nhận mệnh từ đấng cao xanh, ban ơn vô cùng, các nước có tục la ngoài bể nhiều lần thông dịch, tới gõ cửa đi xin vào cống nạp, không thể kể xiết. Bá quan thần tử ra sức ca tụng thánh đức còn chưa thể bày tỏ hết ý. Vả lại có kẻ sĩ tài giỏi mà không dùng, ấy là điều sỉ nhục của người trị nước; có chúa thượng sáng suốt mà đức không ban rộng để ngợi ca, ấy là lỗi của các quan. Còn như tôi giữ chức này mà bỏ thánh đức không chép, vất công nghiệp của công thần, thế gia, đại phu hiền đức không thuật lại, mặc lời cha dạy thì có tội nào to hơn! Tôi chỉ thuật lại chuyện cũ, sắp gọn sự tích các đời thôi, đâu phải trước tác mà ông đem so với sách Xuân Thu, thật là làm vậy” .

Thế rồi biên chép thành văn được bảy năm thì Thái sử Công gặp họa Lý Lăng, phải chịu gông cùm, bèn cảm khái than rằng:“Ấy là tội của ta vậy! Ấy là tội của ta vậy! Thân tàn này không thể dùng được nữa rồi!” Đoạn lui lại ngẫm nghĩ sâu xa: “Xét Kinh Thi, Kinh Thư ẩn ý kiệm lời là vì muốn bày tỏ sự suy ngẫm nơi tâm trí người ta. Xưa Tây Bá bị cầm tù ở Dữu lý thì diễn giải Chu Dịch; Khổng Tử gặp nạn ở đất Trần – Sái thì làm sách Xuân Thu; Khuất Nguyên bị trục xuất thì viết áng Ly tao; Tả Khưu Minh mù mắt thì có sách Quốc Ngữ; Tôn Tử bị khoét bánh chè thì bàn luận Binh pháp; Lã Bất Vi bị đày tới đất Thục thì đời truyền sách Lữ Lãm, Hàn Phi bị nhốt ở Tần thì viết thiên Thuyết Nan, Cô Phẫn; ba trăm bài thơ trong Kinh Thi phần lớn do thành hiện làm để xả nỗi bực dọc. Những người ấy đều vì có uất ức không thể bộc lộ, cho nên thuật lại chuyện cũ để suy ngẫm tương lai vậy.” Thế rồi bèn thuật lại từ thời Đào Đường trở về sau cho tới khi Hán Vũ đế bắt được kỳ lân thì chấm dứt, bắt đầu từ thời Hoàng Đế.

Thuở xưa Hoàng Đế, noi theo trời đất, bốn thánh5 lần lượt, lập nên pháp độ, Đường Nghiêu nhường ngôi, Ngu Thuấn chẳng vui, Công đức các vị, truyền tụng muôn đời. Chép làm Ngũ đế bản kỷ, quyển một.

Vũ lập nên công, chín châu vui cùng, Đường – Ngu rạng rỡ, đức truyền hậu duệ; Hạ Kiệt dâm kiêu, đày tới Minh Điều. Chép làm Hạ bản kỷ, quyển hai.

Tiết dựng nhà Thương, truyền tới Thành Thang; Thái Giáp ở Đồng, đức ở A Hành; Võ Đinh có Duyệt, bèn xưng Cao Tông; Đế Tân mê đắm, chư hầu bỏ chầu. Chép làm Ân bản kỷ, quyển ba.

Khí làm Hậu tắc, Tây Bá có đức;Vũ Vương ra trận, đánh ở Mục Dã, vỗ yên thiên hạ, U – Lệ hôn loạn, để mất Phong – Cảo;Noãn Vương kiệt quệ, Lạc Ấp bỏ tế. Chép làm Chu bản kỷ, quyển bốn.

Tổ tiên nhà Tần, Bá phò Vũ; Mục Công có nghĩa, truy điệu quân sĩ, chết trận Hào Sơn; dùng người tuẫn táng, thơ ngâm Hoàng Điểu; đến ngài Chiêu Tương, dựng nghiệp đế vương. Chép làm Tần bản kỷ, quyển năm.

Thủy Hoàng được lập, thôn tính sáu nước, nấu giáo đúc chuông, muốn dứt chiến tranh, xưng làm hoàng đế, khoe cậy vũ lực; Nhị Thế nhận ngôi, Tử Anh đầu hàng. Chép làm Tần Thủy Hoàng bản kỷ, quyển sáu.

Nhà Tần vô đạo, hào kiệt quấy nhiễu; Hạng Lương dấy nghiệp, Hạng Vũ nối tiếp; diệt Khanh6 cứu Triệu, chư hầu cùng lập; giết chết Tử Anh, phản bội Hoài vương, thiên hạ chê trách. Chép làm Hạng Vũ bản kỷ, quyển bảy.

Hạng Vũ bạo ngược, Hán ban ơn đức; dấy ở Thục Hán, bình định Tam Tần; giết Vũ dựng nghiệp, thiên hạ yên bình, đổi triều thay tục. Chép làm Cao tổ bản kỷ, quyền tám.

Huệ đế yểu mệnh, họ Lã mất lòng; dùng bọn Lộc – Sản, chư hầu bàn giết; khử Triệu Ẩn vương, diệt U vương Hữu, đại thần lo sợ, chuốc họa diệt tộc. Chép làm Lã Thái Hậu bản kỷ, quyển chín.

Nhà Hán mới lập, nối ngôi chưa rõ, đón lập Đại vương, thiên hạ đồng lòng; nhục hình phế bỏ, cầu đường khơi thông, rộng ban ơn huệ, ngài xưng Thái tông. Chép làm Hiếu Văn bản kỷ, quyển mười.

Chư hầu ngang ngược, Ngô cầm đầu phản, kinh sư thảo phạt, bảy nước chịu tội, thiên hạ bình yên, vững mạnh giàu có. Chép làm Hiếu Cảnh bản kỷ, quyển mười một.

Hán trải năm đời, thỉnh thời Kiến Nguyên, ngoài dẹp man mọi, trong sửa pháp độ, phong thiện đổi lịch, rồi thay phục sắc. Chép làm Kim Thượng bản kỷ, quyển mười hai.

Thời Tam đại xa, niên đại khôn khảo, đại để tham chiếu, phả điệp cổ thư, dựa vào lần suy, chép làm Thế biểu Tam đại, quyển một.

Sau thời U – Lệ, nhà Chu suy vi, chư hầu chuyên chính, Xuân Thu cũng khuyết; phả điệp vắn gọn, ngũ bá mạnh yếu thay nhau, muốn xem các đời chư hầu nhà Chu, chép làm Niên biểu Mười hai chư hầu, quyển hai.

Sau thời Xuân Thu, gia thần chấp chính, quan tướng nước mạnh xưng vương; đến như nhà Tần, rốt nuốt Trung Nguyên, bãi bỏ đất phong, tự xưng hoàng đế. Chép làm Niên biểu Sáu nước, quyển ba.

Nhà Tần bạo ngược, người Sở làm phản, họ Hạng dấy binh, Hán vương phò nghĩa chinh phạt; trong khoảng tám năm, đổi vua ba lần, đầy rẫy biến cố, cho nên viết rõ Nguyệt biểu Tần Sở, quyển bốn.

Nhà Hán dấy lên tới nay, trong khoảng trăm năm tới thời Thái Sơ, chư hầu hoặc bị phế truất, hoặc được lập nên, đất đai chia cắt, phá chép mập mờ, sử thần gián đoạn, dựa theo mạnh yếu mà chia từng đời, viết Niên biểu chư hầu từ khi nhà Hán lập nên, quyển năm.

Các bậc công thần hàng đầu, bề tôi đắc lực thời Cao tổ, được chẻ phù phong tước, ơn trải đến cháu con, nay quên mất dòng dõi, có người mang họa sát thân, diệt quốc, viết thành Niên biểu công thần thời Cao tổ, quyển sáu.

Vào thời Huệ – Cảnh, hoàng đế gia phong, Công thần tôn thất, tước vị thực ấp. Viết thành Niên biểu các hầu thời Huệ – Cảnh, quyển bảy.

Bắc đánh Hồ dữ, Nam diệt Việt mạnh, chinh phạt mọi rợ, luận công phong hầu. Viết thành Niên biểu các hầu từ thời Kiến Nguyên trở lại, quyển tám.

Chư hầu đã mạnh, bảy nước a dua, con em đầy rẫy, chưa phong tước ấp, vua bèn ban ơn, làm suy chư hầu, khiến lòng người hướng về kinh sư. Viết thành Niên biểu Vương tử, quyển chín.

Nước có quan hiền tướng giỏi, ấy là mô phạm của dân. Xem niên biểu danh thần lương tướng từ thời nhà Hán lập nên, người giỏi ghi công trạng, người kém nêu sự tình. Viết thành Niên biểu danh thần lương tướng từ khi nhà Hán lập nên, quyển mười.

Lễ thời Tam đại gia giảm, ý nghĩa khác nhau, song cốt gần với tình người, hợp với đạo vua, cho nên lỗ dựa vào bản chất con người mà bạn chế rườm rà, đại để thuận thời thay đổi. Viết thành Lễ thư, quyển một.

Nhạc có thể dùng thay đổi phong tục. Từ khi tiếng Nhã, Tụng cất lên, người ta đã thích âm thanh Trịnh – Vệ. Âm thanh Trịnh – Vệ Có nguồn gốc lâu đời. Tình người cảm động, tục xa hướng về. Tham chiếu Nhạc Thư để thuật lại cổ nhạc. Viết thành Nhạc thư, quyển hai.

Không có binh lực không thể mạnh, không có đạo đức không thể thịnh. Hoàng Đế, Thang, Võ vì vậy thịnh cường, Kiệt, Trụ, Nhị Thế bởi vậy diệt vong, có thể không thận trọng chăng? Tư Mã pháp từ khi xuất hiện đã được coi trọng. Thái Công, Tôn Tử, Ngô Khởi, Vương Tử, tiếp nối phát huy. Đem so gần đây, có thể thấy rõ sự biến đổi của việc người. Viết thành Luật thư, quyển ba.

Luật ở âm mà chế dương, lịch ở dương mà chế âm, Luật – Lịch kìm chế, không cho sai sót. Lịch năm nhà mâu thuẫn7, riêng lịch đầu thời Thái Sơ chuẩn xác. Viết thành Lịch thư, quyển bốn.

Các sách chiêm tinh khí số, phần nhiều lẫn điềm may rủi, không hợp kinh điển; xét từ câu chữ, khảo sự ứng nghiệm, đều không đặc biệt. Đến khi bàn việc tinh khí vận hành, nghiệm chứng độ số quỹ đạo để sắp xếp, viết thành Thiên Quan thư, quyển năm.

Nhận mệnh trời làm vua, không tùy tiện phong thiện, cử hành thì ngàn vạn thần linh đều được cúng tế. Truy nguyên các lễ tế thần núi thiêng sông cả, viết thành Phong Thiện thư, quyển sáu.

Đại Vũ khơi sông, chín châu yên bình, đến khi dựng cung Tuyên Phòng, ngòi lạch đều thông. Viết thành Hà Cù thư, quyển bảy.

Tiền tệ lưu hành, thuận tiện nông – thương; cùng cực thì xuất hiện gian xảo, thôn tính khuếch trương, đua nhau trục lợi, bỏ gốc theo ngọn. Viết thành Bình Chuẩn thư để xem sự biến, quyền tám.

Thái Bá nhường Quý Lịch, lánh đất mọi Giang Nam;Văn – Võ vương nổi dậy, dấy nghiệp của Cổ Công. Hạp Lư giết Ngô vương Liêu, hàng phục miền Kinh Sở; Phù Sai thắng Tề, bỏ xác Tử Tư vào túi da, tin Bá Hỷ thân Việt, nước Ngô liền bị diệt. Khen Thái Bá khiêm nhường, viết thành Ngô thế gia, quyển một.

Nước Thân – Lã suy, Thượng Phụ hàn vi, rốt theo Tây Bá, cầm quân Văn – Võ; công vượt trăm quan, lẳng lặng có quyền, phau phau tóc bạc, nhận phong Doanh Khưu. Giữ hẹn đất Kha, Hoàn Công lớn mạnh, bao phen họp chư hầu, bá nghiệp thật hiển hách. Điền – Khám tranh sủng, họ Khương tan vỡ. Khen Thượng Phụ đa mưu, viết thành Tề Thái công thế gia, quyển hai.

Người theo kẻ chống, Chu Công vỗ về, giáo hóa ban đức, thiên hạ hưởng ứng; phò tá Thành vương, chư hầu suy tôn Chu thiên tử. Thời Ẩn – Hoàn công, vì sao tranh giành? Tam Hoàn đọ sức, Lỗ chẳng thịnh hàng. Khen sách Kim Đằng của Chu Công Đán, viết thành Chu công thế gia, quyển ba.

Võ vương diệt Trụ, chưa yên đã băng. Thành vương còn nhỏ, Quản – Sái nghi ngờ, Hoài Di làm phản, thế rồi Thiệu Công làm gương, đoàn kết vương thất, giữ yên miền đông. Yên vương Khoái nhường ngôi, gây ra họa loạn. Khen bài thơ Cam Đường, viết thành Yên thế gia, quyển bốn.

Quản – Sái phó Võ Canh, giữ đất cũ triều Thương, khi Chu Công nhiếp chính, hai “thúc” không tước lộc; thoạt giết Quản thúc Tiên, rồi đuổi Sái thúc Độ, Chu công mở hội thề; Thái Nhậm sinh mười trai, dòng tộc nhà Chu mạnh. Khen Sái Trọng hối tội, viết thành Quản Sái thế gia, quyển năm.

Dòng tiên vương không đứt, Thuấn – Vũ vui mừng; đức nghiệp rạng rỡ, hậu duệ nhờ ơn. Trăm năm thờ cúng, đời Chu phong nước Trần – Kỷ, sau bị Sở diệt. Họ Điền nước Tề nổi lên. Thuận là người thế nào? Viết thành Trần Kỷ thế gia, quyển sáu.

Thu nhận dân sót lại của nhà Thương, Khang Thúc được phong, bắt đầu có Vệ Ấp, nêu mối loạn thời Thương, viết thiên Tửu Cáo, Tử Tài làm răn, đến khi Sóc sinh ra, Vệ chẳng yên bình, Nam Từ ghét Khoái Hội, phận cha con đảo điên. Đức nhà Chu suy, bảy nước lớn mạnh, Vệ nhỏ lại yếu, Giác sau diệt vong. Khen bài Khang Cáo, viết thành vệ thế gia, quyển bảy.

Than ôi Cơ Tử! Than ôi Cơ Tử! Lời đúng chẳng được dùng, lại bị làm nô bộc. Võ Canh chết đi, Chu phong cho Vi Tử. Tương Công bị thương ở sông Hoằng. Quân tử ai đáng khen? Cảnh công khiêm tốn, khiến sao Hỏa lui. Dịch Thành bạo ngược, Tống bèn diệt vong. Khen Vi Tử thỉnh giáo thái sư, viết thành Tống thế gia, quyển tám.

Võ vương đã băng, Thúc Ngu phong tại Đường Ấp. Quân tử châm biếm việc Tấn hầu đặt tên con, rốt bị Võ Công tiêu diệt, Ly Cơ được sủng, họa loạn năm đời; Trùng Nhĩ bất đắc chí, mới hoàn thành bá nghiệp. Lục khanh chuyên quyền, nước Tấn suy vong. Khen Văn Công được ban ngọc Khuê, rượu nếp thơm, viết thành Tấn thế gia, quyển chín.

Trọng Lê dựng nghiệp, Ngô Hồi tiếp nối; cuối thời nhà Thương, Chúc Tử được chép vào phả điệp. Chu dùng Hùng Dịch, Hùng Cừ kế tục. Trang vương giỏi giang, khôi phục nước Trần; tha cho Trịnh Bá, lui vì Hoa Nguyên. Hoài vương chết tha hương, Tử Lan hại Khuất Nguyên; thích nghe gièm pha, Sở nhập vào Tần. Khen Trang vương có nghĩa, viết thành Sở thế gia, quyển mười.

Con của Thiếu Khang, phong gần Nam Hải, xăm mình cắt tóc, ở cùng lươn giải, giữ núi Phong Ngung, phụng thờ Đại Vũ. Câu Tiễn khốn đốn, bèn dùng Chủng – Lãi. Khen Câu Tiễn man mọi, có thể sửa đức, diệt nước Ngô mạnh, tôn sùng nhà Chu, viết thành Việt vương Câu Tiễn thế gia, quyển mười một.

Hoàn Công về đông, dùng lời Thái sử. Phạm ruộng nhà Chu, vương triều chỉ trích. Sái Trọng buộc liên minh, nước Trịnh mãi không mạnh. Tử Sản nhân từ, nhiều lời khen giỏi. Tam Tấn xâm lược, Trịnh nhập vào Hàn. Khen Lệ Công nhận Huệ vương, viết thành Trịnh thế gia, quyển mười hai.

Riêng ngựa Lộc Nhĩ, làm rạng Tạo Phủ. Triệu Túc thờ Hiến công, Triệu Suy nối nghiệp. Phò tá Văn công, suy tôn vua Chu, rốt phò nước Tấn. Tương Tử khổ nhục, bèn bắt Trí Bá. Chủ Phụ bị vây, bắt ăn chim sẻ, rốt vẫn chết đói. Triệu vương Thiên dâm, tướng giỏi bị quở. Khen Triệu Ưởng dẹp nội loạn nhà Chu, viết thành Triệu thế gia, quyển mười ba.

Tất Vạn phong ở Ngụy, thầy bói biết trước. Ngụy Giáng làm nhục Dương Can, Nhung – Địch nghị hòa. Văn Hầu chuộng nghĩa, Tử Hạ làm thày. Huệ vương kiêu căng, Tề – Tần cùng đánh. Ngờ vực Tín Lăng, chư hầu rời bỏ. Rốt cuộc chết ở Đại Lương, Ngụy vương Giả thành đứa ở. Khen Ngụy Võ Tử phò tá Tấn Văn công dựng nên bá nghiệp, viết thành Ngụy thế gia, quyển mười bốn.

Hàn Quyết ngầm ban ơn, Triệu Võ được phục hưng. Nối dòng đất, dựng việc phế, người Tấn tôn sùng. Chiêu Hầu hiển hách, do dùng Thân Tử. Nghi ngờ Hàn Phi, người Tần đánh úp. Khen Hàn Quyết phò tá vua Tấn, sửa đổi thuế phú của Chu thiên tử, viết thành Hàn thế gia, quyển mười lăm.

Hoàn Tử lánh nạn, tới Tề cầu viện, ngầm ban ơn năm đời, người Tề ca ngợi. Thành Tử đoạt chính quyền, Điền Hòa thành chư hầu. Chí Tề vương Kiện lung lay, mới bị dời đến Cộng Ấp. Khen Uy vương, Tuyên vương có thể cứu đời loạn mà riêng suy tôn nhà Chu, viết thành Điền Kính Trọng Hoàn thế gia, quyển mười sáu.

Nhà Chu suy vi, chư hầu lộng hành. Trọng Ni xót lễ băng nhạc hoại, sửa sang kinh điển, để nêu đạo vua, vực đời loạn trở về ngay thẳng, thông qua lời văn, đặt lễ nghi phép thức cho thiên hạ, lưu lại Lục nghệ truyền cho hậu thế. Viết thành Khổng Tử thế gia, quyển mười bảy.

Kiệt – Trụ mất đạo mà Thang – Võ nổi lên, nhà Chu mất đạo nên “Xuân Thư” xuất hiện. Nhà Tần để mất nền chính trị nên Trần Thiệp cất quân, chư hầu tạo phản, mây đùn gió nổi, rốt diệt họ Tần. Mở đầu thiên hạ, kể từ Trần Thiệp. Viết thành Trần Thiệp thế gia, quyển mười tám.

Xét đài Thành Cao, họ Bạc phát tích. Bị ép tới Đại, họ Đậu vẻ vang. Lật Cơ cậy sang, họ Vương toại nguyện. Trần Hậu quá kiêu, rốt cuộc suy tôn Vệ Tử Phu. Khen Tử Phu đức tốt dường vậy, viết thành Ngoại thích thế gia, quyển mười chín.

Hán Cao tổ bày mưu, bắt Hàn Tín ở Trần; Việt – Sở nhanh mạnh, bèn phong người em, Giao làm Sở vương, đóng đô Bành Thành, đẩy mạnh Hoài – Tử, cho làm phên giậu. Lưu Mậu chìm đắm, trong vòng ty niệm, Lưu Lễ nối ngôi. Khen Lưu Du phò rập Cao tổ, viết thành Sở Nguyên vương thế gia, quyển hai mươi.

Cao tổ cất quân, Lưu Giả tham dự; Kình Bố đánh úp, mất đất Ngô – Sở. Doanh Lăng khích Lã, phong Lang Da vương; dụ Ngọ tin Tề, đi mà chẳng về, bèn từ phía tây vào quan trung, gặp đón Hiếu Văn, lại phong làm Yên vương. Thiên hạ chưa yên bình, Cổ – Dịch cùng họ vua, giúp rập làm phên giậu. Viết thành Kinh Yên thế gia, quyển hai mươi mốt.

Thiên hạ đã yên, tôn thất lại ít, Điệu Huệ lớn nhất, được giữ miền đông. Ai Vương tự cất quân, nổi giận đánh họ Lã, Tử Quân bạo ngược, triều thần chẳng nghe. Còn như Lệ vương, gia quyến hoang dâm, Chủ Phụ gieo họa. Khen Lưu Phì là bề tôi đắc lực, viết thành Tề Điệu Huệ vương thế gia, quyển hai mươi hai.

Người Sở vây ta ở Huỳnh Dương, giằng co ba năm; Tiêu Hà trấn giữ Sơn Tây, bày kế viện quân, cấp lương không dứt, khiến trăm họ yêu Hán, không ưa giúp Sở. Viết thành Tiêu tướng quốc thế gia, quyển hai mươi ba.

Cùng Hàn Tín dẹp Ngụy, phá Triệu diệt Tề, làm yếu người Sở. Nối Tiêu Hà làm tướng quốc, không thay không đổi, dân chúng bình yên. Khen Tào Tham không diễu võ khoe tài, viết thành Tào tướng quốc thế gia, quyển hai mươi bốn.

Suy tính trong màn trường, đắc thắng trong vô hình, Tử Phòng bày mưu kế, không mang tiếng cơ trí, chẳng được công dũng cảm, xử khó từ dễ, làm lớn từ nhỏ. Viết thành Lưu hầu thế gia, quyển hai mươi lăm.

Dùng sáu kế lạ, chư hầu thần phục Hán, việc trừ họ Lý, Trần Bình chủ mưu, rốt yên tông miếu, vững xã tắc. Viết thành Trần thừa tướng thế gia, quyển hai mươi sáu.

Họ Lã cấu kết, mưu suy hoàng thất, Chu Bột quyền biển, không theo thói thường; Ngô – Sở dấy binh, Á Phu đóng ở Xương Ấp, để chặn Tề – Triệu, bỏ mặc đất Lương. Viết thành Giáng hầu thế gia, quyển hai mươi bảy.

Bảy nước phản nghịch, riêng có nước Lương che chở kinh đô; cậy sủng khoe công, cơ hồ chuốc vạ. Khen việc có thể chống lại Ngô – Sở, viết thành Lương Hiếu vương thế gia, quyển hai mươi tám.

Ngũ tông phong vương, thân thích hòa thuận, chư hầu lớn nhỏ làm phên giậu, ai yên phận nấy, những việc tiến vượt, ngày một ít đi. Viết thành Ngũ tông thế gia, quyển hai mươi chín.

Ba vị hoàng tử, đều được phong vương, văn từ sách cáo, đều đáng thưởng thức. Viết thành Tam vương thế gia, quyển ba mươi.

Mạt thế tranh lợi, họ vẫn giữ nghĩa, nhường nhau ngôi vua, rốt cuộc chết đói, thiên hạ tán dương. Viết thành Bá Di liệt truyện, quyển một.

Án Tử tiết kiệm, Di Ngô xa xỉ, Tề Hoàn nhờ vậy xưng bá, Cảnh Công nhờ vậy thịnh trị. Viết thành Quản Án liệt truyện, quyển hai.

Lý Nhĩ vô vi, để mặc thay đổi, chuộng sự thanh tịnh, để tùy cải chính; Hàn Phi suy xét sự tình, thuận thời hợp lý. Viết thành Lão Tử Hàn Phi liệt truyện, quyển ba.

Từ xưa bậc vương giả đã có Tư Mã pháp, Nhương Tư có thể phát huy. Viết thành Tư Mã Nhương Tư liệt truyện, quyển bốn.

Không phải người tín – liêm – nhân – dũng, không thể truyền binh pháp, giảng kiếm thuật, phải hợp với đạo, trong có thể sửa mình, ngoài có thể ứng biển, quân tử coi đó là đức vậy. Viết thành Tôn Tử Ngô Khởi liệt truyện, quyển năm.

Kiện bị gièm pha, liên lụy đến Xa, Ngũ Thượng cứu bố, Ngũ Viên đến Ngô. Viết thành Ngữ Tử Tư liệt truyện, quyển sáu.

Họ Khổng viết sách, đệ tử nối nghiệp, thảy làm thay day, mến nghĩa chuộng nhân. Viết thành Trọng Ni đệ tử liệt truyện, quyến bảy.

Ưởng rời Vệ tới Tần, có thể làm sáng đạo thuật, khiến Hiếu Công lớn mạnh xưng bá, đời sau noi phép. Viết thành Thương quân liệt truyện, quyển tám.

Thiên hạ lo Tần liên hoành, lòng tham không đáy, Tô Tần lại có thể bảo toàn chư hầu, hẹn hợp tung để kìm sự tham bạo. Viết thành Tô Tần liệt truyện, quyển chín.

Sáu nước hợp tung thân thiết, mà Trương Nghi có thể làm sáng luận thuyết, lại khiến chư hầu giải tán. Viết thành Trương Nghi liệt truyện, quyển mười.

Tần sở dĩ về đông xưng hùng với các chư hầu, là nhờ kế sách của Sư Lý, Cam Mậu. Viết thành Sư Lý Cam Mậu liệt truyện, quyển mười một.

Ôm Hà Sơn, vây Đại Lương, khiến chư hầu bó tay mà thờ Tần, ấy là công của Ngụy Nhiễm, Viết thành Nhương hầu liệt truyện, quyển mười hai.

Nam nhổ Yên – Dĩnh, Bắc xô Trường Bình, rồi vây Hàm Đan, Võ An làm tướng; phá Sở diệt Triệu, là kế của Vương Tiễn. Viết thành Bạch Khởi Vương Tiễn liệt truyện, quyển mười ba.

Lược bàn di văn của Nho – Mặc, sáng tỏ yếu lĩnh của lễ nghĩa, ngăn chặn ý nghĩ trục lợi của Huệ vương, thuật kể việc hưng suy của các đời. Viết thành Mạnh Tử Tuân Khanh liệt truyện, quyển mười bốn.

Mến khách yêu kẻ sĩ, kẻ sĩ theo về đất Tiết, vì Tề chống Sở – Ngụy. Viết thành Mạnh Thường quân liệt truyện, quyển mười lăm.

Dùng quyền biến giành được Phùng Đình, tới Sở để giải vây Hàm Đan, khiến vua nước ấy lại có tiếng nói trong các chư hầu. Viết thành Bình Nguyên quân Ngu Khanh liệt truyện, quyển mười sáu.

Giàu sang núp bóng kẻ nghèo hèn, hiền tài dưới trướng người kém cỏi, duy Tín Lăng quân mới có thể làm được. Viết thành Ngụy Công tử liệt truyện, quyển mười bảy.

Liều mình vì vua, nên thoát được Tần, khiến nhân sĩ du thuyết về Nam chạy vào nước Sở, ấy là lòng trung nghĩa của Hoàng Yết. Viết thành Xuân Thân quân liệt truyện, quyển mười tám.

Có thể nhẫn nhục ở Ngụy – Tề, uy tín vang tới Tần mạnh, tiến cử hiền tài, khiêm nhường ngôi vị, có hai ngài như vậy. Viết thành Phạm Thư Sái Trạch liệt truyện, quyển mười chín.

Dẫn đầu thi hành mưu lược, liên hợp quân năm nước, vì nước Yên yếu báo thù nước Tề mạnh, rửa nỗi nhục cho tiến quân. Viết thành Lạc Nghị liệt truyện, quyền hai mươi.

Mặc ý bày tỏ với Tần vương, khom mình trước Liêm Tử, tận trung với quốc quân, có tiếng trong chư hầu. Viết thành Liêm Pha Lạn Tương Như liệt truyện, quyền hai mươi mốt.

Mẫn Vương để mất Lâm Truy, chạy đến Cử Thành, riêng có Điền Đan nhờ Tức Mặc đánh đuổi Kỵ Kiếp, nên bảo toàn được xã tắc nước Tề. Viết thành Điền Đan Việt truyện, quyển hai mươi hai.

Có thể bày lời ngụy biện giải nỗi lo vây thành, khinh tước lộc, thích tùy ý. Viết thành Lỗ Trọng Liên Trâu Dương liệt truyện, quyển hai mươi ba.

Làm từ8 ngầm can gián, ví von nêu đạo nghĩa, Ly Tao là như vậy. Viết thành Khuất Nguyên Giả Sinh liệt truyện, quyển hai mươi bốn.

Kết thân với Tử Sở, khiến kẻ sĩ trong các nước chư hầu tranh nhau tới phụng sự nước Tần. Viết thành Lã Bất Vi liệt truyện, quyển hai mươi lăm.

Tào Tử cầm dao găm, nước Lỗ thu lại ruộng, Tề tỏ ra thành thật, Dự Nhượng không hài lòng. Viết thành Thích khách liệt truyện, quyển hai mươi sáu.

Có thể nêu rõ trù hoạch, thuận thời giúp Tần, thỏa chí trong thiên hạ, Lý Tư đứng đầu. Viết thành Lý Tư liệt truyện, quyển hai mươi bảy.

Mở đất mộ dân cho nhà Tần, phía bắc đánh bại Hung Nô, cậy Hoàng Hà làm đất hiểm, dựa núi cố thủ, xây dựng Du Trung. Viết thành Mông Điền liệt truyện, quyển hai mươi tám.

Trấn thủ nước Triệu, giữ vững Thường Sơn để mở rộng Hà Nội, làm suy yếu thế lực nước Sở, nêu uy tín của Hán vương ra khắp thiên hạ. Viết thành Trương Nhĩ Trần Dư liệt truyện, quyển hai mươi chín.

Thu gom quân Tây Hà, Thượng Đảng, theo tới Bành Thành; Bành Việt đánh lấy đất Lương làm nhọc Hạng Vũ. Viết thành Ngụy Báo Bành Việt liệt truyện, quyển ba mươi.

Đem quân Hoài Nam phản Sở theo Hán, Hán dùng Đại tư mã Ân, rốt cuộc đánh bại Hạng Vũ ở Cai Hạ. Viết thành Kình Bố liệt truyện, quyển ba mươi mốt.

Người Sở vây khốn ta ở Kinh – Sách, mà Hàn Tín đánh lấy Ngụy – Triệu, bình định Yên – Tề, khiến Hán chia ba thiên hạ mà chiếm lấy hại phần, tiêu diệt Hạng Tịch. Viết thành Hoài Âm hầu liệt truyện, quyển ba mươi hai.

Sở – Hán giằng co ở Củng – Lạc, mà Hàn Tín trấn giữ Dĩnh Xuyên cho Hán, Lư bản cắt đứt quân lương của Hạng Tịch. Viết thành Hàn Tín Lư Oản liệt truyện, quyển ba mươi ba.

Chư hầu phản Hạng vương, riêng Tề kìm Hạng Vũ ở Thành Dương, Hán mới có thể thừa cơ đánh vào Bành Thành, Viết thành Điền Đam liệt truyện, quyển ba mươi tư.

Đánh thành dã chiến, lập Công về báo, Khoái – Thương góp sức, không những cầm roi ruổi ngựa, còn giúp Hán vương thoát nạn. Viết thành Phàn Lịch liệt truyện, quyển ba mươi lăm.

Thiên hạ vừa đình, văn pháp chưa rõ, Trương Lương bày kế, thống nhất đo lường, đặt định luật lịch. Viết thành Trương thừa tướng liệt truyện, quyển ba mươi sáu.

Giao ước thông hiểu, kết nối chư hầu; chư hầu gần gũi, quy thuận Hán vương, giúp làm phên giậu. Viết thành Lịch Sinh Lục Giả liệt truyện, quyển ba mươi bảy.

Muốn biết rõ việc Tần – Sở, riêng có Chu Tiết thường theo Cao tổ, bình định chư hầu. Viết thành Phó Cận Khoái Thành liệt truyện, quyển ba mươi tám.

Di dời phú hào, đóng đô Quan Trung, hòa ước với Hung Nô, định rõ lễ nghi triều đình, sắp đặt phép thức trong tông miếu. Viết thành Lưu Kính Thúc Tôn Thông liệt truyện, quyển ba mươi chín.

Có thể biến cương thành nhu, rốt làm đại thần; Loan công không chịu khuất phục trước thế lực mà phản bội người chết, Viết thành Quý Bố Lạc Bố liệt truyện, quyển bốn mươi.

Dám mạo phạm thiên tử, bày tỏ chủ trương, bất chấp tính mạng, vì nước nhà bày kế lâu dài. Viết thành Viên Áng Triều Thố liệt truyện, quyển bốn mươi mốt.

Giữ luật không để mất đại thể, giảng người hiền thời xưa, khiến vua thêm sáng suốt. Viết thành Trương Thích Chi Phùng Đường liệt truyện, quyển bốn mươi bốn.

Đôn hậu hiếu hiền, nói năng ấp úng, hành sự mau lẹ, tận tụy cúc cung, đứng đầu quân tử. Viết thành Vạn Thạch Trương Thúc liệt truyện, quyển bốn mươi ba.

Giữ tiết tháo chính trực, có thể nói liêm khiết, khích lệ được người hiền, giữ trọng trách, không thể khuất phục trước sự phi lý. Viết thành Điền Thúc liệt truyện, quyển bốn mươi bốn.

Biển Thước luận về y, đáng là bậc thầy, tay nghề cao minh, hậu thế noi học, không thể đổi khác, mà Thương cũng có thể nói gần được như ngài. Viết thành Biển Thước Thương công liệt truyện, quyển bốn mươi lăm.

Lưu Trọng bị cắt tước, Lưu Tỵ làm Ngô vương, Hán vừa định thiên hạ, cho trấn giữ Giang – Hoài. Viết thành Ngô vương Tỵ liệt truyện, quyển bốn mươi sáu.

Ngô – Sở làm loạn, thân thuộc riêng có Đậu Anh giỏi giang mà yêu kẻ sĩ, kẻ sĩ hướng về, cầm quân đánh bọn Sơn Đông ở Huỳnh Dương. Viết thành Ngụy Kỳ Võ An liệt truyện, quyển bốn mươi bảy.

Mưu trí đủ để ứng phó với biến cố cận thế, khoan hòa đủ để đắc nhân tâm. Viết thành Hàn Trường Nhụ liệt truyện, quyển bốn mươi tám.

Dũng cảm chống địch, nhân ái với quân, hiệu lệnh rõ ràng, tướng sĩ quy thuận. Viết thành Lý tướng quân liệt truyện, quyển bốn mươi chín.

Từ thời Tam đại trở lại, Hung Nô thường là mối lo của Trung quốc; muốn biết lúc mạnh yếu, công cuộc phòng bị chinh phạt, viết thành Hung Nô liệt truyện, quyển năm mươi.

Dẹp yên biên tái, mở rộng Hà Nam, đánh vỡ Kỳ Liên, khai thông Tây Vực, dẹp rợ Hồ phương Bắc. Viết thành Vệ tướng quân phiêu kỵ liệt truyện, quyển năm mươi mốt. .

Đại thần tôn thất, khoe mẽ xa hoa, riêng Công Tôn Hoằng, ăn mặc cần kiệm, làm gương trăm quan. Viết thành Bình Tân hầu liệt truyện, quyển năm mươi hai.

Hán đã dẹp Trung quốc, mà Triệu Đà có thể vỗ về Dương Việt, bảo vệ Nam Phiên, giữ phận nộp cống. Viết thành Nam Việt liệt truyện, quyển năm mươi ba.

Nước Ngô phản nghịch, người Âu Việt chém Lưu Tỵ, giữ núi Phong Ngung xưng thần. Viết thành Đông Việt liệt truyện, quyển năm mươi tư.

Bộ thuộc của Yên Đan, tan tác ở Liêu Đông, Triều Tiên vương Mãn, thu nhận dân sót, tụ tập phía đông biển, liên kết Chân Phiên, giữ biên tái làm ngoại thần. Viết thành Triều Tiên liệt truyện, quyển năm mươi lăm.

Đường Mông sai sứ, thông hiếu Dạ Lang, vua đất Cung – Trách, xin làm nội thần, đón nhận triều quan. Viết thành Tây Nam di liệt truyện, quyển năm mươi sáu.

Việc trong phú Tử Hư, lời trong phú Đại Nhân, hoa lệ khoa trương, Song tôn chỉ châm biếm khuyên răn, quy về lẽ vô vi nhi trị. Viết thành Tư Mã Tương Như liệt truyện, quyển năm mươi bảy.

Kình Bố phản nghịch, Lưu Trưởng làm vua, trấn giữ miền Nam Giang – Hoài, vỗ yên dân dữ nước Sở. Viết thành Hoài Nam Hành Sơn liệt truyện, quyển năm mươi tám.

Quan lại tuân hành pháp luật, không khoe giỏi cậy công, trăm họ không oán, cũng không tội lỗi. Viết thành Tuần lại liệt truyện, quyển năm mươi chín.

Chỉnh đốn áo mũ đứng trong triều đình, quần thần không ai dám nói bóng gió, Cấp Trường Nhụ nghiêm trang, thích tiến cử người tài, xứng làm bậc trưởng giả, Trinh Tráng có khí khái. Viết thành Cấp Trinh liệt truyện, quyển sáu mươi.

Từ khi Khổng Tử mất, kinh kỳ không ai coi trọng trường học, riêng thời Kiến Nguyên – Nguyên Thủ, thơ văn rực rỡ. Viết thành Nho lâm liệt truyện, quyển sáu mươi mốt.

Dân bỏ nghề gốc phần nhiều xảo trá, gian manh nhờn luật, người tốt không thể cảm hóa, chỉ có trừng trị nghiêm khắc mới rèn sửa được. Viết thành khốc lại liệt truyện, quyển sáu mươi hai.

Hán sai sự thông hiếu với Đại Hạ, dân mọi xa tận miền Tây, dẫn nhau trông ngóng, muốn ngắm Trung quốc. Viết thành Đại Uyên liệt truyện, quyển sáu mươi ba.

Cứu người lúc khó, giúp người lúc nghèo, bậc nhân giả là vậy chăng? Không thất tín, chẳng nuốt lời, bậc nghĩa giả có chỗ khả thủ vậy. Viết thành Du hiệp liệt truyện, quyển sáu mươi tư,

Thờ vua có thể khiến vua vui tai vui mắt, sắc mặt ôn hòa, được hầu gần gũi, chẳng những được yêu vì sắc, mà ai nấy cũng có sở trường. Viết thành Ninh hạnh liệt truyện, quyển sáu mươi lăm.

Chẳng màng thế tục, chẳng tranh quyền lợi, trên dưới không có chỗ nào ngưng trệ, chẳng ai ám hại, mà đạo nghĩa vẫn được dùng. Viết thành Hoạt kê liệt truyện, quyển sáu mươi sáu.

Thày bói các nước Tề, Sở, Tần, Triệu, ở mỗi vùng dùng mỗi tục khác nhau. Muốn lần xem yếu chỉ của họ, viết thành Nhật giả liệt truyện, quyển sáu mươi bảy.

Phép bói rùa thời Hạ, Thương, Chu bất đồng, cách chiêm bốc của man di tứ phương khác biệt, song phép nào cũng đều dùng đến đoán may rủi. Xem qua yếu chỉ, viết thành Quy cách liệt truyện, quyển sáu mươi tám.

Bọn sất phu áo vải, không hại tới triều chính, không tổn tới trăm họ, lựa thời cơ mua bán để tăng của cải, về mặt trí tuệ cũng có điều khả thủ. Viết thành Hóa thực liệt truyện, quyển sáu mươi chín.

Nhà Hán tiếp nguồn cuối của Ngũ đế, nối nghiệp đứt của Tam đại. Đạo nhà Chu lụn bại, Tần vất bỏ cổ văn, thiêu hủy các sách Thi – Thư, cho nên sách vở chốn Minh Cường, Thạch thất, Kim quỹ, Ngọc bản tản mác. Thế rồi nhà Hán nổi lên, Tiêu Hà sắp luật lệnh, Hàn Tín nêu quân pháp, Trương Thương đặt điển chương, Thúc Tôn Thông định nghi lễ, tức thì văn học rạng rỡ đi lên, Thi – Thư lũ lượt xuất hiện. Từ khi Tào Tham tiến cử Cái công, giảng đạo Hoàng – Lão, rồi Lục Sinh – Triều Thố làm sáng tư tưởng Thân – Thương9, Công Tôn Hoằng vì học thuyết nhà Nho mà sang hiển, trong vòng trăm năm, việc cũ văn xưa của thiên hạ thảy được gom về chỗ Thái sử công. Thái sử công, cha truyền con nối, giữ lấy chức này. Bàn rằng: “Than ôi! Tổ tiên ta từng quản việc này, hiển hách vào thời Đường – Ngu, đến thời Chu lại được giữ chức, cho nên họ Tư Mã đời đời giữ việc thiên quan. Đến thời ta rồi, phải kính nhớ đấy! Kính nhớ đấy!” Tìm khắp thiên hạ chuyện xưa mất mát, nguồn cơn khởi nghiệp đế vương; truy nguồn tìm ngọn, xem xét sự thịnh suy, khảo bàn việc hành xử, đại để suy thời Tam đại, chép việc Tần – Hán, trên từ Hiên Viên, dưới tới hiện tại, làm thành mười hai bản kỷ. Phân chia thiên mục, cùng thời khác thế, niên đại sai khác không rõ, làm thành mười biểu. Lễ nhạc tăng giảm, luật lịch sửa đổi, quan hệ giữa binh quyền, sông núi, quỷ thần, trời người, lần suy lụn bại thông tỏ sự biến, làm thành tâm thư. Nhị thập bát tú vây quanh Bắc cực, ba mươi nan hoa hướng vào một trục, vận hành vô tận, ứng với bề tôi giúp rập đắc lực, trung thực thành tín, thi hành đạo cả, phụng sự chúa thượng, làm thành ba mươi thế gia. Bảo vệ chính nghĩa, trác tuyệt phi phàm, chẳng để bản thân lỡ thời, lập công danh với thiên hạ, làm thành bảy mươi liệt truyện. Cả thảy ba trăm thiên, năm mươi hai vạn sáu ngàn năm trăm chữ, gọi là Thái sở Công thư. Lời tựa đại khái, góp nhặt dông dài bổ sung sáu kinh, làm thành tiếng nói một nhà, kết hợp với sự truyền thuật khác nhau của lục nghệ, chỉnh lý tạp thuyết của bách gia, bản chính cất chốn danh sơn, bản phụ lưu đất kinh kỳ, ngõ hầu chờ bậc thánh nhân quân tử đời sau. Quyển bảy mươi.

Thái tử công bàn rằng: Ta thuật từ thời Hoàng Đế trở lại, tới thời Thải Sợ thì dừng, gồm ba trăm thiên.

Mười hai độ: người xưa chia dải xích đạo từ Tây sang Đông thành mười hai vùng để quan trắc vị trí và sự vận động của mặt trăng, mặt trời và nằm sao Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Mười hai vùng này được gọi là Thập nhị độ hoặc Thập nhị thứ.↩︎

Sáu kinh: nguyên văn là lục nghệ, chỉ các sách Kinh Thư, Kinh Thi, Kinh Lễ, Kinh Nhạc, Kinh Dịch, Kinh Xuân Thu.↩︎

Hương xạ: lễ bắn cung uống rượu.↩︎

Kim quỹ, Thạch thất: rương vàng, buồng đá, chỉ sách vở trong cung.↩︎

Chỉ Chuyên Húc, Đế cốc, Nghiêu, Thuấn.↩︎

Tức Khanh tử quán quân.↩︎

Năm nhà: chỉ lịch của các đời Hoàng Đế, Chuyên Húc, Hạ, Thương, Chu.↩︎

Từ: ở đây chỉ một thể loại văn học.↩︎

Tức Thân Bất Hại, Thương Ưởng.↩︎

QUYỂN
1
NGŨ
ĐẾ
BẢN
KỶ

Hoàng Đế là con cháu của Thiếu Điển1, họ Công Tôn, tên là Hiên Viên, sinh ra thần dị, chớm sinh biết nói, nhỏ thì thông minh, lớn thì đôn hậu, trưởng thành thì sáng suốt. Vào thời Hiên Viên, họ Thần Nông suy yếu, chư hầu xâm chiếm lẫn nhau, bạo ngược trăm họ, vậy mà họ Thần Nông không thể chinh phạt được. Bấy giờ Hiên Viên bèn dùng vũ lực, chinh phạt kẻ không đến chầu, chư hầu đều thần phục theo. Riêng Xi Vưu bạo ngược nhất, không ai đánh nổi. Viêm Đế muốn xâm chiếm chư hầu, chư hầu đều quy thuận Hiên Viên. Hiên Viên bèn sửa sang đức chính, chấn chỉnh quân đội, thuận theo khí của ngũ hành, gieo trồng ngũ cốc, vỗ về muôn dân, đo đạc bốn phương, huấn luyện gấu, beo, hổ, báo, tỳ, hưu2, rồi cùng Viêm Đế đánh nhau ở cánh đồng Bản Tuyền, qua ba trận mới thắng. Xi Vưu dấy loạn, không theo lệnh vua. Vậy là Hoàng Đế liền trưng tập quân chư hầu, cùng Xi Vưu đánh nhau ở cánh đồng Trác Lộc, sau đó bắt Xi Vưu mà giết đi. Chư hầu đều tôn Hiên Viên làm thiên tử, thay họ Thần Nông, đây chính là Hoàng Đế. Trong thiên hạ có kẻ không quy thuận, Hoàng Đế liền tới chinh phạt, dẹp yên rồi bỏ đi, đến đâu cũng xẻ núi mở đường, chưa từng sống yên một chỗ.

Hoàng Đế (tranh đời Minh)

Hoàng Đế đi về phía đông đến biển, lên Hoàn Sơn và Đại Tông; đi về phía tây tới Không Đồng, lên núi Kê Đầu; đi về phía nam tới Trường Giang, lên Hùng Sơn, Tương Sơn. Lên phía bắc đuổi bọn Huân Dục, hội chư hầu ở Phủ Sơn, định độ ấp ở bình nguyên Trác Lộc, nhưng di dời, đi lại thường xuyên, không ở nơi nào cố định, sắp đặt quân đội thành vòng tròn xung quanh mình để bảo vệ. Tên của bá quan đều lấy chữ ‘Vân’ để đặt, quân đội gọi là ‘Vân sư’, đặt ra chức tả, hữu Đại Giám, giám sát muôn nước. Muôn nước hòa hợp, việc cúng tế quỷ thần, sông núi, trời đất rất thịnh. Hoàng Đế từng có được đỉnh báu; bói cỏ thi để dự đoán ngày tháng, cắt cử Phong Hậu, Lực Mục, Thường Tiên, Đại Hồng để trị dân. Thuận theo quy luật của trời đất, suy đoán sự biến hóa của âm dương, đặt ra lễ nghi sinh tử, gieo trồng cỏ cây bách cốc theo thời vụ, thuần dưỡng muông thú côn trùng, đức của Hoàng Đế lan tỏa rộng khắp tới nhật nguyệt, tinh tú, cùng sông ngòi, đất đá, vàng ngọc. Ngài lao tâm khổ tứ, lại tiết kiệm tài vật, có nét đẹp của thủ đức, nên được gọi là Hoàng Đế.

Hoàng Đế có hai mươi lăm người con trai, nhưng người được ban họ chỉ có mười bốn người. Hoàng Đế sống ở gò Hiên Viên, lấy con gái nước Tây Lăng làm vợ, đây chính là bà Luy Tổ. Bà Luy Tổ là chính phi của Hoàng Đế, sinh được hai người con trai, con cháu sau này đều có được thiên hạ. Người thứ nhất tên là Huyền Hiêu, chính là Thanh Dương, Thanh Dương được phong ở Trường Giang; người thứ hai tên là Xương Ý, được phong ở Nhược Thủy. Xương Ý lấy con gái họ Thục Sơn, tên là Xương Bộc, sinh ra Cao Dương. Cao Dương có đức của bậc thánh nhân. Hoàng Đế băng, táng ở Kiều Sơn. Cháu nội, con trai của Xương Ý là Cao Dương lên ngôi, đây chính là Đế Chuyên Húc vậy.

Để Chuyên Húc Cao Dương là cháu nội của Hoàng Đế, con trai của Xương Ý. Ngài thâm trầm, sâu sắc mà có mưu lược; sáng suốt, thông đạt mà hiểu thấu lễ nghĩa. Trồng trọt chăn nuôi tận dụng địa lợi, phân chia thời tiết hợp với tự nhiên, dựa vào quỷ thần để đặt ra lễ nghĩa, nghiền ngẫm khí của tử thời, ngũ hành để giáo hỏa muôn dân, dùng sự thanh khiết, thành khẩn để tế tự. Ngài từng phía bắc đến U Lăng, phía nam đến Giao Chỉ, phía tây đến Lưu Sa, phía đông đến Phiên Mộc. Mọi vật động hay tĩnh, thần linh lớn hay nhỏ, phàm những nơi có ánh sáng mặt trời, mặt trăng soi tới, không đâu không quy thuận ngài.

Đế Chuyên Húc sinh được người con tên là Cùng Thiền. Chuyên Húc băng, cháu nội của Huyền Hiêu là Cao Tân lên ngôi, chính là Đế Khốc.

Chuyên Húc (Tam Tài đồ hội)

Đế Khốc Cao Tân là chắt của Hoàng Đế. Cha của Cao Tân là Kiều Cực, cha của Kiều Cực là Huyền Hiêu, cha của Huyền Hiêu là Hoàng Đế. Huyền Hiêu và Kiều Cực đều không được ở ngôi, đến Cao Tân mới lên ngôi vua. Cao Tân là cháu họ của Chuyên Húc. Cao Tân sinh ra đã thần dị, tự nói được tên mình. Ngài rộng ban ơn huệ, chẳng vì bản thân. Ngài thông minh nên biết được việc xa, sáng suốt nên nhận ra điều nhỏ, trên thì thuận theo đạo nghĩa của trời, dưới thì hiểu nỗi khốn khó của dân, nhân hậu mà uy nghiêm, hiền từ mà thành thật. Ngài tu thân khiến thiên hạ đều kính phục. Ngài sử dụng tài vật mà tiết kiệm, vỗ về muôn dân mà bảo ban, quan sát mặt trăng, mặt trời mà sửa sang lịch pháp, xét rõ quỷ thần mà kính thờ. Thần thái thì trang nghiêm, đức độ thì cao vọi, cử chỉ thì đúng mực, ăn vận thì phải chừng. Đế Khốc giữ đạo trung dung, đem ân đức tưới khắp thiên hạ, phàm những nơi nhật nguyệt chiếu soi, gió mưa gội tới, không nơi đâu không thần phục ngài.

Đế Khốc lấy con gái họ Trần Phong, sinh ra Phóng Huân, lại lấy con gái họ Tu Tử, sinh ra Chí. Đế Khốc băng, Chỉ nối ngôi. Đế Chí lên ngôi, chính trị suy yếu, sau khi băng, em là Phỏng Huân lên ngôi, đây là Đế Nghiêu.

Đế Nghiêu tên là Phóng Huân, nhân từ như trời, trí tuệ như thần. Gần gụi thì thấy ngài như mặt trời, đoái trông thì ngỡ ngài như áng mây. Giàu có mà không kiêu căng, cao sang mà không ngạo mạn. Ngài đội mũ vàng, vận áo đen, đi xe đỏ, cưỡi ngựa trắng. Ngài có thể làm rạng đức tốt để khiến chín họ hòa thuận. Chọn họ đã hòa thuận rồi, ngài tỏ đức tốt cho cả trăm họ. Trăm họ sáng tỏ rồi, ngài hòa hợp với cả muôn nước chư hầu. Ngài bèn sai hai họ Hy, Hòa kính thuận phép trời, xem xét sự vận hành của mặt trời, mặt trăng và các vì sao, rồi kính cẩn truyền cho dân gian biết thời vụ cấy gặt. Sai Hy Trọng đến ở Úc Di, gọi là Dương Cốc, kính cẩn đón mặt trời mọc, đôn đốc vụ xuân. Ngày Xuân phân thì ngày đêm bằng nhau, lúc hoàng hôn sao Điểu ở chính nam, lấy đó để định tháng Trọng xuân. Dân tản ra đồng, muông thú sinh nở. Lại sai Hy Thúc đến ở Nam Giao, đôn đốc vụ hè, kính cẩn làm tốt việc gieo trồng. Ngày Hạ chí là ngày dài nhất, lúc hoàng hôn sao Hỏa ở chính nam, lấy đó để định tháng Trọng hạ. Dân thảy làm đồng, muông thú thưa lông. Lại sai Hòa Trọng đến ở phương Tây, gọi là Muội Cốc, kính cẩn tiễn mặt trời lặn, đôn đốc vụ thu. Ngày Thu phân thì đêm ngày bằng nhau, lúc hoàng hôn sao Hư ở chính nam, lấy đó để định thảng Trọng thu. Dân chúng vui tươi, thú thay lông mới. Lại sai Hòa Thúc đến ở phương Bắc, gọi là U Đô, đôn đốc thu hoạch. Ngày Đông chỉ là ngày ngắn nhất, lúc hoàng hôn sao Mão ở chính nam, mới lấy đó để định tháng Trọng đông. Dân mặc áo ấm, muông thú lông rậm. Một năm có ba trăm sáu mươi sáu ngày, lại đặt ra tháng nhuận để bốn mùa được chính xác. Bá quan cần mẫn, mọi sự hưng thịnh.

Đế Nghiêu

Đế Nghiêu hỏi: “Ai có thể nối ngôi ta?” Phóng Tề đáp: “Thái tử Đan Chu thông minh sáng láng!” Đế Nghiêu nói: “Ôi dào! Bướng bỉnh hay cãi, không được!” Đế Nghiêu lại hỏi: “Ai được nhỉ?” Hoan Đâu đáp: “Cộng Công biết tập trung nhân lực, lại có công lớn, có thể dùng được” Đế Nghiêu nói: “Cộng Công nói hay nhưng trong lòng tà vạy, tưởng cung kính nhưng ngạo mạn ngất trời, không được!” Đế Nghiêu lại nói: “Này! Bốn vị Tứ nhạc3! Giờ nước lũ cuồn cuộn ngang trời, mênh mông nhấn nuốt núi đồi, muôn dân sợ hãi, sai ai trị thủy được?” Mọi người đều nói Cổn có thể làm được. Đế Nghiêu nói: “Cổn hay làm trái lệnh, lại tàn sát người trong họ, không được!” Bốn vị Tứ nhạc đáp: “Không phải vậy đâu! Đức vua cứ thử, không được thì thôi vậy?” Thế rồi Đế Nghiêu nghe lời bốn vị đại thần dùng Cổn. Nhưng suốt chín năm, Cổn chẳng làm được gì.

Để Nghiêu nói: “Ôi! Tứ nhạc! Ta ở ngôi đã bảy mươi năm rồi, ai có thể nhận mệnh trời, bước lên ngôi vua?” Bốn vị Tứ nhạc đáp: “Đức mọn e làm bẩn ngôi vua!” Đế Nghiêu nói: “Cất cử người thân thích hay ẩn sĩ ở xa cũng được!” Mọi người đều nói với Đế Nghiêu rằng: “Có một người chưa vợ trong dân gian, tên là Ngu Thuấn” Đế Nghiêu nói: “Đúng, ta cũng nghe nói, người đó thế nào?” Bốn vị Tứ nhạc nói: “Người đó là con một gã mù. Ông bố thì ngang ngạnh, bà mẹ thì điêu ngoa, thằng em thì xấc xược, thế mà có thể dùng lòng hiếu thảo dàn hòa mọi việc, xử trí êm ru, không làm gì gian ác” Đế Nghiêu nói: “Ta thử hắn xem sao?”

Thế rồi Đế Nghiêu gả hai cô con gái cho Thuấn, để qua đó xem đức hạnh của Thuấn thể nào. Thuấn bèn đưa hai vợ xuống ven sông Vị, theo đúng đạo làm vợ. Đế Nghiêu hài lòng, bèn sai Thuấn cẩn thận điều hòa năm mối nhân luân4, mọi người đều tuân theo cả; Đế Nghiêu bèn vời vào triều điều khiển bá quan, bá quan mới có trật tự; lại sai ra bốn cửa tiếp đón tân khách, việc tiếp đón ở bốn cửa đều cung kính, hòa mục, tân khách ở các nước chư hầu phương xa đều kính cẩn. Đế Nghiêu sai Thuấn vào rừng núi đầm lầy, gặp mưa gió bão bùng, Thuấn vẫn đi không lạc. Đế Nghiêu cho vậy là bậc thánh, bèn vời Thuấn lại nói: “Ngươi mưu sự rốt ráo, hễ nói là làm được, ba năm rồi, ngươi hãy lên ngôi vua!” Thuấn khiêm nhường từ chối, bởi nghĩ đức mình chưa vẹn. Mồng một tháng Giêng, Thuấn nối ngôi tại miếu Văn Tổ. Văn Tổ, chính là thủy tổ của Đế Nghiêu vậy.

Bấy giờ, Đế Nghiêu đã già, lệnh cho Thuấn thay mình xử trí chính sự của thiên tử để xem mệnh trời. Thuấn bèn dùng máy Toàn Cơ, Ngọc Hành5 để điều hòa sự vận hành của Thất chính6. Thứ đến dùng lễ tế Loại để tế thượng đế, lễ tế Nhân để tế Lục tông7, lễ tế Vọng để tế núi sông và tế tự khắp cả bách thần. Ngài thu về năm loại ngọc, chọn ngày lành tháng tốt, hội kiến bốn vị Tứ nhạc cùng các châu lục, rồi lại ban ngọc cho mọi người8. Tháng Hai cùng năm, ngài đi tuần thú phương Đông, đến núi Đại Tông, làm lễ tế Sài để tế thượng đế, sau đó lần lượt tế vọng các thần sông núi. Ngài tiếp kiến các quân trưởng phương Đông, định lại bốn mùa, tháng, ngày cho phù hợp, thống nhất âm luật, đo lường, sửa sang năm loại lễ9, năm loại ngọc, ba loại lụa10, hai vật sống, một vật chết11 để làm lễ vật gặp mặt. Như năm loại ngọc, sau khi tế lễ hoàn tất thì trả lại cho chư hầu. Tháng Năm ngài tuần thú phương Nam, tháng Tám tuần thú phương Tây, tháng Mười một tuần thú phương Bắc, đều như lần tuân thủ đầu tiên. Khi trở về, ngài tới Tổ miếu và Nễ miếu12, giết trâu đực tế lễ. Năm năm một lần tuần thú, các vua chư hầu lần lượt vào chầu trong bốn năm. Ngài nghe họ tâu bày việc trị lý, xét rõ chính tích của từng người, rồi tùy theo công trạng mà bạn thưởng cho xe cộ, áo mão. Ngài bắt đầu chia nước làm mười hai châu, khơi thông sông ngòi. Công bố những hình phạt mà pháp luật đã định. Người bị tội ngũ hình, có khi được khoan giảm thành xử lưu đày13. Dùng roi xử các quan, dùng thước phạt học trò, cho dùng vàng để chuộc tội. Vô tình phạm tội thì tha, gian ác đến cùng thì phải trừng trị. Cẩn thận thay! Cẩn thận thay! Riêng việc dùng hình phải thận trọng thay!

Hoan Đâu tiến cử động công, vua Nghiêu bảo không được, song lại cho thử làm Công sư, Cộng công quả nhiên tàn ác. Tứ nhạc tiến cử Cổn trị lũ lụt, vua Nghiêu cho rằng không được, Tứ nhạc vẫn gắng xin cho thử, nhưng khi làm thử lại không có công tích gì, còn khiến dân thêm bất tiện. Tam Miêu nhiều lần nhiễu loạn ở Giang Hoài, Kinh Châu. Thế rồi, Thuấn trở về tâu lên vua Nghiêu, xin đày Cộng Công tới U Lăng, để biến đổi bọn người Bắc Địch; đày Hoan Đâu tới Sùng Sơn để biến đổi bọn người Nam Man; dời Tam Miêu tới Tam Nguy để biến đổi bọn người Tây Nhung; đày Cổn tới Vũ Sơn để biến đổi bọn người Đông Di. Xử bốn tội như vậy, thiên hạ đều cảm phục.

Vua Nghiêu ở ngôi bảy mươi năm thì có được Thuấn, hai mươi năm sau nữa thì cáo lão, lệnh cho Thuấn nhiếp chính thay

Đế Thuấn (Tam Tài đồ hội).

thiên tử, tiến cử Thuấn với trời. Vua Nghiêu rời ngôi hai mươi tám năm thì băng. Trăm họ đau buồn như mất cha mẹ. Trong ba năm, bốn phương không nơi nào tấu nhạc, để tưởng nhớ vua Nghiêu. Vua Nghiêu biết con mình là Đan Chu kém cỏi, không xứng trao cho thiên hạ, bèn trao quyền cho Thuấn. Trao cho Thuấn thì lợi cho thiên hạ nhưng khổ cho Đan Chu; trao cho Đan Chu thì khổ cho thiên hạ mà riêng Đan Chu được lợi. Vua Nghiêu nói: “Suy cho cùng không thể bắt cả thiên hạ khổ để làm lợi cho một người được” Vua Nghiêu, trao thiên hạ cho Thuấn rồi mất. Vua Nghiêu băng, sau khi hết tang ba năm, Thuấn nhường ngôi cho Đan Chu mà lánh về phía nam vùng Nam Hà. Chư hầu triều kiến không tới chầu Đan Chu mà lại tới chầu Thuấn. Những kẻ kiện tụng, không tới tìm Đan Chu mà lại tới tìm Thuấn. Những kẻ ca hát, không ca tụng Đan Chu mà lại ca tụng Thuấn. Thuấn nói rằng: “Đó là ý trời vậy” Sau đó vào kinh đô, lên ngôi thiên tử. Đây chính là Để Thuấn.

Ngu Thuấn, tên là Trung Hoa. Bố của Trung Hoa là Cổ Tẩu, bố của Cổ Tẩu là Kiều Ngưu, bố của Kiều Ngưu là Câu Vọng, bố của Câu Vọng là Kinh Khang, bố của Kính Khang là Cùng Thiền, bố của Cùng Thiền là Đế Chuyên Húc, bố của Chuyên Húc là Xương Ý, đến Thuấn là được bảy đời. Từ Cùng Thiền tới Đế Thuấn đều là dân mọn.

Bố Thuấn là Cổ Tẩu bị mù, mẹ Thuấn mất, Cổ Tẩu lấy vợ khác sinh ra Tượng. Tượng xấc xược. Cổ Tẩu yêu chiều con vợ hai, thường muốn giết Thuấn, Thuấn phải né tránh, khi có lỗi nhỏ thì cam tâm chịu phạt. Thuấn hiếu thuận mà thờ cha, mẹ kế và em trai, hằng ngày cung kính cẩn trọng, không dám lơi là.

Thuấn là người Ký châu, cày ruộng ở Lịch Sơn, bắt cá ở Lôi Trạch, làm gốm ven Hoàng Hà, làm đồ đạc ở Thọ Khưu, buôn bán ở Phụ Hạ. Bố Thuấn là Cổ Tẩu ngang ngạnh, mẹ kế điêu ngoa, em trai xấc xược, đều muốn giết Thuấn. Thuấn vẫn hiếu thuận, không mất đạo con, hiền với huynh đệ. Cả nhà muốn giết nhưng không được, lúc nào cần tìm đến Thuấn thì Thuấn đều ở bên. Năm Thuấn hai mươi tuổi đã nổi tiếng hiếu thảo, năm ba mươi tuổi, Đế Nghiêu hỏi xem có ai có thể dùng được thì bốn vị Tứ nhạc cùng tiến cử Ngu Thuấn, nói rằng Thuấn dùng được. Thế rồi vua Nghiêu bèn đem hai con gái gả cho Thuấn để xem cách Thuấn tề gia, lại sai chín con trai qua lại với Thuấn để xem cách Thuấn xử thế. Thuấn sống ở ven sông Vị, cử chỉ trong nhà lại càng nghiêm cẩn khiến hai cô con gái của vua Nghiêu không dám lấy sự cao quý, kiêu mạn đối đãi với người thân của Thuấn, mà lại rất giữ đạo làm vợ. Chín người con trai của vua Nghiêu cũng đều ngày một thuần hậu, kính cẩn. Thuấn cày ở Lịch Sơn thì người Lịch Sơn đều nhường bờ ruộng; bắt cá ở Lôi Trạch thì người Lôi Trạch đều nhường chỗ ở; làm gốm ven Hoàng Hà thì đồ gốm ven Hoàng Hà đều không còn thứ thô xấu. Sau một năm thì nơi Thuấn ở thành thôn xóm, sau hai năm thành thành ấp, sau ba năm thành đô thị. Vua Nghiêu bèn ban cho Thuấn áo bằng vải sắn mịn cùng đàn cầm, xây cho kho đụn, tặng cho trâu dê. Cổ Tẩu vẫn muốn giết Thuấn, sai Thuấn lên trát kho, Cổ Tẩu ở dưới phỏng hỏa đốt kho, Thuấn lấy hai chiếc nón che mình mà xuống, rồi bỏ chạy, thoát được chết. Sau đó, Cổ Tẩu lại sai Thuấn đào giếng. Thuấn đào giếng rồi đào riêng một đường hầm ở mé bên để chui ra. Khi Thuấn ở sâu dưới giếng, Cổ Tẩu và Tượng cùng đổ đất lấp giếng, Thuấn liền chui vào đường hầm chạy thoát. Cổ Tẩu và Tượng đều mừng, tưởng Thuấn đã chết. Tượng nói: “Mưu này của Tượng”. Tượng chia chác với bố mẹ, nói: “Vợ Thuấn, hai con gái vua Nghiêu, với đàn thì Tượng lấy. Trâu dê, kho đụn thì cho bố mẹ.” Tượng bèn tới nhà Thuấn, vỗ đàn. Thuấn quay về. Tượng ngạc nhiên, không vui nhưng nói: “Ta đang nhớ Thuấn da diết lắm!” Thuấn nói: “Ngươi như vậy mới là phận em!” Thuấn lại thờ Cổ Tẩu, yêu em trai, càng thêm kính cẩn. Thế rồi vua Nghiêu mới thử để Thuấn điều hòa năm mối, khảo sát trăm quan, Thuấn đều làm được.

Xưa họ Cao Dương có tâm tài tử, người đời được lợi, gọi là “Bát Khải”. Họ Cao Tân có tám tài tử, người đời gọi là “Bát Nguyên”. Mười sáu họ này, đời đời thành tựu đức tốt, không làm mất đi danh tiếng. Vào thời vua Nghiêu, vua Nghiêu chưa thể cất nhắc, nay Thuấn cất nhắc Bát Khải, sai làm chủ việc đất đai, cai quản trăm việc, việc nào cũng ngăn nắp trật tự; cất nhắc Bát Nguyên, sai truyền bá năm điều giáo hóa ra bốn phương: cha nhân nghĩa, mẹ hiền từ, anh thân thiện, em cung kính, con hiểu thảo, trong yên bình, ngoài vô sự.

Xưa họ Đế Hồng có con bất tài, ruồng bỏ đạo nghĩa, nham hiểm hung tà, ưa làm việc ác, thiên hạ gọi là Hỗn Độn. Họ Thiếu Hạo có con bất tài, ghét bỏ trung tín, chuộng lời ác độc, thiên hạ gọi là Cùng Kỳ. Họ Chuyên Húc có con bất tài, không thể dạy dỗ, chẳng biết nói năng, thiên hạ gọi là Đào Ngột. Ba tộc này khiến người đời lo lắng. Vào thời vua Nghiêu, nhà vua chưa thể đuổi đi. Họ Tấn Vân có con bất tài, ham ăn uống, mê của nả, thiên hạ gọi là Thao Thiết. Thiên hạ đều ghét họ, ví với Tam hung. Thuần đảm nhiệm việc tiếp đón tân khách ở bốn cửa, bèn lưu đày bốn tộc hung hãn này tới bốn miền xa xôi để chế ngự những tộc người tàn ác. Thế là bốn cửa rộng mở, không còn kẻ dữ.

Thuấn vào rừng sâu, gió mưa dữ dội mà không lạc đường, vua Nghiêu thời biết Thuấn là người xứng đáng trao cho thiên hạ. Vua Nghiêu cáo lão, sai Thuấn làm thay chính sự của thiên tử, đi tuần thú. Thuấn được cất nhắc làm việc trong hai mươi năm, vua Nghiêu sai nhiếp chính, nhiếp chính tám năm thì vua Nghiêu mất. Hết tang ba năm, Thuấn nhường ngôi cho Đan Chu, nhưng thiên hạ lại theo về Thuấn. Vũ, Cao Dao, Tiết, Hậu Tắc, Bá Di, Quỳ, Long Thủy, Ích, Bành Tổ từ thời vua Nghiêu đều đã được cắt cử, nhưng chưa phân rõ chức phận. Thế rồi Thuấn bèn tới miếu Văn Tổ, bàn với Tứ nhạc, mở rộng bốn cửa, thông suốt tai mắt bốn phương, lệnh cho mười hai châu mục luận bàn đức của vua Nghiêu, rồi thi hành ơn đức, xa kẻ xiểm nịnh, man di đều thần phục. Thuấn nói với Tứ nhạc: “Có ai gắng gỏi làm việc, khiến đức nghiệp của vua Nghiêu được rạng rỡ thì cho giữ việc quan tướng?” Tứ nhạc đều đáp: “Bá Vũ làm Tư không, có thể làm rạng rỡ công tích của vua” Thuấn nói: “Ồ, đúng! Vũ, người đẹp yên nước lũ, thật gắng gỏi thay!” Vũ chắp tay dập đầu, nhường Tắc, Tiết và Cao Dao. Thuấn nói: “Vậy là đúng rồi, ngươi làm đi!” Thuấn nói: “Khí này, lê dân bắt đầu đói kém, ngươi làm quan Hậu tắc, gieo trồng bách cốc đi?” Thuấn nói: “Tiết này, trăm họ không thân, năm phẩm14 không thuận, người làm quan Từ đồ, kính cẩn thực thi năm điều giáo hóa, phải nên khoan hậu?” Thuấn nói: “Cao Dao này, Man Di quấy rối Hoa Hạ, cướp bóc tàn sát, ngươi làm chức Sĩ15, dùng năm hình phạt theo năm cấp độ, thi hành ở ba chỗ16, dùng năm cách lưu đày theo năm cấp độ, thi hành ở ba nơi17. Xét xử rõ tội, mọi người tín nhiệm.” Thuấn nói: “Ai có thể đảm đương được việc Công (các nghề thủ công) cho ta?” Mọi người đều đáp Thùy có thể làm. Thế rồi Thuấn cho Thủy làm chức Cộng Công. Thuấn nói: “Ai có thể cai quản rừng núi đầm sông, cỏ cây muông thú cho ta?” Mọi người đều đáp ích có thể làm. Thế rồi Thuấn cho Ích làm chức Trẫm ngu. Ích chắp tay dập đầu, nhường các bề tôi là Chu Hổ, Hùng Bi. Thuấn nói: “Làm đi! Ngươi là hợp rồi?” Đoạn liền cho Chu Hổ, Hùng Bi phò tá Ích. Thuấn nói: “Hỡi Tứ nhạc! Có ai có thể chủ trì ba lễ cho trẫm?” Mọi người đều đáp Bá Di có thể làm. Thuấn nói: “Này Bá Di, cho người làm chức Trật tông, sớm hôm kính cẩn, thẳng thắn trong sạch đấy!” Bá Di nhường cho Quỳ và Long. Thuấn nói: “Được. Cho Quỳ coi về âm nhạc, dạy dỗ con em, phải ngay thẳng ôn hòa, khoan hậu nghiêm cẩn, cương trực mà không thô bạo, giản dị mà không kiêu căng. Thơ nói ý chí, hát kéo dài lời, thanh âm nương giọng, nhạc luật quận thanh, bát âm hài hòa, không cùng tranh lấn, thần người mới hòa hợp.” Quỳ nói: “Ôi! Tôi đánh đá gõ đá, trăm muông đều đến nhảy múa.” Thuấn nói: “Long, trẫm ghét bọn sàm tấu gian ngụy, kinh động mọi người, lệnh người làm chức Nạp ngôn, sớm hôm truyền lệnh của trẫm, phải thành thật đấy!” Thuấn nói: “Này! Hai mươi hai người các ngươi, phải kính lấy đấy, theo thiên thời mà hành sự?” Ba năm một lần xét công, qua ba lần xét để định thăng thưởng, phế truất, mọi việc xa gần đều hưng thịnh, đồng thời phân trị được rợ Tam Miêu ở phương Bắc.

Hai mươi hai người này đều có công trạng: Cao Dao làm Đại Lý (nằm việc Tư pháp), giữ phép công bình, dân đều phục tính chân thực. Bá Di giữ việc Lễ, trên dưới nhún nhường; Thùy làm Công sư, trăm nghề tấn tới; Ích làm Trẫm ngu, núi đầm mở rộng; Khí làm Hậu tắc, bách cốc tốt tươi; Tiết làm Tư đồ, trăm họ hòa thuận; Long giữ việc tiếp đón tân khách, người phương xa tới; mười hai châu mục hành sự khiến chín châu không ai dám gian manh phạm pháp; riêng công của Vũ lớn nhất, Vũ xẻ chín núi, thông chín đầm, khơi chín sông, đặt chín châu, chư hầu đều đến triều cống theo chức phận, không hề mất quy củ. Đất vuông năm nghìn dặm, trải đến các vùng hoang viễn. Phía nam vỗ về rợ Giao Chỉ, Bắc Phát. Phía tây vỗ về vợ Nhung, Tích Chi, Củ Sấu, Đê Khương. Phía bắc vỗ về rợ Sơn Nhung, Phát, Tức Thận. Phía đông vỗ về rợ Trường, Điểu Di. Khắp bốn bể đều đội công ơn của Đế Thuấn. Thế rồi, Vũ bèn cho tấu nhạc Cửu Thiều, với muôn vật lạ, phượng hoàng bay tới. Đức sáng trong thiên hạ đều bắt đầu từ Ngu Thuấn vậy.

Thuấn năm hai mươi tuổi nổi tiếng có hiếu, năm ba mươi tuổi được vua Nghiêu cất nhắc, năm năm mươi tuổi làm thay chính sự của thiên tử, năm năm tám tuổi vua Nghiêu băng, năm sáu mốt tuổi thay vua Nghiêu lên ngôi đế. Ở ngôi đế ba mươi chín năm, khi tuần thú phương Nam, ngài băng ở cánh đồng Thương Ngô, táng tại núi Cửu Nghi ở phía nam sông Trường Giang, nơi đó gọi là Linh Lăng. Thuấn lên ngôi vua, chở cờ thiên tử đến chầu bố là Cổ Tẩu, kính cẩn trang nghiêm theo đúng đạo con, phong em là Tượng làm chư hầu. Con trai Thuấn là Thương Quân cũng kém cỏi, Thuấn bèn tiến cử Vũ với trời. Mười bảy năm sau thì băng. Hết tang ba năm, Vũ cũng nhường ngôi cho con trai vua Thuấn như vua Thuấn nhường cho con trai vua Nghiêu. Chư hầu đều theo Vũ. Sau đó Vũ lên ngôi thiên tử. Con trai vua Nghiêu là Đan Chu, con trai vua Thuấn là Thương Quân đều có đất phong để phụng thờ tiên tổ, họ vẫn mặc trang phục và dùng lễ nhạc của tổ tiên truyền lại, dùng lễ của tân khách để triều kiến thiên tử. Thiên tử lại không coi họ là bề tôi, để tỏ ý không dám giữ riêng ngôi vị.

Từ Hoàng Đế tới Thuấn, Vũ đều cùng họ nhưng khác quốc hiệu, để làm rạng rỡ đức sáng. Vậy nên hiệu của Hoàng Đế là Hữu Hùng, hiệu của Đế Chuyên Húc là Cao Dương, hiệu của Đế Khốc là Cao Tân, hiệu của Đế Nghiêu là Đào Đường, hiệu của Đế Thuấn là Hữu Ngu. Hiệu của là Đế Vũ là Hạ Hậu nhưng khác thị tộc, họ Tự. Tiết là thủy tổ của nhà Thương, họ Tử. Khí là thủy tổ của nhà Chu, họ Cơ.

Thái sư công bàn rằng: Học giả phần đông xưng tán Ngũ đế, đã xa xưa lắm rồi, vậy mà Thượng Thư riêng chép từ thời Nghiêu trở lại. Còn như bách gia, tuy có nói đến Hoàng Đế, song lời văn không chuẩn xác. Sĩ phu khó có thể nói bàn. Khổng Tử truyền dạy Tể Dư Vấn Ngũ Đế Đức và Đế Hệ Tính, nay nhà Nho có khi không giảng tập. Tôi từng phía tây tới Không Đồng, phía bắc qua Trác Lộc, phía đông ra bể lớn, phía nam lướt Giang Hoài, đến đâu các trưởng lão cũng đều nói về di tích của Hoàng Đế, Nghiêu, Thuấn, phong tục giáo hóa vốn rất khác biệt, nhưng tổng chi không sai khác với những điều chép trong cổ tịch. Tôi xem sách Xuân Thu, Quốc Ngữ, những chỗ xiển phát từ Ngũ Đế Đức và Đế Hệ Tính rất rõ ràng, chỉ vì chưa đi sâu khảo cứu, còn những gì biểu hiện ra đều không sai lạc. Sách chép thiếu khuyết từ lâu, những chỗ mất mát cũng thường thấy ở các sách khác. Phi người hiếu học nghĩ sâu, tứ bên trong, thời khó đem nói cho những kẻ kiến văn thiển cận được. Tôi gom ghi chép sắp xếp lại, lựa lời đích xác, viết thành Bản kỷ đưa vào đầu sách.

Thiếu Điển: có thuyết cho rằng Thiếu Điển là quốc hiệu chư hầu, không phải tên người, có thuyết cho rằng Thiếu Điển là tên bộ tộc, cũng có thuyết cho rằng Thiếu Điển là thủ lĩnh bộ Lạc Hữu Hùng.↩︎

Hùng bi tỳ hưu xu hổ: có nhiều cách hiểu khác nhau. Có thuyết cho rằng đây là sáu loài mãnh thú; cũng có thuyết cho rằng đây là sáu bộ tộc có totem là các con vật kể trên; lại cũng có thuyết cho rằng, đây là tên của sáu cánh quân, đặt tên như vậy nhằm uy hiếp kẻ địch.↩︎

Bốn vị thủ lĩnh chư hầu.↩︎

Ngũ điển: năm mối nhân Luân, cha con, vua tôi, vợ chồng, anh em, bè bạn.↩︎

Toàn Cơ, Ngọc Hành: dụng cụ quan trắc thiên văn được làm bằng ngọc,↩︎

Thất chính: gọi chung mặt trời, mặt trăng và năm sao Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ.↩︎

Lục tông: chỉ trời đất và bốn mùa, có thuyết cho rằng chỉ trời đất và bốn phương.↩︎

Ngũ thụy: năm loại ngọc gồm Hoàn Khuê, Tín Khuê, Cung Khuê, Cốc Bích và Bồ Bích dành cho năm tước Công, Hầu, Bá, Tử, Nam,↩︎

Ngũ Lễ: gồm Cát (tức tế lễ 3, Hung (tức tang lễ), Quân bái tướng, xuất sư, hiến phù…), Tân [ngoại giao), Gia (gồm các lễ thông dụng trong đời sống, chủ yếu gồm quan lễ, hôn lễ, hương, xã, yên…).↩︎

Tam bạch: ba (oại lụa, lụa màu đỏ, lụa màu đen và lụa màu vàng, dùng để lót ngọc khi cầm trên tay.↩︎

Nhị sinh, nhất tử: hai vật sống là dê con và chim nhạn, một vật chết là chim trĩ.↩︎

Tổ miếu, Nễ miếu: Tổ miếu là miếu thờ ông nội, Nễ miếu là miếu thờ cha.↩︎

Ngũ hình: năm hình phạt gồm thích chữ (Mặc), cắt mũi Tt, chặt chân (Phí), hoạn [Cung, tử hình {Đại tịch).↩︎

Ngũ phẩm: như Ngũ Điển, chỉ năm mối quan hệ vua tôi, cha con, vợ chồng, anh em, bạn bè.↩︎

Sĩ: chức quan nắm giữ hình ngục thời cổ.↩︎

Tam tựu: ba nơi xử tội hình là chợ, nhà nuôi tằm và nơi kín đáo.↩︎

Tam cư: ba nơi xử tội lưu đày. Tội nặng thì đày ra ở chỗ mọi rợ, tội hơi nặng thì đày ra ở chín châu, tội nhẹ thì đày ra ngoài nghìn dặm.↩︎

QUYỂN
2
HẠ
BẢN
KỶ

Hạ Vũ tên là Văn Mệnh. Bố của Vũ là Cổn, bố của Cổn là Đế Chuyên Húc, bố của Chuyên Húc là Xương Ý, bố của Xương Ý là Hoàng Đế. Vũ là huyền tôn của Hoàng Đế, là cháu của Đế Chuyên Húc. Tằng tổ Xương Ý và bố Cổn của Vũ đều không được ngôi vua, chỉ là bề tôi.

Thời Đế Nghiêu, lũ lụt ngập trời, mênh mông nhấn nuốt núi đồi, lê dân lo sợ. Nghiêu tìm người có thể trị thủy, quần thần Tứ nhạc đều nói Cổn có thể làm. Nghiêu nói: “Cổn hay làm trái lệnh, tàn sát người trong họ, không được” Tứ nhạc đáp: “So ra thì vẫn chưa có ai giỏi hơn Cổn, vẫn mong vua thử dùng xem sao?” Thế rồi Nghiêu nghe lời Tứ nhạc, dùng Cổn trị thủy. Qua chín năm mà lũ vẫn không dứt, chẳng nên công trạng. Thế rồi Đế Nghiêu lại tìm người, liền được Thuấn. Thuấn được cất nhắc, làm thay chính sự của thiên tử, đi tuần thủ các nơi. Thấy Cổn trị thủy không có công trạng, bèn đáy Cổn tới Vũ Sơn cho đến chết. Thiên hạ đều cho rằng Thuấn trách phạt đúng. Thuấn bèn cất nhắc con của Cổn là Vũ, sai Vũ tiếp tục công việc của Cổn.

Vua Nghiêu băng, Đế Thuấn hỏi Tứ nhạc: “Có ai có thể phát huy và làm rạng rỡ được đức nghiệp của vua Nghiêu thì cho làm quan?” Mọi người đều đáp: “Bá Vũ làm chức Tư không, có thể phát huy và làm rạng rỡ công tích của vua Nghiêu” Thuấn nói: “Ô, đúng!” Rồi mệnh cho Vũ rằng: “Ngươi dẹp yên nước lũ, thật gắng gỏi” Vũ chắp tay dập đầu, nhường cho Tiết, Hậu Tắc và Cao Dao. Thuấn nói: “Ngươi đi coi việc của người được rồi!”

Hạ Vũ (Tam Tài đồ hội)

Vũ là người mẫn tiếp, cần cù, phẩm hạnh chuẩn mực, nếp nhân đáng gần, lời nói đáng tin, giọng tựa nhạc luật, thân là thước đo, cân nhắc rồi mới làm, cần mẫn trang nghiêm, là gương là mẫu.

Vũ bèn cùng Ích và Hậu Tắc vâng mệnh vua, lệnh cho chư hầu bá quan điều động nhân lực đào đất trị thủy, vượt núi cắm mốc, xác định núi cao sông cả. Vũ thương Cổn cha mình công trạng chưa thành lại bị phạt, liền lao tâm khổ tứ, ở ngoài mười ba năm, qua cửa nhà không dám vào. Áo cơm đạm bạc, hết mực kính thờ quỷ thần. Cung thất giản đơn, dốc hết chi phí cho việc trị thủy. Đường đất đi bằng xe, đường sông đi bằng thuyền, đường bùn đi bằng khiêu, đường núi đi bằng cúc, tay trái thì mang cái chuẩn, cái thừng, tay phải thì mang cái quy, cái củ1, mang suốt bốn mùa, để vạch chín châu, thông chín đường, đắp chín đầm, đo chín núi. Lại sai Ích cho dân lúa, để có thể trồng ở vùng trũng ẩm. Sai Hậu Tắc cho dân lương thực hiếm có. Lương thực thiếu thì điều động ở những nơi dư thừa để cung cấp cho nhau, cân đối lương thực giữa các nước chư hầu. Vũ còn đi xem xét địa vật các nơi để định đồ cống phú và hình thế tiện lợi của núi sông.

Vũ bắt đầu trị thủy ở Ký châu. Tại Ký châu, xong ở Hồ Khẩu thì trị đến núi Lương và núi Kỳ. Trị xong Thái Nguyên thì đến mé nam của núi Thái Nhạc. Đàm Hoài hoàn công thì trị đến sông Hành và sông Chương. Đất ở đó trắng lại mềm. Thuế phú hạng nhất, có khi xuống hạng hai, đồng ruộng hạng năm2. Sông Thường và sông Vệ đã lưu thông, chằm Đại Lục cũng đã sửa. Người Điểu di mặc áo da. Họ đi vòng qua bên phải núi Kệ Thạch để vào biển.

Đại Vũ trụ thủy tranh khắc đá thời Đông Hán

Tế Thủy, Hoàng Hà bao bọc Duyện châu. Chín sông đã khơi, Lôi Hạ thành đầm, sông Ung, sông Thu chung dòng chảy vào đầm, đất trồng dâu đã nuôi được tằm, thế là dân được xuống núi, ở trên mặt đất. Đất ở đây đen và màu mỡ, cỏ rậm cây cao. Đồng ruộng hạng sáu, thuế phú hạng chín, canh tác mười ba năm mới bằng vùng khác. Cống phẩm có sơn và tơ, vải dệt hoa văn đựng bằng sọt. Họ đi thuyền trên sông Tế, sông Tháp, rồi vào sông Hoàng Hà.

Biển và núi Đại Tông bao bọc Thanh châu. Ngu Di đã định, sông Duy và sông Truy đã lưu thông. Đất ở đây trắng và màu mỡ, bờ biển dài rộng, ruộng muối mênh mông. Đồng ruộng hạng ba, thuế phú hạng bốn. Cống phẩm là muối, vải sắn mịn, đồ biển đa dạng, cùng tơ, gai, chì, gỗ thông và các thứ đá lạ ở hang núi Đại Tông. Người Lai di làm nghề chăn nuôi. Tơ tằm đựng bằng sọt. Họ đi thuyền trên sông Vấn, thông vào sống Tế.

Biển, núi Đại Tông và sông Hoài bao bọc Từ châu. Sông Hoài và sông Nghi đã trị xong, núi Mông và núi Vũ có thể gieo trồng. Đầm Đại Dã đã chứa nước, đất Đông Nguyên đã bằng phẳng. Đất ở đây là đất sét màu đỏ, màu mỡ, cỏ cây dần rậm tốt. Đồng ruộng hạng hai, thuế phí hạng năm. Cống phẩm là đất ngũ sắc, chim trĩ trong hẻm núi Vũ Sơn, gỗ vông ở phía nam núi Dịch Sơn, khánh đá ở ven sông Tứ. Người Hoài di cống ngọc trai và cá, lụa đen the mộc đựng bằng sọt. Họ đi thuyền trên sông Hoài, sông Tử, rồi thông vào Hoàng Hà.

Sông Hoài và biển bao bọc Dương châu. Bành Lãi thành hồ, chim nhạn về ở. Ba sông (Tùng Giang, Lâu Giang, Đông Giang) chảy vào bể, vùng Trấn Trạch yên định. Tre trúc khắp nơi, cỏ mọc tươi tốt, cây cối vươn cao, đất bùn ẩm ướt. Đồng ruộng hạng chín, thuế phú hạng bảy, lần lên hạng sáu. Cống vật có vàng ba phẩm3, ngọc dao, ngọc côn, tre nhỏ, ngà voi, da thủ, lông vũ, đuôi mao ngưu. Người Đảo di mặc áo đỏ. Gấm Bối đựng bằng sọt. Bọc quýt, bưởi dâng cống. Họ đi thuyền từ sông Trường Giang ra biển, rồi đến sông Hoài, sông Tử.

Kinh Sơn và phía nam của Hành Sơn bao bọc Kinh châu: sông Giang và sông Hán từ đây đổ về biển. Chín con sông đã chia, sông Đà, sông Sầm đã xuôi dòng. Đầm Vân Thổ, đầm Mộng chưa xong. Đất ở đây ẩm thấp và bùn lầy. Đồng ruộng hạng tám, thuế phú hạng ba. Cống phẩm có lông vũ, đuôi mao ngưu, ngà voi, da thú, vàng ba phẩm, gỗ suân, gỗ cán, gỗ quát, gỗ bách, đá mài, đá làm tên, đan sa. Ba nước tiến cộng đặc sản là tre huân lộ và gỗ cây khổ thì phải dùng cỏ thanh mao để bọc lại. Chuỗi ngọc ky và các thớt tơ lụa màu đen lẫn đỏ thì đựng bằng sọt. Vùng Cửu Giang khi có lệnh thì phải cống rùa lớn. Họ đi thuyền trên sông Giang, sông Đà, sông Sầm, sông Hán, vượt đường bộ qua sông Lạc, rồi đến Nam Hà.

Kinh Sơn, Hoàng Hà bao bọc Dự châu: các sông Y, sông Lạc, sông Triền, sông Giản đổ vào Hoàng Hà, Huỳnh Bá đã chứa nước, Hà Trạch nắn theo dòng nước chảy đến Minh Đô. Đất ở đây xốp, vùng thấp trũng thì đất rắn đen, màu mỡ. Đồng ruộng hạng bốn, thuế phú hạng hai, có khi lên tới hạng nhất. Cổng phẩm có sơn, tơ, vải sẵn mịn, vải gai. Bông mịn đựng bằng sọt. Khi có lệnh thì cống đá mài khánh. Người ta đi thuyền trên sông Lạc, rồi đến Hoàng Hà.

Phía nam của núi Hoa Sơn và sông Hắc Thủy bao bọc Lương châu: núi Vấn, núi Ba đã gieo trồng được, sông Đà, sông Sầm đã lưu thông, núi Sái, núi Mông cử hành tế Lữ4, đất Hòa Di hoàn công. Đất ở đây xanh và đen. Đồng ruộng hạng bảy, thuế phủ hạng tám, có khi lên hạng bảy hoặc xuống hạng chín. Cống phẩm có ngọc cẩu, sắt, bạc, thép, đá làm tên, khánh, gấu, beo, chồn, cáo, thảm dệt bằng lông thú. Người núi Tây Khuynh xuôi theo sông Hoàn mà tới, đi thuyền trên sông Tiềm, chuyển đường bộ qua sông Miện, vào sông Vị, rồi bắt ngang sang Hoàng Hà.

Sông Hắc Thủy và phía tây Hoàng Hà bao bọc Ung châu: sông Nhược Thủy chảy về phía tây, sông Kinh đổ vào sông Vị, sông Tất, sông Thư chảy theo, sông Phong cũng đổ cùng. Núi Kinh, núi Kỳ cử hành tế Lữ, cả từ núi Chung Nam, núi Đôn Vật đến núi Điểu Thử. Đồng bằng, thung lũng hoàn công, chữa đến chằm Chư Dã. Xứ Tam Nguy đã có dân cư, rợ Tam Miêu thảy đều trật tự. Đất ở đây vàng và xốp. Đồng ruộng hạng nhất, thuế phú hạng sáu. Cống phẩm có ngọc cầu, ngọc lâm, đã lang, đá can. Đi thuyền từ núi Tích Thạch đến núi Long Môn, Tây Hà, họp ở sông Vị. Thảm dệt bằng lông thú xuất ở Côn Lôn, Tích Chi, Cừ Sưu. Rợ Tây Nhung vào vòng trật tự.

Thông chín núi: từ núi Khiên tới núi Kỳ đến núi Kinh Sơn, qua Hoàng Hà; từ núi Hồ Khẩu, núi Lôi Thủ tới núi Thái Nhạc; từ núi Để Trụ, núi Tích Thành tới núi Vương Ốc; từ núi Thái Hàng, núi Thường Sơn tới núi Kệ Thạch, ra đến biển; từ núi Tây Khuynh, núi Chu Ngữ, núi Điểu Thử tới núi Thái Hoa; từ núi Hùng Nhĩ, núi Ngoại Phương, núi Đồng Bách tới núi Phụ Vĩ; thông núi Ba Trung cho tới núi Kinh Sơn; núi Nội Phương thông tới núi Đại Biệt; phía nam núi Vấn Sơn thông tới núi Hành Sơn; qua vùng Cửu Giang tới núi Phu Thiển Nguyên.

Khơi chín sông: từ sông Nhược Thủy tới Hợp Lê, đoạn sông còn lại đổ vào Lưu Sa; khơi sông Hắc Thủy cho tới Tam Nguy, đổ vào Nam Hải; khơi thông Hoàng Hà, từ núi Tích Thạch cho tới núi Long Môn, phía nam tới mạn bắc núi Hoa Sơn, phía đông tới núi Để Trụ, lại một nhánh đông tới Minh Tân, phía đông qua Lạc Nhuế chảy tới núi Đại Phi, phía bắc qua sông Giáng Thủy tới chằm Đại Lục, phía bắc lại chia làm chín sông, sau đó hợp lưu, gọi là Nghịch Hà, đổ ra biển. Từ núi Ba Trung khơi sông Dạng, chảy về đông thành sông Hán Thủy, lại một nhánh đồng thành sông Thượng Lãng, qua Tam Phệ, đổ về núi Đại Biệt, phía nam đổ vào Trường Giang, phía đông tích lại thành chằm Bành Lãi, lại chảy về đông thành sông Bắc Giang, đổ vào biển. Từ núi Vấn Sơn khơi Trường Giang, phía đông thành một nhánh riêng là sông Đà, lại một nhánh phía đông tới sông Lễ, qua Cửu Giang tới Đông Lăng, phía đông uốn khúc chảy qua phía bắc dồn vào chằm Bành Lãi, phía đông thành sông Trung Giang, đổ vào biển. Khơi sông Doãn Thủy, chảy về đông thành sông Tế, đổ vào Hoàng Hà, nước tràn lên thành chằm Huỳnh, đổ về phía đông, tới mạn bắc Đào Khưu, lại một nhánh đông tới chằm Hà, lại chảy về phía đông bắc đổ vào sông Vấn, lại về phía đông bắc đổ vào biển. Khơi sông Hoài từ núi Đồng Bách, chảy về phía đông họp với sông Tứ, sông Nghi, lại chảy về đông đổ vào biển. Khơi sông Vị tử núi Điểu Thử Đồng Huyệt, chảy về phía đông họp với sông Phong, chảy về phía đông bắc tới sông Kinh, lại chảy về phía đông qua sông Tất, sông Thư, đổ vào Hoàng Hà. Khơi sông Lạc từ núi Hùng Nhĩ, chảy về phía đông bắc họp với sông Giản, sông Triền, lại chảy về phía đông họp với sông Y, lại chảy về phía đông bắc đổ vào Hoàng Hà.

Thế là chín châu đại đồng, bốn cõi an cư, chín núi tế Lữ, chín sông khơi dòng, chín chằm có đập, bốn bể lưu thông. Sáu phủ5 sửa sang, đất đai định đúng, đánh thuế thận trọng, đều chiểu theo ba hạng đất trung thu. Vua ban đất và đặt tên họ trong nước. Ngài nói rằng: “Kính giữ đức tốt trước thì không ai chống việc ta làm!”

Quy định vùng từ kinh kỳ của thiên tử trở ra ngoài năm trăm dặm gọi là Điện phục: cách kinh kỳ một trăm dặm thuế nộp toàn thân cây lúa, cách hai trăm dặm nộp bông lúa, ba trăm dặm nộp thân bông lúa bỏ bì, bốn trăm dặm nộp thóc, năm trăm dặm nộp gạo. Ngoài vùng Điện phục năm trăm dặm là vùng Hầu phục: cách một trăm dặm là đất thái ấp, hai trăm dặm là đất nhậm quốc6, ba trăm dặm là đất chư hầu. Ngoài vùng Hầu phục năm trăm dặm là vùng Tuy phục: cách ba trăm dặm truyền bá văn chương giáo hóa, hai trăm dặm chấn chỉnh võ bị. Ngoài vùng Tuy phục năm trăm dặm là vùng Yêu phục: cách ba trăm dặm là nơi dân di ở, hai trăm dặm là nơi tù đày. Ngoài vùng Yêu phục năm trăm dặm là vùng Hoang phục: cách ba trăm dặm là nơi dân man ở, hai trăm dặm là nơi lưu đày kẻ trọng tội.

Đông vươn đến biển, Tây chạm Lưu Sa, Bắc Nam trải dài, thanh giáo trùm khắp bốn bể. Bấy giờ đế Thuấn ban cho Vũ ngọc khuê màu huyền, bá cáo thành công với thiên hạ. Thiên hạ thái bình thịnh trị.

Cao Dao làm chức Sĩ để quản dân. Đế Thuấn vào triều, Vũ, Bá Di, Cao Dao bàn luận trước mặt vua. Cao Dao trình bày sách lược nói: “Chân thành thi hành đức chính thì kế sách sáng rõ, bá quan thuận hòa.” Vũ nói: “Đúng rồi, vậy làm thế nào?” Cao Dao nói: “Ôi! Sửa mình cẩn mực, suy nghĩ lâu dài, chín họ hòa mục, hiền tài giúp rập. Từ gần tới xa, thảy đều ở đó.” Vũ lạy khen lời hay, nói: “Đúng quá!” Cao Dao nói: “Ôi! Còn ở chỗ biết người và vỗ yên lòng dân nữa.” Vũ nói: “Chà! Đều được như vậy thì đến Đế Nghiêu cũng thấy khó vậy. Biết người là trí, có thể cho người ra làm quan; vỗ yên lòng dân là ơn, lê dân ắt yêu kính. Có thể biết người, có thể ban ơn thì lo gì Hoan Đâu, cần gì phải di dời Tam Miêu, sợ gì những kẻ xảo ngôn xiểm nịnh?” Cao Dao nói: “Đúng rồi! Ôi! Hành sự có chín đức, lời nói cũng có đức.” Đoạn liền nói rằng: “Đầu tiên phải xem cách hành xử, rộng lượng mà nghiêm túc, mềm dẻo mà quyết đoán, thành khẩn mà khiêm cung, giỏi giang mà kính cẩn, hòa thuận mà cương nghị, thẳng thắn mà ôn tồn, giản dị mà liêm khiết, cứng rắn mà chân thực, rắn rỏi mà nhân nghĩa, có thể tỏ rõ phẩm đức thì thật tốt đẹp! Ngày nêu ba đức, sớm tối gắng gỏi, thì có thể làm chức khanh, đại phu. Hằng ngày nghiêm cẩn thi hành sáu đức, xử sự chân thành, thì có thể làm được chư hầu. Gồm đủ chín đức, ban khắp thiên hạ, trọng dụng hiền tài, trăm quan nghiêm cẩn, chớ dùng bọn tà dâm mưu mẹo. Để người không xứng đáng giữ chức quan, ấy tức là làm loạn việc trời. Trời phạt kẻ có tội, dùng năm hình phạt mà trị. Lời tôi nói liệu thi hành được không?” Vũ nói: “Ông nói chí lý, có thể thi hành thành công.” Cao Dao nói: “Tôi không có kiến văn, chỉ là nghĩ giúp rập thế nào cho đạo trị nước thôi.”

Đế Thuấn bảo Vũ rằng: “Ngươi cũng nói lời hay xem?” Vũ lạy rồi thưa: “Ôi! Thần biết nói gì đây! Thần chỉ nghĩ hằng ngày phải chăm chỉ.” Cao Dao hỏi Vũ: “Thế nào là chăm chỉ?” Vũ nói: “Nước lũ ngập trời, mênh mông nhân nuốt núi đồi, hạ dân khốn khổ vì lũ. Tôi thì đường đất đi bằng xe, đường sống đi bằng thuyền, đường bùn đi bằng khiêu, đường núi đi bằng cúc, lên núi cắm mốc, cùng Bá Ích phát cho dân chúng thóc gạo thịt thà, khơi chín sông đổ ra bốn bể, thông mương rãnh chảy ra sông ngòi, cùng Hậu Tắc phát cho dân chúng đồ ăn khan hiếm. Lương thực ít thì điều động chỗ dư thừa bổ sung cho nơi thiếu thốn, hoặc cho di dời chỗ ở, Dân chúng được yên định, muôn nước được trị bình.” Cao Dạo nói: “Đúng quá! Thế là đẹp rồi!”

Vũ nói: “Ôi! Đế Thuấn! Người ở ngôi thận trọng, giữ yên chức phận, dùng người có đức phò tá, thiên hạ sẽ ưng thuận. Dùng tâm ý thuần khiết để vâng chịu và làm sáng tỏ mệnh của thượng đế, thì trời sẽ trọng dụng và ban phúc lành.” Đế Thuấn nói: “Chà, bề tôi ơi bề tôi! Bề tôi là tai mắt chân tay của ta. Ta muốn xung quanh có người quản dân, các ngươi hãy giúp rập! Ta muốn xem hình vẽ của cổ nhân, đem nhật nguyệt tinh tú làm hoa văn thêu lên sắc phục, các ngươi hãy khảo rõ! Ta muốn nghe lục luật, ngũ thanh, bát âm, để xem chính sự liệu có lợi là, truyền bá hoặc thu nạp những lời bàn về năm loại đúc, các ngươi hãy nghe ngóng! Ta có sai lầm, ngươi chỉnh đốn giúp ta. Ngươi chớ có trước mặt thì nịnh bợ, lui về thì phỉ báng ta. Phải kính trong bốn vị đại thần phò tá. Đám sủng thần nói láo, một khi đạo quân vương thực sự thi hành là quét sạch.” Vũ nói: “Đúng rồi ạ! Nếu đức vua không làm như vậy, đánh đồng thiện ác thì chẳng có công quả.”

Đế Thuấn nói: “Chớ ngạo mạn như Đan Chu, chỉ thích chơi bời biếng nhác, du thuyền nước cạn, dâm loạn trong nhà, tuyệt cả nòi giống. Ta không chấp nhận kiểu ấy được.” Vũ nói: “Thần lấy vợ họ Đồ Sơn, mới được bốn ngày Tân, Nhâm, Quý, Giáp (thì phải đi). Từ khi sinh cháu Khải, thần chưa hề nuôi nấng, nhưng vì vậy mà hoàn thành được công việc trị thủy, đặt ra Ngũ phục đến năm nghìn dặm, mỗi châu mười hai sư, ngoài chạm tới bốn biển, mỗi phương đặt năm trưởng, các đạo đều có công. Rợ Miêu ngoan cố, khuất phục không thành, đức vua nên lưu ý” Đế Thuấn nói: “Đức chính của ta được ban bố là nhờ công người khéo thu xếp vậy?”

Cao Dao bấy giờ tôn kính đức của Vũ, lệnh cho dân thảy noi gương Vũ, không nghe lời thì dùng hình phạt bắt theo. Đức của vua Thuấn rạng tỏ.

Bấy giờ Quỳ làm nhạc, tổ tiên giáng về, các vua chư hầu nhún nhường, chim muông bay múa, khúc Tiêu Thiều tấu chín lần, phượng hoàng về chầu, trăm thú nhảy nhót, thăm quan thuận hòa. Để Thuấn nhân đó làm bài ca: “Kính vâng mệnh trời, thuận thời cẩn trọng”, bèn hát rằng: “Đại thần vui mừng! Đế vương phấn khởi! Bách công tươi sáng!” Cao Dao chắp tay dập đầu dâng lời rằng: “Xin nhớ! Gương mẫu chấn hưng, thận trọng pháp độ. Kinh thay!” Đoạn bèn hát: “Đế vương anh minh, đại thần hiền lương, mọi việc an khang. Lại hát: “Đế vương chấp nhặt, đại thần lười nhác, mọi việc hỏng hết.” Đế Thuấn lạy tạ nói: “Đúng vậy! Hãy kính cẩn!” Thế là thiên hạ đều tôn kính Vũ đã làm sáng rõ pháp độ nhạc luật, đáng làm chủ cả sông núi cùng bách thần.

Đế Thuấn tiến cử Vũ với trời, để làm người kế vị. Mười bảy năm sau, Đế Thuấn băng. Hết tang ba năm, Vũ nhường ngôi cho con của Đế Thuấn là Thương Quân, ra ở Dương Thành. Chư hầu trong thiên hạ đều rời Thương Quân mà tới chầu Vũ. Bấy giờ Vũ bèn lên ngôi thiên tử, ngoảnh mặt về phía nam nhận thiên hạ đến chầu, đặt quốc hiệu gọi là Hạ Hậu, lấy họ Tự.

Đế Vũ lên ngôi liên tiến cử Cao Dao, giao phó chính sự, nhưng Cao Dao chết. Phong cho hậu duệ Cao Dao ở đất Anh, đất Lục, hoặc ở đất Hứa, sau đó tiến cử Ích với trời, cho xử lý chính sự.

Mười năm sau, Đế Vũ đi tuần hướng đông, đến Cối Kê thì băng, trao thiên hạ cho Ích. Hết tang ba năm, Ích nhường ngôi cho con của Đế Vũ là Khải, lánh ra ở phía nam Kỳ Sơn. Khải, con Vũ, là người hiền, thiên hạ quy thuận. Kịp khi Vũ băng, tuy trao ngôi cho Ích, nhưng Ích phò tá Vũ ít ngày, thiên hạ chưa hòa hợp. Vậy nên chư hầu đều rời Ích mà sang chầu Khải, nói rằng: “Vua ta là con của Đế Vũ vậy”. Bấy giờ Khải liền lên ngôi thiên tử, đây là Đế Khải nhà Hạ Hậu.

Đế Khải nhà Hạ Hậu là con trai của Vũ, bà mẹ là con gái của họ Đồ Sơn vậy.

Họ Hữu Hỗ không phục, Khải bèn thảo phạt, đại chiến ở đất Cam. Sắp khai chiến, Khải làm bài Cam thệ, đoạn gọi tưởng của sáu quân tới nói rõ. Khải nói: “Hỡi người của sáu quân, ta có lời thề bá cáo với các ngươi: họ Hữu Hỗ khinh nhờn ngũ hành, hủy bỏ tam chính7, trời muốn tuyệt mệnh chúng. Nay ta vang trời thảo phạt. Kẻ bên trái không đánh bên trái, kẻ bên phải không đánh bên phải, vậy là người không vâng mệnh. Đánh xe ngựa không đúng cách, vậy là người không vâng mệnh. Vâng mệnh thì ta thường ở tổ miếu, không vâng mệnh thì ta giết ở xã đàn, ta sẽ giết cả vợ con ngươi?” Đoạn diệt họ Hữu Hỗ. Thiên hạ đều chầu.

Đế Khải nhà Hạ Hậu băng, con là Đế Thái Khang lên ngôi. Đế Thái Khang để mất nước, năm người anh em chạy loạn ở phía bắc sông Lạc, làm bài Ngũ tử chi ca.

Thái Khang băng, em là Trung Khang lên ngôi, đây là Đế Trung Khang. Vào thời Đế Trung Khang, họ Hy, họ Hòa nát rượu, làm loạn ngày giờ. Nước Dận tới chinh phạt, làm bài Dận chinh.

Hạ Khải (Trung Quốc tịch đại đế vương danh thần tượng chân tích)

Trung Khang bằng, con là Đế Tương lên ngôi. Đế Tương băng, con là Đế Thiếu Khang lên ngôi. Đế Thiếu Khang băng, con là Đế Dư lên ngôi. Đế Dư băng, con là Đế Hòe lên ngôi. Đế Hòe băng, con là Đế Mang lên ngôi. Để Mang băng, con là Đế Tiết lên ngôi. Đế Tiết băng, con là Đế Bất Giáng lên ngôi. Đế Bất Giáng băng, em là Đế Quynh lên ngôi. Để Quynh băng, con là Đế Cẩn lên ngôi. Đế Cẩn băng, lập con của Đế Bất Giáng là Khổng Giáp, chính là Đế Khổng Giáp. Đế Khổng Giáp lên ngôi, mê tín quỷ thần, làm việc dâm loạn. Họ Hạ Hậu đức suy, chư hầu phản loạn. Trời giáng hai con rồng, một đực một cái, Khổng Giáp không biết nuôi, lại chưa tìm được họ Hoạn Long (nuôi rồng). Họ Đào Đường suy, hậu duệ có kẻ tên Lưu Lụy, học cách huấn luyện rồng họ Hoạn Long, phục vụ Khổng Giáp. Khổng Giáp ban cho hắn họ Ngự Long, nhận đất phong của hậu duệ họ Thí Vi. Con rồng cái chết, làm thức ăn dâng Hạ Hậu8. Hạ Hậu sai người đến tìm, hắn sợ bỏ chạy.

Khổng Giáp băng, con là Đế Cao lên ngôi. Đế Cao băng, con là Đế Phát lên ngôi. Đế Phát băng, con là Đế Lý Quý, chính là Kiệt lên ngôi. Thời vua Kiệt, từ thời Khổng Giáp trở đi có nhiều chư hầu phản Hạ, Kiệt không sửa đức mà dùng vũ lực làm tổn thương trăm họ, trăm họ không chịu nổi. Kiệt gọi Thang tới, cầm tù ở Hạ Đài, sau đó lại thả. Thang sửa đức, chư hầu đều quy thuận Thang. Thang liền xuất quân thảo phạt Hạ Kiệt. Kiệt chạy đến Minh Điều, rốt cuộc bị lưu đày mà chết. Kiệt nói với người xung quanh: “Ta hối hận đã không giết Thang ở Hạ Đài, nên mới đến nước này.” Thang bèn lên ngôi thiên tử, thay nhà Hạ nhận thiên hạ đến chầu. Thang phong đất cho hậu duệ nhà Hạ, đến thời Chu, được phong nước Kỷ.

Hạ Kiệt tranh khắc đá thời Đông Hán

Thái sử công bàn rằng: Vũ theo họ Tự, sau này phân phong, lấy tên nước làm họ, vậy nên có họ Hạ Hậu, họ Hữu Hỗ, họ Hữu Nam, họ Châm Tầm, họ Đồng Thành, họ Bao, họ Phí, họ Ký, họ Tăng, họ Tân, họ Minh, họ Châm Qua. Khổng Tử đính chính lịch nhà Hạ, nên nhiều học giả truyền dạy Hạ Tiểu Chính. Từ thời Ngu, Hạ, chế độ cống phú đã hoàn bị. Có kẻ nói Vũ họp chư hầu ở Giang Nam, liệt kê công trạng rồi băng, nhân an táng ở đó, đặt tên là Cối Kê. Cối Kê tức là hội họp để liệt kê vậy.

Chuẩn, thừng, quy, củ: là các loại dây, loại thước đo tường.↩︎

Thuế phú và ruộng đất thời Hạ được phân làm 3 hạng, gồm: Thượng Thượng – Hạng 1, Trung Thượng – Hạng 2, Hạ Thượng – Hạng 3, Thượng Trung – Hạng 4, Trung Trung – Hạng 5, Hạ Trung – Hạng 6, Thượng Hạ – Hạng 7, Trung Hạ – Hạng 8, Hạ Hạ – Hạng 8.↩︎

Kim tam phẩm: có thuyết cho rằng vàng ba phẩm là ba món kim loại cống lên thiên tử gồm vàng, bạc, đồng; song cũng có thuyết cho rằng, vàng ba phẩm ở đây chỉ đồng xanh, đồng trắng và đồng đỏ.↩︎

Tế Lữ; tế thần núi.↩︎

Lục phủ: chỉ sáu vật Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ và cốc vật.↩︎

Nhậm quốc: chỉ nước phong cỡ trung, lớn hơn thái ấp nhưng nhỏ hơn nước chư hầu.↩︎

Tam chính: có thuyết cho rằng là ba tháng chính đầu năm, là tháng 11, tháng 12 và tháng Giêng; cũng có thuyết cho rằng là chính đạo của ba ngôi trời, đất, người.↩︎

Tức là Khổng Giáp.↩︎

QUYỂN
3
ÂN
BẢN
KỶ

An Tiết, mẹ là Giản Địch, con gái họ Hữu Nhung, là thứ phi của Đế Cốc. Ba người đi tắm, thấy chim huyền điểu làm rớt quả trứng, Giản Địch đem nuốt vào, nhân có mang sinh Tiết, Tiết lớn lên phò tá Vũ trị thủy có công. Đế Thuấn bèn lệnh cho Tiết rằng: “Trăm họ không thân, năm phẩm không thuận, người làm quan Từ đồ, kính cẩn thực thi năm điều giáo hóa, cốt ở khoan hòa”, đoạn phong cho đất Thương, ban cho họ Tử. Tiết lớn mạnh vào thời Nghiêu, Thuấn, Đại Vũ1; công nghiệp rạng rỡ trước trăm họ, trăm họ yên bình.

Tiết mất, con là Chiêu Minh nối dõi. Chiêu Minh mất, con là Tương Thổ nối dõi. Tương Thổ mất, con là Xương Nhược nối dõi. Xương Nhược mất, con là Tào Ngữ nối dõi. Tào Ngữ mất, con là Minh nối dõi. Minh mất, con là Chấn nối dõi. Chấn mất, con là Vi nối dõi. Vi mất, con là Báo Đinh nối dõi. Báo Đinh mất, con là Báo Ất nối dõi. Báo Ất mất, con là Báo Bình nối dõi. Báo Bình mất, con là Chủ Nhâm nối dõi. Chủ Nhâm mất, con là Chủ Quý nối dõi. Chủ Quý mất, con là Thiên Ất, chính là Thành Thang nối dõi.

Thành Thang, từ đời Tiết đến Thành Thang tám lần di dời, đời Thang mới về ở đất Bạc, theo nơi ở cũ của tiên vương, làm thiên Đế cáo.

Thành Thang (Trung Quốc lịch đại đế vương danh thần tượng chân tích)

Thang chinh phạt chư hầu. Cát Bà không tế tự, Thang mới thảo phạt. Thang nói: “Ta bảo rằng: Người ta nhìn xuống nước thì thấy dung nhan, nhìn vào dân thì biết nền chính trị.” Y Doãn nói: “Sáng suốt thay! Lời nói đó có thể nghe theo, thì đạo mới tiến bộ. Trị nước yên dân, kẻ làm việc tốt đều có chức quan. Gắng lên! Gắng lên!” Thang nói: “Các ngươi không kính mệnh, ta sẽ phạt nặng, quyết không dung tha”, đoạn làm thiên Thang chinh.

Y Doãn tên là A Hành. A Hành muốn yết kiến Thang nhưng không có lý do, bèn làm dẳng thần2 cho họ Hữu Tân, địu vạc thớt, dùng món ăn ngon để thuyết phục Thang thực thi vương đạo. Cũng Có người nói Y Doãn là ẩn sĩ, Thang sai người đem sính lễ nghênh đón, sau năm lần mới chịu tới theo Thang, bàn chuyện đế vương thời xa xưa và chín bậc quân chủ. Thang giao cho xử lý chính sự. Y Doãn từng rời Thang đến nhà Hạ. Sau khi chán ghét nhà Hạ, lại quay về đất Bạc, vào từ cửa Bắc thì gặp hai vị hiền nhân là Nữ Cựu và Nữ Phòng, bèn viết hai thiên Nữ Cưu, Nữ Phòng.

Y Doãn (Tam Tài đồ hội)

Thang ra khỏi cung, thấy cảnh đồng có người giăng lưới bốn mặt, khấn rằng: “Gầm trời bốn phía thảy vào lưới ta.” Thang nói: “Ôi chao, thế thì hết à?” đoạn bèn bỏ đi ba mặt lưới, rồi khấn: “Muốn chạy sang trái thì sang trái, muốn chạy sang phải thì sang phải. Không theo mệnh thì vào lưới ta!” Chư hầu nghe được, nói: “Đức của vua Thang tột cùng vậy, ban đến cả chim muông”

Đường lúc ấy, Hạ Kiệt thi hành chính sách bạo ngược hoang dâm mà chư hầu họ Côn Ngô lại làm loạn. Thang bèn cất quân lãnh đạo chư hầu, Y Doãn theo Thang. Thang tự cầm búa lớn để đánh Côn Ngô, sau đó thảo phạt Hạ. Thang nói: “Dân chúng các ngươi lại đây, tất cả nghe ta nói. Không phải kẻ mọn ta dám dấy quân làm loạn, mà vì nhà Hạ nhiều tội, chính ta nghe các ngươi nói họ Hạ có tội, ta sợ thượng đế, không dám không chinh phạt. Nay nhà Hạ nhiều tội, trời giáng mệnh tiêu diệt chúng. Dân chúng các ngươi nói rằng vua tôi không thương chúng tôi, bắt chúng tôi bỏ việc đồng áng để đi chinh chiến, các ngươi lại nói có tội, nhưng làm gì được. Hạ vương bắt dân chúng làm việc kiệt sức, chiếm đoạt nước Hạ. Dân chúng trễ nải bất hòa, nói rằng mặt trời3 kia bao giờ tắt, ta và người cùng chết! Đức nhà Hạ đã như vậy, nay ta ắt phải tới. Các ngươi hãy phò trợ cho ta để thi hành sự trừng phạt của trời, ta sẽ trọng thưởng cho các người, chớ có nghi ngờ, ta không nuốt lời. Các ngươi mà không theo lời thề, ta sẽ giết chết cả nhà ngươi, quyết không ân xá” đoạn bá cáo toàn quân, làm thiên Thang thệ. Thế rồi Thang nói “Ta rất uy võ”, nên gọi là Võ vương.

Kiệt bị đánh bại ở cố đô của họ Hữu Nhung, Kiệt chạy đến Minh Điều, quân Hạ đại bại. Thang lại đánh nước Tam Tông, đoạt lấy châu ngọc. Nghĩa Bá, Trọng Bá viết thiên Điển bảo. Thang đã thắng Hạ, muốn dời xã đàn của nhà Hạ nhưng không được, bèn viết thiên Hạ xã. Y Doãn bả cáo thắng lợi, thế là chư hầu đều phục. Thang bèn lên ngôi thiên tử, bình định thiên hạ.

Thang về đến Thái Quyển, Trọng Hủy viết bài cáo. Thang truất mệnh nhà Hạ, về đất Bạc, viết thiên Thang cáo: “Tháng Ba, vương tự đến ngoại ô phía đông, bá cáo với các vua chư hầu “nếu không có công với dân, không cần cù làm việc, ta sẽ phạt nặng các ngươi, chớ oán ta!” Lại nói: “Thời cổ, vua Vũ, Cao Dao lâu ngày vất vả bên ngoài, các ông ấy có công với dân, dân mới được yên ổn. Phía đông khơi Trường Giang, phía bắc khơi Tể Thủy, phía tây khơi Hoàng Hà, phía nam khơi Hoài Thủy, bốn sông đã sửa, muôn dân an cư. Hậu Tắc gieo hạt, trồng trọt bách cốc, Ba ông đều có công với dân, nên hậu duệ được lập. Xưa Xi Vưu cùng đại phu của ông ta làm loạn trăm họ, trời không phù hộ, nay còn chứng cứ. Lời của tiên vương không thể không cố gắng.” Lại nói: “Vô đạo, chớ giữ ngôi nước, đừng oán trách ta.” Đoạn lấy những lời đó để răn bảo chư hầu. Y Doãn viết thiên Hàm hữu nhất đức, Cửu Đan viết thiên Minh cư.

Thang bèn sửa lịch pháp, đổi phục sắc, chuộng màu trắng, lên triều vào ban ngày.

Thang bằng, thái tử Thái Đinh chưa lên ngôi thì chết, bèn lập em của Thái Đinh là Ngoại Bính, chính là Đế Ngoại Bính. Đế Ngoại Bính lên ngôi ba năm thì băng, lập em của Ngoại Bính là Trọng Nhâm, chính là Đế Trọng Nhâm. Đế Trọng Nhâm lên ngôi bốn năm thì băng. Y Doãn bèn lập con của Thái Đinh là Thái Giáp. Thái Giáp là đích trưởng tôn của Thành Thang vậy. Đây chính là Đế Thái Giáp. Năm đầu Đế Thái Giáp ở ngôi, Y Doãn viết thiên Y huấn, thiên Tứ mệnh và thiên Tồ hậu.

Đế Thái Giáp ở ngôi ba năm, không sáng suốt, bạo ngược, không tuân theo khuôn phép của Thang, làm loạn đức, thế là Y Doãn đuổi ra Đồng Cung. Trong ba năm, Y Doãn nhiếp chính, khiển chư hầu vào chầu.

Đế Thái Giáp ở Đồng Cung ba năm, hối lỗi tự trách, trở lại lương thiện, Y Doãn bèn đón Đế Thái Giáp về, trao lại triều chính. Đế Thái Giáp sửa đức, chư hầu đều quy phụ nhà Ân, trăm họ yên bình. Y Doãn khen ngợi, bèn viết ba thiên Thái Giáp huấn, tuyên dương Đế Thái Giáp, gọi ngài là Thái tông.

Thái tông băng, con là Ốc Đinh lên ngôi. Thời Đế Ốc Đinh, Y Doãn mất. An táng Y Doãn ở đất Bạc, Cửu Đan bàn giảng giải Sự tích của Y Doãn, viết thiên Ốc Đinh.

Ốc Đinh băng, em là Thái Canh lên ngôi. Chính là Đế Thái Canh. Đế Thái Canh băng, con là Đế Tiểu Giáp lên ngôi. Đế Tiểu Giáp bằng, em là Ung Kỷ lên ngôi. Đây là Đế Ung Kỷ. Đạo nhà Ân suy, chư hầu có kẻ không tới chầu.

Đế Ung Kỷ băng, em là Thái Mậu lên ngôi. Đây là Đế Thái Mậu. Đế Thái Mậu lập Y Trắc làm Thừa tướng. Đất Bạc có cây dâu, cây dó yêu dị cùng mọc vào buổi sớm, đến chiều thì to bằng một vòng bàn tay ôm. Đế Thái Mậu sợ, hỏi Y Trắc. Y Trắc nói: “Thần từng nghe, yêu không thắng được đức, nền chính trị của đức vua có chỗ khiếm khuyết chăng? Đức vua hãy sửa đức” Thái Mậu nghe theo. Cây dâu yêu dị chết khô rồi biến mất. Y Trắc nói với Vu Hàm. Vu Hàm xử trí công việc của nhà vua có thành tích, đã viết thiên Hàm ngải và thiên Thái Mậu. Đế Thái Mậu tán dương Y Trắc ở tông miếu, nói rằng Y Trắc không phải là bề tôi, Y Trắc khiêm nhường, đoạn viết thiên Nguyên mệnh. Nhà Ân phục hưng, chư hầu quy thuận, nên ngài được gọi là Trung Tông.

Trung Tông băng, em là Đế Trọng Đinh lên ngôi. Đế Trọng Đinh dời đô đến đất Ngao. Hà Đản Giáp định đô ở đất Tương. Tổ Ất lại dời đô đến đất Hinh. Đế Trọng Đinh băng, em là Ngoại Nhâm lên ngôi. Đây chính là Đế Ngoại Nhâm. Sách Trọng Đinh tàn khuyết, không đầy đủ. Đế Ngoại Nhâm băng, em là Hà Đản Giáp lên ngôi. Đây chính là Đế Hà Đản Giáp. Thời Hà Đản Giáp, nhà Ân lại suy.

Hà Đản Giáp băng, con là Đế Tổ Ất lên ngôi. Đế Tổ Ất lên ngôi, nhà Ân phục hưng. Vu Hiền nhậm chức.

Tổ Ất băng, con là Đế Tổ Tân lên ngôi. Đế Tổ Tân băng, con là Ốc Giáp lên ngôi. Đây là Đế Ốc Giáp. Đế Ốc Giáp băng, lập Tổ Đinh, là anh của Ốc Giáp và là con của Tổ Tân lên ngôi. Đây là Đế Tổ Định. Đế Tổ Đinh băng, lập con của người em Ốc Giáp là Nam Canh lên ngôi. Đế Nam Canh băng, lập con của Đế Tổ Đinh là Dương Giáp lên ngôi. Đây là Đế Dương Giáp. Thời Đế Dương Giáp, nhà Ân suy.

Từ thời Trọng Đinh trở lại, phế con trưởng mà đổi lập các em và con của họ. Chú cháu thay nhau giành ngôi, liên tục chín đời rối loạn. Thế là chư hầu không tới chầu.

Đế Dương Giáp băng, em là Bàn Canh lên ngôi. Đây là Đế Bàn Canh. Thời Đế Bàn Canh, nhà Ân đã đóng đô ở phía bắc của Hoàng Hà, Bàn Canh vượt qua phía nam của Hoàng Hà, quay về nơi ở cũ của Thành Thang. Năm lần di dời, không nơi cố định. Dân nhà Ân kêu ca oán thán, không muốn di dời. Bàn Canh bèn xuống dụ với chư hầu, đại thần rằng: “Xưa đức Cao hậu Thanh Thang và tiên tổ các ngươi cùng định thiên hạ, phép tắc đáng nói, nay bỏ mà không cố gắng thì làm sao nên đức?” Đoạn bèn vượt qua phía nam của Hoàng Hà, sửa sang đất Bạc, thi hành chính sách của Thang. Sau đó trăm họ yên lành, nhà Ân phục hưng, chư hầu đến chầu, đó là bởi tuân theo đức của Thành Thang vậy.

Đế Bàn Canh băng, em là Tiểu Tân lên ngôi. Đây là Đế Tiểu Tân. Đế Tiểu Tân lên ngôi nhà Ân lại suy. Trăm họ nhớ Bàn Canh, bèn viết ba thiên Bàn Canh. Đế Tiểu Tân bằng, em là Tiểu Ất lên ngôi. Đây là Đế Tiểu Ất.

Đế Tiểu Ất bằng, em là Đế Võ Đinh lên ngôi. Đế Võ Đinh lên ngôi, nghĩ đến việc phục hưng nhà Ân mà chưa có được người phò tá. Ngài ba năm im lặng, cho quan Thái tể quyết định chính sự, để theo dõi phong khí trong nước. Một đêm, Võ Đinh nằm mơ có được thánh nhân, tên là Duyệt. Ngài dựa theo những điều trông thấy trong mơ quan sát bá quan quần thần, thấy đều không phải. Thế rồi bèn sai bá quan đi tìm khắp nội, tìm được Duyệt ở đất Phó Hiểm. Bấy giờ Duyệt là nô dịch, đang đắp đất ở Phó Hiểm. Đem tới yết kiến Võ Đinh, Võ Đinh nói “Đúng rồi”. Võ Đinh giữ lại nói chuyện cùng, quả nhiên là bậc thánh, liền cử làm thừa tướng. Nước Ân đại trị. Đoạn lấy tên đất Phó Hiểm đặt họ, gọi là Phó Duyệt.

Đế Võ Đinh tế Thành Thang, ngày hôm sau có con chim trĩ bay đến quai vạc mà kêu, Võ Đinh sợ. Tổ Kỷ nói: “Vua đừng lo, hãy sửa sang chính sự trước!” Tổ Kỷ bèn giảng giải cho vua rằng: “Trời giám xét hạ dần, lấy đạo nghĩa làm điển phạm, ban tuổi thọ có dài có ngắn, phải đầu trời muốn dân chết yểu, mà tự họ làm dứt sinh mệnh của mình vậy. Có kẻ không theo đức, không chịu tội, trời sẽ phó mạng để chấn chỉnh đức chúng, lúc ấy lại kêu làm sao bây giờ. Ôi! Vua kính việc dân, không gì không kế thừa ý trời, thờ cúng theo lẽ thường, chớ bỏ chính đạo?” Võ Đinh sửa sang chính trị, thi hành ổn đức, thiên hạ cùng vui, nước Ân lại thịnh.

Đế Võ Đinh băng, con là Đế Tổ Canh lên ngôi. Tổ Kỷ khen Võ Đinh biết lấy điểm chim trĩ để sửa đức, lập miếu cho ngài gọi là Cao Tông, đoạn viết thiên Cao Tông dụng nhất và thiên Huấn.

Đế Tổ Canh băng, em là Tổ Giáp lên ngôi. Đây là Đế Giáp. Đế Giáp dâm loạn, nhà Ân lại suy.

Đế Giáp băng, con là Đế Lẫm Tân lên ngôi. Để Lẫm Tân băng, em là Canh Đinh lên ngôi. Đây là Đế Canh Đinh. Đế Canh Đinh băng, Con là Đế Võ Ất lên ngôi. Nhà Ân lại rời đất Bạc, chuyển tới phía bắc sông Hoàng Hà…

Đế Võ Ất vô đạo, làm hình nhân gọi là thiên thần, cùng đánh bạc, sai người bình phán. Thiên thần không thắng, bèn làm nhục. Lại làm túi da, đựng máu, ngẩng lên bắn, bảo rằng “bắn trời”. Võ Ất đi săn ở mạn Hoàng Hà, Vị Thủy. Sấm nổ lớn, Võ Ất bị sét đánh chết. Con là Đế Thái Đinh lên ngôi. Đế Thái Đinh băng, con là Đế Ất lên ngôi. Đế Ất lên ngôi, nhà Ân ngày càng suy.

Con trưởng của Đế Ất là Vi Tử Khải, vì mẹ phải thấp hèn nên không được nối ngôi. Con nhỏ là Tân, mẹ Tân là chính hậu nên Tân được nối ngôi. Đế Ất băng, con là Tân lên ngôi. Đây chính là Đế Tân mà thiên hạ gọi là Trụ.

Đế Trụ thông minh mẫn tiệp, nghe nhìn nhạy bén, sức lực hơn người, tay không đánh thú dữ. Trí tuệ đủ để ngăn can gián, lời nói đủ để che sai lầm; khoe tài năng vượt quá quần thần, danh tiếng cao hơn thiên hạ, cho rằng tất cả đều ở dưới mình. Thích rượu mê nhạc, chiều chuộng đàn bà. Yêu Đát Kỷ, hễ lời Đát Kỷ là nghe theo. Thế rồi sai Sư Quyên chế khúc dâm thanh, dùng điệu múa bỉ lậu phối với tiếng nhạc ẻo lả. Đánh thuế nặng để chất đầy kho tiền Lộc Đài, nhét chật kho thóc Cự Kiều. Thu gom chó ngựa vật lạ, bày khắp trong cung. Mở rộng vườn tược đình đài ở Sa Khưu, bắt nhiều thú hoang chim lạ thả vào trong. Khinh mạn quỷ thần. Tụ tập hát trò ở Sa Khưu, đổ rượu làm ao, treo thịt làm rừng, khiến trai gái trần truồng đuổi nhau bên trong, suốt đêm ăn uống.

Trăm họ oán giận, chư hầu có kẻ làm phản. Thế là Trụ bèn dùng trong hình, có hình phạt gọi là Bào lạc4. Lấy Tây Bá Xương, Cửu Hầu và Ngạc Hầu làm tam công. Cửu Hầu có con gái đẹp, dâng vào cho Trụ. Con gái Cửu Hầu không ưa dâm đãng. Trụ tức giận, đem giết, còn làm mắm Cửu Hầu. Ngạc Hầu tranh luận mạnh, nói năng dữ, liền đem Ngạc Hầu làm thịt khô. Tây Bá Xương nghe chuyện, trộm than thở. Sùng Hầu Hổ biết việc, đem kể với Trụ. Trụ cầm tù Tây Bá ở Dữu Lý. Bề tôi của Tây Bá là bọn Hoành Yểu tìm gái đẹp, vật lạ, ngựa tốt hiến cho Trụ, Trụ bèn thả Tây Bá. Tây Bá ra khỏi tù liền dâng vùng đất phía tây sông Lạc để xin bỏ hình phạt Bào lạc. Trụ bèn chấp thuận, đoạn ban cho cung tên, phủ việt, cho phép được chinh phạt, làm Tây Bá. Trụ dùng Phí Trọng xử lý chính sự. Phí Trọng giỏi nịnh bợ, hám lợi, người Ân không ưa. Trụ đổi dùng Ác Lai. Ác Lai giỏi phỉ báng, sàm ngôn, chư hầu vì vậy mà ngày càng xa cách.

Tây Bá trở về, bèn ngầm sửa đức làm việc thiện, nhiều chư hầu phản Trụ mà tới quy thuận Tây Bá. Tây Bá lớn mạnh, Trụ vì vậy mà dần mất quyền lực. Vương tử Tỷ Can can gián, Trụ không nghe. Thương Dung là bậc hiền giả, trăm họ kính yêu, Trụ liền phế bỏ. Kịp khi Tây Bá thảo phạt nước Kỳ, diệt nước ấy, bề tôi của Trụ là Tổ Y biết chuyện đâm ra ghét Chu, lại kinh sợ, liền chạy đến nói với Trụ rằng: “Trời đã dứt mệnh nhà Ân ta, rùa lớn tiên tri đã không dám báo điềm lành, không phải tiên vương không phù hộ cho con cháu, mà vị vua hoang dâm bạo ngược nên tự đoạn tuyệt, bởi vậy trời ruồng bỏ ta, khiến cho không có cơm ăn, không được yên ổn. Nhà vua không đoán biết ý trời, không tuân điển pháp. Nay dân ta không ai không muốn nhà Thương mất, họ nói trời sao không hiển uy, mệnh lớn sao chưa tới. Đức vua giờ định thế nào?” Trụ nói: “Ta sinh ra chẳng phải đã nhận mệnh từ trời đó sao?” Tổ Y trở về, nói: “Trụ không thể can gián được rồi.” Tây Bá mất, Chu Võ vương thảo phạt phương Đông, đến bến Mạnh Tân, có tám trăm chư hầu phản nhà Ân theo về nhà Chu. Chư hầu đều nói: “Trụ có thể thảo phạt rồi?” Võ vương nói: “Các ngươi chưa biết mệnh trời”, bèn quay về.

Trụ càng dâm loạn không thôi. Vi Tử mấy lần can gián không nghe, bèn bàn bạc cùng Thái sư và Thiếu sư, sau đó bỏ đi. Tỷ Can nói: “Phận làm bề tôi, không thể không tranh đấu đến chết”, bèn cố gắng can gián Trụ. Trụ tức giận nói: “Ta nghe nói tim của thánh nhân có bảy lỗ”, đoạn mổ Tỷ Can, xem tim ông ta. Cơ Tử sợ, bèn giả điên làm nô lệ, Trụ lại giam ông. Thái sư và Thiếu sư nhà Ân bèn mang đồ tế khí, nhạc khí chạy đến đất Chu. Chu Võ vương bấy giờ mới lãnh đạo chư hầu thảo phạt Trụ. Trụ cũng cất quân chống cự ở Mục Dã. Ngày Giáp Tý, quân Trụ bại. Trụ bỏ chạy, leo lên Lộc Đài, mặc áo châu ngọc, lao vào lửa mà chết. Chu Võ vương bèn chém đầu Trụ, treo lên ngọn cờ trắng lớn. Giết Đát Kỷ. Thả Cơ Tử khỏi tù. Đắp mộ của Tỷ Can. Biểu dương quê của Thương Dung. Phong đất cho con của Trụ là Võ Canh, Lộc Phủ để duy trì việc thờ cúng nhà Ân, lệnh cho họ thi hành chính sách thời Bàn Canh. Dân nhà Ân vui mừng. Thế là Chu Võ vương làm thiên tử. Đời sau bỏ để hiệu của nhà Hạ, nhà Thương, chỉ xưng là vương. Lại phong cho hậu duệ nhà Ân làm chư hầu, thuộc nước Chu.

Chu Võ vương băng, Võ Canh và Quản Thúc, Sái Thúc làm loạn, Thành vương ra lệnh cho Chu công tiêu diệt, rồi lập Vi Tử ở đất Tống để nối dõi nhà Ân.

Thái Sử công bàn rằng: Tôi dựa vào phần Thương tụng để trình bày sự tích của Tiết, từ thời Thành Thang trở lại, thì chọn trong Kinh Thư và Kinh Thi. Tiết mang họ Tử, về sau phân phong, lấy tên nước làm họ, nên có họ Ân, họ Lai, họ Tống, họ Không Đồng, họ Trĩ, họ Bắc Ân, họ Mục Di. Khổng Tử nói: Xe cộ của nhà Ân rất tốt, màu sắc thì chuộng màu trắng.

Cũng có thể hiểu là bộ tộc nơi Ân Tiết sống lớn mạnh vào thời Nghiêu Thuấn và Đại Vũ.↩︎

Dắng thần: chỉ dạng nô bộc đi theo người được gả chồng.↩︎

Ám chỉ Hạ Kiệt. Đoạn này có thể hiểu rằng Hạ Kiệt tự cho mình là mặt trời, vĩnh viễn tồn tại. Nhưng ông ta cai trị bạo ngược, dân chúng thống hận, thậm chí còn mong có thể chết cùng, mới nguyền rủa như vậy.↩︎

Bào Lạc: bôi mỡ lên cột đồng, dùng than đốt nóng, bắt tội nhân đi lên trên.↩︎

QUYỂN
4
CHU
BẢN
KỶ

Chu Hậu Tắc tên là Khí. Mẹ là con gái họ Hữu Đài, gọi là Khương Nguyên. Khương Nguyên là nguyên phi của Đế Cốc. Khương Nguyên ra đồng nội, thấy vết chân người khổng lồ, lòng bỗng vui vẻ, muốn giẫm lên, giẫm xong thì thân thể động đậy như có thai. Đủ tháng thì sinh con, cho là chẳng lành, liền bỏ con ngõ hẻm, trâu ngựa đi qua đều tránh không giẫm; chuyển vào trong rừng, gặp đúng lúc trong rừng có nhiều người, lại chuyển đi, bỏ lên rãnh nước đóng băng, có con chim lấy cánh che chở. Khương Nguyên cho là thần kỳ, bèn đem về nuôi nấng. Vì thoạt đầu muốn vất bỏ, nên đặt tên là Khí.

Khí hồi nhỏ đã có chí của người lớn, khi chơi đùa, thích trồng cây mè cây đậu, cây mè cây đậu đều tươi tốt. Kịp khi trưởng thành thì thích cấy cày, xem xét sự tiện nghi của đất đai, đất nào có thể gieo trồng thì trồng trọt gặt hái ở đó. Dân đều noi theo Khí. Để Nghiêu biết chuyện, cất cử Khí làm Nông sư. Thiên hạ được hưởng lợi, có công. Đế Nghiêu nói: “Khí này, lê dân bắt đầu đói kém, ngươi làm Hậu tắc, gieo trồng bách cốc đi?” rồi phong cho Khí ở đất Thai, gọi là Hậu tắc, họ khác là Cơ. Hậu Tắc lớn mạnh vào khoảng thời Đào Đường, Ngu, Hạ, đều có đức tốt.

Hậu Tắc (Tam Tài đồ hội)

Hậu Tắc mất, con là Bất Truất nối dõi. Cuối đời Bất Truất, chính sự nhà Hạ Hậu suy, bỏ dùng chức Tắc, Bất Truất vì vậy mất chức quan, chạy vào vùng Nhung địch. Bất Truất mất, con là Cúc nối dõi. Cúc mất, con là Công Lưu nối dõi. Công Lưu tuy ở vùng Nhung địch, nhưng khôi phục công nghiệp Hậu Tắc, coi trọng cấy cày, xem sự tiện nghi của đất đai. Từ sông Tất, sông Thư tới sống Vị, lấy tài nguyên để dùng, người đi có của nả, người ở có tích trữ, dân được hưởng lộc ông. Trăm họ yêu mến, nhiều nhà dời đến quy thuận. Đạo nhà Chu hưng thịnh bắt đầu từ đây. Vậy nên nhà thơ hát ca, ghi nhớ đức ông. Công Lưu mất, con là Khánh Tiết nối dõi, lập nước ở đất Bân.

Khánh Tiết mất, con là Hoàng Bộc nối dõi. Hoàng Bộc mất, con là Sai Phất nối dõi. Sai Phất mất, con là Hủy Du nối dõi. Hủy Du mất, con là Công Phi nối dõi. Công Phi mất, con là Cao Ngữ nối dõi. Cao Ngữ mất, con là Á Ngữ nối dõi. Á Ngữ mất, con là Công Thức Tổ Loại nối dõi. Công Thức Tổ Loại mất, con là Cổ Công Đản Phủ nối dõi. Cổ Công Đản Phủ khôi phục công nghiệp của Hậu Tắc, Công Lưu, tích đức làm việc nghĩa, người trong nước đều ủng hộ. Rợ Huân Dục tấn công, muốn đoạt của cải, ngài liền cho. Cho rồi mà vẫn tấn công, muốn đoạt đất đai và dân chúng. Dân chúng đều tức giận, muốn chiến đấu. Cổ Công nói: “Dân lập nên vua, để làm điều có lợi cho dân. Nay Nhung địch tấn công là vì đất đai và dân ta. Dân ở phía ta hay ở bên kia thì có gì khác biệt. Dân muốn chiến đấu vì ta, nhưng giết cha con người để làm vua họ, ta không nỡ làm”. Đoạn bèn cùng gia thuộc rời đất Bân, vượt sông Tất, sông Thư, qua Lương Sơn, dừng ở dưới chân núi Kỳ. Người Bân trong cả nước dìu già dắt trẻ, tất cả quy phụ Cổ Công ở dưới chân núi Kỳ. Các nước lân cận biết Cổ Công nhân từ cũng có nhiều người tới quy phụ. Thế rồi Cổ Công thay đổi thói tục của Nhung địch, xây dựng thành quách nhà cửa, phân chia thôn ấp cho dân ở; lập ra năm quan hữu ty. Dân đều đàn hát, ca tụng đức ngài.

Cổ Công Có người con trưởng tên là Thái Bá, con thứ tên là Ngu Trọng. Bà Thái Khương sinh con út tên là Quý Lịch. Quý Lịch lấy Thái Nhâm, đều là người vợ hiền, sinh ra Xương, có điềm lành của thánh nhân. Cổ Công nói: “Con cháu ta có người hưng khởi cơ nghiệp, ấy là Xương chăng?” Con trưởng Thái Bá và Ngu Trọng biết Cổ Công muốn lập Quý Lịch để trao quyền cho Xương, hai người bèn chạy tới đất Kinh Man, xăm mình cắt tóc, để nhường Quý Lịch.

Cổ Công mất, Quý Lịch nối dõi. Đây là Công Quý. Công Quý sửa sang đường lối Cổ Công để lại, dốc lòng làm việc nghĩa, chư hầu thuận theo.

Công Quý mất, con là Xương nối dõi. Đây là Tây Bá. Tây Bá còn gọi là Văn vương, nối đức nghiệp của Hậu Tắc, Công Lưu, noi phép tắc của Cổ Công, Công Quý. Dốc lòng nhân, kính cụ già, yêu con trẻ. Dùng lễ đối đãi người hiền, giữa trưa không rảnh ăn để đợi kẻ sĩ, kẻ sĩ vì vậy phần đông đến quy phụ. Bá Di, Thúc Tề ở Cô Trúc, nghe nói Tây Bá giỏi nuôi dưỡng người già, nên tới quy phụ. Bọn Thái Điên, Hoành Yểu, Tán Nghi Sinh, Chúc Tử, Tân Giáp Đại Phu đều tới quy phụ.

Sùng Hầu Hổ nói xấu Tây Bá với Ân Trụ rằng: “Tây Bá tu nhân tích đức, chư hầu đều hưởng ứng theo, sẽ bất lợi cho nhà vua.” Đế Trụ bèn cầm tù Tây Bá ở Dữu Lý. Bọn Hoành Yểu lo sợ, bèn tìm con gái đẹp của họ Hữu Tân, ngựa vằn Ly Nhung, ba mươi sáu thớt ngựa của họ Hữu Hùng và các vật lạ kỳ khác, nhờ sủng thần Phí Trong nước Ân dâng lên cho Trụ. Trụ cả mừng, nói: “Một thứ này thôi đã đủ thả Tây Bá rồi, huống hồ nhiều thế này?” Đoạn bèn tha Tây Bá, ban cho cung tên phủ Việt để Tây Bá được quyền chinh phạt, đồng thời nói rằng: “Kẻ nói xấu Tây Bá là Sùng Hầu Hổ vậy.” Tây Bá hiến vùng đất phía tây sông Lạc để xin Trụ bỏ hình phạt Bào Lạc. Trụ bằng lòng.

Tây Bá ngầm làm việc thiện. Chư hầu đều đến xin phân xử cho công bằng. Bấy giờ có người của hai nước Ngu, Nhuế có việc kiện tụng không thể giải quyết, bèn đến nước Chu. Vào địa phận, thấy người cày thì đều nhường bờ ruộng, thói tục dân gian thì đều nhường người lớn tuổi. Hai người nước Ngu, Nhuế chưa gặp Tây Bá mà cũng thấy xấu hổ, nhìn nhau nói rằng: “Việc ta đôi co, người Chu cười cho, tới đó mà làm gì, chỉ chuốc nhục mà thôi”, đoạn bèn quay về, đều nhường nhau mà đi. Chư hầu nghe chuyện, nói: “Tây Bá chừng là bậc quân vương được nhận mệnh trời vậy.”

Chu Văn vương [tranh thời Minh)

Năm sau, Tây Bá thảo phạt Khuyển Nhung. Năm sau nữa, thảo phạt Mật Tu. Năm sau nữa, đánh bại nước Kỳ. Tổ Y nhà Ân nghe chuyện, sợ hãi, đem kể với Đế Trụ. Trụ nói: “Chẳng phải có mệnh trời sao? Làm gì được nào?”. Năm sau nữa, Tây Bá thảo phạt thành Vu. Năm sau nữa, thảo phạt Sùng Hầu Hổ, lập nên ấp Phong, dời đô từ dưới chân núi Kỳ tới ấp Phong. Năm sau nữa, Tây Bá băng, thái tử Phát nối ngôi. Đây là Võ vương.

Tây Bá ở ngôi chừng năm mươi năm. Khi bị tù ở Dữu Lý, ngài tăng tám quẻ của Dịch thành sáu mươi tư quẻ. Người làm Thi nói rằng, có lẽ năm Tây Bá nhận được mệnh trời xưng vương, thì khiến Ngu, Nhuế dứt kiện tụng. Mười năm sau thì băng, thụy là Văn vương. Ngài sửa pháp độ, đặt lịch số, truy tôn Cổ Công là Thái Vương, Công Quý là Vương Quý. Có lẽ điềm lành của vương nghiệp hưng khởi từ Thái Vương vậy.

Võ vương lên ngôi, Thái công Vọng làm Sư, Chu công Đán làm Phụ, đám Thiệu Công, Tất công ở cạnh phò tá vua, noi theo di nghiệp của Văn vương. Chín năm sau, Võ vương tới tế (Văn vương) ở đất Tất. Duyệt binh ở phía đông, đến bến Mạnh Tân. Làm thần chủ cho Văn vương, chở bằng xe, đặt trong quân. Võ vương tự xưng là thái tử Phát, nói rằng vâng mệnh Văn vương thảo phạt chứ không dám tự tiện. Lại nói với các quan Tư mã, Tư đồ, Tư không: “Các ngươi phải nghiêm túc, thành thật! Ta không có hiểu biết, bởi tổ tiên có bề tôi đức độ, kẻ mọn ta chịu ơn tổ tiên. Việc xong xuôi ắt sẽ thưởng phạt, định rõ công lao”, đoạn bèn dấy quân. Sư Thượng Phụ hô hào: “Hãy tập hợp bộ hạ, cung cấp thuyền bè, ai đến sau sẽ chém.” Võ vương vượt sông Hoàng Hà, đến giữa dòng, cá trắng nhảy vào thuyền vua, Võ vương cúi nhặt lấy đem tế. Sau khi vượt sông, có ngọn lửa từ trên cao phun ngược xuống dưới, chạm phải phòng vua, hóa thành con quạ, sắc đỏ, tiếng kêu vang vọng. Bấy giờ, có tám trăm chư hầu không hẹn mà tụ họp ở bến Mạnh Tân. Chư hầu đều nói: “Có thể đánh Trụ được rồi” Võ vương nói: “Các ngươi chưa biết mệnh trời, vẫn chưa được đâu”, đoạn đem quân về.

Qua hai năm, nghe tin Trụ hôn loạn, bạo ngược ngày càng quá quắt, giết vương tử Tỷ Can, cầm tù Cơ Tử. Thái sư Tỳ, Thiếu sư Cương ôm nhạc khí mà chạy đến đất Chu. Thế là Võ vương bá cáo chư hầu rằng: “Ân có tội nặng, không thể không đánh!” bèn tuân theo Văn vương, chỉ huy ba trăm cỗ chiến xa, ba nghìn quân Hổ Môn, bốn vạn năm nghìn tên lính mặc giáp, tiến về phía đông đánh Trụ.

Ngày Mậu Ngọ tháng Mười hai năm thứ mười một, toàn bộ đại quân vượt bến Mạnh Tân, chư hầu đến đủ. Ngài nói: “Chăm chỉ chớ nhác?” Võ vương mới làm thiên Thái thệ, bá cáo lê dân: “Nay vua Trụ nhà Ân nghe lời đàn bà, đoạn tuyệt với trời, hủy hoại tam chính1, xa lìa anh em thân cận, phế bỏ âm nhạc của tổ tiên, đặt ra dâm thanh, làm loạn chính nhạc, mua vui đàn bà. Nay Phát ta vâng trời trừng phạt. Các ngươi hãy gắng gỏi! Việc này không có lần thứ hai, càng không có lần thứ ba”.

Mờ sáng ngày Giáp Tý tháng hai, Võ vương từ sớm đã tới ngoại ô Mục Dã đất Thương, rồi tuyên thệ. Võ vương bên trái chống cây rìu vàng, bên phải cầm cờ mao trắng để chỉ huy. Nói: “Hỡi những người đến từ miền Tây xa xôi.” Võ Vương nói: “Hỡi quân vương, và các quan Tư đồ, Tư mã, Tư không, Á lữ, Sư thị, Thiên phu trưởng, Bách phu trưởng của các nước và người dân các vùng Dung, Thục, Khương, Mâu, Vi, Lư, Bành, Bộc, hãy giương cây qua, sắp lá chắn, dựng cây mâu, nghe ta tuyên thệ! Vua nói: “Người xưa có câu: Gà mái không gáy sáng. Gà mái gáy sáng, cửa nhà tiêu tan. Nay vua Trụ nhà Ân rặt nghe lời đàn bà, bỏ mặc việc thờ cúng tổ tiên, bỏ bê gia tộc và đất nước, không dùng các anh em thân cận, lại ưa chuộng, tin dùng đám tội phạm lưu vong ở bốn phương, để chúng bạo ngược với trăm họ, làm rối loạn nước Thương. Nay Phát ta vầng trời trừng phạt. Chiến sự hôm nay, hễ đi sáu bước, bảy bước, hãy dừng lại chỉnh đốn. Các ngươi gắng lên! Cứ đâm bốn nhát, năm nhát, sáu nhát, bảy nhát, hãy dừng lại chỉnh đốn. Gắng lên các ngươi! Hãy dũng mãnh như hùm như gấu, như sói như beo. Ở ngoại ô đất Thương, chớ giết kẻ chạy đến hàng, hãy đem họ về phục dịch ở miền Tây. Gắng lên các ngươi! Các ngươi không cố gắng, chính các ngươi sẽ bị giết!” Tuyên thệ xong, quân chư hầu đến họp có bốn nghìn Cỗ chiến xa, bày quân ở Mục Dã.

Đế Trụ nghe tin Võ vương tới, cũng cất bảy mươi vạn quân chống cự Võ vương. Võ vương sai Sư Thượng Phụ và trăm dũng sĩ ra khiêu chiến, dùng đại quân tinh nhuệ2 truy đuổi quân Đế Trụ. Quân Trụ tuy nhiều, song đều không có tinh thần chiến đấu, lòng muốn Võ vương vào thật nhanh. Quân Trụ trở giáo đánh quân mình để mở đường cho Võ vương. Võ vương xông lên, quân Trụ tan vỡ, phản bội Trụ. Trụ tháo chạy, quay về leo lên Lộc Đài, mặc áo ngọc, tự nhảy vào lửa mà chết. Võ vương cầm cờ trắng lớn chỉ huy chư hầu. Tất cả chư hầu lạy Võ vương, Võ vương bèn chắp tay với chư hầu, chư hầu đều theo. Võ vương tới kinh đô nước Thương, bá tánh trong thành đều đợi ở ngoại ô. Thế rồi Võ vương sai quần thần bảo với bản tánh nước Thương rằng: “Ông trời giáng phúc?” Người Thương lại bái lạy dập đầu, Võ vương cũng vái trả. Khi vào thành, tới chỗ Trụ chết. Võ vương đích thân bắn tên ba phát rồi xuống xe, dùng kiếm Khinh Lã chém Trụ, dùng rìu vàng chặt đầu Trụ, treo lên cờ trắng lớn. Xong xuôi liền đến chỗ hai ái thiếp của Trụ, hai cô đều thắt cổ tự sát. Võ vương lại bắn tên ba phát, dùng kiếm chém, chặt đầu bằng rìu đen, treo đầu họ lên cờ trắng nhỏ. Xong xuôi, Võ vương bèn ra khỏi thành, trở lại quân doanh.

Ngày hôm sau, dọn đường, sửa xã đàn và cung điện của Thương Trụ. Đến ngày hẹn, trăm lính vác cờ Hãn đi trước, em Võ vương là Thúc Chấn Đạc bày xe nghi trượng, Chu công Đán cầm rìu lớn, Tất Công cầm rìu nhỏ theo hai bên Võ vương. Tán Nghi Sinh, Thái Điện, Hoành Yểu đều cầm kiếm để bảo vệ Võ vương. Vào xã đàn, Võ vương đứng ở phía nam, bên trái đại quân tinh nhuệ, hai bên phải trái đều có quân theo. Mao Thúc Trịnh bưng nước trong3, Vệ Khang Thức Phong trải chiếu cói, Thiệu Công Thích cầm lụa, Sư Thượng Phụ dắt con muông, Doãn Dật đọc chúc văn trên thẻ tre rằng: “Cháu đời mạt của nhà Ân là Quý Trụ, bỏ bê đức sáng của tiên vương, khinh miệt thánh thần không thờ cúng, bạo ngược với trăm họ đất Thương, tội ác rành rành, động tới thiên hoàng thượng đế.” Thế rồi Võ vương lại vái lạy dập đầu, nói: “Vâng chịu mệnh lớn, thay đổi nhà Ân, nhận mệnh sáng của trời.” Võ vương lại vái lạy dập đầu, rồi bước ra.

Ban phong người dân còn lại của nhà Ân cho con Trụ là Lộc Phủ. Võ vương lại vì nước Ân vừa định chưa yên, sai em là Quản Thúc Tiên, Sái Thúc Độ giúp Lộc Phủ trị nước Ân. Sau đó lệnh cho Thiệu Công thả Cơ Tử ra khỏi tù, lệnh cho Tất Công thả bá tánh ra khỏi tù, tuyên dương quê nhà của Thương Dung. Lệnh cho Nam Cung Quát phát của cải ở Lộc Đài, mở kho thóc Cự Kiều, để cứu lê dân nghèo khổ. Lệnh cho Nam Cung Quát, Sử Dật bày chín đỉnh và ngọc báu. Lệnh cho Hoành Yểu đắp mộ của Tỷ Can. Lệnh cho quan Tông chúc cúng tế trong quân. Đoạn bãi binh trở về phương Tây. Đi tuần thú, chép chính sự, viết thiên Võ thành. Phân phong chư hầu, ban chia chén tế Tông di, viết thiên Phân Ân chi khí vật. Võ vương tưởng nhớ các bậc tiên thánh vương, bèn phong cho hậu duệ của Thần Nông ở đất Tiêu, hậu duệ của Hoàng Đế ở đất Chúc, hậu duệ của Đế Nghiêu ở đất Kế, hậu duệ của Đế Thuấn ở đất Trần, hậu duệ của Đại Vũ ở đất Kỷ. Thế rồi lại phong thưởng công thần mưu sĩ, Sư Thượng Phụ được phong đầu tiên. Phong Thượng Phụ ở Doanh Khưu, gọi là đất Tề. Phong em là Chu công Đán ở Khúc Phụ, gọi là đất Lỗ. Phong Thiệu Công Thích ở đất Yên. Phong em là Thúc Tiên ở đất Quản, em là Thúc Độ ở đất Sái. Còn lại đều theo thứ tự nhận phong.

Võ vương triệu quân trưởng của chín châu, lên núi ở đất Bân trông ra Thương Ấp. Võ vương tới đất Chu, cả đêm không ngủ. Chu công Đán tới chỗ vua nói: “Sao người không ngủ?” Vua nói: “Để ta nói cho ngươi hay, trời không hưởng cúng tế của nhà Ân, từ khi Phát ta chưa sinh đến giờ đã sáu mươi năm rồi. Nai hoẵng ở đồng, côn trùng khắp nội. Vì trời không hưởng cúng tế của nhà Ân nên mới có thành công hôm nay. Trời lập ra nhà Ân, từng dùng ba trăm sáu mươi người hiền, tuy công tích không rõ rệt song không đến nỗi diệt vong, nên trải đến ngày nay. Ta chưa chắc được trời che chở, đâu rảnh để ngủ.” Vua lại nói: “Phải chắc chắn được trời che chở, nương dựa các chòm tinh tú, bắt hết bọn ác bá, trị theo tội vua Ân. Ta ngày đêm gắng gỏi, định yên đất Tây, xử sự sáng suốt, đến khi đức sáng khắp nơi. Từ eo sông Lạc trải tới eo sông Y, đất bằng không hiểm, nơi ấy có người Hạ ở. Ta phía nam trông Tam Đồ, phía bắc trong cõi Nhạc, ngoảnh nhìn Hoàng Hà, nom sông Lạc – Y, (vùng ấy) chẳng khác các chòm tinh tú.” Võ vương xây cất (kinh đô) nhà Chu ở Lạc Ấp, sau đó rời đi. Ngài đuổi ngựa ở phía nam Hoa Sơn, thả trâu ở đồng hoang Đảo Lâm, cất giáo mác, chỉnh đốn binh lính, giải thể quân đội, cho thiên hạ thấy ngài sẽ không dùng lại nữa.

Chu công Đán (Tam Tài đồ hội)

Võ vương đã đánh thắng nhà Ân, sau hai năm ngài hỏi Cơ Tử nguyên do nhà Ân bại vong. Cơ Tử không nỡ nói đến tội ác của nhà Ân, mà đem việc giữ nước và để mất nước ra nói. Võ vương cũng ái ngại, nên hỏi về đạo trời.

Võ vương ốm. Thiên hạ chưa yên. Quần thần sợ, kính cẩn xem bói. Chu công bèn trai giới cầu củng, tự làm người thế mạng, muốn chịu thay Võ vương. Võ vương bệnh thêm nặng, sau đó băng. Thái tử Tụng lên thay. Đây chính Thành vương.

Thành vương tuổi nhỏ, nhà Chu lại mới định thiên hạ, Chu công sợ chư hầu phản nhà Chu, bèn nhiếp chính cai quản việc nước. Các em là Quản Thúc, Sái Thúc nghi ngờ Chu công, cùng Võ Canh làm loạn, phản nhà Chu. Chu công vâng mệnh Thành vương, thảo phạt Võ Canh, Quản Thúc, lưu đày Sái Thúc. Cho Vi Tử Khải thay hậu duệ nhà Ân, dựng nước ở đất Tống. Gom tụ dần di dân nhà Ân, đem phân cho em nhỏ của Võ vương là Phong, phong làm Vệ Khang Thúc. Tấn Đường Thúc có được giống lúa tốt, hiến cho Thành vương. Thành vương ban cho Chu Công ở quân doanh. Chu công nhận lúa ở phía đông, tuyên bố mệnh lệnh của thiên tử. Ban đầu Quản, Sái phản nhà Chu, Chu công thảo phạt họ, ba năm thì dẹp yên, nên mới viết thiên Đại cáo, thứ đến viết Vi Tử chi mệnh, thứ nữa là thiên Quy hòa, thứ nữa là thiên Gia hòa, thứ nữa là các thiên Khang cáo, Tửu cáo, Tử tài, các việc ấy đều ở trong thiên Chu công. Chu Công nhiếp chính bảy năm thì Thành vương trưởng thành, Chu Công trả lại triều chính cho Thành vương, ngoảnh mặt hướng bắc, trở lại phận vị bề tôi.

Thành vương ở đất Phong, sai Thiệu công tiếp tục xây dựng Lạc Ấp theo ý của Võ vương. Chu công lại xem bói, cuối cùng xây cất xong, đặt chín đỉnh tại đó. Ông nói: “Nơi đây nằm chính giữa thiên hạ, dặm đường bốn phương vào triều cống bằng nhau”, đoạn viết thiên Thiệu cáo, Lạc cáo. Thành vương sau khi dời di dân nhà Ân (tới Lạc Ấp), Chu Công liền đem mệnh vua bố cáo với họ, đoạn viết thiên Đa sĩ, Vô dật. Thành vượng phong Thiệu Công làm Thái bảo, Chu Công làm Thái sư, tới phương đông thảo phạt Hoài Di, diệt nước Yểm, dời vua nước ấy tới đất Bạc Cô. Thành vương từ nước Yểm trở về, ở đất Tông Chu, viết thiên Đa phương. Sau khi truất mệnh nhà Ân, đánh Hoài Di, về đất Phong, ngài viết thiên Chu quan, Chấn hưng lễ nhạc, chế độ từ đó thay đổi. Dân chúng hòa mục, lời ca tụng vang khắp. Thành vương sau khi thảo phạt Đông Di, Tức Thận tới mừng, ngài sai Vinh Bá viết thiên Hối Tức Thận chi mệnh.

Thành vương sắp băng, sợ thái tử Chiêu không thể đảm nhiệm, lệnh cho Thiệu Công, Tất công dẫn chư hầu phò tá thái tử lên ngôi. Thành vương băng rồi, hai ông dẫn chư hầu, đưa thái tử Chiêu đến bái yết ở tông miếu tiên vương, kể chuyện Văn vương, Võ vương gây dựng vương nghiệp không dễ dàng, cần phải tiết kiệm, chở nhiều dục vọng, lấy sự thành thực đối đãi thiên hạ, đoạn viết thiên Cứ mệnh. Thái tử Chiêu nối ngôi. Đây là Khang vương. Khang vương lên ngôi, liền bá cáo chư hầu, kể lại sự nghiệp của Văn vương, Võ vương, viết thiên Khang cáo. Vậy nên vào thời Thành – Khang, thiên hạ bình yên, hình phạt hơn bốn mươi năm không dùng. Khang vương hạ lệnh hoạch định phương sách. Tất công phân chia chỗ ở, hoạch định ngoại ô nhà Chu, viết thiên Tất mệnh.

Khang vương mất, con là Chiêu vương Hà lên ngôi. Thời Chiêu vương, vương đạo hơi tổn khuyết. Chiêu vương đi tuần thú phương nam không về, chết trên Trường Giang. Vua chết, không phát cáo phó, vì kiêng giấu vậy. Con Chiêu vương là Mãn lên ngôi, đây là Mục vương. Mục vương lên ngôi, tuổi đã năm mươi. Vương đạo suy vi, Mục vương buồn vì đạo của Văn vương, Võ vương bị tổn khuyết, bèn cho Bá Quýnh làm chức Thái bộc, răn bảo nền quốc chính, viết thiên Quýnh mệnh, nước lại yên bình.

Mục vương sắp chinh phạt Khuyển Nhung, Trái Công Mưu Phụ ngăn rằng: “Không nên, Tiên vương làm rạng rỡ đức nghiệp, không khoe vũ lực. Vũ lực thu lại, khi cần mới dùng, dùng phải có uy, khoe khoang thì nhờn, nhờn thì không sợ. Vậy nên bài tụng của Chu Văn công nói: “Thu xếp giáo mác, gói ghém cung tên, ta cầu đức tốt, ban khắp mọi miền, đức vua giữ yên. Các bậc tiên vương đối với dân, chỉnh đốn đạo đức, đôn hậu tính tình, làm giàu của cải, gia tăng vật dụng, làm rõ lợi hại, lấy văn dạy dỗ, khiến họ vì lợi mà tránh hại, mến đức mà sợ uy, nên có thể đời đời giữ thiên hạ mà không ngừng lớn mạnh vậy. Xưa tiên vương ta đời đời làm Hậu tắc, phụng sự Ngu – Hạ. Kịp khi nhà Hạ suy, bỏ chức Hậu Tắc không dùng, tiên vương Bất Truất ta mất chức, phải chạy vào vùng Nhung địch. Ngài không dám bỏ bê cơ nghiệp, gìn giữ đạo đức, tiếp nối mối giềng, sửa sang chế độ, sớm tối ân cần, giữ mình đôn hậu, xử sự trung thực. Đời đời giữ đức, chẳng thẹn với tiền nhân. Đến đời Văn vương, Võ vương, làm rạng rỡ vinh quang đời trước, lại thêm tiền từ, hòa mục, thờ thần vỗ dân, ai cũng mừng rỡ. Vua Đế Tân nhà Thương ác nghiệt với dân, dân không chịu nổi, ủng hộ Võ vương, dẫn đến cuộc tiến binh ở Mục Dã. Bởi vậy tiên vương không chuộng vũ lực, thương xót nỗi khổ của dân mà trừ hại. Xét quy chế của tiên vương, trong kinh kỳ là vùng Điện phục, ngoài kinh kỳ là vùng Hầu phục, Hầu Vệ là vùng Tân phục, Di man là vùng Yêu phục, Nhung địch là vùng Hoang phục. Vùng Điện phục tham gia lễ Tế, Hầu phục tham gia lễ Tự, Tân phục tham gia lễ Hưởng, Yêu phục tới tiến cống, Hoang phục thờ vua. Tế theo ngày, Tự theo tháng, Hưởng theo mùa, cống theo năm, thờ vua suốt đời, ấy là phép tế tự lần lượt do tiên vương đặt ra vậy. Có kẻ không tham gia lễ Tế thì các ngài chỉnh đốn ý niệm. Có kẻ không tham gia lễ Tự thì các ngài chỉnh đốn lời nói. Có kẻ không tham gia lễ Hưởng thì các ngài chỉnh đốn điển pháp. Có kẻ không tới tiến cống thì các ngài chỉnh đốn danh phận. Có kẻ không thờ vua thì các ngài chỉnh đốn đức hạnh. Những điều trên lần lượt làm xong mà có kẻ không tới thì sửa sang hình phạt. Thế rồi dùng hình phạt với kẻ không tham gia lễ Tế, tấn công kẻ không tham gia lễ Tự, chinh phạt kẻ không tham gia lễ Hưởng, khiển trách kẻ không tới tiến cống, răn đe kẻ không thờ vua. Thế rồi có quy định hình phạt, có quân đội tấn công, có võ bị chinh phạt, có mệnh lệnh khiển trách, có lời lẽ răn đe. Ban lệnh, răn đe mà vẫn không tới thì càng thêm sửa đức, không làm nhọc dân phải đi xa. Bởi vậy ở gần không ai không nghe, ở xa không ai không phục. Nay từ khi Đại Tất, Bá Sĩ chết, họ Khuyển Nhung vẫn theo chức phận tới chầu vua. Thiên tử lại nói: Ta ắt chinh phạt vì chúng không tới tham gia tế Hưởng, và cũng để phô diễn binh lực. Vậy chẳng phải phế bỏ lời dạy của tiên vương mà tự chuốc lấy khốn đốn đó sao? Tôi nghe họ Khuyển Nhung gây sự đôn hậu, tuân theo đức cũ, giữ tính thuần phác, họ có cái để phòng ngự ta vậy.” Vua vẫn chinh phạt, bắt được bốn con sói trắng, bốn con hươu trắng đem về. Từ đó cõi Hoang phục không đến nữa.

Chư hầu có kẻ không hòa thuận, Phủ Hầu nói với vua, bèn sửa sang hình pháp. Vua nói: “Này, lại đây! Những kẻ có nước có đất! Ta bảo các ngươi phải khéo léo sử dụng hình pháp! Nay các người muốn giữ yên trăm họ, lựa chọn người nào, chẳng phải người hiền sao? Kính trọng việc gì, chẳng phải hành pháp sao? Xử sự việc gì, chẳng phải sự thích nghi sao? Đôi bên đến đủ, quan xét năm lời4, năm lời chứng thực, xử theo năm hình, năm hình không hợp, xử theo năm phạt5, năm phạt không hợp, xử theo năm lỗi6, bệnh về năm lỗi là ỷ thế và đút lót, lỗi ấy chứng thực, xử theo đúng tội. Xử theo năm hình mà còn có điều ngờ vực thì khoan giảm theo năm phạt, xử theo năm phạt mà còn có điều ngờ vực thì khoan giảm theo năm lỗi, nên xét cho kỹ! Chứng thực sự thành tín để hợp với lòng dân, tra xét phải có chứng cứ. Không chứng thực được thì không quyết án, phải kính oai trời. Xử thích chữ mà có điều ngờ vực thì tha, phạt trăm tiền, thẩm tra đúng tội! Xử cắt mũi mà có điều ngờ vực thì tha, phạt gấp đôi, thẩm tra đúng tội! Xử chặt chân mà có điều ngờ vực thì tha, phạt hơn gấp đôi, thẩm tra đúng tội! Xử hoạn mà có điều ngờ vực thì tha, phạt năm trăm tiền, thẩm tra đúng tội! Xử tội chết mà có điều ngờ vực thì tha, phạt nghìn tiền, thẩm tra đúng tội! Xử thích chữ có một nghìn điều mục; xử cắt mũi có một nghìn điều mục; xử chặt chân có năm trăm điều mục, xử hoạn có ba trăm điều mục; xử tử hình có hai trăm điều mục. Năm loại hình phạt có cả thảy ba nghìn mục, được gọi là Phủ hình.”

Mục vương ở ngôi năm mươi lăm năm thì băng. Con là Cung vương Ê Hỗ lên ngôi. Cung vương du ngoạn trên sông Kinh, Mật Khang công theo hầu. Có ba cô gái đến với Mật Khang công, mẹ ông bảo: “Phải dâng cho vua. Xét ba thủ thành bầy, ba người thành đám, ba gái là sắc. Vua đi săn không bắt cả ba con, chư hầu hành sự không lấy ý kiến dưới ba người, vua lấy phi tần không lấy ba người trong một tộc. Xét sắc là vật đẹp vậy. Người ta đem vật đẹp dâng cho mày, nhưng mày có đức gì mà nhận chứ? Vua còn không nhận, huống hồ là hạng nhãi nhép như mày! Hạng nhãi nhép chất đầy của nả, sau ắt diệt vong.” Khang công không dâng. Một năm sau, Cung vương diệt nước Mật. Cung vương băng, con là Ý vương Gian lên ngôi. Thời Ý vương, vương thất dần suy, thi nhân làm thơ châm biếm.

Ý vương băng, em của Cung vương là Tích Phương lên ngôi. Đây là Hiếu vương. Hiểu vương băng, chư hầu lại lập con cả của Ý vương là Tiếp lên ngôi. Đây là Di vương.

Di vương băng, con là Lệ vương Hồ lên ngôi. Lệ vương ở ngôi ba mươi năm, hám của, gần gụi Vinh Di Công. Đại phu Nhuế Lương Phu can Lệ vương rằng: “Vương thất sắp suy rồi chăng? Ôi Vinh công thích độc chiếm tài lợi mà không biết đến nạn lớn. Tài lợi sinh ra từ vạn vật, trời đất sẵn có, nay độc chiếm thì nguy hại lắm vậy. Vạn vật trong trời đất, mọi người đều có thể lấy dùng, làm sao độc chiếm được? Người phẫn nộ rất nhiều mà lại không đề phòng nạn lớn. Đem điều này ra bảo vua, vua còn có thể ở ngôi lâu dài chăng? Xét bậc vương giả phải điều hòa tại lợi mà ban bố cho người trên kẻ dưới, khiến thần, người, muôn vật đều được thụ hưởng. Lại còn phải ngày ngày nơm nớp, lo sợ dấy lòng oán hận. Vậy nên thơ Tụng viết: Đẹp thay Hậu Tắc, cùng trời sánh đức, đem hạt cho dân, ơn ngài trải khắp Thơ Đại Nhã viết: “Ban khắp đất Chu. Ấy chẳng phải bạn phát tài lợi mà lo sợ nạn lớn đó sao? Vậy nên nhà Chu mới trải đến ngày nay. Nay vua học thói độc chiếm tài lợi, làm vậy được chăng? Tên thất phu độc chiếm tài lợi cũng gọi là trộm, vua mà lại làm vậy thì người quy thuận sẽ ít đó! Trọng dụng Vinh công, Chu ắt bại vong.” Lệ vượng không nghe, cuối cùng lấy Vinh công làm Khanh sĩ, cho chấp chính.

Lệ vương bạo ngược, xa xỉ, kiêu ngạo, người trong nước đều chỉ trích vua. Thiệu công can rằng: “Dân không chịu nổi chính lệnh nữa rồi.” Vua nổi giận, tìm thầy đồng cốt nước Vệ, sai coi dò những kẻ chỉ trích, đem bẩm lại để giết. Người chỉ trích ít đi, chư hầu không tới chầu. Năm thứ ba mươi tư, vua ngày càng hà khắc, người trong nước không ai dám nói, đi đường chỉ đưa mắt nhìn nhau. Lệ vương vui mừng, bảo Thiệu Công rằng: “Ta có thể cấm tuyệt lời chỉ trích rồi, không ai dám nói nữa” Thiệu Công nói: “Ấy là bịt miệng vậy. Đề phòng miệng dân còn hơn phòng lũ. Để ngăn mà vỡ, thương tổn ắt nhiều, dân cũng như vậy. Thế nên người trị thủy phải cho sông được khơi thông, người trị dân phải cho dân được bày tỏ. Vậy nên thiên tử xử lý chính sự, phải khiến từ công khanh cho tới liệt sĩ dâng thơ, nhạc quan dâng khúc hát, sử quan dâng sách, thái sư dâng bài trâm, kẻ mù dâng bài phú, kẻ thong manh dâng bài tụng, trăm quan can gián, dân chúng truyền lời, cận thần khuyên nhủ, thân thích góp ý, nhạc – sử bảo ban, bô lão chỉnh sửa, rồi vua cân nhắc. Vậy nên chính sự thi thành mới không trái đạo. Dân có miệng cũng như đất có núi sông vậy, của cải từ ấy mà ra, cũng như đất có chỗ phẳng trũng cao thấp, cái ăn cái mặc từ ấy mà ra. Qua lời truyền miệng, tốt xấu từ ấy rõ rệt. Làm việc tốt, ngừa việc xấu, ấy là cách tạo ra của cải, ăn mặc vậy. Dân suy nghĩ trong lòng mà phát lời ở miệng, quyết định rồi làm. Nếu bịt miệng họ, liệu được bao lâu?” Vua không nghe. Thế rồi cả nước chẳng ai dám nói lời nào, ba năm sau theo nhau tạo phản, tấn công Lệ vương. Lệ vương bỏ chạy đến đất Trệ.

Thái tử của Lệ vương là Tĩnh náu ở nhà Thiệu công, người trong nước nghe tin, bèn tới vây lại. Thiệu Công nói: “Trước ta đã nhiều lần can gián vua, nhưng vua không nghe nên mới gặp nạn này. Nay giết thái tử, vua cho rằng ta ôm thù chuốc giận thì sao? Ôi kẻ thờ quân trưởng, dẫu hiểm nguy cũng không thù địch, dẫu oán cũng không hờn, huống hồ là thờ vua”. Đoạn đem con mình thay thế thái tử, thái tử mới được thoát.

Hai vị quốc tướng là Thiệu Công, Chu Công cùng nhiếp chính, gọi là “Cộng Hòa”. Năm Cộng Hòa thứ mười bốn, Lệ vương mất đất Trệ. Thái tử Tĩnh lớn lên ở nhà Thiệu Công, hai vị bèn cùng lập lên làm vua. Đây là Tuyên vương. Tuyên vương lên ngôi, hai thừa tưởng phò rập, sửa sang chính trị, noi theo di phong của Văn, Võ, Thành, Khang. Chư hầu lại tôn phu nhà Chu. Năm thứ mười hai, Lỗ Võ công đến chầu.

Tuyên vương không làm lễ Tịch điền. Quắc Văn công can gián nói: “Không được”. Vua không nghe. Năm thứ ba mươi chín, giao chiến ở Thiên Mẫu, quân vua bị rợ nhung họ Khương đánh bại.

Tuyên vương để mất số quân chinh phạt phương Nam, bèn tính số dân ở Thái Nguyên. Trọng Sơn Phủ can gián nói: “Dân không thể tính được”. Tuyên vương không nghe, cuối cùng vẫn tính số dân.

Năm thứ bốn mươi sáu, Tuyên vương băng, con là U vương Cung Sinh lên ngôi. U vương năm thứ hai, ba sông vùng Tây Chu đều có động đất. Bá Dương Phủ nói: “Nhà Chu mất rồi. Khí của trời đất không để mất trật tự; nếu mất trật tự là do người làm loạn vậy. Khí dương ẩn náu mà không thể phát xuất, khí âm chèn ép khiến khí dương không thể bốc lên, vậy nên có động đất. Nay ba sông đều động là do khí dương mất chỗ, bị khí âm chèn ép. Dương mất mà âm sinh, nguồn nước ắt bị tắc. Nguồn bị tắc, nước ắt mất. Đất nước tưới nhuần thì dân mới sử dụng được. Đất không tưới nhuần, dân thiếu vật dụng, nước không mất thì đợi đến lúc nào? Xưa sông Y, sông Lạc cạn mà nhà Hạ mất, Hoàng Hà cạn mà nhà Thương mất. Nay đức của nhà Chu giống như buổi cuối của hai nhà kia rồi, nguồn sống lại tắc, tắc ắt cạn kiệt. Ôi nước phải dựa vào núi sông, núi lở sông cạn, ấy là điểm mất nước vậy. Sông cạn ắt có núi lở. Không quá mười năm nữa nước sẽ mất, mười là số tột cùng vậy. Trời bỏ nhà Chu, không quá số ấy.” Năm ấy, ba sông cạn, núi Kỳ lở.

Năm thứ ba, U vương sủng ái Bao Tự. Bao Tự sinh con trai là Bá Phục. U vương muốn phế thái tử. Mẹ thái tử là con gái của Thân hầu, làm vương hậu. Về sau U vương có được Bao Tự, yêu chuộng ả, muốn phế Thân hậu, đồng thời bỏ thái tử Nghi Cữu, lập Bao Tự làm vương hậu, Bà Phục làm thái tử. Quan Thái sử nhà Chu là Bá Dương đọc sử, nói: “Nhà Chu mất rồi”. Xưa từ khi họ Hạ Hậu suy vi, có đôi rồng thần giáng xuống sân của vua Hạ, nói rằng: “Chúng tôi là hai vua nước Bao”. Vua Hạ bói, xem nên giết, nên đuổi hay nên bắt, (kết quả) đều chẳng lành. Lại bói xin lấy nước dãi rồng cất đi thì được tốt lành. Thế rồi bày vải lụa, viết giản sách để tấu cáo, rồng biến mất để lại nước dãi, đem đóng hộp cất đi. Nhà Hạ mất, truyền vật này cho nhà Ân. Nhà Ân mất, lại truyền vật này cho nhà Chu. Ba nhà này đều không dám mở. Đến cuối thời Lệ vương, vua mở ra xem. Nước dãi chảy ra sân, không thể gột bỏ, Lệ vương sai đàn bà trần truồng hò hét. Dòng nước hóa thành con thằn lằn đen, chạy vào hậu cung. Đứa nô tỳ trong hậu cung ở tuổi thay răng đụng phải, đến tuổi cập kê thì có thai, không chồng mà sinh con, sợ hãi vất bỏ. Thời Tuyên vương có đứa đồng nữ hát bài ca dao: “Cung dâu tên cỏ, nhà Chu mất đó”. Bấy giờ Tuyên vương nghe tin có đôi vợ chồng bán mấy thứ này. Tuyên vương sai bắt đem giết. Họ tháo chạy trên đường thì gặp đứa con yêu nghiệt bị nô tỳ trong cung vất ở bên đường không lâu. Nghe tiếng khóc đêm, liền thương xót nhận nuôi. Hai vợ chồng đều thoát, chạy đến đất Bao. Người đất Bao có tội, xin đem đứa con gái bị nô tỳ vất bỏ đưa vào cho vua để chuộc tội. Đứa con gái bị vất bỏ đến từ đất Bao, đó chính là Bao Tự. Vào thời U vương, năm thứ ba, vua đến hậu cung gặp rồi yêu ả, sinh ra con trai là Bá Phục, sau rốt phế Thân hậu và thái tử, lập Bao Tự làm vương hậu, Bá Phục làm thái tử. Thái sử Bá Dương nói: “Gây nên họa rồi! Còn làm được gì?”

Bao Tự không thích cười, U vương muốn ả cười bằng mọi cách, nhưng vẫn không cười. U vương cho đốt lửa báo hiệu trên đồi và gióng trống lớn, (vốn dĩ) có giặc tới thì đốt lửa. Chư hầu đến cả, đến nhưng không có giặc. Bao Tự bèn cười lớn. U vương thích thú, đốt lửa thêm mấy lần. Sau chẳng ai tin, chư hầu không đến nữa.

U vương lấy Quốc Thạch Phụ làm Khanh, cho chấp chính, người trong nước đều oán. Thạch Phụ là người khéo nịnh, giỏi a dua, ham lợi lộc. Vua dùng hắn, lại phế Thân hậu, bỏ thái tử. Thân hầu nổi giận, cùng nước Tăng và vợ Tây di Khuyển Nhung tấn công U vương. U vương đốt lửa báo hiệu, trưng tập quân đội, nhưng không quân nào tới. Bèn giết U vương dưới chân núi Ly Sơn, bắt Bao Tự, lấy hết của cải của nhà Chu rồi bỏ đi. Chư hầu đến chỗ Thân hầu rồi cùng lập thái tử cũ của U vương là Nghi Cữu lên ngôi, đây là Bình vương, để duy trì việc cúng tế của nhà Chu.

Bình vương lên ngôi, dời đô sang đông đến Lạc Ấp, để tránh giặc Nhung. Thời Bình vương, nhà Chu suy vi, các nước chư hầu lớn nuốt bé. Tề, Sở, Tần, Tấn bắt đầu lớn mạnh. Chính lệnh do Phương bá7 thao túng.

Năm thứ bốn mươi chín, Lỗ Ấn công lên ngôi.

Năm thứ năm mươi mốt, Bình vương bằng, thái tử Duệ Phụ chết sớm, lập con là Lâm lên ngôi, đây là Hoàn vương. Hoàn vương là cháu nội của Bình vương vậy.

Hoàn vương năm thứ ba, Trịnh Trang công đến chầu, Hoàn vương không dùng lễ tiếp. Năm thứ năm, Trịnh oán, đổi ruộng Hứa với Lỗ. Ruộng Hứa là ruộng của thiên tử dùng để tế tự núi Thái sơn. Năm thứ tám, người nước Lỗ giết Ẩn Công, lập Hoàn Công. Năm thứ mười ba, (Hoàn vương) đánh Trịnh, Trịnh bắn thương Hoàn vương, Hoàn vương rời về.

Năm thứ hai mươi ba, Hoàn vương băng, con là Trang vương Đà lên ngôi. Trang vương năm thứ tư, Chu Công Hắc Kiên muốn giết Trang vương để lập vương tử Khắc. Tân Bá thưa với vua, vua giết Chu công. Vương tử Khắc chạy đến đất Yên.

Năm thứ mười lăm, Trang vương băng, con là Ly vương Hồ Tề lên ngôi. Ly vương năm thứ ba, Tề Hoàn công bắt đầu xưng bá.

Năm thứ năm, Ly vương băng, Con là Huệ vương Lãng lên ngôi. Huệ vương năm thứ hai, ban đầu nàng thiếp họ Diêu được Trang vương sủng ái, sinh con trai tên Đồi. Đồi được yêu chiều. Kịp khi Huệ vương lên ngôi, (Huệ vương) đoạt lấy vườn của Đại Thần8 làm vườn thú, nên bọn đại phu Biên Bá năm người làm loạn, âm mưu gọi quân nước Yên, Vệ, đánh Huệ vương. Huệ vương chạy đến đất Ôn, không lâu sau lại đến ở đất Lịch của nước Trịnh. Bọn Biên Bá lập em của Ly vương là Đồi làm Chu vương. Múa hát theo nhạc của sáu đời. Vua nước Trịnh, Quắc tức giận. Năm thứ tư, vua Trịnh và vua Quắc đánh giết Chu vương Đồi, lại rước Huệ vương về. Huệ vương năm thứ mười, ban cho Tề Hoàn công làm bá9.

Năm thứ hai mươi lăm, Huệ vương băng, con là Tương vương Trịnh lên ngôi. Mẹ của Tương vương chết sớm, mẹ kế là Huệ hậu. Huệ hậu sinh ra Thúc Đái, được Huệ vương yêu sủng, Tương vương lo sợ. Năm thứ ba, Thúc Đái cùng bọn Nhung, Địch mưu đánh Tương vương. Tương vương muốn giết Thúc Đái. Thúc Đái chạy đến đất Tề. Tề Hoàn công sai Quản Trọng hòa giải Nhung với Chu, sai Thấp Bằng hòa giải Nhung với Tấn. Vua dùng lễ Thượng khanh tiếp Quản Trọng. Quản Trọng từ chối nói: “Thần là quan Hữu ty hèn mọn, trên còn có hai vị Thượng khanh của thiên tử là họ Quốc, họ Cao, Nếu tiết xuân thu họ đến nhận mệnh vua thì người dùng lễ gì tiếp họ. Hạ thần dám xin từ chối?” Vua nói: “Ngươi là sứ thần của cậu ta10, ta phải thưởng công người, chở trái mệnh trẫm.” Quản Trọng cuối cùng nhận lễ Hạ khanh rồi về. Năm thứ chín, Tề Hoàn công mất. Năm thứ mười hai, Thúc Đái lại về đất Chu.

Năm thứ mười ba, nước Trịnh đánh nước Hoạt, vua sai Du Tôn, Bá Phục tới xin hộ nước Hoạt, người Trịnh cầm tù họ. Trịnh Văn công oán Huệ vương về nước không ban chén rượu cho Lệ công, lại oán Tường vương đem nước Hoạt cho nước Vệ, nên cầm tù Bá Phục. Vua nổi giận, định đem quân Địch đánh Trịnh. Phú Thần can gián nói: “Nhà Chu ta dời về đông là nhà nước Tấn, nước Trịnh. Tử Đồi làm loạn, cũng lại do nước Trịnh dẹp yên. Nay lại vì thù oán nhỏ mà ruồng bỏ người ta sao?” Vua không nghe. Năm thứ mười lăm, vua lệnh cho quân Địch đánh nước Trịnh. Vua cảm kích người Địch, định lấy con gái họ làm vương hậu. Phú Thần can gián nói: “Bình vương, Hoàn vương, Trang vương, Huệ vương đều nhận sự giúp đỡ từ Trịnh, vua bỏ thân thích để gần gũi người Địch, không thể làm vậy được?” Vua không nghe. Năm thứ mười sáu, vua phế truất Địch hậu, người Địch tới đánh, giết Đàm Bá. Phú Thần nói: “Tôi can gián mấy lần mà không nghe, nếu tôi không ra mặt, vua lại cho là tôi oán hận thì sao?”. Đoạn đem bộ thuộc ra tử chiến.

Ban đầu, Huệ hậu muốn lập vương tử Đái, nên đem bè đảng đón người Địch. Người Địch bèn vào đất Chu. Tương vương chạy đến đất Trịnh. Người Trịnh cho vua ở đất Phiếm. Vương tử Đại được lập làm vua, bèn lấy Địch hậu trước bị Tương vương phế truất, cùng sống ở đất Ôn. Năm thứ mười bảy, Tương vương cấp báo với nước Tấn, Tấn Văn Công đón vua và giết Thúc Đái. Tương vương bèn ban cho Tấn Văn công ngọc khuê, rượu sưởng (rượu nếp), cung tên, phong cho tước Bá, đem đất Hà Nội ban cho Tấn. Năm thứ hai mươi, Tấn Văn công triệu kiến Tương vương. Tương vương hẹn gặp ở Hà Dương, Tiễn Thổ. Chư hầu đều đến chầu. Sách viết kiêng là “Thiên vương tuần thú ở Hà Dương”.

Năm thứ hai mươi bốn, Tấn Văn công mất. Năm thứ ba mươi mốt, Tần Mục Công mất.

Năm thứ ba mươi hai, Tương vương băng, con là Khoảnh vương Nhâm Thần lên ngôi. Năm Khoảnh vương thứ sáu, vua băng, Con là Khuông vương Ban lên ngôi. Năm Khuông vương thứ sáu, vua băng, em là Du lên ngôi. Đây là Định vương.

Định vương năm đầu, Sở Trang vương đánh người Nhung vùng Lục Hồn, đóng quân ven sông Lạc, sai người đến hỏi chín đỉnh. Vua sai Vương Tôn Mãn dùng lời lẽ thích đáng đáp lại, quân Sở mới lui. Năm thứ mười, Sở Trang vương vây nước Trịnh, Trịnh Bá đầu hàng, không lâu lại cho phục quốc. Năm thứ mười sáu, Sở Trang vương mất.

Năm thứ hai mươi mốt, Định vương băng, con là Giản vương Di lên ngôi. Giản vương năm thứ mười ba, người nước Tấn giết vua là Lệ công, đón Tử Chu ở đất Chu về, lập làm Điệu công.

Năm thứ mười bốn, Giản vương băng, con là Linh vương Tiết Tâm lên ngôi. Linh vương năm thứ hai mươi bốn, Thôi Trữ nước Tề giết vua Trang công.

Năm thứ hai mươi bảy, Linh vương băng, con là Cảnh vương Quý lên ngôi. Cảnh vương năm thứ mười tám, thái tử Thọ do vương hậu sinh chết sớm. Năm thứ hai mươi, Cảnh vương yêu Tử Triêu, muốn lập làm thái tử, đúng lúc đó thì băng. Bè đảng của Tử Cái cùng (Tử Triêu) tranh giành ngôi vị. Người trong nước lập con trưởng là Mãnh làm vua. Tử Triêu đánh giết Mãnh. Mãnh chính là Điệu vương. Người Tấn đánh Tử Triêu mà lập Cái lên ngôi. Đây là Kính vương.

Kính vương năm đầu, người Tấn đưa Kinh vương về nước. Tử Triệu tự lập làm vua. Kính vương không về nước được, đành ở ấp Trạch. Năm thứ tư, nước Tấn dẫn chư hầu đưa Kinh vương về đất Chu, bắt Tử Triêu làm bề tôi. Chư hầu xây thành ở đất Chu. Năm thứ mười sáu, bọn Tử Triêu lại làm loạn, Kinh vương chạy đến nước Tấn. Năm thứ mười bảy, Tấn Định công lại đưa Kinh vương vào đất Chu.

Năm thứ ba mươi chính Điền Thường ở nước Tề giết vua là Giản công.

Năm thứ bốn mươi mốt, Sở diệt nước Trần. Khổng Tử mất.

Năm thứ bốn mươi hai, Kính vương băng, con là Nguyên vương Nhân lên ngôi. Nguyên vương năm thứ tám, vua băng, con là Định vương Giới lên ngôi.

Định vương năm thứ mười sáu, Tam Tấn11 diệt Trí Bá, phân chia đất ấy.

Năm thứ hai mươi tám, Định vương băng con trưởng là Khứ Tật lên ngôi. Đây là Ai vương. Ai vương lên ngôi được ba tháng, em là Thúc Tập giết Ai vương mà tự lập. Đây là Tư vương. Tư vương lên ngôi được năm tháng, em út là Ngôi giết Tư vương mà tự lập. Đây là Khảo vương. Ba vua này đều là con của Định vương.

Khảo vương năm thứ mười lăm, vua băng, con là Uy Liệt vương Ngọ lên ngôi.

Khảo vương phong cho em ở đất Hà Nam, đây là Hoàn công, để tiếp nối chức quan của Chu công. Hoàn công mất, con là Uy công lên thay. Uy công mất, con là Huệ công lên thay, bèn phong cho con út ở đất Củng, để phụng thờ vua, gọi là Đông Chu Huệ công.

Uy Liệt vương năm thứ hai mươi ba, chín đỉnh rung động. Ban cho Hàn, Ngụy, Triệu làm chư hầu.

Năm thứ hai mươi tư, vua băng, con là An vương Kiêu lên ngôi. Năm ấy đạo tặc giết chết Sở Thanh vương.

An vương ở ngôi hai mươi sáu năm thì băng, con là Liệt vương Hỷ lên ngôi. Liệt vương năm thứ hai, Thái sử Đảm nhà Chu gặp Tần Hiến công nói: “Ban đầu nhà Chu và nước Tần hợp rồi chia, chia năm trăm năm rồi lại hợp, hợp mười bảy năm sẽ xuất hiện bá vương.”

Năm thứ mười, Liệt vương băng, em là Biển lên ngôi, đây là Hiển vương. Hiển vương năm thứ năm, vua chúc mừng Tần Hiến công, Tần Hiến công xưng bá. Năm thứ chín, gửi thịt tế Văn vương, Võ vương cho Tần Hiếu công. Năm thứ hai mươi lăm, Tần họp chư hầu ở đất Chu. Năm thứ hai mươi sáu, nhà Chu phong bá cho Tần Hiếu công. Năm thứ ba mươi ba, vua chúc mừng Tần Huệ vương. Năm thứ ba mươi lăm, gửi thịt tế Văn vương, Võ vương cho Tần Huệ vương. Năm thứ bốn mươi bốn, Tần Huệ vương xưng vương. Về sau chư hầu đều xưng vương.

Năm thứ bốn mươi tám, Hiển vương băng, con là Thận Tịnh vương Định lên ngôi. Thận Tịnh vương ở ngôi sáu năm thì băng, con là Noãn vương Diên lên ngôi. Thời Noãn vương, Đông Chu, Tây Chu chia tách, tự trị. Noãn vương dời đô đến Tây Chu.

Thái tử Cộng của Võ công nhà Tây Chu chết, có năm con thứ, không có con đích để lập. Tư Mã Tiễn nói với Sở vương: “Chẳng bằng đem đất giúp Công tử Cữu, xin làm thái tử”. Tả Thành nói: “Không được. Nhà Chu không nghe thì kế của ông khó thành mà quan hệ với nhà Chu lại xa cách vậy. Chẳng bằng hỏi ý vua Chu xem muốn lập ai, rồi ngầm bảo Tiễn. Tiễn lại xin Sở đem đất giúp cho.” Quả nhiên, lập Công tử Cữu làm thái tử.

Năm thứ tám, Tần đánh Nghi Dương, Sở ứng cửu. Mà Sở thì cho rằng Chu giúp Tần nên định đánh Chu. Tô Đại vì Chu mà nói với Sở vương rằng: “Tại sao cho rằng Chu thân với Tần là họa của nước Sở? Bảo Chu thân với Tần còn hơn thân với Sở, là muốn khiến Chu quy phụ Tần, nên mới nói là Chu Tần vậy. Chu biết không thể tránh được, ắt sẽ quy phụ Tần. Ấy là diệu kế khiến Tần lấy được nhà Chu. Tôi bày kế cho ngài thế này, Chu dựa vào Tần thì đối xử tốt với Chu, không dựa vào Tần thì cũng đối xử tốt với Chu, để khiến Chu xa cách Tần. Chu tuyệt giao với Tần, ắt sẽ quy phụ Sở.”

Tần mượn đường giữa hai nước Chu, định đánh nước Hàn, Chu e cho Tần mượn đường thì sợ Hàn, không cho mượn thì sợ Tần. Sử Yếm nói với vua Chu: “Sao không sai người nói với Công Thúc nước Hàn rằng: “Tần dám vượt Chu để đánh Hàn, vì tin Đông Chu vậy. Sao ngài không cho nhà Chu đất, rồi đưa con tới Sở làm tin. Tần ắt nghi ngờ Sở, không tin Chu. Hàn sẽ không bị đánh vậy. Lại nói với Tần rằng: Hàn cứ muốn cho Chu đất, hàng khiến Tần nghi ngờ Chu vậy. Chu không dám không nhận. Tần ắt không có lý nào bắt Chu không nhận. Như vậy Chu nhận đất của Hàn mà vẫn nghe theo Tần vậy.”

Tần triệu kiến vua Tây Chu, vua Tây Chu không muốn đến, nên sai người nói với Hàn vương rằng: “Tần triệu kiến vua Tây Chu, định bảo đánh đất Nam Dương của vương vậy. Sao vương không xuất binh ở Nam Dương? Vua Chu sẽ lấy đó làm cớ chối Tần. Vua Chu không hùa với Tần, Tần ắt không dám vượt Hoàng Hà để đánh Nam Dương vậy.”

Đông Chu và Tây Chu giao chiến. Hàn cứu Tây Chu. Có kẻ vì Đông Chu mà nói với Hàn vương rằng: “Tây Chu vốn là nước của thiên tử, có nhiều vật báu của lạ. Vương cứ án binh bất động, vừa có thể ra ơn với Đông Chu mà báu vật của Tây Chu ắt có thể lấy hết vậy.”

Noãn vương nói chuyện với Thành Quân. Sở bao vây Ung thị, Hàn chiêu binh và lương thực ở Đông Chu, vua Đông Chu sợ, triệu Tô Đại tới kể sự tình. Tô Đại nói: “Sao vua lại lo việc này. Thần có thể khiến Hàn không chiêu binh và lương thực ở Chu nữa, lại có thể khiến vua có được Cao Đô”. Vua Chu nói: “Nếu ngươi có thể làm vậy, ta xin đem cả nước ra nghe ngươi.” Tô Đại gặp tướng quốc nước Hàn, nói rằng: “Sở vây Ung thị, hẹn trong ba tháng, nay năm tháng rồi vẫn không đánh được, chứng tỏ Sở khốn đốn vậy. Nay tướng quốc chiêu binh và lương thực ở Chu là nói với Sở rằng Hàn đang khốn đốn vậy.” Tướng quốc nước Hàn nói: “Phải lắm. Sứ giả đã lên đường”. Tô Đại nói: “Sao không cho nhà Chu đất Cao Đô?” Tướng quốc nước Hàn cả giận nói: “Ta không chiêu binh và lương thực ở Chu nữa đã là quá lắm rồi, có gì lại phải cho Chu đất Cao Đô?”. Tô Đại nói: “Cho Chu đất Cao Đô, khiến Chu chuyển sang dựa vào Hàn vậy. Tần nghe tin ắt cả giận, ghét Chu, không thông hiếu với Chu. Ấy là bỏ đất Cao Đô tả tơi để được đất Chu trọn vẹn vậy. Sao lại không cho?” Tướng quốc nói: “Phải lắm”. Quả nhiên cho Chu đất Cao Đô.

Năm thứ ba mươi tư, Tô Lệ nói với vua Chu rằng: “Tần phá Hàn, Ngụy, đánh Sư Võ, phía bắc lấy được đất Lận, Ly Thạch của Triệu, đều là công của Bạch Khởi vậy. Người này giỏi dùng binh, lại có mệnh trời Nay lại đem quân vượt ải đánh Lương, Lương mà vỡ thì Chu nguy vậy. Sao vua không sai người nói với Bạch Khởi rằng: nước Sở có người tên là Dưỡng Do Cơ, giỏi bắn tên. Cách lá liễu trăm bước mà bắn, trăm phát trăm trúng. Người xem xung quanh có đến mấy nghìn đều bảo là thiện xạ. Có một người đứng bên nói giỏi đấy, có thể dạy bắn tên được rồi. Dưỡng Do Cơ tức giận, buông cung rút kiếm nói ngươi làm sao có thể dạy ta bắn tên?”. Khách nói: “Không phải việc ta có thể dạy ngươi tay trái giương cung, tay phải căng dây. Việc cách lá liễu trăm bước mà bắn trăm phát trăm trúng, không biết thấy tốt mà ngừng lại, thì một chốc khí suy sức mỏi, cung vẹo tên cong, một phát không trúng, trăm phát vất hết. Nay phá Hàn, Ngụy, đánh Sư Võ, phía bắc lấy đất Lận, Ly Thạch của nước Triệu, công ông nhiều nhất. Nay lại đem quân vượt ải, qua đất của hai nhà Chu, phản Hàn, đánh Lương, một việc không thành, công trước bỏ cả. Chẳng thà ông cáo bệnh khỏi xuất quân”.

Năm thứ bốn mươi hai, Tần hủy điều ước Hoa Dương. Mã Phạm nói với vua Chu rằng: “Xin khiến Lương xây thành cho Chu?”. Đoạn bảo Lương vương rằng: “Vua Chu đang khốn đốn, nếu chết thì Phạm tội cũng ắt chết. Phạm tôi xin đem chín đỉnh trao cho vương, vương nhận chín đỉnh thì cứu tôi.” Lương vương nói: “Được”. Bèn cho Mã Phạm quân lính, nói là đi giữ đất Chu. Mã Phạm nhân nói với Tần vương rằng: “Lương không phải giữ đất Chu đâu mà định đánh Chu đấy. Vương thử xuất binh tới biên giới mà xem.” Tần quả nhiên xuất binh. Mã Phạm lại nói với Lương vương rằng: “Vua Chu bệnh nặng lắm rồi. (Việc trao chín đỉnh) Phạm tôi xin để sau, khi nào được sẽ bẩm lại. Nay vương sai quân lính tới đất Chu, chư hầu đều sinh ngờ, sau này hành sự sẽ thất tín. Chẳng bằng vương sai quân xây thành cho nhà Chu, để che giấu sự việc.” Lương vương nói: “Được”, đoạn sai xây thành cho nhà Chu.

Năm thứ bốn mươi lăm, vua Chu tới Tần. Có kẻ nói với Chu Tụ rằng: “Ông chẳng thà khen Tần vương hiếu thuận, nhân xin đem đất Ứng làm đất dưỡng lão cho thái hậu. Tần vương ắt vui. Thế là ông có mối quan hệ với Tần. Quan hệ tốt, vua Chu ắt cho là công của ông. Quan hệ xấu, ông khuyên vua Chu rằng người Chu vào đất Tần ắt đã gây tội rồi.” Tần đánh Chu, Chu Tu nói với Tần vương rằng: “Tính kế cho vương mà nói thì không nên đánh Chu. Đánh Chu thực ra không có lợi gì đáng kể, mà tiếng tăm lại khiến thiên hạ sợ. Thiên hạ nghe tiếng sợ Tần, ắt sẽ họp với Tề ở phía đông. Quân tiêu hao ở Chu, mà thiên hạ lại hợp với Tề, thế thì Tần không làm vương được. Thiên hạ muốn Tần hao tổn nên khuyên vương đánh Chu. Tần bị thiên hạ làm cho hao tổn thì mệnh lệnh không thể thi hành được nữa.”

Năm thứ năm mươi tám, Tam Tấn chống Tần. Nhà Chu sai tướng quốc tới Tần, bị Tần coi khinh, bèn quay trở về. Có người nói với tướng quốc rằng: “Tần coi khinh hay coi trọng ông còn chưa thể biết được. Tần muốn biết tình hình của Tam Tấn. Ông chẳng thà gặp gấp Tần vương mà nói rằng: Tôi xin nghe ngóng diễn biến miền Đông cho vương. Tần vương ắt coi trọng ông. Coi trọng ông tức là Tần coi trọng Chu, Chu nhân đó mà tranh thủ sự coi trọng của Tần. Nếu Tề coi trọng Chu, thì đã có Chu Tụ nhận được sự tôn trọng của Tề. Như vậy Chu không bao giờ đánh mất mối giao hảo với nước lớn vậy.” Tần tin Chu, phát binh đánh Tam Tấn.

Năm thứ năm mươi chín, Tần lấy đất Dương Thành, Phụ Thử của Hàn. Tây Chu sợ, phản bội Tần, hẹn ước hợp tung với chư hầu, đem quân tinh nhuệ của thiên hạ ra khỏi núi Y Khuyết đánh Tần, khiến Tần không thể thông tới Dương Thành. Tần Chiêu vương nổi giận, sai tướng quân Cừu đánh Tây Chu. Vua Tây Chu chạy đến Tần, dập đầu nhận tội, dâng hết ba mươi sáu ấp, ba vạn nhân khẩu cho Tần. Tần nhận dâng hiến, trả vua về Chu.

Vua Chu là Noãn vương mất, dân Chu bèn chạy sang đông. Tần đoạt lấy chín đỉnh và báu vật, dời vua Tây Chu về Đạn Cô. Bảy năm sau, Tần Trang Tương vương diệt Đông Chu. Đông Chu, Tây Chu đều sáp nhập vào Tần. Nhà Chu từ đó không còn được thờ cúng.

Thái sư công bàn rằng: Học giả đều nói rằng Chu thảo phạt Trụ rồi định đô Lạc Ấp, kỳ thực không phải vậy. Võ vương cho xây dựng Lạc Ấp, Thành vương sai Thiệu công bói nơi ở, rồi đặt chín đỉnh ở đó, song nhà Chu vẫn đóng đô ở đất Phong, đất Cảo. Đến khi Khuyển Nhung đánh bại U vương, nhà Chu mới dời sang đông tới Lạc Ấp. Thường vẫn nói rằng Chu công chôn ở đất Tất, mà đất Tất nằm ở Xã Trung phía đông nam đất Cảo. Tần diệt nhà Chu. Nhà Hán thành lập hơn chín mươi năm, thiên tử tế trời ở núi Thái Sơn, tuần thú miền Đông tới Hà Nam, tìm dòng dõi của nhà Chu, phong cho hậu duệ là Gia ba mươi dặm đất, hiệu là Chu Tử Nam Quân, sánh với chư hầu, để coi giữ việc thờ phụng tổ tiên.

Tam chính: chỉ lịch pháp của ba đời Hạ. Thương. Chu. Cũng có thuyết cho là chính đạo của ba ngôi trời, đất, người.↩︎

Đại tốt: chỉ đại quân gồm ba trăm năm mươi chiến xa, hai vạn sáu ngàn hai trăm năm mươi binh lính.↩︎

Minh thủy: sách Chu lễ nói: minh thủy là thứ nước dùng gương hứng từ mặt trăng. Sau này, trong các cuộc tế lễ, bao giờ cũng dâng nước trong lên trước nhất, rồi mới đến các thứ rượu. Điều này có ý nghĩa tưởng nhớ thời thái cổ, khi con người chưa chế ra rượu. Thứ nước này được gọi là “minh thủy”. Ngày nay, ta vẫn dùng nước lã để cúng là ý như vậy.↩︎

Ngũ từ: Lời khai của nguyên cáo và bị cáo khi kiện tụng. Một thuyết cho “Ngũ từ” cũng như “Ngũ thính”, tức là dựa vào năm phương diện để nghe điện rồi phán xử: một là “Từ thính” (lời nói); hai là “Sắc thính” (sắc mặt); ba là “Khi thính” hơi thở); bốn là “Nhĩ thính” (thính giác); năm là “Mục thính” (ánh mắt).↩︎

Ngũ phạt: với những tội không đáng bị xử theo ngũ hình, thì cho phạt tiền tùy theo năm mức.↩︎

Ngũ quá: năm thứ lỗi có thể khoan giảm theo quy định của hình pháp thời cổ.↩︎

Phương bá: chư hầu lớn gọi là Phương bá.↩︎

Đại Thần: Tả truyện viết, Đại Thần tức là nước Vĩ.↩︎

Đứng đầu các chư hầu.↩︎

Cữu thị: có hai cách hiểu: thứ nhất, “cứu thị” là nói sứ thần của “bá cữu”, “bá cữu” là cách xưng hô của Chu Vương đối với các chư hầu dị tính. Thứ hai, “cữu thị” tức là cậu, đây là cách nói xa xôi, Vua Võ vương lấy con gái của Thái công làm vương hậu, sau phong cho Thái công ở nước Tề, nên vua Tương vương gọi vua nước Tề “hậu duệ của Thái công là “cữu thị”. Ở đây dịch theo cách hiểu thứ hai,↩︎

Tam Tấn: chỉ ba nước Hàn, Ngụy, Triệu.↩︎

QUYỂN
5
TẦN
BẢN
KỶ

Tổ tiên nhà Tần là Nữ Tu, hậu duệ của Để Chuyên Húc. Chim én rớt trứng, Nữ Tu nuốt vào, sinh con là Đại Nghiệp. Đại Nghiệp lấy con của Thiếu Điển, tên là Nữ Hoa. Nữ Hoa sinh Đại Phí, cùng Vũ dẹp nước lũ. Việc thành, Đế Thuấn ban cho ngọc khuê màu đen, Vũ nhận, nói: “Không phải một mình tôi có thể làm được, còn có Đại Phí trợ giúp vậy? Đế Thuấn nói: “Này Phí ngươi, giúp Vũ nên công, ban cho người dải cờ đen. Con cháu ngươi sẽ phồn thịnh.” Đoạn gả người con gái đẹp họ Diêu cho. Đại Phí bái nhận, giúp Thuấn huấn luyện chim muông. Chim muông phần nhiều thuần phục. Đây chính là Bá Ế, Đế Thuấn ban cho họ Doanh.

Đại Phí sinh được hai người con trai, một là Đại Liêm, tổ tiên của họ Điểu Tục, hai là Nhược Mộc, tổ tiên của họ Phí. Cháu năm đời (của Nhược Mộc) là Phi Xương, con cháu có kẻ ở vùng Trung Nguyên, có kẻ ở vùng di địch. Vào thời Hạ Kiệt, Phí Xương bỏ nhà Hạ quy thuận nhà Thương, đánh xe cho Thành Thang, đánh bại vua Kiệt ở Minh Điều. Cháu năm đời của Đại Liêm là Mạnh Hý, Trọng Diễn, tiếng người mình chim. Đế Thái Mậu nghe thấy muốn sai đánh xe, liền xem bói, quẻ lành, bèn sai đánh xe và gả vợ cho. Từ thời Thái Mậu về sau, hậu duệ của Trọng Diễn đời đời có công, phò tá nước Ân. Vậy nên họ Doanh có nhiều người vinh hiển, sau làm chư hầu.

Cháu năm đời (của Trọng Diễn) là Trọng Quyết, ở vùng Tây Nhung, giữ biên giới phía tây, sinh Phỉ Liêm. Phỉ Liêm sinh Ác Lai. Ác Lai cả sức, Phỉ Liêm giỏi chạy, hai cha con đều đem tài sức thờ vua Ân Trụ. Chu Võ vương thảo phạt Trụ, bèn giết Ác Lai. Bấy giờ Phỉ Liêm đi ra phương Bắc để làm chiếc quách đá cho Trụ, trở về thì (Trụ chết) không bẩm báo được, liền lập đàn núi Hoắc Thái để bẩm báo, nhân được quan tài đá, có dòng minh văn viết rằng “Thiên đế khiến Xử Phụ1 không chết theo loạn của nhà Ân, ban cho người quan tài đá để làm vinh hiển dòng tộc”. Phỉ Liêm chết, liền táng ở núi Hoắc Thái. Phỉ Liêm còn có con trai là Quý Thắng. Quý Thắng sinh Mạnh Tăng. Mạnh Tăng được Chu Thành vương yêu sủng, đây là Trạch Cao Lang. Cao Lang sinh Hành Phủ. Hành Phủ sinh Tạo Phủ. Tạo Phủ vì giỏi đánh xe được Chu Mục vương yêu sủng. Chu Mục vương có được bốn thớt ngựa là Kỷ, Ôn Ly, Hoa Lưu, Lục Nhĩ, (đánh xe) đi tuần thú miền Tây, vui quên cả về. Từ khi Yển vương làm loạn, Tạo Phủ đánh xe cho Mục vương, ruổi dài về Chu, một ngày ngàn dặm để cứu loạn. Mục vương đem đất Triệu Thành phong cho Tạo Phủ. Dòng tộc Tạo Phủ từ đó mang họ Triệu. Từ Phỉ Liêm đến Quý Thắng trở xuống tới Tạo Phủ là năm đời, thì riêng tại đất Triệu. Triệu Suy là hậu duệ của Tạo Phủ vậy. Ách Lai Cách là con của Phỉ Liêm, chết sớm, có con là Nữ Phòng. Nữ Phòng sinh Bàng Cao. Bàng Cao sinh Thái Kỷ. Thái Kỷ sinh Đại Lạc. Đại Lạc sinh Phi Tử. Bởi Tạo Phủ được yêu sủng, nên cả họ đều ở Triệu Thành, mang họ Triệu.

Phi Tử sống ở Khuyển Khưu, thích ngựa và súc vật, lại giỏi chăn nuôi. Người Khuyển Khưu kể với Chu Hiếu vương. Hiếu vương vời tới, sai chăn ngựa ở vùng sông Khiên, sông Vị, ngựa sinh sôi mạnh. Hiếu vương muốn cho làm dòng trưởng kế thừa Đại Lạc. Con gái của Thân hầu làm vợ của Đại Lạc, sinh con tên Thành, là dòng trưởng. Thân hầu bèn nói với Hiếu vương rằng: “Xưa tổ tiên tôi lấy gái họ Ly Sơn, gả con cho Tế Hiên đất Nhung, sinh ra Trọng Duật, vì là thân thích nên quy phụ Chu, giữ biên giới phía tây. Biên giới phía tây vì vậy được an bình. Nay tôi lại gả con cho Đại Lạc, sinh con trưởng tên Thành. Thân – Lạc trùng hôn, Tây Nhung đều phục, nên ngài mới được làm vương. Vương cứ tính kỹ”. Thế rồi Hiếu vương nói: “Xưa Bá Ế coi việc chăn nuôi cho Thuấn, súc vật sinh sôi, vậy nên phong đất, ban cho họ Doanh. Nay hậu duệ ông cũng chăn ngựa cho trẫm. Trẫm cũng phân đất cho được nội phụ.” Đoạn Chu vương cho lập ấp ở đất Tần, cho nối lại việc thờ cúng họ Doanh, gọi là Tần Doanh; cũng không phế con trưởng của Đại Lạc do Con gái Thân hầu sinh ra, để hòa thuận với Tây Nhung.

Tần Doanh sinh Tần Hầu, Tần Hầu ở ngôi mười năm thì mất. Tần Hầu sinh Công Bá. Công Bá ở ngôi ba năm thì mất. Công Bá sinh Tần Trọng.

Tần Trọng ở ngôi ba năm, Chu Lệ vương vô đạo, chư hầu có người phản bội. Rợ Tây Nhung phản lại vương thất, diệt các tộc Khuyển Khưu, Đại Lạc. Chu Tuyên vương lên ngôi, bèn lấy Tần Trọng làm đại phu, thảo phạt Tây Nhung. Tây Nhung giết Tần Trọng. Tần Trọng giữ chức hai mươi ba năm, mất ở đất Nhung. Tần Trọng có năm người con, con trưởng là Trang Công. Chu Tuyên vương bèn vời năm anh em Trang công tới, cho bảy nghìn quân, sai đánh Tây Nhung, phá vỡ chúng. Thế rồi Chu vương lại ban thưởng cho hậu duệ của Tần Trọng, gồm cả vùng đất Đại Lạc, Khuyển Khu của tổ tiên họ trước kia đều thuộc sở hữu của họ và cho làm đại phu ở biên giới phía tây.

Trang công ở đất Khuyển Khưu phía tây trước kia, sinh được ba người con. Con trai trưởng là Thế Phủ. Thế Phủ nói: “Rợ Nhung giết ông nội Trọng của ta. Ta không giết vua Nhung thì không dám vào ấp.” Đoạn bèn đánh rợ Nhung, nhường ngôi cho em là Tượng công. Tương công làm thái tử. Trang công ở ngôi bốn mươi bốn năm thì chết. Thái tử Tương công lên thay. Tương Công năm đầu, gả em gái Mậu Doanh làm vợ Phong vương. Tương Công năm thứ hai, vợ Nhung vây Khuyển Khưu, Thế Phủ đánh trả, bị người Nhung bắt. Hơn một năm, lại trả Thế Phủ về. Mùa xuân năm thứ bảy, Chu U vương yêu Bao Tự, phế thái tử, lập con của Bao Tự làm dòng trưởng, mấy lần lừa chư hầu. Chư hầu làm phản. Rợ Khuyển Nhung ở đất Tây Nhung và Thân hầu đánh Chu, giết U vương ở chân núi Ly Sơn. Tần Tương Công đem quân cứu Chu, đánh rất hăng, có công. Nhà Chu tránh nạn Khuyển Nhung, dời về đông tới Lạc Ấp. Tương công đem quân hộ tống Chu Bình vương. Bình vượng phong Tượng công làm chư hầu, ban cho phần đất từ Kỳ Sơn trở về tây, nói rằng: “Rợ Nhung vô đạo, xâm đoạt đất Kỳ, Phong của ta. Tần có thể đánh đuổi Nhung, tức là Tần được đất ấy.” Đoạn cùng thề ước, phong tước cho Tương công. Tương công bấy giờ mới lập nước, cùng các chư hầu thông sứ, dùng lễ thăm hỏi, tiếp đãi lẫn nhau. Tương công dùng ngựa Lưu câu, bò, dê, mỗi loại ba con, tế thượng đế ở đất Tây Trù. Năm thứ mười hai, đánh rợ Nhung, đến tận núi Kỳ sơn. Tương công mất. Sinh Văn công.

Văn Công năm đầu, ở cung Tây Thủy. Năm thứ ba, Văn công đem bảy trăm quân đi săn ở phía đông. Năm thứ tư, đến vùng sông Khiên, sông Vị, ông nói: “Xưa nhà Chu cho tổ tiên ta là Tần Doanh được lập ấp ở đây, sau rốt được làm chư hầu”. Đoạn bói nơi ở. Quẻ bói lành, liền xây dựng đô ấp. Năm thứ mười, bắt đầu xây dựng Phu Chỉ (đàn tế ở huyện Phu), dùng cỗ Tam lao2 (để tế trời đất). Năm thứ mười ba, bắt đầu đặt sử quan để ghi lại mọi việc. Dân phần lớn được giáo hóa. Năm thứ mười sáu, Văn công đem quân đánh rợ Nhung, rợ Nhung thua chạy. Thế rồi Văn Công liền thu thập di dân của nhà Chu để sở hữu. Đất đai trải đến Kỳ sơn. Vùng đất từ Kỳ sơn trở về phía đông hiến cho nhà Chu. Năm thứ mười chín, có được đá quý ở đất Trần Thương. Năm thứ hai mươi, luật pháp bắt đầu có tội giết ba họ. Năm thứ hai mươi bảy, chặt cây tử lớn ở Nam Sơn, có con trâu đực lớn (từ trong cây) chạy xuống sông Phong. Năm thứ bốn mươi tám, thái tử của Văn công chết, được ban tên thụy là Tĩnh công. Con trưởng của Tĩnh công được lập làm thái tử, là cháu nội của Văn công vậy. Năm thứ năm mươi, Văn công mất, táng ở Tây Sơn. Con của Tĩnh công lên ngôi. Đây là Ninh công.

Ninh Công năm thứ hai, ông chuyển tới ở đất Bình Dương, đem quân đánh Đãng Xã3. Năm thứ ba, giao chiến với nước Bạc. Bạc vương chạy vào đất Nhung, (Ninh công) liền diệt Đãng Xã. Năm thứ tư, Công tử Huy nước Lỗ giết vua Ẩn công. Năm thứ mười hai, đánh họ Đãng, chiếm nước. Ninh công mười tuổi lên ngôi, ở ngôi mười hai năm thì mất, táng ở Tây Sơn. Ông sinh được ba người con. Con trai cả là Võ công làm thái tử. Em Võ công là Đức công, cùng một mẹ. Bà Lỗ Cơ Tử sinh ra Xuất Tử. Ninh công mất, Đại thứ trưởng là Phát Kỵ, Uy Luy, Tam Phụ phế thái tử mà lập Xuất Tử làm vua. Xuất Tử năm thứ sáu, bọn Tam Phụ lại cùng sai người giết Xuất Tử. Xuất Tử năm tuổi thì lên ngôi, ở ngôi sáu năm thì mất. Bọn Tam Phụ bèn lập thái tử cũ là Võ công lên ngôi.

Võ Công năm đầu, đánh họ Bành Hý, đến chân núi Hoa Sơn, ở Phong Cung tại Bình Dương. Năm thứ ba, giết bọn Tam Phụ và tru di tam tộc, bởi chúng giết Xuất Tử vậy. Cao Cư Mị nước Trịnh giết vua là Chiêu Công. Năm thứ mười, đánh rợ Nhung ở đất Khuê, đất Ký, bắt đầu đặt (hai đất đó) thành huyện. Năm thứ mười một, bắt đầu đặt đất Xã, đất Trịnh thành huyện; diệt nước Tiểu Quắc.

Năm thứ mười ba, bọn Quản Chí Phụ, Liên Xưng nước Tề giết vua là Tương công mà lập Công Tôn Vô Tri lên ngôi. Nước Tấn diệt nước Hoắc, nước Nguy, nước Cảnh. Ung Lẫm nước Tề giết Vô Tri và bọn Quản Chí Phụ, đưa Tề Hoàn công lên ngôi. Tề, Tấn trở thành cường quốc.

Năm thứ mười chín, Khúc Ốc nước Tấn được làm Tấn hầu. Tề Hoàn công xưng bá ở đất Quyên.

Năm thứ hai mươi, Võ Công mất, táng ở Bình Dương đất Ung. Lần đầu cho người chết theo, người chết theo có sáu mươi sáu người. Võ công có một người con trai, tên là Bạch. Bạch không ở ngôi, được phong ở Bình Dương. Em Võ Công là Đức Công lên ngôi.

Đức công năm đầu, bắt đầu đến ở cùng Đại Trịnh, Ung thành. Dùng cỗ Tam lao ba trăm con muông, cúng tế ở Phu Chỉ. Bói việc ở đất Ung, quẻ nói rằng con cháu đời sau sẽ phát triển, đến Hoàng Hà cho ngựa uống nước. Lương Bá, Nhuế Bá đến chầu. Năm thứ hai, ngày sơ phục4, giết chó ngừa độc. Đức công ba mươi ba tuổi thì lên ngôi, ở ngôi hai năm thì mất. Sinh được ba người con, con trưởng là Tuyên công, con giữa là Thành công, Con út là Mục Công. Con trưởng Tuyên công lên ngôi.

Tần Mục công [không rõ nguồn]

Tuyên công năm đầu, nước Vệ, nước Yên đánh nhà Chu, buộc Huệ vương chạy ra ngoài, lập vương tử Đồi lên ngôi. Năm thứ ba, Trịnh Bá, Quắc Thúc giết Tử Đồi, đón Huệ vương. Năm thứ tư, xây dựng Mật Chỉ. Giao chiến với Tấn ở Hà Dương, đánh thắng. Năm thứ mười hai, Tuyên Công mất. Tuyên Công sinh được chín người con, không ai có thể kế vị, bèn lập em là Thành công lên ngôi.

Thành công năm đầu, Lương Bá, Nhuế Bá đến chầu. Tề Hoàn công đánh Sơn Nhung, đóng quân ở Cô Trúc.

Thành công ở ngôi bốn năm thì mất. Sinh được bảy người con, không ai được lập. Em là Mục Công lên ngôi.

Mục Công Nhậm Hảo năm đầu, tự xuất quân đánh Mao Tân, đánh thắng. Năm thứ tư, lấy vợ ở Tấn, vợ là chị của thái tử Thân Sinh nước Tấn vậy. Năm ấy, Tề Hoàn công đánh Sở, đến Thiệu Lăng.

Năm thứ năm, Tấn Hiến công diệt Ngu, Quắc, bắt vua Ngu và đại phu Bách Lý Hề, vì dùng ngọc bích và ngựa hối lộ nước Ngu nên mới được vậy. Sau khi Bách Lý Hề bị bắt, bị đem làm nô lệ hồi môn theo phu nhân Tần Mục công tới nước Tần. Bách Lý Hề chạy trốn khỏi Tần tới đất Uyển, bị người ở biên giới nước Sở giữ lại. Mục công nghe nói Bách Lý Hề là người giỏi, muốn dùng nhiều tiền để chuộc, nhưng e người sở không cho, bèn sai người tới nói với người Sở rằng: “Tên nô lệ hồi môn của tôi là Bách Lý Hề ở đây. Xin dùng năm tấm da dê đen chuộc lại” Người Sở liền bằng lòng trao trả. Lúc bấy giờ, Bách Lý Hề đã hơn bảy mươi tuổi. Mục Công thả ông ta ra khỏi tù, cùng bàn việc nước. Bách Lý Hề cảm tạ nói: “Thần là bề tôi mất nước, đâu đáng hỏi.” Mục công nói: “Vua Ngu không trọng dụng người nên mất nước. Đó không phải tội ngươi”. Đoạn cố gắng hỏi, trò chuyện suốt ba ngày, Mục công cả mừng, trao chính sự quốc gia cho ông ta, gọi là Ngũ Cổ đại phu. Bách Lý Hề khiêm nhường nói: “Thần không bằng bạn thân là Kiển Thúc. Kiển Thúc giỏi mà người đời không ai biết. Thần từng chịu cảnh khốn khó ở Tề, phải ăn xin người đất Chất. Kiển Thúc thu nhận thần. Thần nhân đó muốn phụng sự vua Vô Tri nước Tề. Kiển Thúc ngăn thần, thần mới thoát nạn ở Tề, đến đất Chu. Vương tử Đồi nhà Chu thích trâu, thần dùng thuật nuôi trâu cầu kiến. Kịp khi Đồi muốn dùng thần, Kiển Thúc lại ngăn thần. Thần bỏ đi mới không bị giết. Thần phụng sự vua Ngu, Kiển Thúc lại ngăn thần. Thần biết vua Ngu không trọng dụng thần. Thần thực vì tư lợi tước lộc mà tạm lưu lại. Thần hai lần nghe lời Kiến Thức thi được thoát, một lần không nghe thì gặp cái nạn của vua Ngu. Bởi vậy biết được sự tài giỏi của Kiển Thúc.” Thế rồi Mục Công sai người mang lễ vật hậu hĩnh đến đón Kiển Thúc, cho làm Thượng đại phu.

Mùa thu, Mục công tự đem quân đánh Tấn, giao chiến ở Hà Khúc. Ly Cơ nước Tấn làm loạn, thái tử Thân Sinh chết ở Tân thành. Trùng Nhĩ, Di Ngô chạy khỏi nước.

Năm thứ chín, Tề Hoàn công họp chư hầu ở Quỳ Khưu.

Tấn Hiến công chết, lập con của Ly Cơ là Hề Tề lên ngôi, bề tôi nước ấy là Lý Khắc giết Hề Tề. Tuân Tức lập Trác Tử lên ngôi. Lý Khắc lại giết Trác Tử và Tuân Tức. Di Ngô sai người xin với Tần giúp cho về Tấn. Thế rồi Mục công bằng lòng, sai Bách Lý Hề đem quân hộ tống Di Ngô. Di Ngô nói: “Nếu được lên ngôi thật, xin cắt tán thành ở Hà Tây của Tân cho Tần”. Đến khi về, lên ngôi, sai Phi Trịnh cảm ơn Tần, nhưng bội ước không trao thành Hà Tây, còn giết Lý Khắc. Phi Trịnh nghe tin, lo sợ, nhân bàn với Mục Công rằng: “Người Tấn không muốn Di Ngô (làm vua), mà thực muốn Trùng Nhĩ. Nay (Di Ngô) bội ước với Tần, còn giết Lý Khắc, ấy đều là kế của Lã Sanh, Khước Nhuế vậy. Mong ngài dùng lợi để gấp triệu Lũ, Khước. Lã, Khước tới thì việc đưa Trùng Nhĩ về sẽ dễ dàng”. Mục công bằng lòng, sai người đưa Phi Trịnh về, triệu bọn Lã, Khích. Bọn Lã, Khích ngờ Phi Trịnh có trò gian, bèn bảo Di Ngô giết Phi Trịnh. Con Phi Trịnh là Phi Báo chạy đến Tần, thuyết phục Mục công: “Vua Tấn vô đạo, bá quan bất hòa, có thể đánh được vậy?” Mục Công nói: “Nếu bá quan không ủng hộ, cớ gì lại có thể giết được bậc đại thần? Có thể giết được đại thần, chứng tỏ (vua Tấn) dàn hòa được bá quan vậy”. (Mục công) không nghe nhưng lại ngầm trọng dụng Phi Báo,

Năm thứ mười hai, Quản Trọng và Thấp Bằng nước Tề chết.

Nước Tấn hạn hán, đến xin thóc. Phi Báo thuyết phục Mục công không cho, phải nhân nạn đói mà đánh Tấn. Mục Công hỏi Công Tôn Chi, Chi nói: “Đói kém, được mùa là những việc thay nhau diễn ra. Không thể không cho”; hỏi Bách Lý Hề, Hề nói: “Di Ngô đắc tội với ngài chứ trăm họ thì tội tình gì?”. Thế rồi (Mục công) nghe lời Bách Lý Hề, Công Tôn Chi, cuối cùng cho thóc, dùng thuyền chở xe đưa, từ đất Ung thẳng tới đất Giáng.

Năm thứ mười bốn, Tần có nạn đói, xin thóc từ Tấn. Vua Tấn bàn với quần thần. Quắc Xạ nói: “Nhân nạn đói mà đánh Tân, có thể lập đại công.” Vua Tấn nghe theo. Năm thứ mười lăm, (Tấn) dấy quân đánh Tần. Mục công phát quân, sai Phi Báo làm tướng, đích thân tới đánh. Ngày Nhâm Tuất tháng Chín, cùng Tấn Huệ công Di Ngô giao chiến ở đất Hàn. Vua Tấn bỏ quân đội, cho quân Tần tranh cướp tài vật, nhưng ngựa bị sa lầy, cứ vòng quanh không thoát ra được. Mục Công cùng bộ hạ đuổi theo, nhưng không bắt được vua Tấn, trái lại bị quân Tấn bao vây. Quân Tấn đánh Mục Công, Mục Công bị thương. Lúc đó ba trăm người từng ăn thịt ngựa tốt dưới núi Kỳ Sơn ruổi ngựa xông vào quân Tấn. Quân Tấn bỏ vây, nên khiến Mục công thoát hiểm, lại còn bắt sống vua Tấn. Ban đầu, Mục công để mất con ngựa tốt, hơn ba trăm thổ dân dưới núi Kỳ sơn cùng bắt được, giết ăn. Quan quân đuổi bắt, định xử theo luật. Mục Công nói: “Người quân tử không vì súc vật mà hại người. Ta nghe nói ăn thịt ngựa tốt mà không uống rượu, sẽ tổn thương người”. Đoạn ban rượu mà tha cho, Ba trăm người nghe tin Tần đánh Tấn, đều xin theo. Họ đi theo, thấy Mục công bị vây khốn, ai nấy đều xung phong cảm tử, để đền ơn tha tội ăn thịt ngựa vậy. Thế rồi Mục công bắt vua Tấn đem về, lệnh cho cả nước rằng: “Hãy trai giới, ta sẽ đem vua Tấn tế thượng đế.” Thiên tử nhà Chu nghe tin, nói: “Vua Tấn cùng họ với ta”, đoạn xin cho vua Tấn. Chị của Di Ngô là phu nhân của Mục công. Phu nhân hay tin, mặc áo tang, thắt dây gai, đi chân đất tới nói: “Thiếp không cứu được anh em mình, làm phiền nhà vua phải ban mệnh lệnh.” Mục Công nói: “Ta bắt được vua Tấn để lập đại công, nay thiên tử xin tha, phu nhân lại rầu rĩ thế này?” Đoạn cùng vua Tấn thề ước, cho trở về, đổi sang ở khách quan thượng hạng, cho dùng cỗ Thất lao5. Tháng Mười một, đưa vua Tấn Di Ngô về nước. Di Ngô dâng đất Hà Tây, sai thái tử Ngữ làm con tin ở Tần. Tần gả người con gái cùng họ cho Ngữ. Bấy giờ phía đông của đất Tần đến tận Hoàng Hà.

Năm thứ mười tám, Tề Hoàn công mất. Năm thứ hai mươi, Tần diệt Lương, Nhuế.

Năm thứ hai mươi hai, Công Tử Ngữ nước Tấn nghe tin vua Tấn ốm, bèn nói: “Lương là quê mẹ ta, nay Tần diệt rồi. Ta đông anh em, sau khi vua trăm tuổi, Tần ắt giữ ta lại. Tấn xem thường ta, cũng đổi lập người khác lên ngôi.” Tử Ngữ bèn chạy về Tấn. Năm thứ hai mươi ba, Tấn Huệ công mất. Tử Ngữ được lập làm vua. Tần giận việc Ngữ chạy về nước, bèn đón công tử Trùng Nhĩ nước Tấn từ nước Sở tới, lại gả vợ cũ của Tử Ngữ cho. Trùng Nhĩ ban đầu từ tạ, sau bèn nhận. Mục Công càng tăng hậu lễ đãi ngộ. Mùa xuân năm thứ hai mươi tư, Tần sai người nói với đại thần nước Tấn, muốn đưa Trùng Nhĩ về nước. Tấn bằng lòng, thế rồi sai người hộ tống Trùng Nhĩ. Tháng Hai, Trùng Nhĩ lên làm vua Tấn. Đây là Văn công. Văn công sai người giết Tử Ngữ. Tử Ngữ là Hoài công.

Mùa thu năm ấy, em của Chu Tương vương là Đái dẫn quân Địch đánh vương, vương chạy tới ở nước Trịnh. Năm thứ hai mươi lăm, Chu vương sai người báo nạn với Tần, Tấn. Tần Mục công đem quân giúp Tấn Văn công đưa Tương vương trở về, giết Đái, em vua. Năm thứ hai mươi tám, Tấn Văn công đánh bại Sở Thành Bộc. Năm thứ ba mươi, Mục công giúp Tấn Văn công vây Trịnh. Trịnh sai người nói với Mục Công rằng: “Giúp Tấn diệt Trịnh, với Tấn thì được rồi, nhưng với Tần thì chưa có lợi. Tấn lớn mạnh là nỗi lo của Tần vậy?”. Mục công bèn bãi binh trở về. Tấn cũng bãi binh. Năm thứ ba mươi hai, Tấn Văn công mất.

Người Trịnh có kẻ bán đứng Trịnh với Tần, nói rằng: “Tôi giữ cửa thành nước Trịnh. Nước Trịnh có thể đánh úp được.” Mục công hỏi Kiển Thúc và Bách Lý Hề. Hai ông đáp rằng: “Đi cả ngàn dặm qua mấy nước để đánh úp người, hiếm có ai thắng lợi. Vả lại người ta bán đứng nước Trịnh, sao biết người nước ta không có kẻ đem tình hình ta nói với Trịnh? Không thể đánh được.” Mục Công nói: “Các ngươi hiểu gì đâu. Ta đã quyết rồi.” Đoạn bèn phát quân, sai con Bách Lý Hề là Mạnh Minh Thị, con Kiển Thúc là Tây Khất Thuật và Bạch Ất Bính cầm quân. Đến ngày khởi hành, hai ông Bách Lý Hề và Kiển Thúc đều khóc. Mục Công nghe thấy, tức giận nói: “Ta xuất quân mà các ngươi lại khóc lóc, ngăn trở quân ta là sao?” Hai ông già nói: “Chúng thần không dám ngăn trở quân vua. Quân đội khởi hành, con chúng thần cùng đi. Chúng thần già cả, nếu chúng về chậm e không gặp nhau được nên khóc thôi.” Hai ông già lui, nói với con rằng: “Quân người mà bại, ắt ở đất hiểm Hào Sơn.” Mùa xuân năm thứ ba mươi ba, quân Tần đi về đông, vượt đất Tần, qua cửa bắc nước Chu. Vương Tôn Mãn nhà Chu nói: “Quân Tần vô lễ, không bại mới lạ!”. Quân đến đất Hoạt. Lái buôn nước Trịnh tên là Huyền Cao dắt mười hai con trâu định sang nước Chu bán, thấy quân Tần, sợ bị bắt giết, nhân dâng trâu, nói: “Nghe nói đại quốc sắp diệt Trịnh. Vua Trịnh cẩn thận sửa sang phòng bị, sai thần đem mười hai con trâu tới khao quân sĩ”. Ba tướng nước Tần bảo nhau: “Định đánh úp Trịnh, nay Trịnh đã phát giác, có đến cũng chẳng kịp rồi.” Đoạn diệt Hoạt. Hoạt là ấp vùng biên của nước Tấn vậy.

Lúc bấy giờ, Tấn Văn công mất còn chưa chôn. Thái tử Tương công tức giận nói: “Tần khinh ta bồ côi, nhân khi tang tóc mà đánh phá ấp Hoạt của ta.” Đoạn nhuộm đen tang phục, xuất binh chặn quân Tần ở Hào Sơn mà đánh, đại phá quân Tần, không để thoát được một tên, bắt ba tướng nước Tần đem về. Phu nhân của Văn Công là con gái nước Tần, xin hộ ba tên tù tướng nước Tần rằng: “Mục công oán hận ba tên này đến tận xương tủy, xin cho ba tên này về, cho vua Tần tự làm thịt chúng cho hả”. Vua Tấn bằng lòng, thả ba tướng Tần về. Ba tướng về nước, Mục Công mặc đồ trắng ra ngoại ô nghênh đón, nhìn ba người khác, mà nói rằng: “Vì ta không nghe lời Bách Lý Hề và Kiển Thúc nên khiến ba người chịu nhục, ba người có tội gì đâu. Các ngươi phải hết lòng rửa nhục, chớ trễ nải?” Đoạn phục chức cũ cho ba người, lại càng hậu đãi họ.

Năm thứ ba mươi tư, thái tử nước Sở là Thương Thần giết cha là Thành vương để lên ngôi.

Thế rồi, Mục công lại sai bọn Mạnh Minh Thị đem quân đánh Tấn, giao chiến ở Bình Nhai. Tần bất lợi, đem quân về.

Vua Nhung sai Do Dư đi sứ nước Tần. Tổ tiên của Do Dư là người Tấn, chạy vào đất Nhung, nên biết nói tiếng Tấn. Nghe tiếng Mục Công anh minh, nên (vua Nhung) sai Do Dư đến xem xét nước Tần. Tần Mục công đưa đi xem cung thất và kho đụn. Do Dư nói: “Sai quỷ thần làm thì nhọc quỷ thần. Sai nhân dân làm thì khổ nhân dân.” Mục công thấy lạ, liền hỏi: “Trung Nguyên lấy thi thư lễ nhạc pháp độ trị quốc, vậy mà có lúc vẫn loạn. Nay Nhung di không có những thứ đó, lấy gì mà trị, chẳng phải cũng khó khăn sao?”. Do Dư cười nói: “Những thứ đó là duyên do khiến Trung Nguyên loạn vậy. Từ bậc thượng thánh Hoàng Đế chế tác lễ nhạc pháp độ, thân làm trước tiên, nhưng chỉ là trị việc nhỏ nhặt. Kịp đến đời sau, ngày càng kiêu sa dâm dật, cậy cái uy của pháp độ để cai trị hạ dân, hạ dân mệt mỏi cùng cực đâm ra oán hận bề trên bởi chính điều nhân nghĩa. Trên dưới tranh giành, oán hận sinh ra soán ngôi chém giết, đến nỗi diệt tộc. Đều bởi những thứ đó. Nhung di không như vậy. Bề trên đem cái đức thuần phác để đối đãi kẻ dưới, kẻ dưới mang lòng trung thành để phụng sự bề trên. Chính trị của một nước như sự tu chỉnh của một người. Không biết cách thức trị lý thế nào, nhưng đó thực là sự trị lý của thánh nhân vậy.” Thế rồi Mục công lui, hỏi Nội sử Liêu rằng: “Ta nghe nước láng giềng có thánh nhân là mối lo ngại của nước đối địch. Nay Do Dư là kẻ hiền tài, ấy là mối nguy hại của quả nhân vậy. Giờ phải làm sao?”. Nội sử Liêu nói: “Vua Nhung ở nơi hẻo lánh, chưa được nghe thanh âm của Trung Nguyên. Ngài thử ban cho nữ nhạc, để dẹp chí của hắn; xin hộ Do Dư, để ly gián đôi bên; giữ không cho về, để lỡ kỳ hạn. Vua Nhung thấy lạ, ắt ngờ Do Dư. Vua tôi xa cách là có thể bắt. Vả lại vua Nhung thích nhạc, ắt biếng việc nước.” Mục công nói: “Hay” nhân cùng Do Dư ngồi chung chiếu, chuyền chén cùng ăn, hỏi địa hình và binh lực, Do Dư trả lời tường tận, sau đó lệnh cho Nội sử Liêu ban mười sáu người nữ nhạc cho vua Nhung. Vua Nhung nhận, thích thú, cả năm chẳng rời. Thế rồi Tần bèn trả Do Dư về. Do Dư mấy lần can gián không nghe. Mục công lại mấy lần sai người ngầm mời Do Dư. Do Dư bèn bỏ về Tần. Mục Công dùng lễ tân khách đãi Do Dư, hỏi kế sách đánh Nhung.

Năm thứ ba mươi sáu, Mục Công lại càng hậu đãi bọn Mạnh Minh, sai đem quân đánh Tấn. (Quân Tần) vượt Hoàng Hà rồi đốt thuyền, sau đó đánh bại quân Tấn, chiếm đất Vương Quan và đất Giao, báo thù trận Hào Sơn. Người Tấn đều cố thủ trong thành không dám ra. Thế rồi Mục công bèn từ Mao Tân vượt Hoàng Hà, chôn cất xác quân ở Hào Sơn, đoạn phát tang, khóc lóc ba ngày. Bèn thề với quân sĩ rằng: “Hỡi quân sĩ! Nghe đây chớ ồn! Ta thề, bá cáo với các ngươi! Người thời xưa mưu việc với các cụ tóc trắng phau phau thì không có lầm lỗi. Nhớ lại việc không nghe lời Kiến Thúc, Bách Lý Hề, nên làm lời thề này, khiến đời sau ghi nhớ lỗi lầm của ta!” Các bậc quân tử nghe xong, đều rớt nước mắt nói: “Hỡi ôi! Tần Mục công đối xử với người ta chu đáo, cuối cùng có niềm vui được Mạnh Minh báo đáp.”

Năm thứ ba mươi bảy, Tần dùng mưu của Do Dư đánh vua Nhung, tăng mười hai thuộc quốc6, mở một ngàn dặm đất, bèn xưng bá ở Tây Nhung. Thiên tử sai Thiệu Công Quá đem trống vàng tới mừng Mục Công. Năm thứ ba mươi chín, Mục công mất, táng ở đất Ung. Kẻ chết theo có một trăm bảy mươi bảy người. Ba người họ Tử Dư là tôi hiền của nước Tần, tên là Yểm Tức, Trọng Hành, Châm Hổ cũng ở trong số đó. Người Tần đau buồn, vì họ mà làm bài thơ Hoàng điểu. Người quân tử nói: “Tần Mục công mở rộng đất, thêm thuộc quốc, phía đông thu phục nước Tấn mạnh, phía tây xưng bá vùng Nhung di, song không trở thành minh chủ của chư hầu cũng là phải thôi. Chết mà bỏ mặc dân, khiến tôi hiền chết theo. Vả lại các vị tiên vương băng còn để lại nhân đức, pháp độ. Huống chi lại bắt mất người tốt tôi hiền, khiến trăm họ thương tiếc? Do vậy biết Tần không thể đánh về phía đông được nữa.” Mục công có bốn mươi người con. Con cả là Anh lên thay. Đây là Khang Công.

Khang công năm đầu. Năm trước Mục công mất, Tấn Tương công cũng mất. Em của Tương công tên là Ung, mẹ người Tần nên ở Tần. Triệu Thuẫn nước Tấn muốn đưa lên ngôi, sai Tùy Hội tới đất Ung đón. Tần đưa quân hộ tống tới Linh Hồ. Tấn lập con của Tương công, đánh lại quân Tần. Quân Tần bại, Tùy Hội chạy theo. Năm thứ hai, Tần đánh Tấn, chiếm Võ thành, báo thù cho trận Linh Hồ. Năm thứ tư, Tấn đánh Tân, chiếm đất Thiếu Lượng.

Năm thứ sáu, Tần đánh Tấn, chiếm đất Ky Mã, giao chiến ở Hà Khúc, quân Tấn đại bại. Người Tấn lo Tùy Hội ở Tần làm loạn Tấn, bèn sai Ngụy Thù Dư giả bộ phản Tấn, bàn mưu với Hội, lừa được lòng Hội, Hội bèn về Tấn. Năm thứ mười hai, Khang công mất. Con là Cộng Công lên ngôi. Cộng công năm thứ hai, Triệu Xuyên nước Tấn giết vua Tấn Linh công. Năm thứ ba, Sở Trang vương lớn mạnh, đem quân lên phía bắc đến Lạc Ấp, hỏi đỉnh của nhà Chu. Cộng Công ở ngôi năm năm thì mất. Con là Hoàn công lên ngôi.

Hoàn công năm thứ ba, Tấn đánh bại một tướng của Tần. Năm thứ mười, Sở Trang vương thu phục nước Thịnh, phía bắc đánh bại quân Tấn ở ven Hoàng Hà. Bấy giờ, Sở xưng bá, họp chư hầu hội thề. Năm thứ hai mươi tư, Tấn Lệ công mới lên ngôi, cách Hoàng Hà hội thề cùng Tần Hoàn Công. Khi về, Tần bội ước, cùng người Địch hợp mưu đánh Tấn. Năm thứ hai mươi sáu, Tấn đem quân chư hầu đánh Tần, quân Tần thua chạy, Tấn đuổi đến sông Kinh rồi về. Hoàn công ở ngôi hai mươi bảy năm thì mất. Con là Cảnh công lên ngôi.

Cảnh công năm thứ tư, Loan Thư nước Tấn giết vua Lệ công. Năm thứ mười lăm, cứu Trịnh, đánh bại quân Tấn ở Lịch Ấp. Bấy giờ Tấn Điệu công làm minh chủ. Năm thứ mười tám, Tấn Điệu công lớn mạnh, mấy lần họp chư hầu, xuất quân phạt Tần, đánh bại quân Tần. Quân Tần chạy, quân Tấn đuổi theo, bèn vượt sông Kinh, đến Vực Lâm rồi về. Năm thứ hai mươi bảy, Cảnh công đến Tấn, cùng Bình công hội thề, xong lại bội ước. Năm thứ ba mươi sáu, Công tử Vi nước Sở giết vua tự lập. Đó là (Sở) Linh vương. Em cùng mẹ Cảnh công là Hậu Tử Chân được yêu sủng. Hậu Tử Châm, có người nói xấu, sợ bị giết, bèn chạy sang nước Tấn, xe chở nghìn cỗ. Tấn Bình Công nói: “Hậu Tử giàu như vậy, sao lại bỏ chạy?” Đáp rằng: “Tần công vô đạo, sợ bị giết, muốn đợi đến đời sau thì về.” Năm thứ ba mươi chín, Sở Linh vương lớn mạnh, họp chư hầu ở đất Thân, làm minh chủ, giết Khánh Phong nước Tề. Cảnh công ở ngôi bốn mươi năm thì mất. Con là Ai công lên ngôi. Hậu Tử lại trở về Tần.

Ai công năm thứ tám, Công tử Khí Tật nước Sở giết vua Linh vương mà tự lập. Đó là (Sở) Bình vương. Năm thứ mười một, Sở Bình vương đến xin con gái nước Tần làm vợ thái tử Kiến. Về đến nước, thấy gái đẹp liền lấy làm vợ mình. Năm thứ mười lăm, Sở Bình vương muốn giết Kiến, Kiến trốn (đến nước Trịnh). Ngũ Tử Tư chạy đến nước Ngô. Nước Tấn, tôn thất suy yếu mà lục khanh7 lớn mạnh, nội bộ đánh nhau, vì vậy một thời gian dài Tần Tấn không giao chiến. Năm thứ ba mươi mốt, Ngô vương Hạp Lư và Ngũ Tử Tư đánh Sở, Sở vương bỏ chạy đến đất Tuy, quân Ngô bèn vào Dĩnh đô. Đại phu nước Sở là Thân Bao Tư tới cấp báo, bảy ngày không ăn, ngày đêm khóc lóc. Thế rồi Tần bèn cất năm trăm cỗ binh xa đi cứu Sở, đánh bại quân Ngô. Quân Ngô quay về, Sở Chiêu vương lại được về Dĩnh đô. Ai công ở ngôi ba mươi sáu năm thì mất. Thái tử là Di công chết sớm không được lên ngôi, nên con của Di công được lập lên ngôi. Đây là Huệ công.

Huệ công năm đầu, Khổng Tử làm chức Tướng ở nước Lỗ. Năm thứ năm, quan Khanh của nước Tấn là họ Trung Hành, họ Phạm phản Tấn. Tấn sai họ Trí và Triệu Giản Tử đánh chúng. Họ Phạm, họ Trung Hành bỏ chạy sang Tề. Huệ công ở ngôi mười năm thì mất. Con là Điệu Công lên ngôi.

Điệu công năm thứ hai, bề tôi nước Tề là Điền Khất giết vua Nhụ Tử, lập người anh là Dương Sinh lên ngôi. Đây là (Tề) Điệu công. Năm thứ sáu, Ngô đánh bại quân Tề. Người Tề giết Điệu Công, lập con là Giản công lên ngôi. Năm thứ chín, Tấn Định công cùng Ngô vương Phù Sai hội thề, tranh làm trưởng ở Hoàng Trì, cuối cùng Ngô vương (cắt máu) trước tiên. Ngô lớn mạnh, lấn át Trung Nguyên. Năm thứ mười hai, Điền Thường nước Tề giết Giản công, lập người em là Bình công lên ngôi, Thường làm Tướng quốc. Năm thứ mười ba, Sở diệt Trần. Tần Điệu công ở ngôi mười bốn năm thì mất. Con là Lệ Cộng công lên ngôi. Khổng Tử mất vào năm Điệu công thứ mười hai.

Lệ Cộng công năm thứ hai, người Thục tới cống. Năm thứ mười sáu, đào hào ven Hoàng Hà, đem hai vạn quân đánh Đại Lệ, chiếm lấy Vương thành. Năm thứ hai mươi mốt, bắt đầu đặt Tần Dương làm huyện. Tấn chiếm Võ thành. Năm thứ hai mươi tư, Tấn loạn, giết Trí Bá, chia nước cho ba họ Triệu, Hàn, Ngụy. Năm thứ hai mươi lăm, Trí Khai cùng người trong ấp chạy trốn (sang Tần). Năm thứ ba mươi ba, đánh nước Nghĩa Cừ, bắt vua nước ấy. Năm thứ ba mươi tư, nhật thực. Lệ Cộng công mất. Con là Táo công lên ngôi.

Táo công năm thứ hai, Nam Trịnh phản. Năm thứ mười ba, Nghĩa Cừ tới đánh, tới tận phía nam sông Vị. Năm thứ mười bốn, Táo công mất, lập em là Hoài công.

Hoài công năm thứ tư, Thứ trưởng Triều cùng đại thần vây đánh Hoài công, Hoài công tự sát. Thái tử của Hoài công là Chiêu Tử, chết sớm. Đại thần bèn lập con của thái tử Chiêu Tử. Đây là Linh công. Linh công là cháu nội của Hoài công vậy.

Linh công năm thứ sáu, Tấn xây thành Thiếu Lương, Tần tiến đánh. Năm thứ mười ba, xây thành Tịch Cô. Linh công mất, con là Hiến công không được lên ngôi, lập chú của Linh công là Điệu Tử lên ngôi. Đây là (Tần) Giản công. Giản công là em của Chiêu Tử và là con của Hoài công vậy.

Giản công năm thứ sáu, lệnh cho quan lại bắt đầu mang kiếm. Đào hào ở sông Lạc. Xây thành Trung Tuyền. Năm thứ mười sáu mất. Con là Huệ công lên ngôi.

Huệ công năm thứ mười hai, con là Xuất Tử sinh. Năm thứ mười ba, đánh Thục, chiếm lấy Nam Trịnh. Huệ công mất, Xuất Tử lên ngôi.

Xuất Tử năm thứ hai, Thứ trưởng Cải đón con của Linh Công là Hiến công ở Hà Tây đưa lên ngôi. Giết Xuất Tử cùng bà mẹ, dìm xuống vực sâu. Tần trước giờ mấy lần đổi vua, vua tôi rối loạn, nên Tấn lại lớn mạnh, chiếm đất Hà Tây của Tần.

Hiến công năm đầu tiên, cấm chỉ việc tuẫn táng. Năm thứ hai, xây thành Lịch Dương. Ngày Canh Dần tháng Giêng năm thứ tư, Hiếu Công sinh. Năm thứ mười một, Thái sử Đảm nhà Chu gặp Hiến công nói: “Nhà Chu trước kia cùng nước Tần hợp rồi chia, chia năm trăm năm rồi lại hợp, hợp mười bảy năm sẽ xuất hiện bá vương.” Năm thứ mười sáu, đào nở hoa mùa đông. Năm thứ mười tám, mưa vàng ở Lịch Dương. Năm thứ hai mươi mốt, cùng Tấn giao chiến ở Thạch Môn, chém sáu vạn thủ cấp, thiên tử (nhà Chu) đem (lễ phục) Phủ Phất8 mừng. Năm thứ hai mươi ba, cùng Ngụy, Tần giao chiến ở Thiếu Lương, bắt tướng nước ấy là Công Tôn Tọa. Năm thứ hai mươi tư, Hiến công mất. Con là Hiếu công lên ngôi, tuổi đã hai mươi mốt.

Hiếu công năm đầu, từ Hoàng Hà, Hào Sơn trở về phía đông có sáu nước lớn, (Tề Hiếu công) cùng sánh với Tề Uy vương, Sở Tuyên vương, Ngụy Huệ vương, Yên Điệu vương, Hàn Ai hầu, Triệu Thành hầu. Vùng giữa sông Hoài, sông Tứ có hơn mười nước nhỏ. Sở, Ngụy giáp ranh với Tần. Ngụy xây trường thành, từ Trịnh men theo sông Lạc lên phía bắc, tới Thượng Quận. Sở giáp ranh với Tần ở Hán Trung, phía nam có Ba quận, Kiềm Trung. Nhà Chu suy, chư hầu dùng vũ lực thôn tính lẫn nhau. Tần ở đất Ung châu hẻo lánh, không hội thề cùng các chư hầu ở Trung Nguyên, bị coi là di địch. Hiếu công bấy giờ ban phát ơn huệ, cứu giúp kẻ góa con côi, chiêu mộ binh sĩ, định rõ việc luận công ban thưởng. Xuống lệnh cho cả nước nói: “Xưa đức Mục công ta dấy lên từ vùng Kỳ – Ung, sửa sang đức chính, rèn tập võ công, phía đông dẹp loạn nước Tấn, lấy Hoàng Hà làm ranh giới, phía tây xưng bá Nhung địch, mở rộng một nghìn dặm đất, thiên tử phong làm bá chủ, chư hầu thảy đến chúc mừng, mở cơ nghiệp cho đời sau, thật là rạng rỡ. Về sau các đời Lệ công, Táo công, Giản công, Xuất Tử chẳng yên, nước nhà nội loạn, khôn lo việc ngoài. Tam Tấn đánh chiếm đất Hà Tây của tiên quân ta, chư hầu khinh Tần, không gì nhục nhã hơn. Hiện công lên ngôi, giữ yên biên giới, dời đô Lịch Dương, còn muốn đánh về phía đông, lấy lại đất cũ của Mục công, sửa sang chính lệnh của Mục công. Quả nhân mỗi khi tưởng nhớ ý nguyện của tiên quân, thường đau đớn trong lòng. Các vị tân khách, quần thần có ai có thể đưa ra diệu kế giúp Tần lớn mạnh, ta sẽ trao chức quan cao, phong cho ruộng đất?” Thế rồi liền xuất quân về phía đông vây Thiểm thành, phía tây chém Hoàn vương của rợ Nhung.

Vệ Ưởng hay tin lệnh này ban xuống, đi về phía tây vào đất Tần, thông qua Cảnh Giám cầu kiến Hiếu công.

Năm thứ hai, thiên tử gửi thịt cúng.

Năm thứ ba, Vệ Ưởng thuyết phục Hiếu công sửa đổi hình pháp, trong thì coi trọng cày cấy, ngoài thì khuyến khích (quân binh) cảm tử, định rõ thưởng phạt. Hiếu công cho rằng hay, nhưng đám Cam Long, Đỗ Chấp không cho là phải, tranh cãi lẫn nhau. Rốt cuộc dùng cách của Ưởng, trăm họ khổ sở, qua ba năm, trăm họ đều thấy phù hợp. Đoạn bèn bái Ưởng làm Tả Thứ trưởng. Việc này chép trong Thương quân (liệt truyện).

Năm thứ bảy, cùng Ngụy Huệ vương gặp gỡ ở Đỗ Bình. Năm thứ tám, cùng Ngụy giao chiến ở Nguyên Lý, lập công. Năm thứ mười, Vệ Ưởng làm Đại lương tạo, đem quân vây An Ấp của Ngụy, bức hàng. Năm thứ mười hai, xây thành Hàm Dương, dựng cửa khuyết, Tần dời đô tới đó. Sáp nhập các làng nhỏ, hợp thành huyện lớn, mỗi huyện một huyện lệnh, có bốn mươi mốt huyện. Phân ruộng mở đường, vùng đất phía đông vượt qua sông Lạc. Năm thứ mười bốn, bắt đầu quy định thuế phú. Năm thứ mười chín, thiên tử phong làm bá chủ. Năm thứ hai mươi, chư hầu đều đến mừng. Tần sai Công tử Thiếu Quan đem quân họp chư hầu ở Phùng Trạch, vào chầu thiên tử.

Năm thứ hai mươi mốt, Tề đánh bại Ngụy ở Mã Lăng.

Năm thứ hai mươi hai, Vệ Ưởng tấn công Ngụy, bắt Công tử Ngang của Ngụy. Phong Ưởng làm liệt hầu, gọi là Thương quân.

Năm thứ hai mươi bốn, cùng Tấn giao chiến ở Nhạn Môn, bắt tướng Tấn là Ngụy Thố.

Hiếu công mất, con là Huệ Văn Quân lên ngôi. Năm ấy, giết Vệ Ưởng. Khi Ưởng bắt đầu thi hành biến pháp cho Tần, biến pháp chưa thi hành, thái tử đã phạm điều cấm. Ưởng nói: “Biến pháp không thi hành được, bởi từ quốc thích. Ngài muốn thi hành biến pháp, trước tiên phải từ thái tử. Thái tử không thể xăm chữ lên mặt thì xăm vào thầy của thái tử.” Thế rồi biến pháp được áp dụng rộng rãi, người Tần được trị yên. Đến khi Hiếu công mất, thái tử lên ngôi, tông thất có nhiều người oán Ưởng, Ưởng chạy trốn, nhân cho là phản bội, cuối cùng dòng xe xé xác, thị chúng Tần.

Huệ Văn Quân năm đầu, người Sở, Hàn, Triệu, Thục đến chầu. Năm thứ hai, thiên tử chúc mừng. Năm thứ ba, vương làm lễ gia quan. Năm thứ tư, thiên tử gửi thịt tế Văn vương, Võ vương. Tề, Ngụy xưng vương.

Năm thứ năm, người Âm Tấn là Tê Thủ làm Đại lượng tạo. Năm thứ sáu, Ngụy nộp đất Âm Tấn, Âm Tấn được đổi tên thành Ninh Tần. Năm thứ bảy, Công tử Ngang cùng Ngụy giao chiến, bắt tướng Ngụy là Long Cổ, chém tám vạn thủ cấp. Năm thứ tám, Ngụy nộp đất Hà Tây. Năm thứ chín, vượt Hoàng Hà, lấy đất Phần Âm, Bì Thị. Hội kiến với Ngụy vương ở đất Ưng. Vây đất Tiêu, bức hàng. Năm thứ mười, Trương Nghi làm Tướng nước Tần. Ngụy nộp mười lăm huyện ở Thượng Quận. Năm thứ mười một, đặt Nghĩa Cừ làm huyện, trả Ngụy đất Tiêu và Khúc Ốc. Vua Nghĩa Cừ xưng làm bề tôi. Đổi tên Thiếu Lương thành Hạ Dương. Năm thứ mười hai, bắt đầu cử hành tế Lạp9. Ngày Mậu Ngọ, tháng Tư, năm thứ mười ba, vua Ngụy xưng vương, Hàn cũng xưng vương. Sai Trương Nghi đánh lấy đất Thiểm, trục xuất người Thiểm về Ngụy.

Năm thứ mười bốn, cải nguyên thành năm đầu. Năm thứ hai, Trương Nghi cùng các đại thần nước Tề, Sở họp ở Khiết Tang. Năm thứ ba, thái tử nước Hàn, Ngụy đến chầu, Trương Nghi làm Tướng nước Ngụy. Năm thứ năm, vương du ngoạn tới Bắc Hà. Năm thứ bảy, Nhạc Trì làm tướng nước Tần. Hàn, Triệu, Ngụy, Yên, Tề dẫn Hung Nô cùng đánh Tần. Tần sai Thứ trưởng Tật giao chiến ở Tu Ngư, bắt tướng (nước Hàn) là Thân Sai, đánh bại Công tử Khát nước Triệu, thái tử Hoán nước Hàn, chém tám vạn hai ngàn thủ cấp. Năm thứ tám, Trương Nghi lại làm chức Tướng nước Tần. Năm thứ chín, Tư Mã Thố đánh Thục, diệt nước ấy. Đánh lấy Trung Đô, Tây Dương của Triệu. Năm thứ mười, thái tử Thương nước Hàn đến làm con tin. Đánh lấy Thạch Chương của Hàn. Đánh bại tướng Nê của Triệu, chiếm lấy hai mươi lăm thành ở Nghĩa Cừ. Năm thứ mười một, Sư Lý Tật đánh đất Tiêu của Ngụy, bức hàng. Đánh bại Hàn ở Ngạn Môn, chém một vạn thủ cấp, tướng Hàn là Tê Thủ tháo chạy. Công tử Thông được phong ở Thục. Vua Yên nhường ngôi cho bề tôi là Tử Chi. Năm thứ mười hai, vương gặp Lương vương ở Lâm Tấn. Thứ trưởng Tật đánh Triệu, bắt tướng Trang của Triệu. Trương Nghi làm Tướng nước Sở. Năm thứ mười ba, Thứ trưởng Chương tấn công Sở ở Đan Dương, bắt tướng nước ấy là Khuất Cát, chém tám vạn thủ cấp, lại đánh Hán Trung của Sở, chiếm sáu trăm dặm đất, đặt quận Hán Trung. Sở vây Ung Thị. Tần sai Thứ trưởng Tật giúp Hàn đánh Tề ở phía đông; sai Đáo Mãn giúp Ngụy đánh Yên. Năm thứ mười bốn, đánh Sở, chiếm Triệu Lăng. Nước Đan, nước Lê xưng thần. Quan Tướng nước Thục là Tráng giết Thục hầu đến hàng.

Huệ vương mất, Con là Võ vương lên ngôi. Hàn, Ngụy, Tề, Sở, Việt đều quy thuận.

Võ vương năm đầu, hội kiến Ngụy Huệ vương ở Lâm Tấn. Giết quan Tướng nước Thục là Tráng. Trương Nghi, Ngụy Chương đều đi về đông tới Ngụy. Đánh các nước Nghĩa Cừ, Đan, Lê. Năm thứ hai, bắt đầu đặt chức thừa tướng. Sư Lý Tật, Cam Mậu làm tả hữu thừa tưởng. Trương Nghi chết ở Ngụy. Năm thứ ba, cùng Hàn Tương vương hội kiến ở ngoài thành Lâm Tấn. Nam Công Yết mất, Sư Lý Tật làm chức Tướng nước Hàn. Võ vương nói với Cam Mậu rằng: “Quả nhân muốn xe tang đi thông tới Tam Xuyên, nhòm xét nhà Chu, chết không hối tiếc.” Mùa thu năm ấy, sai Cam Mậu, Thứ trưởng Phong đánh Nghi Dương. Năm thứ tư, đánh hạ Nghi Dương, chém sáu vạn thủ cấp, vượt Hoàng Hà, xây thành Vũ Toại. Thái tử nước Ngụy đến chầu. Võ vương có sức khỏe, thích chơi bời, các lực sĩ Nhâm Bỉ, Ô Hoạch, Mạnh Thuyết đều làm quan to. Vương cùng Mạnh Thuyết nhấc đỉnh, để gãy chân. Tháng Tám, Võ vương chết. Tru di họ Mạnh Thuyết. Võ vương lấy con gái nước Ngụy làm hậu, không có con. Lập em khác mẹ của Võ vương lên ngôi. Đây là Chiêu Tương vương. Mẹ Chiêu Tương là người Sở, họ Mi, gọi là Tuyên thái hậu. Khi Võ vương chết, Chiêu Tương vương làm con tin ở Yên, người Yên đưa về, được lên ngôi.

Chiêu Tương vương năm đầu, Nghiêm Quân Tật làm Tướng. Cam Mậu rời đến Ngụy. Năm thứ hai, sao chổi mọc. Thứ trưởng Trang cùng đại thần, chư hầu, công tử làm phản, đều bị giết, lụy đến Huệ Văn hậu cũng không được chết yên. Vương hậu của Điệu Võ vương bị trục xuất về Ngụy. Năm thứ ba, vương làm lễ gia quan. Cùng Sở vương họp ở Hoàng Cức, trả Sở đất Thượng Dung. Năm thứ tư, chiếm lấy Bồ Bản. Sao chổi mọc. Năm thứ năm, Ngụy vương đến chầu ở Ứng Đình, trả lại Ngụy đất Bồ Bản. Năm thứ sáu, Thục hầu tên là Huy làm phản, Tư Mã Thố dẹp yên đất Thục. Thứ trưởng Hoán đánh Sở, chém hai vạn thủ cấp. Kinh Dương quân làm con tin ở Tề. Nhật thực, ban ngày tối. Năm thứ bảy, đánh lấy Tân Thành. Sư Lý Tử mất. Năm thứ tám, sai tướng quân Mi Nhung đánh Sở, chiếm Tân Thị. Tề sai Chương Tử, Ngụy sai Công Tôn Hỷ, Hàn sai Bạo Diên cùng đánh Phương Thành nước Sở, bắt được Đường Muội. Triệu đánh phá nước Trung Sơn, vua nước ấy bỏ chạy, cuối cùng chết ở Tề. Công Tử Kính nước Ngụy, Công Tử Trường nước Hàn được làm chư hầu. Năm thứ chín, Mạnh Thường quân Tiết Văn đến làm Tướng nước Tần. (Thứ trưởng) Hoán đánh Sở, chiếm tám thành, giết tướng Sở là Cảnh Khoái. Năm thứ mười, Sở Hoài vương tới chầu Tần, Tần giữ lại. Tiết Văn vì Kim Thụ mà bị bãi chức. Lâu Hoãn làm thừa tướng. Năm thứ mười một, năm nước Tề, Hàn, Ngụy, Triệu, Tống và Trung Sơn10 cùng đánh Tần, đến huyện Diêm Thị thì về. Tần trả cho Hàn, Ngụy phần đất từ Hoàng Hà trở về Bắc và Phong Lăng để cầu hòa. Sao chổi mọc. Sở Hoài vương chạy đến Triệu, Triệu không nhận, đành quay về Tần, khi chết được đưa về nước an táng. Năm thứ mười hai, Lâu Hoãn bị bãi chức, Nhương hầu Ngụy Nhiễm làm thừa tướng. Cho Sở năm vạn thạch thóc.

Năm thứ mười ba, tướng Hướng Thọ đánh Hàn, chiếm Võ Thủy. Tả canh Bạch Khởi đánh Tân Thành, Ngũ đại phu Lễ chạy trốn đến Ngụy. Nhâm Bỉ làm Quận thú Hán Trung. Năm thứ mười bốn, Tả canh Bạch Khởi đánh Hàn, Ngụy ở Y Khuyết, chém hai mươi tư vạn thủ cấp, bắt Công Tôn Hỷ, chiếm năm thành. Năm thứ mười lăm, Đại lương tạo Bạch Khởi đánh Ngụy, chiếm Viên thành rồi trả lại; đánh Sở, chiếm Uyển thành. Năm thứ mười sáu, Tả canh Thố chiếm huyện Chỉ và huyện Đặng. Nhiễm bị bãi chức. Phong Công tử Thị ở đất Uyển, Công tử Lý ở đất Đặng, Ngụy Nhiễm ở đất Đào, được làm chư hầu. Năm thứ mười bảy, Thành Dương quân vào chầu và Đông Chu quân đến chầu. Tần đem Viên thành nhập vào Bồ Bản, Bì Thị. Tần vương đến Nghi Dương. Năm thứ mười tám, (Tư Mã) Thố đánh Viên thành, Hà Ung, phá cầu mà đánh. Năm thứ mười chín, Tần xưng Tây đế, Tề xưng Đông đế, sau đều bỏ đi. Lã Lễ tự quay về. Tề phá Tống, Tống vương chạy đến Ngụy, chết ở đất Ôn, Nhâm Bỉ mất. Năm thứ hai mươi, vương tới Hán Trung, lại tới Thượng Quận, Bắc Hà. Năm thứ hai mươi mốt, Thố đánh đất Hà Nội của Ngụy. Ngụy dâng An Ấp. Tần trục xuất dân đất ấy, chiêu mộ người (Tần) dời tới (vùng đất) từ Hoàng Hà về phía đông, ban cho tước vị, những tội nhân được tha miễn cũng dời đến đây. Kinh Dương quân được phong ở đất Uyển. Năm thứ hai mươi hai, Mông Võ đánh Tề. Từ Hoàng Hà trở về phía đông được chia làm chín huyện. Cùng Sở vương họp ở đất Uyển. Cùng Triệu vương họp ở Trung Dương. Năm thứ hai mươi ba, Đô úy Tư Ly cùng Tam Tấn và Yên đánh Tề, phá quân Tề ở phía tây sông Tế. (Tần) vương cùng Ngụy vương họp ở Nghi Dương, cùng Hàn vương họp ở Tân Thành. Năm thứ hai mươi tư, cùng Sở vương họp ở đất Yên, rồi lại họp ở đất Nhương. Tần chiếm An thành của Ngụy, đánh tới Đại Lương, Yên và Triệu ứng cứu, quân Tần lui. Ngụy Nhiễm bị bãi chức thừa tướng. Năm thứ hai mươi lăm, đánh hạ hai thành của Triệu. Cùng Hàn vương họp ở Tân Thành, cùng Ngụy vương họp ở ấp Tân Minh. Năm thứ hai mươi sáu, tha tội nhân, cho dời tới đất Nhương. Nhiễm hầu được khôi phục chức thừa tướng. Năm thứ hai mươi bảy, (Tư Mã) Thố đánh Sở. Tha tội nhân, cho dời tới Nam Dương. Bạch Khởi đánh Triệu, chiếm thành Quang Lang của đất Đại, lại sai Tư Mã Thố cất quân Lũng Tây, qua Thục đánh chiếm Kiềm Trung của Sở. Năm thứ hai mươi tám, Đại lương tạo Bạch Khởi đánh Sở, chiếm đất Yên, Đặng, tha tội nhân cho dời tới đây. Năm thứ hai mươi chín, Đại lương tạo Bạch Khởi đánh Sở, chiếm Dĩnh đô, đặt làm Nam quận. Sở vương bỏ chạy. Vua Chu đến chầu. (Tần) vương cùng Sở vương họp ở Tương Lăng. Bạch Khởi được phong làm Võ An quân. Năm thứ ba mươi, quan Thú đất Thục là Trương Nhược đánh Sở, chiếm Vu quận và Giang Nam, đặt làm quận Kiềm Trung. Năm thứ ba mươi mốt, Bạch Khởi đánh Ngụy, chiếm hai thành. Người Sở làm phản ở Giang Nam. Năm thứ ba mươi hai, thừa tướng Nhương Hầu đánh Ngụy, đến Đại Lương, phá quân của Bạo Diên, chém bốn vạn thủ cấp, Bạo Diên tháo chạy. Ngụy dâng ba huyện xin hòa. Năm thứ ba mươi ba, Khách khanh Hồ Dương đánh chiếm Quyển thành, Sái Dương, Trường Xã của Ngụy. Đánh tướng Mang Mão ở Hoa Dương, phá quân chúng, chém mười lăm vạn thủ cấp. Ngụy dâng đất Nam Dương xin hòa. Năm thứ ba mươi tư, Tần và Ngụy, Hàn yên ổn, đặt Thượng Dung (của Sở) làm một quận. Tha thần dân ở Nam Dương dời tới ở. Năm thứ ba mươi lăm, giúp Hàn, Ngụy, Sở đánh Yên. Bắt đầu đặt quận Nam Dương. Năm thứ ba mươi sáu, Khách khanh Táo đánh Tề, chiếm đất Cương, đất Thọ, trao cho Nhương Hầu, Năm thứ ba mươi tám, Trung canh Hồ Dương đánh ấp Át Dự của Triệu, không chiếm được. Năm thứ bốn mươi, Điệu thái tử chết ở Ngụy, đem về táng ở Chỉ Dương. Năm thứ bốn mươi mốt, mùa hạ, đánh Ngụy, chiếm Hình Khưu và Hoài Ấp. Năm thứ bốn mươi hai, An Quốc quân được lập làm thái tử. Tháng Mười, Tuyên thái hậu mất, táng ở núi Ly Sơn, Chỉ Dương. Tháng Chín, Nhương Hầu dời đến đất Đào. Năm thứ bốn mươi ba, Võ An quân Bạch Khởi đánh Hàn, hạ chín thành, chém năm vạn thủ cấp. Năm thứ bốn mươi bốn, đánh chiếm Nam Dương của Hàn. Năm thứ bốn mươi lăm, Ngũ đại phu Bồn đánh Hàn, chiếm mười thành. Diệp Dương quân Lý dời đến nước phong, chưa tới thì chết. Năm thứ bốn mươi bảy, Tần đánh Thượng Đảng của Hàn, Thượng Đảng đầu hàng Triệu, Tần nhân đó đánh Triệu. Triệu cất quân đánh Tần, cùng cầm cự nhau. Tần sai Võ An quân Bạch Khởi tấn công, đại phá Triệu ở Trường Bình, hơn bốn mươi vạn quân đều bị giết. Năm thứ bốn mươi tám, tháng Mười, Hàn dâng đất Viên Ung. Quân Tần chia làm ba quân. Võ An quân về nước. Vương Hột đem quân đánh chiếm Võ An, Bì Lao của Triệu. Tư Mã Ngạnh phía bắc dẹp yên Thái Nguyên, chiếm hết đất Thượng Đảng của Hàn. Tháng Giêng, bãi binh, đóng giữ Thượng Đảng. Tháng Mười năm ấy, Ngũ đại phu (Vương) Lăng đánh thành Hàm Đan của Triệu. Năm thứ bốn mươi chín, tháng Giêng, cấp thêm quân giúp Lăng. Lăng đánh không giỏi, bị bãi chức, Vương Hột làm tướng thay. Tháng Mười năm ấy, tướng quân Trường Đường đánh Ngụy, (tướng Ngụy) Sái Úy không giữ được thành, về bị chém. Năm thứ năm mươi, tháng Mười, Võ An quân Bạch Khởi phạm tội, giáng xuống làm lính thường, dời đến Âm Mật. Trương Đường đánh Trịnh thành, chiếm được. Tháng Mười hai, điều thêm quân đóng ở gần Phần thành. Võ An quân Bạch Khởi có tội, tự sát. Hột đánh Hàm Đan, không chiếm được, lui quân, chạy về đóng ở Phần thành hơn hai tháng. (Sau đó) đánh quân Tấn, chém sáu nghìn thủ cấp. Quân Tấn, Sở chết trôi trên Hoàng Hà đến hai vạn người. Đánh Phần thành, rồi theo Trương Đường đánh hạ Ninh Tân Trung. Ninh Tân Trung được đổi tên thành An Dương. Bắt đầu làm cầu Hoàng Hà.

Năm thứ năm mươi mốt, tướng quân Cưu đánh Hàn, chiếm Dương thành, Phụ Thử, chém bốn vạn thủ cấp. Đánh Triệu, chiếm hơn hai mươi huyện, chém và bắt chín vạn quân. Vua Tây Chu phản bội Tần, cùng chư hầu ước hẹn hợp tung, đem tinh binh trong thiên hạ xuất phát từ Y Khuyết đánh Tần, khiến Tần không thể thông tới Dương thành. Thế rồi Tần sai tướng quân Cưu đánh Tây Chu. Vua Tây Chu tự chạy đến Tần, dập đầu nhận tội, dâng hết ba mươi sáu thành, ba vạn nhân khẩu trong ấp. Tần vương nhận, trả vua về Chu. Năm thứ năm mươi hai, dân nhà Chu bỏ chạy về phương đông, các đồ thần khí, chín đỉnh được đưa vào Tần, Nhà Chu bắt đầu diệt vong.

Năm thứ năm mươi ba, thiên hạ tới quy thuận. Ngụy đến sau cùng, Tần sai (tướng) Cựu đánh Ngụy, chiếm Ngô thành. Hàn vương vào chầu, Ngụy ủy thác đất nước (cho Tần), xin nghe mệnh lệnh. Năm thứ năm mươi tư, vương tế thượng đế ở đàn Nam giao tại Ung thành. Năm thứ năm mươi sáu, mùa thu, Chiêu Tương vương mất. Con là Hiếu Văn vương lên ngôi, tôn Đường Bát Tử làm Đường thái hậu, hợp táng với tiên vương. Hàn vương mặc áo tang vào phúng điếu, chư hầu đều sai quan tướng tới phúng điếu, dự việc tang.

Hiếu Văn vương năm đầu, tha tội nhân, biểu dương công thần của tiên vương, hậu đãi thân thích, mở vườn thượng uyển. Hiếu Văn vương hết tang, vào ngày Kỷ Hợi tháng Mười thì lên ngôi, ba ngày sau, ngày Tân Sửu thì mất. Con là Trang Tương vương lên ngôi.

Trang Tương vương năm đầu, đại xá tội nhân, biểu dương Công thần của tiên vương, thi hành đức chính, hậu đãi cốt nhục, ban ơn cho dân. Vua Đông Chu cùng chư hầu bàn mưu phản Tần, Tần sai tướng quốc Lã Bất Vi đánh giết, sáp nhập toàn bộ nước Chu. Tần không dứt việc thờ cúng (của nhà Chu), đem đất Dương Nhân ban cho vua Chu, kính cẩn coi việc tế tự. Sai Mông Ngao đánh Hàn, Hàn dâng đất Thành Cao và huyện Củng. Biên giới nước Tần tới Đại Lương, bắt đầu đặt quận Tam Xuyên. Năm thứ hai, sai Mông Ngao đánh Triệu, dẹp yên Thái Nguyên. Năm thứ ba, Mông Ngao đánh chiếm Cao Đô và huyện Cấp của Ngụy. Đánh Du Thứ, Tân Thành, Lang Mạnh của Triệu, chiếm ba mươi bảy thành. Tháng Tư, nhật thực. Vương Hột đánh Thượng Đảng, bắt đầu đặt quận Thái Nguyên. Tướng Ngụy là Vô Kỵ dẫn quân năm nước đánh Tần, Tần lui về phía nam Hoàng Hà. Mông Ngao thua, giải vây bỏ chạy. Ngày Bính Ngọ tháng Năm, Trang Tương vương mất. Con là Chính lên ngôi. Đây chính là Tần Thủy Hoàng đế.

Tần vương Chính lên ngôi hai mươi sáu năm, bắt đầu gộp thiên hạ thành ba mươi sáu quận, hiệu là Thủy Hoàng đế. Thủy Hoàng đế năm mươi mốt tuổi thì băng. Con là Hồ Hợi lên ngôi. Đây là Nhị Thế Hoàng đế. Năm thứ ba, chư hầu cùng nổi dậy phản Tần, Triệu Cao giết Nhị Thế, lập Tử Anh lên ngôi. Tử Anh lên ngôi được hơn một tháng, bị chư hầu giết, rồi diệt nhà Tần.

Chuyện này chép trong Tần Thủy Hoàng bản kỷ.

Thái sử công bàn rằng: Tổ tiên của nhà Tần mang họ Doanh, về sau được phân phong, lấy nước làm họ, nên có họ Tư, họ Đàm, họ Cử, họ Chung Lê, họ Vận Yểm, họ Thố Cừu, họ Tương Lương, họ Hoàng, họ Giang, họ Tu Ngư, họ Bạch Minh, họ Phỉ Liêm, họ Tần. Song Tần vì tổ tiên là Tạo Phụ được phong ở Triệu thành, nên mang họ Triệu.

Xử Phụ: tên hiệu của Phỉ Liêm.↩︎

Tam Lao: chỉ cỗ cúng, dùng ba vạc đựng ba con trâu, dê, lợn.↩︎

Đảng Xã: kinh đô của Tây Nhung.↩︎

Sơ phục: mười ngày tính từ ngày Canh thứ ba đến ngày Canh thứ tư sau tiết Hạ chí.↩︎

Thất lao: là lễ phẩm của thiên tử ban cho chư hầu, gồm bảy trâu, bảy dê và bảy lợn.↩︎

Thuộc quốc: là nước phụ thuộc.↩︎

Lục khanh: sáu nhà họ Triệu, Hàn, Ngụy, Trí, Phạm, Trung Hành.↩︎

Phủ Phất: hai dạng hoa văn thêu trên lễ phục áo Cổn.↩︎

Tế Lạp: lễ tế tổ tiên vào cuối năm thời xưa.↩︎

Sử ký Tam gia chú thích rằng: “Có lẽ lúc đó Trung Sơn thuộc Triệu nên gọi là năm nước.”↩︎

QUYỂN
6
TẦN
THỦY
HOÀNG
BẢN
KỶ

Tần Thủy Hoàng đế là con của Tần Trang Tương vương vậy. Trang Tương vương làm con tin của Tần ở Triệu, thấy thiếp của Lã Bất Vi, yêu thích mà lấy, sinh ra Thủy Hoàng vào tháng Giêng năm Tần Chiêu vương thứ bốn mươi tám, ở Hàm Đan. Sau khi sinh, đặt tên là Chính, họ Triệu. Năm mười ba tuổi, Trang Tương vương chết, Chính lên thay làm Tần vương. Lúc bấy giờ, đất Tần đã thôn tính Ba, Thục, Hán Trung, vượt qua đất Uyển chiếm hữu đất Dĩnh, đặt làm Nam quận, Phía bắc thu lấy Thượng Quận trở về đông, gồm các quận Hà Đông, Thái Nguyên, Thượng Đảng. Phía đông tới Huỳnh Dương, diệt hai nhà Chu, đặt quận Tam Xuyên. Lã Bất Vi làm thừa tướng, được phong mười vạn hộ, hiệu là Văn Tín hầu, chiêu vời tân khách, du sĩ, muốn gồm thu thiên hạ. Lý Tư làm Xá nhân. Bọn Mông Ngao, Vương Kỹ, Bào Công làm tướng quân. Tần vương tuổi nhỏ, khi mới lên ngôi, ủy thác việc nước cho đại thần.

Tấn Dương làm phản, năm đầu tiên, tướng quân Mông Ngao đánh dẹp. Năm thứ hai, Bào Công đem quân đánh đất Khuyên, chém ba vạn thủ cấp. Năm thứ ba, Mông Ngao đánh Hàn, chiếm mười ba thành. Vương Kỳ chết. Tháng Mười, tướng quân Mông Ngao đánh ấp Sướng, Hữu Quỷ của Ngụy. Năm ấy đói to. Năm thứ tư, hạ được ấp Sưởng và Hữu Quỷ. Tháng Ba, bãi binh. Thái tử Tần làm con tin từ Triệu trở về, thái tử Triệu rời Tần về nước. Ngày Canh Dần, tháng Mười, châu chấu từ phương đông tới, che kín trời. Thiên hạ bị bệnh dịch. Trăm họ nộp một nghìn thạch thóc thì được phong tước một cấp. Năm thứ năm, tướng quân Ngao đánh Ngụy, dẹp yên Toan Tảo; Yên, Hư, Trường Bình, Ung Khưu, Sơn Dương thành, đều đánh hạ được, chiếm hai mươi

Tần Thủy Hoàng (Tam tài đồ hội)

thành. Bắt đầu đặt Đông quận. Mùa đông, có sấm. Năm thứ sáu, Hàn, Ngụy, Triệu, Vệ, Sở cùng đánh Tần, chiếm Thọ Lăng. Tần xuất quân, năm nước bãi binh. Đánh hà nước Vệ, bức sát Đông quận, vua Vệ là Giác đem bộ thuộc dời đến ở Dã Vương, cậy núi non hiểm trở bảo vệ đất Hà Nội của Ngụy. Năm thứ bảy, sao chổi trước mọc ở phương đông, sau hiện ở phương bắc, tháng Năm hiện ở phương tây. Tướng quân Ngao chết. Đang đánh các đất Long, Cô, Khánh Đô, liền đưa quân về đánh đất Cấp. Sao chổi lại hiện ở phương tây mười sáu ngày. Hạ thái hậu chết. Tháng Tám, em vương là Trường An quân Thành Kiểu đem quân đánh Triệu, sau đó làm phản, chết ở Đồn Lưu, quan quân đều bị chém chết, dời dân vùng ấy tới Lâm Thao. Tướng quân tự sát trong quân doanh, quân lính làm phản ở Đồn Lưu, Bồ Hộc đều bị phơi thây. Nước Hoàng Hà dâng, nhiều cá nhảy lên bờ, người (Tần) đánh xe cưỡi ngựa tới phương đông kiếm ăn.

Lao Ái được phong làm Trường Tín hầu. Ban đất Sơn Dương cho Ái đến ở. Cung thất, ngựa xe, áo quần, vườn tược, săn bắt đầu mặc Ái. Bất kể việc lớn nhỏ đều do Ái quyết. Lại đem quận Thái Nguyên ở Hà Tây đổi thành nước phong của Ái. Năm thứ chín, sao chổi mọc, có khi ngang trời. Đánh đất Viên và Bồ Dương của Ngụy. Tháng Tư, vương ngủ lại đất Ung. Ngày Kỷ Dậu, vương làm lễ gia quan, đeo kiếm. Trường Tin hầu Lao Ái làm loạn bị phát giác, làm giả ngự tỉ của Tần vương và thái hậu để phát quân cấm vệ, kỵ binh, thủ lĩnh Nhung địch, xá nhân, hòng đánh cung Kỳ Niên làm loạn. Vương biết tin, lệnh cho tướng quốc Xương Bình quân, Xương Văn quân xuất quân đánh Ái, giao chiến ở Hàm Dương, chém mấy trăm thủ cấp, đều được phong tước. Cho tới hoạn quan tham chiến, cũng đều được phong tước một cấp. Bọn Lao Ái thua chạy. Liền ban lệnh trong nước, ai bắt sống Ái sẽ thưởng trăm vạn tiền, giết chết y thì thưởng năm mươi vạn. Bọn

Lao Ái bị bắt hết. Bọn Vệ úy Kiệt, Nội sử Tứ, Tá dặc Kiệt, Trung đại phu lệnh Tề gồm hai mươi tên đều bị bêu đầu, dùng xe xé xác thị chúng, diệt họ tộc. Còn như đám cá nhân, nhẹ thì phạt làm quỷ tân (lao dịch ba năm). Những kẻ bị trừ bỏ tước vị, phải rời tới đất Thục có hơn bốn nghìn nhà, trú ở Phòng Lăng. Tháng ấy rét buốt, đóng băng, có người chết cóng. Dương Đoàn Hòa đánh họ Diễn. Sao chổi hiện ở phương tây, rồi lại hiện ở phương bắc, từ sao Bắc Đầu về phía nam tám mươi ngày. Năm thứ mười, tướng quốc Lã Bất Vi vì vụ Lao Ái mà bị bãi miễn. Hoàn Kỹ làm tướng quân. Tề, Triệu mang rượu tới. Người Tề là Mao Tiêu khuyên Tần vương rằng: “Tần đang coi việc đoạt lấy thiên hạ là trách nhiệm của mình, mà đại vương lại mang tiếng trích giáng thái hậu, e chư hầu nghe tin, sẽ nhận đó phản bội Tần.” Tần vương bèn đón thái hậu ở đất Ung mà đưa về Hàm Dương, ở lại cung Cam Tuyền.

Mở cuộc lục soát lớn, đuổi tân khách. Lý Tư dâng thư khuyên, bèn dừng lệnh đuổi khách. Lý Tư nhân vậy khuyên Tần vương, xin đánh lấy Hàn trước tiên để dọa nước khác. Thế rồi sai Lý Tư đánh Hàn. Hàn vương lo lắng, cùng Hàn Phi bàn mưu làm yếu Tần. Người Đại Lương là Úy Liễu tới, khuyên Tấn vương rằng: “Với sự lớn mạnh của Tần, chư hầu ví như người đứng đầu quận huyện. Thần chỉ sợ chư hầu hợp tung, họp lại tấn công bất ngờ. Đó chính là duyên do khiến Trí Bá, Phù Sai, Mẫn Vương diệt vong vậy. Mong đại vương chớ tiếc tiền của, hối lộ đại thần các nước để làm loạn mưu họ, bất quá mất ba chục vạn kim là chư hầu thu được hết.” Tần vương theo kế đó, mỗi khi gặp Úy Liễu đều dùng lễ ngang hàng, y phục ẩm thực đều giống như Liễu. Liễu nói: “Con người Tần vương, mũi cao, mắt dài, ngực ưng, giọng sói, ít ra ơn mà rắp tâm beo cọp, khi cùng khốn biết khom lưng, lúc đắc chí dễ nuốt người. Tôi là phường áo vải, song khi gặp tôi Tần vương lại thường tự hạ mình. Nếu quả thực khiến Tần vương đắc chí với thiên hạ, thiên hạ đều sẽ trở thành nô bộc vậy. Không thể qua lại lâu dài được.” Đoạn bèn bỏ đi. Tần vương phát giác, quyết giữ, bài làm quốc úy nước Tần, toàn dùng kế sách của Liễu. Lý Tư chấp chính.

Năm thứ mười một, Vương Tiễn, Hoàn Kỹ, Dương Đoan Hòa đánh đất Nghiệp, chiếm chín thành. Vương Tiễn đánh đất Át Dự, Lão Dương, (ba quân) đều hợp thành một quân. Vương Tiễn cầm quân mười tám ngày, cho những người có mức bổng lộc từ Đấu thực1 trở xuống về nhà, trong mười người lại cử ra hai người tòng quân. Chiếm đất Nghiệp, An Dương, Hoàn Kỹ cầm quân. Năm thứ mười hai, Văn Tín hầu Lã Bất Vi chết, ngầm đem chôn, Đám xá nhân của Lã Bất Vi tham dự tang lễ, kẻ nào là người Tấn thì trục xuất về nước; kẻ nào là người Tần có bổng lộc sáu trăm thạch trở lên thì tước bỏ tước vị, bắt dời đi nơi khác; kẻ nào có bổng lộc năm trăm thạch trở xuống không dự tang thì bắt dời đi nơi khác, không tước bỏ tước vị. Từ đây về sau, những kẻ giữ việc nước mà vô đạo như Lao Ái, Bất Vi, cả nhà sẽ bị sung làm nô lệ, coi vậy mà làm. Mùa thu, miễn thuế má, lao dịch cho đám gia thần của Lao Ái bị dời đến đất Thục. Bấy giờ, thiên hạ đại hạn, từ tháng Sáu đến tháng Tám mới có mưa.

Năm thứ mười ba, Hoàn Kỹ đánh đất Bình Dương của Triệu, giết tướng Triệu là Hỗ Triếp, chém mười vạn thủ cấp. Tần vương đến Hà Nam. Tháng Giêng, sao chổi hiện ở phương đông. Tháng Mười, Hoàn Kỹ đánh Triệu. Năm thứ mười bốn, đánh quân Triệu ở Bình Dương, chiếm đất Nghi An, phá quân Triệu, giết tướng quân. Hoàn Kỹ dẹp yên Bình Dương, Võ Thành. Hàn Phi đi sứ nước Tần, Tần dùng mưu của Lý Tư, giữ Phi lại, Phi chết ở Vân Dương. Hàn vương xin làm bề tôi.

1.

Năm thứ mười lăm, cất đại quân, một nhánh quân đến đất Nghiệp, một nhánh quân đến Thái Nguyên, chiếm Lang Mạnh. Động đất. Năm thứ mười sáu, tháng Chín, phát quân tiếp nhận ấp Nam Dương của Hàn, sai Đằng làm thay chức Thái thú. Bắt đầu lệnh cho trai tráng đăng ký tuổi tác. Ngụy dâng đất cho Tần. Tần đặt làm Ly Ấp. Năm thứ mười bảy, nội sử Đằng đánh Hàn, bắt được Hàn vương An, thu hết đất Hàn, đặt đất ấy làm một quận, gọi là Dĩnh Xuyên. Động đất. Thái hậu Hoa Dương mất. Dân đói to.

Năm thứ mười tám, cất đại quân đánh Triệu, Vương Tiễn cầm quân đất Thượng Địa, đánh hạ Tĩnh Hình. Đoan Hòa cầm quân Hà Nội. Khương Hối đánh Triệu, Đoan Hòa vây thành Hàm Đan. Năm thứ mười chín, Vương Tiễn, Khương Hối dẹp yên và chiếm hết vùng Đông Dương của Triệu, bắt được Triệu vương. Dẫn quân định đánh Yên, đóng quân ở Trung Sơn. Tần Vương tới Hàm Đan. Những kẻ từng có thù oán với nhà mẹ của Tần vương khi sinh sống ở Triệu đều bị chôn sống. Tần vương quay lại, từ Thái Nguyên, Thượng Quận trở về. Thái hậu, mẹ của Thủy Hoàng đế băng. Triệu công tử Gia dẫn mấy trăm người trong họ tới đất Đại, tự lập làm Đại vương, phía đông họp quân với Yên, đóng quân ở Thượng Cốc. Đói to.

Năm thứ hai mươi, thái tử Đan nước Yên lo quân Tần tới Yên, sợ hãi sai Kinh Kha hành thích Tần vương. Tần vương phát giác, phanh thây Kinh Kha đem thị chúng, lại sai Vương Tiễn, Tân Thắng đánh Yên. Yên và Đại đem quân đánh quân Tần. Quân Tần phá Yên ở phía tây sông Dịch. Năm thứ hai mươi mốt, Vương Bôn đánh Kinh Sở. Bèn tăng quân tới nhập với quân Vương Tiễn, phá quân thái tử nước Yên, chiếm Kế Thành của Yên, lấy được đầu của thái tử Đan. Yên vương thu được đất Liêu Đông ở phía đông rồi xưng vương. Vương Tiễn cáo lão về quê. Tân Trịnh phản. Xương Bình quân dời đến đất Dĩnh. Tuyết rơi lớn, sâu hai thước năm tấc.

Năm thứ hai mươi hai, Vương Bôn đánh Ngụy, dẫn nước Biện Hà đổ vào Đại Lương, thành Đại Lương hỏng, vua Lương xin hàng. Tần lấy được toàn bộ đất ấy.

Năm thứ hai mươi ba, Tần vương lại triệu Vương Tiễn, cố nài nhận chức, sai cầm quân đánh Kinh Sở, chiếm đất từ Trần trở xuống năm tới Bình Dư, bắt vua Sở. Tần vương du ngoạn tới đất Dĩnh, Trần. Tướng Sở là Hạng Yên lập Xương Bình quân làm Sở vương, phản Tần ở Hoài Nam. Năm thứ hai mươi bốn, Vương Tiễn, Mông Võ đánh Sở, phá quân Sở. Xương Bình quân chết, Hạng Yên bèn tự sát.

Năm thứ hai mươi lăm, cất đại quân, sai Vương Bôn cầm quân, đánh đất Liêu Đông của Yên, bắt được Yên vương Hỷ. Quay lại đánh Đại, bắt được Đại vương Gia, Vương Tiễn liền dẹp yên đất Giang Nam của Sở, hàng phục vua Việt, đặt quận Cối Kê. Tháng Năm, thiên hạ ăn mừng lớn.

Năm thứ hai mươi sáu, Tề vương Kiến cùng tướng quốc Hậu Thắng đem quân giữ biên giới phía tây, đoạn tuyệt Tần. Tần sai tướng quân Vương Bôn từ phía nam đất Yên đánh Tề, bắt được Tề vương Kiến.

Tần vừa kiêm tính thiên hạ, liền lệnh cho thừa tướng, Ngự sử rằng: “Ngày trước, Hàn vương nộp đất dâng ấn, xin làm phiên thần, không lâu thì bội ước, cùng Triệu, Ngụy hợp tung phản Tần, nên mới dấy quân tiêu diệt, bắt tù vua chúng. Quả nhân coi đó là việc tốt, ngõ hầu dập tắt binh đao. Triệu vương sai tướng quốc Lý Mục tới thề ước, nên ta trả con tin, không lâu thì bội thề, phản ta ở Thái Nguyên, nên mới dây quấn tiêu diệt, bắt được vua chúng. Triệu công tử Gia bèn tự lập làm Đại vương, nên ta cất quân đánh diệt chúng. Ngụy vương lúc đầu hẹn hàng phục, vào đất Tần, không lâu lại cùng Hàn, Triệu bàn mưu đánh úp Tần, bị quan quân Tần giết, rồi phá tan. Sở vương dâng đất từ Thanh Dương trở về tây, không lâu lại bội ước, đánh Nam quận của ta, nên mới phát quân tiêu diệt, bắt vua chúng, dẹp yên miền Kinh Sở. Yên vương hỗn loạn, thái tử Đan bèn ngầm sai Kinh Kha làm thích khách, quan quân mới đánh giết, diệt nước ấy. Tề vương dùng kế của Hậu Thắng, tuyệt giao với Tần, muốn làm loạn, quan quân mới đánh giết, bắt tù vua chúng, san bằng đất Tề. Quả nhân, một thân nhỏ bé, cất quân diệt bạo loạn, nhờ tông miếu linh thiêng, sáu vua đều rạp mình nhận tội, thiên hạ đại định. Nay danh hiệu không đổi thì không xứng với cuộc thành công, truyền cho hậu thế. Các ngươi hãy bàn việc đặt đế hiệu”. Bọn thừa tướng Vương Quán, Ngự sử đại phu Phùng Kiếp, Đình úy Lý Tư đều nói: “Xưa kia đất của Ngũ đế vuông ngàn dặm, bên ngoài là các cõi Hầu phục, Di phục. Chư hầu có kẻ vào chầu có kẻ không, thiên tử không thể khống chế. Nay bệ hạ dầy nghĩa binh, diệt giặc tàn, bình định thiên hạ, bốn biển thành quận huyện, pháp lệnh đều thống nhất, từ thời thượng cổ đến nay chưa từng có, Ngũ đế không sánh bằng. Chúng thần cẩn thận cùng các quan Bác sĩ bàn rằng: xưa có Thiên hoàng, có Địa hoàng, có Thái hoàng, mà Thái hoàng cao quý nhất. Chúng thần liều chết dâng tôn hiệu. Vua gọi là Thái hoàng, mệnh gọi là chế, lệnh gọi là chiếu, thiên tử tự xưng là trẫm?”. Tần vương nói: “Bỏ chữ Thái, giữ chữ Hoàng, dùng vị hiệu Đế thời thượng cổ, gọi là Hoàng Đế. Ngoài ra như lời bàn.” Tờ chế viết rằng: “Được”, truy tôn Trang Tương vương là Thái thượng hoàng. Từ chế khác viết: “Trẫm nghe nói thời thái cổ có hiệu không cổ thụy, thời trung cổ có hiệu, vua chết thì dựa vào việc làm mà đặt thụy. Như vậy thì con bàn về cha, tôi bàn về vua, rất vô nghĩa. Trẫm không tán thành. Từ nay về sau, bỏ phép đặt thụy. Trẫm là Thủy Hoàng đế. Đời sau theo số mà tính, Nhị Thế, Tam Thế cho tới Vạn Thế, truyền đến vô cùng.”

Thủy Hoàng suy xét sự vận hành tuần hoàn chung thủy của năm đức2, cho rằng nhà Chu được hỏa đức, Tần thay đức nhà Chu, phải theo đức mà hỏa không thắng được. Nay thủy đức bắt đầu, đổi tháng đầu của năm, việc triều hạ đều nhằm ngày mồng một tháng Mười. Y phục, tiết mao, cờ quạt đều chuộng màu đen. Số thì lấy sáu làm đơn vị. Phù tiết, pháp quan đều sáu tấc. Khoang xe sáu thước, sáu thước là một bộ, một xe đánh sau ngựa. Lại đổi tên Hoàng Hà thành Đức Thủy, ý rằng thủy đức bắt đầu. Cai trị cứng rắn tàn bạo, mọi việc đều quyết theo luật pháp, khắc bạc, không có nhân đức, tình nghĩa. Như vậy mới hợp với số của năm đức. Thế rồi pháp lệnh gay gắt, lâu không khoan xá…

Bọn thừa tướng Vương Quán nói: “Chư hầu vừa diệt, vùng Yên, Tề, Kinh Sở xa xôi, không đặt vua thì không thể trấn yên. Xin lập các hoàng tử làm vương. Mong hoàng thượng phê chuẩn.” Thủy Hoàng đưa lời tẩu xuống cho quần thần, quần thần đều cho là tiện. Đình úy Lý Tư bàn rằng: “Chu Văn vương, Võ vương phong cho con em họ hàng rất đông, nhưng đời sau ngày một xa cách, đánh nhau như thù địch, chư hầu lại càng đánh giết lẫn nhau, thiên tử nhà Chu không thể ngăn cấm. Nay nhờ bệ hạ thần võ mà bốn bể thống nhất, đều thành quận huyện. Các hoàng tử, công thần đều được trọng thưởng, ban cho tô thuế nhà nước. Thế là rất đủ mà cũng dễ khống chế rồi. Thiên hạ không có ý khác, đó là thuật trị an vậy. Việc đặt chư hầu không tiện.” Thủy Hoàng nói: “Thiên hạ cùng khổ vì chiến tranh không ngừng, do có các vương hầu. Nay nhờ tông miếu, thiên hạ vừa yên, lại lập lại các nước, ấy là gieo mầm chiến tranh vậy. (Như vậy mà) cầu mong yên bình, há chẳng khó sao! Đình úy bàn rất phải.”

Chia thiên hạ làm ba mươi sáu quận, mỗi quận đặt các chức Thủ, Ủy, Giám. Đổi gọi trăm họ là “đầu đen”. Ăn mừng lớn. Thu gom binh khí trong thiên hạ, tập hợp ở Hàm Dương, đúc thành chuông và giá chuông, mười hai người đồng, mỗi người nặng nghìn thạch, đặt trong cung. Thống nhất pháp chế và đơn vị đo lường thạch, trường, thước. Xe cùng một cỡ trục. Viết cùng một lối văn tự. Đất phía đông tới biển và Triều Tiên, phía tây tới Lâm Thao, Khương Trung, phía nam tới Bắc hộ3, phía bắc lấy Hoàng Hà làm nơi sung yếu, men theo Âm Sơn tới cõi Liêu Đông. Dời mười hai vạn hộ hào phú trong thiên hạ tới Hàm Dương. Các ngôi tông miếu, vườn Chương Đài, Từng Thượng Lâm đều đặt ở phía nam sông Vị. Tần mỗi khi diệt nước chư hầu, đều mô phỏng cung thất nước ấy, dựng trên triền núi phía bắc Hàm Dương, phía nam ra tới sông Vị, từ Ung Môn trở về đông tới sông Kinh, sông Vị. Cung điện có hành lang bắc cầu, lầu gác quanh co nối tiếp. Gái đẹp, chuông trống lấy được từ các nước chư hầu đều đưa vào đó.

Lược đồ thống nhất văn từ các nước của Tần

Năm thứ hai mươi bảy, Thủy Hoàng đi tuần Lũng Tây, Bắc Địa, ra khỏi núi Kê Đầu, đi qua Hồi Trung. Rồi dựng Tín cung phía nam sông Vị, không lâu lại đổi tên Tín cung thành Cực miếu, tượng trưng sao Thiên Cực. Từ Cực miếu làm đường thông tới Ly Sơn, dựng tiền điện Cam Tuyền. Xây sửa đường ống, nối thẳng đến Hàm Dương. Năm ấy, ban tước một cấp. Làm đường vua đi.

Năm thứ hai mươi tám, Thủy Hoàng đi tuần tới các quận huyện phía đông, lên núi Trâu Dịch, dựng bia, nói chuyện với các Nho sinh đất Lỗ, khắc đá ca tụng đức nhà Tần, bàn việc phong thiện, tế tự trời đất, núi sông. Rồi lên Thái Sơn, dựng bia, lập đàn, tế trời; khi xuống núi, mưa gió ập tới, nghỉ dưới gốc cây, nhân phong cho cây đó làm Ngũ đại phu. Tể đất ở Lương Phụ, khắc chữ lên bia đá được dựng, văn bia viết:

“Hoàng đế lên ngôi, đặt rõ pháp chế, bề tôi tu sức. Năm hai mươi lẻ sáu, mới gom thiên hạ, khắp nơi thần phục, tuần sát trăm họ phương xa, lên Thái Sơn này, nhìn khắp đông cực. Tụng thần nhớ chuyện, sự nghiệp nguồn cơn, ca tụng công đức. Trị đạo vận hành, mọi điều chừng mực, đều có phép tắc. Nghĩa lớn soi tỏ, lưu truyền đời sau, noi theo chở khác. Hoàng đế thanh minh, định yên thiên hạ, trị vì chẳng trễ. Dậy sớm thức khuya, mưu lợi lâu dài, chuyên tâm dạy dỗ, Kinh điển giảng truyền, xa gần đều rõ, tuân theo thánh ý. Sang hèn phân minh, gái trai thuận lễ, thận trọng chức phận. Ngăn rõ trong ngoài, nơi nơi sạch sẽ, truyền cho hậu thế, giáo hóa vô cùng, di chiếu ghi lòng, lời răn mãi nhớ?”.

Thế rồi (Thủy Hoàng) bèn men theo Bột Hải về hướng đông, đi qua huyện Hoàng, huyện Thủy, leo hết Thành Sơn, lên núi Chi Phù, dựng bia ca tụng công đức nhà Tần rồi đi.

Phía nam leo lên Lang Nha, (Thủy Hoàng) cả mừng, ở lại ba tháng. Lại dời ba vạn hộ dân đen tới dưới đài Lang Nha, miễn thuế mười hai năm. Xây dài Lang Nha, dựng bia khắc chữ, ca tụng công đức nhà Tần, tỏ niềm đắc chí. Văn bia viết:

“Năm thứ hai mươi tám, hoàng đế khởi thủy, sửa sang pháp độ, muôn vật cương kỷ, làm rõ nhân luân, thuận hòa phụ tử. Thánh trí nghĩa nhân, tỏ ngời đạo lý. Vỗ về miền đông, thị sát binh sĩ. Việc lớn đã thành, liền ra tới bể. Công lao hoàng đế, nhọc lòng chăm chỉ. Trọng nông bỏ thương, dân đen no đủ. Khắp dưới vòm trời, chuyên tâm dốc chí. Thống nhất đo lường, gồm chung con chữ. Nhật nguyệt chiếu soi, xe thuyền đưa chở, hưởng hết mệnh trời, người người đắc ý. Theo thời hành sự, ấy là hoàng đế. Vượt núi bằng sông, sửa thay thói dị, thương xót dân đen, sớm khuya chẳng trễ. Đặt rõ pháp luật, dân biết tránh né. Phương bá chia chức, dễ bề cai trị. Chính lệnh phải chăng, rành rành như vẽ. Hoàng đế anh minh, thị sát bốn phương, tôn ti quý tiện, không vượt ngang hàng. Gian tà chẳng chứa, đều cốt thiện lương. Mọi việc dốc sức, không dám dở dang. Xa gần lẩn khuất, thành kính nghiêm trọng, thẳng ngay trung hậu, sự nghiệp hằng thường. Hoàng đế ơn đức, định yên bốn cực, dẹp loạn trừ tai, gây lợi tạo phúc. Giảm việc theo thời, mọi nghề sung túc, dân chúng bình yên, không dùng vũ lực. Thân thích chở che, rốt không đạo tặc, vui vẻ nghe lời, tỏ tường phép tắc. Trời đất bốn phương, thảy là cương thổ, tây chạm Lưu Sa, nam hết Bắc hộ, động gồm Đông hải, bắc qua Đại Hạ, nơi có dấu người, đều xưng thần tử. Công trùm Ngũ đế, ơn đến trâu ngựa, người vật chịu ơn, bình yên chốn ở.”

Bấy giờ Tấn vương gồm thu thiên hạ, đặt hiệu là hoàng đế, bèn vỗ yên miền đông, đến đất Lang Nha. Liệt hầu4 Võ Thành hầu Vương Ly, Liệt hầu Thông Võ hầu Vương Bôn, Luân hầu Kiến Thành hầu Triệu Hợi, Luân hầu Xương Võ hầu Thành, Luân hầu Võ Tín hầu Phùng Vô Trạch, thừa tướng Ngôi Lâm, thừa tướng Vương Quán, quan Khanh Lý Tư, quan Khanh Võ Mậu, quan Ngũ đại phu Triệu Anh, quan Ngũ đại phu Dương Cù đi theo, cùng bàn bạc trên biển. Nói rằng: “Đế vương thời xưa, đất không quá ngàn dặm, chư hầu giữ đất phong có kẻ vào chầu có kẻ không, xâm chiếm bạo loạn, đánh giết không ngừng, còn tạc đá vàng, tự ghi công trạng. Thời Ngũ đế, Tam vương xưa, văn giáo bất đồng, pháp độ chẳng rõ, mượn oai quỷ thần, lừa dối phương xa, thực không xứng với danh hiệu, cho nên không được lâu dài. Thân còn chưa chết mà chư hầu đã phản bội, pháp lệnh không thể thi hành. Nay hoàng đế thống nhất bốn biển, sắp đặt quận huyện, thiên hạ thái bình, làm rạng tông miếu, thi hành đức chính, tôn hiệu đã thành. Quần thần cùng ca tụng công đức của hoàng đế, tạc vào đá vàng, dùng làm điển phạm.”

Việc xong xuôi, đám Từ Phất5 người Tề dâng thư, nói rằng trên biển có ba ngọn núi thần, tên là Bồng Lai, Phương Trượng, Doanh Châu, thần tiên ở đó, xin được trai giới, cùng đồng nam, đồng nữ kiếm tìm. Thế rồi, sai Từ Phất đem đồng nam, đồng nữ mấy nghìn người ra biển tìm tiên.

Thủy Hoàng trở về, đi qua Bành Thành, trai giới cầu đảo, muốn vớt đỉnh của nhà Chu ở sông Tứ, sai nghìn người lặn xuống sông tìm, không được. Bèn xuôi hướng Tây Nam vượt sông Hoài, tới Hành Sơn, Nam quận. Xuôi trên Trường Giang tới đền Tương Sơn. Gặp gió lớn, cơ hồ không thể vượt sông. Hoàng đế hỏi Bác sĩ6 rằng: “Tương Quân là thần nào?” Bác sĩ đáp rằng: “Nghe nói con gái vua Nghiêu, tức vợ vua Thuấn được táng ở đây.” Thế rồi Thủy Hoàng nổi giận, sai ba nghìn tên tù tội đốn cây ở Tương Sơn, làm trọn núi ấy. Thủy Hoàng từ Nam quận qua Võ Quan về kinh.

Năm thứ hai mươi chín, Thủy Hoàng du ngoạn phương đông. Khi tới Dương Võ, Bác Lang Sa, bị trộm cướp làm kinh động. Không bắt được, bèn lệnh cho thiên hạ mở cuộc lùng soát lớn trong mười ngày.

Lên núi Chi Phù, khắc bia đá. Văn bia viết:

“Năm thứ hai mươi chín, nhằm tiết Trọng xuân, gặp khí dương hòa, hoàng đế đông du, lên núi Chi Phí, trông ra bể lớn. Tụng thần tán thán, tưởng nhớ đại công, ngợi ca nguồn cội. Bậc thánh cai trị, đặt ra pháp độ, định rõ cường kỷ. Dạy dỗ chư hầu, rộng ban ơn huệ, làm sáng nghĩa lý. Sáu nước gian tà, tham lam vô độ, không ngừng bạo ngược. Hoàng đế thương dân, dấy binh thảo phạt, tỏ rõ uy đức. Làm điều tín nghĩa, uy khiếp bốn phương, nơi nơi thần phục. Tiêu diệt cường bạo, cứu vớt dân đen, định yên bốn cực. Ban hành pháp chế, trị lý thiên hạ, mãi làm chuẩn tắc. Lớn lao thay! Khắp trong trời đất, tuân theo thánh ý. Quần thần tụng công, xin tạc bia đá, lưu truyền làm phép thức.”

Văn bia ở Đông Quan lại viết:

“Năm thứ hai mươi chín, hoàng đế du xuân, thị sát viễn phương. Đến nơi góc bể, lên núi Chi Phù, ngoạn thưởng ánh dương. Ngắm trông cảnh sắc, tụng thần tưởng nhớ, trị đạo rỡ ràng. Thánh pháp vừa hưng, trong nước trị yên, ngoài diệt bạo cường. Uy vũ vang rền, chấn động bốn cõi, bắt giết sáu vương. Gồm thu thiên hạ, dẹp hết tai hại, mãi dứt binh nhung. Hoàng đế anh minh, cai trị bờ cõi, xử việc không nghỉ. Lập nên đại nghĩa, sắp đủ khí cụ, ghi rõ tiêu chí. Bề tôi giữ chức, đều biết việc làm, việc chẳng ngờ ngại. Dân đen thay đổi, xa gần chung phép, đến già chẳng lỗi. Chức nghiệp đã định, hậu duệ kế thừa, mũi noi thánh trị. Quần thần tụng đức, ca ngợi vĩ nghiệp, xin tạc Chi Phù.”

Sau đó Thủy Hoàng đi tới Lang Nha, qua Thượng Đảng vào kinh.

Năm thứ ba mươi, vô sự.

Năm thứ ba mươi mốt, tháng Mười hai, đổi gọi tháng Chạp thành “Gia Bình”. Ban cho dân đen ở mỗi dặm sáu thạch gạo, hai con dê. Thủy Hoàng vi hành ở Hàm Dương, có bốn võ sĩ đi cùng, đến đêm ra đường gặp đạo tặc ở Lan Trì. Rơi vào thế quẫn, các võ sĩ đánh giết đạo tặc. Mở cuộc lục soát lớn ở Quan Trung hai mươi ngày. Một thạch cao giá một nghìn sáu trăm tiền.

Năm thứ ba mươi hai, Thủy Hoàng tới Kệ Thạch, sai người Yên là Lư Sinh tìm Tiện Môn, Cao Thệ7. Khắc văn bia lên cửa Kệ Thạch. Hủy thành quách, thông đê điều. Văn bia viết:

“Huy động quân lữ, diệt trừ vô đạo, giết sạch phản nghịch. Võ ngừa bạo ngược, văn ngắn vô tội, lòng dân đều phục. Luận bàn công lao, thưởng đến trâu ngựa, ơn khắp đất nước. Hoàng đế ra oai, sáp nhập chư hầu, mới vừa thống nhất. Phá hủy thành quách, khơi thông để điều, san bằng hiểm trở. Thế đất đã định, dân khỏi lao dịch, thiên hạ mừng rỡ. Trai vui đồng áng, gái đảm việc nhà, mọi điều trật tự, an đến muôn nghề, vui trồng ruộng mạch, ở đâu yên đó. Quần thần ngợi ca, xin tạc bia này, truyền làm quy củ.”

Nhân đó sai Hàn Chung, Hầu Công, Thạch Sinh tìm thuốc bất tử của thần tiên. Thủy Hoàng đi tuần biên giới phía bắc, từ Thượng Quận về kinh. Người Yên là Lư Sinh được sai ra biển trở về, tâu việc quỷ thần, lại dâng sách ghi lời sấm, viết rằng “Kẻ diệt Tần là Hồ vậy”. Thủy Hoàng bèn sai tướng quân Mông Điềm cất ba mươi vạn quân lên phía bắc đánh người Hồ, chiếm đất Hà Nam.

Năm thứ ba mươi ba, đưa những kẻ từng bỏ trốn, ở rể, lái buôn đánh lấy đất Lục Lương, đặt làm Quế Lâm, Tượng Quận, Nam Hải, cho kẻ đi đày tới giữ, Phía tây bắc xua đuổi Hung Nô. Từ Du Trung theo Hoàng Hà về đông đến Âm Sơn, đặt bốn mươi bốn huyện, xây thành men theo Hoàng Hà làm nơi hiểm yếu. Lại sai Mông Điềm vượt Hoàng Hà đánh lấy vùng Cao Khuyết, Dương Sơn, Bắc Giả, xây thành lũy để đuổi người Nhung. Dời những kẻ đi đày tới các huyện mới đặt. Cấm không được thờ tự. Sao chối xuất hiện ở phương tây. Năm thứ ba mươi tư, đày quan coi ngục không ngay thẳng đi xây Trường thành, hoặc tới (đóng giữ) đất Nam Việt.

Thủy Hoàng đặt tiệc rượu tại cung Hàm Dương, bảy mươi Bác sĩ lên chúc rượu. Bộ xạ Chu Thanh Thần dâng lời ca tụng: “Ngày trước đất Tần không quá nghìn dặm, nhờ bệ hạ thần thánh anh minh, dẹp yên bốn bể, xua đuổi man di, những nơi nhật nguyệt soi tới thảy đều thần phục. Đặt các nước chư hầu thành quận huyện, ai nấy tự yên vui, không còn mối lo chinh chiến, truyền tới muôn đời. (Các vua) từ thời thượng cổ đến nay, đều không sánh được uy đức của bệ hạ.” Thủy Hoàng vui thích. Bác sĩ người Tề là Thuần Vu Việt dâng lời nói: “Thần nghe, nhà Ân, Chu làm vua hơn nghìn năm, phân phong cho con em, công thần, để họ giúp rập. Nay bệ hạ đã có bốn bể mà con em chỉ là hạng sát phu, ngộ nhỡ nảy sinh đám thần tử như Điền Thường, Lục khanh thì không ai giúp đỡ, làm sao cứu trợ nhau được? Mọi việc không học theo thời cổ mà có thể duy trì được lâu dài, thần chưa từng nghe nói tới. Nay Thanh Thần trước mặt lại nịnh bợ, khiến lỗi lầm của bệ hạ nặng thêm, thực không phải trung thần vậy.” Thủy Hoàng đưa lời này xuống cho các quan bàn. Thừa tướng Lý Tư nói: “Ngũ đế không lặp lại, Tam đại không sao phỏng, đời nào trị theo cách đời ấy, không phải phản lại nhau mà là thời thế đổi khác vậy. Nay bệ hạ mở nghiệp lớn, dựng công nghiệp cho muôn đời, cố nhiên không phải điều bọn Nho ngu có thể hiểu được. Vả lại những việc Việt nói đều là việc thời Tam đại, đâu đáng để noi theo? Trước kia chư hầu tranh đấu, hậu đãi đám du sĩ. Nay thiên hạ đã định, pháp lệnh thống nhất, trăm họ các nhà thì dốc sức vào việc công nông, kẻ sĩ thì học tập pháp lệnh, những điều ngăn cấm. Nay bọn Nho sinh không nói thời nay mà lại học thời cổ, chê bai đương thời, làm rối trăm họ. Thần thừa tướng Tư dám chết tâu rằng: thời cổ thiên hạ tán loạn, không ai có thể thống nhất, bởi vậy chư hầu cùng nổi dậy. Lời nói đều mô phỏng thời cổ để làm hại thời nay, tô sức lời suông để làm loạn sự thực. Ai nấy đều cho sở học của mình là hay, chê bai sự sắp đặt của thánh thượng. Nay hoàng đế gồm thu thiên hạ, phân biệt đen trắng mà định điều độc tôn. Họ giữ cái học riêng mà cùng nhau chê pháp chế. Nghe lệnh ban xuống thì ai ai cũng đem sở học ra bàn luận. Vào triều thì chê bai trong lòng, ra triều thì bàn tán đầu ngõ. Ngợi khen chúa thượng để trục danh, lấy sự khác lạ làm cao quý. Cầm đầu kẻ dưới để tạo lời phỉ báng. Như vậy mà không cấm thì uy vua giảm sút ở trên, bè đảng hình thành ở dưới. Nên cấm là hơn. Thần thỉnh cầu sử quan nếu không phải sách ghi chép sử nhà Tần đều đốt hết. Không giữ chức quan Bác sĩ mà thiên hạ vẫn dám cất chứa Thi – Thư, sách vở của bách gia chư tử, tất tật phải đưa đến chỗ quận thú, quận ủy, tập trung lại đốt sạch. Kẻ nào dám túm tụm bàn luận Thi – Thư thì giết ở chợ. Kẻ nào lấy đời xưa chê đời nay thì giết cả họ. Quan lại biết mà không báo thì cùng tội. Lệnh đã ban xuống ba mươi ngày mà sách không đốt thì trổ chữ lên mặt, đày đi xây Trường thành. Những sách không bỏ là các sách y dược, bói toán, trồng trọt. Nếu có ai muốn học pháp lệnh thì coi quan lại làm thầy.” Tờ chế ban xuống viết: “Được!”

Đốt sách chôn học trò (tranh thời Minh)

Năm thứ ba mươi lăm, sửa đường từ Cửu Nguyên đến Vân Dương, mở núi lấp khe, cho đường thông suốt. Thế rồi Thủy Hoàng cho rằng người Hàm Dương thì đông mà cung đình của tiên vương thì nhỏ, bèn nói: “Ta nghe Chu Văn vương đóng đô ở đất Phong, Võ vương đóng đô ở đất Cảo, vùng giữa Phong – Cảo là kinh đô của đế vương vậy.” Đoạn bèn xây dựng cung điện trong vườn Thượng Lâm phía nam sông Vị. Xây tiền điện A Phòng trước tiên, từ đông sang tây dài năm trăm bộ8, từ nam tới bắc dài năm mươi trượng, trên có thể chứa vạn người ngồi, dưới có thể dựng cờ cao năm trượng. Xung quanh làm đường gác từ dưới điện lên thẳng Nam sơn. Làm cửa khuyết trên đỉnh Nam sơn. Lại làm đường phức đạo, từ cung A Phòng vượt sông Vị, nối với Hàm Dương, tượng trưng sao Thiên Cực qua sao Các Đạo cắt ngang Ngân Hàn đến sao Doanh Thật vậy. Cung A Phòng chưa xây xong, định bụng xây xong sẽ lựa đặt tên đẹp khác, song do xây cung điện ở A Phòng, nên thiên hạ gọi là cung A Phòng. Hơn bảy mươi vạn người chịu tội đồ và tội thiến ở Ẩn cung chia nhau dựng cung A Phòng, hoặc (xây lăng ở) Ly Sơn. Lấy quách đá từ Bắc Sơn, gỗ từ đất Thục, đất Sở chuyển về. Ở Quan Trung tổng cộng dựng ba trăm cung, ngoài Quan Trung dựng hơn bốn trăm cung. Thế rồi dựng đá trong địa phận núi Cù ven Đông Hải, làm cửa phía đông của nước Tần. Nhân đó dời ba vạn hộ tới Ly Ấp, năm vạn hộ tới Vân Dương, đều được miễn phí dịch mười năm.

Lư Sinh thuyết phục Thủy Hoàng nói: “Chúng thần tìm linh chi, kỳ dược, thần tiên, song mãi không gặp, chừng có vật ngăn trở vậy. Trong sách phương thuật có nói, bậc chúa tể năng vi hành sẽ tránh được ác quỷ. Tránh được ác quỷ thì chân nhân mới tới. Nơi chúa thượng ở mà bề tôi biết thì sẽ hại đến thần linh. Chân nhân là người vào nước không ướt, vào lửa không cháy, cưỡi khói mây, sống lâu cùng trời đất. Nay thánh thượng trị thiên hạ mà chưa được yên tĩnh. Mong thánh thương ở cung nào thì chớ để ai biết, sau đó thuốc bất tử mới có thể cầu được.” Thế rồi Thủy Hoàng nói: “Ta ngưỡng mộ chân nhân, tự xưng là chân nhân, không xưng là trẫm nữa.” Đoạn lệnh cho hai trăm bảy mươi cung quán trong vòng hai trăm dặm quanh Hàm Dương xây các đường hành lang bắc cầu, đường ống nối liền nhau; đem màn trướng, chuông trống, gái đẹp đưa vào, mọi thứ được kiểm kê, không được di dịch. Vua lâm hạnh tới đâu, kẻ nào nói địa điểm phải chịu tội chết. Thủy Hoàng đế đến cung Lương Sơn, từ trên núi thấy ngựa xe của thừa tướng rất đông, không hài lòng. Có kẻ trong cung nói với thừa tướng, thừa tướng sau đó giảm bớt ngựa xe. Thủy Hoàng nổi giận nói: “Người trong cung này tiết lộ lời ta.” Tra hỏi nhưng không ai nhận. Lúc bấy giờ, xuống chiếu bắt những kẻ thường ở bên, đều giết hết. Từ đó về sau không ai biết vua đi đâu. Vua nghe chính sự, quần thần nhận quyết định, đều ở cung Hàm Dương.

Hầu Sinh và Lư Sinh cùng bàn mưu nói: “Con người Thủy Hoàng, tính khí ương bướng, tàn bạo, tự theo ý mình, xuất thân chư hầu, thôn tính thiên hạ, muốn gì được nấy, tự cho là từ xưa tới nay không ai bằng mình. Chuyên dùng pháp quan, pháp quan được yêu sủng. Bác sĩ tuy có bảy mươi người, song chỉ là cho đủ số chứ không dùng. Thừa tướng và các quan đại thần đều phải chấp nhận việc đã rồi, mọi sự đều nhờ vua xử trí. Vua thích lấy hình phạt, chém giết làm uy, thiên hạ sợ tội, muốn giữ bổng lộc, nên không ai dám tận trung. Trên không biết lầm lỗi mà ngày một kiêu ngạo, dưới sợ hãi dối lừa để kiếm chỗ yên mình. Phép nhà Tần một người không được kiêm hai loại phương thuật, không linh nghiệm liền xử chết. Kẻ biết xem sao, xem khí có đến ba trăm người, đều là những người giỏi, song do kiêng sợ, a dua, không dám nói lầm lỗi của vua. Việc trong thiên hạ bất kể lớn nhỏ đều do vua quyết, đến nỗi vua phải dùng thạch (20 cân) để cân văn thư, Ngày đêm có hạn mức, không đủ mức thì không ngơi nghỉ. Người tham quyền thế đến như vậy thì không thể tìm thuốc tiên cho được.” Thế rồi họ bèn bỏ trốn. Thủy Hoàng hay tin, bèn cả giận nói: “Trước đây ta thư sách trong thiên hạ, sách không dùng được đều bỏ hết. Triệu tập tất cả đám người có văn học, phương thuật rất đông, muốn chấn hưng cơ nghiệp thái bình, để phương sĩ luyện cầu thuốc lạ. Nay nghe tin Hàn Chung bỏ đi không báo, bọn Từ Phất tốn tiền hàng vạn mà rốt vẫn không tìm được thuốc, hằng ngày chỉ nghe thấy chúng tố nhau mưu lợi. Bọn Lư Sinh, ta tôn trọng, ban thưởng rất hậu, nay lại phỉ báng ta, khiến lỗi ta thêm nặng. Bọn Nho sinh ở Hàm Dương, ta sai người tra hỏi, lại có kẻ đơm lời tà mị để làm loạn dân đen.” Thế rồi sai Ngự sử xét hỏi tất cả Nho sinh. Các Nho sinh tố cáo lẫn nhau, bèn tự định tội. Kẻ phạm điều cấm có hơn bốn trăm sáu mươi người, đều bị chôn sống ở Hàm Dương. Khiến thiên hạ đều biết để răn đe về sau. Đầy thêm những kẻ từ tội tới biên giới. Con trai trưởng của Thủy Hoàng là Phù Tô can gián nói: “Thiên hạ vừa định, dân phương xa còn chưa yên, các Nho sinh đều học theo Khổng Tử. Nay hoàng thượng dùng pháp luật nặng để trói buộc người ta, thần e thiên hạ không yên. Mong hoàng thượng xét rõ?” Thủy Hoàng nổi giận, sai Phù Tô lên phía bắc để giám sát Mông Điền ở Thượng Quận.

Năm thứ ba mươi sáu, sao Huỳnh Hoặc ở vào khoảng sao Tâm, có sao rơi xuống Đông Quận, rơi xuống mặt đất thành đá, dân đen có kẻ khắc vào đá rằng “Thủy Hoàng đế chết thì đất chia”. Thủy Hoàng nghe tin, sai Ngự sử truy hỏi, không ai nhận, bèn bắt hết những người sống quanh tảng đá giết đi và nung nát hòn đá. Thủy Hoàng không vui, sai Bác sĩ làm thơ Tiên chân nhân, ngao du thiên hạ tới đâu, đều truyền lệnh cho nhạc công đàn hát bài ấy. Mùa thu, sứ giả từ Quan Đông ban đêm đi qua đạo Bình Thư ở Hoa Âm, có người cầm ngọc bích chặn sứ giả nói: “Đưa cho Hạo Trì quân giúp tôi”. Nhân đó nói rằng: “Năm nay Tổ long chết.” Sứ giả hỏi duyên do, thoáng chốc không thấy đâu. (Người ấy) để lại ngọc bích mà đi. Sứ giả bưng ngọc bích về, thuật lại câu chuyện cho vua nghe. Thủy Hoàng trầm ngâm hồi lâu, rồi nói: “Ma núi bất quá biết việc trong một năm mà thôi.” Thoái triều lại nói rằng: “Tổ long là tổ tiên của người vậy.” Đoạn sai Ngự phủ xem ngọc, mới hay là viên ngọc bích để chìm xuống sông khi vượt Trường Giang năm thứ hai mươi tám vậy. Thế rồi Thủy Hoàng xem bói, được quẻ nói rằng di dời, du ngoạn thì tốt. Nhân dời ba vạn hộ tới Du Trung, Bắc Hà, phong tước một cấp.

Năm thứ ba mươi bảy, tháng Mười, ngày Quý Sửu, Thủy Hoàng du hành. Tả thừa tướng Lý Tư đi theo, Hữu thừa tướng Phùng Khứ Tật giữ triều, con nhỏ là Hồ Hợi, được yêu chiều, xin đi theo, vua bằng lòng. Tháng Mười một, đi tới Vân Mộng, tế Vọng Ngu Thuấn ở núi Cửu Nghi. Đi thuyền trên Trường Giang xuôi xuống, xem Tịch Kha, vượt bãi bể. Qua Đan Dương, tới Tiền Đường. Đến Chiết Giang, gặp sóng dữ, bèn đi về phía tây một trăm hai mươi dặm, vượt qua quãng sông hẹp. Lên núi Cối Kê, tế Đại Vũ, trông ra Nam Hải mà dựng đá khắc bia, ca tụng đức nhà Tần, Văn bia viết:

“Hoàng đế vĩ đại, thống nhất bờ cõi, ơn đức vô lường. Năm thứ ba mươi lẻ bảy, tuần du thiên hạ, trông khắp đòi phương. Bèn lên Cối Kê, xem xét tập tục, dân chúng nghiêm trang. Quần thần ngợi công, cội nguồn sự tích, thuật lại tỏ tường. Thánh Tần trị quốc, mới đặt hình luật, nêu rõ điển chương. Sửa sang phép thức, phân chia chức vụ, định lấy lệ thường. Sáu vương tráo trở, tham tàn ngạo mạn, dấy quân ngông cuồng. Hoành hành bạo ngược, cậy sức kiêu căng, hay động binh nhung. Ngầm trao sứ giả, ý đồ hợp tung, làm việc bất lương. Trong giữ mưu gian, ngoài sang xâm nhiễu, dẫn tới tai ương. Nghĩa quân đánh giết, chấm dứt bạo ngược, loạn tặc diệt vong. Đức thánh cao dày, rộng ban sáu cõi, ơn huệ vô cương. Hoàng để thống nhất, gồm nghe muôn việc, gần xa rõ ràng. Trị vì vạn vật, khảo xét sự thực, đặt tên kỹ càng. Sang hèn thông tỏ, lành dữ công khai, hết sạch oan tình. Tuyên giảng đạo nghĩa, có con – tái giá, phản bội chồng chết, là tội bất trinh. Ngăn cách trong ngoài, cấm điều dâm dật, trai gái trung thành. Chồng như lợn phối, giết chết vô tội, phải giữ nghĩa tình. Vợ bỏ lấy người, con không có mẹ, theo nết liêm thanh. Gội rửa thói tục, tuyên dương nề nếp, thiên hạ rạp minh. Thảy tuân pháp độ, hòa thuận cần cù, theo lệnh triều đình. Dân đen thuần khiết, vui giữ phép tắc, mãi hưởng thái bình. Sau theo hình pháp, cai trị muôn đời, chẳng sợ để nghiêng. Bề tôi ca tụng, xin tạc bia đá, truyền tụng anh minh.”

Trở về qua đất Ngô, vượt sông ở Giang Thắng, men theo biển đi lên phía bắc tới Lang Nha. Bọn phương sĩ Từ Phất ra biển tìm thuốc thần, mấy năm không được, tốn kém nhiều, sợ trách phạt, bèn dối trả rằng: “Thuốc ở Bồng Lai có thể lấy, song thường bị con cá giao lớn làm khổ nên không tới được. Xin cho người thiện xạ đi cùng, hễ thấy thì dùng nỏ liên hoàn bắn nó.” Thủy Hoàng nằm mơ giao chiến với thần biển, như hình dạng người. Hỏi Bác sĩ chiêm mộng, Bác sĩ nói: “Thủy thần không thể hiện ra, mà phải lấy cá lớn, giao long thay mình. Nay hoàng thượng cầu cúng đầy đủ, kính cẩn mà vẫn có thứ thần ác này, phải trừ khử nó thì thần thiện mới đến được.” Đoạn bèn sai người ra biển mang theo đồ đánh bắt cá lớn, đích thân vua cầm nỏ liên hoàn đợi cá lớn xuất hiện để bắn. Từ Lang Nha lên phía bắc tới núi Vinh Thành vẫn không thấy. Tới Chi Phù thì thấy cá khổng lồ, bắn chết một con, rồi đi dọc biển lên phía tây.

Tới bến Bình Nguyên thì ốm. Thủy Hoàng ghét nói về cái chết, quần thần không ai dám nói về việc chết. Vua ốm thêm nặng, bèn viết thư đóng ấn ban cho công tử Phù Tô, nói rằng: “Hãy về dự tang, chôn ta ở Hàm Dương”. Thư đã niêm phong, để ở nơi coi giữ ấn tín trong phủ Trung Xa do Triệu Cao cai quản, chưa trao cho sứ giả. Ngày Bính Dần tháng Bảy, Thủy Hoàng băng ở Bình Đài, Sa Khưu. Thừa tướng Lý Tự cho là vua băng ở ngoài, sợ các công tử và thiên hạ sinh biến, liền giấu kín, không phát tang. Quan tài chở trong xe ôn lương9, có viên quan hoạn được sủng hạnh trước kia ngồi hầu, đến đâu dâng thức ăn ở đó. Bá quan tâu việc như cũ, viên quan hoạn từ trong xe ôn lương phê chuẩn lời tâu. Duy có Hồ Hợi, Triệu Cao và viên quan hoạn khoảng năm sáu người biết việc vua chết. Triệu Cao vốn từng dạy Hồ Họi viết chữ và các điều luật lệnh, Hồ Hợi riêng sủng ái ông ta. Triệu Cao bèn cùng công tử Hồ Hợi, thừa tướng Lý Tư âm mưu xẻ thư niêm phong của Thủy Hoàng ban cho công tử Phù Tô, trá rằng thừa tướng Lý Tư nhận di chiếu của Thủy Hoàng ở Sa Khưu, lập con là Hồ Hợi làm thái tử. Làm chiếu thư khác ban cho công tử Phù Tô và Mông Điềm, kể tội họ và bắt phải chết. Chuyện này chép rõ trong Lý Tự truyện. Đi từ Tỉnh Hình tới Cửu Nguyên, gặp trời nắng, xe bốc mùi thối, bèn sai quan theo hầu cho xe chở một thạch cá ướp muối để làm lẫn mùi thối.

Đi theo đường thẳng tới Hàm Dương, sau đó phát tang. Thái tử Hồ Hợi nối ngôi, làm Nhị Thế Hoàng đế. Tháng Chín, chôn Thủy Hoàng ở Ly Sơn. Khi Thủy Hoàng mới lên ngôi đã cho đào núi Ly Sơn. Đến khi thôn tính thiên hạ, liền đưa những kẻ tội đồ trong thiên hạ hơn bảy mươi vạn người tới, đào ba con suối, đổ đồng xuống mà đưa quách vào. Cửa hay vật lạ trong cung quản, của bá quan được chuyển tới cất đầy bên trong. Sai thợ làm máy bắn tên, có kẻ nào đào gần tới thì bắn ra. Lấy thủy ngân làm trăm con sông, Trường Giang, Hoàng Hà và biển lớn, nhà máy móc mà (nước sông biển) lưu thông với nhau. Trên đủ thiên văn, dưới đủ địa lý. Dùng dầu cá nhân ngư làm đuốc, tính thắp lâu dài không tắt vậy. Nhị Thế nói: “Hậu cung của tiên để không ai có con, thả ra thì không nên”, đều cho được chết theo, người chết rất nhiều. Chôn cất đã xong, có kẻ nói rằng đám thợ làm máy biết chỗ cất giấu, ắt làm lộ việc lớn. Việc lớn hoàn tất, cất giấu xong xuôi, đóng đường thần đạo, hạ cửa ngoài hầm, nhốt hết đám thợ thuyền, không cho ai thoát. Trồng cây cỏ cho giống núi đồi.

Nhị Thế Hoàng đế lên ngôi năm đầu, tuổi hai mươi mốt. Triệu Cao làm Lang trung lệnh, được trọng dụng. Nhị Thế xuống chiếu, tăng số vật tế trong miếu Thủy Hoàng và lễ tế trăm thần sông núi. Lệnh cho quần thần bàn việc suy tôn miếu Thủy Hoàng. Quần thần đều dập đầu nói rằng: “Xưa kia thiên tử có bảy miếu, chư hầu năm miếu, đại phu ba miếu, dù trải qua muôn đời sống không phế bỏ, Nay Thủy Hoàng đế làm Cực miếu, khắp trong bốn bể đều dâng đồ cống, tăng các vật tế, nghi lễ đủ đầy, chở thêm nữa. Miếu tiên vương có ngôi ở Tây Ung, có ngôi ở Hàm Dương. Thiên tử theo nghi lễ chỉ nên dâng rượu ở miếu Thủy Hoàng. Từ Tương công trở xuống thì bỏ”. Đặt cả thảy bảy miếu. Quần thần theo lễ vào cúng, suy tôn miếu Thủy Hoàng làm miếu tổ của đế vương. Hoàng để lại tự xưng là trẫm.

Nhị Thế bàn với Triệu Cao rằng: “Trẫm còn trẻ, vừa lên ngôi, dân đen chưa quy thuận. Tiên đế đi tuần quận huyện, tỏ rõ uy lực khiến bốn bể thần phục. Nay trẫm lặng yên không đi tuần là tỏ ra yếu kém, không thuần phục được thiên hạ.” Mùa xuân, Nhị Thế đi về phía đông, tới các quận huyện, Lý Tư đi theo. Tới Kệ Thạch, men theo biển đi về phía nam tới Cối Kê, khắc chữ lên hết những bia Thủy Hoàng đã dựng, cạnh bia ghi tên đại thần đi theo, để nêu công cao đức cả của tiền đế. Hoàng đế nói: “Những điều khắc trên đá vàng thảy là điều Thủy Hoàng đế đã làm. Nay trẫm nối tín hiệu mà lời khắc lên đá vàng không xứng với Thủy Hoàng đế. Lâu dài về sau, con cháu có đứa ghi tạc đá vàng cũng không được sánh với công cao đức cả của người.” Thừa tướng Tư, Khứ Bệnh, ngự sử đại phu Đức liều chết nói: “Chúng thần xin đem chiếu thư này khắc cả lên bia đá, để cho sáng tỏ. Chúng thần liều chết thỉnh cầu.” Tờ chế ban xuống viết: “Được!” Đoạn bèn tới Liêu Đông rồi trở về.

Thế rồi Nhị Thể theo ý của Triệu Cao, nêu rõ pháp lệnh. Lại ngầm bàn với Triệu Cao rằng: “Đại thần không phục, quan lại còn mạnh, các công tử ắt tranh với ta, phải làm thế nào?” Cao nói: “Thần vốn định nói nhưng không dám vậy. Đại thần của tiên để đều là những người danh hiển nhiều đời trong thiên hạ, công lao chồng chất, đời đời truyền lại đã lâu. Nay Cao là kẻ hèn mọn, được bệ hạ yêu sủng cất nhắc, cho ở ngôi trên, quản việc cung cấm. Các đại thần bực bội, chỉ là ngoài mặt theo thần mà thực lòng không phục. Nay bệ hạ đi ra, không nhân lúc này xét những viên quan thú, úy ở quận huyện, kẻ nào có tội thi giết, trên là để ra oai thiên hạ, dưới là để trừ khử những kẻ bệ hạ bình sinh không thích. Thời nay không thể theo văn mà phải dùng vũ lực, mong bệ hạ theo thời, chớ ngần ngại, tức thì quần thần không kịp bàn mưu. Bậc vua sáng đề bạt những người bị bỏ sót, kẻ hèn cho sang, kẻ nghèo cho giàu, kẻ xa cho lại gần, như vậy trên dưới thuận hòa mà nước yên vậy.” Nhị Thế nói: “Hay?” Bèn giết các đại thần và công tử, dùng tội danh liên đới bắt cả các quan hầu cận nhỏ, quan tam lang, không ai sống sót. Sáu công tử bị giết chết ở Đỗ huyện. Ba anh em công tử Tương Lư bị cầm tù ở nội cung, luận tội sau cùng. Nhị Thế sai sứ giả tới lệnh cho Tương Lư rằng: “Công tử không trọn phận bề tôi, tội đáng chết, ngục lại đến chấp pháp!” Tương Lư nói: “Nghi lễ triều đình, ta chưa từng dám không theo; ngôi thứ miếu đường, ta chưa từng dám thất thố. Nhận mệnh ứng đối, ta chưa từng dám lỡ lời. Ta mong nghe đúng tội rồi chết.” Sứ giả nói: “Thần không được bàn bạc, chỉ vâng mang chiếu thư tới hành sự.” Tương Lư bèn ngẩng lên trời, kêu trời ba tiếng lớn, rằng: “Trời ơi! Ta vô tội!” Anh em ba người đều chảy nước mắt, tuốt gươm tự sát. Tôn thất sợ hãi. Quần thần ai can gián thì bị cho là phỉ báng.

Quan to giữ lộc cầu yên, dân đen sợ hãi.

Tháng Tư, Nhị Thế về tới Hàm Dương, nói rằng: “Tiên đế cho rằng triều đình ở Hàm Dương nhỏ, nên xây cung A Phòng. Cung thất chưa dựng xong, gặp lúc vua băng, liền đình chỉ thợ thuyền, lo đắp đất Ly Sơn. Việc Ly Sơn xong xuôi, nay bỏ cung A Phòng không làm nốt là chứng tỏ việc làm của tiền đế sai lầm.” Thế rồi lại xây cung A Phòng. Bên ngoài vỗ về tứ di10, theo kế sách của Thủy Hoàng. Trưng tập tất cả dũng sĩ năm vạn người đóng giữ ở Hàm Dương để hộ vệ. Sai họ dạy bắn tên, thuần dưỡng chó ngựa chim muông. Thức ăn cần nhiều nhưng không đủ, bèn hạ lệnh điều quận huyện vận chuyển thóc đậu, cỏ rơm.

Lệnh cho ai nấy đều phải tự mang theo lương thực, nội trong ba trăm dặm quanh Hàm Dương không được ăn gạo. Luật pháp ngày một nghiêm khắc.

Cung A Phòng (tranh của Viện Diệu đời Thanh)

Tháng Bảy, bọn lính thú Trần Thắng làm phản ở đất Kinh Sở xưa, gọi là Trương Sở. Trần Thắng tự lập làm Sở vương, ở đất Trần, sai các tướng đi chiếm đất. Trai tráng ở quận huyện Sơn Đông khổ vì đám quan lại nhà Tần, đều giết bọn thú, úy, lệnh, thừa làm phản, ứng theo Trần Thiệp, cùng lập làm hầu vương, liên hợp về hướng tây, lấy danh nghĩa đánh Tần, nhiều không kể xiết. Quan yết giả đi sứ phương đông về, đem việc làm báo lại với Nhị Thế. Nhị Thế nổi giận, giao cho pháp quan xử. Các sứ về sau tới, vua hỏi thì trả lời rằng: “Lũ trộm cắp đang bị quận thú, quận úy đuổi bắt. Nay đã tóm hết, không đáng lo.” Vua hài lòng. Vũ Thần tự lập làm Triệu vương, Ngụy Cữu làm Ngụy vương, Điền Đam làm Tề vương. Bái Công nổi dậy ở đất Bái. Hạng Lương dây binh ở quận Cối Kê.

Năm thứ hai, mùa đông, Trần Thiệp sai bọn Chu Chương cầm quân về phía tây tới đất Hý, quân mấy mươi vạn. Nhị Thế cả sợ, bàn với quần thần rằng: “Phải làm thế nào?” Thiếu phủ Chương Hàm nói: “Giặc đã đến, đông lại mạnh, nay cất quân ở các huyện gần cũng không kịp rồi. Tội đồ ở Ly Sơn đông, xin tha chúng, trao cho binh khí để đánh giặc.” Nhị Thế bàn đại xá thiên hạ, sai Chương Hàm cầm quân, đánh vỡ quân Chu Chương phải tháo chạy, đoạn giết Chương ở Tào Dương. Nhị Thế lại phải thêm Trưởng sử Tư Mã Hân, Đổng Ế giúp Chương Hàm đánh giặc, giết Trần Thắng ở Thành Phụ, phá Hạng Lương ở Định Đào, diệt Ngụy Cữu ở Lâm Tế. Các danh tướng của giặc ở đất Sở đã chết, Chương Hàm bèn vượt Hoàng Hà lên phía bắc, đánh bọn Triệu vương Yết ở Cự Lộc.

Triệu Cao khuyên Nhị Thế rằng: “Tiên đế cai trị thiên hạ lâu ngày nên quần thần không dám làm bậy, dâng lời xằng. Nay bệ hạ giàu tuổi xuân, mới lên ngôi, làm sao phải cùng công khanh quyết định đại sự trên triều? Xử việc mà sai, tức làm lộ cái sở đoản trước quần thần. Thiên tử xưng là trẫm, vốn không nghe lời của người khác11.” Thế rồi Nhị Thế thường ở trong cung cấm, cùng Triệu Cao quyết định mọi việc, sau đó công khanh ít khi được triều kiến. Giặc cướp ngày một nhiều mà lính Quan Trung đi đánh giặc phía đông không ngừng. Hữu thừa tướng Khứ Tật, Tả thừa tưởng Tư, tướng quân Phùng Kiếp dâng lời can gián nói: “Đám giặc cướp vùng Quan Đông nổi dậy, Tần đem quân đánh dẹp, giết chết rất nhiều, song vẫn không ngừng. Giặc cướp nhiều, đều do việc đi thú, vận chuyển tàu xe, xây dựng khổ sở, thuế phú nặng nề. Xin tạm dừng việc xây cung A Phòng lại, giảm bớt việc đi thú, vận chuyển ở bốn phương.” Nhị Thế nói: “Ta nghe Hàn Phi Tử nói: vua Nghiêu, Thuấn dùng đòn không gọt, mái tranh không cắt, ăn bát sành, uống chén đất, dẫu người trông cửa ăn uống cũng không đến nỗi thế. Vua Vũ đục Long Môn, thông Đại Hạ, khơi nước ứ đọng ở Hoàng Hà tuôn ra bể, thân cầm cuốc thuổng, chân chẳng còn lông, dẫu bọn tôi tớ tù tội vất vả cũng không đến nỗi thế. Phàm người cao quý có được thiên hạ, được thỏa lòng, tùy thích. Bề trên chú trọng nêu rõ pháp lệnh, kẻ dưới không dám làm sai, vậy mới chế ngự được bốn bể. Vua nhà Ngu, Hạ, tiếng là thiên tử cao sang, mà thực lại ở nơi cùng khổ, xả thân vì trăm họ. Cũng đâu đáng noi theo? Trẫm mang tôn hiệu Vạn thặng12, nhưng không có thực, trẫm muốn tạo đoàn xe nghìn cỗ, tùy tòng vạn cỗ, cho đúng tôn hiệu trẫm. Vả lại tiền để khởi nghiệp từ chư hầu, gồm thu thiên hạ, thiên hạ đã định, ngoài dẹp tứ di để yên biên giới, tạo cung thất để tỏ niềm đắc ý, các ngươi đã thấy công nghiệp của tiên để được tiếp nối. Nay trẫm lên ngôi trong vòng hai năm, giặc cướp nổi dậy,

1. 2.

(165)

các ngươi không cấm được, lại muốn bỏ việc tiên đế đã làm, như vậy trước là không có gì báo đến tiến đế, sau là không tận trung dốc sức vì trẫm, còn giữ chức làm gì?” Bèn tống Khứ Tật, Lý Tư, Phùng Kiếp xuống cho ngục lại điều tra trị tội. Khứ Tật và Phùng Kiếp nói: “Tướng quân và thừa tướng không thể chịu nhục”, liền tự sát. Lý Tư rốt bị tống giam, chịu năm hình phạt.

Năm thứ ba, bọn Chương Hàm cầm quân bao vây Cự Lộc, thượng tướng quân của Sở là Hạng Vũ đem quân Sở tới cứu Cự Lộc. Mùa đông, Triệu Cao lên làm thừa tướng, rốt cục xét án Lý Tư, giết chết ông ta. Mùa hè, bọn Chương Hàm đánh mấy lần đều phải lui quân, Nhị Thế sai người tới trách Hàm, Hàm sợ, sai Trưởng sử Hân tới xin chỉ thị. Triệu Cao không cho gặp, lại không cho tin tức. Hân sợ, bỏ trốn, Cao sai người đuổi bắt mà không kịp. Hân gặp Hàm, nói: “Triệu Cao chấp chính ở trong triều, tướng quân có công cũng bị giết, không có công cũng bị giết.” Hạng Vũ đánh gấp quân Tần, bắt Vương Ly. Bọn Chương Hàm bèn đem quân đầu hàng chư hầu. Ngày Kỷ Hợi tháng Tám, Triệu Cao muốn làm loạn, sợ quần thần không nghe, bèn thử nghiệm trước, cho dắt hươu dâng lên Nhị Thế, nói rằng: “Là ngựa vậy?” Nhị Thế cười nói: “Thừa tướng nhầm chăng? Bảo hươu là ngựa” đoạn hỏi người xung quanh. Xung quanh có người im lặng, có người bảo là ngựa, hùa theo Triệu Cao, có người bảo là hươu. Triệu Cao nhân đó ngấm ngầm dùng hình pháp những kẻ bảo hươu trị họ. Về sau quần thần đều sợ Cao.

Triệu Cao trước đây mấy lần nói rằng trộm cướp vùng Quan Đông không làm được gì. Kịp khi Hạng Vũ bắt bọn tướng Tần là Vương Ly ở Cự Lộc rồi tiếp tục tiến đánh, quân của bọn Chương Hàm mấy phen rút lui, Triệu Cao mới dâng thư xin tăng viện. Yên, Triệu, Tề, Sở, Hàn, Ngụy đều tự lập làm vua. Từ Quan Trung trở về đông, dân hầu hết đều phản quan lại nhà Tần, hưởng ứng theo chư hầu; chư hầu đều dẫn quân đánh về hướng tây. Bái Công cầm mấy vạn người, đã diệt Vũ Quan, sai người nói riêng với Cao. Cao e Nhị Thế nổi giận, giết đến cả mình, bèn cáo bệnh không vào chầu. Nhị Thế mơ thấy con hổ trắng cắn chết con ngựa đóng bên trái xe, liền giết nó, song lòng không vui, lấy làm lạ hỏi người chiêm mộng. Quẻ bói nói rằng: “Sông Kinh tác quái.” Nhị Thế bèn trai giới ở cung Vọng Di, muốn tế sông Kinh, dìm bốn con ngựa trắng. Đoạn sai sứ trách Cao vì chuyện giặc cướp. Cao sợ, bèn ngầm bàn mưu cùng con rể là Diêm Lạc làm quan Lệnh ở Hàm Dương, em trai là Triệu Thành, nói rằng: “Vua không nghe can gián, nay việc gấp, muốn đổ vạ cho nhà ta. Ta muốn thay ngôi vua, đổi lập công tử Anh. Tử Anh nhân ái, tiết kiệm, trăm họ đều vâng lời.” Đoạn sai Lang trung lệnh làm nội ứng, nói dối là có giặc to, lệnh cho Diêm Lạc khiển tướng điều binh, lai đuổi bắt mẹ Diêm Lạc đem an trí ở nhà Triệu Cao. Cho Diêm Lạc cầm hơn một nghìn người tới cửa điện cung Vọng Di, bắt trói Vệ lệnh và Bộc xạ, nói: “Giặc vào đây, sao không ngăn?” Vệ lệnh nói: “Chung quanh bố trí binh lính rất ngặt, giặc nào dám vào cung?” Lạc liền chém Vệ lệnh, đem quân đi thẳng vào cung. Đám quan lang và quan hoạn cả kinh, kẻ tháo chạy, kẻ chống đối. Kẻ chống đối bị giết chết, chết đến mấy chục người. Lang trung lệnh và Lạc cùng vào, bắn trúng tấm màn vua ngồi. Nhị Thế nổi giận, gọi tả hữu. Tả hữu đều hoảng sợ không dám chống cự. Chỉ một viên quan hoạn đứng hầu bên cạnh không dám rời. Nhị Thế đi vào trong, nói: “Sao ngươi không sớm báo ta? Để đến nước này?” Viên quan hoạn nói: “Thần không dám nói, nên được vẹn toàn. Nếu thần nói sớm thì bị giết rồi, đâu sống được đến lúc này? Diêm Lạc tới trước mặt Nhị Thế kể tội, nói: “Túc hạ kiêu ngạo ngang ngược, lạm sát vô đạo, thiên hạ cùng phản tác hạ, túc hạ tự tính xem!” Nhị Thế nói: “Thừa tướng có gặp được không?” Lạc nói: “Không được.”

Nhị Thế nói: “Ta mong có được một quận để làm vương.” Không cho. Lại nói: “Mong làm vạn hộ hầu”. Không cho. Nói: “Mong cùng vợ con làm dân đen, như các công tử”. Diêm Lạc nói: “Tôi nhận mệnh từ thừa tướng, vì thiên hạ mà giết túc hạ, túc hạ giẫu nhiều lời, tôi cũng không dám báo lại”. Đoạn ra hiệu cho lính tiến lên. Nhị Thế tự sát.

Diêm Lạc về báo với Triệu Cao, Triệu Cao bèn triệu tập tất cả đại thần, công tử, bảo việc giết Nhị Thế. Nói rằng: “Tần vốn là vương quốc, Thủy Hoàng thống trị thiên hạ, nên xưng đế. Nay sáu nước lại tự lập, đất Tần nhỏ đi, vẫn lấy danh suông là đế thì không được. Nên xưng vương như xưa thì hợp hơn.” Lập con của anh Nhị Thế là công tử Anh làm Tần vương. Tăng Nhị Thế theo lễ của dân thường trong vườn Nghi Xuân ở Đỗ Nam. Lệnh cho Tử Anh trai giới, tới tổ miếu tham kiến, nhận ấn vua. Sau khi trai giới năm ngày, Tử Anh bàn với hai con rằng: “Thừa tướng Cao giết Nhị Thế ở cung Vọng Di, sợ quần thần giết hắn, bèn giả và nhân nghĩa mà lập ta. Ta nghe nói Triệu Cao có giao ước với Sở diệt tôn thất nhà Tần để làm vua ở Quan Trung. Nay sai ta trai giới, tham kiến ở tổ miếu, ấy là muốn nhân khi ở trong miếu để giết ta. Ta cáo bệnh không đi, thừa tướng ắt tự tới. Hắn tới thì ta giết hắn!” Cao sai người tới mời Tử Anh mấy lần, Tử Anh không đi. Cao quả nhiên tự đến, nói rằng: “Tông miếu là việc trọng đại, sao vương không tới?” Tử Anh bèn đâm chết Cao ở trai cung, tru di ba họ nhà Cao ở Hàm Dương để thị chúng. Tử Anh làm Tần vương được bốn mươi sáu ngày, tướng Sở là Bái công phá quân Tần tiến vào Vũ Quan, tới Bá Thượng, sai người khuyên Tử Anh đầu hàng. Tử Anh liền buộc dây vào cổ, ngồi xe mộc ngựa trắng, bưng ấn phù của thiên tử, đầu hàng ở bên Chỉ Đạo. Bái công bèn vào Hàm Dương, niêm phong cung thất, kho đụn, sau đó quay về đóng quân ở Bái Thượng. Qua hơn một tháng, quân chư hầu đến, Hạng Tịch cầm đầu các nước hợp tung, giết Tử Anh và các công tử, họ tộc nhà Tần. Sau đó diệt cả thành Hàm Dương, đốt cung thất, bắt trai gái, lấy của cải châu báu, cùng chia với chư hầu. Sau khi diệt Tần, liền chia đất làm ba phần, đặt là Ung vương, Tắc vượng, Địch vượng, gọi chung là Tam Tần. Hạng Vũ làm Tây Sở Bá Vương, làm chủ việc chia thiên hạ, phong vương cho chư hầu. Nhà Tần rốt cuộc đã bị diệt. Năm năm sau, thiên hạ quy về nhà Hán.

Thái tử công bàn rằng: Tổ tiên nhà Tần là Bá Ế, từng có công vào thời Đường Ngu, được phong đất ban họ, đến thời Ân Hạ thì hơi tán loạn. Kịp khi nhà Chu suy thì Tần hưng, lập ấp biên giới phía tây. Từ thời Mục công trở đi, dần dần thôn tính chư hầu, cuối cùng làm nên Thủy Hoàng. Thủy Hoàng tự cho là công lao vượt Ngũ đế, đất rộng hơn Tam vương, thẹn sánh ngang với họ. Hay thay lời suy luận của Giả Nghị! Giả Nghị viết:

“Tần thôn tính hơn ba mươi quận của chư hầu Sơn Đông, sửa bến bãi cửa ải, chiếm vùng đất hiểm yếu, chỉnh đốn giáp binh mà trấn giữ. Vậy mà Trần Thiệp cậy có mấy trăm tên lính tán loạn, vung tay hô lớn, chẳng dùng đến giáo gươm, chỉ có cuốc thuổng gậy gộc, đến nhà nào ăn lương nhà nấy, dọc ngang thiên hạ. Người Tần thì đất hiểm không kịp giữ, cầu bến không kịp đóng, giáo dài không kịp đâm, nỏ mạnh không kịp bắn. Quân Sở vào sâu, đánh Hồng Môn, không hề có rào giậu ngăn trở. Bấy giờ Sơn Đông rối to, chư hầu nổi dậy, hào kiệt vùng lên. Tần sai Chương Hàm cầm quân Đông chinh, Chương Hàm nhân có ba quân đông đúc ở ngoài, ngầm mưu phản nghịch. Bề tôi bất tín có thể thấy ở việc này vậy. Tử Anh lên ngôi, vẫn không tỉnh ngộ. Giả sử Tử Anh có tài của vị chúa tầm thường, được người phò tá bậc trung thì Sơn Đông tuy loạn, đất của Tần vẫn có thể toàn vẹn mà giữ được, việc thờ cúng ở tông miếu cũng chưa đến mức phải đoạn tuyệt như thế.

Đất Tần gối núi nhìn sông, lấy làm vững chắc, là nước bốn bề hiểm yếu bao bọc. Từ thời Mục công trở đi, đến thời Tần vương, hơn hai mươi vua, luôn là kẻ mạnh trong chư hầu. Đâu phải đời nào cũng giỏi? Mà là địa thế khiến cho như vậy. Vả lại thiên hạ từng đồng lòng hiệp sức đánh Tần. Vào lúc bấy giờ, người tài hàng loạt, tướng giỏi cầm quân, tôi hiền mưu việc, song lại bị đất hiểm vây khốn, không thể tiến lên. Tần bèn mở cửa ải dẫn địch vào đánh, trăm vạn quân thua chạy về phía bắc, vỡ tan. Đâu phải vũ dũng, trí tuệ không đủ? Mà do hình thế không tiện lợi vậy. Tần gộp ấp nhỏ thành thành to, đóng quân giữ nơi hiểm yếu, đắp lũy cao không ra đánh, đóng cửa ải giữ đất hiểm, vác giáo mà trấn giữ. Chư hầu xuất thân từ hạng sất phu, họp nhau vì lợi, không có phẩm hạnh của đế vương xưa. Họ giao thiệp chưa thân, thuộc hạ chưa thuận, tiếng là diệt Tần mà thực là vì lợi vậy. Họ thấy đất Tần hiểm trở khó phạm, tất nhiên lui quân. Nếu định đất yên dân, đợi địch suy kiệt, thu gom kẻ yếu, nâng đỡ người nghèo, rồi hiệu triệu vua các nước lớn thì không lo không được đắc chí trong bốn biển. Sang làm thiên tử, giàu có thiên hạ, mà thân lại bị bắt, ấy là do cách cứu vãn thế thua sai lầm vậy.

Tần vương tự phụ, chẳng hỏi ý ai, để mặc lỗi lầm không sửa. Nhị Thế nhận ngôi, noi theo chẳng khác, bạo ngược khiến vạ thêm nặng. Tử Anh đơn độc không ai thân, lúc nguy nan không ai giúp. Ba vua lú lẫn mà suốt đời không tỉnh, chết chẳng đáng lắm ru? Lúc bấy giờ, trên đời không phải không có người lo sâu nghĩ xa, biết lẽ biến hóa, song sở dĩ không dám tận trung, ngăn lỗi lầm, bởi tục nhà Tần có lắm điều cấm kỵ lời trung chưa thốt khỏi miệng mà thân đã bị giết rồi. Cho nên mới bắt kẻ sĩ trong thiên hạ dỏng tai mà nghe, chắc chân mà đứng, ngậm miệng cho im. Bởi vậy, ba vua để mất đạo, trung thần không dám can, chỉ sĩ không dám bàn, thiên hạ đã rối loạn, không ai tấu vua nghe, chẳng đáng buồn lắm ru? Các vị tiên vương biết việc bưng tai che mắt làm tổn hại đến đất nước, nên đặt ra công, khanh, đại phu, sĩ, để sửa pháp chế, đặt hình luật, khiến thiên hạ yên; lúc mạnh thì ngăn bạo dẹp loạn khiến thiên hạ phục; lúc yếu thì ngũ bá chinh phạt mà chư hầu vẫn theo; lúc nguy thì giữ gìn bên trong mà nương cậy bên ngoài, khiến xã tắc tồn tại. Còn nước Tần, khi thịnh thì pháp luật rườm rà, hình phạt nghiêm khắc khiến thiên hạ sợ; đến khi suy thì khiến trăm họ oán hờn, bốn bể làm phản. Nhà Chu xưa giường mối phải đạo nên trải hơn ngàn năm không dứt. Nhà Tần gốc ngọn mất hết nên không được lâu dài. Từ đó mà coi, nền móng an nguy cách nhau xa lắm. Lời quê có câu: Chớ quên câu chuyện ngày qua, biết đâu mai hậu lại là tấm gương. Bởi vậy người quân tử trị nước, xem chuyện thời xưa, nghiệm vào thời nay, so cùng nhân sự, xét lẽ thịnh suy ngẫm có quyền thế, lấy bỏ chừng mực, thay đổi tùy thời, vậy nên ngày tháng rộng dài, nước nhà yên định.

Tần Hiếu công cậy núi Hào Sơn và ải Hàm Cốc kiên cố, giữ đất Ung châu, vua tôi cố thủ mà nhòm ngó nhà Chu, có ý nuốt hết thiên hạ, gồm thu toàn cõi, ôm trọn bốn bể, mang bụng thôn tính tám phương. Lúc bấy giờ, Thương quân phò rập, trong thì thiết lập pháp độ, khuyến khích nông tang, chấn chỉnh võ bị, ngoài thì bày kế liên hoành để đánh chư hầu. Thế là người Tần khoanh tay mà lấy được đất đai từ Tây Hà trở ra phía ngoài.

Hiếu công mất đi, Huệ vương, Võ vương nối nghiệp cũ, theo phép xưa, phía nam kiêm tính Hán Trung, phía tây chiếm lĩnh Ba Thục, phía đông cắt lấy đất đai màu mỡ, gồm thu các quận hiểm yếu. Chư hầu sợ hãi, mở hội thể bàn mưu khiến Tần suy yếu, không tiếc của cải châu báu, đất đai phì nhiêu để vời kẻ sĩ trong thiên hạ, hợp tung giao kèo, kết thành một khối. Lúc bấy giờ, Tề có Mạnh Thường, Triệu có Bình Nguyên, Sở có Xuân Thân, Ngụy có Tín Lăng. Bốn ông đều sáng suốt mà thành thật, khoan hậu mà yêu người, tôn hiền trọng sĩ, hẹn hợp tung để phá liên hoành, họp quân các nước Hàn, Ngụy, Yên, Sở, Tề, Triệu, Tống, Vệ, Trung Sơn. Thế rồi kẻ sĩ trong sáu nước có bọn Ninh Việt, Từ Thượng, Tô Tần, Đỗ Hách bày mưu; đám Tề Minh, Chu Tối, Trần Chẩn, Chiêu Hoạt, Lâu Hoãn, Địch Cảnh, Tô Lệ, Nhạc Nghị truyền ý; hội Ngô Khởi, Tôn Tẫn, Đái Đà, Nhi Lương, Vương Liêu, Điền Kỵ, Liêm Pha, Triệu Xa cầm quân. Thường lấy đất rộng gấp mười, quân hàng trăm vạn, gõ cửa đánh Tần. Người Tần mở cửa dẫn địch, quân chín nước chần chừ, trốn chạy, không dám tiến lên. Tần không mất một mũi tên mà chư hầu trong thiên hạ đã khốn đốn. Thế rồi, hợp tung tan vỡ, minh ước phá bỏ, các nước tranh nhau cắt đất dâng Tần. Tần còn dư sức để chế ngự chỗ yếu của chư hầu, đuổi quân tháo chạy, khiến thây nằm trăm vạn, máu chảy trôi khiên. Nước Tần thừa cơ, chi phối thiên hạ, chia cắt núi sông, khiến nước mạnh hàng phục, nước yếu vào chầu. Trải tới Hiếu Văn vương, Trang Tương vương, tuy ở ngôi không lâu mà nước nhà vô sự.

Kịp đến Tần vương, nối cơ nghiệp của sáu đời, quất roi lớn thống ngự thiên hạ, nuốt hai Chu tiêu diệt chư hầu, ở ngôi cao khống chế sáu cõi, trút roi vọt trấn áp gầm trời, oai rền bốn bể. Phía nam chiếm đất Bách Việt, đặt làm Quế Lâm, Tượng Quận, khiến vua Bách Việt cúi đầu trói cổ, phó mạng cho đám quan hèn. Lại sai Mông Điềm đắp Trường thành phía bắc mà giữ phên giậu, đuổi Hung Nô lui bảy trăm dặm có dư. Người Hồ không dám xuống phía nam chăn ngựa, kẻ sĩ không dám giương cung báo thù. Thế rồi phế phép tắc của tiên vương, đốt sách vở của trăm nhà, làm ngu trăm họ. Phá thành lớn, giết hào kiệt, thu vũ khí trong thiên hạ gom về Hàm Dương, nấu chảy giáo mác, đúc thành mười hai người đồng, khiến dân đen suy yếu. Sau đó, đục Hoa Sơn làm thành, lấy Hoàng Hà làm bến, cậy thành cao vạn trường, trong vực thẳm khôn lường, coi là vững chắc. Tướng giỏi cung bền, giữ nơi hiểm yếu. Tôi trung lính tốt, soát kẻ vãng lai. Thiên hạ nhờ vậy yên định. Tần vương nghĩ bụng tưởng Quan Trung vững bền, thành đồng ngàn dặm là cơ nghiệp cho con cháu đế vương muôn đời.

Tần vương mất đi, dư uy còn vang dội nơi biên viễn. Vậy mà Trần Thiệp, đứa khố rách áo ôm, quê mùa hạ tiện, tên lính thú đi đày, tài năng chẳng được bậc trung, không có hiền đức của Trọng Ni, Mặc Địch, giàu sang của Đào Chu, Y Đốn, đứng chân trong đám quần quèn, trỗi dậy từ hàng lính thú, dẫn toán quân rệu rã, sĩ tốt vài trăm, quay lại đánh Tần, chặt cây làm giáo, dựng trúc làm cờ, thiên hạ ùa về hưởng ứng như mây, vác gạo đi theo như bóng. Hào kiệt Sơn Đông bèn cùng nổi dậy để diệt nhà Tần.

Xét lẽ, thiên hạ (nhà Tần) phải đâu nhỏ yếu, đất Ung châu, Hào – Hàm vẫn vững chắc như xưa. Địa vị của Trần Thiệp nào tôn quý bằng vua Tề, Sở, Yên, Triệu, Hàn, Ngụy, Tống, Vệ, Trung Sơn; cuốc thuổng gậy gộc nào sắc hơn đao thương kiếm kích, đám lính đi đày nào sánh được đội quân chín nước; mưu sâu kế lớn, phép dùng binh nào so kịp kẻ sĩ ngày xưa. Vậy mà thẳng thua đổi khác, công nghiệp trái nhau. Thử đem các nước Sơn Đông cùng Trần Thiệp cân đo nặng nhẹ, so lượng sức quyền, thời tiết không thể gồm chung mà bàn luận được. Song nhà Tần cậy mảnh đất cỏn con, cơ quyền nghìn thắng, vời gọi tám châu mà bắt các nước ngang hàng đến chầu, đã trải trăm năm có lẻ. Sau đó coi sáu cõi là nhà, Hào – Hàm là điện, nhưng lại vì một tên dân thường nổi loạn mà bảy miếu sụp đổ, chết trong tay người, bị thiên hạ đàm tiếu, là vì cớ gì? Do nhân nghĩa không thi hành nên thể công thủ đổi khác vậy.

Tần thôn tính thiên hạ, gồm thấu chư hầu, trông về phía nam xưng đế, để nuôi dưỡng bốn bể, kẻ sĩ trong thiên hạ hân hoan hướng vọng, được như vậy là vì cớ gì? Đáp rằng: từ thời cận cổ đến nay không có vua đã lâu rồi. Nhà Chu suy vi, ngũ bá dần mất, chính lệnh không thể thi hành trong thiên hạ, bởi vậy chư hầu dùng bạo chính, ỷ mạnh đánh yếu, ỷ đông hiếp cô, binh hỏa không ngừng, quân dân mỏi mệt. Nay Tần trông về phía nam làm vua thiên hạ, như vậy thì trên đã có thiên tử, tức thì dân lành mong được yên tính mạng, không ai không dốc lòng ngưỡng vọng bề trên. Vào lúc bấy giờ, phải giữ uy danh, dựng công nghiệp, gốc của sự an nguy nằm ở chỗ đó.

Tần vương mang lòng tham bỉ, theo thói độc tài, không tin công thần, chẳng gần quân sĩ, phế vương đạo mà lập quyền riêng, cấm văn thư mà nghiêm hình pháp, xem trọng vũ lực trí trá mà khinh thường nhân nghĩa, coi bạo ngược là phép đầu trị thiên hạ. Xét lẽ, khi thôn tính thì đề cao binh nhung, trá thuật, lúc yên bình thì coi trọng quyền thế, thời cơ. Ấy là nói cách chiếm và giữ có thuật khác nhau vậy. Tần dứt thời Chiến quốc mà làm vua thiên hạ, song đường lối không thay, chính trị không đổi, thành thử việc chiếm và giữ chẳng khác nhau. Kẻ cô độc mà có thiên hạ, ngày diệt vong ắt chẳng còn xa. Giả sử Tần vương xét việc đời trước, theo vết Ân Chu, chế ngự gầm trời thì về sau tuy có vua chúa hoang dâm cũng chưa phải lo sụp đổ. Bởi vậy tam vương gây dựng thiên hạ đều có danh hiệu đẹp đẽ, công nghiệp lâu dài.

Nay Tần Nhị Thế lên ngôi, thiên hạ không ai không rướn cổ ngóng trông chính lệnh. Kẻ rét mặc áo cộc cũng ấm, người đói ăn cám bã cũng ngon, thiên hạ kêu gào là lúc vua mới nên ban ơn huệ. Ấy là nói việc thi hành nhân nghĩa với dân nghèo dễ lắm vậy. Giả sử Nhị Thế có đức hạnh của vị chúa tầm thường, trọng dụng bậc trung lương, chúa tôi một lòng lo việc thiên hạ, cùng mặc áo tang sửa lỗi tiên đế; cắt đất chia dân phong cho con cháu công thần, đặt nước dựng vua đối đãi người trong bốn bể; thả tù ngục, miễn cực hình, bãi bỏ tội liên đới vợ con, khiến ai nấy quay về quê cũ; mở kho đụn, phát bạc tiền, cứu rỗi người nghèo khổ neo đơn; giảm thuế má, bớt lao dịch, giúp đỡ dân nguy nan khốn khó; giản lược hình pháp để giữ về sau, khiến thiên hạ đều tự đổi mới, sửa nết rèn mình, thận trọng bản thân. Đáp ứng nguyện vọng muôn dân, đem uy đức ban cho thiên hạ, thiên hạ sẽ đều quy phụ. Nếu trong bốn bể đều mừng vui, an cư lạc nghiệp, chỉ lo sợ sinh biến, thì dù có hạng dân giảo quyệt cũng không rắp bụng phản vua, bề tôi bất trung cũng khó giấu mưu tiếm nghịch, lũ gian manh bạo loạn cũng dứt hẳn vậy. Nhị Thế không dùng thuật này mà trọng sự vô đạo, hủy hoại tông miếu, muôn dân, dựng lại cung A Phòng, gia tăng hình pháp, cai trị nghiêm nhặt, thưởng phạt bất công, thuế thu vô độ, thiên hạ lẫm việc, quan không thể xử, trăm họ khốn cùng, vua không chân cứu. Sau đó gian tà nổi dậy, trên dưới lẩn tránh, người phải tội đông, đầy đường chém giết, thiên hạ đến khổ. Từ công khanh xuống tới dân chúng, ai nấy đầy bụng lo âu, trong cảnh khốn cùng đều không yên vị, nên dễ động loạn vậy. Vì thế Trần Thiệp không cần tài của Thang – Võ, không mượn thế của công hầu, vung tay ở làng Đại Trạch mà thiên hạ hưởng ứng là do dân bị nguy khốn vậy. Các bậc tiên vương xét sự thay đổi trước sau, biết thấu duyên do còn mất, cho nên phép chăn dân cốt ở việc yên dân mà thôi. Thiên hạ dẫu có kẻ nghịch thần cũng ắt không có người ứng trợ. Bởi vậy có câu: “Dân yên có thể cùng làm việc nghĩa, dân khổ dễ cùng làm việc bậy”, là nói về việc này vậy. Sang làm thiên tử, giàu có thiên hạ, thân lại không tránh khỏi bị giết hại, là do cách chỉnh đốn sai lầm. Ấy là lỗi của Nhị Thế vậy.

Tương công lên ngôi, trị vì mười hai năm. Bắt đầu dựng Tây Trù. Táng ở Tây Thủy. Sinh ra Văn công.

Văn công lên ngôi, ở cung Tây Thùy. Năm mươi tuổi thì chết, táng ở biên giới phía tây. Sinh ra Tĩnh công.

Tĩnh công không ở ngôi mà chết. Sinh ra Hiến công.

Hiến công trị vì mười hai năm, ở ấp Tân Tây. Chết, táng ở đất Nha. Sinh Võ công, Đức công, Xuất Tử.

Xuất Tử trị vì sáu năm, ở Tây Lăng. Con trưởng ngành thứ là Phất Kỵ, Uy Lũy, Tham Phụ ba người, đem giặc tới giết Xuất Tử ở Bỉ Diễn. Táng ở đất Nha.

Võ công lên ngôi, trị vì hai mươi năm, ở Phong cung, Bình Dương. Táng ở phía đông nam Tuyên Dương Tụ. Ba người con trưởng ngành thứ phải chịu tội. Đức công lên ngôi.

Đức công trị vì hai năm, ở cung Đại Trịnh đất Ung. Sinh ra Tuyên công, Thành công, Mục công. Táng ở đất Dương. Bắt đầu đặt ra ngày tam phục để ngừa sâu bọ.

Tuyên công trị vì mười hai năm, ở Dương cung. Táng ở đất Dương. Bắt đầu ghi chép tháng nhuận.

Thành công trị vì bốn năm, ở cung điện đất Ung. Táng ở đất Dương. Nước Tề đánh Sơn Nhung, Cô Trúc.

Mục công trị vì ba mươi chín năm. Thiên tử cho xưng bá. Táng ở đất Ung. Mục công từng học hỏi người trông cửa. Sinh ra Khang công.

Khang công trị vì mười hai năm, ở Cao Tẩm đất Ung. Tảng ở Củ Xã. Sinh ra Cộng công.

Cộng công trị vì năm năm, ở Cao Tẩm đất Ung. Táng ở phía nam mộ Khang công. Sinh ra Hoàn công.

Hoàn công trị vì hai mươi bảy năm. Ở Thái Tẩm đất Ung. Táng ở phía bắc gò Nghĩa Lý. Sinh ra Cảnh công.

Cảnh công trị vì bốn mươi năm. Ở Cao Tẩm đất Ung. Táng ở phía nam Khưu Lý. Sinh ra Tất công.

Tất công trị vì ba mươi sáu năm. Táng ở phía bắc Xa Lý. Sinh ra Di công.

Di công không ở ngôi. Chết, táng ở Tả cung. Sinh ra Huệ công.

Huệ công trị vì mười năm. Táng ở Xa Lý. Sinh ra việc công.

Điệu công trị vì mười lăm năm. Táng ở phía tây mộ Hy công. Xây thành ở đất Ung. Sinh ra Lạt Cung công.

Lạt Cung công trị vì ba mươi tư năm. Táng ở Nhập Lý. Sinh ra Táo công, Hoài công. Năm thứ mười, sao chổi mọc.

Táo công trị vì mười bốn năm, ở Thụ Tẩm. Táng ở phía nam mộ điệu công. Năm đầu, sao chổi mọc.

Hoài công từ Tấn về. Trị vì bốn năm. Táng ở Lịch Ngữ Thị. Sinh ra Linh công. Quần thần vây Hoài công. Hoài công tự sát.

Túc Linh công, là con của Chiêu tử vậy. Ở Kinh Dương. Trị vì mười năm. Táng ở phía tây mộ Điệu công. Sinh ra Giản công.

Giản công từ Tấn về. Trị vì mười lăm năm, Táng ở phía tây mộ Hy công. Sinh ra Huệ công. Năm thứ bảy, bá quan bắt đầu đeo kiếm.

Huệ công ở ngôi mười ba năm. Táng ở Lăng Ngữ. Sinh ra Xuất công.

Xuất công trị vì hai năm. Xuất công tự sát, táng ở đất Ung.

Hiến công trị vì hai mươi ba năm. Táng ở Hiếu Ngữ, Sinh ra Hiếu công.

Hiếu công trị vì hai mươi tư năm. Táng ở Đệ Ngữ. Sinh ra Huệ Văn vương. Năm thứ mười ba, bắt đầu đóng đô ở Hàm Dương.

Huệ Văn vương trị vì hai mươi bảy năm. Táng ở Công Lăng. Sinh ra Điệu Võ vương.

Điệu Võ vương trị vì bốn năm. Táng ở Vĩnh Lăng.

Chiêu Tương vương trị vì năm mươi sáu năm. Táng ở Xỉ Dương. Sinh ra Hiếu Văn vương.

Hiếu Văn vương trị vì một năm. Táng ở Thọ Lăng. Sinh ra Trang Tương vương.

Trang Tương vương trị vì ba năm. Táng ở Xi Dương. Sinh ra Thủy Hoàng đế. Lã Bất Vi làm thừa tướng.

Hiến công lên ngôi bảy năm, bắt đầu lưu hành chợ búa. Năm thứ mười làm hộ tịch, cứ năm hộ là một ngũ.

Hiếu công lên ngôi mười sáu năm, bấy giờ đào mận đơm hoa vào mùa đông.

Huệ Văn vương mười chín tuổi thì lên ngôi. Lên ngôi hai năm, bắt đầu lưu hành tiền tệ. Có đứa bé sơ sinh nói rằng: “Tần sẽ xưng vương.”

Điệu Võ vương mười chín tuổi thì lên ngôi. Lên ngôi ba năm, nước sông Vị đỏ trong ba ngày.

Chiêu Tương vương mười chín tuổi thì lên ngôi. Lên ngôi bốn năm, bắt đầu phân chia ranh giới đồng ruộng.

Hiếu Võ vương năm mươi ba tuổi thì lên ngôi.

Trang Tương vương ba mươi hai tuổi thì lên ngôi. Lên ngôi hai năm, chiếm đất Thái Nguyên. Trang Tương vương năm đầu, đại xá thiên hạ, biểu dương công thần của tiên vương, thi hành đức chính, hậu đãi với cốt nhục, ban ơn cho thứ dân. Đông Chu và chư hầu mưu đánh Tần, Tần sai Tướng quốc Lã Bất Vi đánh dẹp, chiếm hết nước ấy. Tần không để dứt việc hương khói, ban cho vua Chu đất Dương Nhân, chăm lo tế tự.

Thủy Hoàng trị vì ba mươi bảy năm. Táng ở ấp Ly. Sinh ra Nhị Thế Hoàng đế. Thủy Hoàng mười ba tuổi thì lên ngôi.

Nhị Thế Hoàng đế trị vì ba năm. Táng ở Nghi Xuân. Triệu Cao làm thừa tướng, được phong làm An Võ hầu. Nhị Thế mười hai tuổi thì lên ngôi.

Trên đây chép từ thời Tương công đến thời Nhị Thế nhà Tần, tổng cộng sáu trăm mười năm.

Ất Sửu ngày mười lăm tháng Mười năm Hiểu Minh hoàng đế thứ mười bảy, (Ban Cố) bàn rằng:

Lịch số nhà Chu đã đổi, nhân đức nhà Hán chưa thể thay, nhà Tần nhằm đúng ngôi thứ, Lã Chính tàn khốc, bạo ngược. Song le, mười ba tuổi làm vua chư hầu, thu gom thiên hạ, mặc lòng ham muốn, nuôi dưỡng tông thân. Ba mươi bảy năm, khắp chốn điều quân, đặt ra chính lệnh, truyền cho vua sau. Chừng được oai thiêng của bậc thánh, nhận bức vẽ của Hà thần, cậy sao Lang – Hồ, nhờ chòm Sâm – Phạt13), giúp Lã Chính trừ địch, đến khi xưng Thủy Hoàng.

Thủy Hoàng đã chết, Hồ Hợi cực ngu, Ly Sơn dang dở, lại dựng A Phòng, hoàn tất việc xưa. Bảo rằng: “Phàm người tôn quý có được thiên hạ phải được mặc sức thỏa lòng ham muốn, đám đại thần lại muốn bãi bỏ việc tiên đế đã làm đoạn giết Lý Tư, Khứ Tật, trọng dụng Triệu Cao. Lời ấy thật là đau đớn! Kẻ mặt người mà thốt kêu như súc vật. (Lẽ đời) không ra oai thì không bị thảo phạt, không độc ác thì không bị diệt vong. (Bấy giờ) chống cự cũng khó cầm, tàn bạo càng chóng chết, tuy là nước ở vị thế thuận lợi cũng không thể nào tồn tại được.

Tử Anh đến lượt nối dõi, đội mũ ngọc, thắt thao đẹp, đi xe vàng, dẫn trăm quan, chầu bảy miếu. Đám tiểu nhân ở sai ngôi vị, đều hoảng hốt thất thố, trộm yên tháng ngày. Riêng Tử Anh biết lo sâu nghĩ xa, cha con mưu việc, hành sự ngay trong cung thất, rốt cuộc giết gian thần, diệt giặc cho tiên đế. Sau khi Triệu Cao chết, khách khứa, thân thích chưa được tiếp đãi hết, cơm chưa kịp xuống bụng, rượu chưa kịp dấp môi, quân Sở đã diệt Quan Trung, thiên tử phải vượt lên Bá Thượng, đi xe mộc, đeo dây thừng, bưng ấn tín trao cho vua mới, như thể Trịnh Bá cầm cờ mao, đao bán nguyệt, khiến Trang vương lui quân ba xá vậy. Hoàng Hà đã vỡ không thể lấp lại, cá mú đã ươm không thể tươi lại. Giả Nghị, Tư Mã Thiên nói: “Giả sử Tử Anh có tài của vị chúa tầm thường, được người phò tá bậc trung thì Sơn Đông tuy loạn, đất của Tần vẫn có thể toàn vẹn mà giữ được, việc thờ cúng ở tông miếu cũng chưa đến mức phải đoạn tuyệt như thế.” Nhà Tần suy yếu lâu ngày, thiên hạ như đất long ngói lở, dẫu có tài của Chu Đán, cũng không thể phô bày, vậy mà trách đứa con côi ở ngôi một ngày, rõ là lầm lẫn! Tục truyền Tần Thủy Hoàng gieo tội ác, đến Hồ Hợi là cùng cực, xét còn có lý. Lại trách Tử Anh rằng đất Tần vẫn có thể toàn vẹn thì đúng là kẻ không biết thời biến vậy. Ngay như Kỷ Quý dâng đất Huề, sách Xuân Thu còn không chép tên. Tôi đọc Tần kỷ, đến đoạn Tử Anh cho dòng xe xé xác Triệu Cao thì khen sự kiên quyết của ông, thương cái ý chí của ông. Cái nghĩa sống chết của Tử Anh thực là trọn vẹn vậy.

Mức bổng lộc thời cổ. Từ trăm thạch trở xuống có các bậc Đấu thực, Tá sử.↩︎

Tức ngũ hành.↩︎

Bắc hộ: theo chú sớ của sách Nhĩ Nhã thì Bắc hộ chỉ quận Nhật Nam, Nhan Sư Cổ viết: “Cái gọi là Bắc hộ là chỉ đất ở phía nam mặt trời, những hộ hướng về mặt trời.”↩︎

Liệt hầu, Luân hầu: nhà Tần phân tước vị chư hầu thành hai mươi cấp, trong đó tước Triệt hầu là tước cao nhất. Nhà Hán kế thừa quy chế của nhà Tần, song do kiêng huy của Hán Vũ đế Lưu Triệt nên đổi tên Triệt hầu thành Liệt hầu. Tước Luân hầu tương tự Liệt hầu, song không có đất phong.↩︎

Tại Tần Thủy Hoàng bản kỷ, Tư Mã Thiên chép là Từ Phất, tại Hoài Nam Hành Sơn tiệt truyện, ông lại chép là Từ Phúc. Xưa nay nhân vật này vẫn thường được gọi là Từ Phúc. Song ở đây chúng tôi vẫn giữ nguyên cách gọi Từ Phất theo nguyên tác,↩︎

Một chức quan thời xưa.↩︎

Tên 2 vị tiên trong truyền thuyết.↩︎

Một bộ bằng năm thước.↩︎

Xe ôn lương, một loại xe nằm, có thể điều chỉnh được độ ẩm, mát. Có khi dùng làm xe tang.↩︎

Tứ di: từ chỉ chung các tộc man di ở bốn phương mà Trung Quốc là vùng đất trung tâm.↩︎

Từ trẫm ngoài nghĩa là ta, đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất, sau này là lời vua tự xưng, còn có nghĩa là tiền triệu, điềm báo, vậy nên Triệu Cao mới liên hệ với cái ý không ai nghe thấy tiếng.↩︎

Vạn thặng: một cỗ xe do bốn con ngựa kéo gọi là một thặng. Theo chế độ nhà Chu, thiên tử đất vuông nghìn dặm, khi xuất quân thì có muôn cỗ xe; chư hầu đất vuông trăm dặm, khi xuất quân thì có nghìn cỗ xe. Vậy nên thiên tử còn được gọi là Vạn thặng.↩︎

Lang, Hồ, Sâm, Phạt: tên các vì sao, chủ về việc dấy động binh đao, chém giết.↩︎

﻿QUYỂN
7
HẠNG
VŨ
BẢN
KỶ

Hạng Tịch, người Hạ Tương, tên tự là Vũ, khi mới khởi nghĩa, hai mươi tư tuổi. Chú là Hạng Lương. Bố Lương là Hạng Yên, làm tướng nước Sở, bị tướng nước Tần là Vương Tiễn giết. Họ Hạng đời đời làm tượng nước Sở, được phong ở đất Hạng, nên lấy họ Hạng.

Hạng Tịch thuở nhỏ, học chữ không thành, bỏ sang học kiếm, cũng lại không được. Hạng Lương tức giận. Tịch nói: “Chữ chỉ đáng để viết họ tên mà thôi. Kiếm thì địch được một người, không đáng học. Phải học thứ địch được vạn người.” Thế rồi Hạng Lương bèn dạy Tịch binh pháp, Tịch mừng rỡ, song chỉ biết qua loa đại khái, lại không chịu học rốt ráo. Hạng Lương từng bị quan lại Lịch Dương đuổi bắt, bèn xin Tào Cữu làm quan cai ngục đất Cơ, viết thư cho Tư Mã Hân làm quan coi ngục Lịch Dương, nên việc mới xong xuôi. Hạng Lượng giết người, cùng Tịch lánh kẻ thù ở Ngô Trung. Hiền sĩ, đại phu ở Ngô Trung đều dưới tài Hạng Lương. Mỗi khi Ngô Trung có việc lao dịch lớn hay ma chay, Hạng Lương thường lo liệu chính, ngầm dùng binh pháp khống chế khách khứa và trai tráng, nhờ vậy biết được khả năng của họ. Tần Thủy Hoàng đế du ngoạn Cối Kê, vượt Chiết Giang, Lương và Tịch cùng tới xem. Tịch nói: “Kẻ đó có thể đánh mà thay thế được.” Lương bịt miệng Tịch, nói: “Chớ nói bậy, giết cả họ đấy!” Lương vì việc này mà thấy Tịch là kẻ kỳ tài. Tịch cao hơn tám thước, sức nâng được vạc, tài trí hơn người, trai tráng Ngô Trung đều sợ Tịch vậy.

Hạng Vũ [Vãn Tiếu đường Trúc trang họa truyện, Thượng Quan Châu)

Tần Nhị Thế năm đầu, tháng Bảy, bọn Trần Thiệp nổi lên Đại Trạch. Tháng Chín, Quận thú Cối Kê là Ân Thông nói với Hạng Lương: “Giang Tây đều làm phản, đây cũng là lúc trời diệt nhà Tần vậy. Tôi thường nghe, hành động trước thì áp chế người ta, hành động sau thì bị người ta áp chế. Tôi muốn dấy binh, để ông và Hoàn Sở cầm quân.” Bấy giờ Hoàn Sở trốn ở Đại Trạch. Lương nói: “Hoàn Sở chạy trốn, không ai biết ở đâu, riêng có Tịch biết mà thôi.” Lương bèn đi ra, dặn Tịch cầm kiếm ở ngoài đợi. Lương lại vào ngồi cùng Quận thú, đoạn nói: “Xin gọi Tịch vào, sai nhận lệnh triệu Hoàn Sở.” Quận thủ nói: “Được” Lương gọi Tịch vào. Một chốc, Lương liếc Tịch rồi nói: “Hành động được rồi?” Thế rồi Tịch liền tuốt kiếm chém đầu Quận thú. Hạng Lương cầm đầu Quận thú, đeo thao ấn của y. Bọn môn hạ kinh hãi, rối loạn. Tịch đánh giết ngót trăm người. Cả phủ đều khiếp vía nằm rạp, không ai dám nhỏm dậy. Lương bèn gọi đám hào lại quen biết, nói rõ việc làm đại sự, đoạn bèn cất quân ở Ngô Trung, sai người gom quân ở các huyện, được tám nghìn tinh binh. Lương bố trí cho hào kiệt Ngô Trung làm các chức hiệu úy, hậu, tự mã. Có một người không được dùng, bèn tự mình nói với Lương. Lương nói: “Trước đây có cái đám tang, ta sai ông đứng ra lo việc gì đó mà ông làm không xong, vì vậy ta không dùng ông nữa.” Mọi người đều nể phục. Thế rồi Lương làm Quận thú Cối Kê, Tịch làm tì tướng, đi tuần các huyện,

Người Quảng Lăng là Thiệu Bình, bấy giờ đánh đất Quảng Lăng theo lệnh của Trần vương, song chưa hạ được. Nghe tin Trần vương thua chạy, quân Tần lại sắp tới, bèn vượt Trường Giang, giả mệnh lệnh của Trần vương, phong Hạng Lương làm Sở vương thượng trụ quốc. Nói rằng: “Giang Đông đã định, mau dẫn quân về phía tây đánh Tân.” Hạng Lương bèn đem tám nghìn người vượt Trường Giang đi về phía tây; nghe tin Trần Anh đã đánh hạ Đông Dương, liền sai sứ giả tới, muốn cùng hiệp sức tiến về phía tây. Trần Anh, xưa làm chức Lệnh sử ở Đông Dương, khi trong huyện, vốn trung thực cẩn thận, được khen là người đôn hậu. Trai tráng Đông Dương giết huyện lệnh, tụ tập mấy ngàn người, muốn đặt thủ lĩnh, song không ai thích hợp, bèn mời Trần Anh. Anh tạ từ, nói rằng không làm nổi, họ bèn ép đưa Anh lên làm thủ lĩnh, người trong huyện đi theo đến hai vạn, Trai tráng muốn lập Anh làm vương ngay, quân mới nổi dậy dùng khăn xanh bịt đầu cho khác biệt. Mẹ Trần Anh nói với Anh rằng: “Từ khi mẹ về làm dâu nhà mày, chưa từng nghe thấy tổ tiên mày có ai quý hiển. Nay chợt có cái danh to là điểm không may. Chẳng thà phụ thuộc người khác, việc thành còn được phong hầu, việc bại cũng dễ bỏ trốn, không phải người mà ai cũng chỉ tên được.” Trần Anh liền không dám làm vượng, bảo với quan quân rằng: “Họ Hạng đời đời làm tướng, có tiếng ở Sở. Nay muốn làm việc lớn, tướng lĩnh phi người ấy không ai làm được. Ta dựa vào danh gia vọng tộc, ắt diệt được Tần.” Thế rồi mọi người nghe theo lời Trần Anh, đem quân lính quy phụ Hạng Lương. Hạng Lương vượt sông Hoài. Kình Bố, Bồ tướng quân cũng đem quân quy phụ. Cả thảy sáu bảy vạn người, đóng ở Hạ Bi.

Lúc bấy giờ, Tần Gia đã lập Cảnh Câu làm Sở vương, đóng quân ở phía đông Bành Thành, muốn chống Hạng Lương. Hạng Lương nói với quan quân rằng: “Trần vương khởi sự trước, song chinh chiến bất lợi, chưa biết ở đâu. Nay Tần Gia phản Trần vương mà lập Cảnh Câu, là đại nghịch vô đạo.” Đoạn bèn tiến quân đánh Tần Gia. Quân Tần Gia thua chạy, bị đuổi tới Hồ Lăng. Gia quay lại giao chiến một ngày. Gia chết, quân lính đầu hàng. Cảnh Câu bỏ chạy, chết ở đất Lương. Hạng Lương sau khi sáp nhập quân Tần Gia, liền đóng ở Hồ Lăng, định dẫn quân về phía tây. Quân Chương Hàm tới đất Lật, Hạng Lương sai biệt tướng Chu Kê Thạch, Dư Phan Quân giao chiến. Dư Phan Quân chết. Quân Chu Kê Thạch thua, bỏ chạy tới Hồ Lăng. Hạng Lương bèn đưa quân vào đất Tiết, giết Kê Thạch. Hạng Lương trước đó sai Hạng Vũ cầm một cánh quân riêng đánh Tương thành. Tương thành cố thủ không hạ được. Sau khi hạ được, (Hạng Vũ) chôn sống dân chúng, rồi quay về báo với Hạng Lương. Hạng Lương nghe tin Trần vương chắc chắn đã chết, liền triệu tập các biệt tướng họp ở đất Tiết để bàn việc. Lúc này Bải công nổi dậy ở đất Bái, cũng tới dự.

Người đất Cư Sào là Phạm Tăng, tuổi bảy mươi, vốn thường nhà, giỏi bày kế lạ, tới khuyên Hạng Lượng rằng: “Trần Thắng thua là phải. Xét Tần diệt sáu nước, Sở vô tội nhất. Từ khi Hoài vương vào đất Tần không về, người Sở thương xót đến tận giờ, vậy nên Sở Nam công nói: Sở dẫu còn ba hộ thì diệt Tần vẫn ắt là Sở. Nay Trần Thắng khởi sự trước tiên, không lập hậu duệ vua Sở mà lại tự lập, thế ấy không thể lâu dài. Nay ngài nổi dậy ở Giang Đông, tướng Sở như ong, tranh nhau quy phụ ngài, vì họ ngài đời đời là tướng Sở, có thể lập lại hậu duệ vua Sở lên ngôi vậy.” Thế rồi Hạng Lương cho lời nói ấy là phải, bèn tìm cháu của Sở Hoài vương là Tâm trong dân gian, đang chăn dê cho người, lập làm Sở Hoài vương, theo nguyện vọng của dân vậy. Trần Anh làm Thượng trụ quốc của nước Sở, được phong năm huyện, cùng Hoài vương đóng đô ở Hu Thai. Hạng Lương tự xưng là Võ Tin quân,

Qua mấy tháng, (Lương) đem quân đánh thành Cang Phủ, cùng Điền Vinh, Tư Mã Long Thư nước Tề cứu Đông A, đại phá quân Tần ở Đông A. Điền Vinh lập tức dẫn quân về, đuổi Tề vương là Giả. Giả chạy trốn đến Sở. Tướng quốc của Giả là Điền Giác chạy trốn đến Triệu. Em của Giác là Điền Nhàn là tướng Tề trước đây, ở lại Triệu không dám về. Điền Vinh lập con của Điền Đam là Thị làm Tề vương. Hạng Lương sau khi phá các cánh quân ở quanh Đông A, liền truy đuổi quân Tần; mấy lần sai sứ giả giục quân Tề, muốn cùng tiến về phía tây. Điền Vinh nói: “Sở giết Điền Giả, Triệu giết Điền Giác, Điền Nhàn, (Tề) mới xuất quân.” Hạng Lương nói: “Điền Giả là vua của nước liên minh, vì đường cùng nên tới theo ta, ta không nỡ giết.” Triệu cũng không giết Điền Giác, Điền Nhàn để trao đổi với Tề. Tề bèn không chịu xuất quân giúp Sở. Hạng Lương sai Bái Công và Hạng Vũ cầm quân riêng đánh Thành Dương, giết cả thành; đi về phía tây, phá quân Tần ở phía đông Bộc Dương. Quân Tần rút vào thành Bộc Dương. Bái công, Hạng Vũ bèn đánh Định Đào. Định Đào chưa hạ được, bèn bỏ đi, về phía tây chiếm đất tới Ung Khưu, đại phá quân Tần, chém Lý Do; đoạn quay về đánh Ngoại Hoàng, nhưng chưa hạ được.

Hạng Lương xuất phát từ Đông A đi về phía tây, gần tới Định Đào, lại phá quân Tần; Hạng Vũ thì chém được Lý Do, nên càng khinh Tân, có vẻ kiêu ngạo. Tống Nghĩa bèn khuyên Hạng Lương rằng: “Đánh thắng nhưng tướng kiêu quân nhác thì hỏng. Nay quân hơi trễ nhác rồi, quân Tần thì ngày một đông, tôi lo cho ngài.” Hạng Lương không nghe, bèn sai Tống Nghĩa đi sứ nước Tề. Trên đường gặp sử Tề là Cao Lăng quân Hiển, Tống Nghĩa nói: “Ông sắp gặp Võ Tín quân sao?” Đáp rằng: “Phải!” Lại nói: “Tôi đoán quân của Võ Tín quân ắt thua. Ông đi thong thả thì khỏi chết, đi nhanh thì gặp vạ.” Tần quả nhiên đem hết quân tăng viện cho Chương Hàm, đánh quân Sở, đại phá ở Định Đào, Hạng Lương chết. Bái công, Hạng Vũ rời Ngoại Hoàng đánh Trần Lưu. Trần Lưu cố thủ không hạ được. Bái Công, Hạng Vũ cùng bàn rằng: “Nay quân Hạng Lương vỡ, binh sĩ đều sợ.” Bèn cùng quân của Lã Thần tiến về phía đông. Lã Thần đóng quân ở phía đông Bành Thành, Hạng Vũ đóng quân ở phía tây Bành Thành, Bái công đóng quân ở Đường quận.

Chương Hàm sau khi phá vỡ quân của Hạng Lương thì nghĩ rằng quân của đất Sở không đáng lo, bèn vượt Hoàng Hà đánh Triệu, đại phá quân Triệu. Lúc bấy giờ, Triệu Yết làm vua, Trần Dư làm tướng quân, Trương Nhĩ làm tướng quốc, đều chạy vào thành Cự Lộc. Chương Hàm lệnh cho Vương Ly, Thiệp Nhàn vây Cự Lộc. Chương Hàm đóng quân ở phía nam, xây đường ống để chuyển thóc. Trần Dư làm tướng, đem mấy vạn quân đóng ở phía bắc Cự Lộc, đây gọi là quân Hà Bắc.

Quân Sở bị vỡ trận ở Định Đào, Hoài vương lo sợ, từ Hu Thai đi tới Bành Thành, gộp quân của Hạng Vũ, Lã Thần rồi tự thống lĩnh; cho Lã Thần làm Tư đồ, cho bố Thần là Lã Thanh làm Lệnh doãn. Cho Bái công làm Đường quận trưởng, phong làm Võ An hầu, cầm quân Đường quận.

Ban đầu, sứ Tề mà Tống Nghĩa gặp là Cao Lăng quân Hiển, ở trong quân Sở, gặp Sở vương liền nói: “Tống Nghĩa đoán quân của Võ Tín quân ắt thua, được vài ngày, quân ấy quả nhiên thua. Quân còn chưa đánh mà đã thấy điềm bại vong, ấy đáng gọi là biết binh pháp vậy.” Sở vương triệu Tống Nghĩa tới cùng bàn việc, rất hài lòng, nhân cho làm thượng tướng quân; Hạng Vũ phong làm Lỗ công, làm thứ tưởng; Phạm Tăng làm mát tướng, để cứu Triệu. Các biệt tướng đều dưới quyền Tống Nghĩa, hiệu là Khanh Tử Quán quân. Hành quân tới An dương, ở lại bốn mươi sáu ngày không tiến quân. Hạng Vũ nói: “Tôi nghe quân Tần vây Triệu vương ở Cự Lộc, phải gấp đem quân vượt Hoàng Hà, Sở đánh bên ngoài, Triệu ứng bên trong, ắt phá được quân Tần.” Tống Nghĩa nói: “Không phải. Ruồi trâu đốt trâu không màng giết rận. Nay Tần đánh Triệu, đánh thắng thì quân mệt, ta sẽ thừa cơ; không thắng thì ta cất quân gióng trống tiến về phía tây, ắt lấy được Tần, vậy nên chẳng thà cứ để cho Tần Triệu đánh nhau trước. Mặc giáp cầm thương, Nghĩa chẳng bằng ông, song ngồi bày mưu lược, ông không bằng Nghĩa.” Nhân đó ra lệnh trong quân: “Kẻ nào mạnh như hùm, bướng như dê, tham như sói, cứng đầu không thể sai bảo đều phải chém hết.” Đoạn đưa con là Tống Tương tới giúp nước Tề, đích thân tiễn con tới Vô Diêm, uống rượu linh đình. Trời lạnh mưa to, quân sĩ đói rét. Hạng Vũ nói: “Lẽ ra phải dốc sức đánh Tần, giờ lại ở lâu không đi. Năm nay đói, dân nghèo, sĩ tốt ăn khoai đậu, quân không còn lương. Vậy mà lại ăn uống linh đình, không cất quân vượt Hoàng Hà, nhân khi Triệu có lương thực, cùng Triệu hợp sức đánh Tần, ấy mới gọi là thừa cơ. Với sức mạnh của Tần, đánh nước Triệu mới lập, thế ấy ắt lấy được Triệu. Triệu mất thì Tần mạnh, còn thừa cơ nỗi gì! Vả lại, quân ta mới thua, vua ngồi không yên chiếu, vét hết quân, lương cả nước trao cho một mình tướng quân, nước nhà yên hay nguy là trận này. Nay không xót binh sĩ mà theo ý riêng, không phải bề tôi của xã tắc.” Buổi sớm, Hạng Vũ vào chầu thượng tướng quân Tống Nghĩa, liền vào trong trường chém đầu Tống Nghĩa, ra lệnh trong quân rằng: “Tống Nghĩa cùng Tề âm mưu phản Sở, Sở vương ngầm lệnh cho Vũ ta giết hắn.” Lúc bấy giờ, các tướng đều sợ phục, không dám ho he, đều nói rằng: “Người đầu tiên lập lại nước Sở là nhà tướng quân. Nay tướng quân còn giết chết loạn thần.” Đoạn cùng nhau lập Vũ làm thượng tướng quân lâm thời; sai người đuổi theo con Tống Nghĩa, bắt kịp ở Tề, rồi giết đi; sai Hoàn Sở báo tin với Hoài vương. Hoài vương nhân đó cho Hạng Vũ làm thượng tướng quân. Đương Dương quân, Bồ tướng quân đều thuộc về Hạng Vũ.

Hạng Vũ sau khi giết Khanh Tử Quán quân, uy vang nước Sở, tiếng dội chư hầu, bèn sai Đường Dương quân, Bồ tướng quân cầm hai vạn quân vượt Hoàng Hà, cứu Cự Lộc. Chiến sự ít thắng lợi, Trần Dư lại xin quân. Hạng Vũ bèn đem tất cả binh lính vượt Hoàng Hà, đều dìm thuyền, đập nồi, đốt trại, chỉ mang lương thực trong ba ngày, để tỏ rõ quân sĩ quyết tử, không ai có lòng quay về. Thế rồi Vũ đến nơi, vây Vương Ly, gặp quân Tần, đánh chín trận. Cắt đứt đường ống, đại phá quân Tần, giết Tô Giác, bắt Vương Ly. Thiệp Nhàn không đầu hàng Sở, tự thiêu mà chết. Lúc bấy giờ, quân Sở đứng đầu chư hầu. Quân chư hầu đến cứu Cự Lộc có hơn mười trại, nhưng không ai dám xuất quân. Kịp khi Sở đánh Tần, các tướng đều đứng trên tường theo dõi. Chiến binh Sở ai cũng lấy một chọi mười, tiếng hò reo động trời, quân chư hầu không ai không run sợ. Thế rồi sau khi phá được quân Tần, Hạng Vũ triệu kiến tướng các nước chư hầu. Khi vào viên môn1, không ai không lê gối tiến lên, không dám ngẩng nhìn. Hạng Vũ từ đó bắt đầu làm thượng tướng quân của chư hầu, chư hầu đều dưới quyền ông.

Chương Hàm đóng quân ở Cúc Nguyên, Hạng Vũ đóng quân ở Chương Nam, giằng dai chưa đánh. Quân Tần mấy lần lui binh, Nhị Thế sai người trách Chương Hàm. Chương Hàm sợ, sai Trưởng sử (Tư Mã) Hân về xin chỉ thị. Tới Hàm Dương, ở lại cửa Tư Mã2 ba ngày, Triệu Cao không tiếp kiến, đem lòng ngờ vực. Trưởng sử Hân sợ, chạy về trong quân, không dám đi theo đường cũ. Triệu Cao quả nhiên sai người đuổi theo, nhưng không kịp. Hân về tới quân ngũ, báo rằng: “Triệu Cao chấp chính trong triều, người dưới quyền không làm gì được. Nay đánh mà thắng, Cao ắt đố kỵ với công của ta; đánh không thắng thì khó tránh khỏi tội chết. Mong tướng quân tính kỹ!” Trần Dư cũng gửi thư cho Chương Hàm, viết rằng: “Bạch Khởi là tướng Tần, nam đánh Yên Dĩnh, bắc chôn Mã Phục, chiếm thành cướp đất, không sao kể hết, nhưng cuối cùng lại bị ban cho chết. Mông Điềm là tướng Tần, bắc đuổi người Nhung, mở đất Du Trung đến mấy ngàn dặm, cuối cùng bị chém ở Dương Chu. Vì sao vậy? Vì lập nhiều công, Tần không thể ban phong hết được, do đó mượn quốc pháp để giết hại. Nay tướng quân làm tướng Tần đã ba năm, số binh mã để mất mát đến hàng chục vạn, chư hầu nổi dậy ngày một nhiều. Tên Triệu Cao kia vốn xu nịnh lâu ngày, nay việc cấp bách, cũng sợ bị Nhị Thế giết, nên muốn mượn quốc pháp giết tướng quân cho xong chuyện, sai người thay tướng quân để thoát khỏi vạ. Tướng quân ở ngoài đã lâu, trong triều có nhiều hiềm khích, nay có công cũng bị giết, không có công cũng bị giết. Vả lại trời diệt nước Tần, người khôn kẻ dại đều biết. Nay tướng quân trong không thể can gián, ngoài làm tướng mất nước, thân đơn thế cô mà muốn tồn tại lâu dài, há chẳng đáng thương sao! Sao tướng quân không quay lại cùng chư hầu hợp tung, hẹn cùng đánh Tần, chia đất làm vương, quay mặt về nam mà xưng cô. Việc đó so với việc thân nằm trên thớt, vợ con bị giết, chẳng phải hơn sao?” Chương Hàm do dự, ngầm sai quân hầu là Thủy Thành làm sứ giả gặp Hạng Vũ, muốn cùng giao ước. Giao ước chưa thành, Hạng Vũ sai Bồ tướng quân ngày đêm cầm quân vượt Tam Hộ, đóng ở Chương Nam, cùng Tần giao chiến, hai lần phá tan. Hạng Vũ đem tất cả binh sĩ đánh quân Tần trên sông Ô Thủy, đại phá quân Tần.

Chương Hàm sai người yết kiến Hạng Vũ, muốn cùng giao ước. Hạng Vũ triệu quan quân lại bàn việc, nói rằng: “Lương ít, muốn chấp nhận giao ước của hắn.” Quan quân đều nói: “Phải?” Hạng Vũ bèn hẹn gặp trên Ân Khư phía nam sông Hoàn Thủy. Hội thề xong, Chương Hàm gặp Hạng Vũ mà chảy nước mắt, kể vụ Triệu Cao. Hạng Vũ bèn lập Chương Hàm làm Ung vương, sắp cho ở trong quân Sở; cho Trưởng sử Hân làm thượng tướng quân, dẫn quân Tần đi tiên phong.

Đến Tân An. Quân chư hầu lúc trước phục dịch hoặc đi thú qua Tần Trung, lính Tần Trung gặp họ, làm nhiều điều vô lễ. Kịp khi quân Tần đầu hàng chư hầu, quân chư hầu thừa thắng, phần đông coi họ là nô lệ để sai khiến, khinh nhờn làm nhục quân Tần. Có nhiều lính Tần trộm nói với nhau rằng: “Bọn Chương tướng quân lừa chúng ta đầu hàng chư hầu, nay có thể vào ải phá Tần thì quá tốt; nếu không được, chư hầu sẽ bắt chúng ta làm tù binh đưa về miền đông, Tần ắt giết hết cha mẹ vợ con ta.” Các tướng nghe phong thanh mưu tính của họ, đem báo Hạng Vũ. Hạng Vũ bèn triệu tập Kinh Bố, Bồ tướng quân mà bàn rằng: “Quân Tần còn đông, lòng chúng không phục, tới Quan Trung mà chúng không nghe lời, việc ắt nguy to, chẳng thà đánh giết chúng, chỉ cho Chương Hàm, Trưởng sử Hân, Đô úy Ế vào Tần thôi.” Thế rồi quân Sở đương đêm giết chôn hơn hai mươi vạn quân Tần ở phía nam thành Tân An.

(Hạng Vũ) trên đường hành quân đánh dẹp đất Tần, cửa Hàm Cốc có lính giữ ải, không vào được. Lại nghe Bái công đã đánh Hàm Dương, Hạng Vũ nổi giận, sai bọn Đường Dương quân đánh cửa ải. Hạng Vũ bèn đi vào, tới phía tây sông Hý. Bái công đóng quân ở Bá Thượng, chưa có dịp gặp Hạng Vũ. Quan tả tư mã của Bái công là Tào Vô Thương sai người nói với Hạng Vũ rằng: “Bái công muốn làm vua ở Quan Trung, cho Tử Anh làm tướng quốc, chiếm lấy hết của báu.” Hạng Vũ nổi giận, nói: “Sớm mai khao sĩ tốt, để đánh tan quân Bái công.” Lúc bấy giờ, quân Hạng Vũ bốn mươi vạn, đóng ở Hồng Môn đất Tân Phong, quân Bái Công mười vạn, đóng ở Ba Thượng. Phạm Tăng khuyên Hạng Vũ rằng: “Lúc Bái công ở Sơn Đông, tham tiền của, thích gái đẹp. Nay vào Quan Trung, của cải không hề lấy, đàn bà không hề gần, chứng tỏ chí ông ta không nhỏ. Tôi sai người xem khí mấy chỗ ông ta, đều có tượng rồng hổ, phố năm sắc, ấy là khí của thiên tử vậy. Phải đánh gấp chở để lỡ!”

Quan Tả doãn nước Sở là Hạng Bá, chú Hạng Vũ, xưa nay thân với Lưu hầu Trương Lương, Trương Lương bấy giờ theo Bái công, Hạng Bá chạy suốt đêm tới doanh trại của Bái công, gặp riêng Trương Lương, kể hết mọi việc, muốn bảo Trương Lương bỏ đi cùng, nói rằng: “Chớ theo Bái công, không là chết cả.” Trương Lương nói: “Tôi vì Hàn vương mà hộ tống Bái công, nay Bái công có việc nguy cấp, bỏ đi là bất nghĩa, không thể không nói năng gì.” Lương bèn vào kể hết với Bái công. Bái công cả kinh, nói: “Phải làm sao đây?” Trương Lương nói: “Ai bày kế này cho đại vương?” Đáp rằng: “Thằng bố láo ấy bảo ta giữ Quan Trung, chớ nhường chư hầu là có thể làm vua cả đất Tần, nên ta mới nghe.” Lương nói: “Liệu quân lính của đại vương có đủ để ngăn Hạng vương không?” Bái công lặng im, rồi nói: “Cố nhiên không bằng vậy, nhưng làm sao bây giờ?” Trương Lương nói: “Xin hãy tới nói với Hạng Bá, bảo rằng Bái công không dám phản Hạng vương vậy.” Bải công nói: “Sao ông lại có giao tình với Hạng Bá?” Trương Lương nói: “Hồi ở Tần chơi với tôi. Hạng Bá giết người, tôi cứu sống ông ta. Nay có việc gấp, nên đến báo tôi.” Bái công nói: “Ông ta với ông, ai lớn hơn?” Lương nói: “Ông ấy lớn hơn tôi”. Bái Công nói: “Ông bảo ông ấy vào đây giùm tôi, tôi sẽ tiếp ông ấy như đối với huynh trưởng.” Trương Lương ra mời Hạng Bá. Hạng Bá liền vào gặp Bái công. Bái công bưng chén rượu chúc thọ, hẹn làm thông gia, nói rằng: “Tôi vào Quan Trung, tơ hào không dám động chạm, kiểm kê quân dân, niêm phong kho đụn, để đợi tướng quân. Cho nên sai tướng giữ cửa ải, đề phòng trộm cắp ra vào và việc bất trắc. Ngày đêm mong tướng quân tới, đâu dám làm phản! Mong Hạng Bá thưa rằng tôi không dám phản bội đức ngài.” Hạng Bá bằng lòng, bảo Bái Công rằng: “Sớm mai thế nào cũng phải tới tạ lỗi với Hạng vương.” Thế rồi Hạng Bả lại chạy đêm về, tới quân doanh, đem mọi lời của Bái công báo với Hạng vương. Nhân đó nói: “Bái công không đánh Quan Trung trước, ngài có dám vào không? Nay người ta có công to mà lại đánh người ta, thế là bất nghĩa, chẳng bằng nhân đó mà đối tốt với người ta.” Hạng vương bằng lòng.

Sáng sớm hôm sau, Bái công đem theo hơn trăm kỵ binh tới gặp Hạng vương, đến Hồng Môn, tạ tội rằng: “Tôi cùng tướng quân hợp sức đánh Tần, tướng quân đánh Hà Bắc, tôi đánh Hà Nam, nhưng không ngờ tôi lại có thể vào Quan Trung trước để phá Tần, lại được gặp tướng quân ở đây. Nay có tiểu nhân đưa lời khiến tướng quân có hiềm khích với tôi.” Hạng vương nói: “Ấy là tả tư mã Tào Vô Thương của Bái công nói vậy. Nếu không Tịch đâu đến nước này.” Hạng vương ngay hôm đó giữ Bái công lại cùng uống rượu. Hạng vương, Hạng Bá ngồi hướng đông, Á phụ ngồi hướng nam. Á phụ là Phạm Tăng vậy. Bái công ngồi hướng bắc, Trường Lương ngồi hầu hướng tây. Phạm Tăng mấy lần đưa mắt nhìn Hạng vương, giơ ngọc quyết thường đeo ra hiệu ba lần, Hạng vương lặng im không phản ứng. Phạm Tăng đứng dậy, ra gọi Hạng Trang, bảo rằng: “Quân vương là người không nhẫn tâm, người lên trên chúc thọ, chúc xong, hãy múa kiếm, thừa cơ đâm Bái công ở ngay chỗ ngồi mà giết đi. Bằng không, các ngươi đều sẽ bị hắn bắt.” Trang liền vào chúc thọ. Chúc xong, nói rằng: “Quân vương uống cùng Bái công, trong quân không có gì lấy làm vui, xin cho tôi múa kiếm!” Hạng vương nói: “Được!” Hạng Trang tuốt kiếm tung múa, Hạng Bá cũng tuốt kiếm tung múa, thường lấy mình che chở cho Bái công, Trang không đâm được. Thế rồi Trương Lượng ra cửa quân doanh, gặp Phàn Khoái. Phàn Khoái hỏi: “Việc hôm nay thế nào?” Lương đáp: “Rất nguy cấp. Nãy Hạng Trang tuốt kiếm múa, ý hắn thường nhằm vào Bái công.” Khoái nói: “Vậy thì nguy rồi, để tôi xin vào liều mạng với hắn.” Khoái tức thì dắt kiếm cầm khiên xông vào cửa. Đám vệ sĩ đan kích lại muốn chặn không cho vào trong, Phan Khoái nghiêng khiên thúc mạnh, vệ sĩ ngã nhào xuống đất, Khoái bèn vào trong, vén màn đứng ở phía tây, trừng mắt nhìn Hạng vương, tóc tai dựng đứng, kẽ mắt rách toác. Hạng vương chống kiếm, quy thẳng lưng, nói: “Khách làm gì vậy?” Trương Lương nói: “Đây là Tham thặng Phàn Khoái của Bái công vậy.” Hạng vương nói: “Tráng sĩ! Ban cho chén rượu?” Đoạn cho chén rượu. Khoái lạy tạ, đứng dậy mà uống. Hạng vương nói: “Ban cho một vai lợn?” Đoạn cho một vai lợn sống. Khoái úp khiên xuống đất, đặt vai lớn lên, tuốt kiếm xẻo ăn. Hạng vương nói: “Tráng sĩ có uống được rượu nữa không?” Phan Khoái nói: “Tôi chết còn chẳng tránh, chén rượu đâu đáng từ! Tần vương lòng dạ hổ lang, giết người không thể kể xiết, dùng hình như sợ chưa đủ, thiên hạ đều phản Tần. Hoài vương cùng các tướng hẹn rằng: kẻ nào phá được Tần vào Hàm Dương trước thì sẽ phong vương. Nay Bái công phá được Tần, vào Hàm Dương trước, tơ hào không dám động chạm, niêm phong cung thất, quay ra đóng quân ở Bá Thượng, để đợi đại vương tới. Vậy nên sai tướng giữ ải, phòng bị trộm cắp ra vào cũng như việc bất thường. Bái công khó nhọc mà công to như vậy, nhưng chưa được ban thưởng phong hầu, Đại vương lại nghe lời gian tế, muốn giết người có công. Ấy là theo thói nhà Tần đã mất. Tôi trộm nghĩ đại vương sẽ không làm như vậy.” Hạng vương chưa có lời đáp lại, chỉ nói: “Ngồi đi!” Phan Khoái ngồi xuống cùng Trương Lương. Ngồi một chốc, Bái công đứng dậy đi nhà xí, nhân gọi Phàn Khoái ra.

Sau khi Bái công đi ra, Hạng vương sai đô úy Trần Bình gọi Bái công. Bái Công nói: “Nãy đi ra chưa cáo từ, phải làm sao đây?” Phàn Khoái nói: “Làm việc lớn không màng tiểu tiết, làm lễ lớn không chấp việc nhỏ. Ban nãy người ta vừa là dao thớt, mình là cá thịt, từ biệt làm gì!” Thế rồi liền bỏ đi, lệnh cho Trường Lương ở lại tạ tội. Lương hỏi rằng: “Đại vương khi tới đây cầm theo vật gì vậy?” Đáp: “Ta cầm một đội ngọc bích trắng muốn dâng Hạng vương, một đội ngọc đẩu muốn biếu Á phụ, gặp lúc họ tức giận, ta không dám dâng. Ông dâng giùm ta!” Trương Lương đáp: “Xin vâng!” Lúc bấy giờ, Hạng vương đóng quân ở dưới Hồng Môn, Bái công đóng quân ở Bá Thượng, cách nhau bốn mươi dặm. Bái công bỏ xe ngựa, một mình cưỡi ngựa thoát thân, cùng bọn bốn người Phàn Khoái, Hạ Hầu Anh, Cận Cương, Kỷ Tín cầm kiếm, khiên, chạy bộ từ Ly Sơn xuống, đi vào Chỉ Dương, theo con đường nhỏ. Bái Công nói với Trương Lương: “Theo đường này tới doanh trại ta, bất quá hai mươi dặm thôi. Chừng ta về tới doanh trại, ông hẵng vào!” Bái công đã đi, chừng về tới doanh trại, Trương Lương bèn vào tạ tội, nói: “Bái công tửu lượng không tốt, không thể từ biệt. Xin sai thần Lương bưng một đôi ngọc bích trắng, kính dâng lên đại vương túc hạ; một đôi ngọc đầu, kính biếu đại tướng quân túc hạ!” Hạng vương nói: “Bái công ở đâu rồi?” Lương đáp: “Nghe nói đại vương có ý trách tội, nên đã thoát thân một mình, về tới doanh trại rồi.” Hạng vương liền nhận ngọc bích, đặt lên chỗ ngồi. Á phụ nhận ngọc đầu, đặt xuống đất, tuốt kiếm đập vỡ, nói: “Chao ôi! Thằng ranh con không đáng bàn việc cùng. Kẻ đoạt thiên hạ của Hạng vương ắt là Bái công. Bọn ta nay mai sẽ bị hắn bắt tù thôi.” Bái công về tới doanh trại, lập tức giết Tào Vô Thương.

Qua mấy ngày, Hạng Vũ đem quân về phía tây làm có thành Hàm Dương, giết vua Tần đã hàng là Tử Anh, đốt cung thất nhà Tần, lửa cháy ba tháng không tắt; thu của báu và đàn bà đem về phía đông. Có thuyết khách khuyên Hạng vương rằng: “Vùng Quan Trung núi sông hiểm trở, chung quanh đều là nơi xung yếu, đất phì nhiêu, có thể đóng đô mà xưng bá.” Hạng vương thấy cung thất nhà Tần đều bị đốt cháy, phá hoại, lòng lại nhớ quê muốn về miền đông, bèn nói: “Được giàu sang mà không về quê cũ thì như mặc áo gấm đi đêm, ai mà biết được?” Thuyết khách nói: “Người ta bảo người Sở chỉ là con khỉ đội mũ mà thôi, quả nhiên là thế.” Hạng vương nghe vậy, liền nấu thuyết khách.

Hạng vương sai người xin lệnh của Hoài vương. Hoài vương nói: “Như đã hẹn!” Bèn tôn Hoài vương làm Nghĩa đế. Hạng vương muốn tự xưng vương, liền phong vương cho các tướng trước. Bảo rằng: “Khi thiên hạ mới nổi dậy, phải tạm thời lập hậu duệ của chư hầu để đánh Tần. Song mình khoác áo giáp, tay cầm kiếm kích khởi sự, xông pha ngoài nội ba năm, diệt Tần định thiên hạ, đều là công sức của các vị tướng lĩnh và Tịch ta vậy. Nghĩa đế không có công lao, nên ta phải chia đất mà xưng vương.” Các tướng đều nói: “Phải lắm!” Đoạn bèn phân chia thiên hạ, lập các tướng làm vương hầu. Hạng Vương, Phạm Tăng ngờ Bái công muốn chiếm thiên hạ, song đã giảng hòa, lại ngại bội ước, sợ chư hầu làm phản, bèn ngầm bàn rằng: “Vùng Ba, Thục đường hiểm trở, người nhà Tần lưu đày đều ở Thục.” Bèn nói: “Ba, Thục cũng là đất của Quan Trung vậy.” Cho nên lập Bái công làm Hán vương, cai trị vùng Ba, Thục, Hán Trung, đóng đô ở Nam Trịnh. Lại chia Quan Trung làm ba phần, phong vương cho hàng tướng của Tần để chống chọi Hán vương. Hạng vương bèn lập Chương Hàm làm Ung vương, cai trị từ Hàm Dương trở về phía tây, đóng đô ở Phế Khưu. Trưởng sử Hân trước kia làm quan coi ngục ở Lịch Dương, từng có ơn đức với Hạng Lương; đô úy Đổng Ế vốn khuyên Chương Hàm đầu hàng Sở. Vậy nên lập Tư Mã Hân làm Tắc vương, cai trị từ Hàm Dương trở về phía đông cho tới Hoàng Hà, đóng đô ở Lịch Dương. Lập Đổng Ế làm Địch vương, cai trị Thượng Quận, đóng đô ở Cao Nô. Đổi phong Ngụy vương Báo làm Tây Ngụy vương, cai trị Hà Đông, đóng đô ở Bình Dương. Hà Khưu, Thân Dương là sủng thần của Trương Nhĩ, đánh Hà Nam trước, đón quân Sở ven Hoàng Hà, nên lập Thân Dương làm Hà Nam vương, đóng đô ở Lạc Dương. Hàn vương Thành vẫn ở kinh đô cũ, đóng đô ở Dương Địch. Tướng Triệu Tư Mã Ngang định yên Hà Nội, mấy lần lập công, nên lập Ngang làm Ân vương, cai trị Hà Nội, đóng đô ở Triều Ca. Đổi phong Triệu vương Yết làm Đại vương. Tướng quốc nước Triệu là Trương Nhĩ vốn tài giỏi, lại theo vào Quan Trung, nên lập Nhĩ làm Thường Sơn vương, cai trị đất Triệu, đóng đô ở Tương Quốc. Đường Dương quân Kình Bố làm tướng Sở, thường đứng đầu các quân, nên lập Bố làm Cửu Giang vương, đóng đô ở đất Lục. Bà Quân, Ngô Nhuế dẫn dắt Bách Việt phò giúp chư hầu, lại theo vào Quan Trung, nên lập Nhuế làm Hành Sơn vương, đóng đô ở đất Chu. Trụ quốc của Nghĩa đế là Cung Ngao đem quân đánh Nam quận, lập nhiều công, nhân lập Ngao làm Lâm Giang vương, đóng đô ở Giang Lăng. Đổi phong Yên vương Hàn Quảng làm Liêu Đông vương. Tướng Yên là Tang Đồ, theo Sở cứu Triệu, nhân theo vào Quan Trung, nên lập Đồ làm Yên vương, đóng đô ở đất Kế. Đổi phong Tề vương Điền Thị làm Giao Đông vương. Tướng Tề là Điền Đô theo cùng cứu Triệu, nhân đó theo vào Quan Trung, nên lập Đô làm Tề vương, đóng đô ở Lâm Truy. Cháu của Tề vương Kiến bị Tần diệt trước kia là Điền An, khi Hạng Vũ vừa vượt Hoàng Hà cứu Triệu, Điền An đánh hạ mấy thành ở phía bắc sông Tế, đem quân đầu hàng Hạng Vũ, nên lập An làm Tế Bắc vương, đóng đô ở Bác Dương. Điền Vinh mấy lần phản Hạng Lương, lại không chịu đem quân theo Sở đánh Tần, vì vậy không phong. Thành An quân Trần Dư bỏ ấn tướng mà đi, không theo vào Quan Trung, song vốn nghe ông ta hiền tài, có công với Triệu, nghe nói ông ta ở Nam Bì, nên phong cho ba huyện xung quanh. Tướng của Phiên Quân là Mai Quyên, lập nhiều công, nên phong cho làm Thập vạn hộ hầu. Hạng vương tự lập làm Tây Sở Bá vương, cai trị chín quận, đóng đô ở Bình Thành.

Tháng Tư, năm đầu tiên nhà Hán, chư hầu bãi binh ở sông Nghĩa Hạ, ai về nước ấy. Hạng vương về nước phong, sai người khuyên Nghĩa đế dời đi, nói rằng: “Đế vương thời xưa đất vuông ngàn dặm, ắt đóng ở vùng thượng du.” Bèn sai sứ khuyên Nghĩa đế dời đến huyện Sâm ở Trường Sa. Hạng vương giục Nghĩa đế đi, quần thần của Nghĩa để dần dần phản bội, bèn ngầm lệnh cho Hành Sơn vương, Lâm Giang vương giết Nghĩa đế trên Trường Giang. Hàn vương Thành không có quân công, Hạng vương không cho về nước, bắt cùng tới Bành Thành, rồi phế làm hầu, xong lại giết đi. Tang Đồ tới nước phong, nhân đó đuổi Hàn Quảng tới Liêu Đông, Quảng không nghe, Đồ đánh giết Quảng ở Vô Chung, sáp nhập đất của Quảng.

Điền Vinh nghe nói Hạng Vũ đổi phong cho Tề vương Thị tới Giao Đông, rồi lập tướng Tề là Điền Đô làm Tề vương, bèn nổi giận, không chịu cho Tề vương đi Giao Đông, nhân đó đem nước Tề làm phản, đón đánh Điền Đô. Điền Đô bỏ chạy đến Sở. Tề vương Thị sợ Hạng Vương, bèn chạy về Giao Đông. Điền Vinh nổi giận, đuổi đánh, giết Tề vương ở Tức Mặc. Vinh nhân đó tự lập làm Tề vương, rồi về phía tây đánh giết Tế Bắc vương Điền An, thu gom đất đai Tam Tề. Vinh trao cho Bành Việt ấn tín tướng quân, lệnh cho làm phản ở đất Lương. Trần Dư ngầm sai Trương Đồng, Hạ Duyệt khuyên Tề vương Điền Vinh rằng: “Hạng Vũ là chúa tể thiên hạ, nhưng không công bằng. Nay phong vua chư hầu xưa ở hết đất xấu, phong cho quần thần và các tướng của ông ta ở đất tốt, đuổi chúa cũ là Triệu vương lên phía bắc ở đất Đại, Dư tôi cho là không được. Nghe nói đại vương dấy binh, không chấp nhận những việc bất nghĩa, mong đại vương giúp cho Dư tôi một ít quân, tôi xin đem đánh Thường Sơn, để khôi phục đất của Triệu vương, xin lấy nước tôi làm lá chắn cho ngài.” Tề vương bằng lòng, nhân phái quân đến Triệu. Trần Dư phát động tất cả quân ba huyện, cùng Tề hợp sức đánh Thường Sơn, đại phá quân địch. Trương Nhĩ chạy, theo về Hán. Trần Dư đón Triệu vương Yết ở đất Đại, quay về Triệu. Triệu vương nhân đó lập Trần Dư làm Đại vương.

Bấy giờ, quân Hán quay về bình định vùng Tam Tần. Hạng Vũ nghe nói Hán vương đã thôn tính Quan Trung, sắp đi về đông, Tề và Triệu làm phản, liền nổi giận, bèn cho huyện lệnh đất Ngô xưa là Trịnh Xương làm Hàn vương, để chống Hán. Lệnh cho bọn Tiêu Công Giác đánh Bành Việt. Bành Việt đánh bại bọn Tiêu Công Giác. Hán vương sai Trương Lương đi tuần đất Hàn, rồi gửi Hạng vương bức thư, viết rằng: “Hán vương bị mất chức phong, muốn lấy Quan Trung, nếu theo giao ước thì sẽ dừng quân ngay, không dám tiến về đông.” Lại đem thư phản của Tề, Lương gửi cho Hạng vương, viết rằng: “Tề muốn cùng Triệu hợp lại diệt Sở.” Sở vì vậy không có ý tiến quân về phía tây mà lên phía bắc đánh Tề. Chiêu tập binh lính của Cửu Giang vương Bố. Bố cáo bệnh không tới, sai tướng đem mấy nghìn người đi. Do vậy Hạng Vương oán Bố. Mùa đông, năm thứ hai nhà Hán, Hạng Vũ liền lên phía bắc tới Thành Dương, Điền Vinh cũng đem quân tới giao chiến. Điền Vinh không thắng, chạy đến Bình Nguyên, dân Bình Nguyên giết y. Hạng Vũ bèn lên phía bắc thiêu hủy, san bằng thành quách, nhà cửa nước Tề, chôn sống hết đám lính của Điền Vinh đầu hàng, trói bắt già trẻ phụ nữ. Quét sạch nước Tề tới tận Bắc Hải, tàn sát rất nhiều. Người Tề tụ tập lại làm phản. Thế rồi em của Điền Vinh là Điền Hoành thu thập lính Tề tản mác được mấy vạn người, làm phản ở Thành Dương. Hạng vương nhân vậy ở lại, liên tục giao chiến mà không hạ được.

Mùa xuân, Hán vương cầm quân của năm nước chư hầu, gồm năm mươi sáu vạn người, tiến về phía đông đánh Sở. Hạng vương nghe tin, lập tức lệnh cho các tướng đánh Tề, tự mình cầm ba vạn tinh binh về phía nam, từ Lỗ huyện ra Hồ Lăng. Tháng Tư, quân Hán đều đã vào Bành Thành, lấy của báu, gái đẹp, ngày nào cũng mở tiệc linh đình. Hạng vương bèn tiến về tây, men theo Tiêu huyện, sáng sớm đánh quân Hán rồi tiến về đông, tới Bành Thành, giữa trưa, đại phá quân Hán. Quân Hán đều chạy, theo nhau nhảy xuống sông Cốc, sông Tử. Giết hơn mười vạn quân Hán. Quân Hán chạy cả về phía nam, vào trong núi. Quân Sở lại đuổi đánh tới phía đông Linh Bích trên sông Tuy. Quân Hán rút lui, bị quân Sở dồn ép, giết rất nhiều. Hơn mười vạn quân Hán đều nhảy xuống sông Tuy, sông Tuy vì vậy không chảy được. Hán vương bị vây ba vòng. Thế rồi gió lớn từ phía tây bắc nổi lên, đổ cây thốc mái, văng cát đá, ban ngày mù mịt, thổi thẳng vào quân Sở. Quân Sở rối to, chạy tán loạn, Hán vương mới cùng mấy chục kỵ binh trốn thoát. Hán vương muốn qua đất Bái, mang theo gia quyến cùng về phía tây. Sở cũng sai người đuổi tới đất Bái, bắt cả nhà Hán vương; người nhà đều trốn hết, không gặp được Hán vương. Hán vương gặp Hiếu Huệ, Lỗ Nguyên trên đường, bèn chở theo. Kỵ binh của Sở truy đuổi Hán vương, Hán vương vội vã, đẩy Hiếu Huệ và Lỗ Nguyên xuống xe. Đằng công lại xuống đưa họ lên chở đi, cứ như vậy ba lần. Đằng công bảo rằng: “Dẫu có vội vã cũng không thể ruổi ngựa nhanh hơn được, sao lại bỏ đi?” Thế rồi mới thoát được. Bái công lại tìm Thái công và Lã hậu nhưng không gặp. Thẩm Tự Cơ theo Thái công, Lã hậu đi đường nhỏ, tìm Hán vương, song lại gặp phải quân Sở, Quân Sở bèn đưa về, bẩm báo Hạng vương. Hạng vương giữ họ ở lại trong quân.

Bấy giờ anh của Lã hậu là Chu Lã Hầu cầm quân cho Hán, đóng ở Hạ Ấp. Hán vương đi đường nhỏ tìm tới Chu Lã Hầu, dần dần thu lại sĩ tốt. Đến Huỳnh Dương, các quân bại trận đều họp lại, Tiêu Hà cũng huy động tất cả già trẻ không ở tuổi nhập ngũ ở Quan Trung đến Huỳnh Dương. Quân Hán lại lớn mạnh. Sở phát quân ở Bình Thành, luôn thừa thắng ruổi lên phía bắc, cùng Hán giao chiến ở mạn Kinh – Sách phía nam Huỳnh Dương. Hán đánh bại Sở, Sở vì vậy không thể vượt Huỳnh Dương để tiến về phía tây.

Hạng vương đến cứu Bành Thành, đuổi Hàn vương tới Huỳnh Dương. Điền Hoành cũng thu lại được nước Tề, lập con Điền Vinh là Quảng làm Tề vương. Hán vương bị thua ở Bình Thành, chư hầu đều lại theo Sở mà phản Hán. Hán đóng quân ở Huỳnh Dương, xây đường ống tới Hoàng Hà, để lấy thóc ở Ngao Thương. Năm thứ ba nhà Hán, Hạng vương mấy lần đánh, cướp đường ống của Hán, Hán vương thiếu lương, lo sợ, xin hòa, cắt đất từ Huỳnh Dương về phía tây thuộc Hán.

Hạng vương muốn nghe theo. Lịch Dương hầu Phạm Tăng nói: “Hán dễ đối phó thôi, nay bỏ không lấy, sau ắt hối hận.” Hạng vương bèn cùng Phạm Tăng gấp rút bao vây Huỳnh Dương. Hán vương lo lắng, bèn dùng kế của Trần Bình ly gián Hạng vương. Sứ giả của Hạng vương tới, bèn làm cỗ thái lao, bưng lên định dâng. Thấy sứ giả, và kinh ngạc mà nói: “Tôi tưởng là sứ giả của Á phụ, hóa ra lại là sứ giả của Hạng vương.” Đoạn mang cỗ đi, đem thức ăn chán cho sứ giả của Hạng vương ăn. Sứ giả về báo với Hạng vương, Hạng vương bèn ngờ Phạm Tăng có tư tình với Hán, dần lấy lại quyền hành của ông ta. Phạm Tăng nổi giận, nói: “Việc thiên hạ đại thể đã định rồi, quân vương hãy tự lo. Xin cho nắm xương tàn này được trở về quê.” Hạng vương bằng lòng. Phạm Tăng đi chưa tới Bành Thành, trên lưng nổi nhọt mà chết.

Tướng Hán là Kỷ Tín khuyên Hán vương rằng: “Việc đã gấp rồi, xin cho tôi vì nhà vua mà giả trang làm vua để lừa quân Sở, nhà vua có thể thừa cơ trốn thoát.” Thế rồi Hán vương ban đêm cho hai ngàn phụ nữ mặc áo giáp từ cửa đông thành Huỳnh Dương đi ra, quân Sở bốn mặt đánh vào. Kỷ Tín ngồi xe nóc vàng, cắm cờ tả đạo, nói: “Trong thành lương hết, Hán vương hàng?” Quân Sở đều hô “vạn tuế”. Hán vương cùng mấy mươi kỵ binh từ cổng tây thành đi ra, chạy tới Thành Cao. Hạng vương gặp Kỷ Tín, liền hỏi: “Hán vương ở đâu?” Tín đáp: “Hán vương đã ra khỏi thành rồi?” Hạng vương liền thiêu chết Kỷ Tín.

Hán vương sai Ngự sử đại phu Chu Hà, Thung Công, Ngụy Báo giữ Huỳnh Dương. Chu Hà và Thung Công bàn nhau: “Loại vua phản bạn, khó cùng giữ thành.” Bên cùng giết Ngụy Báo. Sở hạ thành Huỳnh Dương, bắt sống Chu Hà. Hạng vương nói với Chu Hà rằng: “Làm tướng của ta, ta sẽ cho ông làm thượng tướng quân, phong cho ba vạn hộ!” Chu Hà chửi rằng: “Ngươi không mau hàng Hán, Hán sẽ bắt ngươi, ngươi không địch được Hán đâu?” Hạng vương nổi giận, nấu Chu Hà, giết luôn Thung Công.

Hán vương ra khỏi Huỳnh Dương, chạy về phía nam tới đất Uyển, đất Diệp, tìm được Cửu Giang vương Bố, bèn chiêu tập binh lính, lại vào giữ Thành Cao. Năm thứ tư nhà Hán, Hạng vương tiến quân vây Thành Cao. Hán vương chạy trốn, một mình cùng Đẳng Công ra khỏi cửa bắc Thành Cao, vượt Hoàng Hà chạy tới Tu Vũ, theo quân của Trương Nhĩ, Hàn Tín. Các tướng dần dần ra được khỏi Thành Cao, theo Hán vương. Sở bèn hạ Thành Cao, muốn tiến về phía tây. Hán cho quân chống lại ở huyện Củng, khiển Sở không thể tiến về tây.

Lúc này, Bành Việt vượt Hoàng Hà đánh Sở ở Đông A, giết tướng quân của Sở là Tiết công. Hạng vương bèn từ phía đông đánh Bành Việt. Hán vương được quân của Hoài Âm hầu, muốn vượt Hoàng Hà đi về phía nam. Trịnh Trung khuyên Hán vương, bèn dừng quân đóng ở Hà Nội. Sai Lưu Giả đem quân giúp Bành Việt, đốt lương thực của Sở. Hạng vương phía đông đánh vỡ quân Hán, Bành Việt bỏ chạy. Hán vương thì dẫn quân vượt Hoàng Hà, lấy lại Thành Cao, đóng quân ở Quảng Vũ, lấy lương thực ở Ngao Thương. Hạng vương dẹp xong Đông Hải trở lại, tiến về tây, cùng Hán đóng quân ở Quảng Vũ, giằng co mấy tháng.

Lúc bấy giờ, Bành Việt mấy lần làm phản ở đất Lương, cắt đứt lương thực của Sở, Hạng vương lo lắng, cho làm một cái thớt cao, đặt Thái công lên trên, nói với Hán vương: “Giờ không mau hàng, ta sẽ nấu Thái công!” Hán vương nói: “Ta cùng Hạng Vũ đều ngoảnh mặt về hướng bắc nhận mệnh của Hoài vương, nói rằng kết làm huynh đệ, bố ta cũng tức bố người, người muốn nấu bố người thì chia cho ta một bát canh.” Hạng vương nổi giận, định giết Thái công. Hạng Bá nói: “Việc thiên hạ còn chưa thể biết, vả lại người tranh thiên hạ không đoái đến việc nhà, dẫu giết ông ta cũng vô ích, chỉ thêm vạ mà thôi.”

Hạng vương nghe theo.

Sở Hán giằng co lâu ngày chưa phân thắng bại, trai tráng khổ vì tòng quân, già trẻ mệt vì vận chuyển. Hạng vương bảo Hán vương rằng: “Thiên hạ náo loạn mấy năm nay, đều do hai chúng ta mà thôi. Ta muốn khiêu chiến với Hán vương, quyết một phen sống mới, chớ làm khổ dân chúng, cha con trong thiên hạ nữa.” Hán vương cười tạ tuyệt rằng: “Ta thà đấu trí, chứ không đấu sức.” Hạng vương lệnh cho tráng sĩ ra khiêu chiến. Quân Hán có người giỏi cưỡi ngựa bắn tên là Lâu Phiền, quân Sở khiêu chiến ba phen, đều bị Lâu Phiền bắn chết. Hạng vương nổi giận, bèn tự mặc giáp cầm kích khiêu chiến. Lâu Phiền định bắn, Hạng vương trừng mắt quát lớn, Lâu Phiền mắt không dám nhìn, tay không dám bắn, bèn chạy trở vào quân doanh, không dám ra nữa. Hán vương sai người ngầm hỏi, mới hay là Hạng vương. Hán vương kinh hãi. Thế rồi Hạng vương bèn lại gần Hán vương, cùng nhau nói chuyện ở khe Quảng Vũ. Hán vương trách mắng, Hạng vương nổi giận, muốn quyết chiến. Hán vương không nghe, cung thủ của Hạng vương phục sẵn bắn trúng Hán vương. Hán vương bị thương, chạy vào Thành Cao.

Hạng vương nghe tin Hoài Âm hầu đã lấy Hà Bắc, phá Tề, Triệu, lại định đánh Sở, bèn sai Long Thư tới đánh. Hoài Âm hầu giao chiến, kỵ tướng là Quán Anh xuất kích, đại phá quân Sở, giết chết Long Thư. Hàn Tín nhân đó tự lập làm Tề vương. Hạng vương nghe tin quận Long Thư vỡ trận, lo sợ, sai Võ Thiệp người Hu Thai tới khuyên Hoài Âm hầu. Hoài Âm hầu không nghe. Bấy giờ, Bành Việt lại làm phản, đánh hạ đất Lương, cắt đứt lương thực của Sở, Hạng vương bèn bảo bọn Hải Xuân hậu Đại tư mã Tào Cữu rằng: “Phải cẩn thận giữ Thành Cao, quân Hán muốn khiêu chiến, nhất định chớ giao chiến, không để chúng tiến về phía đông là được. Ta trong mười lăm ngày ắt giết được Bành Việt, dẹp đất Lương, quay lại đây với tướng quân.” Đoạn bèn tiến về phía đông, trên đường hành quân đánh Trần Lưu, Ngoại Hoàng.

Ngoại Hoàng không hạ được. Mấy ngày sau mới đầu hàng, Hạng vương nổi giận, lệnh cho tất cả con trai tuổi từ mười lăm trở lên đều phải tới phía đông thành, định chôn sống họ. Xá nhân của quan huyện lệnh Ngoại Hoàng có đứa con trai mười ba tuổi, tới khuyên Hạng vương rằng: “Bành Việt cưỡng đoạt Ngoại Hoàng, Ngoại Hoàng lo sợ, nên tạm thời đầu hàng để đợi đại vương. Đại vương tới đây lại muốn chôn sống tất cả, trăm họ làm sao có lòng quy phụ được? Từ đây về đông, mười mấy thành ở đất Lương đều sợ hãi, không ai dám hàng nữa.” Hạng vương cho lời ấy là phải, bèn tha cho những người đáng lẽ bị chôn sống ở Ngoại Hoàng. Từ phía đông tới Tuy Dương, ai nấy nghe tin đều tranh nhau đầu hàng Hạng vương.

Quả nhiên, quân Hán khiêu chiến quân Sở mấy lần, quân Sở không ra. Sai người làm nhục quân Sở suốt năm sau ngày, Đại tư mã nổi giận, đem quân vượt sông Tự. Quân lính tới giữa sông, quân Hán xuất kích, đại phá quân Sở, thu được hết của cải của Sở. Đại tư mã Cữu, Trưởng sử Ế, Tắc vương Hân đều tự cắt cổ trên sông Tự. Đại tư mã Cữu xưa là quan coi ngục ở đất Ký, Trưởng sử Hân xưa là ngục lại ở Lịch Dương, hai người từng có ơn với Hạng Lương, bởi vậy Hạng vương tín nhiệm họ. Lúc bấy giờ, Hạng vương ở Tuy Dương, nghe tin quân của Hải Xuân hầu bại trận bèn rút quân về. Quân Hán vừa vây Chung Ly Muội ở phía đông Huỳnh Dương, Hạng vương tới, quân Hán sợ Sở, chạy hết vào nơi hiểm yếu.

Bấy giờ, quân Hán đông, lương thực nhiều, quân Hạng vương mỏi mệt, lương thực cạn kiệt. Hán vương sai Lục Giả tới khuyên Hạng vương, xin lại Thái công, Hạng vương không nghe. Hán vương lại sai Hầu công khuyên Hạng vương, Hạng vương bèn giao ước với Hán, chia đôi thiên hạ, cắt đất từ Hồng Câu trở về tây thuộc Hán, từ Hồng Câu trở về đông thuộc Sở. Hạng vương bằng lòng, lập tức thả cha mẹ vợ con Hán vương về. Quân sĩ đều hô “vạn tuế”. Hán vương bên phong cho Hầu Công làm Bình Quốc quân. Ông ta lánh đi, không chịu gặp lại nữa. Hán vương nói: “Đó là biện sĩ của cả thiên hạ, ở đâu thì nghiêng nước đó, nên gọi là Bình Quốc quân.” Hạng vương giao ước xong, bèn cầm quân lui về miền Đông.

Hán vương muốn về phía tây, Trương Lương, Trần Bình khuyên: “Hán đã có quá nửa thiên hạ, chư hầu đều quy phụ Hán. Quân Sở rệu rã, lương hết. Đây là lúc trời diệt Sở vậy. Chẳng bằng nhân thời cơ này mà đánh lấy Sở. Nay bỏ đi không đánh, đó gọi là nuôi hổ tự gieo họa vậy.” Hán vương nghe theo, Năm thứ năm nhà Hán, Hán vương bèn đuổi Hạng vương tới phía nam Dương Hạ, dừng lại đóng quân, cùng Hoài Âm hầu Hàn Tín, Kiến Thành hầu Bành Việt hẹn họp quân để đánh Sở. Đến Cố Lăng mà quân của Tín, Việt chưa tới họp. Sở đánh quân Hán, đại phá Hán. Hán vương lại vào quân doanh, đào hào sâu cố thủ, bảo Trương Tử Phòng rằng: “Chư hầu không theo giao ước, phải làm sao đây?” Đáp rằng: “Quân Sở sắp vỡ. Song Tín, Việt chưa được phân đất nên chưa tới là phải. Quân vương có thể cùng chia thiên hạ với họ, họ sẽ tới ngay. Nếu không đại sự cũng chưa biết được. Quân vương có thể đem đất từ Trần trở về đông đến biển, trao hết cho Hàn Tín; từ Tuy Dương trở lên bắc đến Cốc Thành, đem cho Bành Việt, khiến họ tự chiến đấu thì Sở dễ bại thôi vậy.” Hán vương nói: “Phải” Thế rồi bèn phái sứ giả nói với Hàn Tín, Bành Việt rằng: “Hãy hợp sức đánh Sở. Nếu phá được Sở thì từ đất Trần về động đến biển sẽ cho Tề vương; từ Tuy Dương trở lên bắc tới Cốc Thành sẽ cho Bành tướng quốc.” Sứ giả đến, Hàn Tín, Bành Việt đều bảo rằng: “Xin tiến quân ngay.” Hàn Tín bèn từ đất Tề xuất phát, quân của Lưu Giả theo đường Thọ Xuân cùng tiến, làm cỏ Thành Phủ, đến Cai Hạ. Đại tư mã Chu Ân phản Sở, đem quân huyện Thư làm cỏ ấp Lục, cất quân Cửu Giang, theo Lưu Giả, Bành Việt họp ở Cai Hạ, đến thẳng chỗ Hạng vương.

Quân Hạng vương dựng lũy ở Cai Hạ, binh ít, lương hết, quân Hán và quân chư hầu vây đến mấy vòng. Ban đêm nghe quân Hán bốn bề đều hát bài ca Sở, Hạng vương kinh ngạc nói: “Quân Hán đã lấy được Sở rồi ư? Sao người Sở lại nhiều vậy?” Hạng vương ban đêm trở dậy, uống rượu trong trường. Có mỹ nhân tên Ngu, thường theo; có tuấn mã tên Chuy, thường cưỡi. Thế rồi Hạng vương bèn khảng khái hát khúc bi ca, tự làm thơ rằng: “Sức nhổ núi chừ khí trùm đời, thời chẳng lợi chừ Chuy chẳng rời. Chuy chẳng rời chứ biết làm sao? Ngu Cơ nàng ơi phải thế nào?”

Hát mấy lượt, mỹ nhân xướng họa. Hạng vương khóc, lệ rơi mấy hàng, tả hữu đều khóc, không ai ngẩng nổi mặt nhìn.

Ngu Cơ (tranh đời Thanh)

Thế rồi Hạng vương bèn lên ngựa, dưới cờ tráng sĩ cưỡi ngựa đi theo hơn tám trăm người, đương đêm phá vỡ vòng vây thoát ra phía nam, phi ngựa chạy. Rạng sáng, quân Hán mới biết, lệnh cho kỵ tướng Quán Anh đem năm nghìn kỵ binh đuổi theo. Hạng vương vượt sông Hoài, kỵ binh theo kịp chỉ còn hơn trăm người. Hạng vương tới Âm Lăng thì lạc đường, hỏi một lão nông, lão nông nói dối, bảo “đi về bên trái”. Bèn rẽ sang trái, bị sa vào đầm lầy. Bởi vậy quân Hán mới đuổi kịp. Hạng vương lại dẫn quân đi về phía đông, tới Đông Thành, chỉ còn hai mươi tám kỵ binh. Kỵ binh Hán đuổi theo đến mấy ngàn người. Hạng vương tự lường không thoát được, nói với kỵ binh: “Ta dấy binh đến nay đã tám năm, trải hơn bảy mươi trận, kẻ chống đối đều bại, kẻ bị đánh đều phục, chưa từng thua chạy bao giờ, nên mới xưng bá thiên hạ. Song hôm nay rốt cuộc bị vây khốn ở đây, ấy là trời diệt ta, không phải lỗi chiến đấu của ta vậy. Hôm nay chắc quyết tử, ta mong đánh hả hê vì các ngươi, phải thắng ba lần, giải vây, chém tướng, chặt cờ cho các ngươi, khiến các ngươi biết rằng đây là trời diệt ta, chứ không phải lỗi chiến đấu của ta!” Đoạn bèn chia kỵ binh làm bốn đội, theo bốn hướng. Quân Hán vây đến mấy vòng. Hạng vương bảo với kỵ binh: “Ta sẽ giết một tên tướng của chúng cho các ngươi?” Đoạn lệnh cho kỵ binh từ bốn phía phi xuống, hẹn ở ba nơi phía đông núi. Thế rồi Hạng vương thét lớn, phi ngựa xuống, quân Hán đều tan tác, Hạng vương bèn chém một tướng của Hán. Lúc ấy, Xích Tuyền hầu là kỵ tướng, đuổi Hạng vương, Hạng vương trợn mắt quát, Xích Tuyền hầu người ngựa đều kinh hãi, lui xa mấy dặm. Hạng vương cùng các kỵ binh họp lại ở ba nơi. Quân Hán không biết Hạng vượng ở đâu, bèn chia quân làm ba, tiếp tục bao vây. Hạng vương bèn phi ngựa, lại chém một đô úy của Hán, giết mấy trăm người, rồi họp các kỵ binh, chỉ mất hai kỵ binh mà thôi. Bèn nói với các kỵ binh rằng: “Thế nào?” Kỵ binh đều thủ phục xuống nói: “Đúng như đại vương nói.”

Bấy giờ Hạng vương liền muốn sang phía đông, vượt Ô Giang. Đình trưởng Ô Giang ghe thuyền đợi, bảo Hạng vương: “Giang Đông tuy nhỏ, đất vuông ngàn dặm, dân chúng chục vạn người, cũng đủ xưng vương vậy. Mong đại vương mau vượt sông. Giờ riêng tôi có thuyền, quân Hán đến, không có cách gì vượt được.” Hạng vương cười rằng: “Trời diệt tôi, tôi vượt sông làm gì! Vả lại Tịch tôi cùng tám ngàn con em Giang Đông vượt Trường Giang tiến về phía tây, nay không một ai trở về, dẫu phụ huynh Giang Đông thương xót mà cho tôi làm vương, tôi cũng đâu có mặt mũi nào gặp họ? Dẫu họ không nói, Tịch tôi há chẳng thẹn trong lòng sao?” Đoạn nói với định trưởng rằng: “Tôi biết ông là bậc trưởng giả. Tôi cưỡi con ngựa này đã năm năm, xưa nay vô địch, từng đi một ngày ngàn dặm, tôi không nỡ giết nó, xin tặng ông?” Đoạn lệnh cho kỵ binh cùng xuống ngựa đi bộ, cầm vũ khí ngắn giao chiến. Riêng Tịch giết được hơn trăm quân Hán. Hạng vương trên mình cũng bị mười mấy vết thương, ngoảnh lại thấy Kỵ tư mã nhà Hán là Lã Mã Đồng, liền nói: “Ngươi chẳng phải cố nhân của ta sao?” Mã Đồng quay mặt nhìn, chỉ Vương Ế nói: “Đây là Hạng vương đấy!” Hạng vương liền nói: “Ta nghe nói Hán vương mua đầu ta ngàn vàng, phong ấp vạn hộ, ta ban ơn cho ngươi!” Đoạn bèn cắt cổ mà chết. Vương Ế lấy đầu Hạng vương, các kỵ binh khác giày xéo tranh cướp thi thể Hạng vương, mấy chục người giết nhau. Cuối cùng, Lang trung kỵ Dương Hỷ, Kỵ tư mã Lã Mã Đồng, Lang trung Lã Thắng, Dương Võ mỗi người lấy được một phần cơ thể. Năm người cùng chắp lại thì đủ. Vậy nên đất phong được phân làm năm: phong Lã Mã Đồng làm Trung Thủy hầu, phong Vương Ế làm Đỗ Diễn hầu, phong Dương Hỷ làm Xích Tuyền hầu, phong Dương Vũ làm Ngô Phòng hầu, phong Lã Thắng làm Niết Dương hầu.

Hạng vương đã chết, đất Sở đều hàng Hán, riêng Lỗ không hàng. Hán bèn đem quân thiên hạ định diệt sạch người Lỗ, song vì họ giữ lễ nghĩa, chết vì chúa để thủ tiết, Hán vương bèn mang đầu Hạng vương cho người Lỗ xem, phụ huynh đất Lỗ mới hàng. Ban đầu, Sở Hoài vương phong Hạng Tịch làm Lỗ Công, đến khi chết, Lỗ là đất cuối cùng đầu hàng, cho nên dùng lễ Lỗ Công táng Hạng vương ở Cốc Thành. Hán vương phát tang, khóc lóc rồi đi.

Các chi họ Hạng, Hán vương đều không giết, còn phong cho Hạng Bá làm Xạ Dương hầu. Đào hầu, Bình Cao hầu, Huyền Vũ hầu đều mang họ Hạng, sau ban họ Lưu.

Thái sư công bàn tằng: Ta nghe Chu sinh nói “mắt vua Thuấn có hai con ngươi lại nghe nói Hạng Vũ cũng có hai con ngươi. Lẽ nào Vũ là dòng dõi vua Thuấn chăng? Sao nổi lên mau chóng vậy! Nhà Tần làm mất chính sự, Trần Thiệp làm phản đầu tiên, sau đó hào kiệt nổi lên như ong, cùng nhau tranh giành, nhiều không kể xiết. Song, Vũ không có mảy may quyền bính, thừa thế nổi dậy từ nơi hoang dã, ba năm sau, liền dẫn dắt năm nước chư hầu tiêu diệt nhà Tần, phân chia thiên hạ, phong vương hầu, chính lệnh từ Vũ ban ra, xưng là Bá vương. Tuy ngôi vị không trọn vẹn, nhưng từ thời cận cổ đến nay chưa từng có vậy. Kịp khi Vũ bỏ Quan Trung nhớ đất Sở, xua đuổi Nghĩa đế mà tự lập, oán hận vương hầu phản mình, thì đã khó rồi. Tự phụ chiến công, khoe khoang trí khôn của riêng mình mà không biết noi theo cổ nhân, cho rằng cơ nghiệp bá vương là dùng vũ lực đánh dẹp thiên hạ. Sau năm năm, rốt cuộc mất nước, thân chết ở Đông Thành mà vẫn không tỉnh ngộ, không biết tự trách mình, quả là tội lỗi! Còn viện vào câu “trời diệt ta, chứ không phải lỗi chiến đấu của ta” há chẳng sai lầm ru!

Viên môn: cửa doanh trại hoặc của công quán thời xưa.↩︎

Tư Mã môn: cửa ngoài cùng của hoàng cung hoặc công quán.↩︎

﻿QUYỂN 8
CAO
TỔ
BẢN
KỶ

Cao tổ là người làng Trung Dương, ấp Phong, huyện Bái, họ Lưu, tên chữ là Quý. Bố là Thái công, mẹ là bà Lưu. Trước kia, bà Lưu từng nghỉ trên bờ đầm lớn, mơ ăn nằm với thần. Bấy giờ sấm sét mịt mùng, Thái công tới xem thì thấy con giao long ở trên người bà Lưu, sau đó bà có mang, sinh ra Cao tổ.

Cao tổ người mũi cao, trán rồng, râu đẹp, bắp đùi trái có bảy mươi hai nốt ruồi. Ngài nhân hậu yêu người, thích ban phát, rất rộng lượng, thường có chí lớn, không làm những việc lao động của người thường. Khi lớn, ngài thử làm quan, làm đình trưởng sông Tứ, quan lại trong địa phương không ai không bị ngài khinh miệt. Ngài thích rượu và nữ sắc, thường uống rượu chịu ở nhà bà Vương, cô Vũ. Khi say rượu nằm ngủ, cô Vũ và bà Vương thấy trên mình ngài thường có con rồng, lấy làm lạ. Cao tổ mỗi lần đi mua rượu đều ở lại uống, tửu lượng nhiều gấp bội. Sau khi thấy sự lạ, hết năm, hai nhà này thường gạch sổ xóa nợ cho ngài.

Cao tổ từng làm lao dịch ở Hàm Dương, mặc ý nhìn ngó, thấy Tần Thủy Hoàng, ngậm ngùi than rằng: “Than ôi, đại trượng phu phải như vậy!” Lã công, người Đan Phục, thân với quan huyện Bái, vì tránh kẻ thù mà theo tới làm khách, nhân đó dựng nhà ở đất Bái. Hào kiệt đất Bái nghe nói quan huyện có khách quý, đều đến mừng. Tiêu Hà làm chức chủ lại (trong nha huyện), coi việc nhận lễ mừng, nói với tân khách rằng: “Lễ mừng không đủ nghìn tiền thì ngồi dưới.” Cao tổ làm đình trưởng, xưa nay khinh quan lại, bèn làm cái thiệp, nói dối là mừng vạn tiền, kỳ thực không mang đồng nào. Thiệp đưa vào, Lã công kinh ngạc, đứng dậy, ra cửa đón. Lã công thích xem tướng người, thầy tướng mạo Cao tổ, liền kính trọng ngài, dẫn vào ngồi. Tiêu Hà nói: “Lưu Quý vốn hay nói bốc, hiếm khi làm được việc.” Cao tổ khinh mạn các khách, bèn ngồi chiếu trên, không hề khiêm nhường. Tiệc rượu tàn, Lã công đưa mắt, cố giữ Cao tổ. Cuối tiệc, Cao tổ ở lại sau cùng. Lã công nói: “Tôi hồi trẻ thích xem tướng, xem cho nhiều người rồi, không ai được như tướng Quý, mong Quý tự trân trọng. Tôi có đứa con gái, mong được làm người vợ thu vén cho Quý.” Tiệc tan, bà Lã giận Lã công, nói: “Hồi đầu ông thường muốn đứa con gái này khác thường, phải gả cho người sang. Quan huyện Bái thân với ông, xin cưới ông không cho, sao lại tự ý gả bừa cho Lưu Quý?” Lã công nói: “Không phải việc đàn bà con trẻ có thể hiểu được.” Rốt cuộc gả cho Lưu Quý. Con gái của Lã công chính là Lã hậu vậy, bà sinh ra Hiếu Huệ đế và công chúa Lỗ Nguyên.

Hồi Cao tổ làm đình trưởng, thường xin về làm ruộng. Lã hậu và hai con cày cấy ngoài đồng, có một cụ già đi ngang qua xin nước uống, Lã hậu còn cho ăn. Cụ xem tướng Lã hậu rồi nói: “Phu nhân là người sang trong thiên hạ.” Xin xem tưởng cho hai con, thấy Hiếu Huệ, ông cụ nói: “Phu nhân sở dĩ được cao sang là bởi anh con trai này!” Xem tướng Lỗ Nguyên, cụ bảo đều cao sang cả. Cụ già đi rồi, Cao tổ từ nhà bên tới, Lã hậu kể đầu đuôi câu chuyện có ông khách qua, xem tướng cho ba mẹ con, bảo rằng đều rất sang. Cao tổ hỏi, đáp rằng “chưa đi xa”, bèn đuổi kịp, hỏi ông cụ. Ông cụ nói: “Phu nhân và bọn trẻ ban nãy đều giống ông, tướng ông quý hết chỗ nói.” Cao tổ bèn tạ ơn rằng: “Nếu thực như lời cụ nói, tôi không dám quên ơn!” Đến khi Cao tổ quý hiển thì không biết cụ già ở đâu nữa.

Lưu Bang (tranh đời Minh)

Khi Cao tổ làm đình trưởng, lấy vỏ tre làm mũ, sai lính bắt trộm đến đất Tiết đặt làm, lúc nào cũng đội, đến khi quý hiển vẫn thường đội. Mũ họ Lưu chính là mũ này vậy.

Cao tổ nhân danh đình trưởng giải người đi lao dịch tới Ly Sơn cho huyện, nhiều người bỏ trốn trên đường, đoán rằng đến nơi thì bỏ trốn hết, nên khi tới đầm nước phía tây huyện Phong, ngài dừng lại uống rượu, ban đêm bèn cởi trói thả người lao dịch, nói rằng: “Các ngươi đi cả đi, từ đây ta cũng trốn luôn thôi!” Trong đám người lao dịch có hơn mười tráng sĩ nguyện đi theo. Cao tổ quá chén, đương đêm đi đường tắt qua đầm, sai một người đi trước. Người đi trước quay lại bảo: “Phía trước có rắn lớn chặn đường, xin hãy quay lại” Cao tổ say, nói: “Tráng sĩ đi đường, có gì mà sợ” Bèn tiến lên phía trước, tuốt kiếm chém rắn. Rắn liền đứt đôi, con đường thông thoáng. Đi được mấy dặm, say nằm xuống đất. Người đi sau tới chỗ con rắn, thấy một bà già, đương đêm khóc lóc. Có người hỏi vì sao khóc, bà ta nói: “Người ta giết con tôi nên tôi khóc.” Hỏi: “Con bà vì sao bị giết?” Bà ta nói: “Con tôi là con của Bạch Đế, hóa làm rắn chặn đường. Nay bị con của Xích Đế chém, nên tôi khóc.” Mọi người cho rằng bà già không thành thật, định dùng roi đánh bà ta, bà ta đột nhiên biến mất. Người đi sau tới, Cao tổ tỉnh rượu. Người đi sau kể cho Cao tổ, Cao tổ mừng thầm trong bụng, lấy làm tự phụ. Người đi theo ngày một sợ ngài.

Tần Thủy Hoàng đế thường nói: “Phía đông nam có khí thiên tử”, thế rồi tuần du phương đông để trấn yểm. Cao tổ liền tự lấy làm ngờ, trốn đi, ẩn trong vùng đầm lầy và núi đá giữa hai huyện Mang, Đường1. Lã hậu đem theo người cùng tìm, thường gặp được. Cao tổ thấy lạ, bèn hỏi. Lã hậu nói: “Chỗ ông Quý ở, phía trên hay có khí mây, thành thủ theo đó mà đi, thường tìm thấy ông Quý.” Cao tổ mừng lòng. Con em đất Bái nghe được việc này, nên phần đông muốn quy phụ ngài vậy.

Hán Cao tổ chém rắn trắng (tranh khắc đá đời Thanh)

Mùa thu, năm Tần Nhị Thế thứ nhất, đám Trần Thắng nổi lên ở đất Kỳ, đến đất Trần thì xưng vương, lấy hiệu là Trương Sở. Nhiều quận huyện giết trưởng quan để hưởng ứng Trần Thiệp. Quan huyện Bái sợ, muốn đem đất Bái hưởng ứng theo Thiệp. Chủ lại Tiêu Hà và quan coi ngục Tào Tham nói: “Ông là quan nhà Tần, nay muốn phản bội, thống lĩnh con em đất Bái, sợ chúng không nghe. Mong ông cho gọi những người bỏ trốn bên ngoài về, phải được mấy trăm người, nhân ép chúng, chúng không dám không nghe đâu.” Đoạn bèn sai Phàn Khoái với Lưu Quý. Hội Lưu Quý đã có ngót trăm người rồi. Thế rồi Phàn Khoái cùng Lưu Quý tới. Quan huyện Bái hối hận, sợ sinh biến, bèn đóng thành cố thủ, muốn giết Tiêu, Tào. Tiêu, Tào sợ, vượt tường tới theo Lưu Quý. Lưu Quý bèn viết lên lụa bắn vào thành, nhắn phụ lão đất Bái rằng: “Thiên hạ khổ vì nhà Tần lâu rồi. Nay các vị phụ lão tuy giữ thành cho quan huyện Bái, song chư hầu nổi dậy, sắp làm cỏ huyện Bái đấy. Người đất Bái giờ hãy cùng giết quan huyện, chọn con em nào đáng lập thì lập, để hưởng ứng chư hầu, như vậy gia quyến sẽ toàn vẹn. Bằng không, cha con đều sẽ bị giết sạch, không đáng đâu.” Phụ lão bèn dẫn con em cùng giết quan huyện Bái, mở cửa thành đón Lưu Quý, muốn để ngài làm quan huyện. Lưu Quý nói: “Thiên hạ đang rối, chư hầu nổi dậy, nay chọn tướng không khéo, ắt thua thảm hại. Tôi không dám tiếc thân, chỉ sợ tài mọn, không thể bảo toàn cho phụ lão, con em. Việc lớn này, mong tiến cử lại để chọn người thích hợp?” Đám Tiêu Hà, Tào Tham đều là quan văn, tiếc thân mình, sợ việc không thành, rồi sau bị nhà Tân diệt cả họ nên nhường hết cho Lưu Quý. Các phụ lão đều nói: “Chúng tôi bình sinh vẫn được nghe những chuyện kỳ lạ của Lưu Quý, ngài hẳn quý hiển, vả lại chúng tôi bói rồi, không ai có điểm tốt như ngài đâu.” Thế rồi Lưu Quý mấy lần nhường, nhưng không ai dám làm, bèn lập Quý làm Bái công, cung Hoàng Đế, tế Xi Vưu ở sân huyện Bái. Lấy máu bôi lên trống. Cờ xí đều màu đỏ. Do Con rắn bị giết là con của Bạch Đế, người giết là con của Xích Đế, nên chuộng màu đỏ. Thế rồi đám hào lại trẻ tuổi như Tiêu, Tào, Phàn Khoái đều thu nhận con em đất Bái đến hai ba ngàn người cho ngài, đánh Hồ Lăng, Phương Dư rồi quay về giữ ấp Phong.

Tần Nhị Thế năm thứ hai, tướng của Trần Thiệp là Chu Chương dẫn quân đánh về phía tây tới Hý Thủy rồi quay về. Yên, Triệu, Tề, Ngụy đều tự lập làm vương. Họ Hạng nổi dậy ở đất Ngô. Quan Giám quận Tứ Xuyên của nhà Tần là Bình đem quân vây ấp Phong, hai ngày sau, quân Bái công ra thành nghênh chiến, đại phá quân Tần. Bái công lệnh cho Ung Xỉ giữ ấp Phong, mình thì đem quân tới đất Tiết. Quan Thú quận Tứ Xuyên là Tráng thua ở đất Tiết, chạy đến huyện Thích. Tả tư mã của Bái công bắt được quan Thú quận Tứ Xuyên là Tráng, đem giết đi. Bái công quay về đóng quân ở Cang Phủ, tới Phòng Dự, nhưng chưa đánh nhau. Trần vương sai người Ngụy là Chu Thị cướp đất. Chu Thị sai người bảo với Ung Xỉ rằng: “Ấp Phong xưa là nơi vua Lương dời đến. Nay đất Ngụy đã bình định được mấy mươi thành. Giờ Xỉ hàng Ngụy, Ngụy sẽ phong Xỉ làm hầu, giữ ấp Phong; không hàng thì làm cỏ ấp Phong.” Ung Xỉ vốn không muốn quy thuộc Bái công, khi Ngụy vời gọi, liền phản bội giữ ấp Phong cho Ngụy. Bái công dẫn quân đánh ấp Phong, không hạ được. Bái công ốm, quay về đất Bái. Bái công hận Ung Xỉ cùng con em ấp Phong làm phản, nghe nói Đông Dương Ninh Quân và Tần Gia lập Cảnh Câu làm Giả vương (vua tạm thời), ở huyện Lưu, bèn tới theo họ, định xin quân để đánh ấp Phong. Bấy giờ, tướng Tần là Chương Hàm đuổi theo Trần vương, biệt tướng Tư Mã Ni đem quân lên phía bắc bình định đất Sở, làm cỏ huyện Tương tới huyện Đường. Đông Dương Ninh Quân, Bái công dân quân về phía tây, cùng đánh ở phía tây huyện Tiêu, song không thắng, quay về gom quân tập hợp ở huyện Lưu, đem đi đánh huyện Đường, ba ngày mới hạ được huyện Đường. Nhân tiện gom lấy lính của huyện Đường, được năm sáu ngàn người. Đánh Hạ Ấp, hạ được. Quay về đóng quân ở ấp Phong. Nghe tin Hạng Lương ở đất Tiết, bèn mang theo hơn trăm kỵ binh tới gặp. Hạng Lương cho Bái công thêm năm ngàn quân, mười tướng Ngũ đại phu. Bái Công quay về, đem quân đánh ấp Phong.

Bái công theo dạng Lương hơn một tháng, Hạng Vũ đã hạ được Tương Thành trở về. Hạng Lượng triệu tập tất cả biệt tướng về ở đất Tiết. Nghe tin Trần vương chắc chắn đã chết, bèn lập dòng dõi nhà Sở, tức cháu của vua Hoài vương tên là Tâm lên làm Sở vương, đóng đô ở Vu Thai, Hạng Lương xưng là Võ Tín quân. Trải mấy tháng, Hạng Lương lên phía bắc đánh Cang Phủ, cứu Đông A, phá quân Tần. Quân Tề rút, quân Sở một mình truy đuổi tàn quân, Hạng Lương sai Bái công và Hạng Vũ đánh riêng Thành Dương giết sạch. Đóng quân ở phía đông Bộc Dương, cùng quân Tần giao chiến, phá vỡ quân Tần. Quân Tần chấn chỉnh lại, giữ Bộc Dương, cho nước sông chảy quanh thành để tự vệ. Quân Sở bỏ đi, đánh Định Đào. Định Đào chưa hạ được. Bái công và Hạng Vũ đi về phía tây chiếm đất tới chân thành Ung Khưu, rồi cùng quân Tần giao chiến. Đại phá quân Tần, chém Lý Do, quay về đánh Ngoại Hoàng. Ngoại Hoàng chưa hạ được. Hạng Lương lại đánh vỡ quân Tần, có vẻ kiêu ngạo, Tống Nghĩa can, không nghe. Tần điều thêm quân của Chương Hàm, đương đêm ngậm tăm đánh Hạng Lương, đại phá quân Sở ở Định Đào. Hạng Lương chết. Phía Bái Công và Hạng Vũ thì đánh Trần Lưu, nghe tin Hạng Lương chết, liền đem quân cùng Lã tướng quân tiến về phía đông. Lã Thần đóng quân ở phía đông Bành Thành, Hạng Vũ đóng quân ở phía tây Bành Thành, Bái công đóng quân ở huyện Đường. Chương Hàm sau khi đánh vỡ quân của Hạng Lương thì cho rằng quân đất Sở không đáng ngại, bèn vượt Hoàng Hà, lên phía bắc đánh Triệu, đại phá quân Triệu. Lúc bấy giờ, Triệu Yết làm vua, tướng Tân là Vương Ly vây ông ta ở thành Cự Lộc. Đây gọi là quân đội của Hà Bắc vậy.

Tần Nhị Thế năm thứ ba, Sở Hoài vương thấy quân của Hạng Lương vỡ, sợ hãi, bèn dời Vu Thai tới đóng đô ở Bình Thành, gộp quân của Lã Thần và Hạng Vũ lại, tự thống lĩnh. Cho Bài công làm Đường Quận trưởng, phong làm Võ An hầu, cầm quân Đường Quận. Phong Hạng Vũ làm Trường An hầu, hiệu là Lỗ Công. Lã Thần làm Tư đồ, bố là Lã Thanh làm Lệnh doãn. Triệu mấy lần xin cứu, Hoài vương bèn cho Tống Nghĩa làm Thượng tướng quân, Hạng Vũ làm thứ tướng, Phạm Tăng làm mạt tướng, lên phía bắc cứu Triệu. Lệnh cho Bái công tiến về phía tây chiếm đất, vào Quan Trung, hẹn với các tướng rằng, kẻ nào vào bình định Quan Trung trước sẽ được phong vương. Lúc bấy giờ, quân Tần mạnh, thường thừa thắng đuổi lên phía bắc, các tướng chẳng ai thấy việc vào Quan Trung trước là có lợi. Riêng Hạng Vũ căm Tần đánh vỡ quân của Hạng Lương, hào hứng mong cùng Bái công tiến về phía tây vào Quan Trung. Các tướng già của Hoài vương đều nói: “Hạng Vũ là kẻ hung hãn, tàn nhẫn. Hạng Vũ từng đánh Tương Thành, Tương Thành không còn ai sống sót, đều bị chôn sống hết. Những nơi đi qua không nơi nào không tàn sát. Vả lại Sở mấy lần tấn công, nhưng Trần vương và Hạng Lương trước đều thua. Chẳng thà sai người trung hậu nêu cao nhân nghĩa, về phía tây khuyên bảo phụ huynh nước Tần. Phụ huynh nước Tần khổ vì vua lâu rồi, nay quả thực được người trung hậu ghé tới, không xâm hại, chắc sẽ hạ được. Nay Hạng Vũ hung hãn, không thể sai phái. Riêng Bái công xưa nay là người trung hậu, độ lượng, có thể sai đi.” Cuối cùng, Hoài vương không chấp thuận Hạng Vũ mà cắt cử Bái công. Bái công đi về phía tây chiếm đất, thu nhặt tàn quân của Trần vương và Hạng Lương, rồi đi từ huyện Đường tới Thành Dương, đối lũy với quân Tần ở hai huyện Giang, Lý, đánh vỡ hai toán quân Tần. Quân Sở xuất quân đánh Vương Ly, phá tan tành.

Bái công dẫn quân về phía tây, gặp Bành Việt ở Xương Ấp, nhân cùng đánh quân Tần, song không thắng, về tới đất Lật, gặp Cương Võ hầu, cướp quân của Cương Võ hầu được hơn bốn ngàn người, sáp nhập vào quân mình. Cùng quân của tướng Ngụy là Hoàng Hân, Thân đồ Võ Bồ người nước Ngụy hợp sức đánh Xương Ấp, nhưng chưa hạ được. Bái công tiến về phía tây, đi qua Cao Dương. Lịch Tự Cơ là người trông cửa, nói rằng: “Các tướng qua đây đã nhiều, ta nom Bái công là bậc đại nhân, trưởng giả đấy.” Đoạn bèn cầu kiến Bái công. Bởi công đang ngồi xoãi chân trên giường, sai hai cô gái rửa chân. Lịch sinh không lạy, chỉ chắp tay nói: “Túc hạ quả thực muốn diệt nhà Tần vô đạo, không nên ngồi xoãi chân tiếp kiến bậc trưởng giả.” Thế rồi Bái công đứng dậy, sửa áo tạ lỗi, mời ngồi trên, Tự Cơ khuyên Bái công đánh úp Trần Lưu, lấy thóc lúa của Tần. Bái công bên phong Lịch Tự Cơ làm Quảng Dã quân, Lịch Thương làm tướng, cầm quân ở Trần Lưu, cùng đánh Khai Phong, nhưng chưa hạ được. Liền tiến về phía tây cùng tướng Tần là Dương Hùng giao chiến ở Bạch Mã, rồi lại giao chiến ở phía đông Khúc Ngộ, đại phá quân Tần. Dương Hùng chạy đến Huỳnh Dương, Nhị Thế sai sứ giả tới chém đầu thị chúng. Bái công lại tiến về phía nam đánh Dĩnh Dương, làm cỏ cả thành. Nhờ Trương Lương giúp đánh lấy đất Hoàn viên của nước Hàn. Lúc bấy giờ, biệt tướng của Triệu là Tư Mã Ngang đang muốn vượt Hoàng Hà vào Quan Trung, Bái công bèn lên phía bắc đánh Bình Âm, cắt đứt bến sông Hoàng Hà, rồi lại xuống phía nam đánh ở phía đông Lạc Dương, song không thắng, quay về Dương Thành, gom kỵ binh trong quân, giao chiến cùng quận thú Nam Dương, tên là Nghị ở phía đông huyện Xu, đại phá quân Tần. Chiếm quận Nam Dương, quận thú Nam Dương là Nghị bỏ chạy, tới giữ thành Uyển. Bái công dẫn quân đi qua thành Uyển nhằm về phía tây. Trương Lương can rằng: “Bái công dẫu muốn gấp rút vào Quan Trung, song quân Tần còn đông, lại giữ đất hiểm. Nay không hạ thành Uyển, Uyển sẽ đánh từ phía sau, quân Tần mạnh vẫn ở phía trước, ấy là đường nguy hiểm vậy.” Thế rồi Bái công bèn đường đêm dẫn quân theo đường khác quay lại, đổi cờ xí, rạng sáng, vây thành Uyển ba vòng, Quận thú Nam Dương định tự vẫn. Xá nhân của ông ta là Trần Khôi nói: “Chết hẵng còn sớm”, đoạn bèn treo thành tới gặp Bái công, nói: “Tôi nghe túc hạ có giao ước, ai vào Hàm Dương trước sẽ làm vương. Nay túc hạ ở lại giữ thành Uyển. Thành Uyển là chốn đô hội của cả quận lớn, mấy chục thành liền nhau, dân chúng đông đúc, lương thực dồi dào, quan dân đều nghĩ đầu hàng ắt chết nên quyết lên giữ thành. Nay túc hạ suốt ngày ở đây tấn công, quân sĩ thương vong ít nhiều, Nếu dẫn quân rời Uyển, Uyển ắt đuổi theo túc hạ ở phía sau. Túc hạ phía trước thì lỡ hẹn Hàm Dương, phía sau lại lo quân Uyển mạnh. Tôi nghĩ kế cho tác hạ, chi bằng chiêu hàng, phong thưởng quận thú, nhân sai ở lại giữ thành, rồi đem lính giáp thành Uyển cùng về phía tây. Các thành chưa hạ được sẽ nghe tiếng mà đua nhau mở cửa chờ. Túc hạ đi qua mà không phải nhọc.” Bái Công nói: “Được!” đoạn cho quận thủ thành Uyển làm Ân hầu, phong cho Trần Khôi một nghìn hộ. Bài công dẫn quân về hướng tây, không thành nào không hạ được. Đến Đan Thủy, Cao Võ hầu tên là Tai, Tương hầu Vương Lăng đầu hàng ở Tây Lăng. Bái công quay lại đánh Hồ Dương, gặp biệt tướng của Phiên Quân là Mai Quyên, cùng chiêu hàng huyện Tích, Lịch, Bái Công sai người nước Ngụy là Ninh Xương đi sứ nước Tần. Sứ giả chưa quay về thì bây giờ Chương Hàm đã đem quân đầu hàng Hạng Vũ ở nước Triệu. Ban đầu, Hạng Vũ cùng Tống Nghĩa lên phía bắc cứu Triệu, kịp khi Hạng Vũ giết Tống Nghĩa, thay Tống Nghĩa làm Thượng tướng quân, thì các tướng như bọn Kình Bố đều quy phụ. Hạng Vũ đánh bại quân của tướng Tần là Vương Ly, khiến Chương Hàm đầu hàng, chư hầu đều theo về. Đến khi Triệu Cao giết Nhị Thế, sai sứ giả đến, muốn giao hẹn chia đất, cùng làm vương ở Quan Trung. Bái Công cho là xảo trá, bèn dùng kế của Trương Lương, sai Lịch Sinh, Lục Giả tới khuyên tưởng Tần, dùng lợi lộc dụ dỗ, rồi nhân đó tập kích Vũ Quan, phá tan tành. Lại giao chiến cùng quân Tần ở phía nam Lam Điền, dựng thêm cờ xí làm nghi binh, những nơi quân đội đi qua đều không được cướp bóc. Người Tần vui mừng, quân Tần rã đám, nhân đó phá vỡ quân Tần. Lại đánh sang phía bắc, cũng thẳng to. Sau đó, thừa thắng đánh cho tan tành.

Tháng Mười năm đầu tiên nhà Hán, quân Bái công đến Bá Thượng trước các chư hầu. Tần vương là Tử Anh ngồi xe mộc, ngựa trắng, trói cổ bằng dây, niêm phong ấn phù, cờ tiết, đầu hàng ở bên đình Chỉ Đạo. Trong các tướng có người nói phải giết Tần vương. Bái công nói: “Ban đầu Hoài vương phái ta tới là vì ta có lòng khoan dung. Huống hồ người ta đã hàng phục rồi, lại còn giết người ta, đó là điều không tốt.” Đoạn giao Tần vương cho thuộc quan, rồi tiến về phía tây vào thành Hàm Dương. Bái công muốn dừng ở cung ngơi nghỉ, Phàn Khoái và Trương Lương can, bèn niêm phong kho đụn, tài sản, vật báu của Tần, quay về đóng quân ở Bá Thượng. Bái công triệu tập phụ lão và hào kiệt ở các huyện tới, nói rằng: “Các vị phụ lão khổ vì luật pháp hà khắc của Tần đã lâu, ai phỉ báng bị giết cả họ, ai túm tụm bàn luận bị giết giữa chợ. Ta và chư hầu đã có giao ước, ai vào Quan Trung trước thì được phong vương, vậy ta phải xưng vương ở Quan Trung. Giao ước của ta với các vị phụ lão có ba điều thôi: kẻ giết người phải chết, gây thương tích và trộm cắp phải chịu tội. Ngoài ra bỏ hết pháp lệnh của nhà Tần. Quan lại và nhân dân đều giữ yên như trước. Ta sở dĩ đến đây là vì trừ hại cho phụ lão, không có ý xâm phạm, bạo hành. Chớ sợ! Vả lại ta sở dĩ quay về đóng quân ở Bá Thượng là để đợi chư hầu đến rồi định điều giao ước đó thôi.” Đoạn sai người cùng quan lại nhà Tần tới các huyện, làng ấp, bá cáo lời dụ. Người Tần cả mừng, tranh nhau dắt trâu dê, rượu, thức nhắm dâng khao quân sĩ. Bái công lại chối từ không nhận, nói rằng: “Thóc gạo nhiều, không thiếu, không muốn mọi người tốn kém.” Mọi người lại càng mừng, chỉ sợ Bái Công không làm Tần vương. Có người khuyên Bái công rằng: “Tần giàu gấp mười thiên hạ, địa thế vững. Nay nghe nói Chương Hàm đầu hàng Hạng Vũ, Hạng Vũ bèn xưng là Ung vương, cai trị vùng Quan Trung. Giờ mà ông ta tới, e Bái công không có được những thứ này. Phải gấp đưa quân giữ cửa Hàm Cốc, không cho quân chư hầu vào, rồi dần mộ quân ở Quan Trung để tăng cường chống cự.” Bái công cho kế ấy là phải, bèn nghe theo. Giữa tháng Mười Một, Hạng Vũ quả nhiên cầm quân chư hầu tiến về Tây, muốn vào ải, cửa ải đóng. Nghe nói Bái Công đã bình định Quan Trung liền cả giận, sai bọn Kình Bố đánh phá ải Hàm Cốc. Giữa tháng Mười hai thì tới đất Hý. Tả tư mã Tào Vô Thương của Bái công nghe tin Hạng Vũ nổi giận, muốn đánh Bái công, liền sai người nói với Hạng Vũ rằng: “Bái công muốn làm vương ở Quan Trung, lệnh cho Tử Anh làm thừa tướng, chiếm hữu hết của báu”, hòng để cầu phong. Á phụ khuyên Hạng Vũ đánh Bại công. Liền khao quân sĩ, sớm hôm sau hội chiến. Bấy giờ quân Hạng Vũ có bốn mươi vạn, kêu là trăm vạn. Quân Bái công có mười vạn, kêu là hai mươi vạn, sức không địch nổi. Đúng lúc Hạng Bá muốn cứu Trương Lương, đang đêm tới gặp Lương, nhân đó dùng lời lẽ khuyên Hạng Vũ, Hạng Vũ mới thôi. Bái công mang theo hơn trăm kỵ binh, ruổi tới Hồng Môn, gặp Hạng Vũ tạ tội. Hạng Vũ nói: “Ấy là do Tả tư mã Tào Vô Thương của Bái công nói đó. Bằng không, Tịch đâu làm vậy.” Bái công nhờ có Phàn Khoái, Trương Lương, được giải thoát trở về. Vừa về liền giết Tào Vô Thương. Hạng Vũ bèn tiến về phía tây, chém giết, thiêu hủy cung thất nhà Tần ở Hàm Dương, đi tới đâu tàn phá tới đó. Người Tần quá thất vọng, song sợ hãi, không dám không phục vậy. Hạng Vũ sai người về báo với Hoài vương. Hoài vương nói: “Cứ như giao ước?” Hạng Vũ oán Hoài vương không chịu ra lệnh cho cùng Bái công tiến về phía tây vào Quan Trung, mà lại phải lên phía bắc cứu Triệu, khiến lỡ giao ước với thiên hạ. Bên nói: “Hoài vương là do chú Hạng Lương nhà ta lập nên, không có công trạng, làm gì được chủ trì giao ước, Bình định thiên hạ, vốn chỉ có các tướng và Tịch ta vậy.” Đoạn bèn giả vờ suy tôn Hoài vương làm Nghĩa đế, thực chất không nghe lệnh ông ta.

Tháng Giêng, Hạng Vũ tự lập làm Tây Sở bá vương, cai trị đất Lương và chín quận đất Sở, đóng đô ở Bình Thành. Bội ước, đổi lập Bái công làm Hán vương, cai trị đất Ba, Thục, Hán Trung, đóng đô ở Nam Trịnh. Chia ba vùng Quan Trung, lập ba tướng của Tần: Chương Hàm làm Ung vương, đóng đô ở Phế Khưu; Tư Mã Hân làm Tái vương, đóng đô ở Lịch Dương, Đồng Ế làm Địch vương, đóng đô ở Cao Nố. Tưởng Sở là Hà Khưu Thân Dương làm Hà Nam vương, đóng đô ở Lạc Dương. Tướng Triệu là Tư Mã Ngang làm Ân vương, đóng đô ở Triều Ca. Triệu vương Yết dời đi cai trị đất Đại Thừa tướng của Triệu là Trương Nhĩ làm Thường Sơn vương, đóng đô ở Tương Quốc. Đường Dương quân Kình Bố làm Cửu Giang vương, đóng đô ở huyện Lục. Trụ quốc của Hoài vương là Cung Ngao làm Lâm Giang vương, đóng đô ở Giang Lăng. Phiên quân Ngô Nhuế làm Hành Sơn vương, đóng đô ở huyện Chu. Tướng Yên là Tang Đồ làm Yên vương, đóng đô ở huyện Kế. Yên vương trước đây là Hàn Quảng dời đi cai trị Liêu Đông. Quảng không nghe, bị Tang Đồ đánh và giết ở Vô Chung. Phong cho Thành An quân Trần Dư ba huyện quanh Hoàng Hà, đóng ở Nam Bì. Phong cho Mai Quyên mười vạn hộ.

Tháng Tư, rút quân theo lệnh, chư hầu ai nấy về nước. Hán vương về nước, Hạng vương sai ba vạn lính theo. Những người nước Sở và chư hầu mến mộ đi theo tới mấy vạn người, từ phía nam huyện Đỗ vào trong đất Thục. Đi khỏi nơi nào liền phá hủy đường sạn đạo ở đó, để phòng quân chư hầu đánh úp, cũng để tỏ với Hạng Vũ rằng không có ý trở về đông. Tới đất Nam Trịnh, các tướng và binh sĩ phần đông trốn về giữa đường, binh sĩ đều hát bài ca muốn trở về phương đông. Hàn Tín khuyên Hán vương rằng: “Hạng Vũ phong vương cho các tướng có công, mà riêng đại vương phải ở Nam Trịnh, ấy là đi đày vậy. Quan quân sĩ tốt đều là người Sơn Đông, ngày đêm nhón gót mong về, dùng quân khi đang hăng có thể lập công lớn. Tới khi thiên hạ bình định rồi, mọi người yên ổn thì không thể dùng binh lại nữa. Chẳng thà quyết ý về đông, tranh đoạt thiên hạ!”

Hạng vương ra khỏi Quan Trung, sai người dời Nghĩa đế đi. Nói rằng: “Đế vương thời xưa đất vuông ngàn dặm, ắt ở thượng du.” Bèn sai sứ dời Nghĩa đế tới huyện Lâm ở Trường Sa, giục Nghĩa đế khởi hành, quần thần dần dần phản bội, bèn ngầm lệnh cho Hành Sơn vương, Lâm Giang vương đánh, giết Nghĩa đế ở Giang Nam. Hạng Vũ oán Điền Vinh, lập tướng Tề là Điền Đô làm Tề vương. Điền Vinh nổi giận, bèn tự lập làm Tề vương, giết Điền Đô rồi phản lại quân Sở; trao cho Bành Việt ấn tướng quân, lệnh cho trở về đất Lương. Sở lệnh cho Tiêu Công Giốc đánh Bình Việt, Bành Việt đại phá quân Giốc. Trần Dư oán Hạng Vũ không phong vương cho mình, sai Hạ Duyệt thuyết phục Điền Vinh, xin quân đánh Trương Nhĩ. Tề cho Trần Dư quân, đánh bại Thường Sơn vương Trương Nhi, Trương Nhĩ trốn về Hán. Trần Dư đón Triệu vương Yết ở đất Đại, lập lại làm Triệu vương. Triệu vương nhân lập Trần Dư làm Đại vương. Hạng Vũ cả giận, tiến lên phía bắc đánh Tề.

Tháng Tám, Hán vương dùng kế của Hàn Tín, từ huyện Cổ Đạo trở về, đánh úp Ung vương Chương Hàm. Hàm đón đánh quân Hán ở Trần Thương, nhưng bị thua, rút chạy, dừng lại đánh nhau ở đất Hảo Chỉ, lại thua tiếp, chạy tới Phế Khâu. Hán vương bèn bình định đất Ung. Tiến về đông tới Hàm Dương, chia quân vây Ung vương ở Phế Khưu, rồi phải các tướng đánh dẹp Lũng Tây, Bắc Địa, Thượng Quận. Sai tướng quân Tiết Âu, Vương Hấp ra khỏi Võ Quan, mượn quân Vương Lăng ở Nam Dương để đón Thái Công, Lã hậu ở đất Bái. Sở nghe tin, cất quân chống cự ở Dương Hạ, quân Hán không thể tiến lên; (Sở) cho quan Lệnh nước Ngô trước đây là Trịnh Xương làm Hàn vương, chống lại quân Hán.

Năm thứ hai, Hán vương tiến về phía đông chiếm đất, Tái vương Hân, Địch vương Ế, Hà Nam vương Thân Dương đều hàng. Hàn vương Xương không nghe, liền sai Hàn Tín đánh bại y. Thế rồi đặt các quận Lũng Tây, Bắc Địa, Thượng Quận, Vị Nam, Hà Thượng, Trung Địa; ngoài Quan Trung thì đặt quận Hà Nam. Đổi lập Thái úy nước Hàn là Tín làm Hàn vương. Các tướng cầm vạn quân hoặc khiến một quận đầu hàng được phong vạn hộ. Sửa chữa vùng đất hiểm yếu ven Hoàng Hà, vườn tược ao đầm của Tần trước kia đều cho người dân được cày cấy. Tháng Giêng, bắt em của Ung vương là thương Bình. Đại xá phạm nhân.

Hán vương rời khỏi Quan Trung tới huyện Thiểm, vỗ về phụ lão ngoài Quan Trung, trở về, Trương Nhĩ tới gặp, Hán vương đối đãi hậu trọng. Tháng Hai, lệnh phế bỏ đàn xã tắc của nhà Tần, đổi lập đàn xã tắc của nhà Hán. Tháng Ba, Hán vương từ Lâm Tấn vượt sông, Ngụy vương Báo đem quân theo. Đánh hạ Hà Nội, bắt Ân vương, đặt quận Hà Nội. Xuống phía nam vượt sông ở bến Bình Âm, tới Lạc Dương. Tam lão2 ở Tân Thành là Đổng Công ngăn Hán vương lại, kể duyên do cái chết của Nghĩa đế. Hán vương nghe tin, để trần một bên vai áo mà khóc lớn, đoạn phát tang Nghĩa đế, để ba ngày. Phái sứ giả bá cáo chư hầu rằng: “Thiên hạ cùng lập Nghĩa đế, ngoảnh mặt về bắc mà thờ phụng. Nay Hạng Vũ đuổi giết Nghĩa để ở Giang Nam, thật đại nghịch vô đạo. Quả nhân đích thân phát tang, chư hầu đều mặc vải trắng. Phát động tất cả quân trong ải, lấy quân Tam Hà, xuống nam xuôi Trường Giang, Hán thủy, nguyện cùng vua chư hầu đánh kẻ nước Sở đã giết Nghĩa đế.”

Bấy giờ Hạng vương lên phía bắc đánh Tề, Điền Vinh cùng Hạng vương giao chiến ở Thành Dương. Điền Vinh thua, chạy về Bình Nguyên, bị dân ở Bình Nguyên giết. Khắp nước Tề đều đầu hàng Sở. Sở thừa thể thiêu hủy thành quách, bắt trai gái nước Tề. Người Tề phản lại. Em Điền Vinh là Hoành lập con Vinh là Quảng làm Tề vương, Tề vương phản Sở ở Thành Dương. Hạng Vũ tuy nghe tin quân Hán về đông, song đã giao chiến với quân Tề, định bụng phá tan Tề rồi đánh Hán. Hán vương vì vậy ép được quân của năm nước chư hầu, bèn tiến vào Bành Thành. Hạng Vũ hay tin, bèn dẫn quân rời Tề, từ đất Lỗ ra khỏi Hồ Lăng, tới huyện Tiêu, cùng quân Hán đại chiến trên sông Tuy Thủy phía đông Linh Bích ở Bình Thành, đại phá quân Hán, giết nhiều quân sĩ, nước sông Tuy Thủy bởi vậy không chảy được. Bèn bắt cha mẹ, vợ con của Hán vương ở đất Bái, đặt trong quân doanh làm con tin. Lúc bấy giờ, chư hầu thấy Sở mạnh Hán thua, đều bỏ Hán quay lại với Sở. Tái vương Hân trốn vào đất Sở.

Anh trai Lã Hậu là Chu Lã hầu cầm quân cho Hán vương, đóng ở Hạ Ấp. Hán vương đến đó, dần chiêu mộ binh lính, đóng quân ở huyện Đường. Hán vương bèn tiến về tây, đi qua đất Lương, tới huyện Ngu; sai yết giả3 Tùy Hà tới chỗ Cửu Giang vương Bố, nói rằng: “Ông có thể khiến Bố cất quân phản Sở, Hạng Vũ ắt ở lại đánh. Hắn ở lại vài tháng, tôi ắt lấy được thiên hạ.” Tùy Hà tới thuyết phục Cửu Giang vương Bố, bố quả nhiên phản Sở. Sở sai Long Thư tới đánh.

Hán vương thua ở Bình Thành, bèn rút về phía tây, trên đường sai người tìm gia quyến, gia quyến cũng đều bỏ trốn, không tìm được. Sau khi bại trận chỉ tìm được Hiếu Huệ, tháng Sáu, lập làm thái tử, đại xá phạm nhân. Lệnh cho thái tử giữ Lịch Dương, con cháu chư hầu ở Quan Trung đều tụ tập về Lịch Dương phòng vệ. Dẫn nước đổ vào thành Phế Khưu, Phế Khưu đầu hàng, Chương Hàm tự sát. Đổi tên Phế Khưu thành Hòe Lý. Thế rồi lệnh cho quan tế tự cúng tế trời đất bốn phương, thượng đế, núi sông theo mùa. Chiêu mộ quân trong Quan Trung tới giữ biên ải.

Bấy giờ Cửu Giang vương Bố cùng Long Thư giao chiến, không thắng, cùng Tùy Hà đi đường nhỏ tới quy phụ Hán. Hán vương dần chiêu mộ binh sĩ, cùng các tướng và quân Quan Trung ồ ạt xuất quan, dấy quân rầm rộ ở Huỳnh Dương, phá tan quân Sở vùng Kinh, Sách.

Năm thứ ba, Ngụy vương Báo xin về thăm cha mẹ ốm, tới nơi liền cắt đứt bến Hoàng Hà, phản lại theo Sở. Hán vương sai Lịch Sinh khuyên Báo, Báo không nghe. Hán vương phái tướng quân Hàn Tín tới đánh, phá tan, bắt được Báo. Bèn dẹp đất Ngụy, đặt ba quận là Hà Đông, Thái Nguyên, Thượng Đảng. Hán vương liền lệnh cho Trương Nhĩ cùng Hàn Tín tiến về đông hạ thành Tỉnh Kính, đánh Triệu, chém Trần Dư, Triệu vương Yết. Sang năm sau, lập Trương Nhĩ làm Triệu vương.

Hán vương đóng quân ở phía nam Huỳnh Dương, cho xây đường ống nối đến Hoàng Hà, để lấy lương thực ở Ngao Thương, chống cự với Hạng Vũ hơn một năm. Hạng Vũ mấy lần xâm chiếm đường ống của Hán, quân Hán thiếu lương, bèn vây Hán vương.

Hán vương xin hòa, cắt vùng Huỳnh Dương trở về phía tây thuộc Hán. Hạng vương không nghe. Hán vương lo lắng, bèn dùng kế của Trần Bình, trao cho Trần Bình bốn vạn cân vàng, để ly gián vua tôi nhà Sở. Thế rồi Hạng Vũ liền nghi ngờ Á phụ. Á phụ lúc ấy khuyên Hạng Vũ thừa thể đánh hạ Huỳnh Dương, đến khi bị ngờ, liền nổi giận, cáo lão từ quan, mong ban cho đem nắm xương già về quê, chưa đến Bình Thành thì chết.

Quân Hán tuyệt lương, bèn sai hơn hai nghìn cô gái đương đêm ra cửa đông, mặc giáp, Sở liền đánh vào từ bốn phía. Tướng quân Kỷ Tín bèn ngồi xe vua, giả làm Hán vương, lừa Sở, quân Sở đều hộ vạn tuế, đến phía đông thành xem, bởi vậy Hán vương mới cùng mấy mươi kỵ binh ra được khỏi cửa tây chạy trốn. Lệnh cho Ngự sử đại phu Chu Hà, Ngụy Báo, Tung Công giữ Huỳnh Dương. Những tướng sẽ không đi theo được đều ở trong thành. Chu Hà, Tung Công bàn nhau rằng: “Loại vua phản quốc, khó cùng giữ thành.” Bèn giết Ngụy Báo.

Hán vương ra khỏi Huỳnh Dương tiến vào Quan Trung, liền chiêu binh hòng trở lại miền đông. Viên Sinh khuyên Hán vương: “Hán và Sở giằng co ở Huỳnh Dương mấy năm, Hán thường khốn đốn. Mong quân vương xuất quân ở Võ Quan, Hạng Vũ ắt đem quân xuống phía nam, vương cố thủ, cho quân vùng Huỳnh Dương, Thành Cao được tạm ngơi. Lại sai đám Hàn Tín vỗ về đất Triệu ở phía bắc Hoàng Hà, liên hợp với Yên, Tề. Quân vương khi ấy quay lại Huỳnh Dương cũng chưa muộn. Như vậy thì Sở phải phòng bị nhiều, binh lực phân tán, Hán được nghỉ ngơi, rồi lại cùng giao chiến, ắt phá được Sở vậy.” Hán vương theo kế này, xuất quân ở vùng Uyển, Diệp, cùng Kình Bố chiêu binh trên đường.

Hạng Vũ nghe tin Hán vương ở đất Uyển, quả nhiên dẫn quân xuống phía nam. Hán vương cố thủ không giao chiến. Lúc ấy Bành Việt vượt sông Tuy Thủy, cùng với Hạng Thanh, Tiết công đánh nhau ở Hạ Bì, Bành Việt đại phá quân Sở. Hạng Vũ bèn đem quân về phía đông đánh Bành Việt. Hán vương cũng đem quân lên phía bắc đóng ở Thành Cao. Hạng Vũ đã đánh tan, đuổi Bành Việt, nghe tin Hán vương lại đóng quân ở Thành Cao, bèn lần nữa dẫn quân trở về phía tây, nhổ thành Huỳnh Dương, giết Chu Hà, Tung Công, rồi bắt Hàn vương Tín, đoạn vây Thành Cao. Hán vương bỏ chạy, một mình với Đẳng Công chung xe ra khỏi Ngọc môn ở Thành Cao, lên phía bắc vượt Hoàng Hà, chạy tới nghỉ đêm ở Tu Vũ, tự xưng là sứ giả của Hán vương, sáng sớm ruổi ngựa vào quân doanh của Trương Nhĩ, Hàn Tín, đoạt quyền chỉ huy. Bèn sai Trương Nhĩ lên phía bắc tăng cường chiêu binh ở đất Triệu, sai Hàn Tín tiến về phía đông đánh Tề. Hán vương được quân của Hàn Tín liền chấn chỉnh lại, đem quân tới Hoàng Hà, đi về phía nam, khao quân ở phía nam Tiểu Tu Vũ, định đánh tiếp. Lang trung Trịnh Trung bèn khuyên can Hán vương phải đắp lũy cho cao, đào hào cho sâu, chở giao chiến. Hán vương nghe kế của ông ta, sai Lư Oản, Lưu Giả cầm hai vạn quân, mấy trăm kỵ binh, vượt bến Bạch Mã, vào đất Sở, lại cùng Bành Việt đánh phá quân Sở ở phía tây thành Yên, sau đó lại hạ mười mấy thành ở đất Lương.

Hoài Âm hầu đã nhận lệnh đông tiến, chưa vượt sông ở Bình Nguyên. Hán vương sai Lịch Sinh tới thuyết phục Tề vương Điền Quảng, Quảng phản Sở, hòa với Hán, cùng đánh Hạng Vũ. Hàn Tín dùng kế của Khoái Thông, đánh úp Tề. Tề vương cho luộc Lịch Sinh, rồi chạy về đông tới Cao Mật. Hạng Vũ nghe tin Hàn Tín đã cất quân ở phía bắc Hoàng Hà đánh phá quân Tề, Triệu, lại còn muốn đánh Sở, bèn sai Long Thư, Chu Lan tới đánh. Hàn Tín giao chiến, kỵ tướng Quán Anh ra đánh, đại phá quân Sở, giết Long Thư. Tề vương Quảng chạy về với Bành Việt. Lúc bấy giờ, Bành Việt cầm quân đóng ở đất Lương, liên tục quấy quân Sở, cắt đứt lương thực của Sở.

Năm thứ tư, Hạng Vũ bèn nói với Hải Xuân hầu Đại tư mã Tào Cữu rằng: “Cẩn thận giữ Thành Cao. Nếu Hán khiêu chiến, chớ có giao chiến, không để chúng tiến về đông là được. Mười lăm ngày nữa ta ắt dẹp được đất Lương, rồi quay về cùng tưởng quân.” Đoạn tiến đánh Trần Lưu, Ngoại Hoàng, Tuy Dương, hạ các thành này. Quả nhiên quân Hán mấy lần khiêu khích quân Sở, quân Sở không ra, sai người sỉ nhục năm sau ngày, Đại tư mã nổi giận, đem quân vượt sông Dĩ. Binh lính vượt được nửa đường, quân Hán ra đánh, đại phá quân Sở, chiếm hết vàng ngọc của cải của nước Sở. Đại tư mã Cữu, Trưởng sử Hân đều tự cắt cổ trên sông Dĩ. Hạng Vũ tới Tuy Dương, nghe nói Hải Xuân hầu vỡ trận, bèn đem quân trở về. Quân Hán vừa vây Chung Ly Muội phía đông Huỳnh Dương, Hạng Vũ tới, liền chạy hết vào vùng hiểm trở.

Hàn Tín phá quân Tề xong, sai người nói với Hán vương rằng: “Tề cạnh Sở, thế lực mỏng, không đặt vua tạm, sợ không thể giữ yên nước Tề.” Hán vương muốn đánh Hàn Tín Lưu Hầu nói: “Chẳng thà nhân đó mà lập ông ta, sai tự giữ đất ấy.” Bàn phái Trương Lương mang ấn thao, lập Hàn Tín làm Tề vương. Hạng Vũ nghe tin quận Long Thư thua, đâm lo, liền sai người Hu Thai là Vũ Thiệp tới thuyết phục Hàn Tín. Hàn Tín không nghe.

Sở Hán giằng co lâu ngày chưa ngã ngũ, trai tráng khổ vì chinh chiến, già yếu nhọc vì chuyển lương. Hán vương và Hạng Vũ cùng nhau tới trước khe Quảng Vũ nói chuyện. Hạng Vũ muốn khiêu chiến riêng với Hán vương. Hán vương kể tội Hạng Vũ nói: “Lúc đầu cùng Hạng Vũ nhận lệnh của Hoài vương, bảo rằng ai vào định được Quan Trung trước thì làm vương đất ấy, Hạng Vũ bội ước, cho ta làm vương ở Thục – Hán, ấy là tội thứ nhất. Hạng Vũ giả mệnh vua giết Khanh Tử Quán Quân rồi suy tôn mình, ấy là tội thứ hai. Hạng Vũ cứu Triệu xong phải về bẩm báo, lại tự ý ép quân chư hầu vào Quan Trung, ấy là tội thứ ba. Hoài vương giao ước vào Tần không được bạo hành, cướp bóc, Hạng Vũ lại đốt cung thất của Tần, đào mả Thủy Hoàng đế, vơ vét của nả cho mình, ấy là tội thứ tư. Lại còn cưỡng giết vua Tần đã đầu hàng là Tử Anh, ấy là tội thứ năm. Dối trá chôn sống hai mươi vạn con em nhà Tần ở Tân An, phong vương cho tướng Tần, ấy là tội thứ sáu. Hạng Vũ phong vương cho các tướng đều ở đất tốt, song lại đày chủ cũ, khiến bọn bề tôi đua nhau phản nghịch, ấy là tội thứ bảy. Hạng Vũ đuổi Nghĩa đế ra khỏi Bành Thành để mình đóng đô, cướp đất của Hàn vương, thôn tính Lương – Sở, mở đất cho mình, ấy là tội thứ tám. Hạng Vũ sai người ngầm giết Nghĩa để ở Giang Nam, ấy là tội thứ chín. Ôi làm tôi mà giết chúa, sát hại kẻ đầu hàng, cai trị bất công, giao ước bất tín, thiên hạ không dung, đại nghịch vô đạo, ấy là tội thứ mười. Ta dấy nghĩa binh, dẫn chư hầu, giết giặc bạo, sai tội phạm từng chịu nhục hình là có thể đánh giết được ngươi, ta việc gì phải khổ khiêu chiến với ngươi!” Hạng Vũ cả giận, cung thủ phục sẵn bắn trúng Hán vương. Hán vương bị thường ở ngực, nhưng lại sờ vào chân, nói: “Giặc bắn trúng ngón ta rồi.” Hán vương ốm nằm giường, Trương Lương gắng xin Hán vương dậy đi úy lạo ba quân, để yên lòng binh sĩ, không cho Sở thừa cơ thắng Hán. Hán vương đi thị sát quân đội, bệnh nặng thêm, phải chạy vào Thành Cao. Khỏi bệnh, Hán vương tiến về tây vào Quan Trung, tới Lịch Dương, thăm hỏi phụ lão, bày rượu, bêu đầu Tái vương Hân trước đây ở chợ. Ở lại bốn ngày rồi trở lại quân doanh, đóng quân ở Quảng Vũ. Quân Quan Trung xuất chinh ngày một nhiều.

Vào lúc bấy giờ, Bành Việt cầm quân đóng ở đất Lương, nhiều lần qua lại làm nhọc quân Sở, cắt đứt lương thực của họ. Điền Hoành chạy tới theo. Hạng Vũ mấy bận đánh bọn Bành Việt, Tề vương Tín lại tiến đánh Sở. Hạng Vũ sợ, bèn cùng Hán vương giao ước chia đôi thiên hạ, cắt đất từ Hồng Câu trở về tây thuộc Hán, từ Hồng Câu trở về đông thuộc Sở. Hạng vương trả cha mẹ, vợ con cho Hán vương, trong quân đều hộ vạn tuế, bèn rút quân bỏ đi,

Hạng Vũ rút về đông. Hán vương muốn đem quân về tây, song dùng kế của Lưu hầu, Trần Bình, bèn tiến quân đuổi đánh Hạng Vũ, đến phía nam Dương Hạ mới dừng quân, cùng Tề vương Tín, Kiến Thành hầu Bành Việt định ngày họp lại cùng đánh quân Sở. Tới Cố Lăng, không gặp. Sở đánh quân Hán, phá tan tành. Hán vương lại rút vào lũy, đào hào sâu cố thủ. Dùng kế của Trương Lương, nên Hàn Tín, Bành Việt đều tới. Kịp khi Lưu Giả vào đất Sở, vây Thọ Xuân, Hán vương thua ở Cố Lăng, bèn sai sứ giả vời Đại tư mã Chu Ân cất quận Cửu Giang đón Võ vương. Trên đường diệt Thành Phủ, cùng Lưu Giả và chư hầu Tề, Lương họp lớn ở Cai Hạ, lập Võ vương Kình Bố làm Hoài Nam vương.

Năm thứ năm, Cao tử và quân chư hầu cùng đánh quân Sở, quyết chiến với Hạng Vũ ở Cai Hạ. Hoài Âm hầu cầm ba mươi vạn quân chặn riêng một phía. Khổng tướng quân ở bên trái, Phí tướng quân ở bên phải, hoàng đế ở phía sau. Giáng hầu, Sài tướng quân ở sau hoàng đế. Quân của Hạng Vũ chừng mười vạn. Hoài Âm hầu đánh trước, bất lợi, liền rút. Khổng tướng quân, Phí tướng quân xông lên, quân Sở bất lợi, Hoài Âm hầu lại thừa thế đánh đại bại quân Sở ở Cai Hạ. Quân Hạng Vũ nghe quân Hán hát bài ca Sở, ngỡ Hán đã chiếm hết đất Sở, Hạng Vũ liền thua chạy, bởi vậy quân Sở đại bại. Sai kỵ tướng Quán Anh truy sát Hạng Vũ ở Đông Thành, chém tám vạn thủ cấp, rồi bình định đất Sở. Lỗ cố thủ vì Sở, không hạ được. Hán vương dẫn quân chư hầu lên phía bắc, giơ đầu của Hạng Vũ cho phụ lão nước Lỗ xem, Lễ mới đầu hàng. Thế rồi dùng phong hiệu Lễ công táng Hạng Vũ ở Cốc Thành. Về tới Định Đào, xông vào chiến lũy của Tề vương, tước lấy quân Tề.

Tháng Giêng, chư hầu và các quan văn võ cùng thỉnh cầu tôn Hán vương làm hoàng đế. Hán vương nói: “Ta nghe ngôi hoàng đế chỉ người hiền đức mới có được, nói suông nói sáo không thể giữ được. Ta không dám ở ngôi hoàng đế.” Quần thần đều nói: “Đại vương xuất thân hàn vi, giết bạo ngược, bình định bốn bể, ai có công thì được cắt đất mà phong làm vương hầu. Đại vương không nhận tín hiệu, mọi người đều ngờ vực không tin. Chúng thần liều chết giữ điều này.” Hán vương từ chối ba lần, nhưng không được, nói rằng: “Các ông cho vậy là tiện thì cũng tiện cho nước nhà.” Ngày Giáp Ngọ, bèn lên ngôi hoàng đế phía bắc sông Dĩ.

Hoàng đế nói rằng Nghĩa đế không có con cháu. Tề vương Hàn Tín quen phong tục Sở, đổi làm Sở vương, đóng đô ở Hạ Bì. Lập Kiến Thành hầu Bành Việt làm Lương Vương, đóng đô ở Định Đào. Hàn vương Tín trước đây vẫn làm Hàn vương, đóng đô ở Dương Địch. Đổi Hành Sơn vương Ngô Nhuế làm Trường Sa vương, đóng đô ở Lâm Tương. Tướng của Phiến quân là Mai Quyên có công, theo vào Vũ Quan, nên cảm kích Phiên quân. Hoài Nam vương Bố, Yên vương Tang Đô, Triệu vương Ngao đều được như cũ. Thiên hạ đại định. Cao tổ đóng đô ở Lạc Dương, chư hầu đều xưng thần quy thuộc. Lâm Giang vương Hoan trước đây theo Hạng Vũ phản Hán, nay sai Lư Oản, Lưu Giả bao vây, không hạ được. Mấy tháng sau mới hàng giết ở Lạc Dương. Tháng Năm, binh sĩ đều giải ngũ về nhà. Con em chư hầu ở Quan Trung được miễn thuế mười hai năm, ai trở về nước miễn thuế sáu năm, cấp dưỡng một năm.

Cao tổ bày tiệc rượu ở Nam cung tại Lạc Dương. Cao tổ nói: “Liệt hầu và các tướng chớ có giấu trẫm, đều nói thực tình xem. Ta sở dĩ có được thiên hạ là vì sao? Họ Hạng Sở dĩ mất thiên hạ là vì sao?” Cao Khởi, Vương Lăng trả lời: “Bệ hạ ngạo mạn, khinh người. Hạng Vũ hiền từ, yêu người. Song bệ hạ sai người đánh thành chiếm đất, kẻ đầu hàng thì lại trao đất cho, cùng thiên hạ hưởng lợi. Hạng Vũ đố kỵ tài năng, có công thì sát hại, tài giỏi thì ngờ vực, đánh thắng không thưởng công cho người ta, được đất không chia lợi cho người ta, sở dĩ mất thiên hạ là vậy.” Cao tổ nói: “Các ngươi biết một mà chẳng biết hai. Ôi, suy tính trong màn trường mà quyết thắng ngoài ngàn dặm, ta không bằng Tử Phòng. Trị nước nhà, vỗ trăm họ, cấp lương hưởng, không đứt đường chuyển lương, ta không bằng Tiêu Hà. Cầm trăm vạn quân, đánh ắt thắng, hạ ắt được, ta không bằng Hàn Tín. Ba người này đều là hào kiệt vậy, ta có thể dùng họ, ấy là duyên do ta lấy được thiên hạ vậy. Hạng Vũ có một Phạm Tăng mà không biết dùng, ấy là duyên do bị ta bắt vậy.”

Cao tổ muốn định đô lâu dài ở Lạc Dương, người nước Tề là Lưu Kính thuyết phục, lại thêm Lưu hầu khuyên ngài vào đúng đô ở Quan Trung. Cao tổ hôm ấy khởi giá, vào đóng đô ở Quan Trung. Tháng Sáu, đại xá thiên hạ.

Tháng Mười, Yên vương Tang Đồ làm phản, đánh hạ đất Đại. Cao tổ đích thân cầm quân đánh, bắt được Yên vương Tang Đồ, lập tức lập Thái úy Lư Oản làm Yên vương. Phái thừa tướng Phàn Khoái cầm quân đánh đất Đại.

Mùa thu năm ấy, Lợi Cơ làm phản, Cao tổ đích thân cầm quân đánh hắn, Lợi Cơ bỏ chạy. Lợi Cơ là tướng của họ Hạng. Họ Hạng bại trận, Lợi Cơ làm Trần Công, không theo Hạng Vũ, trốn hàng Cao tổ, Cao tổ phong làm hầu ở Dĩnh Xuyên. Cao tổ tới Lạc Dương, cầm sổ liệt hầu4 vời tới, Lợi Cơ lo sợ, nên làm phản.

Năm thứ sáu, Cao tổ năm ngày một lần chầu Thái công, theo lễ cha con trong nhà. Gia lệnh5 của Thái công khuyên Thái công rằng: “Trời không có hai mặt trời, đất không có hai vua. Nay Cao tổ tuy là con, nhưng là vua; Thái công tuy là cha, nhưng là bề tôi. Sao lại bắt vua lạy bề tôi được! Như vậy thì uy nghiêm không đủ.” Về sau Cao tổ đến chầu, Thái công cầm chổi đứng đón ở cửa, đi giật lùi. Cao tổ cả kinh, xuống đỡ Thái công. Thái công nói: “Hoàng đế là chúa muôn người, sao lại để tôi làm loạn phép tắc của thiên hạ cho được?” Thế rồi Cao tổ bèn suy tôn Thái công làm Thái thượng hoàng, ngầm khen lời gia lệnh, ban cho ông ta năm trăm cân vàng.

Tháng Mười hai, có người bảo có biến, tố cáo Sở vương Tín mưu phản. Cao tổ hỏi tả hữu, tả hữu tranh nhau muốn đánh. Bèn dùng kế của Trần Bình, vờ tuần du Vân Mộng, họp chư hầu ở Trần, Sở vương Tín tới đón, nhân đó bắt ngay. Hôm ấy, đại xá thiên hạ. Điền Khẳng chúc mừng, nhân đấy khuyên Cao tổ rằng: “Bệ hạ bắt được Hàn Tín, lại cai trị Tần Trung. Tần là nước có hình thế đắc địa, cậy núi sông hiểm trở, xa cách ngàn dặm, chư hầu có trăm vạn quân cầm kích đánh tới thì Tần chỉ cần hai vạn quân đã có thể chống chọi được. Địa thế tiện lợi, từ đây đem quân xuống đánh chư hầu, ví như từ trên nhà cao trút lọ nước xuống vậy. Xét nước Tề, đông có Lang Da, Tức Mặc màu mỡ; nam có Thái Sơn vững chắc, tây có Hoàng Hà ngăn trở, bắc có Bột Hải tiện lợi, Đất vuông hai ngàn dặm, chư hầu có trăm vạn quân cằm kích đánh tới, xa cách ngoài ngàn dặm, Tề chỉ cần hai mươi vạn quân là có thể chống chọi được. Vậy nên hai nơi này là Đông Tần, Tây Tần. Không phải con em thân thích, chớ sai làm vương đất Tề.” Cao tổ nói: “Phải” đoạn ban cho năm trăm cân vàng.

Qua hơn mười ngày, phong Hàn Tín làm Hoài Âm hầu, chia đất phong làm hai nước. Cao tổ nói tướng quân Lưu Giả nhiều lần có công, cho làm Kinh vương, trị phía đông sông Hoài. Em là Giao làm Sở vương, trị phía tây sông Hoài. Con là Phì làm Tề vương, trị hơn bảy mươi thành, dân biết tiếng Tề đều cho thuộc Tề. Thế rồi xét công, cùng các liệt hầu chẻ phù6 phong đất. Dời Hàn vương Tín tới Thái Nguyên.

Năm thứ bảy, Hung Nô đánh Hàn vương Tín ở Mã Ấp, Tín nhân đó mưu phản ở Thái Nguyên. Mạn Khưu Thần và Vương Hoàng ở Bạch Thổ lập tướng Triệu trước đây là Triệu Lợi làm vương để làm phản. Cao tổ đích thân tới đánh. Gặp trời rét, binh lính cứ mười người thì có hai, ba người rụng ngón tay. Thế rồi tới Bình Thành. Hung Nô vây ở Bình Thành, bảy ngày sau mới rút. Sai Phàn Khoái ở lại bình định đất Đại. Lập anh là Lưu Trọng làm Đại vương. Tháng Hai, Cao tổ từ Bình Thành qua Triệu, Lạc Dương, tới Trường An. Cung Trường Lạc xây xong, từ thừa tướng trở xuống dời tới Trường An.

Năm thứ tám, Cao tổ tiến về đông đánh dư đảng của Hàn vương Tín ở Đông Viên. Tiêu thừa tướng xây cung Vị Ương, dựng xong cửa Đông, cửa Bắc, Tiền điện, kho vũ khí, kho lương thực. Cao tổ trở về, thấy cũng khuyết quá lớn, liền nổi giận, nói với Tiêu Hà rằng: “Thiên hạ nháo nhác, khổ vì chiến sự nhiều năm, được thua chưa thể biết, sao lại xây cung thất quá chừng vậy?” Tiêu Hà nói: “Thiên hạ đang chưa yên, nên có thể nhân đó dựng cung thất. Xét lẽ thiên tử coi bốn bể là nhà, không tráng lệ thì lấy gì để tỏ rõ uy lớn, vả lại không thể để đời sau xây thêm hơn được.” Cao tổ bấy giờ mới bằng lòng.

Cao tổ tới Động Viên, qua Bách Nhân, đám thừa tướng nước Triệu là Quán Cao mưu giết Cao tổ. Cao tổ thấy hoang mang trong lòng nên không ở lại. Đại vương Lưu Trọng bỏ nước chạy trốn, quay về Lạc Dương, bị phế làm Hợp Dương hầu.

Năm thứ chín, việc mưu sát của đám thừa tướng Quán Cao nước Triệu bị phát giác, tru di tam tộc. Phế Triệu vương Ngao làm Tuyên Bình hầu. Năm ấy, dời quý tộc các họ Chiêu, Khuất, Cảnh, Hoài nước Sở và họ Điền nước Tề về Quan Trung.

Cung Vị Ương xây xong. Cao tổ triệu chư hầu và quần thần, đặt tiệc rượu ở tiền điện của cung Vị Ương. Cao tổ bưng chén ngọc, đứng dậy chúc thọ Thái thượng hoàng, nói rằng: “Hồi đầu đại nhân thường cho là tôi bất tài, không thể làm giàu sản nghiệp, không bằng anh Trọng. Nay sự nghiệp của tôi thành tựu, so với anh Trọng ai hơn?” Quần thần trên điện đều hồ vạn tuế, cười lớn làm vui.

Tháng Mười năm thứ mười, Hoài Nam vương Kình Bố, Lương Vương Bành Việt, Yên vương Lư Oản, Kinh vương Lưu Giả, Sở vương Lưu Giao, Tề vương Lưu Phì, Trường Sa vương Ngô Nhuế đều tới chầu ở cung Trường Lạc. Mùa xuân, mùa hạ vô sự. Tháng Bảy, Thái thượng hoàng băng ở cung Lịch Dương. Sở vương, Lương vương đều tới đưa tang. Xá tội tù nhân ở Lịch Dương. Đổi tên Lịch Ấp thành Tân Phong.

Tháng Tám, tướng quốc nước Triệu là Trần Hy làm phản ở đất Đại. Vua nói: “Hy từng làm sứ cho ta, rất đáng tin. Đất Đại quan trọng với ta, nên ta phong Hy làm liệt hầu, chức tướng quốc để giữ đất Đại. Nay lại cùng bọn Vương Hoàng cướp bóc đất Đại. Quan dân đất Đại không có tội thì tha cho họ.” Tháng Chín, hoàng thượng từ phía đông tới đánh. Đến Hàm Đan, vui mừng nói: “Hy không xuống phía nam giữ Hàm Đan mà lại chẹn sông Chương Thủy, ta biết hắn không thể làm gì được rồi.” Nghe nói tướng của Hy xưa đều là lái buôn, vua nói: “Ta biết phải cho chúng cái gì.”

Đoạn dùng nhiều vàng dụ tướng của Hy. Tướng của Hy có nhiều kẻ đầu hàng. .

Năm thứ mười một, Cao tổ ở Hàm Đan giết bọn Hy vẫn chưa xong, tướng của Hy là Hầu Xưởng cầm hơn vạn quân đánh nhiễu, Vương Hoàng đóng quân ở Khúc Nghịch, Trường Xuân vượt Hoàng Hà đánh Liêu Thành. Hán sai tướng quân Quách Mông cùng tướng Tề đánh, phá tan tành. Thái úy Chu Bột đi từ đường Thái Nguyên vào bình định đất Đại. Tới Mã Ấp, Mã Ấp không hàng, liền phá hủy Mã ấp. Tướng của Hy là Triệu Lợi giữ Đông Viên, Cao tổ tấn công, không hạ được. Hơn một tháng, quân lính chửi bới Cao tổ, Cao tổ nổi giận. Kịp khi thành Đông Viện hàng, ra lệnh kẻ nào chửi thì chém, không chửi thì tha. Thế rồi liền chia đất phía bắc núi Thường sơn nước Triệu, lập con là Hằng làm Đại vương, đóng đô ở Tấn Dương.

Mùa xuân, Hoài Âm hầu Hàn Tín mưu phản ở Quan Trung, tru di tam tộc. Mùa hạ, Lương Vương Bành Việt mưu phản, phế tước vương, đày vào đất Thục, lại muốn phản, bèn tru di tam tộc. Lập con là Khôi làm Lương Vương, con là Hữu làm Hoài Dương vương. Mùa thu tháng Bảy, Hoài Nam vương Kình Bố làm phản, tiến về phía đông thôn tính đất của Kinh vương Lưu Giả, lên phía bắc vượt sông Hoài. Sở Vương Giao chạy vào đất Tiết. Cao tổ đích thân tới đánh. Lập con là Trường làm Hoài Nam vương.

Năm thứ mười hai, tháng Mười, Cao tổ đánh xong quân của Kình Bố ở Hội Trụy. Kình Bố bỏ chạy, Cao tổ sai biệt tướng truy kích.

Cao tổ trở về, qua đất Bái, liền ở lại. Đặt tiệc rượu ở Bái cung, với tất cả người quen cũ, phụ lão, con em tới uống thỏa thê. Tìm được một trăm hai mươi đứa trẻ trong huyện Bái, dạy chúng hát. Rượu say, Cao tổ gõ đàn trúc, tự làm bài ca, hát rằng: “Gió lớn nổi hề mây giăng ngang. Oai rên khắp cõi hề về cố hương. Sao được mãnh tướng hề giữ bốn phương.” Sai tất cả trẻ con học theo. Cao tổ bèn đứng dậy múa, khảng khái đau lòng, rõ lệ mấy hàng, nói với phụ huynh đất Bái rằng: “Người đi xa nhớ thương quê hương, ta tuy đóng đô ở Quan Trung, nhưng sau khi muôn tuổi, hồn phách ta vẫn còn thích nhớ đất Bái. Vả trẫm vốn là Bái công, diệt kẻ bạo nghịch, rồi được thiên hạ, vậy coi đất Bái là ấp thang mộc của trẫm, miễn thuế cho dân, đời đời không phải nộp.” Các phụ huynh, bà mẹ, người quen cũ ở đất Bái ngày ngày uống rượu vui tràn, kể chuyện cũ mà cười hả hê. Hơn mười ngày, Cao tổ muốn rời, phụ huynh đất bái cố giữ Cao tổ. Cao tổ nói: “Người của ta đông, các phụ huynh không cung ứng nổi đâu.” Đoạn bèn rời đi. Dân Bái đều bỏ cả huyện đổ ra phía tây ấp dâng rượu thịt. Cao tổ lại ở lại, dựng trường uống ba ngày. Phụ huynh đất Bái thảy dập đầu nói rằng: “Đất Bái may được miễn thuế, nhưng đất Phong chưa được miễn, mong bệ hạ thương xót họ?” Cao tổ nói: “Đất Phong là nơi ta sinh trưởng, thực không quên được, chỉ vì Ung Xỉ phản ta theo Ngụy thôi.” Phụ huynh đất Bái cố xin, bèn miễn thuế cho đất Phong như đất Bái. Thế rồi phong cho Bái hầu Lưu Tỵ làm Ngô vương.

Tướng Hán chia đánh quân của Kình Bố ở hai bờ nam bắc sông Thao Thủy, đều đánh tan tành, đuổi theo chém được Kình Bố ở Phiên Dương. Phàn Khoái cầm một nhánh quân dẹp yên đất Đại, chém Trần Hy ở Đường Thành.

Tháng Mười một, Cao tổ từ nơi giao chiến với quân Kình Bố về Trường An. Tháng Mười Hai, Cao tổ nói: “Tần Thủy Hoàng đế, Sở Ấn Vương Trần Thiệp, Ngụy An Ly vương, Tề Mẫn vương, Triệu Điệu Tương vương đều chết mà tuyệt tự, cho mỗi người mười nhà giữ mộ, Tần hoàng đế hai mươi nhà, Ngụy công tử Vô Kỵ năm nhà.” Tha hết cho quan dân đất Đại bị Trần Hy, Triệu Lợi bức ép. Hàng tướng của Trần Hy kể khi Hy làm phản, Yên vương Lư Oản sai người tới chỗ Hy cùng bày âm mưu. Vua sai Tích Dương hầu đón Oản, Oản cáo bệnh. Tích Dương hầu trở về báo rằng việc Oản tạo phản đã có manh mối. Tháng Hai, sai Phàn Khoái, Chu Bột đem quân đánh Yên vương Oản. Tha cho quan dân đất Yên làm phản. Lập hoàng tử Kiến làm Yên vương.

Khi Cao tổ đánh Kình Bố, bị tên lạc bắn trúng, trên đường ốm. Ốm nặng, Lã hậu đón thày thuốc giỏi. Thầy thuốc vào gặp, Cao tổ hỏi thầy thuốc. Thầy thuốc nói: “Bệnh chữa được.” Cao tổ liền mắng rằng: “Ta xuất thân áo vải, cầm ba thước kiếm lấy được thiên hạ, đây chẳng phải mệnh trời sao? Số mệnh ở trời, dẫu có Biển Thước cũng ích gì?” Đoạn không cho chữa bệnh, ban năm mươi cân vàng rồi cho về. Không lâu sau, Lã hậu hỏi: “Bệ hạ sau khi trăm tuổi, Tiêu tướng quốc cũng mất, sai ai lên thay?” Vua nói: “Tào Tham được.” Hỏi người kế tiếp, vua nói: “Vương Lăng được. Nhưng Lăng hơi vụng về, Trần Bình có thể giúp. Trần Bình tài trí có thừa, song khó đảm đương một mình. Chu Bột trung hậu, ít văn hoa, song người khiến họ Lưu yên ổn ắt là Bột vậy, có thể cho làm Thái úy” Lã hậu lại hỏi người kế tiếp, vua nói: “Sau đấy nữa thì bà cũng không thể biết được.”

Lư Oản cùng mấy ngàn kỵ binh đóng ở biên ải, đợi vua bớt ốm tự vào tạ tội. Ngày Giáp Thìn, tháng Tư, Cao tổ băng ở cung Trường Lạc. Bốn ngày không báo tang. Lã hậu bàn cùng Thẩm Tự Cơ rằng: “Các tướng và nhà vua trước đều là dân thường, nay phải trông về phương bắc xưng thần, lòng thường bực bội, giờ lại thời chúa nhỏ, không giết hết chúng, thiên hạ không yên.” Có người nghe được, nói với Lịch tướng quân. Lịch tướng quân tới gặp Thẩm Tự Cơ nói: “Ta nghe nói vua đã băng, bốn ngày không báo tang, muốn giết các tướng. Quả thực như vậy thì thiên hạ nguy rồi. Trần Bình, Quán Anh cầm mười vạn quân giữ Huỳnh Dương; Phàn Khoái, Chu Bột cầm hai mươi vạn quân dẹp yên đất Yên, đất Đại. Nay nghe tin vua băng, các tướng đều bị giết, ắt sẽ liên thủ về đánh Quan Trung. Đại thần phản trong, chư hầu phản ngoài, họa diệt vong có thể kiễng chân mà đợi.” Thẩm Tự Cơ vào cung kể lại, thế rồi bèn báo tang vào ngày Đinh Mùi, đại xá thiên hạ. Lư Oản nghe tin Cao tổ băng, liền trốn vào Hung Nô.

Ngày Bính Dần, chôn cất. Ngày Kỷ Tỵ, lập thái tử, tới miếu Thái thượng hoàng. Quần thần đều nói: “Cao tổ xuất thân hàn vi, dẹp đời loạn, vực lại cho ngay, bình định thiên hạ, là Thái tổ của nhà Hán, công cao nhất.” Bèn dâng tôn hiệu là Cao hoàng đế. Thái tử nối hiệu là hoàng đế, tức Hiếu Huệ đế vậy. Sai các quận quốc, chư hầu đều phải lập miếu Cao tổ, tế tự theo năm tháng. Tới năm thứ năm đời vua Hiếu Huệ, nhớ đến việc Cao tố vui buồn ở đất Bái, liền đặt Bái cung làm miếu thứ hai của Cao tổ. Một trăm hai mươi đứa trẻ Cao tổ từng dạy hát đều sai tới thổi nhạc, sau đó khuyết ai thì bổ sung.

Cao để có tám con trai: Con cả là Tề Điệu Huệ vương Phì, con của bà thứ; con thứ hai là Hiếu Huệ, con của Lã hậu; thứ đến là Triệu Ẩn vương Như Ý, con của Thích phu nhân; thứ nữa là Đại vương Hằng, sau lập làm Hiếu Văn đế, con của Bạc thái hậu; thứ nữa là Lương Vương Khôi, thời Lã thái hậu bị dời đi làm Triệu Cung vương; thứ nữa là Hoài Dương Vương Hữu, thời Lã thái hậu bị dời đi làm Triệu U vương; thứ nữa là Hoài Nam Lệ vương Trường; thứ nữa là Yên vương Kiến.

Thái sử công bàn rằng: Chính trị nhà Hạ trung thực. Cái tệ của sự trung thực là khiến cho dân chúng quê mùa, ít lễ. Vậy nên nhà Ân tiếp nối bằng sự cung kính. Cái tệ của sự cung kính là khiến cho dân chúng sùng tín quỷ thần. Vậy nên người Chu tiếp nối bằng sự văn hoa. Cái tệ của sự văn hoa là khiến cho dân chúng xảo trá. Vậy nên cứu sự xảo trá chẳng gì bằng sự trung thực. Đạo của tam vương tựa như xoay vần, hết rồi trở lại. Giữa thời Chu – Tần, có thể nói lễ văn tệ hại vậy. Nhà Tần không sửa sang chính trị, lại dùng hình pháp tàn khốc, chẳng phải sai lầm ư? Vậy nên nhà Hán dấy lên, nối tiếp tệ đoan của nhà Tần mà dễ dàng thay đổi, khiến muôn dân không nhọc mệt, được chính thống từ trời. Mỗi năm vào tháng Mười, chư hầu tới triều kiến. Thiên tử ngồi xe nóc vàng, cắm cờ tả đạo, táng ở Trường Lăng.

Chữ này còn đọc là Đãng.↩︎

Tam lão: chức quan trông coi việc giáo hóa thời cổ. Hán thư cho biết: cất cử người dân tuổi từ năm mươi trở lên, có tu dưỡng đạo đức, có thể dẫn dắt mọi người làm việc thiện, cho làm Tam lão.↩︎

Yết giả: chức quan mọn, có nhiệm vụ đưa tin, truyền đạt ý chỉ của bề trên.↩︎

Liệt hầu: xem chú thích trang 148.↩︎

Gia lệnh: chức quan trong hoàng gia nhà Hán, chủ quản việc nhà. Nước chư hầu cũng đặt ra chức này.↩︎

Chẻ phù: đế vương thời cổ khi phong đất cho chư hầu và công thần, lấy phù làm bằng tre làm ấn chứng, chẻ phù làm đôi, vua tôi mỗi người giữ một nửa.↩︎

QUYỂN
9
LÃ
THÁI
HẬU
BẢN
KỶ

Lã thái hậu là vợ của Cao tổ khi còn hàn vi, sinh ra Hiếu Huệ đế, con gái là Lỗ Nguyên thái hậu. Khi Cao tổ làm Hán vương, lấy Thích Cơ người Định Đào, hết mực yêu chuộng, sinh ra Triệu Ẩn vương, tên là Như Ý. Hiếu Huệ là người hiền lành, mềm yếu, Cao tổ cho là không giống mình, thường muốn phế thái tử, lập con của Thích Cơ là Như Ý lên, vì Như Ý giống mình. Thích Cơ được yêu sủng, thường theo vua tới Quan Đông, ngày đêm khóc lóc, muốn lập con mình lên thay thái tử. Lã hậu lớn tuổi, thường lại trong nhà, ít gặp vua nên ngày một xa cách. Sau khi Như Ý được lập làm Triệu vương, mấy lần suýt thay thái tử, nhờ đại thần tranh luận, cộng thêm kế của Lưu hầu, thái tử mới không bị phế.

Lã hậu là người cương nghị, giúp Cao tổ định thiên hạ, việc giết đại thần phần nhiều nhờ sức Lã hậu. Hai anh của Lã hậu đều làm tướng. Anh cả là Chu Lã hầu chết trận, phong cho người con tên Lã Thai làm Lịch hầu, Con tên Sản làm Giao hầu; anh thứ là Lã Thích Chi làm Kiến Thành hầu.

Ngày Giáp Thìn, tháng Tư, năm thứ mười hai, Cao tổ băng cung Trường Lạc, thái tử nối ngôi hoàng đế. Bấy giờ Cao tổ có tám người con: con trai cả tên là Phì, anh của Hiếu Huệ, nhưng khác mẹ, Phì làm Tề vương; còn lại đều là em của Hiếu Huệ, con của Thích Cơ là Như Ý làm Triệu vương, con của Bạc phu nhân là Hằng làm Đại vương, con của các bà phi có Khôi làm Lương Vương, Hữu làm Hoài Dương Vương, Trường làm Hoài Nam vương, Kiến làm Yên vương. Em của Cao tổ là Giao làm Sở vương, con của anh Cao tổ là Tỵ làm Ngô vương. Con của Phiên quân Ngô Nhuế, vị công thần không mang họ Lưu, tên là Thần làm Trường Sa vương.

Lã hậu rất oán Thích phu nhân và con bà ta là Triệu vương, bèn sai bắt giam Thích phu nhân vào cung Vĩnh Hạng, rồi cho vời Triệu vương. Sứ giả tới lui ba lần, tướng quốc nước Triệu là Kiến Bình hầu Chu Xương nói với sứ giả rằng: “Cao đế giao phó Triệu vương cho tôi vì Triệu vương tuổi nhỏ, Trộm nghe thái hậu oán Thích phu nhân, muốn với Triệu vương tới giết một thể, tôi không dám để vương đi. Vả lại vương còn ốm, không thể vâng chiếu.” Lã hậu cả giận, bèn sai người với tướng quốc nước Triệu tới. Tướng quốc nước Triệu đến Trường An, bèn sai người với Triệu vương lần nữa. Triệu vương lên đường, còn chưa tới nơi. Hiếu Huệ đế nhân từ, biết thái hậu nổi giận, đích thân đón Triệu vương ở Bá Thượng, cùng vào cung, lại cùng Triệu vương ăn uống ngủ nghỉ. Thái hậu muốn giết Triệu vương mà không tìm được dịp. Tháng Mười hai năm thứ nhất đời Hiếu Huệ đế, vua đi săn bắn từ sớm. Triệu vương còn nhỏ, không thể dậy sớm. Thái hậu nghe tin vương ở một mình, liền sai người mang rượu độc cho uống. Bình minh, Hiếu Huệ về, Triệu vương đã chết. Thế rồi bèn điều Hoài Dương Vương Hữu làm Triệu vương. Mùa hạ, xuống chiếu truy phong cha của Lịch hầu làm Lệnh Vũ hầu. Thái hậu bèn cho chặt chân tay của Thích phu nhân, móc mắt, hun tai, bắt uống thuốc câm, cho ở trong nhà xí, gọi là “lợn người”. Mấy ngày sau, bèn vời Hiếu Huệ đế tới xem lợn người. Hiếu Huệ trông thấy, hỏi ra thời biết là Thích phu nhân, liền khóc lớn, nhân đổ bệnh, hơn năm trời không dậy nổi, sau sai người thưa với thái hậu: “Đó không phải việc con người làm. Thần là con của thái hậu, rốt cục không thể trị thiên hạ được nữa.” Hiếu Huệ từ đó ngày ngày uống rượu, đàn hát dâm dật, không nghe chính sự, cho nên mắc bệnh vậy.

Năm thứ hai, Sở Nguyên vương, Tề Điệu Huệ vương đều tới chầu. Tháng Mười, Hiếu Huệ và Tề vương thết tiệc uống rượu trước mặt thái hậu, Hiếu Huệ cho rằng Tề vương là anh, để ngồi trên theo lễ người nhà. Thái hậu nổi giận, bèn sai sót hai chén rượu độc đặt ở trước mặt, sai Tề vương dậy chúc thọ. Tề vương đứng dậy, Hiếu Huệ cũng đứng dậy, nâng chén muốn cùng chúc thọ. Thái hậu sợ, tự mình đứng dậy hất chén của Hiếu Huệ. Tề vương thấy lạ nên không dám uống, giả say bỏ đi. Dò hỏi, biết là rượu độc, Tề vương sợ, tự cho rằng không thể thoát khỏi Trường An, đâm ra lo lắng. Nội sử nước Tề tên là Sĩ khuyên vương rằng: “Thái hậu chỉ có Hiếu Huệ và công chúa Lỗ Nguyên. Nay vương có hơn bảy mươi thành mà công chúa mới có vài thành. Vương thật lòng dâng một quận cho thái hậu, làm ấp thang mộc của công chúa, thái hậu tất mừng, vương ắt hết lo.” Vậy là Tề vương bèn dâng quận Thanh Dương, suy tôn công chúa làm vương thái hậu. Lã hậu mừng rỡ, bằng lòng, bèn đặt tiệc rượu ở cung riêng của Tề vương, uống vui vẻ, xong xuôi thì cho Tề vương về. Năm thứ ba, bắt đầu xây thành Trường An, năm thứ tư được một nửa, năm thứ năm, thứ sáu thì xây xong. Chư hầu đến họp. Tháng Mười vào chầu mừng.

Ngày Mậu Dần, tháng Tám, mùa thu, năm thứ bảy, Hiếu Huệ đế băng. Lúc phát tang, thái hậu khóc nhưng không rơi lệ. Con của Lưu hầu là Trương Tịch Cương làm Thị trung, mười lăm tuổi, nói với thừa tướng rằng: “Thái hậu chỉ có mình Hiếu Huệ đế, nay ngài băng, bà khóc mà không đau buồn, ông biết duyên do không?” Thừa tướng nói: “Duyên do thế nào?” Tịch Cương nói: “Vua không có con lớn, thái hậu sợ các ông. Nay ông xin cho Lã Thai, Lã Sản, Lã Lộc làm tướng, cầm quân giữ các cánh nam bắc, rồi cho người họ Lã thảy vào cung, ở trong nhậm chức, như vậy thì thái hậu yên tâm, các ông mới may thoát khỏi vạ.” Thừa tướng bèn theo kế của Tịch Cương, Thái hậu hài lòng, khóc mỗi đau buồn. Quyền lực của họ Lã nổi lên từ đây. Thế rồi đại xá thiên hạ. Ngày Tân Sửu, tháng Chín, an táng vua. Thái tử nối ngôi hoàng đế, bái yết ở miếu Cao tổ. Năm đầu tiên, mọi hiệu lệnh đều do thái hậu ban ra.

Thái hậu xưng mệnh lệnh của mình là chế, bàn việc muốn lập những người họ Lã làm vương, hỏi Hữu thừa tướng Vương Lăng. Vương Lăng nói: “Cao đế từng giết ngựa trắng, thề rằng Không phải họ Lưu mà làm vương, thiên hạ sẽ cùng đánh. Nay phong vương cho họ Lã là trái với giao ước vậy.” Thái hậu không vui, hỏi Tả thừa tướng Trần Bình, Giáng hầu Chu Bột. Đám Chu Bột đáp rằng: “Cao đế bình thiên hạ, phong vương cho con em, nay thái hậu xưng chế, phong vương cho con em họ Lã, có gì không được?” Thái hậu mừng, bãi triều. Vương Lăng trách Trần Bình, Giáng hầu rằng: “Xưa cùng Cao để cắt máu ăn thề, các ông không có ở đó sao? Nay Cao đế bằng, thái hậu là nữ chúa, muốn phong vương cho họ Lã, các ông muốn theo ý riêng bội ước, còn mặt mũi nào gặp Cao đế ở dưới đất nữa?” Trần Bình, Giáng hầu nói: “Hôm nay chê trách thẳng mặt, tranh cãi trong triều, chúng tôi không bằng ông; song bảo toàn xã tắc, ổn định con cháu họ Lưu, ông lại không bằng chúng tôi.” Vương Lăng không trả lời được. Tháng Mười một, thái hậu muốn phế Vương Lăng, bèn cho làm Thái phó của hoàng đế, tước quyền thừa tưởng. Vương Lăng liền cáo bệnh xin về. Thái hậu bèn cho Tả thừa tướng Bình làm Hữu thừa tướng, cho Tích Dương hầu Thẩm Tự Cơ làm Tả thừa tướng. Tả thừa tướng không trị việc nước, được sai coi việc trong cung như Lang trung lệnh. Tự Cơ xưa được thái hậu sủng hạnh, thường nắm quyền, công khanh đều qua ông ta để giải quyết mọi việc. Lại truy tôn cha của Lịch hầu làm Điệu Võ vương, muốn nhân đó dần phong vương cho họ Lã.

Tháng Tư, thái hậu muốn phong hầu cho họ Lã, bèn thoạt tiên phong cho công thần của Cao tổ là Lang trung lệnh Vô Trạch làm Bác Thành hầu. Công chúa Lỗ Nguyên mất, ban thụy hiệu là Lỗ Nguyên thái hậu; con tên Yển làm Lỗ vương, cha của Lỗ vương là Tuyên Bình hầu Trương Ngao vậy. Phong cho con của Tề Điệu Huệ vương tên là Chương làm Chu Hư hầu, đem con gái của Lã Lộc gả cho. Thừa tướng nước Tề tên Thọ làm Bình Định hầu. Thiếu phủ Diên làm Ngô hầu. Lại phong cho Lã Chủng làm Bái hầu, Lã Bình làm Phù Liễu hầu, Trương Mãi làm Nam Cung hầu.

Thái hậu muốn phong vương cho họ Lã, thoạt tiên lập con cái cung tần của Hiếu Huệ như Cường làm Hoài Dương Vương, Bất Nghi làm Thường Sơn vương, Sơn làm Tương Thành hầu, Triều làm Chỉ hầu, Võ làm Hồ Quan hầu. Thái hậu đánh tiếng tới các đại thần, các đại thần xin lập Lịch hầu Lã Thai làm Lã vương, thái hậu thuận cho. Kiến Thành Khang hầu là Thích Chi chết, con nối dõi có tội bị phế, lập người em là Lã Lộc làm Hồ Lăng hầu, kế tục Khang hầu. Năm thứ hai, Thường Sơn vương mất, cho người em là Tương Thành hầu tên Sơn làm Thường Sơn vương, đổi tên thành Nghĩa. Tháng Mười một, Lã vương Thai mất, đặt tên thụy là Túc vương, thái tử Gia thay làm vương. Năm thứ ba, vô sự. Năm thứ tư, phong hầu cho Lã Tu làm Lâm Quang hầu, Lã Tha làm Du hầu, Lã Canh Thủy làm Chuế Kỳ hầu, Lã Phẫn làm Lã Thành hầu, lại phong tước hầu cho năm vị thừa tướng của chư hầu.

Lúc con gái của Tuyên Bình hầu làm hoàng hậu của vua Hiếu Huệ không có con, bèn giả mang thai, lấy con của phi tần làm con mình, rồi giết người mẹ, lập con làm thái tử. Hiếu Huệ băng, thái tử được lập làm vua. Khi vua lớn lên, nghe nói mẹ bị giết, mình không phải con hoàng hậu, liền buông lời nói: “Hoàng hậu sao có thể giết mẹ ta mà gọi ta là con được? Ta chưa lớn, đến khi lớn ắt sẽ thay đổi.” Thái hậu nghe tin liên lo lắng, sợ sẽ làm loạn, bèn ngầm giam ở cung Vĩnh Hạng, nói rằng vua bị bệnh nặng, bá quan không ai được gặp. Thái hậu nói: “Phàm người có thiên hạ, giữ mạng muôn dân, thì phải che dân như trời, chở dân như đất. Vua Có vui lòng vỗ về trăm họ, trăm họ mới vui vẻ tôn thờ vua, vui vẻ giao hòa thì thiên hạ được trị. Nay hoàng đế bệnh lâu không khỏi, đâm loạn thần mất trí, không thể tiếp tục gánh vác việc phụng thờ tông miếu, không thể giao phó thiên hạ được, cần phải thay đổi!” Quần thần đều dập đầu nói: “Hoàng thái hậu lo tính cho thiên hạ muôn dân, để ổn định tông miếu xã tắc thật sâu sắc. Chúng thần xin dập đầu vững chiếu?” Vua bị truất ngôi, thái hậu ngầm giết đi. Ngày Bính Thìn tháng Năm, lập Thường Sơn vương Nghĩa làm vua, đổi tên thành Hoằng. Không gọi là năm đầu, vì thái hậu trị việc thiên hạ. Cho Chỉ hầu Triều làm Thường Sơn vương. Đặt chức quan Thái úy, cho Giáng hầu Bột làm Thái úy. Tháng Tám năm thứ năm, Hoài Dương vương mất, cho người em là Hồ Quan hầu Võ làm Hoài Dương Vương. Tháng Mười năm thứ sâu, thái hậu nói Lã vương Gia cư xử ngạo mạn, bèn phế truất, cho em của Túc vương Thai là Lã Sản làm Lã vượng. Mùa hạ, đại xá thiên hạ. Phong con của Tề Điệu Huệ vương là Hưng Cư làm Đông Mâu hầu.

Tháng Giêng năm thứ bảy, thái hậu cho vời Triệu vương Hữu. Hữu lấy con gái họ Lã làm vương hậu, nhưng không yêu, yêu nàng phi khác. Con gái họ Lã ghen, giận bỏ đi, nói gièm với thái hậu, vu tội bảo ông ta nói rằng: “Họ Lã sao được làm vương! Sau khi thái hậu trăm tuổi, ta ắt đánh chúng?” Thái hậu nổi giận, nên vời Triệu vương. Triệu vương tới, sắp cho ở cung riêng mà không gặp, sai vệ sĩ vây giữ, không cho ăn. Quần thần có người trộm cho ăn, liền bắt hỏi tội. Triệu vương đói, bèn hát rằng: “Họ Lã chuyên quyền chừ họ Lưu nguy. Bức hiếp vương hầu chừ ép ta lấy phi. Phi ta đã ghen chừ còn vu tội dữ. Gièm pha loạn nước chừ trên không xét rõ. Chẳng có trung thần chừ sao ta mất nước? Kết liễu giữa đồng chí trời xanh chính trực! Than ôi hối chẳng kịp chừ thà sớm tự sát! Làm vua mà chết đói chứ ai người thương xót! Họ Lã ngang ngược chủ nhờ trời báo thù.” Ngày Đinh Sửu, Triệu vương bị giam chết, dùng lễ dân thường chôn ở nghĩa địa của dân thường ở Trường An.

Ngày Kỷ Sửu, nhật thực, ban ngày tối om. Thái hậu ghét, lòng không vui, bèn nói với tả hữu rằng: “Đó là vì ta vậy?”

Tháng Hai, đổi Lương Vương Khôi làm Triệu vương. Lã vương Sản đổi làm Lương Vương, Lương vương không tới nước phong, làm thái phó của hoàng đế. Lập hoàng tử Bình Xương hầu Thái làm Lã vương. Đổi tên đất Lương thành đất Lã, đất Lã thành đất Tế Xuyên. Em gái của thái hậu là Lã Tu có con gái làm vợ của Doanh Lăng hầu Lưu Trạch, Trạch là đại tướng quân. Thái hậu phong vương cho họ Lã, sợ ngay sau khi băng, Lưu tướng quân sẽ gây hại, bèn cho Lưu Trạch làm Lang Da vương để lấy lòng ông ta. Lương Vương Khôi bị dời sang làm vua nước Triệu, trong lòng không vui. Thái hậu cho con gái của Lã Sản làm vương hậu của Triệu vương. Quan tùy tùng của vương hậu đều mang họ Lã, chuyên quyền, ngầm theo dõi Triệu vương, Triệu vương không được tự do. Vương có người ái phi, vương hậu sai người đầu độc giết đi. Vương bèn làm bài ca bốn đoạn, sai nhạc công hát. Vương đau buồn, tháng Sáu thì tự sát. Thái hậu nghe tin, cho rằng vương vì đàn bà mà bỏ lễ ở tông miếu, phế truất người nổi dõi của vương.

Tuyên Bình hầu Trương Ngao chết, cho con là Yển làm Lỗ vương, ban cho Ngao tên thụy là Lỗ Nguyên vương. Mùa thu, thái hậu sai sứ nói với Đại vương rằng muốn dời ông ta tới làm vua đất Triệu. Đại vương tạ từ, xin giữ biên cương đất Đại. Đám thái phó Sản, thừa tướng Bình nói, Võ Tín hầu Lã Lộc giữ tước hầu hàng đầu, ngôi thứ số một, xin lập làm Triệu vương. Thái hậu ưng thuận, truy tôn cha của Lộc là Khang hầu làm Triệu Chiêu vương. Tháng Chín, Yên Linh vương Kiến mất, có con với nàng phi, thái hậu sai người giết đi, nên tuyệt tự, nước bị phế bỏ. Tháng Mười năm thứ tám, lập con của Lã Túc vương là Đông Bình hầu Lã Thông làm Yên vương, phong em của Thông là Lã Trang làm Đông Bình hầu.

Giữa tháng Ba, Lã hậu làm lễ cầu phúc, về qua Chỉ Đạo, thấy một vật như con chó xanh, thúc nách Cao hậu, thoắt không thấy nữa. Sai bói việc này thì nói rằng đó là hồn của Triệu vương Như Ý tác quái. Cao hậu liền đổ bệnh, đau ở nách.

Cao hậu vì cháu ngoại Lỗ Nguyên vương Yển tuổi nhỏ, sớm mất cha mẹ, cô đơn yếu ớt, bèn phong cho hai người con của vợ trước của Trương Ngao là Xỉ làm Tân Đô hầu, Thọ làm Lạc Xương hầu, để phò trợ Lỗ Nguyên vương Yển. Lại phong cho Trung đại yết giả Trương Thích làm Kiến Lăng hầu, Lã Vinh làm Chúc Tư hầu. Các hoạn quan giữ chức lệnh, thừa đều được làm Quan nội hầu, thực ấp năm trăm hộ.

Giữa tháng Bảy, Cao hậu bệnh nặng, bèn lệnh cho Triệu vương Lã Lộc làm thượng tướng quân lĩnh đạo quân phía bắc; Lã vương Sản giữ đạo quân phía nam. Lã thái hậu răn Sản và Lộc: “Cao đế bình định thiên hạ xong, giao ước với các đại thần rằng: Không phải họ Lưu mà phong vương, thiên hạ sẽ cùng đánh. Nay họ Lã làm vương, đại thần bất bình. Ta sắp băng, vua còn nhỏ, e đại thần có biến. Các ngươi phải cầm quân giữ cung, chớ có đưa tang, đừng để kẻ khác khống chế.” Ngày Tân Tỵ, Cao hậu băng, để lại di chiếu ban cho chư hầu mỗi người ngàn vàng, các tướng, liệt hầu, lang, lại đều được ban vàng theo tước trật. Đại xá thiên hạ. Cho Lã vương Sản làm tướng quốc, cho con gái Lã Lộc làm hoàng hậu.

An táng Cao hậu xong, cho Tả thừa tướng Thẩm Tự Cơ làm Thái phó của hoàng đế.

Chu Hư hầu Lưu Chương có khí phách, năng lực, Đông Mâu hầu Hưng Cư là em ông ta, đều là em của Tề Ai vương, sống ở Trường An. Lúc bấy giờ, họ Lã chấp chính chuyên quyền, muốn làm loạn, sợ đám đại thần Giáng hầu, Quán hầu của Cao để khi xưa, nên chưa dám phát động. Vợ Chu Hư hầu là con gái của Lã Lộc. Chu Hư hầu ngầm biết âm mưu, sợ bị giết, bèn ngầm sai người các giác với anh mình là Tề vương, muốn hạ lệnh cất quân tiến về tây, giết họ Lã để lên ngôi. Chu Hư hầu muốn từ trong cung cùng các đại thần làm nội ứng. Tề vương muốn dấy binh, song tướng quốc không nghe. Ngày Bính Ngọ tháng Tám, Tề vương định sai người giết tướng quốc, tướng quốc Thiệu Bình bèn làm phản, cất quân muốn bao vây vương, vương nhân đó giết tướng quốc, rồi dấy binh tiến về đông, dùng kế đoạt quân của Lang Da vương, cùng thống lĩnh tiến về tây. Chuyện này chép trong Tề vương (thế gia).

Tề vương bèn viết thư cho các vua chư hầu, nói rằng: “Cao đế bình định thiên hạ, phong vương cho con em, Điệu Huệ vương làm vua nước Tề. Điệu Huệ vương mất, Hiếu Huệ để sai Lưu hầu Lương lập tôi làm Tề vương. Hiếu Huệ băng, Cao hậu nắm quyền, tuổi tác cao, nghe lời họ Lã, tự ý phế truất hoàng đế thay người khác, lại liên tiếp giết ba vị Triệu vương1, diệt Lương, Triệu, Yên để phong vương cho họ Lã, chia đất Tề làm tư. Trung thần can gián, người mê loạn không nghe. Nay Cao hậu bằng mà hoàng đế tuổi nhỏ, chưa thể trị thiên hạ, cố nhiên phải dựa vào đại thần và chư hầu. Vậy mà họ Lã lại tự ý thăng chức, tự tập binh lính dương oai, uy hiếp liệt hầu, trung thần, giả chế sắc ra lệnh cho thiên hạ, tông miếu bởi vậy mà nguy. (Vậy nên) quả nhân đem quân vào giết những kẻ không đáng được làm vương!” Nhà Hán nghe tin, bọn tướng quốc Lã Sản bèn sai Dĩnh Âm hầu Quán Anh cầm quân tới đánh. Quán Anh đến Huỳnh Dương, bèn bàn mưu: “Đám họ Lã nắm quân ở Quan Trung, muốn lật họ Lưu để tự lập. Nay ta phá quân Tề xong về bẩm báo, sẽ làm tăng thế lực của họ Lã vậy.” Bèn ở lại đóng quân ở Huỳnh Dương, sai sứ dụ Tề vương và chư hầu cùng liên thủ, để đợi họ Lã gây biến thì cùng đánh chúng. Tề vương nghe tin, bèn đem quân về biên giới phía tây, đợi hẹn.

Lã Lộc, Lã Sản muốn dấy loạn ở Quan Trung, nhưng bên trong lo bọn Giáng hầu, Chu Hư, bên ngoài sợ quân Tề, Sở, lại e Quán Anh làm phản, muốn đợi quân Quán Anh và quân Tề đánh nhau rồi phát động, nên do dự chưa quyết. Lúc bấy giờ, Tế Xuyên vương Thái, Hoài Dương Vương Vũ, Thường Sơn vương Triều lấy danh nghĩa là em của Thiếu đế, cùng cháu ngoại của Lã hậu là Lỗ Nguyên vương, đều nhỏ tuổi chưa tới nước phong, ở Trường An. Triệu vương Lộc, Lương vương Sản mỗi người cầm quân đóng ở hai cảnh nam bắc, đều là người họ Lã. Liệt hầu và quần thần không ai dám chắc tính mạng của mình.

Thái úy Giáng hầu Chu Bột không được vào quân doanh làm chủ binh quyền. Khúc Chu hầu Lịch Thương già ốm, con là Ký có quan hệ tốt với Lã Lộc. Giáng hầu bèn cùng thừa tướng Trần Bình bàn mưu, sai người ép Lịch Thương bắt con là Ký tới lừa Lã Lộc nói rằng: “Cao đế và Lã hậu cùng bình định thiên hạ, chín vương họ Lưu được lập, ba vương họ Lã được lập, đều qua đại thần bàn bạc, việc xong xuôi bả cáo chư hầu, chư hầu đều cho là thích hợp. Nay thái hậu băng, vua còn nhỏ, túc hạ đeo ấn Triệu vương, không gấp về nước giữ đất phong, lại làm thượng tướng, cầm quân ở đây, khiến đại thần và chư hầu nghi ngờ. Túc hạ sao không giao ấn tướng, đem quân giao cho Thái úy, xin Lương vương trả ấn tướng quốc, cùng đại thần giao hẹn về nước, quân Tề ắt rút, đại thần được yên, túc hạ kê cao gối mà cai trị ngàn dặm, ấy là cái lợi muôn đời vậy.” Lã Lộc tin theo kế ấy, muốn trả ấn tưởng, đem quân giao cho Thái úy. Sai người báo với Lã Sản và người già họ Lã, có người cho là lợi, có người cho là không lợi, bàn bạc chần chừ chưa quyết. Lã Lộc tin Lịch Ký, thường cùng ra ngoài săn bắn. Một hôm ghé qua nhà cô là Lã Tu, Tu cả giận, nói: “Mày làm tướng mà bỏ quân, họ Lã từ rày không có chỗ nào dung nữa rồi.” Đoạn đem tất cả ngọc ngà châu báu rải xuống sân, nói: “Chớ giữ cho kẻ khác.”

Tả thừa tướng Tự Cơ miễn chức.

Tháng Tám, ngày Canh Thân, sáng sớm, Bình Dương hầu Truất làm thay việc của Ngự sử đại phu, gặp tướng quốc Sản bàn việc. Sứ giả của Lang trung lệnh Giả Thọ từ Tề trở về, nhân đó trách Sản nói: “Vương không sớm tới nước phong, nay dù muốn đi, liệu còn được không?” Bèn đem hết việc Quán Anh cùng Tề, Sở liên hợp, muốn giết họ Lã nói với Sản, rồi giục Sản gấp vào cung. Bình Dương hầu nghe được lời này, bèn ruổi ngựa tới báo thừa tướng, thái úy. Thái úy muốn vào quân doanh phía bắc, nhưng không được. Tương Bình hầu Thông giữ phù tiết, bèn sai ông ta mang phù tiết giả mệnh vua đưa thái úy vào quân doanh phía bắc. Thái úy lại sai phái Lịch Kỳ cùng điển khách Lưu Yết, trước từng thuyết phục Lã Lộc, bảo rằng: “Hoàng đế sai thái úy giữ đạo quân phía bắc, muốn túc hạ về nước phong, gấp trả ấn tướng rồi rời khỏi đây, bằng không tai họa sẽ ập tới.” Lã Lộc cho rằng Lịch Ký không lừa mình, bèn cởi ấn đưa cho viên điển khách, đem binh quyền trao cho thái úy. Thái úy cầm ấn tướng vào cửa quân, lệnh cho ba quân rằng: “Ai theo họ Lã thì để lộ vai phải, theo họ Lưu để lộ vai trái?” Toàn quân đều để lộ vai trái theo họ Lưu. Thái úy tới nơi, tướng quân Lã Lộc cũng đã cởi ấn thượng tướng bỏ đi. Thái úy bèn thống lĩnh đạo quân phía bắc.

Song vẫn còn đạo quân phía nam. Bình Dương hầu nghe tin, liền đem âm mưu của Lã Sản báo với thừa tướng Bình, thừa tường Bình bèn cho vời Chu Hư hầu tới giúp thái úy. Thái úy lệnh cho Chu Hư hầu trông cửa quân. Sai Bình Dương hầu nói với vệ úy: “Chớ cho tướng quốc Sản vào cửa điện!” Lã Sản không biết Lã Lộc đã bỏ đạo quân phía bắc, bèn vào cung Vị Ương, muốn làm loạn, song không vào được cửa điện, cứ đi đi lại lại. Bình Dương hầu sợ không thẳng nổi, liền ruổi ngựa tới nói với thái úy. Thái úy cũng lo không thắng nổi họ Lã, nên chưa dám nói trắng việc giết họ, bèn sai Chu Hư hầu tới bảo rằng: “Mau vào cung bảo vệ hoàng đế.” Chu Hư hầu xin quân, thái úy cho hơn nghìn lính. Vào cửa cung Vị Ương thì thấy Sản ở bên trong. Khi trời sẩm tối liền đánh Sản. Sản bỏ chạy. Trời nổi gió to, bởi vậy đám tùy tòng của Sản hỗn loạn, không ai dám đấu. Chu Hư hầu đuổi theo Sản, giết hắn ở trong nhà xí của những viên lại trong phủ Lang trung.

Chu Hư hầu giết Sản xong, vua sai yết giả cầm phù tiết tới khen Chu Hư hầu. Chu Hư hầu muốn đoạt phù tiết, yết giả không chịu, Chu Hư hầu bèn theo ngồi cùng xe, nhân có phù tiết mà phi ngựa chạy, chém viên vệ úy cung Trường Lạc là Lã Canh Thủy. Trở ra, liền ruổi ngựa vào quân doanh phía bắc, báo thái úy. Thái úy đứng dậy, lạy mừng Chu Hư hầu nói: “Chỉ lo Lữ Sản mà thôi, nay đã giết hắn, thiên hạ yên định rồi!” Đoạn sai người chia ra lùng bắt tất cả trai gái họ Lã, bất luận già trẻ đều chém. Ngày Tân Dậu bắt chém Lã Lộc, dùng roi đánh chết Lã Tu. Sai người giết Yên vương Lã Thông, phế Lỗ vương Yển. Ngày Nhâm Tuất, cho thái phó của vua là Tự Cơ phục lại chức Tả thừa tướng. Ngày Mậu Thìn, dời Tế Xuyên vương tới cai trị đất Lương, lập con của Triệu U vương là Toại làm Triệu vương. Phái Chu Hư hầu Lưu Chương đem việc giết họ Lã báo với Tề vương, ra lệnh rút quân. Quân của Quản Anh cũng rút khỏi Huỳnh Dương trở về.

Các đại thần cùng ngầm bàn nhau: “Thiếu đế cùng Lương vương, Hoài Dương Vương, Thường Sơn vương đều không phải con ruột của Hiếu Huệ. Là hậu dùng kế, lấy con kẻ khác mạo danh, rồi giết mẹ chúng, đem nuôi ở hậu cung, bắt Hiếu Huệ nhận làm con, lập lên nối dõi, phong vương, để họ Lã thêm mạnh. Nay đều đã giết sạch họ Lã mà để họ ở yên, sau lớn lên cầm quyền, bọn ta ắt không sống sót. Chẳng bằng xem trong các vương, thấy ai giỏi nhất thì lập!” Có người nói: “Tề Điệu Huệ vương là con trưởng của Cao đến nay con dòng đích của ông ta là Tề vương, xét gốc gác mà nói là cháu đích tôn của Cao đế, có thể lập.” Đại thần đều nói: “Họ Lã là ngoại thích, song độc ác, suýt nguy đến tông miếu, loạn tới công thần. Nay nhà mẹ của Tề vương họ Tứ. Tứ Quân là người ác. Nếu lập Tề vương sẽ lại giống họ Lã.” Lại muốn lập Hoài Nam vương, song nghĩ còn nhỏ, nhà mẹ đẻ cũng ác. Đoạn bàn rằng: “Đại vương nay là người con lớn nhất của Cao để hiện còn. Ngài nhân hậu, hiếu thảo, khoan dung. Nhà thái hậu họ Bạc cẩn mực, lương thiện. Vả lại lập con lớn là đúng, lòng nhân hiếu của ngài lại nổi tiếng thiên hạ, rất hợp.” Thế rồi cùng ngầm sai người tới đón Đại vương. Đại vương sai người tạ từ. Sứ giả đi lại hai lần, rồi ngài mới ngồi xe sáu cỗ lên đường. Ngày Kỷ Tỵ là ngày cuối tháng Chín nhuận, tới Trường An, ngụ ở cung riêng của Đại vương. Đại thần đều tới yết kiến, dâng ngọc tỷ thiên tử lên cho Đại vương, cùng suy tôn làm thiên tử. Đại vương mấy lần từ chối, quần thần cố nài, sau mới nghe.

Đông Mâu hầu Hưng Cư nói: “Việc giết họ Lã, tôi không có công, xin được dọn cung!” Đoạn cùng thái bộc Nhữ Âm hầu Đằng công vào cung, tới trước Thiếu đế nói: “Ngài không phải họ Lưu, không xứng ở ngôi!” Bèn quay lại ra hiệu cho vệ sĩ cầm kích ở hai bên buông vũ khí rời đi. Có vài người không chịu buông, tổng thái giám Trương Trạch nói rõ, họ mới buông vũ khí. Đằng công bèn gọi xe chở Thiếu đế ra. Thiếu để nói: “Định đem ta đi đâu?” Đằng công nói: “Ra ngoài ở.” Đoạn cho ở tại thiếu phủ. Rồi dùng xa giá của thiên tử tới đón Đại vương ở cung riêng. Báo rằng: “Cung đã dọn xong.” Đại vương đương đêm vào cung Vị Ương. Có mười tên yết giả cầm kích giữ cổng Đoan môn, nói: “Thiên tử ở đây, túc hạ là ai mà vào.” Đại vương bèn bảo thái úy. Thái úy tới nói, mười tên yết giả đều buông binh khí rời đi. Đại vương bèn vào cung, chấp chính. Đương đêm, các quan hữu ty chia nhau tiêu diệt Lương Vương, Hoài Dương Vương, Thường Sơn vương và Thiếu đế ở các cung riêng.

Đại vương được lập làm thiên tử. Năm thứ hai mươi ba thì băng, thụy hiệu là Hiếu Văn hoàng đế.

Thái sử công bàn rằng: Thời Hiếu Huệ hoàng đế và Cao hậu, dân chúng thoát được nỗi khổ chiến tranh, vua tôi đều muốn nghỉ ngơi trong sự “vô vi, cho nên Huệ đế chắp tay rủ áo. Cao hậu là nữ chúa, nắm quyền xưng chế, song việc chính sự không ra khỏi cửa, thiên hạ vẫn bình yên. Hình phạt ít dùng, tội nhân thưa ít. Dân chăm cày cấy, cơm áo dồi dào.

Tức Triệu Ấn Vương Như Ý, Triệu U vương Hữu, Triệu vướng Khôi.↩︎

QUYỂN
10
HIẾU
VĂN
BẢN
KỶ

Hiếu Văn hoàng đế là con giữa của Cao tổ. Mùa xuân năm Cao tổ thứ mười một, phá quân của Trần Hy xong, dẹp yên đất Đại, lập ngài làm Đại vương, đóng ở Trung Đô. Ngài là con của thái hậu họ Bạc. Ở ngôi mười bảy năm, đến tháng Bảy năm Cao hậu thứ tám, Cao hậu băng. Tháng Chín, bọn Lã Sản họ Lã muốn làm loạn, hòng lật họ Lưu, đại thần cùng diệt chúng, bàn đón lập Đại vương, việc này chép trong Lã thái hậu bản kỷ.

Bọn thừa tướng Trần Bình, thái úy Chu Bột sai người tới đón Đại vương. Đại vương hỏi các quan tả hữu và Lang trung lệnh Trương Vũ. Bọn Trương Vũ bàn rằng: “Đại thần của nhà Hán đều là đại tướng thời Cao đế xưa, quen việc binh, lắm mưu trá, dụng ý của họ không chỉ có vậy, chẳng qua sợ uy của Cao đế và Lã thái hậu mà thôi. Nay đã diệt xong họ Lã, vừa tắm máu kinh thành, giờ lấy danh nghĩa đón đại vương, nhưng thực không đáng tin. Mong đại vương các bệnh không tới, để xem sự tình.” Trung úy Tống Xương dâng lời nói: “Lời bàn của quần thần đều sai rồi. Xét nhà Tần để mất chính trị, chư hầu hào kiệt nổi lên, người người đều nghĩ có hàng vạn kẻ lấy được thiên hạ, song rốt bước lên ngôi thiên tử chỉ có họ Lưu, thiên hạ tuyệt vọng, ấy là điểm thứ nhất. Cao đế phong vương cho con em, đất đai đan cài, kìm nhau như răng lược, điều này gọi là dòng tộc bền chắc, thiên hạ phục vì mạnh, ấy là điểm thứ hai. Nhà Hán dựng lên, dẹp chính lệnh hà khắc của nhà Tần, đặt pháp lệnh, ban ơn đức, ai nấy yên ổn, khó lay động, ấy là điểm thứ ba. Xét với uy quyền của Lã thái hậu, lập ba người họ Lã làm vương, chuyên quyền độc đoán, song thái úy chỉ cầm phù tiết vào quân trại phía bắc, hô một tiếng quân sĩ đều để hở vai trái, vì họ Lưu, phản họ Lã, rốt đã diệt xong. Ấy là ý trời, không phải sức người vậy. Nay đại thần dù muốn gây biến, trăm họ không nghe sai bảo, bè đảng của họ có thể một lòng được không? Và trong triều đang có đám thân thích Chu Hư, Đông Mâu, bên ngoài sợ sức mạnh của Ngô, Sở, Hoài Nam, Lang Da, Tề, Đại… Đến nay con của Cao đế chỉ có Hoài Nam vương và đại vương. Đại vương lại lớn tuổi, hiền đức thánh minh, nhân từ hiếu thuận, vang danh thiên hạ, cho nên các đại thần chiều lòng thiên hạ, muốn đón lập đại vương, đại vương xin chở nghi ngờ?” Đại vương bẩm báo với thái hậu để bàn bạc, song vẫn chưa quyết. Bèn bói mai rùa, quẻ tượng xuất hiện vết nứt lớn nằm ngang. Quẻ bói nói rằng: “Chằn chặn vệt ngang, ta làm thiên vương, Hạ Khải vẻ vang.” Đại vương nói: “Quả nhân vốn đã là vương rồi, lại còn làm vương gì nữa?” Thày bói nói: “Thiên vương chính là thiên tử.” Thế rồi Đại vương bèn phái em của thái hậu là Bạc Chiêu tới gặp Giáng hầu, đám Giáng hầu nói hết với Chiêu về ý định đón lập Đại vương. Bạc Chiêu về thưa: “Việc đáng tin, xin chớ nghi ngại” Đại vương bèn cười nói với Tống Xương: “Quả như người nói!” Đoạn lệnh cho Tống Xương làm tham thừa, cùng bọn Trương Vũ sáu người lên xe tới Trường An. Đến Cao Lăng dừng lại, rồi sai Tống Xương chạy trước tới Trường An quan sát biến động.

Hán Văn đế (Tam Tài đồ hội)

Xương đến Vị Kiều, từ thừa tướng trở xuống đều tới nghênh đón. Tống Xương về báo. Đại vương tuổi ngựa tới Vị Kiều, quần thần bái kiến xưng thần. Đại vương xuống xe vái. Thái úy Bột bước lên nói: “Xin được nói chuyện riêng!” Tống Xương nói: “Điều muốn nói là việc công thì cứ nói công khai. Điều muốn nói là việc riêng thì bậc vương giả không nhận tình riêng.” Thái úy bèn quỳ xuống dâng ngọc tỷ thiên tử, Đại vương tạ từ nói: “Tới cung của Đại vương rồi bàn.” Bèn ruổi xe vào cung Đại vương. Quần thần theo tới. Thừa tướng Trần Bình, thái úy Chu Bột, đại tướng quân Trần Vũ, ngự sử đại phu Trương Thương, tông chính Lưu Dĩnh, Chu Hư hầu Lưu Chương, Đông Mâu hầu Lưu Hưng Cư, điển khách Lưu Yết đều lạy thêm lần nữa rồi nói: “Các hoàng tử như Hoằng đều không phải con của Hiếu Huệ đế, không xứng thờ phụng tông miếu. Chúng thần cung thỉnh Âm An hầu, các chư hầu Khoảnh Vương Hậu và Lang Da vương, các vị tôn thất, đại thần, liệt hầu, quan lại lĩnh lương hai ngàn thạch1 bàn rằng, đại vương là con cả của Cao đế, đáng làm người nối dõi Cao đế. Mong đại vương lên ngôi thiên tử” Đại vương nói: “Thờ phụng tông miếu của Cao đế là việc hệ trọng. Quả nhân bất tài, không xứng thờ phụng tông miếu. Nguyện xin Sở vương2 xét người thích hợp, quả nhân không dám đảm đương.” Quần thần đều rạp mình nhi xin. Đại vương ngoảnh về hướng tây từ chối ba lần, ngoảnh về hưởng nam từ chối hai lần. Đám thừa tướng Trần Bình đều nói: “Chúng thần cúi nghĩ, đại vương thờ phụng tông miếu của Cao để là xứng đáng nhất, ngay chư hầu và vạn dân trong thiên hạ cũng cho rằng ngài xứng đáng. Chúng thần lo tính cho tông miếu xã tắc, không dám lơ là. Mong đại vương thuận cho chúng thần. Chúng thần xin bưng ngọc tỷ thiên tử, vái dâng lần nữa!” Đại vương nói: “Tôn thất cùng vương, tướng, các chư hầu đều cho rằng không ai xứng bằng quả nhân, quả nhân không dám từ chối nữa.” Đoạn bèn lên ngôi thiên tử.

Quần thần theo lễ lần lượt chầu hầu. Bèn sai thái bộc Hạ Hầu Anh cùng Đông Mâu hầu Hưng Cư dọn cung, dùng xa giá của thiên tử tới cung riêng của Đại vương nghênh đón. Hoàng đế ngay đêm hôm ấy vào cung Vị Ương. Đương đêm mệnh cho Tống Xương làm Vệ tướng quân, trấn giữ cánh quân nam bắc. Cho Trương Vũ làm Lang trung lệnh, tuần hành trong điện. Vua quay về ngồi ở tiền điện. Giữa đêm ban chiếu thư, viết: “Gần đây họ Lã chấp chính chuyên quyền, âm mưu đại nghịch, muốn hủy tông miếu họ Lưu, nhờ các quan văn võ, liệt hầu, tông thất, đại thần giết chúng, tất cả phải chịu tội. Trẫm mới lên ngôi, đại xá thiên hạ, ban cho muôn dân tước vị một cấp, đàn bà cứ trăm hộ được mổ trâu uống rượu, ăn mừng năm ngày3.”

Ngày Canh Tuất, tháng Mười, năm đầu tiên đời Hiếu Văn hoàng đế, đổi lập Lang Da vương Trạch trước đây làm Yên vương. Ngày Tân Hợi, hoàng đế lên ngôi, bái yết Cao miếu. Đổi Hữu thừa tướng Bình làm Tả thừa tướng Thái úy Bột làm Hữu thừa tướng, đại tướng quân Quán Anh làm thái úy. Những vùng đất của Tề, Sở trước đây bị họ Lã chiếm đoạt đều trả lại như cũ.

Ngày Nhâm Tý, sai Xa kỵ tướng quân Bạc Chiêu rước hoàng thái hậu ở đất Đại. Hoàng đế nói: “Lã Sản tự lập làm tướng quốc, Lã Lộc làm thượng tướng quân, tự ý giả mệnh sai tướng quân Quán Anh cầm quân đánh Tề, muốn thay họ Lưu, Quán Anh ở lại Huỳnh Dương không đánh, cùng chư hầu hợp mưu để giết họ Lã. Lã Sản muốn làm loạn, thừa tướng Trần Bình cùng thái úy Chu Bột bàn mưu đoạt quân của bọn Lã Sản. Chu Hư hầu Lưu Chương bắt bọn Lã Sản đầu tiên. Thái úy đích thân dẫn Tương Bình hầu Kỷ Thông mang phù tiết vâng chiếu vào cánh quân phía bắc. Điển khách Lưu Yết đích thân đoạt lấy ấn của Triệu vương Lã Lộc. Vậy gia phong cho thái úy Bột một vạn hộ, ban vàng năm ngàn cân. Phong ấp cho thừa tướng Trần Bình, tướng quân Quán Anh mỗi người ba ngàn hộ, vàng hai ngàn cân. Chu Hư hầu Lưu Chương, Tương Bình hầu Kỷ Thông, Đông Mâu hầu Lưu Hưng Cư mỗi người hai ngàn hộ, vàng một ngàn cân. Phong cho điển khách Lưu Yết làm Dương Tín hầu, ban vàng một ngàn cân.”

Tháng Mười hai, vua nói: “Luật pháp là căn cứ của việc trị nước, dùng để cấm bạo ngược mà dẫn dắt người thiện vậy. Nay kẻ phạm pháp đã luận tội, nhưng khiến cha mẹ, vợ con, anh em người ta không có tội phải chịu liên đới, bắt làm nô lệ. Trẫm rất không tán thành. Hãy bàn xem!” Các quan hữu ty đều nói: “Dân không thể tự trị, nên làm ra luật pháp để ngăn cấm. Liên đới bắt tù là nhằm bó buộc lòng dân, khiến sợ phạm pháp. Phép này theo đã lâu. Xin để yên như cũ thì tốt.” Vua nói: “Trẫm nghe, phép đúng đắn thì dân thành thật, tội xác đáng thì dân tin theo. Vả lại người chăn dân, dẫn dắt dân làm điều thiện là quan vậy. Đã không thể dẫn dắt, còn dùng luật pháp bất chính xử tội người ta, trái lại là hại dân, là bạo ngược vậy. Ngăn cấm thế nào? Trẫm chưa thấy điều đó tốt đẹp ở đâu, hãy bàn cho kỹ!” Các quan hữu ty đều nói: “Bệ hạ ban ơn lớn, đức rất thịnh, không phải điều chúng thần có thể nghĩ tới. Xin vâng chiếu thư, bỏ các điều luật liên đới, bắt sung nô lệ.”

Tháng Giêng, các quan hữu ty nói rằng: “Sớm lập thái tử sẽ có lợi cho việc phụng thờ tông miếu. Xin hãy lập thái tử.” Vua nói: “Trẫm vốn không có đức độ, nên thượng đế thần linh chưa hâm hưởng, thiên hạ nhân dân chưa vừa ý. Nay đã không thể rộng tìm người tài giỏi có đức trong thiên hạ để nhường thiên hạ cho, lại còn lập trước thái tử, ấy là làm nặng thêm sự bất đức của trẫm vậy. Trẫm phải nói với thiên hạ thế nào? Cứ để yên đó.” Các quan hữu ty nói: “Lập trước thái tử là tỏ lòng coi trọng tông miếu xã tắc, không quên thiên hạ vậy?” Vua nói: “Sở vương là chú ta, tuổi tác cao, nếm trải nhiều đạo lý trong thiên hạ, nắm rõ đại thể của nước nhà. Ngô vương với trẫm, là bậc huynh trưởng vậy, nhân từ lại đức độ. Hoài Nam vương là em trẫm vậy, giữ đức giúp rập trẫm. Đó chẳng phải lo liệu trước sao! Chư hầu, vương, tôn thất, con em, công thần có nhiều người giỏi và có đức, nếu tiến cử người có đức để giúp rập trẫm làm những việc chưa xong, ấy là điều may của xã tắc, là cái phúc của thiên hạ vậy. Nay không lựa chọn tiến cử, mà nói phải lập con trai, người ta lại cho rằng trẫm quên người hiền tài có đức mà chăm chú vào con mình, ấy không phải là lo cho thiên hạ vậy. Trẫm rất không tán thành.” Các quan hữu ty đều nài xin rằng: “Thời xưa, Ân, Chu lập quốc, đều trị yên hơn ngàn năm, không có vương triều nào có được thiên hạ thời xưa kéo dài hơn thế, là do dùng cách này vậy. Lập người nối dõi phải là con trai, phép này theo đã lâu. Cao đế đích thân thống lĩnh sĩ đại phu, dẫn đầu bình thiên hạ, lập chư hầu, làm thái tổ của các hoàng đế. Vua chư hầu và liệt hầu sớm nhận nước phong cũng đều là tổ mỗi nước. Con cháu nối dõi, đời đời không dứt, ấy là nghĩa lớn của thiên hạ, nên Cao để đặt ra để vỗ về bốn biển. Nay bỏ lập người nên lập mà thay chọn chư hầu, tôn thất, ấy không phải ý của Cao đế vậy. Việc thay đổi này không nên. Trong số con trai của bệ hạ, ai lớn nhất, thuần hậu nhân từ, xin lập làm thái tử!” Vua bèn chấp thuận. Nhân đó thưởng cho nhân dân trong thiên hạ, ai xứng nối nghiệp cha được ban tước một cấp. Phong cho tướng quân Bạc Chiêu làm Chỉ hầu.

Tháng Ba, các quan hữu ty xin lập hoàng hậu. Bạc thái hậu nói: “Chư hầu đều cùng họ, hãy lập mẹ thái tử làm hoàng hậu.” Hoàng hậu họ Đậu. Vua nhân dịp lập hoàng hậu, ban vải, bông, gạo, thịt cho những người cô độc cùng khổ trong thiên hạ, cùng người già từ tám mươi tuổi trở lên, trẻ con từ chín tuổi trở xuống, mỗi thứ một ít. Vua từ đất Đại đến, mới lên ngôi, ban hành ổn đức cho thiên hạ, vỗ về chư hầu và man di, khiến đều vui mừng hòa thuận, đoạn vỗ về các công thần theo từ đất Đại đến. Vua nói: “Trước đây các đại thần giết họ Lã rồi rước trẫm, trẫm hồ nghi, mọi người đều ngăn trẫm, riêng Trung úy Tống Xương khuyên trẫm, trẫm vì vậy mà được phụng thờ tông miếu, Trẫm đã thăng Xương làm Vệ tướng quân, nay phong Xương làm Tráng Võ hầu. Sáu người theo trẫm tới, đều phong quan tới hàng Cửu khanh4.” Vua nói: “Sáu mươi tám liệt hầu theo Cao đế vào đất Thục, Hán Trung đều gia phong mỗi người ba trăm hộ; mười viên lại trước đây lĩnh lương hai ngàn thạch trở lên đi theo Cao đế như Lưu Tôn, làm quân thú Dĩnh Xuyên, được ban thực ấp sáu trăm hộ; đám Thân Đồ Gia, làm quận thủ Hoài Dương, mười người được ban năm trăm hộ; đám Vệ úy Lưu Định mười người được ban bốn trăm hộ. Phong cậu của Hoài Nam vương là Triệu Kiêm làm Chu Dương hầu, cậu của Tề vương là Tứ Quân làm Thanh Quách hầu.” Mùa thu, phong thừa tướng của nước Thường Sơn trước đây là gái Kiêm làm Phàn hầu.

Có người khuyên Hữu thừa tướng rằng: “Ông vốn là người giết họ Lã, rước Đại vương, nay lại cây có công, nhận phong thưởng, ở ngôi cao, ắt sẽ mang vạ vào mình.” Hữu thừa tướng Bột bèn cáo bệnh xin bãi miễn, Tả thừa tướng Bình một mình đảm đương chức thừa tướng.

Tháng Mười, năm thứ hai, thừa tướng Bình chết, lại mệnh cho Giáng hầu Bột làm thừa tưởng. Vua nói: “Trẫm nghe, thời xưa chư hầu dựng nước hơn ngàn, ai giữ đất nấy, đúng thời vào cống, dân không khó nhọc, trên dưới vui mừng, không ai trái đức.

1,

Nay liệt hầu phần đông ở Trường An, ấp phong ở xa, binh lính vận chuyển vừa tốn vừa khổ, mà liệt hầu cũng không có cách nào dạy dỗ dân minh. Nay lệnh cho liệt hầu tới nước phong. Còn ai giữ chức, vâng chiếu ở lại thì sai thái tử của họ đi.”

Ngày ba mươi, tháng Mười một, có nhật thực, Ngày rằm, tháng Mười hai, lại nhật thực. Vua nói: “Trẫm nghe nói, trời sinh muôn dân, vì dân đặt vua để nuôi nấng trị vì. Quân chủ thất đức, chấp chính bất công thì trời hiện thiên tai, răn sự bất trị. Vào ngày ba mươi tháng Mười một, có nhật thực, trời đã chê trách, tai dị nào bằng! Trẫm bảo vệ tông miếu, đem tấm thân nhỏ mọn đặt trên muôn dân, chư hầu, thiên hạ yên hay loạn đều do một mình trẫm, dăm ba đại thần chấp chính như chân tay trẫm vậy. Trẫm dưới không thể chăn nuôi muôn vật, trên làm tổn tới ánh tam quang5, sự thất đức thật lớn. Nay chiếu chỉ tới, tất cả hãy nghĩ về lỗi lầm của trẫm cùng những bất cập trong sự hiểu biết của trẫm, nói cho trẫm hay. Rồi cất cử người hiền lương, chính trực, có thể nói thẳng, cực lực can gián, để chỉnh sửa những điều chưa được của trẫm. Nhân đây ai nấy thận trọng với chức trách của mình, gắng tiết kiệm chi phí lao dịch để lợi cho dân. Trẫm đã không thể ban ơn đức đến chốn xa, nên sốt sắng lo người ngoài có điều sai quấy, bởi vậy sắp đặt phòng ngừa chưa lúc nào ngừng. Nay đã không thể bỏ việc đồn thú biên phòng, lại còn tăng quân bảo vệ dày đặc, vậy thì bãi quân của Vệ tướng quân. Số ngựa Thái bộc hiện có chỉ để lại vừa đủ, còn lại đem giao cả cho dịch trạm.”

Tháng Giêng, vua nói: “Nghề nông là gốc của thiên hạ, hãy mở ruộng tịch điền, trẫm đích thân đi cày, để cung cấp thóc gạo cúng trong tông miếu.”

Tháng Ba, quan hữu ty xin lập hoàng tử làm vua chư hầu. Vua nói: “Triệu U vương bị giam chết, trẫm rất thương, đã lập con trưởng ông ta là Toại làm Triệu vương. Em của Toại là Tịch Cường cùng con của Tề Điệu Huệ vương là Chu Hư hầu Chương, Đông Mâu hầu Hưng Cư Có công, có thể lập làm vương.” Đoạn bèn lập con thứ của Triệu U vương là Tịch Cường làm Hà Gian vương, đem quận lớn của nước Tề phong cho Chu Hư hầu làm Thành Dương Vương, lập Đông Mâu hầu làm Tế Bắc vương, hoàng tử Võ làm Đại vương, hoàng tử Tham làm Thái Nguyên vương, hoàng tử Ấp làm Lương vương.

Vua nói: “Thời xưa trị thiên hạ, triều đình dựng cờ góp ý, đặt thẻ chỉ trích6, để mở đường cai trị, với người khuyên can. Nay luật đặt ra tội chỉ trích, nói xấu, ắt khiến bề tôi không dám hết lòng, mà bề trên không cách nào biết lỗi. Như vậy sao có thể vời được người hiền ở phương xa? Phải xóa bỏ! Có người dân nguyền rủa vua, cùng nhau cấu kết, sau lại các giác lẫn nhau, quan lại cho là đại nghịch, hoặc có lời khác thì quan lại cho là chỉ trích. Loại dân mọn này ngu muội vô tri mà phải mắc tội chết, trẫm rất không tán thành. Từ rày về sau, có người phạm điều này thì chớ trị tội.”

Tháng Chín, bắt đầu ban cho quận thú và thừa tướng các nước hổ phù bằng đồng, sứ phủ bằng tre.

Ngày Đinh Dậu cuối tháng Mười, năm thứ ba, có nhật thực. Tháng Mười một, vua nói: “Buổi trước xuống chiếu phái liệt hầu đến nước phong, có người thoái thác chưa đi. Thừa tướng là người trẫm coi trọng, hãy vì trẫm dẫn đầu liệt hầu tới nước phong!” Giáng hầu Chu Bột miễn chức thừa tướng, tới nước phong, cho Thái úy Dĩnh Âm hầu Quán Anh làm thừa tướng. Bỏ chức quan Thái úy, nhập vào chức thừa tướng. Tháng Tư, Thành Dương Vương Chương mất. Hoài Nam vương Trường cùng tùy tùng Ngụy Kính giết Tích Dương hầu Thẩm Tự Cơ.

Tháng Năm, Hung Nô xâm nhập Bắc Địa, đóng ở Hà Nam làm giặc. Vua lần đầu tới Cam Tuyền. Tháng Sáu, vua nói: “Hán và Hung Nô giao ước làm anh em, để không hại đến biên giới, cho nên tặng lễ vật cho Hung Nô rất hậu hĩnh. Nay Hữu hiền vương rời nước của mình, đem quân đóng ở đất hàng Hà Nam, không phải lý do chính đáng, qua lại vùng biên, bắt giết quan quân, đuổi man di giữ ải, khiến họ không được ở chốn cũ, bắt nạt quân lính, vào cướp bóc, ngạo mạn vô lễ, trái với giao ước. Nay cất tám vạn năm ngàn kỵ binh biên phòng tới Cao Nô, sai thừa tướng Dĩnh Âm hầu Quán Anh đánh Hung Nô!” Hung Nô rút quân, sáp nhập quân thiện chiến của Trung úy vào quân của Vệ tướng quân, đóng Trường An. Ngày Tân Mão, vua từ Cam Tuyền tới Cao Nô, nhân qua Thái Nguyên, gặp các bề tôi trước đây, đều ban thưởng. Luận công ban thưởng, các xóm được ban trâu, rượu. Miễn thuế và lao dịch cho dân ở Tấn Dương, Trung Đô ba năm. Ở lại Thái Nguyên chơi hơn mười ngày.

Tế Bắc vương Hưng Cư nghe tin vua đến đất Đại, định tới đánh giặc Hồ, liền quay trở lại, cất quân hàng đánh úp Huỳnh Dương. Thế rồi vua xuống chiếu bãi quân thừa tướng, sai Các Bồ hầu Trần Vũ làm đại tướng quân, cầm mười vạn quân tới đánh. Kỳ hầu Tăng Hạ làm tướng quân, đóng ở Huỳnh Dương. Ngày Tân Hợi, tháng Bảy, vua từ Thái Nguyên tới Trường An. Bèn ban chiếu cho các quan hữu ty nói: “Tế Bắc vương trái đức phản vua, làm liên lụy quan dân, là kẻ đại nghịch. Quan dân Tế Bắc khi đại quân chưa tới đã tự ổn định trước và những ai đem quân, đất, ấp đầu hàng thì đều tha cho, khôi phục quan tước. Những ai qua lại với Tế Bắc vương Hưng Cư cũng tha cho.” Tháng Tám, phá quân Tế Bắc, bắt Tế Bắc vương. Tha cho quan dân Tế Bắc làm phản cùng vương đất ấy.

Năm thứ sáu, quan hữu ty nói Hoài Nam vương Lưu Trường phế bỏ pháp độ của tiên đế, không vâng chiếu của thiên tử, cư xử không chừng mực, ra vào đều bắt chước thiên tử, tự đặt pháp lệnh, cùng con cả của Cức Bồ hầu là Trần Kỳ mưu phản, phái người xúi Mân Việt và Hung Nô dấy binh, hòng làm nguy đến tông miếu xã tắc. Bầy tôi cùng bàn, đều nói rằng: “Trường đáng phải đem bêu chợ”. Vua không nỡ trị Hoài Nam vương, bèn tha tội, phế tước vương. Bầy tôi xin đày vương tới Nghiêm Đạo, Cung Đô đất Thục, vua bằng lòng. Trường chưa tới nơi lưu đây, trên đường ốm chết, vua thương xót. Mười sáu năm sau, truy tôn thụy hiệu Hoài Nam vương Trường là Lệ vương, lập ba người con trai của ông ta làm Hoài Nam vương, Hằng Sơn vương, Lư Giang vương.

Mùa hạ, năm thứ mười ba, vua nói: “Thường nghe đạo trời, họa bởi oán thành, phúc vì đức tạo. Lỗi của trăm quan, nên do trẫm gánh. Nay quan Bí chúc7 đổ vạ bề tôi, khiến sự ít đức của trẫm thêm rõ rệt, trẫm rất không tán thành. Phải bỏ đi!”

Tháng Năm, Thái thường lệnh nước Tề là Thuần Vu công có tội phải chịu cực hình, xuống chiếu lệnh cho ngục lại bắt chuyển về cầm tù tại Trường An Thái Thương công không có con trai, có năm cô con gái. Thái Thương công sắp bị bắt đi, liền mắng con gái rằng: “Sinh con chẳng được con trai, khi có việc cấp bách chẳng được ích gì!” Con gái nhỏ của ông ta là Đề Oanh đau lòng khóc, bèn theo bố tôi Trường An, dâng thư nói: “Cha thiếp làm quan, người Tề đều khen liêm khiết, công bằng, nay phạm pháp chịu hình. Thiếp đau lòng bởi lẽ người chết không thể sống lại, người chịu cực hình không thể như xưa, dù muốn sửa sai đổi mới, cũng không có cách nào làm được. Thiếp nguyện xin làm nô tỳ nhà quan, chuộc tội cực hình của cha, khiến người được sửa sai.” Thư tấu lên thiên tử, thiên tử thương cho tấm lòng cô gái, bèn xuống chiều nói: “Thường nghe, thời họ Hữu Ngu, cho người phạm tội vận quần áo vẽ hình kỳ dị để làm nhục, nên dân không phạm. Vì sao? Do chính trị sáng suốt tột cùng vậy. Nay luật có ba kiểu nhục hình mà gian trá vẫn không dứt, lỗi ấy ở đâu? Chẳng phải do đức của trẫm mỏng mà nền giáo hóa chưa sáng tỏ ru? Ta rất lấy làm thẹn. Cho nên phép dạy không chuẩn thì ngu dân còn mắc. Kinh Thi nói: Quân tử dễ gần, làm cha mẹ dân. Nay người có lỗi, chưa dạy dỗ mà đã xử bằng cực hình, có người muốn sửa sai làm việc thiện mà chẳng có đường nào. Trẫm rất thương. Ôi cực hình đến mức chặt cơ thể, trổ da thịt, suốt đời không yên, sao lại đau đớn và thất đức đến thế! Há xứng làm cha mẹ dân sao! Phải bỏ nhục hình!”

Vua nói: “Nghề nông là gốc của thiên hạ, không có việc nào quan trọng hơn. Nay chăm chỉ làm lụng mà vẫn chịu tố thuế, ấy là khiến cho gốc ngon không lấy gì làm phân biệt8. Chứng tỏ phép khuyến nông còn chưa đủ. Phải bỏ thuế ruộng?”

Năm thứ mười bốn, mùa đông, Hung Nô âm mưu xâm nhập biên cảnh làm loạn, đánh ải Triều Na, giết Đô úy quận Bắc Địa là Ngang. Vua bèn sai ba vị tướng quân đóng ở Lũng Tây, Bắc Địa, Thượng Quận. Trung úy Chu Xá làm Vệ tướng quân, Lang trung lệnh Trương Vũ làm Xa kỵ tướng quân, đóng ở Vị Bắc, xe nghìn cỗ, kỵ binh mười vạn. Vua đích thân thăm quan, chỉnh đốn đội ngũ, tuyên bố chiếu lệnh, ban thưởng cho binh lính. Vua muốn tự cầm quân đánh Hung Nô, bầy tôi can ngăn, nhưng đều không nghe. Hoàng thái hậu cố ngăn vua, vua mới thôi. Thế rồi cho Đông Dương hầu Trương Tương Như làm đại tướng quân, Thành hầu Xích làm nội sử, Loan Bố làm tướng quân, đánh Hung Nô. Hung Nô trốn chạy.

Mùa xuân, vua nói: “Trẫm được bưng vật tế, ngọc khuê, vải lụa đem thời thượng đế, tông miếu, đã mười bốn năm đến nay, thời gian đằng đẵng, không giỏi giang sáng suốt mà trông nom thiên hạ lâu dài, trẫm rất hổ thẹn. Hãy tăng thêm các đàn tế và ngọc lụa. Xưa tiên vương vỗ về phương xa không màng báo đáp, cử hành tế vọng không xin phúc lộc, cất nhắc hiền tài, hạn chế thân thích, nghĩ dân trước, lo minh sau, sáng suốt tột cùng vậy. Nay trẫm nghe quan tế tự cầu cúng, đều xin ban phúc cho mình trẫm, không vì trăm họ, trẫm rất hổ thẹn. Ôi trẫm ít đức mà mình trẫm riêng hưởng phúc trời, trăm họ không dự phần, ấy là làm nặng thêm sự ít đức của trẫm. Hãy sai quan tế tự dốc lòng thành kính, không được cầu xin cho mình trẫm nữa!”

Bấy giờ Bắc Bình hầu Trương Thương làm thừa tướng, vừa định rõ luật lịch. Công Tôn Thần người nước Lễ dâng thư kể đầu đuôi việc năm đức9 nối truyền, nói rằng nay đương buổi thổ đức, thổ đức hẳn có rồng vàng hiện, nên đổi lịch pháp, màu áo, chế độ. Thiên tử giao việc này cho thừa tướng bàn bạc. Thừa tướng suy tính, cho rằng nay là thủy đức, bắt đầu đặt tháng Mười làm tháng Giêng, chuộng màu đen, cho rằng lời của Công Tôn Thần không đúng, xin bỏ đi.

Năm thứ mười lăm, rồng vàng hiện ở Thành Kỷ, thiên tử bèn cho vời lại Công Tôn Thần nước Lỗ, cho làm Bác sĩ, nói rõ về thổ đức. Thế rồi vua bèn xuống chiếu rằng: “Có dị vật thần kỳ hiện ra ở Thành Kỷ, không hại đến dân, năm nay sẽ được mùa. Trẫm đích thân ra ngoại ô tế thượng đế cùng các thần. Các quan coi lễ nhạc hãy bàn bạc, đừng sợ trẫm mệt mà kiêng dè.” Các quan lễ nhạc hữu ty đều nói: “Thời xưa, mùa hè, thiên tử đích thân cúng tế thượng đế ở ngoại ô, cho nên gọi là tế Giao.” Thế rồi thiên tử bắt đầu hạ giá tới đất Ung, tế Ngũ đế, lấy tháng Tư đầu hạ để đáp lễ. Người nước Triệu là Tân Hoàn Bình dựa vào thuật xem khí cầu kiến, nhân đó khuyên vua lập miếu Ngũ đế tại Vị Dương, hòng tìm đỉnh nhà Chu, ắt có ngọc báu xuất hiện.

Năm thứ mười sáu, vua đích tế Giao ở miếu Ngũ đế tại Vị Dương, cũng đáp lễ vào mùa hạ, chuộng màu đỏ. Năm thứ mười bảy, có được chén ngọc, khắc chữ “Nhân Chủ Diên Thọ” (đấng quân chủ kéo dài tuổi thọ). Thiên tử liền đổi làm năm đầu tiên, lệnh cho thiên hạ ăn uống linh đình. Năm ấy, việc lừa gạt của Tân Hoàn Bình bị phát giác, tru di ba họ.

Năm Hậu nguyên thứ hai, vua nói: “Trẫm vốn không sáng suốt, không thể ban ơn xa, bởi vậy khiến nước ở ngoài cối không yên. Ngoài miền hoang viên, sinh sống không yên, trong đất phong cương, cần cù vẫn khổ, hai lỗi này đều do đức trẫm mỏng, không thể đạt tới phương xa vậy. Mấy năm gần đây, Hung Nô liên tiếp phạm biên cương, giết nhiều quan dân, đại thần cùng quan quân biên ải lại không thể hiểu suy nghĩ trong lòng trẫm, cho nên làm nặng lỗi ít đức của trẫm. Xét nhẽ, lâu ngày kết oán, không ngớt đao binh, các nước trong ngoài làm sao yên ổn? Nay trẫm thức khuya dậy sớm, chăm việc thiên hạ, thấu nỗi khổ dân, vì vậy sốt sắng không yên, chưa từng một ngày quên bẵng trong lòng, cho nên sai phái sứ giả, nóc xe nối tiếp, vết bánh đan xen, để tuyên dụ ý trẫm với Thiền vu. Nay Thiền vu quay lại phép xưa, lo cho xã tắc yên bình, ngẫm cho muôn dân, tiện lợi, đích thân cùng trẫm bỏ qua lỗi nhỏ, đi tới đạo lớn, kết nghĩa anh em, bảo toàn cho dân lành trong thiên hạ. Mối hòa thân đã định, bắt đầu từ năm nay.”

Mùa đông, năm Hậu nguyên thứ sáu Hung Nô có ba vạn người xâm nhập Thượng Quận, ba vạn người xâm nhập Vân Trung. Cho Trung đại phu Lệnh Miễn làm Xa kỵ tướng quân, đóng ở Phi Hồ; thừa tướng nước Sở trước đây là Tô Ý làm tướng quân, đóng ở Câu Chú; tướng quân Trường Vũ đóng đồn ở Bắc Địa; quận thủ Hà Nội là Chu Á Phu làm tướng quân, trú ở Tế Liễu; Tông chính Lưu Lễ làm tướng quân, trú ở Bá Thượng; Chúc Tư hầu đóng ở Các Môn, để phòng bị người Hồ. Mấy tháng sau, người Hồ bỏ đi, các quân cũng rút về.

Thiên hạ hạn hán, có nạn côn trùng. Vua gia ơn: lệnh chư hầu không phải vào cống, mở núi đầm, giảm bớt quần áo, chó ngựa, xe cộ, rút số lượng quan viên, phát chẩn kho đụn để cứu dân nghèo, dân được phép bạn tước vị.

Hiếu Văn đế từ đất Đại tới, ở ngôi hai mươi ba năm, cung thất, vườn tược, chó ngựa, trang phục, xe cộ không có thứ nào tăng thêm, có việc không tiện liền nới lỏng để lợi cho dân. Vua từng muốn làm đài cao ngoài trời, vời thợ tới bàn, tính mất trăm cân vàng. Vua nói: “Trăm cân vàng bằng tài sản của mười hộ dân trung bình, ta vâng dùng cung thất của tiến đế, thường sợ làm điều hổ thẹn, đâu cần đài cao làm gì!” Vua thường mặc áo sợi thô, người được sủng ái là Thận phu nhân, lệnh cho áo mặc không được chấm đất, màn trướng không được thêu hoa văn, để tỏ vẻ chất phác, đi đầu thiên hạ. Sửa Bá lăng đều dùng đồ đất nung, không cho dùng vàng bạc đồng thiếc trang sức, không sửa mồ mả, nhằm tiết kiệm, không phiền dân. Nam Việt vương Úy Đà tự lập làm Vũ đế, song vua cho vời anh em của Úy Đà, khiến họ được vẻ vang, dùng đức để đáp lại, Úy Đà liền bỏ đế hiệu, xưng thần. Hòa thân với Hung Nô, Hung Nô bội ước vào quấy, song lệnh cho biên ải phòng thủ, không dấy quấn thâm nhập Hung Nô, không muốn phiền khổ đến trăm họ. Ngô vương giả ốm không chầu, liền ban bàn và gậy chống. Bầy tôi như bọn Viên Áng lời lẽ tuy chối, nhưng vẫn thu dùng. Bầy tôi như bọn Trương Vũ nhận tiền vàng hối lộ, sau khi phát giác, vua bèn phát tiền vàng trong ngự phủ ban cho, để lòng chúng hổ thẹn, không trị tội. Ngài chuyên vào việc dùng đức để cảm hóa dân, bởi vậy thiên hạ giàu có, lễ nghĩa thịnh hành.

Ngày Kỷ Hợi, tháng Sáu, năm Hậu nguyên thứ bảy, hoàng để băng ở cung Vị Ương. Di chiếu viết: “Trẫm nghe, muôn vật trong thiên hạ sinh ra, không giống nào không chết. Chết là lẽ thường của trời đất, là điều tự nhiên của muôn loài, sao phải quá đau buồn! Như lúc này, người đời đều ham sống mà sợ chết, chôn cất linh đình đến tan hoang sản nghiệp, coi nặng tang tế đến tổn hại sinh linh, trẫm rất không tán thành. Vả trẫm đã ít đức, không có gì giúp đỡ cho trăm họ, nay băng, lại khiến trăm họ phải gánh đại tang, khóc lóc ròng rã, hứng chịu cơn nóng rát, khiến cha con đau buồn, già trẻ suy sụp, hại đường ăn uống, tổn việc thờ cúng quỷ thần, để rồi làm nặng thêm sự ít đức của trẫm, trẫm phải ăn nói với thiên hạ ra sao? Trẫm được giữ tông miếu, đem tấm thân nhỏ mọn đặt trên các quân vương trong thiên hạ, đã được hai mươi năm có lẻ. Cây linh khí của đất trời, phúc lành của xã tắc, trong cõi yên bình, không còn chiến sự. Trẫm đã chẳng giỏi, thường e làm sai, luống thẹn với di đức của tiên đế, năm dài tháng đẵng, sợ không trọn vẹn. Nay lại may được hưởng tuổi trời, còn được cúng tế trong Cao miếu, trẫm vốn không sáng, vậy đủ tốt rồi, sao còn đau buồn gì nữa! Trẫm lệnh cho quan dân thiên hạ, phúng viếng ba ngày xong xuôi, đều cởi bỏ tang phục. Chớ cấm việc lấy vợ, gả con, cúng tế, uống rượu, ăn thịt. Nhà có việc hiếu, mặc đồ tang khóc lóc đều không được đi đất. Đai áo trở không quá ba tấc, chớ phủ vải lên xe cộ, binh khí. Chớ để trai gái khóc lóc trước cung điện. Những người phải khóc tế trong cung đều chỉ được khóc mười lăm tiếng vào hai buổi sớm tối, lễ xong thì thôi. Không phải thời giờ sớm tối cho khác, cẩm không được tự ý khóc lóc. Chôn cất xong, đại công chịu tang mười lăm ngày, tiểu công chịu tang mười bốn ngày, ty ma10 chịu tang bảy ngày, sau đó bỏ tang phục. Ngoài ra, những việc không có trong chiếu lệnh, cũng đều chiếu theo lệnh này mà làm. Hãy bá cáo thiên hạ, khiến ai nấy hiểu rõ ý trẫm. Núi sông ở Bá lăng11 giữ nguyên như cũ, không được thay đổi. Cho phi tần từ Phu nhân trở xuống tới Thiếu sử12 được trở về!” Lệnh cho Trung úy Á Phu làm Xa kỵ tướng quân, Thuộc quốc Hãn làm Tướng đồn tướng quân, Lang trung lệnh Trương Vũ làm Phục Thổ tướng quân, chiêu mộ binh lính ở các huyện lân cận một vạn sáu ngàn người, chiêu mộ quân Nội sử một vạn năm ngàn người. An táng quan quách, đào lấp đất giao cho tướng quân Trương Vũ đảm nhiệm. Ngày Ất Tỵ, bầy tôi đều dập đầu dâng tôn hiệu là Hiếu Văn hoàng đế. Thái tử lên ngôi ở Cao miếu. Ngày Đinh Mùi, nối vị hiệu xưng là hoàng đế.

Hiếu Cảnh hoàng đế năm đầu tiên, tháng Mười, xuống chiếu cho Ngự sử: “Thường nghe, ngày xưa vua có công sáng lập gọi là tổ, vua có đức trị vì gọi là tông, đặt định lễ nhạc đều có căn cứ. Nghe nói, hát là để tán dương đức độ, múa là để làm rõ công lao. Tế Cao miếu dùng rượu nặng, tấu điệu múa Vũ đức, Văn thủy, Ngũ hành. Tế miếu Hiếu Huệ dùng rượu nặng, tấu điệu múa Văn Thủy, Ngũ hành. Hiếu Văn hoàng đế trị thiên hạ, cho thông cửa ải, cầu cống, không phân biệt phương xa. Bỏ tội phỉ báng, xóa nhục hình, ban thưởng người già cả, nhận nuôi kẻ côi cút, vỗ về sinh linh. Giảm ham muốn, không nhận cống, không màng tư lợi vậy. Không trị tội liên đới, không giết người vô tội. Bỏ phạt thiến, thả mỹ nhân, coi trọng việc tuyệt tự. Trẫm vốn không giỏi, không thể biết được. Những điều này thời thượng cổ đều không ai sánh bằng, mà Hiếu Văn hoàng đế tự mình làm được. Đức ngài sánh ngang trời đất, ơn huệ ban khắp bốn biển, không ai không hưởng phúc. Ngài sáng suốt tựa nhật nguyệt mà lễ nhạc dùng trong miếu không tương xứng, trẫm rất lo sợ. Hãy chế điệu múa Chiêu đức dành cho Hiếu Văn hoàng đế, để nêu rõ đức lớn của ngài. Về sau, đem công đức của tổ tông viết lên tre lụa, truyền cho muôn đời, vĩnh viễn vô tận, trẫm rất hài lòng. Hãy cùng thừa tướng, liệt hầu, quan lại lĩnh lương hai ngàn thạch và quan chấp lễ đặt đủ lễ nghi, tâu cho trẫm biết!” Đám thừa tướng Gia nói: “Bệ hạ luôn nghĩ đến đạo hiếu, đặt điệu múa Chiêu đức để làm sáng đức lớn của Hiếu Văn hoàng đế, ấy đều là điều bạn thân ngu muội không nghĩ tới. Thần xin bàn rằng: công lao ở đời không ai lớn bằng Cao hoàng đế, đức độ không ai giàu bằng Hiểu Văn hoàng đế, miếu Cao hoàng đáng làm miếu Thái tổ, miếu Hiếu Văn hoàng để đáng làm miếu Thái tông. Thiên tử phải đời đời hiến tế miếu tổ tông. Quận quốc chư hầu ai nấy đều phải lập miếu Thái tông cho Hiếu Văn hoàng đế. Các sứ giả của chư hầu, vương, liệt hầu phải theo tới bồi tế cùng thiên tử, hằng năm hiến tế miếu tổ tông. Hãy viết những điều này lên tre lụa, tuyên bố khắp thiên hạ.” Lời chế viết: “Được!”

Thái sư công bàn rằng: Khổng Tử nói “phải qua một đời (ba mươi năm) mới thi hành được điều Nhân. Người thiện trị nước trăm năm, cũng có thể thắng bạo tàn, dẹp giết chóc” Lời ấy thật đúng thay! Nhà Hán nổi lên, tới thời Hiếu Văn trải hơn bốn mươi năm, đức rất thịnh vậy. Dần dần đã hướng đến đổi lịch pháp, sắc phục, cử hành lễ phong thiện13, song vì Văn đế khiêm nhường nên tới nay vẫn chưa hoàn thành. Than ôi! Há chẳng phải là Nhân đó sao!

Theo quy chế nhà Hán, chức quan quận thủ lĩnh lương hằng tháng hai ngàn thạch, cho nên cụm từ “hai ngàn thạch” là ám chỉ chức quận thú.↩︎

Sở vương là Lưu Giao, em Cao tổ,↩︎

Chủ hộ là đàn ông thì bạn cho tước vị thăng một cấp, chủ hộ là đàn bà thì cứ trăm hộ ban cho, mổ trâu, uống rượu, ăn mừng năm ngày.↩︎

Cửu khanh: chín chức quan cao cấp trong chính phủ trung ương thời xưa, ở mỗi triều đại, danh xưng các chức có hơi khác biệt. Vào thời Hán, Cửu khanh chỉ chín chức Thái thường, Quang lộc huân, Vệ úy, Thái bộc, Đình úy, Đại hồng lô, Tông chính, Tư nông, Thiếu phủ.↩︎

Tam quang: chỉ mặt trời, mặt trăng và sao.↩︎

Tương truyền vào thời vua Nghiêu, đầu mỗi đường dựng cờ và đặt thẻ gỗ, ai muốn góp lời hay thì đứng dưới cờ nói, còn ai chỉ trích triều đình thì viết vào thẻ gỗ.↩︎

Bí chúc: chức quan phụ trách việc cúng tế thời Tần, đầu thời Hán noi theo, đến thời Hán Văn đế thì bỏ.↩︎

Gốc ngọn: chỉ nghề nông (gốc) và nghề buôn (ngọn).↩︎

Tức đức của Ngũ hành gồm Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ.↩︎

Đại công, tiến công, ty ma: năm loại tang phục người chịu tang phải mặc tùy theo mức độ thân sơ với người quá cố, bao gồm trảm thôi, tư thôi, đại công, tiểu công, ty ma. Đại công vốn phải chịu tang 8 tháng, tiểu công chịu tang 5 tháng, ty ma chịu tang 3 tháng.↩︎

Bá lăng: tên lăng mộ của Hán Văn đế.↩︎

Phu nhân, Thiếu sử: quy chế phi tần nhà Hán có bảy bậc, gồm Phu nhân, Mỹ nhân, Lương nhân, Bát tử, Thất tử, Trường sử, Thiếu sử.↩︎

Phong thiện: ở đây chỉ đại lễ hoàng đế tế trời đất. Hoàng đế tế trời trên Thái Sơn gọi là phong; tế đất trên núi Lương Phụ dưới Thái Sơn gọi là thiện.↩︎

QUYỂN
11
HIẾU
CẢNH
BẢN
KỶ

Hiếu Cảnh hoàng đế là con giữa của Hiếu Văn hoàng đế. Mẹ là Đậu thái hậu. Thời Hiếu Văn ở đất Đại, bà vương hậu trước có ba người con trai, đến khi Đậu thái hậu được sủng hạnh, vương hậu trước chết, ba người con cũng lần lượt chết, cho nên Hiếu Cảnh được lên ngôi.

Ngày Ất Mão, tháng Tư, năm đầu tiên, đại xá thiên hạ. Ngày Ất Tỵ, ban tước cho dân một cấp. Tháng Năm, miễn nửa thuế ruộng. Lập miếu Thái tông cho Hiếu Văn. Lệnh cho quần thần không phải đến chầu mừng. Hung Nô vào đất Đại, cùng giao ước hòa thân.

Mùa xuân, năm thứ hai, phong cho cháu của cố Tướng quốc Tiêu Hà là Tiêu Hệ làm Vũ Lăng hầu. Con trai hai mươi tuổi phải nhập ngũ. Ngày Nhâm Ngọ, tháng Tư, Hiếu Văn thái hậu băng. Quảng Xuyên vương, Trường Sa vương đều tới nước phong. Thừa tướng Thân Đồ Gia chết. Tháng Tám, cho Ngự sử đại phu Khai Phong hầu Đào Thanh làm thừa tướng. Sao chổi mọc ở phía đông bắc. Mùa thu, Hành Sơn mưa đá, viên lớn năm tấc, sâu đến hai thước. Sao Hỏa đi ngược, giữ Bắc cực. Mặt trăng mọc ở vùng Bắc cực. Sao Thái tuế đi ngược trong vùng Thiên đình. Đặt vùng Nam Lăng cùng Nội Sử, Đội Vũ làm huyện.

Hán Cảnh đế (tranh thời Minh)

Ngày Ất Tỵ, tháng Giêng, năm thứ ba, đại xá thiên hạ. Sao chổi mọc ở phương Tây. Lửa trời đất trụi điện lớn cùng lầu thành, cung thất ở Đông cung tại Lạc Dương. Ngô vương Tỵ, Sở vương Mậu, Triệu Vương Toại, Giao Tây vương Ngang, Tế Nam vương Tịch Quang, Tri Xuyên vương Hiền, Giao Đông vương Hùng Cù làm phản, dấy binh tiến về phía tây. Thiên tử vì vậy giết Triều Thố, sai Viên Áng truyền cáo dụ, vẫn không dừng, bèn tiến về Tây bao vây đất Lương. Vua bèn sai Đại tướng quân Đậu Anh, Thái úy Chu Á Phu đem quân tới giết. Ngày Ất Hợi, tháng Sáu, tha cho toán quân bỏ chạy cùng bọn Lưu Nghệ, con của Sở Nguyên vương, và những kẻ mưu phản. Phong Đại tướng quân Đậu Anh làm Ngụy Kỳ hầu. Lập con của Sở Nguyên vương là Bình Lục hầu Lưu Lễ làm Sở vương. Lập hoàng tử Đoan làm Giao Tây vương hoàng tử Thắng làm Trung Sơn vương. Dời Tế Bắc vương Chí làm Tri Xuyên vương, Hoài Dương Vương Dư làm Lỗ vương, Nhã Nam vương Phi làm Giang Đô vương. Tề vương Tương Lư, Yên vương Gia đều mất.

Mùa hạ, năm thứ tư, lập thái tử. Lập hoàng tử Triệt làm Giao Đông vương. Ngày Giáp Tuất, tháng Sáu, đại xá thiên hạ. Tháng Chín nhuận, đổi Dịch Dương làm Dương Lăng. Đặt lại bến bãi, quan ải, ra vào phải dùng thẻ. Mùa đông, đổi nước Triệu làm quận Hàm Đan.

Tháng Ba, năm thứ năm, xây Dương Lăng, Vị Kiều. Tháng Năm, chiêu mộ người dân đến ở Dương Lăng, cấp tiền hai mươi vạn. Giang Đô gặp bão lớn đến từ phía tây, hỏng hai mươi trượng tường thành. Ngày Đinh Mão, phong con của trưởng công chúa tên là Kiểu làm Long Lư hầu. Dời Quảng Xuyên vương làm Triệu vương.

Mùa xuân, năm thứ sáu, phong Trung úy tên là Oản làm Kiển Lăng hầu, thừa tướng Giang Đô tên là Gia làm Kiến Bình hầu, Thái thú Lũng Tây tên là Hồn Da làm Bình Khúc hầu, thừa tướng nước Triệu tên là Gia làm Giang Lăng hầu, nguyên tướng quân tên là Bố làm Thư hầu. Hai vương nước Lương, Sở đều mất. Tháng Chín nhuận, chặt cây hai bên đường vua đi, lấp ao Lan Trì.

Mùa đông, năm thứ bảy, phế truất thái tử Lật làm Lâm Giang vương. Ngày ba mươi, tháng Mười một, nhật thực. Mùa xuân, tha cho tù nhân và nô lệ xây Dịch Lăng. Thừa tướng Thanh bị bãi chức. Ngày Ất Tị, tháng Hai, cho Thái úy Điều hầu Chu Á Phu làm thừa tướng. Ngày Ất Tị, tháng Tư, lập Giao Đông vương thái hậu làm hoàng hậu. Ngày Đinh Tị, lập Giao Đông vương làm thái tử. Thái tử tên là Triệt.

Năm Trung nguyên đầu tiên, phong cho cháu của cố Ngự sử đại phu Chu Hạ là Bình làm Thằng hầu, cháu của cố Ngự sử đại phu Chu Xương là Tả Xa làm An Dương hầu. Ngày Ất Tị, tháng Tư, đại xá thiên hạ, ban tước cho dân một cấp. Bỏ lệnh cấm1. Động đất. Hành Sơn, Nguyên Đô mưa đá, viên lớn một thước tám tấc.

Tháng Hai, năm Trung nguyên thứ hai, Hung Nô tiến vào đất Yên, liền bỏ hòa thân. Tháng Ba, Vời Lâm Giang vương tới làm Giang vương chết ngay trong phủ Trung úy. Mùa hạ, lập hoàng tử Việt làm Quảng Xuyên vương, hoàng tử Ký làm Giao Đông vương. Phong bốn liệt hầu. Ngày Giáp Tuất, tháng Chín, nhật thực.

Mùa đông, năm Trung nguyên thứ ba, bỏ chức chư hầu Ngự sử trung thừa. Mùa xuân, hai vua Hung Nô đem bộ hạ tới đầu hàng, đều phong làm liệt hầu. Lập hoàng tử Phương Thừa làm Thanh Hà vương. Tháng Ba, sao chổi mọc ở tây bắc. Thừa tướng Chu Á Phu bị bãi chức, cho Ngự sử đại phu Đào hầu Lưu Xá làm thừa tướng. Tháng Tư, động đất. Tháng Chín, ngày ba mươi, Mậu Tuất, nhật thực. Đóng quân ở ngoài cửa Đông Đô.

Tháng Ba, năm Trung nguyên thứ tư, dựng cung Đức Dương. Có nạn châu chấu lớn. Mùa thu, tha cho tù nhân xây Dương Lăng.

Mùa hạ, năm Trung nguyên thứ năm, lập hoàng tử Thuấn làm Thường Sơn vương. Phong mười liệt hầu. Ngày Đinh Tị, tháng Sáu, đại xá thiên hạ, ban tước cho dân một cấp. Thiên hạ lụt lớn. Đổi gọi thừa tướng ở các nước chư hầu là Tướng. Mùa thu, động đất. Ngày Kỷ Mão, tháng Hai, năm Trung nguyên thứ sáu, thiên tử ngự giá đến huyện Ung, cử hành tế Giao để tế Ngũ đế. Tháng Ba, mưa đá. Tháng Tư, Lương Hiếu vương, Thành Dương Công vương, Nhã Nam vương đều mất. Lập con của Lương Hiếu vương là Minh làm Tế Xuyên vương, con là Bành Ly làm Tế Đông vương, con là Định làm Sơn Dương vương, con là Bất Thức làm Tế Âm vương. Chia đất Lương làm năm. Phong bốn hầu. Đổi chức Đình úy làm Đại lý, đổi Tương tác Thiếu phủ làm Tương tác Đại tượng, đổi Chủ tước trung úy làm Đô úy, đổi Trường tín Chiêm sự làm Trưởng tín Thiếu phủ, đổi Tướng hành làm Đại trường thu, Đại hành làm Hành nhân, Phụng thường làm Thái thường, Điển khách làm Đại hình, Trị túc nội sử làm Đại nông. Cho Đại nội lương hai ngăn thạch, đặt tả hữu nội quan, thuộc Đại nội. Ngày Tân Hợi, tháng Bảy nhật thực. Tháng Tám, Hung Nô tiến vào Thượng Quận.

Mùa đông, năm Hậu nguyên đầu tiên, đổi Trung đại phu lệnh làm Vệ úy. Ngày Đinh Dậu, tháng Ba, đại xá thiên hạ, ban tước cho dân một cấp, các quan lương hai ngàn thạch cùng quan Tướng của các nước chư hầu được ban tước Hữu thứ trưởng. Tháng Tư, cho thiên hạ ăn uống linh đình. Ngày Bính Tuất, tháng Năm, động đất, vào lúc ăn sáng lại động. Vùng Thượng Dung động đất hai mươi hai ngày, hỏng tường thành. Ngày Ất Tỵ, tháng Bảy, nhật thực. Thừa tướng Lưu Xá bị bãi chức. Ngày Nhâm Thìn, tháng Tám, cho Ngự sử đại phu tên là Oản làm thừa tướng, phong làm Kiển Lăng hầu.

Tháng Giêng, năm Hậu nguyên thứ hai, tháng Giêng, một ngày động đất ba lần. Tướng quân Chất Đô đánh Hung Nô. Ăn uống linh đình năm ngày. Lệnh cho Nội sử và các quận không được đem lương thực cho ngựa ăn, bằng không quan huyện tịch thu ngựa. Lệnh cho tù nhân, nô lệ mặc vải thô. Cấm dùng ngựa giã thóc. Vì mùa màng thất bát, không để cho thiên hạ hết lương thực trước vụ gặt thu. Giảm số liệt hầu, sai tới nước phong. Tháng Ba, Hung Nô tiến vào Nhạn Môn. Tháng Mười, cho thuê ruộng ở Trường Lăng. Đại hạn. Nước Hành Sơn, quận Hà Đông, quận Vân Trung, dân bị ôn dịch.

Tháng Mười, năm Hậu nguyên thứ ba, mặt trăng và mặt trời đều đỏ au trong năm ngày. Ngày ba mươi tháng Mười hai, có sấm. Mặt trời màu tía. Năm sao đi ngược, đóng giữ Thái Vi viên. Mặt trăng đi xuyên qua Thiên đình. Ngày Giáp Dần, tháng Giêng, hoàng thái tử làm lễ gia quan. Ngày Giáp Tý, Hiếu Cảnh hoàng đế băng. Di chiếu ban tước từ vua chư hầu tới dân thường, hễ ai nối nghiệp cha đều được một cấp, ban cho mỗi hộ trong thiên hạ trăm tiền. Thả cung phi về nhà, miễn mọi thuế má. Thái tử lên ngôi, đây là Hiếu Vũ hoàng đế. Tháng Ba, phong cho em của hoàng thái hậu là Điền Phân làm Vũ An hầu, em là Điền Thắng làm Chu Dương hầu. Chôn cất Cảnh đế ở Dương Lắng.

Thái sử công bàn rằng: Nhà Hán nổi lên, Hiếu Văn ban đức lớn, thiên hạ yên ổn. Đến thời Hiểu Cảnh, không còn lo họ khác làm phản, nhưng Triều Thố cắt tỉa thế lực chư hầu, khiến bảy nước cùng dấy binh, hợp tung tây tiến, ấy bởi chư hầu quá mạnh, mà Thố không thể lo việc một cách tuần tự, dần dần. Đến khi lời Chủ Phụ Yển được chấp thuận, chư hầu mới suy, rốt cục được yên ổn. Mấu chốt an nguy, há chẳng do mưu lược sao?

Chỉ lệnh cấm thương nhân, con rể nhà quan làm quan và lệnh cấm quan lại phạm tội trở lại làm quan.↩︎

QUYỂN
12
HIẾU
VŨ
BẢN
KỶ

Hiếu Vũ hoàng đế là con giữa của Hiếu Cảnh hoàng đế. Mẹ là Vương thái hậu. Hiếu Cảnh để năm thứ tư, cho hoàng tử làm Giao Đông vương. Hiếu Cảnh năm thứ bảy, thái tử Lật bị phế làm Lâm Giang vương, cho Giao Đông vương làm thái tử. Hiếu Cảnh năm thứ mười sáu băng, thái tử lên ngôi, làm Hiếu Vũ hoàng đế. Hiếu Vũ hoàng đế mới lên ngôi, rất kính trọng việc thờ cúng quỷ thần.

Năm đầu tiên, nhà Hán lập nên đã hơn sáu mươi năm, thiên hạ yên bình, các quan đều mong thiên tử phong thiện, đổi lịch pháp, phục sắc. Vua chuộng Nho thuật, vời kẻ hiền tài. Bọn Triệu Oản, Vương Tang nhờ văn học làm tới công khanh, muốn bàn việc lập nhà Minh đường ở phía nam thành theo chế độ cổ, để chư hầu đến chầu. Họ bày ra việc tuần thú, phong thiện, đổi lịch pháp, phục sắc, nhưng không thành. Gặp lúc Đậu thái hậu học lời Hoàng Lão1, không ưa Nho thuật, sai người ngầm điều tra được việc gian manh mưu lợi của bọn Triệu Oản, bèn triệu Oản, Tang tới thẩm tra. Oản, Tang tự sát. Những việc họ đặt ra đều bị bỏ.

Sáu năm sau, Đậu thái hậu băng. Năm tiếp theo, vua trưng dụng đám văn sĩ Công Tôn Hoằng.

Năm sau, vua tới huyện Ung lần đầu tiên, tế Giao ở đàn Ngũ chỉ. Về sau thường ba năm một lần tế Giao. Bấy giờ vua cầu được một vị thần quân, an trí ở quán Đề Thị trong vườn Thượng Lâm. Thần quân là người con gái Trường Lăng, đau buồn vì con chết, sau nhập hồn vào chị dâu Uyển Nhược. Uyển Nhược đem thờ trong nhà, dân chúng nhiều người tới cùng bái. Bình Nguyên quân từng tới cùng, con cháu về sau đều được sang hiển. Kịp khi Vũ Đế lên ngôi, bèn sắm lễ hậu hĩnh đem thờ trong cung, nghe thấy tiếng mà không trông thấy người vậy.

Hán Vũ đế (Tam Tài đồ hội)

Bấy giờ có Lý Thiếu Quân dựa vào việc thờ thần Táo và thuật cốc đạo, trường sinh yết kiến vua, vua rất trọng. Thiếu Quân được cố Thâm Trạch hầu tiến cử vào trông coi phương dược, Y giấu tuổi tác, quê quán, thường tự xưng là bảy mươi tuổi, có thể xua đuổi tà ma, trường sinh bất lão. Y ngao du khắp các nước chư hầu, không có vợ con. Mọi người nghe y có thể đuổi ma và bất tử, bèn biếu xén quà cáp, nên thường dư dả tiền vàng, lụa là, ăn mặc. Mọi người cho rằng y không buôn bán mà giàu có, lại chẳng rõ người phương nào, nên càng tin hơn, tranh nhau thờ phụng. Thiếu Quân tình thích phương thuật, giỏi dùng xảo ngôn nói trúng việc lạ. Từng theo Vũ An hầu uống rượu, trong tiệc có ông già tuổi hơn chín mươi, Thiếu Quân liền kể về nơi từng cùng ông nội ông ta tới săn bắn. Ông già hồi bé từng đi theo ông nội mình, biết chỗ đó, cả tiệc đều kinh ngạc. Thiếu Quân yết kiến vua, vua có đồ đồng Cổ, hỏi Thiếu Quân. Thiếu Quân nói: “Vật này vào năm Tề Hoàn công thứ mười, được đặt ở Bách Tẩm.” Đoạn cho kiểm tra chữ khắc, quả nhiên là đồ thời Tề Hoàn công. Cả cung đều kinh hãi, cho rằng Thiếu Quân là thần, sống mấy trăm năm rồi vậy.

Thiếu Quân nói với vua rằng: “Thờ thần Táo thì sẽ mang lại vật thần dị, có vật thần dị thì đan sa sẽ hóa thành vàng, dùng vàng làm đồ đựng thức ăn nước uống sẽ tăng tuổi thọ, tuổi thọ tăng có thể gặp tiên ở Bồng Lai, gặp tiền rồi phong thiện thì sẽ bất tử, Hoàng Đế làm được như vậy. Thần từng ngao du trên biển, gặp An Kỳ Sinh, An Kỳ Sinh cho thần ăn táo, to như quả dưa. An Kỳ Sinh là tiên, qua lại chốn Bồng Lai, hợp thì cho gặp, không hợp thì ẩn.” Thế rồi thiên tử bắt đầu đích thân thờ cúng thần Táo, rồi phải phương sĩ ra biển tìm loại người như An Kỳ Sinh ở Bồng Lai, rồi theo việc biến các loại thuốc như đan sa thành vàng.

Lâu sau, Lý Thiếu Quân ốm chết. Thiên tử cho rằng ông ta hóa chứ không chết, bèn sai quan văn thư ở huyện Hoàng, huyện Chùy là Khoan Thư kế thừa phương thuật. Không ai tìm được An Kỳ Sinh ở Bồng Lai, mà vùng duyên hải Yên – Tề nhiều bọn phương sĩ quái đản hoang đường cùng nhau bắt chước Thiếu Quân, toàn đến nói những chuyện thần tiên.

Người huyện Bạc là Bạc Dụ Kỵ dâng tấu, bày cách cúng thần Thái Nhất, nói rằng: “Vị thần tôn quý nhất trên trời là Thái Nhất, phò tá cho Thái Nhất là Ngũ đế. Thời cổ thiên tử vào hai mùa xuân thu cúng tế thần Thái Nhất ở ngoại ô phía đông nam, dùng cỗ thái lao, tế bảy ngày, trên đàn làm tám đường cho quỷ thần lui tới.” Thế rồi, thiên tử lệnh cho quan Thái chúc lập đền thờ ở ngoại ô phía đông nam thành Trường An, thường phụng tế theo cách của Dụ Kỵ. Về sau có người dâng thư nói: “Thời xưa ba năm mới một lần dùng cỗ thái lao cúng tế thần Tam Nhất gồm Thiên Nhất, Địa Nhất và Thái Nhất.” Thiên tử chuẩn tấu, lệnh cho quan Thái chúc cúng tế trên đàn Thái Nhất của Dụ Kỵ, theo cách của người kia. Về sau lại có người dâng thư, nói: “Thời xưa thiên tử thường cũng giải hạn vào hai mùa xuân thu, tế Hoàng Đế thì dùng con kiêu con kính2, tế thần Minh Dương thì dùng dê; tế thần Mã Hành thì dùng một con ngựa đực màu xanh; tế thần Thái Nhất, Cao Sơn sơn quân, Địa trưởng thì dùng trâu; tế Vũ Di quân thì dùng cá khô; tế Âm Dương sứ giả thì dùng một con trâu.” Vua lệnh cho quan cũng tế lĩnh ý, làm theo cách đó, cúng tế ở bên cạnh đàn Thái Nhất của Dụ Kỵ.

Về sau, vườn thiên tử có con hươu trắng, dùng da nó làm tiền, để tỏ rõ điềm lành, đúc tiền bạch kim3.

Sang năm sau, tế Giao ở đất Ung, bắt được thú một sừng như con nai. Quan hữu ty nói: “Bệ hạ cung kinh tế Giao, thượng đế đáp lại, bạn cho thú một sừng, chừng là kỳ lân vậy.” Thế rồi đem con thú hiến vào đàn Ngũ chỉ4, mỗi chỉ thêm một con trâu để thiêu. Ban cho chư hầu bạch kim, ngầm chỉ điềm lành này ứng hợp với ý trời đất.

Thế rồi Tế Bắc vương cho rằng thiên tử sắp phong thiện, bèn dâng thư hiến vùng Thái Sơn và ấp phong quanh đó. Thiên tử nhận, đem huyện khác đền cho. Thường Sơn vương có tội, bị đày, thiên tử phong em ông ta ở Chân Định, để duy trì việc thờ tiên vương, rồi đổi Thường Sơn làm quận. Từ đây về sau, ngũ nhạc đều nằm trong quận của thiên tử.

Sang năm sau, người nước Tề là Thiếu Ông dựa vào thuật quỷ thần yết kiến vua. Vua sủng hạnh Vương phu nhân, phu nhân mất, Thiếu Ông dùng phương thuật đương đêm vời gọi hình hài của Vương phu nhân và ma bếp, thiên tử từ trong màn nhìn thấy. Thế rồi bèn cho Thiếu Ông làm Văn Thành tướng quân, ban thưởng rất nhiều, đón tiếp theo lễ tân khách. Văn Thành nói rằng: “Hoàng thượng nếu muốn giao vãng với thần, mà cũng thất áo chăn không giống của thần thì thần sẽ không đến.” Đoạn làm ra loại xe vẽ khí mây, mỗi ngày dùng xa giá có màu theo ngũ hành tương khắc, để xua ác quỷ. Lại dựng cung Cam Tuyền, bên trong làm đài thất, vẽ các thần trời, đất, Thái Nhất, lại đặt đồ thờ để thỉnh các thần. Qua hơn một năm, cách ấy ngày càng không linh nghiệm, thần không đến. Hắn bèn viết thư lụa đem cho trâu ăn, vờ không hay biết, nói rằng trong bụng trâu có vật lạ. Giết trâu mổ xem, được bức thư, lời lẽ rất quái dị, thiên tử nghi ngờ. Có người nhận ra nét bút, hỏi người đó, quả là thư giả. Thế rồi giết Văn Thành tướng quân và giấu việc này đi.

﻿Về sau lại dựng những thứ như đài Bách Lương, cột đồng, tay tiên hứng móc.

Năm thứ hai sau khi Văn Thành chết, thiên tử ốm nặng trong cung Đình Hồ, thầy đồng thầy thuốc đều tới, nhưng không đỡ. Du Thủy Phát Căn bèn nói: “Thượng Quận có thầy đồng, bị ốm thì quỷ thần nhập.” Vua vời lại, sắp cho công trong cung Cam Tuyền. Đến khi thần đồng ốm, vua sai người hỏi thần. Thần nói: “Thiên tử chớ lo lắng bệnh tật. Khi bệnh hơi đỡ, hãy gắng gặp ta ở Cam Tuyền.” Thế rồi bệnh đỡ, bèn tới cung Cam Tuyền, bệnh liền khỏi hẳn. Vua bèn đại xá thiên hạ, xây Thọ cung thờ thần quân. Vị thần tôn quý nhất là thần Thái Nhất, phò tá có các vị thần như Đại Cấm, Tư Mệnh, đều theo thần Thái Nhất. Các thần không thể thấy, chỉ nghe được âm thanh, như tiếng người nói. Lúc đến lúc đi, đến thì có tiếng gió vù vù. Họ ở trong màn trường, có khi ban ngày lên tiếng, song thường vào buổi đêm. Thiên tử làm lễ trừ tai xong rồi mới vào Thọ cung. Cung do thầy đồng là chủ, lo cỗ cúng. Lời thần muốn nói đều do thầy đồng truyền xuống. Lại cho dựng Thọ cung, Bắc cung, giằng co mao, bày đồ tế, để thờ thần. Lời thần nói, vua sai người ghi chép lại, gọi là “hoạch pháp”. Những lời ấy, thói đời đều đã biết, chẳng hề đặc biệt, nhưng riêng thiên tử thích. Việc này bí mật, người đời không ai hay.

Sau đó ba năm, quan hữu ty nói rằng ghi năm nên lấy điềm tốt từ trời mà đặt, không nên đếm một hai. Niên hiệu đầu tiên là Kiến Nguyên, niên hiệu thứ hai do có sao dài xuất hiện nên gọi là Nguyên Quang, niên hiệu thứ ba do khi tế Giao bắt được thu một sừng nên gọi là Nguyên Thú.

Mùa đông năm sau, thiên tử tế Giao ở đất Ung, bàn với quần thần rằng: “Nay thượng đế thì trẫm đã đích thân tế Giao, còn Hậu Thổ thì chưa tế, như vậy lễ chưa đúng vậy.” Quan hữu ty cùng đám Thái sử công, quan cúng tế là Khoan Thư bàn rằng: “Tế trời đất phải dùng muông sinh có sừng chớm nhú như kén tằm, hạt dẻ. Nay bệ hạ đích thân tế Hậu Thổ, thì đàn Hậu Thổ nên đặt ở khoảnh đất tròn giữa hồ, lập năm đàn tế, mỗi đàn dùng một con nghé làm cỗ thái lao, cúng xong chôn cả. Bồi tế đều vận áo vàng.” Thế rồi thiên tử bèn tới phía đông, bắt đầu lập đền Hậu Thổ trên gò đất ở Phần Âm, như lời bàn của đám Khoan Thư. Vua đích thân vái vọng, như lễ tế thượng đế. Lễ xong, thiên tử bèn tới Huỳnh Dương rồi trở về. Đi qua Lạc Dương, xuống chiếu nói rằng: “Thời Tam đại mờ mịt, dòng dõi khó còn. Hãy lấy ba mươi dặm đất phong cho hậu duệ nhà Chu làm Chu Tử Nam quân, để phụng thờ tiên vương ở đó.” Năm ấy, thiên tử bắt đầu tuần du các quận huyện, đã tới sát Thái Sơn.

Mùa xuân năm ấy, Lạc Thành hầu dâng thư tiến cử Loan Đại. Loan Đại là người trong cung của nước Giao Đông, trước từng học cùng thầy với tướng quân Văn Thành, không lâu sau thì làm thày thuốc cho Giao Đông vương. Chị của Lạc Thành hầu là vương hậu của Khang vương, không có con trai. Khang vương chết, con của phi tần được lập làm vương. Khang hậu có hành vi dâm loạn, không vừa ý tân vương, đôi bên tìm đủ cách hại nhau. Khang hậu nghe tin Văn Thành đã chết, lại muốn lấy lòng vua, bèn sai Loan Đại nhờ Lạc Thành hầu cầu kiến thiên tử để nói về phương thuật. Thiên tử đã giết Văn Thành, sau hối hận để y chết sớm, tiếc phương thuật không truyền lại hết, đến khi gặp Loan Đại thì cả mừng. Đại thân hình cao đẹp, lời lẽ nhiều mưu lược, lại dám nói khoác, khiến người nghe không nghi ngờ. Hắn khoác lác rằng: “Thần từng qua lại giữa biển, gặp hội An Kỳ Sinh, Tiển Môn Cao. Song họ nghĩ thần chức mọn, không tin thần. Lại cho rằng Khang vương chỉ là chư hầu thôi, không xứng truyền phương thuật. Thần nhiều lần nói với Khang vương, Khang vương lại không chịu dùng thần. Thày của thần nói: Vàng có thể luyện được, Hoàng Hà vỡ mà có thể lấp được, thuốc bất tử sẽ có được, thần tiên cũng vời đến được. Thần sợ như Văn Thành thì phương sĩ đều ngậm miệng, nào dám nói về phương thuật nữa!” Vua nói: “Văn Thành ăn phải gan ngựa nên chết thôi. Nếu người quả thật có thể lần ra thuật của y, ta có tiếc gì.” Đại nói: “Thày của thần không tìm đến ai, chỉ có mọi người tìm đến ngài. Bệ hạ nhất định muốn với thần tiên tới thì phải quý trọng sứ giả của thần tiên, cho sứ giả có gia quyến, lại dùng lễ tân khách tiếp đãi, không coi nhẹ, cho sứ giả đeo các loại ấn tín, mới có thể khiến sứ giả chuyển lời tới thần. Thần có muốn gặp không chưa rõ. Song tôn trọng sứ giả của thần hết mực, sau mới có thể với thần tới được.” Thế rồi, vua sai kiểm nghiệm thuật nhỏ trước, y bèn đấu cờ, quân cờ tự va chạm vào nhau.

Bấy giờ vua đang lo Hoàng Hà vỡ, song việc luyện ra vàng không thành công, bèn bái Đại làm Ngũ Lợi tướng quân. Qua hơn một tháng, y được trao bốn chiếc ấn vàng, đeo ấn Thiên Sĩ tướng quân, Địa Sĩ tướng quân, Đại Thông tướng quân, Thiên Đạo tướng quân, Vua ban chiếu cho Ngự sử viết: “Xưa kia vua Vũ thông chín sông, khơi bốn dòng. Gần đây nước Hoàng Hà dâng trào, ngập đất liền, lao dịch đắp để không dứt. Trẫm cai trị thiên hạ đã hai mươi tám năm, dường như trời tặng cho trẫm một vị phương sĩ, mà Loan Đại có thể thông hiểu được ý trời. Quẻ Càn nói “rồng bay trên trời? “chim hồng dần tới bàn thạch5”, ý chừng khen ngợi người này. Hãy đem hai ngàn hộ phong cho Địa Sĩ tướng quân Loan Đại làm Lạc Thông hầu?” Ban cho phủ đệ hạng nhất dành cho liệt hầu và một ngàn tôi tớ. Xe, ngựa, màn, trướng vật dụng vua không dùng đem chất đầy nhà y. Lại gả Vệ Trưởng công chúa cho y, tặng một vạn cân vàng, đổi phong hiệu làm công chúa Đương Lợi. Thiên tử đích thân tới phủ tướng quân Ngũ Lợi. Trên đường liên tục có sứ giả tới hỏi thăm, đáp ứng nhu cầu của y. Từ Thái trưởng Công chúa (cô vua), thừa tướng, tướng quân trở xuống, đều đặt rượu thịt gửi tới nhà y để biếu xén. Thế rồi thiên tử lại khắc ấn ngọc “Thiên Đạo tướng quân”, phái sứ giả mặc áo lông vũ, đêm đứng trên đám cỏ tranh màu trắng dâng ấn, còn tướng quân Ngũ Lợi cũng mặc áo lông vũ, đứng trên đám cỏ tranh màu trắng để nhận, tỏ ý không phải bề tôi của thiên tử nữa. Người đeo ấn Thiên Đạo tức là thay thiên tử dẫn dắt thần tiên vậy. Thế rồi Ngũ Lợi thường cúng tế ở nhà vào ban đêm, muốn xin thần tiên hạ phàm. Song thần tiên chưa giáng mà trăm thứ ma quỷ đã tụ tập, song y rất biết sai khiến chúng. Sau này, y chuẩn bị hành trang đi về phía đông ra biển, tìm thày của y. Đại gặp vua có mấy tháng, mà đeo sáu ấn, sang hiển lừng thiên hạ, vùng duyên hải Yên – Tề, không ai không níu tay bảo rằng mình có bí thuật, có thể với thần tiên.

Giữa tháng Sáu mùa hạ năm ấy, thày đồng Cẩm ở Phần Âm cúng cho dân bên cạnh đền Hậu Thổ ở Ngụy Thùy, thấy đất như hình lưỡi câu, vạch đất ra xem thì được chiếc đỉnh. Đỉnh lớn khác hẳn các đỉnh khác, chạm hoa văn song không có đề khoản. Thày đồng lấy làm lạ, liền báo quan. Quan lại báo với Thái thú quận Hà Đông tên là Thắng, Thắng đem tâu cho thiên tử hay. Thiên tử phái sứ giả tới kiểm chứng, hỏi thày đồng Cẩm về việc tìm được chiếc đỉnh, không có điều gian trá, bèn dùng để tế lễ, rước đỉnh tới cung Cam Tuyền, trăm quan đi theo, vua hiến tế. Tới Trung Sơn, trời ấm, có mây vàng che phủ. Có con hươu chạy qua, vua bắn trúng, nhân đem tế. Tới Trường An, công khanh đại phu đều bàn về việc vua tôn thờ đỉnh báu. Thiên tử nói: “Vừa rồi Hoàng Hà dâng tràn, mấy năm thất bát, cho nên ta mới tuần du tế Hậu Thổ, cầu cho trăm họ gieo trồng được ngũ cốc. Năm nay được mùa nhưng chưa bẩm báo thần linh. Đỉnh này có sao lộ ra vậy?” Quan hữu ty đều nói: “Nghe nói xưa Đại Đế6 cho đúc một chiếc đỉnh thần, một nghĩa là thống nhất, là chỗ sau rốt trời đất vạn vật cùng hòa quện. Hoàng Đế cho làm ba chiếc đỉnh báu, tượng trưng trời, đất và người vậy. Vua Vũ gom đồng của chín châu, đúc chín đỉnh, đều từng dùng để nấu vật tế, dâng cúng thượng đế, quỷ thần. Gặp bậc thanh minh thì hiện, truyền đến đời Hạ, đời Thương. Đức nhà Chu suy, xã đàn nước Tống hủy, đỉnh chìm mất không thấy. Chu tụng nói: “Từ nhà ra thềm, từ dễ tới trấu, đỉnh vạc thanh tịnh, không kiêu không loạn, cầu phúc sống lâu. Nay đưa đình tới Cam Tuyền, bóng đẹp như rồng hóa, nhận phúc vô cùng. Đúng lúc Trung Sơn có mây trắng vàng che phủ, như hình thú ấy là điềm báo, trên đường bệ hạ ra tay cung tiễn, săn bắt dưới đàn, cúng tế báo ơn. Duy có người nhận mệnh xưng đế, lòng thấu ý trời, hợp với đức của thiên đế mà thôi. Đỉnh nên cúng vào tổ miếu, cất ở cung đình, để hợp với điềm ứng của thần minh.” Lời chế viết: “Được”

Người ra biển tìm đảo Bồng Lai nói rằng Bồng Lai không xa, song không thể tới là vì không thấy được khí lành. Vua bèn sai quan viên xem khi mây đoán cát hung theo dõi khí lành đó.

Mùa thu năm ấy, vua tới đất Ung, tế Giao, Có người nói: “Ngũ đế trợ giúp cho thần Thái Nhất, nên lập thần vị Thái Nhất rồi vua đích thân tế Giao, cùng ngài.” Vua ngờ không quyết. Người nước Tề là Công Tôn Khanh nói: “Năm nay được đỉnh báu, ngày Tân Tỵ mùa đông là ngày mồng một giao tiết Đông chí, giống thời của Hoàng Đế.” Khanh có thể thư viết rằng: “Hoàng Đế có được đỉnh báu ở đất Uyển Câu, đem hỏi Quỷ Du Khu. Khu đáp: “Để có được đỉnh báu và sách thần, ngày Kỷ Dậu năm ấy là ngày mồng một giao tiết Đồng chí, hợp với lịch trời, hết lại tuần hoàn. Thế rồi Hoàng Đế dùng lịch suy đoán, về sau cứ cách hai mươi năm lại được ngày mồng một giao tiết Đông chí, hai mươi lần suy, tính được ba trăm tám mươi năm, Hoàng Để thành tiên thăng lên trời.” Khanh định thông qua Sở Trung dâng lời tấu. Sở Trung xem qua thư thấy vô lý, ngờ là lời những cuội, từ chối: “Chuyện đỉnh báu đã quyết rồi, còn nhắc làm gì?” Khanh lại thông qua người được vua sủng ái tâu lên. Vua mừng rỡ, cho vời hỏi Khanh. Đáp rằng: “Thần nhận được thể thư này từ Thân Công. Thân Công đã chết.” Vua nói: “Thân Công là người thế nào?” Khanh nói: “Thân Công là người nước Tề, qua lại với An Kỳ Sinh, được nhận khẩu truyền của Hoàng Đế, chứ không có sách vở, chỉ có đỉnh thư này. Viết rằng: “Nhà Hán hưng thịnh lại hợp với thời điểm Hoàng Đế được đỉnh. Bậc thánh của nhà Hán là nằm trong số cháu và chắt của Cao tổ. Đỉnh báu xuất hiện, hợp với ý thần, phải làm lễ phong thiện. Xưa nay phong thiện có bảy mươi hai vua, duy có Hoàng Đế mới được phong thiện ở Thái Sơn. Thân Công nói: Chúa nhà Hán cũng nên lên Thái Sơn phong thiện, lên Thái Sơn phong thiện thì có thể thành tiên thăng lên trời. Thời Hoàng Đế có cả vạn chư hầu, những nước phong cúng tế thần linh có bảy ngàn. Danh sơn trong thiên hạ có tám ngọn thì ba ngọn ở man di, năm ngọn ở Trung Quốc. Trung quốc có Hoa Sơn, Thủ Sơn, Thái Thất, Thái Sơn, Đông Lai. Năm ngọn núi này xưa Hoàng Đế thường tới chơi, hội ngộ với các thần tiên. Hoàng Đế vừa chinh chiến vừa học tiên. Ngài lo trăm họ cản đường tu tiên, liền chém những kẻ phỉ báng quỷ thần, hơn trăm năm mới giao thông được với thần tiên. Hoàng Đế tế Giao cúng thượng đế ở đất Ung, ngụ lại ba tháng. Quỷ Du Khu có hiệu là Đại Hồng, chết táng ở đất Ung, cho nên Hồng Trung chính là mộ ông ta. Sau đó Hoàng Đế tiếp kiến cả vạn thần linh ở Minh Đình. Minh Đình là Cam Tuyền vậy. Còn Hàn Môn là Cốc Khẩu vậy. Hoàng Đế lấy đồng ở Thủ Sơn, đúc đỉnh ở dưới Kinh Sơn. Đỉnh đúc xong, có rồng rủ râu xuống đón Hoàng Đế. Hoàng Đế leo lên cưỡi. Quần thần và hậu cung có hơn bảy mươi người theo lên. Rồng bèn bay đi. Những bề tôi nhỏ khác không được lên, bèn nắm lấy râu rồng. Râu rồng bị nhổ, cung của Hoàng Đế cũng bị rơi. Trăm họ ngưỡng vọng Hoàng Đế đã lên trời, bèn ôm cung của ngài và râu rồng kêu khóc, cho nên hậu thế nhân đặt tên nơi đó là Đỉnh Hồ, cây cung gọi là Ô Hào.”” Thế rồi thiên tử nói: “Than ôi! Ta quả thực được như Hoàng Đế, ta coi việc rời bỏ vợ con như cởi giày mà thôi!” Đoạn bèn bái Khanh làm quan lang, phái y đi về phía đông chầu chực thần ở núi Thái Thất.

Vua bèn tế Giao ở đất Ung, tới Lũng Tây, lại đi về phía tây leo lên núi Không Đồng, chơi đất Cam Tuyền. Lệnh cho đám quan cúng tế Khoan Thư dựng đàn tế thần Thái Nhất, đàn phỏng theo đàn Thái Nhất của Bạc Kỵ, gồm ba tầng. Đàn Ngũ để chạy vòng ở phía dưới, đều đặt theo phương vị, đàn tế của Hoàng Đế ở phía tây nam, sửa tám đường cho quỷ thần lui tới. Vật dụng cũng tế thần Thái Nhất giống như ở đàn nhất chỉ ở đất Ung, song có thêm rượu ngọt, táo, thịt khô, giết một con mao ngưu7 bày lên mâm đĩa cúng. Còn tế Ngũ đế chỉ dùng thịt tế, rượu ngọt tiến cúng. Bốn phía xung quanh dưới đàn tế đặt các thần tọa, để tể tự liên tục các vị thần tùy tòng giáng lâm và sao Bắc Đẩu. Cúng xong, thịt tế thừa đem thiêu hóa. Trâu cúng dùng trâu trắng, hươu đặt trong lòng trâu, lợn đặt trong lòng hươu, rồi dùng nước ngâm. Tế mặt trời dùng trâu, tế mặt trăng dùng dê hoặc lợn. Quan chủ tế cúng thần Thái Nhất thì mặc áo thêu màu tía. Tế Ngũ đế mặc theo màu sắc của từng ngài. Tế mặt trời mặc áo đỏ, tế mặt trăng mặc áo trắng.

Tháng Mười một, ngày Tân Tỵ, mồng một giao tiết Đông chí, sáng sớm, thiên tử bắt đầu tế thần Thái Nhất ở ngoài thành. Sớm tế mặt trời, chiều tế mặt trăng thì chỉ vài; còn tế thần Thái Nhất thì y theo lễ tế Giao ở đất Ung. Lời khấn rằng: “Thuở trước trời đem đỉnh báu, sách thần trao cho Hoàng Đế, mồng một trở lại mồng một, hết lại tuần hoàn, nay hoàng đế kính cần bái kiến ở đây!” Nhà vua vận áo tế màu vàng. Đuốc thắp đầy đàn cúng, cạnh đàn là dụng cụ đun nấu. Quan hữu ty nói: “Trên đàn có ánh sáng” Công khanh nói: “Khi hoàng đế lần đầu tế Giao, cúng thần Thái Nhất ở cung Vân Dương, quan hữu ty bưng ngọc bích lớn cùng trâu lớn nuôi được năm năm để dâng cúng. Đêm ấy có ánh sáng đẹp, đến sáng, khí mây vàng tỏa trên trời.” Đám Thái sử Công, quan cúng tế Khoan Thư nói: “Thần linh cho hiện vẻ tốt là điềm ban phúc giáng lành, nên nhân đây lập đàn Thái Chỉ ở nơi có ánh sáng để tỏ rõ điềm linh ứng. Lệnh cho quan Thái chúc lĩnh ý, tế tự vào hai mùa thu đông. Ba năm thiên tử tế Giao một lần.”

Mùa thu năm ấy, vì việc thảo phạt Nam Việt, nên tế cáo thần Thái Nhất, dùng gỗ mẫu kinh làm cán, trên lá cờ vẽ mặt trăng, mặt trời, Bắc đẩu, rồng thăng, để tượng trưng cho ba sao Thiên Nhất, làm ngọn cờ đầu tế thần Thái Nhất, gọi là Linh kỳ. Khi cầu khấn cho việc binh thì quan Thái sử cầm cờ chỉ về phía nước phải thảo phạt. Còn tướng quân Ngũ Lợi được phái đi, không dám ra biển, lại đi tới Thái Sơn cúng tế. Vua sai người ngầm theo kiểm chứng, quả thực không thấy thần tiên nào hết. Ngũ Lợi nói bậy là gặp thầy mình, phương thuật đã hết, phần nhiều không linh ứng. Vua bèn giết Ngũ Lợi.

Mùa đông năm ấy, Công Tôn Khanh chầu chực thần tiên ở Hà Nam, thấy dấu vết của thần tiên trên thành Câu Thị, có vật thần như chim trĩ, qua lại trên thành. Thiên tử đích thân tới thành Câu Thị xem vết tích. Hỏi Khanh: “Không bắt chước Văn Thành, Ngũ Lợi đó chứ?” Khanh nói: “Thần tiên không ai tìm đến vua chúa, chỉ có vua chúa tìm đến. Phép cầu thần tiên nếu không cho hạn dài ngày, thì thần tiên không tới, Bàn chuyện thần tiên như bàn chuyện quái đản vu khoát, phải qua nhiều năm mới với thần tiên tới được.” Thế rồi quận quốc đều sửa sang đường sá, cung điện, đạo quán, miếu thờ thần trên danh sơn, mong ngóng thiên tử gia lâm.

Năm ấy, diệt vong Nam Việt, vua có kẻ sủng thần là Lý Diên Niên dùng nhạc hay dâng hiến. Vua cho là việc tốt, hạ lệnh cho công khanh bàn bạc, nói rằng: “Việc thờ cúng trong dân gian chuộng dùng nhạc có múa, có trống, nay tế Giao không có nhạc, liệu tương xứng không?” Công khanh nói: “Thời cổ tế trời đất đều có nhạc, nên thần linh mới nhận được lễ cúng.” Có người nói: “Thái Đế sai Tố Nữ gảy đàn sắt năm mươi dây, tiếng buồn thảm, đế không chịu được, nên sửa đàn sắt ấy thành loại hai mươi lăm dây.” Thế rồi đem việc diệt Nam Việt tế cáo thần Thái Nhất, Hậu Thổ, bắt đầu dùng vũ nhạc, thêm số trẻ hát, chế ra đàn sắt hai mươi lăm dây và đàn Không hầu8 là bắt đầu từ đây.

Mùa đông năm sau, vua bàn rằng: “Thời xưa chỉnh đốn binh bị, khao quân trước, sau đó phong thiện.” Đoạn bèn lên phía bắc tuần du quận Sóc Phương, thống lĩnh hơn mười vạn quân, quay về tế mộ Hoàng Đế ở Kiều Sơn, khao quân ở Tu Như. Vua nói: “Ta nghe nói Hoàng Đế bất tử, nay lại có mộ, sao vậy?” Có người đáp rằng: “Hoàng Đế đã thành tiên, thăng lên trời, đám bề tôi đem chôn áo mão của ngài.” Sau khi tới Cam Tuyền, để chuẩn bị phong thiện ở Thái Sơn, vua tế thần Thái Nhất trước.

Từ khi có được đỉnh báu, vua cùng các công khanh, Nho sinh bàn việc phong thiện. Phong thiện do ít cử hành, (thời Hoàng Đế) lại cách quá xa, nên không ai biết nghi lễ thế nào, còn Nho sinh thì muốn đem các việc như tế vọng, bắn trâu chép trong Thượng Thư, Chủ quan, Vương chế vào lễ phong thiện. Người đất Tề là Đinh Công, hơn chín mươi tuổi, nói: “Phong thiện là để lưu lại danh tiếng bất hủ… Tần Thủy Hoàng không lên được Thái Sơn phong thiện. Bệ hạ nhất định muốn lên thì gắng leo cao một chút sẽ không có mưa gió, như vậy có thể lên núi phong thiện vậy.” Thế rồi vua bèn lệnh cho các Nho sinh tập bắn trâu, thảo ra nghi lễ phong thiện. Vài năm sau, đến dịp cử hành. Thiên tử nghe được lời của Công Tôn Khanh và đám phương sĩ, nói rằng từ Hoàng Đế trở về trước mỗi khi phong thiện đều tìm lấy vật quái dị để cảm thông với thần, nên muốn bắt chước Hoàng Đế trước đây từng tiếp sứ giả của thần tiên là phương sĩ Bồng Lai, sinh đức với Cửu hoàng thời viễn Cổ, rồi lại rộng dùng Nho thuật để tu sức. Đám Nho sinh đã không thể phân biệt rõ việc phong thiện, lại câu nệ vào sách cổ văn Kinh Thi, Kinh Thư, không dám thỏa sức phát huy. Vua đem đồ lễ phong thiện đưa cho đám Nho sinh xem, có kẻ nói “không giống thời cổ”, Từ Yến lại nói: “Các quan cúng tế ở Thái Thường hành lễ không bằng nước Lỗ xưa” Khi đám Chu Ba còn đang tụ tập, bàn luận về việc phong thiện thì vua đã phế truất Yển, Bá, bãi bỏ tất cả Nho sinh không dùng nữa.

Tháng Ba, vua đi về đông tới huyện Câu Thị, lên ngọn Thái Thất trên núi Trung Nhạc tế lễ. Các quan theo hầu ở dưới núi dường như nghe thấy có tiếng hô “Vạn tuế!” Hỏi người trên núi, người trên núi nói rằng không hô; hỏi phía dưới, phía dưới cũng nói không hô. Thế rồi đem ba trăm hộ cắt về núi Thái Thất để thờ cúng, gọi là ấp Sùng Cao. Đi tiếp về phía đông lên núi Thái Sơn, cây cối trên núi chưa mọc lá, bèn sai người chuyển bia đá đặt trên đỉnh Thái Sơn.

Vua lại tiếp tục về phía đông, đi tuần trên biển, làm lễ cúng tám thần. Người đất Tề dâng sớ nói về những chuyện thần tiên kỳ quái có đến hàng vạn, song không ai ứng nghiệm. Đoạn bèn phái thêm thuyền, lệnh cho hàng ngàn người nói rằng giữa biển Có núi thần đi tìm tiên nhân Bồng Lai. Công Tôn Khanh cầm phù tiết đi trước, chầu chực thần ở các ngọn danh sơn, tới Đông Lai, nói rằng đêm gặp một người, cao mấy trượng, đến gần thì không thấy nữa, chỉ thấy vết chân rất lớn, như chân muông thú. Quần thần có người kể từng gặp một ông lão dắt chó, bảo rằng “ta muốn gặp thiên tử”, xong bỗng không thấy đâu. Vua thấy vết chân lớn, chưa tin, khi nghe quần thần có người kể về ông lão thì tin chắc là tiên vậy. Đêm ở lại trên biển, cho đám phượng sĩ xe trạm, ngầm phái hàng ngàn người đi tìm tiên.

Tháng Tư, về tới huyện Phụng Cao, Vua suy nghĩ đến lời bàn của Nho sinh và phương sĩ về lễ phong thiện, mỗi người một phách, không có căn cứ, khó thể thi hành. Thiên tử tới núi Lương Phụ, làm lễ cúng thần đất. Ngày Ất Mão, lệnh cho các Nho sinh làm quan Thị trung đội mũ Bì biền, mặc quân phục giắt hốt, đích thân vua bắn trâu làm lễ. Đặt đàn tế trời ở phía đông dưới Thái Sơn, làm như lễ tế Giao tế thần Thái Nhất. Đàn tế rộng một trượng hai thước, cao chín thước, phía dưới có sở ngọc điệp, giữ kín. Lễ xong, thiên tử một mình cùng Thị trung phụng xa Tử Hầu lên Thái Sơn, cũng có đàn tế trời. Những việc này đều cấm truyền ra ngoài. Ngày hôm sau, xuống núi theo đường phía bắc. Ngày Bính Thìn, tế đất ở núi Tiêu Nhiên phía đông bắc dưới chân núi Thái Sơn, làm như lễ tế Hậu Thổ. Thiên tử đều đích thân lạy tế, mặc áo vàng, tất cả đều dùng nhạc. Vùng Giang Hoài có một loại cỏ tranh thân ba sọc, dùng làm chiếu đệm cho thần. Dùng đất bùn ngũ sắc đắp đầy đàn tế. Thả các loại cầm thú hiếm lạ cùng chim trĩ trắng, để tăng thêm không khí của buổi lễ. Các loài thú như con hủy9, mao ngưu, tê giác, voi đều không dùng. Rồi tất cả trở về Thái Sơn sau đó mới rời đi. Hôm làm lễ phong thiện, ban đêm dường như có ánh sáng, ban ngày có mây trắng bốc lên từ đàn tế.

Thiên tử làm lễ phong thiện trở về, ngồi ở Minh đường, quần thần thay nhau chúc thọ. Thế rồi vua xuống chiếu cho ngự sử, viết: “Trẫm đem thân nhỏ gánh vác ngôi chí tôn, nơm nớp lo sợ không cáng đáng được. Đức trẫm thì mỏng, không hiểu rõ lễ nhạc. Tế thần Thái Nhất, dường như có ánh sáng đẹp, luôn hiện trước mắt, ta sững sờ bởi cảnh tượng kỳ lạ, muốn ngăn lại mà không dám, bèn lên Thái Sơn tế trời, đoạn tới Lương Phụ, rồi tế đất ở núi Túc Nhiên. Trẫm tự sửa mình, gắng cùng sĩ đại phu đổi mới. Ban cho dân cứ trăm hộ được một con trâu, mười thạch rượu; người già tuổi tám mươi cùng cô nhi quả phụ bạn thêm hai thớt vải, lụa. Miễn lao dịch cho các vùng Bác huyện, Phụng Cao, Xà Khưu, Lịch Thành, không cần nộp tô thuế năm nay. Đại xá thiên hạ, như lệnh tha năm Ất Mão. Những nơi trẫm đi qua chớ phạt phục tác10. Việc xảy ra từ hai năm trước đều không truy cứu nữa.” Lại xuống chiếu viết: “Thời cổ thiên tử năm năm đi tuần thú một lần, cúng tế ở Thái Sơn, chư hầu đến châu có chỗ nghỉ. Nay lệnh cho chư hầu dựng phủ đệ của mình dưới núi Thái Sơn.”

Thiên tử phong thiện ở Thái Sơn xong xuôi, không gặp gió mưa, tai hại. Còn đám phương sĩ lại nói có thể sắp tìm được các ngọn núi thần Bồng Lai, thế là vua mừng rỡ như thể sẽ gặp được họ, bèn lại đi về đông tới biển trông ngóng, mong thấy được Bồng Lai. Phụng xa đô úy Tử Hầu bạo bệnh, chết ngay trong ngày. Vua bèn rời đi, men theo biển đi lên phía bắc tới Kiệt Thạch, đi tuần từ Liêu Tây, qua biên giới phía bắc tới Cửu Nguyên. Tháng Năm, về đến Cam Tuyền. Quan hữu ty nói đỉnh báu xuất hiện thì đặt niên hiệu năm đó là Nguyên Đỉnh, đặt năm ấy là năm Nguyên Phong đầu tiên.

Mùa thu năm ấy, có sao tỏa sáng ở giếng phía đông. Hơn mười ngày sau, có sao tỏa sáng ở chòm Tam thai. Quan coi khí mây là Vương Sóc nói: “Thần đón xem, chỉ thấy riêng sao ấy mọc, như quả bầu, chốc sau quãng hết bữa ăn thì lặn mất.” Quan hữu ty nói: “Bệ hạ đặt ra lễ phong thiện cho nhà Hán, nên trời đáp lại bằng ngôi sao đức vậy.”

Mùa đông năm sau, tế Giao ở đất Ung, tế Ngũ đế, quay về, lạy khấn thần Thái Nhất. Lời khấn rằng: “Sao đức sáng rọi, là điềm phúc lành. Sao thọ nối mọc, rực rỡ quang minh. Sao tín sáng bừng, hoàng đế kính lạy các thần quan Thái chúc đã tế!”

Mùa xuân năm ấy, Công Tôn Khanh nói gặp thần tiên ở núi Đông Lai, dường như nghe thấy thần nói muốn “gặp thiên tử”. Thế rồi thiên tử tới thành Câu Thị, bái Khanh làm Trung đại phu. Rồi tới Đông Lai, ở lại mấy ngày, không gặp được ai, chỉ thấy vết chân lớn. Lại sai phương sĩ đi tìm thần quái, hái linh chi đến hàng ngàn người. Năm ấy hạn hán. Thế rồi thiên tử tuần du không có danh nghĩa chính đáng, bèn tới cầu mưa ở Vạn Lý Sa, đi qua Thái Son cúng bái. Trở về tới Hồ Tử, đích thân chỉ huy lấp chỗ để bị vỡ Hoàng Hà, ở lại hai ngày, thả đồ tế xuống nước rồi rời đi. Sai hai tướng đem quân tới lấp chỗ đê vỡ ở Hoàng Hà, khiến Hoàng Hà đổ vào hai con kênh chạy ra biển, khôi phục dấu tích xưa của vua Vũ.

Bấy giờ đã diệt Nam Việt, người đất Việt là Dũng Chi bèn nói: “Tục người Việt tin ma quỷ, mà khi họ cúng tế đều nhìn thấy ma quỷ, nhiều lần ứng nghiệm. Xưa vua Đông Âu tôn kính ma quỷ, nên thọ đến một trăm sáu mươi tuổi. Đời sau khinh nhờn, nên suy tổn.” Đoạn bèn sai thầy đồng người đất Việt lập đền thờ kiểu Việt, đặt bé nhưng không có đàn tế, cũng thờ thiên thần, thượng đế, trăm loại ma quỷ, dùng gà để bói. Vua tin theo, đền thờ Việt, bói gà bắt đầu dùng từ đây.

Công Tôn Khanh nói: “Thần tiên có thể gặp, song bệ hạ tới tìm thường sốt sắng, bởi vậy không gặp được. Nay bệ hạ có thể dựng đạo quán, như ở thành Câu Thị, bày thịt khô và táo, thần tiến hẳn sẽ tới. Vả lại thần tiên thích ở lầu cao.” Thế rồi vua lệnh cho tại Trường An thì dựng quản Phỉ Liêm và quán Quế; tại Cam Tuyền thì dựng quán Ích Diên Thọ; sai Khanh cầm phù tiết, bày đồ cúng chầu chực thần tiên. Lại dựng đài Thông Thiên, đặt đồ thờ ở phía dưới, để vời gọi các vị thần tiên. Thế rồi lại cho đặt thêm tiền điện ở cung Cam Tuyền, bắt đầu mở rộng các cung thất. Mùa hè, cỏ linh chi mọc trong điện. Vì lấp chỗ đê vỡ ở Hoàng Hà, nên thiên tử cho dựng đài Thông Thiên, dường như có ánh sáng lạ, bèn xuống chiếu nói: “Trong điện ở cung Cam Tuyền mọc ra chín nhánh linh chi, nên đại xả thiên hạ, bỏ phạt phục tác.”

Sang năm sau, đánh Triều Tiên. Mùa hè, hạn hán. Công Tôn Khanh nói: “Thời Hoàng Đế, hễ tế trời là trời hạn liền ba năm, đàn tế khô.” Vua bèn xuống chiếu rằng: “Trời hạn, ý chừng làm khô đàn tế chăng? Nay lệnh cho thiên hạ kính thờ sao thiêng”

Sang năm sau, vua tế Giao ở đất Ung, tuần hành qua đường Hồi Trung. Mùa xuân, tới Minh Trạch, theo đường Tây Hà trở về.

Mùa đông năm sau, vua đi tuần Nam Quận, tới Giang Lăng rồi về đông. Lên tế lễ ở núi Thiên Trụ huyện Tiềm, gọi là ngọn Nam Nhạc. Đi thuyền trên Trường Giang, từ Tầm Dương ra Tung Dương, qua Bành Lãi, tế các núi cao sông lớn. Phía bắc tới Lang Da, men theo biển đi lên. Giữa tháng Tư, tới huyện Phụng Cao, làm lễ phong thiện.

Ban đầu, thiên tử phong thiện ở Thái Sơn, di chỉ phía đông bắc Thái Sơn là chỗ Minh đường thời cổ, thế hiểm không rộng. Vua muốn dựng Minh đường cạnh Phụng Cao, nhưng không rõ quy mô hình thức. Người Tế Nam là Công Ngọc Đới dâng bản vẽ Minh đường thời Hoàng Đế. Trong bản vẽ Minh đường có một điện, bốn mặt không có vách, lợp cỏ tranh, thông với nước, quanh tường cung làm đường phức đạo11, trên có lầu, hướng từ phía tây nam vào điện, đặt tên Côn Lôn, thiên tử từ lối đó đi vào, để cúng bái thượng đế. Thế rồi vua hạ lệnh dựng Minh đường ở Vấn Thượng huyện Phụng Cao, như trong bản vẽ của Đới. Năm năm sau cử hành phong thiện, thờ thần Thái Nhất, Ngũ đế ở vị trí trên nhất trong Minh đường, sai thờ Cao hoàng đế ở vị trí đối diện, Cúng Hậu Thổ ở phòng dưới, dùng hai mươi cỗ thái lao. Thiên tử từ đường Côn Lôn đi vào, bắt đầu với Minh Đường như lễ tế Giao. Lễ xong, đốt củi dưới chính đường. Rồi vua lại lên Thái Sơn, mật đảo trên đỉnh núi. Sau đó tế Ngũ để ở dưới Thái Sơn, vị nào tế theo phương nấy, Hoàng Đế và Xích Đế cùng một phương, quan hữu ty bồi tế. Trên Thái Sơn giường đuốc, phía dưới đều hưởng ứng theo.

Hai năm sau đó, tháng Mười một, ngày Giáp Tý, sáng sớm mồng một giao tiết Đông chí, người xem lịch lấy làm ngay chính thống. Thiên tử đích thân tới Thái Sơn, vào ngày Giáp Tý, tháng Mười một, sáng sớm giao tiết Đông chí, thì tế thượng đế ở Minh đường, không cần phong thiện. Lời khấn rằng: “Trời gia ban cho hoàng đế sách thần Thái Nguyên, xoay vòng nối tiếp. Hoàng đế xin kính lạy thần Thái Nhất Thiên tử lại đi về động ra tới biển, khảo tra những kẻ ra biển và đàm phương sĩ đi tìm thần tiên, không có ai ứng nghiệm, song vẫn điều thêm người đi, mong gặp được. Ngày Ất Dậu, tháng Mười một, đài Bách Lương hỏa hoạn. Ngày mồng một, tức ngày Giáp Ngọ, tháng Mười Hai, vua đích thân cử hành lễ tế ở núi Cao Ly để tế Hậu Thổ. Sau đó, vua ra Bột Hải, tế vọng các thần ở Bồng Lai, để mong tới được cõi lạ.

Vua về kinh, do đài Bách Lương bị hỏa hoạn, nên đổi nơi tiếp nhận sổ sách sang cung Cam Tuyền, Công Tôn Khanh nói: “Hoàng Đế cất xong đài Thanh Linh, mười hai ngày sau bị cháy, Hoàng Đế bèn xây Minh đình, Minh đình là cung Cam Tuyền vậy.” Phương sĩ có nhiều kẻ nói đế vương thời cổ đóng đô ở Cam Tuyền. Từ đó về sau, thiên tử lại cho các chư hầu vào chầu ở Cam Tuyền, xây phủ đệ cho chư hầu ở Cam Tuyền. Dũng Chi bèn nói: “Tục nước Việt khi có hỏa hoạn, làm lại nhà ắt phải to hơn, để chế ngự tại ương.” Thế rồi dựng cung Kiến Chương, quy mô tới ngàn nhà vạn cửa. Tiền điện cao hơn cung Vị Ương. Phía đông là Phượng khuyết, cao hơn hai mươi trượng. Phía tây là Đường trung, có Hổ quyền12 chu vi mấy chục dặm. Phía bắc làm hồ lớn, Tiệm đài giữa hồ cao hơn hai mươi trượng, đặt tên là Thái Dịch trì, giữa hồ đặt ra các đảo Bồng Lai, Phương Thượng, Doanh Châu, Hồ Lương, lại có những thứ tượng trưng cho các ngọn núi thần, Tủa cá ngoài biển. Phía nam có Ngọc đường, Bích môn cùng các tượng chim lớn. Đoạn bèn lập đài Thần Minh, lầu Tỉnh Can, cao hơn năm chục trượng, giữa các lầu đài có đường nối liền nhau cho xe loan lui tới.

Mùa hè, nhà Hán đổi lịch, lấy tháng Giêng làm tháng đầu năm, chuộng màu vàng, ấn chương ghi tên quan đổi thành năm chữ. Nhân đổi niên hiệu thành Thái Sơ năm đầu tiên. Năm ấy, tây tiến đánh Đại Uyển. Nạn châu chấu bùng nổ. Bọn Đinh phu nhân và Ngu Sơ người Lạc Dương dùng phương thuật trù úm Hung Nô, Đại Uyển.

Năm sau, quan hữu ty nói đàn Ngũ chỉ ở huyện Ung, cỗ cúng không có thịt chín, quả phẩm thơm tho không đủ. Bèn lệnh cho quan cúng tế dâng vào các đàn chỉ cỗ thịt nghé, màu lông của vật tế lựa theo ngũ hành13, dùng ngựa gỗ thay cho ngựa non. Riêng tế Ngũ đế thì dùng ngựa non, vua đích thân tế Giao cũng dùng ngựa non. Khi vua tuần hành qua vùng nào, vùng nấy mới dùng ngựa non tế thần. Các lễ khác chiểu theo như cũ.

Năm sau, đi về đông tuần du trên biển, khảo tra việc tìm thần tiên, đều chưa có ai ứng nghiệm. Phương sĩ có kẻ nói: “Thời Hoàng Đế, cho dựng năm thành mười hai lầu, để chờ đón thần tiên ở Chấp Kỳ, đặt tên là đền Nghênh Niên.” Vua cho phép dựng theo cách đó, đặt là đền Minh Niên. Vua đích thân tới tế lễ thượng đế, mặc áo màu vàng.

Công Ngọc Đới nói: “Thời Hoàng Đế tuy lập đàn tế trời ở Thái Sơn, song Phong Hậu, Phong Cự, Kỳ Bá lệnh cho Hoàng Đế lập đàn tế trời ở Đồng Thái Sơn, đàn tế đất ở Pham Sơn, nếu đều ứng với điềm lành, sau đó mới bất tử được.” Thiên tử bèn hạ lệnh sắp đồ tế, tới Đông Thái Sơn. Đông Thái Sơn nhỏ thấp, không xứng với tên gọi, bèn lệnh cho quan công hành lễ, chứ không phong thiện ở đây. Sau đó lệnh cho Đới phụng thờ, đón thần. Mùa hè, bèn quay lại Thái Sơn, làm lễ phong thiện năm năm một lần như trước, đồng thời tế thêm thần đất ở Thạch Lư. Thạch Lư ở phía nam dưới chân núi Thái Sơn, phương sĩ nhiều kẻ nói rằng đây là làng của thần tiên, nên vua đích thân tế đất ở đây.

Năm năm sau đó, lại tới Thái Sơn tế trời, khi về qua tế ở Thường Sơn.

Nay những đền thờ thiên tử dựng lên như đền thờ Thái Nhất, đền thờ Hậu Thổ, thì, ba năm vua đích thân tế Giao ở đó một lần. Lễ phong thiện do nhà Hán đặt định thì năm năm tế một lần. Năm đền thờ do Bạc Kỵ đề xuất dựng lên là Thải Nhất, Tam Nhất, Minh Dương, Mã Hành, Xích Tinh, thì do các quan lo việc cúng tế do Khoan Thư cầm đầu tế lễ hằng năm. Có sáu đền thờ đều do quan Thái chúc cai quản. Đến như các thần trong tám vị thần, cùng các đền nổi tiếng khác như Minh Niên, Phàm Sơn, nếu thiên tử tuần hành ngang qua thì tế, rời đi thì thôi. Các đền do phương sĩ dựng lên, ai quản đền nấy, chết thì thôi, quan cúng tế không quản. Các đền khác đều theo như trước. Đức kim thượng phong thiện, sau đó mười hai năm mới quay lại tế hết năm núi bốn sông14. Còn bọn phương sĩ chầu chực thần tiên, ra biển tìm Bồng Lai, rốt cục không linh nghiệm. Những kẻ chầu thần như Công Tôn Khanh, còn đem vết chân người khổng lồ lấy cớ giải trình, cũng không hiệu quả. Thiên tử ngày một ghét những lời quái đản vu khoát của bọn phương sĩ, song rốt cuộc chỉ buông lỏng, không cắt đứt, mong được gặp thần tiên thật. Từ đó về sau, đám phương sĩ bàn việc thờ thần ngày một nhiều, song hiệu quả của nó có thể ngẫm mà biết vậy.

Thái sử công bàn rằng: Ta đi theo nhà vua tuần hành tế lễ trời đất, các thần cùng núi sông danh thắng mà tham dự phong thiện ở đó. Vào Thọ cung chầu nghe giọng thần, xét xem lời nói của phương sĩ, quan tế; rồi lui về lần lượt luận thuật những việc thờ cúng quỷ thần từ xưa tới nay, để thấy hết được ngọn ngành, ngõ hầu các bậc quân tử đời sau có thể xem được. Còn như quy định cụ thể về mâm bát ngọc lụa, nghi lễ hiến tế báo đáp thì đã có các quan hữu ty lưu giữ.

Chỉ Đạo giáo.↩︎

Kiêu, kính: kiêu là con chim dữ như loài cú vọ, ăn thịt mẹ; kính còn gọi là con phá kính, giống thú dữ, ăn thịt bố. Xưa gọi kẻ bất hiếu là kiêu kính.↩︎

Bạch kim: ở đây chỉ hợp kim bạc và thiếc.↩︎

Đàn tế trời đất, Ngũ đế thời xưa.↩︎

Quẻ Càn trong Kinh Dịch nói rằng “Rồng bay trên trời, tới gặp bậc đại nhân” ở đây ngầm nói việc vua có được bề tôi giỏi; lại có câu “Chim hồng dần tới bàn thạch, ăn uống vui thú” ở đây ngầm nói việc bề tôi gặp được vua hiền.↩︎

Chỉ Phục Hy.↩︎

Tên một giống bò đuôi dài (ngày xưa dùng làm ngù cờ), có sức khỏe làm việc nặng.↩︎

Giống đàn sắt nhưng nhỏ hơn.↩︎

Một loài dã thú thời xưa, giống con trâu, sừng dùng làm chén uống rượu.↩︎

Phục tác; một hình phạt thời Hán, kẻ phạm tội phải phục dịch trong vòng một năm.↩︎

Phức đạo: còn gọi phúc đạo, chỉ lối đi bắc trên không giữa các kiến trúc lầu gác, thường có hai lối trên và dưới nên gọi là phức hoặc phúc.↩︎

Chuồng nuôi hổ.↩︎

Sách Tập Giải chú thích: nếu hỏa thắng kim thì khi tế Ngũ đế dùng con đực có tông màu trắng.↩︎

Ngũ nhạc, tứ độc: chỉ năm ngọn núi Thái Sơn, Hành Sơn, Hoa Sơn, Hằng Sơn, Tung Sơn; bốn con sông Trường Giang, Hoàng Hà, Hoài Hà, Tế Thủy.↩︎