Lời giới thiệu

Trong xã hội phong kiến, quyền lực là tất cả. Quyền lực đem đến lợi lộc công danh, lại có sức thay trời phong tước cho cả quỷ thần nữa. Bởi thế xưa nay, ít ai không sùng bái quyền lực. Vì quyền lực mà diễn ra bao nhiêu tấn chính kịch, náo kịch, bi kịch và cả thảm kịch cung đình, kéo theo bao nhiều đau khổ cho mọi kiếp sinh linh.

Lịch sử mấy nghìn năm của Trung Quốc, từ thời Tiên Tần cho đến Minh Thanh đã chứng minh điều đó.

Bởi vậy, nghiên cứu đạo “trị nhân” hoặc “nhân trị” đối với việc duy trì tinh thần của con người, tăng thêm sức mạnh cho con người, nâng cao sức sống cho con người là hết sức cần thiết và có một ý nghĩa to lớn không thể coi thường được.

Gần bảy mươi vấn đề với từng ấy câu chuyện lịch sử có thật, được chia thành bốn phần “giành quyền”, “hành thuật”, “vân trí”, “bày mưu”, nhà văn Lãnh Thành Kim đã dẫn chúng ta hết “nơi thì lừa đảo” đến “nơi thì xót thương”, chứng kiến hết sức sinh động và chân thực gần bảy mươi tấn tuồng đời đau thương của lịch sử mấy nghìn năm trên đất nước Trung Hoa láng giềng để cùng rút ra những bài học nhân thế.

Hà Nội, tháng 7 năm 1997

ÔNG VĂN TÙNG

PHẦN THỨ NHẤT
GIÀNH QUYỀN

LỜI CỦA NGƯỜI GIÀNH QUYỀN

- Tấn Điệu công nói: Kẻ bề tôi cần có vua để ra lệnh. Về mặt chữ viết thì chữ khẩu (𠮟 miệng) và chữ doãn (𠆢 quan một vùng) là thành chữ quân @ vua.

- Xuân thu phồn lộ: Người đức sánh với trời đất gọi là vua, trời phù hộ coi như con, ấy là Thiên tử.

Kinh Dịch: Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức, trời vận hành mạnh mẽ, người quân tử (lấy sự) tự cường không ngừng nghỉ.

- Hàn thi ngoại truyện: Quân sao gọi là quần? Người quần tụ được muôn vật trong thiên hạ và trừ hại cho chúng thì gọi là quân.

Lão tử: Đạo đức, trời lớn, đất lớn vương cũng lớn. Trong vực có bốn cái lớn, mà vương chiếm một.

Lễ Ký: Lễ, là cái gậy lớn của vua, chính là chỗ giấu thân của vua vậy.

Nguyên sử, ẩn dật truyện: Người quân tử mang thuật kinh thế, lường thấy thời thế không làm được thì ở nơi cao để giữ trọn chí của mình.

Phong tục thông: “Dịch” bảo là, trời thì mùa xuân trước rồi sau đến mùa thu, đất thì mọc trước rồi tàn lụi sau, mặt trời mặt trăng thì sáng trước rồi tối sau. Bởi thế, các bậc vương giả học theo, cũng tức là dạy trước rồi sau mới thực hành vậy.

- Sử ký: Chu Công răn Bá Cầm: Ta ở trong thiên hạ, cũng chẳng hèn gì. Thế nhưng một lần gội đầu ba lần vắt tóc, một bữa ăn, ba lần đứng dậy để đón hiền sĩ, mà vẫn lo để mất hiền nhân trong thiên hạ.

- Mạnh tử nói: Vua mà coi bề tôi như tay chân, ắt bề tôi sẽ coi vua như gan ruột.

- Mạnh tử nói: Người thiện chiến cầu ở cái thế, không trách ở người. Cho nên có thể chọn được người mà thể hiện được thế.

- Kinh dịch: Phàm bậc đại nhân, đức hợp với trời đất, sáng suốt hợp với nhật nguyệt, trật tự hợp với bốn mùa, may rủi hợp với quỷ thần. Đi trước trời mà trời không cản, đi sau trời mà vâng theo thiên thời.

- Tôn tử nói: Tính cái lợi xong rồi, lại xem cái thế, để giúp từ bên ngoài cái thế, do lợi mà khống chế mất cái quyền vậy.

- Thuyết uyển: Chính sự có ba bậc. Chính sự của bậc vương là giáo hóa. Chính sự của kẻ bá là ra uy. Chính sự của nước mạnh là hiếp đáp.

Ba bậc đó, mỗi bậc có tác dụng riêng như giáo hóa là quý nhất. Giáo hóa không được thì phải ra uy. Ra uy không được thì phải gia hình. Phàm đã phải gia hình thì không còn là cái quý của bậc vương giả nữa.

- Hàn phu tử nói: Thế là xe của vua. Uy là roi của vua. Bề tôi là ngựa của vua. Dân là bánh xe của vua.

- Quản tử: Nước có bốn giềng mối. Đứt một giềng, tất nghiêng, đứt hai giềng tất nguy, đứt ba giềng tất đổ, đứt bốn giềng tất diệt. Nghiêng có thể chỉnh, nguy có thể yên, đổ có thể dựng, diệt thì không thể phục lại được nữa. Bốn giềng mối dó, một là lễ, hai là nghĩa, ba là liêm, bốn là sỉ.

- Hàn tử: Vua lập công thành danh bằng bốn điều: một là thiên thời, hai là lòng người, ba là kỹ năng, bốn là vị thế. Nếu được thiên thời thì không cần dốc sức mà tự sinh, được lòng người thì không cần thúc cũng tự chuyển, được kỹ năng thì không vội cũng tự nhanh, được vị thế thì không đẩy danh vẫn thành.

- Lã Thị Xuân Thu: Vực sâu thì cá rùa đến ở, vua hiền thì hào kiệt đến giúp.

1. BAO TỰ MỈM CƯỜI MÀ NHÀ CHU MẤT NƯỚC

Đàn ông Trung Quốc thích đem tội làm loạn đất nước đổ lên đầu đàn bà, do vậy câu “Hồng nhan họa thủy” (Khách má hồng là nguồn tai họa) trở thành câu cửa miệng của đàn ông Trung Quốc. Nhất là khi tai nạn giáng xuống, đàn ông Trung Quốc thích dùng pháp bảo đó để người đàn bà chịu tội, còn mình thì hóa thân thành công thần của lịch sử, hoặc nhà tiên tri, chỉ ra họa phúc của tương lai.

Nghe nói, đời Thương vì Đát - Kỷ gây loạn mà diệt vong, đời Chu chỉ vì cái mỉm cười của Bao Tự mà mất, đời Minh do tướng giữ Sơn Hải Quan Ngô Tam Quế “giận vì hồng nhan”, mà kỹ nữ Trần Viên Viên trở thành thủ phạm của việc mất nước; còn Đường Minh Hoàng vì sủng ái Dương Quý Phi mà gây nên “Loạn An Sử”, Hán Thành Đế vì sủng ái chị em Triệu Phi Yến, Triệu Hợp Đức mà làm cho Tây Hán suy vi, còn như suốt cả chiều dài lịch sử, những người đàn bà do được sủng ái hoặc do nhu cầu khác, mà liên can đến việc giết người thì càng không kể xiết.

Đàn ông Trung Quốc cũng nên độ lượng một chút! Dù cho đàn bà gây ra loạn nước thì đàn ông cũng nên ra dáng quân tử, gánh một phần trách nhiệm cho họ, để bõ công “Tam tòng tứ đức” của chị em. Huống hồ, trách nhiệm gây ra loạn nước không phải tại họ. Chẳng tin, chúng ta hãy xem lại sự thực lịch sử.

Nghe nói, chuyện đàn bà làm mất nước có từ Tô Đát Kỷ đời Thương. Trụ vương nhà Thương từ nhỏ đã thông minh hơn người, sức khỏe vô địch, nói năng hùng biện, đáng lẽ trở thành vị quân vương tài giỏi, nhưng từ khi sủng ái Tô Đát Kỷ thì Trụ vương bỏ mặc triều chính, khiến nhà Thương diệt vong. Như người ta thường nói trời sinh báu vật, tất loạn quốc gia, lời lời như tạc, thật khó bề chối cãi. Vậy ta hãy xem Trụ vương đã làm những gì? Trước hết, ông ta liên tục gây chiến tranh, khiến cho quân tàn lực kiệt, nhân dân đói khổ. Sau nữa là sinh hoạt xa xỉ hoang dâm vượt xa các đời trước. Theo sử sách, ông ta cho đào những bể tắm lớn trong vườn, đổ nhiều rượu ngọt vào đó, lại cho treo thịt chín ở các cành cây xung quanh, gọi đó là “bể rượu rừng thịt” rồi cho đàn ông, đàn bà cởi truồng đùa nghịch trong bể để giúp vui cho ông ta uống rượu suốt đêm. Thứ ba, là tàn bạo coi thường mạng người. Trụ vương thích xem hổ ăn thịt người sống, thích moi tim người, thích giết đàn bà có thai. Một lần, để thử xem mình đoán có đúng không, ông ta đã cho mổ bụng ngay tại chỗ một người đàn bà đang có thai để lấy đứa bé ra để xem nó là trai hay gái. Còn những chuyện đục xương, khoét gối, moi tủy thì càng không kể nổi. Thứ tư, là giết đại thần bừa bãi. Chính ông ta đã sáng tạo ra một dụng cụ đốt người kinh tởm gọi là bào lạc, đó là đem người trói vào cột đồng dùng than đốt cột để cho người dần cháy thành tro. Tội ác của Trụ vương, đúng là trúc rừng ghi không hết tội, nước biển rửa không sạch. Nếu đời Thương không diệt vong, thì thật không còn lẽ phải trong trời đất nữa. Thế thì liên quan gì đến Đát Kỷ chứ?

Thực ra trong lịch sử Trung Hoa, nổi tiếng nhất vẫn là Bao Tự. “Bao Tự mỉm cười, nhà Chu mất nước” là câu thành ngữ đã khái quát rõ ràng câu chuyện mà ai ai cũng biết này.

Cái cười của nàng Bao Tự có liên quan đến sự diệt vong của Tây Chu, nhưng không phải do cái “cười” mà nhà Chu diệt vong, chính cái con người tìm cách làm cho Bao Tự “cười” mới là thủ phạm.

Câu chuyện Chu U vương bị giết vì sủng ái nàng Bao Tự, con là Chu Bình vương thiên đô sang phía Đông mà Tây Chu bị diệt vong. Nhưng nếu nói vì một cái cười của Bao Tự mà nhà Chu mất thiên hạ thì phải kể từ đời ông cha của U Vương là Chu Tuyên vương mới đúng.

Năm 40, đời Chu Tuyên vương (năm 788 trước Công nguyên), có lời đồn rằng nhà Chu sẽ bị diệt vong vào tay một nữ yêu tinh. Mọi lời đồn đều có nguyên nhân lịch sử xã hội của nó từ trước. Lúc đó, triều chính hủ bại, nhân dân cực khổ không sao chịu nổi chỉ mong triều đại đương thời sớm diệt vong. Người ta nghĩ rằng thời trước (nhà Thương) đã bị diệt vong trong tay “nữ yêu tinh” Đát Kỷ nên mới tung ra lời đồn này để nguyền rủa triều đình Chu, nếu Chu Tuyên vương nhìn ra được sự bất mãn của dân mà kiểm tra việc triều chính, lo nghĩ cho dân, thì tiếng đồn đó tự khắc sẽ mất.

Nhưng ông ta đã bị tiếng đồn đó làm cho hoảng sợ mà trở nên lú lẫn. Ông ta cho một vị đại thần là Đỗ Bá đi bắt nữ yêu tỉnh. Thôi thì ai bị nghi là nữ yêu tinh đều không còn đường sống, biết bao phụ nữ bị sát hại. Cho nên cả nước sống trong bầu không khí lo sợ, tiếng đồn không những không bị dập tắt mà còn mạnh hơn, điều vốn là giả lại nhanh chóng biến thành thật.

Ba năm sau, tức là năm 785 trước Công nguyên (Chu Tuyên vương năm thứ 43), Chu Tuyên vương nằm mộng thấy một nữ yêu tinh đến giành ngôi vua. Ông ta vô cùng sợ hãi liền nghĩ tới chuyện bắt yêu tinh, lại định sai Đỗ Bá đi giết người. Đỗ Bá là người tương đối đứng đắn, không muốn giết hại nhiều người, bèn nói với Tuyên vương rằng không có yêu tinh, nếu đi bắt nữa làm dân chúng hoang mang e sẽ làm cho nước nhà diệt vong. Tuyên Vương tức giận sai giết Đỗ Bá. Người bạn của Đỗ Bá là Tả Nho vì can gián Chu Tuyên vương cũng suýt bị giết, về nhà uất quá bèn tự sát. Sau cái chết của hai vị đại thần, Chu Tuyên vương tinh thần hoảng hốt, đứng ngồi không yên. Một lần đi săn cùng các chư hầu, thấy trong người khó chịu, bèn đánh xe về trước. Trên xe Chu ngủ gật, thấy Đỗ Bá và Tả Nho mặc áo đỏ, đội mũ đỏ cầm cung tên đỏ bắn mình, thấy đau nhói trong ngực và tỉnh lại. Từ đó đổ bệnh mà chết.

Chu Tuyên vương không bắt được yêu tinh mà lại bỏ mạng già. Nền thống trị của Tây Chu thật đã quá hủ bại, ngày diệt vong chắc chẳng còn xa.

Điều thú vị là, nữ yêu tinh không làm diệt vong Tây Chu trong tay Tuyên vương, mà đến đời con là Chu U vương thì có một nữ yêu tinh thật, đó là yêu tinh Bao Tự mà cái cười của nàng đã làm cho Tây Chu ngói tan gạch nát. Chẳng lẽ tiếng đồn đã linh nghiệm?

Nếu Tuyên vương đã hôn muội, hồ đồ và tàn bạo thì về mặt này U vương còn vượt ra xa không kể xiết. Về mặt ăn chơi, U vương được xếp hàng đầu trong các vua chúa phong kiến Trung Quốc. Ngoài rượu thịt và đàn bà thì U vương không còn thiết gì đến việc khác nữa.

Ông ta sai đại thần lùng bắt gái đẹp để dâm lạc, về sinh hoạt vật chất tuy không bày trò “bể rượu rừng thịt” như Trụ vương, nhưng cũng vô cùng xa xỉ. Như vậy U vương không còn nghe lời can gián thẳng ngay, mà chỉ thích những lời xu nịnh. Khắp nước oán giận, nhà Tây Chu đã đến ngày diệt vong.

U vương lên ngôi được một năm thì kinh đô gặp động đất. Theo Kinh Thi ghi lại, trận động đất này “núi lở, sồng sôi, bờ cao thành vực, vực sâu thành mồ”. Sau động đất là đại hạn, “ba sông khô kiệt”. Thiên tai liên tiếp làm đời sống trăm họ càng thêm cực khổ. Động đất, hạn hán vốn là hiện tượng tự nhiên, nhưng xã hội cổ đại coi đó là trừng phạt của trời. Nếu con người không xem lại mình, không sửa chữa sai lầm để đất trời tha thứ, che chở, thì sẽ bị diệt vong. Sau trận động đất ở Cảo Kinh, đại thần Triệu Thúc Đới dâng thư can gián U vương. Ông nói: “Động đất, núi lở, hạn hán là sự trừng phạt của trời, Thiên vương nên tìm những người tài cán ngay thẳng để sửa sai quốc sự, mong trời tha thứ. Trong lúc tai họa đồn dập thế này, sao còn cho người đi tìm gái đẹp? U vương vì xấu hổ mà giận dữ, bèn cách chức Thúc Đới, đuổi ông ra khỏi cửa. Đại thần Bao Hướng phẫn uất, nói với U vương: “Thiên vương không sợ thiên tai, không lo việc nước, nghe lũ tiểu nhân, lánh xa hiền thần, cứ như vậy, nước nhà sẽ không giữ được”. U vương không phân trái phải, tống giam ông vào ngục. Từ đó không ai dám can gián U vương nữa.

Bao Hướng ở trong ngục đã ba năm. U vương hình như đã quên ông, có lẽ phải ở tù suốt đời. Gia đình Bao Hướng rất sốt ruột, muốn tìm cách cứu ông ra tù. Họ biết U vương thích gái đẹp nên đã dùng trăm phương nghìn kế để có được nàng Bao Tự đem dâng vua. Quả là ứng nghiệm, Bao Hướng được thả ngay.

Thực ra, nếu loại bỏ những huyền thoại của đời sau thì chúng ta có thể biết rằng Bao Tự chỉ là một cô gái xuất thân từ nghèo khổ. Ngay từ thời Chu Tuyên vương đã lưu truyền câu ca dao: “Cung dâu túi cơ, tiêu diệt nhà Chu”, ý nói dùng cung làm bằng gỗ dâu, tên đựng trong túi bằng cỏ cơ sẽ diệt được nhà Chu.

Cũng như lời đồn đại triều nhà Chu sẽ mất vì nữ yêu tinh, câu ca này phản ánh sự chán ghét của dân chúng với những cuộc chiến tranh liên miên thời nhà Chu, nhưng U vương hôn muội cũng tin rằng nhà Chu có thể bị diệt vong vì hai thứ đó, bèn ra lệnh cấm chế tạo và mua bán hai thứ này. Vừa lúc có cặp vợ chồng già không biết có lệnh cấm mang cung bằng gỗ dâu và túi tên bện bằng cỏ cơ vào thành bán. Chu U vương nghe biết ra lệnh bắt. Hai vợ chồng già vội chạy trốn, trên đường ra ngoại thành, họ nhặt được một đứa bé gái bị bỏ rơi, mang về nuôi, và đứa bé gái sau trở thành nàng Bao Tự. Đến đây thì tiếng đồn về nữ yêu tinh và cung dâu làm nhà Chu diệt vong đã đến lúc ứng nghiệm.

Bao Tự xuất thân nghèo khổ, mặc dầu có sắc đẹp trời cho, nhưng không biết ca múa. Người nhà Bao Hướng tìm thấy nàng, đã mua với giá cao, đem về, đặt tên là Bao Tự, dạy múa hát và cách hầu hạ quân vương, sau đó dâng cho U vương. U vương vừa nhìn thấy Bao Tự lập tức như bắt được vàng. Bao Tự có vẻ đẹp tự nhiên trời cho, hồn hậu, khỏe mạnh, làm U vương mê mệt. Nhưng chỉ có điều làm U vương thấy đáng tiếc là nàng không bao giờ cười. Nếu như truyền thuyết lịch sử là có thật, thì điều này cũng dễ hiểu vì nàng Bao Tự xuất thân nghèo khổ, chẳng muốn dâng mình cho hôn quân, tuy sống trong nhung lụa mà lòng vẫn rầu rầu không vui.

Chu U vương tuy có Bao Tự sớm tối theo hầu, đêm ngày gần gũi, nhưng càng như vậy càng thấy Bao Tự thật là một người đẹp lạnh lùng, chỉ mong ước làm cho nàng cười lên một tiếng. U vương đã tìm mọi cách nhưng không làm sao cho nàng cười được. Cuối cùng, bí quá đành yết bảng treo thưởng, ai làm cho Bao Tự cười được, sẽ thưởng ngàn lạng vàng. Đó cũng chính là xuất xứ của thành ngữ “Nụ cười đáng giá ngàn vàng”.

Thế là không hiểu bao nhiêu kẻ hám tiền đến hiến kế, nhưng không ai làm cho nàng cười được, mà chỉ khiến nàng thêm tức giận. Có một gã tiểu nhân là Quắc Thạch Phụ khéo xu nịnh. Hắn nghĩ ra một kế là xin vua cho đốt Phong hỏa đài, khiến các chư hầu đem binh mã đến không thấy có quân địch sẽ tức tối ầm ĩ, Bao Tự thấy tình cảnh ấy nhất định sẽ cười.

Nhà Chu lúc bấy giờ không những về kinh tế mà cả về quân sự, đều dựa vào các nước chư hầu xung quanh. Độ thành Cảo Kinh của nhà Tây Chu nay thuộc huyện Trường An thành phố Tây An, phía Đông và phía Bắc đều cận kề các dân tộc thiểu số Nhung, Địch, rất dễ dàng bị tập kích. Cho nên nhà Tây Chu mới cho xây Phong hỏa đài ở chân núi Ly Sơn. Ngày xưa, Phong hỏa đài vốn được dùng để báo động. Nếu chẳng may có địch, người ta lập tức đốt lửa ở Phong hỏa đài để báo động, ngày thì có khói bốc cao, đêm thì có ánh lửa rực sáng, ngoài mấy chục dặm cũng trông thấy. Mỗi khi Phong hỏa đài đốt lửa, có thể báo tin khắp nơi, các chư hầu lập tức đem quân đến ứng cứu.

Chu U vương hôn muội đã nghe lời Quắc Thạch Phụ. Ngày Chu U vương đưa Bao Tự tới đó, chú của U vương là Trịnh Bá Hữu biết chuyện này, sợ sinh loạn bèn đến khuyên ngăn nhưng U vương đâu chịu nghe, nói rằng mình muốn đốt lửa chơi cho đỡ buồn. Thế là U vương cho đốt lửa ở Phong hỏa đài. Các tiểu chư hầu lân cận vội đem quân tới đô thành Cảo Kinh, nghe nói thiên vương ở Ly Sơn, lại vội dẫn quân tới, nhưng không thấy có vẻ chiến trận mà cũng chẳng có chuyện gì xảy ra. U vương đứng trên đài cao hét xuống: “Các người vất vả quá rồi đấy, chẳng có địch gì đâu, hãy về đi! Các chư hầu bị trêu tức như vậy vô cùng giận dữ. Binh mã chư hầu đủ mầu cờ sắc áo bỗng trở nên lộn xộn như ong vỡ tổ, quang cảnh thật buồn cười. Bao Tự thấy cảnh kỳ cục như vậy, nghe nói đúng là có nhếch mép cười nhạt: “Khéo bày trò”.

Đó là câu chuyện lịch sử nổi tiếng về Phong hỏa đài đánh lừa các chư hầu.

Bao Tự sinh cho U vương một con trai, đặt tên là Bá Phục. U vương vốn rất sủng ái Bao Tự, bèn lập nàng làm hoàng hậu, lập Bá Phục làm thái tử, phế bỏ hoàng hậu cũ và thái tử Nghi Cứu. Trong xã hội Trung Quốc cổ đại, việc lập hoàng hậu và thái tử xưa nay là việc lớn trong triều, nên việc làm của U vương gây nên náo động, mà thân thế gia đình hoàng hậu cũ đâu phải tầm thường: Nàng vốn là con gái của Thân hầu. Thái tử Nghi Cữu chạy sang nước Thân khóc lóc kể lại cho Thân hầu nghe. Thân hầu nghĩ việc này rồi vua cũng không tha tội cho mình, nên vừa sợ, vừa uất. Thân hầu, để bảo vệ mình và để được hả giận, đã ngầm liên kết với các nước láng giềng và Khuyển Nhung cùng tiến công Cảo Kinh. Khuyển Nhung vốn muốn đánh cướp Cảo Kinh, nhưng chưa có cơ hội, lần này được nước Thân hẹn, lại biết rằng sẽ không có chư hầu mang quân đến cứu viện Tây Chu, nên nhận lời ngay.

Khi quân tới thành, U vương sai Quắc Thạch Phụ đi đốt lửa ở Phong hỏa đài, liền mấy ngày đêm chẳng có quân chư hầu nào đến, vì đương nhiên họ cho đó là trò gây cười cho Bao Tự, không hơi đâu mà dẫn quân đến.

Cảo Kinh không có bao binh mã, đại tướng Trịnh Bá Hữu chống cự được một trận, rồi lực mỏng thế cô bị quân địch vây hãm bắn chết. U vương cùng thái tử Bá Phục chạy về Ly Sơn cũng bị Khuyển Nhung bắt và giết chết. Nàng Bao Tự xưa nay chỉ cười có một lần đang bị mắc kẹt lại trong thâm cung, cũng bị bọn Khuyển Nhung bắt đi. Đại tướng Trịnh Bá Hữu vốn là quốc quân của nước Trịnh. Con ông nghe tin ông chết trận, bèn dẫn đại quân sang phục thù. Quân nước Trịnh vốn mạnh lại quyết chí trả thù, đã liên tiếp chiến thắng ở Cảo Kinh. Thân hầu vốn chỉ định mượn binh mã của Khuyển Nhung để ép U vương khôi phục lại ngôi hoàng hậu và thái tử cho con gái và cháu ngoại, không ngờ lại dẫn tới cục diện này lấy làm hối hận, ngầm viết thư cho các chư hầu viện trợ. Khuyển Nhung sợ quân chư hầu đến bên cướp sạch của cải châu báu của nhà Chu, đốt Cảo Kinh rồi rút lui.

Sau khi Khuyển Nhung rút, Thân hầu, Lỗ hầu và Hứa Văn Công lập thái tử Nghi Cứu làm vua, gọi là Chu Bình vương.

Mặt khác, bọn Quắc Công Hàn lại lập Huề vương, từ đó sinh ra Lưỡng Chu. Bình vương được các chư hầu mạnh giúp đỡ. Hơn mười năm sau, nước Tấn đánh giết được Huề vương, nhà Chu mới lại thống nhất. Nhưng Cảo Kinh gần Khuyển Nhung hay bị tập kích, khó phòng giữ, hơn nữa nhà cửa bị hủy hoại nhiều. Bình vương quyết định dọn về Lạc Ấp (tức Lạc Dương ngày nay). Năm 770 trước Công nguyên, được sự bảo vệ của Chu công Chu Bình vương dời đô. Tây Chu coi như diệt vong, Đông Chu hình thành. Nhưng nhà Chu lúc này đã yếu, đất mình còn không giữ nổi, sao ra lệnh được cho chư hầu, nên trên thực tế, nước Chu đã bại vong từ thời Đông Chu. Đông Chu chỉ còn là một chư hầu hạng trung, lịch sử Trung Hoa bước sang thời kỳ Xuân Thu.

Bài học diệt vong của nhà Tây Chu, đương nhiên chủ yếu là do cuối đời, các vua hoang dâm vô đạo, bỏ mặc triều chính. Chế độ thống trị phong kiến Trung Hoa xưa nay vẫn thường như vậy. Các vua sáng lập hoặc kế cận thường rút ra được bài học của sự bại vong triều trước mà giữ mình, lo cho nước. Càng về sau, chế độ chuyên chế quân chủ thế tập càng tạo nên quyền lực vô biên cho vua chúa. Họ tha hồ làm bậy và từ triều này sang triều khác, sự hoang dâm vô đạo luôn dẫn đến bại vong. Điều đó đã trở thành quy luật. U vương sở dĩ bại vong là do bày trò đốt Phong hỏa đài và phế truất Thân hầu cùng Thái tử.

Tục ngữ nói: Quân vô hí ngôn (Làm vua không nói đùa). Vua nói mà không giữ tín thì sẽ mất lòng tin. Không thể lấy chính sách, pháp lệnh làm trò chơi. U vương đốt Phong hỏa đài làm trò chơi, có lẽ trần gian có một. Một ông vua mà đem xã tắc ra làm trò đùa, không hề lo nghĩ việc quốc gia như vậy mà vẫn ngồi chắc được ngôi vua thì thật trời xanh không có mắt.

Việc phế lập hoàng hậu, thái tử là việc đại sự hàng đầu của Quân vương. Lịch sử Trung Hoa đã chứng kiến biết bao cuộc bạo loạn do việc này gây ra. Tây Chu đã yếu, hoàng hậu cũ là con của Thân hầu, phế bỏ mà không nghĩ đến thế lực của thân thích thì hậu hoạn khôn lường. U vương phế Thân hầu, muốn giết thái tử thì lại để thái tử trốn mất, muốn trị tội Thân hầu lại để lộ và cho tự do hoạt động. Sự diệt vong của Chu U vương thật không phép mầu nào cứu nổi.

Bao Tự chịu tai tiếng trong lịch sử, thực ra là người vô tội. Là người con gái bần hàn, nàng không làm chủ được vận mệnh mình, mặc cho người khác trao tay. Một cái cau mày, một nụ cười của nàng không liên quan đến việc hưng vong thành bại, mà tự cổ chí kim, mọi người đều đổ lên đầu nàng tội làm mất nước Chu. Đúng như Lỗ Tấn nói: “Tôi xưa nay không tin cách nói xưa là Chiêu Quân xuất tái làm yên được Hán, Mộc Lan tòng quân giữ được Tùy; cũng không tin là Đát Kỷ làm mất nước Ân, Tây Thi làm mất nước Ngô, Dương Quý phi làm loạn nước Đường. Tôi cho rằng trong xã hội nam quyền, người đàn bà không có được sức mạnh lớn như vậy, trách nhiệm hưng vong đều phải do đàn ông gánh chịu. Những nhà văn đàn ông xưa nay cứ đổ tội bại vong lên đầu phụ nữ chỉ là những người đàn ông hèn, không đáng một xu”.

Có lẽ từ câu chuyện nụ cười nàng Bao Tự làm mất giang sơn nhà Chu, phái nam nhi cũng nên nhận ra một điều gì đó.

2. THUẬT VÔ ĐỊCH CỦA NGƯỜI NHÂN

Trong lịch sử có các nhà tiên tri hay không?

Tháng 4 năm 1972, trong một ngôi mộ thời Tây Hán được khai quật ở Sơn Đông, người ta tìm thấy rất nhiều sách tre, trong đó có thẻ tre với tiêu đề là “Ngô Vấn” một cách súc tích ghi cuộc đối thoại giữa Tôn Vũ và Ngô vương. Ngô vương hỏi, trong sáu khanh của nước Tấn, ai mất trước, ai mất sau. Tôn Vũ nói:

- Họ Phạm, họ Trung Hàng mất trước; sau đó đến họ Trí, họ Hàn, Ngụy, cuối cùng họ Triệu sẽ thống nhất nước Tấn!

Lịch sử quả nhiên chứng minh rằng lời Tôn Vũ quả không sai. Chẳng lẽ Tôn Vũ là một vị thần tiên biết được việc trước ba nghìn năm và sau năm trăm năm hay sao? Chẳng lẽ ông có phép mầu biết trước được điều họa phúc hay sao?

Thực ra, lời đoán của Tôn Vũ chỉ là dựa trên cơ sở phân tích tình hình thực tế mà có. Ông nói với Ngô vương:

- Họ Phạm, họ Trung Hàng tính một trăm sáu mươi là một mẫu, như vậy mẫu của họ tương đối nhỏ, thu nhập lại tương đối lớn, gia thần, võ sĩ nuôi trong nhà sẽ tăng. Do ở chỗ này mà xét, hai nhà đó sẽ trở nên xa xỉ, ngạo mạn, thích lập công, có thói quen hiếu chiến, lạm dụng võ lực, lòng người không theo, sẽ sớm diệt vong. Họ Trí tuy khá hơn hai họ trên ít nhiều, nhưng bản chất là rất giống nhau, sẽ mất sau họ Phạm, họ Trung Hàng. Thứ đến họ Hàn, Ngụy tình hình giống họ Trí, cũng sẽ bị diệt vong tiếp theo mà thôi. Cuối cùng thống nhất được Tấn là nước Triệu, vì họ Triệu qui định mẫu ruộng của họ rất lớn, lại giảm bỏ nhiều tô thuế, làm việc cần kiệm, nuôi ít võ sĩ, lòng người quy thuận, tuy phải trải qua khó khăn nhưng cuối cùng nhất định thống nhất được nước Tấn.

Trong lịch sử Trung Hoa, lòng người luôn luôn quyết định sự tồn vong của quốc gia hoặc chính quyền, nhất là trong thời đại vũ khí thô sơ, trừ một số nhân tố chủ quan, còn thắng lợi trong chiến tranh chủ yếu được quyết định ở trạng thái tư tưởng quân đội, thời Xuân Thu Chiến Quốc càng như vậy. Thời đó đất đai của chư hầu còn nhỏ, quan hệ giữa vua và thần dân thường là trực tiếp, chính sách của vua, hành động của vua đều ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống nhân dân, nên quan niệm của dân chúng về vua, với nước rất rõ ràng. Với những ông vua tàn bạo, dân thường hay có những câu ca để đả kích, khi có chiến tranh họ không tiến mà còn bỏ chạy, thậm chí quay giáo lại; đối với những ông vua yêu dân, họ dốc sức phò trợ, vì bảo vệ vua là bảo vệ cuộc sống của mình. Vì vậy thời Xuân Thu Chiến Quốc, người ta hay nói tới hai chữ “nhân chính” vua được lòng dân thì đất nước được ổn định và phát triển.

Nước Triệu diệt được các nước khác để thống nhất nước Tấn, đó là cả quá trình lâu dài phức tạp. Trong quá trình đó, rõ ràng là mỗi bước đi của Triệu đều dựa vào phương châm “yêu dân”, đều phát triển theo tư tưởng “nhân chính”. Như vậy, nước Triệu trở nên hùng mạnh là nhờ một quá trình tích lũy, là quá trình không thể đảo ngược..

Sau thời kỳ Xuân Thu, quyền lực nước Tấn dần dần rơi vào tay một số sĩ phu, “Chính tại gia môn” (Quyền ở trong tay quần thần), vua nước Tấn không điều hành được hạ thần. Loạn Thư giết Tấn Lịch công, Tấn Điệu công lên ngôi không làm gì được hắn, vẫn để hắn ở chức vị quan trọng trong triều. Các khanh tộc có thế lực bấy giờ là Phạm, Trung Hàng, Trí, Hàn, Ngụy, Triệu là nổi bật. Chẳng bao lâu, do chính sách bất nhân, họ Phạm và họ Trung Hàng bị rời khỏi Kinh đô, chỉ còn bốn họ, sau sử cũ gọi đây là giai đoạn đầu của thời Chiến Quốc.

Trong bốn họ này, thế lực họ Trí mạnh hơn cả, nhưng ngang ngược hơn cả, lực lượng họ Triệu yếu hơn nhưng biết lo chính sự, săn sóc cho dân. Bốn nhà đều là Tấn khanh, tính cách khác hẳn nhau, đó cũng chính là những nguyên nhân của sự thịnh vong sau này.

Trước hết nói chuyện kế vị. Việc chọn người kế vị rất quan trọng vì nó ảnh hưởng đến thành bại quốc gia, phải kén người hiền nhưng trong việc này thái độ của Trí Tuyên tử lại khác hẳn.

Trí Tuyên tử định cho con là Diêu làm người kế vị. Người cùng họ Trí, đại phu nước Tấn là Trí Quả nghe vậy vội đến khuyên Tuyên Tử. Ông gay gắt chỉ ra những điểm xấu của Diêu. Ông nói:

“Diêu so với Tiêu (con vợ thứ) kém xa. Diêu có năm điểm hơn người. Một là cao lớn, đẹp trai, khỏe mạnh hơn người, hai là bắn cung cưỡi ngựa, chạy nhanh hơn người, ba là khéo tay hơn người, bốn là văn chương nói năng, cơ trí hơn người; năm là kiên cường, dám làm, dám chịu hơn người. Nhưng Diêu có một điểm xấu, là không nhân hậu, ích kỷ, bạc ác. Nếu Diêu dùng những điểm mạnh trên để trị nước mà lòng bất nhân độc ác, hỏi ai còn chịu nổi, ai còn muốn phụng thờ một vị quân chủ như vậy. Mong ngài đừng lập Diêu kế vị. Còn như nếu vẫn lập, thì họ Trí sẽ bị diệt vong”. Nhưng Trí Tuyên tử không nghĩ gì đến việc tiếp thu ý kiến của Trí Quả, mà lại cho rằng muốn thống trị nhân dân thì phải có một nhân vật có sức mạnh như Diêu. Vì vậy, Tuyên tử vẫn quyết định lập Diêu làm người kế vị.

Trí Quả thấy đã hết phương cứu chữa, bèn đến quan thái sư xin tách họ, lập họ riêng là họ Phụ. Quả vậy, sau này Trí thất bại bị diệt tộc, chỉ còn chi của Trí Quả sống sót.

Việc họ Triệu lập kế vị lại hoàn toàn khác. Triệu Giản tử có hai con trai gọi Bá Lỗ và Vô Tuất. Triệu Giản tử không biết chọn ai giỏi hơn, mới nghĩ ra một cách để thử con. Ông lấy ra hai thẻ tre viết lên đó những lời giáo huấn rồi giao cho mỗi con một cái, dặn: “Các con hãy nhớ những điều ghi trên đó”. Ba năm sau, ông hỏi con lớn là Bá Lỗ xem còn nhớ những lời giáo huấn trên thẻ tre, Bá Lỗ đã quên, hỏi thẻ tre đâu Bá Lỗ đã vứt mất. Ông hỏi Vô Tuất, Vô Tuất đọc thuộc những lời ghi trên thẻ tre, hỏi thẻ tre, Tuất rút trong tay áo ra đưa cho cha. Thế là Triệu Giản tử cho Tuất là chịu khó, nhân hậu, hiền minh hơn Bá Lỗ, nên lập Tuất kế vị. Cách lập kế vị theo hiền không theo trường như Triệu Giản tử thật là biết nhìn xa trông rộng.

Về mặt trị lý việc nước cũng vậy, Triệu Giản tử cũng có phong cách riêng. Một lần ông phái Doãn Đạc đi trị lý ở Tấn Dương (nay là thành phố Thái Nguyên tỉnh Sơn Tây). Trước khi đi, Doãn Đạc hỏi Triệu Giản tử: “Ngài cử tôi đi trị lý Tấn Dương, ngài nghĩ như thế nào? Ngài muốn nó trở thành cái kén để liên tục kéo tơ, (ý nói bòn rút mồ hôi nước mắt của dân) hay muốn trở thành nơi chở che của đất nước?” Triệu Giản tử không do dự trả lời: “Tất nhiên ta muốn nó thành nơi che chở” có thể dựa được cho Nhà nước. Thế là Doãn Đạc đến Tấn Dương, dùng cách báo bớt số hộ Tấn dương để giảm bớt sưu thuế, thực hiện chính sách khoan dung để động viên dân sản xuất, chú ý bảo vệ dân. Dưới sự trị lý của Doãn Đạc, Tấn Dương ngày càng giàu có, lòng dân theo phục. Triệu Giản từ thấy vậy đã nói với Vô Tuất: “Sau này nếu không may nước Triệu có gặp hiểm nguy, con hãy lánh vào đấy, đừng chê địa thế Tấn Dương xa xôi, thành trì nhỏ bé, dân số ít ỏi mà đó chính là nơi chở che tốt nhất của nước Triệu ta.

Ngược lại, họ Trí làm việc với phong cách kiêu căng bạo ngược. Sau khi Trí Tuyên tử mất, Diêu kế vị, xưng hiệu là Trí Bá, sau thụy là Trí Tương tử. Một hôm, Trí Bá cùng uống với Hàn Khang Tử, Ngụy Hoàn tử ở Lam đài, giữa tiệc, Trí Bá vô cớ trêu chọc Hàn Khang tử và sỉ nhục Ngụy Hoàn tử. Trí Quốc nghe biết vội chạy tới chỗ Trí Bá nói:

- Ngài phải mau chuẩn bị phòng tai ương, nếu không tai ương sẽ đến thật đó.

- Trí Bá ngạo mạn trả lời:

- Tai ương do ta gây nên, ta không gây cho ai, ai dám gây cho ta?

Quốc nói:

- Sợ rằng không phải vậy, trong Hán Thư có nói:

- Ai cũng có thể lầm lẫn nhiều lần, không cứ là khi phạm sai lầm lớn thì mới bị oán giận, mà những sai lầm nhỏ tích lũy lại cũng có thể gây oán giận lớn. Nếu chủ nhân không phòng sai lầm nhỏ, nhất định sẽ xảy ra sai lầm lớn. Người quân tử phải dè chừng từng sai lầm nhỏ, mới không xảy ra sai lầm lớn. Nay ngài một lúc trong bữa tiệc làm nhục, lại không chuẩn bị, còn nói họ không dám gây sự, chẳng lẽ nên chăng? Con ong, cái kiến còn có thể hại người, huống hồ quân tưởng của một nước.

Trí Bá nghe hiểu nhưng không làm theo.

Trong lúc hỗn chiến giữa sáu khanh, họ Trí góp sức lớn, phần chia đất của họ Phạm và họ Trung Hàng được nhiều hơn, nên về đất đai hay lực lượng mà nói, họ Trí là lớn nhất trong bốn họ còn lại.

Trí Bá có dã tâm thôn tính ba họ còn lại nhưng chưa có cớ gì. Một hôm Bá nghĩ được một kế, nói với ba nhà rằng:

- Tấn quốc từ xưa là bá chủ Trung nguyên, đó là mối nhục của Tấn, nhưng nếu đánh bại được Việt thì Tấn vẫn là bá chủ. Tôi chủ trương mỗi nhà góp một trăm dặm đất và cư dân để quản lý chung, từ đó tích lũy của cải, nuôi dưỡng thêm quân, tăng cường sức nước Ba nhà đều rõ âm mưu thôn tính của Trí Bá, nhưng họ không đồng lòng để cùng đối phó với Bá.

Cuối cùng họ Trí cho người đi các nhà đòi đất. Hàn Khang tử không chịu cắt đất, một hạ thần của Hàn nói:

- Trí Bá vốn tham lam; không cho, hắn sẽ đánh ta, chỉ bằng cắt đất cho hắn, nếu nhà khác không cho, hắn sẽ đem quân đi đánh bên đó, ta tránh được tai họa, rồi tùy tình hình mà hành động.

Hàn Khang tử nghe có lý, chấp nhận yêu cầu của Trí Bá. Trí Bá được đất rất ưng ý, liền sai người sang Ngụy Hoàn tử đòi đất.

Ngụy Hoàn tử lúc đầu cũng không muốn cho, nhưng hạ thần Nhiệm Chương nói:

- Trí Bá vô cớ đòi đất làm các đại phu hoảng sợ, nếu ta cho đất, hắn sẽ trở nên kiêu ngạo, mặt khác các nhà do lo sợ sẽ xích lại gần nhau, quân đội thống nhất có cơ đánh bại kiêu binh của Trí Bá, tới lúc đó Trí Bá sẽ toi đời. Chu thư có nói: “Muốn đánh bại người, hãy cho hắn một chút lợi, muốn lấy được của của người, hãy cho hắn được lợi trước một chút, để cho hắn sinh ra kiêu ngạo, sau đó có thể giao thiệp với một số nước để tính chuyện tiêu diệt họ Trí? Thần xem ngài cứ cắt đất cho Trí Bá thì hơn, vạ gì ta lại làm bia hứng tên của Trí Bá?” Hoàn Tử nghe ý kiến của Nhiệm Chương, cắt đất cho Trí Bá. Bá mừng lắm liền đòi đất Thái, đất Cảo của Triệu Tương tử.

Triệu Tương tử (tức Vô Tuất) là con thứ của Triệu Giản tử. Ông là người hiền từ nhân ái, nhưng đối ngoại rất cứng rắn. Ông cự tuyệt yêu cầu của Trí Bá, làm Trí Bá tức giận, thống lĩnh cả quân Hàn, Ngụy cùng đánh Triệu, hẹn thắng Triệu xong sẽ đem đất Triệu chia ba. Quốc đô của Triệu khó bề giữ, Triệu Tương tử phải tạm lánh đi nơi khác. Ông hỏi mọi người xung quanh:

- Ta nên lánh ở đâu?

Một người nói:

- Ta nên về huyện thành Trường tử, ở đấy thành chắc đất rộng.

Triệu Tương tử nói:

- Dân ở đó đã hết sức lực vào xây thành rồi, bây giờ lại ra sức giữ thành, liệu họ theo ta không? Không nên tới đó”.

Người khác nói: “Ta có thể về Hàm Đan, ở đó lương thực đầy đủ.

Triệu Tương tử nói:

- Nơi đó dân đã bị vét sạch thóc gạo vào kho rồi, liệu ta đến dân theo ta không? Nếu phải lánh, ta sẽ về Tấn Dương, nơi đó cha ta đã dặn, có Doãn Đạc cai trị theo chính sách an dân, ta về bách tính sẽ theo ta!”

Thế là Triệu Tương tử về Tấn Dương, dân chúng quả nhiên quyết giữ vững thành trì. Tấn Dương nguyên do một gia thần là Đổng An Vu cai quản, tường thành dày chắc, trong thành có nhiều cung điện, tường xây của cung điện có tre gỗ, cói lát ở trọng, cột bằng đồng đúc. Sau lại được Doãn Đạn đến cai trị, Doãn Đạc lo củng cố lòng dân, nên thành Tấn Dương được coi là chắc như bàn thạch. Quân của ba nhà vây đánh thế nào cũng không hạ được Tấn Dương, mà mỗi lần tấn công lại bị tên bắn xuống như mưa, ròng rã hai năm vẫn không đánh được.

Tên trong thành Tấn Dương sắp hết, vật liệu làm tên cũng không kiếm ra, Triệu Tương tử rất sốt ruột. Có người nhắc rằng, ngày xưa Đổng An Vu có giấu trong thành rất nhiều thân tên, có thể tìm thấy được. Triệu Tương tử cậy tường cung điện ra, thì trong có rất nhiều vật liệu làm thân tên, lại cho nấu chảy các cột đồng ra làm mũi tên. Triệu Tương tử cảm động nói:

- Nếu không có Đổng An Vu, ta lấy đâu ra nhiều binh khí thế này, nếu không có Doãn Đạc, bách tính sao cùng ta quyết giữ thành?

Vây hãm đến năm thứ ba. Trí Bá đi dò địa hình mới nghĩ ra Tấn Thủy, bèn lệnh cho đắp đập để đổ nước sông chảy về Tấn Dương. Vừa lúc gặp mưa to, đập rất nhiều nước, Trí Bá cho mở đập chảy vào thành Tấn Dương. Mặc dầu nhà cửa ngập gần hết, dân trong thành vẫn đồng tâm, không phản bội. Trí Bá đi coi thế nước, Ngụy Hoàn tử đánh xe, Hàn Khang tử ngồi bên, Trí Bá đắc ý nói:

- Bây giờ ta mới biết rằng nước sông có thể làm diệt vong cả quốc gia khác!

Ngụy và Hàn bị câu nói đó kích động, Ngụy hích khuỷu tay vào Hàn Khang tử, Hàn Khang tử dẫm chân Ngụy Hoàn tử, hai người hiểu ý nhau, vì nước sông Phấn có thể làm ngập thành An Ấp của Ngụy, và nước sông Giáng có thể làm ngập thành Bình Dương của Hàn. Từ đó hai nước Hàn Ngụy có ý chống lại họ Trí.

Hy Thử, mưu thần của Trí Bá, là người sáng suốt, nói với Trí rằng:

- Hàn, Ngụy thế nào cũng chống lại: Trí Bá hỏi căn cứ vào đâu Hy Thử nói:

- Suy từ nhân tình thế sự ra thì thấy. Ngài dẫn quân Hàn, Ngụy đi đánh Triệu, nếu Triệu bị diệt, chắc sẽ đánh Hàn, Ngụy. Ngài từng hẹn với Hàn, Ngụy khi đánh được Triệu, sẽ chia ba đất Triệu, mà nay Tấn Dương ngập nước, hết cả lương thực, người ngựa ăn thịt nhau, chẳng mấy sẽ tan, mà Hàn, Ngụy không thấy vui mừng. Đó là họ đã thấy tương lai của họ, bị ngài lừa dối, sao họ không chống lại.

Ngày hôm sau, Trí Bá đem những lời trên nói với Hàn Khang từ và Ngụy Hoàn tử, hai người thất kinh mà rằng:

- Người nói lời này ắt là thuyết khách của Triệu, hắn nói như vậy để ly gián quan hệ giữa chúng ta, làm ngài nghị kỵ chúng tôi mà không tấn công Tấn Dương, chẳng lẽ điều đó ngài không hiểu?

Hai nhà chúng tôi chẳng mấy sẽ được chia phần nước Triệu, tại sao lại bỏ việc có lợi như vậy. Chẳng lẽ chúng tôi lại đi giúp Triệu, làm cái việc nguy hiểm, mà chắc sẽ không thành đó sao? Trí Bá tin hai người. Nhưng hai người vừa đi khỏi, Hy Thử vào gặp Trí Bá nói:

- Chắc ngài vừa nói với bọn họ về ngụ ý của hạ thần, thần xem họ không bình thường, mắt nhìn thẳng, bước nhanh, đó là vì thần biết được điều gì họ nghĩ trong bụng.

Mặc dù vậy, Trí Bá vẫn không tỉnh ngộ. Hy Thử thấy hết phương cứu chữa, chắc bại tới nơi, tìm cách lánh tai họa. Hy Thử xin đi sứ nước Tề.

Tình hình trong thành Tấn Dương rất căng thẳng, mặc dầu dân không có ý phản, nhưng thành ngập, hết lương thảo, nguy ngập trong sớm chiều. Quản gia của Triệu Tương tử nói:

- Tình hình tuy nguy cấp, nhưng thần xem Hàn, Ngụy hai nhà không phải là tự nguyện cắt đất cho Trí Bá, mà chỉ là bắt buộc, thần nguyện xin ra thành gặp họ nói chuyện xem.

Triệu Tương tử đồng ý. Đến đêm, Trương Mạnh Đàm lên ra thành.

Trương Mạnh Đàm gặp Khang tử và Hoàn tử nói:

- Thần nghe nói môi hở răng lạnh, nay Trí Bá dẫn Hàn Ngụy đi đánh Triệu, Triệu mất thì e rằng Hàn Ngụy cũng sẽ chẳng còn.

Khang tử và Hoàn tử nói:

- Ta cũng biết vậy, nhưng e việc chưa thành thì họa đã giáng, chưa dám manh động.

Trương Mạnh Đàm nói:

- Mưu do hai ngài nói, nghe thì vào tai thần, còn lo gì?

Thế là hai người cùng Đàm bí mật bàn mưu, hẹn ngày khởi sự.

Tới ngày hẹn, Triệu Tương tử cho phá đê, nước chảy vào trại quân của Trí Bá. Trí Bá chưa kịp thức tỉnh, nước đã ngập trại. Khi Trí Bá tỉnh thì quân của Hàn, Triệu, Ngụy đã chèo thuyền tới đánh giết. Trí Bá hết đường chống đỡ, chạy trốn dưới sự bảo vệ của bọn gia nhân. Chẳng bao lâu, Bá bị phục binh của Triệu chặn bắt, chặt đầu. Ba nhà Hàn, Triệu, Ngụy cùng tới Giáng Châu, bắt giết hết già trẻ trai gái nhà họ Trí. Chỉ có Trí Quả đã tách ra khỏi họ Trí từ trước là may còn sống.

Ba nhà chia nhau đất đai của Trí Bá, nhưng chưa thỏa mãn, họ muốn lấy hết nước Tấn. Năm 438 trước công nguyên, Tấn Ai công mất, vua mới lên thay, càng nhu nhược bất tài, ba nhà chỉ để cho vua Tần hai thành Giảng Châu và Khúc Ốc, còn lại chia đều cho mình. Lịch sử gọi đó là “Tam gia phân Tấn”. (Ba nhà chia đất Tấn) và Thời Chiến Quốc bắt đầu từ đấy.

Trong “Tam Tấn”, Triệu không phải là nước mạnh, mà lúc đó mạnh nhất là nước Ngụy. Tuy vua Ngụy cũng là bậc hiền minh, nhưng thực ra nhờ trước sau áp dụng chính sách nhân hậu với dân, cẩn thận trong việc nội chính, ngoại giao, quân sự, nên nước Triệu còn tồn tại cho tới khi Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Quốc.

Nhìn lại quá trình tồn vong của nước Triệu, ta thấy rằng Triệu mới đầu cũng chỉ là khanh sĩ của Tấn, nhờ có hai điều, một là thực hành nhân chính, hai là có đường lối ngoại giao quân sự đúng đắn, nên Triệu đã làm được nhiều việc hay điển hình. Một là, Triệu tuyển người kế vị theo cách tuyển hiền. Hai là Doãn Đạc trị dân theo sách dựa vào dân. Ba là trong trận Tấn Dương bị đánh có phương châm quân sự ngoại giao đúng đắn. Cái hay nhất của Triệu là được lòng dân, không có dân quy thuận thì nước Triệu nhỏ bé không thể tồn tại và phát triển. Câu nói từ ngàn xưa để lại thật là sâu sắc: “Đắc nhân tâm giả, đắc thiên hạ” (Người được lòng dân sẽ được thiên hạ).

3. PHÓ THÁC VIỆC NƯỚC CHO KẺ THÙ

Dùng người hiền là cách dùng người theo mục thước của kẻ thống trị Trung Hoa xưa nay, nhưng người làm được vậy không nhiều, mà dùng người thân vẫn là hiện tượng phổ biến và lâu dài trong lịch sử. Vì thế, có những vương triều ngắn ngủi như hoa trên cây vậy. Yêu người ruột thịt, thích kẻ gian nịnh vốn là chuyện thường tình mà.

Trong lịch sử, những bậc minh quân bao giờ cũng biết dùng người hiền. Gia Cát Lượng trong “Xuất sư biểu” nổi tiếng, khi tổng kết những nguyên nhân hưng vong của hai triều Tiền Hán, Hậu Hán đã chỉ ra:

“Thân hiền thần, xa tiểu nhân, Tiền Hán hưng thịnh vậy; thân tiểu nhân, xa hiền thần, Hậu Hán suy vong vậy”.

Thực ra, việc dùng người hiền được cổ nhân rất coi trọng, giai thoại tuyển hiền “ngoại cử bất tị cừu, nội cử bất tị thân (tiến cử người ngoài không tránh kẻ thù, tiến cử người trong nhà không tránh người thân) là một minh chứng.

Thời Xuân Thu, nước Tấn có vị trung quân úy, tên là Kỳ Hề đã bảy mươi tuổi, thấy quân đội đã lớn mạnh, ông muốn cáo lão về quê, nhưng chưa có ai thay. Tần Điệu công mới yêu cầu ông tiến cử người thay. Kỳ Hề tiến cử Giải Cô.

Điệu công kinh ngạc hỏi:

- Giải Cô chẳng phải có thù với khanh ư? Sao lại tiến cử ông ta?”

- Hề nói:

- Bên hạ hỏi thần ai là người thay thế thích hợp chứ có hỏi ai có thù với thần đâu”.

Điệu công rất khâm phục thái độ của Kỳ Hề, bèn cho gọi Giải Cô đến để giao nhiệm vụ, nhưng Giải Cô chưa kịp nhận chức thì ốm chết. Bấy giờ, Kỳ Hề giới thiệu Kỳ Ngọ, là con trai mình. Điệu công không cần hỏi, giao cho Kỳ Ngọ chức trung quân ủy, kết quả Ngọ làm rất tốt. Về sau, phó thủ trung quân úy là Dương Thiệt Chức mất, Kỳ Hề tiến cử con của Chúc là Dương Thiệt Xích lên thay, Điệu công cũng đồng ý. Thực tế chứng minh sự tiến cử của Kỳ Hề rất đúng.

Nhưng nhìn chung, chuyện giao việc nước cho kẻ thù địch của mình vẫn là hiếm có. Nói chung, việc giao phó trọng trách của quốc gia cho một người là rất hệ trọng, đặc biệt là đối với chức tể tướng của một nước. Tề Hoàn công phải có nhân quan hơn người mới dám dùng Quản Trọng. Quản Trọng không những có công làm cho nước Tề trở thành một trong ngũ bá thời Xuân Thu, mà còn có công lớn trong việc phát triển kinh tế, văn hóa nước Tề, thậm chí Khổng Tử còn phải nói: “Nếu không có Quản Trọng, e rằng chúng ta còn sống cảnh xõa tóc, quấn vải quanh người! Sống như người man rợ.

Chú của Quản Trọng là tướng Quân Chí Phụ cùng Liên Xứng mưu giết chết Tề Tương công hoang dâm vô đạo.

Quản Trọng từ nhỏ nhà nghèo, thường phải ra ngoài làm ăn buôn bán đã tiếp xúc với xã hội, rồi được học hành, biết suy nghĩ về thời cuộc. Ông có người bạn tốt là Bảo Thúc Nha, người bạn tri kỷ, cũng là người tài, nhưng rất khâm phục Quản Trọng, gặp điều gì cũng đều hết lòng vì Quản Trọng. Một lần Quân, Bảo cùng nhau buôn bán chung, Bảo Thúc Nha nhiều vốn hơn Trọng, khi buôn bán xong chia tiền, Bảo Thúc Nha được ít hơn Quản Trọng, thủ hạ của Bảo Thúc Nha thắc mắc, cho là Quản Trọng tham, nhưng Bảo Thúc Nha bênh Trọng, nói:

- Các ngươi biết gì, Quản Trọng không phải là người tham, vì gia đình khó khăn, phải nuôi dưỡng mẹ già, nên có lấy thêm ít tiền cũng không phải để tự dùng.

Đó cũng là nguồn gốc của thành ngữ: “Quản Bão chia tiền”. Lại có lần hai người cùng ra trận, Trọng không dám xông lên trước, chỉ tụt phía sau, mọi người cười Quản Trọng nhát như thỏ, sợ chết. Nhưng Bảo Thúc Nha lại không nghĩ như vậy, nói: Quản Trọng nhà có mẹ già, đau ốm luôn, Quản Trọng không phải sợ chết, mà sợ để lại mẹ già không người chăm nom”. Do Bảo Thúc Nha rất hiểu mình, Quản Trọng cảm động lắm.

Tề Tương công hoang dâm tàn bạo, giết công thần, nhiều công thần quốc thích phải chạy trốn ra ngoài. Hai người con của Tương công là công tử Cử và công tử Tiểu Bạch cũng không dám ở lại trong nước. Công tử Cử chạy sang nhà ngoại ở nước Lỗ, còn công tử Tiểu Bạch chạy sang nhà ngoại ở nước Cử. Quản Trọng và Thúc Nha phò tá hai công tử này, nên cũng cùng chạy ra nước ngoài, không lâu, đại tướng Liên Xứng cùng Quân Chí Phụ giết được Tề Tương Công, phái Công Tôn Vô Tri sang Tề đón Quản Trọng và công tử Cử. Quản Trọng thận trọng phân tích tình hình lúc đó, cho rằng việc làm của Liên Xứng và Quản Chí Phụ sẽ dẫn đến rối ren, khó lường được cục diện, nên chối từ lời mời của Công tôn Vô Tri. Quả nhiên, về sau, Liên Xứng, Quản Chí Phụ và Công Tôn Vô Tri đều bị đại thần của Tề giết chết, tình hình của Tề mới tạm ổn định.

Mấy ngày sau, Tề phải sứ thần sang mời họ về làm tang lễ, không thể không về. Điều quan trọng hơn nữa là ai về sớm sẽ được kế vị. Về lý mà nói, công tử Cử là trường được kế vị, huống hồ các đại thần của Tề cũng muốn công tử Củ kế vị. Nhưng nước Cử gần hơn, có thể công tử Tiểu Bạch sẽ về trước. Vì vậy, Lỗ Trang Công đích thân ra quân, cử Tào Mạt làm đại tưởng, đưa công tử Củ về nước, sợ nếu không được nối ngôi sẽ cướp ngôi.

Khi quân đội xuất phát, Quản Trọng nói, với Lỗ Trang công:

“Nước Cử gần Tề hơn, nhờ Tiểu Bạch đến trước thì rắc rối, chỉ bằng để thần dẫn đội khinh kị, đi chặn đường”. Lỗ Trang Công đồng ý, Quản Trọng bèn dẫn mấy chục binh xa hỏa tốc lên đường, tới Tức Mặc, nghe nói Công tử Tiểu Bạch vừa đi qua, bèn dẫn quân đuổi gấp, chẳng mấy đã đuổi kịp.

Hai quân gặp nhau, Quản Trọng nói với công tử Tiểu Bạch:

“Công tử muốn về Tề để kế vị thì không nên, nếu về để làm tang lễ thì không cần thiết, vì công tử Củ đã sắp về tới nơi”. Bảo Thúc Nha tức giận, tuy hai người là bạn thân, nhưng khác chủ, chữ trung hơn cả, bèn trách Quản Trọng là vô tích sự, quân lính ở bên cạnh cũng hò reo trợ uy. Quản Trọng thấy mình mang ít quân, không địch nổi đám quân đông của đối thủ, bèn không tranh cãi nữa, bắn lên công tử Tiểu Bạch một tên. Tên trúng vào sườn Tiểu Bạch, công tử nôn ra máu rồi nằm ngất trên xe. Quản Trọng thấy đã bắn chết Tiểu Bạch, vội đem quân chạy. Công tử Củ cho rằng Tiểu Bạch đã chết, không còn ai tranh ngôi, đàng hoàng hành quân về.

Thực ra mũi tên của Quản Trọng chỉ bắn trúng vào móc đai bên sườn Tiểu Bạch. Đai áo của người xưa vừa dài vừa rộng, phải dùng móc bằng sắt hoặc đập để móc lại với nhau. Cái móc đó dài độ ba tấc, rộng một tấc. Chính cái móc đai đã ngăn được mũi tên bắn vào công tử Tiểu Bạch cứu Tiểu Bạch không bị thương. Công tử Tiểu Bạch hết sức nhanh trí để đánh lừa Quản Trọng liền giả cách bị thương làm bộ nôn ra máu nằm gục trong xe. Khi Bảo Thúc và quân sĩ bật khóc, ông mới mở mắt ra. Bảo Thúc vội cho đi đường tắt, đêm ngày không nghỉ, nhanh chóng về tới Lâm Tri, kinh đô nước Tề.

Bảo Thúc muốn lập công tử Tiểu Bạch làm vua, nhưng các đại thần không chịu, vì công tử Củ là con trưởng, mà triều đình đã cho đi đón. Bảo Thúc nêu ra đủ lý do để thuyết phục mọi người lập công tử Tiểu Bạch:

Một là, nước Tề đã trải qua hai lần nổi loạn liên miên làm quốc khố trống rỗng, nước nhà suy yếu, dân chúng đói kém, cần lập một vua hiền để dẹp loạn, trị nước, mà Tiểu Bạch chính là người như vậy. Hai là, nếu công tử Củ làm vua thì nước Lỗ sẽ báo thù, nước Tề hiện nay kho đang trống rỗng, lấy gì đáp ứng yêu cầu của nước Lỗ. Ngày xưa, nước Trịnh để nước Tống lập công tử Đột, kết quả nước Tống hằng năm đòi đút lót, làm nước Trịnh khốn đốn. Nước Tề không nên đi lại vết xe của nước Trịnh. Các đại thần nước Tề nghe nói có lý, đồng ý lập Tiểu Bạch làm vua, tức Tề Hoàn công.

Sau khi nước Tề lập vua, Bảo Thúc sai người sang nói với nước Lỗ:

- Nước Tề đã có vua, xin giao lại công tử Củ. Lỗ Trang công vô cùng tức giận, vả lại quân Lỗ đã tới biên giới nước Tề, làm sao có chuyện trở về nước Lỗ. Thế là hai bên đánh nhau ở Cần Thơi, (gần Lâm Tri ngày nay) quân Lỗ đại bại, lại mất thêm đất Văn Dương. Quân Tề chưa buông tha, còn áp sát đối phương, đòi giao nộp công tử Củ và Quản Trọng.

Bảo Thúc nhiều lần nói với Tề Hoàn Công rằng, về các mặt chính trị, quân sự, ngoại giao, trị nước, mình đều không bằng Quản Trọng. Quản Trọng là nhân tài hiếm có, nên để Quản Trọng làm tướng quốc. Mới đầu Hoàn Công không nghe vì Quản Trọng đã bắn ông một mũi tên, Quản Trọng là kẻ thù không thể đội trời chung phải giết. Bảo Thúc nói:

- Bệ hạ muốn giết một kẻ thù hay muốn xây nghiệp lớn? Giết kẻ thù dễ, nhưng xây nghiệp lớn khó. Bệ hạ giết Quản Trọng, không những sẽ mất đi một nhân tài cái thế, mà còn làm cho những người khác ý với bệ hạ xa lánh. Nếu bệ hạ dùng Quản Trọng, không những bệ hạ có được hiền tài hương đống, mà lại được tiếng là trọng hiền, những người có tài sẽ chạy về theo bệ hạ, xin bệ hạ hãy suy nghĩ kỹ.

Qua nhiều lần khuyên của Bảo Thúc, Tề Hoàn công quyết định triệu hồi Quản Trọng giúp mình trị lý đất nước cho nên mới không buộc nước Lỗ giết Quản Trọng mà chỉ cần giao Quản Trọng về.

Lỗ Trang công chỉ còn cách bức tử công tử Củ và trả Quản Trọng cho Tề Hoàn Công. Mưu sĩ Thi Bá của Trang công nói: “Quân Trọng là người tài, hoặc ta dùng, hoặc giết đi, không nên thả hổ về rừng”. Sứ giả Tề yêu cầu: “Quản Trọng là kẻ thù của Tề vương, Tề vương muốn tự tay mình giết ông ta, nếu Lỗ giết Quản Trọng sẽ đắc tội với Tề Vương, chỉ bằng để tôi đưa ông ta về cho Tề vương xử tử”. Lỗ Trang công không còn cách nào khác đành cho sứ giả đưa Quản Trọng về.

Quản Trọng ngồi trong xe tù, nghĩ rằng Hoàn công không để vua Lỗ giết mình, chắc là ý của Bảo Thúc. Lỗ Trang công chẳng bao lâu sẽ hối hận, nhỡ đuổi kịp thì gay. Ông mới sáng tác một bài hát để quân lính vừa đi vừa hát, quên mệt nhọc. Họ đi không kể đêm ngày, cuối cùng vượt qua được biên giới nước Lỗ, sang nước Tề. Lỗ Trang công quả nhiên thấy hối hận, vội vàng cho người đuổi theo, nhưng đã muộn, quân đuổi tới biên giới thì bọn Quản Trọng đã vừa đi qua.

Tại Đường Phụ nước Tề, Bảo Thúc thả Quản Trọng ra và đón vào kinh đô. Nghe nói, để tỏ lòng kính trọng Quản Trọng, trước khi tiếp kiến, Hoàn công đã ăn chay ba ngày, tắm rửa, ba lần để tỏ thành tâm và sự trân trọng. Ít lâu sau, Hoàn công chính thức cử Quản Trọng làm tể tướng.

Lỗ Trang công nghe nói Tề Hoàn công dùng Quản Trọng làm tướng quốc, cảm thấy mình bị xúc phạm, muốn đi trả thù. Hoàn công thấy thế muốn ra tay trước. Quản Trọng cho rằng Hoàn công mới lên ngôi, công việc chưa đâu vào đâu, không nên động binh ngay, nhưng Hoàn công trẻ tuổi, đang hăng hái, muốn ra tay đàn áp thiên hạ. Quân Tề giao chiến với quân Lỗ tại Trường Thược nước Lỗ, do chỉ huy sai lầm và các nguyên nhân khác, quân Tề đại bại. Hoàn công sau bài học đó đã bình tĩnh lại, từng bước trị nước theo ý của Quản Trọng.

Quản Trọng trước hết thực hiện cải cách về kinh tế, phá bỏ sự hạn chế của chế độ canh điền cũ từ thời Tây Chu, thực hiện thu thuế bằng lương thực tùy theo loại đất đai tốt hay xấu. Về nội chính, thực hiện tăng cường quyền lực quốc gia. Về xây dựng quân đội, dùng phương pháp chuộc tội bằng binh khí, tăng cường lực lượng quân sự. Về tuyển chọn nhân tài, dùng chế độ “Ba tuyển”, tổ chức mạng lưới nhân tài, củng cố cơ sở thống trị. Cứ như vậy, nước Tề nhanh chóng hùng cường, Tề Hoàn công “Cửu hợp chư hầu, nhất khuông thiên hạ”. ( chín lần họp chư hầu, thâu tóm thiên hạ) là nhờ có công lao của Quản Trọng.

Bảo Thúc chết trước Quản Trọng. Trước mộ Bảo Thúc, Quản Trọng nói về người bạn sống chết có nhau này:

“Sinh ra ta là cha mẹ, hiểu ta là Bão Thúc”, coi Bảo ngang hàng bố mẹ, không phải quá. Đời sau nói “Quản Bão chi giao” (tình bạn Quản, Báo) là hình dung tình bạn chân thật, tương trì tương ái giữa bạn bè, là bắt nguồn từ chuyện này. Người ta không thể quên được tài kinh bang tế thế của Quản Trọng, cũng không quên sự rộng lượng nhìn xa của Hoàn Công, càng không thể quên Bảo Thúc, hiền sĩ đã biết khiêm nhường tiến cử bạn.

Chuyện đem nước nhà phó thác cho kẻ thù của mình không nhiều, không phải do người đời không độ lượng được, mà do lịch sử ít có sự may khớp như thế. Nhưng chuyện cầu hiền như khát nước, cũng không phải ít, chuyện Tần Mục công thời Xuân Thu Chiến Quốc chính là một điển hình.

Nước Tần thời Tây Chu chỉ là một địa khu nhỏ, không được phong tới hầu, vô danh tiểu tốt, đến cuối Tây Chu do có công cần vương (hết lòng vì vua) mới được Chu vương cho gọi là hầu, qua nhiều đời, dần phát triển lên. Tần Mục công là vị vua hiền, suốt đời chăm lo thu phục nhân tài, sử dụng nhân tài.

Bách Lý Hề nguyên là một nông dân nghèo khổ, vì gia cảnh khó khăn phải ra ngoài tìm vận hội, trải qua nhiều việc, lưu lạc nhiều năm, vẫn chưa có cơ hội làm quan, làm cho vợ con cũng không biết phiêu bạt nơi nao. Sau nhờ có bạn bè tiến cử, làm đại phu ở nước Ngu. Không lâu, Ngu Công cho Tấn mượn đường mà bị Tấn diệt, Bách Lý Hề cùng Ngu Công bị bắt giải sang nước Tấn. Vua Tấn biết ông có tài, muốn ông ra làm quan, nhưng ông nhất định không chịu. Sau Tần Mục công cho công tử Chấp sang nước Tấn cầu hôn, Bách Lý Hề được cử tháp tùng về Tần. Bách Lý Hề không muốn về Tần, giữa đường bỏ trốn, chạy sang nước Sở. Người Sở mới đầu tưởng ông là gian tế, sau thấy ông đã già, mới cho đi chăn trâu. Trâu ông chăn lớn nhanh và đẹp, ông trở nên nổi tiếng đến Sở Thành vương cũng biết.

Công tử Chấp cho rằng người chạy trốn chỉ là một lão nô, không có gì đáng ngại. Một hôm, trên đất Tấn, công tử nhìn thấy một người dáng kỳ lạ, sức khỏe vô địch, anh ta cuốc đất, cuốc vừa nhanh vừa sâu, công tử cho là người đặc biệt, đưa về Tần. Sau người này trở thành danh tướng Công tôn Chi. Tần Mục công thấy trong đám danh sĩ thiếu mất Bách Lý Hề, hỏi Công tôn Chi, ông nói Bách Lý là người có tài, chỉ vì anh hùng chưa có đất dụng võ mà thôi. Mục công liền cho người đi tìm khắp nơi, cuối cùng thấy ông ở nước Sở. Mục công định cho ngựa xe đi đón, nhưng Công tôn Chỉ nói:

- Xin chớ làm như vậy. Đi đón một nô lệ như vậy, người Sở sẽ sinh nghi, sẽ không thả cho Bách Lý Hề về.

Mục công theo ý của Công tôn Chi, dùng năm bộ da dê đổi lấy Hề về, sau mới có điển tích “Bách Lý Hề, năm hộ da dê”.

Mục công thấy Bách Lý Hề đã già 70 tuổi, không vui. Bách Lý Hề nói: “Nếu bệ hạ cho thần đi đánh hổ, tất nhiên thần già, nhưng nếu cho thần bàn việc nước, thì thần còn trẻ hơn Khương Thái công mười tuổi”.

Mục công nghe nói có lý, bèn bàn với ông đại sự quốc gia, càng bàn càng thấy hợp, liên tục bàn ba ngày, rồi phong ông làm Tướng quốc, Bách Lý Hề nói mình không đạt, xin tiến cử Kiển Thúc. Công tử Chấp mãi mới tìm được Kiển Thúc, và đón cả hai con của ông là Tây Khất Thuật, Bạch Ất Bính cùng về. Mục công nói chuyện với Kiển Thúc quên cả ăn. Sau mấy ngày, Mục Công bái Kiển Thúc làm Hữu tướng. Bách Lý Hề làm Tả tướng. Thế là Mục công một lúc được năm hiền sĩ. Sau này, năm người đã đóng góp rất nhiều cho sự hùng mạnh của nước Tần.

Lịch sử Trung Quốc mấy nghìn năm đã chứng tỏ rằng thành bại thường được quyết định tùy theo người tài nhiều hay ít, mà nhân tài nhiều hay ít cũng phản ánh tố chất của người lãnh đạo. Do vậy nhân tài nhiều hay ít cũng là biểu hiện quan trọng của tình hình chung. Thời Sở Hán tranh hùng, Hạng Võ dấy binh sớm, lực lượng hùng mạnh, nhưng Hạng Võ không dùng Phạm Tăng, cuối cùng đã thất bại; Lưu Bang tuy ra quân muộn, thế yếu, nhưng dưới trướng có lương thần, mãnh tướng, như Hàn Tín, Tiêu Hà, Trương Lương là những bậc kiệt xuất đương thời, làm sao không thắng? Thuật dùng người ngoài những nhân tố khác không nói, trước hết phải khoan dung, độ lượng, biết nhìn xa trông rộng. Hạng Võ tuy đánh trận có thể xông trước sĩ tốt, thậm chí dám hút cả mủ của vết thương cho binh sĩ, nhưng khi phong quan, thụ ân thì rất bủn xỉn hẹp hòi, con dấu đã khắc còn để lay lắt cho mòn, khi giao vẫn tiếc, thực là bụng dạ đàn bà. Lưu Bang thì ngược lại, ông biết tính toán, quyết thắng ngàn dặm không bằng Trương Lương, đánh trận không bằng Hàn Tín, lo lương thảo không bằng Tiêu Hà, nhưng ông có điểm mạnh là tuy không nắm được binh nhưng nắm được tướng, lãnh đạo mấy vị tướng giỏi là đủ.

Tề Hoàn công được một Quản Trọng mà thành nghiệp bá, Hạng Võ mất một Phạm Tăng mà bại vong, người tài quyết định bại vong thế nào, điều ấy cũng đáng để suy nghĩ.

4. ÔNG VUA KHÔNG GIỎI DÙNG BINH, CHỈ GIỎI DÙNG TƯỚNG

Ai nói có được lòng người mới được thiên hạ? Kẻ lưu manh vô lại cũng có thể được thiên hạ! Lưu manh vô lại mà lại được cả thiên hạ ư? Chính là vì chúng sai khiến được nhân tài, nên chúng mới được thiên hạ đó thôi!

Đương nhiên, về ý nghĩa căn bản mà nói: “Được lòng người sẽ được thiên hạ”, nhưng nguyên nhân căn bản không là nguyên nhân trực tiếp, không thể lúc nào, đâu đâu cũng nhấn mạnh tác dụng của nguyên nhân căn bản, nếu không sẽ thất bại thảm hại.

Trong điều kiện nhất định, nước xa không giải được khát gần, nguyên nhân căn bản chỉ phát huy được tác dụng lâu dài, tiềm ẩn, mà những sách lược cụ thể lại có thể trở thành căn nguyên của thành bại. Thời loạn lạc cuối đời Tần càng như vậy. Trong một thời đại binh lửa khắp nơi, mua chuộc lòng dân, thực hiện “nhân chính”, chưa phải thực tế, sách lược hữu hiệu nhất là thu thập nhân tài, sử dụng nhân tài. Khi ấy, có thể nói kẻ nào được nhân tài kẻ đó sẽ được thiên hạ vậy!

Quả thật là “Nghìn quân dễ được, một tướng khó cầu”, các nhà chính trị, quân sự cổ đại Trung Quốc đã tích lũy được kinh nghiệm phong phú. Về mặt này, điển hình nhất có lẽ là truyện “Bốn công tử” thời Chiến quốc, tức Mạnh Thường quân nước Tề, Bình Nguyên quân nước Triệu, Tín Lăng quân nước Ngụy và Xuân Thân quân nước Sở.

Theo ghi chép, môn khách của bốn vị này có lúc lên tới trên ba ngàn người, chỉ cần có một tài năng nào đấy là có thể làm môn khách, không phân sang hèn. Có khi để chiêu tập môn khách, thu hút nhân tài, họ có cả những hành động quá đáng. Ví dụ, Bình Nguyên quân bỗng nhiên thấy số môn khách của mình ít đi, liền lo lắng, hoảng sợ mới hỏi các môn khách rằng:

- Gần đây, môn khách của ta đến thì ít, mà đi thì nhiều, ta có gì sơ xuất chăng?

Một môn khách nói:

“Người đẹp của ngài đã đắc tội với một môn khách thọt chân, mọi người cho rằng ngài quý người đẹp hơn quý môn khách, do vậy chúng tôi cũng đang muốn cáo từ”. Bình Nguyên quân vừa nghe vội điều tra, hóa ra, phòng của ông gần kề phố, ông thích gái đẹp, một số người thiếp thường đứng kề cửa sổ nhìn ra phố. Một lần, một người thiếp được ông sủng ái nhất nhìn thấy một người thọt chân gánh nước đi tới, trông dáng buồn cười, không nhịn được đã bật cười, không ngờ làm mất lòng người đó. Ngờ đâu, người đó lại là môn khách của Bình Nguyên quân. Ông ta tìm tới Bình Nguyên quân nói:

- Nghe nói ngài thích giao kết với các bậc hào kiệt trong thiên hạ nên nhiều người tài đầy trước cửa nhà ngài, nhưng nay người thiếp yêu của ngài chế nhạo tôi, làm mất nhân phẩm của tôi xin ngài hãy trừng phạt cô ta thật đích đáng.

Lúc đó Bình Nguyên quân không để ý, và mấy hôm sau thì quên hẳn Vị môn khách kia thấy Bình Nguyên quân bỏ ngoài tai việc này bèn tung dư luận, nói Bình Nguyễn Quân quý gái đẹp hơn môn khách, do vậy các môn khách dần bỏ đi. Bình Nguyên quân rõ chuyện, lập tức chém người thiếp nọ, và môn khách của ông lại dần kéo về. Bình Nguyên quân đãi khách như vậy, nên khi cần thiết, môn khách đã có tác dụng. Bấy giờ nước Tần đang bao vây thành Hàm Đàn, kinh đô của nước Triệu, nước Sở còn do dự chưa quyết xuất bình giúp Triệu. Một môn khách là Mao Toại đã tự tiến củ mình tháp tùng Bình Nguyên quân sang sứ nước Sở. Quả nhiên, ông là người rất xuất sắc, nói năng khảng khái làm vua Sở phải hoảng sợ, đem quân cứu Triệu, lập công lớn trong việc giải vây Hàm Đan.

Tín Lăng quân nước Ngụy, để kết giao với người coi thành đã hơn bảy mươi tuổi là Hầu Sinh, cùng một người đồ tể là Chu Hợi đã tự đánh xe đi mời, còn đón rước long trọng, và mời các vị quan khách cùng tiếp tiệc, coi như bậc bề trên. Sau này Ngụy Sở vương không chịu phát binh cứu Triệu, nhờ có Hầu Sinh bày mưu và Chu Hợi có sức khỏe, Tín Lăng quân mới được cứu viện, giải vây Hàm Đan, cứu Triệu khỏi bị nước Tần diệt.

Trong bốn công tử thời Chiến Quốc, nổi tiếng nhất vẫn là Mạnh Thường quân của nước Tề. Ông dựa vào các môn khách mà thu phục nhân tâm, khôi phục chức Tướng quốc, càng làm càng chắc, uy tín lan ra cả các nước khác. Ông nhờ mấy môn khách biết bắt chước tiếng chó sủa, tiếng gà gáy mà trốn khỏi nước Tần, tránh khỏi cái chết tha hương. Có thể nói, ông giỏi thu hút và sử dụng nhân tài. Nhưng nhà văn lớn, nhà sử học lớn, nhà chính trị lớn đời Tống là Vương An Thạch lại nhận xét khác. Ông viết trong “Đọc Mạnh Thường Quân truyện” như sau:

“Người đời đều nói Mạnh Thường quân giỏi chiêu hiền đãi sĩ, và sau nhờ trí lực của những kẻ sĩ này mà trốn thoát khỏi nước Tần dữ như hổ báo. Ôi, Mạnh Thường quân cũng chỉ là thủ lĩnh của quân biết bắt chước chó sủa, gà gáy mà thôi, đâu đáng gọi là chiêu hiền đãi sĩ? Bọn chó kêu gà gáy tới cửa nhà ông ta, đó mới là nguyên nhân căn bản tại sao các hiền sĩ không lui tới.”

Vương An Thạch thật không hổ là bậc danh tiếng thiên cổ. Lời lẽ sắc sảo của ông đã lật lại cả bản án cũ.

Trong lịch sử Trung Hoa có một biệt lệ là, được một người hiền có thể dựng được nước. Lưu Bị cuối Hán, không giao du quá nhiều như Mạnh Thường Quân, thu nhặt cả bọn gà gáy chó sủa, mà chỉ cầu một người hiền, “tam cố thào lư” (ba lần đến lều tranh) tìm Gia Cát Lượng. Gia Cát Lượng đã không phụ lòng tin của Lưu Bị, trước khi ra làm, ông đã phân tích rạch ròi cái thế “tam phân thiên hạ” cho Lưu Bị nghe, sau đó ông dốc hết tâm huyết giúp Lưu Bị phát triển từ không tới có, từ nhỏ tới lớn, xây dựng được nước Thục không những ngang hàng với nước Ngụy, nước Ngô, và còn tạo được thế chân vạc thậm chí còn có cái thế thôn tính được thiên hạ. Ví dụ về Gia Cát Lượng, hoàn toàn có thể chứng minh được quan điểm của Vương An Thạch, và cũng chứng minh được một cách hùng hồn tầm quan trọng của việc sử dụng nhân tài.

Thời Chiến Quốc, Yên Chiêu vương xây đài vàng chiêu hiền, đây cũng là một sự kiện lịch sử rất nổi tiếng. Năm 314 trước Công nguyên, nước Yên có nội loạn do tưởng quốc cướp ngôi vua, nước Tề thừa gió bẻ măng, mang quân sang trấn áp, diệt luôn nước Yên. Về sau người Yên nổi loạn, phát động phong trào phục quốc, tìm lại được thái tử, tôn lên làm vua, tức Yên Chiêu vương.

Chiêu vương không những khôi phục được nước Yên, còn lập chí báo thù nước Tề. Ông nói với tướng quốc Quách Quì:

- Ta không lúc nào không nghĩ tới báo thù, nếu tìm được người tài làm việc đó, ta nguyện đi hầu cho ông ta, khanh nghĩ thế nào?

Quách Qui kể cho Yên Chiêu vương một câu chuyện:

Ngày xưa có một ông vua muốn dùng một ngàn lạng vàng để mua một con thiên lý mã, nhưng không mua được. Về sau cho người đi mua, nhưng lại mua về bộ xương của thiên lý mã. Vua rất tức giận, nhưng người mua nói:

- Đại vương yên tâm, đại vương sắp có nhiều thiên lý mã bây giờ đấy. Mọi người nghe nói đại vương chẳng tiếc ngàn lạng vàng để mua bộ xương thiên lý mã lẽ nào lại không mang thiên lý mã sống tới.

Quả nhiên sau đó, vua mua được nhiều thiên lý mã. Quách Qui lại nói:

- Nếu bệ hạ đối xử tốt với người bình thường như thần đây, người có tài lại chẳng chạy đến như vịt sao?

Thế là Yên Chiêu vương vội xây cho Quách Qui một ngôi nhà thật đẹp, nhất nhất nghe theo lời Qui. Lại xây một đài cao ở cạnh Di Sơn, trong để đầy vàng để tặng khách và để họ chỉ dùng, gọi là “Hoàng Kim Đài”. Tin Yên Chiêu vương cầu hiền như khát nước truyền đi khắp nơi, các hiền sĩ đến tới tấp. Kịch Tân ở nước Triệu đến, Tô Đại ở Lạc Dượng sang, Châu Diễn ở nước Tề tới, Khuất Dung từ nước Vệ về. Trong đó, được trọng dụng nhất là Nhạc Nghị từ Ngụy tới. Chính Nghị đã dẫn quân Yên tấn công nước Tề, không những báo thù cho Yên, còn ở Tề năm năm, hạ hơn 70 thành của nước Tề, thiếu hai thành nữa thì diệt xong nước Tề.

Xem ra, trong điều kiện nhất định, nhân tài là yếu tố mang tính then chốt, võ dũng mấy mà “vàng ngọc mua tiếng cười,

tấm cám nuôi hiền nhân, thì trước sau cũng chuốc lấy bại; còn như lưu manh vô lại, biết sử dụng người tài, vẫn nên cơ nghiệp. Lưu Bang, ông vua lập nên triều đại nhà Hán, chính là ví dụ điển hình về điều đó.

Tư Mã Thiên không lấy thành bại để luận anh hùng. Tuy viết “Sử ký” dưới triều Hán, nhưng ông không che điều ác của Lưu Bang cũng như không thổi phồng cái tốt của ông, dùng một bút pháp ẩn dụ mà nói lên tính lưu manh vô lại của Lưu Bang. Sau đây là vài chuyện để chứng minh.

Nghe nói Lưu Bang khi sinh có dị tướng. Mẹ Lưu Bang có việc đi ra ngoài, qua một đầm lầy lớn, cảm thấy mệt, bèn ngồi bên bờ đầm nghỉ, bất giác mơ màng ngủ thiếp, đang lúc mơ màng, thấy một vị thần mặc áo giáp vàng từ trên trời xuống, sợ ngất đi, không biết vị thần đã làm những gì. Bố Lưu Bang thấy vợ lâu không về, sợ xảy chuyện gì, bèn đi tìm. Đến gần đầm, thấy đám mây xà thấp che kín, thấp thoáng nhìn thấy vảy giáp như có giao long tới đây, khi mây tan, thấy một người phụ nữ nằm lại thì chính là vợ mình. Hỏi chuyện gì xảy ra, thì bà không nhớ chút nào. Từ ấy mẹ Lưu Bang có mang, sau này sinh con trai, đó là Lưu Bang.

Lưu Bang sinh ra có dị bẩm, mũi cao cổ dài, trên đùi bên trái có bảy mươi hai nốt ruồi. Cha Lưu Bang thấy con mình khác thường, mới đặt tên là Bang (nghĩa là một nước, hay quốc gia nhỏ). Khi đã lớn, Bang không thích làm ruộng cùng cha và các anh, suốt ngày rong chơi, cha nhiều lần khuyên bảo không nghe. Anh của Bang cưới vợ, người chị dâu thấy Bang chỉ ăn không làm, tổn hao gia sản, đem lời oán trách. Cha Lưu Bang biết được, cho vợ chồng người con lớn ra ở riêng, còn Bang vẫn ở với bố mẹ.

Lưu Bang tới tuổi trưởng thành vẫn tính nào tật nấy, bố mẹ trách:

- Con thật là vô tích sự, nên học tập anh con, ở riêng chưa bao lâu đã tậu được đất, như con thì biết bao giờ tậu được đất, làm được nhà?

Lưu Bang chẳng những không giác ngộ, mà thỉnh thoảng còn lôi lũ bạn đến nhà anh ăn cơm. Chị dâu tức quá mắng Bang. Bang vẫn để ngoài tai. Một lần Bang lại đưa lũ bè bạn hư hỏng về ăn tàn phá hại ở nhà ông anh, người chị dâu nghĩ ra một kế, chạy vào trong bếp lấy muối cạo xoẹt xoẹt đáy nồi, tiếng kêu ầm ĩ, Lưu Bang nghe thấy biết là cơm đã hết, tiếc là đến muộn, đành bảo bạn bè ra về. Bang đi vào bếp, không ngờ thấy trên bếp vẫn còn khói nghi ngút, mới biết chị dâu đã đánh lừa, Bang thở dài, quay đi, từ đó không về nữa.

Thời Sở Hán tương tranh, Lưu Bang từng thua trận ở Bành Thành, bây giờ là thị trấn Từ Châu tỉnh Giang Châu, bỏ chạy, thất lạc hai con nhỏ. Bang chạy trốn mấy ngày gặp bộ tướng Hạ Hầu Anh mới bớt lo, rồi lại tìm thấy hai con trong đám người chạy loạn, cảm thấy được an ủi. Nhưng không lâu, tướng Sở là Qui Bố dẫn quân đuổi tới, Lưu Bang phải vội chạy. Quân Sở càng đuổi càng gần, Bang sợ xe nặng chạy chậm, bèn đẩy hai đứa con của mình xuống xe. Hạ Hầu Anh thấy vậy, vội nhặt hai đứa bé đặt vào trong xe, cứ như vậy, ba lần vứt ba lần nhặt. Lưu Bang nói:

- Ta đã nguy như thế này, sao còn giữ hai đứa nhỏ, để mất mạng mình?

Hạ Hầu Anh bác lại:

- Đây là hạt máu của đại vương, sao bỏ đi được!

Bang tức giận rút gươm ra chém Hạ Hầu Anh, Anh tránh được, không dám đặt hai đứa nhỏ vào xe nữa mà cặp ở nách để cưỡi ngựa chạy trốn cùng Lưu Bang.

Khi quân của Sở, Hán còn đang ngang sức, Hạng Võ đã từng bắt được cha của Lưu Bang. Một lần đối đầu, Hạng Võ đẩy cha Lưu Bang ra trước trận nói:

- Nếu ngươi không rút binh, ta sẽ cho luộc chín cha ngươi.

Lưu Bang không hề do dự trả lời luôn:

- Ta và ngươi đã từng kết nghĩa anh em, cha ta là cha ngươi, nếu luộc chín cha ngươi, gửi sang cho ta một bát canh.

Đến nước đó Hạng Võ đành chịu thua Bang, thả cha Lưu Bang ra.

Cuối cùng Bang giành được thiên hạ, lập nên triều Hán. Trong một bữa mừng công, Bang hỏi cha: “Cha xem, con và anh con sản nghiệp của ai lớn hơn?” Cha Bang thấy bộ mặt đắc chí tiểu nhân của Bang, tức quá hừ một tiếng rồi đi vào trong điện.

Lưu Bang là kẻ lưu manh vô lại như vậy, nhưng ông ta lại có điểm mạnh người khác không có, đó là biết nghe ý kiến người khác, biết đoàn kết tướng lĩnh, biết chịu đựng, biết sử dụng nhân tài.

Triều Hán khai quốc không lâu, Lưu Bang cùng Hàn Tín và quần thần nghị luận về tài năng của tướng lĩnh. Lưu Bang hỏi Hàn Tín:

- Khanh xem ta có thể thống lĩnh trăm vạn đại quân không? Hàn Tín nói:

- Không được.

Lưu Bang lại hỏi:

- Thế có thống lĩnh được mười vạn đại quân không?

Hàn Tín nói:

- Không được.

Lưu Bang tức quá hỏi:

- Thế theo khanh ta có thể chỉ huy bao nhiêu quân?

Hàn Tín nói:

- Chỉ huy được một vạn là giỏi!

Lưu Bang hỏi lại:

- Thế khanh có thể chỉ huy bao nhiêu quân?

Hàn Tín không hề khách khí trả lời:

- Thần chỉ huy càng nhiều càng tốt.

(Hàn Tín tưởng binh, đa đa ích thiện). Lưu Bang đã không hiểu, lại tức giận hỏi:

- Thế nào ta làm vua, khanh chỉ làm tướng sao?

Hàn Tín lại trả lời:

- Bệ hạ tuy không giỏi dùng binh, nhưng giỏi dùng tướng.

Đúng vậy, “Trù tính ở trong màn trướng, quyết thắng ngoài ngàn dặm, Lưu Bang không bằng Trương Lương; bảo đảm lương thảo trị nước yêu dân, Lưu Bang không bằng Tiêu Hà, xông pha tiền tuyến, dẫn quân giết giặc, Lưu Bang không bằng Hàn Tín. Nhưng cái mạnh của Lưu Bang là tập hợp được những người đó, để họ phát huy được năng lực và sở trường, phục vụ cho mình.

Tiêu Hà là một trong những khai quốc công thần của Lưu Bang, Lưu Bang quen Tiêu Hà khi làm đình trưởng ở Tứ Thùy. Chức trách của đình trưởng là xử các vụ kiện cáo nhỏ ở hương xã, nếu gặp việc lớn phải báo lên huyện, do vậy Bang khá quen các quan lại trong huyện. Tiêu Hà làm công tào huyện Bái, đồng hương của Bang, rất thông thạo pháp luật, Lưu Bang rất tôn trọng và tin tưởng Tiêu Hà. Công việc của Bang có gì không ổn, Tiêu Hà đều chỉ bảo, che đậy những sai sót của Lưu Bang, nên quan hệ giữa hai người ngày càng thân thiết. Từ ngày Lưu Bang chém rắn khởi nghĩa, Tiêu Hà luôn theo ở bên, hầu như việc gì Lưu Bang cũng nghe theo Hà.

Mọi phương châm sách lược khi Sở Hán tương tranh cũng như Hán triều khai quốc đều do tay Tiêu Hà sắp đặt, Tiêu Hà thật là vất vả công cao. Đương nhiên, Lưu Bang không phải không đề phòng Tiêu Hà, nhưng xử lý tế nhị. Khi Lưu Bang rời Hán trung lên Quan Đông đánh nhau với Hạng Võ bốn năm liền, Tiêu Hà ở lại giữ căn cứ, lo cung cấp lương thảo, tráng binh. Tiêu Hà rất giỏi trị lý việc nước, chẳng bao lâu mà “Hán trung đại định”, trăm họ đều dốc lòng theo Tiêu Hà, việc cung cấp lương thảo cho Lưu Bang được đảm bảo đầy đủ, kịp thời. Lưu Bang cứ như vậy, e rằng nếu lòng người sẽ theo Hà, không có lợi cho mình, bèn nhờ người đưa tin hỏi thăm Tiêu Hà, ngợi khen ông trị lý việc nước giỏi. Tiêu Hà rất cảnh giác, để tránh sự hiềm nghi, ông cho con cháu trong nhà ai đủ điều kiện đều đưa ra mặt trận, nói để góp phần bình định thiên hạ cho Hán Vương. Lưu Bang thấy vậy rất an tâm vì biết rằng không có phe đảng của Tiêu Hà ở Hán trung. Từ đó giữa quân thần không còn gì nghi kỵ nữa.

Về quân sư, mưu sĩ chính của Lưu Bang là Trương Lương. Ông xuất thân quý tộc nước Hàn, đã từng mưu sát Tần Thủy Hoàng ở Bác Lãng Sa, việc không thành, phải chạy trốn khắp nơi, sau tập hợp được đội quân hơn trăm người, dựng cờ chống Tần, rồi khi gặp đội quân khởi nghĩa của Lưu Bang liền theo Lưu Bang. Nhưng chẳng bao lâu, gặp Hạng Lương thế lực hùng hậu, thuyết phục Hạng Lương lập nước Hàn, Trương Lương làm tư đồ. Về sau, nước Hàn bị quân Tần tiêu diệt, Trương Lương không còn cách nào lại quay về theo Lưu Bang. Lương là người trầm tĩnh, mưu trí, rất ít nói, thường điềm nhiên không màng tới danh lợi. Một hôm, Lương đến yết kiến Lưu Bang, Bang đang ngồi trên giường cho cung nữ rửa chân, thấy Lương đến, không đứng dậy, chỉ đưa chân ra bảo:

- Lão tiên sinh đến rồi đấy à, mau rửa chân cho ta!

Trương Lương không hề giận, thản nhiên cầm lấy chậu, rửa chân cho Lưu Bang. Ông biết Lưu Bang là người có chí lớn, nhưng tính tình thô lỗ, không biết lễ nghĩa. Lương đến để hiến kế, không thể bỏ đi, vì vậy ông đã nhịn. Về sau ông đã dùng trí tuệ của mình để giúp Lưu Bang chiến thắng Hạng Võ, giành được thiên hạ.

Lưu Bang tuy có nhiều điểm xấu, nhưng ông biết nghe lời khuyên, biết dùng người tài, nên mới có thể chiến thắng được Hạng Võ, trở thành ông vua khai quốc của triều đại nhà Hán. Sau này, khi luận công ban thưởng, ông đã nói:

- Trù tính ở trong màn trướng, quyết thắng ngoài ngàn dặm, ta không bằng Trương Lương; bình định đất đai, an dân, bảo đảm lương thảo, ta không bằng Tiêu Hà; chỉ huy trăm vạn đại quân, bách chiến bách thắng, ta không bằng Hàn Tín. Ba người này đều là bậc hào kiệt, ta dùng họ, đó là nguyên nhân thắng lợi của ta.

Lưu Bang nhìn người rất chính xác, ba người Trương Lương, Tiêu Hà, Hàn Tín quả thật là những bậc kiệt xuất hiếm có. Lưu Bang biết dùng họ, đó là nguyên nhân trực tiếp của thắng lợi. Tuy nhiên, Lưu Bang còn có một điểm mạnh nữa là biết kiềm chế, nhẫn nhịn. Ông có thể chịu đựng được những lời lăng mạ, sỉ nhục của Hạng Võ, cũng có thể chịu đựng được thái độ thiếu lễ độ của mình đối với Trương Lương. Ông biết “Tiểu bất nhẫn tắc loạn đại mưu” (Không nhịn được việc nhỏ sẽ hỏng việc lớn).

Hán vương không muốn được thiên hạ ư? Sao lại chém đầu tráng sĩ!

Quan trông coi việc xử trảm là Hạ Hầu Anh thấy tướng mạo và lời nói của Hàn Tín thật khác thường, vì vậy Tín mới không bị làm ma dưới lưỡi đao. Nhờ Hạ Hầu Anh tiến cử, Hàn Tín được làm trị lật đô úy. Sau quen biết Tiêu Hà, Tín cũng nói chuyện tình thế thiên hạ, được Hà khen ngợi. Tiêu Hà hứa sẽ tiến cử Hàn Tín với Lưu Bang. Hàn Tín đợi mãi chẳng thấy động tĩnh bèn trốn đi.

Lúc đó quân sĩ bỏ trốn nhiều, đều chạy sang phía đông để về quê. Bỗng nhiên Tiêu Hà cũng mất hút hai ngày liền. Lưu Bang rất đỗi ngạc nhiên, sợ Tiêu Hà cũng bỏ trốn nốt. Đến khi gặp Tiêu Hà, mới biết ông đuổi theo Hàn Tín. Lưu Bang kinh ngạc hỏi rằng:

- Tướng lĩnh trong quân, trốn đi đến mấy chục người, sao chỉ đuổi theo Hàn Tín?

Tiêu Hà trả lời:

- Những tướng lĩnh trong quân muốn được không khó, còn Hàn Tín là “quốc sĩ vô song” kẻ sĩ trong nước không ai bằng. Đại vương muốn làm chủ Hán Trung, không thể không dùng người này, nhược bằng muốn giành thiên hạ, e ngoài người này, không tìm được ai để bàn đại sự với đại vương!.

Lưu Bang nghe lời tiến cử của Tiêu Hà, cho lập lễ đài, tắm rửa ăn chay, phong Hàn Tín làm đại tướng, làm cho cả quân Hàn Tín quả như Tiêu Hà đánh giá, đã lập được nhiều kỳ công. Ông dẹp Tam Tần, tập kích phá Ngụy, mưu khéo diệt Triệu, khuất phục nước Yên, bình định nước Tề, diệt Sở ở Cái Hạ. Nhờ có đại tướng Hàn Tín mà Lưu Bang đánh bại được Hạng Võ.

Lưu Bang tuy vô lại, nhưng biết nghe lời khuyên. Sau khi đánh Hàm Dương, Lưu Bang vào cung điện nhà Tần, thấy điện đài nguy nga, đồ đạc quý giá, gái đẹp từng bầy, không muốn trở ra nữa. Tướng Phàn Khoái bỗng nhảy vào hét lớn:

- Ngài muốn làm phú ông hay muốn có thiên hạ?

Lưu Bang vẫn ngồi ngây người, không có phản ứng gì. Phàn Khoái dần giọng trách:

- Chẳng lẽ ngài đã bị cung điện nhà Tần làm mê hoặc? Chính cái xa hoa của cung điện là gốc của sự bại vong, ngài hãy mau trở về quân trung, không nên nấn ná nơi cung điện này.

Vị đại vương chưa được nếm mùi phú quý này quả bị mê hồn thật, ông năn nỉ Phàn Khoái:

- Ta thấy mệt, hãy cho ta nghỉ lại đây đêm nay!

Phàn Khoái định nói tiếp, nhưng lại e quá lời, vội đi tìm Trương Lương, kể cho Lương biết Lưu Bang bị mê hồn trong cung. Trương Lương rất rõ, vào cung tìm Lưu Bang ôn tồn nói:

- Triều Tần hoang dâm vô đạo, nên ngày nay đại vương mới được ngồi ở đây. Đại vương trừ bạo, phải phế bỏ những cái thối nát, lập lại triều chính từ đầu. Nay đại vương mới vào Hàm Dương đã muốn ở lại cung hưởng lạc, e rằng Tần triều bị diệt vong hôm qua, thì đại vương ngày mai sẽ bị diệt vong! Tội gì vì một lát hường lạc để bỏ lỡ công thành. Người xưa có câu: Thuốc hay đắng miệng nhưng khỏi bệnh, lời trung khó nghe nhưng việc thành, đại vương nên nghe lời thần.

Lưu Bang nghe lời khuyên của Trương Lương vừa mềm dẻo, vừa cứng rắn, thấy mình nếu không đi thì thật không còn ra gì, bèn luyến tiếc rời khỏi cung Tần. Được Trương Lương cùng đồng bọn thúc giục, Bang tuyên bố trước các phụ lão đất Tần ba điểm: giết người sẽ bị xử tử, đánh người, trộm cấp sẽ bị nghiêm trị, mọi luật pháp hà khắc của Tần đều hủy bỏ. Từ đó Lưu Bang được dân chúng ủng hộ.

Rõ ràng là phẩm đức của Lưu Bang không có gì đáng nói, nhưng một người như vậy vẫn dựng nên đại nghiệp Hán Triều, đó là vì sao? Nếu ông so sánh cùng Hạng Võ, mới thấy sự tương phản rõ rệt..

Khi Tần Thủy Hoàng đông du (đi về phía đông), Lưu Bang và Hạng Võ đều chứng kiến đội quân nghi thức, khí thế oai hùng, đáng sợ của Tần Thủy Hoàng. Hạng Võ nhìn thấy thế hùng dũng hét lớn: “Ta sẽ thay mi” rồi hiên ngang bỏ đi. Nhưng Lưu Bang nhìn thấy lại than rằng: “Đại trượng phu phải như thế!”, tỏ ý rất thèm muốn. Sau này trong chiến tranh, Hạng Võ dũng mãnh thiện chiến, không ai địch nổi, tính thẳng thắn hào phóng, tạo nên hình tượng một Sở Bá vương đáng kính nể.

Còn Hạng Võ có tấm lòng nhân như đàn bà, có thể hút mủ vết thương cho binh sĩ, nhưng không biết dùng người hiền, con dấu đã khắc để mòn trong túi còn tiếc chưa ban cho quan tưởng, có một Phạm Tăng mà không biết dùng, chẳng bại thì sao? Lưu Bang thì ngược lại, tuy không biết dẫn quân xông trận, nhưng lại biết hội tụ nhiều hiền sĩ, nên đã thắng lợi.

Như vậy ta thấy, cái “đức” vị tất lúc nào và đâu đâu cũng phù hộ ta, mà cái “thuật” có lúc trở thành mấu chốt của thắng lợi.

Người xưa nói: “Hoàng thiên vô thân, duy đức thị phụ” (trời chẳng thiên vị ai, chỉ có cái đức phù hộ). Lấy cuộc chiến Hạng Võ, Lưu Bang làm ví dụ, anh hùng hào kiệt mà thua, lưu manh vô lại thì thắng, lịch sử vậy đó, ta biết nói sao? Chỉ còn biết ngậm ngùi mà thôi.

5. TỪ THƯỜNG DÂN ÁO VẢI TRỞ THÀNH NGƯỜI ĐÀN BÀ CHÍ TÔN

Kể cũng lạ, người Trung Quốc sinh ra, ai cũng có thể trở thành nhà quyền mưu, thậm chí nhà chính trị. Một người đàn bà xuất thân nghèo hèn không có gì xuất sắc, sau khi trở thành hoàng hậu, cũng hết sức mưu trí, thao túng quần thần, coi các tướng quân đã ra sống vào chết diệt hàng trăm vạn địch không ra gì, coi họ như trò đùa và cuối cùng thực tế đã trở thành hoàng đế, thậm chí về số mặt nào đó còn được người sau khen ngợi. Điều đó không thể không làm cho chúng ta nghĩ ngợi!

Người đó là Lã Trĩ, người vợ từ thuở hàn vi của Lưu Bang, hoàng đế khai quốc triều Hán.

Nghe nói, cuộc nhân duyên của Lưu Bang và Lã Trĩ cũng ly kỳ lắm. Khi Lưu Bang còn làm đình trường ở Tứ Thủy, bạn ông là Tiêu Hà đến chơi chuyện phiếm, vô tình nhắc đến một vị thân sĩ họ Lã mới đến huyện Đan Phụ để nhờ vả huyện lệnh tránh kẻ thù địch. Huyện lệnh muốn giúp ông ta, lệnh cho các quan lại trong huyện đều mang tiền đến mừng. Lưu Bang nhân tiện nói luôn:

- Quý khách tới đây, ta nên mừng lớn.

Tiêu Hà tưởng ông nói đùa, không để ý tới. Nào ngờ tới hôm lễ mừng, Lưu Bang lù lù dẫn xác tới. Lúc này Tiêu Hà đang đứng trước sảnh nhận lễ mừng cho Lã Công. Tiêu Hà thấy Lưu Bang đến, cố tình nói to:

- Lễ vật dưới ngàn tiền ngồi ở dưới sảnh.

Lưu Bang nghe thấy, lấy danh thiếp ra viết tiền mừng một vạn, gửi vào. Lã công thấy tiền mừng của Lưu Bang lớn, vội ra đón và mời vào mâm trên. Lã công vốn biết xem tướng, thấy Lưu Bang lưng rùa, ngực nở, mình rồng, càng thêm kính nể. Tiêu Hà biết Lưu Bang không có tiền, nên đùa Lưu Bang:

- Chàng Lưu này chuyên nói khoác, có xu lễ nào đâu.

Rõ ràng Lã công nghe thấy, nhưng ông vẫn không thay đổi thái độ đối với Lưu bang.

Bắt đầu tiệc, Lã công xếp Lưu Bang vào mâm trên, Bang đàng hoàng uống rượu thoải mái. Đợi khi tiệc tan, Lã công nháy mắt ra hiệu Lưu Bang ở lại. Lưu Bang tuy không có tiền thật, nhưng không lúng túng. Không ngờ Là công nói:

- Ta đã gặp những người tướng mạo kỳ dị, nhưng chưa thấy ai như anh, chẳng hay anh đã có vợ chưa?

Lưu Bang nói chưa lấy vợ. Lã Công thật thà nói:

- Ta có con gái nhỏ, muốn gả cho anh, anh chớ chê.

Lưu Bang nghe sướng như mở cờ trong bụng, vội thụp lạy nhận lời.

- Sau đó Lã phu nhân có trách chồng:

- Ông nói con gái mình có quý tướng, bao nhiêu nhà giàu có hỏi không gả, nay lại gả cho cái anh Lưu Bang nghèo rớt vô tích sự này.

- Lã Công nói:

- Lưu Bang có quý tướng, ngày sau có thể làm vua.

- Thế là Lưu Bang, Lã Trĩ nên vợ nên chồng.

Sau cuộc khởi nghĩa chém rắn, Lã Trĩ và hai con nhỏ bị giam giữ trong ngục, may nhờ Tiêu Hà và quan ngục giúp đỡ mới được thả, sau này Lã Trĩ dẫn con cái tới núi Mang Đàng tìm được Lưu Bang, ở luôn bên ông. Trong thời chiến tranh Hán Sở, Lưu Bang bị thua ở Bành Thành phải trốn chạy. Bố Lưu Bang cùng Lã Trĩ bị Hạng Võ bắt, nhưng rồi được tha.

Lã Trĩ là người vợ từ thuở hàn vi cùng chung hoạn nạn, nên sau khi Lưu Bang làm vua, Lã Trĩ tức thì thành hoàng hậu, con Lã hậu là Doanh được lập làm thái tử. Nhưng địa vị của Lã hậu và thái tử bị một điều đe dọa. Nguyên là, khi Lưu Bang thua trận Bành Thành phải chạy trốn vào một gia đình, nhờ ngủ xin ăn ở đó, gia đình này sau khi biết ông là Hán vương, bèn gả con gái cho ông, đó là Thích phu nhân (tức Thích cơ). Sau khi đánh bại Hạng Võ, Lưu Bang cho đón Thích phu nhân, dần xa Lã hậu.

Thích cơ tuổi còn trẻ, xinh đẹp, giỏi múa hát, biết chút văn chương, thạo việc tiếp đãi chiều chuộng, Lưu Bang rất yêu. Thích cơ được sủng ái, lo cho tương lai, nhiều lần xin Lưu Bang lập con mình là Như Ý làm thái tử, Thoạt đầu Lưu Bang không đồng ý, Thích cơ khóc lóc cầu xin, làm ông động lòng. Nhất là thái tử Lưu Doanh tính nết yếu đuối Lưu Bang vốn không ưa, mà Như Ý thì thông minh, cương nghị, Lưu Bang thấy Như Ý rất giống mình nên rất thương. Lưu Bang muốn sơm phế Doanh lập Ý, để bảo đảm cho đế nghiệp lại vừa lòng ái phi. Lã hậu sớm thấy việc này, nơm nớp lo âu, nhưng vì Lưu Bang luôn ở cạnh Thích cơ, không sao gần gũi được chỉ biết lo sợ trong lòng.

Vừa may, Như Ý tròn mười tuổi, theo lệ thường được phong tước và ra đất phong. Thích cơ nghe tin hoảng hốt, vì nếu Như Ý ra ở đất phong thì ít khi có dịp gặp Hoàng thượng, không thể đêm ngày quấn quít bên hoàng thượng, tình cảm sẽ xa dần. Không cách nào để lấy lòng vua cha.

Thích cơ tìm đến Lưu Bang quỳ xuống đất khóc nức nở. Lưu Bang biết nổi lòng Thích cơ, nói:

- Khanh chắc đến vì chuyện phong tước của Như Ý phải không? Ta cũng muốn lập Như Ý làm thái tử, nhưng phế trường lập thứ, phế cả lập lê, thấy danh bất chính, ngôn bất thuận, hãy đợi khi khác.

Thích cơ càng khóc lóc năn nỉ, Lưu Bang dao động, quyết định để ngày hôm sau bàn với quần thần việc đổi lập thái tử.

Buổi triều sớm sau, quần thần tề tựu, Lưu Bang nêu việc phế lập thái tử, các đại thần đều giật mình, nói việc lập thái tử đã định bấy lâu không có chuyện gì, bỗng dưng phế đi lập lại, e sẽ gây loạn. Lưu Bang không nghe, sai quan mệnh từ thảo chiếu chỉ. Ngay lúc đó ngự sử đại phu Chu Xương hét lên:

- Không được.

Chu Xương vốn nói lấp, càng vội càng nói không ra, lúng túng mãi mới nói được:

- Thần không nói được, nhưng biết không… không thể được. Bệ hạ phế thái tử, thần không… không phụng chiếu.

Chu Xương nói mấy tiếng “không… không” làm Lưu Bang phì cười, quần thần trong triều cũng bật tiếng cười. Nhờ trận cười Lưu Bang quên giận, không nhắc chuyện viết chiếu chỉ nữa, bãi triều trở về.

Chu Xương đi về cửa đông, thấy Lã hậu đang đợi ở đó, định đến thi lễ, không ngờ Lã hậu đã quỳ thụp, Chu Xương không rõ sao, cũng vội quỳ xuống, Lã hậu vội đỡ ông lên, nói:

- Hôm nay không nhờ có ông e thái tử đã bị phế, ta cảm ơn ông đã bảo toàn cho thái tử nên mới thi lễ như vậy.

Chu Xương vội nói:

- Thần vì việc công, hoàng hậu khỏi suy nghĩ.

Thực ra, Lã hậu làm vậy một mặt tỏ lòng cảm kích với Chu Xương, mặt khác có làm ra vậy để quần thần biết rằng không dễ dàng mà phế được Thái tử.

Nhưng Lã hậu biết, Lưu Bang chỉ nhất thời bỏ ý định đó, đến một lúc ông có thể lại nêu việc phế lập thái tử. Bà bèn nghĩ cách kéo Trương Lương giúp bà mưu sách. Trương Lương nói:

- Nếu tìm được người hiền tài, có danh vọng phò tá cho thái tử, hoàng thượng thấy thái tử hiền minh, được lòng người, có muốn phế truất cũng phải đắn đo thận trọng. Chỉ có cách đó mới bảo toàn được thái tử.

Lã hậu bèn hỏi lấy đâu ra người hiền như vậy? Trương Lương nói:

- Nghe nói ở Thương sơn Thiểm Tây có bốn vị ẩn sĩ cao niên, gọi là “Thương sơn tứ hạo”, hoàng thượng đã nhiều lần mời gọi nhưng họ không vào, nếu mời được bọn họ, có thể có ích.

Thế là Lã hậu cho người tìm cách mời cho được “Thương sơn tứ hạo”.

Sau khi Lưu Bạng dẹp được bọn loạn quân Anh Bố, do chiến trận vất vả, vết thương bị tên bắn lại tái phát, ốm nặng. Thích cơ ngày đêm hầu hạ ở bên, chỉ lo Cao tổ băng hà thì mẹ con hết đường sống, khéo léo cầu xin với Lưu Bang sao bảo toàn được tính mạng cho hai mẹ con. Lưu Bang nghỉ đi nghĩ lại chẳng có cách nào ngoài việc cho phế lập thái tử.

Trương Lương là thái tử thiếu phó, nghe biết việc này vội vào cung gặp Lưu Bang. Trương Lương nói rất nhiều lý lẽ nhưng Lưu Bang vẫn một mực không nghe. Từ ngày Trương Lương theo Lưu Bang, hầu như kế sách gì Bang cũng nghe, nhưng lần này biết rằng không cách nào can gián nên về nhà, giả ốm. Thái tử thái phó Thúc Tôn Thông thấy vậy vào cung can vua: “Ngày xưa Tấn Hiến công đắm say Ly cơ; phế thái từ làm nước Tấn loạn mất 20 năm, Tân Thủy hoàng không sớm lập Phù Tô, làm cho nước Tần diệt vong, bệ hạ nhìn thấy đó. Lã hậu với bệ hạ là phu thê chung hoạn nạn, chỉ sinh có một thái tử, mà thái tử thì nhân hiếu, thiên hạ đều biết, tại sao vô cơ phế bỏ? Nếu không nghe, thần xin lấy cái chết để khuyên gián”.

Nói xong rút kiếm toan tự vẫn. Lưu Bang vội ngăn lại:

- Trẫm mới nói vậy thôi, Chưa phải là thật.

Ít lâu sau, Lưu Bang cho gọi thái tử đến dự tiệc, thực chất là để xem xét thực hư. “Thương sơn tứ hạo” theo Thái tử vào cung. Lưu Bang thấy phía sau thái tử có bốn vị cao niên mày râu như tuyết, dáng vẻ đạo mạo, lấy làm lạ bèn hỏi xem là ai. Bốn vị cao niên lần lượt xưng tên họ. Lưu Bang ngạc nhiên nói:

- Mấy năm trước trẫm có mời, các vị không chịu đến, nay chẳng lẽ lại giao du với con trẫm u?

Tứ hạo đồng thanh trả lời:

- Bệ hạ xem khinh kẻ sĩ, tùy tiện sỉ nhục, mà chúng tôi không chịu được sỉ nhục, nên không đến gặp bệ hạ. Nay nghe nói thái tử là người nhân hậu, yêu kẻ sĩ, mọi sĩ phu trong nước đều vươn cổ ngóng về thái tử, sẵn sàng chết cho thái tử. Chúng tôi đường xa tới đây, là để kính phụng, phò tá thái tử.

Lưu Bang nghe xong chỉ biết thở dài.

Đợi thái tử và tứ hạo đi khỏi, Lưu Bang cho gọi gấp Thích cơ đến, chỉ phía bọn tứ hạo nói:

- Ta không phải không muốn lập Như Ý làm thái tử, mà thực ra thái tử đã đủ lông cánh, không thể phế nổi.

Thích cơ nghe xong biết là vô vọng, đau buồn hết mức. Lưu Bang cũng cảm thương làm bài từ “Hồng hạc cao phi” rồi hát cho Thích nương nghe, âm điệu sầu thương.

Sau khi Lưu Bang chết, Lưu Doanh kế vị tức Huệ đế, Lã hậu thao túng quyền hành. Bà ta tăng cường loại bỏ thế lực họ Lưu, bắt Thích cơ, con người bà căm ghét xưa nay, vào lãnh cung. Lã hậu cho người cạo trọc mái tóc đen dài của Thích cơ, cho đeo đai sắt vào cổ, lột hết quần áo cung nhân, mặc đồ thô, giam trong nhà, suốt ngày giã gạo.

Thích cơ xưa nay chưa giã gạo, trong lòng bị thương khôn xiết, vừa khóc vừa giã gạo. Dần dần bà hát thành “Bài ca giã gạo”:

Con làm vương, mẹ làm đầy tớ

Suốt ngày giã gạo, con hay chăng?

Cách xa ngàn dặm ai tin nhắn

Cảnh khổ khiến ta đã chết dần.

Lã hậu biết được tức như điên, chửi rằng: “Con tiện tỳ còn hòng dựa vào con à?” Năm 194 Lã hậu cho người đầu độc Triệu Ấn vương Như Ý.

Lã hậu đã giết được con của Thích cơ, càng ra sức bức hại tàn nhẫn bà. Trước hết cho chặt ngón chân ngón tay của bà, rồi cắt đôi vú, móc hai mắt, xông cho điếc hai tai, bắt uống thuốc cho câm, rồi thả vào nhà xí. Lã hậu còn đặt tên cho Thích cơ là “lợn người”. Sau mấy hôm Lã hậu gọi Huệ đế đến để coi. Huệ đế hỏi đó là gì, có người nói cho Huệ đế biết đó là Thích cơ. Ngay sau đó thì Thích cơ chết.

Huệ đế sau khi thấy Thích cơ bị hại như vậy, về tới cung ông khóc rưng rức, ốm liền một năm không dậy được. Ông truyền lời với Lã hậu: “Hại Thích cơ đến mức đó, không phải việc con người làm. Tôi là con của thái hậu, làm sao trị nổi thiên hạ”. Từ đó Huệ đế hết rượu đến gái đẹp, hoàn toàn không ngó đến triều chính, tiêu cực bê bết, tới năm 188, u uất mà chết.

Người ta nói, ghen tuông của đàn bà là thứ vũ khí đáng sợ nhất thế giới, nhưng cái ghen và trả thù của Lã Hậu với Thích cơ thì quả thật thế giới không thể có hai, điển hình của “phong cách Trung Hoa”. Có lẽ đàn bà Trung Hoa có đặc thù trời bẩm chăng, quyền mưu của họ thường đi với tàn nhẫn. Lã hậu không những tàn nhẫn với những người cùng là phụ nữ như mình, mà đối với nam giới cũng không kém phần cứng rắn.

Những năm đầu triều Hán, thiên hạ mới yên, lòng người chưa thống nhất, đặc biệt là các tướng lĩnh nắm binh quyền, luôn nhằm có thời cơ là giành thiên hạ, do vậy Lưu Bang rất cẩn thận. Khi ông đi dẹp phiến quân của Trần Hy, việc trong cung chỉ giao cho Lã hậu, việc ngoài giao cho Tiêu Hà mới yên tâm đi. Lã hậu là người có quyết tâm, bà không bỏ qua bất cứ một cơ hội nào có thể gây quyền lực để sau này độc nắm bá quyền.

Lưu Bang nghi Hàn Tín mưu phản, giáng phong ông về Trường An. Vừa lúc này, bộ hạ của Hàn Tín là Loan Thuyết sai em mang thư đến, báo Hàn Tín cùng Trần Hy thông đồng làm phản, trước đây đã có mật ước, nay định đem đến phá nhà lao thả tù, tập kích Thái tử để phối hợp với Trần Hy. Lã Trĩ nhận được thư, gặp Tiêu Hà để bàn mưu diệt Hàn Tín, Lã hậu cho bọn quân tâm phúc đi ra ngoài Trường An, vòng lên phương Bắc rồi về Trường An, giả làm quân của Lưu Bang về báo tin đã dẹp xong Trần Hy. Quần thần không biết là lừa, đều vào triều chúc mừng. Là hậu định làm vậy để lừa Hàn Tín vào cung, nhưng Hàn Tín cáo ốm không đến, Tiêu Hà bị phái đi xem. Tiêu Hà vào nhà Hàn Tín, Hàn Tín buộc phải xuất hiện. Tiêu Hà nói bệnh của Tín không sao, Tín chẳng cách nào đi cùng Tiêu Hà vào cung, chưa kịp chúc mừng đã bị bắt. Hàn Tín thấy việc không hay, gọi Tiêu Hà để cứu giúp thì Tiêu Hà đã lĩnh mất.

Võ sĩ đem Hàn Tín giải đến trước Lã hậu, Lã hậu đem thư của Loan Thuyết ra làm bằng chứng, Hàn Tín dĩ nhiên không phục. Lã hậu nói:

- Nay theo chiếu chỉ của hoàng thượng, Trần Hy đã bị bắt, khai ra người là chủ mưu, người của ngươi cũng có thư tố cáo, chứng có rành rành.

Hàn Tín muốn thanh minh, nhưng Lã hậu sợ đêm dài lắm mộng, lập tức cho đi chém đầu. Thế là, một viên đại tướng khai quốc, công lao lẫy lừng, bị chết một cách mờ ám dưới lưỡi dao của Lã hậu.

Tiêu Hà đưa Hàn Tín về làm tướng, nay lại bày mưu hại cho chết, thật là “Thành dã Tiêu Hà, bại dã Tiêu Hà” (Thành bại đều bởi tay Tiêu Hà). Tiêu Hà là con người như vậy, nay thế này, mai thế khác. Lưu Bang khi trước cần nhân tài, nay hết thỏ, thịt chó săn. Lã hậu thì muốn áp phục nhân tâm, nên thành tướng hay thành ma là do yêu cầu. Còn như Tiêu Hà, không có bao điều chính trực đáng nói, chẳng qua chỉ là người túc trí đa mưu, cẩn thận, một mưu sĩ khôn vặt biết tránh họa cho mình.

Lã Trĩ giết được Hàn Tín, vẫn chưa thấy đủ, lại tìm có giết Lương vương Bành Việt. Lưu Bang khi đi đánh Trần Hy có lấy binh ở đất Lương. Lúc này Lương vương Bành Việt đang ốm, không đi được. Lưu Bang tức giận, nghi là Bành Việt có ý phản. Vừa lúc đó có Lương Thái Bộc tâu là Bành Việt mưu phản, Lưu Bang liền bắt Bành Việt. Sau khi tra xét, làm rõ,

Bành Việt tuy chưa tích cực dẹp loạn, nhưng không có ý đồ phản, bị giáng xuống làm thường dân, giải về cung Lạc Dương, sau lại cho về ở đất Thục. Bành Việt đi Trịnh thì gặp Lã Trĩ từ Trường An đi Lạc Dương. Bành Việt tự lao vào sát tinh, khóc lóc với Lã Trĩ nói mình vô tội, để nghị cho về quê cũ ở Xương Ấp. Lã Trĩ hứa sẽ nói giúp, dẫn ông về Lạc Dương. Sau đó ngầm sai người vu cáo Bành Việt làm phản, giết Việt ngay ngoài thành Trường An, lại sai bắt cả ba họ của ông tới, giết hết để nhỏ cỏ tận gốc.

Lã Trĩ giết hai vị vương hầu, công thần làm xáo động các quan trong triều. Có lẽ bà đang dọn đường để độc nắm đại quyền, đồng thời bộc lộ dã tâm chính trị của bà. Lưu Bang sớm thấy điều này, để chính quyền họ Lưu khỏi bị diệt vong, ông đã cùng các đại thần giết ngựa trắng, uống máu ăn thề “Nếu không phải người họ Lưu mà được phong vương, thì thiên hạ sẽ cùng diệt người đó”.

Sau khi Lưu Bang chết, Lưu Doanh yếu đuối, Lã Trĩ độc nắm quyền hành. Lưu Doanh bị Lã Trĩ làm cho sợ đến chết, Lã Trĩ lại chỉ có một người con, bèn chọn con một cung nữ tên là Lưu Cung lên làm vua, đồng thời giết chết luôn mẹ đẻ của Cung. Đến đây thì Lã Trĩ đã nắm hết quyền bính.

Trong tám năm nắm quyền, Lã Trĩ đã phá bỏ quy định không phải họ Lưu không phong tước vương, bà phong hàng loạt người họ Lã làm vương, Lã Đài làm Lã vương, Lã Sản làm Lương vương, Lã Lộc làm Triệu vương, Lã Thông làm Yến vương, phong em gái Lã Tu (vợ của Phàn Khoái) làm Lâm quang hầu. Chính quyền họ Lưu trên mức độ nào đó, đã trở thành chính quyền họ Lã.

Lưu Cung dần lớn, biết mình không phải con đẻ của Lã Trĩ, một lần tức giận nói với bà:

- Thái hậu sao lại giết mẹ trẫm, lập trẫm làm hoàng đế. Lớn lên ta sẽ trả thù.

- Lã hậu nghe nói vậy lập tức giam giữ Cung, sau đó phế và giết đi, chọn Lưu Hồng làm hoàng đế bù nhìn.

Tháng bảy năm 180 trước công nguyên, Lã hậu bị ốm nặng. Bà ta biết quần thần không phục, bà ta chết xong sẽ loạn, bèn dặn các quan họ Lã: “Sau khi ta chết, sợ có biến, không nên ra ngoài đưa tang, nắm chắc binh quyền, giữ hoàng cung”.

Tháng sau Lã hậu mất, khai quốc công thần Chu Bột và thừa tướng Trần Bình cùng các quan nhân lúc họ Lã do dự, hoang mang đã tiêu diệt sạch, lập Lưu Hoàn làm Văn đế. Chính quyền họ Lã mà Lã Trĩ đã khó nhọc xây dựng bao năm đã hoàn toàn sụp đổ.

Lã Trĩ tuy không xưng đế, nhưng thực tế đã là hoàng đế, là nữ hoàng đầu tiên trong lịch sử Trung Hoa. Trong tám năm nắm quyền, thực hành chính sách yên dân, xã hội đã ổn định và phát triển, có công nhất định với lịch sử.

Lã Trĩ thật là từ thường dân áo vải lên đến bậc chí tôn có một không hai trong lịch sử Trung Hoa. Nhìn cả cuộc đời bà, cơ may chiếm một nửa, nỗ lực cá nhân chiếm một nửa. Nửa trước là do làm vợ Lưu Bang, làm hoàng hậu, có ưu thế người khác không địch nổi, nửa sau là do để ý công việc, nỗ lực lâu dài, và hà khắc tàn nhẫn. Cùng làm vợ Lưu Bang, Thích cơ có nhiều ưu thế hơn Lã Trĩ, nhưng Thích cơ không biết lợi dụng, chỉ một mực cầu xin Lưu Bang, cuối cùng thất bại, còn Lã Trĩ thì nội ngoại giáp công, vừa cương vừa nhu, cuối cùng tạo được uy thế, áp đảo quần thần.

Thực ra, nhìn cả cuộc đời của Lã Trĩ, bí quyết thành công của bà là man trá và tàn nhẫn. Cung đình phong kiến Trung Hoa là nơi không thể nói lý, nói đạo đức, chỉ cần có chút tình người sẽ bị loại bỏ. Để giành quyền lực, phải trả giá bằng vật chất, đạo đức và thân tinh, có thể phải mất cả lương tâm.

Trong cuộc đấu tranh trong cung đình phong kiến, tham vọng quyền lực luôn luôn giao phong với nhân tính, và thường là tham vọng quyền lực thắng, nhân tính thua. Khi ta cúi xuống ngắm chiếc đầu lâu của kẻ bại trận, có lẽ ta có thể phát hiện chút nhân tính, khi ta ngẩng đầu ngắm nụ cười kẻ thắng trận, ta không thấy gì khác ngoài tham vọng quyền lực.

6. VỊ HOÀNG ĐẾ GIỎI DÙNG “NHU ĐẠO”

Lấy nhu thắng cương là lý tưởng xử thế của người Trung Quốc.

Nhu có thể khắc cương, là niềm tin xử thế của người Trung Quốc.

Trong nhu có cương, trong cương có nhu, cương nhu kết hợp dựa vào nhau, mới là phương châm xử thế đích thực của người Trung Quốc. Phương thức xử thế lý tưởng được hình tượng hóa một cách tuyệt diệu bằng thái cực đồ nho nhỏ. Trong một vòng tròn, một con cá dương màu trắng và một con cá âm màu đen, đuôi con cá âm bao quanh đầu con cá dương, đuôi con cá dương bao quanh đầu con cá âm, cùng quấn quýt quyện thành vòng tròn, không có đầu, không có cuối, không có trước, không có sau, không cao không thấp. Tuyệt nhất là trong con cá âm có con mắt dương, trong con cá dương có con mắt âm, bao hàm lẫn nhau chuyển hóa cho nhau và kích thích lẫn nhau. Chúng ta đã từng phê phán kịch liệt cái phương thức xử thế đó, nhưng khi chúng ta quan sát kỹ vòng tròn đó, chúng ta không thể không thừa nhận nó bao hàm nguyên lý của vũ trụ, đồng thời cũng là nguyên tắc đối nhân xử thế cơ bản.

Cần chỉ ra rằng, dù trong lịch sử hay trong hiện thực, cương nhiều mà nhu ít, nếu có thể lấy nhu làm chính, nhu làm hàm cương, thì phương thức chủ yếu sẽ là “nhu đạo”, đó là phương pháp tốt nhất để trị quốc trị dân, đối nhân xử thế, nhưng do những nhược điểm của nhân tỉnh như tham lam, nóng nảy, háo danh, hám lợi, thiển cận v.v… mà người ta không áp dụng hoặc áp dụng thiếu hiệu quả phương pháp đó không tốt. Trong lịch sử Trung Quốc có nhiều chuyện nói lên thành công của “nhu đạo” xử thế và “nhu đạo” trị quốc, sớm chứng minh được “nhu đạo” hữu hiệu hơn “cương đạo”, công sức bỏ ít mà thu lợi ích dài lâu, so bề đó thì “cương đạo” kém xa.

Truyện “Sờ quy Tấn Tri Anh” thời Xuân Thu chiến quốc là một sự tích rất lý thú, Tri Anh đối xử với Sở vương đúng mức, ngoài nhu trong cương.

Hồi bấy giờ, người nước Tấn giao cho nước Sở các công tử của nước Sở bị nước Tấn bắt làm tù binh và thi thể các đại tần của Sở, hi vọng đổi lấy tù binh người Tấn, Sở vương tán thành. Khi tiến Tri Anh, vua Sở hỏi:

- Ngươi có oán ghét ta không?

Tri Anh trả lời:

- Hai nước giao chiến, thần không tài cán gì, không hoàn thành nhiệm vụ, bị bắt làm tù binh. Quân vương không lấy máu thần tế cờ, cho thần được về nước, đó là ân huệ của quân vương. Thần không tài cán còn oán ghét ai.

Sở vương lại hỏi:

- Thế khanh có cám ơn ta không?

Tri Anh trả lời:

Hai nước giao chiến, thần không tài cán gì, không hoàn thành nhiệm vụ, bị bắt làm tù binh. Quân vương không lấy.

Sở Vương lại hỏi:

- Sau khi khanh về nước, lấy gì đáp ơn ta?

Tri Anh nói:

Thần không oán hận, cũng không hàm ơn đại vương, không biết báo đáp cái gì.

Sở Vương nói:

- Thế thì, khanh có điều gì nói với ta không?

Tri Anh trả lời một cách đúng mức:

- Vâng, nhờ phúc của đại vương, làm một tù binh nay được về nước, nếu vua của thần giết thần, thì thần chết mà bất hủ, nếu nhờ ơn vua, thần được tha, hoặc vua có giết thần để tế tổ tiên, thì thần cũng chết mà bất hủ. Nếu nhờ ơn vua thần được phục chức, đem quân đi giữa biên thành, dù có gặp các văn võ của Sở, thần cũng không dám vi phạm lễ tiết, không hai lòng, làm tròn bổn phận của kẻ thần. Nếu nói báo đáp thì đó là báo đáp của thần với đại vương.

Vua Sở nghe nói vậy, biết không có cách nào khuất phục được Tri Anh, nói với các đại thần rằng:

- Kẻ thần của nước Tấn không sao thu phục được.

Thế là vua Sở cho tổ chức nghi lễ long trọng tiễn Trị Anh về Tấn.

Vua Sử nói chuyện với Tri Anh nhằm hai mục đích, một là muốn tìm cách hạ nhục tù binh Tấn, một nửa muốn mở một lối sau, Tấn Sở có đánh nhau thì tranh thủ nhân tâm. Nhưng Tri Anh cứ từng câu thùng thẳng trả lời một cách đúng mực, bác ý Sở vương làm Sở vương không bắt bẻ vào đâu được, phải dùng lễ tiễn ông. Cách trả lời lấy nhu làm chính, cương ẩn trong nhu đó của Tri Anh đã trở thành mẫu mực từ thiên cổ.

Hoàng đế khai quốc triều Hán Lưu Bang cũng có lúc biết dùng “nhu đạo”. Khi Sở Hán còn đánh nhau, Hạng Võ từng cho Quý Bố đi đánh Lưu Bang, Quý Bố nhiều lần đánh cho Lưu Bang thua liểng xiểng, thậm chí suýt nữa bắt được Lưu Bang, nên Lưu Bang rất căm tức Quý Bố. Khi triều Tân Hán vừa thành lập, Lưu Bang đã vội ra một lệnh thường một ngàn lạng vàng để tróc nã Quý Bố, ai dám giấu Quý Bố sẽ bị giết bản thân và toàn gia. Quý Bố trốn trong một gia đình họ Chu ở Bộc Dương. Người đó nói với Quý Bố:

- Triều đình tróc nã ông rất ráo riết, sắp sục đến đây. Nếu ông chịu nghe lời tôi, tôi sẽ có kế sách, nếu không nghe, tôi sẽ nộp đầu tôi để khỏi liên lụy cả nhà.

Quý Bố nghe lời người họ Chu, để ông ta cạo trọc đầu, đóng vòng sắt vào cổ, mặc quần áo gai, đóng trong xe chở quan tài bán cho đại hiệp Châu Gia. Châu Gia biết đó là Quý Bố nhưng vẫn mua, và cho ông ở một căn lều giữa đồng. Sau đó ông lên Lạc Dương, gặp Như Âm hầu Đằng Công, khuyên ông.

- Quý Bố có tội gì? Làm kẻ bề tôi ai chả có chủ của mình, đó là chức trách của kẻ bề tôi. Chẳng lẽ giết hết được bộ hạ của Hạng Võ hay sao? Nay hoàng thượng mới ổn định được thiên hạ, cho bắt một người vì oán riêng, như vậy thiên hạ cho là bụng dạ hẹp hòi. Với tài năng của Quý Bố, tróc nã ráo riết, ông ta sẽ chạy lên Hung Nô, hoặc trốn sang đất Việt. Xua đuổi người tráng sĩ sang nước thù địch, đó là nguyên nhân mà thi thể của Sở Vương bị Ngũ Tử Tư lấy roi đánh! Sao ngài không tranh thủ nói cho hoàng thượng biết.

Đằng công biết Châu Gia là đại hiệp khách, Quý Bố nhất định được giấu ở nhà ông, nhưng thấy ông nói có lý bèn nhân lúc nghị triều nói với Lưu Bang những lời này. Quả nhiên Lưu Bang nghe ra, tha tội Quý Bố.

Lưu Bang chuyển cương thành nhu nên cũng được người khen. Lưu Bang cho gọi Quý Bố, cử làm lang trung.

Lưu Bang do tha tội Lưu Bang mà ổn định được nhân tâm, nhất là những người định chống lại Lưu Bang cũng từ bỏ ý định, phụng sự cho Hán Triều, Lưu Bang cũng được tiếng là rộng lượng.

Tuy nhiên, trong lịch sử Trung Quốc, người luôn luôn biết dùng “nhu đạo”, là Quang Vũ đế Đông Hán Lưu Tú. Ông không lấy nhu để xử thế mà về chính trị, quân sự, ông cũng thể hiện tinh thần đó. Phải nói ông là hoàng đế khai quốc giỏi dùng “nhu đạo” để giành thắng lợi to lớn.

Lưu Tú sinh tháng 12 năm 6 trước công nguyên, là cháu chín đời của Lưu Bang. Cha ông là Lưu Khâm, huyện lệnh Nam đốn. Năm Lưu Tú chín tuổi, cha chết, Lưu Tú cùng anh là Lưu Dần được chú nuôi nấng. Nghe nói Lưu tú cao bảy thước ba tấc (2,4m), mày râu đẹp, miệng rộng, có tướng đế vương. Anh Lưu Tú là Lưu Dần có chí, thích chiêu nạp hiệp khách, còn Lưu Tú chỉ lo làm ruộng. Lưu Dần thường chế nhạo Tú. Một lần đến chơi nhà bà con, đông đúc khách khứa, Thái Thiếu Công vốn thông sấm ngữ, đọc một câu sấm: “Tương lai Lưu Tú tất vì thiên tử”. Vị đại thần của Vương Mãng bấy giờ là Lưu Hâm cũng giỏi về thuật số, nên đổi tên là Lưu Tú, mọi người cũng tưởng là đại thần Lưu Tú. Ngờ đâu bỗng có tiếng cười: “Sao không phải là cháu nhỉ?” Mọi người nhìn lại, thì là Lưu Tú em Lưu Dần, đều cười ồ lên.

Lưu Tú suy nghĩ chín chắn, nói năng thận trọng, không để ý những oán vặt, vui, buồn không thể hiện ra mặt, sách sử gọi ông là người “cần hậu” (cẩn trọng và đôn hậu). Khi ông hai mươi tám tuổi, chính quyền Vương Mãng không được lòng

(*) 1 met = 3 thước, 1 thước = 10 tấc (N.D.)

dân, thêm thiên tai nhân họa, nông dân khởi nghĩa khắp nơi, nhất là hai cánh Lục Lâm và Xích Mi đều dám đương đầu với quân Vương Mãng. Trước tình hình sôi động đó, Lưu Tú thâu tóm hết của cải một vùng Nam Dương, cùng anh là Lưu Dần khởi nghĩa, được bảy tám ngàn dân theo.

Sau khi khởi nghĩa, nghĩa quân dần kết hợp nhau lại, quân của Tú sáp nhập vào quân Lục Lâm. Tháng hai năm 23 (công nguyên) quân Lục Lâm muốn hiệu triệu thiên hạ, dựng Lưu Huyền, anh họ của Lưu Tú lên làm vua. Quân Lục Lâm nhanh chóng phát triển, đến nổi Vương Mãng phải “nhất nhật tam kinh” (một ngày ba lần hoảng sợ). Vương Mãng tập trung quân chủ lực chùng bốn mươi hai vạn, nói ngoa lên là trăm vạn, phái Tư không Vương Ấp, Đại Tư đồ Vương Tâm soái lĩnh, đánh thẳng vào Lục Lâm quân. Lưu Tú cùng đồng bọn phải bỏ Dương Quan, lui về Côn Dương.

Quân giữ Côn Dương có tám chín ngàn, địch thì đóng trại hàng trăm dặm, lực lượng rất chênh lệch. Có người muốn phân tán để rút lui. Lưu Tú kiên quyết phản đối, cho rằng nếu tập trung lực lượng chống địch thì có đủ sức, nếu phân tán phá vây sẽ bị tiêu diệt trong vòng vây. Ông tự dẫn mười ba người ngựa giữa đêm phá vòng vây về phía của nam để đi cầu cứu. Ông thuyết phục được nghĩa quân ở Đinh Lăng, Án Thành, rồi dẫn hàng ngàn tinh binh bí mật vượt lên sông Côn tập kích bất ngờ, làm địch rối loạn rồi đại bại. Trận đánh ở Côn Dương là mẫu mực của lấy ít đánh nhiều trong lịch sử quân sự Trung Quốc, tạo điều kiện cho nghĩa quân lật đổ chính quyền Vương Mãng.

Nhưng chẳng bao lâu, nội bộ nghĩa quân có sự chia rẽ, anh của Lưu Tú là Lưu Dần bị giết. Vì sau khi đánh bại Vương Ấp, Vương Tầm, uy danh của Lưu Dần, Lưu Tú rất lớn, phe khác trong nghĩa quân. ghen tị, lại thêm khi lập Lưu Huyền làm vua Lưu Dần không đồng ý, thêm vào lời xúc xiểm rằng nếu không trừ Lưu Dần sẽ sinh hậu hoạn. Lưu Huyền vốn nhu nhược bất tài, đồng ý và chuẩn bị cơ hội. Lưu Huyền lấy cớ khao quân, mời các tướng lĩnh. Lưu Dần vào tiệc, Lưu Tú phải trông coi bên ngoài không được tham gia. Lưu Huyền thấy Lưu Dần lưng đeo bảo kiếm, cố ý nói rằng kiếm có vẻ lạ, bảo ông cho xem. Lưu Dần không phòng bị, cởi kiếm dâng lên. Bộ hạ của Dần thấy chuyện chẳng hay, rất lo cho Dần, Lưu Huyền định mượn cơ Dần dâng kiếm cho là Dần hành thích để bắt. Nhưng khi Lưu Huyền đã cầm bảo kiếm lại do dự, các tưởng muốn giết Dần vội cho người dâng “ngọc quyết”, bắt chước chuyện Phạm Tăng giục Hạng Võ giết Lưu Bang, có ý giục Lưu Huyền, quyết đoán nhanh chóng. Nhưng Lưu Huyền không hạ lệnh bắt Lưu Dần. Trở về, Lưu Dần cùng chủ tướng bàn lại chuyện này, cho là Lưu Huyền không sợ, rồi cười xòa, quên đi.

Không lâu sau, Lưu Huyền muốn giết Lưu Tắc, người đã từng phản đối Lưu Huyền làm vua. Lưu Dần biết, chạy tới trước mặt Lưu Huyền nói lý, Lưu Huyền đuối lý câm lặng.

Mấy viên quan bên cạnh xúi giục Lưu Huyền bát Dần. Tiếng “bắt” vùa tù miệng Lưu Huyền nói ra. Dàn bị bắt túc khăc, cho đi chém đầu.

Lưu Tú lúc đó đang ở Phụ Thành, nghe tin anh bị giết, rất đau đớn, khóc lóc xong đi ngay Uyển Thành, gập Lưu Huyền, không nói gì nhiều, chi nói vê nhũng thiếu sót của mình. Lưu Huyền hỏi về tình hình phòng giủ Phụ Thành, Lưu Tú nói là công của các tưdng, không hề khoe khoang mình. Về tỏi nơi nghỉ, gập người đến thăm hỏi, ông không hề nói chuyện anh bị giết. Ồng không mặc đồ tang, vẫn ăn uống như thường, không có gì thay đổi. Lưu Huyền thấy vậy, hối hận, càng tin dùng Lưu Tú, phong ông làm Phá Lỗ đại tướng quân, tước Vô Tín hâu.

Thực ra, Lưu Tú rất đau đón vì anh bị giết chết, nhiều năm sau này khi nhắc tỏi, ồng vẫn roi lệ. Nhưng ông biết chưa đủ lục lượng đối địch nên phải nén chịu. Vì thế, Lưu Tú không nhũng bảo toàn được mình, mà còn giành đưọc sự đồng tình và tin tướng trong nghía quân, tạo điều kiện có lọi sau này.

Khi quần khỏi nghĩa đã giết được Vương Mảng, đón Lưu Huyền vào Lạc Dương, Lưu Huyền cùng các quan đều đội mũ vải, kiểu dáng rất buồn cười, làm dân bên đường nhìn thấy phải cười thầm. Chỉ có Tư Lệ Lưu Tú và bộ hạ vẫn mặc triều phục Hán, dân trồng thấy mừng nói: “Không ngò hôm nay lại thấy uy nghi Hán quan”.

Sau khi Lưu Huyền định đô ở Lạc Dương, muốn phái một đại thần có năng lực đi trấn an vùng Hà Bắc, Lưu Tú thấy đây là cơ hội để phát triển lực lượng, bèn nhờ người đến gợi ý Lưu Huyền… Lưu Huyền đồng ý, thế là Lưu Tú với chức danh Đại tư mã lên đường đi Hà Bắc, bắt đầu những hoạt động gây thế lực riêng, lập chính quyền Đông Hán.

Lúc đó, Hà Bắc có ba thế lực, lớn nhất là của Vương Lang. Ông tự xưng là con cháu của Lưu Bang, nên được nhiều người hưởng ứng. Thứ là thế lực tàn dư của Vương Mãng, sau cùng là nghĩa quân nông dân của Đồng Mã, Thanh Độc. Ở Hà Bắc, Lưu Tú đi tới đâu đều gặp các quan lại, giải tòa oan ức, phế bỏ chính quyền của Vương Mãng, khôi phục chế độ của Hán triều, tha các tội phạm, thăm hỏi dân nghèo, mọi việc đều đáp ứng lòng dân, được lòng quan dân trong vùng.

Lúc đó có người tên là Lưu Lâm xin hiến kế: “Hiện nay quân Xích Mi đang ở phía Đông Hoàng Hà, cho phá để nước chảy vào Xích Mi, hàng trăm vạn dân ở đây sẽ thành rùa cá hết”. Lưu Tú cho vậy là tàn nhẫn, sẽ mất lòng dân, nên ông không nghe.

Lưu Tú khi mới đến Hà Bắc, quân tướng ít, nhiều địa phương tự dựng chính quyền, không nghe chỉ huy của ông. Tuy có thể “đãi anh hùng, vui lòng dân, lập nghiệp của Cao tổ”, nhưng không có được quân đội lớn mạnh. Ông nhiều lần đã bị Vương Lang đuổi bắt, lâm vào cảnh khốn khổ. Sau ông thu nạp được các nhân tài như Đặng Ngu, Phùng Dị, Khấu Tuần, Diêu Kì, Cảnh thuần, lại giả danh nghĩa quân chiêu tập binh mã, gây thêm thanh thế, liên kết với các tập đoàn quan lại ở Tín đô, Thượng Cốc, Ngư Dương, rồi mới trụ vững được. Do ông dùng chính sách “nhu đạo”, phục người vì không vì uy, lòng người đã quy thuận thì tình thế ổn định.

Lưu Tú chủ trương “nhu có thể chế ngự, yếu có thể thắng mạnh cương”, luôn lấy “đức chính” khoan dung để thu phục quân tâm, ít lấy hình phạt để giữ uy, về điểm này có thể lấy việc thu phục Đồng Mã làm ví dụ. Lúc đó quân khởi nghĩa của Đồng Mã đã hàng Lưu Tú. Lưu Tú cho họ giữ nguyên quan chức. Nhưng tướng sĩ quân Hán không yên tâm về họ, cho họ là người bản xứ, lại đã từng bị đánh thua, e họ không quy tâm. Tướng sĩ của Đồng Mã cũng chưa an tâm, sợ không được quân Hán tín nhiệm mà bị giết. Trước tình hình đó. Lưu Tú lệnh cho quân Hán về riêng trại mình, một mình ông cưỡi ngựa tới trại của Đồng Mã, giúp họ thao luyện quân sĩ. Các tướng của Đồng Mã nói với nhau: “Tiêu Vương (Lưu Tú) đã tin ta hết mực như vậy, chúng ta sao không quên mình cho ông?” Sau khi huấn luyện xong quân sĩ Đồng Mã, ông mới phân vào quân Hán. Quân Đồng Mã được Lưu Tú tín nhiệm như vậy, thân thiết gọi ông là “Đồng Mã đế”.

Sau khi tiêu diệt được Vương Lang, quân sĩ thu được ở chỗ Lang nhiều thư tín liên quan đến Lưu Tú, nếu tiến hành truy xét theo những tài liệu đó, sẽ có một số người trốn chạy hoặc làm phản. Lưu Tú không hề đọc và cho đốt ngay tại chỗ, để làm cho “lệnh phản trắc từ tự an” (lệnh cho kẻ phản trắc tự rút lui), những người còn nơm nớp lo sợ lại an tâm theo Lưu Tú đến cùng.

Năm 25 thế lực của Lưu Tú đã rất mạnh, lại có bạn học từ quan trung mang xích phục phù (tín vật bằng ngọc) tới, nói Lưu Tú xưng đế là “thượng thiên chi mệnh”. Trước sự thỉnh cầu của các chư tướng, ông lên ngôi hoàng đế, niên hiệu Kiến Vũ. Sau đó vẫn quán triệt tư tường nhu đạo để trị nước, điều đó có tác dụng to lớn làm ông nhanh chóng giành được thắng lợi.

Việc Lưu Tú lấy được Lạc Dương có thể coi là ví dụ điển hình về sự thành công của tư tưởng đó. Lúc đó thành trì Lạc Dương rất kiên cố. Lý Trật và Chu Hữu có tới ba mươi vạn quân, Lưu Tú dùng kế ly gián để Chu Hữu giết Lý Trật, sau đó cho người khuyên Chu Hữu đầu hàng. Nhưng Chu Hữu có tham gia vụ giết Lưu Dần, sợ Lưu Tú trả thù, còn lưỡng lự chưa quyết. Lưu Tú biết vậy, cho người nói với Hữu: “Làm việc lớn không chấp oán thù nhỏ” nếu Chu Hữu đầu hàng, không những không bị giết còn giữ nguyên tước vị, thề không nuốt lời. Quả nhiên khi Chu Hữu đầu hàng, Lưu Tú đích thân cởi trói, dùng lễ tiếp đón.

Năm 27, Phàn Sùng, Lưu Bồn của Xích Mi đầu hàng. Lưu Tú nói với họ: “Các người xưa nay hoành hành vô đạo, tới đâu giết chóc người già yếu ở đó, nước nhà bị phá phách, giếng nước bếp lửa đều bị lấp san. Nhưng các người cùng làm được ba điều tốt: một là, công phá thành trì, đi khắp nước, nhưng không bỏ rơi vợ con ở quê nhà, hai là vẫn lấy tôn thất họ Lưu làm quân chủ; ba là, thường các bọn giặc đến hàng đều mang đầu lâu của chúa họ đến, nhưng các ngươi vẫn để nguyên mạng sống của Lưu Bồn giao cho ta”. Thế là ông cho họ cùng vợ con ở lại Lạc Dương, cấp mỗi người một căn nhà, hai khoảnh ruộng. Thế đó, Lưu Tú luôn tìm thấy ưu điểm của người khác để khen họ.

Lưu Tú cũng giỏi dàn xếp những bất hòa trong tướng lĩnh không để họ đấu tranh nhau, càng không thiên vị. Giả Phúc và Khẩu Tuần có thù hận nhau, như muốn không đội trời chung. Lưu Tú cho gọi họ đến, hòa giải, dùng lời phải khuyên bảo, làm cho họ lại kết bạn với nhau. Đối với các công thần, ông không hề quên, đối đãi như lúc ban đầu. Chinh Lỗ tưởng quân Thái Tôn qua đời, Lưu Tú làm tang lễ chu đáo, thậm chí khi linh cữu về tới Hà Nam, ông còn thương khóc bái vọng. Trung lang tưởng Lai Xá khi chinh Thục bị chết, ông ngồi xe mang vài trắng tới tận nơi khâm liệm. Lòng thành tâm của Lưu Tú thực được nhân tâm.

Lưu Tú áp dụng những hình phạt nhẹ để yên lòng dân, ông phản đối chế độ cũ chỉ phong đất cho công thần không quá một trăm dặm, cho rằng “xưa nay vong quốc do vô đạo, chưa hề nghe công thần lắm đất mà diệt vong bao giờ”. Nên có trường hợp ông phong đất cho công thần tới sáu huyện. Còn về hình phạt thì chỉ khi nào nếu không phạt không răn được kẻ sau mới phạt, mà chỉ phạt nhẹ, không được tùy tiện giết tướng sĩ. Đặng Ngu đã ca ngợi Lưu Tú là “Quân chính tề túc,

thưởng phạt nghiêm minh”, thật chẳng quá. Trong lịch sử Trung Quốc, thường là “chim hết, cung bỏ xó, thỏ hết, chó bị thịt; kẻ địch đã bị diệt, mưu thần sẽ chết”, chỉ có công thần khai quốc của Đông Tấn là được vẹn toàn. Điều đó cũng nói lên cái hay “nhu đạo” trị quốc của Lưu Tú.

Trước khi xung đế, Lưu Tú đã răn quần thần “tại thượng bất kiêu” làm việc phải hết lòng tận tụy, cẩn thận như đi trên băng mỏng, như đứng trước vực sâu v.v… Những năm tháng về sau, ông luôn răn mình răn người, sự răn đó tuy không làm thay đổi được cả một tập tục của quan trường nhưng cũng có nhiều tác dụng. Bấy giờ, trong quân có nhiều võ tướng thích nho gia kinh điển đó là một minh chứng.

Đừng nói “Hồng đồng huyện lí vô hảo nhân” (tìm khắp huyện không thấy người tốt), quan trường phong kiến tuy đen tối, nhưng vẫn hé sáng vì có những nhân vật có lương tâm, tuy ít nhưng chúng ta cũng cảm thấy vui.

Lưu Tú dùng “nhu đạo” hưng nghiệp Hán, dùng nhân thay sát, bất luận phương diện quân sự, chính trị hay ngoại giao đều trị lý rất tốt. Tào Tháo thành công nhờ gian. trá, Lưu Tú thành công nhờ “nhu đạo”, chẳng nhẽ không gợi cho ta suy nghĩ gì chăng? Cho nên lý luận của Nho, Đạo đâu là quá cũ rích, chỉ cần biết vận dụng, nó vẫn hiệu quả hơn, tốt hơn các phương pháp khác. Chỉ có điều hàng ngàn năm nay, hào quang của học thuyết Nho, Đạo đã bị nhân tính tàn ác, gian trá làm lu mờ đi mà thôi.

7. TÚ TÀI CÓ LÀM ĐƯỢC HOÀNG ĐẾ KHÔNG?

Nghe nói, trong lịch sử cổ đại Trung Quốc, “Nam phương xuất văn nhân, Bắc phương xuất hoàng đế”, (phương nam là đất văn nhân, phương bắc là đất hoàng đế).

Đúng thế, từ Khuất Nguyên lại đây, các gia văn, thi nhân, họa sĩ đều xuất thân từ Giang Nam. Tài tử Giang Nam lừng danh thiên hạ. Thực ra, không những thời xưa như vậy, mà ngày nay các nhà văn lớn đều là người phương nam. Sáu nhà văn lớn Lỗ (Tấn), Quách (Mạt Nhược), Mao (Thuẫn), Ba (Kim), Lão (Xã), Tào (Ngu) và nhiều nhà văn khác đều xuất thân ở nam phương.

Còn nói về hoàng đế phong kiến, thì càng thú vị, hầu hết đều xuất thân ở phương bắc. Tính từ Tần Thủy hoàng, Hán Cao tổ Lưu Bang người huyện Bái, hoàng đế khai quốc Đông Hán Lưu Tú người Nam Dương; Tống Thái tổ Triệu Khuông Dận xuất thân trong một gia đình quân quan ở Hà Nam; Thành Cát Tư Hãn triều Nguyên và Nguyên Thế tổ Hốt Tất Liệt người Mạc Bắc; Minh Thái tổ Chu Nguyên Chương người Phụng Dương, An Huy; Thanh Thái tổ Nỗ Nhĩ Cáp Xích người Liêu Đông.

Liệt thì không phải bàn; Minh Thái tổ Chu Nguyên Chương người Chương Châu, còn vương triều cuối cùng là nhà Thanh cũng từ phương bắc xa xôi tới.

Những hoàng đế nêu trên là những hoàng đế khai quốc các triều đại chính, còn các bậc đế vương mọc lên trong các thời kỳ hỗn chiến như đèn cù, thì cũng hoặc là xuất thân phương bắc hoặc tổ tiên người bắc. Tóm lại, tuyệt đại đa số là người phương Bắc mà đất quê của họ khá tập trung, phần lớn phân bố hai bờ Vận hà(*).

Chẳng lẽ do phong thổ mà có đặc thù như vậy? Điều đó còn xem ta hiểu thế nào. Nếu coi phong thổ là điều mê tín, thì không có gì liên quan đến phong thổ, nhưng nếu hiểu phong thổ ở nghĩa rộng hơn, coi phong thổ là các điều kiện nhân văn, địa lý, thậm chí có cả mầu sắc chính trị nữa, thì nó liên quan đến phong thổ. Trong xã hội cổ đại Trung Quốc, miền bắc phát triển sớm, văn hóa cũng chín muồi, chế độ xã hội, quan niệm tôn giáo đều chặt chẽ, phát triển, đầy đủ hơn miền Nam. Trong thời kỳ miền bắc là trung tâm chính trị, văn hóa, trung tâm kinh tế, lại thêm người miền bắc vũ dũng thiện chiến, do vậy việc thay đổi triều đại thường xảy ra ở miền Bắc, cho nên miền bắc có nhiều hoàng đế. Ngược lại, miền nam bất kể nền thống trị xã hội hay tôn giáo, tư tưởng đều yếu hơn miền bắc, do vậy quan niệm tư tưởng của con người được giải phóng, hoạt bát hơn, hay nói như cách nói hiện nay, hoàn

(*) Vận hà: Sông đào dài 1800 km từ Thiên Tân đến Hàng Châu (N.D.)

cảnh chính trị được tương đối thoải mái, dễ có được nhà văn hóa lớn, tác phẩm hay.

Còn một mặt không thể coi thường. Khổng tử nói: “Nhân giả lạc sơn, trí giả lạc thủy”, đừng xem thường tám chủ đó, nó hàm súc những đạo lý sâu xa. Nếu chỉ nhìn nghĩa chữ bên ngoài câu nói của Khổng tử, có nghĩa là người nhân hậu thích du ngoạn nơi núi non, người trí tuệ thích du ngoạn nơi sông nước. Nhưng từ đó suy ngược lại sẽ thấy, những nơi sông hồ kia là môi trường địa lý tạo nên những con người trí tuệ, mà những nơi non cao, đồng rộng người đông kia là môi trường địa lý tạo nên những con người nhân hậu; dù có khoa học hiện đại, cũng không thể phủ nhận ảnh hưởng của môi trường địa lý tới tỉnh cách, trí năng của con người. Người nhân thiên về làm chính trị, người trí thiên về làm văn học nghệ thuật. Xem ra “bắc phương xuất hoàng đế, nam phương xuất văn nhân”, không những là tính tất nhiên về mặt xã hội, mà còn là tính tất nhiên về mặt địa lý.

Người nhân và người trí là hai loại hình của trí tuệ, tuy nhiên không phân cao thấp; văn nhân và hoàng đế giữ vai trò khác nhau trong xã hội, tác dụng của họ không thể phần cao thấp, nhưng người ta thường nhìn thấy đế vương được hưởng vinh hoa phú quí, quyền sinh quyền sát trong tay, mà không thấy học giả văn nhân là những ông vua không vương miện, là chúa tể tinh thần của xã hội. Thế nhưng lại phải thấy rằng văn nhân học giả không hề hợp được với đế vương, thư sinh không làm được khai quốc hoàng đế, nguyên nhân là:

Đạo thánh hiền mà văn nhân thư sinh học là để trị quốc, không phải là khai quốc, đạo thánh hiền dạy người tu thân dưỡng tính, không phải dạy người làm phản.

Lý tưởng đạo đức mà văn nhân thư sinh làm đại biểu luôn luôn ở phía trước của hiện thực xã hội, chỉ có thể vĩnh viễn đứng trước hiện thực mà kêu gọi, ai oán, cảm thán hiện thực xã hội phía sau, không đi khởi xướng tạo phản, đi xây cung điện cho một vương triều mới trên đống xương tàn.

Văn nhân thư sinh thường ở trong phòng sách, hai tai đầy những lời khuyên dạy của thánh hiền, thiếu sự rèn luyện thực tế nên thiếu những tố chất, tính cách cần thiết cho một vị đế vương khai quốc là ham muốn, gian trá, cơ biến, trơ tráo, vô lại, vô sỉ, độc ác đến táng tận lương tâm.

Trong lịch sử Trung Quốc, xưa nay học giả với đế vương không hòa hợp, văn nhân và quan lại không hòa hợp. Học giả văn nhân đừng nói làm vua, mà chỉ làm quan cũng thường không còn phẩm chất của văn nhân học giả, mà chỉ còn quan cách, từ bỏ lý tưởng đạo đức mà vẫn nhân làm đại biểu, vì đạo làm quan đã lấn át cả.

Cuối cùng, địa vị cuộc sống của văn nhân học giả trong xã hội cũ thường cũng không thấp, nên người đề xướng làm phản thường không phải văn nhân.

Tuy nhiên, trong xã hội cổ đại Trung Quốc có một chuyện kỳ lạ là một văn nhân tài trí nhân đức làm hoàng đế khai quốc, trong khi các hoàng đế khai quốc khác thường là lưu manh hoặc cường hào, vì lưu manh thì liều mạng mà cường hào thì có thế lực vậy.

Trong bối cảnh lịch sử đặc biệt, đã xuất hiện một hoàng đế thư sinh, kết hợp được hai nhân cách khác nhau của thư sinh và hoàng đế, tạo nên một quái thai của lịch sử. Từ trong quá trình thành bại của vị thư sinh hoàng đế này, chúng ta có thể thấy nhiều điều ý vị.

Giữa Tây Hán và Đông Hán, có một triều đại ngắn, đó là mười tám năm của Vương Mãng Tân triều. Các trước tác lịch sử nói chung ít đề cập đến triều đại này, cho đó là giai đoạn quá độ nối liền hai triều Tây Hán và Đông Hán. Thực ra, phải xem đó tính là một triều đại độc lập, không những vì Vương Mãng chính thức xưng đế đặt niên hiệu, mà còn vì nó nắm chính quyền thực tế, ban bố thực hiện nhiều chính sách pháp lệnh quan trọng. Vương Mãng Tân triều là do thông qua phương thức hòa bình, một thư sinh lên làm hoàng đế, trường hợp độc nhất vô nhị trong lịch sử Trung Quốc.

Năm 16, sau CN tức năm đầu niên hiệu Vinh Thủy đời Hán Thành đế, Vương Mãng là cháu của Vương Thái hậu, được phong làm Tân đô hầu, lúc này Vương măng đã ba mươi tuổi. Sau đó bảy tám năm. Vương Mãng năm được thời cơ, vạch trần âm mưu của phế hậu Hứa thị cùng bọn Vương Trường, Vương Nhung hòng được lập lại làm hoàng hậu, lại được nguyên đại tu mã Vương Căn tiến cử làm đại tư mã, từ đó Vương Mãng bắt đầu cuộc đời công danh của ông.

Vương Mãng làm đại tư mã, quyết tâm làm trội hơn các tiền nhiệm, nên lễ hiện đại sĩ, lôi kéo các danh sĩ về mình, ra bộ thanh liêm, cao đạo, mỗi khi nhận được bổng lộc của triều đình đều chia cho bạn bè và cấp dưới, bản thân không giữ tý nào, về sinh hoạt, ông rất tiết kiệm, mặc quần áo đã cũ rách, ăn uống đạm bạc, hầu như không khác gì với dân thường. Một lần, mẹ Vương Mãng ốm, các công khanh hầu tước trong triều đình đều cho phu nhân tới thăm. Những người này đều mặc quần áo là lượt, trên đầu mang đủ thứ trang sức quý giá. Vợ Vương Mãng vội chạy ra đón, bà mặc áo quần vải thô, áo chưa chạm đất, váy vừa trùm gối. Các phu nhân tường bà là người hầu trong nhà, mãi sau hỏi người khác mới biết đó là vợ Vương Mãng. Gia đình Vương Mãng tiếp đón khách rất chu đáo, nhưng chỉ là một chén trà nhạt. Từ đó, Vương Mãng nổi tiếng là người thanh liêm, tần tiện.

Không những vậy, Vương Mãng còn có tiếng là ông quan ngay thẳng. Một lần, thái hoàng thái hậu Vương thị, bày tiệc mời Phó thái hậu, Triệu thái hậu, Đinh hoàng hậu cùng dự, quan chủ sự cho đặt một chiếc ghế tựa ở giữa để thái hoàng thái hậu ngồi, bên cạnh đặt thêm một ghế tựa để Phó thái hậu ngồi, còn lại lần lượt ngồi hai bên. Lúc này Vương Mãng đi tới, lớn tiếng hỏi:

- Tại sao phía trên bày hai ghế?

Quan chủ sự đáp:

- Một cái cho thái hoàng thái hậu, một cái chó Phó thái hậu.

Vương Mãng nói:

- Phó thái hậu mới là phiên thiếp, sao được ngồi ngang bậc chỉ tôn, mau bỏ xuống!

Bà Phó thái hậu nghe biết mình bị hạ ghế, không đến dự tiệc. Về sau, Phó thái hậu ép Ai để bãi miễn Vương Mãng, Vương Mãng biết tin liên tự xin từ chức, Ai đế không giữ, thế là Vương Mãng lại trở về đất phong của mình là Tân Đô.

Tuy bị bãi quan nhưng ông càng được tiếng dân chúng đều cho là ông có phong cách của đại thần cổ đại.

Cuối đời Tây Hán, các mặt đã thối nát, không cần nói nhiều, riêng việc Ai đế sủng ái một người con trai cũng đủ nói lên. Cha của Đồng Hiền từng làm ngự sử. Đồng Hiền được làm người thân tin của thái tử. Lúc này Đổng Hiền mới mười lãm mười sáu tuổi, Ai để gặp cậu ta trong điện, tưởng là con gái cải trang, mới gặp đã thích mê mệt, lại thêm Đồng Hiền cũng khéo thỏ thẻ, nũng nịu càng làm Ai đế sủng ái, đến mức hai người ăn cùng bàn, ngủ cùng giường, quấn quýt như hình với bóng. Về sau cả em gái và vợ Đồng Hiền cũng thay nhau đến ăn nằm với Ai đế. Cả nhà Đồng Hiền bỗng chốc như được lên mây, trở thành danh giá. Sự sủng ái của Ai đế đối với Đồng Hiền tới mức si mê. Một hôm Ai đế và Đồng Hiền cùng ngủ trưa, Ai đế thức dậy trước, Đồng Hiền còn đang ngủ say,

Ai đế định rón rén trở dậy nhưng không ngờ tay áo bị Đổng Hiền nằm đè lên. Để không làm cho Đổng Hiền bị thức giấc, ông cắt luôn tay áo để trở dậy. Qua chuyện đó cũng đủ thấy, triều chính sao không thối nát, đất nước sao không suy yếu. Chính điều đó khiến Vương Mãng từng bước thoán đoạt được ngôi hoàng đế.

Ai đế hoang dâm quá độ, hai mươi sáu tuổi đã chết. Đổng Hiền tuy trung thành nhưng không biết lo liệu việc tang. Thái hoàng thái hậu Vương thị bèn lệnh cho Vương Mãng vào kinh giúp Đổng Hiền lo liệu việc tang. Đó là cơ hội tốt để Vương Mãng gặt hái về chính trị. Vương Mãng vào triều, chưa cần hỏi việc tang lễ, mà thuận theo lòng người, phế truất Đổng Hiền, làm Hiền phải tự sát, bắt cả nhà Đồng Hiền phải dọn đi nơi khác, tịch thu gia sản, rồi mới lo tang sự cho Ai đế.

Sau khi độc nắm chính quyền, Vương Mãng bàn với thái hoàng thái hậu, đón Trung sơn Vương Kỳ Tử về lập tự. Để lấy lòng thái hậu, những người trước đây đã đắc tội với thái hoàng thái hậu, có người phải tự sát. Thái hoàng thái hậu thì vui sướng, cho là Vương Mãng đã giải bỏ được nối tức cho bà, thực ra đó chỉ là Vương Mãng tự dọn đường để sau này giành lấy chính quyền.

Kỳ Tử lên ngôi, gọi là Hán Bình đế. Lúc này Hán Bình đế mới lên chín, mọi quyền binh năm trong tay Vương Mãng, ngay cả thái hoàng thái hậu cũng bị Vương Mãng giật dây. Các đại thần ngay thẳng trong triều, thấy Vương Mãng chuyên quyền, giáng truất thái hậu tự lập vua mới, dần dần bỏ cả lễ nhân thần, nhiều người xin từ chức cáo lui, số quan lại trong triều, phụ họa theo Măng, nhất là đại tu đồ qua ba đời vua là Khổng Quang, dựa theo ý của Vương Mãng mà tâng bốc ông. Nhưng Vương Mãng tự biết rằng ông dựa vào sự tín nhiệm của thái hoàng thái hậu Vương, thị mà nắm được quyền, chứ chưa phải là đã được lòng dân. Vương Mãng không hiểu chiến chinh, cũng không hiểu cách trị quốc an dân, thu phục nhân tâm, chỉ có dựa vào giả dối và lừa gạt.

Vương Mãng nghĩ mãi ra được một cách. Ông bí mật cho người tôi Ích Châu, nói với quan địa phương, thông đồng với Man di ngoài ải, giả vờ làm người Việt thường dâng gà rừng trắng. Một thời gian quả có một số người Man xin vào triều, nói rằng ngưỡng mộ Hán triều nên đến dâng gà rừng trắng. Vương Mãng nghe được mừng lắm, lập tức bẩm báo thái hoàng thái hậu đem gà trắng gửi vào tôn miếu. Vương Mãng nhờ có học, mới nghĩ ra được cách này. Nguyên do, từ đời Thành vương nhà Chu, người Việt thường cũng đã từng đến Trung nguyên dâng gà trắng. Vương Mãng muốn vì mình như Chu công phò tá ấu chúa thời đó nên mới chuộc Man di đến dâng gà rừng trắng. Quần thần biết việc này do Vương Mãng bày đặt, nhưng không ai dám vạch ra, còn hùa theo ý Măng, nói đại tư mã Vương Măng an định được Hán triều, đáng nâng lên làm An Hán Công. Thái hoàng thái hậu lập tức hạ chiếu, Vương Mãng cố ý dâng biểu từ tạ, còn để nghị gia phong cho những người có công lập Bình đế như Khổng Quang, còn mình chỉ xin thụ tước rồi lui về ấp phong.

Vương Mãng còn phong tước hàng loạt cho gia đình họ Lưu. Phàm các vương hầu họ Lưu, còn người nối dõi đều được phong tước, các đại phu về hưu và con cháu đều được bổng lộc, thậm chí với những người già cô đơn, còn cứu giúp, làm cho quan dân hết thảy ngợi ca. Về sau, Vương Mãng còn dâng thư lên thái hoàng thái hậu, nói bà làm việc thời gian đã lâu, phàm những việc từ phong tước xuống giao cho Vương Mãng xử lý. Thái hoàng thái hậu đương nhiên đồng ý, thế là, thiên hạ chỉ còn biết có Vương Mãng mà không biết vua Hán là ai.

Vương Mãng vẫn chưa thỏa mãn, lại tiếp tục cho người đi sắp mưu dâng vật quý. Năm sau, Hoàng Chi Quốc dâng tê giác, triều thần lấy làm lạ, Hoàng Chi Quốc ở hải ngoại, không quan hệ với Hán Triều, chẳng nhẽ vì ngưỡng mộ uy nghi của An Hán công Vương Mãng, mà đến bái phục. Sau đó, tiếp đến một quận ở phía Nam báo tin có rồng vàng đùa giỡn giữa dòng sông. Điềm may liên tiếp, thật đáng ca ngợi.

Mùa hè năm đó, bỗng xuất hiện nạn châu chấu hiếm thấy, Vương Mãng có tài mấy cũng không nói thành điềm may được, bèn giờ trò khác, lấy nạn châu chấu để đề cao uy tín của mình. Vương Mãng cho người đi điều tra để chuẩn bị cứu tế, mặt khác tấu xin với Thái hoàng thái hậu, cho giảm ăn bột mặc, làm gương cho muôn dân. Bản thân Vương Mãng thì ăn chay tịnh, không sát sinh, lại xuất hàng trăm vạn tiền, hiến hơn ba chục khoảnh ruộng để sung vào quỹ cứu tế. Triều đình thấy Vương Mãng như vậy, cũng noi theo, trước sau có còn hơn hai trăm công hầu quyên góp. Chẳng lâu, trời mưa, châu chấu giảm, mùa màng lại tốt tươi, mọi người nói công đức của An Hán công đã cảm động trời đất, Vương Mãng lại được một lần nữa được ngợi ca hết lời.

Khi Bình đế mười hai tuổi, Vương Mãng đề nghị chọn lập Thái hậu dâng lễ cổ chọn lấy mười hai hậu phi. Vương Mãng lệnh cho phải chọn con cái thế gia, lập danh sách để trình duyệt. Quan chủ quản hiểu ý Vương Mãng, chọn con gái các nhà quyền quý, đặc biệt là chọn con gái họ Vương, hầu như tới một nửa, trong đó có con gái Vương Măng. Vương Mãng vốn muốn con gái mình độc chiếm hậu cung, nhưng không muốn nói ra, có ý tâu với thái hoàng thái hậu cho gạt bỏ những con gái họ Vương. Thái hoàng thái hậu chưa rõ ý đồ của Măng ra sao, quần thần thì bàn luận xôn xao, đề nghị lập con gái của Vương Mãng làm hoàng hậu. Vương Mãng còn đề nghị tuyển cả mười một người con gái còn lại, nhưng quần thần yêu cầu chỉ lập con gái của Vương Mãng làm hoàng hậu mà thôi. Thái hoàng thái hậu trù trừ quả đoán, đành nghe theo kiến nghị của Vương Mãng và quần thần. Vương Mãng đem tiền của của hoàng thất thường ra chia cho các cô gái còn lại, làm cho mọi người cám ơn công đức của ông ta.

Vương Mãng làm như vậy, có lúc quá lộ liễu, đến mức con ông là Vương Vũ cũng thấy khó coi. Vương Vũ sợ sau này sinh chuyện, nhiều lần khuyên gián cha, nhưng Vương Mãng không nghe. Vương Vũ không còn cách nào khác, bèn cho người tươi máu trước cửa nhà Vương Mãng, Măng mê tín thấy trời giáng điều răn, sẽ bớt đi. Không ngờ người đi tưới máu bị vệ binh bắt được, liên lụy tới Vương Vũ. Chỉ vì một chuyện như vậy mà Mãng đã giết con đẻ của mình cùng đồng bọn, hơn nữa lại cho giết sạch gia đình của bà Vệ thị, người mẹ đẻ của Bình Vương, kể cả các chi tộc, chỉ bà Vệ được. sống mà thôi.

Con gái Vương Mãng thành hoàng hậu, Vương Mãng càng tìm cách để lấy lòng thái hoàng thái hậu. Ông cho rằng thái hoàng thái hậu tuổi cao sức yếu, ở mãi trong cung sẽ u buồn, để nghị bà ra ngoài du ngoạn, nhân cơ hội đó lấy lòng bà. Thái hoàng thái hậu thấy thật quá mức mong đợi nên nhận lời ngay. Vương Mãng còn chuẩn bị nhiêu tiền của, vải vóc, trâu, rượu, dọc đường ban phát cho những người già yếu, khó khăn, khiến muôn dân náo nức, quang cảnh náo nhiệt. Lại thêm những nơi đi tới đều là danh lam thắng cảnh, lão phu nhân như đi vào thế giới thần tiên, lòng hân hoan vô kể.

Vương Mãng ra sức lấy lòng Thái hoàng thái hậu, kể như không còn thiếu cách gì. Thái hoàng thái hậu có một người hầu, một lần người hầu này ốm, nghỉ ở trong cung. Vương Măng lấy thân phận là An Hán công tới thăm, khiến người hầu kia hết sức cảm kích.

Khỏi bệnh, người đó hết lời khen Vương Mãng trước mắt thái hoàng thái hậu. Thái hoàng thái hậu cho Vương Mãng là con người hiếu hạnh, đừng nói là cháu, đến con đẻ cũng không sánh kịp.

Trong công việc, Vương Mãng có hai đặc điểm, một là đâu đâu cũng tuân theo cổ lệ, hai là tin vào sự linh diệu của mệnh trời. Thực ra, đó là thủ đoạn lung lạc nhân tâm của Vương Mãng, còn như ông có thành tâm không thì khó mà biết được. Vương Mãng thể theo lệ cũ của triều nhà Chu, đề xuất việc xây Minh Đường linh đài, còn xây hàng vạn gian học xá, chuyên chiêu nạp danh nhân, nho sĩ mở khoa thi chọn quan lấy người hiền làm thầy, kẻ kém làm trò. Vương Mãng thấy phương Bắc phương Nam đều có cống vật, chỉ có Tây Khương, Đông Di chưa thấy vào triều, bèn sai người đi bố trí bí mật, ít lâu sau, phía đông tới cống đặc sản, phía Tây cống đất Thanh hài, Vương Măng mừng lắm, lập tức phát văng tù lên đó khai khẩn.

Quần thần a dua xu nịnh, tâu với thái hoàng thái hậu, nói xưa kia Chu công phò chính bày năm, chế độ mới ổn định, này An Hán công mới phò chính bốn năm, đã xong công lớn, cần phải nâng An Hán công lên địa vị Tế tưởng, đứng trên các vương và hơn nữa lại được phong “cửu tích”. Thái hoàng thái hậu hoàn toàn tán thành. Trong thời gian này số người dâng thư xin gia phong cho Vương Mãng có tới gần năm mươi vạn. Thái hoàng thái hậu thấy có nhiều người ngưỡng mộ Vương Măng như vậy cho là thật, dục làm lễ phong “cửu tích”. Lễ phong “cửu tích” là lễ phong cao nhất của xã hội cổ đại Trung Quốc. Người được phong sẽ được cấp chín vật, gồm áo quần, xe ngựa, cung tên, phủ việt v.v… Sau khi được phong, quyền uy rất lớn, chẳng kém hoàng đế.

Bình đế đã mười bốn tuổi, trí tuệ dần mở mang, biết Vương Mãng đã đào quật mộ thái hậu, còn giết hết họ hàng nhà mẹ đẻ chỉ có mình bà sống sót, mà lại không cho mình gặp. Tức giận nói:

- Khi ta lớn lên, ta sẽ trả thù này!

Một kẻ tâm phúc của Vương Mãng nghe được báo lại với Vương Mãng. Vương Mãng sợ sau này Bình đế lớn lên làm thật, bèn sai người cho thuốc độc vào rượu đầu độc Bình đế.

Vương Mãng áp chế ý kiến quần thần, chủ trương lập huyền tôn của Tuyên đế là Lưu Anh làm hoàng đế! Lúc này quan dân các nơi ồn ào đến dâng phù thụy (*). Ở Trường An đào giếng thấy tảng đá có viết “An Hán công Vương Mãng vi hoàng đế”. Các nơi khác cũng dâng tới phù mệnh(), Vương Mãng cho người đi nói với thái hoàng thái hậu. Vị Thái hoàng thái hậu vốn ưa xu nịnh này đến bây giờ mới rõ, bà quát lớn:

- Đó đều là những điều bậy bạ, không thể thế được..

Nhưng bà không cản được Vương Mãng, đành hạ chiếu cho Vương Mãng làm giả hoàng đế.

(*) Những vật lạ báo điềm trời (N.D.)

Sau khi Vương Mãng làm giả hoàng đế chưa đầy một tháng, Tôn Thất họ Lưu có người mang quân chống lại, lại thêm quân khởi nghĩa của nông dân, cũng kéo vào đánh Trường An. Vương Mãng cho quân đi đánh dẹp, phá được cuộc tiến công đó, uy đức của Vương Mãng càng thêm vững.

Lúc này Vương Mãng lại nhận được phù thụy mới. Có một anh chàng gian ngoan ở Tân Đồng tên là Viên Chương đã hiểu rõ ruột gan Vương Mãng nên tìm cách nhân cơ hội này kiếm một tước quan. Anh ta làm một chiếc hộp đồng, giả làm một phương sĩ (người nghiên cứu những chuyện thần tiên và ma quỷ), khi hoang hôn tới dâng hộp này cho viên quan coi miếu của Cao tổ, Vương Mãng nhận được hộp, mở ra xem, bên trong nói quả quyết rằng Vương Mãng làm chân thiên tử, phía dưới còn kê ra mười một vị phò tá là: Vương Thuấn, Bình, An, Liệt Âm, Ai Chương, Chân Hình, Vương Tân, Châu Phong, Vương Hưng, Tôn Kiện, Vương Thịnh.

Đương nhiên Vương Mãng biết đó là giả, nhưng muốn biến giả thành thật, dựa vào đó để thoán quyền. Mới đầu, nhân ngày 1 tháng 12, Vương Mãng dẫn quân thần đến lễ miếu Cao tổ, làm lễ nhận thần phù trong chiếc hộp vàng, rồi về yết kiến thái hoàng thái hậu, nói rằng mình thụ ý thiên mệnh, lên làm hoàng đế. Thái hoàng thái hậu đang định bác đi, nhưng Vương Mãng bất chấp mọi chuyện đã chạy vào nội cung mặc y phục Thiên tử, đi tới cung Vị Ương, ngồi lên ngai rồng, văn võ bá quan đều nhất luật bái mừng. Vương Măng đã viết sẵn chiếu chỉ, chính thức công bố, đổi quốc hiệu là Tân, đổi ngày 1 tháng chạp thành ngày 1 tháng giêng Nguyên niên Kiến Quốc.

Lưu Anh mới được lập làm thái tử, chưa lên ngôi vua, nên ngọc tỷ vẫn do thái hoàng thái hậu giữ. Vương Mãng cho Vương Thuấn đi lấy ngọc tỷ, thái hoàng thái hậu không thể không giao, vứt mạnh xuống đất, ngọc tỷ truyền từ đời Tần từ đó bị sứt một góc.

Vương Mãng giành được triều Hán, bèn chiếu theo phù mệnh, phong chức cho mười một người, chín người khác không có vấn đề gì, nhưng còn hai người tên Vương Hưng, Vương Thịnh do Vương Chương giả tạo ra để tỏ ý Vương Mãng được hưng thịnh tốt lành, làm sao tìm được? Cũng may, người họ tên đó có nhiều, sau tìm được một lệnh sử tên là Vương Hưng, và một người bán bánh tên là Vương Thịnh, cho làm tưởng quân. Vương Mãng lại sự mình xuất thân không được đàng hoàng, bèn tự xưng là hậu duệ của Hoàng Đế, Nghiêu Thuấn, gọi Hoàng Đế là sơ tổ, Nghiêu Thuấn là thuỷ tổ, nhận các họ Diêu, Vi, Trần, Điền, Vương là cùng tông tộc. Như vậy là Vương Mãng có được nguồn gốc, tông tộc, đúng là thiên tử chân long hợp với thiên mệnh.

Sau khi kiến lập Tân Triều, Vương Mãng ban hành rất nhiều biện pháp kỳ quặc. Năm thứ hai Kiến Quốc, Vương Mãng theo sách “Chu lễ”. “Nhạc ngữ” mờ “xa đại”, lập “ngũ quân”. Kẻ có ruộng không cày, nhà trong thành không trồng rau, kẻ du thù du thực đều phải nộp thuế. Những người khai mỏ, săn bắt đánh cá, nuôi tằm, dệt vải, may mặc, hành nghề y, làm thợ, bói toán, buôn bán, đều phải nộp một phần mười lợi nhuận. Nhiều lần đổi tiền đúc, thay tên đất, đổi tên quan, thay đi đổi lại không ghi xuể, sách không kịp chép, các chiếu chỉ phải ghi chú tên cũ mới hiểu nổi.

Thời đó các quan trong thiên hạ không được bổng lộc, cần phải gian dối để có tiền, Vương Mãng kiểm tra những người tham ô mà giầu có, tịch thu bốn phần năm tài sản của họ, lệnh cho cấp dưới tố giác cấp trên, người hầu tố cáo chủ. Kết quả, không những không bị ngăn chặn, nạn tham mà còn có chiều hưởng tăng thêm. Tân Triều năm thứ sáu, Vương Mãng lại tuyên bố sáu năm đổi niên hiệu một lần, cho đó là “hoàng đế thăng thiên”, mục đích là lừa bịp dân chúng, nhưng dân đã bị lừa nhiều lần, không tin. Năm 20, Vương Mãng lại tuyên bố mình là người kế vị hoàng đế, cho xây cửu miếu, miếu hoàng đế cao mười bảy trượng, tốn hàng trăm vạn công, các binh sĩ và phu dịch xây miếu đa phần quá sức mà chết.

Do chính trị hủ bại, nhiều biện pháp của Tân triều Vương Mãng không phù hợp thực tế, nên bị từ các quan lại cường hào cũng như bắt tính nhất tề phản đối. Từ năm thứ mười mấy của Tân triều, họ Lưu và các địa hào liên tiếp nổi dậy, rồi thiên tai, quân Lục Lâm, Xích Mi hoạt động. Năm 23, Vương Mãng phái Vương Ấp, Vương Tầm dẫn bốn mươi vạn quân, tung tin là trăm vạn, đi đánh nghĩa quân. Lưu Tú có dũng có mưu, chỉ mấy ngàn quân phá được mấy vạn quân Tân triều ở Côn Dương, làm cho quân chủ lực của Vương Mãng tan rã, tạo cơ sở cho thắng lợi của nghĩa quân.

Khi nghĩa quân tiến công Trường An, tình hình rất nguy cấp, Vương Mãng vẫn tin mệnh trời, dẫn quân thần tôi phía nam thành Trường An, khóc lóc tế trời. Ai khóc lóc thảm thiết đều được phong tước quan, quan lại dân chúng có tới hàng ngàn người được phong tước quan. Tháng 9 năm 23, quân khởi nghĩa đánh vào Trường An, Vương Ấp và đồng bọn chết trận, Vương Mãng dẫn đại thần vào Tiệm Đài, bị nghĩa quân vây chặt, Vương Mãng bị một người lái buôn là Đỗ Ngô giết chết.

Vị Hoàng đế thư sinh có một không hai trong lịch sử đã kết thúc cuộc đời mình ở tuổi sáu mươi chín.

Một nhà thơ thời xưa có viết mấy câu thơ sau:

Chu công sợ tiếng đồn chẳng hay

Vương Mãng không dám thoán quyền ngay

Nếu như ngày ấy thân đà mất

Cuộc đời ai tỏ được gian ngay?

Thực vậy, Vương Mãng ôm ấp từ lâu mộng đoạt chính quyền, có tham vọng làm hoàng đế, đó là sự thực không ai chối cãi. Ông ta lợi dụng sự tín nhiệm của thái hoàng thái hậu Vương thị đối với mình mà từng bước năm lấy quyền bính, xác lập uy tín, sử dụng mọi thủ đoạn lừa dối, gian trá để lôi kéo nhân tâm, đó cũng là sự thực. Nhưng với tư cách là người thời nay, chúng ta cần tìm hiểu, không phải là Vương Mãng có nên thoán quyền hay không, Hán triều hay Tân triều của Vương Mãng là chính thống, cũng không đi bình phẩm đạo đức tư cách của Vương Mãng, vì những điều này không có ý nghĩa với chúng ta, mà điều quan trọng chúng ta cần tìm hiểu là Vương Mãng có phải là kẻ lừa đảo thuần túy hay không, có phải là người chỉ có dã tâm hay không, trong con người ông còn chút bóng dáng nào của một văn nhân hay không.

Công bằng mà nói, trong con người Vương Măng vẫn in đậm bóng dáng một thư sinh. Về vấn đề phục hồi cổ lệ, đúng là ông ta có ý mua chuộc lòng người, nhưng vẫn phải thừa nhận ông còn có tình cảm sâu nặng với thời xưa, chân thành hướng về thời xưa; nếu không biết theo cổ lệ, không lôi kéo nhân tâm được bao nhiêu thì sao ông ta vẫn kiên trì làm như vậy? Vấn đề tin các phù mệnh, ông ta có dựa vào đó để lên ngôi, nhưng từ nội tâm, ông ta cũng tin, nếu không, những khi cấp thiết sao ông ta vẫn cầu cứu thần linh. Cho nên con người Vương Mãng, vừa giả dối, tàn nhẫn, lại vừa lương thiện, chân thành, giáo điều, cứng nhắc, đó là tính cách thư sinh mà chỉ vì thoán quyền nên người đời khó nhìn thấy.

Thái độ đối với chính sách pháp lệnh càng tỏ rõ bản sắc thư sinh của ông. Ông tưởng rằng cổ lệ có tác dụng với dân, nên cố phỏng theo đời Chu, mong xây dựng được một xã hội đạo đức lý tưởng, nhưng thói thư sinh của ông làm cho thiên hạ đại loạn, tự mình trở thành Kiệt, Trụ. Còn như đối với khởi nghĩa của nông dân, ông khác gì cậu học trò non nớt.

Thư sinh Trung Quốc như vậy đó, sách của Trung Quốc cũng dạy người như vậy đó. Cũng như đã nói ở đầu tập, thư sinh chỉ có thể chạy cò hò hét mà thôi, không thể làm hoàng đế, chỉ biết làm điều đạo đức, không biết chỉ tay năm ngón. Đó là phẩm chất của thư sinh, bản sắc của thư sinh, một khi không còn bản sắc đó, sẽ không còn là thư sinh, mà trở thành quan lại hoặc chính khách.

Thư sinh và hoàng đế không thể là một, nhưng Vương Mãng cố tình hòa hợp hai điều ấy với nhau, cuối cùng sinh ra quái thai. Những người bình phẩm Vương Mãng thường là học sĩ, họ thường hạ thấp và chửi rủa Vương Mãng. Nhưng họ có biết chăng, trong con người Vương Măng vẫn mang dòng máu thư sinh, nên gỡ cái nút rối lịch sử này như thế nào đây?

8. HÀNH TRÌNH GIAN NAN TỚI NGÔI NỮ HOÀNG

Võ Tắc Thiên là nữ hoàng đích thực duy nhất trong lịch sử Trung Quốc.

Sau khi bà chết, tại Càn Lăng một tấm bia lớn không có chữ duy nhất của Trung Quốc đã được dựng lên.

Bà cũng là người phụ nữ duy nhất trong lịch sử Trung Quốc hợp táng cùng với hoàng đế.

Những cái “duy nhất” của bà nhiều lắm. Trong vô số những người đàn bà kiệt xuất thời xưa, trong vô số các hoàng hậu đế phi tranh quyền xưng chế, được một thứ “duy nhất” đã là giỏi lắm, mà Võ Tắc Thiên thì về nhiều mặt đã “lập kỉ lục lịch sử”.

Nếu ví lịch sử Trung Quốc như một đại hội thể thao thì Võ Tắc Thiên đã giành gần hết huy chương vàng của nữ, thậm chí còn giật cả một số huy chương của nam giới!

Như tấm bia không chữ Võ Tắc Thiên đã lập, chúng ta biết đánh giá vị nữ hoàng độc nhất vô nhị này sao đây? Chẳng lẽ như lối nói bao đời nay “đó là một kết cục không lời” ư? Hay là chưa bình phẩm vội, hãy xét cuộc đời bà ra sao, rồi may ra ta cảm nhận được điều gì chăng.

Xã hội cổ đại Trung Quốc thật phức tạp và kỳ lạ. Rõ ràng là một xã hội nam quyền, đàn ông ở địa vị chủ đạo tuyệt đối, nhưng lại cho phép “mẫu hậu lâm triều”, triều nào cũng có chuyện hoàng hậu, đế phi tranh quyền, can dự triều chính. Có triều đại còn do hoàng hậu, đế phi nắm quyền, trong đó không thiếu những nhân vật nổi tiếng, nhưng tuyệt đại đa số là họa loạn quốc gia, đặc biệt là đời Đường, đã xuất hiện một nữ hoàng đích thực, quyền uy tuyệt đối. Trong suốt mấy chục năm, đàn ông Trung Quốc phải cúi đầu bái phục dưới chiếc váy đỏ của quyền lực, làm thần dân cung kính thuần phục, thật là một kỳ quan lớn trong lịch sử.

Không phải là lên tiếng cho nam quyền, cũng không phải là cố ý xem thường vị nữ hoàng tôn nghiêm, mà qua sự thục lịch sử, chúng ta hãy tìm hiểu xem nền văn hóa cổ đại của Trung Quốc, xem những chuyện “Âm thịnh dương suy”, “Long phượng dịch vị” (Rồng, phượng đổi ngôi), “Càn Khôn điên đảo” diễn ra như thế nào.

Võ Tắc Thiên, tên Minh, người Văn Thủy Sơn Tây, sinh năm thứ 7 Vũ Đức đời Đường (năm 624). Cha bà là Võ Sĩ Hoặc xuất thân là người buôn gỗ, làm quan tới chính tam phẩm công bộ thượng thư. Mẹ bà là Dương cũng xuất thân gia đình danh tiếng, bố là tôn thất tể tướng đời Tùy, đến đời Đường, nhà họ Dương vẫn còn là dòng họ hiển hách.

Mặc vậy, gia đình Võ Tắc Thiên đương thời vẫn là kém thế trong giới thượng lưu. Cha Võ Tắc Thiên nhờ buôn gỗ mà giầu có, kết bạn với Lý Uyên, sau khởi nghĩa Tấn Dương được Lý Uyên cho làm Tư khởi tham quân, chuyên phụ trách cung cấp quân nhu cho quân đội nhà Đường. Khi quân Đường vào Trường An, được Lý Uyên phong làm “Thái nguyên tông công thần”. Nhưng điều đó vẫn không thay đổi được xuất thân của ông, theo quan niệm phong kiến đương thời, phải là người trong các gia tộc nắm chính quyền từ Tây Ngụy, Bắc Tống, tới Tùy, Đường mới được thừa nhận là quý tộc, mới đủ tư cách nhận các chức quan trọng yếu trong triều. Theo chức quan của cha Võ Tắc Thiện, có thể xếp vào hạng sĩ tộc, nhưng về huyết thống chỉ xếp hàng “hàn tộc” mà thôi, (không phải quý tộc). Năm thứ 12 Đường Thái tông, triều đình viết “Thị tộc chỉ” không đưa họ Võ vào. Nhà họ Võ không được xem là quý tộc, khó mà có được quyền lực và chức vị.

Võ Tắc Thiên sinh ra trong một gia đình như vậy, đã có vinh hoa phú quý của xã hội thượng lưu, lại có lịch sử “xuất thân” là dòng họ hàn vi. Cuộc sống xã hội thượng lưu kích thích lòng ham muốn quyền lực của bà ta nhưng xuất thân gia đình hàn vi lại làm cho bà ta không thực hiện được sự ham muốn quyền lực của mình. Võ Tắc Thiên lớn lên trong trạng thái tâm lý mâu thuẫn đó, dần hình thành tính cách đặc biệt căm thù các dòng họ quý tộc, dùng mọi thủ đoạn để giành quyền lực của bà ta. Đúng vậy, trong con người bà ta, khí chất của quý tộc không có là bao.

Năm thứ mười niên hiệu Trinh Quan Đường Thái tông, tháng giêng năm 636, hoàng hậu Trường Tôn qua đời, năm sau, Thái Tông nghe nói Võ Tắc Thiên xinh đẹp, đoan trang nền nếp, cho triệu vào cung, lập làm tài nhân (lo việc sinh hoạt trong cung đình), ban cho cái tên là “Võ My”. Khi được triệu vào cung, Võ Tắc Thiên mới mười bốn tuổi; nói chung ở tuổi đó con gái không muốn xa cha mẹ, huống hồ phải vào cung, khác gì sinh ly tử biệt. Nhưng Võ Tắc Thiên nhỏ tuổi lại cho đó là một cơ hội tiến thân, thoát khỏi sự quản lý của gia đình, nên rất vui vẻ vào cung. Khi đi, mẹ cô khóc lóc từ biệt, Võ Tắc Thiên thấy không cần thiết an ủi mẹ: “Con đi gặp Thiên tử, tại sao là chuyện chẳng hay? Tại sao mẹ khóc lóc cho con thêm buồn?” Võ Tắc Thiên là con người thông tuệ, thích đọc sách sử, thích suy nghĩ về nhân tình chính sự, thấy việc gì cũng muốn xem, muốn nghe, muốn nghĩ, tính cương nghị quả quyết, gần như tàn nhẫn. Sách “Hạc lâm ngọc lộ” có ghi: Nước Thổ Phiên có dâng cho Thái tông một con ngựa rất quý, gọi là “Sư tử thông” rất khỏe và dữ, khó thuần phục. Thái Tông đích thân cưỡi cũng không trị nổi. Lúc đó, Võ Tắc Thiên đứng cạnh nói lớn:

- Chỉ có thiếp trị được nó.

Thái tông vội hỏi cô xem dùng cách nào, Võ Tắc Thiên nói:

- Thiếp có ba thứ có thể chế phục nó, lúc đầu dùng roi sắt quất mạnh, nếu không chịu dùng gậy sắt đánh, vẫn không chịu, dùng dao nhọn đâm vào họng?

Một cung nữ nhỏ mà có khí phách như vậy, Thái tông cũng lấy làm kinh khiếp.

Từ năm mười bốn tới năm hai mươi sáu tuổi, mười hai năm ròng, Võ Tắc Thiên phải để phí tuổi của mình trong thâm cung. Võ Tắc Thiên lúc này là tài nhân chính tứ phẩm, là hạng nội quan thấp nhất, chỉ có thể được chăm sóc sinh hoạt cho hoàng thượng, không thể có cách nào được vua yêu mến. Chẳng bao lâu, Thái tông bệnh nặng, Võ Tắc Thiên nhìn thấy thái tử Lý Trị hay vào cung thăm vua, mới nhanh trí nghĩ ra, hy vọng gửi gắm chung thân cho vị thái từ nhỏ hơn mình bốn tuổi này. Thế là nàng tìm cách gần gũi thái tử, tranh thủ cảm tình của thái tử. Thái tử Lý Trị tính vốn yếu đuối, không dám quyết việc gì, gặp Võ Tắc Thiên, cô gái trẻ trung xinh đẹp, đoan trang, hiểu biết, giỏi lý sự, nên dễ xiêu lòng.

Chẳng bao lâu, bệnh của Thái tông nặng thêm, ông ta sợ lại xuất hiện cảnh Lã Trĩ chuyên quyền, bèn quyết định Võ Tắc Thiên phải chết. Một hôm, thái tử và Võ Tắc Thiên đang hầu hạ bên giường, Thái tông nói với Võ Tắc Thiên:

- Ta từ ngày bệnh nặng đến giờ, thuốc thang đã lắm, không những không khỏi mà còn nặng thêm, người phục vụ ta bấy nay, ta không nỡ bỏ người ở lại, sau khi ta chết, người định thế nào?

Võ Tắc Thiên nghe nói, sợ vã mồ hôi hột, nhưng nàng rất nhanh trấn tĩnh và nói với Thái tông:

- Thiếp chịu ân sủng của hoàng thượng, vốn mong lấy chết để đền đáp ân đức lớn lao của hoàng thượng. Nhưng thân thể hoàng thượng chưa chắc đã không qua khỏi, nên thiếp chưa dám chết ngay, xin nguyện cắt tóc mặc áo đen, ăn chay niệm Phật, cầu xin cho thánh thượng để báo đền ân đức.

Câu trả lời của Võ Tắc Thiên rất thông minh, lúc đó chỉ có con đường đi tù mới bảo toàn được sinh mạng. Thái tông nghĩ một lát nói:

- Thôi được, người đã nghĩ vậy thì hãy ra khỏi cung ngay để ta khỏi lo cho ngươi.

Võ Tắc Thiên thật như được lệnh ân xá, vội thu xếp hành trang để đi tu. Thái tử Lý Trị thấy không nữ, nhưng không cách nào giữ được, sau thấy Thái tông lẩm bẩm:

- Ta muốn nàng chết, nhưng không dành lòng, nàng xuống tóc đi tu, thôi cũng được, trên đời này chưa có ni cô nắm quyền bao giờ.

Ít lâu sau, Thái tông băng hà, Võ Tắc Thiên cùng những cung nữ chưa có con được đưa vào chùa Cảm Nghiệp, xuống tóc thành ni cô. Sau khi lên ngôi, Lý Trị vẫn nhớ Võ Tắc Thiên nhưng không lấy được có gì để đón về cung.

Tới khi Thái tông chết được một năm, Đường Cao tông (tức Lý Trị) lấy tiếng ngày giỗ phụ thân lên thắp hương chùa Cảm Nghiệp để gặp Võ Tắc Thiên. Sử chép: “Ngày giỗ, vua ra chỉ lên chùa thắp hương, gặp nhau, Vô thị khóc, vua cũng khóc”. Đường Cao tông tuy nhỏ Võ Tắc Thiên nhưng vì nàng đã phụng hầu Đường Thái tông, không dám đón về cung.

Việc hai người gặp nhau bị Vương hoàng hậu biết, bấy giờ, Cao tông đang sủng ái Tiêu Thục phi, hoàng hậu ghen, xui Cao tông đón Võ Tắc Thiên về cung, mục đích là để vua bớt sủng ái Tiêu Thục phi. Được hoàng hậu chủ động ủng hộ, Cao tông liền đón Võ Tắc Thiên về cung.

Võ Tắc Thiên khi mới trở lại cung, rất biết hoàn cảnh của mình, phải hạ mình phục vụ hoàng hậu. Hoàng hậu do vậy rất thích nàng, đã nhiều lần nói tốt về nàng trước mặt vua. Chẳng bao lâu, Cao tông chỉ còn sủng ái Võ Tắc Thiên, phong nàng làm Chiêu Nghi, Hoàng hậu và Tiêu thục phi đều bị thất sủng, hai người lại về hùa với nhau chống lại Võ Tắc Thiên nhưng nàng vững tâm, không sợ. Hoàng hậu được các thế lực quí tộc ủng hộ. Khi biết tin Võ Tắc Thiên có mang, hoàng hậu rất lo vì bản thân mình không có con, sợ Võ Tắc Thiên sinh con trai thì địa vị hoàng hậu và tương lai của mình sẽ bị đe dọa, mới liên hệ với là Trung thư lệnh Liễu Sảng và một số người nữa lập con lớn của Cao tông với bà Lưu thị hậu cung là Lý Trung làm Thái tử, và đưa các trọng thần Trường Tôn Vô Kỵ. Chử Toại Lương, Hàn Hoãn, Vu Chí Ninh,

Trương Hành Thành, Cao Quý Phụ vào nhóm người phò tá Thái tử, bố trí chặt chẽ không để sơ hở.

Sự kiện cung đình nội ngoại về hùa lập thái tử đã kích động rất mạnh tới Võ Tắc Thiên. Từ đó, nàng nhận thức sâu sắc rằng, nàng chưa hề là phi của Thái tông, cũng không được các đại thần ủng hộ, thì nguyên nhân căn bản là sự xuất thân hàn vi của mình. Cũng từ đó, nàng nhìn rõ, trong cung, Vương hoàng hậu và Tiêu Thục phi không thích nàng. Nàng ở vào địa vị bị nội công ngoại kích, muốn đạt được mục đích của mình, dựa vào những thủ đoạn thông thường là không thể được.

Võ Tắc Thiên có thói quen là gặp mạnh thì công phá, gặp khó thì vượt lên. Bà ra sức lôi kéo nhân tâm, phàm những người Vương hoàng hậu và Tiêu Thục phi không ưa, bà đều tranh thủ kéo về mình, đem những gì hoàng thượng cho mình phân phát cho bọn họ, do vậy động tĩnh gì của hoàng hậu và Tiêu Thục phi, nàng đều rõ, và nói cho Cao tông nghe. Nhưng nếu chỉ thế thì chưa đủ. Võ Tắc Thiên còn phải tìm thời cơ. Mùa xuân năm 654, Võ Tắc Thiên sinh được một người con gái, rất kháu khỉnh, dáng yêu. Vương hoàng hậu nghe nói, cũng tới bế ẵm. Vương hoàng hậu vừa đi khỏi thì Võ Tắc Thiên nghe tin Cao tông sắp đến, bà ta rùng mình một cái, thấy thời cơ ngàn năm có một đã đến. Bà ta thò tay vào chăn, hai tay bóp chặt cổ đứa con gái đến chết, sau đó đắp chân như cũ, coi như không có chuyện gì, ra đón Cao tông.

Khi Cao Tông vào, Võ Tắc Thiên vẫn tươi cười, không hề hoảng hốt. Cao Tông mở chăn xem con gái, thì phát hiện con gái đã chết. Võ Tắc Thiên giả bộ giật mình, lớn tiếng kêu gào. Cao Tông hỏi nữ tỳ tả hữu, đều nói hoàng hậu vừa ở đây ra. Cao Tông tức giận nói: “Hoàng hậu đã giết con gái ta!”.

Võ Tắc Thiên thừa cơ tố thêm tội ác nhiều lần của hoàng hậu, Vương hoàng hậu thật không sao nói nên lời được. Từ đó Cao Tông quyết tâm phế bỏ Vương hoàng hậu, lập Võ Tắc Thiên làm hoàng hậu.

Trong tình hình lúc bấy giờ, có lẽ chỉ có bước lên xác con để vươn lên là cách làm có hiệu quả duy nhất, ngoài ra chẳng còn cách nào khác, nhưng như vậy vẫn chưa phải là thuận buồm xuôi gió.

Trước vụ bóp chết con gái, Võ Tắc Thiên đã tìm cách để Liễu Sảng, người kiên quyết ủng hộ hoàng hậu phải từ chức. Nay mấu chốt còn lại là thái úy Trường Tôn Vô Kỵ, Võ Tắc Thiên mời mẹ đi nói giùm bằng tình cảm, lại cùng Thái Tông đến thăm hỏi, hứa thăng quan chức, mềm rắn đủ cả, vẫn vô hiệu. Võ Tắc Thiên cuối cùng hiểu ra rằng, nàng không còn cách nào được bọn quan lại quý tộc ủng hộ, bèn tìm đến những viên quan xuất thân hàn vi ủng hộ nàng như Trung thư xá nhân Lý Nghĩa Phủ. Vương Đức Kiệm, Ngự sự đại phụ Thôi Nghĩa Huyền, Ngự sự trung thừa Viên Công Du. Được những người này ủng hộ, mềm không được, nàng sẽ phải cứng. Lý Nghĩa Phủ nổ phát súng đầu, ông dâng biểu đề nghị phế Vương hoàng hậu, lập Võ Tắc Thiên. Tháng 8 năm thứ 6 niên hiệu Vĩnh Huy (655), Đường Cao Tông chính thức nêu việc này ra, phái Trường Tôn Vô Kỵ nhất định là không đồng ý, bọn Chư Toại Lương cũng khuyên gián, nói hoàng hậu xuất thân danh giá, không thể phế bỏ, mà dù có lập hoàng hậu nữa cũng phải chọn con nhà quyền quý, không nên lập Võ Tắc Thiên là người đã từng hầu hạ tiên đế đã thế lại còn nêu ra những tấm gương xưa như nữ Đát Kỷ đã làm mất nước của các triều vua trước để can gián nữa. Trong các tường bấy giờ chỉ có Lý Trách không tham gia việc lập Lý Trung làm thái tử, nên ông nói lửng lơ: “Đó là việc riêng của gia đình bệ hạ, hà tất phải hỏi người ngoài”.  

Tháng 9, Chủ Toại Lương bị mất chức, tháng 10 hạ chiếu phế Vương hoàng hậu về làm thường dân, lập Võ Tắc Thiên làm hoàng hậu, tháng 11 Lý Trách chủ trì lễ sắc phong hoàng hậu cho Võ Tắc Thiên. Năm sau thì Lý Trung bị hạ xuống làm Lương vương, con trai Võ Tắc Thiên là Lý Hoàng làm thái tử. Võ Tắc Thiên đã đạt được mục đích làm hoàng hậu, kế hoạch bước hai của bà thâu tóm quyền lực. Sau khi Võ Tắc Thiên làm hoàng hậu, bà nhanh chóng thanh trừng phe đảng của Vương hoàng hậu. Đưa Vương hoàng hậu và Tiêu Thục phi nhốt vào lãnh cung, đẩy Chủ Toại Lương đi Ái Châu, bức Trưởng Tôn Vô Kỵ phải tự sát, giết Liễu Sảng ở Tượng Châu, Hàn Hoán bị bức tử ở Chấn Châu, thân thích chính của họ cũng bị giết hoặc giáng chức. Đến năm 659, toàn bộ tập đoàn quyền lực của Trưởng Tôn Vô Kỵ đã bị xóa sổ.

Theo sử sách, Cao Tông không những nhu nhược không dám quyết đoán, mà sức khỏe lại kém, luôn nhức đầu chóng mặt, chính sự đều giao vào tay Võ Tắc Thiên giải quyết. Nói quyền lực của bà ta ngang với Cao Tông còn là nhẹ, thực ra toàn bộ quyền lực đều trong tay Võ Tắc Thiên, nhất là từ năm Hiển Khánh trở đi, càng như vậy, đến mức còn gọi chung với Cao Tông là “nhị thánh”, không khác gì hoàng đế. Nhưng nếu Võ Tắc Thiên chuyên quyền mãi, sẽ nảy sinh vấn đề trên nhiều mặt. Một là, bản thân bà đã bỏ thái độ khúm núm hạ mình trước đây mà bắt đầu tác quái ác oai; hai là trước tình hình như vậy, quyền lực của Cao Tông bị hạn chế, làm ông sinh bực tức. Cao Tông đồng ý để tể tướng Thượng Quan Nghi thảo chiếu thư, phế Võ Tắc Thiên làm thứ dân, Thượng Quan Nghỉ cũng đang muốn vậy, nên vui vẻ chấp hành. Mật thám của Võ Tắc Thiên cài trong phủ của Thượng Quan Nghi thấy vậy vội chạy đi báo cho Vô Tắc Thiện. Võ Tắc Thiên liền chạy vội tới chỗ Cao tông. “Lấy tình cho động, lấy lẽ cho hiểu”, thuyết phục được Cao tông, làm Cao tông thông cảm được việc làm của Võ Tắc Thiên. Cao tông trong lúc mềm lòng nói mình không có ý như vậy, mà do Thượng Quan Nghị đề xuất. Thế là Võ Tắc Thiên cho người vu cáo Thượng Quan Nghi cùng thái tử cũ Lý Trung mưu phản, cha con Thượng Quan Nghi, Thượng Quan Đình Chi bị xử tử. Vợ Thượng Quan Nghi và con gái Thượng Quan Uyển Nhi bị đưa vào hầu trong cung. Lý Trung bị bức tử ở Kiềm Châu. Từ đó trở đi, Cao tông càng dựa vào Võ Tắc Thiên, mỗi khi ra triều, Võ Tắc Thiên đều đứng sau rèm nghe, quyền phế lập sinh sát đều từ phía nội cung, Đường Cao Tông chỉ là cái máy nhắc lại mà thôi. Tháng 8 năm 674 năm thứ năm niên hiệu Hàm Hanh “Hoàng đế xưng Thiên hoàng, hoàng hậu xưng Thiên hậu”. Tới đây cuộc tranh giành hoàng hậu thái tử kéo dài mười mấy năm đã kết thúc với thắng lợi về Võ Tắc Thiên.

Thắng lợi này không những chỉ là thắng lợi của Võ Tắc Thiên, nó còn đại biểu cho một bước ngoặt lịch sử, lực lượng chính trị của những dòng họ địa chủ lớp dưới đã bước lên vũ đài lịch sử. Trong cuộc đấu tranh này, một phe là Vương hoàng hậu - Trường Tôn Vô Kỵ đại biểu cho lực lượng địa chủ quý tộc đã hình thành kéo dài một trăm mấy chục năm (đại biểu cho chế độ kinh tế “bộ khúc điều khách”, thuê người làm ruộng), và một phe là Võ Tắc Thiên - Lý Trách, đại biểu cho lực lượng địa chủ lớp dưới (địa chủ tân tiến, đại diện cho chế độ kinh tế tá điền khế ước, cho thuê ruộng). Thắng lợi của Võ Tắc Thiên theo một ý nghĩa nhất định, là thắng lợi của địa chủ thứ tộc, thắng lợi đó đánh dấu lịch sử từ Ngụy Tấn đến nay suốt bốn trăm năm tầng lớp môn phiệt sĩ tộc năm quyền đã chấm dứt, giai cấp địa chủ mới từng bước mạnh lên và nắm được chính quyền. Nó có ý nghĩa tích cực đối với việc giải phóng tư tưởng, phát triển sản xuất, thúc đẩy sự phát triển của lịch sử Trung Quốc.

Võ Tắc Thiên thể hiện đầy đủ khí phách của một nhà chính trị. Bốn tháng sau khi lên ngôi “Thiên hậu” đã lấy thân phận hoàng hậu đề xuất với Cao tông mười hai điều kiến nghị về chính trị, sử gọi là “kiến ngôn thập nhị sự”. Nội dung mười hai điểm mà Võ Tắc Thiên nêu ra là kết quả của sự quan sát tinh tế, bao gồm các nội dung: khuyến khích nông tang, giảm thuế khóa, dừng binh đao, lấy đạo đức giáo hóa thiên hạ, bớt lao dịch, được đề đạt ý kiến, không cho phép xiểm nịnh, từ vương công trở xuống phải học “Lão tử”, quan chức đã lâu mà tài cao chức thấp được xét nâng bậc.v.v….

Nhằm triệt để phá quan niệm môn phiệt sĩ tộc, cũng là để xả bốt căm giận. Võ Tắc Thiên cho soạn “Tính thị lục” thay cho “Thị tộc chí” mà thời Thái tông đã không liệt họ Võ vào. Lần này, trong “Tính thị lục”, bà xếp họ Võ đầu tiên, các quan theo bậc cửu phẩm, từ ngũ phẩm trở lên đều được xếp họ vào, coi như thuộc diện quí tộc. Như vậy là hàng loạt các trí thức địa chủ lớp dưới xuất thân hàn vi ào ào nổi lên, quả là đã tạo nên một luồng sinh khí mới mẻ tươi tốt về chính trị, kinh tế và văn hóa, có tác dụng mạnh mẽ cho sự phát triển xã hội thời bấy giờ. Còn những bọn con cái thế gia vọng tộc thì bị mất hẳn ưu thế dựa vào ông cha mà thăng quan tiến chức. Họ rất bất mãn, và cho rằng “Tính thị lục” là “Huân cách” thưởng quân công chứ không phải danh sách quý tộc. Nhưng Võ Tắc Thiên đã không đếm xỉa gì đến điều đó, bà dùng phương pháp hành chính thu hồi “Thị tộc chí”, áp dụng “Tính thị lục”, rất có ảnh hưởng to lớn đương thời.

Cao tông ốm đau liên miên, càng có tuổi, bệnh càng tăng, ngày một nặng, ông muốn truyền ngôi cho Lý Hằng. Thái tử Lý Hằng là con người “nhân hiếu đầy đủ rất được vua yêu”, lại

“lễ phép với các sĩ đại phu, rất được lòng trong ngoài”, có tài năng chính trị, Cao tông rất tin tường. Nhưng Võ Tắc Thiên không thích Lý Hằng, có một lần Lý Hằng đã phát hiện trong cung vẫn còn hai người con bà Tiêu Thục phi đã quá 30 tuổi, bèn xin hoàng hậu cho gả chồng, lại nhiều lần trái ý hoàng hậu, làm Thái tử bị thất sủng. Nhưng những chuyện đó chỉ là thứ yếu, mấu chốt là ở Lý Hằng sẽ tranh quyền với Võ Tắc Thiên. Thế là bà ta cho dùng rượu độc để hại Lý Hằng, con đẻ của chính mình; khi Lý Hằng chết, thất khiếu đều chảy máu, tim phổi như vỡ tung cả ra. Lý Hằng chết rồi, Võ Tắc Thiên lập con thứ là Lý Hiền làm Thái tử. Bị kích động do vụ Lý Hằng chết. Cao tông bệnh thêm nặng, đầu váng mắt hoa không còn thấy gì, muốn nhường ngôi cho Lý Hiền, nhưng Vô Tắc Thiên kiên quyết phản đối, Cao tông đành chuẩn bị kế hoạch nhường ngôi cho Võ Tắc Thiên. Sau mấy năm. Cao tông vẫn muốn nhường ngôi cho Lý Hiền, mà Lý Hiền lại không chịu nghe lời của Võ Tắc Thiên. Thế là lấy cơ Lý Hiền “mải chuyện thanh sắc”, phế Lý Hiền làm thường dân, giải về giam lỏng ở kinh sư, lập con thứ ba là Lý Hiển làm Thái tử. Năm 683, Cao tông ốm chết, thái tử Lý Hiền lên ngôi, tức Đường . Trung tông. Khi lâm chung, Cao tông di chiếu: “Việc nước có gì không quyết được, phải nghe lời Thái hậu”. Võ Tắc Thiên lâm triều năm quyền với cương vị Hoàng thái hậu. Một lần Trung tông muốn phong nhạc phụ Vi Huyền Trinh làm tế tưởng và cho người con của nhũ mẫu của mình chức quan ngũ phẩm, tể tướng Bùi Viêm thấy không ổn, tranh cãi với Trúng tông, Trung tông còn trẻ, tính khí hăng hái, giận nói:

- Ta có giao cả thiên hạ cho Vi Huyền Trinh thì đã làm sao?

Bùi Viêm sợ quá vội đi mách Thái hậu, để phòng hậu quả, Võ Tắc Thiên hạ chiếu “phế Trung tông làm Lư Lăng vương”, cho người con thứ tư Bắc Dự vương Lý Đán làm Duệ tông. Nhưng Duệ tông lại ở nơi khác, không được dự triều chính. Mặt khác, Võ Tắc Thiên cho bức chết thái tử Lý Hiền đã bị phế. Võ Tắc Thiên trừ khử mọi thế lực trở ngại, chuẩn bị lên ngôi vua, tôn thất Lý Đường biết rằng Võ Tắc Thiên lên ngôi hoàng đế sẻ tiêu diệt sạch họ Lý, nên rất lo, đây đó đã có khởi nghĩa. Tháng thứ bảy sau khi Võ Tắc Thiên lâm triều năm quyền, ở Dương Châu có Từ Kính Nghiệp nổi loạn. Trong triều Tề tưởng Bùi Viêm cũng câu kết cùng Từ Kinh Nghiệp hòng phối hợp để cùng nổi dậy. Võ Tắc Thiên rất bình tĩnh, bà ta không bỏ lỡ thời cơ, chém Bùi Viêm, Trình Vụ Đình và đồng bọn đề trữ cái họa sát nách, lại cho điều gấp ba mươi vạn đại quân, trong vòng chưa đầy năm mươi ngày dẹp yên được loạn Từ Kính Nghiệp, sau vụ dẹp loạn đó, Võ Tắc Thiên rất giận dữ, bà nói với quần thần: “Ta phụng sự Tiên đế đã hơn hai mươi năm, hết lòng lo lắng cho thiên hạ. Sự phú quý của các công khanh đều do ta ban cho, thiên hạ ổn định, trăm họ được yên vui, cũng là do ta làm nên. Sau khi Tiên đế qua đời thiên hạ giao thác cho ta, ta không thương mình mà thương cho dân. Nay người nổi loạn lại chính là trong các tướng, sao các người lại vong ân phụ nghĩa như vậy? Trong các nguyên lão trọng thần đây có ai ương ngạnh bằng Bùi Viêm không? Câu kết bọn ác để chống lại liệu có ai hơn Từ Kinh Nghiệp không? Trong các tưởng cầm binh, đánh trận nào thắng trận ấy có ai bằng Trình Vụ Đình không? Ba người đó đều rất danh giá, ta đã giết hết rồi đó. Trong các ngươi, nếu ai hơn ba người đó, muốn làm phản hãy thử xem. Nếu tự cho rằng không hơn họ, thì hãy cùng quy thuận, mà phụng sự ta, đừng làm điều bậy bạ, để cười cho thiên hạ!”

Năm 688 (Thùy Củng tứ niên), cháu của Võ Tắc Thiên là Võ Thừa Tự, thấy thời cơ để Võ Tắc Thiên lên ngôi hoàng đế đã chín muồi, bèn lên cho người khắc lên tảng đá trắng những chữ “Thánh mẫu lâm nhân, vĩnh thánh đế nghiệp” (Thánh mẫu giáng trần, giữ vững nghiệp đế) và cho người ở Ung Châu là Đường Thái dâng đá lên, nói dối là tìm thấy ở sông Lạc Thủy. Võ Tắc Thiên nghe vậy rất mừng, liền hạ chiếu cho gọi tảng đá đó là “Bảo thạch đồ”, và chuẩn bị chọn ngày tốt trong tháng 5 năm đó làm lễ thụ phong cho tảng đá. Võ Tắc Thiên đề bạt người hiến đá quí kia là Đường Đồng Thái làm du kích tường quân, giao cho lo liệu việc này. Tới ngày đã chọn, Võ Tắc Thiên làm lễ tạ rồi về triều trước quần thần nhận là “Thánh mẫu thần hoàng”, từ giờ phút đó trở đi Võ Tắc Thiên được gọi là “bệ hạ”.

Tôn thất Lý Đường đều hiểu rõ, Võ Tắc Thiên thực tế đã là hoàng đế, việc đăng ngôi đặt niên hiệu chỉ là vấn đề thời gian, tôn thất Lý Đường bị đứng trước tai họa diệt vong. Để đề phòng họ lần lượt nổi dậy.

Trước tiên tôn thất Lý Đường lấy danh nghĩa “đón Trung tông, cứu Duệ tông”, để kêu gọi dân chúng, nhưng vì Phạm Dương vương Lý Ế để lộ mưu kế trong lúc nước sôi lửa bỏng Hàn vương Lý Nguyên Gia vội vàng khởi binh, tiếp đến Lý Xung khởi binh ở Bắc Châu, Lý Viên ở Dự Châu, Lý Nguyên Quỹ ở Thanh Châu, Lý Lăng ở Hình Châu. Nhưng lúc này, tình hình trong nước đang ổn định, nhân dân không muốn nổi loạn chỉ vì danh lợi của một nhà, một họ, nên các cánh quân khởi nghĩa của họ Lý không có ý chí chiến đấu, quân của Võ Tắc Thiên tới, không đầu hàng thì trốn chạy, chẳng bao lâu quân phiến loạn bị dẹp xong: Lần thất bại này của các vương họ Lý đã chứng tỏ rằng tầng lớp quý tộc thượng lưu không còn thu phục được lòng dân. Trước đó hơn một năm, họ đã từng có ảnh hưởng lớn và thu phục được lòng dân. Sự ủng hộ kịp thời của dân chúng đối với khởi nghĩa Lý Uyên đã thể hiện rõ điều đó. Sau mấy chục năm ổn định phát triển của xã hội đời Đường, lực lượng địa chủ lớp dưới đã mạnh lên, thay thế ảnh hưởng của quý tộc, người ta không muốn hy sinh cho một nhà, một họ nào, mà bắt đầu suy nghĩ tới công bằng xã hội và chính nghĩa. Không thể không thừa nhận rằng đó là tiến bộ của lịch sử. Tập đoàn quý tộc cho họ Lý xưa nay dựa vào vũ lực, nay con cháu đã mất đi cái uy của tổ tiên, xem ra sự suy tàn của quý tộc thượng lưu đã không cách nào tránh khỏi.

Sau lần dẹp loạn này, Võ Tắc Thiên quyết tâm thanh trừng mọi thế lực đối địch. Bà ta áp dụng ba biện pháp, một là khuyến khích cáo giác, hai là dùng cực hình để bức cung, ba là dùng quan lại tàn ác. Võ Tắc Thiên đề bạt các bọn Chu Hưng, Lai Tuấn Thần, Tố Nguyên Lễ, dùng họ để theo dõi hành tung của các vương công đại thần họ Lý, có thời cơ là lập tức bắt bỏ, dùng cực hình ép cung, vu cáo mưu phản. Võ Tắc Thiên cho làm chiếc hòm thư tố giác bằng đồng ở triều đường, để nhận các thư cáo giác. Còn quy định rõ mọi quan lại không được hỏi về việc này, phàm những ai tố giác, không kể địa vị cao thấp, dù có là nông dân hay tiều phu, đều nhất luật được cung cấp ăn ở như quan ngũ phẩm. Có một điều còn lạ lùng hơn nữa là, nếu tố giác có công, được thăng quan vượt bậc, nếu tố giác không đúng cũng không hề bị truy cứu trách nhiệm gì hết. Thành thủ, “bốn phương người cáo giác đến tới tấp như ong, ai ai cũng thấy nghẹt thở”.

Chu Hưng, Lai Tuấn Thần, Tố Nguyên Lễ còn soạn “Cáo mật la chức kinh” để dạy môn đồ, để bắt bỏ hai người. Lại còn bày ra nhiều loại cực hình tàn khốc, chế tạo các dụng cụ tra tấn dã man. Ba tên ác ôn đó đã sát hại tới mấy ngàn người, riêng Lai Tuấn Thần đã bắt được trên ngàn tội phạm. Trong đợt trấn áp này, các đại thần cũng bị giết tới hàng trăm, tôn thất Lý Đường bị hại hàng trăm nhà, còn số quan lại cấp thích sử trở xuống bị giết thì khó tính xuể. Chính sách khủng bố quá tay của Võ Tắc Thiên đã gây nên bao người bị chết oan uổng. Đương nhiên, theo Võ Tắc Thiên, giết hết tôn thất Lý Đường, làm cho “người người hoảng sợ gặp nhau không dám nói chuyện, đi đường chỉ dám nhìn thẳng” để không còn ai dám làm phản nữa. Kế hoạch bước ba của bà đã hoàn toàn thực hiện, việc lên ngôi hoàng đế chỉ còn là thủ tục mà thôi. Tháng 7 năm 690, một nhà sư ở chùa Đông Ngụy Quốc đã viết mấy quyền sách kinh, trong sách nói rằng Võ Tắc Thiên chính là phật Di Lặc đầu thế, sẽ thay triều nhà Đường làm Diêm Phù đề chủ (tức là làm chủ phương Đông). Ít lâu sau, thị ngự sử Phó Du Nghệ dẫn hơn chín trăm dân Quan Trung đến Trường An, tới cửa cung điện thỉnh cầu đổi tên nước Đại Đường thành Chu, Võ Tắc Thiên giả vờ chối từ, không cho phép, nhưng thăng chức cho Phó Du Nghệ làm cấp sự trung. Chẳng bao lâu, bá quan cùng tôn thất trong triều, bách tính xa gần, các tù trưởng của các địa khua xa xôi khắp bốn phương cho đến bọn các nhà sư, đạo sĩ hơn sáu vạn người, tổ chức thành đội ngũ thình cầu khổng lồ kéo về kinh xin lập nhà Chu.

Võ Tắc Thiên thấy “dân ý bất khả vi” (không thể xem thường ý dân) đành thuận theo, thế là ngày 9 tháng 9 năm 690, bà ta tuyên bố thay nước Đường thành Chu, đặc hiệu là “Thánh thần hoàng đế”, Võ Tắc Thiên mặc y phục hoàng đế sáng long lanh, ngồi lên ngai vàng Đại Chu ở Lạc Dương. Vị nữ hoàng duy nhất trong lịch sử Trung Quốc đã chính thức ra đời!

Tuy nhiên, sau khi lên ngôi hoàng đế, mọi việc không phải đều thuận lợi. Trước hết, bà phải giải quyết hai mâu thuẫn, một là mâu thuẫn trong việc giành giật địa vị với tôn thất Lý Đường, hai nữa là mâu thuẫn giữa bà ta và các đại thần do giết chóc quá nhiều. Theo thời gian, mâu thuẫn giữa bà với họ Lý sẽ giảm dần đi, còn muốn giải quyết mâu thuẫn giữa bà với đại thần, thì bọn quan lại ác ôn ắt phải hy sinh. Võ Tắc Thiên cho bắt giam hai mươi bảy tên ác ôn, xử tử bọn Lai Tuấn Thần, làm cho mâu thuẫn cũng dịu dần đi. Cũng nên nói rằng, cuối đời Võ Tắc Thiên, không khí chính trị đã bớt căng thẳng, sự thống trị của bà được củng cố vững hơn. Nhưng nguy cơ lại xuất hiện. Võ Tắc Thiên cùng quần thần tuy bên ngoài quan hệ có vẻ tốt, nhưng dư âm của cuộc tàn sát những năm trước vẫn không sao giải quyết được triệt để, vì vậy về cuối đời bà ta trở nên cô độc. Trong tâm trạng đó, bà ta phải nhờ tới những người đàn ông mà bà ta sủng ái, trước hết là Tăng Hoài Nghĩa (Phùng Tiểu Bảo) và ngự y Thẩm Nam Liêu, sau dần cũng không vừa ý.

Lúc này, con gái bà ta là Thái Bình công chúa giới thiệu với mẹ anh chàng Trương Tôn Xương trẻ trung, đẹp trai, giỏi đàn hát. Võ Tắc Thiên gà Trương Tôn chiều chuộng hắn. Ít lâu sau, Trương Tôn Xương lại lôi kéo anh mình và Trương Dịch Chi vào. Thế là hai anh em gã thay hai người trước, trở thành cặp người tình mới của Võ Tắc Thiên. Trong đời sống riêng, Võ Tắc Thiên cần đến chúng, trong chính trị cũng dựa vào chúng, vì vậy thế lực của hai người này càng ngày càng lớn, đến mức bọn quyền quý như Võ Tam Tư, Vô Thừa Tư cũng tranh nhau nịnh bợ chúng, gọi Trương Dịch Chỉ là “Ngũ…”

lang” (anh Năm), Trương Tôn Xương là “Lục lang” (anh Sáu). Hai anh Trương sau khi đắc thế, luôn làm điều càn bậy, tham lam vô độ, tùy ý đánh đập những viên quan lại trái ý mình, tự ý giết hại con lớn của Lý Hiển và em gái là Vĩnh Thái quận chúa và chồng là Võ Đình Cơ, con Vô Thừa Tự, vì bàn luận về chuyện thế lực của hai Trương quá lớn, làm cho các quan trong triều hết sức phẫn nộ. Một số đại thần đã thu thập các tội chứng của anh em họ Trương để lấy pháp luật trị tội, nhưng được Võ Tắc Thiên không để ý gì đến việc ấy. Các quan thấy dùng pháp luật trị không nổi, chuẩn bị dùng vũ lực để giết đi. Chính biến mới đầu không nhằm lật đổ Võ Tắc Thiên mà để giết hại anh em nhà họ Trương. Trần Giản Chi, nhân vật quan trọng thứ năm trong triều, liên lạc với các tướng lĩnh Vũ Lâm quân, và Thái tử Lý Hiển, Tương Vương Lý Đán, công chúa Thái Bình cùng một số người, nhân lúc Võ Tắc Thiên ốm nặng, đánh vào Huyền Vũ môn, xông thẳng vào cùng bắt dược Trương Dịch Chi và Trương Tôn Xương, xử tử ngay tại chỗ, khống chế hoàn toàn được Võ Tắc Thiên. Việc đã đến bước này, họ bèn mời Tắc Thiên thoái vị, để lập Trung tông. Sau ngày chính biến Võ Tắc Thiên hạ chiếu “hoàng thái tử giám quốc chế”, ngày thứ ba Võ Tắc Thiên truyền ngôi cho Thái tử, ngày thứ tư Trung tông tuyên bố lên ngôi, chính quyền Võ Chu cáo chung. Tháng 11 năm 705, Võ Tắc Thiên 82 tuổi, uất giận chết ở Lạc Dương. Trước khi chết, di chúc: “Bỏ danh hiệu hoàng đế, gọi Tắc Thiên đại thánh hoàng hậu”. Năm sau, bất chấp nhiều người phản đối,

Đường Trung Tông làm lễ tang trọng thể cho mẹ, đưa bình cứu về Trường An, táng cũng Đường Thái Tông ở Càn Lăng.

Võ Tắc Thiên xưng đế được 15 năm, trước sau chuyên quyền 50 năm; trong thời gian nắm chính quyền, bà ta đã có cống hiến nhất định cho sự phát triển của lịch sử Trung Quốc.

Trước hết, bà ta chú trọng phát triển nông nghiệp, thực hiện chế độ quân điền, kìm hãm cường hào chiếm đất, khuyến khích khai hoang, làm rất có hiệu quả. Trong thời gian bà ta trị vì, nhân khẩu cả nước từ ba trăm tám mươi vạn hộ, tăng tới sáu trăm mười lăm vạn hộ.

Sau nữa là phát triển chế độ khoa cử, tự bà chủ trì thi khảo, lựa chọn và đề bạt được một số nhân tài ưu tú xuất thân từ địa chủ lớp dưới, mở khoa “võ cử”, lựa chọn người có tài năng quân sự. Trong hai mươi ba năm Đường Thái Tông trị vì, có hai trăm linh năm người đậu tiến sĩ, mà trong năm mươi lăm năm trị vì của Đường Cao Tông và Võ Tắc Thiên, đã có trên một nghìn tiến sĩ. Bà còn tích cực chăm lo sự nghiệp văn hóa giáo dục, đề xưởng biên soạn các từ điển văn hóa.

Bà ta còn coi trọng việc tăng cường biên phòng, cải thiện quan hệ với các dân tộc thiểu số, góp phần tích cực vì sự thống nhất quốc gia, củng cố biên phòng, phát triển thương nghiệp.

Tất nhiên cuối đời bà ta có sai lầm, để cho cháu là Võ Tam Tư cùng anh em nhà họ Trương nắm triều chính gây nên hỗn loạn, nhất là bà ta dung túng công chúa Thái Bình tranh giành quyền lợi, làm nhiều điều bậy. Ngoài ra bà đã tàn sát quan lại, sát hại gần hết nhà họ Lý, chỉ còn lại con mình là Lý Hiển và Lý Đán. Trong 14 năm, 58 tể tướng thì có 21 người bị giết. Cuối cùng bà ta bị mang tiếng là “thiên cổ nhẫn nhân” (kẻ nhẫn tâm nhất xưa nay).

Bất luận thế nào, Võ Tắc Thiên vẫn là ngôi sao vụt lóe sáng trên vòm trời lịch sử dài dặc của Trung Quốc, nó tỏa sáng lấp lánh, khiến đời sau phải suy nghĩ. Mọi ý nghĩa về bà ta là ở chỗ, bà ta là nữ hoàng duy nhất trong lịch sử Trung Hoa.

Đúng vậy, mưu đồ biến vương triều Lý Đường thành vương triều Võ Chu đã thất bại, người sau coi thời kỳ Võ Chu chỉ là một giai đoạn của đời nhà Đường, không coi nó là triều đại riêng. Huống hồ trước khi qua đời Võ Tắc Thiên đã giao chính quyền lại cho họ Lý, coi mình chỉ là người tạm quản lý một thời gian, đến bản thân mình cũng không thừa nhận có tư cách hoàng đế. Đương nhiên, Võ Tắc Thiên càng không thể làm cho Trung Quốc biến thành một “nữ nhi quốc” không đổi chế độ nam hoàng thành chế độ nữ hoàng, mặc dầu bà ta không phục, bà luôn dùng mọi thủ đoạn để chống nó, nhưng bà ta vẫn thất bại. Bà ta chỉ giành được một vinh dự lớn nhất là được táng chung với Cao Tông, hoặc có lẽ đó là một tượng trưng, tượng trưng cho địa vị của nữ hoàng ngang với hoàng đế, còn muốn áp đảo nam hoàng thì không sao làm được.

Nhưng, như vậy cũng đã quá đủ rồi, Võ Tắc Thiên xuất hiện trên ngôi báu một cách thật mới mẻ, đó là một đòn có tính hủy diệt đối với thế lực sĩ tộc phong kiến, cũng là một đòn mạnh mẽ đánh vào thế giới đàn ông u tối, làm bọn đàn ông Trung Quốc phải giương mắt mà nhìn đàn bà, là một cái bạt tai giữa chợ đối với những quan niệm tôn pháp Trung Quốc, để cho đàn ông Trung Quốc nhớ đời uy lực của đàn bà Trung Quốc.

Chúng ta không cần nói nhiều về chuyện nữ hoàng thay thế nam hoàng, chỉ cần nghĩ thông qua sự thành bại của Võ Tắc Thiên mà thấy sức mạnh của phụ nữ Trung Quốc đối với lịch sử, để giải phóng sâu sắc tư tưởng chúng ta, điều đó có lẽ cũng không phải là vô ích.

9. BI KỊCH CỦA NGƯỜI ĐÀN BÀ ĐẦY THAM VỌNG

Cung đình Trung Quốc vốn là vương quốc của đàn ông, nhưng nhiều phen đàn bà đã chuyên quyền, mà đàn bà đã nắm cung đình thì đất nước trở nên rối ren, hai điều đó giải thích ra sao, vẫn là câu đố của thiên cổ.

Trước hết, hãy lấy trường hợp ác quỷ hoàng hậu Giả Nam Phong thời Tây Tấn làm ví dụ.

Năm 272 (Tây Tấn Vũ đế Thái Thủy năm thứ tám) Giả Nam Phong mười lăm tuổi kết hôn với thái tử Tư Mã Trung được phong làm thái tử phi. Thời Tây Tấn cũng như trong xã hội phong kiến Trung Quốc nói chung, những người đàn bà có địa vị cao trong cung tuyệt đại đa số là xuất thân nhà quyền quý hoặc quý tộc, rất ít người xuất thân hàn vi. Giả Nam Phong sinh ở Tây Tấn khi các tầng lớp phong kiến quyền quí đang lên. Điều đó lại càng đúng. Cha Giả Nam Phong là Giả Sung, một nhân vật quan trọng của tập đoàn thế lực họ Tư Mã ngầm câu kết với Việt Kỳ hiệu úy Phùng Thẩm. Thái úy Tuấn Khải, trung thư Lam Tuấn Huân nắm quyền bính trong triều, thế lực rất lớn. Vợ chồng Giả Sung mưu mô quỷ quyệt, giỏi ứng biến. Giả Nam Phong đã chịu ảnh hưởng từ nhỏ những điều mắt thấy tai nghe trong nhà.

Thiên hạ Tây Tấn giành được đâu có dễ! Tư Mã Ý phải dối trá với con cháu Tào Tháo mới có được vương triều Tây Tấn, nhưng ngay đời vua đầu tiên của Tây Tấn Tư Mã Viêm mà đã bắt đầu ngả nghiêng. Tư Mã Trung là con Dương hoàng hậu, nhưng Tư Mã Trung là người ngớ ngẩn, không hiểu việc đời, đừng nói là thông hiểu lý lẽ. Vũ đế cùng từng lo về việc này, thấy Tư Mã Trung không thể đảm nhiệm được việc nước, bèn bàn với Dương hoàng hậu. Dĩ nhiên, hoàng hậu không muốn con mình bị phế, nên xin với Vũ đế không lập Thái tử khác, và nói:

- Lập thái tử xưa nay đều lập con lớn, không nhất thiết phải chọn người hiền minh, thái tử đã lập, sao tùy tiện thay được.

Những người thẳng ngay trong triều đều cho rằng, lập người như Tư Mã Trung làm thái tử, rồi Tây Tấn sẽ không biết sẽ kết cục ra sao? Vũ đế nghe biết những chuyện đó, bèn muốn kiểm tra con mình xem có ngớ ngẩn không, đó chính là cơ hội cho bọn Giả Sung làm điều xằng bậy.

Bọn Giả Sung nghe nói vua định phế thái tử, rất lo lắng, vì một khi thái tử bị phế, Giả Nam Phong sẽ không có thể làm hoàng hậu. Nếu thái tử không bị phế, Giả Nam Phong tất nhiên trở thành hoàng hậu, còn vị hoàng đế ngơ ngẩn kia chỉ là trò sắp đặt, thiên hạ Tư Mã, há chẳng trở thành thiên hạ của họ Giả hay sao? Giả Sung nghe nói Võ đế sắp kiểm tra Tư Mã Trung, bèn tìm ra đề Trương Hồng, dụ dỗ uy hiếp ông:

Nếu ông cho chúng tôi biết trước đề, sau này Tư Mã Trung làm hoàng đế, sẽ cảm tạ ông hậu hỹ, suốt đời ông sẽ vinh hoa phú quý, nếu ông không muốn tiết lộ đề thi, Tư Mã Trung vẫn làm hoàng đế, bấy giờ ông sẽ khó xử đấy.

Cuối cùng Trương Hồng không những tiết lộ đề, còn viết thảo cho đáp án.

Sau khi kiểm tra xong, quan chủ khảo nộp bài thi cho Võ đế, Võ đế xem xong mừng:

Con ta đầu có ngớ ngẩn!

Từ đó không nghĩ đến chuyện phế thái tử nữa.

Khi làm thái tử phi, Giả Nam Phong đã bộc lộ bản tính ngạo mạn, độc ác của mình rồi. Ả ta không cho các người thiếp đến gần thái tử, phát hiện người thiếp nào có mang, ả ta dùng dao rạch bụng, có khi thai rơi cả xuống đất, tàn nhẫn tới mức không ai dám nhìn, không những có người thiếp có mang bị giết hại, mà những người không có mang cũng khó thoát.

khỏi bàn tay của ác quỷ của ả, ả đã giết hại không biết bao cung nữ. Tội ác của Giả Nam Phong đến tai Vũ đế, Vũ đế tức giận quyết định phế bỏ Giả Nam Phong nhưng vì Giả Sung lại có Dương hoàng hậu và một số người như Tuân Húc, Phùng Đan hết sức xin cho. Vũ đế mới không phế bỏ Giả Nam Phong. Một chút sơ sẩy nhất thời đã để lại mầm họa cho Triều Tấn.

Năm 274 (Vũ để Thái Thuỷ năm thứ mười). Dương hoàng hậu bị bệnh qua đời. Người đàn bà chỉ biết nghĩ đến mình mà không nghĩ tới quốc gia, trước khi chết khóc lóc xin với Vũ đế:

- Chú của thiếp là Dương Tuấn, có người con gái đẹp người đẹp nết, mong được bệ hạ nhận vào cung, chủ trì việc hậu cung.

Thực bụng Dương hoàng hậu sợ Vũ đế lập hoàng hậu khác sẽ lập thái tử khác, nên mới xin với Vũ đế như vậy. Võ đế thấy Dương hoàng hậu có lòng tốt như thế, lại thấy con gái Dương Tuấn xinh đẹp, nên chấp nhận thỉnh cầu của hoàng hậu.

Tháng 10 năm đó, Vũ đế lập Dương Chi con gái Dương Tuấn làm hoàng hậu, ít lâu sau, phong Dương Tuấn xa Kỵ tướng quân, phong tước Lâm Tấn hầu. Dương Tuấn từ đó nắm quyền trong tay, thời gian Vũ đế ốm, chỉ có một mình Dương Tuấn phục dịch trong cung, các đại thần không sao vào được, điều đó tạo điều kiện cho Dương Tuấn thực hiện âm mưu của hắn. Trước khi chết, Vũ để viết di chiếu, yêu cầu Nhữ Nam vương Tư Mã Lượng và Dương Tuấn cùng phò tá Tư Mã Trung, và yêu cầu cho chiêu tập thêm hiền tài vào triều đình phụ chính. Nhưng Dương hoàng hậu và Dương Tuấn giấu bản di chiếu đó, viết di chiếu giả, chỉ có một mình Dương Tuấn phụ chính.

Năm 290, Tấn Vũ đế ốm chết, Tư Mã Trung kế vị, gọi là Huệ đế, phong Dương Tuấn làm Thái phó đại đô đốc, nắm chung triều chính, các việc nội cung thì Giả Nam Phong chủ quản, Tư Mã Trung ngớ ngẩn, không có quyền lực gì, mà ông ta cũng chẳng muốn có quyền lực. Ông ta không hề hỏi chính sự, chỉ biết vui chơi hưởng lạc. Một lần, ông ta đang chơi ở Hoa Lâm Viên, bỗng nghe thấy tiếng ếch kêu, ông ta hỏi tả hữu:

- Tại sao ếch kêu? Nó kêu như vậy là vì việc công hay việc riêng?

Lúc đó cả nước đang bị thiên tai, người chết đầy đường, xương phơi khắp đồng, các nơi không ngừng báo tin về, nhà vua nghe tin ngạc nhiên hỏi:

- Tại sao họ lại đói chết? Tại sao không ăn thịt? Tại sao không ăn cháo?

Giả Nam Phong thì cuồng lên vì quyền lực. Sau khi làm hoàng hậu, bà ta nắm mọi quyền hành trong hậu cung, có lúc còn can dự triều chính, mà vẫn chưa thỏa mãn. Ân đức của nhà Dương Tuấn với bà ta hết sức sâu nặng, bao lần bị phế, nhờ có nhà họ Dương xin cho, bà ta làm được hoàng hậu cũng do có nhà họ Dương ủng hộ. Nhưng bà hoàng hậu thấy thế lực họ Dương rất lớn, lòng như lửa đốt, không những không nghĩ tới ân đức, mà còn tìm cơ hội tiêu diệt nhà họ Dương để độc chiếm chính quyền.

Giả Nam Phong dò biết trung lang Mạnh Quan, Lý Khởi bị Dương Tuấn chèn ép nên bất mãn, bèn ngấm ngầm xui hai người vu cáo Dương Tuấn mưu phản. Giả Nam Phong vin cớ, bí mật tuyên triệu Sở vương Tư Mã Vi về kinh đô để giết Dương Tuấn. Tư Mã Vi dẫn quân về đột nhập vào kinh đô, Dương Tuấn hoàn toàn không phòng bị gì cả, lại thêm trong kinh đô binh mã ít, bị Tư Mã Vi giết chết. Giả Nam Phong còn lệnh giết hơn một trăm người nhà họ Dương và hàng ngàn thân thích bạn bè, khiến cho họ hàng, bè bạn của Dương Tuấn không còn sót lại một ai. Sau đó Giả Nam Phong phế thái hậu Dương Chi làm thứ dân, giam lỏng ở góc thành Lạc Dương, để bà dần dần chết đói trong dó.

Giả Nam Phong đã giành được chính quyền như vậy đó, và bây giờ bà ta mặc sức hưởng lạc, không kiêng nể gì cả, không những chỉ hướng lạc về mặt vật chất mà còn cực kỳ xa xỉ. Trong sinh hoạt riêng vô cùng hoang dâm vô sỉ. Bà ta tư thông với ngự y Lãnh Trình Cứ và một số người trong cung chưa đủ, còn cho bắt chặn các thanh niên khỏe đẹp bí mật đưa vào cung cho bà ta dâm lạc. Chơi xong sợ lộ, giết luôn những chàng trai vô tội đó.

Giả Nam Phong giết chín họ thân hữu Dương Tuấn lại giết cả Sở vương Tư Mã Vi. Nhữ Nam vương Tư Mã Lượng, thâu tóm mọi quyền vào tay nhà họ Giả. Do bà ta hoang dâm vô đạo lại tàn sát bừa bãi, các vương gia họ Giả cũng phản đối. Năm 300, các vương gia họ Tư Mã cuối cùng đã đem quân vào cung bắt Giả Nam Phong, rồi dùng rượu có thuốc độc để giết bà ta.

Cuộc đời ô nhục của bà hoàng hậu tàn ác của ông vua ngớ ngẩn thế là đã chấm dứt.

Nhưng Giả Nam Phong chưa phải là người có tham vọng làm nữ hoàng, mà người có tham vọng trở thành nữ hoàng trong lịch sử Trung Quốc, phải nói là hoàng hậu của Đường Trung tông, Vi hậu.

Có lẽ vì Võ Tắc Thiên, vị nữ hoàng duy nhất của lịch sừ Trung Quốc đã mở đường, nên Vi hậu, Thái Bình công chúa, rồi thậm chí cả An Lạc công chúa đều rắp tâm thử sức, và có lẽ tài ba của Võ Tắc Thiên đã làm cho phụ nữ quý tộc không chịu thua ai, không chịu ngồi chết rụi ở trong cung, nên sau khi Võ Tắc Thiên qua đời, Vi hậu, rồi con bà là An Lạc công chúa, con Võ Tắc Thiên là Thái Bình công chúa đều muốn lên ngôi vua đã nhiều phen ra tay làm cho triều đình u ám, thật cũng là đại kỳ quan trong lịch sử Trung Hoa.

Võ Tắc Thiên có bốn con trai. Lý Hằng, Lý Hiền, Lý Hiển và Lý Đán. Trong thời gian Võ Tắc Thiên nắm quyền, Lý Hằng, Lý Hiền bị Võ Tắc Thiên bức tử, Lý Hiển kế vị tức Trung tông, nhưng chẳng được bao lâu bị Võ Tắc Thiên giáng làm Lư Lăng vương. Lý Đán nối ngôi Lý Hiển, gọi là Duệ tông, nhưng chẳng qua là ở một nơi riêng biệt, chứ có bao giờ được bén mảng đến sân rồng. Chẳng bao lâu, Võ Tắc Thiên tự xưng là hoàng đế, đổi Đường thành Vũ Chu. Cuối đời Võ Tắc Thiên, anh em nhà Trương Dịch Chi và Trương Tôn Xương thành người tình của bà ta. Do bà ta trong sinh hoạt riêng tư cũng như về mặt chính trị rất cần hai gã đó nên hết sức dung túng chúng, thậm chỉ để hai anh em chúng lũng đoạn triều chính, giết nhiều hoàng thân quốc thích. Các đại thần chính trực vô cùng bất mãn, vạch tội họ đều bị Võ Tắc Thiên bác bỏ. Các đại thần không còn cách nào khống chế nổi anh em họ Trương, bèn dùng đến phương thức chính biến bằng võ lực. Các đại thần liên lạc với nhau, cùng tướng lĩnh Vũ Lâm quân, Thái Bình công chúa và các thân tộc của hoàng đế nhân lúc Võ Tắc Thiên ốm, xông vào cung bắt anh em họ Trương, giết tại chỗ rồi yêu cầu Võ Tắc Thiên thoái vị, đón lập Trung tông. Ba ngày sau khi Trung tông lên ngồi, bỏ quốc hiệu Võ Chu, đổi lại thành Đường, nước Đại Đường bị gián đoạn mười lăm năm đã được khôi phục. Trong thời gian Võ Tắc Thiên nắm quyền, Lý Hiển đã trải qua những năm tháng gian nan, mới đầu bị giam ở biệt cung, sau đua đi đày ở Phòng Lăng, bị giam lỏng tại đó. Trong mười lăm năm Võ Tắc Thiên làm hoàng đế, vợ chồng ông lúc nào cũng lo nơm nớp. Vì Võ Tắc Thiên đã giết hai người anh của Lý Hiển, thì tai họa đó có thể giáng xuống ông lúc nào không hay. Cho nên mỗi khi có chiếu chỉ trên triều xuống Lý Hiến sợ muốn tự tử, vợ Lý Hiển khuyên:

- Đời người họa phúc bất thường, nhiều lắm chẳng qua một lần chết, chàng việc gì mà sợ? Làm sao đã phải vội tự sát!

Suốt mười lăm, mười sáu năm trời, họ luôn luôn nơm nớp lo lắng như vậy.

Trương Giản Chi, Hoàn Nhan Phạm làm chính biến, đón Trung tông về, khôi phục Đại Đường, dĩ nhiên lập bà Vi thị làm hoàng hậu, gọi con gái là An Lạc công chúa. Như muốn bù lại những ngày khổ sở, sau khi lên ngôi không lâu, Trung tông bắt đầu đam mê hưởng lạc.

Trung tông lên ngôi chưa được bao lâu thì biên giới bị quấy phá, mùa màng gặp thiên tai. Năm 705 Thiểm Tây bị mưa đá lớn, mùa màng mất khá lớn, sau đó hai năm, Sơn Đông, Hà Nam, Thiểm Tây lại bị ôn dịch, dân chúng chết vô số. Lại thêm trong triều, thế lực họ Võ còn mạnh, nên chính trị nhà Đường không ổn định. Trong tình hình đó, Vi hậu dung túng Trung tông hưởng lạc, không nhòm ngó triều chính. Vi dụ tháng 2 năm 707, Vi hậu cùng Trung tông lên Huyền Vũ môn dự đại tiệc cung nữ, số cung nữ đông không đếm xuể vui chơi ăn uống linh đình. Tiệc xong, Vi hậu lệnh cho diễn trò đánh nhau làm cho Trung tông hoa cả mắt, mà trong khi đó trăm họ rên xiết vì kém và bệnh dịch. Tết Nguyên tiêu năm sau, Vi hậu lại cho giăng đèn kết hoa, mở hội vui chơi. Bà ta cùng Trung tông dẫn các quan mặc thường phục, xen lẫn với dân chúng để chơi hội. Vi hậu muốn học Võ Tắc Thiên, làm cho Trung tông quên việc triều chính để mình nắm lấy chỉnh quyền.

Võ Tắc Thiên tuy chết, nhưng thế lực họ Võ chưa mất, nhất là cháu bà ta là Võ Tam Tư lại rất thân với Trung tông. Có một lần Lạc Châu trường sử là Tiết Quý Húc từng nói với Trương Gián Chi: “Anh em họ Trương bị diệt rồi, nhưng thế lực của Võ Tắc Thiên vẫn còn, ví như thời Hán Triều, Lã hậu chết nhưng cháu bà Lã Lộc, Lã Sản vẫn còn. Nhổ cỏ không đánh rễ, cỏ sẽ mọc lại”. Con trai Võ Tam Tư lấy công chúa con Trung tông họ Võ có chỗ dựa, mà Trung tông lên ngôi chưa lâu, Võ Tam Tư lại tư thông với Vi hậu, coi như hai cha con lấy hai mẹ con, chẳng còn biết sợ ai. Việc Vi hậu tư thông với Võ Tam Tư là do Thượng quan Uyển Nhi chấp nối. Uyển Nhi là cháu nội của Thượng Quan Nghi. Khi Võ Tắc Thiên cầm quyền, Tể tướng Thượng Quan Nghi từng khuyên Cao tông phế truất hoàng hậu Võ Tắc Thiên, nhưng bị Võ Tắc Thiên biết, cho người vu cáo Thượng Quan Nghi mưu phản, rồi giết cả hai cha con, còn đàn bà con gái trong nhà bắt vào hầu hạ trong cung. Thượng Quan Uyển Nhi được giáo dục tử tế, người lại thông minh xinh xắn, giỏi văn thơ, nên Võ Tam Tư đem lòng yêu. Khi Võ Tắc Thiên nắm quyền, Võ Tam Tư thường trực đêm trong cung, rồi tư thông với Uyển Nhi. Sau khi Trung tông làm hoàng đế, Uyển Nhi được phong làm Chiêu dung, quản lý văn thư cho hoàng đế, rất được sủng ái. Hoàng đế Trung tông mê say các cung nữ bỏ quên Vi hậu, mà Vi hậu thi không chịu được cảnh cô đơn, tính lại vốn dâm đãng, bèn tìm đến Uyển Nhi, cùng Uyển Nhi làm cái trò vô đạo. Việc này trong cung ai cũng biết, chỉ trừ Trung tông. Vi hậu và Thượng Quan Uyển Nhi còn nói tốt cho Võ Tam Tư trước mặt hoàng thượng, nên Võ Tam Tư được vua phong làm Tể tương.

Thế lực họ Võ lại mạnh, Vi hậu ra sức cấu kết với họ Võ, mong có một ngày dựa vào thế lực họ Võ mà lên ngôi hoàng đế, các đại thần trong triều thấy Trung tông hôn muội, triều chính đổ nát, rất nguy, bèn cử Trương Giản Chi tấu xin Trung tông cho trừ khử Võ Tam Tư, để tăng cường lực lượng họ Lý Đường, các quan khác cũng tấu xin với vua như vậy, Trung tông không nghe họ, còn nói lại cho Vi hậu biết, Vi hậu nói lại với Võ Tam Tư, Võ Tam Tư lập tức trả thù, trục xuất Trương Giản Chi khỏi triều, làm cho ông chết tại Tương Châu. Các quan khác cũng bị điều đi xa.

Con gái của Vi hậu là An Lạc công chúa, con đâu Võ Tam Tư cũng rất ngang ngược. Được Trung tông và Vi hậu dung túng, ả ta không coi quốc pháp ra gì, nhiều lần lăng nhục đại thần, tham ô hối lộ, sống xa xỉ phè phỡn, nhiều lần xin Trung tông cấp đất đai, ao hồ. Càng quá quắt hơn nữa, ả bắt Trung tông phải lập làm hoàng thái nữ. Cô công chúa ngọc ngà này giống mẹ cô, trở thành điên cuồng về quyền lực, đầy tham vọng, nhưng lại vụng dại, không có tài cán gì, sớm muộn rồi cũng bị thất bại.

Triều đình lúc bấy giờ kể cũng vui. Thượng Quan Uyển Nhi là cây bút thiên tài, Vi hậu là người đàn bà ghê gớm trời sinh, hai người cùng tư thông với Võ Tam Tư. Võ Tam Tư thì gian trá nhưng lại nắm quyền bính, lại thêm cô công chúa An Lạc suốt ngày đòi làm hoàng thái nữ, thật là võ văn đủ cả, có kép có đào, triều Đường trở thành sân khấu tuồng, duy có Trung tông tai điếc mắt đui mới không hay biết tí gì. Một trận bão táp chắc không thể không xảy ra.

An Lạc công chúa bàn mưu với cha chồng là Võ Tam Tư, quyết phế bỏ thái tử, lập mình làm hoàng thái nữ, đó thật là cách nghĩ kỳ lạ như trò trẻ con, nhưng ở cái triều Đường đầy kỳ lạ đó thì chưa phải là không thực hiện được. Hoàng thái tử Lý Trọng Tuấn thấy bị uy hiếp, muốn ra tay trước, bắt giết Vi hậu và Thái Bình công chúa. Tháng 7 năm 707, thái tử cùng đại tướng Tả võ lâm quân Lý Đa Tác, tướng quân Lý Tư Xung, Lý Thừa Huống, Độc Cô Vỹ, giả có lệnh của hoàng đế dẫn 300 vũ lâm quân xông vào nhà Võ Tam Tư, giết chết Võ Tam Tư, Võ Sùng Huấn và hơn chục người thuộc phe đảng của chúng, sau đó họ định đánh phá cửa Túc Chương nhân thế xông thẳng vào giết Vi hậu, An Lạc công chúa và Thượng Quan Uyển Nhi.

Lúc đó, Trung tông vừa tan yến tiệc, bỗng nghe tin thái tử nổi loạn, bèn cùng Vi hậu, An Lạc công chúa, Uyển Nhi ra Huyền Vũ Môn, lệnh cho đại tướng Vũ hữu lâm quân Lựu Cảnh Nhân dẫn quân ra chống, đồng thời ban lệnh tha tội cho những ai đã theo thái tử. Mọi người lúc này mới biết thái tử giả lệnh, lại nghe hoàng đế xá tội, nên vội quay giáo đầu hàng, cuối cùng chỉ còn vài người trốn theo thái tử. Về sau, khi chạy tới huyện Hộ của Thiểm Tây, nhân lúc nghỉ ở rừng, thái tử bị lũ tùy tùng giết chết.

Sau khi dẹp được vụ loạn thái tử, thế lực Vi hậu càng mạnh, tham vọng của bà ta càng rõ, trong triều đâu đâu cũng bàn tán. Công chúa An Lạc lấy chồng mới là Vô Tú Cát cũng tích cực tham dự vào chuyện này, lại thêm có Tông Sở Khách và một số nữa về hùa, làm cho triều đình ai nấy đều ngơ ngác.

Có người ở Định Châu là Lang Cấp Thượng nói. “Vi hậu, Tông Sở Khách sẽ làm loạn”, bị Trung Tông cho đánh chết. Tu binh tham quân ở Hứa Châu, Yến Khâm Nhung, không sợ chết dâng thư nói: “Hoàng hậu dâm loạn, can dự triều chính”.

Khi bị chất vấn, Yến Khâm Nhung hiên ngang trình bày sự thực, khiến Trung Tông không nói được vào đâu, bèn cho ông về, nào ngờ ông chưa ra khỏi cung đã bị Vi hậu giả lệnh vua, cho Tôn Sử Khách bắt, đập chết trên một tảng đá ở ngay trong điện, làm ông chết đầu lìa khỏi cổ. Trung Tông nhìn thấy không hề truy hỏi, nét mặt chỉ thoáng chút không vui. Vi hậu và Tông Sở Khách thấy Trung Tông không tỏ vẻ tức giận, sợ sẽ bị Trung Tông xử tội, bèn lập tức nghĩ cách giết hại ông.

Tháng 6 năm 710, Vi hậu cho An Lạc công chúa dâng bánh cho Trung Tông, trong có thuốc độc, Trung Tông ăn xong, trúng độc chết.

Trung Tông đột tử, Vi hậu chưa biết bố trí sao. Nếu phát tang e triều đình nổi loạn, Vi hậu và đồng bọn có thể bị giết chết, bèn hết sức giữ kín tang sự, bí mật họp đồng bọn để bàn kế sách. Vi hậu để anh mình là Vi Ôn phụ trách thống lĩnh quân đội, lại cho các người họ Vi là Vi Tiệp, Vi Địch, Vi Kỳ, Vi Bá dẫn quân tuần hành các phố, bảo vệ cung thất, lại điều năm vạn quân thân tín về bảo vệ kinh thành. Chờ cho bố trí xong xuôi mới phát tang.

Khi phát tang, tuyên bố “di chiếu” của Trung tông, Vi hậu lâm triều nghe dự. Ba ngày sau, thái tử còn non dại, là Lý Trọng Mẫu lên kế vị trước linh cữu của Trung tông, tôn Vi hậu làm hoàng thái hậu, để hoàng thái hậu lâm triều chấp chính.

Có điều đáng tiếc là, tham vọng của Vi hậu lớn gấp mười lần Võ Tắc Thiên, ham muốn của bà ta cũng mạnh gấp mười lần của Võ Tắc Thiên, nhưng tài của bà ta lại không bằng một phần mười của Võ Tắc Thiên. Bà ta lâm triều chấp chính trong tình hình các vương không phục, đại thần không theo, tất yếu sẽ dẫn đến hàng loạt chống đối.

Con thứ ba của Lý Đán, em Trung tông là Lý Long Cơ, vốn người khôn khéo, trước nghịch cảnh gia đình, ông đã tránh được sự bức hại của Võ Tắc Thiên đối với gia đình họ Lý, khi Lý Trung tông làm vua, ông cũng rất cẩn thận. Thực ra, ông là người học rộng, tài giỏi hơn người, bẩm sinh tính cách anh hùng, nguyện nuôi chỉ lớn. Lúc thường, ông làm như mải mê thanh sắc, chó, ngựa, nhưng thực tế ông vẫn theo dõi động tĩnh triều đình. Khi được tin Trung tông đột tử, Vi hậu lâm triều chấp chính, ông cho là cơ hội của mình đã đến, bèn cho người liên hệ với Thái Bình công chúa, giành được nội ứng, thế là ông dẫn quân từ đất phong tiến đánh Trường An, cùng con của Thái Bình công chúa là Tiết Sùng Giản và tưởng lĩnh Vũ lâm quân dẫn một vạn binh mã đột nhập Huyền Vũ Môn, xông thẳng vào điện Thái Cực. Vi hậu không hề biết có biến, nghe thấy tiếng hét vang, mới vội từ phòng ngủ chạy ra, chưa kịp mặc quần áo ngoài vừa ra khỏi buồng, bị đám loạn quân giết chết. An Lạc công chúa còn đang kẻ lông mày, chưa kịp ngoái dâu nhìn, đã bị quân lính chặt làm đôi, đúng là về nơi “an lạc”.

Thượng Quan Uyển Nhi rất ranh ma, biết có biến, vội viết một chiếu thu để cha Lý Long Cơ là Lý Đán đăng quang, giấu trong tay áo, dẫn đám cung nữ xếp hàng đón Lý Long Cơ, mong thoát tội chết, Lý Long Cơ khi nhìn thấy chiếu thư, nói với tả hữu rằng: “Con nữ tì này dâm ác, làm vẩn đục cung đình, sao có thể tha, nay nếu không trù, sau hối không kịp”, lập tức sai tả hữu chém đầu Thượng Quan Uyển Nhi tại chỗ. Thực ra Thượng Quan Uyển Nhi là người vô tội, cô ta dùng tài sắc để phụng sự cho người, không làm điều gì xấu, có gì chưa phải, cũng là bất đắc dĩ vậy. Cô là một nhà thơ rất có tài. Trong “Toàn Đường thỉ” có ba mươi hai bài của cô, có một tập thơ văn để lại cho đời.

Lý Long Cơ dẹp xong loạn, giết hết cả nhà họ Vi, cũng diệt luôn họ Võ, từ đó Đường triều lại trở về tay họ Lý.

Phụ thân của Lý Long Cơ lên ngôi, vẫn hiệu Duệ Tông, Lý Long Cơ được lập làm thái tử. Sau đó mấy năm liên, Thái Bình công chúa vẫn còn muốn giành ngôi nữ hoàng, thế lực bà ta cũng rất lớn, sau nhiều lần đấu tranh kịch liệt, mưu đồ của bà ta bị lộ. Lý Long Cơ bức bà ta vào ở chùa, để bà ta tự sát, cuối cùng ổn định được giang sơn Lý Đường. Dưới sự trị vì của Lý Long Cơ, nước Đường bước vào thời kỳ hưng thịnh.

Thật là một hiện tượng kỳ lạ, đàn ông Trung Quốc trong xã hội phong kiến coi thường đàn bà, chèn ép đàn bà, thậm chí không coi họ như con người, nhưng một khi người đàn bà đã có quyền thế, thì những người đàn ông kia hình như quên mất họ là đàn bà, coi họ như những Phật bà, như những kẻ thống trị trời sinh, những người đàn ông này tranh nhau xu phụ còn không kịp, nói chi đến sự chống đối. Đương nhiên cung đình trước sau vẫn không phải là thiên hạ của đàn bà, nhưng đàn bà nhiều lần đắc thế, chẳng đủ nói lên điều đó hay sao”?

Có điều khó hiểu là, xu phụ những bậc hoàng hậu đế phi đúng đắn thì còn có thể chấp nhận nổi nhưng những người đàn bà tà ác dâm loạn mà vẫn được người đương thời tôn sùng, khiếp sợ, thì thực là kỳ lạ. Khi đó chẳng còn gì là đạo lý, tựa hồ sau một đêm thì cái đầu cứng rắn đã biến thành con mắt vụ lợi. Không biết đó có phải là một trong những bản tính của dân tộc hay không?

Chúng ta chẳng cần mất công bênh vực cho đàn ông hay đàn bà, ngược lại đối với vị nữ hoàng Võ Tắc Thiên, ta nên có thái độ khẳng định và tán dương. Chúng ta chỉ muốn thông qua việc phân tích hiện tượng chuyên quyền của các hoàng hậu đế phi của các triều đại, để xem xét phương thức vận hành chính trị truyền thống của Trung Quốc, biết đâu lại cũng là có ích cho người nay?

10. BÍ ẦN QUANH VIỆC TỐNG THÁI TÔNG LÊN NGÔI

Những chuyện bí mật trong lịch sử Trung Quốc thì nhiều lắm, nhất là những chuyện bí mật trong cung đình do các đế vương, quan tướng đạo diễn.

Những chuyện bí mật đó, là những âm mưu.

Thực ra, trên một ý nghĩa nào đó, chính trị cổ đại Trung Quốc là chính trị âm mưu.

Nếu không tin ư, xin hãy nghe những lời của các vị thánh hiền!

Bậc đại hiền Khổng tử được coi là người thương yêu trăm họ bậc nhất trong lịch sử Trung Quốc, nhưng ông cũng nói: “dân khả sử do chi, bất khả sử tri chi”, tức là, kẻ thống trị có thể mặc sức sai khiến dân, nhưng không được cho họ hiểu biết, nếu không họ sẽ không nghe lời.

Ông tổ của Đạo gia là Lão Tử được coi là “vô vi”, nhưng chính bản thân ông lại rất “vi”, ít ra ông cũng dạy cho các đế vương thống trị bách tính như thế nào. Ông nói: “Hư kỳ tâm, thực kỳ phúc, nhược kỳ chí, cường kỳ cốt, hằng sử dân vô tri vô dục”. Nói theo ngôn ngữ ngày nay là, làm rỗng đầu họ, cho họ ăn no, làm yếu chí họ, làm cứng gân cốt họ, làm họ không hiểu biết, không dục vọng.

Thế há chẳng biến con người thành động vật hay sao? Thực sự “kẻ thống trị” chẳng hề tiếc lời, họ gọi quản lý dân là “chăn dân”, tức chăn dân như chăn đàn cừu vậy, đặt tên quan là “châu mục” tức kẻ chăn dắt dân trong một châu. Kể ra bọn thống trị phong kiến nói thế cũng đúng tinh thần sự việc.

Đường Thái tông, Lý Thế Dân được xem là minh chúa của muôn đời, ông luôn răn mình: “Bách tính, thủy dã; quân vượng, chu dã. Thủy năng tải chu, dã năng phục chu”. (dân là nước, vua là thuyền, nước có thể làm nổi thuyền, cũng có thể cho lật thuyền). Câu đó được các văn nhân dễ mủi lòng giải thích là Đường Thái tông nhìn thấy sức mạnh to lớn của nhân dân, giải thích là Đường Thái tông khiếp sợ uy lực lớn lao của nhân dân. Thực ra mục đích Đường Thái tông tâm đắc câu đó là để tìm cách đè nước xuống, làm cho nước không lật nổi thuyền!

Trong điều kiện lịch sử đó, sự chuyên chế cá nhân quân chủ phong kiến, biểu hiện trong phương thức chính trị, chỉ có thể là “nhân trị”, mà văn hóa sản sinh trong thời đó, thường là để “trị nhân”. Nhân trị và trị nhân thúc đẩy nhau, chuyển hóa lẫn nhau, trong quá trình đó, đã sinh ra nhiều phương pháp trị nhân, cho nên với một lịch sử lâu đời, Trung Quốc chính là nơi có nhiều phương pháp như thế nhất. Những dân tộc khác chỉ cần học được một số ít phương pháp như vậy cũng đủ để dựng nghiệp, lập quốc, xưng hùng xưng bá rồi!

Mưu trí Trung Quốc đúng là phát triển, nhưng trong đó có một phần đáng kể là âm mưu. Đặc biệt cung đình các triều đại lại càng là nơi sinh sôi nảy nở của âm mưu.

Thời kỳ Xuân Thu Chiến quốc là thời đại các chư hầu tranh giành nhau, kẻ thắng thì được làm vua, cũng là thời kỳ các “âm mưu” và các “dương mưu” xen lẫn nhau. Quan niệm thời đó là, bất kể âm mưu hay dương mưu, cứ thắng miễn thẳng là được!

Án tử nước Tề tiếng tăm lừng lẫy, tuy dáng xấu, người lùn, nhưng ông là tài trí phi thường, không những để lại được tập “Án tử xuân thu”, mà còn lưu danh thiên cổ về tài khuyên can vua Tề. Ông nhiều lần đi sứ nước ngoài, không chịu khuất phục mà còn làm nức danh nước Tề, người như vậy thực hiếm có. Nhưng chính vị “chính nhân quân tử” này, không phải không có âm mưu.

Một lần, Lỗ Chiêu công sang thăm nước Tề, Tề Cảnh công muốn nhân dịp này tấn công về ngoại giao để Lỗ bỏ không liên minh với Tấn, mà liên minh với Tề, cho nên Tề Cảnh công tiếp đãi Lỗ Chiêu công rất trọng thể. Trong tiệc. Lỗ Chiêu công cho Thúc Tôn Xá làm tướng lễ, Tề Cảnh công cho Án tử làm tướng lễ. Bên cạnh Tề Cảnh công có ba dũng sĩ đứng như tượng sắt, đó là ba người mà lúc thường Tề Cảnh công rất tin yêu. Ba người đứng cạnh làm cho Án tử bị lép vế. Ông trong lòng bực tức, cho rằng ba người đó cản trở, Cảnh công sẽ không nhận ra được nhân tài đích thực, nhân tài sẽ không tới, nên muốn trừ khử họ.

Án tử đảo mắt, chợt nảy sinh kế sách. Ông nói với Cảnh công:

- Chúa công trồng được cây đào quý hiếm, nay đã kết quả, thần muốn đi xem hái mấy quả về để hai vị quân vương cùng thưởng thức, không biết có được không?

Cảnh công đồng ý, Án tử xin cho mình tự đi hái đào.

Án tử chỉ hái về sáu quả đào, nói với Cảnh công:

- Đào chưa chín, chỉ có mấy quả này.

Rồi lệnh rót rượu dâng đào tới trước mặt hai vị quân vương nói:

- Đào to như cái bát, hiếm có trong thiên hạ, hai quân vương ăn vào, thiên thu cùng hưởng thọ.

Lỗ Chiêu công và Tề Cảnh công mỗi người ăn một quả. Án tử và Thúc Tôn Xá đưa đẩy nhau, đều nói hai người cùng có công phò tá quân vương, mỗi người ăn một quả. Như vậy chỉ còn lại hai quả đào.

Án tử nói với Tề Cảnh công: “Bây giờ chỉ còn lại hai quả đào, thần nghĩ để các vị đại thần này nói công lao của mình, ai công lao lớn sẽ được ăn đào”. Tề Cảnh công đồng ý, Ấn tử bèn truyền lệnh, để các đại thần đứng hầu báo công. Ba dũng sĩ đứng bên Tề Cảnh công nóng tính, một người tên là Công Tôn Tiệp bước ra nói:

- Khi đi săn ở Đồng Sơn, có một con hổ xông ra, nhằm phía Chúa công về tôi, chính tôi đã giết con hổ đó, cứu được Chúa thượng, công tôi không nhỏ!

Án tử nói:

- Ông đã cứu sống chúa thượng, công không phải nhỏ, đáng ăn một quả đào.

Án tử đề nghị Cảnh công thường cho ông ta một quả đào, một chén rượu, Công Tôn Tiệp bái tạ lui ra.

Một người khác, tên là Cổ Dả tử, bước lên nói:

- Đánh chết hổ đáng gì, tôi cùng Chúa công qua sông, một con cá sấu đã ngoạn con ngựa của Chúa công, tôi phải vật lộn với con cá sấu giết chết nó mới cứu sống ngựa của Chúa công.

Tề Cảnh công xen vào:

- Nếu không có Cổ Dả tử, đừng nói ngựa của ta, mà cả mạng của ta cũng khó bảo toàn.

Ấn tử nghe nói vậy xin, xin thường cho Cổ Dả từ một quả đào và một chén rượu, Cổ Dả từ ăn đào, uống rượu rồi bái tạ lui ra.

Tráng sĩ cuối cùng tên là Điền Khai Cương, thấy hai quả đào đã bị hai người trước ăn hết, tức hét lên:

- Giết hổ, giết cá sấu đã giỏi gì, Chúa công cử tôi đi đánh nước Từ, tôi đã giết đại tướng của nước Từ, bắt sống hơn năm trăm giặc, làm cho nước Cử và nước Đàm cũng quy thuận, công lao như vậy không lớn sao? Nếu so với họ, tôi phải đáng được đào.

Án tử đứng lên thêm giấm thêm ớt:

- Mở mang bờ cõi, công ấy lớn hơn giết hổ, giết cá sấu, nhưng hết đào rồi, đề nghị Chúa công thường ông một chén rượu vậy!.

Tề Cảnh công cũng nói:

- Kể công lao, đúng khanh là lớn, chỉ tiếc nói sau.

Điền Khai Cương tức nói:

- Thần đã làm rạng rỡ cho nước nhà, đánh bại giặc cho Chúa công, mà lại không được bằng kẻ giết hổ, chém cá sấu, thần còn đứng đây thêm hổ thẹn sao!

Nói xong, rút kiếm tự vẫn.

Công Tôn Tiệp nói:

- Thần chỉ có chút công lao, mà đã cướp đào để ăn, thật xấu mặt, thần cũng không đáng sống!

Nói xong cũng rút kiếm tự vẫn.

Cổ Dã tử kêu to lên:

- Ba chúng tôi là anh em sống chết có nhau, hai người đã chết, thần sống sao được?

Nói xong cũng rút kiếm tự vẫn.

Đó là chuyện “nhị đào sát tam sĩ” (hai quả đào giết ba dũng sĩ) nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc. Hai quả đào giết chết ba vị anh hùng, đâu phải sức mạnh của đào, mà là công của âm mưu vậy.

Trong lịch sử Trung Quốc, xẩy ra một vụ án quanh chuyện kế vị, có lẽ không bao giờ làm sáng tỏ được, đó là việc Tống Thái Tông lên ngôi. Ngày nay nhìn lại, tuy vẫn còn là chuyện bí ẩn, nhưng dựa vào những vết tích mà đoán, e rằng đó là một âm mưu.

Tống Thái Tổ Triệu Khuông Dận là bậc hoàng đế anh hùng tài giỏi. Khi sự nghiệp thống nhất Trung Quốc còn chưa hoàn thành, bản thân ông còn sung sức, bỗng qua đời vào tuổi 50, em ông là Triệu Khuông Nghĩa kế vị. Ghi chép của sử sách về việc này mới chỉ là phỏng đoán.

Triệu Khuông Nghĩa là em ruột của Triệu Khuông Dận. Khác với Triệu Khuông Dận, Triệu Khuông Nghĩa nhờ anh giúp đỡ được học hành nhiều nên ít võ công hơn, nhưng văn chương học thức thì hơn hẳn anh. Khi Triệu Khuông Dận làm thủ lĩnh cấm quân Hậu Chu, Triệu Khuông Nghĩa đã được anh đưa vào làm trợ thủ đắc lực cho mình. Trong vụ binh biến, “khoác hoàng bào ở Trần Kiều” (một làng thuộc huyện Khai Phong tỉnh Hà Nam) Triệu Khuông Nghĩa là một trong những người chủ chốt đưa Triệu Khuông Dận lên làm hoàng đế. Vì thế, Triệu Khuông Dận rất quý trọng em, có ý bồi dưỡng nâng đỡ, thoạt đầu cho làm điện tiền đô ngu hầu, rồi Mục Châu phòng ngự sử, sau lại bổ nhiệm làm Khai Phong phủ doãn, Khai Phong phủ doãn là chức quan rất trọng yếu, ở chức vị này có thể thông trên đạt dưới, rất có lợi cho việc mở rộng thế lực riêng. Triệu Khuông Nghĩa đã tranh thủ phát triển thế lực của riêng mình.

Về cái chết của Triệu Khuông Dận, Tống sử dùng câu chữ mập mờ, có lẽ vì liên quan đến việc những người kế vị ngôi vua Bắc Tống sau Triệu Khuông Nghĩa đều là chỉ của Tống Thái tông. Những người này không dám nói rõ sự việc, nhưng cũng không dám nói sai lịch sử, tốt nhất là né tránh. Nhưng những ghi chép không chính thức và những truyền thuyết thì rất phong phú.

Đời Tống, có một vị sư già trong núi tên là Văn Doanh, có viết cuốn sách tên gọi “Tương sơn dã lục”, trong đó có ghi chép về cái chết của Triệu Khuông Dận. Sách nói, Triệu Khuông Dận tin lời một thuật sĩ, biết mình số đã tận, bèn gọi em là Triệu Khuông Nghĩa vào cung để sắp đặt hậu sự. Lúc đó, Triệu Khuông Dận đang ốm, ông cho đuổi các loạn quan, cung nữ ra xa, ngồi dậy uống rượu với Triệu Khuông Nghĩa. Các hoạn quan và cung nữ nhìn ta xa dưới ánh nến, chỉ thấy Triệu Khuông Nghĩa thỉnh thoảng đứng dậy, đi đi lại lại như rất xúc động, lại như dáng từ chối điều gì đó, về sau thấy Triệu Khuông Dận cầm rìu chém mạnh xuống đất, nói to với Triệu Khuông Nghĩa: “Làm được, làm được”. Cuối cùng,

Triệu Khuông Dận đi ngủ, giữ Triệu Khuông Nghĩa ở lại ngủ trong cung. Vừa mới ngủ, Triệu Khuông Dận đã ngáy như sấm, trời chưa sáng thì thấy yên lặng. Nội thị vào xem thấy Triệu Khuông Dận đã chết từ lâu.

Lại có truyền thuyết nói, Triệu Khuông Dận rất sùng ái Hoa Nhụy phu nhân Phí thị của Hậu Thục chúa, lấy được về khi đánh Hậu Thục. Buổi tối hôm Triệu Khuông Dận chết, Triệu Khuông Nghĩa thấy anh đã ngủ say, thừa cơ chòng ghẹo Hoa Nhụy phu nhân. Triệu Khuông Dận chợt tỉnh, dùng rìu ngọc chém Triệu Khuông Nghĩa. Hoàng hậu và Thái tử thấy động chạy đến thì Triệu Khuông Dận đã hấp hối, sớm sau thì qua đời.

Chuyện lên ngôi của Triệu Khuông Nghĩa cũng nói khác nhau. Có người nói ông lên ngôi trước linh cữu. Có nghĩa nói khi Triệu Khuông Dận ốm nặng, cho hoạn quan Vương Kế Long triệu con là Tần vương Triệu Đức Phương tới, nhưng Vương Kế Long lại đến phủ Khai Phong gọi Triệu Khuông Nghĩa. Hoàng hậu thấy Vương Kế Long về, hỏi:

- Đức Phương đã về chưa?

Vương Kế Long nói:

- Tấn Vương (Triệu Khuông Nghĩa) đã đến.

Triệu Khuông Dận và hoàng hậu đều giật mình, hoàng hậu khóc nói với Triệu Khuông Nghĩa:

- Tính mạng của mẹ con ta, đều giao cho quan gia (hoàng thượng) đó.

Triệu Khuông Nghĩa an ủi hoàng hậu:

- Cùng chung phú quý, hà tất phải lo.

Lại có truyền thuyết “Kim quỹ chi minh: (lời thề trong hộp vàng) muốn giải thích việc Triệu Khuông Nghĩa kế vị là hợp lý đem “Tử thừa phụ nghiệp” (con nối ngôi cha) sửa thành “huynh chung đệ cập” (hết anh thì đến em), nói đó là yêu cầu để duy trì vương triều Tống vương.

Triệu Phổ là khai quốc công thần Triều Tống, được Tổng Thái tổ Triệu Khuông Dận hết sức tin cậy, nhưng ông ta lợi dụng chức quyền làm nhiều điều phạm pháp. Triệu Khuông Dận biết, bèn cách chức tể tướng của ông ta, tôi khi Tống Thái tông Triệu Khuông Nghĩa lên ngôi, ông ta vẫn còn bất đắc chí. Ông ta bèn tung chuyện “kim quỹ chi minh” ra, Triệu Khuông Nghĩa theo địa chỉ ông nói, quả nhiên tìm được Kim quỹ (hộp vàng) mở quỹ (hộp) như Triệu Phổ nói.

Theo Triệu Phổ nói, từ năm thứ hai Kiến Long Thái Tổ, hoàng thái hậu Đỗ thị ốm nặng, cho gọi Triệu Khuông Dận và Triệu Phổ tới, hỏi Triệu Khuông Dận:

- Con biết thiên hạ Triều Tống giành được như thế nào không?

Triệu Khuông Dận trả lời:

- Tất nhiên là do công đức của Tổ tiên và Thái hậu.

Hoàng thái hậu nói:

- Không phải vậy, đó là do bà Sài thị để cho mẹ góa con côi chấp chính. Nếu Hậu Chu lập một ông vua đã trưởng thành, còn làm sao giành được thiên hạ nhà Chu? Khi con trăm tuổi nên nhường ngôi cho Quang Nghĩa (Triệu Khuông Nghĩa), Quang Nghĩa truyền ngôi cho Quang Mỹ, Quang Mỹ lại truyền cho Đức Chiêu. Nếu con truyền ngôi như vậy, thì Bắc Tống không có vua nhỏ tuổi, đó là đại phúc của thiên hạ.

Triệu Khuông Đận tỏ ý sẽ không làm sai lời mẹ dặn, sau khi trăm tuổi sẽ truyền ngôi cho em. Thái hậu cho Triệu Phổ ghi lại cuộc nói chuyện đó, lập thành thu thề nguyện, cất trong một chiếc hộp vàng, giao cho cung nhân tin cần cất giữ.

Nhưng người Tống không tin truyền thuyết đó, cho rằng Triệu Phổ muốn qua chuyện “kim quỹ chi minh” để tâng công lên cho Triệu Khuông Nghĩa trọng dụng? Nhưng dù sao, Triệu Khuông Nghĩa nhờ sự ủng hộ hợp lý của dư luận, lên ngôi, nên rất mừng.

Do vậy, với hình ảnh chém rìu trong ánh nến và thư thề trong hộp vàng, việc Tống Thái tông Triệu Khuông Nghĩa lên ngôi dần trở thành một bí ẩn thiên cổ.

Thực ra, xét một cách bình thường, cũng biết đó là một âm mưu. Nếu Thái tổ Triệu Khuông Dận muốn truyền ngôi cho em, hoàn hoàn có thể đường đường chính chính nói trước triều đình, hà tất phải thâm thụt như vậy, nào ánh nến, nào chém rìu, đều không cần thiết. Hơn nữa, thư thề trong hộp vàng, nếu đã định trước, hà tất phải chờ năm, sáu năm sau khi Triệu Khuông Nghĩa lên ngôi mới đưa ra, mà Triệu Phổ vẫn sờ sờ tại Khai Phong, mà cũng chẳng phải là người hay quên, sao không công bố ngay khi Triệu Khuông Nghĩa lên ngôi, để tránh nghi ngờ?

Xem vậy, Triệu Khuông Nghĩa đoạt ngôi của anh, nếu không phải mưu giết anh thì cũng nhân anh ốm nặng mà tìm mưu cướp ngôi vua chỉ có điều không vụng về, làm cho đầu rơi máu chảy như người khác mà thôi.

Thực ra, vì mục đích giành chiếm quyền vị, việc gì cũng có thể làm được, chuyện “Di hoa tiếp mộc” (chuyển hoa ghép cây) của Xuân Thân quân thời Chiến Quốc, có thể nói là đúng như vậy.

Xuân Thân quân là một trong bốn công tử thời Chiến Quốc. Ông chọn cho vua Sở mấy người con gái, toàn không để được, vì chuyện đó, ông đâm lo lắng. Tâm sự của ông được một môn khách là Lý Viên biết được.

Lý Viên nhanh trí nghĩ ra một cách: xin phép với Xuân Thân quân, về quê nước Triệu, quá hẹn mới trở lại. Xuân Thân quân hỏi ông vì sao quá hạn, Lý Viên nói:

Cũng là do em gái của tôi là Yên Yên, nó xinh đẹp, cả người nước Tề cũng sang hỏi, làm tôi phải nán lại ít ngày đón tiếp khách..

Xuân Thân quân nghe vậy, nghĩ Yên Yên chắc phải đẹp lắm, nếu không làm sao người Tề biết được, bèn ngỏ ý muốn nhận về làm thiếp, không ngờ Lý Viên nhận lời ngay, gửi Yên Yên cho Xuân Thân quân. Yên Yên quả xinh đẹp mà chưa đầy ba tháng thì có mang.

Một hôm, Yên Yên nói với Xuân Thân quân:

- Chàng làm tướng quốc đã trên hai mươi năm, nếu Sở vương mất đi, nhất định sẽ truyền ngôi cho anh em ông ta, chàng đắc tội với nhiều người, e rằng khó bảo toàn tính mạng.

Xuân Thân quân nghe vậy sợ quá ngồi bật dậy, thở dài, chưa nghĩ ra cách nào. Yên Yên nói:

- Thiếp có cách, không những không bị tai họa mà còn gặp phúc, nhưng khó nói lắm.

Xuân Thân quân nghe vậy nóng lòng giục Yên Yên nói mau.

Yên Yên, nói:

- Thiếp nay đã có mang, chàng dâng thiếp cho Sở vương, nếu trời phù hộ thiếp sinh con trai, chắc chắn sẽ được làm vua, con đẻ của chàng làm vua, chẳng lẽ chàng còn lo gì nữa? Đó là kế “di hoa tiếp mộc”.

Xuân Thân quân tuy cảm thấy có điều gì không ổn, nhưng vì quyền thế riêng, bèn dâng người thiếp cho vua Sở. Không ngờ Yên Yên không những sinh con trai, mà còn sinh đôi, Sở vương phong cho đứa con lớn làm thái tử.

Chẳng bao lâu, vua Sở bệnh nặng, Xuân Thân quân mừng rỡ, chỉ mong cho con mình được làm vua Sở. Một hôm có môn khách Chu Anh nói với ông:

- Thiên hạ có cái phúc bất ngờ, có cái họa bất ngờ, lại có những con người bất ngờ!

Xuân Thân quân nghe nói úp mở, yêu cầu môn khách nói rõ hơn.

Chu Anh nói:

- Nếu đại vương qua đời, tiểu vương kế vị, ngài sẽ là Y Doãn, Chu Công, đó là cái phúc bất ngờ, nhưng quốc cữu Lý Viên tuy bề mặt hết sức kính nể ngài, nhưng sau lưng nuôi nhiều võ sĩ. Ông ta vì mình và em gái, quyết không dung tha ngài, đó là cái họa bất ngờ, tôi thay ngài đi trị Lý Viên, tránh sau này ngài rơi vào tay ông ấy, tôi sẽ là một người bất ngờ!

Xuân Thân quân nói:

- Lý Viên đâu dám làm vậy chứ.

Chu Anh cười nói:

- Không ngờ ngài cũng là một con người không ngờ đấy.

Thấy Xuân Thân quân không nghe lời mình, Chu Anh liền chạy đi ẩn cư ở nước khác.

Sau mười mấy ngày thì vua Sở chết, Lý Viên cho người báo với Xuân Thân quân, Xuân Thân quân vừa bước vào cung thì Lý Viên lệnh cho võ sĩ vây lại nói:

- Phụng mật lệnh của Thái hậu, Hoàng Yết (tức Xuân Thân quan) mưu phản, phải xử tử.

Thế là Xuân Thân quân bị họa diệt tộc..

Trong cung đình, luôn đầy rẫy những âm mưu đến rợn người, một người bình thường khó tưởng tượng, khó hiểu nổi những âm mưu đủ màu đủ vẻ trong cung đình. Thực ra, cũng không có gì là lạ. Trên đời có hai nơi không cần đếm xỉa tới đạo đức, đó là kỹ viện và cung đình. Kỹ viện được coi là tận cùng của xã hội, ở đây, chỉ cần có tiền, người ta bán cả thân mình thì còn nói gì đạo lý nữa! Cung đình là đỉnh cao của xã hội, ở đây, chỉ có quyền lực, đến linh hồn cũng không thiết, còn nói gì đạo đức, tín nghĩa? Cung đình và kỹ viện, tuy là hai cực của xã hội, nhưng sao mà lại giống nhau quá thế!

Chính trị của xã hội phong kiến Trung Quốc, theo một ý nghĩa nào đó, là chính trị âm mưu, nếu đem phơi chúng dưới ánh nắng ban ngày, trước con mắt của đại chúng, có thể làm cho người ta tỉnh táo hơn, ít ra, cũng làm giảm bớt những cái gọi là thiêng liêng.

11. VỊ HOÀNG ĐẾ KHAI QUỐC TRÍ DŨNG HƠN NGƯỜI THUẬN THEO THỜI THẾ

Trong lịch sủ cổ đại lâu đòi của Trung Quốc, sự kiến lập của nhiều triều đại thường có một hiện tượng thú vị; nguôi khởi đău chưa chắc đã thành công, mà phải đến người kế thùa mới hoàn thành được nghiệp lớn.

Ngọn lửa khỏi nghĩa nông dân lần thú nhất trong lịch sủ Trung Quốc do Trần Thắng, Ngô Quảng châm ngòi, Trần Thắng, Ngồ Quảng tuy mạnh nhưng khi sắp đè bẹp quân Tân, thì Trần Thắng, Ngô Quảng iặi chết trận. Trong cơn lốc của Trần Tháng, Ngô Quảng, Hạng Vồ, Lưu Bang cũng dấy binh, trong suốt quá trình đánh nhau với quân Tàn, hai nhánh quân này dần dần lỏn mạnh và cuối cùng diệt được triều nhà Tân.

Sau đó, Hạng Võ, Lưu Bang lại đánh nhau bốn năm, Lưu Bang thấng Hạng Vỗ, lập nên triều đình nhà Tây Hán.

Trong cuộc khởi nghĩa nông dân chống nhà Tùy, Địch Nhượng, Lý Mật lãnh đạo Ngõa Cương quân. Đậu Kiến Đức từng lập nước Hạ, Đỗ Phục Uy, Phụ Công Thạch cũng lãnh đạo một đội quân khởi nghĩa. Ba cánh nghĩa quân làm cho nước Tùy tan tác, hấp hối, nhưng cả ba cánh đều không giành được thiên hạ, mà sau này cha con Lý Uyển, Lý Thế Dân, quý tộc Quan Lũng, đè bẹp được nghĩa quân, lật đổ nhà Tùy, lập nên nhà Đường, mở đầu một thời đại phồn vinh cường thịnh nhất trong lịch sử cổ đại Trung Quốc.

Triều Nguyên cũng vậy, Thành Cát Tu Hãn tuy tài giỏi, anh hùng nhưng cũng chỉ thống nhất được các bộ lạc Mông Cổ, tự xưng là Khan, đến đời con ông mới diệt được nước Kim, rồi diệt Nam Tống, thống nhất Trung Quốc, lập nên nhà Nguyên.

Sự kiện lập nhà Minh cũng rất giống với triều Hán, triều Đường. Hàn Sơn Đồng, Lưu Phú Thông dựng cờ nghĩa trước, lập ra đội quân Khăn đỏ lực lượng lớn mạnh, triều đình khiếp sợ, nhưng họ cũng không thành công, chẳng bao lâu thì bại vong. Nhưng bộ hạ của họ là Chu Nguyên Chương dẫn một bộ phận quân khởi nghĩa vượt qua được khó khăn, phát triển lên, lật đổ được triều nhà Nguyên, đánh bại được một cánh quân khởi nghĩa nữa của Trần Hữu Lượng, cuối cùng lập nên nhà Minh.

Sự kiện lập nhà Thanh giống hệt như nhà Minh. Người đặt nền móng cho nhà Thanh, là Nurkhachi (Nỗ Nhĩ Hợp Xích)

giống như Thành Cát Tư Hãn, tài giỏi hơn người, thống nhất được các bộ lạc Mãn Thanh, tự xưng là Thanh Thái tổ, nhưng thực ra vẫn chưa thống nhất được Trung Quốc, mà người khai sáng ra nhà Thanh lại là đời sau của ông, Thanh Thái tông Hoàng Thái Cực. Hai dân tộc thiểu số Nguyên và Thanh tiến vào Trứng Nguyên đều trước hết phải thống nhất được các bộ lạc của mình, rồi qua hai ba đời phấn đấu gian khổ mới thống nhất được Trung Quốc.

Thực ra, triều Hán là hai phần Đông Hán và Tây Hán; không những Tây Hán lập nước như vậy, mà Đông Hán lập nước cũng chẳng khác gì. Cuối thời Tây Hán, ngọn lửa khởi nghĩa của Lục Lâm, Xích Mi cháy khắp nửa nước Trung Hoa, đại quân của Vương Mãng triều Tân bị đánh thua tơi tả, nhưng cuối cùng thành công không phải là những người thủ xưởng Vương Khuông, Vương Phượng và Phàn Sùng mà là Lưu Tú, tôn thất nhà Hán, đại địa chủ cường hào đất Nam Dương khởi nghĩa theo. Lưu Tú dần mạnh, đánh diệt được nghĩa quân, lập tiếp nhà Hán, gọi là Đông Hán.

Trong lịch sử cổ đại Trung Quốc có tới quá nửa các vương triều được lập nên như vậy, tại sao người khởi nghiệp khó thành công mà người kế nghiệp lại dễ thành công? Thực ra đó không phải là trời xanh bất công, mà là một quy luật của đổi thay triều đại. Xem kỹ ra, thì nguyên nhân cũng đơn giản. Một là người khởi nghiệp phải tấn công mạnh mẽ vào vương triều cũ thối nát, làm cho nó ngắc ngoải, tạo cơ sở cho người kế nghiệp sau này. Hai là, người khởi nghiệp thường không phải là người làm chính trị, tuy có thể vụng cánh tay hô lớn, liều mình xông pha, nhưng còn thiếu quá trình đào thải lựa chọn, thiếu kinh nghiệm nên dễ bại vong. Ba là, người kế sau có ba ưu thế, kế thừa cơ sở của người trước, người lãnh đạo đã qua rèn luyện trong đấu tranh gian khổ, lại có đủ phẩm cách của nhà chính trị. Ba ưu thế đó làm họ dễ thành công.

Hiện tượng trên có thể coi như một “quy luật lịch sử”.

Trong truyền thuyết xa xưa của Trung Quốc. “Thiên thời, địa lợi, nhân hòa” được coi là nhân tố mấu chốt, quyết định thành bại của sự việc. Ngày nay, nếu vòi quan điểm đúng đắn nhìn lại, cùng vẫn là có lý. “Thiên thời” là tập hợp các điều kiện xã hội, là xu thế phát triển sự vật, ai biết tận dụng xu thế đó, người ấy sẽ thành công. “Địa lợi” cần được hiểu là vị trí cụ thể của người đương sự, nó quyết định phương thức phương pháp, thời gian cụ thể của hành động. “Nhân hòa” chỉ quan hệ người với người, nhất là có được lòng người hay không. Trong ba điều đó, “địa lợi” có thể giành được nhờ sự cố gắng của bản thân, “nhân hòa” cũng có thể nỗ lực tranh thủ, chỉ có “thiên thời” là khó được, không những lúc thường khó thấy, trăm năm khó gặp, mà khi xuất hiện, anh hùng hào kiệt tranh nhau biết là bao nhiêu người. Cho nên ba điều đó thì “thiên thời” là quan trọng nhất. Cùng được “thiên thời” ai có “địa lợi sẽ thắng, cùng được “thiên thời”, “địa lợi”, ai có “nhân hòa” sẽ thẳng. Đó là lý do vì sao thiên thời cùng đến với nhiều người mà kẻ thành công thì rất ít.

Xem lại các vị hoàng đế khai quốc ở trên, vị nào mà không có “thiên thời”, “địa lợi”, “nhân hòa”? Nguyên Thế tổ Hốt Tất Liệt có thể nói là vị quân chủ được cả “thiên thời”, “địa lợi”, “nhân hòa”, là bậc hoàng đế mở nước trí dũng hơn người, hợp thời thuận thế.

Thành Cát Tư Hãn “chỉ biết gương cung bắn đại bàng”. Dân tộc Trung Hoa là đại gia đình gồm nhiều dân tộc, trong đó sự dũng mãnh của một số dân tộc, tới nay nghĩ lại, người người phải kính phục. Thành Cát Tư Hãn thống nhất các bộ lạc Mông cổ xong, khi Tây Hạ đang suy yếu, nhà Kim thối nát, có thể nói là được “thiên thời”, lại thêm tài thao lược của ông, gót sắt quân Mông đã diệt Tây Hạ, quét thẳng sang đại lục châu Âu như vũ bão. Ngày nay nghĩ tới uy phong của ông, ta vẫn thấy phấn chấn không nguôi.

Thành Cát Tư Hãn đã để một cơ nghiệp thuận lợi cho con cháu đời sau. Ông có bốn người con, con lớn là Thuật Xích, con thứ là Sát Hợp Đài, con thứ ba Oa Khoát Đại, con thứ tư Đà Lôi. Sau khi Thành Cát Tư Hãn chết, qua Oa Khoát Đài, Quý Do, Mông Ca, môi truyền đến Hốt Tất Liệt. Trong những năm 1241 đến 1251, chính sự Mông cổ rối loạn, dân chúng khốn cùng. Sau khi Oa Khoát Đài mất, hoàng hậu Nãi Mã Chân nhiếp chính, nhưng các quan không chịu theo bà. Năm 1246, con lớn của Oa Khoát Đài là Quý Do kế vị, nhưng chẳng lâu bị chết trên đường đi tuần thú miền Tây. Từ đó các vương của Đà Lôi và các vương của hệ của Oa Khoát Đài tranh giành nhau vương vị, làm cho Mông cổ “ba năm không vua”. Mãi tới năm 1251, con lớn của Đà Lôi mới kế tục ngôi vua. Hốt Tất Liệt là con thứ của Đà Lôi, sống phụ thuộc, dưới sự trị vì của người anh là Mông Ca.

Mẹ Hốt Tất Liệt rất am hiểu văn hòa Hán, Hốt Tất Liệt chịu ảnh hưởng sâu sắc của mẹ, rất thích thú văn hóa Hán, bước vào tuổi thanh niên, ông đã “muốn vẫy vùng thiên hạ”. Năm 1242, ông cho gọi một thiền sư vào phủ. Không hỏi việc thiền, mà hỏi chuyện trị nước. Ông nói:

- Trong phép Phật, có phép trị an thiên hạ không?

Thiền sư trả lời:

- Muốn tìm phép trị quốc an dân, phải đi tìm các bậc đại hiền danh nho trong thiên hạ, cửa Phật cũng có người tài, nhưng không được như ý.

Ông tiến cử học trò của mình Lưu Bỉnh Trung. Lưu Bỉnh Trung học rộng tài cao được Hốt Tất Liệt ưu thích. Chẳng bao lâu, Hốt Tất Liệt lại mời được một danh nho là Triệu Bích tới, chịu khó học tập ông. Dù thấy Hốt Tất Liệt từ trẻ đã hướng về văn trị Trung nguyên. Nó là cơ sở để ông trở thành nhà chính trị sau này.

Đà Lôi đã có bốn người con: Mông Ca, Hốt Tất Liệt, Hức Liệt Phi, A Lý Bất Ca. Bốn người con chỉ có Hốt Tất Liệt tài cán hơn cả. Lúc đó người Mông cổ đã chiếm vùng đất rộng ở lưu vực sông Hoàng Hà và nam sông Trường Giang, nhưng “Hán địa bất trị”, khó trở thành căn cứ hậu phương cho quân Mông. Mông Ca tuy là anh, nhưng ông thừa nhận Hốt Tất Liệt có tài, tháng 6 năm 1251. Mông Ca giao cho Hốt Tất Liệt làm tổng lãnh vùng đất Hán ở Mạc Nam, Hốt Tất Liệt rất mừng, vì như vậy ông sẽ như rồng về biển, hồ về rừng. Ông định mở tiệc ăn mừng, nhưng có vị danh nho là Diêu Khu làm việc dưới quyền khuyên không nên bộc lộ vui mừng quá mức. Ông chột dạ, bãi bỏ kế hoạch bày tiệc. Năm 1252 Hốt Tất Liệt rời phiên phủ về Hoàn Châu (bây giờ là Chính Lam kỳ Nội Mông) lại đặt mạc phủ ở đó, chiêu mộ các trí thức người Hán, sau một thời gian cố gắng cuối cùng, ông có trong tay một tập đoàn cố vấn có tài an bang trị thế mà thành phần cốt cán là các sĩ phu người Hán. Thời kỳ này, ông cho lập các ty an phù, “chọn người bổ nhiệm, ban bỏng để giữ liêm, trừ tham quan ở lại để chính trường trong sạch, khuyến nông tang để dân được no đủ”, làm rất nhiều điều ích quốc lợi dân, giảm gánh nặng cho nông dân trong vùng..

Tất cả những chính sách đó đối với những địa khu đã chiếm lĩnh mà nói thì hoàn toàn cần thiết, cũng như vậy, tháng 6 năm đó, để hình thành thế quân sự bao vây Nam. Tống, Mông Ca phái Hốt Tất Liệt dẫn quân đi đánh Đại Lý. Ông dẫn Diêu Khu, Lưu Bình Trung cùng đi. Tháng 12 vượt Hoàng Hà tôi Thiểm Tây, qua Lục Ban Sơn, giao Diêu Khu cai trị khu Quan Lũng. Diêu Khu khuyến khích nông tang, dựng trường học, làm cho khu Quan Lũng trở nên hưng thịnh, tạo cơ sở tiếp tế cho Hốt Tất Liệt sau này, tạo Hốt Tất Liệt nhìn thấy hiệu quả to lớn của phép pháp trị của người Hán. Sau đó Hốt Tất Liệt, chia ba cánh quân Nam tiến, “vượt qua hai ngàn dặm núi non hiểm trở”, bản thân cưỡi túi da vượt sông, đánh chiếm Đại Lý, giết được quốc vương Đại Lý là Đoàn Hưng Tri và chủ tưởng Cao Tường, thu lấy tám phủ, bốn bộ, ba mươi bảy quân. Cuộc xuất chinh từ bắc xuống nam, vượt sông Đại Độ, vượt núi tuyết và sông Kim Sa của Hốt Tất Liệt lần này là cuộc hành quân rầm rộ trong lịch sử quân sự Trung Quốc.

Hốt Tất Liệt đạt được thành tích to lớn về quân sự. Về mặt trị lý ở Trung Nguyên, ông cũng đạt thành quả rõ rệt, làm uy tín của ông với người Mông, người Hán đều tăng. Ông dùng phép pháp trị của người Hán, làm ảnh hưởng quyền lợi của các thương nhân người Mông, ảnh hưởng việc thu thuế của Mông Ca, nên có tin đồn rằng Hốt Tất Liệt có lòng khác, muốn xưng vương. Tục ngữ có câu: “nói lắm cũng chày được vàng”. Mông Ca bắt đầu nghi ngờ Hốt Tất Liệt. Năm 1257, Mông Ca tước bỏ quân quyền của Hốt Tất Liệt, đồng thời phái một số đại thần tới Thiểm Tây thúc đòi lương tiền, gán bừa tội cho các bộ hạ của Hốt Tất Liệt để bức hại. Trong tình hình như vậy, Hốt Tất Liệt chỉ có một chút sơ suất là mất sạch sự nghiệp. Theo lời khuyên của Diêu Khu, Hốt Tất Liệt đưa vợ con về ở chỗ Mông Ca để làm con tin, tỏ ra mình không có lòng khác. Mùa thu năm đó, ông còn về bái yết Mông Ca. Hai anh em hết hiềm nghi, lại đối xử tốt với nhau.

Do nhu cầu tiêu diệt Nam Tống, thống nhất cả nước, Mông Ca lại giao quân quyền cho Hốt Tất Liệt. Tháng 2 năm 1258, Mông Ca quyết định xuất chính, để em là A Lý Bốt Ca giữ Hợp Lâm, tự dẫn Tây lộ quân đánh vào Tứ Xuyên, lệnh cho Tháp Sát Nhi, Trung Nhu dẫn Trung lộ quân đánh xuống trung du Trường Giang, lệnh cho Hốt Tát Liệt dẫn Đông lộ quân đánh Hoàng Châu, lệnh cho Phi Lương Hợp Đài đang đóng giữ Đại Lý đánh vào phía nam của Nam Tống, hình thành thế bao vây các mặt. Mông Ca trực tiếp cắm quân đánh thành Điếu Ngư thuộc Tứ Xuyên, vì thành xây trên núi, rất kiên cố, quân dân đồng lòng giữ thành, nên đánh lâu chưa được. Trong khi đánh thành, Mông Ca do xông vào nơi tên đá, bị thương nặng, chẳng bao lâu thì chết.

Tin Mông Ca chết truyền tới trại quân Hốt Tất Liệt, và cũng truyền tới A Lý Bất Ca ở Hợp Lâm. A Lý Bất Ca ở hậu phương, có quyền chủ động hơn, lại thêm một số người bàn xui, chuẩn bị kế thừa ngôi vua. Nhưng A Lý Bất Ca về tài năng cũng như nhân trị đều kém xa Hốt Tất Liệt. Để đề phòng Hốt Tất Liệt dẫn binh về bắc tranh quyền, A Lý Bất Ca bèn bí mật điều quân phía nam và phía bắc Đại Mạc về, chuẩn bị chặn quân của Hốt Tất Liệt. Vợ Hốt Tất Liệt thấy tình hình trở nên rất xấu, vội cho người đi mật báo cho chồng.

Hốt Tất Liệt biết tin, nghe ý kiến các quan tướng dưới quyền để xử lý việc này. Hách Kinh dâng “Ban sự nghị” cho rằng phái bí mật hòa giải với Nam Tống, sau đó nhanh chóng điều quân, nếu không, một khi A Lý Bất Ca đã nhận là có di chiếu của Mông Ca, thì dù có bao nhiêu quân đi nữa cũng khó giành được. Trước mắt phải đón chặn xe chở quan tài Mông Ca, thu giữ ấn tín của nhà vua, thông báo các anh em, các vương đến lo việc táng cho Mông Ca. Rồi ông tự dẫn Khinh Kỵ đi suốt ngày đêm về Yên Đô để ổn định tình hình Trung Nguyên. Thế rồi, ông làm như chuẩn bị đánh lớn Nam Tống, Giả Tự Đạo vội cầu hòa. Sau khi ký hòa ước với Nam Tống, Hốt Tất Liệt dẫn quân lên bắc. Tới Yên Kinh, Hốt Tất Liệt phát hiện được Thoát Lý Xích đang trưng tập huấn luyện quân đội. Thoát Lý Xích nói là làm theo lệnh của tiên đế. Hốt Tất Liệt thừa biết âm mưu của A Lý Bất Ca, bèn giải tán quân đội của Thoát Lý Xích, bất chấp thông báo của A Lý Bất Ca về việc tang lễ Mông Ca, dẫn quân về Khai Bình. Dưới sự ủng hộ của đa số vương hầu, Hốt Tất Liệt lên ngôi vua trước.

“Tiên phát chế nhân, hậu phát nhân chế” (Ra tay trước thì chế ngự được người, ra tay sau thì bị người chế ngự), A Lý Bất Ca thấy Hốt Tất Liệt xung vua cũng vội triệu tập một số đại thần và vương hầu, tuyên bố kế vị. Đúng như tục ngữ thời đó nói: “Một cái nồi không nấu nổi hai cái đầu dê”, thế là anh em đánh nhau. Cục thế chiến tranh mới đầu đã rõ, một mặt Hốt Tất Liệt được nhiều vương hầu ủng hộ, quân đội mạnh, mặt khác Hốt Tất Liệt nhiều kinh nghiệm, quân sự, chính trị đều giỏi hơn A Lý Bất Ca. Thêm nữa, Hốt Tất Liệt chiếm được địa bàn rộng lớn, đặc biệt có Trung Nguyên là căn cứ vững chắc, vì vậy đánh nhau chưa bao lâu thì Hốt Tất Liệt thắng. Tháng 7 năm 1264 A Lý Bất Ca cùng một số bộ hạ đến hàng Hốt Tất Liệt. Hốt Tất Liệt hỏi A Lý Bất Ca:

- Em cứ nói đúng lòng mình đi, hai anh em ta ai đáng kế vị?

A Lý Bất Ca trả lời:

- Trước đây em đúng, bây giờ anh đúng.

Câu nói có ý chấp nhận Hốt Tất Liệt thắng, nhưng chưa thừa nhận Hốt Tất Liệt làm vua là đúng. Hốt Tất Liệt nghe vậy cười, truyền tha cho dòng dõi của Thành Cát Tư Hãn, còn các phản thần thì đem chém đầu.

Sau khi xưng vương, Hốt Tất Liệt tích cực áp dụng pháp chế của người Hán, trong chiếu thư lên ngôi, nhà vua công khai nói rằng, cuộc đời sáng nghiệp của Thành Cát Tư Hãn là “võ công có thừa, văn trị còn ít”. Sau này, trong thực tế, ông luôn đề cao vai trò của văn trị, thể hiện qua các mặt:

- Khuyến khích phát triển nông nghiệp. Chính sách này có tác dụng lớn làm thay đổi quan niệm của dân tộc du mục, an định lòng dân Hán, ổn định trật tự xã hội, thúc đẩy xã hội phát triển. Ông cho thành lập nhiều tổ chức khuyến nông, đốc nông “khuyến dân khai khẩn điền thổ, trồng thêm dâu táo”. Từ năm 1264 lại còn “tăng thêm nhân khẩu, mở thêm ruộng đồng” là tiêu chuẩn để sát hạch quan lại, dùng nhiều biện pháp để tập trung những dân lang thang vì nghèo đói, hạn chế người Mông biến ruộng thành đồng cỏ. Sau hơn mười năm, các chính sách đó đã thu được kết quả, cả vùng Trung Nguyên từng bị tàn phá bao năm, đã phục hồi được sản xuất.

- Công nhận văn hóa Hán tộc là văn hóa chủ đạo. Lập trường quan học, dùng văn hóa Hán dạy con em quý tộc Mông cổ, Hốt Tất Liệt rất kính trọng các bậc đại nho, bổ nhiệm nhiều trí thức địa chủ làm quan lại các bộ môn. Năm 1267, Hốt Tất Liệt cho xây lại miếu Khổng Tử ở Thượng Đô, tự mình tế lễ. Những biện pháp đó làm cho người Hán cảm tình với người Mông cổ, góp phần ổn định lòng người.

- Phỏng theo thể chế các triều đình Trung Hoa trước, xác định chế độ chuyên chế trung ương tập quyền, xây dựng cơ cấu quốc gia hoàn chỉnh. Trước đó, người Mông cổ cũng có bộ máy quốc gia, nhưng tương đối giản đơn, chỉ thích hợp về mặt quân sự, không thích hợp với công việc quản lý quốc gia phức tạp. Hốt Tất Liệt cho Lưu Bình Trung và một số người nữa, tham khảo các điển lễ thời xưa, định ra chế độ hoàn chỉnh, dùng các quan chức cũ, những người ẩn dật trong núi sâu, tất cả những cách làm đó phù hợp với tâm lý người Hán, làm cho người Hán không cảm thấy mình ở dưới sự thống trị của dị tộc.

- Lập quốc hiệu, niên hiệu và chế độ lễ nghi. Tháng 8 năm 1264, sau khi A Lý Bất Ca quy thuận, Hốt Tất Liệt đổi niên hiệu là “Chí Nguyên”, đổi quốc hiệu “Đại Mông cổ”, thành “Đại Nguyên”, lấy ý từ “Đại tai căn nguyên” trong Kinh Dịch. Đổi phủ Khai Bình thành Thượng Đô, đổi Trung Đô thành Đại Đô. Một loạt giải pháp đó theo Hán chế, thể hiện xu thế hòa hợp các dân tộc.

Hốt Tất Liệt trở thành Nguyên Thế tổ, trở thành vị hoàng đế mở nước chân chính của triều Nguyên. Nhưng trong lúc ông đang ra sức thực hiện Hán chế, thì Trưởng quan hành chính vùng Hoài Nam Sơn Đông là Lý Đàn phát động cuộc phản loạn. Lý Đàn cai quản Sơn Đông đã hơn ba chục năm, có lực lượng mạnh, bám rễ sâu ở địa bàn. Cuộc phiến loạn cực kỳ to lớn của Lý Đàn đã làm lay động Hốt Tất Liệt, phải mất nửa năm gian khổ phấn đấu, ông mới dẹp xong. Từ cuộc nổi loạn của Lý Đàn, Hốt Tất Liệt rút ra bài học, phải áp dụng nhiều biện pháp phòng vệ, ngăn ngừa những cuộc nổi loạn của người Hán.

Từ đó, Hốt Tất Liệt đêm ngày chỉ nghĩ một việc lớn lao là làm sao tiêu diệt được Nam Tống. Khi Mông Ca đánh Tống, vì Tống có ba điểm phòng ngự dọc sông Trường Giang, thượng lưu có Trùng Khánh, trung lưu có Tương Dương, hạ lưu có Kiến Khang (Nam Kinh) nên Mông Ca dùng biện pháp chia ba lộ cùng xuất kích để đầu đuôi có thể chiếu ứng lẫn nhau. Đến thời Hốt Tất Liệt, thượng lưu và hạ lưu phòng vệ đã lỏng hơn, không chi viện được cho nhau, hàng tướng Nam Tống là Lưu Chính đề nghị đánh vào Tương Dương lấy Ngạc Châu, từ trung lộ đánh áp vào Nam Tống, Hốt Tất Liệt chấp nhận ý kiến hợp lý đó, từ đầu năm 1268 phái A Thuật, Lưu Chỉnh đánh Tương Dương.

Tướng giữ Tương Dương là Lã Văn Hoán, quyết chống giữ đến cùng, trong thành thương vong gần hết, lương thảo không còn, mà gian thần trong triều đình nhỏ Nam Tống là Giả Tự Đạo vẫn không cứu viện, bất đắc dĩ Lã Văn Hoán chỉ còn cách là mở cửa thành đầu hàng. Tương Dương phải đánh năm năm mới hạ nổi, là thành trì mà quân Mông Cổ phải tốn sức nhiều nhất từ khi bắt đầu chinh chiến đến nay. Quân Nguyên thắng tiếp các trận sau, đến năm 1275 Giả Tự Đạo không còn cách gì nữa đành phải dẫn mười vạn ra Vô Hồ đốc trận, hắn không nghĩ tới việc chống Nguyên mà chỉ bám lấy thừa tưởng Bá Nhan, cầu xin nghị hòa. Bá Nhan cho rằng lần trước Giả Tự Đạo đã phá bỏ nghị hòa, không chịu cống lễ, còn bắt sứ giả, nên không đồng ý, cho quân xông thẳng vào quân Giả Tự Đạo. Giả Tự Đạo chưa đánh đã chạy, trốn trên chiếc thuyền nhỏ trở về Lâm An, kết quả là quân đội rối loạn, lương thảo bị quân Nguyên chiếm đoạt, quân sĩ tan tác. Do thất bại trên, Giả Tự Đạo bị triều đình giáng chức, trên đường nhận việc mới, bị viên quan áp giải quật chết trong nhà tù. Từ đó, quân Nguyên chia ba đường rầm rộ tiến xuống phía Nam, triều đình Nam Tống hoàn toàn không còn chút lực lượng nào chống đỡ, liên tục sai sứ xin hòa. Đầu tiên xin làm cháu người Nguyên không được, xin làm con, cũng không được phải xin làm thần cũng không được nốt. Cuối cùng, thấy người Nguyên quyết diệt Tống đến cùng, Tống Cung đế chỉ còn cách đầu hàng. Tháng 5 năm 1276, người Nguyên giải Tống Cung đề về Đại Đô, Hốt Tất Liệt phế bỏ danh hiệu đế, giáng xuống làm Doanh Quốc công. Tống Đoan tông kế vị, lại bị truy sát ở Hải Đảo, Lục Tú Phu cùng một số đại thần đưa Triệu Bính mới tám tuổi lên kế vị, lập tức bị quân Nguyên vây hãm, Lục Tú Phu không chịu nhục, cõng Triệu Bính nhảy xuống biển tự tử. Từ đó Nam Tống đã bị Hốt Tất Liệt tiêu diệt hoàn toàn.

Về cuối đời, Hốt Tất Liệt rất bảo thủ và hiếu chiến. Hốt Tất Liệt tín nhiệm đại thần A Hợp Mã. A Hợp Mã là con người chỉ biết có của cải, phá bỏ pháp chế kiểu Hán, phục hồi cách vơ vét tiền của nhân dân của quý tộc Mông Cổ. Trong thời gian A Hợp Mã chuyên quyền, bộ máy địa phương không làm đúng chức năng mà chỉ tập trung vào thu vét của cải địa phương nộp lên trung ương theo quy định của A Hợp Mã, nhiều địa chủ người Hán phải oán thán. Nhiều đại thần vạch tội A Hợp Mã, nhưng Hốt Tất Liệt đã dính vào những của cải mà A Hợp Mã vơ vét cho ông, nên làm lơ. Ích Đô thiên hộ Vương Trước rất căm giận sự tàn bạo của A Hợp Mã, bèn liên lạc với hơn tám mươi người nữa, bí mật đúc một chiếc búa sắt lớn, nhân khi Hốt Tất Liệt đi vắng, lừa A Hợp Mã ra ngoài, dùng búa đánh chết. Khi quân triều đình đến dẹp loạn, Vương Trước đàng hoàng đưa tay ra chịu trói, còn ngang nhiên nói:

- Ta trừ hại cho thiên hạ, bị bắt chắc chết, nhưng không đáng tiếc, sau này sẽ có người ghi lại sự tích của ta!

Sau khi A Hợp Mã chết, Hốt Tất Liệt dùng Lư Thế Vinh, Tang Ca tiếp tục chính sách vơ vét cũng đều bị đánh chết. Chính sách của Hốt Tất Liệt cuối đời đã dần bộc lộ mặt tham lam tàn bạo của ông ta.

Về tính hiếu chiến, biểu hiện cũng rất rõ. Ông ta cho quân đi đánh các nước lân bang, trong đó có Cao Ly, Nhật Bản, Nam Miến Điện, Chiêu Thành, Chà Và, kéo dài liên miên tới khi Hốt Tất Liệt chết. Những cuộc chiến này bộc lộ đặc điểm thích chinh phạt cướp bóc của dân tộc du mục Mông Cổ.

Ông ta không dung tha cho các cuộc nổi loạn của các vương ở Tây Bắc, Đông Bắc. Sau khi A Lý Bất Ca quy thuận Hốt Tất Liệt, dư đảng của ông ở Tây Bắc, Đông Bắc vẫn không ngừng nổi loạn, Hốt Tất Liệt cuối đời phải mất nhiều công sức mới dẹp được, giải quyết được vấn đề biên giới, cùng cố sự thống nhất của nhà Đại Nguyên.

Năm 1294 Hốt Tất Liệt chết, truyền ngôi cho Hoàng tôn Thiết Mục Nhĩ, tức Nguyên Thánh Tông.

Có thể nói Hốt Tất Liệt trí dũng hơn người, đó là vì một mặt ông ta hâm mộ văn hóa Hán, áp dụng Hán chế để nhằm xây dựng quyền lực dài lâu, đó là một quyết sách đúng đắn và cũng là một quyết sách cao minh, nếu cứ như chính sách của Thành Cát Tư Hãn khi thống trị Trung Nguyên và Giang Nam thì cái thế an định suốt trong mấy chục năm trời cũng không có phép nào đạt được. Mặt khác, Hốt Tất Liệt có thể coi là nhà quân sự, không những vạch được mưu sách, còn xông pha mũi tên hòn đạn tiến lên trước sĩ tốt, giành được nhiều thắng lợi quân sự. Trong lịch sử Trung Quốc, một hoàng đế văn võ toàn tài như vậy quả thật không có nhiều.

Hốt Tất Liệt rất tài giỏi trong việc thuận theo thời thế. Ông nắm chắc ba yếu tố “thiên thời”, “địa lợi”, “nhân hòa”. Khi Mông Ca mất, nước Mông Cổ cần có vua mới và quan trọng nữa là cần một vị vua biết áp dụng Hán chế, khắc phục nhược điểm của một dân tộc du mục, đó là “thiên thời”, là điều kiện rất có lợi cho Hốt Tất Liệt. Lúc đó, Hốt Tất Liệt đang nắm trọng binh, chiếm Trung Nguyên, Quan Lũng, những căn cứ địa chắc chắn, đó là “địa lợi”. Điều thứ ba là Hốt Tất Liệt được các vương ủng hộ. Có các quan giỏi mưu lược, đó là “nhân hòa”. Có đủ ba yếu tố để trở thành Nguyên Thế tổ, đó gọi là thuận thời thế.

Xem lại lịch sử, khiến người ta nghĩ tới tục ngữ “người trước trồng cây, người sau hường mát” người khởi xướng không thành công lớn, mà người kế tục mới hoàn thành nghiệp lớn, “quy luật lịch sử” thay triều đổi đại đó của cổ đại Trung Quốc chắc không thể phủ nhận. Thực ra đâu có phải chỉ lịch sử cổ đại Trung Quốc như vậy? Mà đâu chỉ có, việc thay đổi triều đại mới như vậy. Các việc khác có giống như vậy không? Nhìn thẳng vào lịch sử, có lẽ sẽ bắt nôn nóng, lịch sử sẽ tạo đủ mọi cơ hội cho nhiều con người.

12. HẢI LĂNG VƯƠNG NHỜ TÀI MÀ TỰ LẬP, DO HAM MUỐN MÀ TỰ HỦY

Lý luận tu thân truyền thống của Nho gia nhấn mạnh nhiều đến hai điểm: “Thận” và “Độc”. “Thận” là cẩn thận, nói như Lưu Bị thời Tam quốc là: “Vật dĩ thiện tiểu nhi bất vị, vật dĩ ác tiểu nhi vi chỉ” (điều thiện dù nhỏ cũng nên làm, điều ác dù nhỏ cũng đừng làm). Ngày nay, ta nói “bắt đầu từ ta, bắt đầu từ hôm nay, bắt đầu từ việc nhỏ”, thông qua việc nhỏ để rèn luyện ý chí, phẩm chất cho mình. “Độc” là biết kiềm chế, không buông thả, khi chỉ có một mình, ở nơi đông người, có công chúng giám sát, khó làm điều xấu. Nhưng khi chỉ có một mình, thích gì làm nấy, dễ làm điều xấu. Vì thế phải làm tốt hai điều “thận”, “độc” để thành người có đạo đức. Trong truyền thống Trung Hoa, diện mạo chính trị công khai và đời tư rất khó phù hợp với nhau, vì thế có câu: “Ngoài miệng đầy nhân nghĩa đạo đức, trong lòng toàn gian giảo dâm ô”.

“Nhân nghĩa đạo đức”, là hồ cho người khác nghe, nói cho người khác làm, còn “gian giảo dâm ô” mới là ý nghĩ thật, là điều muốn làm. Thế là nói và làm khác hẳn nhau. Cái khẩu hiệu văn hoa kia dần dần lộ chân tường giả dối ra. Người ta không tin ở lời nói mà sẽ xem xét việc làm. Xét cho cùng, con người đã trở nên sáng suốt hơn, nói như Lỗ Tấn là “chúng ta không bị lừa nữa rồi”.

Ngôn hành bất nhất (Nói và làm khác hẳn nhau), đó là chuyện thường trong lịch sử cổ đại Trung Hoa. Không những các bậc đế vương mà ngay đến các công thần danh tướng, danh sĩ hiền nhân, nếu vén tấm màn che đậy đời tư thì hình tượng của họ sẽ lập tức sụp đổ.

Khi ca ngợi một người nào đó, người Trung Hoa thường hay cầu toàn, thấy họ có công thì bèn cho rằng đời tư của họ cũng tốt đẹp.

Ai cũng biết rằng đời tư của các thần tượng Trung Hoa thật quá nhiều điều xấu xa. Nhưng với tâm lí tự tôn, khi đã ra sức bảo vệ tính thuần khiết của thần tượng thì người Trung Hoa không hề muốn tin rằng những chuyện đời tư tồi tệ kia là có thật.

Thực ra, cần phân biệt “công” và “tư”. Không xen chuyện “sinh hoạt” vào “công tác” là đủ. Nhưng truyền thống Trung Hoa lại không như vậy. Nó dạy người “thận” và “độc”, chỗ mũi vào đời tư người khác, moi móc những tin mật để bêu riếu họ. Cho đến nay, phương pháp cổ xưa này vẫn còn được áp dụng.

Lời người xưa đâu có sai: “nếu không tu thân thì khó tề gia, khó bình thiên hạ”. Đời tư xấu xa sẽ ảnh hưởng đến uy tín xã hội. Đối với những bậc vua chúa, hậu quả mới thật khôn lường. Hải Lăng vương Hoàn Nhan Lượng là đời Kim vốn là một hoàng đế tài trí phi thường mà sự nghiệp không thành, thân bại danh liệt chỉ vì ham muốn vô độ.

Hoàn Nhan Lượng là con thứ của vua Liêu Hoàn Nhan Tông Cán. Thân mẫu của Lượng là bà Đại thị, vợ thứ của Tông Cán. Lượng thông minh hiếu học từ nhỏ. Bà Đại thị lại là người có học. Thuở nhỏ được mẹ dạy dỗ, nên Lượng hiểu sâu về văn hóa Hán. Nhưng, là con vợ thứ, Lượng bị bà chính thất Đồ Đan thị phân biệt đối xử, vì thế Lượng phải tự lo thân, lớn lên trong hoàn cảnh ấy, Lượng sớm trở thành người thận trọng, đa nghi, tàn nhẫn và nham hiểm.

Năm 1140 (năm thứ ba Kim Thiên Xuân), Lượng mười tám tuổi, nhờ cha che chở được Hy tông phong làm phụng quốc thượng tướng quân và thăng tiến dần. Ít lâu sau, Tông Cán chết bệnh, Lượng không còn chỗ dựa. Cũng may, từ nhỏ Lượng đã luyện dần thói quen nhìn trước ngó sau, gió chiều nào che chiều ấy, nên vẫn duy trì quan hệ tốt với các vương công đại thần. Lượng vận dụng rất có hiệu quả vào việc quan trường kinh nghiệm lấy lòng bà Đồ Đan thị trước đây. Một lần Hy tông nói chuyện với Lượng về quá trình sáng lập nước Kim gian nan của Thái Tổ, Lượng làm ra vẻ rất cảm động, nước mắt nước mũi chảy ròng ròng, khiến Hy tông xúc động.

và tin tưởng ở Lượng. Vì thế, Lượng thăng tiến không ngừng trên đường quan lộ, quyền thế ngày càng lớn, từ quang lộc đại phu, lên trung kinh lưu thú, thượng thư tả thừa, rồi tả thừa tướng, thái bảo tam tỉnh sự, kiêm đô đốc nguyên soái có thể xem như đại quyền thần số một đời Kim Hy tông.

Tuy nắm được quyền bính, nhưng Lượng lại không làm chủ được vận mệnh của mình, Kim Hy tông là người hôn muội, đa nghi, tàn nhẫn và khát máu, nên Lượng luôn luôn nơm nớp lo sợ. Một lần, Lượng kỷ niệm sinh nhật, Kim Hy tông ban tặng nhiều quà. Hoàng hậu thấy thế cũng mang quà đến tặng. Lẽ ra chỉ là chuyện thường tình. Nhưng vì Hy tông và hoàng hậu đang xích mích với nhau, nên Hy tông nổi cơn thịnh nộ, sai đánh người mang quà và đoạt lấy quà tặng. Lượng lo sợ hết hồn. Lượng hiểu rằng Hy tông tính khí thất thường, lúc vui lúc giận làm việc tùy tiện, giết người lúc nào chưa biết chừng. Một lần khác, có kẻ vu cáo rằng Lượng phỉ báng Hy tông. Không cần phải trái, Hy tông đuổi Lượng ra khỏi cung. Lượng đi về hướng nam tới nơi bị đày ải, nhưng mới đến Lương Hương thì được Hy tông cho gọi về. Tuy rất lo lắng nhưng Lượng quay về. Tới triều đình mới biết Hy tông đổi ý phong Lượng làm bình chương chính sự.

Cảnh sống sớm tối thấp thỏm nơm nớp ấy đã khiến Lượng quyết trừ bỏ Hy tông. Đúng lúc này, một số người như bình chương chính sự Bình Đức, tả thừa phò mã Đường Quát Biện, đại lí khanh Ô Đới bị vua phạt đòn, lòng đầy uất hận.

Lượng tìm gặp họ, cùng họ bàn cách phế bỏ Hy tông. Kế sách bàn xong, y lại dùng mưu khiến Hy tông giết chết những đại thần trung thành với ông ta để trong triều sẽ không còn ai “tận trung” với vua nữa. Ngày 9 tháng 12 năm 1149, Hoàn Nhan Lượng nhờ nội ứng đem người lọt vào phòng ngủ của Hy tông, giết chết Hy tông. Hoàn Nhan Lượng lên ngôi vua trên vũng máu của Hy tông. Để tiêu diệt lực lượng chống đối, Lượng cho giữ kín tin Hy tông bị giết, làm giả thánh chỉ của Hy tông, lấy lí do lập hoàng hậu, triệu tập các đại thần tôi triều bàn bạc. Quần thần không hay biết gì đã vội vàng kéo đến. Hoàn Nhan Lượng cho võ sĩ mai phục bắt được Tào Quốc vương Tông Mẫn, tà thừa tường Tôn Hiền, cho xử tử ngay tức khắc. Rồi phong cho Bình Đức, Đường Quát Biện làm tả hữu thừa tưởng. Ô Đới làm bình chương chính sự, đổi niên hiệu là Thiên Đức.

Việc đầu tiên sau khi lên ngôi là phải diệt trừ tôn thất Hy tông để củng cố thế lực của mình. Lúc đó còn cháu của Thái Tông (một chỉ của Hy Tông) đang nắm quân quyền ở các địa phương, thế lực khá lớn. Không dẹp ngay ắt sẽ binh biến. Trước tình hình đó. Hoàn Nhan Lượng phải tìm cô để tiêu diệt đối phương. Trước hết, Lượng liên hệ với trung thư lệnh Tiêu Ngọc là bạn của Tông Bản, bắt ép Ngọc vụ cáo Tông Bản mưu phản, Tiêu Ngọc bị Lượng uy hiếp phải làm theo, vu cáo Tông Bản, nói rằng Bình Đức khi đi ra ngoài làm quan, đã mật ước với Tông Bản, hẹn ngày giờ trong ứng ngoài hợp để giết Lượng. Lượng nắm được “chứng cứ” đó, cho người đi triệu Tông Bản, nói hoàng thượng muốn tổ chức một cuộc chơi bóng ngựa, các quý tộc đại thần giỏi môn bóng ngựa về dự, Tông Bản không biết bị mưu hại, bèn cùng Tông Mỹ về kinh. Tông Bản, Tông Mỹ rằng mình không có ý mưu phản Lượng chẳng cần xét hỏi, lập tức xử tử họ. Giết được hai người tôn thất Hy tông có quyền lực lớn nhất. Lượng giết tiếp Đông Kinh lưu thú Tông Ý. Bắc Kinh lưu thú Khả Hỷ, Ích đô doãn tốt, Vương Tông Triết, lại sai Đường Quát Biện đi giết Bình Đức, đến cả Đông kinh lưu thú Tông Nhã một người lành như đất cũng không được tha, cả gia đình họ cũng bị. Như vậy con cháu Thái tông có hơn bảy mươi người bị giết, con cháu Tông Hàn có hơn ba mươi người bị giết, cả hai chỉ đó không sống sót một người nào. Sau vụ tàn sát đó, Lượng đã tiêu diệt hầu hết những người có thể giành ngôi hoàng đế với mình và cảm thấy đã có thể “giữ được giang sơn”.

Sau khi tiêu diệt được những người đối địch, Hoàn Nhan Lượng vẫn tiếp tục giết người, tùy tiện chém giết, chỉ cần không vừa mắt là có thể mất đầu. Thấy chỉ tôn thất Tà Dã không toàn tâm quy thuận ông ta cho viết thư tố cáo mưu phản, căn cứ vào thư tố giác đó mà giết cả họ Tà Dã và một số đại thần không tin cậy khác. Cuối cùng là giết thêm hơn một trăm ba mươi người nữa. Sự tàn nhẫn háo sát của Hoàn Nhan Lượng quả thật đã uy hiếp lòng người, nhưng mặt khác, nó làm cho quân thần và thân tộc hoảng sợ, xa lánh Hoàn Nhan Lượng. Tình hình lúc đó không khác gì trước kia, khi Hoàn Nhan Lượng dưới quyền của Kim Hy tông. Vốn là con vợ thứ, từ nhỏ đã bị vợ lớn và mọi người xem thường, nên hình như sự “phục thù” của ông ta rất mãnh liệt, không những Hoàn Nhan Lượng giết hết tôn thất Hy tông mà đối với thái hậu Đồ Đan, ông ta cũng không buông tha. Cha Lượng có ba. Bà Đồ Đan là vợ cả nhưng không có con, bà vợ thứ là Lý thị sinh được Trịnh vương Hoàn Nhan Xung, bà vợ ba Đại thị sinh được ba con trai, trong đó Hoàn Nhan Lượng là con trưởng. Bà Đồ Đan nhận nuôi Hoàn Nhan Lượng làm con, tuy nhiên Hoàn Nhan Lượng không thích điều này lắm. Bà Đồ Đan thấy Hoàn Nhan Lượng thông minh lanh lợi, đáng yêu nên rất thích cậu. Hơn nữa, bà Đồ Đan là người hiền hậu, rất hợp với mẹ đẻ của Hoàn Nhan Lượng, đáng lẽ ra Hoàn Nhan Lượng không có gì đáng oán ghét bà. Nhưng Hoàn Nhan Lượng không chịu yên phận. Mỗi khi thấy không vừa ý, Hoàn Nhan Lượng lại tìm cách trả thù.

- Khi Hoàn Nhan Lượng giết Hy Tông, bà Đồ Đan biết tin đã từng nói:

Hoàng đế tuy vô đạo, nhưng kẻ làm thần không nên như vậy!

Khi gặp Hoàn Nhan Lượng, bà cũng không chúc mừng Hoàn Nhan Lượng đã lên ngôi hoàng đế. Từ đó, Hoàn Nhan Lượng đem lòng căm giận bà.

Sau khi Hoàn Nhan Lượng lên ngôi hoàng đế, bà Đồ Đan và bà Đại thị đều được tôn làm Thái hậu. Một lần, bà Đồ Đan ăn mừng sinh nhật, Hoàn Nhan Lượng cùng mẹ đẻ đến chúc thọ. Khi bà Đại thị nâng cốc chúc, bà Đồ Đan đang mải nói chuyện với người khác không nhìn thấy, để bà Đại thị phải chờ một lúc. Hoàn Nhan Lượng tức lắm. Hôm sau, Hoàn Nhan Lượng gọi mấy người mệnh phụ nói chuyện với bà Đồ Đan lại, đánh cho họ một trận. Bà Đại thị thấy chuyện không hay, có nói với Lượng, nhưng Lượng bảo:

- Nay con đã là hoàng đế, sao có thể như trước, để người làm ngơ.

Sau khi bà Đại thị chết, Lượng mới đón bà Đồ Đan về trung đô. Bề ngoài Lượng tỏ ra rất hiếu thuận, thường tới vấn an bà, nhiều lần dẫn các quan trong triều đến mừng thọ, tự mình hầu hạ bà, làm cho mọi người tường Lượng là người chí hiếu, đến bà Đồ Đan cũng không nghi ngờ. Sau này, Lượng thấy bốn người con của Hoàn Nhan Sung con nuôi bà Đồ Đan đều đã lớn và có quyền bính, mà bà Đồ Đan lại hay kết giao với một số đại thần, có ý chống lại mình, nên Lượng quyết trù bà Đồ Đan. Lượng mua chuộc một cô hầu gái của bà Đồ Đan là Cao Phúc Hương, cho cô ta giám sát bà Đồ Đan, lấy được chứng cứ “mưu phản” của bà, cho người giết chết, rồi đốt xác bà vứt xuống sông, các hầu gái quanh bà Đồ Đan đều bị giết cả.

Trong lịch sử Trung Quốc cổ đại, có không ít những hoàng đế tàn nhẫn và khát máu như Nhan Lượng. Nhưng về những hành vi hoang dâm vô sỉ, thì ít người so được với Lượng. Đến như Tùy Dạng đế Dương Quảng khét tiếng về mặt này, so với Lượng vẫn chưa thấm vào đâu.

Khi còn làm tể tướng, Lượng chỉ có ba người thiếp. Đến khi lên ngôi vua, trong cung số phi tần không đếm nổi. Lượng còn vô sỉ đến mức cướp đoạt cả phi tần của các đại thần, và còn đứng hàng đầu các hoàng đế cổ đại Trung Quốc về những hành vi loạn luân.

Lượng đã từng nói với viên đại thần tâm phúc Tiêu Dụ rằng:

- Sau khi ta lên ngôi, con cái không nhiều, các phụ nữ trong họ, nhiều người họ xa, có thể đưa vào trong cung.

Tiêu Dụ vẫn còn biết điều, khuyên rằng:

Bệ hạ lên ngôi, diệt nhiều tôn thất, tuy họ đáng tội thật, nhưng lòng người chưa phục. Nếu đưa những thê thiếp của họ vào cung, trong đó lại có số người có họ với bệ hạ, e rằng sẽ làm cho người đời dị nghị.

Nhưng Hoàn Nhan Lượng không nghe, Tiêu Dụ đành phải làm theo.

Kết quà là, có bà thím của Hoàn Nhan Lượng được phong làm Chiêu phi, con dâu của Tông Bản, hai con dâu của Tông Cố, và em dâu của Bình Đức đều bị đưa vào cung. Bà thím của Hoàn Nhan Lượng (sau được phong làm Chiêu phi) đã có một con gái, Lượng ăn nằm với cả mẹ lẫn con. Người thím họ của Lượng, con gái của Tông Bản (em họ của Lượng), con gái của Tông Vọng (cũng là em họ của Lượng), con gái Tông Bật (cũng là em họ của Lượng) và sáu bảy cháu gái ngoại của Lượng, và nhiều cô gái có quan hệ ruột thịt với Lượng, dù đã có chồng đã có con, Lượng đều cưỡng ép họ vào cung để thỏa mãn dục vọng của mình.

Đối với những người con gái có nhan sắc, Lượng tìm cách chiếm đoạt, không từ một thủ đoạn nào. Quan tiết độ sứ Ô Đới đã từng giúp Lượng diệt Hy tông có vợ là Định Ca nổi tiếng xinh đẹp, Lượng tìm mọi cách để đoạt được Định Ca rồi giết Ô Đới. Em gái Định Ca là Văn Ca cũng rất đẹp, Lượng ép chồng Văn Ca phải từ hôn, để rồi đưa Văn Ca vào cung. Vợ Kim Thế tông, bà Ô Lâm Đáp cũng là người đẹp tuyệt thế giai nhân, Lượng dĩ nhiên không tha, cho lệnh triều kiến. Bà Ô Lâm Đáp dĩ nhiên hiểu triệu kiến là thế nào, quẫn bức quá, đành tự vẫn.

Sự dâm lạc của Hoàn Nhan Lượng không có giới hạn, dù ngay giữa thanh thiên bạch nhật, hay ở ngay trong triều, không hề kiềm giữ. Khi có cung phi trước mặt, Lượng thường quăng một vật xuống đất, bắt thị vệ tả hữu đứng nghiêm quanh vật đó, hai mắt nhìn chăm chắm vào đó, không được quay đầu liếc nhìn, nếu không sẽ bị chém đầu. Ông ta còn có một quy định rất tàn bạo: đàn ông phục vụ trong cung, nếu liếc nhìn phi tần, sẽ bị móc hai mắt; ra vào cung không được đi một mình, mà phải đi bốn người, người nào đi ra ngoài lối đã quy định sẽ chém đầu; nam nữ nếu vô ý đâm vào nhau, ai lên tiếng trước được thưởng quan tam phẩm, ai lên tiếng sau bị chém đầu, cùng lên tiếng thì hai người đều được miễn tội.

Về những chuyện hoang dâm vô sỉ của Lượng không những sử sách để lại nhiều tư liệu mà không ít sự tích dã sử cũng được lưu truyền, trong đó có truyện “Hải Lăng vương tùng dục táng thân” (Hải Lăng vương chết vì dâm dục). Có thể nói rằng trong bối cảnh uế tạp của công đình Trung Hoa cổ đại, Hoàn Nhan Lượng là một kẻ loạn luân, vô sỉ, hung tàn, bạo ngược bậc nhất, hành vi của Lượng không bút nào tả xiết.

Lượng từng nói với đại thần Hoài Trinh:

- Ta có ba điều nguyện ước, một là đại sự quốc gia do ta quyết định, hai là đi đánh nước ngoài, bắt quân vương đến hỏi tội, ba là lấy được vợ đẹp thiên hạ.

Điều thứ nhất và điều thứ ba Lượng đã “thực hiện” được và để thực hiện được điều thứ hai, Lượng phải đi đánh Tống, thế là Lượng chuẩn bị đánh Tống.

Nghe nói Hoàn Nhan Lượng có đọc bài từ “Vọng Hải triều” của Liễu Vĩnh - một nhà thơ Nam Tống - viết, mà tự cảm vọng về Tống. Bài từ nói về cảnh phồn hoa của Lâm An, đô thành Nam Tống, trong đó có câu “Tam thu quế tử, thập lý hà hoa” (Rừng quế ba thu, hoa sen mười dặm) đã nung nấu trong đầu Lượng ý đồ “quất roi vượt sông”. Một số quan lại trong triều biết Hoàn Nhan Lượng ngưỡng mộ phong vật phương Nam, nên lại hùn vào, họ nói Lưu Qúy phi của Nam Tống là bậc quốc sắc thiên hương, ngay cả Tây Thi thời Xuân Thu hay Hoa Nhụy phu nhân của Hậu Thục cũng không sánh bằng. Hoàn Nhan Lượng nghe vậy càng thêm ngứa ngáy, cho người may sẵn áo cho Lưu Qúy phi, đánh xong Nam Tống, bắt nàng về là có áo mặc. Nhưng điều đó chỉ là phụ, cái chính là Lượng muốn diệt Nam Tống thống nhất cả nước, khuếch trương uy thế để lưu danh là bậc hoàng đế lập nên sự nghiệp muôn dời.

Sau nhiều cuộc tranh cãi kịch liệt, Lượng không nghe theo kiến nghị của các sĩ phu, ngang nhiên quyết định đánh Tống, rời kinh đô về Biện kinh. Trước hết, Lượng ra sức bắt lính để mở rộng quân đội, phàm những người trên hai mươi và dưới năm mươi tuổi đều phải đi lính, không được ở nhà phụng dưỡng mẹ cha.

Việc thứ hai là phải chuẩn bị khí giới và ngựa. Đương thời, một tấc cánh tên giá đắt đến hàng ngàn vàng. Thậm chí, cả quạ và chim sẻ cũng bị bắt để vặt lông vũ. Ngựa trong nước bị trưng dụng hết, phải là quan thất phẩm trở lên mới được giữ một con để dùng. Do điều động hỗn loạn, ngựa phía đông điều sang tây, ngựa phía tây điều sang đông, ngựa chết dọc đường khá nhiều. Ngựa đến nơi không có lương thảo, Hoàn Nhan Lượng lệnh cho thả cỏ tại chỗ, ngựa gặm tất cả lúa non, nhiều nơi không thu được thóc lúa. Trong cảnh bắt lính trưng ngựa tàn khốc như vậy, nông dân các nơi đã dựng cờ khởi nghĩa, tại Lâm Nghi, Hải Châu, Đan Châu, Đại danh phủ, Tế nam phủ, phong trào dấy lên mạnh mẽ giáng cho Hoàn Nhan Lượng những dờn nặng nề. Nhiều người khuyên Lượng đừng đánh Tống, nhưng Lượng một mực không nghe, chia quân làm bốn lộ lên đường nam tiến.

Trong quá trình nam tiến, nhiều người Nữ Châu không muốn xuống phía nam đã bỏ trốn về phương Bắc. Lúc này Hoàn Nhan Ung đã giết đại tướng Cao Phúc Tồn do Hoàn Nhan Lượng phải đến theo dõi ông, tự xưng hoàng đế, đổi niên hiệu là Đại Định, đời sau gọi là Kim Thế tông. Thấy tỉnh thần binh sĩ đã dao động, Hoàn Nhan Lượng rằng không còn sức nam tiến, nhưng trong tình thế có nhà mà khó về, Lượng đành cứ vượt sông tác chiến, mong kiếm được một địa bàn trú chân ở phương nam, Lượng hạ lệnh: “Quân sĩ chạy thì giết bồ lý diễn, bồ lý diễn chạy thì giết mưu khắc, mưu khắc chạy thì giết mãnh an, mãnh an chạy thì giết tổng quản” (bò li diễn, mưu khắc, mãnh an, tổng quản là các cấp bậc từ thấp đến cao trong quân đội đời nhà Kim. N.D.). Đồng thời hạ lệnh trong ba ngày toàn quân phải vượt được sông, hạ lệnh như vậy nhằm ngăn quân linh bỏ chạy, nhưng không ngờ ngược lại, toàn quân lo sợ hoảng hốt, nhiều người muốn nổi dậy giết Hoàn Nhan Lượng. Sớm ngày 27 tháng 11 năm 1161, Triết Tây bình mã đò thống chế Hoàn Nhan Nguyên dẫn binh xông vào hành dinh Hoàn Nhan Lượng, dùng tên bắn Lượng bị thương rồi bắt mà giết chết. Cuộc đời nhục nhã của Lượng đến đây kết thúc. Sau khi chết, Hoàn Nhan Lượng bị Kim Thế tông giáng xuống làm Hải Lăng vương. Thực ra. Hoàn Nhan Lượng không chỉ là một ông vua dâm đãng, hiếu chiến, tàn bạo. Về mặt cải cách xã hội, Lượng lại là người tài giỏi, ông ta đã tiến hành những cải cách kinh tế và khoa cử có lợi cho sự tiến bộ xã hội, hai lần dời đô từ phương Bắc về Nam, xúc tiến được sự giao lưu văn hóa giữa các dân tộc. Nhưng những thành quả của cải cách đó, lại bị tinh hiếu chiến của chính Lượng phá hủy, khiến đất nước Trung Hoa bị lâm vào tai họa to Iớn. Do tính cách của Lượng, trong vòng mười năm, chính trị trong nước ngày càng thối nát, mặc dù việc tàn sát tông tộc và cảnh dâm loạn cung đình chỉ xảy ra ở xã hội thượng tầng, nhưng dột từ nóc dột xuống, đời sống xã hội không thể không bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Vì thế có thể nói thành tích chính trị của Lượng không phải là đáng kể.

Với trí tuệ, tài năng và học thúc của mình, Hoàn Nhan Lượng rất có thể trở thành một ông vua tốt, nhưng do lối sống bại hoại, nhất là do dục vọng khôn đầy, tham vọng vô bờ bến, Lượng đã trở thành một kẻ hôn quân tàn bạo và vô sỉ nổi tiếng trong lịch sử Trung Hoa. Giữa minh quân và hôn quân chỉ khác nhau một suy nghĩ.

Tài có thể tự lập, dục có thể tự hủy, tài không phải ai ai cũng có, dục do trời sinh, vì vậy tài năng cần được trân trọng, dục vọng cần được hạn chế. Ngày nay hai chữ “thận”, “độc” đã thành xa lạ với mọi người, nhưng phàm ai có chí thành công trong sự nghiệp, phải biết coi trọng cái đạo tu thân đó. Lưu Thiếu Kỳ trong “Bàn về sự tu dưỡng của đảng viên cộng sản”, đã từng khuyên đảng viên phải học phương pháp tu thân “thận”, “độc” của người xưa, ngày nay nhìn lại, nó vẫn còn ý nghĩa nhất định.

“Không tích suối sao thành sông”, nếu không làm được cái việc nhỏ “thận” và “độc” để tích lũy tố chất tốt đẹp cho mình sẽ có một ngày những dục vọng riêng sẽ lan tràn. Hàng ngàn năm nay, lịch sử đã chứng minh điều đó, những ai không biết tránh thì kết cục chỉ chuốc lấy thất bại.

Tài lớn thì dục cũng lớn, hình như đó cũng là quy luật, nhưng nếu không kiềm chế được dục, thì tài khó phát huy, mà có phát huy, thì rồi cũng thân bại danh liệt mà thôi! Gương xưa còn đó, ví dụ trong thực tế cũng có nhiều, phân biệt rõ ràng tài, dục chẳng lẽ không phải là điều mà những người có chí cần suy ngẫm sao?

13. THUẬT CỦNG CỐ QUYỀN LỰC CỦA CHU NGUYÊN CHƯƠNG

Từ thời Tam Hoàng, Ngũ Đế theo truyền thuyết, trong ba bốn ngàn năm lịch sử, dân tộc Trung Hoa đã trải qua ba bốn chục triều đại, vị hoàng đế khai quốc giết nhiều người nhất để củng cố quyền lực, có lẽ chính là Minh thái tổ Chu Nguyên Chương.

Tục ngữ nói: “Nhất triều thiên tử nhất triều thần” (Mỗi đời vua đều có một triều quan riêng). Thực ra, câu nói đó không đúng lắm, một triều thiên tử nhất định phải đổi một triều thần, nhưng một triều thần vị tất đã ổn, “đi với vua như đi với hổ”, điều đó hoàn toàn đúng. Hổ là vua của trăm thú, ví hổ với vua, là nói đạo lang sói, câu ví đó có ngụ ý sâu sắc, điều đó thật phù hợp với lịch sử Trung Hoa. Vì sao hoàng đế khai quốc chú trọng củng cố quyền lực hơn các hoàng đế kế thừa? Điều đó rất dễ hiểu, trước hết là thuở khai quốc, đất cát lộn nhào, cá rồng lẫn lộn, nhiều loại người chui vào đội quân mở nước, nếu không thanh lọc sẽ sinh mầm đại họa. Thứ nữa là, thuở khai quốc, có rất nhiều người nắm quân quyền, uy thế lớn, nếu không trừ diệt, công lớn làm mờ chúa, tài lớn át chúa, quyền lớn lấn chúa, ba cái cộng lại ắt thành hậu họa. Đặc biệt nhất là điểm thứ ba chính là vì kế lâu dài, lo cho con cháu về sau. Về điểm này, ta hãy lấy Chu Nguyên Chương ra làm ví dụ. Khi Chu Nguyên Chương hạ lệnh giết khai quốc công thần Lý Thiện Trường, thái tử Chu Tiêu Tăng từng khuyên gián:

- Phụ hoàng giết người đã quá nhiều rồi e rằng tổn thương đến hòa khí.

Chu Nguyên Chương nghe vậy không nói gì. Hôm sau ông ta cho gọi thái tử tới, vứt một cái que đầy gai xuống đất rồi bảo thái tử nhặt lên, thái tử lộ vẻ ngại khó, Chu Nguyên Chương hèn cười nói:

- Ta cho con cầm cái que gai, con ngại gai sẽ làm đau tay con, nay nếu bỏ gai đi, chắc con không ngại. Nay ta diệt đại thần, chính là bỏ gai cho con đó, chẳng nhẽ con không hiểu ý của ta sao?

Ai ngờ thái tử là người đọc nhiều sách thánh hiền, nghe lời cha xong vẫn bỏ ngoài tai, còn cúi đầu nói tiếp:

- Trên có vua Nghiêu Thuấn, dưới có dân Nghiêu Thuấn!

Câu nói ám chỉ Chu Nguyên Chương là hôn quân bạo chúa, Chu Nguyên Chương giận quá nhấc luôn cái bàn nhỏ trước mặt ném vào người thái tử. Thái tử thấy vậy sợ quá, liền rút trong người ra một vật cuộn tròn vứt xuống đất rồi co cẳng chạy, Chu Nguyên Chương nhặt vật đó lên, mở ra xem thì là bức tranh “Mẹ địu con”, bất giác giật mình mới thôi truy cứu tội của thái tử. Nguyên là, năm xưa, khi Chu Nguyên Chương còn đang đánh nhau với Trần Hữu Lượng, hai mươi vạn quân phải chống với sáu mươi vạn quân của Lượng, tình thế rất nguy. Mà hoàng hậu phải địu con đánh giặc, nhưng cuối cùng đã chiến thắng. Sau đó, để ghi nhớ giai đoạn lịch sử gian nan này, Chu Nguyên Chương cho vẽ bức tranh “Mẹ địu con”. May nhờ có bức tranh ấy cứu được thái tử, nếu không thì thái tử có tới một trăm đầu cũng không giữ nổi. Câu chuyện trên cho ta thấy hoàng đế khai quốc giết công thần như thế nào.

Khi triều Minh mới lập, Chu Nguyên Chương đúng là bận quên ăn quên ngủ, thức khuya dậy sớm, tiếp kiến đại thần, phê duyệt văn thư, không chơi bời, ăn mặc rất tiết kiệm. Mặc dù vậy, lớp địa chủ quan lại mới nổi lên trong chiến tranh vẫn tìm mọi cách gian lận, bóc lột nhân dân, một số công thần từng nam chinh bắc chiến thì sinh ra công thần kiêu ngạo, chuyên quyền coi thường pháp luật, cướp đoạt của cải, làm cho mâu thuẫn vừa dịu đi nay lại trở nên gay gắt dần. Nhiều nơi đã xảy ra các cuộc khởi nghĩa nhỏ của nông dân, lại thêm tàn quân của triều nhà Nguyên ở phương bắc quấy nhiễu, bờ biển đông nam có giặc lùn xâm nhập, làm cho triều Minh vừa được kiến lập bị lâm vào hoàn cảnh trong nhiễu ngoài khốn.

Trước tình hình đó, Chu Nguyên Chương phải áp dụng một loạt biện pháp để củng cố quyền lực.

Một là, cải cách quan chế, giảm bớt quyền lực Trung thư tỉnh và Đại đô đốc phủ, chia nhỏ các cơ quan hành chính, quân sự, đưa các hoàng thân về các nơi giám sát, như vậy quyền hành tập trung vào một người là hoàng đế.

Hai là, lập Đô sát viện, dưới đặt mười ba đạo giám sát ngự sử, thi hành hình phạt nghiêm khắc. Quyền lực của Đô sát viện là kiểm tra hành vi của các quan, tuy chỉ là bậc quan thứ bảy nhưng giám sát ngự sử được quyền nói bất cứ điều gì, tố cáo bất cứ cấp quan nào: đại thần gian tà lạm dụng chức trách, tiểu nhân dùng kế hại người, gây cảnh nhiễu loạn, tham của hối lộ, thu thuế bừa bãi, sử dụng tà thuật,… Nhiều quy định của “Minh luật” tới nay xem lại vẫn thấy thật tàn khốc.

Ví dụ: xử trảm kẻ gian tà xiểm nịnh dẫn đến việc xử tử người chưa đáng tội; nếu có một người bị tội chết, một người khác xin xỏ cho khỏi chết, thì người xin xỏ đó bị chém đầu, dù là quan xử án, nếu như cấp trên sai khiến, giảm hoặc tăng hình phạt với tội phạm cũng bị xử tử, con cái phải vào hầu các nhà quan, gia sản bị sung công. Đối với tội tham ô, Chu Nguyên Chương nhận thức rất sâu sắc, cho rằng nó có quan hệ trực tiếp tới không khí chính trị, thậm chí cả sự tồn vong của quốc gia, ông nói:

Tội các quan lại không gì nặng hơn tham ô.

Ông cho rằng nếu không trừ được tệ nạn này thì không thể thực hiện được một nền chính trị lành mạnh.

Vì vậy “Minh luật” quy định quan lại phải liêm khiết chỉ công, khi đi làm việc bằng xe công không được chờ đồ vật riêng, áo quần mang theo không quá mười cân, cứ quá năm cân là phạt đánh mười roi, nếu quá mười cân thì tăng gấp lên thậm chí có thể phạt đánh tới sáu mươi roi. Kẻ tham ô, nhẹ nhất là đầy lên biên giới phía Bắc, nếu tham ô tính ra quá sáu mươi lạng bạc thì xử bêu đầu lột da. Cụ thể là chặt đầu phạm quan, sau đó lột da đầu treo ngọn rào, lấy da nhồi cỏ đặt ở ngoài miếu hoặc gần công đường để cảnh cáo các quan lại về sau không được tham nhũng như vậy. Biện pháp này của Chu Nguyên Chương không lấy gì làm “nhân đạo”, nhưng có hiệu quả sau khi thực hiện được một thời gian, việc cai trị có chuyển biến rõ rệt.

Tuy vậy, vẫn còn một số quan lại vẫn liều lĩnh thử phép. Năm 1785 (Hồng Vũ năm thứ mười tám) có người tố cáo nhị ti và hộ bộ thị lang Quách Hoàn câu kết tham nhũng. Chu Nguyên Chương lập tức điều tra, truy ra được bảy trăm vạn thúng thóc. Ông tức giận cho xử tử toàn bộ quan lại tả hữu thị lang trở xuống của lục bộ. Sau khi tra cứu, những người liên quan cũng bị giết, tổng số người chết, bao gồm cả quan lại và địa chủ, tới hàng vạn. Sau cuộc tấn công khốc liệt đó, kết hợp cách trị lí tổng hợp, việc trị nước đã có một diện mạo mới.

Ba là, thực hiện giám sát đặc biệt với quan lại. Chu Nguyên Chương thành lập Tuần kiểm ti và Cẩm y vệ. Tuần kiểm ti phụ trách kiểm tra việc đi lại trong cả nước. Không ai được phép đi quá một trăm dặm ra ngoài, nếu quá, phải làm thẻ thông hành, để nhằm ngăn chặn dân các vùng liên kết nhau làm phản. Cẩm y vệ phụ trách giám sát các quan, trên phố bố trí đầy quân Cẩm y vệ, một lời nói và cử chỉ của quan lại và dân chúng đều đến tai hoàng đế. Một lần bác sĩ Tiên Tê, tan triều về nhà, trên đường ông vừa đi vừa ngâm thơ:

Áo xiêm mặc sẵn húc canh tư,

Triều kiến Ngọ môn chê muộn giờ,

Bao giờ vui thú điền viên nhỉ,

Say sưa một giấc đến bữa trưa!

Ngày hôm sau lên triều, Chu Nguyên Chương nói với Tiền Tề:

- Hôm qua khanh làm thơ hay lắm, nhưng trầm đâu có “chê” khanh, đổi chữ “chê” đó thành chữ “lo” được không?

- Tiền Tề nghe vậy vội giập đầu lạy, vã mồ hôi hột. Cũng may Chu Nguyên Chương không truy tội, mà chỉ muốn tỏ rằng việc gì ông cũng biết, nên Tiền Tề mời thoát nạn. Lại bộ thượng thư Ngô Lâm đã cáo lão về nghỉ hưu, không làm gì nữa và Chu Nguyên Chương đâu có tha, vẫn cho Cẩm y vệ theo dõi. Một hôm, một mật vụ hỏi một nông phu đang cấy mạ ngoài đồng:

- Ở đây có vị Ngô thượng thư về nghỉ hưu không?

Lão nông phủi tay đáp:

- Lão chính là Ngô Lâm đây.

Chu Nguyên Chương nhận được báo cáo, yên chí biết Ngô Lâm không hoạt động chống đối gì, bèn ban thưởng cho ông. Đại học sĩ Tống Liêm là học giả nổi tiếng, rất trung thành với Chu Nguyên Chương, nhưng Chu vẫn không an tâm, cho mật vụ theo dõi: Một hôm, Tống Liêm tiếp khách ở nhà, mật vụ theo dõi báo cáo với Chu Nguyên Chương cả danh sách khách mời và thực đơn. Hôm sau vào triều, Chu Nguyên Chương hỏi Tống Liêm chuyện mời khách thế nào, Tống Liêm nói lại mời những ai ăn những gì. Chu nghe xong rất hài lòng nói:

- Tống học sĩ nói thực, không dối ta!

Quốc tử giám tế tửu Tống Nặc một hôm chán nằm nhà, mật vụ theo dõi cho là ông có gì bất mãn với vua, bèn vẽ lại cảnh Tống Nặc buồn như thế nào, báo lại cho Chu Nguyên Chương. Hôm sau vào triều, Chu hỏi Tống Nặc có gì buồn bực ở nhà, Tống Nặc ngạc nhiên hỏi làm sao Thái tổ biết được việc nhà của ông ta. Thái tổ mới đem bức họa ra cho Tống Nặc xem, làm Tống Nặc giật mình ngất xỉu. Cứ vậy Chu Nguyên Chương biết hết mọi lời nói và hành vi của các quan làm cho họ không dám nho nhe, quả đã làm được cái sự “thận” và “độc” mà cổ nhân đã nói thì còn ai dám trái ý nữa!

Bốn là, thực hiện khống chế bằng dư luận, để xây dựng địa vị chí tôn của mình trong ý thức mọi người. Theo con mắt mọi người, Chu Nguyên Chương xuất thân thấp hèn, tổ tiên đời đời là nông phu làm ruộng cho địa chủ, hơn nữa, Chu Nguyên Chương đã từng làm hòa thượng, vì vậy việc Chu Nguyên Chương làm vua không những không phù hợp tiêu chuẩn của thời đó, mà còn là sự lăng nhục với dân chúng, nhất là các văn nhân xuất thân quy tộc càng xem thường ông, họ không chịu ra làm quan triều Minh. Ví dụ hai chú cháu nho sĩ Hạ Bá Khởi ở Quy Khê, để có cớ không làm quan, đã chặt đứt ngón tay mình. Chu biết vậy cho triệu họ đến hỏi:

- Mấy năm loạn lạc các ngươi ở đâu?

Họ trả lời:

- Khi giặc khăn đỏ hoành hành, chúng tôi ẩn náu ở vùng Mẫn Cống.

Chu Nguyên Chương nghe xong cả giận vì chính ông là quân khăn đỏ, mà Hạ Bá Khởi dám gọi là giặc thì thật to gan, lập tức cho đem xử tử, và ban lệnh rằng khi triều đình vời triệu, nếu trí thức nào không chịu hợp tác với triều đình sẽ bị chặt đầu tịch thu gia sản.

Chu Nguyên Chương không có được bao lăm chủ nghĩa nên rất ghét những văn từ có chạm đến mình, mà đặc biệt ưa thích những thứ văn hợp ý mình. Một hôm, ông ta vi hành đến ngôi chùa Đa Bảo vùng Giang Hoài, thấy trong chùa nhiều Đa Bảo Như Lai, bèn nói:

- Chùa tên Đa Bảo, có rất nhiều Đa Bảo Như Lai.

Học sĩ Giang Hoài Tố cùng đi muốn thử tài ứng đối của quân thần, bèn họa theo:

- Quốc hiệu Đại Minh, không đâu hơn Đại Minh hoàng đế.

Chu Nguyên Chương cả mừng. Bèn thăng cho Giang Hoài Tố làm lại bộ thị lang. Ở vùng Giang Hoài tình cờ Chu Nguyên Chương gặp một người bạn cũ là Trần Quân Tá. Trần Quân Tá có chút tài danh. Chu Nguyên Chương rủ đi chơi cùng ra vùng Hoài Dương. Một hôm Chu Nguyên Chương đang ăn cơm ở một quán nhỏ, bỗng sinh ý ra đối:

- Tiểu thôn điếm, dăm ba chén rượu chẳng có đông tây. (Chẳng có đông tây tức là chẳng có thứ gì)

Trần Quân Tá đối ngay:

- Đại minh quân nhất thống muôn phương, không phân nam bắc.

Chu Nguyên Chương rất mừng, muốn Trần Quân Tá làm quan bên ông ta, nhưng Trần Quân Tá quen cuộc sống phiêu bạt không chịu, nên cũng không ép. Mấy ngày sau, Chu Nguyên Chương gặp một sĩ phu dáng văn nhã phong lưu, hỏi chuyện biết ông ta là giám sinh phủ Trùng Khánh, Chu Nguyên Chương bèn lệnh cho ông ta phải đối câu đối với mình, Chu Nguyên Chương ra vế đối:

- Thiên lí vi trùng, trùng sơn trùng thủy, Trùng Khánh phủ1

Người kia không cần suy nghĩ đối lại:

- Nhất nhân vị đại, đại bang đại quốc, Đại Minh quân2.

Chu Nguyên Chương mừng lắm, hôm sau cho người tặng ông ta hai ngàn lạng vàng.

Nhưng nếu ai vô ý mà mạo phạm hoặc nói cạnh khóe đến mình, lập tức Chu Nguyên Chương sát hại ngay. Ví dụ, giáo dụ Hứa Nguyên làm “Vạn thọ hạ biểu” (biểu mừng thọ) trong đó có câu “Thể Càn pháp Khôn, tảo sức Thái bình”3 vì “pháp Khôn” đồng âm với chữ “phát Khôn” khác nghĩa là cắt trọc tóc. Chu Nguyên Chương nghi là châm chọc ông trước đây là hoàng thượng “tảo sức” đồng âm với chữ “tảo thất” nghĩa là sớm mất, thế là vị giáo dụ này chết oan. Học huấn đạo phủ Hoài Khánh là Lã làm bài “Tạ tích mã biểu” trong đó có câu “Tống chiêm đế phi” chữ “phi” ở đây là phi lộ, nhưng vì đồng âm với chữ “phỉ” là không, nên Chu Nguyên Chương nghi là nói “đế phi” là ẩn ý nói Chu Nguyên Chương không làm nổi hoàng đế, bèn chặt đầu. Huấn đạo Lâm Vân ở Hào Châu trong bài “Tạ đông cung tích yến kiềm” có câu “Thức quân phụ dĩ ban tước lộc”, trong đó Thức quân phụ” đồng âm với “thất quân phụ”. Học dụ Giả Trước ở huyện Tường Phủ làm bài “Chính đán hạ biểu” có câu “Thử pháp tượng nguy”, vì “thư pháp” có thể hiểu là “Khứ phát” (cắt tóc), Chu Nguyên Chương đều hiểu là thất kính với ông ta, cho tử hình tất. Mỗi lần lễ tết, các nơi viết biểu tạ ơn, không tránh khỏi những câu ca tụng công đức, biết đâu vì những câu đó mà các văn nhân lâm vào tai họa. Quái đản nữa là giáo thụ học phủ Hàng Châu Từ Nhất Quỳ trong biểu tạ ơn có câu “Quang thích chi hạ, thiên sinh vạn nhân, vì thế tác tắc”. Câu đó đồng ý ca tụng công đức không còn gì hơn, nhưng Chu Nguyên Chương xem xong lại giận dữ, đùng đùng nói:

- “Sinh” là tăng, nói ta là hòa thượng, “quang” tức là sạch trơn không có gì, chửi ta là thằng trọc “tắc” gần với âm tặc, cho ta là kẻ cướp, thế là vị giáo thụ nọ vì mấy câu xu nịnh đó mà ô hô ai tai! Trong cái ngục tù chữ nghĩa tàn khốc như vậy, các văn nhân đành co mình lại không dám bàn chuyện cao siêu, phát biểu chính kiến gì, mà ngay cả nói chuyện hoặc viết văn cũng đều phải vô cùng cẩn thận, nếu không chẳng biết lúc nào tai họa sẽ giáng lên đầu họ.

Chu Nguyên Chương dùng những thủ đoạn trên để cải thiện sự cai trị của mình, củng cố quyền lực, dựng xây uy tín, ông ta rất thẳng tay với những công thần mưu phản chống đối. Vụ án mưu phản Hồ Duy Dung và vụ án Lam đảng không những là hai vụ án lớn dưới triều Minh còn là những vụ án khét tiếng trong lịch sử Trung Quốc. Bốn năm vạn người đã chết trong hai vụ này, quan lại trong triều vắng hẳn, từ đó về sau, chiếc “trượng gai” quyền lực của Chu Nguyên Chương không còn một chiếc gai cứng nào có thể đâm vào tay được nữa.

Các công thần khai quốc, về võ công nổi tiếng có Từ Đạt, Thường Ngô Xuân, văn thần nổi tiếng có Lý Thiện Trường,

Lưu Cơ là bậc kỳ tài, phán đoán việc không sai bao giờ, ông nhiều lần từ chối tước quan Chu Nguyên Chương phong cho ông, vì ông biết tính tình Chu Nguyên Chương hẹp hòi, khó ở lâu, cộng sự lâu dài sẽ có phen tai họa. Lý Thiện Trường làm quan tới Hữu thừa tướng, hàm Hàn Quốc công, có vẻ kiêu ngạo. Chu Nguyên Chương dần dần không ưa Lý Thiện Trường muốn để Lưu Cơ thay làm Hữu thừa tưởng. Lưu Cơ nói:

- Thiện Trường là lão thần có công, có thể điều khiển các tướng, không nên đổi.

Chu Nguyên chương lấy làm lạ hỏi:

- Thiện Trường nhiều lần nói xấu khanh, sao khanh lại nói hay cho Thiện Trường, ta muốn thay khanh làm Hữu tướng, khanh thấy sao?

Lưu Cơ gật đầu nói:

- Thay tướng như thay cột cung điện này phải có cột to hơn, nếu dùng cột nhỏ sẽ bị gây sập, thần chỉ là hàng cột nhỏ, sao làm được Hữu thừa tướng.

Chu Nguyên Chương hỏi:

- Dương Hiến thế nào?

Lưu Cơ nói:

- Dương Hiến biết của không biết người.

Lại hỏi:

- Uông Quảng Trường thì sao?

Đáp:

- Xem việc rộng cao, không bằng Hiến.

Lại hỏi:

- Hồ Duy Dung thế nào?

Lưu Cơ vội lắc đầu:

Không được! Không được! Một con nghé con, dùng ngay sẽ gây cày, họa không nhỏ!

Chẳng bao lâu, Dương Hiến vì vu cáo người bị xử chết, Lý Thiện Trường bị bãi chức thừa tướng, Hồ Duy Dung lên làm Thừa tướng. Hồ Duy Dung biết chuyện Lưu Cơ nói xấu mình, trong lòng căm tức, tìm cách vu cáo con của Lưu Cơ và hãm hại Lưu Cơ. Lưu Cơ uất quá sinh bệnh, Chu Nguyên Chương cho người đưa về Thanh Điền, ít lâu sau qua đời ở đó.

Hãm hại xong Lưu Cơ, Hồ Duy Dung đắc ý lắm, càng làm càn, chuyên quyền các việc sinh sát các họ trong triều, quyết đoán việc không cần đến tấu xin, các sở tâu ông ta đều tự bóc đọc trước, cái nào không lợi cho mình thì im đi. Những kẻ cơ hội trong triều chạy theo Hồ Duy Dung, trong nhà Hồ Duy Dung vàng bạc châu báu nhiều vô kể. Ngụy quốc công Từ Đạt thấy chướng mắt, bí mật tâu với vua về tội gian tà của Hồ Duy Dung, Chu Nguyên Chương không tin lời Từ Đạt, lại còn nói việc này cho Hồ Duy Dung biết. Hắn rất căm giận Từ Đạt. Thế là Hồ Duy Dung tìm cách mua chuộc người trông cửa nhà Từ Đạt để người này vu cáo Từ Đạt, không ngờ người này lại đi báo cho Từ Đạt biết, Hồ Duy Dong đâm lo sợ, vào triều ngày nào cũng nơm nớp, sợ tai họa sẽ đến, mấy ngày sau không có chuyện gì mới yên tâm. Sau vụ đó Hồ Duy Dong không còn dám đưa cái thói hại ngầm ấy ra nữa, mà tỉnh chuyện phải tìm thêm chỗ dựa cho mình. Hắn tìm tới Lý Thiện Trường, vì tay Lý không làm Thừa tướng nữa, nhưng Chu Nguyên Chương vẫn trọng ông ta, Lý Thiện Trường vẫn thường hay ra vào cung đình. Hồ Duy Dong mượn người làm mối gả con gái cho con trai Lý Thiện Trường, Hồ Duy Dong có thêm Lý Thiện Trường chỗ dựa, lại bắt đầu hung hăng. Vừa may lúc đó tại quê nhà của Hồ Duy Dong ở Định Viện, dưới giếng nước mọc lên ngọn măng cao tới mấy thước, những người phụ họa cho đó là điềm lành lớn, lại co người nói mộ tổ của họ Hồ đêm đêm thấy ánh hào quang tỏa sáng, xa hàng dặm vẫn thấy. Hồ Duy Dong nghe biết, càng cho là điềm may, nên càng đắc ý.

Cũng may vừa lúc Đức Khánh hầu Liêu Vĩnh Trung, tự ý sử dung Long phượng nghi trượng của hoàng đế nên bị vua ban chết, Bình dạo huấn đạo Diệp Bá Cự, dâng thư khuyên gián Chu Nguyên Chương, nói ông chia đất phong tước quá nhiều, hình phạt quá lắm, đòi hỏi nhân tâm quá vội, làm cho Chu Nguyên Chương nổi giận tống giam ông vào ngục cho chết đói trong đó. An Cát hầu Lục Trong Đình tự ý dùng dịch xa (xe ngựa của trạm thư), Bình Lương hầu Phi Tự vỗ về dân Mông Cổ không được việc, đều bị Chu Nguyên Chương hạ chỉ quở trách. Uông Quảng Dương đã bị bãi quan một số năm, do Hồ Duy Dong xin tiến cử lại ra làm quan. Ít lâu sau, vụ án Lưu Cơ vỡ lở. Uông Quảng Dương biết được hành vi phi pháp của Hồ Duy Dong nhưng vẫn che giấu, lần thứ hai bị bãi quan về ở Vân Nam, chẳng lâu cũng bị ban chết. Quan lại trong triều hết người này đến người khác mắc tội, ai nấy hoang mang không biết lúc nào họa giáng tới thân. Nhất là vụ Uông Quảng Dương bị ban chết. Hồ Duy Dóng cũng hoang mang, hắn biết Chu Nguyễn Chương trước sau cũng trị mình bèn quyết định làm phản.

Trước hết, hắn tranh thủ các quan lại đã bị Chu Nguyên Chương trừng trị, kết thành phe đảng, rồi nhờ thông gia Lý Tồn Nghĩa đến nhà anh là Lý Thiện Trường thăm dò, Lý Thiện Trường biết đây là chuyện chu di cửu tộc, không đồng ý. Sau nhờ Lý Tồn Nghĩa phân tích lợi hại mãi, Lý Thiện Trường cuối cùng mới lặng lẽ nghe theo. Hồ Duy Dong thấy thái độ đồng tình của Lý Thiên Trường thì như được cổ vũ thêm, liền tăng cường hoạt động chuẩn bị mưu phản. Hồ Duy Dong kết nạp những bọn liều mạng làm tâm phúc cho mình, ngầm chiêu mộ dũng sĩ làm vệ quân, năm chắc lại tình hình trị quân sự cả nước, lại phải người đi liên kết với bọn giặc làm ở ven biển đông nam để làm ngoại viện, còn kết giao với số người năm binh quyền, chuẩn bị khi khỏi sự thì khởi binh hưởng ứng. Lại bí mật kết giao với sứ giả Nhật Bản để làm dường rút nếu sự việc thất bại. Hồ Duy Dong thấy mọi chuyện đã chuẩn bị xong, năm Hồng Vũ thứ mười ba (1380) tâu với Chu Nguyên Chương ở giếng Kinh Trạch mạch mới có nước ngọt, là điềm đại cát, mời Chu Nguyên Chương đi xem, Chu Nguyên Chương tin lời, lên xe ra cửa Tây Hoa chuẩn bị xuất phát. Vào lúc đó, nội quan Vân Kỳ bỗng chạy tới ngăn đường, giữ cương ngựa lại khuyên Chu Nguyên Chương không nên đi, vì việc gấp Vân Kỳ nói không ra hơi, nghe chưa rõ ràng, Chu Nguyên Chương cho rằng Vân Kỳ vô lễ, sai tả hữu dùng Kim chùy đánh, Vân Kỳ bị đứt cánh tay, ngả xuống đất, sức đã kiệt, vẫn chỉ tay về phía phủ đệ của Hồ Duy Dong. Bấy giờ Chu Nguyên Chương chợt hiểu bèn trèo lên cao ngóng về phía phủ của Hồ Duy Dong, thấy trong Hồ phủ thấp thoáng bịnh khí, Chu Nguyên Chương hoảng quá, lập tức cho quân đi bắt. Lát sau quân ngự lâm đã đem Hồ Duy Dong cùng đám vệ sĩ đã nai nịt đem về quy án, qua đối chất, Hồ Duy Dong không chối cãi được đành nhận tội.

Hồ Duy Dong bị đưa ra chợ Thị Hòa xử tội lăng trì.

Tống Nguyên Chương không chịu thôi, ông sai người đi điều tra tiếp, mở vụ án Hồ Duy Dong ra xũ từng tội: chuyên quyền phi pháp, thông đồng Nhật Bản, Mông Cổ, liên kết Lý Thiện Trường, tất cả những thân tộc đồng hương, bộ hạ và những người có liên quan đều bị tru di cả họ, trước sau có tới hơn ba vạn người bị giết.

Mười hai năm sau, lại xảy ra vụ Lam đảng (Lam Ngọc và những người khác).

Lương Quốc công Lam Ngọc, là võ tướng nổi danh, cũng là bậc khai quốc công thần, tính khí ngang tàng. Lam Ngọc với thái tử Chu Tiêu có quan hệ bà con xa, đi lại chơi thân với nhau. Lam Ngọc khi đi đánh trận ở phương bắc, thấy cử chỉ của quân vương Chu Đệ, nên cảm thấy trong lòng không yên, về nói với thái tử:

- Tôi thấy tân vương rất tỏ oai quyền trên đất phong của mình, hành động không thua gì hoàng đế. Tôi còn nghe nói Yên Vương có chí thiên tử, mong điện hạ đề phòng kẻo xảy bất trắc.

Thái tử vốn người trung hậu, không muốn sinh sự, nói với Lam Ngọc:

- Yên Vương rất cung thuận ta, quyết không có chuyện đó.

Lam Ngọc thấy thái tử không tin, đành rút lui nói:

- Tôi chịu ơn điện hạ, vẫn bí mật nói điều lo hại với ngài, nếu không phải ngài bỏ qua cho.

Chẳng lâu, Thái tử ốm chết, Chu Nguyên Chương thấy Tân vương Chu Đệ người chín chắn, giống mình, muốn lập làm thái tử, nhưng một số đại thần phản đối, cho rằng không hợp với cổ lệ, nói với các hoàng tử khác ra sao? Chu Nguyên Chương đành lập con trai của Chu Tiêu làm hoàng thái tôn. Tân vương Chu Đệ thấy thái tử đã chết, không ai là người nói cho Lam Ngọc, khi vào triều nói với Chu Nguyên Chương:

- Trong chư công tại triều, có người coi thường phép nước, nếu không xử trí sẽ có chuyện rắc rối.

Chu Đệ không nói thẳng ra là Lam Ngọc nhưng ai cũng rõ, Lam Ngọc từng nói về Chu Đệ trước Thái tử, nay Chu Đệ trả thù, nhất là nói coi thường phép nước là chỉ Lam Ngọc đó thôi.

Lam Ngọc thẳng tính, không vì thế mà chịu thua. Khi ông đi đánh Tây Phiên, bắt được bọn giặc chạy trốn, biết được cả tên phản soái Kiến vương Vệ, cho mình là công to, ngang nhiên về nước, chắc được thưởng to, không ngờ Chu Nguyên Chương vẫn không để ý gì tới ông. Khi sắc phong hoàng thái tôn, ông chắc mẩm mình sẽ được làm thái sư cho thái tử, không ngờ chỉ được làm thái phó, mà Phòng Thắng, Phó Hữu Đức được làm thái sư. Lam Ngọc uất ức, giật tay áo mà hét lên:

- Chẳng nhẽ tôi không làm được thái sư hay sao?

Ông ta làm ầm ĩ lên khiến Chu Nguyên Chương không vui, từ đó, Lam Ngọc mỗi lần vào triều tâu chuyện, đều không được chấp thuận. Nhưng Lam Ngọc không biết bớt đi mà vẫn hung hăng, cùng ăn cơm với vua vẫn nói năng thiếu khiêm tốn. Một lần thấy vua ngồi xe đi qua đã xa, ông chỉ tay nói:

- Cái người ngồi xe kia đã bắt đầu nghi ta đó!

Thế là đại họa xảy ra ngay sau câu nói ấy, thực ra Lam Ngọc không có ý phản như Hồ Duy Dong nhưng “họa từ miệng mà ra”. Lính Cẩm y nghe thây lập tức báo cáo Lam Ngọc mưu phản, còn nói ông ta chuẩn bị khởi sự cùng với Hạc Khánh hầu Trương Dực, Phổ Định hầu Trần Hoàn,

Cảnh Xuyên hầu Tào Chấn, Đô Lư hầu Chu Thọ, Đông Hoàn bá Hà Vinh, lại bộ thượng thư Chiêm Huy, hộ bộ thị lang Phó Hữu Văn cướp xe giá của hoàng thượng. Chu Nguyên Chương nghe thấy, đang muốn giết người, chưa tìm được cớ bèn chẳng hỏi trắng đen, bắt tất cả về triều, tự mình tra hỏi, giao bộ Hình nặn thành án, lấy giả làm thật, giết sạch.

Như vậy vẫn chưa đủ, phàm ai có liên hệ với Lam Ngọc cũng không để lọt lưới. Liên lụy các nơi, cuối cùng triều đình không còn một cựu thần nào nữa. Lần này có đến một vạn năm ngàn người bị giết.

Vẫn chưa thôi, sau vụ Lam Ngọc hơn một năm, Tĩnh quốc công Phó Hữu Đức tấu xin ruộng đất, không những không được mà lại bị ban chết. Tống Quốc công Phùng Thắng, làm máy quay tuốt lúa chạy quay ầm ầm bị kẻ thù địch tố cáo là tàng trữ vũ khí, Chu Nguyên Chương gọi vào cung ban rượu, còn nói không nghe những lời đồn nhảm, Phùng Thắng mừng thoát nạn, nào ngờ vừa về tới nhà thì bị phát độc mà chết. Định Viễn hầu Vương Bạt, ngồi ở nhà than rằng:

- Hoàng thượng ở mãi trên cao, vui giận thất thường e rằng đời ta không sống nổi!

Câu đó quả bị mật vụ báo với vua, lập tức ông bị ban chết.

Thế là các công thần khai quốc chẳng còn mấy, nếu còn thì đã sớm rời xa triều đình, không can dự chính sự. Từ Đạt, Thường Ngộ Xuân, Lý Văn Trung, Thương Hòa, Đặng Dũ,

Mục Anh sáu người này chết vẫn phong vương, nhưng Từ, Thương, Lý, Đặng đều chết trước hai vụ Hồ, Lam, còn Mục Anh trấn thủ Vân Nam xa xôi ít dính líu triều chính, Thang Hòa thì vô cùng thông minh, ông giải giáp quy điền, tuyệt không nói đến chính sự, hưởng thọ bảy mươi tuổi, qua đời lúc đang ngủ.

Suốt các triều đại trong lịch sử Trung Quốc, giết khai quốc công thần đến mức triệt để như vậy, chỉ có triều Minh, Chu Nguyên Chương cải cách quan chế, cải thiện cai trị, thực hiện nghiêm luật pháp, áp chế dư luận, giết công thần dùng mật vụ thống trị, nên đã tập trung được quyền lực, củng cố nền thống trị, có thể nói ông ta đạt thành tích nhất định. Kể từ thời Hồng Vũ và cả sau này, quân quyền đời Minh đúng là thời gian dài không bị lung lay, còn vụ Yên Vương Chu Đệ tranh quyền, chỉ là vụ tranh chấp trong gia đình hoàng đế.

Mùi tanh máu của lịch sử tới nay như vẫn còn ngửi thấy, chiếc “trượng gai” quyền lực có lúc nào được nhẫn nhụi êm tay không? Giết gần năm vạn người để củng cố hoàng quyền, mong cho cháu con sau này có được chiếc quyền trượng vừa áp đảo được muôn dân vừa nhẫn nhụi mát tay, nhưng kết quả ra sao? Chẳng vẫn là chú cháu tranh nhau, tôn thất tương tàn? Vẫn chẳng là gian nịnh đầy rẫy, họa loạn khắp nơi?

Giết sạch công thần như Chu Nguyên Chương, rất khó duy trì được lâu dài, thông gia với các công thần như Đông Hán Quang Vũ đế Lưu Tú, rồi cũng bị ngoại thích và hoạn quan lũng đoạn, rồi cũng suy vong, dùng hoạn quan như Minh Thành Tổ Chu Đệ, rốt cuộc cũng gây ra tai họa hoạn quan chuyên quyền. Vậy giữa hai cực đó, có thể chọn vị trí trung gian vừa đánh vừa kéo, kết hợp đánh và kéo, có được không? Các vương triều Trung Quốc cũng đã thí nghiệm, hình như cũng không thành công lắm, vậy làm thế nào mới tránh được tàn sát và hỗn loạn? Chẳng nhẽ lịch sử được tạo nên bằng máu tươi và “trượng gai” hay sao?

Mạnh Tử nói: “Bất thị sát giả năng nhất chi”, có ý nghĩa là người nhân đức mới có thể được thiên hạ. Nhưng cái niềm tin vạn cổ bất biến đó, lịch sử đã thực hiện đến đâu, ngày nay còn thích hợp không, có lẽ vẫn còn là đề tài đáng tìm hiểu thêm.

14. ANH ĐÒI EM NGÔI VUA

Tục ngữ nói: “Đổ trường vô phụ tử”, nơi cờ bạc không kể cha con, nhưng người ta không biết rằng, chốn quan trường còn “vô phụ tử” hơn.

Cái vô phụ tử nơi sòng bạc, chỉ là người người bình đẳng, đều là khách chơi, không phân biệt già trẻ tôn ti, được thì lấy tiền, thua thì mất tiền, ai nấy đều vậy, không ai được cù nhầy. Điều đáng nói đó là ý thức cạnh tranh có chút bình đẳng, mọi người đều cùng chạy trên đường đua, không tồn tại quan hệ xã hội ở đây, toàn dựa vào bản lĩnh và vận may mỗi người, người được xứng đáng, người thua cam lòng.

Nói như vậy, sòng bạc còn là một thế giới tự do bình đẳng mà con người hưởng tới.

“Quan trường vô phụ tử” thì không như thế. Quan trường phong kiến không có sự cạnh tranh bình đẳng, kẻ có quyền thế ở địa vị ưu thế, thậm chí không hề muốn có ai cạnh tranh, giống như A Q. năm nào đã nói: “Ông muốn là gì, muốn là ai mà chẳng được!”. Bởi vậy, trong quan trường phong kiến, không thể nói gì đến tình thân, tình bạn, chỉ vì mục đích bảo vệ quyền lực mà mọi luân lý đều bị xóa bỏ, mọi điều chính nghĩa, thiêng liêng đều bị chà đạp.

Trong quan trường phong kiến, những chuyện người trong nhà tàn sát nhau quả là rất nhiều.

Tào Phi muốn có cớ để giết em mình là Tào Thực, bắt ông đi bảy bước phải làm xong một bài thơ, nếu không sẽ chém đầu. Tào Thực quả có tài, xuất ý luôn từ chuyện huynh đệ tương tàn, ngâm được bài thơ “Thơ bảy bước” nổi tiếng trong lịch sử:

Nấu đậu bằng cành đậu,

Ở trong nồi đậu khóc,

Vốn sinh cùng một gốc,

Sao nỡ đối thiêu nhau?

Bài thơ đó đúng đã nói lên cảnh huynh đệ tương tàn, phu thê tương tàn, thân hữu tương tàn trong nội bộ quan trường phong kiến Trung Quốc. Những ví dụ về chuyện này đã trở thành chuyện thường tình không cần kể nhiều. Tuy vậy, chuyện “đại nghĩa diệt thân”, chỉ vì quyền lợi mà mẹ giết con, thật sự làm chúng ta phải rùng mình.

Võ Tắc Thiên đúng là một nữ hoàng giỏi giang, có một vị trí quan trọng trong lịch sử phong kiến Trung Quốc, nhưng chúng ta không bàn chuyện công tội của bà ở đây, mà xem bà là một phụ nữ, một người mẹ đã đối xử với con cái như thế nào. Bà sinh được bốn người con, nhưng không muốn để quyền bính lọt vào tay con, để mình có thể trở thành hoàng đế, bà không do dự đầu độc giết người con trai lớn đã lập làm thái tử, với người con thứ hai cũng vậy, sau khi được lập làm thái tử, thái tử không chịu nghe lời bà, bà liền phế bỏ danh hiệu thái tử, đầy ông tới Ba Châu, rồi sai người giết ông.

Người con thứ ba và người con thứ tư của bà đều đã từng được bà đưa lên ngôi vua nhưng chẳng bao lâu lại bị truất bỏ, giam cầm ở nơi khác, dù sao còn giữ được tính mạng chưa đến nỗi bị giết sạch. Người mẹ nào cũng thường vô tư và thánh thiện, nhưng khi một người mẹ đam mê quyền lực thì những bản tính kia sẽ tan vỡ như bong bóng trước làn gió thổi. Trong quan trường phong kiến, con người không biết đã trở thành loài gì.

Thực ra, quan trường phong kiến là sân khấu của cuộc tranh chấp giữa lòng đam mê quyền lực và tình người. Nói cho thấu đáo e cũng xót xa, chỉ bằng ta hãy xem một vài ví dụ.

Lời xưa nói: “Tử thừa phụ nghiệp” (con nối nghiệp cha). Đối với người Trung Quốc truyền thống đó là lẽ trời đất, nhưng đâu có hoàn toàn như vậy, cái mà trăm họ tuân theo thì nhà vua lại có thể tùy tiện vi phạm, cha có thể đòi con ngôi vua, anh có thể đòi em ngôi vua.

Trong lịch sử Trung Quốc đã có “sự biến Huyền Vũ Môn” em giết anh, nhưng cũng có “Đoạt môn chỉ biến” anh đẩy em khỏi ngôi vua. Vì quyền lực, không gì không thể “biến” được!

Năm 1457 sau công nguyên, Minh Cảnh Thái năm thứ 8, Anh tông Thiên Thuận nguyên niên, sáng ngày mồng 7 tháng giêng, quần thần theo lệ vào triều sớm, chưa tới cửa điện đã nghe tiếng hô:

- Thái thượng hoàng phục vị, bá quan bái mừng!

Quân thần giật mình, ngẩng đầu nhìn lên ghế rồng, không phải Cảnh đế Chu Kỳ Ngọc mà là Thái thượng hoàng Chu Kỳ Trấn. Quần thần ngỡ ngàng một lát, thấy ván đã đóng thuyền, không nghe theo sẽ bị chém đầu. Thế là quân thần bái lạy vị thái thượng hoàng Chu Kỳ Trấn như cây khô nẩy lộc, hoa mai nở kỳ hai. Đó chính là cuộc “Đoạt môn chỉ biến” nổi tiếng đời Minh.

“Đoạt môn chỉ biến” là cuộc tranh giành quyền lực kéo dài trong nội bộ cung đình vào giữa đời Minh, muốn nói rõ ngọn ngành, phải kể từ chuyện hoạn quan chuyên quyền thời Anh tông.

Năm 1435 (Tuyên Đức năm thứ mười, Tuyên Tông), Chu Chiêm Cơ ba mươi tám tuổi, ốm chết, con trai chín tuổi là Chu Kỳ Trấn nối ngôi, tức hoàng đế Anh tông.

Khi Anh tông còn là thái tử, có thái giám Vương Chấn theo học cùng ông ở Đông cung. Vương Chấn người Sơn Tây, Úy Châu, (nay là huyện Úy) khi nhỏ vì gia cảnh khó khăn chịu hoạn để vào cung làm việc, được chọn theo học ở nội thư đường, khéo xu nịnh được lòng Chu Kỳ Trấn. Sau khi Chu Kỳ Trấn lên ngôi, Vương Chấn thăng chức như diều gặp gió đến giám tư lễ thái giám. Vương Chấn sau khi làm tư lễ giám, cậy vào sự sùng tín của Anh tông, áp chế các quan, ngang ngược chuyên quyền gây ra tệ nạn hoạn quan chuyên quyền đời Minh.

Hoạn quan chuyên quyền ở thời nào cũng đều qua một tiến trình giống nhau, hoàng đế khai quốc thường quy định chặt chẽ không cho hoạn quan can dự triều đình, chỉ cho phục vụ sinh hoạt của hoàng đế, hậu phi, nhưng rồi qua mấy đời vua sau, bọn hoạn quan bắt đầu chuyên quyền. Vì sao vậy? Rất đơn giản, hoàng đế khai quốc thường dựa vào văn thần võ tưởng lấy được thiên hạ, nhưng hoàng đế đời sau lại dựa vào hoạn quan để chỉnh trị triều thần, dần dần quan hoạn có quyền. Hoàng đế thứ ba triều Minh, Minh Thành tổ Chu Đệ lên ngôi là do phản lại Kiến Văn đế, có sự giúp đỡ của cung thái giám của Kiến Vân đế, vì vậy khi lên làm vua, liền báo đáp cho hoạn quan, và nạn hoạn quan chuyên quyền đời Minh có từ đó.

Nhưng trước thời Anh tông, sự quản lý thái giám của Thành tổ và Tuyên tông vẫn rất chặt chẽ, hoạn quan phạm pháp đều xử tội nặng, nên hoạn quan không dám làm càn. Đến thời Anh tông thì tình hình đổi khác, Anh tông khi lên ngôi còn nhỏ, chưa biết phân điều thiện ác, không biết kẻ trung người nịnh, ông ta để cho Vương Chấn làm tư lễ giám. Tư lễ giám là chức quan rất quan trọng với hai chức năng lớn. Một là chủ quản các nghi lễ trong hoàng thành, nhưng việc này chưa quan trọng bằng chức năng thứ hai, đó là quản lý văn thư của hoàng đế, phàm các sở tâu lên của đại thần, hoàng đế phê đáp, có đến việc khởi thảo chiếu thư của hoàng thượng đều phải qua Tư lễ giám. Vương Chấn lợi dụng cái vị trí then chốt báo trên truyền dưới này mà nắm quyền lực, dối trên lừa dưới.

Vương Chấn dùng những thủ đoạn lừa dối gian trá để lấy lòng hoàng đế và các đại thần. Lúc đó, thái hoàng thái hậu Trương thị là người sáng suốt tài giỏi, bà không tin Vương Chấn, thường giao phó chính sự cho các nguyên lão trọng thần là “Ba ông Dương” Dương Phó, Dương Sĩ Kỳ, Dương Vinh, những việc đại sự bà phải trực tiếp trông coi. Để củng cố địa vị, Vương Chấn bèn giờ mọi trò để tranh thủ cảm tình của “Ba ông Dương”. Một lần, Anh tông Chu Kỳ Trấn chơi bóng cùng các tiểu hoạn quan trong cung đình, Vương Chấn vừa đến họ liền dừng chơi. Hôm sau khi Chu Kỳ Trấn đang ngồi rành ở trong các Vương Chấn quy tâu:

- Tiên đế đã từng vì quả bóng mà suýt nữa nhỡ mất đại sự. Nếu bệ hạ mải chơi thì liệu quốc gia sẽ ra sao?

Bộ dạng trung thành của Vương Chấn lừa được “Ba ông Dương”, các ông cho rằng được người biết lo cho vua cho nước như Chấn thật đáng qúy. Nhưng bà thái hậu vẫn cảnh giác hắn! Bà cho gọi Ánh Quốc công Trương Phụ, đại học sĩ. Dương Sĩ Kỳ, Dương Vinh, Dương Phó và thượng thư Hồ Lam tới, rồi nói với Anh tông:

- Năm đại thần này là tiên đế giao lại phò tá con, có việc gì con phải bàn với các ông, nếu các ông không tán thành, con đừng làm càn.

Bà lại gọi Vương Chấn đến, bắt quỳ xuống, nghiêm nghị mà nói:

- Người hầu hạ hoàng đế nhưng không theo quy chế, cần được ban chết.

Lời thái hậu vừa dứt, mấy vị nữ quan đã dạ ran, định đem Chấn đi chém đầu. Vương Chấn sợ run bắn người. Sau nhờ Anh tông và các đại thần cầu xin. Trương thái hậu mới tha cho Chấn; nhưng quy định Vương Chấn từ đấy về sau không được can dự chính sự. Sau đó cách mấy ngày, Trương thái hậu lại cho người đến kiểm tra, nếu phát hiện việc gì Vương Chấn không thông qua nội các mà tự ý xử trí, bà bèn cho gọi Chấn đến quở trách. Nhưng Vương Chấn cảnh giác ranh ma, lại khéo nói, chẳng bao lâu lừa được cả thái hậu, được bà tin nhiệm. Quyền lực của Chấn ngày càng lớn.

Năm 1441 (Chính Thống năm thứ sáu) Vương Chấn làm được hai việc có thể chứng tỏ quyền lực của hắn là lớn. Vu Khiêm là ông quan thanh liêm nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc. Ông cai trị vùng Sơn Đông, Hà Nam đã mười hai năm, năm đó về kinh sư, ông không có tiền hối lộ Vương Chấn, lại không đi bái yết Chấn trước, thế là Vương Chấn nổi giận, vu cáo Vu Khiêm có lời “oán vọng”, bị bắt tống ngục chờ xử tội chết. Do nhiều người phản đối Vương Chấn không thể không thả ông ra. Tháng mười năm đó, các điện Phụng Thiên, Hoa Cái, Cần Thân được khánh thánh, Anh tông thiết tiệc quân thần. Các lễ long trọng như vậy, xưa nay bọn hoạn quan không được dự. Nhưng Anh tông quy trọng Vương Chấn như vậy, sợ làm Chấn không vui, bèn phái một tiểu hoạn quan đi xem hắn đang làm gì. Vương Chấn thấy có người đến, nổi trận lôi đình:

- Chu Công có thể phò tá Thành vương, chỉ có ta là không có chỗ trong tiệc rượu ư?

Anh tông biết vậy, cho người mời Chấn đến dự tiệc, trông thấy hẳn đến các quan đều cung kính đứng dậy nghênh tiếp. Từ đó đủ biết quyền uy của Vương Chấn lớn chừng nào!

Năm sau, Trương thái hậu ốm chết, nội các trọng thần Dương Sĩ Kỳ, một trong “ba ông Dương” qua đời, Dương Vinh cũng đã mất, từ 1440 “ba ông Dương” chỉ còn có một Dương thì cũng đã già yếu không trông coi được việc nước nữa. Trong triều không còn trọng thần, hoạn quan bắt đầu vênh vác. Vương Chấn cho tháo gỡ tấm biển “Nội thần không được phép can dự chính sự” của Chu Nguyên Chương có từ thời Chu Nguyên Chương xuống, ra lệnh này lệnh, nọ không còn biết sợ ai. Vương Chấn lập phe đảng, bán quan tước, ăn hối lộ, lừa quần thần, dối quân vương, làm cho triều chính bê bết. Anh tông thì vẫn cho hắn là trung thần số một,

Lúc này bộ lạc Ngõa Thích Mông Cổ bị triều Minh đuổi lên phương Bắc, bắt đầu mạnh lên, nhiều bộ lạc khác cũng đã thống nhất và có thủ lĩnh. Vương Chấn không có tài cán, chỉ đành tìm cách lấy lòng Ngõa Thích cốt để yên bờ cõi, khoản đãi rất hậu sứ của Ngõa Thích, lại ban thường nhiều của cải. Theo quy định xưa nay, sứ bộ của Ngõa Thích tới triều cống không được quá năm mươi người. Tới năm Chinh Thống, Ngõa Thích tham được thường nhiều, và ức hiếp Minh triều yếu đuối, tăng sứ bộ lên tới hơn hai nghìn người, và còn cổ động các bộ lạc Mông cổ khác đòi triều đình ban thường. Mùa xuân năm Chính Thống thứ mười bốn (1449), Ngõa Thích phái hơn hai nghìn người về Bắc Kinh dâng ngựa, để được nhận thưởng nhiều, khai lên tới ba nghìn người. Đến mức giá trị không bằng giá trị phần thưởng. Sứ bộ năm nào của Ngõa Thích cũng đều làm như vậy, mạo nhận thêm phần thưởng. Vương Chấn vốn câu kết với Ngõa Thích, từng nhận hối lộ của họ, nên bao che họ việc mạo nhận phần thưởng, không ai dám tố cáo. Lần này, Vương Chấn cho bộ lễ chỉ ban thường theo số người thực có, lại giảm lớn giá ngựa, sử giả Ngõa Thích bực mình về báo cáo với Dã Tiên. Dã Tiên tức giận, liên lạc với các bộ lạc khác chia bốn lộ, tấn công nhà Minh. Dã Tiên thân dẫn chủ lực đánh vào Đại Đồng.

Tin biên giới báo về, Vương Chấn muốn tranh công, xui Anh tông ngự giá thân chỉnh, và lệnh cho hai ngày phải chuẩn bị xong. Văn võ trong triều thấy Vương Chấn xem cuộc hành quân quy mô như vậy mà như trò trẻ con, đều lấy làm lo, nhưng Anh tông vẫn nghe theo đề nghị của Chấn, mọi người đành chịu. Thế là Anh tông lệnh cho em là Thành vương Chu Kỳ Ngọc giữ Bắc Kinh, Binh bộ thị lang Vu Khiêm ở lại trợ giúp Chủ Kỳ Ngọc, ngày 16 tháng 7 năm 1449 (Chính thống năm thứ mười bốn). Anh tông dẫn Vương Chấn và văn võ bá quản, dẫn năm mươi vạn đại quân hùng dũng xuất phát.

Chưa tới Đại Đồng trong quân đã thiếu lương thực, lúc này mới đi được bốn ngày. Sau đó, lại gặp mưa gió, quân sĩ do đói rét bệnh tật chết rất nhiều. Đáng lẽ lúc này phải nghỉ ngơi, bổ sung lương thực, Vương Chấn lại bất chấp tình hình, mù quáng thúc tiến lên. Các quan phò giá khuyên Anh tông trở về, Vương Chấn tức giận phạt những viên quan này quy trong bãi cỏ một ngày trời. Ngày 28, dại quân tiến tới Dương Hòa, đông bắc Đại Đồng (nay là huyện Dương Cao tỉnh Sơn Tây). Từ ngày 15 tổng đốc Đại Đồng Tống Anh, tổng binh Chu Miễn, đô đốc Thạch Hanh, đã từng nghênh chiến quân đội Dã Tiên ở Dương Hòa, vì bị viên thái giám giám quân Quách Kính khiên chế bọn tả hữu gây khó khăn, kết quả dẫn đến là toàn quân bị diệt, Tống Anh và Chu Miễn chết trận, Thạch Hạnh một ngựa trốn thoát, còn Quách Kính thì lâm trận trốn vào một nơi rồi chạy thoát. Dã Tiên thấy Minh Anh tông ngự giá thân chính, vờ rút lui để nhủ quân Minh vào sâu. Ngày 1 tháng 8, đại quân vào Đại Đồng, Quách Kính báo cho Vương Chấn biết tình hình chiến sự ở tiền phương, toàn quân kinh hoàng thế là quyết định ban sư quay về.

Tục ngữ nói: “Phú qúy chẳng về quê, khác gì áo gấm đi đêm” Vương Chấn cho mình phú qúy, đến tột cùng rồi, nên lần điều quân về này chính là lúc vòng qua Úy Châu quê mình một chuyến, bèn dẫn năm mươi vạn quân mà ép riết Anh tông rút theo đường Úy Châu, rầm rộ không kém gì năm xưa Lưu Bang về quê. Đi được một đoạn Chấn sợ đại quân đi đạp hủy hỏng mùa màng, bị người làng nguyền rủa, lại cho đại quân vòng đi đường khác. Vòng vo mãi mất nhiều thời gian bị kị binh của Dã Tiên đuổi đến nơi, các tướng chặn hậu của quân Minh bị giết hết.

Nếu lúc đó, Vương Chấn để Anh tông ở lại giữ thành Hoài Lai, thì may ra vô sự, nhưng Vương Chấn lại để Anh tông rời Hoài Lai ra một đồn nhỏ gọi là đồn Thổ Mộc nghe nói là để chờ đoàn quân xa hơn một ngàn chiếc sẽ tới. Kỵ binh Ngõa Thích tới, vây chặt xung quanh. Đồn ở trên cao, đào sâu hàng mấy trượng không có nước, sông ngòi xung quanh bị quân Ngõa Thích chặn hết, quân Minh không chịu được đói khát, quân tâm tan rã, hết ý chí chiến đấu. Dã Tiên cho người giàng hòa, Vương Chấn đề xuất cho di chuyển doanh trại để lấy nước. Dã Tiên đồng ý. Đang lúc quân Minh di chuyển hỗn loạn. Bỗng nhiên quân thiết kị cưỡi ngựa bọc sắt của Dã Tiên cưỡi ngựa xông ra, đánh mạnh vào quân Minh, quân Minh đại loạn, bị quân Ngõa Thích giết và giết lẫn nhau chết tới hai mươi vạn người. Quân hộ tống của Anh tông không phá nổi vòng vây, Anh tông đành xuống ngựa bó gối làm tù binh. Tướng quân hộ vệ Phàn Trung thấy Vương Chấn luẩn quẩn bên Anh tông, tức điên người, giáng cho một búa chết tươi, mắng rằng: “Tao thay mặt thiên hạ, giết tên giặc này”.

Lần thảm bại này, sử gọi “Trận thua ở đồn Thảo Mộc”.

Khi thẩm vấn tù binh, Anh tông lộ tẩy, bị người nhận ra. Dã Tiên mừng lắm, cho rằng đây sẽ là con tin để ép Minh triều, cho người canh giữ Anh tông chặt chẽ, không cho trốn, không cho tự tử. Dã Tiên viết thư cho Minh triều, yêu cầu nộp nhiều châu báu để chuộc Anh tông. Hoàng thái hậu Tôn thị và hoàng hậu Tiền thị được tin Anh tông bị bắt, rất lo lắng, vội vét hết vàng bạc châu báu trong cung, dùng tám con ngựa thồ đưa tới chỗ Dã Tiên. Tất nhiên Dã Tiên không dễ dàng trao trả Anh tông, mà còn dẫn ông ta về Đại Đồng.

Nước không thể một ngày không có vua, Hoàng thái hậu thấy Anh tông khó hẹn ngày về, hạ chiếu cho lập Chu Kiến Thâm con trai trưởng của Anh tông làm Thái tử, em Anh tông Chu Kỳ Ngọc giám quốc, tổng coi việc triều chính, Chu Kỳ Ngọc lập tức cho họp hội nghị quân sự, bàn việc chiến thủ. Có người nêu lên mệnh trời, chủ trương di chuyển về Nam, ý kiến vừa nêu, cả cuộc họp trao đổi râm ran, có người phụ họa, nhưng đa số phản đối, nhất là Binh bộ thị lang là Vu Khiêm, nói gay gắt:.

- Ai chủ trương rút về Nam đáng chém đầu! Kinh sư là yếu địa, kinh sư rút bỏ, cả nước dao động, chẳng nhẽ không thấy bài học của Tống triều rút về Nam đó sao?”

Ý kiến của Vu Khiêm được đa số triều thần và Chu Kỳ Ngọc tán thành, thế là Vu Khiêm được giao nhiệm vụ phòng giữ kinh sư, ngăn quân Ngõa Thích.

Lúc này triều đình đang bận hai việc, một là trừ kẻ địch bên trong, hai là lập vua mới, nếu không chỉnh đốn nội bộ triều đình để phái chủ hòa thậm chí chủ hàng chiếm được thế thượng phong thì sẽ mất cơ nghiệp. Theo yêu cầu ráo riết của quần thần, Chu Kỳ Ngọc cho tịch thu hết gia sản của Vương Chấn, giết hết chân tay của Chấn, dẹp xong nội bộ triều đình. Còn việc lập vua mới cũng không thể trì hoãn, việc tương tự trong lịch sử Trung Quốc đã có nhiều. Thời Chiến Quốc, Tần vương hẹn Triệu vương tới Dần Trì để hội kiến. Tần vương thế lực mạnh, Triệu vương không thể không đi, nhưng sợ bị Tần vương bức hiếp, bèn dặn chúng thần, nếu trong thời gian quy định không thấy về nước, sẽ lập con ông làm vua, tổ chức chống Tần để Tần không còn cách nào uy hiếp. Khi hai vua Vi, Khâm triều Tống bị quân Kim bắt, Nam Tống cũng nhanh chóng lập vua mới, làm quân Kim thất vọng, hai vua Vi, Khâm trong tay Kim trở thành dân thường. Vì vậy, Minh triều phải lập vua mới, là việc tất yếu phải làm.

Nhưng lập ai bây giờ? Thái tử còn nhỏ, nếu lập e không quy phục được lòng người, bàn đi bàn lại để tổ chức chống địch được, chỉ có Chu Kỳ Ngọc là hợp lí hơn cả, tuy em kế vị anh hơi khác với quan niệm chính thống, nhưng vào thời điểm khác thường, không thể chiếu cố mọi bề. Huống hồ Tống Thái tông Triệu Khuông Nghĩa đã nối ngôi hoàng đế của anh Tống Thái tổ Triệu Khuông Dận, cũng chẳng làm trọn đời vua đó sao? Tuy thái hậu, nhất là hoàng hậu không muốn Chu Kỳ Ngọc làm hoàng đế, nhưng vì tình thế cấp bách vô kế khả thi, đành hạ chiếu. Chu Kỳ Ngọc vờ chối từ một hồi rồi ngồi lên ngai vàng, xưng là Cảnh đế.

Cảnh đế lên ngôi được mấy ngày, thì Dã Tiên mang theo Anh tông từ Đại Đồng xuất phát, tiến về đánh Bắc Kinh. Vu Khiêm trí dũng song toàn, có uy có đức, đã đánh dập đầu quân Dã Tiên, nhất là trong trận Đức Thắng môn, Dã Tiên đại bại, quân lính chết và bị thương nhiều vô kể, đành phải vội vã rút quân. Vu Khiêm dẫn quân truy kích bắt được nhiều tù binh, ngựa và của cải.

Dã Tiên thấy bài toán của mình không thực hiện được, này sinh một kế, đánh tiếng sẽ trao trà Anh tông. Vu Khiêm biết thừa âm mưu của Dã Tiên, thông báo các tưởng tăng cường phòng giữ, không được cho Dã Tiên của cải gì, và chỉ ra rằng, trao trả Anh tông của Dã Tiên là giả, mà hòng để vơ vét của cải là thật. Thế là mưu kế của Dã Tiên lại tan như bong bóng.

Nhưng vì vậy mà Vu Khiêm đã chuốc họa vào thân. Một là ông giữ chặt thành Bắc Kinh, hai là ông cự tuyệt việc đón nhận Anh tông, việc làm vốn vì lo cho nước, nhưng làm Anh tông căm giận trong lòng. Sau khi Anh tông phục vì đã lấy lí do đó để sát hại Vu Khiêm.

Bây giờ, Dã Tiên thật sự muốn thả Anh tông. Cảnh đế nghe thấy tin đó rất hoảng sợ, lo Anh tông về sẽ nguy cập tới ngôi hoàng đế của mình, nhưng không sao nói ra được, thực ra các đại thần thì đã hiểu. Chúng thần bàn nhau thấy phải nghênh đón Anh tông, nếu không đại nghĩa khó thông, nhưng vẫn để ngôi cho Cảnh đế. Dưới sự thuyết phục của quần thần, Cảnh đế mới đồng ý đón Anh tông, tất nhiên thái độ rất tiêu cực, chỉ cho thị lang bộ Lễ đi liên lạc, và không viết chiếu chỉ.

Ngày 11 tháng 7, Lý Thực và đồng bọn tới trại của Dã Tiên, Dã Tiên cho người dẫn ra trại của Bá Nham Thiệp cách đó 30 dặm để gặp Chu Kỳ Trấn. Lý Thực nhìn thấy Chu Kỳ Trấn đang ngồi trong lều vải, trong lều không có giường chiếu, chỉ có một chiếc xe để dùng khi di chuyển và một con ngựa, ăn thì chỉ có thịt cừu, bò, không có cơm và rau. Lý Thực đưa cho Chu Kỳ Trấn mấy cân gạo mang theo người. Chu Kỳ Trấn nói:

- Ta ở đây đã được một năm, triều đình sao không cho người đón, các người có mang áo mũ cho ta không.

Lý Thực nói:

- Từ ngày bệ hạ bị bắt tới nay, triều đình đã mấy lần đi đón, nhưng Dã Tiên không cho, lần này triều đình phái thần đến đây là để dò tin tức, nên không mang áo mũ.

Chu Kỳ Trấn nói vội:

- Ngươi về nói với Cảnh đế và triều thần, yêu cầu họ đến đón ta. Ta về được, chỉ mong trông giữ lăng tẩm tổ tông, dù làm một người dân thường cũng được. Ta chỉ cần về không muốn lại làm hoàng đế.

Lý Thực trở về trại của Dã Tiên, Dã Tiên nói:

- Trong thư của triều Minh, không thấy nói đến việc đón Anh tông, nhưng ta vẫn muốn thả Anh tông để được tiếng cho ngàn đời sau, các ông về hãy cho người đến đón.

Sau khi Lý Thực về, Dã Tiên rất muốn cầu hòa, lại sai sứ giả đến triều Minh thúc giục, tình hình như vậy, nếu không đón về thực khó giải thích. Tuy năm xưa Tống Cao tông Triệu Cấu không đón Vi, Khâm hai đế, là vì người Kim giữ không cho về. Cảnh để đương nhiên biết chuyện hai đế Vị, Khâm cũng từng xin về chỉ làm người trông coi phần mộ tổ tiên, giống như Anh tông ngày nay, vậy mà Tống Cao tông cương quyết không đón về. Nhưng Cảnh đế không nỡ tâm như vậy, vẫn cho đón Anh tông, có điều trọng thư gửi không dùng chữ đón.

Dã Tiên gặp sứ giả Minh triều là Dương Thiện, Dã Tiên nói với Thiện:

- Sao trong thư không nói tới đón Chu Kỳ Trấn?

Dương Thiện nói:

- Đó là muốn làm đẹp cho ngài, nếu viết rõ ra, sợ hiểu là triều đình ép mà phải thả, chứ không phải thả là do ý ngài.

Bình chương (tên một chức quan) Ngang Khác của Ngõa Thích hỏi tiếp:

- Sao ông không mang vàng đến chuộc?

Dương Thiện nói:

- Nếu tôi mang nhiều tiền của đến đây, người ngoài sẽ cho thái sư là tiểu nhân hám lợi, tôi làm thế này là để tỏ rằng Thái sư là người nhân đức, Thái sư do vậy mà lưu danh thiên cổ, để thơm ngàn đời.

Dương Thiện nói khéo, che đậy được ý Cảnh đế không muốn đón, lại tâng bốc được lòng hư vinh của Dã Tiên. Thế là Anh tông trở về.

Nghi thức đón tiếp giản đơn. Anh tông bái kiến Cảnh đế xong bị đưa đến Nam Cung, cất người phục vụ mà thực chất là giám sát tại đó.

Tuy vậy, Cảnh đế vẫn còn hai điều bất an, một là Anh tông đã từng làm hoàng đế hơn mười năm, có rất nhiều thân tín trong và ngoài triều, căn để chắc chắn, mà Cảnh đế mới làm vua có hơn một năm, căn để chưa vững. Hai là, Thái tử Chu Kiến Thâm là con của Anh tông, ngôi hoàng đế không vào tay ai khác. Cảnh để bèn áp dụng biện pháp: đối với Anh tông thì cho người theo dõi, cho chặt hết các cây cối quanh Nam cung, không cho triều thần đến thăm, không cho giao dịch với người ngoài; còn với thái tử, cho bày một màn kịch, ép triều thần ký tên vào một “Dịch trữ tình nguyện thư” (thư tình nguyện thay người kế vị) do một phần tử cơ hội viết, cuối cùng phế được Chu Kiến Thâm, lập con của mình là Chu Kiến Tế là thái tử.

Nhưng trời không chiều ý, Chu Kiến Tế làm Thái tử được một năm thì ốm nặng, ô hô ai tai. Thế là việc lập Thái tử lại được các đại thần bàn tán, có người nêu lại lập Chu Kiến Thâm làm thái tử, Cảnh đế tức giận cho nghiêm trị những người đó.

Chẳng bao lâu, Cảnh đế cũng ốm. Quần thần thấy ông ốm nặng, lại muốn lập thái tử, để phòng bất trắc. Cảnh đế thấy trên sở tấu đề nghị lập Chu Kiến Thâm làm thái tử, không đồng ý, nói bệnh nhẹ chờ khỏi sẽ bàn việc này. Nhưng tội thần Thạch Hanh thấy Cảnh đế quá yếu, không giải quyết công việc được, còn sợ không khỏi nổi, bèn ngầm bàn với Từ Hữu Trinh để Anh tông phục ngôi, làm được vậy Hanh sẽ được xóa tội, và có thể còn được quan cao lộc dầy nữa. Hai người bàn xong, đêm đó hành động ngay.

Thạch Hanh lấy cớ có động ở biên cương, điều động hơn một ngàn quân mã bảo vệ hoàng cung, đêm khuya dẫn binh tới Nam cung. Lúc này của Nam cùng đã khóa, Thạch Hanh cho người trèo tường vào, trong ngoài phối hợp, dùng cây gỗ lớn phá được tường, Thạch Hanh và Từ Hữu Trinh tìm thấy Anh tông, nói sẽ đưa ông về làm vua. Anh tông đương nhiên mừng lắm. Thế là Thạch Hanh đưa Anh tông lên xa giá về hoàng cung, vệ sĩ coi cung thấy người đến chặn lại, Anh tông quát:

- Ta là thái thượng hoàng, kẻ nào dám ngăn?

Vệ sĩ thấy vậy không dám ngăn nữa.

Thạch Hanh, Từ Hữu Trinh, một mặt bố trí binh mã, một mặt cho thu các ấn tín tỉ phù, giữ chặt các cửa không cho quân ngoài vào. Xong đâu đấy, mời Anh tông ngồi lên ngai rồng. Thạch Hanh, Từ Hữu Trinh dẫn bọn quan quân dưới quyền quy xuống bái mừng, tạo nên sự đã rồi. Tiếp đó, trời vừa sáng, các quan đến đợi hợp triều sớm. Từ Hữu Trinh hô lớn:

- Anh tông phục vị rồi!

Và tuyên cáo Anh tông lên làm hoàng đế, Cảnh để thoái vị. Chẳng bao lâu, Anh tông bức tử Cảnh để.

Anh đòi ngôi vua trong tay em, thoạt nghe như là một trò trẻ con, mà thực ra, việc tranh giành quyền lực trong quan trường xưa nay vẫn là trò chơi, trò chơi không quy tắc.

Người phương Tây rất tôn trọng luật chơi, coi luật chơi là điều rất căn bản, nếu không có luật thì không còn gì giá trị và không ý nghĩa nữa. Nhưng người Trung Quốc truyền thống thi không vậy, tuy họ quá nặng nề về đạo đức, nhưng về quy tắc thì họ “giải phóng” lắm, nhất là tầng lớp trên của xã hội càng không, nói chi đến chuyện quy với tắc, nếu như nhất thiết phải có quy tắc, thì đó là quy tắc sắt và máu.

Đương nhiên, xưa nay người Trung Quốc “không lấy thành bại luận anh hùng”, nhưng mấy ai đánh giá người đời theo quy luật đó? Người bố đánh con, tức con sai, nếu không, sao bị đánh? Đó đúng là điểm xuất phát của lô gích “tri nhân luận thế” (biết người bàn việc) của người Trung Quốc truyền thống. Được làm vua, thua làm giặc, chẳng ai muốn nói lý thêm với anh, chẳng ai muốn bàn với anh quy tắc nào nữa. Anh thắng thì miệng anh là quy tắc, anh thua thì lời nói thật nhả ra từ miệng anh chỉ là phân. Vì vậy trong quan trường phong kiến, những nhân nghĩa đạo đức, nghĩa tình cha con, mẹ con, tất cả đều phải thua “quan” và “quyền” mà thôi, trong cung đình càng như vậy.

Thế nhưng cái thế giới vô quy tắc đó, lại thường cho người ta một tinh thần “tự do”, chỉ có điều cái tinh thần “tự do” đó hơi quái đản một chút mà thôi.

1. Chữ thiên (千) và chữ lý (里) thành chữ trùng hoặc trọng (重)

2. Chữ nhất (-) và chữ nhân (人) thành chữ đại (大)

3. Khôn (坤) và khốn(髡)