Romain Gary

Tên thật là Roman Kacew, sinh năm 1914 tại Lituanie và mất năm 1980 tại Paris vì tự tử. Sau khi bố mẹ chia tay vào năm 1925, Romain Gary sống cùng mẹ, chịu rất nhiều ảnh hưởng đặc biệt từ bà, nhất là tư chất nghệ sĩ cùng cá tính mạnh mẽ. Romain Gary chính thức nhập quốc tịch Pháp năm 1935, thi đỗ bằng cử nhân Luật năm 1938 rồi ngay sau đó tham gia nghĩa vụ quân sự và gia nhập Không quân Pháp. Sau nhiều năm chiến đấu anh dũng suốt Thế chiến II dưới thời de Gaulle, Romain Gary được nhận Huân chương Bắc đẩu Bội tinh và Huân chương Giải phóng. Romain Gary đã hai lần giành giải Goncourt với các tiểu thuyết Rễ trời (1956) và Cuộc sống ở trước mặt (1975). Ông được xếp vào hàng các tác gia kinh điển trong làng văn thế giới.

PHẦN MỘT

I

Từ rạng sáng, con đường chạy theo ngọn đồi xuyên một khoảnh rừng bờm xờm tre và cỏ, nơi con ngựa và kỵ sĩ đôi khi hoàn toàn biến mất; rồi đầu của ông thầy tu dòng Tên lại hiện ra bên dưới cái mũ cát màu trắng, cùng cái mũi to gồ cao phía trên cặp môi cương nghị đượm vẻ châm biếm và cặp mắt sắc bén gợi nhắc những chân trời khoáng đạt thì nhiều hơn là các trang của một quyển kinh nhật tụng. Thân hình cao lớn của ông chẳng mấy tương hợp với vóc dáng con ngựa lùn Kirdi mà ông đang cưỡi; xỏ vào những chiếc bàn đạp quá ngắn đối với ông, hai chân ông tạo thành một góc nhọn dưới lớp áo chùng, và đôi khi ông lắc lư đầy nguy hiểm trên yên, với những động tác gấp gáp trong dáng vẻ một chinh tướng ông ngắm nhìn phong cảnh núi non Oulé, ở đó thật khó mà không nhận ra dáng dấp của hạnh phúc. Cách đây ba hôm, ông đã rời cái vùng nơi ông điều hành công việc đào bới cho các viện cổ sinh vật học của Bỉ và Pháp, rồi, sau một chặng đi xe jeep, bốn mươi tám tiếng nay ông cưỡi ngựa đi theo người dẫn đường băng qua trảng bụi, về nơi Saint–Denis được xem là đang ở. Ông đã không nhìn thấy người dẫn đường đâu kể từ sáng, nhưng con đường không có ngả rẽ nào, và thỉnh thoảng ông nghe thấy về phía trước tiếng cỏ rạp cùng tiếng vó ngựa. Đôi khi, ông ngủ gật, điều này khiến tâm trạng ông xấu đi; ông không thích nhớ đến cái tuổi bảy mươi của mình, nhưng nỗi mệt mỏi của bảy tiếng đồng hồ trên yên ngựa thường làm suy nghĩ của ông dạt vào một cơn mộng tưởng mà cả ý thức nhà tu hành lẫn tinh thần nhà bác học đều không tán thành tính chất mơ hồ và sự êm ái. Đôi khi ông dừng lại đợi người bồi, đi cùng con ngựa chở theo trong một cái rương con vài mẩu thú vị, kết quả của những đào bới mới nhất, cũng như các bản thảo của ông, chúng không bao giờ rời ông. Họ đang ở không cao lắm; những ngọn đồi dốc thoải; đôi khi, sườn của chúng đột nhiên chuyển động, chúng sống: lũ voi. Bầu trời, như mọi lúc, thăm thẳm, lững lờ và rực sáng, tắc nghẽn bởi tất tật mồ hôi của đất châu Phi. Đến cả lũ chim dường như cũng lạc đường trên đó. Con đường tiếp tục đi lên và, tới một chỗ ngoặt, thầy tu dòng Tên nhìn thấy, phía bên kia dãy đồi, bình nguyên Ogo, với trảng bụi xoăn tít và ken dày mà ông không thích và ông nghĩ nếu đem so với rừng xích đạo rộng lớn thì cũng giống như vẻ thô thiển của đám lông so với sự cao quý của mái tóc. Ông dự tính sẽ đến nơi vào giữa trưa, nhưng mãi khoảng hai giờ chiều mới lên được tới đỉnh đồi. Ở đó ông nhìn thấy lều của người quản trị, và anh bồi đang rửa đống cà mèn ngồi xổm trước tàn tích một đống lửa. Thầy tu dòng Tên thò đầu vào trong lều, thấy Saint–Denis đang ngủ trên cái giường gấp. Ông không gọi, đợi cho đến lúc lều của mình dựng xong, rửa ráy, uống trà và ngủ một chốc. Khi tỉnh dậy, ngay lập tức ông cảm thấy cả người mệt rũ. Ông nằm nán thêm một lúc. Ông nghĩ cũng hơi buồn khi đã quá già và thế nên ông không còn nhiều thời gian nữa, hẳn ông sẽ phải vừa lòng với những gì mình đã biết. Ra khỏi lều, ông gặp Saint–Denis đang hút tẩu, mặt hướng về dãy đồi còn chưa bị mặt trời rời bỏ, nhưng đã như thể đẫm một dự cảm. Tầm vóc con người ấy nhỏ nhắn, đầu hói, mặt mất hút dưới đống râu mọc lộn xộn, cặp kính gọng thép trên đôi mắt choán hết cả chỗ của một khuôn mặt hốc hác, gò má nhô cao; hai vai hẹp khổ vồng lên làm người ta nghĩ đến loại công việc quanh quẩn một chỗ, thay vì loại việc của người canh gác cuối cùng các đàn thú lớn châu Phi. Họ nói chuyện một lúc về những người bạn chung, những tin đồn về chiến tranh và hòa bình, rồi Saint–Denis hỏi cha Tassin về các nghiên cứu, nhất là hỏi ông xem có phải kể từ những phát hiện mới rồi tại Rhodésie, đã có thể chắc chắn về việc châu Phi là cái nôi đích thực của nhân loại. Sau cùng, thầy tu dòng Tên đặt câu hỏi của ông. Saint–Denis không tỏ ra ngạc nhiên khi một thành viên xuất chúng của dòng tu Tuyệt Bích, tuổi đã bảy mươi và vốn có tiếng trong số các Huynh Đệ thừa sai lại quan tâm đến nguồn gốc khoa học của con người hơn nhiều so với tâm hồn của hắn ta, lại không ngần ngại bỏ ra hai ngày cưỡi ngựa tới đây hỏi ông về một cô gái có vẻ đẹp và tuổi trẻ dẫu vậy hẳn cũng không mang nhiều sức nặng trong tâm trí một nhà bác học đã quen với việc tính toán theo hàng triệu năm và theo các kỷ địa chất. Thế nên ông chân thật trả lời và tiếp tục nói với sự buông thả mỗi lúc một lớn thêm và cả một cảm giác nhẹ nhõm kỳ khôi nữa, đến mức về sau có lúc ông đâm tự hỏi hay cha Tassin tới gặp ông chỉ để giúp ông trút bỏ gánh nặng mà nỗi cô đơn và những kỷ niệm đè nặng lên ông. Nhưng thầy tu dòng Tên chỉ im lặng lắng nghe, với một sự lịch thiệp gần như xa cách, chẳng lúc nào thử tìm cách trao sang một lời an ủi, cái thứ vốn dĩ khiến dòng tu của ông trả nên lừng danh một cách chính đáng. Đêm ập đến với họ như vậy, nhưng Saint–Denis vẫn tiếp tục nói, chỉ ngắt lời đúng một lần, để ra lệnh cho anh bồi N’Gola của ông châm lên một đống lửa, nó mau chóng xua đi những gì còn sót lại của bầu trời, thành thử họ phải nhích ra xa nhau một chút để lại được bầu bạn cùng dãy đồi và những vì sao.

II

“Không, tôi không thể nói rằng tôi từng thực sự biết cô ấy, tôi chỉ chủ yếu hay nghĩ đến cô ấy, đấy lại thêm một cách bầu bạn nữa. Chắc chắn là cô ấy đã không thẳng thắn với tôi, thậm chí còn chẳng có đến một chút trung thực tối thiểu nữa ấy chứ: chính vì cô ấy mà tôi đã bị mất quyền quản lý một vùng mà tôi rất yêu quý, và rồi người ta giao cho tôi phụ trách những khu rộng lớn chuyên bảo tồn thú châu Phi này, chắc hẳn họ cho rằng lòng tin và sự ngây thơ tôi từng tỏ ra trong vụ đó cho thấy tôi thích hợp với việc chăm lo cho lũ thú hơn là cho con người. Tôi không oán thán gì mà thậm chí còn thấy rằng người ta đã rất rộng lượng với mình: lẽ ra họ hoàn toàn có thể tống khứ tôi đi đâu đó, xa khỏi châu Phi và, ở tuổi của tôi, có những cuộc đoạn tuyệt mà ta có nguy cơ không sống qua nổi. Còn về Morel thì… Người ta đã nói đủ mọi điều. Tôi nghĩ đó là một người, trong nỗi cô đơn của bản thân, đã đi xa hơn những kẻ khác – chiến công đích thực đấy, phải nói thêm như vậy, vì khi phải phá các kỷ lục của cô đơn, mỗi người chúng ta đều tự phát hiện bên trong mình một tâm hồn của nhà vô địch. Anh ta thường xuyên đến gặp tôi, vào những đêm tôi mất ngủ, với vẻ hằn học, ba nếp nhăn hằn sâu trên cái trán phẳng, bướng bỉnh, bên dưới mái tóc rối bù, và cái cặp lừng danh ấy cầm ở tay, nhét đầy đơn kiến nghị và tuyên ngôn bảo vệ tự nhiên, nó chẳng bao giờ rời anh ta. Tôi thường nghe thấy giọng nói của anh ta nhắc đi nhắc lại với tôi, bằng cái âm sắc ngoại ô khá là bất ngờ ở một con người từng được hưởng, như người ta vẫn hay nói, học vấn cao: ‘Thì đơn giản mà, chó thì đâu có đủ nữa. Con người cảm thấy đơn độc lạ thường, họ cần bầu bạn, họ cần cái gì đó lớn hơn, lực lưỡng hơn, để có thể dựa vào, cái thứ đủ sức trụ vững. Chó thì không đủ nữa, con người cần đến voi. Thế nên, tôi không muốn người ta đụng đến chúng.’ Anh ta nghiêm túc hết mức mà tuyên bố điều đó với tôi và lúc nào cũng đập mạnh tay vào báng khẩu cạc bin, như muốn tăng thêm sức nặng cho lời lẽ của mình. Người ta bảo Morel kinh tởm giống loài chúng ta và bị dồn đến chỗ súng cầm trên tay, đương đầu với nó bảo vệ một sự nhạy cảm quá đà. Người ta từng trang trọng khẳng định rằng đó là một kẻ vô chính phủ, nhất quyết đi xa hơn những người khác, rằng anh ta muốn cắt đứt, không chỉ với xã hội, mà cả với chính loài người – ‘mong muốn đoạn tuyệt’ và ‘ra khỏi nhân loại’, tôi nghĩ đó là những cụm từ hay được các ngài ấy sử dụng nhất. Và cứ như là mấy lời lẽ tầm phào ấy vẫn còn chưa đủ, tôi còn vừa tìm thấy trên đôi ba tờ tạp chí cũ mà tôi tình cờ bắt gặp tại Fort–Archambault một lời giải thích vào hàng bậc thầy. Có vẻ như lũ voi mà Morel bảo vệ hoàn toàn mang tính biểu tượng, thậm chí mang tính thơ ca, và rằng con người tội nghiệp ấy mơ về một dạng khu bảo tồn trong Lịch Sử, có thể sánh được với các khu bảo tồn châu Phi của chúng ta, ở đó săn bắn bị cấm tiệt, và ở đó mọi giá trị tinh thần của chúng ta, cũ kỹ, vụng về, có chút gớm ghiếc và không có khả năng tự vệ, cùng tất tật các quyền con người của chúng ta, cũng cũ kỹ nốt, những thứ đích thị là còn sót từ một kỷ địa chất đã qua, sẽ được bảo tồn nguyên trạng vì vẻ đẹp tặng cho sự ngắm nhìn và vì công việc khuyến thiện ngày Chủ nhật dành cho lũ chắt chít của chúng ta.” Saint–Denis lặng lẽ cười, lắc đầu. “Nhưng tôi xin ngừng lại ở đây. Tôi cũng cần hiểu, nhưng không tới mức ấy. Theo một cách khái quát, tôi đau đớn nhiều hơn mức tôi nghĩ, đó là một vấn đề thuộc về tính khí – và tôi nghĩ có những khi ta hiểu được nhiều điều hơn theo cách này. thế nên đừng đòi ở tôi những lời giải thích quá sâu sắc. Mọi thứ tôi có thể cung cấp cho cha chỉ là vài mẩu nhỏ – trong đó có bản thân tôi. Tôi đặt lòng tin vào cha trong những điều còn lại: cha quen với việc đào bới và tái thiết. Tôi từng nghe nói, trong các tác phẩm của cha, cha thông báo sự tiến hóa của loài chúng ta về phía một đặc tính tinh thần toàn bị và một tình yêu toàn bị, và cha thông báo nó sẽ sớm đến – tôi cho rằng, theo ngôn ngữ của cổ sinh vật học, tức không hẳn là ngôn ngữ của nỗi đau khổ con người, cái từ ‘sớm’ muốn nói tới một chặng ngắn, chừng vài trăm nghìn năm gì đó – và cha mang tới cho khái niệm cứu rỗi đã cũ kỹ của Ki–tô giáo chúng ta một ý nghĩa mang tính khoa học của sự đột biến sinh học. Xin thú nhận là tôi thấy thật khó nhìn ra được trong một viễn kiến kỳ vĩ như thế đâu có thể là chỗ cho một cô gái tội nghiệp với số phận chính yếu nơi hạ giới này dường như nằm ở chỗ thỏa mãn các nhu cầu không hẳn là mang tính tinh thần. Với Minna thì đã đành một nhẽ – chẳng phải tôi không biết cái vai trò khiêm nhường nhưng cần thiết của các cô gái điếm trong Kinh Thánh –, nhưng trong các lý thuyết và sự tò mò của cha đâu có thể là chỗ cho một kẻ như Habib, ta có thể gán ý nghĩa nào cho tiếng cười thầm nhiều lần mỗi ngày làm rung chuyển bộ râu đen của hắn mà chẳng vì lý do nào rõ rệt, trong lúc hắn nhìn dòng nước lóng lánh của sông Logone, duỗi người trên một cái ghế dài đặt ngoài hàng hiên khách sạn Người Tchad, một cái mũ cát két hàng hải đội trên đầu, không ngừng phe phẩy một cái quạt giấy in biểu tượng màu tía của một hãng nước chanh Mỹ, miệng nhay nhay điếu xì gà ướt sũng đã tắt? Nói vậy thôi, nếu để tìm hiểu nguyên do của tiếng cười vang dội đó mà cha đến tận đây, thì hai ngày cưỡi ngựa của cha sẽ không hoàn toàn vô ích đâu. Tôi có thể cho cha lời giải thích của tôi. Tôi đã suy nghĩ rất nhiều về chuyện ấy, cha biết không. Thậm chí từng có những lúc tôi choàng tỉnh trong lều, một mình trước phong cảnh đẹp nhất trên đời – tôi muốn nói đến bầu trời châu Phi ban đêm ấy – và tự hỏi về những lý do đã có thể thúc đẩy một kẻ vô lại như Habib cười vô lo và vui tươi thuần túy đến thế. Tôi đã đi đến kết luận rằng tay Liban của chúng ta là kẻ gắn chặt vào được với cuộc đời theo một cách thức đáng ngưỡng mộ, và những tràng cười đầy thỏa mãn của hắn ăn mừng một sự hòa hợp hoàn hảo với nó, một sự thấu hiểu hai chiều, một sự ăn khớp mà chưa bao giờ có cái gì phá rối được, chính là hạnh phúc còn gì nữa. Hai kẻ đó tạo thành một cập thật hay hớm. Có lẽ cha sẽ rút ra từ những lời này cùng kết luận giống một số đồng nghiệp trẻ của tôi, tức là Saint–Denis đã trở thành một lão ‘hằn học’ cô đơn, cú dỉn và độc ác, ‘ông ta không thuộc về chúng ta nữa’, và tuyệt đối đang ở đúng chỗ của mình giữa những con thú hoang tại các khu bảo tồn của chúng ta nơi chính quyền đã cử ông ta đến với biết bao thận trọng và ân cần. Nhưng dẫu sao cũng thật khó mà không choáng váng trước cái vẻ tràn trề sức khỏe và niềm vui luôn luôn thấy nơi Habib, trước sức mạnh Hercule của hắn, sự vững chãi đầy tính chất trần thế của đôi chân hắn, những cái nháy mắt nhạo báng chẳng hướng vào ai cụ thể mà cứ như thể dành cho chính cuộc đời, rồi vì còn biết về sự nghiệp hết mức thành công của tên đại bất lương kia, nên cũng thật khó mà không từ đó rút ra một số kết luận. Chắc cha cũng từng biết hắn như tôi, nắm trong tay số phận của khách sạn Người Tchad, tại Fort–Lamy, cùng tay trẻ tuổi mà hắn bảo trợ, de Vries, sau khi chỗ ấy đổi chủ lần thứ hai hay thứ ba gì đó – công việc buôn bán không xuất sắc cho lắm. Ít nhất cũng không xuất sắc cho tới khi ngài Habib và ngài de Vries xuất hiện, bọn họ dựng một quầy bar, gọi đến một ‘nữ tiếp viên’, cho làm một sàn nhảy trên hàng hiên nhìn xuống dòng sông, và mau chóng phô ra những dấu hiệu bề ngoài cho thấy sự thịnh vượng ngày một tăng, nguồn tiền đích thực thì mãi về sau người ta mới biết. De Vries chẳng mấy chăm chút chuyện làm ăn. Người ta hiếm khi thấy hắn ở Fort–Lamy. Hắn dành phần lớn thời gian vào việc săn bắn. Khi được hỏi về những lần vắng mặt của đối tác, Habib chỉ lặng lẽ cười, rồi nhấc điếu xì gà khỏi miệng và khoát tay thật rộng về phía dòng sông, những con chim cao cẳng, lũ bồ nông vừa mới đậu xuống các doi cát trong buổi hoàng hôn, và những con cá sấu giả đò là các thân cây trên bờ sông phía Cameroun.

“– Thì các anh muốn gì đây, cậu nhóc ấy không thân thiện với tự nhiên cho lắm – cậu ấy thích dành thời gian truy đuổi nó đến tận mọi hào lũy. Tay súng cừ khôi nhất nơi hạ giới này. Đã thử lửa trong quân đội Lê dương, và giờ đây buộc phải hài lòng với một thứ mồi săn khiêm tốn hơn. Một sportsman theo đầy đủ mọi nghĩa của từ này. – Lúc nào Habib cũng nói đến đối tác của mình với một sự pha trộn giữa ngưỡng mộ và chế giễu, và đôi khi gần như là với niềm căm hận; thật khó mà không cảm thấy rằng tình bạn giữa hai kẻ ấy đúng ra là một sự quy thuận trước mối liên hệ bí mật nào đó, không hề phụ thuộc vào ý chí của bọn họ. Tôi chỉ mới gặp de Vries đúng một lần, chính xác hơn, tôi chỉ tình cờ bắt gặp hắn trên một con đường, gần Fort–Archambault. Hắn trở về sau một cuộc săn, trên chiếc xe jeep do hắn tự lái, theo sau là một xe tải nhỏ. Người hắn rất mảnh, thẳng đuột, tóc vàng uốn lượn, mặt khá đẹp, kiểu Phổ. Và hắn hướng về phía tôi một ánh mắt lơ nhạt khiến tôi để ý, mặc dù chúng tôi chỉ gặp nhau thoáng qua – hắn đổ xăng cho xe, từ đống bi đông, trên đường, và vừa xong việc thì tôi tới nơi. Tôi cũng nhớ là hắn để trên đùi một khẩu súng trường, nó làm tôi ngạc nhiên vì rất đẹp – báng khảm bạc. Hắn nổ máy mà không đáp lại lời chào của tôi, để mặc chiếc xe tải lại đó, và tôi dừng lại để chuyện gẫu một lát với anh chàng tài xế người Sara, anh ta nói với tôi rằng họ vừa trở về sau chuyến đi vào khu Ganda và ông chủ ‘săn suốt, kể cả khi trời mưa’. Bị thúc đẩy bởi một sự hiếu kỳ mà chính mình củng không hiểu nổi, tôi vòng ra sau nhấc tấm vải bạt che lên. Tôi phải nói rằng đúng là đã lắm. Cái xe tải đầy chặt theo đúng nghĩa đen ‘chiến lợi phẩm’: ngà, đuôi, đầu và da. Nhưng điều còn đáng kinh ngạc hơn là lũ chim. Có đủ mọi màu và đủ mọi kích cỡ. Và ngài de Vries đẹp trai chắc chắn không đi kiếm hàng cho các bảo tàng, bởi vì phần lớn đã ăn đạn chì đến nát toét cả ra, dẫu có thế nào thì cũng không thể dùng để giải trí cho con mắt nữa. Chế độ săn bắn của chúng ta là như vậy – tôi sẽ chẳng biện hộ cho cái thứ ấy đâu – nhưng không có loại giấy phép nào đủ sức biện minh cho những tàn phá của hắn. Tôi hỏi chuyện người tài xế một lúc, anh ta tự hào nói với tôi rằng ‘ông chủ đi săn cho vui’. Tôi thấy kinh tởm anh chàng da đen nhỏ bé, một trong những nỗi nhục lớn của chúng ta ở châu Phi, thế nên tôi nói với anh ta bằng tiếng Sara, và sau mười lăm phút tôi đã có khá đủ thông tin về các thành tích thể thao của de Vries để có thể tống cho hắn một khoản tiền phạt kếch xù khi tôi về tới Fort–Lamy. Điều đó chắc chắn chẳng ngăn chặn được gì: có những kẻ luôn sẵn sàng trả bao nhiêu tiền cũng được để thỏa mãn những nhu cầu thầm kín trong tâm hồn chúng, điều này thì chắc cha cũng biết rõ. Tôi cũng đến dọa nạt một hồi ở chỗ người bảo trợ của hắn trên hàng hiên quán Người Tchad, và đề nghị hắn hãm lại một chút những niềm say mê nơi anh bạn trẻ của hắn. Hắn cười rất vui. ‘Ông muốn gì nào, hả ông bạn: một tâm hồn cao quý, một nhu cầu khủng khiếp về sự thuần khiết – từ đó mà có cú đụng dữ dội với tự nhiên, chuyện làm sao mà khác được đây, một dạng thanh toán không ngừng tái hồi mà thôi. Thành viên của nhiều hội săn bắn, nhiều lần đoạt giải thưởng, thợ săn cực vĩ đại trước Vĩnh Cửu – rất may, cái này thì trốn tiệt mất, nếu không thì…’ Hắn cười. ‘Vậy nên phải vừa lòng với một thứ con mồi trung gian thôi, những món vụn vặt: hà mã, voi, chim. Con mồi to lớn đích thực thì cứ vô hình. Con mồi ấy, thật là thận trọng quá đi. Tiếc thật – tay súng cừ khôi như thế! Anh chàng tội nghiệp chắc phải mơ về điều đó ban đêm. Ông uống một cốc nước chanh đi, để tôi mời.’ Hắn tiếp tục nằm hóng gió trên cái ghế dài vĩnh cửu, và tôi để hắn lại đó, vì hắn đang ở nhà của hắn. Hắn còn nói với theo, lúc tôi đã đi được một đoạn: ‘Ông không phải lo mấy khoản tiền phạt nhé: điều gì phải làm thì phải làm thôi. Buôn bán thuận lợi mà.’

“Mà buôn bán thuận lợi thật.”

“Lời giải thích cho sự thịnh vượng này, ngoạn mục đối với những ai biết đến các thất bại về tiền bạc mà liên tiếp mấy người chủ trước của Người Tchad từng vấp phải, lộ ra theo một cách thức rất bất ngờ. Một xe tải chở các thùng nước chanh tình cờ gặp tai nạn về mạn Đông Ogo: một vụ nổ bùng lên, không hoàn toàn có thể giải thích bằng lượng ga có trong nước chanh. Người ta phát hiện rằng ngài Habib và ngài de Vries tham gia rất tích cực công cuộc buôn lậu vũ khí đi theo những con đường cũ của dân buôn nô lệ tiến sâu vào châu Phi, khởi đầu từ vài cứ điểm xuất phát nổi tiếng. Cha hẳn phải biết những cuộc giao tranh ngấm ngầm mà lục địa già nua của chúng ta nằm ở trung tâm: đạo Hồi tăng sức ép lên các bộ lạc thờ linh vật, từ châu Á quá đông dân một giấc mơ bành trướng mới đang lớn dần lên, và bài học về cuộc giao tranh không lối thoát mà người Anh tiến hành từ ba năm nay bên Kenya không phải là vứt đi đối với tất cả mọi người. Habib nhập thân vào tất thảy những chuyện ấy một cách còn thoải mái hơn cả so với trên cái ghế dài của hắn, và hồ sơ tư pháp của hắn, khi rốt cuộc người ta cũng nghĩ đến việc cho chuyển nó đến, té ra là cả một bài ca chiến thắng đích thực của hạ giới này. Nhưng vào thời điểm ấy, hắn đã tẩu mất, cùng tay đối tác đẹp trai, kẻ thù của tự nhiên, chắc được báo tin bởi vài trong số các thông điệp bí hiểm dường như luôn tới rất đúng lúc ở châu Phi, trong khi chẳng bao giờ có gì để lộ ra vẻ vội vã hay lo lắng trên các khuôn mặt thản nhiên của vài thương gia Ả Rập của chúng ta, ngồi trong bóng tối nhờ nhợ nơi cửa hàng thoáng khí của bọn họ, vẻ mơ mộng và dịu hiền, cứ như thể hoàn toàn tách biệt với những ồn ào và cuộc biến động của cái thế giới hỗn loạn này. Thế là mấy anh chàng của chúng ta biến mất, trước khi xuất hiện trở lại, theo một cách hoàn toàn bất ngờ, nhưng nghĩ cho kỹ thì cũng thật tự nhiên, vào đúng thời điểm ngôi sao của Morel lên đến thiên đỉnh, để vợt lấy vài tia sáng cuối cùng của vinh quang trần thế này vốn thật thích hợp với kiểu vẻ đẹp của họ.”

III

“Có là thế nào thì cũng chính Habib, ngay sau khi mua Người Tchad, từ đó trở đi với sự trợ giúp của đèn nê ông, đã biến thành ‘quán cà phê–quầy bar–dancing’, là người nảy ra ý định khuấy động bầu không khí hơi có phần thảm đạm của chốn này – điều đó có thể thấy đặc biệt rõ ở hàng hiên, bên bờ sông Logone phía Cameroun tua tủa nỗi cô đơn, và bầu trời rộng mênh mông, như thể được tạo ra cho một con thú tiền sử nào đó phù hợp về kích cỡ – tức là đã nảy ra ý tưởng khuấy động bầu không khí hơi quá u hoài này nhờ một sự hiện diện của nữ giới. Hắn thông báo ý định của mình cho các khách quen từ rất lâu trước đó, và nhắc lại điều này mỗi lần đến ngồi ở một bàn, phe phẩy cái quạt quảng cáo, mà hắn chẳng bao giờ rời tay và trông đặc biệt phù phiếm khi nằm nơi bàn tay khổng lồ của hắn – hắn ngồi xuống, vỗ vai chúng tôi, như để trấn an chúng tôi, giúp chúng tôi trụ vững thêm một chút – hắn chăm lo cho chúng tôi – hắn sẽ cho điều đến đây một người – việc này nằm trong dự trù cải tổ của hắn – không phải một con điếm, nhớ kỹ nhé – chỉ đơn giản là ai đó đáng mến – hắn hiểu rất rõ rằng các ông bạn, nhất là những người đi năm trăm cây số đường đất để rời chốn heo hút, đã chán cảnh một thân một mình khô héo trước cốc whisky, – họ cần bầu bạn. Hắn lệ khệ đứng dậy và chuyển sang một bàn khác để lặp lại những lời phỉnh của mình. Phải nói rằng hắn khá thành công trong việc tạo ra một bầu không khí tò mò và chờ đợi – người ta tự hỏi, với chút ít thương hại và châm biếm, dạng phụ nữ nào sẽ mắc lừa đây – và tôi chắc rằng trong số chúng tôi có vài tay khốn khổ – cha cũng thấy là tôi không giấu cha điều gì rồi đấy – lén lút mơ tưởng về chuyện ấy trong góc của mình. Chính bằng cách đó mà Minna đã trở thành chủ đề trò chuyện tại những chốn hẻo lánh nhất của Người Tchad, rất lâu trước khi cô ấy tới, và thời gian cần thiết để cô ấy hiện ra bằng xương bằng thịt cho phép vài người trong số chúng tôi thêm một lần nữa nhận ra rằng những năm cô độc ở tận sâu vùng trảng bụi chẳng có ý nghĩa gì nếu cần chống lại vài niềm hy vọng dai dẳng và rằng một mảnh đất rộng một trăm héc ta giữa mùa mưa cũng dễ khai khẩn hơn vài góc nhỏ ẩn khuất trong trí tưởng tượng của chúng ta. Thành thử khi một ngày cô ấy bước xuống từ máy bay, với một chiếc mũ bê rê, một cái va li, chân đi tất ny lông, một thân hình cao lớn gây ấn tượng mạnh và một khuôn mặt khá là tầm thường, nếu không tính đến biểu hiện thoáng qua của lo âu, mà trong hoàn cảnh thế này thì quá là dễ hiểu ấy chứ, Chúa ơi, thì cô ấy đã được trông chờ rồi. Dường như Habib đã viết thư sang Tunis cho một người bạn của hắn làm chủ một hộp đêm nơi Minna hay biểu diễn màn ‘strip–tease’. Hắn đã giải thích thật cụ thể điều mà hắn muốn: một cô gái rất thảm, với tất tật những gì cần phải có, tại đúng nơi cần có, tóc vàng là tốt nhất, có thể chăm lo cho quầy bar, hát được, nhưng nhất là tỏ ra dễ chịu với khách – đúng, trước hết hắn cần một con nhỏ biết nghe lời – hắn không muốn gặp phải chuyện lằng nhằng, đó là điều quan trọng hơn cả. Hắn cũng không muốn gái điếm – cơ sở này không thuộc dạng ấy – chỉ đơn giản là một cô gái đôi lúc có thể tỏ ra dễ chịu với một người đàn ông mà hắn, Habib, đặc biệt giao phó cho. Ở Tunis, ông chủ hộp đêm hẳn nhận ra rằng Minna tóc vàng, có khả năng còn nhớ cô là người Đức, giấy tờ của cô không hợp lệ, điều này hiển nhiên là một món đảm bảo cho sự nghe lời, và đề nghị với cô.

“– Và cô đã nhận lời, vậy thôi, ngay tắp lự?

“Com măng đăng Schölscher là người hỏi cô câu này, trong cuộc điều tra diễn ra sau khi ngài Habib và ngài de Vries biến mất, cũng như sau khi các hoạt động thú vị mà bọn họ có liên quan được hé lộ. Ông cho triệu tập Minna đến phòng làm việc của mình, để tự đánh giá những lời cáo buộc cụ thể của Orsini chống lại cô. Cuộc điều tra do bên cảnh sát thực hiện, nhưng cánh quân đội lâu nay cũng bận tâm đến sự xuất hiện ở sát biên giới Lybie của các băng fellagha¹ đầu tiên được trang bị vũ khí đến tận chân răng, và các chân rết mà công việc kinh doanh của Habib có thể tỏa ra bên Tunis cùng những nơi khác có vẻ cũng đáng được quan tâm đặc biệt. Ít người biết về vùng giáp ranh hơn Schölscher, người từng băng sa mạc suốt mười lăm năm, dẫn đầu các đội méhariste² đi từ Sahara đến Zinder và từ Tchad đến Tibesti, và mọi bộ lạc du mục đều kính cẩn chào từ xa khi ở đường chân trời mới chỉ bốc lên những lùm cát do lũ lạc đà của ông gây ra. Từ một năm nay và là lần đầu tiên trong sự nghiệp, ông giữ một chức vụ gần như chỉ quanh quẩn một nơi, chức cố vấn đặc biệt cho toàn quyền Tchad, vốn dĩ lo lắng vì làn sóng vũ khí hiện đại xảo trá như thể đang ào vào lãnh thổ cho mãi đến tận rừng thẳm. Minna tới phòng làm việc của com măng đăng, có hai người cầm súng áp giải, còn đang rất hoảng loạn sau cuộc thẩm vấn vừa xong tại sở cảnh sát, nghĩ rằng mình sẽ bị trục xuất khỏi cái góc thế giới nơi cô thấy mình gắn bó theo một cách thật kỳ khôi.

1. Tiếng Ả Rập, nhìn chung chỉ những người bản xứ chống thực dân ở Bắc Phi.

2. Lính (Pháp) cưỡi lạc đà (méhari), hoạt động ở vùng sa mạc châu Phi.

“– Ở đây tôi rất ổn, ông hiểu không! cô hét lên với Schölscher, giữa hai đợt nức nở, với âm sắc Đức khiến cho ta, mặc dù không định trước, phải nhăn mặt lại. Khi mở cửa sổ vào buổi sáng, rồi nhìn thấy hàng nghìn con chim đứng trên các doi cát sông Logone, tôi thấy hạnh phúc. Tôi chẳng đòi hỏi gì khác… Ở đây tôi rất ổn, với lại tôi có thể đi đâu đây…

“Tính khí Schölscher không thuộc dạng dễ dàng dấn sâu vào những suy tưởng châm biếm khi chứng kiến một cơn khốn cùng của con người, dẫu cho đó có là gì, nhưng dù sao ông cũng không thể kiềm chế một đợt trào lên của hí hước: ấy là lần đầu tiên, trong kinh nghiệm của ông, có ai đó đồng nhất lệnh cấm lưu trú tại A.E.F.³ vị tất sẽ xảy ra với một vụ trục xuất khỏi thiên đường mặt đất. Lẽ dĩ nhiên điều này đặt ra giả định về một quá khứ… không sung sướng lắm – cũng vì com măng đăng muốn tỏ ra mình có chiều hướng hay xót thương, chứ gần như không vì cái gì khác nữa. Ngay lập tức ông hiểu rằng Minna chẳng hề biết gì về các hoạt động bí mật của ông chủ cô, với hắn cô chỉ là một yếu tố của mặt tiền, của trò đánh lừa, cũng hoàn toàn giống như phần còn lại của công trình Người Tchad tuyệt diệu, hai cây cọ lùn, trồng trong bồn ngoài hiên, việc buôn bán nước chanh, máy nghe nhạc, những cái đĩa rè tiếng, và vài cặp hiếm hoi tối đến đánh liều nhảy nhót trên sàn. Ông đã cho mang đến mời cô cà phê và bánh sandwich – cô đã bị lôi khỏi giường vào lúc năm giờ sáng – và không đặt thêm câu hỏi nào, nhưng cô vẫn cô tìm cách giải thích, ánh mắt lo lắng, mặt nhàu nhĩ, vừa mãnh liệt lại vừa khiêm nhường, thỉnh thoảng lên giọng tới mức hét lên, trong ham muốn gần như cháy bỏng làm người khác tin lời mình. Có lẽ cô đã đọc thấy trong ánh mắt của Schölscher một biểu hiện mà hẳn cô không thường gặp trong ánh mắt đàn ông, và chắc cô cần được thông cảm. Cỏ nhất định muốn nói ra mọi điều mình biết, cô khăng khăng, cô thực sự chẳng có gì để tự trách cứ và cô không muốn có một nỗi nghi ngờ tiếp tục đè nặng lên cô. Cô hiểu rất rõ là người ta có thể nghi ngờ cô. Người ta có thể tự hỏi, quả thật, làm thế nào mà cô lại sẩy chân đến đất Tchad này, cô, một phụ nữ Đức, với những giấy tờ thậm chí còn không hợp lệ… Nhưng từ đó đến chỗ buộc tội cô đã giúp đỡ đám buôn lậu vũ khí, đã lạm dụng lòng hiếu khách mà người ta dùng để đón tiếp cô tại Fort–Lamy, trong khi cô chẳng có nơi trú ẩn nào… Môi cô rung bần bật, nước mắt lại thi nhau nhỏ xuống hai má. Schölscher cúi xuống và dịu dàng đặt tay lên vai cô.

3. Viết tắt của “Afrique Équatoriale Française”: Châu Phi Xích đạo thuộc Pháp, tập hợp của nhiều vùng lãnh thổ nhìn chung nằm ở Trung Phi nhưng cũng ăn ra đến tận Đại Tây Dương, như Gabon, một phần Congo và Tchad, thủ phủ là Brazzaville.

“– Thôi nào, ông nói, có ai buộc tội cô đâu. Chỉ cần nói cho tôi tại sao cô lại đến Tchad và cô đã quen biết Habib như thế nào thôi.

“Cô ngẩng mặt lên, khăn mùi soa bịt lấy mũi, nhìn com măng đăng thật lâu với một sự chăm chú đầy do dự, như để quyết định xem mình có thể thú nhận điều đó với ông hay không. Cô đã đến Tchad, cô kể, vì không thể chịu đựng thêm được nữa – cô rất cần hơi ấm – và cũng bởi cô yêu những con thú. Ôi, cô hiểu rất rõ một lời giải thích như thế hẳn chẳng mấy thuyết phục, nhưng cô đâu làm được gì: đó là sự thật. Schölscher không tỏ ra cả ngạc nhiên lẫn hoài nghi. Việc một con người cần hơi ấm và tình bạn, cái đó thì thực sự chẳng hề làm ông kinh ngạc. Nhưng dẫu thế nào, cô gái bất hạnh cũng phải trơ trụi lắm thì mới thấy vừa lòng với hơi ấm của đất châu Phi và với tình bạn của con thú được thuần hóa nào đó – mà không mơ đến một điều kỳ diệu khác chứ không phải điều kỳ diệu của những đàn voi đôi khi nhác thấy về phía chân trời. Ở đây có bằng chứng cho thấy một sự nhẫn nhục mà trước nó ông chẳng thể nào không tỏ ra nhạy cảm. Ông đánh giá cô hoàn toàn không được bảo vệ và còn lạc lối trên mặt đất hơn cả tất tật những dân du mục khác mà ông từng gặp trong đời.

“– Habib thì sao?

“Thì, cô cũng sẵn sàng kể luôn về điều này nữa. Nhưng, để làm được như vậy, cô buộc phải đi ngược lên vài năm. Bố mẹ cô đã bị giết chết năm cô mười sáu tuổi trong một trận bom oanh tạc Berlin và cô đến sống ở nhà một ông cậu mà gia đình cô đã cắt đứt quan hệ. Tuy nhiên ông ta đã chăm lo cho cô khi cô còn lại một thân một mình, và thậm chí còn nảy ra ý tưởng cho cô đi hát tại một hộp đêm, mặc dù, theo lời thú nhận của chính cô, cô không biết hát. Thế là cô phô thân trong vòng một năm tại ‘Kapelle’ – cuộc chiến tranh đã gần như bị thua và đàn ông cần phụ nữ. Rồi tới thời điểm thủ đô bị người Nga chiếm – cô gánh chịu số phận giống rất nhiều phụ nữ Berlin khác. Chuyện ấy kéo dài suốt nhiều ngày, cho đến lúc các trận đánh kết thúc và bộ chỉ huy lại quản lý được các đội quân của mình. Sau đó… Cô tỏ ra bối rối, gần nhu có tội, và nhìn một lúc ra cửa sổ mở. Sau đó, đã xảy đến với cô một chuyện bất ngờ. Cô yêu một sĩ quan Nga. Cô lại ngừng lời và rụt rè nhìn Schölscher, như muốn xin ông thứ lỗi. Ôi, cô hiểu rất rõ ông nghĩ gì. Người ta từng ném vào mặt cô điều đó. Một tên Nga? người ta gào lên. Tại sao cô lại có thể đi yêu một tên Nga, sau tất tật những chuyện đã xảy ra với cô? Cô nhún vai, hơi có chút bực bội. Cũng tự nhiên thôi, quốc tịch thì có thể làm gì được ở đây cơ chứ. Nhưng đồng bào của cô trách móc cô khủng khiếp. Trên phố, những người hàng xóm đi qua không thèm chào cô, cái nhìn đăm đăm về phía trước. Những người can đảm nhất thì nói ra thành lời những gì họ nghĩ, khi nào gặp cô đi một mình. Tại sao cô lại có thể đi yêu một gã đàn ông đã, có thể nói vậy, dẫn đầu đám lính của hắn mà đè lên người cô? Tôi cho những người nói ra các suy nghĩ như vậy muốn dùng nghĩa bóng, nhưng có vẻ cô hiểu chúng theo nghĩa đen. Và cái đó thì hoàn toàn không chắc chắn được, cô nói với Schölscher, vẻ nồng nhiệt. Tất nhiên, chuyện ấy có thể cũng đã xảy ra. Họ từng dăm ba lần nói với nhau về điều đó, với Igor ấy – đó là tên của viên sĩ quan – nhưng cả hai đều chẳng biết gì, và thẳng thắn mà nói, chuyện có thế nào thì với họ cũng vậy mà thôi. Cũng đã có lúc anh vào một trong các villa ấy – anh ở mặt trận đã được ba năm, gia đình anh bị quân Đức bắn chết, và anh hơi say rượu – còn cô, cô không nhớ rõ các khuôn mặt: điều duy nhất găm mãi mãi vào ký ức của cô là những cái khóa thắt lưng. Và ta đâu có thể đánh giá đàn ông thông qua tác phong tình dục của họ, nhất lại là giữa chiến trận, khi họ kiệt quệ đến thế… Cô lại ngẩng mặt lên về phía Schölscher, nhưng com măng đăng không nói gì, vì ông chẳng có gì để nói. Cô bèn tiếp tục kể cho ông về Igor của cô. Ngay lập tức cô thấy thích anh: anh có cái gì đó thật vui và dễ chịu trên khuôn mặt, giống như nhiều người Nga và người Mỹ… cả người Pháp nữa, cô vội nói chữa, hơi vụng về. Cô đã gặp anh tại nhà ông cậu – tầng trệt nhà bị quân đội trưng dụng – anh rụt rè tán tỉnh cô, mang hoa đến tặng cô, chia sẻ với họ khẩu phần của anh… Một tối, rốt cuộc, anh vụng về hôn lên má cô – cô mỉm cười, đặt tay lên má và để yên nó ở đấy, đứng chỗ của nụ hôn đầu tiên – ‘đó là nụ hôn đầu tiên của tôi’, cô nói, lại hướng về phía Schölscher ánh mắt trong trẻo.”

IV

Saint–Denis ngắt ngang câu chuyện, hít thật sâu, như thể đột nhiên ông thấy cần toàn bộ sự mát mẻ của đêm. “Dẫu sao, ông nói, tôi cho là có những điều chẳng gì có thể giết đi được và cứ còn lại nguyên vẹn mãi. Đến phải thực sự tin là chẳng gì có thể chạm được đến con người. Đó là một loài không thể chiến thắng một cách dễ dàng.” Thầy tu dòng Tên nghiêng người về phía đống lửa, rút một cành nhỏ và đưa nó lên để châm điếu thuốc. Những ánh lửa dạo chơi một lúc trên bộ tóc dài bạc trắng của ông, bên trên cái áo chùng và trên khuôn mặt xương xẩu, được tạc một cách thô sơ như một trong những tác phẩm điêu khắc đá mà ông không mệt mỏi theo dâu những tàn tích ẩn sâu trong lòng đất. Từ khi trời bắt đầu tối, dường như ông dồn toàn bộ sự chú ý của mình vào những vì sao, và Saint–Denis thấy biết ơn ông vì ánh mắt như thể rao truyền sự buông bỏ bằng cách đi lên trời lần tràng hạt của bất tận. “Vâng, thưa cha, chắc cha đã đúng khi khích lệ tôi có một sự chối bỏ nào đó. Tôi thú nhận là đối với tôi càng ngày càng thật khó nói thay vì chất vấn, và ban đêm, ngay cả những đêm nhiều sao nhất, chỉ bày ra mỗi vẻ đẹp mà thôi, chứ chẳng có câu trả lời nào. Nhưng ta quay lại với Minna nhé, vì có vẻ như là nhờ cô ấy mà chúng tôi thấy xuất hiện, ngay giữa vùng Oulé, trên những ngọn đồi của khu bảo tồn voi mà kể từ nay tôi phụ trách này, một thành viên xuất chúng của dòng Tên mà các công trình nghiên cứu về thời tiền sử cho tới lúc này như thể là sự hiếu kỳ trần thế duy nhất. Nhưng có lẽ dòng tu Tuyệt Bích đã chấp nhận một yêu cầu điều tra và giao cho cha trách nhiệm lập hồ sơ – người ta đồn thổi đến là lắm điều về các thầy tu dòng Tên!” Ông cười rung râu, và cha Tassin lịch sự mỉm cười. “Ta quay lại với Minna nhé. Cô ấy kể đã sống vô cùng hạnh phúc trong vòng sáu tháng, rồi viên sĩ quan bị thuyên chuyển. Cả hai đều chưa từng nghĩ đến khả năng này, mặc dù nó quá dễ đoán. Nhưng hạnh phúc của họ có phẩm tính hoàn hảo đến thế, nó loại bỏ mọi nỗi lo phải chứng kiến nó kết thúc. Viên sĩ quan có bốn mươi tám tiếng đồng hồ để chuẩn bị và thế là ngay tắp lự anh ta tận dụng khoảng thời gian đó. Anh ta quyết định đào ngũ và cùng cô ấy trốn sang vùng Pháp. Cô ấy giải thích họ đã chọn vùng Pháp vì người Pháp vốn có tiếng hiểu các câu chuyện tình hơn. Lẽ dĩ nhiên họ phải có vài sự đồng lõa. Họ đã quá nhầm lẫn khi để ông cậu biết về kế hoạch. Vì ông ta dính dáng đến các phi vụ buôn bán bất hợp pháp, họ cứ nghĩ ông ta rất thích hợp để giúp mình. Ông ta giấu Igor ở nhà một người bạn, rồi tố cáo anh ta với cảnh sát Nga. Không thể biết được các động cơ chính xác đã thúc đẩy ông ta hành động như vậy. Có lẽ là vì lòng ái quốc – dẫu sao thì làm thế cũng loại trừ được một sĩ quan Nga – hoặc, ngược lại, là vì ham muốn giao hảo với chính quyền Xô viết – hoặc cũng có thể ông ta rất quyến luyến với thân hình cô ấy… Cô ấy chỉ nêu thoáng qua nhận xét vừa xong và không có vẻ gì là ngờ đến việc mình đã hé ra những vực thẳm lớn tới mức nào. Schölscher không nhúc nhích. Ông tiếp tục hút tẩu – ông chỉ làm độc một việc là nắm chặt lấy nó, để lòng bàn tay cảm nhận rõ hơn hơi ấm tình bạn. Mà cũng có khả năng vào lúc ấy ông đã có quyết định sau chót – cái quyết định từng gây ra một nỗi kinh ngạc khủng khiếp cho những người quen biết ông, ngoại trừ Haas, ông ta đã luôn đoán được ngay từ đầu, tôi phải nói vậy. Tất tật đám cựu méhariste đó chỉ chăm chăm nghĩ đến cha de Foucauld⁴ thôi, ông ta nói, vào những kỳ lưu trú hiếm hoi và ngắn ngủi tại Fort–Lamy. Schölscher không phải một ngoại lệ.’ Tóm lại, cô ấy thở dài nói, Igor bị bắt và chẳng bao giờ cô ấy còn nghe nói đến anh ta nữa. Về phần mình, cô quay trở lại ‘Kapelle’. Quãng vắng mặt khiến cô bị trừ lương tám ngày. Cô cũng quay về sống tại nhà ông cậu. Vào giai đoạn ấy gần như là không thể tìm được chỗ ở giữa đống đổ nát Berlin, và cô thấy là tự nhiên khi về lại căn phòng cũ. Vả lại, cô đã trở nên hờ hững với mọi sự. Ông cậu dễ dàng kiếm được than nhờ các mối quan hệ của ông ta và nếu vẫn còn tồn tại một điều gì đó ở cô, thì đó là nỗi ghê sợ cái lạnh. Nhưng cô thấy khó mà chịu nổi bầu không khí của Berlin. Cô mơ thoát đi xa, tới đâu đó xa, thật xa để sống, dưới một bầu trời nào đó êm dịu hơn. Cứ mỗi khi nhìn thấy một người lính Nga là tim cô thắt lại. Chắc cô cũng thiếu vitamin nữa, vì cô có cảm giác mình chết rét đến nơi. Chắc chắn rồi, cô nói với Schölscher, trong ham muốn hiển nhiên là tỏ ra công bằng và đúng đắn với mọi người, ông cậu đã tỏ ra khá tử tế với cô, ông ta đã cho đặt trong phòng cô một lò sưởi lớn hoạt động cả ngày lẫn đêm. Nhưng cô mơ sang Ý hoặc Pháp sống – trong chiến tranh, những người lính từ đó trở về thường nhắc với cô về mấy nơi ấy một cách hào hứng và cho cô xem những bức ảnh chụp vườn cam, biển xanh và hoa mimosa. Như trong bài hát:

4. Charles de Foucauld (1858–1916): giáo sĩ Công giáo rất nổi tiếng; xuất thân quý tộc (tử tước) và là sĩ quan quân đội Pháp nhưng đi tu (dòng “Trappe” – chi tiết liên quan tới câu chuyện của Rễ trời), đặc biệt có công trạng trong nghiên cứu và truyền giáo tại vùng của người Touareg; Foucauld qua đời tại Sahara thuộc Algéhe.

Kennst Du das Land, wo die Citronen blühen,

Im dunkeln Laub die Goldorangen glühen,

Ein sanfter Wind vom blauen Himmel weht,

Die Myrthe still und hoch der Lorbeer steht.

Kennst Du es wohl?

Dahin, dahin,

Möcht ich mir Dir,

O mein Geliebter, Ziehen.⁵

5. Bài hát (Lied) rất nổi tiếng của Schubert, Mignon, lấy cảm hứng từ nhân vật trong tiểu thuyết Wilhelm Meister của Goethe, mang hình ảnh cây chanh, cây cam và trời xanh.

“Cô thường hát những câu này trong Mignon cho khán giả nghe, cho đến ngày, tận cuối của chiến tranh, một sĩ quan S.S. bước ra sàn nhảy và tát cô; sau đó cô bị Gestapo thẩm vấn, chúng buộc tội cô hát bằng một cái giọng châm biếm các bài hát nói về những thất bại của quân đội Đức tại Địa Trung Hải. Cô bèn tìm một chỗ làm mới ở miền Nam và hỏi han mọi người lính thuộc đội quân chiếm đóng. Rốt cuộc, người chơi dương cầm của ‘Kapelle’ đã giúp cô thực hiện mơ ước. Ông từng tham gia chiến dịch Tunisie với Afrika Korps⁶ và kết thân, hồi còn ở đấy, với chủ một hộp đêm – ông chắc chắn là có thể kiếm được từ ông bạn thứ gì đó cho cô. Điều khó nhất là xoay giấy tờ cần thiết – tất tật tiền tiết kiệm của cô ném hết vào đó nhưng, ơn Chúa, cô đã có chút ít may mắn và vậy là ba tháng sau cô đã ở Tunis, diễn một màn strip–tease ở ‘Giỏ hoa’. Cô ở đó một năm, gần như thấy hài lòng, bất chấp mùa đông lạnh hơn cô nghĩ và lẽ dĩ nhiên bất chấp sự hiện diện của đám khách khiến cô khó chịu. Nhưng, thật kỳ lạ, cô vẫn thấy ham muốn thoát đi xa, đi thật xa hơn nữa, bất kỳ nơi đâu. Đột nhiên cô cười và nhìn Schölscher. ‘Ông sẽ nói là tôi chẳng bao giờ biết vừa lòng. Nhưng chuyện là vậy đấy: một nhu cầu mơ hồ, một ham muốn được không phải ở đó nữa.’ Một tối, ông chủ hộp đêm, một người đàn ông Tunisie to béo tỏ ra khá dễ chịu với cô – ông ta không thích phụ nữ – kéo cô ra một chỗ và hỏi cô có muốn đến một khách sạn ở Fort–Lamy làm nhân viên phục vụ không. Sẽ phải quản lý quầy bar, hát một chút – chẳng cần phải biết hát đâu – và nhất là, dễ chịu với khách. Không, không phải là một cơ sở kiểu ấy, ông ta thân ái đáp trước câu hỏi mà cô đặt ra ngay lập tức. Mà ngược lại đó là một nơi không thể đứng đắn hơn. Chỉ có điều, bên Tchad có rất nhiều đàn ông cô độc, họ từ vùng trảng bụi ra và cần bầu bạn. Cô biết rằng Fort–Lamy rất xa, nằm bên kia sa mạc, giữa châu Phi – một thế giới khác. Và rồi cô sẽ có thể thỏa mãn nhu cầu hơi ấm của mình – ngay cả ở Tunis thì cũng có những lúc cô không thể chịu đựng nổi. Chính thế mà, cũng chẳng rõ bằng cách nào, một ngày nọ cô xuất hiện trên hàng hiên Người Tchad, từ đó cô có thể nhìn thấy, trên những doi cát, hàng nghìn con chim vào buổi sáng – đó là việc đầu tiên cô làm khi ngủ dậy: chạy ra ngắm lũ chim. Cô quản lý quầy bar cùng sàn dancing và, trái ngược với điều cô e ngại lúc ban đầu, Habib chưa bao giờ bắt cô ngủ với bất kỳ ai, trừ duy nhất một lần, cô vội sửa lời, và rõ ràng là cô đã hoàn toàn quên mất người đó. Schölscher không đặt câu hỏi nào, nhưng cô chóng vánh nói rõ thêm. Đúng, một lần, Habib đến quầy bar và nói với cô: ‘Cô sẽ nói đồng ý với Sandro nhé, nếu ông ấy hỏi cô’ và ông Sandro quả thật đã hỏi cô, và cô đã nói đồng ý, tất nhiên rồi. Cô đợi một lúc và, vì Schölscher không nói gì, ngẩng lên nhìn ông ta, ánh mắt có chút thách thức, rồi nhún vai: ‘Tôi thì, ông cũng biết đấy, mấy cái chuyện sinh lý kia, tôi chẳng coi là quan trọng nữa. Đó đâu phải điều gì có nghĩa lý.’ Cô không nói điều gì thì có nghĩa lý.”

6. Tên gọi đội quân Đức Quốc xã tại châu Phi.

V

“Sandro có một công ty vận chuyển bằng xe tải chuyên phục vụ các ngóc ngách mà những hãng lớn từ chối điều xe của mình đến, chẳng mấy thích thú việc sử dụng phương tiện trên các chặng đường mà những người nghiêm túc biết là không thể đi được, thậm chí đến cả sáu tháng mỗi năm, nơi chỉ vài chiếc xe tải nhà binh cũ dấn thân vào để rồi hết đời. Ông ta đã thăm dò một cách có hệ thống cái mạng lưới hoàn toàn bị bỏ bê bởi các hãng chuyên chở đường bộ lớn đó, vì quá thịnh vượng nên chẳng buồn quan tâm đến mấy món vặt, thoạt tiên chỉ một mình, nặng nhọc chở hàng đi sau vô lăng chiếc bull dog Renault duy nhất mà ông ta có nhờ mua lại đồ cũ, rồi ba năm sau đó, vào thời điểm bùng nổ, đứng đầu một hãng có tới hai mươi lăm xe tải gần như chiếm thế độc quyền trên hệ thống đường nhánh và nổi danh mỗi năm lại dấn sâu hơn vào vùng trảng bụi, trong khi những chiếc xe tải của cánh Bồ Đào Nha và của S.E.C.A. thận trọng đợi báo cáo của các chuyên gia về tình trạng những con đường mới và khả năng mang lại lợi nhuận của chúng. Schölscher đã thấy rõ ngay lợi ích mà Habib có thể có khi ‘giao hảo’ với ông chủ một hãng mà, nếu hắn trả thêm đến mười phần trăm cho mỗi cây số, hiếm khi nào ngần ngừ trong việc quăng phương tiện của mình vào một con đường nơi nước chỉ mới vừa rút và các cây cầu trên đó còn chưa được kiểm tra kể từ mùa trước. Người ta thường bắt gặp các tài xế của ông ta ngồi mơ mộng từ hai ngày trong ‘potopoto’⁷ trước một dòng nước ‘còn chưa có ở đây vào lần trước khi chúng tôi đi qua’, hoặc bị sa lầy lút tận kính chắn gió trong một thứ bùn mà đến cả mặt trời dường như cũng chịu bó tay. Nhưng dẫu có thể nào thì chuyến hàng rốt cuộc cũng sẽ tới đích, nơi chẳng một tài xế xe tải nào khác chịu mạo hiểm mò đến vào quãng này của năm, và tới chốn của các bộ lạc vốn có tiếng là không thể tiếp cận bằng đường bộ, người Diboun ở Cameroun, người Kreich vùng biên giới Soudan, hay thậm chí người Oulé. Một ‘sự mở rộng’ về phía vùng trảng bụi như thế lẽ dĩ nhiên rất quý báu đối với Habib, nhờ vậy mà hắn chắc chắn các món hàng của mình, dán nhãn của thứ nước chanh Mỹ vẫn tô điểm cho cái quạt bất ly thân của hắn, sẽ bình yên vô sự đến được chỗ một lái buôn Ả Rập hay châu Á nào đó, heo hút tận sâu trong châu Phi, và đối với hắn tinh thần tiên phong của một người như Sandro là đối tượng cho một niềm ngưỡng mộ chân thành và cả sự hài lòng nữa. Cái tay người Marseille ấy chẳng hề hay biết thực chất một số chuyến hàng người ta giao cho mình là gì, cho đến ngày một chiếc xe của ông ta nổ tung, sau một cú sập gầm rất tầm thường – vì địa điểm xảy ra tai nạn ở rất xa, phải mất hai tuần cảnh sát mới có thể bắt đầu tự đặt ra một số câu hỏi, và cái ngày ấy, nếu có ở lại Fort–Lamy, ngài Habib và ngài de Vries hẳn cũng đã trả rất nhiều tiền cho ông chủ hãng xe vì cái chết của tay tài xế người Massa. Nhưng lúc đó, bọn họ đã cao chạy xa bay, và tất tật những gì Sandro có thể làm là giải thích với Minna, mà vẻ vô tội rành rành cùng nỗi hoảng hốt rốt cuộc đã làm ông ta phát ngán cực độ. Như vậy cô chưa từng bao giờ gặp Habib trước khi tới Fort–Lamy – bằng chứng là cô đã phải gửi ảnh cho hắn – và cô cũng chưa từng bao giờ nghĩ đến chuyện tới A.E.F. trước cái ngày ông chủ hộp đêm ở Tunis đề nghị cô.

7. Nghĩa là “bùn” trong tiếng thổ dân, hay được dùng tại Congo thuộc Bỉ và Congo thuộc Pháp.

“– Và cô đã nhận lời, vậy thôi, ngay tắp lự?

“Đúng, cô đã nhận lời không hề do dự. Cô đã nghe nói đến Tchad hồi còn nhỏ – bố cô là thầy giáo dạy lịch sử tự nhiên tại một trường trung học – cô cung cấp thông tin vừa xong với một vẻ khăng khăng nhất định, như để nhấn mạnh là cô từng biết đến những ngày tươi đẹp hơn nhiều. Cô biết là nó hẻo lánh, rất xa, tại một vùng còn nguyên sơ của châu Phi – và cô đã ngay lập tức nghĩ đến tất tật những đàn thú lớn vẫn còn yên lành lang thang trên xa van. Cô chẳng còn ai trên đời – ngoài ông cậu ở Berlin – và cô đã nhận lời chẳng chút do dự… ‘Tôi rất yêu tự nhiên và những con thú’, cô kết luận, đầy hăng hái.

“– Thật là một ý tưởng kỳ khôi nếu đến Tchad chỉ vì thế, Schölscher thân ái nói. Lẽ ra cô có thể mua một con chó mà.

“Cô xem câu nói này là hết sức nghiêm túc và trở nên sôi nổi: rõ là Schölscher vừa chạm đúng một điểm nhạy cảm. Đối với cô nuôi chó thì khó lắm, cô giải thích, với cuộc sống của cô. Ở Tunis, cô được trả lương theo tuần và lúc nào cũng có nguy cơ phải ra đường, cô không thể tự cho phép mình có các trách nhiệm. Và rồi, ông cũng biết đấy, chó thì tự ái ghê lắm, cô nêu nhận xét. Cô vẫn thường thấy chuyện đó. Hồi còn ở Berlin, cô có một ông hàng xóm già ngay giữa thanh thiên bạch nhật đi lục thùng rác, cùng con chó của ông ta. ‘Mà phải nhìn vẻ mặt của con chó cơ. Tôi thề với ông là nó nhìn tránh đi, như là nó muốn lờ đi cái việc chủ nó đi bới rác, và tôi chắc chắn là nó thấy xấu hổ cho ông ấy. Cũng một phần vì vậy mà tôi chẳng bao giờ muốn nuôi chó…’ Cô phá lên cười, với một sự vui vẻ bất chợt rất hợp với cô: lần đầu tiên Schölscher nhận ra cô có thể xinh đẹp. ‘Tôi đã không dám. Nhưng điều đó chẳng hề ngăn cản tôi yêu chúng từ xa. Tôi thuộc loại người vuốt ve lũ chó của người khác. Và nếu ông cứ nhất định muốn biết tại sao tôi nhận lời, thì tôi có thể nói với ông: để được yên. Ở Tunis, đám khách hàng chẳng bao giờ để tôi ngơi – ông cũng biết là như thế nào mà, khi ta biểu diễn khỏa thân tại một hộp đêm. Và tôi thực sự tin rằng Tchad có chút nào đó là một nơi ta có thể ẩn thân trong tự nhiên, giữa lũ voi và tất tật những đàn thú lớn hiền hòa băng ngang xa van ấy. Lại còn chim nữa chứ. Đó là lý do khiến tôi đến đây. Tôi đã không bị thất vọng, ông biết không: tôi chỉ cần làm một việc là mở cửa sổ vào buổi sáng.’ Một lời giải thích như vậy, phát ngôn từ một cô gái vẫn hay bị nhắc đến một cách sống sượng và hoàn toàn bất công, tôi nghĩ là ‘mười nghìn đồng một đêm’, hẳn sẽ rất kỳ khôi và chắc chắn là khả nghi đối với bất kỳ ai khác ngoài Schölscher. Nếu được nhắc lại trên hàng hiên Người Tchad, hẳn nó sẽ không khỏi gây ra vài tiếng cười và vài cú lắc đầu không mấy ảo tưởng. Nó mang lại niềm vui cho Orsini, sau này, vào thời điểm của những gì mà mọi người ở Tchad gọi là ‘các sự kiện’, mà chẳng cần nói rõ thêm, ông ta sẽ dẫn lại nó với vẻ hân hoan của kẻ sành sỏi, để lấy làm ví dụ cho sự ngây thơ tột cùng của com măng đăng. Nhưng cha cũng biết Schölscher còn gì: đó là một người có chính kiến, và sẽ chẳng để vài tiếng cười cợt sau lưng hề hấn đến mình. Ông tin Minna ngay tắp lự khi cô nói với ông về tình yêu với tự nhiên cùng nhu cầu hơi ấm và tình bạn của cô để giải thích tại sao cô lại đến Tchad, và sau khi tiến hành thẩm tra tại Tunis và Đức, ông để cho cô yên.

“Tuy nhiên tôi phải nói thêm rằng từ hàng hiên của Người Tchad, nơi đôi khi cô ấy đứng tựa lan can thật lâu, cô ấy chỉ nhìn thấy, kể từ khi ngài Habib và ngài de Vries bỏ đi, vài con cá sấu trên các doi cát, lũ bồ nông và con linh dương đã thuần hóa của ông bác sĩ thú y thành phố, nó hay đến thăm cô ấy vào lúc hoàng hôn, trước khi những người khách đầu tiên xuất hiện.

“Tôi đã nhìn thấy cô ấy như vậy một lần, đứng đó trong chiều xuống, tay nâng niu mõm của con thú, với một dáng vẻ tươi tắn và sung sướng trẻ con trên khuôn mặt đến nỗi, theo lời đại tá Babcock đi cùng tôi thì: ‘Ta tưởng đâu như đang ở cách tất tật những thứ này cả trăm nghìn dặm’ – ông ấy không nói rõ là gì, một cách cụ thể, nhưng tôi chắc chắn cha sẽ hiểu.” Khuôn mặt thầy tu dòng Tên vẫn bất động và Saint–Denis, đợi một giây xong, lại kể tiếp. “Vả lại sau đó không lâu, lúc mà Minna đã trở thành một truyền thuyết tại Người Tchad, còn kỷ niệm về cô ấy thì thành một thứ gì đó giống như tài sản riêng của nơi này, cũng chính đại tá Babcock có lẽ đã đến gần sự thật hết mức có thể, – đối với một sĩ quan và một gentleman – mấy điều này lẽ dĩ nhiên đặt ra một số giới hạn. Ông ấy ngồi một mình rất lâu ở quầy bar – ông ấy không nói chuyện với ai trong suốt buổi tối – rồi ông ấy đặt cốc xuống và trả tiền. Trong lúc bảo barman giữ lại tiền thừa, ông ấy nói mà không hề báo trước, nghiêm nghị nhìn chằm chằm vào mắt anh ta, nhưng như thể chẳng hề nhìn thấy anh ta:

“– Xét cho cùng, đó là một cô gái cần tình trìu mến.

“Thậm chí chẳng có ai ngoái đầu lại: ông ấy không phải người duy nhất bị vụ việc ám ảnh một cách âm thầm. Đó là về đại tá Babcock. Tôi thấy tiếc vì Dòng Tên không thể hỏi ông ấy về ‘tất tật những thứ này’, như chính ông ấy nói: thật không may, để đến được chỗ của ông ấy thì cần nhiều hơn một con ngựa tốt và một cha cố kiên quyết.” Thầy tu dòng Tên mỉm cười: những gì viên đại tá có thể nói đã không hề mất đi, hoàn toàn không phải thế.

“Cha cũng thấy đấy, vài người trong số chúng tôi cũng tự đặt cho mình câu hỏi của cha và liên tục làm sống lại cuộc phiêu lưu ấy trong từng chi tiết nhỏ. Đôi khi tôi có cảm giác nó vẫn tiếp diễn đâu đó, xung quanh chúng tôi, trong một chiều kích khác, và các nhân vật chính của nó, đã bị vĩnh cửu đập trúng, bị kết án vĩnh viễn phải trải qua vẫn những biến cố ấy và vẫn những sai lầm ấy, cho đến chừng nào rốt cuộc họ được giải thoát khỏi cái chu trình khủng khiếp kia nhờ một lóe chóp thân ái nào đó từ sự cảm thông của chúng ta. Tôi có cảm giác họ hướng về chúng ta những dấu hiệu tuyệt vọng, họ tìm mọi cách thu hút sự chú ý của chúng ta, đôi khi với một vẻ sống sượng kỳ dị, như thể bằng mọi giá họ phải làm được cho chúng ta hiểu. Tôi chắc chắn là cha cũng nhìn thấy họ rất rõ giống như tôi, và đêm đêm họ ám ảnh cha giống như vẫn ám ảnh tôi đêm đêm, vì cha đã đến đây.” Saint–Denis im lặng và quay sang người ngồi cạnh, như đợi một câu trả lời, một lời xác nhận. Hai tay khoanh lại trên ngực, thầy tu dòng Tên ngẩng cao đầu. Trăng trôi lững thững qua phía trên những ngọn đồi, các vì sao tiếp tục, đến tận bờ rìa các thung lũng, bài giảng khăng khăng và dễ dàng về sự xa cách của chúng. Thỉnh thoảng có tiếng một đàn thú đi ngang. Cha Tassin rút một điếu thuốc và châm lửa. Ông tự hỏi, hơi bực bội, không biết rốt cuộc có tìm ra được cái điều mà vì nó ông đến đây không, hay sẽ phải vừa lòng với điều mà ông đã biết sẵn. Ông nghĩ ở tuổi của ông, lòng kiên nhẫn đã không còn là một đức hạnh mà trở thành một món xa xỉ càng ngày ông càng bớt tự cho phép mình có. Thế nên ông chăm chú lắng nghe Saint–Denis, mau mắn túm lấy từng đầu mối mới nhỏ nhất, nhưng cùng lúc, ông dõi sâu vào những kỷ niệm của chính ông, cố sức tự giải thích với chúng một lần cho xong và, được trợ sức bởi sự bình yên gần như dễ lây nhiễm của các ngọn đồi và bởi giọng nói nồng ấm bên cạnh, ông cố một lần cuối nhìn nhận vụ việc với toàn bộ sự dửng dưng và toàn bộ sự khách quan thích hợp với một nhà bác học.

VI

Anh hoàn toàn không có vẻ gì của một “kẻ hằn học” – đó là biệt hiệu người ta hay dùng để gọi anh, để ám chỉ đến con voi sống một mình, thường mang một vết thương bí mật và rốt cuộc trở nên độc ác và hung dữ đến mức tấn công chúng ta. Anh khá vạm vỡ, lực lưỡng, với một khuôn mặt cương nghị và hơi u uẩn, mái tóc xoăn màu hạt dẻ, mà thỉnh thoảng anh lấy tay vuốt nhanh – tất cả những gì anh làm anh đều làm rất nhanh, đột ngột – ta cảm nhận được là anh không thích những do dự. Người ta rất hiếm khi thấy anh ở Fort–Lamy. Sau này, người ta phát hiện ra rằng tuy thế anh từng sống một thời gian tại thành phố bản địa – người ta đã không mấy để ý đến anh. Hơn nữa chẳng phải là anh tìm cách để không bị nhìn thấy. Ngược lại, anh đã tìm ra một cách gây phiền nhiễu cho gần như tất cả mọi người, với một câu chuyện rối mù và lố bịch liên quan đến bản kiến nghị dành cho chính phủ. “Đây là một vụ việc liên can đến tất cả chúng ta”, anh nói – anh rút từ trong cặp một tờ giấy, cẩn thận mở nó ra và lấy ngón tay chỉ chỗ cần ký vào – anh có vẻ chắc chắn là người ta sẽ không từ chối, mặc dù chẳng có lấy chữ ký nào ở phía dưới tờ giấy. Thông thường, chỉ cần nghe thấy từ “bản kiến nghị” là người ta đã quay lưng đi rồi, nói rằng họ không quan tâm đến chính trị. “Có phải là chuyện chính trị đâu cơ chứ,” anh vội kêu lên, đầy bực bội. “Mà chỉ là một vấn đề của con người mà thôi.” “Tất nhiên, tất nhiên!” người ta đáp lại anh, giọng nhạo báng, thân ái vỗ vai anh và đuổi anh đi với lượng tối thiểu tôn trọng mà dẫu có thế nào người ta cũng vẫn phải dành cho một người da trắng sống bên thuộc địa. Anh không nằn nì, cầm cái mũ phớt cũ màu hung lên và im lặng đi ra, không nhìn lấy một cái, cùng khuôn mặt thản nhiên của một người cảm thấy tuyệt đối chắc chắn mình đã chiếm thế trên. Những ai chịu bỏ công đọc qua “bản kiến nghị” – Orsini, về phần mình, gần như thuộc lòng nó, vì đã đọc đi đọc lại nó với một sự khoái trá đen tối, hẳn bằng cách ấy mà nuôi dưỡng lòng căm thù đối với điều mà theo như ông ta nói là ông ta căm ghét nhất trên đời, đó là kiểu người cứ tưởng mình được phép làm mọi chuyện – nói cho đúng thì ông ta không nói đó là điều gì – tức là những ai từng đọc bản kiến nghị của anh vừa cười vừa nhắc đến nó tại quầy bar của Người Tchad, sung sướng vì tìm ra một chủ đề trò chuyện ngoài chuyện bông sụt giá hoặc những hành động thảm khốc mới nhất của đám Mau–Mau⁸ bên Kenya. Thỉnh thoảng được mời tới bàn, Minna vừa lắng nghe những lời này vừa dõi theo mấy người bồi bê đồ uống đi lại trên hàng hiên, trong ánh hoàng hôn nhanh chóng nuốt chửng thế giới – sớm thôi, sẽ chỉ còn lại từ châu Phi một bầu trời như thể sà xuống, sáp lại gần để nhìn ta rõ hơn, để thấy rõ hơn từ đâu mà có tất tật những ồn ào kia. “Các ông có hình dung được không, tôi đã tiếp một tay rất rồ dại đòi tôi ký tên vào một bản kiến nghị cấm săn voi tại châu Phi…” Phía trên dòng sông, Minna ngắm nhìn một con kền kền chậm rãi chao lượn. Tối nào dường như nó cũng ký tên lên trời như thế, như thể với mục đích cho phép bầu trời lật sang trang mới. Một kỵ sĩ hiện ra thoáng chốc giữa đám sậy ở bờ sông bên kia, phi ngựa như bay: viên thiếu tá người Mỹ, người như thể chạy trốn điều gì đó không hề biết mủi lòng, có lẽ là chạy trốn chính hoàng hôn; tối nào ông cũng băng qua như thế vào cùng giờ ấy, từ nhiều tháng nay, như là đã hóa thân hòa vào với một cây kim vô hình nào đó kéo ông theo cùng, mà ông không tài nào cưỡng lại nổi, trên cái mặt đồng hồ mà Minna biết rất rõ từng điểm mốc: vài cái cây, ba túp nhà của một làng chài, vài con thuyền độc mộc, một đường chân trời hòa lẫn với đám cỏ, cửa sông Chari về phía Logone và xa hơn, ở phía Đông, cây cọ đơn côi của Fort–Foureau, và rồi lại đến bầu trời mênh mồng, như sự vắng mặt của một ai đó.

8. Tên chung chỉ phong trào chống thực dân Anh của người bàn xứ Kenya, ban đầu liên quan đến người Kikuyu.

– Và, tất nhiên, chính quyền lờ tịt đi cái tay hâm dở đó…

Kotowski, cẩm cảnh sát – “Koto” đối với các thuộc hạ – một cựu lính Lê dương mang trên mặt những vết sẹo chiến tranh giống những dấu vạch nghi lễ của các bộ lạc phía Nam, nói rằng “tay hâm dở” ấy tên là Morel, rằng anh ta ở Fort–Lamy từ hơn một năm nay, nhưng phần lớn thời gian anh ta sống tận sâu trong vùng trảng bụi. Anh ta đã ghi “nha sĩ” lên phiếu thông tin, chỗ dành để viết nghề nghiệp, nhưng niềm đam mê lớn của anh ta dường như là lũ voi; một hôm anh em nhà Huette đã gặp anh ta chính giữa một đàn bốn trăm con, tại vùng phía Đông của Tchad. Anh ta cũng từng đến gây phiền nhiễu cho ông với bản kiến nghị của mình. Dường như đó là một kẻ bị ám hiền lành, tuyệt đối vô hại. Chính vào lúc đó từ bóng tối bốc lên tiếng quàng quạc đầy ắp sự khinh bỉ khó chịu đến đáng sợ và nhiều tính gây hấn của Orsini – và tất cả những ai biết ông ta thấy hiện ra, mặc cho màn đêm, khuôn mặt đầy châm biếm và bực dọc của ông ta, một khuôn mặt muốn nói với cả thế giới rằng chưa từng có một ai đánh lừa nổi ông ta, d’Orsini d’Aquaviva – “Cứ gọi tôi là Orsini thôi, ông ta nói, tôi cóc quan tâm đâu” – rằng ông ta nhìn thấu tất cả bọn họ, trắng phớ cả ra, ngửi thấy mùi ngay vào giây đầu tiên, nói ngắn gọn là xác định được ngay một cách chính xác họ là như thế nào, tức là, rất nhỏ nhoi. Đó là một tiếng kêu mang quyền năng kỳ lạ, thu giảm toàn bộ chân trời của con người về kích cỡ của một mũi kim. với Minna, tiếng cười nhạo đắc thắng ấy như tuyên bố rằng mọi thứ người ta có thể chờ đợi từ cuộc đời là nó cho phép ta, sau đó, đánh răng súc miệng, rằng tất tật những gì con người ta làm đều nhằm để kết thúc trong một trò lợn cỡ bự nào đó. Ngay từ cái nhìn đầu tiên, cô đã luôn luôn từ chối có chút dính dáng nào với ông ta. Cô ngay lập tức kiên quyết từ chối những tán tỉnh của ông ta, với một sự cả quyết hung hăng, kịch liệt. Thế nên ông ta chỉ còn gọi cô là đồ “gái Đức bẩn thỉu”, nhưng thường thì, những khi nào cái tên Minna vang lên lúc có mặt ông ta, ông ta liền đột ngột tắt tiếng, rút khỏi cuộc trò chuyện, nhìn đi chỗ khác, vẻ bàng quan. Toàn bộ thái độ của ông ta như thể bóng gió rằng ông ta biết rất nhiều điều về chuyện này, nhưng ông ta sẽ chẳng phí hơi làm gì: không phải lúc. Đôi khi, mẹo ấy thành công đối với một người nào đó mới tới, anh ta sẽ hỏi tới tấp. Orsini để người ta phải cầu xin một chút, rồi mới bùng nổ. Có khi nào người ta lại nghĩ là ông ta bị mắc lừa không đấy? Cẩm Kotowski có bị lỡm thì kệ thôi chứ, hoặc giả chỉ là thuận tình nhắm mắt làm ngơ; còn ông ta ấy mà, ông ta đã biết tỏng, từ lâu lắm rồi. Họ có thực sự tin, họ ấy, những con người nghiêm túc, đầy mình kinh nghiệm, họ có thực sự tin rằng cô gái kia dạt đến Fort–Lamy chỉ vì tình cờ, chỉ đơn giản vì không biết phải đi đâu nữa? Họ có thực sự tin rằng một con bé thảm tới mức ấy – ông ta thì, ông ta chẳng hề có chút sở thích nào đối với loại “gái Đức bẩn thỉu” – nhưng dẫu sao thì cũng phải công nhận là ông ta chẳng thiếu thứ gì – họ có tin rằng một cô gái như thế đến A.E.F. chỉ để làm phục vụ quán rượu tại khách sạn Người Tchad và ngủ với một số người – một số người, ông ta nêu nhận xét, chứ không phải những người khác – những người được lựa chọn một cách đặc biệt kỹ càng? Thực sự là chỉ Schölscher mới có thể ngây thơ đến vậy – hoặc cũng có lẽ là còn có điều gì đó nghiêm trọng hơn một sự ngây thơ đơn thuần. Vậy cô ta làm gì ở Tchad, theo ông ta? Orsini nhún vai, ngồi lún sâu hơn nữa vào cái ghế phô tơi. Ông ta chẳng định nói đến chuyện này. ít nhất là không phải lúc ấy. Câu chuyện thuộc thẩm quyền của Cơ quan An ninh Lãnh thổ. Cá nhân mà nói đối với ông ta toàn bộ chuyện này hoàn toàn không có mắc mớ. Ông ta đâu có trong cuộc. Điều này không có nghĩa rằng, khi thời điểm tới, ông ta sẽ không nói, rằng ông ta sẽ không đặt vào một số trách nhiệm – nhưng vào lúc này thì ông ta sẽ chỉ đơn giản nói điều sau đây mà thôi: ông ta chưa từng bao giờ, trong suốt cuộc đời thợ săn của mình, bỏ qua một dấu vết nào, ông ta đã luôn luôn theo nó cho đến cùng. Đó là tất tật những gì ông ta có thể nói vào thời điểm này về chuyện ấy. Koto, đều đặn được báo cáo về những lời này, đón nhận chúng với vẻ bàng quan, nhưng một hôm, gặp Orsini ngoài chợ, ông tiện thể nói với ông ta, với âm sắc đặc chất Xlavơ của mình:

– Nhân tiện, ông bạn, tôi có một tin sẽ làm anh quan tâm. Tôi nghĩ là tôi sẽ phải cho trục xuất con bé Minna. Tôi định nói vài câu với toàn quyền về chuyện này. Các bà vợ bắt đầu phàn nàn rồi. Chuyện đã hơi quá lộ. Tôi nói với anh là bởi vì tôi nghe nói anh cũng hay phàn nàn về tình trạng này – rất đứng đắn đấy, tôi xin nói ngay. Thế nên tôi sẽ đến gặp con bé, bảo nó mang mấy trò quyến rũ đi chỗ khác.

Ông nói điều đó mà vẫn tiếp tục săm soi, cùng viên bác sĩ của bệnh viện quân đội, bàn tay của đám phụ nữ vận đồ đen ngồi xổm trước những đống lạc mà họ mời chào người đi qua. Từ những mái tóc vuốt dầu để làm đỏm của họ tỏa ra một mùi rất nặng, buồn nôn. Hai người đàn ông tiến hành cuộc kiểm tra này bởi vì người ta đã tố giác là có một phụ nữ bị hủi, tay đầy vết lở, và dẫu sao, với những hạt lạc bóc vỏ sẵn này… Orsini tái mét mặt. Yết hầu ông ta giật lên giật xuống. Ông ta gượng cười.

– Thế à, ông ta nói, các biện pháp quyết liệt đấy nhỉ.

– Thỉnh thoảng chúng tôi cũng phải làm thế, viên cẩm đáp. Anh đã mua lạc à? Người ta tố giác với tôi là một bà bán hàng bị hủi đấy.

– Kệ chứ, Orsini nói, có lây đâu. Tôi ở đất nước này hai mươi năm rồi, anh cũng biết đấy.

– Đúng, tôi biết chứ.

Koto nhặt lên một nắm lạc và bắt đầu nhai rau ráu. Ông biết là sẽ không tìm được người phụ nữ hủi, hoặc người đó đã lủi mất khi họ đến, hoặc, điều này còn nhiều khả năng hơn, đó chỉ là một lời đồn nhảm của đám chủ cửa hàng người Syrie đang chiến đấu với các khu chợ ngoài trời. Orsini không nói lời nào, nhưng sáng hôm sau, khi tới phòng làm việc. Koto thấy ông ta ngồi trong một chiếc phô tơi ở phòng chờ.

– Tôi có thể nói với anh những lời về một việc hoàn toàn chẳng liên quan tới tôi không?

– Nói đi. Tôi rất mong đợi các lời khuyên, nhất là từ một người lão luyện.

– Nghe này. Koto, tại sao anh không để con bé ấy yên?

Ông cẩm thậm chí còn không nhíu mày. Ông hiểu rất rõ. Một cô gái đơn độc giữa châu Phi, lại còn là một cô gái Đức nữa, có thể kháng cự được một thời gian thật đấy, nhưng rồi sẽ tới một ngày, cô gái buộc phải cúi đầu, nhất là trước một người bạn của những người chủ của cô ta. Và cái kiểu thù hận mà cô ta gây ra nơi Orsini chỉ có thể xoa dịu bằng độc một cách thức mà thôi.

– Thế hả, ông đáp, tôi thấy là anh thuộc vào những người được lựa chọn đầy may mắn.

– Anh thật nhầm lẫn khi coi nhẹ chuyện này như thế, Orsini nói tiếp với một biểu hiện căm tức đích thực. Anh vẫn hay thấy một con bé thảm đến thế tới Lamy làm barmaid à?

– Tôi đã thấy rất nhiều thứ rồi, trong đó có anh đấy, Orsini ạ. Koto đáp.

– Cô ta từ Berlin đến, đúng không? Orsini nói thêm. Tình cờ thế nào tôi lại có vài thông tin về chuyện này. Cô ta từng hát tại một hộp đêm ở vùng Nga. Cô ta từng là tình nhân của một sĩ quan Xô viết. Nếu anh nghĩ là đám Mau–Mau tự bịa ra được hết…

– Thêm lý do để tống khứ cô ta đi, phải không?

– Cho phép tôi nói với anh rằng làm thế là rất kém. Ngược lại, phải để cô ta lại đây, nhưng theo dõi thật chặt vào. Ngăn không cho cô ta nhúc nhích, ép sát vào cô ta từ mọi hướng. Sớm hay muộn, với khí hậu giúp sức, cô ta củng sẽ làm một việc ngu ngốc nào đó. Lúc ấy sẽ có thể tóm gọn tất tật bạn tình của cô ta.

– Tôi hiểu ý anh rồi. Koto đáp, vẻ rất nghiêm trang.

– Anh có thể trông cậy ở tôi chuyện cung cấp thông tin. Tôi có nhiều nguồn.

– Cảm ơn.

Ông chăm chăm nhìn Orsini. Ông ta tái mặt, cặp môi run rẩy cố nở một nụ cười.

– Thế chẩn đoán của anh là gì nào. Koto, vì anh đang có một chẩn đoán? ông ta hỏi, vẻ thách thức. Một ca rất khốn nạn chăng?

Viên cẩm không nói gì, làm ra vẻ chú mục vào một tờ giấy trên bàn. Orsini ngậm tăm một lúc; hơi thở của ông ta như thể lấp đầy căn phòng.

– Tôi sống ở châu Phi đã hai mươi năm rồi… một mình. Mãi lần này tôi mới tìm được ai đó làm tôi thích…

Viên cẩm tiếp tục nhìn xuống cái bàn.

– Anh sẽ không trục xuất cô ta chứ. Koto? Anh sẽ không làm chuyện đó với tôi chứ? Người ta đâu có thể trút nhẹ cả đời mình bằng cách giết voi…

Ông ta nhẹ nhàng cầm lấy cái mũ cói, đợi câu trả lời một lúc, rồi mỉm cười và bước ra. Koto đứng cúi đầu thêm mấy giây, cằm bạnh ra, rồi đột nhiên chìa tay, bấm chuông gọi viên đội. Đó là một anh chàng người Sara có khuôn mặt tròn trịa và thanh thản, được cấu tạo bằng sức khỏe tốt, gạo và mơ mộng êm đềm trong một ánh mắt hiền hậu. Anh ta đứng nghiêm trong khi Koto nhìn chăm chăm anh ta không nói gì. Anh ta không ngạc nhiên, khống đặt câu hỏi, chỉ đơn giản là để yên ngón tay út trên đường chỉ quần. Ánh mắt Koto, trong một lúc, hút lấy dưỡng chất từ cái gương mặt tươi đẹp nhiều năng lực trấn an và hoàn toàn lành mạnh ấy, tuyệt đối ăn nhập với cuộc đời. Khi đã cảm thấy khá hơn và lại có thể hít đầy không khí vào hai buồng phổi, ông bảo anh ta đi ra.

VII

Vậy là giọng của Orsini bốc lên trong bóng tối – người ta luôn luôn trì hoãn càng lâu càng tốt thời điểm thắp đèn, với những xoáy lốc côn trùng của chúng – nghe như một tiếng kêu gần ở mức trữ tình vì ngập tràn sự mỉa mai như quất vào người và vẻ tức tối giễu cợt – một tiếng kêu như thể tặng cho bóng tối châu Phi một loài chim đêm mới – khi viên cẩm đánh giá tay Morel kia là “vô hại”, cái kẻ lần lượt đến gặp từng người trong số họ, ánh mắt nghiêm trang, để đề nghị họ ký tên vào bản kiến nghị. Theo bản năng, tất cả mọi người ngoái nhìn về phía cái góc của màn đêm từ đó bốc lên giọng nói ấy: ông ta thực sự có tài đối với những tiếng la hét vụt lên, đối với những tiếng ói rè giống các vết thương đột nhiên mở toang hoác ở hai bên sườn của im lặng. Người ta chờ đợi. Từ sâu trong bóng tối bèn vươn lên một giọng nói run rẩy, một tiếng hát, gần như thể, với sự tức tối là âm sắc vốn sẵn, một nỗi tức tối vô bờ bến, luôn luôn vượt quá đối tượng tức thì của nó và là nơi con người, các hành tinh, mỗi hạt bụi, mỗi nguyên tử của cuộc sống đơn độc đều có thể được đón tiếp với tất tật những chú tâm mà chúng xứng đáng. Vô hại? Ông ta có ý kiến riêng về điều này và sẽ chẳng một ai có thể làm ông ta đổi ý. Tất nhiên, với những người thuần khiết thì mọi thứ đều thuần khiết – bằng suy nghĩ ấy ông ta vinh danh com măng đăng Schölscher – nhưng về phần mình, ông ta chẳng hề nuôi dưỡng một tham vọng quá đà nào đối với sự thuần khiết. Cũng như mọi người, ông ta từng được Morel viếng thăm và ông ta đã đọc bản kiến nghị mà không phải không bận tâm. Dầu sao, chuyện săn voi cũng có chút ít dính dáng đến ông ta. Voi thì ông ta có đến năm trăm con trong bảng tổng kết, tất tật đều được phê chuẩn rất mực đầy đủ. Đấy là còn chưa nói đến lũ tê giác, hà mã và sư tử: tính tổng cộng cũng phải gần một nghìn – ước lượng khiêm tốn thế thôi. Đúng, ông ta là một thợ săn và hãnh diện về điều đó, và ông ta sẽ tiếp tục những cuộc săn thú lớn của mình chừng nào còn đủ hơi sức để lần theo một dấu vết và đủ lực bàn tay để cầm một khẩu súng. Tức là ông ta đã đọc bản kiến nghị, như người ta có thể hình dung, một cách hết sức cẩn thận. Trong đó nhắc đến số voi bị hạ ở châu Phi mỗi năm – ba mươi nghìn con trong năm vừa qua – và trong đó than thở rất dài dòng cho số phận những con thú ấy, ngày càng bị đẩy lùi về phía đầm lầy và bị kết án rồi một ngày kia sẽ phải biến mất khỏi một Trái đất mà con người miệt mài đuổi chúng đi khỏi đó. Trong đó nói, ông ta trích nguyên văn: “rằng không thể bắt gặp những đàn thú lớn chạy băng qua những khoảng không gian mênh mông của châu Phi mà không ngay tắp lự lập thệ là phải bằng mọi cách làm sao cho sự tráng lệ tự nhiên này được duy trì ở giữa chúng ta, sự tráng lệ mà chỉ cần nhìn thấy thôi bất cứ con người nào xứng đáng với tên gọi ấy đều sẽ nở một nụ cười sung sướng”. Bất cứ con người nào xứng đáng với tên gọi ấy, Orsini nhắc lại, trong một tiếng kêu gần như tuyệt vọng, với một vẻ thù hận lạ thường, và ông ta im bặt, như để nhấn mạnh thêm tầm vóc to lớn của một dự đồ như thế. Trong đó cũng tuyên bố rằng “thời của lòng kiêu ngạo đã kết thúc”, và rằng chúng ta phải quay đầu, với nhiều hơn rất nhiều sự nhún nhường và lòng thông hiểu, về phía các loài động vật khác, “khác biệt, nhưng không thấp kém hơn”. Khác biệt, nhưng không thấp kém hơn! Orsini lại nhắc lại, với một chút khoái trá đầy kích động. Và nó tiếp tục như sau: “Con người đã đến một mức, trên hành tinh này, ở đó con người thực sự cần toàn bộ tình bạn mà mình có thể tìm được, và trong nỗi cô đơn của mình con người cần tất tật voi, tất tật chó, tất tật chim…” Orsini phát ra một tiếng cười kỳ quặc, một dạng cười khẩy đắc thắng, hoàn toàn không kèm một chút vui vẻ nào. “Đã đến lúc chúng ta tự trấn an mình bằng cách cho thấy chúng ta có khả năng duy trì sự tự do khổng lồ, vụng về và tuyệt đẹp vẫn còn đang sống bên cạnh chúng ta này…” Orsini im bặt, nhưng có thể đoán định giọng nói của ông ta ẩn nấp trong bóng tối, sẵn sàng lao xổ vào con mồi đầu tiên xuất hiện. Vang lên vài tiếng cười. Ai đó nêu nhận xét rằng nếu đó quả thật là nội dung cái tài liệu đầy tinh thần Homère đó, thì tác giả của nó dĩ nhiên phải được coi là một kẻ lập dị hiền lành, nhưng thật khó mà thấy nổi anh ta có thể nguy hiểm ở đâu. Orsini phớt lờ nhận xét ấy, chỉ đơn giản loại trừ người xen ngang khỏi hàng ngũ những kẻ phàm tục xứng đáng được ông ta để ý. Đó chính là, ông ta nói tiếp, cái kẻ từ nhiều tháng nay lang thang trong vùng trảng bụi, xâm nhập các ngôi làng xa xôi nhất và, vì đã học nhiều thổ ngữ từ cái thời còn lẽo đẽo theo sau một số nhóm người bản xứ, tiến hành một hoạt động phá hoại bền bỉ và nguy hiểm tàn hủy danh tiếng tốt đẹp của người da trắng. Bởi vì ta đâu cần phải đặc biệt sáng suốt, thậm chí còn chẳng cần là một công chức được trả lương để chăm lo cho an ninh của lãnh thổ – Schölscher mỉm cười trong bóng tối – thì mới hiểu được đâu là đích ngắm của bản kiến nghị đó, hẳn vào chính lúc này nó cũng đang đi vòng vòng từ làng này sang làng khác, có khả năng được tác giả của nó bình luận, bằng những từ còn rõ ràng hơn từ ngữ trong bản thân tài liệu. Người ta trưng bày một cách rõ ràng cho các bộ tộc châu Phi thấy nền văn minh phương Tây như một sự thất bại khổng lồ mà họ phải cố tránh bằng mọi giá. Đó chính là hình ảnh về phương Tây mà người ta tặng cho họ. Đâu có khác gì mấy so với cầu xin họ đừng quay trở lại với tục ăn thịt người được coi như là một thứ ít xấu xa hơn khoa học hiện đại với những món vũ khí hủy diệt của nó, so với đề nghị họ đừng thờ cúng các thần tượng bằng đá của họ nữa, mà chính những kẻ thuộc loại Morel chất đầy, cứ như vì tình cờ ấy, các bảo tàng trên toàn thế giới! A! chỉ là về lũ voi mà thôi! Mặc kệ những ai từng nhìn thấy nơi đám Mau–Mau bên Kenya một phong trào nổi dậy bộc phát, không dính sự tổ chức có dự mưu nào, tiếp tục nhắm tịt mắt lại. Về phần mình, ông ta, d’Orsini d’Aquaviva, ông ta chẳng đề nghị gì, chẳng gợi ý gì, chỉ đơn giản là ông ta từ chối bị mắc lừa. Thêm một lần nữa ông ta đâu có được trả lương để chăm lo cho an ninh của lãnh thổ. Bản kiến nghị của Morel cứ bình thản đi con đường của nó qua khắp Tchad, điểm xuyết đủ loại chữ ký mà ông ta đã, có thể nói vậy, đoán trước được… Ông ta nói chậm lại một chút, bằng cái giọng đã đỡ bực tức hơn nhưng tinh quái hơn, và các nếp hằn trên miệng ông ta tạo thành một thứ giống như nụ cười. Đúng, vào thời điểm Morel chìa tờ giấy cho ông ta, ông ta đã nhìn thấy bên dưới văn bản hai cái tên người da trắng – lẽ dĩ nhiên đó là thứ đầu tiên mà ông ta nhìn. Hai cái tên, tên của thiếu tá Forsythe, tên khố rách người Mỹ bị đuổi khỏi quân đội nước mình vì khi bị bắt làm tù binh hồi chiến tranh Triều Tiên đã thản nhiên thú nhận rằng mình đã giội xuống dân thường những quả bom cùng với những con ruồi nhiễm bệnh tả và dịch hạch. Vả lại người ta cũng có thể tự hỏi tại sao chính quyền Tchad lại nghĩ là tốt khi dành lòng hiếu khách cho một kẻ phản bội mà chính đất nước của hắn cũng không muốn chứa. Còn cái tên kia, ông ta để cho những người đang nghe đây tha hồ mà đoán… Ông ta im bặt. Và ở tận sâu sự im lặng đa nghĩa vừa được thiết lập, đột nhiên người ta cảm thấy ông ta trở nên kín đáo, gentleman đến tận đầu móng chân: như người ta vẫn nói, ông ta chẳng nhá thứ bánh này đâu… Thế rồi người ta nghe thấy giọng của Minna bình thản vang lên:

– Đó là tên tôi. tôi cũng đã ký.

VIII

Anh đã xuất hiện trước mặt cô tại Người Tchad, một cuối chiều, đúng lúc cô đang lựa chọn, phía sau quầy bar, những cái đĩa nhạc cho buổi tối. Anh nhanh chóng đi ngang qua sàn nhảy không bóng người và dừng lại, hai tay nắm chặt, nhìn ra xung quanh như thể đang tìm ai đó để thanh toán nợ nần. Anh vừa có vẻ đe dọa lại vừa hơi lạc lối trên hàng hiên vắng tanh nơi bản thân bầu trời cũng có vẻ đang đợi người khách đầu tiên. Cô mỉm cười với anh, trước hết bởi vì cô ở đây một phần để làm vậy, sau đó là vì cô chưa từng bao giờ nhìn thấy anh và cô có một định kiến tốt đẹp đối với những người mà cô không quen biết. Không, anh đã không đưa cho cô xem bản kiến nghị lừng danh, ít nhất cũng không phải là ngay lập tức. Anh tiến về phía cô: lúc đó cô mới nhận ra áo sơ mi của anh rách, mặt thì đầy vết bầm và mái tóc xoăn, rối tung, dính chặt vào hai bên mai và lên cái trán bướng bỉnh, thật phẳng, in hằn ba nếp nhăn sâu hoắm. Anh vừa có vẻ mới bước ra khỏi một cuộc ẩu đả vừa như đang tìm kiếm một cuộc ẩu đả mới. Anh kẹp dưới nách một cái cặp da cũ.

– Tôi muốn nói chuyện với Habib.

– Ông ấy không có ở đây.

Anh có vẻ bực và thêm một lần nữa nhìn quanh như để chắc chắn là cô không nói dối.

– Ông Habib đang ở Maidaguri. Tối mai ông ấy mới về. Tôi có thể làm gì không?…

– Cô là người Đức à?

– Vâng.

Mặt anh bừng sáng lên một chút. Anh đật cái cặp lên mặt quầy bar.

– Thế thì, chúng ta gần như là đồng bào đấy. Bản thân tôi cũng là người Đức một chút, bằng con đường nhập quốc tịch, nếu có thể nói vậy. Tôi đã bị đưa đi giam ở nước ngoài hồi chiến tranh và qua hai năm tại nhiều trại khác nhau. Thậm chí tôi đã suýt ở luôn lại đó. Tôi từng gắn bó với đất nước.

Cô cúi xuống những cái đĩa nhạc, bối rối và ngay tắp lự thủ thế, và thế nhưng, ở Fort–Lamy, người ta thường tỏ ra dễ mến với cô, chỉ với sự chú ý bất chợt hơi có phần châm biếm trong các ánh mắt mỗi khi quốc tịch của cô được nêu lên. Đột nhiên cô cảm thấy bàn tay người đàn ông chạm vào tay cô.

– Được rồi, tôi lại nói một điều lẽ ra không nên nói. Sống một mình lâu quá, tôi đã đánh mất thói quen nói chuyện với người khác. Nhưng mất như thế thì cũng chẳng hại gì.

– Anh là chủ đồn điền à?

– Không. Tôi chăm lo cho lũ voi.

– Thế thì anh có biết ông Haas chứ? Ông ấy làm việc cho các vườn thú và các rạp xiếc. Chuyên môn của ông ấy là bắt voi. Tại Hamburg, tất tật lũ thú ở Hagenbeck là do ông ấy cung cấp.

– Tôi có biết ông Haas, anh chậm rãi nói – mặt anh lại sạm đi. Tất nhiên, tôi có biết ông ta. Tôi đã để mắt đến ông ta từ lâu rồi… Một ngày nào đó, ông Haas sẽ bị treo cổ. Không, thưa cô, tôi không bắt voi. Tôi chỉ sống giữa chúng thôi. Tôi bỏ hàng tháng trời đi theo chúng, nghiên cứu chúng. Nói một cách chính xác hơn là ngưỡng mộ chúng. Chẳng giấu gì cô, tôi sẵn sàng cho đi bất cứ thứ gì để chính tôi củng trở thành voi luôn. Cũng để nói rằng tôi chẳng có gì chống lại người Đức nói riêng, trái ngược với điều cô nghĩ lúc nãy… Mà rộng hơn. Cho tôi một cốc rhum.

Cô không biết anh giỡn chơi hay đang nói nghiêm túc. Có lẽ bản thân anh cũng chẳng biết. Nhưng cô cảm thấy đằng sau những lời nói gây hoang mang ấy có một con người dễ mến và hơi kỳ quặc, lòng tốt thường khiến người ta trở nên kỳ quặc, về sau cô phải giải thích như vậy với Saint–Denis, dĩ nhiên rồi.

– Vì Habib không ở đây, có lẽ là tôi có thể để lại một thứ cho ông ấy chứ?

– Tất nhiên rồi.

– Sẽ phải giúp tôi một tay đấy.

Cô đi theo anh ra ngoài, tự hỏi đó có thể là gì. Trước khải hoàn môn dựng ở chỗ lối vào Người Tchad, cô nhận ra xe ô tô của de Vries. Morel mở cửa. Tay sportsman nằm gục trên băng ghế sau, mặt bầm tím, một tay treo lủng lẳng. Đầu hắn băng kín mít và dường như hắn không thể đụng cựa. Hắn ném về phía họ một ánh mắt đau đớn và thù hận.

– Tôi bắt gặp anh ta ở phía Đông hồ, đang bắn hạ con voi thứ tư trong ngày. Tôi đã bắn đồ rác rưởi này từ khoảng cách bốn mươi mét, nhưng tôi chạy quá nhanh nên tay bị rung: tôi đã bắn trượt anh ta.

Anh có vẻ hối lỗi.

– Thế nên tôi đã nói chuyện với anh ta một chút bằng báng súng. Xin cô có lòng tốt nói với Habib rằng nếu có lúc nào tôi lại gặp thằng khốn này lượn lờ quanh một đàn voi, thì tôi sẽ biến anh ta thành một món mứt quả nghiền mà ngay cả lũ voi củng không thể làm chu đáo được hơn. Vậy thôi. Tạm biệt.

– Đợi đã.

Anh ngoái đầu lại.

– Anh còn chưa thanh toán cốc rhum mà.

– Bao nhiêu tiền?

– Thậm chí anh còn chưa uống… ít nhất thì cũng uống nó đi đã… Nào, tới đây.

Anh đi theo cô vào quầy bar. Cô ra lệnh cho mấy người bồi đang rối rít quanh de Vries. Rồi họ lặng yên một lúc không nói gì. Dựa lưng vào tường, hai tay khoanh lại, cô nghiêm trang nhìn anh. Anh cúi đầu, không ngừng xoay ly trên mặt quầy. Cô bình thản đợi, với một sự chắc chắn kỳ lạ, và anh chiến đấu một lúc chống lại lời gọi câm lặng ấy. Rồi anh ngoảnh đầu nhìn ra sông, về phía bờ bên kia – ở đó, cũng như tại mọi phong cảnh châu Phi, có một chỗ mênh mông để chiếm lấy, một chỗ vô tận, và như thể có một sự hiện diện tuyệt diệu nào đó đã đào thoát khỏi đó một cách bí ẩn. Điều này gợi lên, một cách không gì ngăn nổi, hình ảnh một con thú tiền sử nào đó nay đã biến mất, phù hợp về kích cỡ với khoảng không gian trống rỗng và trơ trọi dường như đang đòi nó quay trở lại kia. Anh mỉm cười và bắt đầu dịu dàng nói với cô, đầy thân ái, hơi giống khi người ta nói chuyện với trẻ con. Anh không nói mình là ai, mình từ đâu đến, mà kể với cô về lũ voi, như thể đó là thứ duy nhất có ý nghĩa. Hàng chục nghìn con, anh nói, bị bắn hạ hằng năm ở châu Phi – ba mươi nghìn vào năm ngoái – và anh nhất quyết làm mọi điều để ngăn những tội ác này. Đó là lý do khiến anh đến Tchad: anh đã khởi sự một chiến dịch nhằm bảo vệ voi. Tất cả những ai từng nhìn thấy những con thú tuyệt đẹp kia bước đi qua những khoảng không gian tự do rộng lớn cuối cùng của thế giới đều biết ở đó có một chiều của cuộc sống cần cứu thoát. Hội nghị bảo vệ động vật châu Phi sắp được tổ chức bên Congo và anh sẵn sàng khuấy trời đạp đất nhằm đạt được các biện pháp cần thiết. Anh biết rõ các đàn thú không chỉ bị đe dọa bởi đám thợ săn – còn có cả việc phá rừng, việc diện tích đất canh tác tăng nhanh, thì sự tiến bộ ấy mà! Nhưng lẽ dĩ nhiên săn bắn vẫn là thứ đáng ghê tởm hơn cả và phải bắt đầu từ đó. Chẳng hạn cô có biết rằng một con voi sập bẫy, bị những cây cọc xiên qua, hấp hối suốt nhiều ngày trời? Rằng săn bằng lửa vẫn còn được người bản xứ áp dụng trên diện rộng và rằng anh từng bắt gặp bộ xương của sáu con voi con nạn nhân của một cuộc đốt lửa mà đám thú trưởng thành đã có thể thoát thân nhờ kích cỡ thân hình và khả năng chạy nhanh của chúng? Và cô có biết rằng cũng có khi nguyên các đàn voi thoát khỏi xa van rừng rực cháy bị bỏng đến ngang bụng và rồi phải chịu đau đớn nhiều tuần liền? – anh từng nghe tiếng rống của những con thú bị thương đó suốt nhiều đêm ròng. Cô có biết rằng việc buôn lậu ngà voi được tiến hành trên diện rộng bởi các lái buôn Ả Rập và châu Á, bọn họ xúi giục các bộ lạc đi săn trộm? Hàng nghìn tấn ngà voi được bán mỗi năm bên Hồng Kông… Ba mươi nghìn con voi mỗi năm – ta có thể nào nghĩ một lúc đến ý nghĩa của việc ấy mà lại không nảy ra ham muốn cầm lấy một khẩu súng và đứng bên cạnh những con còn sống sót? Cô có biết rằng một người như Haas, nhà cung cấp được chiều chuộng của phần lớn các vườn bách thú lán, từng tận mắt chứng kiến cái chết của ít nhất một nửa số voi con mà ông ta bắt? Người bản xứ ít nhất còn có lý lẽ để biện minh: họ không có đủ protein trong khẩu phần ăn của mình. Họ giết voi để ăn. Đối với họ, voi đồng nghĩa với thịt. Vậy nên việc bảo tồn voi, trước hết, đòi hỏi phải tăng mức sống tại châu Phi, điều kiện tiên quyết của mọi chiến dịch nghiêm túc nhằm bảo vệ tự nhiên. Nhưng còn người da trắng thì sao? Săn bắn “thể thao” – vì “vẻ đẹp” của phát súng? Anh đã lên giọng và ánh mắt êm ái màu nâu của anh có một biểu hiện trầm uất còn nói được nhiều điều hơn mọi từ ngữ. bởi vì cô đã hiểu ngay tắp lự, ngay từ âm điệu đầu tiên và chẳng có chút ngần ngừ nào: đây lại là một câu chuyện về nỗi cô đơn. Sau này cô sẽ nghiêm trang xác nhận điều đó trước các thẩm phán, thậm chí một cách trang trọng, nhìn thẳng vào mắt họ, như để loại bỏ mọi hình thức nghi ngờ ra khỏi chủ đề này: với cô chuyện quá mức hiển nhiên – và cô rất rành nó. Đó là một người từng chịu rất nhiều đau khổ và cảm thấy hết sức cô độc. Cô đã ngay lập tức hiểu được điều đó bởi vì chẳng có khác biệt nào giữa nhu cầu đã thúc đẩy anh đến với lũ voi và cái nhu cầu bóp nghẹt lấy chính cô, khi cô nghiêng người từ hàng hiên Người Tchad về phía bờ sông hoang vắng và những doi cát nơi hàng nghìn con chim cao cẳng trắng đứng đó bất động, và nơi mỗi bụi cây cong queo, mỗi con chim rốt cuộc đều trông như thể chúng là một sự nhăn nhó của trống vắng, một hình ảnh biếm họa của thứ không có ở đó. Sự âu yếm duy nhất được nhận lại, dấu hiệu quyến luyến duy nhất mà cô tìm được quanh mình là cái mõm ấm của con linh dương đã thuần hóa, trong lòng bàn tay cô. Vả lại cũng thật thú vị khi thấy đã có thể trở nên như thế nào cái nhu cầu mà cô biết rõ đến thế lúc nó bắt đầu lớn lên – hẳn người ta có thể ném tất tật lũ voi châu Phi vào sự trống rỗng ấy mà vẫn không lấp đầy nó được. Cô không nhúc nhích, dựa lưng vào tường, cố sao không ngắt lời anh, cũng không mỉm cười với ý nghĩ chắc chưa từng bao giờ có một người đàn ông lại nói như vậy về lũ voi với một người đàn bà. Cô cũng nghĩ là anh gặp đúng người rồi, rằng chỉ một cô gái từng bị đám đàn ông nhảy xổ lên người mà chẳng buồn tháo thắt lưng mới có thể hiểu không chút kinh ngạc mọi hình thức dị thường và đôi khi hơi hài hước mà nhu cầu tình bạn và sự bảo vệ có thê mang. Chẳng lúc nào anh nói với cô điều gì khác ngoài voi châu Phi, nhưng về sau cô sẽ kể với Saint–Denis, trong cái đêm khi cô đã gần như đến được gần sát một lời giải thích, rằng chưa từng bao giờ có người đàn ông nào hé lộ với cô tất tật mọi điều về bản thân anh ta như thế. “Tôi muốn giúp anh ấy, vậy thôi”, cô kết luận, khẽ nhún vai, và Saint–Denis thấy choáng váng trước mức độ tương phản giữa những gì rất hiển nhiên là cô cảm thấy và sự nghèo nàn ngôn từ mà cô tìm được để diễn đạt chúng. Đêm ấy ông đã hỏi cô rất lâu, gần như theo cách thức gây hấn, nhưng không lúc nào cô đi xa hơn trong những giải thích của mình. “Tôi thấy rõ rằng anh ấy kiệt quệ, rằng anh ấy cần ai đó.” Cô nhả khói thuốc lá và ném sang Saint–Denis ánh mắt dài rất khăng khăng mà cô thường phóng đi kèm với các câu nói của mình, như để làm chúng dài thêm ra, gợi ý rằng chúng chứa đụng một ý nghĩa ẩn giấu, nhưng người ta phải tự đi mà đoán lấy. “Thì ta biết đó là gì mà…” Đột nhiên Saint–Denis có cảm giác rằng những từ mòn vẹt này, cái âm sắc giọng nói ê a này, điếu thuốc lá ngậm ở khóe cặp môi thoa son này, và đôi chân để trần này, bắt tréo bên dưới cái pe nhoa quá ngắn, tất tật chỉ là một cách thức tự vệ, tự che giấu, một phương thức rất trần tục, một lời phản đối trước một sự ruồng bỏ tàn nhẫn nào đó: “Vâng, tôi biết đó là gì. Tôi chắc chắn là ông cũng biết, thưa ông Saint–Denis, vì người ta bảo ông sống một mình trong vùng trảng bụi từ ba mươi năm nay. Sớm hay muộn, người ta cũng sẽ không chịu nổi nữa, thưa ông Saint–Denis, và thế là với người này là voi, với người kia là một con chó, hoặc các vì sao và những ngọn đồi như đối với ông – người ta bảo đối với ông thế là đủ rồi. Nhưng anh ấy, tôi thấy rằng anh ấy không chịu nổi nữa.” Thầy tu dòng Tên thở dài và Saint–Denis, nhắc lại các câu nói của Minna với một chút cay đắng, ngay lập tức nhập mình vào với tiếng thở dài đó. “Tất nhiên, thưa cha, tôi hoàn toàn hiểu suy nghĩ của cha. Phải hướng đến những con thú, đó chính là điều cho thấy rất rõ chúng ta đã roi vào sự trơ trọi lớn đến mức nào. Hẳn là cha sẽ khuyên anh ta tìm cái gì đó lớn hơn loài động vật da dày của chúng ta. Có lẽ về sâu xa anh ta là một kẻ thiếu táo bạo hoặc giả chỉ đơn giản là quá tồi về khoản tưởng tượng. Tôi hoàn toàn đồng ý với cha về điểm này.” Thầy tu dòng Tên nhướng mày vẻ hơi ngạc nhiên trước một lời diễn giải dành cho một hiện tượng hô hấp vô hại như thế. “Ở bên cạnh chúng ta có một chỗ rất lớn để chiếm lấy, nhưng tất tật các đàn thú của châu Phi hẳn cũng sẽ không đủ cho nó. Tâm hồn con người, thưa cha, đó là một thứ khác so với lục địa châu Phi, không thể bàn cãi chuyện lục địa đó to lớn, nhưng dẫu sao thì nó cũng có giới hạn, bị vây hãm giữa biển và đại dương.” Cha Tassin hơi cụp mắt xuống. Lúc nào ông cũng cảm thấy rối beng khi nghe người khác nói về tâm hồn con người với vẻ chắc nịch như vậy. “Tôi muốn giúp anh ấy, vậy thôi…” Ông hiểu lời giải thích này của Minna rõ hơn nhiều.

Hoàng hôn mau chóng rơi xuống, trong một sự im lặng đáng kinh ngạc như thể luôn luôn chọn thời điểm này để đậu xuống dòng sông và trên những cây sậy, giữa những con chim cuối cùng còn thức. Morel tiếp tục nói, bằng cái giọng trầm đục, như gầm gừ, chất chứa một dục vọng kìm nén ấy. Rồi anh ngừng lời và ngẩng đầu lên.

– Nhưng tôi làm cô chán, với những câu chuyện của tôi.

– Anh không làm tôi chán. Ai lại chán vì như thế chứ.

– Tôi cũng phải nói với cô rằng trong lúc bị nhốt làm tù binh tôi đã mắc nợ lũ voi, món nợ mà tôi chỉ đang tìm cách trả thôi. Một anh bạn tôi đã nảy ra ý đó, sau vài hôm trong xà lim kín – một mét mốt trên một mét rưỡi – khi cảm thấy những bức tường sắp bóp nghẹt mình, anh ấy bắt đầu nghĩ tới những đàn voi sống tự do – và, mỗi sáng, tụi lính Đức lại thấy anh ấy khỏe khoắn và tươi cười: anh ấy đã trở nên không thể chết nổi. Ra khỏi xà lim, anh ấy đã mớm cho chúng tôi ý tưởng ấy, và mỗi lần không thể chịu nổi nữa, trong cái lồng nhốt mình, chúng tôi lại khởi sự nghĩ đến những con thú khổng lồ ấy đang lao đi không gì cưỡng nổi băng qua các khoảng không gian mênh mông rộng mở của châu Phi. Điều này đòi hỏi một nỗ lực tưởng tượng khủng khiếp, nhưng đó là một nỗ lực giúp chúng tôi sống. Khi bị bỏ lại đó một mình, chết ngắc ngoải, chúng tôi nghiến chặt răng, chúng tôi mỉm cười và, mắt nhắm lại, chúng tôi tiếp tục ngắm nhìn những con voi của chúng tôi cuốn phăng đi mọi thứ trên đường của chúng, chẳng gì giữ được hay chặn lại được; chúng tôi gần như nghe thấy tiếng mặt đất rung chuyển dưới những bước chân của sự tự do kỳ vĩ đó và gió từ cao xanh thổi tới đầy ắp phổi chúng tôi. Tất nhiên, đám quản lý trại rốt cuộc cũng thấy lo lắng vì tinh thần của block chúng tôi đặc biệt cao, và chúng tôi chết ít hơn. Bọn chúng bèn siết chặt. Tôi còn nhớ một anh bạn, tên là Fluche, một người Paris, nằm cùng giường với tôi. Tối đến, tôi thấy anh ấy, không thể nhúc nhích được nữa – mạch chỉ còn ba mươi lăm – nhưng thỉnh thoảng ánh mắt chúng tôi gập nhau: tôi thoáng thấy tận sâu trong mắt anh ấy một tia sáng vui tươi gần như không thể cảm nhận và tôi biết rằng lũ voi vẫn còn ở đó, rằng anh ấy nhìn thấy chúng nơi chân trời… Bọn lính gác hỏi nhau chúng tôi bị loại quỷ nào ám. Và rồi, trong số chúng tôi có một kẻ chỉ điểm đã bán đứng bí mật cho chúng. Cô có thể hình dung hậu quả của việc ấy. Biết rằng trong chúng tôi vẫn còn một thứ gì đó mà chúng không sờ đến được, một điều hư cấu, một huyền thoại mà chúng không thể cướp đi và nó giúp chúng tôi trụ vững, khiến chúng tức phát điên. Và chúng bắt đầu xử lý đến nơi đến chốn! Một tối nọ, Fluche lết về đến block và tôi đã phải giúp anh ấy đi tới được góc riêng. Anh ấy nằm đó một lúc, hai mắt mờ to, như cố nhìn thứ gì đó và rồi anh ấy nói với tôi là hết rồi, rằng anh không thấy chúng nữa, rằng thậm chí anh còn không tin cái ấy có tồn tại. Chúng tôi đã làm đủ mọi điều mà chúng tôi có thể để giúp anh ấy trụ vững. Phải chứng kiến đám giơ xương chúng tôi xăng xái vây quanh anh ấy, chỉ tay về một chân trời tưởng tượng, miêu tả cho anh ấy những con vật khổng lồ đó, những con vật mà chẳng sự áp bức nào, chẳng ý luận nào có thể đuổi đi khỏi trái đất. Nhưng cái anh chàng Fluche đó không còn tin nổi vào những điều tuyệt diệu của tự nhiên nữa. Anh ấy không còn hình dung nổi rằng một tự do như thế còn tồn tại trên đời – rằng con người, dẫu có là ở châu Phi, vẫn còn khả năng tôn trọng tự nhiên. Thế nhưng anh ấy đã rất nỗ lực. Anh ấy quay sang tôi cái khuôn mặt thảm hại của mình và nháy mắt với tôi. “Tớ vẫn còn một con đấy, anh ấy thầm thì. Tớ đã tum nó thật kỹ, tít tận sâu, nhưng tớ sẽ không thể chăm lo cho nó được nữa… Tớ không còn đủ… Cho nó nhập bọn với những con của cậu nhé.” Anh ấy phải nỗ lực khủng khiếp thì mới nói được, cái anh chàng Fluche ấy, nhưng tia sáng nhỏ nhoi trong mắt anh ấy vẫn còn đó. “Cho nó nhập bọn với những con của cậu… Nó tên là Rodolphe. – Tên gì mà tởm thế, tôi nói với anh ấy. Tớ chẳng thích đâu… Cậu tự đi mà chăm nó.” Nhưng anh ấy nhìn tôi với một vẻ… “Thôi được rồi, tôi nói với anh ấy, tớ nhận nó, cái con Rodolphe của cậu ấy, khi nào cậu khỏe lên, tớ sẽ trả nó lại cho cậu.” Nhưng tôi cầm tay anh ấy và ngay lập tức biết rằng Rodolphe sẽ ở với tôi mãi mãi. Kể từ đó, đi đâu tôi cũng mang nó theo. Và thế đấy, thưa cô, đó là nguyên do khiến tôi sang châu Phi, đó là thứ mà tôi bảo vệ. Và khi ở đâu đó có một thằng đi săn khốn nạn giết một con voi, tôi lại cháy bỏng ham muốn ghim cho hắn một viên đạn vào nơi nào mà hắn thích, đến độ tôi không ngủ nổi ban đêm. Và đó cũng là nguyên do khiến tôi tìm cách đạt được từ chính quyền một biện pháp rất khiêm nhường…

Anh mở cặp, lấy ra một tờ giấy và cẩn thận mở nó trên mặt quầy.

– Ở đây tôi có một bản kiến nghị đòi hủy bỏ việc săn voi dưới mọi hình thức, bắt đầu từ hình thức đáng ghê tởm nhất, trò đi săn lấy chiến lợi phẩm – cho vui, như người ta hay nói. Đây là bước đầu tiên, và chẳng nhiều nhặn gì. Thực sự là không đòi hỏi quá nhiều đâu. Tôi sẽ rất sung sướng nếu cô ký tên ở đây…

Cô đã ký.

IX

Bằng cách ấy họ đã, mà chẳng hề hay biết, bắt đầu tiến về phía nhau, khởi sự một cuộc phiêu lưu hẳn có thể trở thành truyền thuyết tại Tchad, theo năm tháng. “Tôi từng biết rõ họ”, đó là một câu chẳng bao giờ thôi đảm bảo sẽ thu gặt được một khoảnh khắc chú ý không có gì phải bàn cãi cho người nào biết nói nó ra với đủ lượng ơ hờ cần thiết để khơi gợi lòng hiếu kỳ. Vào những thời khắc đói kém quá mức, câu này rất có lợi cho một số người, trong số bao người khác, với các đồn điền trồng bông xét cho cùng chẳng đủ sức cạnh tranh với những đồn điền thuộc thung lũng sông Nil, với các mỏ vàng chỉ còn là một chủ đề cấm kỵ, với mạng lưới vận chuyển đường bộ lớn xuyên Phi rồi đây người ta chỉ còn nhận ra qua một xác xe tải gỉ hoét trong một lòng sông mùa cạn đã khô rang. Nhưng sự thật là Morel không có bạn, anh dành phần lớn thời gian ở vùng trảng bụi, và không ai quan tâm đến những đạt anh tới lui Fort–Lamy, cùng bản kiến nghị lố bịch bị người ta tránh né bằng một cái nhún vai – không ai, ngoài Orsini. Bởi vì nếu đã bao giờ từng có một người mà các sự kiện cho thấy là ông ta đúng, một người “không thuộc vào chủng tộc bọn bị lừa bịp” thì người đó phải là Orsini, con người lão luyện, tay thợ săn, người biết ngửi ra mùi kẻ thù xung quanh, như thể ông ta chỉ sống vì mỗi thế. Chẳng phải ngay từ đầu ông ta đã hét lên rằng kẻ ấy nguy hiểm, rằng một chuyện như thế có nguy cơ đẩy châu Phi vào cảnh máu lửa đấy ư? Chẳng phải ông ta đã hét trong vô vọng lời cảnh báo của mình, cái tiếng kêu kỳ lạ, vừa tuyệt vọng vừa giễu cợt, dường như vẫn luôn luôn thuộc về những loài động vật sống ban đêm của Tchad, – tiếng vọng huyền bí của một khát khao hẳn nhiên xa lạ với ông ta? Cuối cùng, chẳng phải ông ta đã nghi ngại “đứa con gái Đức bẩn thỉu” đấy ư? Chẳng phải cả ở đó ông ta cũng đã nhận ra một yếu tố quan trọng của âm mưu? Đúng, Orsini đã được trải qua những giờ phút chiến thắng, nhưng chúng khá ngắn ngủi và nếu ông ta có dự phần vào truyền thuyết, thì chắc chắn chẳng phải theo cách thức mà ông ta mong muốn. Ông ta đã phạm một sai lầm trầm trọng, Orsini ấy: ông ta đã tự nhập thân quá sâu vào vụ việc. Ông ta đã bị thiêu đốt bởi ngọn lửa quá mãnh liệt cuốn hút ông ta. Ông ta là người đầu tiên nhận ra dấu vết con mồi và rung chuông báo động, – ông ta đã lao vào tấn công với niềm say mê của một kẻ cảm thấy bị thách thức trước bất kỳ biểu hiện nào của một đòi hỏi quá cao quý đối với con người, như thể con người vươn cao đến tận mười nghìn mét phía trên mặt đất, mười nghìn mét phía trên mức của Orsini. Ông ta đã quyết tâm bảo vệ các kích cỡ của mình, các kích thước của mình. Ngoài ông ta ra, người duy nhất có chút quan tâm đến Morel là cha Fargue, thông thường cha chủ yếu chăm lo bệnh nhân hủi. Cựu tuyên úy của không quân Pháp Tự do, đó là một thầy tu dòng Phan–xi–cô rất phũ miệng, có một lòng hào hiệp hay nổi nóng, rất dễ nện nắm đấm xuống bàn. Ông từng chứng kiến, trong cuộc trường chinh của Leclerc từ Tchad đến vùng Alpes thuộc Bavaria, ngã xuống những người đồng chí thân thiết nhất, ông không thể chịu được sự nghi ngờ vô thần nữa chỉ đơn giản bởi vì hẳn nó sẽ tước mất của ông, ngay cả sau cái chết, tình bầu bạn của các đồng đội mà ông vẫn gắn bó một cách sâu sắc. Với bộ râu màu hung và cái gáy bò mộng, cùng thứ ngôn từ mà sự ngây thơ đôi khi coi là báng bổ, ông có dáng dấp của một tu sĩ dâm đãng – “đó không phải lỗi của tôi, ông nói, tại khung xương đấy” – nhưng lại sống một cuộc đời mẫu mực ở tận sâu vùng trảng bụi, phía Tây Bắc Fort–Archambault. Ông nổi tiếng vì những lời nói hớ của mình, câu lừng danh nhất trong số chúng hẳn sẽ vĩnh viễn có vị trí trong kho văn hóa dân gian thuộc địa. Nó đã đi vào lịch sử ở Bangui, trên boong con tàu hơi nước chạy trên sông Congo tới Brazzaville và tầm vóc lớn lao của nó lại bắt nguồn đúng từ nỗ lực đến tuyệt vọng và kỳ vĩ của cha Fargue trong việc tránh bị hớ. Ông đã mượn từ kho tiếng lóng của không quân thói quen gọi mọi cá thể mà ông nói chuyện là “mọc sừng”, đối với ông đàn ông được chia làm hai loại, “mọc sừng tốt” và “mọc sừng xấu”. “Xin chào, mọc sừng” là cách thức chào hỏi thân ái của ông. Vào thời điểm Fargue xuất hiện trên boong con tàu hơi nước, đã có sẵn đám người thường lệ. Trong số ấy có một người tên là Ouard mà danh tiếng đã được thiết lập vững chắc trong vùng nhờ cô vợ trẻ lừa dối anh ta trên diện rộng, một cách công khai, với rất ít sự phân biệt. Fargue tiến lại gần nhóm người và khởi sự bắt tay họ, với câu chào thường lệ. “Xin chào, mọc sừng, ông nói, đi từ hết người này sang người khác. Xin chào, mọc sừng, xin chào, mọc sừng, xin chào, mọc sừng, xin chào…” Đột nhiên ông nhận ra là đang nắm trong bàn tay hộ pháp của mình những ngón tay Ouard bất hạnh. Thế là ông nghĩ mình đang tỏ ra hết sức sáng suốt: “Xin chào, ông Ouard!” ông hét lên, sung sướng vì rốt cuộc cũng có thể tỏ ra là mình rất tế nhị, và ngay sau đó ông lại tiếp tục, với những người tiếp theo: “Xin chào, mọc sừng, xin chào, mọc sừng”, và cứ thế mãi cho đến lượt người cuối cùng. Đó là cha Fargue, giáo sĩ thừa sai được yêu quý nhất bởi những người mắc bệnh hủi và bệnh ngủ. Ông đã sống quá lâu ở tận cùng vùng trảng bụi, chính giữa trung tâm tối đen của nỗi đau khổ, nên không thể biểu hiện điều gì khác ngoài nỗi sốt ruột khi một người đàn ông xuất hiện trước ông, tại trụ sở đoàn truyền giáo ở Fort–Lamy nơi ông đến để cãi cọ bởi vì thuốc đến muộn sáu tuần, với cái cớ là không có đường đi –, khi một người đàn ông đến gí vào mặt ông một bản kiến nghị lố bịch đòi bảo vệ lũ voi.

– Anh có thể nhét chúng vào đâu đó, lũ voi của anh ấy, Đức Cha Đáng Kính gào lên, với một viễn kiến lớn lao không thể chối cãi. Trên lục địa này có không biết bao nhiêu người bị mắc chúng ngủ, mắc bệnh hủi, đấy là còn chưa nói đến ghẻ cóc – rõ lắm thứ nhưng lại chẳng có đồ mà nhét vào mồm, đến nỗi bọn nhóc con chết như sinh ra, nghĩa là như ruồi ấy – rồi lại còn bệnh mắt hột nữa, anh đã nghe nói đến bao giờ chưa hả? Rồi trùng xoắn, và giun chỉ? Thế mà anh lại quấy rầy tôi với lũ voi của anh?

Người đàn ông – Fargue chưa bao giờ gặp anh ta trước đó: vả lại trông anh ta giống như vừa đi thẳng từ vùng trảng bụi ra, xộc xệch, quần bó, cái áo sơ mi bẩn thỉu, má lởm chởm râu nhiều ngày chưa cạo – người đàn ông chỉ lẳng lặng nhìn. Ngay cả cha Fargue, cái con người nơi sự nhạy cảm chẳng hề là nét chủ đạo, cũng thấy choáng váng trước ánh mắt mãnh liệt kia, gần như là dữ dội, tuy vậy, thật không ngờ, ở đó lại lấp lánh một tia sáng mỉa mai điên rồ. Ông chỉnh lại kính trên mũi, và nhắc lại thêm một lần nữa, vì nguyên tắc, nhưng chẳng mấy tin tưởng:

– Thế mà anh lại quấy rầy tôi với lũ voi của anh?

Morel không trả lời ngay. Anh nắm hai tay lại, rồi lôi từ túi áo ra một túi đựng thuốc và im lặng một lúc, hai chân giạng rộng, để quấn một điếu thuốc lá, hẳn với mục đích làm dịu cơn điên giận của hai bàn tay. Rốt cuộc anh ngẩng đầu lên:

– Nghe tôi nói nhé, thưa cha xứ. Được thôi, ông là cha xứ. Truyền giáo. Được thôi. Lúc nào ông cũng vục mũi vào tất tật những thứ đó. Tôi muốn nói, ông nhìn thấy mọi vết thương, và mọi sự xấu xa suốt cả ngày. Được thôi, nhất trí. Ông nhìn thấy đủ mọi loại khốn kiếp – nỗi bần cùng con người ấy mà. Và thế, khi ông đã thấy tất tật những thứ đó, khi ông đã lau đít cho loài người, ông lại không muốn, sau đó, ngẩng đầu lên, leo lên một quả đồi, nhìn ngắm một thứ gì khác? Một thứ gì đẹp, dẫu chỉ một lần, và tự do – một sự bầu bạn khác hẳn?

– Khi tôi muốn ngẩng đầu lên và muốn có một sự bầu bạn khác, cha Fargue gào lên, giáng xuống bàn một cú đấm rất tợn, thì tôi sẽ không ngắm voi!

– Được thôi, thưa cha xứ, được thôi. Cũng như mọi người thỉnh thoảng ông cần nhìn ra xung quanh, để tự chứng minh với mình là chúng ta còn chưa tàn hại tất tật, hủy diệt tất tật, phá hoại tất tật. Cũng như mọi người ông cần tự trấn an, tự nhủ rằng vẫn còn thứ gì đó đẹp và tự do trên cái trái đất rặt kẻ bẩn thỉu này, dẫu cho chỉ là để tiếp tục tin vào Đức Chúa của ông mà thôi. Vậy nên, ký tên vào đây đi. Chẳng việc gì phải vặn vẹo như thế đâu, cha xứ ạ, và chẳng việc gì phải sợ ông có ký hợp đồng với quỷ đâu. Chỉ là để người ta không giết voi nữa thôi. Mỗi năm người ta giết ba mươi nghìn con đấy.

Đột nhiên anh mỉm cười, vẻ ma mãnh.

– Và hãy nhớ, thưa cha xứ, chúng đâu có liên quan gì, trong tất tật những trò lợn của chúng ta. Chúng không phải thủ phạm, cha xứ ạ, chúng không phải thủ phạm.

– Ai cơ? Fargue gào lên.

– Voi ấy, thưa cha xứ – ông còn muốn là ai nữa?

Fargue há hốc miệng.

– Mẹ…

Ông kịp kìm lại. Rồi ông nói:

– Ngồi xuống đi.

– Tay ấy ngồi xuống, về sau Fargue kể lại với cha Tassin khi cha đến gặp ông, khiến thầy tu dòng Phan–xi–cô trung hậu kinh ngạc và thấy lo lắng vì mối quan tâm lạ thường mà cha dành cho vụ việc – đây chính là lần đầu tiên cha quan tâm đến một thứ gì khác một hóa thạch ít nhất một trăm nghìn tuổi – tay ấy ngồi xuống và chúng tôi nhìn nhau một lúc. Cha cũng hiểu đấy, hắn đã thọc dao vào lưng tôi, cái tay khốn đó, với những con voi “không phải thủ phạm” của hắn. Điều mà kẻ mọc sừng ấy muốn gieo rắc là con người mới chính thị thủ phạm, và tôi có thể đáp lại hắn gì đây, tôi, một cha xứ? Rằng như thế không đúng? Còn tội lỗi thì sao? Tội tổ tông vân vân và vân vân, mà cha còn biết rõ hơn tôi nhiều. Hắn đã thọc dao vào lưng tôi, hắn ngắm vào tôn giáo của tôi. Tôi thì, cha cũng biết tôi còn gì, tôi là một con người hành động; hãy cho tôi một nhát giang mai, một người mắc chứng hay cáu kỉnh, vậy thì tôi sẽ thấy thoải mái ngay. Nhưng còn lý thuyết thì… Tôi nói điều này riêng cho cha nghe thôi đấy nhé. Lòng tin, Chúa Lòng Lành, tôi có tất tật những thứ đó trong bụng, trong gan ruột, nhưng không phải là trong óc. Tôi không phải một người thiên về trí óc, tôi ấy. Thế nên, tôi đã cố mời hắn một cốc rượu anit, nhưng hắn từ chối.

Khuôn mặt thầy tu dòng Tên sáng lên một lúc và các nếp nhăn dường như bị xóa mờ trong sự trẻ trung của nụ cười. Đột nhiên Fargue nhớ ra là ông không được coi trọng cho lắm trong dòng tu của mình, đã nhiều lần người ta ngăn cản ông đăng các công trình nghiên cứu; thậm chí người ta còn thì thầm với nhau rằng kỳ lưu trú của ông tại châu Phi không hoàn toàn là do tự nguyện. Ông từng nghe đồn rằng, trong các tác phẩm của mình, cha Tassin trình bày cứu rỗi giống như một đột biến sinh học giản đơn, và nhân loại, như chúng ta vẫn biết, với tư cách một loài cổ xưa được kêu gọi nhập chung vào bóng tối của sự tiến hóa ở những loài khác đã biến mất. Ông sầm mặt lại: đó là tà giáo.

– Tôi nhắc lại với hắn rằng nếu cần quên con người, nếu cần hướng về một thứ gì đó khác, thứ gì thực sự to lớn, thì hấn đã quá nhầm lẫn khi dừng lại ở voi. Sẽ là tốt hơn nhiều nếu bảo vệ một con vật còn mắc phải nguy cơ tuyệt chủng nhiều hơn ở trong trái tim con người, tức là Chúa Lòng Lành ấy!

Fargue nói câu vừa xong với một vẻ thật ngây thơ và giản dị đến mức khiến cho cái từ “con vật” nghe không có vẻ gì là một sự báng bổ, mà chỉ như một từ hơi thô lỗ và ngờ nghệch của lòng hiếu kính sâu sắc.

– Hắn để mặc cho tôi mắng mỏ, và rồi như thể hắn mỉm cười. “Cũng có thể, thưa cha xứ, nhưng nói cho tôi biết đi, điều gì ngăn ông ký tên nào? Tôi có đòi ông nộp linh hồn cho tôi đâu. Chỉ là một chữ ký thôi. Tất tật những gì tôi muốn là người ta không giết voi nữa. Như thế đâu có quá độc ác. Thế thì, điều gì làm ông phải vặn vẹo như vậy?” Tôi phải nói rằng đến đây thì hắn túm được tôi rồi. Đúng thế, điều gì ngăn tôi ký tên? Tôi trợn hết cả mắt lên. Tôi mở miệng, nhưng không tìm được gì để nói. Và vì hắn tiếp tục ve vẩy cái mớ bẩn thỉu của hắn trước mũi tôi, rốt cuộc tôi phát khùng và tống cổ hắn ra ngoài, hắn cùng lũ voi của hắn. Nhưng chuyện này vẫn tiếp tục quấy nhiễu tôi. Tại sao tôi lại không ký? Có quan trọng gì đâu, chẳng hề là chuyện chính trị, giám mục sẽ chẳng thể nói gì tôi… Tôi đã không thể chợp mắt mất một nửa đêm, cố tìm lý do, và rốt cuộc tôi nghĩ là mình đã tìm ra.

Fargue ném về phía thầy tu dòng Tên một ánh mắt ma lanh như để nói với ông: “Ông thấy không, ống bạn, dẫu sao thì tôi cũng không đần như người ta tưởng đâu nhé.”

– Đấy là vì, theo cách thức mà cái tay mọc sừng đó trình bày mọi thứ với ta, hắn hơi quá có vẻ nhổ nước bọt vào một giống loài mà vì nó Đức Chúa của chúng ta đã chết. Ta không có cảm giác ký tên vì lũ voi, mà là ký tên để chống lại con người. Tôi không biết tại sao lại thế nữa, nhưng thậm chí ta còn có cảm giác là mình phản bội, là mình trở thành một kẻ tráo trở. Tiên sư mả tổ, dẫu thế nào thì tôi cũng không để mình bị bịp. Ta có phẩm hạnh cơ mà… Tôi không biết cha có hiểu điều tôi muốn nói không.

Thầy tu dòng Tên hoàn toàn hiểu.

– Tôi đã nghĩ đến những người bạn cùng phi đội của tôi, họ đã bỏ mạng vì một điều gì đó chân thực, và tôi đã thấy là hắn chế giễu thực sự, cái tay ấy cùng lũ voi của hắn. Hắn chỉ chăm chăm cho chúng mà thôi. Và nữa, tôi không thích đám tuyệt vọng.

Khuôn mặt Fargue rúm lại và ông nện một cú tướng lên mặt bàn.

– Mỗi lần gặp một tên tuyệt vọng là tôi lại muốn đá đít hắn ta. Tất tật là lợn hết.

Cha Tassin dịu dàng ngắt lời ông.

– Tôi rất muốn gặp anh chàng ấy, ông nói.

– Cha sẽ gặp hắn thôi, cứ yên tâm, Fargue lầm bầm. Chắc hắn vẫn còn lê la ở Fort–Lamy và chắc chắn hắn sẽ đến chìa bản kiến nghị của hắn vào mặt cha, sớm thôi.

X

Nhưng anh không còn lê la ở Fort–Lamy nữa. Về phần bản kiến nghị, anh đã xé nó, chỉ giữ lại một mẩu giấy trên đó có, bằng nét chữ phụ nữ, một chữ ký mà anh hay lấy ra ngắm. Minna tiếp tục cai quản quán bar, mặt trời tiếp tục những tính toán của nó trên mặt đồng hồ trắng của bầu trời châu Phi, vẫn theo cùng những điểm mốc như trước: các túp nhà dân chài vào mười giờ sáng, một vách đá màu nâu phía trên sông Chari vào giữa trưa, cây cọ đơn côi của Fort–Foureau vào lúc bốn giờ, và rồi, quãng năm giờ rưỡi, viên thiếu tá người Mỹ phi ngựa nước đại chạy qua ở bờ sông bên kia rồi biến mất về cùng phía với mặt trời mà dường như ông ta say sưa đuổi theo, mái tóc hung sáng ngời lên trong những tia sáng cuối cùng giống như một bàn tay đang tóm lấy nó. Đôi khi Minna gặp ông ngoài chợ hoặc trong thành phố bản xứ, khối ngông nghênh khổng lồ và rách rưới, trong cái áo khoác phi công cũ mà không bao giờ ông rời, và một tối nọ cô thấy ông nằm trên đường đi Maidaguri, vục mặt xuống bụi, giữa một đám người da đen đang cười cái tiếng cười ngây thơ và nhẹ bẫng ấy, đó là cách thức đương đầu với mọi thứ của họ. Cô bảo họ đặt ông lên xe jeep của mình và đến nhà đại tá Babcock, nơi cô ăn vào tối hôm đó, cùng người bạn đường bất tỉnh. Đại tá rất bối rối trước tình trạng của người Mỹ: ông đã sốt ruột đợi đến buổi tối mặt đối mặt với Minna này, ông đều đặn mời cô đến ăn tối, ba tháng một lần. Họ đặt ông nằm ngoài hiên, đắp một tấm chăn, nhưng khi, sau bữa tối, họ quay trở lại đó để xem ông thế nào rồi, thì họ thấy ông đang đứng, nhìn màn đêm vây bủa ngôi nhà trong làn ánh sáng đầy tính nữ nơi bản thân các đàn thú cũng cảm thấy được an toàn…

– Lần tới nếu thấy tôi trong rãnh nước thì xin để yên tôi ở đó, ông nói với họ, hoặc hãy đến tham gia cùng tôi thì còn tốt hơn nữa, hay lắm đấy. Sẽ thấy như ở nhà mình.

Cặp mắt đại tá sáng lên.

– Xe của tôi ở ngoài, ông nói. Anh cứ lấy nó mà đi. Cô gái này có lẽ đã cứu anh khỏi bị viêm phổi, thế mà việc đầu tiên anh làm, đương nhiên rồi, là nhục mạ cô ấy.

Người Mỹ phá lên cười.

– Còn anh, đương nhiên, anh nghĩ câu nói của tôi chỉ dành cho cô ấy, chứ không phải là cho anh, có phải không hả đại tá Babcock? Tôi chẳng biết người Anh đào được từ đâu sự đinh ninh tuyệt vời của họ nữa; chắc hẳn nó chỉ là một dạng của tính đạo đức giả ở họ mà thôi. Cứ yên tâm đi, đại tá, tôi nói cả với anh đấy, anh không bị loại trừ khỏi tình huynh đệ lớn lao của rãnh nước đâu. Khác biệt giữa người Anh và những người phàm tục khác nằm ở chỗ người Anh biết rất rõ và đã từ lâu sự thật về chính mình, điều này luôn cho phép họ kín đáo tránh nó đi, vòng qua nó. Cái khiếu hài hước đáng nguyền rủa của các anh là một cách để lừa dối, để thuần hóa sự thật ấy, thay vì ướm mình vào với nó. Từng có thời tôi cũng có những ảo tưởng. Chỉ đơn giản là tôi đã không may bị bắt làm tù binh ở chỗ người Trung Quốc bên Triều Tiên và họ đã tự nhận lấy trách nhiệm thông báo cho tôi về chính tôi. Hay, nói chính xác hơn, tôi đã biết được sự thật về họ, mà thế thì cũng như nhau cả thôi. Mặc dù là người gốc miền Nam, tôi có điểm độc đáo là không phân biệt chủng tộc, và tôi buộc phải công nhận rằng họ cũng là con người giống như tôi. Chắc anh cũng biết rằng tôi đã bị tống cổ khỏi quân đội một cách nhục nhã vì đã lên đài phát thanh Trung Quốc thú nhận rằng tôi đã ném xuống Triều Tiên những quả bom gắn lũ ruồi nhiễm bệnh và rằng vậy là đất nước tôi đang tiến hành cuộc chiến tranh vi khuẩn. Điều đó không đúng, tất nhiên rồi, nhưng đáng kinh ngạc là dẫu cho có là đúng hay không thì hệ quả vẫn y nguyên. Dù là người cộng sản đã dựng lên một trò lừa quỷ quái, hay người Mỹ đã gieo rắc bệnh tả ở Trung Quốc, thì điều duy nhất có ý nghĩa nằm ở chỗ anh xuống rãnh nước rồi, đại tá Babcock ạ. Ta sẽ chẳng bao giờ cướp đi được khỏi người cộng sản một chiến công: chiến công ấy là đã nhìn thẳng vào mặt con người. Họ đã không gửi anh ta đến trường Eton⁹ để dạy cho anh ta cách che giấu. Phương Tây có lẽ có một nền văn minh, nhưng người cộng sản lại nắm giữ một sự thật. Nhất là đừng buộc cho họ cái tội đã có các phương pháp phi nhân tính: tất tật mọi thứ đều rất con người, bên chỗ họ. Tất cả chúng ta đều thuộc một gia đình động vật lớn và đẹp, không được quên điều này! Đó, đại tá Babcock ạ, chính là lý do khiến anh đã ở trong rãnh nước. Chẳng cần phải lẩn trốn lên một hòn đảo rồi chơi trò né tránh thực tế như đà điểu đâu, nghĩa là nước Anh ấy: rãnh nước ở đây, trước mặt anh, hay đúng hơn là bên trong anh, vì nó chảy trong máu anh. Nói vậy thôi, tên tôi là Forsythe, người Charleston, bang Georgia – tôi rất vui vì được gặp anh một cách chính thức. Tốt hơn cả là có quen biết nhau khi mà ta ở cùng xứ với nhau! Ngủ ngon nhé.

9. Một trường tư (public school) nổi tiếng mà giới thượng lưu Anh hay cho con cái theo học.

Ông bước xuống các bậc cầu thang của hàng hiên và lao mình vào màn đêm. Đại tá để ông đi xa, rồi khoác tay Minna, dịu dàng nói:

– Anh chàng tội nghiệp. Anh ta đã nhầm biết bao… về nước Anh.

Kể từ đó mỗi lần Minna nhìn thấy băng ngang qua, trong ánh hoàng hôn, ở bờ bên kia sông Chari, cái bóng cao lớn đang phi nước đại, cô lại dõi mắt nhìn theo, vẻ thân ái. Nhiều lần cô tìm cách kiếm thông tin về Morel, nhưng từ lâu nay người ta đã không nhìn thấy anh tại Fort–Lamy. Khi một ngày nọ cô cưỡi ngựa đến túp lều đất khô mà người ta chỉ cho cô trong thành phố bản xứ, cô chỉ thấy ở đó một bà già mồm móm gật gật đầu, chìa tay ra và không biết gì.

XI

Rồi các sự kiện xô nhau theo một nhịp crescendo đáng sợ, và trước tiên cả thành phố chuyển từ ngơ ngác sang ngây độn, sau đó sang phẫn nộ, để rồi kết thúc, khi các đặc phái viên báo chí đầu tiên đổ bộ từ máy bay xuống Fort–Lamy, bằng một kiểu tự hào của chủ sở hữu: một câu chuyện như vậy chỉ có thể xảy ra ở Tchad, họ thích thú nói, và thậm chí cả những người từ lâu đã chỉ còn thấy trong cuộc phiêu lưu vị kí ninh cùng khuôn mặt Mẹ Đà Điểu và Mẹ Tỏi, hai người đàn bà da đen đi vòng vòng một số túp lều vào giờ ngủ trưa, cũng cảm thấy thức dậy bên trong họ một nỗi nhớ nhưng mơ hồ. Langevielle, người được phép săn các đàn voi vẫn đều đặn tàn phá đồn điền của ông ta và các vườn rau của người bản xứ, được một máy bay y tế chở tới bệnh viện Fort–Lamy với một viên đạn găm vào cẳng chân. Ông ta đã không nhìn thấy gì, không nghe thấy gì, chỉ đơn giản là đúng lúc đang bắn vào con đực đẹp nhất của một đàn voi gần bốn mươi con đang phá hủy một cách kỹ càng một cánh đồng, thì thấy chân trái mình bị một viên đạn găm vào. Người ta xáo động hết cả lên. Chủ nghĩa thực dân đang trải qua những giờ cuối cùng của nó, nhưng không muốn biết điều này. Tại Kano bên Nigeria thuộc Anh, các biến động chính trị vừa bùng nổ giữa những người ủng hộ và phản đối Liên bang – ở phía Đông đám Mau–Mau đã khiến các lãnh thổ lâu nay vốn dĩ bình yên nhất châu Phi rơi vào cảnh máu lửa – từ phía Bắc thì vẳng tới tin đồn đầy đe dọa của đạo Hồi, thêm một lần nữa lại mượn những con đường xưa cũ của cánh buôn nô lệ – cuối cùng, ở phía Nam, châu Phi của người Boer đánh thức trong tâm hồn da đen những vết thương xa xưa nhất. Người ta không tìm thấy gì. Rồi, Haas, hai mét thân hình với một nửa bị lũ muỗi chén nát từ biết bao nhiêu năm ông ta dọc ngang những đám sậy Tchad để bắt voi con và cung cấp thú da dày châu Phi cho phân nửa vườn bách thú trên thế giới, nằm cáng đến trạm y tế Assua. Ông ta hú hét bằng tiếng Hà Lan quê hương những lời chửi rủa có độ dài chưa từng có tiền lệ trong lịch sử thuộc địa, thế mà lịch sử ấy vốn dĩ rất phong phú về khoản này. Cặp mông ông ta nát nhừ vì một viên đạn cùng cỡ nòng với viên đã cắt ngang, theo lối rất không phải lúc, phát súng đẹp đẽ của Langevielle. Haas là một người lập dị, ông ta biết về tập tính voi hơn bất kỳ ai khác. Ông ta ở trong trạng thái điên giận và tức tối kinh khủng đến mức phải hai ngày sau mới chịu đồng ý trả lời các câu hỏi theo cách khác chứ không phải bằng những lời chửi rủa. Nằm sấp, một xơ y tá thường trực kè kè sau đít để rắc bột, tưới nước và bôi thuốc với một sự tận tâm của thiên thần nghiêm khắc, ông ta nguyền rủa Schölscher trong lúc Schölscher vô vọng thử mời ông ta những điếu xì gà tệ hại nhất, và rốt cuộc lừ nhừ vẻ ghê tởm cao độ vài lời giải thích mơ hồ. Như mọi tối ông ta đến thăm khu trại nhốt lũ voi đã bắt được. Sáng hôm ấy ông ta vừa bắt được một con: một con sơ sinh đúng nghĩa, nó đứng đó bất động, đầu hơi chếch về phía thanh barie, mặc cho những lời mời chơi đùa không ngừng của lũ voi bị nhốt khác. Nó quấn cái vòi quanh một cành của bụi cây, như thể nó hy vọng mẹ nó sẽ đột nhiên hiện ra ở đầu cái đuôi tưởng tượng ấy. Mới buổi sáng, nó còn tung tăng sau mẹ, trong dáng điệu thân tình, tay trong tay, kiểu như vậy, đúng lúc đó Haas bắn lên trời một phát pháo hoa đích thực khiến con thú lớn hoảng đến nỗi đánh mất toàn bộ cảm giác về bổn phận làm mẹ trong một lúc. Đàn voi tản ra tán loạn, để lại tại chỗ con sơ sinh nhỏ nhất, đóng đinh ở đó, bốn chân cứng đờ, vãi đái vì sợ. Haas tròng sợi dây vào cổ nó và lôi nó đi sau mình, với trợ giúp của hai người da đen cưỡi ngựa. Voi mẹ đã bỏ chạy cùng cả đàn, nhưng hẳn nó phải có một trái tim đặc biệt gắn bó, hoặc ngược lại vô cùng mềm yếu, vì suốt nhiều tiếng đồng hồ nó tiếp tục chạy tứ tung trong vùng trảng bụi với những tiếng rống tuyệt vọng, vòi giơ lên cao, cố tìm hơi đứa con của nó. Haas ngừng câu chuyện và hướng về phía Schölscher một ánh mắt u tối.

– Anh cũng biết đấy, hoặc là anh không biết, là có tồn tại một ngôn ngữ của voi, ông ta tuyên bố. Mỗi lần nghe thấy một con mẹ gọi đứa con đang nằm trong tay tôi, lúc nào tôi cũng nghe thấy cùng một âm thanh. Ba nốt. Gần giống như thế này này…

Ông ta ngẩng đầu lên và phát ra một tiếng rống biểu cảm đến đáng ngạc nhiên và buồn bã thê lương. Xơ y tá lao vào phòng như một viên đạn đại bác và rối rít quanh ông ta.

– Thưa ông Haas tội nghiệp của tôi, xin ông cố kiên nhẫn một chút, cô cầu xin ông ta, tôi sẽ sớm tiêm cho ông một mũi để ông ngủ đêm nay.

Haas nói vài từ bằng tiếng Hà Lan, và xơ y tá vội rút lui.

– Nói ngắn gọn, vì thấy con voi mẹ đó đặc biệt kiên quyết nên tôi áp dụng những biện pháp phòng ngừa quanh khu nhốt. Trại nằm cách nơi bắt voi mười cây số, thế mà tôi vẫn thấy lo. Tôi cắt hai người da đen trèo lên đám cây keo với lệnh là phải mở mắt nhìn. Quãng chiều tối, tôi đến kiểm tra xem họ có ngủ hay không; lẽ dĩ nhiên là họ đang ngủ. Con voi con vẫn quấn vòi vào cành cây và rít lên buồn bã…

Mũi Haas rít lên buồn bã.

– Tôi vỗ vỗ lên mông nó và đã sắp ra về thì nghe thấy cái tiếng động xưa cũ của con lốc đang lao đi trên mặt đất với tốc độ một trăm cây số một giờ thẳng về phía ta.

Haas mỉm cười, vẻ mặt rạng rỡ.

– Tôi đã nghe thấy âm thanh này cả nghìn lần trong đời và vẫn còn thường mơ thấy nó ban đêm, nhưng lần nào cũng giống như tôi còn trinh nguyên ấy, nó gây nên nơi tôi một hiệu ứng khủng khiếp lắm. Tôi chỉ muốn cất mình lên cao theo chiều thẳng đứng rồi cứ ở yên đó trong không khí, ngồi trên một đám mây, để chứng kiến mọi thứ từ trên cao. Đó là một âm thanh khiến thế giới bỗng trở nên dễ sống hơn khi nó đã ngừng. Gần như cùng lúc tôi nhìn thấy con voi cái hiện ra trước mặt tôi với toàn bộ sự nhẹ nhõm của một ngọn núi chuẩn bị đổ ập xuống đầu ta. Tôi nâng súng lên, nhưng đúng vào lúc sắp bóp cò, tôi nhận một viên đạn vào mông.

Schölscher tư lự hút thuốc.

– Trái núi băng qua cách tôi ba mét, chẳng thèm để ý gì đến tôi, Haas kể tiếp. Nó dùng sự khinh bỉ để đối xử với tôi. Nó chẳng có vẻ đếm xỉa chút nào đến danh tiếng của tôi. Nó chỉ có độc một ý nghĩ trong đầu, đó là đứa con của nó. Nó xô đổ các thanh chắn, con voi con dính vào nó như một con rận và thế là chúng bỏ đi, tung tăng vui vẻ.

– Còn viên đạn? Schölscher hỏi.

Khuôn mặt của tay Hà Lan thoáng nét ranh mãnh.

– Tại cái thằng ngu Abdou đấy, ông ta càu nhàu. Đây sẽ là lần cuối cùng tôi giao cho nó một khẩu súng. Tôi cho là nó định cứu mạng tôi. Nhưng vì run tợn quá nên nó đã…

– Tôi đã nói chuyện với mấy người bồi của anh rồi, com măng đăng nói. Anh đã dạy họ rất kỹ là phải nói gì, nhưng anh đánh giá quá thấp uy tín của bộ sắc phục đấy. Tất tật những gì họ biết là anh được tìm thấy trong cảnh máu me bê bết và chửi rủa ầm ĩ.

Haas tỏ vẻ nhượng bộ.

– Nghe này, ông bạn, tôi sẽ nói với anh, nhưng chỉ là chuyện giữa chúng ta thôi đấy nhé. Nếu người ta biết chuyện, tôi sẽ trở thành trò cười cho cả thuộc địa.

Schölscher chờ đợi.

– Sự thật là, khi nhìn thấy con voi lao tới, tôi đã hoàn toàn mất trí, tôi đã nhắm trượt và thế là tự bắn luôn một viên đạn vào mông.

Schölscher đứng dậy.

– Được rồi, ông nói. Đó cũng chính là điều tôi đã nghĩ. Điều tôi không hiểu là tại sao anh lại tìm cách bảo vệ kẻ bắn anh.

Lão người Hà Lan ngẩng đầu lên; ông ta có vẻ nghiêm túc và hơi buồn.

– Schölscher, anh có nghĩ rằng tôi cũng yêu lũ voi không, ông ta nói. Thậm chí tôi còn tin tôi yêu chúng hơn bất kỳ thứ gì trên đời. Tôi làm cái nghề này là bởi nó cho phép tôi từ ba mươi năm nay được sống giữa chúng, được biết về chúng, và tôi biết rằng khi tôi bắt một con là bớt đi một con dành cho đám thợ săn, đám ve cứng, những vết thương, lũ muỗi, đúng, lũ muỗi. Voi đặc biệt nhạy cảm với muỗi đấy. Nhưng tôi đã chứng kiến hàng tá voi con lăn ra chết trước khi học được cách kiếm ăn, trước khi hiểu được, chẳng hạn, rằng nếu không có nước ngầu bùn của sông Tchad ở một nhiệt độ nhất định, chúng sẽ chết… Chúng chết. Anh đã thấy một con voi con nằm nghiêng, vòi đờ ra và nhìn anh với cặp mắt như thể là nơi trú ngụ của tất tật phẩm chất con người từng được ca tụng nhiều đến thế và nhân loại thì thiếu khủng khiếp chưa? Đúng, cả tôi nữa, tôi yêu voi – đến mức tôi từng cầu nguyện – ai thì cũng có những thời khắc yếu đuối thôi – điều duy nhất mà tôi yêu cầu là được đi với chúng, đến nơi nào chúng đến, sau khi tôi chết đi. Ở với chúng, chứ không phải với các anh. Thế nên anh hãy cố mà nghĩ rằng tôi đã chẳng nhìn thấy gì, chẳng nghe thấy gì. Còn về viên đạn chui vào mông này, tôi đã không đánh cắp nó. Vả lại, ai nói với anh rằng đó là một viên đạn nào? Có thể chỉ đơn giản là một phát rắm phọt ra theo cách thức tệ hại mà thôi.

Ông ta hướng về phía Schölscher một ánh mắt thách thức. Com măng đăng nghĩ tới các động cơ có thể thúc đẩy một người như Haas tới chỗ sống một mình, từ ba mươi năm nay, giữa đám muỗi của Tchad. Lúc nào ông cũng rất nhạy cảm với tia sáng ghét người mà phần lớn con người mang trong mình và đôi khi có nguy cơ bùng cháy và hiện thành những hình dạng đáng kinh ngạc và không thể đoán trước. Ông cũng nghĩ đến những ông già Trung Hoa không bao giờ đi đâu nếu thiếu con dế yêu, đến những người Tunisie mang theo cùng mình đến quán cà phê con chim họ nhốt trong lồng và đến những người Anh điêng bên Peru, họ bỏ cả ngày ngồi ngắm một hạt đậu nhảy. Ông hơi ngạc nhiên khi biết Haas là người có đức tin, chuyện nghe cứ như nghịch lý; đúng là, ông nghĩ, Chúa không có một cái mũi lạnh để con người có thể sờ vào những lúc nào thấy cô độc, rằng ta đâu có thể vuốt tai ông ấy, rằng ông ấy không làm một việc là sáng nào cũng vẫy đuôi khi nhìn thấy ta, và ông ấy không làm ta mỉm cười hạnh phúc khi bắt gặp ông ấy tung tăng trên các ngọn đồi, cặp tai bay bay và cái vòi giương cao trong gió. Thậm chí ta còn không thể nào cầm ông ấy trên tay, như một cái tẩu thật nóng, và vì một kỳ lưu trú thoáng qua trên trái đất có thể kéo dài chừng năm mươi hay sáu mươi năm, hoàn toàn là dễ hiểu khi con người ta rốt cuộc đi mua cho mình một cái tẩu hoặc một hạt đậu nhảy. Bản thân ông cũng đã sống năm năm trong sa mạc Sahara, chỉ huy một đơn vị méhariste, và những năm ấy chính là những năm hạnh phúc nhất trong cuộc đời ông. Đúng là tại sa mạc người ta ít cảm thấy cần bầu bạn hơn tại nơi khác, có lẽ vì ta sống ở đó trong một sự tiếp xúc thường hằng và gần như theo nghĩa vật lý với bầu trời, dường như lúc nào nó cũng chiếm toàn bộ không gian. Ông muốn nói tất tật chuyện này với Haas, nhưng những năm ở Sahara đã khiến ông trở nên kiệm lời, và ông cũng đã nhận ra rằng một số điều dẫu ông có cảm nhận sâu sắc đến đâu cũng sẽ bị biến đổi ý nghĩa khi tiếp xúc với từ ngữ, đến mức không chỉ ông không tài nào truyền đạt chúng được, mà thậm chí bản thân ông còn chẳng nhận ra chúng nữa khi nói chúng. Thành thử ông thường tự hỏi hay chỉ các suy nghĩ thôi cũng đã đủ rồi, hay chúng chẳng hề là một sự lần mò đơn thuần, hay cái nhìn đích thực không hề ở chỗ khác, và hay là trong bộ não con người có những dây thần kinh còn chưa được dùng, một ngày nào đó chúng sẽ đưa những ý nghĩ ấy đến những địa điểm của viễn kiến vô giới hạn. Ông nói:

– Tôi cũng không chắc lắm là trong chuyện này có liên quan đến bọn thú.

– Thế theo anh là gì nào?

Thiếu điều Schölscher đã đáp rằng người ta hoàn toàn được phép có nhu cầu về một sự bầu bạn khác và đòi một sự bảo vệ hoàn toàn khác, nhưng ông có cảm giác cái thể loại câu nói này, hay thậm chí cả ý nghĩ kiểu này, không thích hợp với bộ sắc phục ông mang trên mình. Có khả năng điều này đã xuất hiện từ lúc, vẫn còn là một học viên Saint–Cyr¹⁰ trẻ tuổi, lon thiếu úy xoàng xĩnh là chân trời duy nhất của ông. Khuôn mặt ông vẫn thản nhiên, nhưng trong lòng thì ông mỉm cười với những kỷ niệm hồi trẻ. Rất lâu, bộ quân phục đối với ông chính là biểu tượng cho thứ mà, ngay từ những ánh sáng đầu tiên của tuổi niên thiếu, ông đã nồng nhiệt mong muốn: lòng trung thành với một quy tắc. Điều này loại trừ một số thái độ, một số trạng thái tinh thần. Thế nên ông giữ suy nghĩ lại cho riêng mình vì thêm vào đó, những năm gần đây, mỗi lúc ông lại bớt cảm thấy nhu cầu trao đổi ý nghĩ với người khác, bởi vì, xét về cốt yếu, chúng không còn đến với ông dưới dạng các câu hỏi. Bởi thế chỉ còn lại ở ông những nỗi tò mò nho nhỏ.

10. Ý nói trường đào tạo Sỹ quan Saint–Cyr của Pháp.

– Thế theo anh là gì nào, nếu không phải lũ voi? Haas nhắc lại, lên giọng vẻ đe dọa.

– Một thứ khác, Schölscher mơ hồ đáp.

Tay Hà Lan quan sát ông với vẻ nghi ngại cực điểm, một mắt gần như nhắm lại.

– Anh có biết người ta gọi anh là gì tại đây không? ông ta lầm bầm. Ông lính–thầy tu đấy.

Schölscher nhún vai.

– Ừ, cứ nhún vai đi, nhưng rồi anh sẽ rơi vào dòng tu Trappe thôi, ông bạn ạ. Vả lại, mỗi lần nhìn thấy một sĩ quan méhariste, với áo choàng burnous trắng của hắn, cặp chân trần đi xăng đan của hắn, cái đầu trọc lốc của hắn và ham muốn của hắn được quay trở lại sa mạc càng sớm càng tốt, tôi lại tự nhủ: lại thêm một kẻ bị kỷ niệm về cha Foucauld làm cho mất ngủ đây. Nhưng về những gì liên quan đến Morel, anh đi sai đường rồi. Tại sao anh lại cần phức tạp hóa một chuyện đơn giản như là tình yêu của một con người dành cho lũ vật?

Schölscher đứng dậy.

– Việc tốt nhất mà anh có thể làm cho cái tay bất hạnh ấy, ông nói, là giúp chúng tôi tóm được hắn. Nếu không như vậy, lần tới đây, hắn sẽ giết ai đó, và chúng tôi sẽ chẳng thể làm gì cho hắn được nữa. Hắn sẽ rũ xương trong tù.

Ông để ông ta lại đó, im lìm và u ám, rồi về nhà, tự hỏi trong sự mù quáng của mình con người ta có thể đi đến tận đâu.

XII

Vài ngày sau đó ông ở trong vùng trảng bụi, lần theo dấu vết Morel, được người ta thông báo tại khắp mọi nơi. Cánh thợ săn trở về thề là mình đã trông thấy anh tại một ngôi làng và mọi trưởng phân khu đều tin là anh đang trốn ở lãnh địa của mình, chuẩn bị làm một cú lớn. Vả lại Schölscher bắt đầu tự hỏi không biết Morel có thực sự hành động một mình, hay anh ta còn có vài đồng phạm: thật khó hình dung một người da trắng có thể di chuyển như anh ta qua vùng trảng bụi mà không được giúp đỡ. Nhưng mỗi khi tra hỏi những người bản xứ tại các ngôi làng, ông chỉ bắt gặp những khuôn mặt trống rỗng: ngay khi ông đề cập chủ đề này, tức khắc chẳng ai tỏ ra mình hiểu ông đang nói gì nữa. Ông quay về Fort–Lamy vào quãng một giờ sáng nhưng, vừa đặt lưng, ông bị giật dậy ngay bởi lệnh khẩn cấp của toàn quyền Tchad gọi ông đến trình diện. Ông vội vã mặc quần áo, uống vội một cốc cà phê nóng giãy, nhảy lên xe ô tô và phóng đi, run bần bật, trong Fort–Lamy im ắng và đầy trời sao bao bọc. Ông đến giữa một hội đồng chiến tranh đúng nghĩa. Viên toàn quyền, vận lễ phục, nhưng xộc xệch, hẳn là vừa rời một buổi tiếp tân nào đó, một đầu mẩu thuốc lá dính lủng lẳng ngay giữa bộ râu mà ta không biết là ngả hung vì thuốc lá hay đó chính là màu gin bản, đang đọc cho nhân viên chép các bức điện. Có mặt cùng ông là tổng thư ký Foissard với khuôn mặt người bị bệnh gan trông thật giống một cái gối mà người ta đã rất nhiều lần gối lên đó để ngủ nhưng lại ngủ rất không ngon, đại tá Borrut, tư lệnh quân đội ở Tchad, cúi xuống một tấm bản đồ mà ông nghiên cứu với mức độ tập trung quá đà đến nỗi trông giống một tư thế và một sự ẩn mình thận trọng hơn là một mối quan tâm đích thực, và sĩ quan cần vụ de la Place, người có một động tác gây bực mình là lập nghiêm ngay khi nào một trong những nhân vật tai to mặt lớn có mặt cất lời. Hơi tách ra là Laurençot, giám sát viên săn bắn mà người ta hiếm khi gặp Ở Fort–Lamy và luôn luôn lang thang đâu đó giữa những ngọn đồi, – một người da đen khổng lồ không có nhiều ý thức về tôn ti hành chính nhưng lại là người, trong số tất cả những người mà Schölscher biết, có thể nói về lũ sư tử mà không có vẻ lố bịch – có vẻ lúc thì lo lắng lúc thì điên tiết.

Viên toàn quyền đón người mới đến với vẻ sốt ruột.

– A, Schölscher… dẫu sao thì! Tôi cho là anh chưa biết chuyện gì, như thường lệ, có phải không? Foissard, nói cho anh ấy đi.

Tổng thư ký bắt đầu nói, nhanh và giật cục, kiểu nói của một người đã sống đời mình giữa đống điện tín. Đó là về Ornando…

– Có lẽ dẫu sao thì anh cũng từng nghe nói đến Ornando rồi chứ? toàn quyền hỏi với vẻ hết mức châm biếm trong giọng nói.

Schölscher mỉm cười. Từ ba tuần nay, toàn châu Phi xích đạo vang lừng cái tên Ornando. Trước khi ông ta tới đã có cả đống điện báo chính thức, chỉ thị, quyết định, thông báo riêng, đến nỗi ngay lũ muỗi cũng vo ve cái tên ông ta vào tai các công chức đang bực tức. Ornando là nhà báo nổi tiếng nhất nước Mỹ, một nhà thời luận được đọc, được nghe qua đài phát thanh và được ngưỡng mộ trên đài truyền hình bởi hơn năm mươi triệu người Mỹ mỗi tuần, và các mệnh lệnh rõ ràng từ Paris cho biết cần phải tạo ấn tượng tốt lên ông ta. Người ta hy vọng khi nào trở về ông ta sẽ gây ảnh hưởng lên dư luận Mỹ theo một đường hướng có lợi cho Liên hiệp Pháp. Vì vậy, các chỉ thị nói rất rõ rằng ông Ornando không được mắc bệnh lỵ, ông không được cảm thấy quá nóng, hoặc quá bị xóc trên các con đường, hoặc bắn trượt con thú – bởi săn bắn thú lớn là mục đích chính trong chuyến đến châu Phi của ông. Mặc dù các chỉ thị không nói một cách hiển ngôn, người ta vẫn cảm thấy mong muốn đầy thống thiết của Paris là người ta phải cho những vòi phun nước ngọt trào ra dưới chân Ornando, một ngọn gió dịu mát phải mơn man các lọn tóc của ông và không một con muỗi nào được đốt vào thân hình cao quý của ông. Đó là một người đàn ông béo phì, khổng lồ, nước da mai mái, tóc xoăn trông giống hệt cừu Karakul trắng, đến những đoạn đường khó đi thì nhảy tót lên một thứ giống như cái kiệu để cho người khác khiêng, tới đâu cũng dõi ra vẫn ánh mắt bất động đến đáng kinh ngạc ấy, dẫu đó là sông, đồi hay vực, mà ông ta được dẫn tới xem. Thật khó lòng hình dung đâu là nhu cầu bí hiểm đã thúc đẩy ông ta đến săn thú lớn ở châu Phi, khi vốn dĩ ông ta đã có sẵn danh tiếng là có thể dùng một từ để giết một người. Được bảo vệ và dẫn đường bởi anh em nhà Huette, các giám sát viên săn bắn giỏi nhất của cả lãnh thổ, ông ta đã bắn hạ hai con sư tử, một con tê giác, vài con linh dương tuyệt đẹp được ban phước – nếu mà có thể nói “được ban phước” khi nhắc đến một con thú bị hạ gục – và rốt cuộc, vào buổi bình minh ngày thứ ba, bên dòng sông Yala, một con voi tuyệt đẹp có cặp ngà nặng đến bốn mươi cân, nó gục xuống trước chân ông ta cùng toàn bộ nỗi nhục của cái chết. Nhưng nửa tiếng sau đó, Ornando, một mình rời khỏi lều để đi tiểu, lãnh một viên đạn vào ngực và mau chóng được đưa đến Fort–Archambault, tại đó ông ta mê sảng, với viên đạn chỉ cách tim hai xăng ti mét, điều này cho phép một đối thủ cạnh tranh của ông ta bên Mỹ mở đầu bài thời luận của mình bằng cái câu giản dị này: “Vậy ra ông ta cũng có một trái tim!”

– Và thế đấy, toàn quyền nói, gạt tay đẩy đống điện tín ra xa. Chuyện xảy ra năm hôm rồi, và kể từ đó, kết luận tương đối hợp lý duy nhất có thể rút ra từ đống thư từ Paris và Brazzaville là ở đó người ta không, rất không hài lòng với tôi. Đây là một kinh nghiệm không thể quên nổi. Chưa từng bao giờ tôi nghĩ các bức điện hành chính lại có thể đạt tới một mức trữ tình lớn đến thế trong chửi rủa, nhưng ta lâm vào cảnh thiếu sự lựa chọn.

Ông khoát tay chỉ về cái đống lù lù trên bàn làm việc.

– Tôi có bốn mươi tám tiếng để bắt Morel. Bởi vì, tất nhiên rồi, tôi đã trút trách nhiệm câu chuyện này lên lưng hắn và tôi hy vọng hắn sẽ không làm tôi thất vọng. Phiên bản của chúng ta ngay lập tức là đang có một thằng điên, một kẻ ghét người, hắn nảy ra ý định bảo vệ voi chống lại cánh thợ săn, và cũng là kẻ, theo cách nào đó, quyết định chuyển loài, vì quá chán ngán loài người. Một tên da trắng đã biến thành amok vì ghét người, và chuyển sang phe của lũ voi…

Ông cười không vui.

– Sang phe của tự nhiên, như hắn nói… Miễn sao đó đúng là Morel: chẳng cần phải nói với anh rằng nếu không phải thế, chúng ta sẽ phải đối mặt với cả một mớ giả thuyết khó chịu cực điểm, nhất là vào đúng thời điểm tụi Mau–Mau đang gây ra vài vụ lộn xộn, đấy là nói giảm nhẹ hết cỡ rồi đấy.

– Đã kiểm tra viên đạn rồi chứ? Schölscher hỏi.

– Vẫn là cùng khẩu súng từng gây án với Haas và Longevielle, Foissard nói. Rất rõ ràng.

– Tôi cũng cần phải nói rằng trước tiên chúng ta cùng lời giải thích của chúng ta đã được đón nhận theo lối hết sức tồi tệ, viên toàn quyền nói. Ở Paris, bằng mọi giá họ muốn một phiên bản về khủng bố chính trị địa phương. Khi tôi nhất quyết bảo lưu phiên bản của mình, họ đã bắt đầu nói với tôi bằng một cái giọng thực sự lạnh lùng. Họ nói với tôi rằng nếu đó không phải là một phong trào có tổ chức thì tôi thực sự không có lời biện minh nào hết. Cuối cùng họ đã, tôi thề với các anh là đúng thế đấy, khiến tôi thấy như là tôi thất bại trong công việc, chỉ đơn giản bởi vì tôi đã không tìm được cách xúi giục đám Mau–Mau ở Tchad này. Xét cho cùng, các anh cũng thấy đấy, đó là những người tin rằng một nền thực dân không dẫn tới một phong trào nổi loạn và những cuộc tàn sát không phải là một nền thực dân thành công. Có lẽ họ đúng, theo một cách nào đó.

Schölscher biết rằng đằng sau sự mỉa mai của ông già châu Phi kia che giấu nhiều cay đắng và một nỗi mỏi mệt to lớn.

– Nhưng tôi phải nói rằng rốt cuộc họ đã đổi ý. Trong vụ này chúng ta được báo chí giúp sức rất nhiều. Tôi nghĩ lần đầu tiên trong lịch sử thuộc địa, Tchad cuối cùng đã trở thành ngôi sao đối với báo chí thế giới. Họ chưa từng bao giờ nói đến những con đường của chúng ta, cuộc chiến đấu chống bệnh tật của chúng ta, cũng như việc tỉ lệ tử vong ở trẻ em giảm xuống ngoạn mục, rồi cuộc kháng chiến của chúng ta trong chiến tranh. Nhưng lần này thì, rồi. Thậm chí chúng ta còn được tiếp đón các đặc phái viên. Nghe có vẻ chuyện khiến người ta thấy cảm động, cái câu chuyện này, nó chứng tỏ rằng bệnh ghét người, hay nếu các anh thích hơn thì là tình yêu đối với những con thú, thực sự rất phổ biến. Môi trường, sinh thái, tất tật những thứ ấy: ngăn cản con người gây hại, những người bạn của cuộc sống, họ gọi thế đấy. Thậm chí họ còn giật được các tít bài rất hay. Nếu liếc qua tin tức báo chí, các anh sẽ thấy rằng các báo chỉ còn nhắc tới “người đã đổi bên”, và “tên kẻ cướp trọng danh dự” cuối cùng – tôi phải nói rằng tôi chẳng thấy nổi thứ danh dự nào ở đây.

– Nhưng rất rõ ràng đấy chứ? Laurençot cất tiếng hỏi.

– Chắc anh sẽ có lòng giải thích cho chúng tôi chiều sâu suy nghĩ của anh chứ, Laurençot? toàn quyền hỏi. Đã ba giờ sáng và ta không được đòi hỏi quá nhiều ở các nhân viên hành chính.

– Tất cả những gì tôi muốn nói, thưa ngài Toàn quyền, là cho đến giờ, voi không có những thứ vũ khí tối tân. Điều đó dẫn tới việc ba mươi nghìn con voi đã có thể bị tiêu diệt năm vừa qua, tại châu Phi.

– Nói tiếp đi, cứ nói tiếp đi.

– Ba mươi nghìn con voi, như thế mới chỉ là gần ba trăm tấn ngà. Và vì mục đích của một nền cai trị tốt là tăng sản lượng, tôi chắc chắn rằng năm nay chúng ta sẽ làm tốt hơn. Cũng đừng quên rằng Congo thuộc Bỉ, một mình nơi ấy thôi đã cung cấp hơn sáu mươi nghìn con voi, những năm vừa qua. Tôi chắc rằng tất cả chúng ta đều tâm niệm sẽ phải phá kỷ lục ấy. Với một chút quyết liệt, sẽ đến lúc, tính trên toàn châu Phi, ta sẽ hạ được một trăm nghìn voi mỗi năm, cho tới khi nào kịch trần, nếu tôi có thể nói thế. Lúc đó sẽ phải chuyển sang các loài khác…

Điếu thuốc ngậm trên môi, viên toàn quyền chăm chăm nhìn cái bật lửa đang cháy. Schölscher nhận ra nó làm bằng ngà. Đằng sau, dựa vào tường, là những ngà voi được lựa chọn với tình yêu của một nhà sưu tầm, phủ gần như kín bức tường. Nhưng đó là tác phẩm của một vài trong số những người tiền nhiệm của ông. Đại tá Borrut chăm chú cúi xuống tấm bản đồ quân sự Tchad với vẻ bị cuốn hút ở một người chỉ quan tâm những gì liên quan đến mình. Trung úy de la Place gần như biến mất vào một cú lập nghiêm rất đáng kinh ngạc. Chỉ một mình Laurençot có vẻ rất thoải mái. Ông thích thú quan sát những dấu hiệu tuyệt vọng mà viên tổng thư ký đang hướng về phía ông.

– Cứ nói tiếp đi, toàn quyền nói, với một sự lịch thiệp mẫu mực.

– Và lẽ dĩ nhiên, tôi đang chỉ nói đến ngà tươi thôi đấy: ngà củ, được người bản xứ giấu đi, từ lâu nay đã bị đám lái buôn moi hết từ chỗ các trưởng làng rồi. Vả lại, các anh cũng biết rõ như tôi rằng nền thực dân được tạo lập một phần dựa trên xác lũ voi: chính việc săn ngà đã cho phép các thương gia và nhà thực dân chi trả các chi phí kiến thiết ban đầu.

– Vậy thì sao? toàn quyền hỏi, giọng đều đều.

– Vậy thì, đã đến lúc phải chấm dứt săn voi rồi, thưa ngài Toàn quyền. Cái tay Morel này có thể là một thằng điên, nhưng nếu hắn khuấy động được dư luận thì tôi sẽ vào tận trong tù để bắt tay hắn.

Viên toàn quyền đứng thật thẳng sau bàn làm việc. Tốt hơn hết là nên đứng thẳng, khi người ta quá thấp nhỏ, Schölscher nghĩ bụng. Ông nghĩ điều này không chỉ vì toàn quyền. Tổng thư ký mang khuôn mặt lo âu và bất hạnh của người biết mình sẽ còn ở lại đây lúc những người khác đã xong việc. Nhưng khi rốt cuộc toàn quyền trả lời, thì chẳng hề thấy có dấu vết nào của giận dữ, mà còn gần như đầy tính thân ái.

– Có vẻ như là đối với anh, Laurençot thân mến, vào thời điểm này trên thế giới chẳng hề tồn tại những lý tưởng, những giá trị, những… ta cứ nói là tự do, xứng đáng hơn chút ít so với lũ voi, được hưởng lòng tận tâm đáng ngưỡng mộ dường như rất dồi dào trong anh bạn của chúng ta và trong bản thân anh? Trong số chúng ta vẫn còn một số ít người từ chối tuyệt vọng, không chịu từ bỏ tất cả và khuây khỏa với những con thú tốt đẹp… Những con người chiến đấu và chết đi vào đúng thời điểm này, trong các trại lao động cưỡng bức và trong các nhà tù của chủ nghĩa toàn trị… Khi đó không phải thực sự là diệt chủng, vẫn còn được phép quan tâm đến họ nhiều hơn.

Ông im lặng, chăm chăm nhìn cái bật lửa đang được những ngón tay ông xoay đi xoay lại. Căn phòng được soi sáng bởi một ngọn đèn chùm, nhưng ánh sáng, trào khỏi cửa sổ, dừng sững lại trước màn đêm châu Phi mà nó không đủ sức dấn sâu vào. Viên toàn quyền đã mất đứa con trai độc nhất trong Kháng chiến và Schölscher lo lắng tự hỏi Laurençot có biết hay có nhớ chi tiết này không.

– Tôi biết, thưa ngài Toàn quyền, Laurençot nói, rất nhẹ nhàng, gần như là buồn bã. Nhưng lũ voi cũng thuộc vào cuộc chiến đó. Con người chết đi để lưu giữ một vẻ đẹp nào đó của cuộc đời. Một vẻ đẹp tự nhiên nào đó…

Một quãng im lặng. Viên toàn quyền miết tay lên cái bật lửa nhưng nó không bật lên. Schölscher mỉm cười và cùng lúc thấy ngạc nhiên trước khoái cảm đần độn nảy ra trong ông khi chứng kiến sự bất lực của một số cử chỉ ở con người, dẫu đó chỉ là những cử chỉ rất tầm phào. Tổng thư ký vội lao tới, mời lửa, viên toàn quyền nhận với vẻ bực bội: cũng như nhiều người nghiện thuốc, ông cần cử chỉ nhiều hơn là điếu thuốc.

– Tôi sẽ nói với anh thêm một điều nữa, Laurençot. Nhân loại còn chưa đạt tới mức độ phẫn nộ hoặc… hoặc cô đơn mà các bà già phải như thế thì mới tìm niềm an ủi ở lũ chó Bắc Kinh. Hoặc là với lũ voi, nếu anh thích thế hơn. Yêu thú vật là một chuyện, nhưng sự kinh tởm con người lại là một chuyện khác, và về điều này thì tôi có ý kiến riêng, trong trường hợp anh bạn của chúng ta đây. Chính vì vậy tôi sẽ tìm cách cho hắn nhập kho càng nhanh càng tốt, và với một niềm thích thú nhất định. Không phải vì tôi bị Brazzaville hay Paris xạc đâu: tôi có một cuộc đời chính trị vững chắc hơn họ. Mà bởi vì tôi không thích những kẻ coi chứng bệnh thần kinh của mình là các quan điểm triết học.

Ông ung dung nhìn Laurençot qua phía trên cặp kính, với vẻ nghiêm khắc của một ông thầy giáo già.

– Được một lần, tôi thấy đám nhà báo nói đúng. Cái tay kia đang tìm cách nhổ nước bọt vào mặt chúng ta. Hắn tìm cách nói với chúng ta hắn nghĩ gì về chúng ta đấy. Xưa kia, đám vô chính phủ chỉ đơn thuần là chống lại các thiết chế, còn anh bạn của chúng ta thì tiến xa thêm một bước. Chỉ có điều, các anh thấy đấy, tôi là một thằng khốn già sáu bó tới nơi rồi, nhưng tôi còn chưa học được cách căm ghét con người. Các anh còn muốn gì nữa đây, chắc là tôi xấu xa tồi tệ lắm. Thế hệ của tôi chưa từng bao giờ cắn vào cái thứ bả này. Có khả năng chúng tôi là lũ tư sản tệ hại. Thế thì cái tay khốn kia, đến Tchad để làm trò, tao sẽ bắt mày xộ khám, bồ tèo ơi, có phải như vậy không, thưa đại tá, người ta hay nói thế, tôi nghĩ vậy, trong ngôn ngữ của các sĩ quan cao cấp? Các anh sẽ dùng một tiểu đoàn lính biệt kích, bới tung lên từ vĩ tuyến mười sáu đến vĩ tuyến mười tám, nơi cái kẻ phẫn nộ của chúng ta xuất hiện lần gần đây nhất. Anh nói với Koto cử cánh chỉ điểm tham gia và rằng tôi muốn có các kết quả, để thay đổi.

– Sẽ là can đảm hơn nếu cấm săn voi, thưa ngài Toàn quyền, Laurençot nói. Tay kia, hắn nói theo cách của mình điều mà tôi từng lặp đi lặp lại trong hai mươi báo cáo chính thức gửi ông đấy.

– Lẽ ra anh phải làm thơ, Laurençot ạ, tôi chắc chắn nếu thế anh sẽ cảm thấy nhẹ nhõm đấy.

Ông đứng dậy.

– Trong lúc chờ đợi, tôi phải đến Canossa, tức là Fort–Archambault. Với những lời xin lỗi của Chính quyền dành cho ngài Ornando. Mà các anh có tưởng tượng được là cái… cái ngài ấy, sau tất tật chuyện loạn xạ kia, thậm chí còn không chết, triệu tập tôi đến gặp, theo đúng nghĩa đen. Thật không thể tin nổi, nhưng lại đúng vậy đấy. Một tiếng nữa tôi sẽ gặp các anh tại sân bay.

Schölscher và Laurençot cùng nhau đi ra. Đêm vẫn còn ở đó. Họ bước đi một lúc trong im ắng trên đường; gió sa mạc bọc lấy họ bằng những xoáy cát. Trời lạnh. Thỉnh thoảng, họ bắt gặp một bóng hình như thể trôi lờ lững trong màn bụi. Những cặp mắt phát lân quang đôi khi rực lên lạ lùng trong đêm, nhưng một cú vỉa đèn pin biến chúng thành con thú lang thang đang lao đi, đuôi cụp vào giữa hai chân. Những phụ nữ nông dân đi về phía chợ, với dáng đi của hoàng hậu, một cái khăn mùi soa buộc túm bên trong vài quả trứng hoặc rau đặt lên trên đầu. Schölscher biết là có những lúc họ đi bộ ba mươi cây số trong đêm để đến bán một nhúm lạc tại Fort–Lamy. Nhưng ông cũng biết đấy là chuyện về cuộc sống châu Phi nhiều hơn là về nỗi bần cùng. Điều mà tiến bộ cứ khăng khăng đòi hỏi ở con người và các châu lục là chối bỏ sự kỳ lạ của mình, đoạn tuyệt với bí ẩn – và trên con đường này ghi tạc đống xương của con voi cuối cùng… Loài người đã bước vào cuộc xung đột với không gian, đất, thậm chí cả không khí mà họ cần để có thể sống. Những mảnh đất trồng trọt dần dần chiếm chỗ các khu rừng và những con đường mỗi lúc một ăn sâu hơn vào sự yên bình của các đàn thú lớn. Càng ngày sẽ càng có ít chỗ hơn cho những điều tuyệt diệu của tự nhiên. Tệ thật. Ông mỉm cười, tay siết mạnh cái tẩu hơn một chút, khoái trá cảm thấy quanh ông làn không khí lạnh càng làm tăng thêm niềm khích lệ thân ái của mẩu hơi ấm mà ông đang nắm lấy kia – cái không khí lạnh hết sức ăn nhập với các vì sao. Đột nhiên ông nhớ những lời của Haas: “Anh có hình dung được không, có lúc tôi từng cầu nguyện được đi với chúng, đến nơi nào chúng đến, sau khi tôi chết đi”, và trong khoảnh khắc tự hỏi nếu không có cái tẩu thì ông biết làm gì đây. Một xe tải rọi đèn pha vào họ, từ rất xa, trên con đường bên phải, và hai cái bóng to lớn bắt đầu nhảy nhót trong lốc xoáy của bụi và bước đi trước mặt họ. Ra khỏi thành phố bản xứ, một bóng hình khổng lồ đột nhiên hiện ra trên đường, vươn cao đến tận trời trong luồng đèn pha, trên màn bụi, rồi thu giảm lại thành các kích cỡ giống con người hơn của viên thiếu tá Mỹ đi lướt qua bên cạnh họ, chúi đầu về phía trước, chân lảo đảo.

– Anh chàng tội nghiệp, Laurençot nói. Tôi tự hỏi anh ta bị giày vò bởi điều gì.

– Anh ta từng bị quân Trung Quốc bắt làm tù binh trong vòng một năm bên Triều Tiên, Schölscher đáp. Anh ta đã nhường bước chút ít trước sự thuyết phục và một chút tiện nghi. Anh ta từng thuộc vào số các sĩ quan Mỹ cho rằng sẽ đơn giản hơn khi “thú nhận” rằng nước Mỹ đang tiến hành chiến tranh vi khuẩn đối với người dân Trung Quốc. Thế nên bây giờ, chuyện tệ lắm. Anh ta đến trú thân Ở Fort–Lamy. Thêm một câu chuyện nữa khiến lũ voi thêm nổi bật.

– Vừa nãy anh nghĩ tôi đã nhầm, phải không?

– Không.

– Tôi chỉ cố nói với tư cách nhà tự nhiên học. Dẫu sao thì tôi cũng ăn lương để làm việc ấy…

Schölscher lơ đãng lắng nghe. Ông thấy thật không thể xem xét các sự kiện này chỉ đơn thuần dưới góc độ bảo tồn động vật châu Phi. Dưới bầu trời trong vắt kia, trước đường chân trời đó, nơi chỉ có các giới hạn là giới hạn của tầm mắt, ông cảm nhận được sự hiện diện của một điều cốt yếu khác. Có lẽ đám nhà báo đã không nhầm khi châm biếm đặt cho Morel biệt hiệu “tên kẻ cướp trọng danh dự”. Có lẽ quả thật anh ta là một kẻ bị ám không nhìn được cao hơn và xa hơn con người và rốt cuộc nảy ra một ý tưởng vô hạn độ, kỳ vĩ, thấm đẫm sự cao quý và hào hiệp, về con người, ý tưởng mà những kẻ bị ám tìm cách bảo vệ. Thật là một trận chiến vì danh dự đích thực mà anh ta đến để lao mình vào ở tận sâu vùng trảng bụi châu Phi. Một tay thật tội nghiệp. Schölscher ngẩng đầu nhìn trời. Cái quần thụng trắng khiến bóng dáng của ông có những hình dạng kỳ quặc trong màn đêm. Ông tư lự rít tẩu. Nhưng có lẽ ông nhầm. Đây rành rành là một vụ nơi ai cũng chủ yếu nhìn thấy trái tim chính mình và ông tin rằng cuộc tấn công vào Ornando gây nhiều quan tâm đến thế trên thế giới thì chẳng phải chủ yếu vì độ nổi tiếng của nạn nhân, mà là bởi nỗi sợ, lòng hận thù và những ảo tưởng tiêu tan rốt cuộc đã in vào trái tim hàng triệu con người chút dấu ấn của chứng ghét người: nó khiến họ theo dõi vụ việc với lòng cảm thông, và có lẽ cả với cảm giác đang được trả thù theo lối cá nhân, câu chuyện về cái tay người Pháp yêu tự nhiên và bảo vệ nó chống lại một sự truy hại mà họ cảm thấy bản thân mình không hoàn toàn bị loại trừ. Điều này không được người ta ý thức rõ lắm, cũng không được thú nhận, nhưng dẫu sao thì chắc là đúng thế. Ông nghe Laurençot nói, đầy thiện cảm. Thật khó mà không yêu giọng nói hào phóng ấy, nghe hơi giống tiếng hát, mà không yêu cái con người hộ pháp với khuôn mặt đen trũi nói năng cỏi mở đến vậy về chính mình, mà cứ tưởng đâu đang nói về động vật châu Phi.

– Tôi chỉ cố làm công việc của mình thôi. Anh cũng biết rõ như tôi rằng châu Phi sẽ đánh mất những gì chừng nào nó mất lũ voi. Và chúng ta đang ở trên con đường dẫn tới đó. Khốn kiếp thật, Schölscher, làm thế nào chúng ta lại có thể nói đến tiến bộ, khi mà chúng ta vẫn còn phá hủy xung quanh mình những gì là biểu hiện đẹp đẽ nhất và cao quý nhất của cuộc sống? Các nghệ sĩ của chúng ta, rồi thì kiến trúc sư, bác học, nhà tư tưởng đổ mồ hôi sôi nước mắt để làm cuộc sống đẹp lên, thế mà cùng lúc chúng ta lại dấn bước vào những khu rừng cuối cùng của chúng ta, tay lăm lăm khẩu súng tự động. Cái tay Morel này, nếu anh ta không tồn tại thì chắc cũng sẽ phải bịa ra thôi. Có lẽ anh ta sẽ khuấy động được dư luận đấy. Chúa ơi, tôi cảm thấy là tôi có khả năng gia nhập đội quân du kích của anh ta, căn cứ kháng chiến của anh ta. Bởi vì chính là như thế, cần phải chiến đấu chống lại sự thoái hóa của tính chân thực sau chót của trái đất và chống lại sự thoái hóa của ý tưởng mà con người có về những nơi mình sống. Có phải chúng ta thực sự không còn khả năng tôn trọng tự nhiên, tôn trọng sự tự do sống động, không có chút lợi nhuận nào, không một chút tính hữu dụng nào, chẳng vì mục đích nào ngoài việc thỉnh thoảng để cho nó lộ ra? Khi đó thì bản thân tự do cũng trở thành một thứ lệch thời. Anh sẽ bảo tôi rằng cứ sống một mình trong rừng lâu quá, tôi đã bị mắc chứng ỉa chảy ngôn từ rồi, nhưng tôi thây kệ những gì anh nghĩ đấy. Tôi nói cho bản thân tôi, để được nhẹ lòng, vì tôi đã không có đủ can đảm để làm như Morel. Con người nhất thiết phải lưu giữ được một thứ gì đó khác ngoài thứ cho phép họ làm đế giày hay máy khâu, họ phải để chừa một khoảng lề nhỏ, một chỗ bảo tồn, nơi họ có thể đến ẩn náu đôi khi. Chỉ lúc đó người ta mới có thể khởi sự nói đến một nền văn minh. Một nền văn minh chỉ thuần túy vị lợi sẽ luồn đi đến tận cùng, nghĩa là đến các trại lao động cưỡng bức. Chúng ta phải để chừa một khoảng lề nhỏ. Và rồi, tôi sẽ nói với anh… Chẳng có gì để mà quá tự hào, phải không nào? Thực sự là chỉ còn mỗi tháp Eiffel để chúng ta tự cho phép mình nhìn từ trên cao xuống tàn dư của sáng tạo. Anh cũng sẽ bảo tôi đi mà làm thơ, giống toàn quyền thôi, nhưng anh hãy tự nhủ rằng chưa bao giờ con người lại cần bầu bạn như ngày nay đâu. Họ cần tất tật chó, tất tật mèo, và tất tật chim yến, rồi thì tất tật những con vật nhỏ có thể tìm được…

Đột nhiên ông nhổ nước bọt xuống đất đánh bẹt một cái. Rồi ông nói, đầu cúi gằm, như không dám nhìn những vì sao:

– Con người cần tình bạn.

XIII

Ornando tiếp viên toàn quyền trong phòng bệnh của mình. Ông ta gần như không nói được. Nằm vật ra đó, ông ta nhìn chằm chằm lên trần nhà bằng một ánh mắt chỉ tìm lại được chút ít niềm căm hận thường lệ lúc thấy đại diện nước Pháp bước vào, vận lễ phục, đeo đủ hết mọi huân huy chương. Viên thư ký, kiêm luôn công việc phiên dịch, sau này sẽ kể rằng ánh mắt thù hận kia là dấu hiệu hồi phục sức khỏe đầu tiên ở ông ta. Từ khi được người ta nhặt về, Ornando không hề than vãn, không mở miệng nói lấy một lời, mà chỉ cứ thế im lặng chảy máu; phần lớn thời gian, trên mặt ông ta có một biểu hiện hài lòng rất lạ. Cứ như thể ông ta thấy chuyện xảy đến với mình là bình thường, thậm chí còn gây thỏa mãn. Khi rốt cuộc có ai đó đủ can đảm nhắc tới Morel, ông ta không tỏ ra đặc biệt ngạc nhiên và cứ tiếp tục chăm chăm ngắm trần nhà. Rồi ông ta đòi người ta gọi viên toàn quyền đến. Lúc này, ông ta chăm chú quan sát, sau khi hờ hững lắng nghe những lời chúc bình phục và những hối tiếc mà công chức cấp cao phát biểu.

– Hãy nói rõ với ông ấy, thưa anh, viên toàn quyền kết luận, là thủ phạm sẽ phải gánh chịu sự trừng phạt mà hắn đáng phải nhận.

Viên thư ký dịch lại. Đột nhiên Ornando hoạt bát hẳn lên. Ông ta hết sức nỗ lực để nhỏm người dậy, nói vài câu thật gấp gáp. Viên thư ký tỏ ra sửng sốt.

– Ngài Ornando nhất quyết yêu cầu ông để cho người đàn ông đó được yên, rốt cuộc anh ta cũng dịch. Ngài ấy nhấn mạnh hết sức điều này.

Viên toàn quyền nở một nụ cười thông hiểu.

– Ngài Ornando thật là một người rộng lượng, và xin được cảm ơn ngài về điều đó, ông nói. Chúng tôi sẽ truyền đạt cho báo chí về cử chỉ này, và tôi chắc chắn độc giả của ngài ấy sẽ đánh giá nó rất cao. Tuy nhiên, công lý sẽ phải được thực thi. Vả lại, ngài Ornando không phải là người duy nhất từng bị đối tượng đó tấn công…

Ornando đột ngột gào lên. Ông ta nhỏm được hẳn người lên nhờ chống một khuỷu tay, bất chấp đống băng gạc, và ông ta gào lên, lắc lắc đầu vì cơn điên giận bất lực, giống như người ta giậm chân.

– Ngài Ornando nhắc ông rằng năm mươi triệu người Mỹ nghe ông ấy mỗi tuần, viên thư ký hoảng hốt dịch lại. Ngài ấy bảo tôi nói với ông rằng… rằng nếu ông đụng vào một sợi tóc trên đầu người đàn ông kia, ngài ấy sẽ tiến hành trong suốt nhiều năm, nếu cần, một chiến dịch chống lại nước Pháp, sao cho đất nước của ông sẽ còn phải nhớ rất lâu. Nếu ông không để yên cho người đàn ông đó, ngài ấy sẽ tập trung toàn bộ sức ảnh hưởng của mình để hủy hoại uy tín của nước Pháp trong mắt đồng bào của ngài ấy…

Anh ta nói thêm rất nhanh, giọng cầu xin:

– Thưa ông toàn quyền, tôi không biết ông có hay về ảnh hưởng của ngài Ornando bên Mỹ không…

Ornando đã nhỏm lên thêm một chút nữa. Hai giọt mồ hôi bắt đầu hình thành trên mặt ông ta và chảy xuống cái cổ ngấn mỡ. Cặp mắt ông ta trợn trừng, ngập một nỗi đau như thể chẳng hề xuất phát từ da thịt bị thương tổn, nhưng có vẻ cũng gắn liền với ánh mắt như bản thân màu của cặp mắt. Viên toàn quyền đứng cạnh giường, há hốc miệng. Trong khoảnh khắc im lặng ngắn ngủi vừa xuất hiện, có thể nghe thấy ngoài sân bệnh viện giọng những đứa trẻ con đang đồng thanh hát các đoạn trong kinh Coran.

– Và ngài Ornando đề xuất với ông, với riêng ông, hai mươi nghìn đô la nếu ông để yên cho người đàn ông đó, viên thư ký lắp bắp, hoảng hốt tột cùng, hẳn là vì anh ta còn chưa có được lòng tin vô hạn độ của ông chủ trong lĩnh vực sự đê tiện con người.

Viên toàn quyền, đến lượt mình, cũng bắt đầu gầm lên. Ông khởi sự bằng việc gào thật đinh tai nhắc đến đứa con trai của ông đã chết trong Kháng chiến. Rồi ông hét vài câu nhân danh nước Pháp, rồi ông rú lên, đập tay lên tấm Bắc đẩu bội tinh.

– Dẫu thế nào, người phiên dịch lúng búng, ta cảm thấy nếu mà có thể anh ta sẵn sàng chui xuống gầm giường để trốn, dẫu thế nào, ngài Ornando cũng sẽ tập hợp ngay từ bây giờ một quỹ gồm năm mươi nghìn đô la cho việc bảo vệ người đàn ông đó, nếu anh ta bị bắt, điều mà… điều mà ngài ấy không mong muốn cho bất kỳ ai. Ngài Ornando coi đây là… đây là việc cá nhân của ngài ấy…

Ornando lại thả roi người xuống giường. Toàn quyền Tchad còn hét thêm vài đoạn rao giảng nữa quanh mấy từ phẩm giá và danh dự, rồi quay gót bỏ đi, ụp – theo đúng nghĩa đen của từ này – cái mũ cát rất trắng của mình xuống đầu và lao ra bên ngoài, chòm râu phất phơ phía trước; người ta thấy ông đi qua, tái nhợt và thẳng đuột, “dựng đứng như một sợi lông”, theo lời một viên trung sĩ của Quân đội Thuộc địa, chui vào tận sâu trong chiếc limousine của mình, chiếc xe phóng ngang Fort–Archambault trong một lớp mây bụi – đám mây ấy dường như bốc lên vì nỗi phẫn nộ của ông nhiều hơn là vì chiếc xe của ông, và còn bay lơ lửng thật lâu phía sau ông, với một kiểu trọng thị bợ đỡ. Ở sân bay, bằng một giọng nói lạnh lùng mà người ta vốn không thường thấy ở ông, bởi đó là một con người lịch thiệp và tốt tính, có xu hướng ngả về chủ nghĩa hoài nghi vừa phải, nó bảo vệ ông chống lại một sự quá đà về ảo tưởng vào bản chất con người cũng ngang với bảo vệ ông chống lại một sự quá đà về nỗi nghi ngờ dành cho con người, ông tuyên bố với đại tá tư lệnh la Place¹¹ rằng ông có bốn mươi tám tiếng đồng hồ để tóm Morel và dẫn sang Brazzaville, còng chặt hai tay, “cái thằng khốn đó, cái thằng khốn đó, anh đã nghe rõ chưa?” ông lên giọng nhắc đi nhắc lại và nhìn chằm chằm đại tá với một vẻ nghiêm khắc tột đỉnh, như thể đang buộc tội đại tá ngấm ngầm có ít nhiều thiện cảm với “cái kẻ muốn chuyển loài” kia. Trên máy bay, ông im lặng, hai tay khoanh lại trên ngực, nhìn qua cửa sổ tròn với dáng vẻ thách thức, như thể ông ngờ Morel đang trốn đằng sau mỗi túm cây bụi, một khẩu súng cầm trên tay, sẵn sàng chối bỏ phẩm giá của thân phận con người. Ông nhíu mày, nhằn trong miệng một đầu mẩu thuốc lá ướt nhẹp mà ông đã hoàn toàn quên mất, dữ dội ném ánh mắt xuống dòng sông Chari, vùng trảng bụi và tất tật những đàn thú mà nó có thể chứa bên trong, tất tật những loài còn hiện diện hay đã là quá khứ kể từ thằn lằn ngón cánh tiền hồng thủy cho đến cây ác–ti–sô dại, chuyển đầu mẩu thuốc lá từ khóe miệng bên phải sang khóe miệng bên trái, bộ râu cứng đo vì phẫn nộ, với toàn bộ cơn thịnh nộ của một nhà nhân văn chủ nghĩa nhưng cùng lúc cũng lại tin cả vào chế độ dân chủ. Ông ném ánh mắt dữ dội xuống vùng trảng bụi và cố sức nghĩ đến Michel–Ange, Shakespeare, Einstein, đến tiến bộ kỹ thuật, đến thuốc pê–ni–xi–lin, đến việc loại trừ tục cắt âm vật phụ nữ ở người Pygmée, việc này thì đích thân ông đã đóng góp công sức, đến những thành tựu hội họa và điêu khắc của thiên tài Pháp, đến hồi thứ ba của vở Rigoletto, do Caruso hát, mà ở nhà ông có đĩa. Ông nghĩ đến Goethe, đến tổng thống Herriot, đến các cơ quan nghị viện của chúng ta, và ở mỗi ý nghĩ, ông lại đắc thắng dịch chuyển đầu mẩu thuốc lá từ khóe miệng bên này sang khóe miệng bên kia đồng thời ném ánh mắt dữ dội xuống vùng trảng bụi bên dưới và Morel đang núp giữa lũ voi hoang – hoang – ông nhấn mạnh điều này. Tóm lại là ông sẽ có với hắn một trận chiến đặc biệt và gây choáng váng mà ông sẽ được tuyên bố mình chiến thắng. Ông ở đó, rất cao trong bầu khí quyển, hai tay khoanh lại, đầu mẩu thuốc lá mỗi lúc một ướt thêm, và ông ghi điểm. Ông nỗ lực hết sức để huy động kiến thức cơ bản và sung sướng vì đã theo học các môn cổ văn học. Pétrarque, Ronsard, Jean–Sébastien Bach, tất tật đều lướt qua đó. Thực sự là một cuộc chiến đấu vì danh dự. với rất nhiều khéo léo và kỷ luật, với một sự ranh mãnh của chiến sĩ xã hội cấp tiến về già, ông biết cách tránh mọi cái bẫy mà Morel, mặc dù vô hình, hiển nhiên đang giăng ra cho ông. Ông biết tránh việc nghĩ, dẫu chỉ một giây, đến cái trò khốn hạt nhân ấy – gấp đến trăm lần mức cần thiết để giết chết mỗi cư dân Trái đất – chỉ là, ông chuyển đầu mẩu thuốc lá trong bộ râu với một tốc độ đáng kinh ngạc, từ góc này sang góc kia, và rất khéo xoay nó để tấn công kẻ thù ngay trong chiến hào của hắn: ông nghĩ đến những lợi ích của năng lượng nguyên tử khi nó sẽ cho phép, đặc biệt là vậy, châu Phi biến các sa mạc trở nên đất màu mỡ. VỊ trí cao vời của ông – độ cao ba nghìn mét giữa bầu trời, phía trên các đỉnh của dãy Bongo – giúp ông rất nhiều trong cuộc chiến, thành thử khi xuống khỏi máy bay ở Fort–Lamy, ông đã tìm lại được tâm trạng cao hứng, và lẩm bẩm hát khúc xuất hiện trong cảnh khu vườn của vở Faust, mà ông rất mê: vẻ đẹp của cảm hứng này chẳng phải chính bản thân nó là một lời đáp lại mọi kẻ thù của loài người theo thể loại Morel và Ornando đấy ư? Ông tuyên bố với các nhà báo đang đợi sẵn ông – ba đặc phái viên từ Paris tới trong ngày và Air France thông báo hôm sau sẽ còn cố thêm nữa – rằng lúc này họ đang vướng phải một vụ việc liên quan đến bệnh ghét người, ta sẽ nhầm to nếu muốn xem là nó có các ẩn ý chính trị, của một kẻ cuồng tưởng hành động đơn thương độc mã, một kẻ đã trở thành “amok”, hay nếu thích hơn, “kẻ hằn học”, giống như con voi tách khỏi đàn sau khi dính một vết thương không thể chữa lành và trở nên đặc biệt dữ tợn, khát máu. Các nhà báo chép lại từ “hằn học” và hướng vào viên toàn quyền cả loạt câu hỏi. Ông có thể cung cấp một số thông tin về tay Morel này không? Thật ra người ta biết gì về hắn? Ai đó có sơ yếu lý lịch của hắn không? Có đúng hắn là một cựu thành viên kháng chiến đã bị quân Đức tống vào trại tập trung vì hoạt động du kích? Viên toàn quyền liếc nhìn sang Schölscher, ông xác nhận bằng một cú gật đầu… Ông vừa nhận được một bức điện của Bộ Nội vụ trong đó có lý lịch của Morel. Nhưng toàn quyền nghĩ sẽ là khéo léo hơn nếu thoát khỏi vấn đề này bằng vài câu nói đùa. Vào lúc này tất tật những gì mà ông có thể nói, ông ngây thơ tuyên bố, đó là việc liên quan đến một nha sĩ, và lời giải thích cho toàn bộ câu chuyện lố bịch này là họ đang gặp rắc rối với cái tay Morel kia, thật ra là một kẻ bị ngà voi ám. Có vài tiếng cười, nhưng toàn quyền nhận ngay ra là ông đã chọn nhầm giọng và ông tỏ ra hơi lạnh lùng. Ông bước về phía xe ô tô của mình, nhưng các nhà báo vẫn tiếp tục vây lấy ông. Có đúng là Morel từng tìm cách đưa bản kiến nghị cho ông, trước khi đi làm du kích, nhưng ông lúc nào cũng từ chối tiếp hắn? Vụ việc này khiến thế giới đặc biệt quan tâm, và có vẻ như là dư luận dành rất nhiều thiện cảm cho Morel, cho lũ voi, hơn là cho… tóm lại là, chính quyền. Có đúng là ở châu Phi người ta giết khoảng ba mươi nghìn con voi mỗi năm, mà chỉ là để làm những quả bóng bi–a và dao rọc giấy? Và có đúng là các khu bảo tồn hiện nay không đủ chỗ? Nhà báo đặt câu hỏi ấy là một người đàn ông nhỏ bé hoạt bát, lông mày nhíu lại giận dữ sau cặp kính, bản thân ông ta trông cũng có vẻ hằn học và dữ tợn, cứ nhảy nhót liên hồi tại chỗ, như thể đang sốt ruột để được đi tiểu hoặc cũng có thể là ra bưng nhập hội cùng Morel. Toàn quyền có thể nói với họ vài lời về công việc duy trì các nguồn lực tự nhiên tại châu Phi? Hình như là hơi quá tiện khi muốn giải thích toàn bộ vụ việc này bằng một thứ bệnh ghét người giản dị – Morel có phải là một người có một ý tưởng rất cao cả về các nghĩa vụ và trách nhiệm của chúng ta và là người, mặc cho tất tật những thất vọng của hai mươi năm vừa qua, từ chối nhân nhượng? Ông ta chỉnh lại kính trên mũi bằng một động tác cả quyết như để thông báo rằng bản thân ông ta cũng là người ở tiền đồn của cuộc chiến đấu ấy. Toàn quyền, lần này, hết sức chú ý đến câu trả lời mình sắp nói: ông nhận ra mình đang ở trên một khoảng trơn trượt. Ông nói rằng theo truyền thống nước Pháp gắn bó với voi. Nước Pháp sẵn sàng dành cho chúng mọi sự bảo vệ mà có thể chúng cần. Bản thân ông cũng là một người bạn lớn của thú vật và ông đủ khả năng để đảm bảo với các nhà báo – những người này, đến lượt mình, có thể đảm bảo điều đó với độc giả, – rằng những gì là cần thiết đều đã được thực hiện để bảo vệ những con thú da dày đáng mến đó, những con thú mà tất tật chúng ta đều được học ngay từ nhỏ là phải yêu quý. Rốt cuộc ông cũng trèo lên được xe ô tô, theo sau là Foissard và Schölscher. Ông bối rối trước cuộc a la xô bất ngờ của cánh phóng viên và tầm quan trọng mà rõ ràng là họ gán vào cho vụ việc đến nỗi thậm chí còn không để ý thấy là mặt viên tổng thư ký tái nhợt, trông như đang ốm, cùng lúc lại cũng có cái vẻ gây cảm động và đầy hoảng hốt của các công chức mẫn cán trước những cơn động đất, sóng thần và các hiểm họa khác đe dọa gây mất mát các giấy tờ quan trọng.

11. Chắc hẳn Romain Gary nhầm: nhân vật đại tá ở đây phải là Borrut.

– Chà, toàn quyền nói, lau mồ hôi trán. Nào, các ông bạn, các anh nói gì về chuyện đó nào? Không một lời nhắc đến Ornando nhé! Tất tật những gì mà bọn họ quan tâm là Morel.

– Quả thật các báo chỉ nói đến mình anh ta thôi, Foissard nói, vẻ rất nỗ lực. Dư luận lúc nào mà chẳng sôi lên với những câu chuyện liên quan đến các con vật. Đã có đầy đủ mọi thứ cần để biến vụ việc trở nên lãng mạn trong mắt họ.

– Phải rồi, à mà, tôi không định chơi trò phản thùng trong vụ này đâu đấy nhé. Điều đó khiến tôi nghĩ… Vì chắc tôi sẽ phải tiếp cánh nhà báo trong phòng làm việc của tôi, anh sẽ làm hộ tôi một việc nhé, đó là cất đống ngà voi trang trí tường đi. Nếu không, anh cũng thấy chuyện gì sẽ xảy ra, nếu mà họ chụp ảnh, phải không?

Schölscher mỉm cười.

– Anh có thể cười, ông bạn ạ, nhưng sau các câu hỏi của họ, ta có thể thấy rõ cảm tình của dư luận hướng vào chỗ nào. Không phải là tôi định kiếm chác sự nổi tiếng đâu, cái đó không nằm trong tính khí tôi, nhưng tôi cũng không muốn bị coi là một loại quan chức không có lấy một chút nhạy cảm nào. Các anh sẽ thấy, nếu ta không nhanh chóng bắt được cái thằng khốn kia, hắn sẽ trở thành một thể loại anh hùng đấy. Ở Paris người ta nói gì?

– Có vẻ như là vào lúc này họ đã nói hết những gì cần nói, thưa Toàn quyền. Nhưng…

Họ đang đi ngang trung tâm tiêm phòng. Viên toàn quyền ném về phía tòa nhà một ánh mắt của chủ nhân: kể từ khi ông ở đây, tỉ lệ tử vong ở trẻ em đã giảm hai mươi phần trăm. Lúc nào ông cũng cảm thấy khá hơn khi đi ngang qua trước trung tâm. Ông hơi có cảm giác mình đã hành động như một ông bố tốt. Mặt ông sáng bừng lên. Foissard tận dụng nụ cười này để tiêm thuốc độc.

– Nhưng, liên quan đến Morel, có tin mới đấy.

Toàn quyền nhảy dựng lên – nhưng cũng có thể chỉ vì xe xóc.

– Sao? Sao? Lại có chuyện gì nữa thế?

– Hắn đã tấn công một đồn điền. Đồn điền Sarkis. Tay Syrie không có mặt ở đó, nhưng chúng đã đốt ngôi nhà của ông ta. Bởi vì hắn không chỉ có một mình: hắn đi cùng cả một băng.

Điều kỳ lạ là toàn quyền lại có vẻ nhẹ nhõm và gần như vững dạ. Schölscher thích thú quan sát. Ông nghĩ đến những gì người ta vẫn hay nói về các nhà sáng tạo đích thực: những tác phẩm lớn là những tác phẩm rốt cuộc luôn luôn vuột khỏi họ.

– Nào, tôi thích như vậy hơn đấy, toàn quyền chậm rãi nói. Ít nhất, vào lúc này, chuyện đã rõ ràng dứt khoát. Chúng ta đang có chuyện với một tên kẻ cướp tầm thường, chỉ là một tên đi đốt phá các trang trại. Đúng, tôi thích thế này hơn. Nếu thực sự là về lũ voi thì sẽ gần như là không thể làm gì chống lại hắn… Sẽ rất khó chiến đấu chống lại các huyền thoại. Nhưng như thế này thì chẳng có gì phải do dự nữa. Đó là một desperado, có khả năng là nhà phiêu lưu da trắng cuối cùng của châu Phi…

Thật cảm động khi chứng kiến một người bảo vệ tài sản của mình một cách cuồng nhiệt như vậy.

– Hoàn toàn là như vậy, thưa toàn quyền, Foissard vội vã nói. Hắn cũng đã tấn công cửa hàng ngà voi Banerjee, ở Bangassa. Hắn đã cho trói tay người Ấn vào một cái cây và đọc cho tay ấy nghe bản kiến nghị…

Schölscher không thể tự ngăn mình mỉm cười với ý nghĩ Banerjee, một trong những người oặt oẹo nhất và béo mỡ màng theo lối hòa bình nhất mà ông từng gập, bị lôi khỏi giường giữa đêm khuya, bị trói vào một gốc cây và bị buộc phải nghe cái văn bản kỳ cục ấy trong ánh sáng đám cháy thiêu hủy cửa hàng của ông ta…

– Sau đó hắn xử ông ấy phải chịu sáu phát quật roi và bị tịch thu tài sản “nhân danh ủy ban Thế giới Bảo vệ Voi”, hay cái gì đó tương tự. Hắn cũng thông báo với ông ấy rằng hắn có dự định một ngày nào đó sẽ sang Ấn Độ để tiếp tục chiến dịch của mình “bởi vì lũ voi châu Á cũng bị đe dọa tương đương”. Banerjee – ông ấy đang ở bệnh viện vì bị trầm cảm nặng – nghĩ rằng đó là một kẻ điên thực sự tin vào “sứ mệnh” của mình, nhưng do ai đó giật dây. Trong khi ấy, chúng đã thiêu rụi cửa hàng của ông ấy. Chúng đã lấy đi tất cả tiền mà chúng tìm được, vũ khí và đạn dược. Một trong các phụ nữ người Sara đã bị hiếp. Những người da đen đi cùng hắn đều là người Oulé và các gia nhân đã nhận ra đôi ba tù nhân thường phạm, trong đó có tên Korotoro lừng danh, hắn đã vượt ngục cách đây ba tháng khỏi nhà tù Bangui. Nhưng Banerjee thề rằng còn có những người châu Âu khác cùng với hắn, và một trong những miêu tả nhận dạng của ông ấy khá là khớp với nhà tự nhiên học Đan Mạch Peer Qvist, ông ta đúng là đang ở trong vùng để làm việc cho Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Copenhagen…

– Nhưng dẫu sao vẫn không có gì dính dáng đến chính trị? toàn quyền chậm rãi hỏi.

– Theo tôi là không. Ít nhất là không theo lối trực tiếp…

Schölscher quan sát hai công chức đang cố chiến đấu thật hào hùng trước bóng ma xấu xa dõi xuống vai họ. Họ không thể tự ngăn mình nhìn thấy trong vụ việc này tất tật những nỗi ám ảnh sâu sắc, những cơn mất ngủ, những nỗi e sợ và gần như tất tật những điều mê tín của họ. Họ quá kiêu hãnh vì thành công của mình nên không cảm thấy bị đe dọa bởi nó. Nhưng có lẽ thành công của họ không hẳn là hoàn toàn đến mức như họ tưởng và sự nghiệp của họ, không lớn lao và đẹp đẽ đến độ đột nhiên trở nên sống động trước mắt họ và khởi sự sống một cuộc đời độc lập. Họ đã phóng chiếu. Họ đã nhìn quá lớn và quá xa. Nhưng đột nhiên ông thấy biết ơn họ vì thế, với một cảm giác nồng ấm và thân tình.

– Tôi nghĩ là không nên tìm kiếm quá xa, thưa Toàn quyền. Chúng ta phải có những tầm nhìn khiêm tốn hơn, nếu tôi có thể nói vậy. Có lẽ là lỗi của chúng ta, nhưng còn quá sớm để nhìn Tchad bằng con mắt đó. Tôi nghĩ chuyện đơn giản hơn nhiều – và cũng huyền hoặc hơn. Sarkis là thợ săn voi lớn nhất trong vùng. Ông ấy đã bị phạt nhiều lần vì tổ chức những cuộc săn “trả đũa” đối với các đàn voi đã giẫm nát những cánh đồng của ông ấy, và vì đã thực hiện chúng mà không có sự trông coi của một giám sát viên săn bắn. Banerjee thì buôn bán ngà voi… Tôi nghĩ không nên tìm kiếm xa hơn nữa. Chúng ta đang ả trước một cuộc phiêu lưu kỳ thú, và có lẽ là trước câu chuyện đẹp nhất trên đời.

Foissard ném sang ông một ánh mắt phản đối.

– Đúng, và người Oulé là bộ tộc nguyên thủy nhất trên toàn châu Phi, toàn quyền nói. Tôi đồng ý với anh, Schölscher ạ. Chúng ta đã trở nên quá nhạy cảm rồi. Thật lố bịch khi trộn chính trị vào câu chuyện này. Nói vậy thôi…

Ông mỉm cười cay đắng.

– Nói vậy thôi, chuyện đã khởi đầu không hề khác ở bên Kenya.

“Điều mà tôi không hiểu, tối hôm ấy cha Fargue gầm lên, ông mời thầy tu dòng Tên đến ăn tối, là tại sao trong vụ việc này ai cũng cư xử như thể đích thân mình bị đe dọa hay sỉ nhục. Tất cả đều có bộ mặt rất kỳ khôi, cứ như thể cái tay Morel bất hạnh kia đã trực tiếp nhổ nước bọt lên người họ. Cha có hiểu được gì trong chuyện này không, cha ấy?” Thầy tu dòng Tên không thể tự ngăn mình trêu chọc chủ nhà một chút. “Lòng kiêu ngạo, lòng kiêu ngạo!” ông nói. Cha Fargue tỏ ra lo lắng: nếu có một điều gì khiến ông ghê sợ, thì đó là phải nói về chuyện công việc. “Đúng thế rồi”, ông nói thật nhanh, vô cùng hối tiếc vì đã thúc đẩy người khách đi vào chủ đề gây mệt mỏi ấy. “Cha ăn thêm một ít thịt gà đi.” Cha Tassin mỉm cười. Họ hiểu nhau rất rõ. “Vả lại, đó là một dấu hiệu tốt. Con người bắt đầu lờ mờ cảm thấy rằng nhân loại có một tâm hồn, một ý thức – cái mà họ gọi là một danh dự – độc lập nơi từng con người tách riêng. Lòng kiêu ngạo, nhưng là lòng kiêu ngạo của giống loài, như thế đã là tốt hơn nhiều rồi. Tôi thấy tiếc vì dòng tu của tôi nhìn nhận với… với một sự thận trọng như thế, cứ cho là vậy đi, các ý kiến của tôi về điều này. Mà, tôi hy vọng người ta sẽ cho xuất bản các bản thảo của tôi sau khi tôi đã chết. Sẽ thật thú vị nếu một ngày kia được chứng kiến nhân loại bước ra như một thực thể sống động từ hai tỉ cái kén của nó.” Fargue không hề thích chuyện này: ông biết thầy tu dòng Tên đi khắp nơi cùng một thùng tướng đựng bản thảo. Từ đó đến việc ông ấy bắt ông đọc một bản thảo, chỉ có mỗi một bước chân mà thôi và Chúa mới biết những thứ lạn gì ta có thể thấy trong đó. “Tôi thì chỉ cần cầu nguyện là đủ rồi!” ông tuyên bố bằng giọng nói cộc cằn cùng sự tế nhị thường lệ, và ông tấn công món gà với một sự dữ dội đủ để loại trừ mọi chủ đề bận tâm khác.

XIV

Fort–Lamy chưa từng bao giờ là chốn cho những cái lưỡi lười biếng. Cho nên những lời đồn thổi vào dịp này bốc lên ngang tầm mà hoàn cảnh đòi hỏi. “Hắn” có liên quan với đám Mau–Mau. “Hắn” đã cầm đầu một băng da đen tấn công một đồn lính nằm tách biệt, hạ gục sĩ quan cùng hạ sĩ quan rồi đem quân lính đi theo ra bưng – bởi vì “hắn” đang tìm cách lập một đội quân nhằm giành độc lập cho châu Phi – “lũ voi ấy, xét cho cùng, bạn ơi, không phải là anh đi tin vào điều đó đấy chứ?” Nhưng trái ngược hẳn, người ta lại cứ tin. Thậm chí họ còn tỏ ra ngạc nhiên vì một chuyện tương tự thế này chưa xảy ra sớm hơn. Nhìn chung. Morel chiếm được cảm tình của phụ nữ, người ta tiếc vì đã không để ý đến anh, thật là đậm chất tiểu thuyết, thật cảm động, chỉ cần để cho lũ voi khốn khổ kia yên mà thôi. Đám đàn ông có cố công giải thích rằng chuyện hoàn toàn không lấn cấn đến voi, mà đó là một tên khủng bố tự coi mình như kẻ thù của loài người, thì phụ nữ vẫn từ chối coi Morel là một cái gì khác ngoài người mang những đường nét của một thanh niên đẹp trai có cặp mắt bỏng cháy, gần giống như thánh Francois d’Assise nhưng nhiều năng lượng hơn, cơ bắp hơn. Ở Người Tchad, Minna đi từ bàn này sang bàn khác, chiếc khăn san choàng hờ trên vai, rình mò từng mẩu hội thoại nhỏ nhất.

“Đúng, đó chính xác là điều cô ấy đã làm, với một nụ cười thoáng qua đại tá Babcock nói với thầy tu dòng Tên đến gặp ông tại bệnh viện, vài hôm sau cơn đau tim đã quật ngã viên sĩ quan. Cô ấy đi từ bàn này sang bàn khác, với dáng điệu máy móc của những người chỉ còn duy nhất một ý nghĩ, một mục đích, rồi ngồi xuống, người thật thẳng, lắng nghe các tin tức một lúc – lẽ dĩ nhiên là chẳng ai biết gì, nhưng người ta có trí tưởng tượng mà – cứ nán lại đó chẳng nói chẳng rằng, hai tay chắp lại ở đầu chiếc khăn, rồi đứng dậy và đi sang một bàn khác. Cô ấy không đặt câu hỏi nào. Nhưng dường như cô ấy lo lắng đợi một điều gì đó, với vẻ sốt ruột tăng dần, và giờ đây khi nghĩ lại, tôi biết, tất nhiên, đâu là thông tin chính yếu mà cô ấy tìm. Chúng tôi ở cách cả nghìn dặm việc ngờ đến điều đang diễn ra bên trong cô ấy. Thế cũng là thường thôi: nó hoàn toàn nằm bên ngoài trường kinh nghiệm của chúng tôi… Tôi nói điều này chủ yếu là cho riêng tôi.”

Khuôn mặt đại tá lại có cái vẻ hoang mang và nhàu nhĩ ấy, nó gợi lên một nỗi đau lòng thì nhiều hơn là một cơn đau tim đơn thuần.

“Tôi cho là mình phải tự giải thích về chuyện này một lần cho xong. Những người thuộc giai cấp của tôi, thuộc môi trường của tôi, đã được hưởng một học vấn nhất định – lẽ ra tôi phải nói là một thế giới quan nhất định. Nó là như sau: điều đó không quan trọng. Tôi cho tôi sẽ làm cha cười khi nói chúng tôi đã được nuôi dạy để chiếm lấy chỗ của mình trong một thế giới của các gentleman. Tất nhiên, chúng tôi biết rằng đôi khi mình có thể bị đánh vào vừng dưới thắt lưng, nhưng chúng tôi đã được nuôi dạy trong niềm tin rằng cú đánh hạ đẳng là trái luật. Chưa từng bao giờ chúng tôi nảy ra ý nghĩ cú đánh hạ đẳng lại có thể là luật – là quy tắc. Cha có thể, nếu cha muốn, xem tôi là một thằng già ngu xuẩn hết đát, nhưng những người như tôi không hề biết tất tật những hoàn cảnh có thể tạo ra một Morel hay một Minna. Tận hôm nay tôi vẫn thú nhận với cha, tôi gần như không có khả năng nhìn nhận Morel là gì khác ngoài một kẻ lập dị nhưng cũng dễ mến, nhất quyết bảo vệ lũ voi chống lại đám thợ săn, và chỉ vậy mà thôi. Còn lại…”

Ông cố nhúc nhích người trên giường, như để rốt cuộc tìm ra một tư thế dễ chịu.

“Ý nghĩ rằng có lẽ ở đó chỉ có độc một cử chỉ – một cử chỉ biểu lộ sự khinh bỉ và chán ngán đối với con người, một dạng… đoạn tuyệt, một cú nhổ – cha cũng biết rõ như tôi tất tật những gì người ta từng nói về chuyện đó – lúc nào, và giờ vẫn vậy, đối với tôi cũng là hoàn toàn không thể hiểu nổi. Rằng một con người có thể đi xa đến thế trong chối bỏ, trong cự tuyệt – sự bầu bạn của chúng ta, tôi muốn nói thế – tới mức thực sự muốn chuyển loài, như người ta từng viết… Đó là những ý tưởng bệnh hoạn, hạ đẳng, và với tôi thật khó tin là có tồn tại trong cuộc đời các hoàn cảnh có thể biện minh cho chúng một cách trọn vẹn. Nhưng có vẻ như là những hoàn cảnh như thế có tồn tại.”

Ông hướng về phía thầy tu dòng Tên một ánh mắt u uất, và lần này nữa đó lại là một ánh mắt chẳng có gì chung với sự kiệt quệ thể xác.

“Hãy hiểu rõ lời tôi. Tôi không hoàn toàn ngu xuẩn, nhưng tôi đã được nuôi dạy một cách tồi tệ: người ta chưa bao giờ dạy cho tôi về luật chơi. Lẽ dĩ nhiên, rốt cuộc rồi chúng tôi cũng lờ mờ thấy một số thứ. Từng có những người Anh bị nhốt trong các trại tập trung Nhật. Có những cuộc ném bom xuống Luân Đôn, và rồi cái câu chuyện đáng ghê tởm về phòng hơi ngạt, trên lục địa. Dĩ nhiên là không được ‘cricket’ cho lắm. Nhưng chúng tôi chỉ thấy ở đó những kỳ quái, những tai nạn thảm khốc của Lịch Sử, các ngoại lệ. Chúng tôi luôn luôn tin rằng đó không phải luật chơi, rằng đó là những cú đánh dưới thắt lưng. Chúng tôi đã không hề nghĩ rằng ngược lại đó có thể mới chính là luật chơi đích thực và chân chính, được hé lộ cho chúng tôi thấy. Chúng tôi đã sống rất lâu trong lớp bông đạo đức ấy, nhưng bọn nazi rốt cuộc cũng đã khiến chúng tôi có suy nghĩ rằng sự thật về con người có lẽ nằm ở bên phía họ, chứ đâu phải trên các khoảnh không gian xanh mát của trường Eton. Tôi không rõ lắm tại sao lại nói ‘chúng tôi’ khi nhắc đến tất tật những chuyện này, nhưng chỉ đơn giản là tôi muốn nêu bật lên rằng từng có và có lẽ vẫn có nhiều thằng ngu kiểu như tôi bên Anh. Có thể thứ mà người ta gọi là nền văn minh chỉ là một nỗ lực thật dài ngõ hầu đánh lừa con người về chính bản thân họ mà thôi – và nước Anh đã làm thế. Chúng tôi hết sức tin tưởng vào một sự ý nhị sơ đẳng nhất định ở tất cả mọi người. Nhưng tôi rất muốn thừa nhận rằng có lẽ chúng tôi là những kẻ sống sót của một thời kỳ đã qua, và trọng lượng của các thực tại nhơ nhóp sẽ sớm làm chúng tôi biến mất khỏi hành tinh, hơi giống lũ voi ấy, nhỉ.”

Thầy tu dòng Tên liếc sang một ánh mắt sắc lẹm, nhưng người bệnh dường như không hề có ý nhấn mạnh vào so sánh ấy.

“Tất tật chỉ là để nói với cha rằng lúc ấy tôi thiếu kinh nghiệm cần thiết để có thể hiểu một người như Minna. Tôi thiếu một sự gần gũi nhất định với thực tại quanh chúng ta và cả trong chính chúng ta, cũng giống nhiều đồng bào của tôi – chúng tôi đã không bị nhấn chìm dưới những đợt sóng đau đớn từng tàn phá lục địa. Lẽ dĩ nhiên tôi biết cô gái ấy đã chịu rất nhiều đau khổ, nhưng tôi chẳng có ý tưởng nào về tổng lượng oán hận mà cô ấy đã dồn tụ lại trong lòng. Dầu sao tôi cũng ở cách cả nghìn dặm việc ngờ đến cái hành động rồ dại mà cô ấy rồi sẽ làm và lúc đó đang dự tính, trong khi cô ấy thoăn thoắt đi lại giữa những người khách của Người Tchad. Cô ấy đến ngồi ở bàn tôi một lúc, và tôi phải nói rằng cô ấy mỉm cười với tôi như thường lệ – lúc nào cô ấy cũng mỉm cười khi nhìn thấy tôi, tôi cho đối với cô ấy tôi là một người rất buồn cười. ‘Thế còn ông, đại tá Babcock, ông nghĩ gì về cuộc phiêu lưu này?’ Tôi trả lời cô ấy rằng tôi luôn luôn có cảm tình nhất định với một người yêu thú vật và hoàn toàn chính xác rằng voi đã gần như bị tuyệt diệt tại một số vùng châu Phi, nhưng tay Morel đó thực sự đã dấn thân vào chuyện này theo một cách hơi quá đà. ‘Ở bên Anh, tôi nói với cô ấy, tất tật chuyện này có khả năng được giải quyết bằng một bức thư gửi cho tờ Times, sau đó, dưới áp lực của dư luận, Nghị viện sẽ bỏ phiếu cho các đạo luật cần thiết nhằm bảo vệ động vật châu Phi.’ Cha thấy tôi là thằng già ngu cỡ nào rồi đấy: tôi thực sự tưởng chuyện là như vậy. ‘Dĩ nhiên là anh ta chẳng có cơ may nào để thoát ra’, cô ấy nói, như để diễn tả một chuyện đã rồi. Tôi nói với cô ấy rằng quả thật tôi thấy các cơ may của Morel gần như bằng không. Tôi sẽ nhớ mãi ánh mắt của cô ấy nhìn tôi khi đó: cuồng loạn, chìm đắm, cầu xin. Tôi vội nói thêm rằng hẳn chuyện này sẽ không bị kết án quá một năm tù, trừ phi trong lúc đó anh ta giết ai đó, điều này thì tất nhiên nằm trong địa hạt của những gì có thể xảy ra. Tôi hỏi cô ấy có đồng ý uống gì đó với tôi không, điều này, tôi xin thú nhận, là một cách thức kín đáo nhằm nhắc cô ấy rằng tôi đã ở đó được một lúc lâu rồi nhưng chưa thấy người phục vụ nào đến cho tôi gọi đồ. Đó là giờ cho cốc whisky đầu tiên của tôi, và tôi muốn làm điều đó. Nhưng tôi nghĩ thậm chí cô ấy còn không nghe thấy tôi nói gì. Cô ấy đứng bên cạnh tôi, quấn chặt cái khăn san màu ghi quanh mình, chắc vì thấy lạnh, nghĩ đến thứ gì đó chắc chắn không phải là cốc whisky của tôi. Rất đẹp – tôi nhận ra điều này mỗi lần gặp cô ấy – rất đẹp.”

Đại tá ngừng lời. “Thật tệ, ông cất tiếng, nhưng không nói rõ hơn. Đúng, thật tệ.” Ông lại ngừng lời, rồi nói tiếp:

“Tôi nhận ra rất rõ là cô ấy mải suy nghĩ. Tôi nói với cô ấy là trông cô ấy có vẻ lo lắng. Cô ấy ngạc nhiên nhìn tôi. Rồi cô ấy mỉm cười với tôi. Tôi còn nhớ đột nhiên cô ấy thể hiện với tôi chút tình bạn, sự cảm thông, và cô ấy lo sao để tôi có được cốc whisky.”

Đại tá thở dài. “Tất nhiên, tôi hình dung rất rõ điều mà cô ấy có thể nghĩ về tôi, vào thời điểm đó. Cô ấy hẳn đã nghĩ tôi là một thằng già ngu xuẩn, chẳng hiểu gì hết cả. Nhưng có lẽ chẳng phải cô ấy nghĩ điều đó mà không kèm với chút cảm thông, chắc cô ấy biết rõ rằng các đội quân mà tôi từng chỉ huy chưa bao giờ hiếp ai. thế nên cô ấy lo sao để tôi có cốc whisky, rồi cô ấy quay lại ngồi ở bàn tôi, và cha có biết cô ấy đã làm gì không? Cô ấy cầm lấy tay tôi. Tôi có thể nói, đầy tiếc nuối, rằng tôi không thuộc loại đàn ông được phụ nữ, nhìn chung ấy, cầm tay ở giữa chỗ đông người. Hoàng hôn bắt đầu buông, nhưng được một lần cái hoàng hôn châu Phi lừng danh ấy, luôn luôn thật gấp gáp, không hề có vẻ gì là khẩn trương. Phần lớn khách ở Người Tchad quen biết tôi và chắc họ hiểu ở đây đang có một hiểu lầm nào đó, tuy vậy tôi vẫn thấy phiền lắm. Nhất là khi tôi chẳng biết phải nói gì với cô ấy. Tôi đành vừa lòng với việc ho húng hắng và nghiêm khắc nhìn ra xung quanh vẻ đe dọa, phòng trường hợp ai đó định cười cợt. Nhưng điều khó chịu nhất còn chưa xảy ra. bởi vì trong lúc tôi đang ngồi ở đó, tay trong tay cô ấy, không dám rút ra vì sợ sỗ sàng, đột nhiên tôi cảm thấy trên mu bàn tay thứ gì đó ẩm ướt – những giọt nước mắt! Cô ấy khóc. Cô ấy siết thật mạnh tay tôi, và cô ấy khóc. Tôi mở miệng để nói điều gì đó, bất kỳ điều gì đó, tìm cách giúp cô ấy, khích lệ cô ấy, thì bỗng tôi nghe thấy tiếng cô ấy cười. Đúng đấy, cười. Tôi phải nói rằng tôi đờ cả người ra vì kinh hãi. Và đúng lúc đó, trong khi tôi chẳng còn hiểu được gì nữa, không một chút nào, cô ấy ném vào tôi bằng một giọng nói đau xé, thổn thức, mà tất cả mọi người trên hàng hiên hẳn đều nghe thấy, câu sau đây: ‘Ôi, đại tá Babcock, ông thật là một người trung hậu!’ và rồi, đột nhiên, cô gái ấy, cô Minna ấy, đưa tay tôi lên miệng hôn.”

Đại tá cố gắng hít vào. “Điều mà cô ấy muốn nói thông qua cử chỉ đó, và điều mà tôi đã có thể làm hoặc không làm để tạo ra cử chỉ ấy, đối với tôi vẫn là một bí ẩn cho đến tận bây giờ. Đôi khi tôi tự hỏi có phải tim tôi đã bắt đầu đau kể từ thời điểm đó.”

Ông ngừng nói và nhìn thầy tu dòng Tên vẻ trách móc.

“Tôi không còn nhớ thật rõ những gì tôi đã nói hoặc làm. Thế nhưng hẳn cô ấy nhận thức được tình huống, vì cô ấy buông tay tôi ra. Hoặc có lẽ suy nghĩ của cô ấy đã chạy đi tận đẩu tận đâu. Tôi nghĩ chắc là như vậy thì đúng hơn và thậm chí cô ấy còn chẳng nghĩ đến tôi. ‘Nhưng vẫn còn chút thời gian, có đúng không?’ cô ấy hỏi. Tôi chẳng hiểu nổi cô ấy muốn nói gì. Thiếu điều tôi đã đáp rằng, mặc cho mọi sự chuẩn bị theo hướng đó, chúng ta cũng sẽ không ngày một ngày hai mà biến mất trong một vụ holocaust hạt nhân đột ngột nào đó. ‘Đúng, vẫn còn thời gian’, tôi đáp bừa. Tôi bối rối lắm. Người ta vừa bật đèn lên và tôi có cảm giác rõ rệt rằng những người khác đang vừa cười vừa nhìn chúng tôi. Cha sẽ nói: tại sao lại phải quan tâm đến người khác? Vâng, thì chẳng ai thích bị lố bịch, cả những tay đại tá người Anh già nua về hưu lẫn bất kỳ ai khác. Cha cũng sẽ nói rằng ở tuổi tôi, những việc như thế đâu còn quan trọng mấy. Nhưng có lẽ là có những điểm tại đó chẳng bao giờ ta già đi. Ở tuổi sáu mươi ba và thấy một cô gái trẻ không còn coi ta là một người đàn ông nữa cũng chẳng phải là dễ chịu hơn cái lúc ta mười sáu tuổi và bị cô ấy coi vẫn là một thằng trẻ con. Khá là khó chịu đối với một người đàn ông khi đột nhiên bị một cô gái trẻ đối xử như một ông bố trong khi ta chưa bao giờ bị đối xử… theo một cách khác, bởi bất kỳ người phụ nữ nào.”

Thầy tu dòng Tên tỏ ý mình đã hiểu. Ông thấy tiếc vì thế giới đã đi lướt qua bên cạnh viên đại tá mà không dành cho ông ta thêm một chút chú ý. Đó là một cành, một chồi nhỏ xíu của tiến hóa mà nhân loại lẽ ra cần phải quan sát nhiều hơn. Sự ý nhị: một thứ dĩ nhiên là không nhiều tham vọng lớn, không thiên tài, không chút khả năng kỳ vĩ, nhưng dẫu sao cũng là một bước ngoặt trước nó nhân loại lẽ ra đã phải do dự nhiều hơn. Ông cũng nuôi lòng kính trọng to lớn đối với sự hài hước bởi vì đó là một trong những thứ vũ khí hữu hiệu nhất mà con người từng tạo ra để chiến đấu chống lại chính mình.

“Rốt cuộc tôi cũng hiểu ra rằng cô ấy đang nói với tôi về Morel, đại tá tiếp tục. Tôi thực sự nhẹ nhõm khi thấy rốt cuộc cô ấy đã nghĩ sang một thứ gì đó khác. Tôi nói với cô ấy rằng Morel có thể thoát khỏi những cuộc truy tìm thêm một thời gian nữa, nhưng đây chỉ là vấn đề của bao nhiêu ngày là cùng mà thôi.”

Đại tá hơi trở mình trên giường. “Cô ấy nghe tôi nói với một sự chú ý cực điểm. Cô ấy cúi xuống tôi, người thẳng tắp, cứng đờ lại, hai tay cô ấy siết chặt vào nhau rất mạnh. Cô ấy không che giấu tình cảm của mình, cha cũng thấy đấy, khỏng che giấu trước tôi, chắc cô ấy biết là với tôi, cô ấy sẽ chẳng gặp phải nguy cơ nào, rằng dù gì tôi cũng sẽ chẳng hiểu. Chắc cô ấy tự nhủ rằng lúc nào ta cũng có thể trông cậy vào một gentleman trong việc không hiểu nổi phụ nữ. Tôi phải nói rằng tôi đã chứng minh niềm tin ấy là hoàn toàn đúng. Tôi ở đó, bình thản giải thích với cô ấy rằng Morel chẳng có cơ may thoát thân nào, rằng có khả năng anh ta đã kiệt quệ, và rằng một người da trắng đơn độc, trong vùng trảng bụi, sớm hay muộn cũng sẽ bị dân da đen ở các làng lân cận chỉ điểm. Cô ấy nghe tôi nói với niềm say mê giống như những người khác vẫn hay có khi họ nói – nếu có thể thì tôi xin nói như thế này, cô ấy liến thoắng nghe tôi nói.”

Đại tá ngừng lời. “Tôi không biết cha có còn nhớ cặp mắt của cô ấy không, ông nói tiếp, sau một lúc. Chúng màu xám, màu xám rất nhạt, và lúc nào chúng cũng có vẻ tra hỏi ta một cách đau khổ. Có một chút mâu thuẫn giữa cặp mắt cô ấy và tất tật những gì từng xảy đến với cô ấy. Nhưng xét cho cùng, trong bóng tối, chắc đám lính đã không nhìn thấy, hoặc có lẽ đã nhìn tránh đi… Chúng có một vẻ trong trắng ngoạn mục, có lẽ đó là màu của chúng, đơn giản vậy thôi – đó là cặp mắt đã trông thấy mọi thứ, nhưng là theo lối chiến thắng. Tôi phải nói thêm rằng giọng nói rất khác với đôi mắt, có lẽ vì âm sắc Đức. Nó có chút gì thật nặng, một kinh nghiệm nào đó… Nhưng Minna hút thuốc rất nhiều. Vậy là tôi đang giải thích cho cô ấy hiểu rằng việc bắt giữ Morel hẳn chỉ còn là vấn đề bao nhiêu ngày và anh ta chẳng có cơ may thoát thân nào, một mình trong vùng trảng bụi, thì cô ấy ngắt lời tôi.

“– Nhưng anh ấy có đơn độc đâu, cô ấy nói. Tôi đã nói chuyện với các nhà báo và tất cả họ đều nói với tôi cùng một điều: anh ấy dành được cảm tình của công chúng. Giá như chỉ cần ai đó có thể nói với anh ấy điều đó…’ Đúng vào lúc này tôi đã nói điều mà tôi coi như là câu ngu nhất trong sự nghiệp của tôi – thế mà tôi có đến bốn mươi năm phục vụ quân ngũ cơ đấy. ‘Này, tôi nói với cô ấy, tôi thấy rằng cả cô cũng yêu voi đấy.’ Cô ấy mỉm cười với tôi, nhìn tôi một giây với một biểu hiện rất giống với tình bạn và chạm vào tay tôi. Rồi cô ấy đứng dậy và đi khỏi. Tôi còn lại một mình, với cái tẩu, cố tỏ ra hờ hững, nhưng lúc nào tôi cũng thấy khó nhọc những khi cô ấy rời khỏi. Kể từ khi già đi, càng ngày tôi càng có nhiều nhu cầu bầu bạn. Tôi ở lại đó thêm một lúc, vì cô ấy đi từ bàn này sang bàn khác và có thể sẽ còn quay trở lại. Thỉnh thoảng, cô ấy quay trở lại, đôi khi hai, thậm chí ba lần trong một buổi tối – tôi đến vào quãng sáu giờ, và nếu không muốn về nhà, tôi ăn tối luôn ở đó; cô ấy thường đến khi tôi gọi đồ ăn, và sau đó gọi cà phê, nhưng dĩ nhiên chuyện này còn phụ thuộc vào lượng khách có mặt. Tôi chẳng bao giờ có thể chắc chắn từ trước. Tối thứ Bảy, không bao giờ tôi đến Người Tchad, tôi ghê sợ đám đông. Và cô ấy bỏ quên tôi!… Tôi muốn nói, tôi không làm sao gọi đồ nổi. Thứ Hai là ngày tuyệt nhất, cô ấy rảnh rỗi hơn nhiều. Trong vòng nửa tiếng tiếp theo, tôi chỉ có thể dõi theo cô ấy từ xa. Tôi thường nhìn cô ấy – hoàn toàn không phải vì cô ấy xinh đẹp hay duyên dáng, mặc dù đúng là cô ấy như thế, không thể bàn cãi là đúng là cô ấy như thế, mà để xem cô ấy có trở lại bên tôi hay không – tôi có cảm giác cô ấy đang cảm thấy hơi đơn độc, và tôi không muốn có vẻ lủi đi mất. Thế là tôi dành cả buổi tối cho cô ấy – tôi nán lại ăn tối ở hàng hiên – và cảm thấy cô ấy biết ơn tôi. Tôi mơ hồ đoán cô ấy đang cần có một sự hiện diện bạn bè. Tôi có một kinh nghiệm lớn trong lĩnh vực cô đơn và tôi biết một sự hiện diện nhiều cảm thông có thể tốt đẹp với ta đến thế nào, dẫu là từ xa. Tôi không thích Người Tchad cho lắm, trước hết bởi vì đồ ở đó rất đắt, và lúc nào cũng gặp từng ấy khuôn mặt quen, nhưng dẫu vậy gần như tối nào tôi cũng đến đó, vì cô ấy – cô ấy luôn luôn mỉm cười khi nhìn thấy tôi bước vào, tôi tin cô ấy gắn bó với tôi, theo cách riêng của cô ấy. Nếu không như vậy, chỗ đó khá là gớm ghiếc, với đám côn trùng và những cái đĩa hát nữa, lúc nào cũng chỉ có mấy cái đó – có một đĩa tên là Remember the forgotten men mà tôi sẽ rất sung sướng nếu được đập tan – và cái tay hắc ám đó, Orsini, với giọng nói lúc nào cũng là thứ đầu tiên ta nghe thấy khi đến nơi.

“Tôi phải nói rằng tôi luôn luôn hết sức cố gắng tỏ ra đặc biệt dễ mến với ông ta, vì tôi cho con người phải biết độ lượng, và rằng không phải là lỗi của chồn nếu nó bốc mùi hôi. Ta không có quyền cho người khác thấy họ khiến ta khó chịu. Thế nên tôi luôn luôn cố gắng tỏ ra thông cảm với ông ta. Rốt cuộc ông ta coi tôi là một trong những người bạn thân nhất của mình – thậm chí có lần ông ta còn bảo tôi là người bạn duy nhất của ông ta, với cái gì đó rất nhoét trong giọng nói – tuyệt đối đáng tởm – điều này buộc tôi thỉnh thoảng phải mời ông ta đến nhà để tránh làm ông ta tổn thương và rốt cuộc tôi ghét ông ta đến mức chỉ nhìn thấy ông ta thôi là tôi đã lên con đau đầu. Vậy nên tôi lại càng phải cố gắng nhiều hơn, nhằm che giấu những tình cảm thực, những tình cảm mà tôi tự thấy mình không có quyền được có hay thể hiện ra với một con người, dẫu con người đó là ai. Kết quả là chúng tôi thường có những buổi tối ở cùng nhau, tại nhà ông ta hoặc nhà tôi, trên hàng hiên, để ngắm sao, và tôi phải nói rằng cái kẻ bất hạnh ấy trở nên đáng ghét tới mức sau rốt tôi kinh tởm những vì sao, chỉ đơn giản vì ông ta ở đó, cạnh tôi, và ông ta ngắm chúng. Thậm chí ông ta còn có vẻ thích chúng và thấy chúng đẹp. Cả trong điều này cũng có thứ gì đó đối với tôi thật đáng kinh tởm. Một người như ông ta có thể yêu các vì sao, điều đó dường như cho thấy chúng không phải là thứ ta vẫn thường tưởng. Thế là chúng tôi hay ở cùng nhau vào buổi tối và tôi buộc lòng phải nghe ông ta tuôn trào nỗi phẫn hận về mọi thứ và mọi người. Khi ông ta ngồi đó, cạnh tôi, im lặng và mơ mộng ngắm nhìn những vì sao, có cảm giác ông ta chỉ tự hỏi làm thế nào để đến được với chúng bằng những lời gièm pha của ông ta. Ở một mức độ nào đó, ông ta cũng làm được như vậy, vì ông ta bỏ rất nhiều thời gian gièm pha Minna, bảo cô ấy ngủ với đủ mọi loại người – cũng chẳng cần phải nói rằng khi tôi nói về các vì sao mà lại liên quan đến Minna, thì không phải là vì một thứ lãng mạn lố bịch nào đó, ở tuổi tôi thì còn gì như vậy nữa đâu, mà chỉ đơn giản là để cho thấy đối với Orsini cô ấy cũng là bất khả xâm nhập như mọi ngôi sao xa vời trên bầu trời của chúng ta, và ông ta tìm khuây khỏa bằng cách nói xấu cô ấy. Tôi chẳng bao giờ tha thứ được cho những kẻ nói xấu phụ nữ. Cha sẽ hỏi thế tại sao tôi lại có thể chịu để cho Orsini làm chuyện đó ngay trước mặt tôi, cho một mình tôi, trên hàng hiên nhà tôi, cách nhà hàng xóm gần nhất năm cây số. Nhưng đa nghi và xấu tính như ông ta, nếu tôi mở mồm chỉnh đốn ông ta, thì hẳn ông ta sẽ buộc tội tôi vì một điều phi lý đó chẳng biết nào nữa: chẳng hạn, nuôi dưỡng một xúc cảm bí mật nào đó đối với cô gái ấy. Đó là một kẻ nhìn nhận mọi thứ theo cách thức để tiện. Thêm nữa, nếu tôi cấm ông ta bịa chuyện về cô ấy, vì ông ta chẳng có cách nói chuyện nào khác, thì hẳn ông ta sẽ chẳng nói với tôi một chút nào về cô ấy. Có những thời điểm tôi tự hỏi phải chăng tôi chấp nhận sự hiện diện của ông ta dưới mái nhà tôi dăm ba lần một tuần chỉ bởi vì ông ta là người duy nhất nói với tôi về cô ấy. Có lẽ điều này ngăn chặn ông ta tuôn trào những dòng thác rác rưởi của mình ở nơi khác, với những người có lẽ tỏ ra sẵn sàng túi vào chúng hơn so với tôi. Cha xem tôi đã rơi vào tình trạng thảm hại đến thế nào đi. Lại còn hơn thế nữa khi rốt cuộc tôi cảm thấy mình rất thiếu trung thực với Orsini, điều này buộc tôi phải tăng gấp đôi liều lượng dễ mến đối với ông ta, nhất là ở chỗ đông người, nhằm tránh lời trách cứ về thói đạo đức giả mà người ta rất dễ dàng dành cho người Anh chúng tôi. Thành thử cuối cùng tất cả mọi người đều nghĩ chúng tôi là bạn, mặc dù hẳn nhiên tôi chính là người căm ghét Orsini nhất trên toàn cõi Fort–Lamy. Tối hôm ấy, ông ta ngồi ở đầu bên kia hàng hiên, chửi rủa búa xua chống lại dân bản xứ, trước đám bồi da đen hiểu rõ từng lời của ông ta, theo ông ta chắc chắn bọn họ đã giúp đỡ Morel, chỉ với mục đích khiến thế giới có cảm giác tại Tchad cũng đang có tình trạng mất trật tự như bên Kenya. Đó là loại lời nói ngu xuẩn đã gây rất nhiều tác hại cho chúng ta ở châu Phi. Tôi tức tối trước những lời ngây dại của ông ta đến mức bỗng để mất hút Minna, đúng lúc đó tôi nhận ra cô ấy đang ở ngay trước mặt tôi, gần một cái bàn. Tôi đứng dậy. Thậm chí tôi còn nhớ, giờ đây khi nghĩ lại, tim tôi đột nhiên đập nhanh bất thường, cho thấy tôi đã dính bệnh vào thời điểm đó, và chỉ một cử động hơi đột ngột cũng đã đủ làm nó tăng tốc một cách kỳ lạ. Nhưng tôi đã không để ý.”

Đại tá Babcock tỏ vẻ suy nghĩ. “Tôi tin thứ gây ấn tượng mạnh nhất ở cô ấy là cặp mắt. Cao lớn, thân hình đẹp, tôi tin người ta nói là chuẩn mực với các quý bà, với mái tóc rất vàng, một khuôn mặt… và cặp môi… thì dày và gợi cảm, gò má cao và cặp mắt ấy, chúng khiến ta tin tưởng. Lúc nào người ta cũng cảm thấy hơi cảm động khi nhìn cô ấy. Ta gần như quên đi âm sắc giọng nói của cô ấy khi cô ấy nói chuyện với ta. Cô ấy ngồi trong cái ghế phô tơi mây và bất động ở đó một lúc, vẻ xa vắng, nhìn chăm chăm vào điểm nào đó đằng sau tôi, trên bờ bên kia sông Chari – thiếu điều thì tôi đã ngoảnh đầu xem thứ gì hấp dẫn cô ấy đến thế. ‘Orsini bảo anh ấy được người bản xứ bảo vệ, cô ấy nói. Giá như điều đó là đúng.’ Tôi nói với cô ấy rằng tôi thấy ý tưởng này phi lý. Thứ duy nhất mà người bản xứ thấy ở một con voi là thịt, tôi nhắc cho cô ấy nhớ. Vẻ đẹp của động vật châu Phi, tin tôi đi, họ chẳng quan tâm chút nào đâu. Khi các đàn voi phá ruộng của họ, rồi Chính quyền cho giết vài con, về nguyên tắc người ta luôn luôn để xác chết thối rữa tại chỗ hòng làm gương cho những con khác. Nhưng ngay khi người giám sát săn bắn vừa quay lưng, những người da đen liền ngốn ngấu thịt và chỉ để lại bộ xương. Còn về vẻ đẹp của con voi, sự cao quý của nó, phẩm giá của nó, vân vân và vân vân, đó là những ý tưởng trăm phần trăm châu Âu cũng giống như quyền dân tộc tự quyết.’ Cô sốt ruột quay sang tôi. ‘Đó là một người tin vào ông, đại tá Babcock ạ, một người kêu gọi ông để tìm cách cứu, duy trì một điều gì đó, thế mà tất tật những gì tốt đẹp nhất mà ông làm được là lạnh lùng phân tích các cơ may của anh ấy, như thể tất tật chuyện này chẳng hề liên quan đến ông. Anh ấy tin vào tự nhiên, trong đó bao gồm cả bản tính tự nhiên của con người, thứ bị tất cả các ông vu khống, anh ấy tin rằng chúng ta vẫn còn có thể hành động, cứu một điều gì đó, rằng không phải mọi thứ đều phải chịu cảnh bị hủy diệt theo cách không thể vãn hồi.” Tôi ngạc nhiên vì sự bùng nổ bất ngờ này, vì những lời này, nhất là khi chúng do cô ấy phát ngôn, cha cũng hiểu đấy, với tất tật những gì từng xảy đến với cô ấy, tất tật những gì mà cô ấy đã, mà… tức là đã chứng kiến, tận mắt, đến nỗi làm rơi tẩu khỏi miệng. ’Nhưng, bạn thân mến, tôi lắp bắp, tôi không thấy nỗi lo lắng về bảo tồn động vật châu Phi có gì…’ Cô ấy ngắt lời tôi. ‘Chúa ơi, đại tá Babcock, ông hãy cố mà hiểu đi… Ông không thấy đó là chuyện gì à? Đó là chuyện biết được xem ông có tin vào chính ông không, vào lương tri của ông, vào trái tim của ông, vào khả năng thoát thân của ông, đúng, thoát thân, tất cả các ông với tư cách chính các ông. Ở đó, trong khu rừng kia, có một người tin vào ông, một người tin rằng ông có khả năng cho lòng tốt, cho sự hào hiệp, cho… cho một… một tình yêu lớn, ở nơi sẽ có chỗ cho con chó thảm hại nhất!’ Mắt cô ấy ầng ậc nước và với mái tóc rất vàng, cùng vẻ đẹp của khuôn mặt, tôi thực sự có cảm giác cô ấy đã đúng. ’Nếu các ông, các ông người Anh, các ông không hiểu vấn đề là gì, thì là bởi nước Anh lại là thêm một lời nói dối nữa, một câu chuyện mà người ta kể, ein Wintermärchen, cô ấy kết thúc bằng tiếng Đức. Rồi cô ấy đứng dậy, băng qua hàng hiên và tôi không nhìn thấy cô ấy nữa trong suốt buổi tối. Tôi cố định thần. Ein Wintermärchen? Ein Wintermärchen? Tôi cho nó có nghĩa là kể một câu chuyện cổ tích. Tôi không hiểu rõ lắm là cô ấy muốn nói gì. Cô ấy có thực sự trông chờ rằng nước Anh lao vào, với Sir Winston Churchill đứng đầu, cuộc bảo vệ lũ voi, rằng nước Anh đứng về phe cái tay Morel đó, cứ như thể đấy là một hiệp hội lớn chuyên bảo vệ thú vật? Vả lại Minna có vẻ muốn nói rằng chuyện đâu phải về những con thú – nhưng vậy thì là gì? Tôi không hiểu rõ lắm cô ấy trách tôi vì điều gì, và cùng lúc, tôi mơ hồ cảm thấy mình có lỗi. Cha muốn gì đây, chúng tôi ấy mà, đám sĩ quan già về hưu kiểu như tôi, chúng tôi không được tạo ra để đương đầu với những tình huống như thế. Tôi đã không chợp được mắt suốt đêm. Tôi xoay qua xoay lại trên giường, tôi nhìn thấy khuôn mặt cô ấy trước mắt và tôi chắc chắn là cô ấy đúng, vì cô ấy khổ sở một cách rõ ràng đến thế. Tôi cảm thấy rằng, theo một cách thức bí hiểm nào đó, tôi đã không biện minh cho lòng tin của cô ấy, và vì tôi chẳng còn ai khác ngoài cô ấy ở cái xó này – tôi còn một cô em họ xa sống bên Anh, vùng Devon – nên lẽ dĩ nhiên là tôi thấy khá buồn: tôi hơi có cảm giác có lẽ cô ấy đã bất công với tôi. Cha thấy không…”

Đại tá ngẩng đầu lên. Ông có vẻ mệt mỏi, cặp mắt như thể trũng xuống, mặt hốc hác hơn. Nhưng ánh mắt, mặc cho những dấu vết của nỗi đau khổ, vẫn vững vàng và lẩn trốn đến cùng trong sự hài hước. “Thực sự tôi không biết phải nói với cha thế nào. Cha thấy không… Tôi có cảm giác mình đã luôn luôn tôn trọng lũ voi, trong đời mình, nếu tôi có thể nói như vậy.”

XV

Đám nhà báo trở nên sốt ruột, bị móc những khoản tiền lớn bởi các “phái viên” bí hiểm đề nghị dẫn họ tới gặp Morel, rồi bốc hơi cùng số tiền trả trước để mua “vài sự đồng lõa và trang thiết bị cần thiết” – những kẻ thân tàn ma dại trôi giạt đã hoàn toàn bị lãng quên của Tchad, dường như đã yên nghỉ từ lâu ở đâu đó dưới độ sâu cả nghìn mét, bỗng trồi trả lại lên mặt nước, với dáng vẻ trịnh trọng chủ yếu che giấu nỗi sửng sốt tột bậc của họ vì thêm một lần nữa lại có thể được coi là người quan trọng. Họ tổ chức những cuộc gặp bí mật với các nhà báo – “anh cũng hiểu đấy, thưa anh, không được để người ta thấy chúng ta với nhau, tôi đã cống hiến cả đời mình để giành lấy lòng tin của người bản xứ, vả lại tôi cũng không có ý định phản bội” –, trôi nổi một thời gian như vậy, đầu ló khỏi làn nước, nhờ sự đồng lõa đầy chế nhạo của toàn Fort–Lamy, đủ thời gian cho vài bữa ăn lịch sự, một sự xuất hiện giật gân trên hàng hiên Người Tchad trong một bộ com lê hoàn hảo và dưới một cái mũ cói mới toanh – “trang thiết bị” – rồi bí mật biến mất, sau một chầu nhậu nổ trời, quay lại đáy bùn sâu của họ, nơi hẳn là họ trở về cùng một tiếng thở phào nhẹ nhõm. Trong khoảng thời gian đó, người ta khẳng định rằng dưới miền Nam những tiếng trống tam–tam đã kể lại xuyên qua rừng các chiến công của Morel, tô điểm thêm cho chúng, rằng người bản xứ vốn lừng danh với tinh thần chống người da trắng của họ, và nhất là Waïtari, cựu dân biểu vùng Oulé, đã vào vùng trảng bụi gia nhập với anh ta, và tấn công các đồn điền gần đó, rằng trên thực tế Morel là một điệp viên cộng sản. Người ta nói… nhưng người ta còn có gì mà không nói? Toàn lãnh thổ trút xuống Morel tất tật những nỗi ám ảnh sâu kín của nó. Rồi Saint–Denis chui ra từ cái lỗ hẻo lánh nơi ông thực thi các chức trách của người cai trị vùng Oulé, với một sự tận tâm khiến ông thu nhỏ lại từ năm này sang năm khác – ở ông chỉ còn lại độc một cái đầu hói, một bộ râu đen và cặp mắt bị ngốn ngấu bởi một giấc mơ đáng kinh hãi nào đó về vệ sinh và sự trong lành cho toàn thế giới – để mang tới cho câu chuyện các kích thước mang tính con người một cách khiêm nhường hơn. Ông thông báo mình đã gặp Morel tại vùng trảng bụi và anh ta sống dở chết dở vì sốt, đơn độc và cạn đạn dược. Khi được hỏi đã gặp anh ta ở đâu, ông tỏ vẻ hơi ngạc nhiên nhìn chằm chằm thật lâu mặt người đối thoại, nhưng không hề tức giận – rồi ông nói kinh độ và vĩ độ với một sự chính xác và hồn hậu lớn đến nỗi chẳng ai còn dám hỏi thêm nữa. Đúng, ông đã gặp anh ta ngay giữa vùng trảng bụi, và Morel đã hỏi xin ông kí ninh. “Và ông có đưa cho anh ta không?” Có, tất nhiên, ông đã đưa kí ninh cho anh ta, lúc đó ông đã biết là đang xảy ra chuyện gì đâu. Chẳng biết gì hết, ông thành thực cam đoan, nhìn chằm chằm vào nhà báo với ánh mắt cháy bỏng, bồn chồn, huyền bí, ở đó ẩn giấu chẳng thể biết nổi sự vắng mặt nào của Chúa, chẳng gì nơi vẻ ngoài của Morel cho phép đoán được rằng anh ta không thuộc về dòng giống người. Thế nên ông đã đưa kí ninh cho anh ta. Một ngày nào đó nhất thiết phải tìm ra một cách thức cho phép phân biệt con người với những thứ khác, sau đó ông nói to những gì đang suy tư, lập ra một tiêu chí để ta có thể căn cứ vào đó mà nói đây là một con người, còn kia thì không phải mặc cho vẻ bề ngoài, một thứ gì đó giống như các bảng lô–ga–rít đặc biệt cung cấp ngay tắp lự cho chúng ta các cách thức nhằm tự nhận ra mình trong đó, hoặc cũng có thể là các luật Nuremberg¹² mới… Các ông nhà báo kia đặc biệt tới đây từ xa đến thế – thẳng từ các tầng bậc trên cao của nền văn minh – các ông nhà báo kia có lẽ sẽ có thể làm được chuyện này, với sự trợ sức của khoa học hiện đại. Rồi ông đợi những lời chửi rủa lắng xuống để nói thêm, vênh váo như một con gà trống nhỏ bé trụi lông vì cả nghìn trận đấu, nhưng vẫn còn thiện chiến lắm: “Tôi còn cho anh ta đạn dược nữa.” Những tiếng “ô” và những tiếng “a” vang lên và ông hiểu chỉ nửa tiếng nữa là cùng ông sẽ lại được triệu tập đến chỗ toàn quyền, người mà ông vừa có một cuộc gặp đầy giông bão. “Đúng, tôi còn cho anh ta đạn dược. Các vị thử đặt mình vào địa vị của tôi đi: tôi không hề biết là đang đứng trước một tay hằn học, một kẻ điên giận. Từ sáu tuần nay tôi đi thị sát, để thanh tra một trong những vùng giới hạn lừng danh trong cuộc chiến chống lại ruồi tsé–tsé. Tôi chẳng biết gì cả. Một người da trắng từ bụi cỏ voi đi ra, nói với tôi rằng anh ta đã làm mất đạn dược săn bắn khi bơi qua sông Obo, và hỏi tôi có thể cho anh ta một ít không. Tôi bèn cho anh ta một ít. Anh ta nhận mình là nhà tự nhiên học và đang nghiên cứu động vật châu Phi; tôi nói với anh ta đó là một công việc cao quý, chỉ thế thôi.” Sau này khi, giống như mọi người, bị buộc phải vật lộn không ngừng với những “tại sao” và “như thế nào” của một vụ việc nơi bất kỳ ai rốt cuộc cũng chỉ còn nhìn thấy trái tim của chính mình, khi từ tất tật những chuyện ấy chỉ còn lại những đêm châu Phi dài dằng dặc đầy sao, lúc nào chúng cũng là người chiến thắng, Saint–Denis sẽ kể với thầy tu dòng Tên rằng vào thời điểm đó ông đã cảm thấy, ở bên cạnh, với một độ thính nhạy gần như mang tính thể xác, một sự hiện diện đầy lo sợ của phụ nữ. Cô lắng nghe ông nói – nhưng với một sự chú tâm làm ông phải quay đầu nhìn về phía cô như thể mình vừa được gọi tên.

12. Ám chỉ các điều luật phân biệt chủng tộc của Đức Quốc xã.

“Cô ấy đứng trong bóng tối, hai tay siết chặt lấy đầu tấm khăn san bằng casơmia màu xám, và trong sự bất động đầy thiết tha của cô ấy có tất tật những gì mà cho tới khi đó tôi mới chỉ dự cảm được qua các bi kịch Hy Lạp. Ngay lúc nhìn thấy cô ấy đứng đó, bất động, đằng sau đám đông hỗn loạn nho nhỏ thảm hại đang chửi rủa tôi bằng đủ thứ tông giọng, ngay khi bắt gặp ánh mắt cô ấy, tôi đã lập tức cảm thấy cô ấy có can dự trong vụ việc, rằng trong tất tật chuyện này có cô ấy, theo một cách nào đó, và cô ấy đứng về phía Morel. Tôi còn nhớ mình đã tự nhủ: ‘Kìa, kìa, kìa’, như một thằng ngu, nhưng vì mỉa mai thì ít mà là để tự vệ trước làn sóng thiết tha trong ánh mắt cô ấy thì nhiều hơn, nó ào xuống tôi và không thể nào lờ nó đi được. Thế nên khi đó dĩ nhiên tôi ở cách nghìn dặm việc ngờ đến những gì đang diễn ra đằng sau khuôn mặt xinh đẹp của cô ấy – tôi nói ‘khi đó’, mặc dù cho đến ngày hôm nay chúng ta cũng có tiến thêm được mấy đâu. Tất tật những gì người ta có thể nói đó là một câu chuyện nơi không thiếu chỗ, chỗ cho cha và cho tôi, và cho các đàn voi, thậm chí còn cho cả nhiều thứ khác nữa – cho tất tật những gì còn chưa sinh ra đời, chẳng hạn. Nhưng vào thời điểm đó, tất nhiên, tôi chẳng hề ngờ tới điều gì hết.”

Ông ném vào đống lửa vài cành cây nhỏ, những lưỡi lửa bùng lên, xích lại gần nhau, rồi lại đằm xuống. Thầy tu dòng Tên dõi nhìn bóng tối.

“Rốt cuộc, Saint–Denis nói, rốt cuộc, cha cũng biết đấy, có lẽ bởi vì tôi đã sống một mình quá lâu, tôi tin đó trước hết là một câu chuyện về nỗi cô đơn. Tôi tin rằng cái tay ấy, tay Morel đó, có nhu cầu bầu bạn rất lớn, anh ta cảm thấy ở bên cạnh mình một cái hố khủng khiếp, một sự trống rỗng khủng khiếp, đến nỗi anh ta cần đến tất tật các đàn voi của châu Phi để lấp cho đầy, và vậy hẳn vẫn còn chưa đủ. Cha cũng thấy là anh ta đã đi rất xa, thưa cha, nhưng tôi chắc chắn rằng theo ý cha, chủ yếu đó là vì anh ta đã nhầm đường lạc lối.” Saint–Denis ngừng nói một lúc để kết nối trở lại với sự im lặng của đêm, với đàn những ngọn đồi, túm tụm lại dưới chân họ cho đến mãi tận các giới hạn của ánh trăng.

“Chắc hẳn người ta đã bắt gặp ánh mắt của tôi, vì nhiều cái đầu ngoảnh về phía Minna, có vài tiếng cười và một giọng nói đầy vẻ châm biếm: ‘Chắc ông cũng biết là Minna đã ký tên?’ Người ta kể câu chuyện bản kiến nghị và việc cô đã ký. ‘Đến đây uống một cốc với chúng tôi đi’, tôi nói với cô ấy. Cô ấy từ chối. Cô ấy không có thời gian, cô ấy phải trông coi mấy người bồi, phải lo cái máy pickup. Cô ấy quay lưng bỏ đi. Tôi bỗng có, chẳng biết tại sao nữa, cảm giác ngu ngốc là đánh mất cô ấy mãi mãi. Cô ấy đi thay một cái đĩa mới. Remember the forgotten men hay cái gì đó tương tự. Nhưng cô ấy quay trở lại ngồi xuống bàn chúng tôi gần như ngay lập tức, như thể không cưỡng nổi. Rõ ràng là cô ấy hẳn phải quan tâm đến những gì chúng tôi đang nói. Chúng tôi vẫn nói đến Morel, tất nhiên rồi. Anh ta không còn đạn dược, trừ vài viên đạn mà tôi đã đưa cho anh ta, anh ta sẽ không thể trụ vững thêm lâu nữa trong rừng, anh ta sẽ đầu hàng. Đứng, ai đó nói thêm, anh ta tiêu rồi, và thật khó thấy được lũ voi sẽ có thể làm gì cho anh ta. Đột nhiên, tôi thấy chán ngán: đang lơ lửng một bầu không khí của trò săn người, và một cuộc thanh toán bí hiểm chỉ có Chúa mới hiểu nổi của mọi người với chính mình trong cái góc nhỏ của mình. Điều này đặc biệt rõ ở Orsini. Ông ta không ngồi cùng bàn với tôi – tôi nghĩ ông ta khinh bỉ tôi, ông ta buộc tội tôi, từ độ cao của hai mươi thế kỷ nền văn minh rất trắng, là đã ‘nhọ hóa’ – nhưng giọng nói của ông ta đuổi theo tôi sang tận đầu bên kia hàng hiên, cái giọng mà ta không thể nào đem ra trách cứ, và phải biết chấp nhận cùng mọi giọng nói khác của bóng đêm. Ông ta đang nói chuyện với đám nhà báo. Họ tạo quanh ông ta một vòng tròn kính cẩn, bởi vì đúng ông ta là người đầu tiên ‘thấy rõ’. Ông ta đang kịch liệt phản đối ‘sự bỏ bẵng mang tính tội ác của chính quyền’ và tố cáo sai lầm không thể sửa chữa phạm đến uy tín của người da trắng tại châu Phi. Ông ta cũng nói đến một số sự đồng lõa ‘ở cấp cao’ và ở đây, về Morel ông ta có một câu rất lạ, một câu thực sự đi rất xa. Bằng cái giọng vống lên và đầy phấn hứng bởi cảm giác về bất công ấy – Chúa ơi, tôi lại đang nói bằng giọng của ông ta đây – đột nhiên ông ta hét lên, với một âm sắc kỳ khôi, vừa hoan hỉ vừa nhạo báng: ‘Và đừng quên, thưa các ông, rằng đó chính là thứ mà ở chỗ các ông người ta gọi là một kẻ lý tưởng chủ nghĩa!’ Chưa từng bao giờ tôi nghe thấy lòng thù hận đến đập vào gần sự thật tới mức ấy. Bởi theo một cách thức cũng khó hiểu, xảo quyệt và đầy hận thù nào đó giống như bản thân ý nghĩ của Orsini, tôi thấy như thể ông ta đã nhắm trúng hồng tâm, và giọng nói của ông ta gióng lên, một cách bí hiểm nhưng với một sự vang âm không thể phản bác, tiếng chuông báo tử và sự lụn bại của một đàn thú lớn khác rất cổ xưa, của những con thú khổng lồ vụng về và gây nhiều xúc động, nhiệt tình chạy theo một lý tưởng nào đó về phẩm giá con người, thậm chí còn chưa nói đến sự độ lượng, công lý hay tự do. Phải tin là, từ lý tưởng mất đi này đến lý tưởng mất đi khác, từ nỗi thất vọng này qua nỗi thất vọng khác, một trong số họ đã trở thành amok, chẳng còn biết phải hướng vào đâu nữa, đã giạt vào châu Phi đen để được chết bên cạnh những con voi to lớn cuối cùng! Lẽ dĩ nhiên ở trong đó có một hình ảnh của sự tuyệt vọng và lụn bại mà Orsini hẳn đã không bỏ lỡ dịp trông thấy. Nhưng ông ta đi xa hơn, còn xa hơn nữa, với một sự hài hước khó cưỡng, và tôi sẽ nhớ mãi câu cuối cùng của ông ta, như một trong những thời khắc đẹp của đời tôi:

“– Và tôi sẽ nói, thưa các ngài, tôi sẽ nói với các ngài rằng: đó là một kẻ nhân đạo! – Thiếu điều thì tôi đã đứng dậy đến bắt tay ông ta. Trong một khoảnh khắc, tôi gần như tin ông ta có khiếu hài hước, có tài cô đọng niềm hy vọng và nỗi tuyệt vọng của biết bao người trong số chúng ta trong một hình ảnh rất buồn cười. Nhưng không phải vậy, hoàn toàn không phải vậy. Ông ta chỉ đang miêu tả kẻ thù mà thôi. Ông ta không có khả năng hài hước, Orsini ấy mà, ông ta không có khả năng có được sự lịch thiệp ấy đối với kẻ thù. Đó chỉ đơn thuần là một người gào lên ở nơi nào thấy khó chịu mà thôi.’ Saint–Denis lắc đầu.

“Dầu vậy, có một điều mà tôi sẽ không bao giờ hiểu được hoàn toàn: tại sao Orsini lại, ngay từ đầu, biến câu chuyện này thành tấn thảm kịch riêng như thể đối với ông ta đó là một vấn đề sống còn? Cha sẽ nói rằng ông ta đúng, rằng xét cho cùng thì chính là như vậy, là ông ta hành động vì chính mình – và tức là, cho đến cuối cùng, ‘ông ta đã không bị đánh lừa’, tôi dùng lại cái câu ưa thích của ông ta – nhưng điều này đâu có nói lên điều gì, vì một dự cảm về những gì đợi sẵn ông ta hẳn đã, ngược lại, xui khiến ông ta giữ im lặng. Có lẽ ông ta đã trình bày tất tật những lý do đó khi hét lên, với một niềm tin sâu sắc: ‘đó là một kẻ lý tưởng chủ nghĩa!’, nhưng vậy thì phải cho rằng cuộc đấu tay đôi mà ông ta tiến hành với Morel mang tính tuyệt đối vô vị lợi và gần như thuần khiết, vì nỗi ám ảnh kỳ lạ nơi ông ta, nghĩ rằng mình bị thách thức bởi tất tật những gì, gần hay xa, chạm đến chủ nghĩa lý tưởng, dẫu sao cũng chứng tỏ một thiên hướng sâu sắc, gây đau lòng. Tôi vẫn còn nhớ câu nói cuối cùng của ông ta, được nói ra với một lối cường điệu như thể để dành nó cho vài thứ quyền năng huyền thuật mà lúc nào ông ta cũng cảm thấy mình được bao bọc ở trong và bị chúng đe dọa, mà ông ta luôn luôn thấy có dấu vết trong mọi vụ việc con người: ‘Trước sự kém cỏi của chính quyền, không có khả năng hành động vì có một số kẻ phản bội luồn vào hàng ngũ, sẽ sớm có vài thợ săn già đầy quyết tâm buộc phải tự giải quyết lấy việc này thôi!’ Tôi đi ra xa. Tôi vội vã để không phải ở lại đó nữa, để khỏi phải phó mặc mình cho cái âm sắc giọng nói ấy, cho cái sự tầm thường rốt cuộc cũng trở nên xủng xoẻng ấy, và rốt cuộc phỉ nhổ cả thế giới trong sự nhỏ mọn của nó. Đó là một trong những thời điểm khi ta thấy cần toàn bộ độ mênh mông mà con mắt có thể giúp ta khám phá xung quanh, trên mặt đất và trên bầu trời để ta có thể được yên tâm về chính mình. Một khoảnh khắc khi ta cần nối dài, và khi trọng lượng, chính bản thân sự tồn tại của vật chất, khiến ta mơ đến một tình bạn bất khả nào đó. Tôi vội vã đi ra bên ngoài, rốt cuộc cũng được quay trở lại với những vì sao của tôi, bởi vì chính từ cái đó, đúng không nào, mà châu Phi già cỗi của chúng ta đã được tạo ra, khi mà ta biết nhìn nó đúng cách.” Saint–Denis hơi ngẩng mặt lên nhìn trời, nó ở khắp nơi, mênh mông đến nỗi trông như là thật gần. “Ngay trong tầm tay với, có đúng không”, ông nói, với một sự yên ả mà dường như giọng nói của ông hút được từ tận nguồn của mọi sự bình thản. “Tôi đã rất buồn, và tôi tin là từ tối hôm ấy, mỗi lần nghĩ đến Orsini, thì không phải với lòng căm ghét nữa, mà là với một sự thấu hiểu rốt cuộc đã khiến tôi xích lại gần ông ta. Tôi vẫn còn nhìn thấy ông ta, vận đồ trắng, với cặp môi méo xệch một cách hằn học vì một kiểu nhận thức tổng thể về thế giới – một sự sáng suốt để tiện – ta không thể gọi đó là một nụ cười được – chống lại, với chút sức lực cuối cùng, tất cả những ai, giống như Morel, tìm cách làm vang lên quá to và quá rõ danh dự làm người, đòi hỏi ở chúng ta một sự hào phóng nơi hẳn sẽ dễ dàng có chỗ cho tất tật những điều tuyệt diệu của tự nhiên – đúng, tôi vẫn thấy ông ta và hẳn tôi sẽ luôn luôn thấy ông ta, cặp mắt thống thiết vì thù hận quá nhiều, giơ nắm đấm lên trong một động tác chủ yếu toát ra sự bất lực của những nắm đấm. Thất học, chỉ biết viết gọi là, điều mà ông ta che giấu bên dưới một lối nói năng hùng hồn không thể chấp nhận, và những câu có sẵn, được lựa chọn một cách khéo léo, thế nhưng ông ta lại là người đầu tiên hiểu Morel và vấn đề chính yếu đích thực của vụ việc: điều này cho thấy một tình huynh đệ kỳ quặc. Có lẽ cả hai đều có cùng một nỗi ám ảnh sâu sắc và dai dẳng, nhưng một người thì tuân theo đó còn người kia thì lao vào chống lại nó với toàn bộ lòng điên giận ti tiện của mình. Có lẽ cả hai đều bị tra tấn bởi cùng một nỗi khát khao, nhưng họ nổi loạn chống lại nó theo hai cách đối nghịch và chúng đã định trước là họ phải va vào nhau. Thật ra, tôi cũng chẳng biết gì. Mọi điều đều để ngỏ cho mọi thứ trong vụ việc này. Ta có thể bước vào, mang theo đồ ăn của mình. Đôi khi, tôi nảy ra ý nghĩ rằng Orsini đã bảo vệ theo một lối đầy thù hận, nhưng chẳng phải là không kèm với một sự can đảm nào đó của con chó sủa càn, sự nhỏ mọn của chính ông ta chống lại một quan niệm quá cao cấp về con người – cái quan niệm loại trừ ông ta. Hẳn Orsini sẵn sàng tự khinh bỉ chính mình – vì ông ta cũng không bị lừa về bản thân – nhưng chắc chắn ông ta không sẵn sàng chấp nhận rằng cái ý kiến còn hơn cả mức khiêm nhường mà ông ta có về bản thân mình lại có thể loại trừ ông ta khỏi phần còn lại của nhân loại. Ngược lại. Hẳn ông ta thấy ở đó một dấu hiệu của sự thuộc về. Ông ta dùng hết sức lực để kéo về phía mình, xuống phía dưới, cái tấm chăn, mà Morel giữ chặt đầu kia ở rất cao, và ông ta tìm cách trùm nó lên mình, bằng mọi giá ông ta muốn chứng minh là mình không bị loại trừ. Trong thâm tâm, chắc ông ta phải mang một nhu cầu về tình huynh đệ lớn đến xé lòng.” Saint–Denis ngừng lời. Có lẽ ông đã cảm thấy điều gì đó thật mâu thuẫn giữa cảm tình mà những lời của ông để lộ ra và tình huynh đệ duy nhất mà bản thân ông đòi cho mình, tình huynh đệ của các vì sao. Nhưng ông cũng biết rằng các mâu thuẫn là món tiền chuộc của mọi sự thật gần như thuộc về con người. Ông nhún vai. “Chắc tôi làm cha phát chán với Orsini rồi. Tôi chắc chắn là cha không quan tâm đến ông ta, nhưng cả điều này cũng thuộc vào một số phận mà ông ta không ngừng chống lại. Và tôi cũng biết rằng khi ta bóp thật mạnh các tâm hồn giống như bóp các tuýp thuốc đánh răng, thế nào ta cũng sẽ làm phòi ra vài giọt rất tinh khiết. Thôi ta sẽ, nếu cha muốn, để Orsini lại đó. Ở những tầm cao này ông ta không có chỗ. Thế là tôi rời khỏi hàng hiên và tiến ra cửa. Tôi đang đứng bên dưới khải hoàn môn lô bịch tạo thành lối vào cho Người Tchad thì cảm thấy một bàn tay đặt lên tay mình. Tôi gầm gừ: thỉnh thoảng, những cô gái da đen – nếu không phải lũ con trai – dám làm như thế đấy, với những lời đề nghị khúm núm của chúng, về một dịch vụ cụ thể, nhanh chóng được thực thi giữa các sạp hàng không người ngoài chợ. Nhưng đó là Minna. ‘Tôi có thể nói chuyện với ông một lúc không?’ Tôi không muốn nói chuyện với cô ấy lắm. Kể từ khi biết cô ấy, mỗi lần đến Fort–Lamy, tôi đều tránh nói chuyện với cô ấy, thậm chí tránh nhìn cô ấy quá nhiều. Tôi sống một mình, trong vùng trảng bụi, không kỷ niệm, và thật tệ nếu quay về sống chín tháng trong rừng với hình ảnh một cô gái như cô ấy trong mắt. Ngứa ngáy lắm, ngứa ngáy đến nỗi tạo cảm giác đã không chọn cuộc đời mình, mà đã hụt mất nó. Tôi đáp là được, dĩ nhiên rồi. Tôi hy vọng qua đây cha sẽ rút ra kết luận là tôi có một khí chất mạnh mẽ, không sợ đương đầu với nguy hiểm.”

XVI

“Cô ấy mời tôi lên phòng. Khách sạn Người Tchad được xây theo phong cách đẹp nhất của triển lãm thuộc địa năm 1937, và phòng cô ấy nằm ở đỉnh một cầu thang xoáy trôn ốc, tại một trong hai tòa tháp trên đó có đặt khải hoàn môn tôi đã nhắc với cha. Tôi phải nói rằng cô ấy đã sắp xếp căn phòng rất có gu. Ta thấy rõ những gì cô ấy có thể làm với một ngôi nhà đúng nghĩa, với một ‘home’, như người Anh vẫn nói… Vậy đấy.

Họ chẳng bao giờ lên đây đâu, cô ấy nói, chẳng bao giờ. Cô ấy chăm chú nhìn tôi, với chút thách thức, sẵn sàng tự vệ, tự biện hộ, nhưng tôi tuyệt đối không sẵn lòng khởi sự dạng tranh luận đó, nó có thực sự quan trọng lắm đâu. Tôi còn nhớ chủ yếu mình thấy choáng trước các bức tranh đính trên tường; trong tâm trí tôi chúng gọi nhớ tôi cũng chẳng rõ nữa một kỷ niệm thơ ấu mơ hồ và thậm chí cả kỷ niệm về bố mẹ tôi. Đúng, tôi nghĩ, cô ấy có lý khi không để cho họ lên đây. Điều đó có nguy cơ làm họ thấy phiền khi đang có những rung cảm. Như cha cũng thấy đấy, tôi đặc biệt không sẵn lòng. Tôi quay sang nhìn cô ấy, cái cô gái trẻ cao lớn mang bộ tóc vàng, một phụ nữ Đức – chẳng thể nào nhầm được về điều này – với khuôn mặt rất tái và đôi mắt – nói thế nào nhỉ? – không có gì chung với tất tật những thứ đó. Đột nhiên tôi muốn hỏi cô ấy: cô làm gì ở đây? Tại sao cô lại ở đây – lẽ dĩ nhiên ta có thể đặt câu hỏi này cho rất nhiều người tại Tchad, điều đó khiến cho ta chẳng bao giờ đặt nó ra. Tôi cũng thấy như thể cô ấy đã uống một chút. Cặp mắt cô ấy long lanh, mí mọng đỏ và mặt phừng phừng niềm mê đắm: cô ấy không tự kìm giữ nữa, không che giấu nữa như lúc còn ở dưới, mới khi trước, ngoài hàng hiên, giữa đám khách. Không còn dấu vết nào nữa của sự quy thuận trong dáng điệu của cô ấy, và cô ấy không còn phủ tấm khăn san lên người, như là thứ duy nhất trên đời có thể bảo vệ cô ấy, mà ngẩng cao đầu, với một dáng vẻ gần như là chiến thắng, đúng, và thách thức nữa. Tôi không biết tại sao, tôi thấy một chút ác cảm, một nỗi căm hận gần như mang tính thể xác. Cô ấy đi đi lại trong phòng với những cử chỉ nhanh và đột ngột, có chút máy móc. Cô ấy có vẻ đang vội vã. Một chai cognac trên bàn và chỉ có một cái cốc. Tôi quan sát cô ấy chăm chú hơn, và cô ấy lắc đầu, với một nụ cười gần như là khinh bỉ.

Ôi không, cô ấy nói, tôi không say rượu đâu. Tất nhiên, cũng có những lúc tôi uống một cốc cùng bản thân tôi. Cô ấy nói tiếng Pháp không thạo lắm. Dầu thế nào thì âm sắc của cô ấy cũng quá nặng, cô ấy gần như nói ‘che’ thay vì je¹³ và giọng cô ấy thiếu chững chạc, thiếu kín đáo, cô ấy nói quá to.

13. Ngôi thứ nhất số ít của tiếng Pháp.

“– Nhưng tối nay, tôi đã chạm cốc với một người không có mặt ở đây.

“Tôi xin thú nhận là vào khoảnh khắc đó tôi cũng đã phạm phải một sai lầm mà tất cả mọi người đều từng phạm. Thật quá dễ khiến người ta nhầm lẫn, quá sức tiện. Tôi có biết chút ít về câu chuyện của cô gái này, và nhất là tôi biết rõ câu chuyện của Berlin, chiến tranh, thành phố bị tấn công ào ạt rồi bị chiếm đóng, cuộc trả thù, những đống đổ nát, nỗi khó sống và rồi những người đàn ông đã sử dụng cô ấy cho các nhu cầu hèn mọn của bọn họ. Lẽ ra tôi phải hiểu tại sao cô ấy lại thấy cảm tình với Morel và chiến dịch mà anh ta đang tiến hành để bảo vệ tự nhiên. Tôi đã nhầm, giống như mọi người khác, tôi đã chọn, cả tôi cũng thế, con đường của sự hạ đẳng, tức là dễ nhất để giải thích cho hành xử của con người, và điều đó chẳng hề mang lại vinh dự cho tôi… Đó chính là khía cạnh địa ngục của vụ việc này. Người ta cứ tưởng đâu mình đang ở chỗ của người khác, nhưng ta chỉ đang ở nhà mình mà thôi. Thế nên tôi tự nhủ rằng cô gái này, ở tuổi hăm ba đã chứng kiến tất tật những gì nhân loại có thể trưng bày làm cuộc biểu diễn cho sự bẩn thỉu, những lúc nào nó cố gắng tí chút, và Minna lúc này hẳn phải cảm thấy một niềm vui xấu xa trước ý nghĩ ở tận sâu trong vùng trảng bụi châu Phi có một người đàn ông về cơ bản là đã tiến hành cuộc chiến tranh du kích chống lại chúng ta, đã mang vũ khí và hành lý chuyển sang phe của lũ voi. Đột nhiên tôi thấy… cô gái Berlin ấy khóa cửa phòng lại, rồi nói ‘Prosit’, giơ cốc lên chúc sức khỏe một kẻ điên giận giống như cô ấy, người đã đứng lên chống lại kẻ thù chung. Nỗi hận thù ấy mà. Tôi đã thấy điều đó ngay tắp lự, với một sự mau chóng nói lên rất nhiều điều, chủ yếu về màu mắt của chính tôi. Thật không thế nào nhầm lẫn hoàn toàn hơn thế được.” Người đang nghe Saint–Denis nói trong sự im lìm của những ngọn đồi cảm nhận qua vẻ chua chát nơi giọng nói của ông già châu Phi rằng nhầm lẫn này sẽ còn đi theo ông mãi mãi.

“Tôi chẳng biết có bao giờ tôi diễn đạt được cho thật gãy gọn về chuyện này hay không. Hẳn là trong đó, từ phần tôi, có một định kiến. Một dạng nghi ngờ theo bản năng đối với những con người đã phải chịu quá nhiều đau khổ. Nỗi tức tối mà ta cảm thấy dẫu chẳng hề muốn khi những người què cụt làm tổn thương cái nhìn của chúng ta theo một cách thức hơi quá tàn nhẫn. Cả cái ý tưởng rằng những ai từng chịu quá nhiều đau khổ không còn đủ khả năng… để thân thiết với ta nữa, bởi vì mọi điều rồi lại dẫn tới đó mà thôi. Rằng họ không còn khả năng tin tưởng, lạc quan, hạnh phúc, ý nghĩ rằng theo cách nào đó người ta đã làm họ hỏng hoàn toàn. Đó là những kẻ quấy rầy, lẽ dĩ nhiên ta thấy thông cảm với những bất hạnh của họ, nhưng ta cũng trách họ vì đã sống sót sau đó. Cũng có chút nhân danh ý nghĩ này mà các lý thuyết gia Đức về phân biệt chủng tộc đã rao giảng sự hủy diệt người Do Thái: người ta đã bắt họ chịu quá nhiều đau khổ, thế nên kể từ nay họ chẳng thể còn là cái gì khác ngoài kẻ thù của loài người. Đó là phản ứng đầu tiên của tôi – kèm với, sẽ là đúng khi nói vậy, đôi chút thương hại. Tôi đã thành thực tin sợi dây liên hệ duy nhất giữa cô gái này và Morel là một mối thông giao của căm hận và khinh bỉ. Rằng đây là một câu chuyện về phẩm giá con người, về lòng tin con người bị đẩy đến mức cực điểm, vượt quá mọi đường ranh giới từng được khám phá, cũng là một cuộc nổi loạn nữa, chống lại thứ luật lệ hà khắc áp lên chúng ta – đó là điều tôi thấy thực sự khó hình dung. Nhưng tôi phải nói rằng cô ấy đã không tạo thuận tiện cho chúng ta, cái cô gái ấy, cái cô Minna ấy.

Tôi muốn cảm ơn ông, cô ấy nói, vẻ trang trọng, như thể cô ấy đang tạo ra giữa chúng tôi một sợi dây liên hệ chính thức. Ich wollte Ihnen danken, tôi dịch câu nói ấy trong đầu, dẫu không hề muốn, theo một cách thức đầy gây hấn. Cô ấy rút một điếu thuốc lá và châm lửa.

“Tôi muốn cảm ơn ông vì đã giúp anh ấy. Vì đã cho anh ấy thuốc men và đạn dược và đã không giao nộp anh ấy cho cảnh sát. Ít nhất thì ông cũng hiểu.” “Không, Chúa ơi, tôi có hiểu đâu!” Giọng Saint–Denis vống lên với một sự dữ tợn đầy chế giễu. “Không, tôi đã không hiểu gì cả – nhưng tôi đã nói với cha rồi, cô gái này không làm mọi chuyện trở nên đơn giản giúp chúng ta. Bởi vì cha có biết cô ấy làm gì không, đùng một cái? Có lẽ cô ấy đã đọc thấy điều gì đó trong mắt tôi – thật khó mà không dõi mắt theo cô ấy… Dẫu sao thì cô ấy cũng mỉm cười với tôi – kiểu cười mạnh mẽ nhất ấy, tôi thề với cha, đến nỗi trào nước mắt – cô ấy mỉm cười và tháo sợi dây buộc cái pe nhoa. Rồi cô ấy mở hé nó ra. ‘Ông có muốn?’ cô ấy hỏi. Cô ấy đứng đó, hai tay chống nạnh, cái pe nhoa mở hé, ngẩng cao đầu nhìn tôi. Cô ấy nghĩ về đàn ông như thế đấy, và cô ấy nhất định muốn nói với tôi rằng tôi không được miễn trừ. ‘Ông muốn không, cô ấy nói. Đối với tôi, chuyện này chả có ý nghĩa gì, nó không tồn tại, nó chưa bao giờ tồn tại, nó không vấy bẩn được nữa. Thế nên, nếu nó có thể làm ông thích…’ Cô ấy lại mỉm cười với tôi, hơi giống một nữ y tá, một xơ từ thiện… Người ta hay nói rằng những cô gái ấy, sau khi Berlin bị chiếm, tất tật đều trở thành những người bị rối loạn về tình dục, những người mắc chứng hysteria.” Saint–Denis lắc lắc đầu, vẻ tức tối.

“Phải tự mình xoay xở ở trong đó thì mới có thể hiểu được. Phải chứng kiến vẻ cao ngạo ấy, thật là đặc trưng có phải không, của Herrenvolka¹⁴. ‘Đối với tôi, chuyện này chả có ý nghĩa gì, nó không tồn tại, nó chưa bao giờ tồn tại… nó không vấy bẩn được nữa.’ Tôi vẫn nghe thấy cô ấy bình thản tuyên bố điều đó, và với âm sắc chiến thắng, như thể chưa từng có kẻ nào trèo lên người cô ấy bao giờ. Cô ấy muốn nói gì? Rằng những thứ như vậy không thể làm ta bị bẩn nữa? Có phải như thế nghĩa là cô ấy muốn rửa sạch khỏi quá khứ, tìm lại một dạng trinh tiết nào đó? Rũ bỏ kỷ niệm? Cô ấy muốn giật lại Berlin từ tay người Nga, hay là gì? Hay cô ấy chỉ là một đứa trẻ đang cố tự vệ, một con nhóc chiến đấu thật oanh liệt, nó tìm cách giảm thiểu tác động của những gì từng giáng lên nó, gây hại cho nó nhiều nhất? Dẫu là thế nào, thì cô ấy cũng vẫn đứng đó trước mặt tôi, cái pe nhoa mở hé và…”

14. Từ rất đặc trưng trong tự vị Đức Quốc xã, ý nói người Đức là một dân tộc thượng đẳng, ông chủ.

Saint–Denis siết mạnh hai tay lại với nhau, như để đè nát khoảng trống rỗng.

“Tôi đã không chạm vào người cô ấy. Vì sự tôn trọng con người – xét cho cùng thì ai cũng có riêng cho mình một lũ voi. Tôi cần được đảm bảo về bản thân mình. Ít nhất, đó là những lời biện minh mà ngày hôm nay tôi tạo cho mình. Tôi tin chủ yếu là tôi bị bất ngờ và tôi phản xạ chậm, vậy thôi. Nói tóm lại, tôi đã không có một đêm không thể quên trong vòng tay cô ấy, thậm chí không có cả năm phút cần thiết cho một người đàn ông để được sung sướng hoàn toàn trên cõi đời. Thậm chí tôi còn tin rằng ánh mắt tôi chắc phải thể hiện một sự thương hại nào đó, bởi vì cô ấy khép cái pe nhoa lại, vẻ hơi nôn nóng, rót đầy rượu vào cốc, giống mấy cô gái muốn chứng tỏ cho ta thấy rằng tửu lượng của họ rất cao.

“– Cô uống nhiều quá đấy, tôi nói với cô ấy. Đó là tất tật những gì tôi có thể nói để cho cô ấy thấy rằng không phải là tôi hờ hững với cô ấy. Cô ấy đặt cốc xuống. Lẽ dĩ nhiên, cô ấy khóc.

“– Anh ấy ở đâu?

“Tôi không biết trong giọng nói đó có cái gì, một niềm mê đắm bất chợt nào, nhưng tôi còn nhớ rất rõ mình đã nghĩ: thực sự là có những người sao mà may mắn. Tôi năm mươi lăm tuổi, và thế nhưng, tôi sẵn sàng cho đi rất nhiều thứ để được ở vào vị trí của Morel, và đúng lúc đó, tin tôi đi, vị trí của anh ta không phải là ở cách đó năm trăm cây số, tận sâu vùng trảng bụi của Oulé đâu, mà ngay trong giọng nói ấy. Và cô ấy hỏi tôi anh ta ở đâu!” Saint–Denis nhìn thầy tu dòng Tên với vẻ gần như hãi hùng và cha Tassin gật đầu tán thành để cho thấy là ông cũng coi chuyện ấy là rất đáng kinh ngạc.

“– Thưa cô, tôi nói với cô ấy, cùng một chút, cầu Chúa tha tội cho con, độc ác, tôi biết rõ là cô sẵn sàng chạy bổ đến chốn rừng sâu nước độc để cầm tay anh ta và tìm cách cứu anh ta, nhưng phải biết suy nghĩ chứ. Tôi sẽ thú nhận với cô một điều. Tôi đã không tình cờ gặp anh ta ở một góc rừng. Tôi đã khuấy trời đạp đất để biết xem anh ta ở đâu, để tiếp xúc được với anh ta, tìm cách khuyên giải anh ta. Tôi đã không thành công, như cô thấy đấy. Cô ấy không nói gì, lại cầm điếu thuốc lá lên, nhìn tôi bằng cặp mắt màu ghi nhiều phòng bị để không hé lộ cho tôi biết điều mà cô ấy nghĩ về tôi – chắc cô ấy tự nhủ tôi là một thằng ngu khốn khổ.” Thầy tu dòng Tên gục gặc đầu thật nhanh để phản đối, như để diễn đạt sự thiếu nhất trí đầy lịch thiệp của ông.

o0o

“Từ nhiều tuần nay, tôi nói tiếp, những tiếng trống tam–tam chỉ nhắc đến anh ta ở trong rừng, và tôi là người da trắng còn sống cuối cùng hiểu được ngôn ngữ của những cái trống châu Phi. Điều mà chúng nói không báo trước điều gì tốt lành, cả cho Morel, cả cho sự yên bình của lãnh thổ, cả cho các bộ lạc. Một truyền thuyết đang được tạo dựng, và tôi biết Morel sẽ rất khó mà thoát được khỏi đó. Những tiếng trống tam–tam nói thứ ngôn ngữ của thù hận, và tôi thề với cô rằng không hề có gì liên quan đến voi. Đó là điều tôi đặc biệt muốn nói với Morel. Giải thích với anh ta rằng anh ta đang bị lỡm. Vì tôi có thể nói với cô, và tôi vừa nói với ông toàn quyền, rằng Morel không còn đơn độc, anh ta đã rơi vào tay một trong những kẻ phá rối chính trị mà chúng tôi đã tiêm nhiễm, tại các trường học của chúng tôi, tại các trường đại học của chúng tôi, và nhất là thông qua những lời nói của chúng tôi, những định kiến của chúng tôi, cách hành xử của chúng tôi, tấm gương của chúng tôi, tất tật những điều xấu xa mà chúng tôi mắc phải từ rất lâu: phân biệt chủng tộc, chủ nghĩa quốc gia phi lý, những giấc mơ thống trị, quyền lực, bành trướng, đam mê chính trị, mọi thứ.

“Tôi là một tèn Phi đã quá già nên chẳng thể đôi khi không mơ, cả tôi nữa, về sự độc lập của châu Phi, về hợp chủng quốc Phi, nhưng điều mà tôi muốn tránh cho một chủng người mà tôi yêu quý, đó là những nước Đức mới của châu Phi và những Napoléon da đen mới, những Mussolini mới của đạo Hồi, những Hitler mới của một thứ phân biệt chủng tộc lộn ngược. Thế nhưng, những nốt đó, cái tai đầy kinh nghiệm của tôi đã dễ dàng nhận ra trong ngôn ngữ của những cái trống tam–tam. Bởi vậy cho nên tôi muốn, bằng mọi giá, gặp Morel, mặc dù xét về phương diện lãnh thổ mà nói – dù có phải là công chức quan liêu hay không – anh ta không nằm trong địa phận mà tôi quản lý. Tại vùng của tôi, các bộ lạc yên lành, tôi đã chịu trách nhiệm về họ từ hai mươi năm nay và tôi thề với cô rằng, chừng nào tôi còn ở đó, sẽ chẳng có ai đến tiêm nhiễm cho họ được. Ở chỗ tôi vẫn còn có các xó xỉnh nơi người bản xứ sống trên cây – tôi sẽ chẳng là người buộc họ phải xuống đất đâu. Tất tật những gì mà tôi sẵn lòng làm là giữ lấy vài cành cây sẵn đó cho những người sống sót khỏi thời đại nguyên tử. Tôi biết rõ rằng người ta chẳng mấy ủng hộ tôi tại các thủ phủ hành chính, và ở đó người ta sốt ruột đợi một cơn cáu kỉnh ra trò xảy tới để giúp họ rũ được khỏi tôi. Tôi cũng biết mình là một kẻ lạc hậu, một sự lạc thời sống động, lại còn không được trí tuệ cho lắm, và rằng tại châu Phi tôi đã học được tình yêu của người nông dân da đen, thứ vốn không mấy ăn nhập với tình yêu của ‘tiến bộ’. Thậm chí tôi lại còn ngây thơ đến độ mơ rằng sự độc lập của châu Phi một ngày nào đó sẽ đến vì lợi ích của người châu Phi, nhưng tôi cũng biết rằng giữa Đông và Tây, những cuộc đấu còn để ngỏ trong việc tranh giành linh hồn châu Phi. Cái linh hồn châu Phi này vốn dĩ là một nguồn vô hạn độ nguyên liệu và là một nơi tiêu thụ các sản phẩm mà chúng ta làm ra, chẳng phải vậy sao. Cũng đúng là tôi tin vào các vật thờ của những người da đen của tôi nhiều hơn là tin trò nhố nhăng chính trị và công nghiệp mà người ta muốn dùng để nhấn chìm họ. Không có gì phải nghi ngờ; tôi là một sự lạc thời, một kẻ sống sót của một kỷ địa chất đã qua – kìa, thì cũng giống lũ voi thôi, vì ta đang nhắc đến chúng. Xét cho cùng, bản thân tôi cũng là một con voi.

“Đó là một số điều mà tôi nóng lòng muốn nói với Morel. Nói cho anh ta biết sự ngụy tín đang vây bủa anh ta, một tối nào đó dịch cho anh ta hiểu ngôn ngữ của những cái trống tam–tam, nhất là ngăn anh ta đến quá gần địa phận của tôi – và tôi sẵn sàng găm một lượng chì vào mông anh ta, nếu như anh ta không hiểu hoặc cứ khăng khăng làm theo ý mình. Tuy nhiên, tôi đã tin vào sự thực tâm của anh ta, mũi của tôi thính và tôi không nhầm lẫn về những thứ như thế.

“Tôi chẳng hề hay biết anh ta có thể ở nơi nào, vì cái lý do tuyệt hảo là anh ta được thông báo đang có mặt ở mọi nơi cùng một lúc – tại mọi khu chợ, những người kể chuyện khoe đã gặp anh ta – thường là trên một con ngựa có cánh và tay cầm một thanh gươm lửa. Vài người, lúc nào cũng đúng là những người ấy, nói mình được anh ta giao chuyển đi những thông điệp đáng ngại. Chẳng gì có thể sánh được với những cái trống tam–tam trong việc xây dụng một huyền thoại – chúng ta đã biết được điều này quá rõ, ở bên châu Âu. Rốt cuộc, tôi phái người bồi của tôi, N’Gola – cậu ta là con trai của pháp sư lớn nhất và hẳn là cuối cùng của người Oulé, – về nhà gặp cha, để nhờ ông ấy giúp tôi. Dwala là một người bạn lâu năm, một người tạo phép mầu vĩ đại – ông ấy có thể làm trời mưa khi cần, làm sống lại một số người đã chết, và trục quỷ khỏi người chúng ta nếu chúng chưa ở đó quá lâu và nếu ta không tự thỉnh chúng đến. Đó là một con người rất vĩ đại, người sẽ mang lại vinh dự cho bất kỳ đất nước nào. Tôi kính trọng ông ấy một cách sâu sắc. Tôi chắc chắn là ông ấy sẽ hiểu và tôi đã không nhầm.

“Ba hôm sau, N’Gola trở lại, nói với tôi rằng cha cậu ta mời tôi đến gặp.

“Tôi bèn đi đến nhà Dwala.”

XVII

“Ông ấy tiếp tôi trong bóng tối túp lều của ông ấy, nhỏ bé, già nua, nhăn nheo, ngồi đó hai chân bắt tréo, mắt nhắm. Người và mặt ông ấy vẽ màu xanh lơ, vàng và đỏ. Căn cứ vào đó tôi biết ông ấy vừa từ một nghi lễ ma thuật trở về. Ông ấy có vẻ đã hoàn toàn kiệt sức. N’Gola nói với tôi rằng ông ấy vừa hồi sinh một đứa bé gái.” Saint–Denis ngừng lời, bặm môi và ném về phía thầy tu dòng Tên một ánh mắt bực bội.

“Tôi nghĩ, thưa cha, là cha vừa cười. Tùy cha thôi – cha sẽ không phải vị thầy tu đầu tiên thiếu trí tưởng tượng đâu cha cứ việc nghĩ là tôi quá ngây thơ và có lẽ sau này sẽ nhỏ to với vài đồng nghiệp trẻ của tôi trong Chính quyền, rằng Saint–Denis đã bị nhọ hóa hoàn toàn, rằng vì sống quá lâu giữa những người da đen, từ bao nhiêu năm nay, nên hắn đã tin vào những trò mê tín của họ và rằng, vả lại, hắn là một thằng phản động già ngăn cản các tư tưởng mới xâm nhập những lãnh thổ mà hắn cai quản. Tôi biết người ta nói gì về tôi. Nhưng chuyện là bản thân tôi cũng đã được hồi sinh dưới tay Dwala, khi mà tôi chết đã khá lâu – hai tiếng đồng hồ – sau một trận sốt kịch liệt. Ông ấy bảo đã phải nỗ lực kinh người thì mới làm tôi quay trở lại được, vì tôi đã đi xa rồi – và trong chuyện ấy tôi hoàn toàn không thấy có gì kỳ lạ cả. Họ có các bí mật của họ, chúng ta có các bí mật của chúng ta, và tôi, tôi tin vào châu Phi.” Thầy tu dòng Tên phác một cử chỉ tỏ vẻ tán thành.

“Dẫu thế nào, cô gái trẻ Minna ấy cũng chăm chú nghe tôi nói, không hề có vẻ gì chế giễu. Thậm chí cô ấy còn tỏ ra rất thiện cảm với tôi. Cô ấy ngồi trên tay vịn một cái phô tơi, hai chân bắt tréo, và tôi những muốn kể cho cô ấy về cuộc đời tôi. Nhưng vào lúc đó, tất nhiên rồi, tôi chỉ có thể nói đến điều mà cô ấy quan tâm: Morel. Nếu không có chuyện này, hẳn tôi đã chẳng còn lý do gì để ở đó. Có lẽ sau rồi cô ấy sẽ hỏi han về bản thân tôi. Cô ấy tỏ ra có thiện ý với tôi. Cô ấy không rời mắt khỏi tôi, không ngừng hút hết điếu thuốc này đến điếu thuốc khác, một cách căng thẳng. Thậm chí vì thế tôi còn thấy hơi rối trí. Chẳng phải khi đã là một thằng già rậm râu thì ta hết nhạy cảm với sự quan tâm mà một cô gái dành cho ta đâu. Và tôi cảm thấy cô ấy tin tưởng. Những lúc cô ấy có một động tác hơi đột ngột, chẳng hạn, và thế là cái pe nhoa mở hé ra bên trên cặp đùi, thậm chí cô ấy còn chẳng buồn để ý, vả lại, tôi cũng cẩn thận để không nhìn, chỉ tiếp tục kể chuyện. Tôi kể cho cô ấy là đã nói với Dwala như thế nào và ông ấy nghe tôi nói ra sao, cặp mắt mơ hồ bên dưới hàng lông mi khép hờ, bất động, hai cánh tay im lìm; trông như ông ấy không hề thở. Thậm chí tôi còn chẳng biết ông ấy có nghe tôi nói hay không. Có lẽ ông ấy đã lên đường tìm kiếm Morel, vượt hàng nghìn cây số trong rừng để tìm anh ta. Thông thường, đó là một người đàn ông bé nhỏ hoạt bát, nhanh nhẹn, lúc nào cũng hoa chân múa tay và tất bật. Những túm lông tóc bạc trên đầu và cằm khiến ông ấy có vẻ khó tính. Nhưng lần này, ông ấy có vẻ thực sự kiệt sức. Tuy nhiên tôi vẫn tiếp tục nói, phòng trường hợp dẫu thế nào thì ông ấy vẫn nghe thấy lời tôi.

“Tôi không có nhiều điều để giải thích với ông ấy.

“Chúng tôi quen nhau đã từ rất lâu. Chúng tôi tin tưởng nhau. Cả hai bên đều có cùng một tình yêu với mảnh đất châu Phi của chúng tôi, với các bộ lạc của chúng tôi, có cùng sự gắn kết vào các tín ngưỡng của họ, truyền thống của họ, và cùng ham muốn bảo đảm sự bình yên cho họ. Chúng tôi cũng có chung nỗi nghi ngại đối với nền văn minh và các thứ chất độc của nó. Khác biệt duy nhất giữa chúng tôi là tôi biết rõ hơn về mối nguy đe dọa cái thế giới điền viên của chúng tôi, mối nguy mà Dwala chỉ dự cảm một cách lờ mờ. Tôi thường nói với ông ấy về chuyện đó, nhưng tôi thấy thật khó để giải thích cho ông ấy hiểu toàn bộ nỗi kinh hoàng xuất phát từ cái mà chúng ta gọi là tiến bộ kỹ thuật. Trong tiếng Oulé không có các từ đủ mạnh để diễn đạt nó. Chẳng có lấy một từ tương đương với những thuật ngữ công nghệ của chúng ta, các phát minh không ngừng đổi mới của chúng ta, và tôi buộc phải viện đến các hình ảnh truyền thống lúc nào cũng mang một ý nghĩa ma thuật, nhằm miêu tả cái thứ hoàn toàn chẳng có chút ma thuật nào. Thế nên tôi chỉ nói ít thôi, chủ yếu là đề nghị ông ấy giúp. Ông ấy thì cứ tiếp tục nhắm mắt, nhưng lúc tôi nhắc đến cái tên Waïtari tức thì ông ấy liền trở nên linh hoạt. Ông ấy mở mắt ra, mặt bắt đầu run lên, ông ấy giận dữ nói những câu dồn dập và đôi khi huơ cả nắm đấm. Waïtari là một kẻ phản bội, ông ấy nói – ông ấy dùng từ gouanga–ala theo nghĩa đen muốn nói ‘kẻ chuyển bộ lạc và dẫn dắt bộ lạc mới chống lại bộ lạc của mình’ – các bộ lạc phương Tây của chúng ta gọi đó là một quisling. Ông ấy hét lên với tôi rằng Waïtari không còn là một người Oulé nữa, và rằng, mỗi khi đến các làng, hắn đều đi cùng những tư tưởng của người da trắng, những tư tưởng của lũ ngoại nhân. Hắn muốn xóa bỏ quyền lực của các bô lão trong các hội đồng bộ lạc, phá hủy các chốn thờ cúng, ngăn cấm các nghi lễ ma thuật, trừng phạt các bố mẹ vẫn còn tiến hành cắt bỏ âm vật con gái họ – hắn đầu độc tinh thần người nông dân với những tư tưởng mà hắn đã học được ở chỗ người Pháp. Và đặc biệt, Waïtari ngăn cản người da trắng ngủ. Hắn đột ngột đánh thức họ, làm cho họ rất sợ và người da trắng sẽ cuống quýt lên tìm cách biến đổi châu Phi, tạo cho nó một khuôn mặt mới, khuôn mặt của họ, cắt đứt với quá khứ. Ông bạn già của tôi run lên vì tức giận, hai nắm đấm giơ cao, và những nét vẽ ma thuật trên người ông ấy – vàng, đỏ, xanh lơ, – sũng mồ hôi và nhòe đi. Ông ấy đã quay trở lại mặt đất, nhìn là biết, chẳng còn chút dấu vết nào của mệt mỏi hay lơ đễnh ở ông ấy nữa, ông ấy đã ở chỗ chúng ta rồi. Thế người Pháp thì làm gì? ông ấy rên lên. Tại sao họ lại để cho những kẻ như Waïtari hành động? Tại sao họ lại đi khuyến khích bọn chúng, tại sao họ lại bàn thảo với chúng? Chẳng phải họ đã hứa tôn trọng các bộ lạc cùng tập quán và các vị thần xa xưa của các bộ lạc ư?

“Tôi nói với ông ấy rằng Waïtari không còn được lòng chính quyền nữa và hắn đã gia nhập đội du kích của Morel. Hắn khéo léo sử dụng anh ta để gây rối loạn. Tôi cố tìm cách dẫn dắt cuộc hò chuyện hướng về Morel. Nhưng ông ấy sốt ruột nghe tôi nói. Waïtari mới khiến ông ấy quan tâm. Tôi nghĩ ông ấy chẳng hiểu gì về câu chuyện Morel. Đối với ông ấy đó chỉ là thêm một câu chuyện nữa giữa người da trắng với nhau. Trong lúc tôi cố công giải thích, ông ấy ngắt lời tôi: dân tộc chúng tôi vẫn luôn luôn đi săn voi. Thịt chúng ngon. Nhưng rốt cuộc tôi cũng làm được cho ông ấy hiểu lợi thế mà Waïtari có thể có được từ Morel – ông ấy cũng biết rõ như tôi về những gì người ta đồn thổi tại các chợ và những gì mà các cuộc tấn công có vũ trang vào những đồn điền muốn thông báo. Tôi tin ông ấy có thông tin hằng ngày và hết sức chi tiết về sự di chuyển của đám người kia. Ông ấy căm ghét Waïtari, nhưng chắc hẳn ông ấy tìm cách giữ mối quan hệ giao hảo với hắn: ta chẳng bao giờ biết tương lai sẽ xoay chuyển thế nào. Có thể chỉ ngày mai thôi, Waïtari sẽ có được vị trí đáng kể tại các hội đồng của người Pháp. Ý nghĩ của người Pháp thì không thể xâm nhập và đã từ lâu họ không treo cổ Waïtari là bởi họ có khả năng làm mọi chuyện. Và rồi, nghề phù thủy, tôi cười cười nói với ông ấy, chẳng phải là giữ quan hệ tốt với lũ quỷ hay sao, nhằm mục đích khỏi bị chơi xấu bất ngờ?

“Trên mặt ông bạn già của tôi hiện ra một cái gì đó tương tự nụ cười – giống dấu vết một kinh nghiệm rất cổ xưa về những thứ thuộc thế giới này và không chỉ là ma thuật – ở bên ta, hẳn cái đó sẽ được gọi là sự vô sỉ, nhưng chúng ta đang ở rất xa nhà. Chúng tôi hiểu nhau chỉ qua vài từ: chúng tôi đã chơi trò trốn tìm cùng nhau suốt hai mươi năm. Tôi nói với ông ấy rằng tôi chẳng hề nghi ngờ về những tình cảm đích thực mà ông ấy dành cho Waïtari, chúng rất gần với các tình cảm của tôi, nhưng tôi cũng chắc rằng ông ấy có liên hệ thường xuyên với hắn: chắc ông ấy vẫn đều đặn gửi cho hắn cỏ kê và gà? Thậm chí có lẽ ông ấy đã gửi dăm trai làng đến gia nhập cái nhóm nhỏ đi theo Waïtari và Morel? Mắt trái Dwala nhắm hờ lại – đó là một lời thú nhận – rồi bằng vài phút im lặng nghiêm trang ông ấy vinh danh mối thông hiểu lâu năm và toàn diện giữa chúng tôi. Sau đó ông ấy đảm bảo với tôi về niềm căm hận mà ông ấy dành cho Waïtari, ông ấy từng nhiều lần ếm bùa hắn – thật không may, đó là một kẻ không lòng tin khiến cho bùa chú chẳng có tác dụng gì. Nhưng quả thật ông ấy đã sai một chàng trai trong làng đến nhập nhóm để giám sát hắn kỹ càng hơn – và chính con trai ông cũng thường xuyên liên lạc với hắn. Ông ấy khuyên tôi về nhà mà đợi. N’Gola con trai ông ấy biết mọi con đường, ông ấy nói thêm, và tôi hiểu đó chính là một lời hứa long trọng.

“Vậy cho nên, tám hôm sau, tôi cùng N’Gola đã ở đâu đó lân cận Galangalé, vùng núi Bongo.

“Tôi biết vùng ấy, nơi trước đó vài năm tôi từng có chuyện phải xử lý với bọn kẻ cướp người Kreich, thời ấy và cả bây giờ chúng hay từ lãnh thổ của mình bên Soudan thuộc Anh vọt ra để ăn cướp, giết voi trong các khu bảo tồn và mang ngà đi.

“Tôi không trông đợi sẽ gặp Morel ở đó. Theo các thông tin mới nhất, anh ta hoạt động thiên hẳn về phía Nam, nơi anh ta đã bị trông thấy lần cuối cùng trong cuộc tấn công vào đồn điền của Kolb. Việc anh ta có thể di chuyển mau chóng và dễ dàng đến thế qua một vùng rất nhiều làng nói lên rất nhiều về uy tín mà Waïtari vẫn còn có được. Lần đầu tiên, tôi nghĩ đến chuyện có lẽ Morel không bị mắc lừa như người ta vẫn tưởng về viên cựu dân biểu Oulé, và anh ta cũng có lợi ích nhất định khi liên minh với hắn.

“Tôi xin thú nhận là tôi đã tới điểm hẹn mà lòng vô cùng hiếu kỳ và thậm chí còn có chút xúc cảm nữa. Tôi cố hình dung khuôn mặt của Morel. Tôi cảm thấy một nhu cầu lớn lao được gặp anh ta, và nhu cầu này có lẽ giải thích rõ hơn mọi nhìn nhận khác về các nỗ lực mà tôi đã thực hiện nhăm liên lạc với anh ta. Ta không thể sống cả đời ở châu Phi mà không hình thành với lũ voi một thứ tình cảm khá gần với một sự trìu mến vô ngần. Mỗi lần ta gặp chúng, trên xa van, vung vẩy vòi và những cái tai to tướng, tức thì trên môi ta liền nở một nụ cười không sao kiềm giữ được. Bản thân vẻ cồng kềnh của chúng, sự vụng về của chúng, dáng vóc to lớn của chúng đã biểu hiện cả một đống tự do khiến ta phải mơ mộng. Xét cho cùng, đó là các cá nhân cuối cùng. Hãy thêm vào đó cái điều rằng tất tật chúng ta đều ít nhiều mắc tật ghét người và rằng hành động của Morel chạm đến một thớ dây đặc biệt nhạy cảm trong tôi. Đó là những suy nghĩ của tôi vào lúc, sau khi rời con đường, N’Gola bắt tôi cưỡi ngựa suốt hai ngày trên những lối đi khuất nẻo của vùng núi Bongo. Rồi, một buổi sáng, trong lúc chúng tôi chậm rãi tiến lên trong những khoảnh rừng nhỏ gai góc và trên những tảng đá núi lửa của Galangalé, một người da đen từ bụi cây bước ra, túm lấy dây cương ngựa của tôi. Chúng tôi đã đến nơi.”

XVIII

“Morel đơn độc tiến về phía tôi, giữa một khoảnh rừng trống bao quanh là những vách đá, nhưng tôi chỉ cần ngẩng đầu lên là trông thấy, cạnh một thác nước, nhóm người mang vũ khí đứng gần ngựa của bọn họ. Anh ta bước nhanh, vạch một lối đi qua đám cỏ mọc cao đến tận ngực, đầu để trần, khẩu súng trường đeo chéo qua vai, nòng chúc xuống đất, lao về phía tôi với dáng điệu cả quyết gần như hung dữ mà tôi đã thấy ngay là gây nhiều bực bội, nhưng chắc hẳn sẽ chỉ khiến cha mỉm cười độ lượng, với tư cách thành viên một Dòng vốn dĩ lừng danh vì đã loại trừ được mọi ảo tưởng về các dáng vẻ con người. Tôi phải thú nhận rằng, ngay từ cái nhìn đầu tiên, tôi đã thấy choáng váng trước vẻ vớ vẩn của anh ta. Có lẽ bởi vì quanh chúng tôi bầu trời thì rộng mênh mông và xao động, phía trên thứ đất ba dan chất chồng từ nhiều thời đại, và gây ra những tỉ lệ hoàn toàn khác. Nhất là tôi tin, mặc dù không muốn, rằng tôi đã để mình bị ấn tượng bời huyền thoại về anh ta. Trong thâm tâm, tôi chờ đợi được gặp một người hùng. Ai đó còn kỳ vĩ hơn tự nhiên, nếu cha hiểu được tôi muốn nói gì. Thay vì thế, tôi lại ở trước mặt một người đàn ông lực lưỡng, có chút tầm thường, khuôn mặt bướng bỉnh và cáu kỉnh bên dưới mái tóc lộn xộn dính bết lại vì mồ hôi; hai má anh ta tua tủa bộ râu nhiều ngày chưa cạo, và anh ta khiến ta cảm thấy sức mạnh, thậm chí là sự bạo tàn. Nhưng cặp mắt thì khá là đáng kinh ngạc – to, sẫm, bạo liệt – nằm trong tròng, cặp mắt vỡ bục theo đúng nghĩa đen vì phẫn nộ. Ở anh ta cũng có một cái gì thật thô lỗ, bình dân, một sự giản dị nhất định chủ yếu biểu lộ thông qua vẻ nghiêm túc, cái vẻ thực sự tin vào những gì anh ta làm. Anh ta khiến tôi nghĩ đến những người mà người ta miêu tả được tổng thể tất tật khi gọi là”những người tranh đấu“. Hãy thêm vào đó sự thể anh ta cầm chặt trên tay một cái cặp táp bằng da nhồi đầy giấy tờ. Tôi chẳng biết tại sao nữa, cái cặp ấy đặc biệt khơi lên ở tôi cảm giác buồn cười, có lẽ là vì nó gợi không khí một phòng họp đâu đó, tại Genève chẳng hạn, hoặc một cuộc họp công đoàn tại một ngoại ô Paris nhiều hơn là các bụi cây man dã ở Galangalé. Và rồi tôi hiểu chính thế, chính xác là thế đấy: anh ta đến để thương thuyết với kẻ thù và anh ta mang theo tài liệu. Thiếu điều tôi đã phá lên cười, nhưng có một điều gì đó ở anh ta khiến ta muốn kìm lại. Có lẽ là vẻ thiếu vắng sự hài hước hiển hiện rõ ràng: tôi vẫn thường thấy rằng bắt đầu từ một mức độ nghiêm túc, trang trọng nào đó, ai đó sẽ là người tàn phế trong đời, và lúc nào ta cũng nảy ra ham muốn giúp người ấy đi qua đường. Tôi đã miêu tả anh ta đúng như vậy với Minna, dẫu không muốn tôi vẫn cứ nhấn mạnh vào cái khía cạnh có chút lố bịch ở anh ta – ta giở trò mèo ngay khi nào có thể. Cô ấy mỉm cười, và thoạt tiên tôi đã vì yếu lòng mà tưởng nụ cười đó nhằm để vinh danh năng lực châm biếm của tôi. Nhưng chẳng phải đâu. Gần như ngay tắp lự tôi hiểu ra rằng đó là một biểu hiện của sự trìu mến và hình ảnh mà tôi gợi ra bắt gặp ở cô ấy một sự tán thành hoàn toàn. Thậm chí còn có một dấu vết của sự vượt trội, của sự hạ cố về phía tôi, như để chỉ cho tôi thấy rằng lẽ dĩ nhiên đó là một điều mà tôi không thể hiểu, một thế giới riêng và bí mật mà tôi không được phép đi vào. Cha cũng biết cái cảm giác mà đôi khi một phụ nữ rất biết cách tạo ra cho ta rồi đấy: ta cảm thấy bị bỏ lại bên ngoài, bị loại trừ.” Thầy tu dòng Tên ra hiệu cho biết ông có biết điều đó. “Vì tôi tiếp tục giữ im lặng, đầy bối rối, cô ấy bèn nhắc nhở tôi, vẻ sốt ruột. ‘Anh ấy đã nói gì với ông?’ Với chút ít bực bội tôi nói với cô ấy rằng tôi mới là người đầu tiên cất lời. Tôi bắt đầu bằng việc hỏi có phải anh ta ra bưng là để phụng sự lý tưởng chủ nghĩa quốc gia châu Phi không. Tôi hỏi có đúng là anh ta kích động nổi loạn ở chỗ các bộ lạc không. Tôi bảo anh ta rằng tôi biết rõ Waïtari và các tham vọng của hắn. Tôi lại hỏi có phải anh ta muốn tống khứ người da trắng khỏi châu Phi không, và sau rốt, lũ voi thì có liên quan gì. Anh ta sốt ruột và bực tức thấy rõ trong lúc nghe tôi nói.

“– Người ta gửi ông đến vì mấy chuyện nhảm nhí đấy à? anh ta gầm gừ, giọng sượng đục – có thể cảm thấy là anh ta đang cố kìm nén. Lẽ ra chẳng việc gì phải làm ngựa của ông nhọc sức đâu. Đúng, quả thật đang có ở chỗ tôi một người nghĩ đến độc lập cho châu Phi. Nhưng để làm gì? Đấy là để đảm bảo cho voi được bảo vệ. Cả anh ta cũng quan tâm đến điều đó. Anh ta muốn người châu Phi tự lo việc bảo vệ tự nhiên, vì mặc cho tất tật những cuộc hội thảo của chúng ta, chúng ta vẫn không làm được điều này… Đó là toàn bộ điểm chung giữa chúng tôi và nguyên do khiến tôi chấp nhận sự hỗ trợ của anh ta. Anh ta muốn cùng một điều với tôi, anh ta đã viết thư cho tôi ngay khi nghe nói đến hành động của tôi, và thậm chí anh ta còn trình bày nó trong một dự thảo hiến pháp, tôi để nó trong này này…

“Anh ta vỗ vỗ vào cái cặp. Tôi rất cố nhưng không tìm được gì để nói trước một sự ngây thơ tới nhường ấy. Thật lớn lao và khiến người ta cảm động. Anh ta thuộc vào số những kẻ cứng đầu mà không quả bom khinh khí nào, không một trại lao động cưỡng bức nào có thể làm nản chí và vẫn bình thản tiếp tục tin tưởng ta, tiếp tục hy vọng. Và anh ta nói với vẻ hài lòng, tay vỗ vỗ cái cặp quý giá và rõ ràng anh ta tự coi mình là người ranh mãnh lắm, kẻ đã biết cách tạo lập xung quanh mọi sự đảm bảo cần thiết.

“– Cá nhân mà nói, dĩ nhiên tôi quan tâm quái gì đến tất tật đám quốc gia chủ nghĩa, cho dù là ai đi nữa, da trắng cũng như da đen, da đỏ cũng như da vàng, mới cũng như cũ. Tất tật những gì mà tôi quan tâm, đó là điều cốt yếu: bảo vệ tự nhiên…

“Anh ta đột nhiên nhổ nước bọt, như để thoát khỏi một cơn bạo lực tích tụ quá mức. Cách diễn đạt của anh ta thật kỳ cục, anh ta thản nhiên chuyển từ một thứ ngôn ngữ tương đối chọn lọc sang dùng tiếng lóng, đôi khi với những âm sắc lè nhè, kiểu ngoại ô, thường là với một dạng thô lậu cố ý. Ngay thời điểm ấy tôi nghĩ đó là để dựng tường bảo vệ cho một sự nhạy cảm thái quá. Kể từ đó, tôi đã có thời gian để nghĩ rất nhiều về anh ta, và về những gì liên quan đến ngôn từ của anh ta, tôi đã đi tới một kết luận khác. Anh ta đã trải qua khá nhiều năm ở những nơi tụ tập dân chúng, những nơi ầm ào lòng giận dữ: các trại lính, nhà tù, vùng du kích, trại lao động cưỡng bức và mỗi khi cảm nhận thật sâu sắc một điều gì đó, tức thì anh ta sẽ nói như người ta vẫn hay nói ở những chỗ ấy. Nhưng có lẽ tôi đã nghĩ quá nhiều đến anh ta, thành thử rốt cuộc trong kỷ niệm của tôi anh ta đã đạt đến tầm vóc gần mức anh hùng ca.

“– Tôi chấp nhận họ, bởi vì họ giúp tôi và bởi vì họ đã hứa với tôi rằng điều đầu tiên mà họ sẽ làm, chừng nào trở thành ông chủ, là đảm bảo voi sẽ được bảo vệ, đó là một điều mà họ sẵn sàng viết ra thật đầy đủ vào chương trình của họ, và thậm chí đưa vào hiến pháp của họ…

“Tôi nhìn anh ta thật kỹ để xem anh ta có định trêu tôi không: nhưng không, chẳng gì hết – dường như chỉ đơn giản là anh ta đang trong cơn cáu giận.

“– Lúc nào mà người ta chẳng nói thế, tôi nêu nhận xét.

“– Đúng, anh ta bình thản công nhận, lúc nào mà người ta chẳng nói thế. Nhưng trong lúc chờ đợi, có gì ngăn cản chính quyền Bỉ, Anh, Pháp và những nước khác làm gương đâu? Hội nghị mới về bảo vệ động vật châu Phi sẽ sớm được tổ chức ở Bukavu…

“Lại thêm lần nữa anh ta nói với tôi về động vật châu Phi: nhỡ đâu chuyện lại là thật như thế, trong tâm trí của anh ta? Tôi chăm chú nhìn anh ta – nhưng thật vô vọng khi muốn tìm kiếm ở tận sâu cặp mắt của anh ta một lóe chớp nào đó, một tí chút nào đó của sự hài hước không vương xót thương. Giá như chỉ cần anh ta đồng ý chạm chút ít vào cái kẻ ghét người mà ai cũng mang một chút bên trong mình, nháy mắt với kẻ ấy vẻ đồng lõa thôi, tức thì ta sẽ cảm thấy dễ chịu ngay – ai trong số chúng ta mà lại chưa từng bao giờ thấy bị choáng ngợp một nỗi căm giận vừa đột ngột vừa thoáng qua dành cho giống loài của chính chúng ta? Nhưng không, chẳng gì hết cả – dường như chỉ đơn giản là anh ta đang trong cơn cáu giận.

“– Lũ khốn, anh ta nói, mặt đanh lại, giảm tông giọng một chút. Chúng bắn tứ tung, chỉ đơn giản bởi vì trông thật hào hùng và trông thật đẹp đẽ. Đó là cái mà người ta gọi là một phát súng đẹp đấy. Một chiến lợi phẩm. Chúng tôi đã tìm thấy những con cái giữa đám thú bị bắn hạ: đừng tìm cách nói với tôi điều đó là không đúng.

“Điều đó đúng.

“– Các bạn của anh dẫu sao cũng đã đốt cháy một đồn điền, tôi nói với anh ta, không nhiều tin tưởng cho lắm. Chuyện bắt đầu hơi giống ăn cướp thuần túy không hơn không kém rồi.”

“– Quả thật chúng tôi đã đốt một đồn điền ở phía Bắc, anh ta đáp. Đồn điền Sarkis. Nhưng đó là một trường hợp đặc biệt rõ ràng, và chúng tôi sẽ lại bắt đầu nữa, ngần nào cần thiết thì thôi. Ông cũng biết rõ chuyện như tôi.

“Quả là tôi có biết: với cái cớ xua đuổi lũ voi đã giẫm đạp các cánh đồng của mình, một số chủ đồn điền lao vào cuộc giết chóc các đàn voi theo đúng luật. Theo luật, dạng tấn công để trả thù này phải được tiến hành dưới sự chỉ đạo của một giám sát viên săn bắn. Nhưng trên thực tế các chủ đồn điền không có thời gian, và thường không muốn, khiếu nại với chính quyền, và tự làm lấy việc, quá sung sướng vì có thể dấn bước vào một cuộc chơi nhiều khoái thú.

“– Đó là những trường hợp hoàn toàn ngoại lệ, tôi nói với anh ta.

“Điều này thì không đúng, và tôi biết vậy. Tôi biết, chẳng hạn, vào chính thời điểm tôi nói chuyện với anh ta, chính quyền Nam Phi, Rhodésia và Bechuanaland đang tận diệt một cách có hệ thống một đàn gồm tám trăm con voi gây hại mùa màng, chúng, vốn dĩ bị truy đuổi khắp mọi nơi bởi sự xâm chiếm không ngưng nghỉ của đất canh tác, giẫm nát hoa màu ở vùng Tuli, hợp lưu sông Limpopo và sông Shashi. Đó là một trong những xung đột không thể tránh trong đà bước của tiến bộ, và chẳng một thiện ý nào có thể cứu được lũ voi.

“– Dẫu sao đó cũng là các ngoại lệ, tôi nhắc lại với anh ta.

“Lần đầu tiên, khuôn mặt râu ria xồm xoàm của anh ta nở ra một cái gì trông giống nụ cười rầu rĩ.

“– Chúng tôi sẽ không đốt mọi trang trại, anh ta nói. Anh ta mả cặp ra và chìa cho tôi một tờ giấy.

“– Đưa cho họ danh sách mà chúng tôi đã lập ra này nhé: nó liệt kê tất tật các loài bị đe dọa tuyệt chủng và nhất thiết cần bảo vệ.”

“Tôi cầm bản danh sách và, ngay cái liếc mắt đầu tiên, thấy rằng trong đó không ghi danh con người. Tôi thấy nhộn nhạo vì cái từ và cái vật ấy đến mức thở phào nhẹ nhõm, và ngay lập tức anh ta trở nên đáng mến hơn nhiều đối với tôi. Anh ta rất biết cách tránh những trò ủy mị vô tích sự. Ngoài voi, danh sách còn có gorilla núi, tê giác trắng, linh dương lưng vàng và, nhìn chung, mọi loài mà những người trông coi rừng và các nhà tự nhiên học của chúng ta vẫn cảnh báo với chính phủ từ suốt nhiều năm trong vô vọng. Nhưng, như tôi đã nói với cha, thưa cha, đối tượng chính lại không được ghi danh, và tôi cảm thấy hơi buồn cười trước ý nghĩ, lần này, anh ta sẽ không thoát êm, và rất có thể người ta sẽ sớm rũ bỏ được anh ta thôi. Tôi nhìn Morel, với vẻ ngầm hiểu, nhưng thật vô vọng cái việc tìm kiếm trên khuôn mặt anh ta một dấu hiệu đồng lõa, chỉ đơn giản là anh ta dường như đang trong cơn cáu giận, ở anh ta chẳng hề có dấu vết nào của ẩn ý, và tâm trạng tươi tỉnh của tôi bị biến thành sự phẫn nộ trước một lời chối từ hợp tác như thế. Đã rõ đó là một trong những kẻ đầy hảo ý tuyệt đối không có chút năng lực châm biếm nào và vô cùng thiển cận. Anh ta đứng đó trước con ngựa của tôi, trong đám cỏ, hai chân hơi giạng ra, với một dáng vẻ kiên quyết, bướng bỉnh đầy ngu xuẩn, và như thể anh ta thực sự chẳng ngán điều gì hết.

“– Tất cả những gì mà tôi yêu cầu ở họ, anh ta nói, là một nghị định cấm săn voi. Lúc đó tôi sẽ ra hàng ngay. Họ có thể tống tôi vào tù. Tôi biết sẽ chẳng có tòa án Pháp nào xử tội tôi đâu.

“Tôi tức quá. Phải, tôi thực sự sôi tiết, giận dữ, kịch phát đến cao độ, với một ham muốn khủng khiếp là được đập vỡ mặt anh ta, dần cho anh ta một trận nên thân, chỉ với mục đích nhắc anh ta nhớ người ta có thể làm gì. Trong vòng một giây, thậm chí hẳn tôi đã nghĩ đến bồn tắm của Gestapo, các lò thiêu, những vụ nổ hạt nhân gần nhất, và tất tật những thứ dụng cụ triệt để và chung quyết, để bình tĩnh lại và không để mình bị rối trí. Bởi vì anh ta lại còn tin tưởng chúng ta nữa chứ. Anh ta nghĩ chỉ cần thu hút sự chú ý của chúng ta về số phận những con voi to lớn cuối cùng là đủ để ngay tức thì chúng ta thực thi các biện pháp cần thiết đảm bảo sự bất tử cho chúng. Cái điều gây lộn tiết hơn cả là dường như anh ta lẳng lặng tin chắc rằng chúng ta có thể làm được gì đó trong chuyện này, rằng chúng ta nắm giữ số phận chúng ta cùng số phận lũ voi trong tay chúng ta, rằng bảo vệ tự nhiên là một sứ mệnh của bàn tay con người, rằng không có một thời gian để kéo dài và một thời gian để kết thúc, rằng chúng ta còn có thể thoát được ra. Đã rõ rằng đó là một thằng khốn, một kẻ thô lậu lạc hậu và lý tính, một trong những mọc sừng vĩnh cửu chẳng nhận ra điều gì hết, cả khi chúng dự vào buổi lễ. Xin cha tha lỗi cho thứ ngôn ngữ này, thưa cha, nhưng nếu có một điều làm tôi phát khùng, thì đó chính là cái lũ ranh ma tí xíu tin rằng thân phận con người, đó đơn giản chi là một vấn đề về mặt tổ chức. Lũ người bị ám, lũ xấu xa, chúng chẳng ngán gì hết, và lúc nào cũng chìa sẵn các giải pháp và biện pháp trước mặt chúng ta, và ngăn cản chúng ta được bình yên.” Mũi Saint–Denis rít lên buồn bã trong màn đêm. Thầy tu dòng Tên trịnh trọng nhất trí, và Saint–Denis nghi ngại quan sát ông, tự hỏi ông tán thành với ai, với cái gì. “Và thế nhưng, tôi đã không dám nói gì với anh ta. Bởi vì người ta lại còn muốn gượng nhẹ với anh ta nữa. Cùng lúc người ta lại muốn rung lắc anh ta, hét lên với anh ta cái sự thật về chính chúng ta và giúp anh ta bác bỏ nó. Anh ta lấy từ túi áo ra giấy và thuốc lá, rồi anh ta quấn một điếu, đứng đó trước mặt tôi, cái cặp kẹp dưới khuỷu tay, hai chân hơi giạng, với một vẻ tự tin thật đẹp, với khuôn mặt tươi tỉnh, mái tóc xoăn, cái mũi hếch, ánh mắt thẳng thắn và cương nghị không gợn một chút vô sỉ nào, và anh ta bình thản tiếp tục nói với tôi về những sự kỳ vĩ kia, mà chẳng có lấy chút dấu vết nào của lúng túng hay ngượng ngập.

“– Chuyện nằm ở chỗ người ta không biết, thế nên họ để mặc. Nhưng khi họ mở tờ báo vào buổi sáng và thấy rằng người ta giết ba mươi nghìn con voi mỗi năm để làm dao rọc giấy, hoặc lấy thịt, rồi lại có một kẻ khuấy trời đạp đất để việc đó phải ngừng lại, ông sẽ thấy ồn ào đến thế nào. Khi người ta giải thích với họ rằng cứ một trăm voi con bị bắt, thì tám mươi con chết ngay trong những ngày đầu tiên, ông sẽ thấy dư luận nói gì. Đó là những điều làm sập một chính phủ đấy, tôi xin nói với ông. Chỉ cần người dân biết mà thôi.

“Thật không sao mà chịu nổi. Tôi há hốc miệng mà nghe, đờ hết cả người ra. Đó là một kẻ đặt lòng tin vào chúng ta, một cách trọn vẹn và không thể lay chuyển, và đó là một thứ gì cũng sơ đẳng, hàm hồ như biển, hoặc gió – một thứ gì, trời ơi, rốt cuộc lại đâm giống y đúc với bản thân sức mạnh của sự thật. Tôi thực sự phải hết sức nỗ lực để tự vệ – để khỏi khuỵu ngã khuất phục trước sự ngây thơ đáng kinh ngạc ấy. Anh ta thực sự tin rằng con người vẫn còn đủ lòng hào hiệp, vào thời của chúng ta, để chăm lo không chỉ cho bản thân mà còn cho cả lũ voi. Rằng trong trái tim họ vẫn còn đủ chỗ. Thật phát khóc lên được. Tôi ở yên đó, câm lặng, nhìn anh ta, ngưỡng mộ anh ta, có lẽ tôi phải nói thế, với dáng vẻ thảm hại, bướng bỉnh của anh ta, cùng cái cặp nhồi đủ mọi loại kiến nghị, đủ mọi loại tuyên ngôn mà ta có thể tưởng tượng. Buồn cười quá đi thôi, nếu cha muốn, nhưng cũng thật khiến người ta phải cảm động, bởi vì người ta thấy ùa vào tràn ngập trong mình những điều đẹp đẽ ấy, những điều mà con người hằng tự nhủ với chính mình trong những khoảnh khắc đầy cảm hứng. Và, thêm nữa, cứng đầu – với sự cần mẫn làm sôi tiết của một ông thầy giáo đinh ninh là phải bắt nhân loại làm bài tập, và chẳng bao giờ ngần ngại trừng phạt, nếu nhân loại ấy hư hỏng. Cha cũng thấy đấy, thật là một kẻ bệnh hoạn có khả năng lây lan rất nguy hiểm.”

Thầy tu dòng Tên mỉm cười, trong bóng tối. “Giờ đây thì tôi hiểu cảm giác đầu tiên của tôi về anh ta bất công đến ngần nào. Tôi đã tới gặp anh ta, trông chờ sẽ thấy một người xứng với huyền thoại về mình, và tôi đã bị thất vọng trước vẻ giản dị của anh ta, vóc dáng bé nhỏ của anh ta, khuôn mặt hơi thô kệch của anh ta. Nhưng sự giản dị ấy lại chính là sự giản dị của mọi anh hùng đại chúng mà sẽ chẳng bao giờ người ta ngừng kể những câu chuyện về họ, cùng những sự ngây thơ của họ. Phải, lúc đó tôi nhìn anh ta khác hẳn, tôi học thuộc lòng cái dáng vẻ ngoan cố đó, khuôn mặt kiên quyết và phẫn nộ đó, bên dưới mái tóc rối bù, và tôi tưởng như đã nghe thấy một giọng nói: ‘Ngày xửa ngày xưa có một chàng thanh niên tính tình hơi quá giản đơn rất yêu quý voi, anh ta quyết định đến sống cùng chúng và bảo vệ chúng trước các thợ săn…’ Anh ta đang nói với tôi. Anh ta khoác lên mình một dáng vẻ ma mãnh và nói với tôi bằng một giọng gần như là bí mật. Thoạt tiên, tôi cứ tưởng mình đang mơ, rồi tôi thấy muốn giật phăng cái mũ cát đang đội trên đầu, ném nó xuống đất mà chửi rủa.

“– Ông sẽ thấy chuyện này gây tiếng vang đến mức nào, anh ta nói, vẻ thỏa mãn. Ông cũng thấy đấy, cho tới lúc này, với không ít người lũ chó là đủ. Người ta được an ủi với chúng. Nhưng từ lâu nay, mọi thứ đã xoay đi theo hướng mà ông cũng biết rồi, chó thì không đủ nữa. Chúng hoàn toàn kiệt sức với công việc, lũ chó ấy, chúng chẳng thể chịu được nữa. Ông cứ nghĩ mà xem, kể từ lúc chúng ngoáy đít bên cạnh ta và chìa chân ra, chúng chán rồi…

“Anh ta cười, nhưng tôi đảm bảo với cha rằng chẳng có gì buồn cười. Rốt cuộc anh ta cũng liếm xong điếu thuốc và ngậm nó lên miệng nhưng không châm lửa.

“– Chúng chán, vậy đấy. Cũng dễ hiểu ấy mà: chúng đã nhìn thấy quá nhiều. Và con người cảm thấy cô đơn và bơ vơ đến nỗi họ cần một thứ gì đó thật lực lưỡng, thứ gì thực sự có thể trụ vững được. Lũ chó là chuyện đã qua, con người cần đến voi. Đó chính là cách nhìn nhận của tôi đấy.

“Tôi thực sự tin anh ta đang muốn chọc tức tôi. Mà cha củng biết rồi còn gì: người ta đã nói rất nhiều rằng đó là một kẻ vô chính phủ vô cùng giận dữ và ranh mãnh, một dạng thích nhạo báng đến mức cực đoan. Bản thân tôi củng thấy ngờ vực. Tôi đã nhìn anh ta rất kỹ: nhưng không, chẳng hề có chút dấu vết nào của sự châm biếm, chẳng có lấy một cái nháy mắt dù chỉ thoáng qua, hoàn toàn nghiêm túc, cái tay đó. Anh ta châm thuốc và liếc nhìn tôi, như muốn biết tôi có nhất trí không. Tôi nhếch miệng cố cười, ra vẻ khích lệ, nhưng anh ta chỉ tỏ ra hơi ngạc nhiên. Đúng lúc ấy một cái gì đó quặn lên trong bụng tôi, và tôi nghĩ mặt tôi trở nên hơi nhợt nhạt. Thậm chí tôi còn nghĩ mình đã chảy nước mắt: tôi vừa có cảm giác anh ta đã nói với tôi về bản thân tôi. Anh ta chờ đợi, đứng đó trong đám cỏ rung rinh, dưới những đám mây trôi, và anh ta nhìn tôi gần như với tình bằng hữu, gần như với vẻ trìu mến. Tôi không còn biết phải nghĩ gì nữa. Đến hôm nay tôi vẫn chưa biết. Tất tật những gì tôi có thể nói với cha là, vì tôi đã kể cho Minna về nỗi điên tiết đáng kinh ngạc mà anh ta gây ra cho tôi đó, cô ấy đứng dậy với một tia sáng đắc thắng trong mắt, hai tay siết chặt vào nhau và vẻ như chiến đấu chống lại một con hăm hở khó cưỡng. Thêm một lần nữa, tôi lại trông thấy trên môi cô ấy một nụ cười hoàn toàn đồng mưu.

” ‘Thế rồi sao? Thế rồi sao?’ ” cô ấy hỏi tôi. Và thế rồi, tôi nói với cô ấy, hơi có chút lạnh nhạt, tôi lầm bầm chửi bên dưới bộ râu và từ bỏ. Tôi chọn con đường tỏ ra xù xì và có phần che chở. Tôi nói với Morel vài hôm nữa tôi sẽ tới Fort–Lamy, và tôi sẽ thuật cho chính quyền về cuộc gặp giữa chúng tôi. Tôi đề nghị anh ta ở yên tại chỗ, đợi tôi biện hộ cho anh ta. Tôi nói thêm rằng hành động của anh ta đã gây rất nhiều tức tối cho một số thợ săn, trong đó có Orsini, khiến cho lũ voi rất có cơ phải hứng chịu đòn trả thù. Rốt cuộc tôi hỏi anh ta có muốn tôi chuyển tin tức cho ai đó ở Fort–Lamy không, nếu có thì tôi sẽ chuyển giùm. Anh ta tỏ ra do dự.

“– Chúng tôi gần như không còn đạn dược, anh ta nói. Ông có thể báo với họ như thế.

“Tôi không thấy chuyện này thì có liên quan gì đến lời đề nghị chuyển tin tới Fort–Lamy cho lắm: dẫu sao thì anh ta cũng không tưởng tượng là người ta sẽ gửi đạn dược cho anh ta đấy chứ? Nhưng mà có, đột nhiên tôi nghĩ, đó chính xác là điều anh ta hy vọng. Thêm một lần nữa tôi rụng rời cảm thấy anh ta không nghĩ là mình bị cô lập, mà ngược lại đang ở giữa một mối cảm thông chung: anh ta thành thực tin chỉ cần nghe tin anh ta đang thiếu đạn dược, tức thì mọi người sẽ băng đèo lội suối mang đến cho anh ta. Tôi nghĩ mình đã phá lên cười. Dầu sao tôi cũng ném cho anh ta tất tật đạn dược mà tôi có, trừ vài viên đạn súng săn. Cha sẽ nói rằng tôi không có quyền tiếp tế cho một kẻ ngoài vòng pháp luật – thế nhưng đó lại chính là điều tôi đã làm. Không có gì đáng ngạc nhiên khi mọi thứ trở nên loạn xạ ngậu với các viên chức cai trị như vậy, và chính phủ chẳng còn có thể tin vào ai được nữa.” Saint–Denis u buồn thở phì phì bên dưới bộ râu. “Rồi tôi liếc nhìn về phía đám người mang vũ khí bên dưới vách đá.

“– Được rồi. Morel nói. Ông đến nói chuyện với họ nhé. Rồi ông sẽ có thể giải thích cho các thượng cấp của ông rằng ông đã cố hết cách. Đi một mình thôi: nếu ông làm vậy, có lẽ họ sẽ không ngại ngần mà nói họ nghĩ về tôi như thế nào…

“Lần đầu tiên, trên mặt anh ta hiện ra một niềm vui bộc trực. Anh ta nắm lấy dây cương con ngựa lùn của mình từ tay kỵ sĩ da đen mặc áo choàng burnous xanh la đang đợi anh ta, nhảy lên yên, và bình thản đi khỏi. Tôi thúc ngựa tiến về phía thác nước.”

XIX

“Tôi biết rõ, khi tới nơi, rằng mình sẽ không gặp Morel đơn độc. Tôi cũng biết rằng châu Phi không thiếu những tay ưa phiêu lưu lúc nào cũng sẵn sàng nhảy bổ vào cơ hội đầu tiên để ăn trộm, ăn cướp và, nhìn chung, ‘để sống tự do’. Lục địa của chúng ta vẫn còn chưa đánh mất đi tất tật sức hút đối với những con người chỉ thấy thực sự tự do khi cầm trên tay một thứ vũ khí. Thế nên tôi trông đợi sẽ thấy quanh Morel vài tên ngoài vòng pháp luật vẫn thoát khỏi tay chúng ta từ lâu nay. Tôi đã không phải thất vọng. Kẻ đầu tiên mà tôi nhận ra khi tiến lại gần đám người là Korotoro, tay chuyên đi cướp các cửa hàng và hiệu tạp hóa, trước đó ít lâu đã trốn khỏi nhà tù Bangui. Hắn ngồi xổm trên đất, một khẩu súng máy đặt trong lòng, đang cười và khoa chân múa tay với một tên da đen khác. Hắn chẳng buồn nhìn tôi. Nhưng tôi nhanh chóng quên Korotoro. Hẳn cha cũng biết rằng khi về đến Fort–Lamy tôi thông báo những người theo Morel là ai thì tôi đã bị coi ngay là kẻ nói dối, bị kết tội muốn thổi phồng tầm vóc vụ việc, làm sai lệch nó đi, theo cách nào đó nhằm biến nó thành một dạng hình ảnh phóng chiếu cho lòng ghét người của bản thân tôi. Cũng có thể, tất nhiên, và thậm chí nhiều khả năng, những người theo Morel mà tôi không biết trực tiếp đã tạo cho tôi một căn cước sai, hẳn vì nguyên do rằng mọi cảnh sát trên đời đều âu yếm mơ đến bọn họ. Nhưng về việc khăng khăng, như người ta cứ nói, rằng chưa từng có ai gặp bọn họ ngoài tôi, và họ là sản phẩm từ trí tưởng tượng của tôi, một thằng già hằn học không người bầu bạn, ra sức tự tạo cho mình một bạn đường – thế thì, thưa cha, gây quá nhiều vinh hạnh cho tôi rồi, và tôi sẽ chẳng phản đối đâu. Dẫu sao, cha cũng có thể hình dung mặt tôi thành ra thế nào khi nhận thấy, thoạt tiên, trong nhóm đó một người mà tôi biết quá rõ, nhà tự nhiên học Đan Mạch Peer Qvist, được cho là đang hoàn thành một công trình nghiên cứu ở Trung Phi, người mà đích thân tôi đã nhiều lần giúp đỡ trong việc đi lại. Đó là một tay già nua – già thôi thì không đúng – gầy tong teo, khuôn mặt lúc nào cũng giữ cố định một vẻ nghiêm khắc và che giấu bên dưới bộ râu rậm rạp một sự nhạy cảm quá mức. Đó chính xác là kiểu người nơi các tình cảm nhân ái rốt cuộc trở nên giống y xì với một nỗi thù ghét con người đích thực. Tôi cũng chẳng biết chính xác ông ta bao nhiêu tuổi nữa, nhưng trông ông ta như còn hơn thế năm mươi tuổi, và ông ta nhìn chằm chằm vào tôi với cặp mắt xanh lơ nhỏ xíu và lạnh băng. Cạnh ông ta, đứng dựa vào khẩu súng trường, là một người có khuôn mặt chế giễu mà tôi chưa bao giờ biết danh tính, cũng là kẻ mà người ta đã chẳng hề gặp lại, kể cả sau khi vụ việc đã kết thúc. Từ đó người ta cho rằng hắn đã trót lọt sang đến Kenya, rằng hắn là một trong hai tên da trắng chiến đấu trong hàng ngũ tụi Mau–Mau, trong rừng Aledeen. Cha cũng biết rõ cái truyền thuyết nói rằng có vài người da trắng ở chỗ bọn Mau–Mau, một trong số đó được gọi là Tướng quân người Pháp. Về điều này ta chẳng biết được gì rõ ràng, vài mẩu thông tin từ những người Kikuyu bị bắt, và sẽ tiếp tục không biết gì chừng nào bọn họ còn chưa bị bắn hạ hết sạch – và nữa, sẽ phải làm cho nhanh, phải đến đó trước lũ kiến. Tất tật những gì tôi có thể tìm hiểu được về hắn, trong cuộc trò chuyện kéo dài hai phút, là hắn là người Paris; khi tôi thử thuyết phục hắn về sự điên rồ trong việc này, hắn phá lên cười, ngắt lời tôi:

“– Nghe này, thưa ông, tôi từng làm lơ xe cho tuyến xe bus số 91 ở Paris trong vòng ba năm, và tôi khuyên ông sử dụng nó vào giờ cao điểm. Tôi có biết được điều gì về nhân loại thì chút ít là nhờ vậy đấy, và điều đó dĩ nhiên đẩy tôi sang phe của lũ thú. Tôi hy vọng vậy là đủ để giải thích cho ông.

“Người ở cạnh hắn là một nhân vật kỳ dị, mặt nhăn nhúm, cặp mắt hơi lồi, một hàng ria mỏng hoa râm giữa hai cái má phồng lên như thể trong miệng đang ngậm gì đó – một tiếng thở dài, một tràng cười, hoặc một vụ nôn mửa sạch banh – hắn ngồi trên một tảng đá, hơi run lên trên bộ mông, trong cơn thờ thẫn tột đỉnh do rượu; hắn ăn mặc với sự thanh lịch còn sót lại đối với các chân trời khác hẳn; bộ com lê vải tweed và cái mũ Tyrol nhỏ cắm lông của hắn rách nhiều chỗ; hắn đặt trong lòng một khẩu súng săn; thật rõ rằng trang phục ấy và chủ nhân từng biết đến quá khứ tốt đẹp hơn. Lúc tôi định nói vài câu với hắn, người bạn của hắn, mà tôi vừa nói chuyện xong, chen ngang; hắn bảo tôi: ‘Ngài nam tước đây, mặc dù xuất thân từ một dòng họ hiển hách, đã quyết định chuyển loài và đoạn tuyệt hoàn toàn với tất tật những thứ đó; nỗi kinh tởm của ông ấy lớn đến mức thậm chí ông ấy còn từ chối sử dụng ngồn ngữ của con người.’ Đến đây, kẻ được gọi là nam tước buông ra, như để xác nhận câu nói kia, một tràng rắm nhỏ vô cùng đáng kinh ngạc. ‘Ông thấy đấy, đồng đảng của hắn nói với tôi, ông thấy đấy, ông ấy chỉ diễn đạt theo lối đánh morse thôi, ông ấy cho rằng đó là tất cả những gì mà chúng ta đáng được nhận.’ Hoàn toàn rõ rằng đám kẻ cướp này chẳng hề có ý định cho tôi biết gì về căn cước thật của bọn họ, và dẫu tôi cũng đã có một nỗ lực mơ hồ để moi óc nhớ lại các lệnh truy nã tội phạm mới nhất quý nào cũng được gửi tới cho tôi từ Lamy, thì chỉ cần liếc nhìn người cuối cùng của đám ấy là đã ngay lập tức có thể lờ tịt đi tất tật những kẻ tầm thường khác.

“Hắn đứng cách đó một quãng, dưới chân mỏm đá, và tôi ngạc nhiên vì đã không nhận ra ngay từ xa vóc dáng khổng lồ của hắn: nhưng đó là lần đầu tiên tôi trông thấy cựu dân biểu Oulé không trong một bộ âu phục cắt may chuẩn mực. Hắn cởi trần, một chiếc va rơi nhà binh vắt trên vai, môi bĩu ra, và tay cầm một khẩu súng máy – phải, là Waïtari…” Saint–Denis thốt ra cái tên đó với một chút châm biếm và chua chát. “Tôi biết rõ hắn: chính tôi là người, hai mươi năm về trước, đã giúp hắn nhận học bổng. Sau này, rất lâu sau này, với tư cách dân biểu hắn đã nhiều lần đi kinh lý trong khu vực của tôi, và khi trở về Sionville hắn có rất nhiều điều để nói về cái cách ‘không làm gì để giải phóng các bộ lạc chậm tiến khỏi những gò bò của quá khứ’ của tôi. Hắn nói đúng: quả thật tôi không mau mắn làm việc ấy. Ngược lại, mỗi lúc tôi lại có thêm ham muốn khó cưỡng, không chỉ trong việc giữ nguyên trạng các tập quán và lễ nghi của rừng châu Phi mà đôi khi còn đích thân chia sẻ chúng. Tôi tin vào chúng… Nhưng thôi bỏ qua nhé. Chắc tôi chỉ cần nói với cha rằng lúc nhìn thấy hắn, giữa đám cỏ voi, dáng người cao lớn và đầy kiêu hãnh, súng cầm trên tay, – như để cho thấy rõ rằng mọi thứ đã thực sự kết thúc giữa chúng tôi – ngay lập tức tôi hiểu mọi điều gì nằm ở tận sâu của vụ việc, và hắn định kiếm lợi gì từ cơn điên của Morel. Và cũng như mọi khi, tôi rất nhạy cảm với vẻ đẹp của bầu trời châu Phi bao quanh hắn. Tôi tiến đến chỗ hắn. Chúng tôi nhìn nhau. Hắn đứng cách thác nước vài bước chân, giữa làn hơi nước li ti bắn lên làm ướt mặt tôi và bay vòng vòng quanh chúng tôi, bất động, trong một dáng vẻ thù địch, hết sức hòa hợp với các cơ bắp sáng bóng lên và toàn bộ khung cảnh của đá cùng cỏ dại tua tủa. Tôi biết là hắn đang tạo hình cho một tấm áp phích về cuộc nổi loạn châu Phi dĩ nhiên là với hy vọng tôi có một cái máy ảnh, nhưng cũng vô ích mà thôi, ở đây vẫn có một sự chân thực không thể chối cãi: sự chân thực của cái đẹp. Ở hắn có điều gì đó gần như là khinh miệt, trong cách ngẩng đầu, trong sức mạnh bình thản của hai vai: hắn là sản phẩm tuyệt diệu của một sự chọn lọc chẳng có một chút gì là tự nhiên, vì bộ lạc xuất thân của hắn, trong suốt nhiều thế hệ, đã vứt bỏ những phụ phẩm con người, ném cho đám buôn nô lệ Ả Rập và Bồ Đào Nha. Tôi chờ đợi, nghi ngại quan sát hắn, một miếng thuốc lá ngậm trong miệng.

“– Tôi hy vọng ông sẽ giúp tôi xóa đi một số hiểu nhầm, hắn nói, và bản thân giọng nói cũng như thể mượn từ các khối đá ba dan một số âm sắc – nhưng cũng có thể hắn chỉ cố át đi tiếng dòng nước. Sự có mặt của tôi ở đây hẳn cũng đủ để làm sáng tỏ cho ông biết. Người ta đang cố, gần như ở mọi nơi, ngụy trang vụ việc này, khiến dư luận không trông thấy chúng tôi – bọn họ muốn choàng lên cuộc nổi dậy châu Phi một tấm màn sương khói của sinh thái…

“Tôi vẫn không nói gì. Tôi nhai miếng thuốc lá, và chờ đợi. Tôi nhìn hắn, tôi cảm thấy những hạt nước nhỏ xíu mát lạnh hòa lẫn vào mồ hôi trên mặt tôi và cù vào râu tôi và tôi nghĩ đến tất tật những gì mình từng nhìn thấy tại châu Phi, quê hương đích thực của tôi, nơi mà chẳng thế lực nào trên đời có thể đuổi tôi đi khỏi. Tôi nhấc cái mũ cát ra và lau trán. Phía bên trên thác nước, trong cơn lốc bụi nước, mặt trời tuôn ra một dải cầu vồng giữa hai đống đá.

“– Morel là một kẻ cuồng tưởng. Nhưng anh ta hữu dụng đối với chúng tôi. Và ít nhất có một điểm mà chúng tôi nhất trí với anh ta: đã đến lúc phải ngừng cuộc khai thác đáng xấu hổ các tài nguyên thiên nhiên của châu Phi dưới tay chủ nghĩa tư bản thế giới. Phần còn lại…

“Vẻ vui tươi, hắn liếc nhìn về phía khoảnh rừng trống.

“– Đó là một kẻ lý tưởng chủ nghĩa thuộc kiểu thống thiết và lỗi thời…

“– Tôi hiểu, tôi nói.

“Tôi nói thêm, không kèm chút châm biếm nào:

“– Dẫu sao anh cũng cần nói cho anh ta biết chứ.

“Hắn không nghe tôi nói. Những gì có thể tôi cần nói không khiến hắn quan tâm; hắn có sau lưng mười thế hệ tộc trưởng Oulé và những năm ở Nghị viện cùng các vinh dự hẳn không làm mọi chuyện trở nên đơn giản. Và rồi, hắn biết rõ rằng hắn thông minh hơn tôi, học vấn cao hơn, cao lớn hơn, tức là từ mọi quan điểm ấy. Đột nhiên, tôi nhớ đến một khuôn mặt bi thảm khác, Kenyatta, thủ lĩnh tinh thần của đám Mau–Mau, đang thối rữa trong một nhà tù nào đó bên Tanganyika. Cũng cùng cái bĩu môi cao ngạo ấy, cùng sự ở trần đầy sức mạnh ấy, chỉ phủ lên người độc một mảnh da báo, một cây lao cầm tay và các món bùa chú đeo quanh cổ, cùng cái vẻ đầy chân thực ấy – chỉ trừ mỗi một việc là bức ảnh nằm ngay đầu một quyển sách nhân học mà hắn vừa cho in ở Oxford. Tôi lạnh lùng quan sát hắn, vẫn tiếp tục nhai miếng thuốc.

“– Các anh có bao nhiêu người, tại vùng Oulé? rốt cuộc tôi hỏi. Bốn, năm? Khoảng một chục? Các bộ lạc chống lại các anh…

“Một cử động tức giận, thứ gì đó ảm đạm trong vẻ mặt và trong giọng nói:

“– Không có chuyện kích động người Oulé. Còn quá sớm, sớm quá mức. Nhưng tôi nhất định phải ấn định thời gian. Và tôi muốn cuối cùng thế giới cũng phải nghe thấy tiếng chúng tôi – dẫu chỉ là qua giọng của tôi… Tôi muốn người ta nghe thấy nó ở Ân Độ, Trung Quốc, Mỹ, Liên Xô, cả Pháp nữa… Đã tới lúc phải chấm dứt sự câm lặng da đen to lớn. Vả lại…

“Một thoáng chần chừ – nhưng điều đó mạnh hơn hắn: Ông cũng biết bọn họ đã làm tôi trượt nhiệm kỳ dân biểu như thế nào, trong đợt bầu cử vừa rồi. Chính quyền đã nghiêng hết cán cân về phía đối thủ của tôi…

“Điều đó đúng. Nhưng không thích hợp. Chẳng hề thích hợp. Hắn cảm thấy điều đó.

“– Chuyện ấy không có gì liên quan với hiện tại, tất nhiên rồi… Dẫu thế nào thì tôi cũng sẽ nhận các trách nhiệm của mình.

“– Phải rồi, tôi đáp, một cách khá là độc ác. Rồi tôi nói thêm:

“– Anh sẽ vào tù.

“Hắn nhún cặp vai tuyệt đẹp. Tôi nghĩ: giá ít nhất mình cũng có đôi vai giống hắn…

“– Thế rồi sao nào? Ngày nay, các nhà tù thực dân là phòng sảnh của các bộ…

“Hắn mỉm cười.

“– Nhưng ông thật nhầm khi lo lắng cho tôi. Rất có thể sẽ chẳng bao giờ tôi bị bắt đâu. Soudan không xa xôi gì cho lắm… Và có một trạm phát thanh lừng danh tại Cairo. Tôi không biết cuộc xung đột giữa thế giới thực dân và thế giới mới là để cho hôm nay, hay ngày mai, nhưng tôi biết bên nào sẽ chiến thắng: châu Phi…

“– Anh đã nghĩ đến mọi thứ, tôi nói. Vợ anh khỏe không?

“– Cô ấy đang ở bên Pháp, nhà mẹ cô ấy. Cô ấy là người Pháp, ông cũng biết còn gì.

“– Tôi biết. Các con trai của anh vẫn ở Janson¹⁵ chứ?

15. Tức trường trung học (lycée) Janson–de–Sailly danh tiếng nằm ở quận 16 Paris.

“– Vẫn, hắn bình thản đáp. Tôi muốn chúng được hưởng một nền giáo dục thật tốt. Chúng tôi sẽ cần đến chúng…

“Tôi tán thành. Hắn đang không nhạo báng. Hắn biết rõ chúng ta, vậy thôi. Hắn biết là có thể tin tưởng vào chúng ta. Dẫu vậy thì tôi cũng nhổ miếng thuốc lá xuống cỏ, động tác có phần mạnh bạo.

“– Tôi có thể nhờ ông chuyển hộ cho họ vài lời không? hắn hỏi. Chỉ là tôi vẫn khỏe thôi.

“– Tôi sẽ nói điều này ở Fort–Lamy. Tôi chắc chắn người ta sẽ mau mắn làm những gì cần thiết.

“Hắn khẽ gật đầu tỏ vẻ nhất trí. Hắn thấy việc ấy là rất tự nhiên – ta đang ở chỗ những con người văn minh, nói gì thì nói. Phải, đó là một người thuộc về chúng ta. Hắn suy nghĩ như chúng ta, và hắn được nuôi dưỡng bởi các tư tưởng của chúng ta, bởi chất liệu chính trị của chúng ta. Tôi nghĩ: mi muốn xây dựng một châu Phi theo hình ảnh của chúng ta, vì điều đó mi rất xứng đáng bị người của mi lột da sống. Tôi biết rõ đó sẽ là một châu Phi toàn trị, nhưng cả điều đó, nhất là điều đó, cũng xuất phát từ chúng ta nốt. Tôi nghĩ vậy, nhưng không nói ra thành lời. Tôi chỉ nhổ thêm một lần nữa. Đó là cách sử dụng nước bọt tốt nhất mà tôi tìm ra. Những gì tôi có thể nghĩ hoặc cảm thấy thì hắn chẳng quan tâm. Ngược lại, điều mà hắn quan tâm là những gì tôi sẽ kể với họ tại Fort–Lamy, những gì các tờ báo sẽ đăng. Còn tôi, kể từ bấy tất tật những gì mà tôi quan tâm, và hơn bất kỳ lúc nào, là biết ông bạn già Dwala của tôi có chịu giữ lời hứa hay không. Tôi biết ông ấy có quyền năng biến người thành cây, sau khi anh ta chết, thậm chí thỉnh thoảng còn trước đó, và tôi đã bắt được ông ấy long trọng hứa sẽ giải thoát tôi một lần cho xong khỏi một sự thuộc về mà tôi thấy quá mức kinh tởm, chẳng thể nào chịu đựng thêm được nữa. Điều vẫn luôn luôn làm tôi khiếp hãi là ý nghĩ một ngày nào đó sẽ lại sinh ra trên đời trong lớp da một con người. Đó là một nỗi hoảng sợ đôi khi làm tôi choàng tỉnh trong đêm, người ướt đầm mồ hôi lạnh. Chính vì thế mà tôi đã điều đình với Dwala, ông ấy đã hứa, thậm chí đã thề là sẽ biến tôi thành cây, vào lần tới đây, với một lớp vỏ thật cứng, với những cái rễ đâm thật sâu xuống đất châu Phi – và để đổi lại, với vài chiếu cố nho nhỏ của chính quyền, chủ yếu là tránh một con đường chạy qua vùng Oulé. Niềm hy vọng này khiến tôi thấy yên tâm và trong một khoảnh khắc, tôi tươi tỉnh hẳn lên. Tôi chùi mặt và chùi râu – tôi đã ướt sũng – và đội lại cái mũ cát lên đầu. Tôi không nói gì về những điều mình nghĩ. Thế nhưng chẳng phải là tôi không muốn làm điều đó. Tôi những muốn nói với hắn: Thưa ngài Dân biểu, tôi luôn luôn mơ được làm một người da đen, có một tâm hồn người da đen, một tiếng cười của người da đen. Anh có biết tại sao không? Tôi tin các anh khác với chúng tôi. Tôi đặt riêng các anh ra một chỗ. Tôi muốn thoát khỏi thứ chủ nghĩa vật chất nhạt nhẽo của đám người da trắng, hành vi tình dục nghèo nàn của họ, tôn giáo buồn tẻ của người da trắng, sự thiếu vắng niềm vui của họ, sự thiếu vắng ma thuật của họ. Tôi muốn thoát khỏi tất tật những gì mà anh đã học được rất xuất sắc từ chúng tôi và rồi một ngày nào đó anh sẽ dùng bạo lực để tiêm nhiễm vào tâm hồn châu Phi – để làm được điều đó, sẽ cần đến một sự áp bức và một sự tàn nhẫn mà nếu đặt bên cạnh chúng chủ nghĩa thực dân sẽ chỉ là một thứ nước thơm hoa hồng, nhưng tôi tin tưởng anh ở phương diện này: anh sẽ cố hết sức làm. Bằng cách ấy anh sẽ giúp phương Tây hoàn thành cuộc chinh phục châu Phi sau rốt. Chính các tư tưởng của chúng tôi, những điều mê tín của chúng tôi, những điều cấm kỵ của chúng tôi, những tín ngưỡng, định kiến của chúng tôi, con virus quốc gia chủ nghĩa của chúng tôi, những thứ chất độc của chúng tôi là những gì anh muốn tiêm vào dòng máu châu Phi… Chúng tôi từng luôn lùi bước trước việc thực hiện – nhưng anh sẽ làm việc này hộ chúng tôi. Anh là viên chức cừ nhất của chúng tôi đấy. Lẽ dĩ nhiên, chúng tôi không hiểu được điều đó: chúng tôi quá đần đụt. Có lẽ chính đó mới là cơ may duy nhất của châu Phi. Có lẽ nhờ vậy mà châu Phi sẽ thoát được khỏi tay anh và khỏi tay chúng tôi. Nhưng cũng chẳng chắc đâu. Đám phân biệt chủng tộc từng nói rất nhiều rằng người da đen không thực sự là người giống như chúng tôi: vậy nên cũng rất có thể đó sẽ lại là một niềm hy vọng hão nữa mà vì nó chúng tôi làm cho những người anh em da đen của mình hoa mắt.’ Đó là những gì tôi những muốn nói với anh ta, nhưng đã cố kìm nén. Tôi không đặc biệt thích thấy lại hiện ra trên mặt anh ta vẫn những dấu hiệu ấy, nằm lơ lửng giữa khinh bỉ và độ lượng, như tôi hay bắt gặp trong biểu hiện của các đồng nghiệp viên chức của tôi, khi tôi nói với họ cùng những lời đó. ‘Cái tay Saint–Denis tội nghiệp này, anh ta rất trung hậu, nhưng hoàn toàn lạc hậu, cũng lạc thời và ì trệ như lũ voi. Thực sự đã đến lúc cần thay các viên chức của chúng ta tại châu Phi rồi.’ Tôi không đặc biệt thích tự phô mình ra cho dạng suy nghĩ ấy. Thế nên tôi mờ miệng, nhưng chỉ là để nhét vào đó một miếng thuốc lá mới. Hắn mỉm cười với tôi.

“– Vậy nên đừng chối nữa, Saint–Denis ạ. Ông đang vật lộn với chính mình, nhưng ông biết rất rõ rằng chỗ của ông là ở giữa chúng tôi. Ông đã cống hiến những gì đẹp đẽ nhất cho châu Phi và ông sẽ cứu vãn được danh dự cho Chính quyền mà ông là thành viên nếu đến bên chúng tôi để cùng chiến đấu, thậm chí là cùng chết…

“Tôi xin thú nhận là muốn trào nước mắt. Trong cuộc tồn tại của mình, tôi đã không được nghe nhiều lời khích lệ chính thức và những hình thức tuyên dương đặc biệt thiếu vắng trên đường đời tôi. Thế nhưng, chỉ riêng trong lĩnh vực chiến đấu chống ruồi tsé–tsé, tôi từng mở được nhiều vùng chăn nuôi và cứu được không biết bao nhiêu mạng người. Dấu chỉ duy nhất cho thấy những nỗ lực ấy không trở nên vô hình là biệt danh”Tsé–tsé” mà các đồng nghiệp trẻ tuổi tặng cho tôi, và nữa, tôi không chắc trong tâm trí họ đó là một lời khen ngợi hay một cách để coi tôi là thằng già lắm điều. Và rốt cuộc đây, đích thân Waïtari lại công nhận những phụng sự mang tính lịch sử mà tôi đã cống hiến cho người của hắn, hắn trao cho tôi một tình huynh đệ xét cho cùng cũng là có thể chứ, một tình huynh đệ mà chưa từng có ai trao tặng cho tôi, đàn ông, phụ nữ hoặc trẻ con. Trên đời tôi đâu có muốn gì hơn là được những người da đen của tôi chấp nhận với tư cách là một người của họ, để giúp họ tự vệ trước các cạm bẫy mà nền văn minh giăng ra trên đường đi của họ. Nhưng tôi không bị lừa. Tôi đã không chiến thắng ruồi tsé–tsé để rồi lại bị mắc lỡm bởi một tay chính trị gia mà bộ da màu đen không sao che giấu nổi một người thuộc về chúng ta. Từ hai mươi năm nay, tôi chỉ có độc một mục đích, có thể gọi gần như là một nỗi ám ảnh: cứu sống những người da đen của chúng ta, bảo vệ họ trước sự xâm chiếm của các tư tưởng mới, trước sự lây lan của vật chất, trước sự đồi bại của chính trị, giúp họ tồn giữ các truyền thống bộ lạc của họ cùng các tín ngưỡng tuyệt diệu của họ, ngăn họ bước theo dấu chân của chúng ta. Chẳng gì làm tôi ngây ngất hơn là được chứng kiến những người da đen của chúng ta tiến hành các nghi lễ của họ và khi, tại một trong các bộ lạc của tôi, đột nhiên tôi thấy một thanh niên thay thế sự trần truồng bao đời của họ bằng một cái quần dài và một chiếc mũ phớt, đích thân tôi sẽ đến đá đít anh ta. Pê–nê–xi–lin và D.D.T.¹⁶, đó là điểm xa nhất mà tôi tự cho phép mình đến trên con đường nhượng bộ và tôi thề với cha là kẻ kiếm được nhiều hơn thế từ tôi còn chưa sinh ra trên đời đâu. Cùng với ông già Dwala của tôi, chúng tôi vẫn luôn luôn ở vị trí tiền đồn trong số những người bảo vệ châu Phi đen chống lại sự xâm nhập của cái con thú bọc thép xấu xa mà người ta vẫn hay gọi là phương Tây, và chúng tôi đã anh dũng chiến đấu để giữ cho những người da đen của chúng tôi được toàn vẹn. Đích thân tôi lo sao cho một số nghị định hống hách về ‘giáo dục chính trị’ tìm tới được cái đích mà chúng xứng đáng, tức là hố xí tập thể: mối lo chính yếu của tôi ở châu Phi vẫn luôn luôn là ngăn chặn sự lan tràn của những thứ thuốc độc của chúng ta, của những khái niệm phương Tây của chúng ta vốn toàn được dùng làm cái cớ cho sự bóc lột, và của các ý luận bị ám của chúng ta. Vậy nên tôi sẽ không nhập bọn với một kẻ muốn giao linh hồn dân tộc của anh ta làm món mồi cho loa phóng thanh và các thứ vật dụng toàn trị, để nó bị xay và nghiền cho đến lúc biến thành một thứ bã ép không sao nhận ra nổi hình thù nữa: quần chúng. Tôi cả quyết lắc đầu.

16. Một loại thuốc trừ sâu, giúp diệt muỗi, ngăn chặn sốt rét.

“– Chừng nào tôi còn ở đây, tôi nói với hắn, sẽ chẳng có ai thay thế các nghi lễ ma thuật của chúng ta bằng những cuộc họp đảng…

“Hắn phác một cử chỉ khinh thường, chừng như muốn quét tôi biến đi.

“– Tôi biết, ông cần màu sắc địa phương, vẻ đẹp đẽ… Ông là một kẻ phản động và lại còn là một tên phân biệt chủng tộc nữa chứ. Ông yêu quý người da đen xuất phát từ lòng ghét người, như người ta yêu súc vật ấy. Cái thứ tình yêu đó thì làm gì được cho chúng tôi đây…

“Tôi cảm thấy mệt rũ và khá là lạc lối. Có lẽ hắn đúng. Có lẽ những người da đen thực sự là những người giống chúng ta, và chẳng có nơi đâu để trốn vào, chẳng có chỗ nào để quay sang. Đột nhiên tôi cảm thấy mình đang ở giữa một trò vô cùng bẩn thỉu, mà tôi không thấy có lối thoát nào. Và như để tự xác nhận về cái cảm giác ‘dễ chịu’ ấy, đột nhiên tôi thấy hiện ra giữa đám cây một cái mũ cát két hàng hải bẩn thỉu và một dáng người béo lùn, tràn trề sức mạnh và sức sống, mơ hồ quen thuộc, nếu không muốn nói là nhận ra được ngay.”

XX

“Cái tay ấy, vắt sõng sượt trên vai ba con cá to xâu vào một cành cây qua mấy cái mắt bị moi thủng của chúng, dừng chân một thoáng lúc trông thấy tôi, rồi tiến về phía tôi, hai tay dang rộng, một tiếng cười vang làm rung bộ râu và hàng ria đen nhánh của hắn.

“– Saint–Denis! Cầu cho đại dương sóng sánh tôi đi! Anh làm gì ở đây thế, hả anh già cô độc? Đến nhập bọn với chúng tôi chăng? Cần có bạn đồng hành? Hoặc có lẽ anh ta dông tuốt, vác theo tiền trong két của tiểu khu, với đầy vẻ cao quý tìm chỗ trú ẩn ngoài bưng? Ha! Ha! cầu cho biển nuốt chửng tôi, nếu đây chẳng phải tay nhiều thù hận nhất, tay lâu đời nhất và tay hằn học nhất trong số các viên chức hải ngoại của chúng ta!

“Tôi phải cố lắm mới nhớ ra kẻ thô lậu đó, bởi vì tôi đã nhận ra, căn cứ vào sự ghê tởm mà hắn khơi dậy nơi tôi, đây hẳn phải là một người bạn.

“– Thế nào, ông viên chức của cuộc…, không còn nhận ra bạn bè nữa đấy hả? Sống cả đời đơn côi nơi hẻo lánh hay gây ra nông nỗi ấy đấy: rốt cuộc mọi khuôn mặt con người đều trở nên giống nhau hết. Habib, thuyền trưởng tàu chạy đường dài đây, chủ ống duy nhất trên boong, nơi hạ giới này – và sự hiện diện của hắn tại đây chứng tỏ cho anh thấy rằng con người yêu quý vẫn chưa ngừng đi biển đâu!

“Tôi ngạc nhiên vì đã không nhận ra ngay tắp lự đồ rác rưởi ấy qua niềm vui sống và dáng vẻ tràn trề sức khỏe của hắn. Hắn quàng một tay qua vai tôi, mặc dù tôi đã lấy một bộ dạng còn dễ sợ hơn cả thường lệ. Korotoro và Habib: đó chính là hạng người vây quanh Waïtari. Trong toàn bộ câu chuyện này chỉ còn độc Morel là kẻ gây nhiều phiền nhiễu, nhưng đã rõ anh ta là một kẻ nhầm đường lạc chân. Ngay lập tức tôi cảm thấy khá hơn, tôi hồi tâm tĩnh trí, như người ta vẫn hay nói. Giờ tôi đã có thể quay trở về cái xó của tôi, khoanh hai tay lại, đợi cho chuyện qua, ngắm các vì sao mà chỉ một khoảng cách thật lớn mới lưu giữ được vẻ đẹp cho chúng. Nhìn chung mọi thứ đã quay trở lại trật tự cũ. Lẽ dĩ nhiên đó là một công trình xuất chúng của thế giới này, đã bị dâng, một cách không thể vãn hồi, cho cùng những điều hạ tiện và cùng những điều gây hại như mọi thứ khác. Với tối đa sự châm biếm trong giọng nói, tôi hỏi Habib về số phận của kẻ hành hương kia nơi trái đất, kẻ mà tôi đã biết là gắn bó với hắn.

“– Bị chinh phục bởi một lý tưởng cao quý, ông bạn thân mến ạ, bị chinh phục bởi vẻ đẹp của một lý tưởng nào đó. Sẵn sàng làm mọi thứ để bảo vệ những điều tuyệt diệu của tự nhiên. Chuyển qua phe của lũ voi, hy sinh tất cả vì sự sống còn của hình ảnh về tự do thiên nhiên đầy sức mạnh ấy. Cũng muốn đóng góp cho lý tưởng cao đẹp về quyền dân tộc tự quyết, lo sao khắc ghi tên mình vào Lịch Sử, bên cạnh tên của Byron, tướng Trung Hoa, tướng Nga, và Lawrence xứ Ả Rập vĩ đại! Tức là hòa hơi thở yếu ớt của mình vào trận cuồng phong của cuộc nổi dậy! Có mặt, như mọi khi, đằng sau tất tật lý tưởng vĩ đại, hòa hợp một cách tất yếu vào chúng! Đã đến đánh thức tôi vào giữa đêm, nói chuyện với tôi theo lối cao quý, cầm lấy khẩu Mannlicher cùng thuốc độc xi–a–nua, rời bỏ mọi thứ của cải trên trái đất của mình, lao đi, chỉ trước cảnh sát vài giờ đồng hồ – một thói quen cũ, ha! ha! – để cứu voi. Ngay lập tức bị buộc cho mọi tội ác thường phạm – và thế nhưng chẳng có gì là thường trong bản tính: bạn của nghệ thuật, nhà giáo dục lớn của tuổi trẻ, Oxford và Cambridge, con người thượng lưu theo mọi nghĩa của cụm từ này. Thế là giờ đây chúng tôi lại một lần nữa ra bưng, thói quen cũ, lý tưởng còn chưa chết, thỉnh thoảng buộc lòng phải xơi cứt, nhưng vẫn sống nhăn! Thật không may, tâm hồn lại quá nhạy cảm: thời điểm này nằm trong lều với chứng lỵ trời đánh, xin tôi được chết, chẳng làm được gì đâu, rồi sẽ sống cho đến cùng nhờ sự chăm sóc của tôi, đã câu cho anh ta vài con cá, phải cố cứu các tinh hoa của chúng ta chứ, rốt cuộc tất tật câu chuyện chỉ có vậy, cuộc sống thì đẹp, và thuyền trưởng tàu chạy đường dài Habib nói với anh thế đấy – và Chúa mới biết tên khốn có tự nhận ra mình ở đó hay không!

“Hắn lại vỗ vai tôi và đi khỏi với cặp chân vòng kiềng, bắp chân săn chắc và vững vàng đến đáng kinh ngạc, rất trần thế, bỏ đi với lũ cá của hắn, dáng vẻ tràn trề sức khỏe và niềm vui sống, điều đó nói lên rất nhiều – tôi cũng chẳng biết là về ai nữa, hay là về cái gì. Đột nhiên tôi cảm thấy nhẹ nhõm một cách lạ thường. Dầu cho có đơn độc đến đâu, tôi vẫn còn chưa nẫu đến mức phải chấp nhận cái kiểu bầu bạn như thế. Và lúc ấy tôi thấy thật rõ những gì nằm đằng sau câu chuyện lừng danh về lũ voi này và những gì phủ lên sự ngây thơ của Morel. Một người như Peer Qvist đến đó là do bị thúc đẩy bởi niềm đam mê của nhà tự nhiên học, bởi tính ghét người nổi tiếng của ông ta, trên thực tế chỉ là một cơn giận đầy bao dung bị khơi lên trong lòng ông ta bởi các hành động chống lại tự nhiên, các thí nghiệm nguyên tử, những trại lao động cưỡng bức, các chế độ toàn trị, sự mọi rợ mang tính phân biệt chủng tộc và tất tật những điều nhơ bẩn khác đe dọa những gì là đẹp trên trái đất và có nguy cơ làm cạn kiệt đến cả cội nguồn cuộc sống. Đằng sau, có Waïtari, kẻ tin vào sự bùng nổ sắp tới của Thế chiến thứ ba và có ý định xuất hiện, sau khi châu Âu sụp đổ, như là người hùng đầu tiên của chủ nghĩa quốc gia liên Phi. Đằng sau họ có, hệt như mọi khi, trong bóng mọi lý tưởng thực sự con người, những tên kẻ cướp hoặc sát nhân thuần túy, như một món bảo chứng cho thắng lợi trên trần thế. Đằng sau nữa là đám đông im lìm các tộc người da đen, cặp mắt chăm chú, những tộc người da đen ấy không ở trong vụ việc, nhưng kết cục của họ sắp điểm rồi, dẫu có chuyện gì xảy ra đi nữa. Đằng sau nữa, rất xa phía sau, và có lẽ chỉ ở trong trái tim của Morel, là lũ voi. Nói tóm lại đó là một đội du kích, một đội du kích đích thực: những người đầy thiện ý và kẻ đại bất lương, một sự phẫn nộ đầy độ lượng và các toan tính khôn khéo, lũ voi ở đường chân trời, nhưng chung với đó là kết quả biện minh cho các phương tiện nữa. Một đội du kích, tôi xin nói với cha, một nhúm nhân loại, một giấc mơ bao dung và toàn bộ sự thuần khiết cần có để gây ra những vụ thảm sát lớn…” Saint–Denis im lặng một lúc. Có lẽ vì dáng vẻ có phần Mông cổ của ông, với cái đầu trọc, hai gò má cao và thân hình rúm lại, cha Tassin đột nhiên nghĩ trông ông giống một kỵ sĩ bị đánh ngã và hất xuống đất. “Tôi chào bọn họ. Tôi đi thẳng đến chỗ lũ ngựa của tôi, mà N’Gola đã chuẩn bị sẵn sàng. Peer Qvist đi hộ tống tôi vài cây số. Ông ta ngồi thật thẳng trên yên, khuôn mặt nghiêm khắc, một bên bàn đạp dài hơn để tiện cho cái chân liệt – ông ta đã bị vỡ khớp bên chân phải tại một kẽ núi Bắc Cực. Tôi tự hỏi tại sao ông ta lại đi cùng tôi vài phút ấy trong khi không nói với tôi lấy một lời. Có lẽ vì đột nhiên ông ta cảm thấy gần gũi với tôi hơn với những người khác. Ngựa của chúng tôi tiến lên trên lối đi dốc đứng giữa các tảng đá. Mặt trời vừa xuống sau rừng; những đám tre và cây cối như thể xâu xé thi hài đỏ ối của nó. Chúng tôi đi chậm rãi, một tiếng răng rắc khủng khiếp dâng lên về phía chúng tôi từ hướng Galangalé, cả khu rừng rùng mình và chịu thua trước một cuộc tấn công điên cuồng nào đó, và không khí tràn ngập những tiếng kêu của đàn thú đang vạch một con đường về phía nước. Trong một lúc, tiếng răng rắc của những cái cây bật rễ, sự rung chuyển của mặt đất và các tảng đá và tiếng gọi nhau của lũ voi mang tầm vóc của một tai biến tự nhiên. Tôi lắng nghe. Vốn dĩ tôi đã quá quen, thế nhưng lần nào trận sấm sống ấy cũng làm tim tôi đập rộn lên: không phải là nỗi sợ, mà một sự lây nhiễm kỳ cục. Tôi lắng nghe. Khu rừng như thể mở ra từ mọi hướng và tiếng ồn ào lên đến mức độ không tài nào hiểu nó xuất phát từ đâu nữa. Nhưng từ độ cao của chúng tôi, tôi trông thấy, bên kia hành lang bao quanh dòng nước, cả một vùng rừng run lên, như thể bị rung chuyển bởi một nỗi sợ khốc liệt nào đó, và các ngọn cây đột nhiên rạp xuống rồi biến mất vào khoảng rừng thấp; lúc ấy tôi nhìn thấy, đi sát vào với nhau, những bóng dáng màu xám khổng lồ, những tấm lưng tròn mà tôi biết quá rõ. Tôi nghĩ: sớm thôi, trong thế giới hiện đại sẽ chẳng còn chỗ cho một nhu cầu không gian như vậy, cho một sự vụng về vương giả như vậy. Và cũng như mọi lần trông thấy chúng, tôi không thể tự ngăn mình mỉm cười nhẹ nhõm, như thể việc nhìn thấy chúng khiến tôi được an tâm về một sự hiện diện cốt yếu nào đó. Vào cái thời đại của sự bất lực này, vào cái thời đại của những điều cấm kỵ, cấm đoán và lệ thuộc gần như mang tính chất sinh lý này, nơi con người chiến thắng những chân lý cổ xưa nhất của mình và chối bỏ những nhu cầu sâu thẳm nhất của mình, những lúc nghe tiếng ầm ào tuyệt diệu kia, tôi luôn thấy như thể người ta vẫn chưa cắt đứt hoàn toàn chúng ta khỏi cội nguồn, người ta vẫn chưa nhân danh dối trá thiến phăng chúng ta một lần cho xong, chúng ta còn chưa hoàn toàn bị khuất phục. Ấy thế nhưng, chỉ cần lắng nghe nó mà thôi, cái tiếng sấm mặt đất cũ kỹ đó, chỉ cần một lần dự vào sự sụt lở sống động ấy là đã đủ để hiểu rằng, sớm thôi, giữa chúng ta sẽ chẳng còn chỗ cho một tự do như vậy nữa. Nhưng thật khó mà cam tâm. Phía cuối con đường. Peer Qvist dừng ngựa. Bỗng tôi nghĩ rằng kể từ khi quen biết ông ta, bao giờ tôi cũng chỉ trông thấy một biểu hiện duy nhất trên cái khuôn mặt đầy những nếp nhăn sâu đến mức trở nên gần như uy nghi ấy. Đó là biểu hiện của sự nghiêm khắc cùng cực và cặp mắt xanh lơ nhỏ xíu của ông ta như thể đã giữ một thứ gì đó từ băng giá vĩnh cửu xưa kia ông ta từng chiêm ngưỡng ở Bắc Cực khi đi cùng Fridtjof Nansen¹⁷. Phía bên trên bộ râu xám, đôi môi cứng đanh và vạch thật thắng, không mang chút dấu vết nào của sự tha thứ.

17. Fridtjof Nansen (1861–1930), người Na Uy, nhà thám hiểm, nhân vật lớn của bảo vệ môi trường, từng nhận giải Nobel Hòa bình.

“– Nghe cho kỹ đi, ông ta nói. Đó là tiếng ồn đẹp nhất của trái đất đấy.

“– Tôi đã nghe suốt cả cuộc đời rồi.

“– Tôi không chỉ nói đến lũ voi…

“Tôi im lặng một lúc trước khi đáp:

“– Chúng ta nghe thấy tiếng này kể từ khi chúng ta ở châu Phi.

“– Nhưng ngày nay, các anh không còn là cùng những người khi ấy nữa, Saint–Denis ạ. Trước đây, tiếng ồn này chỉ đến được tai các anh thôi. Giờ đây, nó đi thẳng vào tim các anh. Các anh không thể cưỡng lại trước vẻ đẹp của nó nữa. Xưa kia, khi nó khiến các anh không ngủ được, các anh vớ lấy một khẩu súng, và thôi thế là xong. Giờ đây, những khẩu súng của các anh còn gây kinh tởm cho các anh nhiều hơn mức sợ mà tiếng ồn này tạo ra. Tôi cho rằng đó là cái mà người ta gọi là tuổi biết nhận thức. Anh sẽ nói gì với họ ở Fort–Lamy?

“– Điều mà tôi không ngừng nhắc đi nhắc lại với họ từ nhiều năm nay, tôi đáp, giọng cục cằn. Rằng rốt cuộc cũng phải tôn trọng voi ở châu Phi. Rằng cần phải bao quanh tự nhiên toàn bộ sự bảo vệ mà nó cần.

“Khuôn mặt Peer Qvist không động đậy. Tôi tự nhủ, từ một tuổi nào đó trở đi, các khuôn mặt có xu hướng tự cố định một lần là xong luôn trong một biểu hiện duy nhất và không dễ bị khuấy động nữa.

“– Anh có nghĩ họ tính gửi quân lính đến chỗ chúng tôi không?

“– Tại A.E.F. làm gì còn quân lính mấy nữa. Nhưng các thợ săn thì nhốn nháo lắm…

“Khuôn mặt ông ta vẫn nghiêm khắc như vậy, nhưng điều mà ông ta nói với tôi thì lại khiến tôi choáng vì sự buồn cười:

“– Chắc sẽ thú vị lắm nếu bị giết ở tuổi của tôi bây giờ.

“– Chắc phải kỳ quặc lắm, tôi trấn an ông ta. À mà, ông bao nhiêu tuổi rồi?

“– Tôi đã rất già, ông ta nghiêm trang đáp.

“Ông ta nói thêm, như một điều hiển nhiên:

“– Tôi sẽ sung sướng nếu được chết ở châu Phi.

“– Kìa, nhưng tại sao?

“– Bởi vì chính ở nơi đây con người đã bắt đầu. Cái nôi của nhân loại nằm tại Nyassaland. Điều này gần như đã được chứng minh.

“– Lý do buồn cười nhỉ.

“– Chết ở chỗ của mình thì vẫn tốt hơn.

“Thêm một người nữa, tôi nghĩ, đang cố tìm cho mình một chốn trú ngụ trên Trái đất. Tôi hỏi:

“– Morel thì sao?

“– Tất cả chúng ta đều cần sự bảo vệ…

“Trong giọng ông ta vương rất nhiều buồn bã.

“– Morel tội nghiệp, ông ta nói. Anh ta đã tự đẩy mình vào một tình thế bất khả. Chưa từng có ai giải quyết nổi điều mâu thuẫn này: muốn bảo vệ một lý tưởng con người cùng với con người. Tạm biệt.”

XXI

“Đêm hôm đó, tôi gần như không ngủ, xoay đi trở lại trong lều: chưa từng bao giờ tôi cảm thấy cô đơn đến thế, bị bỏ rơi đến mức ấy. Có lẽ bản thân lũ voi cũng vẫn là quá nhỏ, tôi nghĩ, ánh mắt lạc trong bóng tối, và chúng ta cần đến một con vật tình yêu còn to lớn hơn và trìu mến hơn như vậy nữa ở bên mình. Nhưng lúc này, và trong cùng hạng, như đám võ sĩ đấm bốc vẫn hay nói, thực sự chỉ lũ voi mới có thể được trông thấy nơi đường chân trời. Tôi quay về Fort–Lamy và có một cuộc gặp đầy giông tố với toàn quyền; ông ta bảo với tôi rằng ông ta biết tôi từ lâu rồi, và ông ta chẳng hề tin vào độ chính xác của địa điểm nơi Morel đặt đại bản doanh mà tôi chỉ cho ông ta trên tấm bản đồ – về điều này thì ông ta không hoàn toàn nhầm. Tôi cô giải thích cho ông ta rằng họ cố công vô ích khi muốn dùng lực lượng cảnh sát để giải quyết vụ việc này, và rằng sẽ là đơn giản hơn nhiều cái việc đạt được từ Paris một thay đổi ngay tắp lự về quy chế các cuộc săn thú lớn, cái này thì đã lỗi thời từ lâu lắm rồi, như tất tật những người trông coi rừng và tất tật các viên chức vẫn không ngừng tuyên bố. Ông ta nổi giận đùng đùng, nói đến một Munich siêu hình¹⁸ và hét lên với tôi rằng bản thân ông ta ấy, ông ta chưa sẵn sàng cúi mình trước lá cờ của sự ghét người, rằng lòng tin của ông ta vào hành động của con người vẫn còn nguyên vẹn và giống loài chúng ta có thể chắc chắn vào việc sẽ có được một tương lai xán lạn. Ông ta giương nắm đấm và đảm bảo với tôi rằng ông ta sẽ không nương tay, trên lãnh thổ của ông ta, trước một biểu hiện như vậy của lòng thù hận chống lại sự nghiệp con người của chúng ta, một nỗ lực đáng khinh bỉ và nực cười như vậy nhằm thoát ra khỏi thân phận của chúng ta. Ông ta đứng dậy, lao đến chỗ tôi bằng những bước nhỏ gấp gáp, kiễng chân lên, hét rằng toàn bộ chiến dịch bảo vệ tự nhiên này, đúng ra, chỉ là một trò đánh lạc hướng chính trị, và nếu chủ nghĩa cộng sản chiến thắng tại châu Phi, voi sẽ là những con vật đầu tiên bị treo cổ; ông ta thọc hai tay vào túi áo và đầy nhạo báng hỏi tôi có biết voi trên thực tế là các cá nhân cuối cùng hay không – có, thưa ngài – và chừng như chúng đại diện cho những quyền cốt yếu cuối cùng của con người, vụng về, cồng kềnh, lệch thời, bị đe dọa từ mọi hướng, và thế nhưng lại hết sức cần thiết cho vẻ đẹp của cuộc đời – thế đấy, thưa ngài, đó chính là một kiểu báo chí Pháp – ông ta giáng nắm đấm thật mạnh xuống chồng báo xếp trên bàn làm việc – đây chính là những gì mà một nền báo chí được gọi là thông tuệ viết về vụ việc – về phần mình, trước tất tật những cú đánh siêu hình nho nhỏ này, trước tất tật lũ nhả mực thay nước dãi ưa thất bại và vặn vọ này, ông ta chỉ có thể đối địch bằng tiếng cười lớn lành mạnh và khảng khái của người cộng hòa tin tưởng vào số phận con người, vững chãi ở chức vụ của mình và tràn đầy niềm kiêu hãnh bình lặng trước công trình đã hoàn thành. Nói đoạn, ông ta trợn mắt lên, nhe răng và phá lên cười theo một cách vô cùng gớm ghiếc – aha–ha–ha–ha! Sau đó, phải đặt ông ta nằm xuống ghế sofa và chạy đi tìm vợ ông ta.” Saint–Denis cười khùng khục một lúc đằng sau bộ râu. “Có lẽ tôi hơi quá lời, thưa cha, nhưng thật khó mà nhìn nhận cho rõ cơn kịch phát trong đó hàng đống thứ khủng khiếp mà người ta cho đăng về vụ Morel đã đẩy họ vào, tại Fort–Lamy. Thậm chí tôi còn biết những người bắt đầu tìm kiếm từ ‘sinh thái’ trong từ điển. Tôi ra khỏi đó, hết sức hài lòng về bản thân, đi cùng Foissard, anh ta giải thích với tôi rằng toàn quyền không ngủ được nữa, rằng bên Paris người ta không sao thuyết phục nổi người Mỹ tin đó thực sự chỉ là chuyện bảo tồn động vật châu Phi, rằng báo chí buộc tội chính phủ đã bịa đứng ra hình ảnh Morel nhằm che đậy những rối loạn chính trị nghiêm trọng, và rằng cả thế giới chế giễu sự ngây thơ của nước Pháp, cứ tưởng đâu vẫn có khả năng làm cho họ, ở tuổi này, tin vào voi.”

18. Ám chì Hiệp ước ký năm 1938 giữa Anh, Pháp, Đức và Ý, cho phép Đức thôn tính Tiệp Khắc; không lâu sau đó, Thế chiến thứ hai sẽ bùng nổ.

XXII

“Đó là những gì tôi kể cho Minna, giống như tôi kể cho cha hôm nay, và tôi tin rằng trong suốt cuộc đời tôi chưa bao giờ có hân hạnh được một người phụ nữ lắng nghe với sự chăm chú đến thế. Cô ấy ngồi trên tay vịn một cái ghế phô tơi, im lìm không cử động, trong cái dáng vẻ bất động tuyệt đối để lộ một dục vọng rất khó kìm giữ, và tôi xin thú nhận đã quên biến mất rằng mình chẳng hề là đối tượng của sự chú tâm gần như mang tính van nài mà cô ấy hướng về tôi kia. Thật không thể không cảm thấy xúc động, và thậm chí cả một chút rối trí, bởi cái đà đó của lòng hào phóng, bởi tất tật những gì mà ta đoán được ở bên trong cô ấy về sự nhạy cảm và lòng cảm thông. Đúng, đó là một phụ nữ mà ta thật khó để mặc một mình…”

Thầy tu dòng Tên nhìn sang, vẻ hơi ngạc nhiên.

“Khi tôi thuật đến lời nhắn đầy tính anh hùng ca cho nhân loại mà Morel nhờ tôi chuyển với rất nhiều ngây thơ, khi tôi nhắc lại lời anh ta: ‘Nói với họ rằng tôi gần như không còn đạn dược’, môi cô ấy run lên, cô ấy đứng phắt dậy và đi ra đầu kia căn phòng để làm một việc rất vô ích, dịch chỗ một cái bình, và cứ đứng yên đó, mặt úp vào tường, hai vai rung rung. Tôi cảm thấy có chút hoang mang. Tôi biết cô ấy từng trải qua nhiều nỗi bất hạnh hồi còn trẻ, và thoạt tiên tôi cứ tưởng, theo cách nói lừng danh của Morel, rằng lũ chó không còn đủ cho cô ấy nữa, cả cô ấy cũng cần có một tình bạn to lớn hơn, một thứ gì đó đọ được với nỗi cô đơn trần thế của cô ấy: vậy nên cô ấy say mê voi tới mức đó. Nhưng giờ đây tôi đã thấy đó là một câu chuyện nơi mọi vị trí đều đã có sẵn nhân vật, trong đó chẳng còn nhiều chỗ đâu, dẫu sao thì cũng không còn nhiều chỗ cho tôi. Tôi nói với cô ấy là không nên nhìn vào khía cạnh bi thảm của mọi sự, rằng có khả năng các bác sĩ sẽ tuyên bố Morel không phải chịu trách nhiệm và anh ta sẽ thoát khỏi vụ việc mà chỉ phải ngồi tù một, hai năm gì đó.

“Cô ấy quay người về phía tôi với một vẻ bạo liệt, một sự phẫn nộ khiến tôi ngừng thở. Tôi vẫn thường mơ thấy cô ấy và hay thấy cô ấy như vậy, đứng đó, cái pe nhoa phanh ra, độc một cái quần lót và một cái xu chiêng ngăn cách với tôi, mái tóc xõa xượi, gần như hét lên giống một mụ bán cá, với cái âm sắc Đức ghê rợn ấy, nó làm cô ấy ngay lập tức bớt xinh, bằng một phép mầu nào đó.

“– Thế tức là, thưa ông de Saint–Denis, cô ấy gào lên với tôi – tôi chẳng thể hiểu tại sao cô ấy lại gán cho tôi cái tiểu từ ‘de’ quý tộc đó nữa – ông thấy rằng bởi vì một người quá chán các ông rồi, quá chán những trò tàn nhẫn của các ông, quá chán khuôn mặt và giọng nói và bàn tay của các ông – thì ông thấy anh ta bị điên phải không? Anh ta phải bị nhốt vào tù, vì anh ta không còn muốn có gì nữa hết, không gì chung với các ông, với các nhà bác học của các ông, với đám cảnh sát của các ỏng, với những khẩu súng máy của các ông – với tất tật những thứ đó? Tin tôi đi, có rất nhiều người giống anh ấy ngày nay. Chắc họ không có đủ lòng can đảm để làm những gì cần thiết, bởi họ quá nhu nhược và quá… quá mệt mỏi, hoặc vô sỉ – nhưng họ hiểu anh ấy – họ hiểu anh ấy rất rõ. Họ đến văn phòng, hoặc trại của họ, hoặc đồn lính của họ, hoặc nhà máy của họ, mọi nơi mà người ta phải nghe lời và người ta chán ngấy, và những người có thể, họ mỉm cười khi nghĩ đến anh ấy, và họ làm giống như tôi…

“Cô ấy cầm cái cốc lên.

Họ nâng cốc chúc sức khỏe anh ấy… Prosit! Prosit! cô ấy nhắc đi nhắc lại, nhìn vào một điểm nào đó xa xăm phía trên vai tôi. Tôi chưa bao giờ chịu nổi cái từ tiếng Đức đó và nó có một vẻ đặc biệt nặng nề khi được phát ra từ miệng một cô gái. Cũng có một chút vẻ tầm thường ở cô ấy nữa, nó vụt hiện ra trong giọng nói cô ấy, trong các cử chỉ của cô ấy, trong cái pe nhoa mở phanh với một sự thờ ơ tuyệt đối kia – ta cảm thấy rằng cô ấy từng biết đến rất nhiều đàn ông.

“– Cô gái nhỏ của tôi ơi…, tôi cất tiếng. Cô ấy ngắt lời tôi.

“– Và rồi, thưa ông de Saint–Denis, tôi xin nói thêm với ông một điều nữa: da của ông, ông có biết không, cũng không đáng giá hơn da của lũ voi đâu. Ở Đức, hồi chiến tranh, hình như chúng tôi đã dùng da người làm chụp đèn đấy – trong trường hợp ông còn chưa biết chuyện này. Và đừng quên, thưa ông de Saint–Denis, rằng người Đức chúng tôi lúc nào cũng đi trước rất xa…

“Cô ấy cười.

“– Dẫu sao, chính chúng tôi đã nghĩ ra bảng chữ cái.

“Hẳn cô ấy muốn nói máy in.

“– Ôi, ông đừng giữ bộ mặt đó chứ. Tôi không cần được thương hại đâu. Đúng là đã có rất nhiều đàn ông lăn qua người tôi, nhưng ta phải biết điều chứ. Và ta cũng đâu có thể đánh giá đàn ông qua những điều họ làm lúc đã cởi quần ra. Họ làm những trò khốn kiếp nhất lúc vẫn mặc quần áo trên người cơ.

“Cô ấy châm một điếu thuốc lá. Tôi cảm thấy hoàn toàn mất phương hướng. Tôi không thể hiểu nổi tại sao cô gái rất mực khiêm nhường ấy, lúc nào cũng thật e dè và nhút nhát, lại có thể bùng nổ như thế này. Tôi cố sức giải thích để cô ấy hiểu là cô ấy đã nhầm về ý nghĩa những lời của tôi liên quan tới Morel. Tôi chỉ muốn nói rằng anh ta đã rơi vào tay một băng toàn những kẻ gây rối chính trị và ăn cướp, chúng đang lợi dụng thiện ý của anh ta, và chúng tôi chẳng còn có thể làm gì để giúp anh ta. Cô ấy ngắt lời tôi. Cô ấy cao giọng khẳng định là tôi nhầm, rằng vẫn còn đủ thời gian, chỉ cần tôi chấp nhận giúp anh ta. Tất tật những gì cô ấy đề nghị ở tôi là chuyển đến ông bạn Dwala của tôi vài lời, nhằm thuyết phục ông giúp cô ấy liên lạc với Morel. Lẽ dĩ nhiên tôi tìm cách nói lý với cô ấy. Tôi nhắc cho cô ấy nhớ rằng tôi đã phải mất hai mươi năm tận tâm thì mới chiếm được lòng tin của các bộ lạc Oulé, và rằng những gì ông già Dwala từng làm cho tôi không thể chuyển giao được. Chúng tôi là các đồng minh lâu năm, có chung với nhau một bộ quy tắc về danh dự mà tôi sẽ không thể phá vỡ, nếu không muốn giật sập hoàn toàn vị thế của tôi tại cái vùng mà tôi đang quản lý. Vài ngôi làng nơi Waïtari có người ủng hộ bị kiểm soát ngặt nghèo và cô ấy sẽ lao thẳng vào tay viên chỉ huy trạm gác đầu tiên. Vả lại, tôi cũng ngờ việc Waïtari có hơn vài chục bạn bè, và những người ấy chủ yếu sống ở thành phố: đó là một người đã tiến hóa và dân bản xứ biết điều này. Hắn là người của chúng tôi, trong đầu hắn chất chứa các tư tưởng của chúng tôi, và hắn khinh bỉ các nghi lễ của họ. Cuối cùng, tôi nhắc cho cô ấy nhớ rằng dẫu sao thì Morel cũng bị buộc tội đã có những toan tính giết người, và điều tốt đẹp nhất mà cô ấy có thể làm là đứng ngoài toàn bộ câu chuyện này, cô ấy, một phụ nữ nước ngoài… một người Đức, nói thế là đủ hiểu.

“– Thế thì, cô ấy hét lên, ông muốn anh ấy cứ tiếp tục, rồi anh ấy giết ai đó, sau rốt, và rồi người ta sẽ thực sự chẳng còn có thể làm gì cho anh ấy? Ông nói đến các nghĩa vụ nhà quản lý của ông, nhưng chẳng phải chúng nằm chính ở việc chấm dứt các cuộc tấn công và mang Morel còn sống trở về à? Thậm chí làm vậy ông sẽ được chính phủ khen ngợi đấy, cô ấy nói với tôi, bằng một cái giọng mà tôi hoàn toàn không thích chút nào. Giá kể tôi có thể nói chuyện với anh ấy, tôi chắc chắn là anh ấy sẽ lắng nghe tôi.

“Cả tôi cũng tin chắc vào điều đó. Lẽ dĩ nhiên cô ấy có một số phương tiện.

“– Và ông không cảm thấy ư, thưa ông de Saint–Denis, rằng có một con người tin tưởng ông, tin cậy vào ông, đang nhờ ông giúp đỡ? Một người… đang cần… cần được bảo vệ?…

“Giọng cô ấy vỡ òa, mắt nhòa lệ: đó là một lập luận thật khó cưỡng lại sức thuyết phục. Tôi suy nghĩ thật nhanh. Xét cho cùng, ý tưởng của cô ấy cũng đâu đến nỗi điên rồ cho lắm, với điều kiện phải có vài biện pháp thận trọng. Tôi chẳng biết phải giải thích với cha điều đó như thế nào, nhưng tôi tin Morel sẽ nhường bước trước các lời van xin của cô ấy, anh ta sẽ theo cô ấy: có lẽ tôi chỉ tự đặt mình vào vị trí của anh ta. Thậm chí tôi còn thấy rằng ở đó có một cơ hội chúng tỏ sự khôn khéo mà tôi không có quyền để vuột đi mất. Tôi cho tôi đang tự coi mình như một dạng Fouché, đầy mưu mẹo, sử dụng một người đàn bà đang yêu để tóm một kẻ thù nguy hiểm¹⁹. Xét cho cùng, lúc nào ta cũng có thể trông cậy vào tình yêu, trong cái kiểu công việc này. Mọi chuyên gia cảnh sát đều biết điều đó. Cô ấy sẽ trở thành mồi nhử cho chúng tôi: chỉ cần tiến hành móc mồi cho thật khéo, thế thôi. Chỉ thiếu điều, thưa cha, tôi đã không, từ một hộp thuốc lá tưởng tượng, véo lấy một mẩu, tôi đã không nhét nó vào mũi cùng nụ cười của một con người thượng lưu đích thực. Vậy đấy, không chỉ tôi chịu thua trước cô ấy, mà tôi còn tỏ vẻ ma lanh lắm. Sự thật nằm ở chỗ không thể nào nói ‘không’ với tuổi trẻ của cô ấy, với vẻ đẹp của cô ấy, với cái dáng vẻ lơi lả và thống thiết nơi cô ấy, đứng đó trước mặt tôi. Thế nên tôi đề nghị với cô ấy là sẽ sai N’Gola đến chỗ Morel để hỏi xem anh ta có chấp nhận gặp cô ấy hay không. Trong lúc chờ đợi, tốt hơn hết là cô ấy rời khỏi Fort–Lamy và đợi câu trả lời tại Ogo, thủ phủ của tôi, tại đó cô ấy sẽ là khách mời của tôi nhưng không được đi đâu với bất kỳ cái cớ nào. Nếu Morel chấp nhận cuộc gặp, sẽ phải thỏa thuận một địa điểm ngoài vùng Oulé, đâu đó trong Oubangui. Nếu chuyện thành công thì tốt. Bằng không, cô ấy sẽ có thể yên lành trở về Fort–Lamy, giải thích rằng cô ấy vừa vào vùng trảng bụi vài ngày.

19. Ám chỉ câu chuyện sếp sòng cảnh sát dưới quyền Napoléon đã dùng mỹ nhân kế để tiêu diệt thủ lĩnh quân quý tộc Vendée nổi loạn; Balzac đã viết một cuốn tiểu thuyết rất nổi tiếng lấy nó làm chủ đề, Les Chouans.

“Cô ấy hướng tới tôi cả một dòng thác của lòng biết ơn, khiến tôi thấy bực bội, có lẽ vì đó chủ yếu là dành cho một người khác.

“– Nào, nào, tôi nói với cô ấy, đừng cảm ơn tôi, ta sẽ xem cô có làm được hay không. Ta sẽ xem xem đó có phải là một càu chuyện của nỗi cô đơn hay không – tôi muốn nói anh ta trở nên một ‘kẻ hằn học’ bởi vì thiếu một người ở bên. Đấy chính là cách tôi hiểu anh ta, mặc dù tôi chẳng hề có gì chung với Morel của cô hết.

“Cô ấy châm thêm một điếu thuốc rồi rít, vẻ bồn chồn. Dẫu thế nào thì cũng phải nhanh lên, cô ấy nói với tôi: một tiểu đoàn lính biệt kích đang đợi ở Bangui và sẽ ngay lập tức hành quân đến vùng Oulé. Tốt hơn hết là phải dàn xếp tất tật chuyện này trước khi đội quân tới nơi. Tôi khá là ngạc nhiên: tôi không hề biết chính phủ coi vụ việc nghiêm trọng đến mức cử cả những đội quân đang rất cần thiết ở nơi khác tới, và làm sao mà cô ấy lại biết? Hẳn là bằng cách nghe lỏm những cuộc trò chuyện của các quý ông tại hàng hiên quán Người Tchad, tôi nghĩ. Tôi hứa với cô ấy là sẽ ngay lập tức truyền đạt cho N’Gola các mệnh lệnh cần thiết; về phần mình, cô ấy có thể đi cùng tôi: vài hôm nữa tôi sẽ rời Fort–Lamy. Cô ấy có vẻ không vừa ý với thời hạn này. Cô ấy không thể lên đường tới Ogo ngay hôm sau ư? Tốt hơn hết là chúng tôi không bị nhìn thấy đi cùng nhau, cô ấy không muốn gây phiền nhiễu cho tôi. Tôi nhớ rằng khi nói điều này, cô ấy nhìn tôi lần đầu tiên với một sự trìu mến đích thực. Được thôi, tôi nói với cô ấy, sẽ như cô muốn. Vả lại tôi cũng không định nấn ná lâu ở Fort–Lamy. N’Gola sẽ lên đường ngay lúc rạng sáng, theo đoàn xe tải Bồ Đào Nha sáng nào cũng đi Bangui. Sau đó, sẽ chỉ cần đợi cậu ta quay trở lại nữa mà thôi.

“Giờ đây cô ấy run lên, trong làn không khí lạnh, cái pe nhoa thu lại trên hai đầu gối để trần. Đã hai giờ sáng. Nhưng tôi không sao đi khỏi đó cho nổi. Tôi tiếp tục nói chuyện với cô ấy, về đủ mọi thứ: về khu rừng, về khí hậu, về những người da đen của tôi… Cô ấy có vẻ kiệt sức và rõ là chẳng nghe lấy một từ trong những gì tôi nói. Thậm chí tôi còn nhớ là đến một lúc, tôi thấy mình đang kể với cô ấy tất tật những gì tôi từng làm, tại khu vực của tôi, để chống lại ruồi tsé–tsé. Thật kỳ cục, cái loài ruồi đáng nguyền rủa đó, kể từ khi thanh toán nó, lúc nào tôi cũng nghĩ đến nó: có thể nói là tôi nhớ nó. Dẫu có thế nào thì đó cũng là một sự bầu bạn. Rốt cuộc, cô ấy chìa tay cho tôi và dẫn tôi đi ra đến cửa – tống khứ tôi, nếu muốn gọi cho chính xác sự việc. Tôi phải rời khỏi nơi này, đi qua bên dưới khải hoàn môn lối vào – nó ở thật đúng chỗ! – Tôi trông thấy, đứng dựa lưng vào cây cột, một bóng dáng nhợt nhạt và đốm lửa đỏ của một điếu xì gà: Orsini. Ông ta đứng đó trong dáng điệu của tên ma cô đang đếm sô lượng khách và nhìn tôi với một vẻ vô sỉ và thù hận đáng kinh ngạc. Tôi về nhà, đánh thức N’Gola và giao cho cậu ta việc chuyển tin tức. Ngay trong đêm cậu ta lên đường với toàn bộ vẻ thản nhiên cần thiết.”

XXIII

“Tôi không còn nghe nói đến Minna nữa trong một thời gian. Đêm hôm đó, tôi lên một cơn sốt rét trầm trọng và phải nằm run cầm cập suốt hai tuần trong màn. Khi mở được một mắt ra, tôi thường trông thấy ngay phía trên mình vẻ mặt lo âu của bác sĩ Terrot. Vài lần, tôi nghĩ cũng nhìn thấy cả mặt của Schölscher, mặc dù mối quan hệ giữa chúng tôi chẳng giải thích được cho mức độ ân cần này từ phía ông ấy. Rồi cơn sốt giảm, nhưng tôi biết rằng trong tháng ấy sẽ có thêm một hai đợt nữa: ở tôi, chúng luôn luôn đến theo cả tràng. Đi bước đầu tiên sau khi dậy được, tôi gặp ngay trợ lý của Schölscher, yên ổn ngự ngoài hàng hiên nhà tôi mà đọc sách. Anh ta có vẻ bối rối, giải thích với tôi rằng com măng đăng đã thử đích thân đến gặp tôi trước khi lên đường xuống miền Nam, nhưng bác sĩ Cấm không được làm phiền tôi; vậy nên ông ấy đã giao cho trợ lý đặt cho tôi vài câu hỏi về Morel. Từ ba hôm nay, có thể nói rằng anh ta không hề rời khỏi cái ghế phô tơi kia. Tôi nói với anh ta, hơi xẵng giọng, rằng lẽ ra sẽ đơn giản hơn nhiều nếu cắt lính canh trước cửa phòng tôi. Tôi nói thêm rằng tôi đã nói với họ tất tật những gì tôi biết, vả lại họ coi trọng đến lố bịch cái thông tin lẻ tẻ này. Anh ta lịch sự nghe tôi nói. Một tay anh ta nhét trong túi áo va rơi và anh ta có dáng vẻ thanh nhã đầy tỉ mẩn hơi gò bó của sĩ quan kỵ binh, rất hợp với cây gậy nhỏ mà anh ta kẹp dưới khuỷu tay, quần thụng màu trắng, và cái cằm thật xinh. Tôi không thích anh ta. Lúc nào tôi cũng muốn nói với anh ta những lời khó chịu và bất công, chỉ để tạo đối trọng với tất cả những gì hẳn anh ta từng nghe từ miệng các phụ nữ. Viên trung úy chờ cơn xấu tính của tôi qua với một sự kiên nhẫn chỉ càng làm tôi thêm tức tối, vì thấy rõ là nó nảy sinh từ lòng độ lượng mà người ta cứ nghĩ mình phải có đối với những thằng già sống trong vùng trảng bụi mà tuổi tác và nỗi cô đơn rốt cuộc đã làm cho trở nên hơi lập dị. Thiếu điều thì tôi đã nhắc nhở anh ta về cách cư xử sao cho phải phép và nói với anh ta rằng dĩ nhiên sẽ dễ dàng hơn nhiều khi chăm lo cho các cuộc chinh phục phụ nữ, so với giành lại một lãnh thổ từ lũ ruồi tsé–tsé, nhưng tôi đã giữ được vẻ lạnh lùng. Anh ta nói với tôi rằng Liên hiệp Pháp đang trải qua những giờ khắc khó khăn, cuộc thánh chiến đang khởi lên ở các đường biên giới của chúng ta và điều cốt yếu nằm ở chỗ A.E.F. phải nêu một tấm gương về sự yên ổn. Lãnh thổ đang hoàn toàn vắng bóng lính tráng: người ta có thể băng ngang nó sang tận đến Congo thuộc Bỉ mà không gặp một cảnh binh nào. Trong điều kiện ấy, mọi biểu hiện dù là nhỏ nhất của cướp bóc đều có thể dẫn tới các hệ quả không thể đo đếm. Bản thân anh ta cũng có cảm tình nhất định với Morel; thật không may, điều mà cái tay ấy không hiểu là thế giới ngày nay không còn khả năng quan tâm đến voi nữa. Con người ta có những mối bận tâm khác. Có những lời gọi khác, cấp kỳ hơn, khơi dậy sự nhạy cảm nơi họ, vả lại sự nhạy cảm đó cũng đã phôi phai kha khá mất rồi. Họ chỉ còn hăng lên vì lớp da của chính họ mà thôi. Dư luận chung thậm chí chẳng còn đủ khả năng tin vào sự tồn tại của Morel. Thoạt tiên, khi mà chính quyền Pháp đưa ra phiên bản chính thức và chân thực về vụ việc, đã có một khoảnh khắc hốt hoảng và hiếu kỳ, nhưng lúc này thì chỉ có tiếng cười nhạo ở khắp nơi thôi, và phản ứng, nhất là bên Mỹ, là: ‘Người Pháp thực sự coi chúng ta là lũ ngốc.’ Viên trung úy phác một cử chỉ sốt ruột.

“– Ông muốn gì nào, anh ta nói, chúng ta phải tính đến dư luận Mỹ chứ. Ở bên đó, họ tin rằng chính phủ Pháp đã bịa hoàn toàn ra Morel để che đậy nguyên do thực của những bất ổn, hẳn nó phải nằm trong các dự đồ quốc gia chủ nghĩa của các tộc người bản địa. Vả lại, bản thân ý tưởng về lũ voi làm họ giận dữ sôi lên tại Washington, họ nói rằng người Pháp, thay vì làm việc, lại vẫn cứ đi lo cho những trò phù phiếm.

“Anh ta lấy đầu cây gậy gãi gãi hàng ria. Quả đúng, anh ta nói tiếp, là không còn voi bên Mỹ từ lâu lắm rồi, mặc dù chúng từng tồn tại ở đó, có vẻ là vậy, vào thế Trung Tân. Vậy nên quan trọng hơn cả là tóm được Morel và xét xử anh ta, dẫu chỉ là để cho thấy anh ta có tồn tại thật. Bằng cách khác thì sẽ rất khó thuyết phục người Mỹ. Ông hãy nhớ đến nỗi thù hận của Roosevelt dành cho de Gaulle vào năm 40; thế mà, de Gaulle vào năm 40 thì cũng hơi giống, theo cách riêng của mình, Morel và lũ voi của anh ta hiện nay. Các nền dân chủ vụ lợi ngày nay thấy rất khó hiểu cái kiểu lời tuyên bố bướng bỉnh và vô tư về phẩm giá và danh dự con người ấy. Và ngoài những nhìn nhận đó ra thì vào lúc này cũng thật nguy hiểm khi để lộ việc các lực lượng an ninh của chúng ta không tồn tại ở châu Phi bằng cách cho thấy một kẻ ngoài vòng pháp luật có thể thoát thân dễ dàng đến mức nào. Tôi nói với anh ta, với một sự mỉa mai cay độc, rằng bài giảng về chính trị cấp cao của anh ta thật xuất chúng và thật vui khi được chứng kiến cảnh trứng đòi dạy khôn cho vịt, nhưng tôi biết rất rõ những mối nguy hiểm trong vụ việc Morel và về điều đó thì anh ta chẳng có gì để dạy cho tôi hết.

“– Điều mà hẳn ông cũng biết, anh ta nói, giọng khá xẵng, là cô gái đó, ông cũng biết đấy, cái cô… ca sĩ ở quán Người Tchad, đã biến mất, và chúng tôi có đầy đủ mọi lý do để tin rằng cô ta đã gia nhập với Morel… Schölscher nghĩ ông có thể cung cấp cho tôi những thông tin hết sức lý thú về chuyện này, thưa ông Saint–Denis, và nhất là nói cho chúng tôi biết cô gái đó đã làm gì ở nhà ông tại Ogo cách đây chừng chục hôm…

“Anh ta kể với tôi rằng người ta đã trông thấy Minna ra đi vào một buổi sáng, trên một chiếc xe tải nhỏ, cùng viên thiếu tá người Mỹ, lấy cớ là để thực hiện một chuyến đi săn sẽ kéo dài nhiều ngày. Thoạt đầu, chẳng ai để ý, nhưng người ta mới tìm thấy chiếc xe bị bỏ lại ở đầu một đường mòn, ngay giữa vùng Oulé… Anh ta chăm chú nhìn tôi, cằm chống vào cây gậy. Tôi ngẩng đầu lên. ‘Cứ nói tiếp đi.’ Vâng, anh ta buộc phải nhắc cho tôi nhớ rằng tôi là người cuối cùng gặp Minna thật lâu, trước khi cô ấy đi, nếu tin lời Orsini. Dường như ông ta, Orsini, quan tâm đến vụ việc này rất nhiều – ông ta coi Morel là một điệp viên nước ngoài, được cử đến A.E.F. nhằm xúi giục bạo loạn, và tổ chức ở đó một nhóm du kích chuẩn bị cho cuộc xung đột toàn cầu sắp xảy ra, và cô gái kia, Minna, là người cung cấp thông tin cho anh ta và cũng là… gái phục vụ anh ta. Viên trung úy có vẻ bối rối.

“– Ông ấy cho là ông cũng có dính dáng, anh ta nói thêm, như chỉ tiện miệng. Ông ấy bảo về mặt tình cảm ông tán thành các ý tưởng của họ. Ông ấy thề là ông ngầm mơ về một châu Phi đen cắt đứt với châu Âu, vứt bỏ mọi tiếp xúc với một nền văn minh mà ông căm ghét.

“Anh ta giơ tay lên: tôi không cần phải phản đối, anh ta đang trích lại lời Orsini mà thôi. Cái tay đó chắc còn có những lý do khác để quan tâm đến cô gái: cô ấy khá xinh đẹp, có lẽ tôi đã nhận ra chi tiết này, cả tôi nữa. Tôi không nhúc nhích. Tôi thông báo với anh ta, kèm một chút cao ngạo, rằng tôi không chối đã đóng một vai trò nào đó trong vụ việc này, nhưng cô gái ấy đến chỗ Morel chỉ với mục đích thuyết phục anh ta chịu hàng, để tìm cách cứu anh ta. Theo ý tôi, cơ may lớn nhất của chúng ta là để mặc cho cô ấy làm việc đó. Cô ấy sẽ dẫn anh ta về, ngoan ngoãn như một con cừu. Phụ nữ ấy mà, tôi kết thúc, với một chút cay đắng, sở hữu những phương cách thuyết phục mà các cảnh sát được tổ chức tốt nhất cũng không có. Viên trung úy lịch sự nghe tôi nói, với tư cách một thanh niên đầy kiên nhẫn và độ lượng trước những lầm lạc của tuổi già. Chắc ông sẽ ngạc nhiên khi biết, anh ta nói, rằng theo các thông tin đầu tiên, cô gái ấy đã mang theo trên chiếc xe tải một kho vũ khí đúng nghĩa – súng ống và hàng đống thùng đạn – đủ để thực hiện một cuộc vây hãm chính quy. Bọn họ vừa sử dụng chỗ súng đạn đó để tấn công và đốt cháy một phần khu đất của Wagemann, phía Đông Batanga–Fo. Paris ra lệnh cho chúng ta làm sạch toàn vùng và chúng tôi hy vọng có thể xong việc trước mùa mưa – với một chút may mắn. Vậy nên hết sức rõ ràng rằng cô ta tuyệt không đến chỗ Morel nhằm thuyết phục anh ta đầu hàng, mà, ngược lại, để gia nhập với ‘kẻ muốn chuyển loài’ và giúp anh ta tiếp tục chiến đấu – để tiếp tế cho anh ta số vũ khí đạn dược mà hẳn cô ta đã chuẩn bị từ lâu; việc cô ta vội vã ra đi dường như cho thấy anh ta đang cấp bách cần đến chúng – có lẽ anh ta đã chuyển tới cho cô ta một thông điệp nói lên điều ấy qua một ai đó – viên trung úy tì cằm lên đầu cây gậy và tư lự nhìn tôi.”

XXIV

“Bằng tất tật sức lực tôi nghĩ đến ông bạn Dwala của tôi và lời hứa của ông ấy, hay nói đúng hơn, đến thỏa thuận giữa chúng tôi. Chuyện đã xảy ra nhiều năm và kể từ đó tôi vẫn tiếp tục trung thành trả cái giá đã thống nhất, một con bò cái và một con dê vào mỗi mùa xuân. Tôi còn nhớ dáng vẻ dữ tợn của ông ấy, khi tôi tới nói với ông ấy về chuyện này, và ông ấy đã để tôi phải cầu xin đến thế nào, và rồi rốt cuộc tôi phải nổi giận, dọa sẽ nện ông ấy, đó chỉ là một cách thương thuyết, ông ấy biết rõ là như thế, nhất là khi tôi hoàn toàn phụ thuộc vào thiện ý của ông ấy. Ông ấy ngồi trên một cái chiếu, trong góc lều, nhỏ bé, trần truồng, hom hem và cáu kỉnh, chỉ những râu tóc trắng trên má và trên đầu ông ấy là còn nhìn thấy trong bóng tối. Ông ấy nói với tôi là ông ấy bị đau bụng, rằng hôm khác tôi hẵng quay lại; vả lại ông ấy hoàn toàn không biết có thể làm được việc đó cho tôi hay không; tôi là một người da trắng, một người Ki–tô giáo, tôi không thuộc về bộ lạc của ông ấy, không thuộc về mảnh đất của ông ấy, và ông ấy không còn đủ sức lực cần thiết để thực hiện việc này cho một người thiếu lòng tin. Tôi nhắc cho ông ấy nhớ mọi việc mà tôi đã làm cho ông ấy kể từ khi chúng tôi quen nhau, về phần là một người Ki–tô giáo và thiếu lòng tin thì tôi còn đặt nhiều lòng tin vào ông ấy hơn một số tay trai trẻ của bộ lạc ông ấy, và ông ấy biết rõ điều này. Ông ấy tiếp tục nói với tôi mangaja ouana, xéo ngay với người của anh đi, nhưng tôi biết đó chỉ là để đòi tăng giá, và ông ấy biết là tôi biết thế. Rốt cuộc tôi bắt đầu gào lên, đe dọa ông ấy, nếu ông ấy từ chối, sẽ cho làm một con đường chạy ngay qua vùng Oulé, qua đúng làng của ông ấy luôn! Ông ấy biết tôi sẽ chẳng làm vậy bao giờ, nhưng dẫu sao thì điều này cũng nằm trong thỏa thuận. Ông ấy rên rỉ, giơ nắm đấm lên, thề với tôi rằng ông ấy chưa bao giờ làm việc này cho một người da trắng và rằng đó là một điều chưa từng có ai làm trước ông ấy: qua đây tôi biết ông ấy đã chấp nhận. Chúng tôi ngã giá và ông ấy nói với tôi rằng ông ấy sẽ chọn cho tôi một mảnh đất tốt. Nhưng tôi đã biết mảnh đất của tôi từ lâu rồi, tôi đã bỏ hàng tháng trời để tìm kiếm, so sánh, lang thang trên các ngọn đồi băng ngang những khu rừng. Tôi phải có thật nhiều không gian và, cùng lúc, tôi không muốn bị quá cô lập, tới phải có những cây khác ở xung quanh. Cuối cùng tôi đã chọn một ngọn đồi đẹp nhìn xuống cao nguyên Oulé lớn mà tôi yêu quý xiết bao, và đó chính là bản thân châu Phi, với những đàn thú sẽ không sớm bị đuổi đi của nó. Chúng tôi mất một ngày rưỡi mới tới được đó và khi về, Dwala lại bắt đầu gây khó dễ, bảo với tôi rằng chỗ đó xa nhà ông ấy quá: ông ấy không chắc là các quyền năng của ông ấy có thể vươn đến đó hay không. Ông ấy đề xuất với tôi một mảnh đất khác, gần làng hơn, và nó thuộc về bộ lạc, ông ấy khép hờ con mắt xấu xa của mình lại và tới hiểu chỉ đơn giản là ông ấy muốn tôi phải mua một mảnh đất, chứ mảnh kia thì tôi chẳng mất gì cũng có luôn. Tôi gằn giọng nói cho ông ấy biết những gì tôi nghĩ về đề xuất của ông ấy và Dwala nhìn tôi với chút ít trách móc: tại sao anh lại nổi giận, như thể ông ấy muốn hỏi tôi, thì cũng phải thử chứ. Tôi chỉ cho ông ấy thật chính xác chỗ mà tôi đã chọn. Ông ấy đề nghị với tôi một ngọn đồi khác, hoàn toàn trơ trọi, nơi tôi hẳn sẽ có nhiều chỗ hơn. Nhưng tôi cần quang cảnh ấy, và mặt trời, trước mặt, vào buổi sáng, và lần này thì tôi không muốn bị cô lập quá, tôi cần có những cây khác xung quanh. Ở đó có những cây tuyết tùng rất đẹp và tôi chỉ cho ông ấy một cây trong số chúng, để ông ấy thấy được ý tưởng cụ thể về điều tôi muốn. Ông ấy gật đầu, cằn nhằn, lại bắt tôi phải cầu xin tiếp, và nói rằng ông ấy sẽ cố, nhưng tôi phải yêu cầu các cha bên Truyền giáo, đặc biệt là cha Fargue, dãn thời gian giữa các chuyến thăm làng của họ ra: họ gây phiền cho ông ấy, họ không có ảnh hưởng tốt lên các linh hồn, và ông ấy không chắc có thể thành công được không nếu họ lai vãng quá nhiều. Tôi hứa với ông ấy. Đó là những gì tôi nghĩ đến trên hàng hiên, trong lúc viên trung úy nói chuyện với tôi. Tôi biết rằng Dwala có quyền năng biến ta, sau khi ta đã chết, trong cuộc sống mới của ta, thành một cái cây, và tôi từng tận mắt nhìn thấy những cái cây mà N’Gola chỉ cho tôi, trước đây chúng từng là các thành viên trong bộ lạc của cậu ta. Cậu ta biết tên của họ và câu chuyện của họ, và cậu ta nói với tôi: ‘người này đã bị sư tử ăn thịt’ hay ‘người này từng là một tù trưởng Oulé vĩ đại’. Những cái cây ấy vẫn còn nguyên ở đó, tôi có thể chỉ cho cha xem. Như thế tự cha sẽ thấy là không thể có chút nghi ngờ nào về quyền năng của Dwala, hoặc giả chẳng còn được phép tin tưởng vào bất kỳ điều gì nữa. Nhưng đây là lần đầu tiên ông ấy làm việc này cho một người da trắng và ông ấy lo lắng về các hệ quả mà việc đó có thể gây ra cho ông ấy đến mức khi trở về, tại một ngôi làng nơi chúng tôi dừng chân, ông ấy uống rượu cọ đến say khướt. Mặc dù vậy, cả đêm ông ấy vẫn rên rỉ và kinh hoàng nhìn quanh: tôi biết rõ là ông ấy thường uống say, nhưng tôi tin ông ấy đã thực sự tự chuốc lấy những nguy cơ to lớn với các linh hồn của ông ấy, để làm tôi vui lòng. Đó là những điều tôi nghĩ đến, với một sự bình tâm mỗi lúc một tăng thêm, trong lúc viên trung úy tiếp tục nói với tôi về các vụ việc phi lý, và đã như thể quá xa rồi, của một giống loài gần như không còn là giống loài của tôi nữa.”

PHẦN HAI

XXV

Cả ba người hiện ra trên đỉnh đồi, trong đám cỏ cao nơi lũ ngựa chậm chạp tiến bước, mũi hếch lên trời; Morel đi đầu, với cái cặp da muôn thuở đựng đầy tài liệu buộc vào yên; Idriss theo bước anh trong tiếng lạo xạo của tre và cỏ lau, trên lưng con ngựa của mình; với khuôn mặt nhìn nghiêng lồi lên, hai lỗ mũi rình rập, đôi mắt không lông mi vừa hoạt lại vừa bất động bên dưới cái khăn dài trắng quấn quanh đầu, chăm chú trước bất kỳ sự run rẩy nào dù là nhỏ nhất của xa van, dễ dàng đoán định được ở ông ta một thói quen lâu năm về vùng trảng bụi cũng như những con thú đủ mọi kích cỡ và có những khoảnh khắc bản thân Habib cũng không cảm thấy được an toàn trước ánh mắt già nua đầy kinh nghiệm ấy. Họ đã xuôi dốc những ngọn đồi từ ba tiếng nay để đi đến chỗ hẹn và viên thuyền trưởng chuyên chạy đường dài, mũ cát két đội đầu, một mẩu xì gà đã tắt ngậm trên môi, chân đi giày vải nhét vào bàn đạp kiểu Ả Rập, gặp chút khó khăn mới ngồi vững được trên lưng ngựa: ông ta đang không ở đúng môi trường thuận lợi. Nhưng Waïtari đã truyền đạt chỉ thị rất nghiêm cẩn cho ông ta là không được phép rời mắt khỏi tay Morel điên.

– Phải ngăn hắn làm trò ngu xuẩn. Hắn tin là mình được dư luận chưng ủng hộ đến mức có khả năng ra hàng chính quyền, vì nghĩ sẽ được xử trắng án và được hoan hô đấy. Nếu vậy chúng ta sẽ mất mọi thứ: tất cả sẽ nhận ra chuyện liên quan đến một kẻ lập dị thực sự tin vào lũ voi của hắn. Morel còn hữu dụng chừng nào hắn vẫn là một truyền thuyết: ngay chính lúc này, đài phát thanh Ả Rập đang giới thiệu hắn với thế giới như một hình tượng thoát thai từ chủ nghĩa quốc gia châu Phi. Đừng buộc tội tôi là vô sỉ, nhưng trong mọi phong trào cách mạng, ban đầu luôn luôn có những kẻ lý tưởng chủ nghĩa mù mờ và thần bí; những người hiện thực chủ nghĩa, những người dựng xây đích thực sau đó mới tới, chậm rãi, không thể lay chuyển. Tất tật là để nói với ông rằng điều cốt yếu nằm ở chỗ ngăn để cho hắn bị bắt… sống. Tôi yêu quý hắn lắm, đó là một kẻ ngây thơ, nhưng xét cho hết nhẽ, tốt hơn hết là hắn biến mất giữa khi đạt đỉnh cao của vinh quang, ngay giữa truyền thuyết. Nếu vậy hắn sẽ đi vào hậu thế với tư cách người da trắng đầu tiên cống hiến mạng sống cho nền độc lập của châu Phi… thay vì té ra chỉ là một tên cuồng tưởng.

Bàn tay phác một động tác:

– Chẳng cần phải nói với ông là tôi không gợi ý gì hết cả.

Habib đã hết sức cẩn thận lo cấm chỉ khỏi mặt mình mọi dấu vết của niềm vui. Ông ta có một niềm đam mê đích thực của dân chuyên nghiệp đối với mọi biểu hiện của bản tính người. Ông ta có một hiểu biết rất thấu đáo về con người, nó thường thể hiện bằng một tiếng cười mạnh mẽ và câm lặng. Ông ta ngửa đầu về phía sau, hai mắt híp tịt lại, bộ râu rung lên và ông ta đặt một bàn tay lên ngực như để giữ lấy niềm vui đang nâng bổng mình lên. Nhưng với tư cách nhà buôn vũ khí, ông ta giữ sao để không công nhiên cười phá lên trước “những nguyện vọng đúng đắn của các dân tộc”, “những người giải phóng”, “những nhà hùng biện cách mạng” và các thể loại nhân vật bảo vệ những nguyên tắc bất hủ theo kiểu Morel: bọn họ là miếng bánh hằng ngày của ông ta. Ông ta đợi cho đến lúc còn lại một mình cho việc ấy. Giờ đây, đi theo Morel về phía địa điểm cuộc hẹn, trong tiếng lạo xạo của cỏ vàng nơi lũ ngựa tiến vào, đôi khi hí lên vì lo lắng, sau lưng những người đồng hành của mình, ông ta để mặc cho bùng nổ thật thoải mái nỗi vui sướng khi nhớ tới vị lãnh tụ không có quân lính đó, ngồi một mình trong cái hang, đơn độc, hai bàn tay mạnh mẽ đặt lên một tấm bản đồ “tác chiến”, và với giọng nói của nhà hùng biện của mình nhắc đến liên bang châu Phi tương lai chạy từ Suez đến Cap, ở đó hắn đã thấy mình là chủ nhân không thể bàn cãi. Ở đó có một giấc mơ về sự kỳ vĩ và sức mạnh dành để tiếp bước mọi giấc mơ khác về sự kỳ vĩ con người trong lớp bụi đường. Ông ta đã cố dạy cho người bạn trẻ de Vries của mình cách thưởng thức sự hài hước trong đó, nhưng anh chàng, nằm rũ rượi trên chiếu, ánh mắt đầy thù hận, bị đống ruột hành hạ, chỉ hé răng để ném về phía ông ta những lời trách móc cay nghiệt, quy cho ông ta trách nhiệm gây ra tình thế tuyệt vọng mà họ đang lâm vào – cứ như thể, Habib kêu lên trước sự ngây thơ ấy của tuổi trẻ, cứ như thể có một ai đó, trên cõi đời này, có thể bị coi là phải chịu trách nhiệm cho tình thế tuyệt vọng mà họ đang lâm vào. Nhưng de Vries tức tối lắng nghe lối ăn nói hoa mỹ của tay người Liban, anh ta không đủ vững vàng để chịu hết mọi thử thách; kiệt sức vì chứng đau quặn ruột và những cơn sốt, lũ ruồi, muỗi và hàng tiếng ròng cưỡi ngựa, anh ta thực sự có vẻ đã sắp không còn là bạn đồng hành của Habib nữa. Rốt cuộc ông ta bắt đầu thấy lo ngại. Ông ta cố thuyết phục Waïtari rằng sẽ có lợi cho họ nếu sang Soudan: người ta nói đến một hội nghị ở Bandoeng nơi tất cả các dân tộc thuộc địa đều sẽ có đại diện, nhất là những dân tộc của châu Phi đen cho đến lúc này vẫn không mấy được chú ý tới. Sẽ phải rút khỏi hành động trực tiếp một thời gian, để xuất hiện trước các hội đồng quốc tế, cất lên tiếng nói của mình. Những trang trại bị đốt cháy, một đội du kích không thể bắt nổi bảo vệ các nguồn lực tự nhiên của châu Phi trước sự bóc lột của thực dân – đó là bức tranh nên vẽ ra về tình hình. Waïtari được thuyết phục một cách dễ dàng vì hắn cũng có chung ý kiến. Hắn đứng trước cửa hang, hai nắm tay chống lên một tấm bản đồ mà đôi khi hắn mo mình được chụp ảnh ở đó. “Lãnh tụ đội quân chiến đấu giành độc lập châu Phi ở đài chỉ huy”: hắn nhớ đến một bức ảnh tương tự chụp Tito²⁰, trong chiến tranh. Nhưng hắn thiếu các cán bộ nòng cốt, thiếu người ủng hộ, họ chỉ có thể xuất hiện từ quần chúng có ý thức chính trị chứ không phải từ các bộ lạc nguyên khai mà hắn khinh bỉ. Hắn từng có lúc cảm thấy bị nỗi cô đơn nghiền nát. Gần như hắn không ra khỏi hang, một trong bốn hay năm “căn cứ” mà hắn đã bí mật gây dựng trong những chuyến kinh lý chính thức cuối cùng, để chuẩn bị cho cuộc xung đột thế giới, mà khi ấy hắn còn tưởng sắp nổ ra đến nơi. Hắn đã phạm một sai lầm về timing. Chẳng có cuộc xung đột nào. Hắn chỉ có một mình, không quân đội, cô độc, ba trên năm “căn cứ” nơi hắn tích trữ sẵn vũ khí đã bị cướp và bị chính quyền phát hiện. Hắn đã phải trốn sang Cairo, nơi hắn lay lắt một cách thảm hại, cho đến khi tin tức về một “chiến dịch bảo vệ voi ở châu Phi” bay đến tai hắn. Hắn đã ngay lập tức hiểu ra lợi thế mà hắn có thể có được từ vụ việc. Ở đó có phương tiện tuyên truyền trong mơ: chỉ cần búng tay một cái là đã có thể tạo ra một cách diễn giải thích hợp cho các bất ổn. Nhưng hắn đã vấp phải bức tường của sự thiếu thông hiểu. Mặc cho mọi nỗ lực của đài phát thanh Ả Rập, dư luận thế giới vẫn tiếp tục tin vào Morel và những con voi của anh ta. Phải, đám đông thực sự tin rằng ở đâu đó heo hút nơi châu Phi có một người Pháp đúng là đang bảo vệ những điều tuyệt diệu của tự nhiên. Phiên bản này lẽ dĩ nhiên được khích lệ bởi báo chí thực dân và chính quyền, bọn họ tránh để vụ việc khỏi có màu sắc chính trị. Dồn sức chống tay lên tấm bản đồ, lắng nghe các lập luận của Habib với sự khéo léo vô tích sự khiến hắn điên tiết, hắn cảm thấy càng cô độc hơn và cách xa đích hơn bao giờ hết. Cái hang bốc mùi đất, mùi hôi thối và mùi lưu cữu, mặc cho hai lỗ thông hơi qua đó ánh sáng tràn vào, chói gắt ghê người, để rồi tạo khối trên các khuôn mặt. Kê sát vào vách là một cái nệm hơi, một đống quần áo, một cái đèn dầu, một khẩu súng máy nạp đạn sẵn. Xa hơn là một thùng đựng các loại súng, nhưng phần lớn đạn dược khác cỡ với súng.

20. Josip Broz Tito (1892–1980), nhà cách mạng và chính khách người Nam Tư, từng giữ cắp bậc Nguyên soái, tổng chì huy Quân đội Nhân dân Nam Tư.

– Bên Cairo, người ta chỉ yêu cầu được nghe anh nói… Và nếu anh còn ở lại đây thêm một thời gian nữa, mà không hướng lối cho dư luận đi đúng đường, cái truyền thuyết hay ho về Morel cùng lũ voi của anh ta sẽ ăn quá sâu vào trí tưởng tượng dân chúng, rồi anh sẽ khó mà lái sang một cách diễn giải khác…

Waïtari nở một nụ cười cay đắng.

– Dẫu sao thì cũng sẽ thật kỳ cục và đáng sợ nếu người Pháp giải quyết vụ này bằng cách ban vài luật mới về bảo vệ tự nhiên… Bọn họ có khả năng làm thế lắm. Vả lại tôi xin thú nhận với ông rằng nếu không biết rõ Morel như tôi đang biết đây, chắc tôi sẽ nghĩ anh ta là một nhân viên Phòng Nhì có nhiệm vụ tung một tấm màn khói lên hiện thực tại thuộc địa… Số người, bên Pháp cũng như các nơi khác, đột nhiên tha thiết với số phận của voi châu Phi đối với tôi là một điều gì đó thật đáng ngờ…

Habib cụp mắt xuống, gần như kín đáo, nhằm che giấu nỗi vui thích của mình. Cái tay Napoléon da đen này, một chiếc áo va rơi nhà binh vắt trên vai, đứng trước tấm bản đồ “tác chiến” tội nghiệp trong một cái hang heo hút vùng Oulé, không vũ khí, không sự ủng hộ, không tổ chức, không quân lính, với giọng nói của nhà hùng biện mà chỉ đám quần chúng người Pháp mới có thể nhìn nhận đúng giá trị, với nhu cầu về sự vĩ đại, giấc mơ về Lịch Sử viết hoa, với hai bàn tay siết chặt thành nắm đấm, gọi lên thật rõ cái quyền lực mà hắn khao khát – đó là một cảnh tượng khiến ông ta thấy hết sức vui sướng. Vào đúng thời điểm ấy, xuôi xuống các ngọn đồi theo sau Idriss, ông ta được nâng bổng lên bằng một tiếng cười khủng khiếp và câm lặng, vì nghĩ đến tay da đen đang ở tận sâu trong một cái hang đợi cho tới lúc thế giới nhận thức được về sự tồn tại của hắn. Có khả năng tất cả họ sẽ phải ngồi tù, nhưng chuyện này lại chỉ gợi lên ở Habib những kỷ niệm tuyệt không khó chịu: ông ta đã trải qua tại các nhà tù một số trong những thời điểm tuyệt diệu nhất của mình, dẫu sao thì cũng là về khía cạnh tình dục. Ông ta có được một sự cân bằng hoàn hảo giữa thể chất với tinh thần và thậm chí ông ta còn cảm nhận được trong toàn bộ cơ thể mình, trong máu mình, một sự chắc chắn đáng kinh ngạc về sự bất tử: khi hất đầu về phía sau, ông ta toát ra cái cảm giác trọn vẹn ấy qua một tiếng cười câm lặng, miệng há ra, hai mắt nhắm lại, híp tịt, híp đến mức nhăn nhúm, cái tiếng cười mà chẳng bao giờ có ai hiểu nổi, nhưng đó là một biểu hiện giản đơn của niềm vui sống nơi ông ta, của sự chắc chắn mình đang ở đúng môi trường. Vậy là ông ta đã được Waïtari giao cho nhiệm vụ trông chừng Morel, đảm bảo, “theo một cách nào đó”, để anh ta không bị chính quyền bắt sống, trên đường đi tới cuộc hẹn có khả năng là một cái bẫy này; nhưng Habib chẳng hề có chút ý định làm mếch lòng cái người bảo vệ những điều tuyệt diệu của tự nhiên kia và là người, ngược hẳn lại, khiến ông ta thấy rất nhiều vui thú là đằng khác. Chỉ đơn giản là ông ta muốn được ở đó đúng lúc, vào thời điểm không thể tránh khỏi khi kẻ mơ mộng ấy sẽ phải nhận một bài học. Trong sâu thẳm, ông ta có tâm hồn của một nhà giáo dục, luân lý gia, ông ta muốn rằng sự phù phiếm, tính chất vớ vẩn của những điều to tát nơi con người được hiểu rõ và được đồng hóa. Nếu cần, ông ta sẵn sàng thò một ngón tay kích thêm các sự kiện – chỉ vừa đủ mức cần thiết để toàn bộ hương vị cuộc đời khỏi bị lãng phí vô ích. Trong lúc chờ đợi, cần phải nghi ngại Idriss cùng những ánh mắt chăm chú và cố định của ông ta, đầy thận trọng, Habib đáp lại chúng bằng một dấu hiệu thân tinh. Ông già, khỏi phải bàn cãi, là một trong những pisteur²¹ cừ khôi nhất của A.E.F. và những gì ông không biết về vùng trảng bụi thì không đáng được biết. Phải thận trọng. Suốt một thời gian dài, người ta tưởng ông đã chết và cái tin Idriss đã trở lại, có thể nói rằng từ thế giới bên kia để gia nhập “đội du kích” của Morel, bảo vệ cho lũ voi ở bên cạnh anh ta, đã gây ra tại hàng hiên quán Người Tchad, chưa kể những nơi khác, các cuộc tranh luận nảy lửa và những tiếng kêu đầy nghi hoặc. Orsini là người đầu tiên, đích thân Orsini thề rằng giả thuyết ấy cần bị loại trừ, không thể nào, không thể tưởng tượng được, đích thân ông ta từng thuê Idriss, ông ta đã chứng kiến ông già suy đổ, già sụp đi, bị gặm nhấm bởi một nỗi đau sâu kín nào đó – “tất tật bọn họ đều bị giang mai, có phải không nào” – và rốt cuộc, quay về rừng giống như mọi con thú đơn độc già nua cảm thấy cái chết đang tiến lại gần.

21. Cách gọi của người Pháp dành cho những người châu Phi rành đường sá và địa hình, mà các thợ săn phải trông cậy rất nhiều.

– Thì cứ cho là, ai đó nói, nỗi đau mà ông nói là… một kiểu hối hận, hoặc một nỗi buồn bắt nguồn từ việc chứng kiến một mảnh đất dần thiếu vắng những đàn thú lớn mà ông ta từng biết?

Trước một sự cả tin như vậy, trước một sự xuẩn ngốc như vậy, trước một sự vô tri điển hình đến vậy và nghiêm trọng đến vậy về tâm hồn người da đen, giọng nói Orsini tìm được những âm sắc đẹp nhất của nó. Chính thế đấy, chính thế đấy! – ông ta nhận ra rất rõ ở đây những người dựng xây truyền thuyết! Chỉ còn thiếu mỗi vậy nữa mà thôi – bóng ma của Idriss quay trở lại trái đất để bảo vệ các đàn thú trước những thứ vũ khí mỗi lúc một thêm tối tân hơn. Ông ta phát ra một tiếng cười ngắn ngủi, nửa là tiếng hét, nửa là tiếng ca hận thù, đợi một lúc, rồi lại tiếp, với vẻ thản nhiên của một người chưa từng bao giờ hụt đích ngắm. Điều khiến ông ta thấy sửng sốt nơi những kẻ tay mơ mới đặt chân đến châu Phi chính là sự vô tri hoàn toàn của họ về tâm hồn bản xứ – cụm từ “tâm hồn bản xứ”, trên môi Orsini, gợi ra trong đám đông một nỗi kinh hãi và hiếu kỳ nhất định, gần như là đầy say mê, về những gì Orsini có thể muốn nói. Với tất cả những ai, từ gần bốn mươi năm nay, từng biến tâm hồn bản xứ thành đối tượng cho việc nghiên cứu hằng ngày, những ai từng biến nó, theo một cách nào đó, trở thành mối làm ăn của mình, hoàn toàn rõ rằng trong mắt người da đen voi chỉ là thịt biết đi, thịt chất lượng tồi – một thứ người ta dùng để làm đầy dạ dày, nếu có thể, khi nào có thể, chỉ thế mà thôi. Ý tướng một pisteur chuyên nghiệp như Idriss lại có thể đột nhiên cảm thấy một niềm hối hận đầy tính thơ ca, một nỗi mơ hồ trong tâm hồn, một nỗi hoài nhớ đến kỷ niệm về những con thú mà ông ta từng truy đuổi, một ý tưởng như thế chỉ có thể nảy ra trong những đầu óc suy đồi và những sự nhạy cảm tuyệt vời mà thôi – chính là nguồn gốc mọi nỗi đau khổ của chúng ta, ở đây cũng như nơi khác, nhân tiện xin được nói luôn. Với Idriss, cũng như với mọi người da đen khác mà ông ta quen biết, – và ông ta quen biết không ít – một con voi, trước hết đó là năm tấn thịt – và lại còn ngà nữa chứ, nếu có cách nào mà gian lậu được. Tưởng tượng rằng Idriss có thể, theo một cách nào đó, quay trở lại lang thang trên các hiện trường án mạng, giận sôi lên vì sự biến mất của một châu Phi mà ông từng biết đến – điều này nói lên rất nhiều về nghị lực tinh thần của những người mà ngày nay người ta gửi sang châu Phi cho chúng ta và về các lý do giải thích sự suy tàn của chúng ta – những ai có tai thì nghe đi, nhất là một viên com măng đăng chịu trách nhiệm trông coi cho trị an của lãnh thổ.

– Nhưng dẫu sao, ai đó nói, chẳng phải là vì tin tưởng mà chủ yếu là do muốn đẩy Orsini vào những hào lũy cuối cùng – ở đó ông ta tìm được những tiếng hét đẹp nhất của mình, những tiếng kèn kẹt thơ mộng nhất của mình, những bài ca hận thù và căm hờn của mình, chúng thêm vào cho đêm châu Phi một tiếng vọng mới – nhưng dẫu sao, hẳn đây cũng chẳng phải là lần đầu tiên ta bắt gặp một thợ săn châu Phi cảm thấy ghê tởm và sám hối, và nếu Idriss thực sự là một pisteur ngoại hạng, ta lại chẳng thể nghĩ ông ta cũng có những tình cảm ngoại hạng ư? Vậy thì sẽ chẳng có gì lạ khi ông ta xuất hiện bên cạnh Morel để bảo vệ những gì có khả năng ông ta thiết tha nhất, và đang, điều này thì ta phải thú nhận, nhanh chóng trên đường biến mất, dưới sự đe dọa của các thợ săn kết hợp với sự đe dọa của tiến bộ? Vả lại, những người dân làng Oulé đã nhìn thấy rõ ông ta bên cạnh Morel, với khăn dài màu trắng và áo thụng xanh lơ, những người già nhất đã nhận ra ông ta, đã nói chuyện với ông ta, và thậm chí họ còn nói rằng ông ta chẳng hề thay đổi, rằng ông ta vẫn mang đúng khuôn mặt không tuổi tác với nhiều dấu ấn của dòng máu Ả Rập ấy, nói tóm lại, đó đúng là ông ta, về điều này thì họ đoan chắc. Nhưng Orsini cẩn thận để không có phản ứng mà người ta trông đợi ở ông ta, ông ta sở hữu quá sẵn cảm giác về kịch nghệ. Tốt thôi, ông ta không cố khăng khăng. Idriss chưa chết – ông ta đã quay lại đường mòn nhằm bảo vệ khu rừng của tổ tiên ông ta, nhằm gìn giữ sự bầu bạn của những đàn thú thân thương đối với ông ta, nhằm đối đầu với màn bóc lột châu Phi một cách trơ trẽn hoặc – còn hơn thế nữa, vì vấn đề là khoác lên cho vụ việc chỉ thuần là nổi loạn và tuyên truyền chính trị này một tính chất truyền thuyết – bóng ma của Idriss đã quay trở về từ thế giới bên kia để lại lên đường bên cạnh Morel, giúp hắn lan rộng ngọn lửa thiêng của nền độc lập châu Phi, và để giương lên bó đuốc của tự do. Điều này, dĩ nhiên rồi, sẽ mang đến cho Morel, trong mắt những người bản xứ mê tín, một uy tín không thể cưỡng lại, một tính cách siêu nhiên, mối lợi lớn nhất cho những kẻ quấy rối chính trị mà anh ta phụng sự – toàn bộ cái truyền thuyết về sự trở lại của Idriss này chẳng có mục đích nào khác đâu. Về phần mình, d’Orsini d’Aquaviva, người châu Phi già nua – một loại người mà người ta chẳng cần đến nữa, dường như là vậy, nhân tiện xin nói luôn – người biết rõ dân da đen và lũ voi – trên bảng thành tích săn bắn có năm trăm con voi, và đấy là chỉ tính những con đẹp nhất – ông ta sẽ đi ngủ – ông ta chắc chắn mọi người sẽ thứ lỗi – ông ta chẳng nhá thứ bánh này đâu và từ chối để mình bị mắc lừa – ông ta tự cho phép mình chúc những kẻ mê đắm các truyền thuyết ngủ ngon – nhưng không quên vì lòng thương mà cảnh báo rằng họ sẽ phải dự trù những sự thức dậy nặng nề, và còn sớm hơn là họ tưởng, giống như bên Kenya ấy. Ông ta ném một tờ tiền lên mặt bàn – ở đó có những kẻ mà ông ta không thể chấp nhận bất cứ điều gì ở họ – rồi đi khỏi: thế là màn đêm châu Phi đánh mất một số trong những tiếng hét đẹp nhất của nó. Nhưng giờ đây không phải một bóng ma xanh lơ đang đi theo Morel băng qua đám tre, mà đó chính xác là người mà ông anh nhà Huette từng đặt cho biệt danh “pisteur vĩ đại nhất mọi thời” và phát ra từ miệng ông ta thì điều đó nghĩa là một nghìn con voi bị bắn hạ trong vòng bốn mươi năm. Với cái áo thụng màu xanh lơ, khăn dài trắng quấn quanh trán, khuôn mặt không nếp nhăn ngoài hai đường hằn sâu chạy từ cái mũi khoằm xuống đến khóe miệng, khuôn mặt ấy, hẳn phải là một nhà địa chất học thì mới có thể đoán định được tuổi, cặp mắt bất động, không lông mi, Idriss đi theo nhân vật người Pháp khắp nơi và giúp anh trong những cuộc di chuyển qua vùng trảng bụi, điều này giải thích tại sao anh lại dễ dàng thoát khỏi những cuộc truy đuổi đến thế. Ánh mắt ông rình rập trên bề mặt đám cỏ và Habib cảm thấy trong sự chú tâm đó có cả mình. Thế nhưng ông ta chẳng hề có ý định bắn hạ Morel để ngăn anh bị chính quyền bắt sống. Ông ta chẳng mấy lưu tâm đến Waïtari và các tham vọng của hắn, ông ta, đơn giản là thuyền trưởng chuyên chạy đường dài, mà những tình cờ của một cuộc hải hành nhiều biến cô đã xô đẩy đến vùng nước dữ này. Ông ta bắt liên lạc với Waïtari vào thời hắn vẫn còn một chức vụ chính thức, và đã cung cấp vũ khí để hắn trang bị cho các “căn cứ”. Ngay trước khi có thể bị bắt tại Fort–Lamy, sau khi chiếc xe tải chở lựu đạn phát nổ, ông ta đã ra bưng với hắn, chỉ vì lý do duy nhất là đã không thể trốn sang Soudan. Đã xảy ra một loạt trắc trở. Bệnh tình của de Vries trẻ tuổi là một trong số đó – tay người Liban cảm thấy bực bội và hơi lo lắng, ông ta có cảm giác kẻ được mình bảo trợ sẽ, có thể nói thế, vuột mất qua các kẽ tay, tước đi của ông ta một trong những nguồn cơn lớn nhất của niềm vui trần thế. Cần phải có một bác sĩ, sự chăm sóc, và ông ta không chắc bạn mình có thể trụ được cho đến Khartoum, ngay cả khi được mang đi bằng cáng, việc đó sẽ không làm cho chuyến đi trở nên dễ dàng hơn. Nếu có một điều mà Habib không hiểu nổi, thì đó là chuyện người ta có thể lăn ra ốm, thiếu đi sức khỏe thể chất hoặc tinh thần, gặp những khó khăn trong cuộc đời. Ông ta chắt lưỡi, vẻ nghi hoặc, rồi ấn sâu cái mũ cát két xuống đầu và lấy gót chân thúc vào con ngựa lùn mình đang cưỡi để không bị bỏ lại quá xa.

XXVI

Đang là giữa trưa và nắng gắt đến độ mọi thứ tiếp xúc với nó đều bị mất màu, chỉ còn giữ độc một dáng hình màu xám hoặc đen, cỏ, mimosée²², các tổ mối, những ngọn đồi, tre, và xa hơn, phía dưới triền dốc, một đàn voi im lìm, ngủ thiu thiu trong cái nóng hừng hực buổi ban ngày. Morel dừng ngựa và họ đứng một lúc trên ngọn đồi trong cái thế giới của tro nóng ấy. Từ phía Đông thổi đến, những luồng gió yếu ớt cuốn tới những hơi bốc tỏa mạnh của lửa các xa van, lúc nào cũng hiện diện đâu đó xung quanh – thứ lửa sống ở châu Phi cuộc đời bầy lũ mặt trời vừa huy hoàng vừa thoáng qua của nó, càn quét vùng trảng bụi và những ngôi làng vào mỗi mùa khô và, trước những đợt phun trào đột ngột của nó, dường như thật nực cười khi mà con người có thể khoe khoang mình từng có bao giờ tạo ra nó. Ở sườn đồi đột nhiên xuất hiện một đường vạch xuôi xuống, chạy trong đám cỏ lau như một vết rạch: lũ lợn lòi. Một con cò già hiện ra phía trên họ, chậm rãi chao lượn như để thu thập thông tin, trong lúc tất tật những gì đã bắt đầu đánh hơi thấy sự hiện diện của con người khỏi sự bỏ chạy, trong một nỗi kinh hoàng dễ lây lan, đây là thứ, Morel biết, lần nào cũng xảy ra trong phạm vi bán kính hàng chục cây số. Trong một thoáng anh cảm thấy thất vọng dữ dội, cũng như mọi khi, trước sự chạy trốn này, nhưng rồi anh mỉm cười vẻ chế giễu trước giấc mơ xưa cũ của mình về chuyện được chấp nhận, được dung nạp, rốt cuộc được chứng kiến lũ chim không bay vụt lên lúc anh tiến lại gần, lũ linh dương vẫn tiếp tục bình yên ăn cỏ trên đường anh đi và các đàn voi bình thản để mặc cho anh lại gần sờ lên người chúng. Habib, sau lưng anh, ném về phía anh giọng nói vốn rất trầm ấy, lại được tiếng cười đào cho thăm thẳm thêm:

22. Cây thuộc họ Đậu, thường sống ở xứ nóng, cùng họ với keo và trinh nữ.

– Này, anh muốn gì nào, anh thuộc về chúng tôi, bọn thú biết rõ điều đó và sẽ không củ sứ giả đến, theo đúng nghi lễ, bảo anh là bắt tay tôi đi đâu.

Rốt cuộc Morel đâm ra thực sự có cảm tình với cái đồ vô lại này, mà sự thẳng thắn và tính vô sỉ mang một âm điệu của lòng tin như thể được múc ra từ những ngọn nguồn của một sự thân cận đầy chuyên nghiệp nào đó với con người và đôi khi, đầu hất về sau, hai mắt nhắm lại, ông ta phả lên trời một tràng cười như thể xuất phát từ tận đáy sâu một sự hiểu biết và một sự thấu hiểu mà chẳng gì có thể phủ nhận cũng như có thể lay chuyển. Morel bèn liếc về phía ông ta một ánh mắt gần như thân tình và tiến về phía trước qua đám cỏ đã trở nên dày đến nỗi lũ ngựa phải ngẩng cao đầu để bảo vệ cho mõm của chúng và giậm mạnh chân, lo ngại vì mùi thú dữ hoặc một hang thú ở gần. Họ đi vòng qua khu rừng tre và tiến vào lòng một đầm lầy cạn khô: những cơn mưa đến muộn và các hố nước cùng những dòng suối trên các hoành sơn vùng Oulé chỉ còn dâng tặng một thứ bùn hơi ẩm và nhanh chóng cứng đanh lại. Họ nhìn thấy ở phía bên trái, cách chừng một trăm mét, giữa đám rosnier²³ và mimosée, nơi bắt đầu xa van trải dài hơn ba trăm cây số phía trước mặt, những người khổng lồ bất động trông thật giống các thần tượng bằng đá granit bị bỏ đó bởi các tín đồ của một tín ngưỡng đã biến mất. Chỉ có đôi ba con đực mang bộ ngà khổng lồ chậm rãi xoay vòng vòng giữa đáy đầm nứt nẻ, thỉnh thoảng giơ vòi lên hít ngửi không khí với hy vọng tìm ra một dấu vết của hơi ẩm báo hiệu những cơn mưa. Morel biết đầm là một chặng trong chuyên dịch chuyển theo mùa của các đàn thú về phía hồ Mamoun, trong chu trình quen thuộc vào mùa này, từ Mamoun tới Sud–Birao, Yata, Nguessi, Wagaga, nơi thường có thể chắc chắn là tìm được nước ngay cả vào những đợt hạn lớn. Trong kỳ hạn hán năm 1947, toàn bộ vùng này đã được chính quyền tuyên bố là “khu bảo tồn”; khi ấy ở đó, trong vòng vài tuần, đã có những cuộc tập trung các đàn lớn nhất mà mắt người từng được chứng kiến, điều mà các báo thời ấy từng gọi là “cảnh tượng thiên đường nơi hạ giới” – và chỉ cần bình thản đợi ở rìa vùng cấm là chắc chắn sẽ có được một chiến lợi phẩm đúng ý. Khi ấy người ta thấy chạy bổ đến từ khắp nơi trên toàn thế giới những kẻ hâm mộ các phát súng đẹp, chắc chắn sẽ có được chúng nhờ chi tiền; hơn năm mươi cuộc săn trong vòng năm tháng, một đám đẹp đẽ gồm những kẻ bất lực, nát rượu và các giống cái với bản năng giới tính thường bừng tỉnh lần đầu tiên trong những cuộc đấu bò tót, và đạt tới đỉnh cao khi đặt tay lên cò súng, mắt nhìn chăm chăm vào sừng con tê giác hoặc cặp ngà của một con voi đực thật đẹp – với một thợ săn chuyên nghiệp đằng sau lưng – thì dẫu sao người ta vẫn rất thận trọng mà. Theo bản năng. Morel siết chặt hai nắm tay và cảm thấy cơn giận dữ dâng lên hai lỗ mũi, thít lấy chúng, làm chúng trắng bệch ra, như mọi lúc anh tức tối; thế nhưng, lần này, chẳng có gì phải lo ngại và sẽ không có nguy cơ mọi chuyện lại xảy ra theo cùng cách ấy. Vụ việc xảy ra với Ornando đã gây tiếng vang hữu ích và những kẻ hâm mộ đực tính sẽ đi chỗ khác mà tự thỏa mãn. Nhưng qua tình trạng cái đầm và vẻ căng thẳng của những con thú đầu đàn có thể dễ dàng nhận thấy rằng trận hạn hán sẽ khốc liệt và thậm chí có lẽ là ngoại hạng; mọc lên từ đáy bùn khô, đám sậy trần trụi và cháy nắng cho thấy, thông qua năm mươi xăng ti mét vẫn còn giữ được màu xanh trên thân chúng, độ sâu trước đây của nước giờ đã biến mất. Quá trình bốc hơi hẳn đã diễn ra đặc biệt nhanh, và từ hai hôm nay Morel nhận ra các đàn voi không còn cử những con trinh sát đi lên trước để kiểm tra các điểm vượt tuyến hoặc tình trạng các cánh đồng mà chúng có ý định cướp phá. Ngược lại chúng tỏ ra là đang di chuyển theo khối đàn đông đặc và mất phương hướng. Anh tìm cách tự trấn an bằng cách nghĩ rằng nước tiếp tục đợi lũ thú tại nhiều địa điểm trên hành trình, và chúng sẽ có thể thực hiện những bữa tiệc nước mà anh từng rất hay rình xem qua đám sậy, tắm táp và phun nước lên người nhau, hoặc nằm trong sóng suốt nhiều tiếng đồng hồ, uể oải huơ vòi, với những tiếng thở dài thỏa mãn thật sâu thẳm. Anh lấy giấy và thuốc lá từ túi ra, bắt đầu quấn một điếu thuốc, vẫn quan sát đàn thú, mắt nhíu lại trong một nụ cười thân tình. Điều mà anh bảo vệ là một khoảng lề con người, một thế giới, bất kỳ thế giới nào, nhưng ở đó phải có chỗ cho một tự do vụng về đến thế, cồng kềnh đến thế. Sự mở rộng đất đai canh tác, điện khí hóa, làm đường và xây dựng thành phố, sự biến mất của các quang cảnh xưa cũ trước một công trình kỳ vĩ và cấp thiết, nhưng tuy nhiên vẫn phải có tính chất con người để người ta có thể đòi những kẻ lao về phía trước như vậy dẫu sao vẫn phải bận trí về những con thú khổng lồ hậu đậu kia, dường như chẳng hề còn chỗ cho chúng trong cái thế giới đang ló dạng… Anh hút điếu thuốc, bất động trên yên ngựa, quan sát đàn voi với một niềm vui êm đềm, như chẳng hề có một mối lo nào khác. Chắc phải có đến sáu mươi con và, phía xa, bên kia khu rừng tre, trên sườn một ngọn đồi, anh nhìn thấy những hình dáng đầu tiên của một đàn khác. Peer Qvist ước tính có dưới sáu mươi nghìn voi trưởng thành ở A.E.F. và Cameroun, trên khoảng hai trăm nghìn tổng cộng của châu lục – trong số đó có rất ít con chết vì già, chưa từng hoặc sẽ không trở thành đích ngắm ba, bốn, năm lần. Việc bảo vệ các cánh đồng và mùa màng là một cái cớ rất vớ vẩn, vì chỉ cần vài quả pháo là đã đủ để lũ voi không bao giờ trở lại nữa; về phần giấy phép, sẽ chẳng người giám sát săn bắn nào không công nhận rằng chỉ một cái được cấp, sẽ có mười lăm, hai mươi con bị bắn hạ trái luật. Sự thanh toán hận thù giữa những con người thất vọng trước một sự tồn tại mỗi lúc một đê hèn hơn, quy phục hơn, và hình ảnh cuối cùng, lớn lao nhất về tự do sống động vẫn còn tồn tại trên trái đất, tiếp tục diễn ra hằng ngày trong rừng châu Phi. Thật khó đòi hỏi người nông dân châu Phi không có đủ khẩu phần thịt phải tôn trọng lũ voi cho đầy đủ: và sự khốn cùng về mặt sinh lý của anh ta khiến cho chiến dịch bảo vệ tự nhiên này trở nên còn cấp thiết hơn. Nhưng dẫu khó khăn có là như thế nào và nhiều việc phải làm đến đâu, vẫn phải bất chấp mọi trớ ngại mà bắt tay vào một công việc nữa, lại càng làm lũ voi cồng kềnh thêm. Morel từ chối nhượng bộ ở điểm này. Vốn dĩ là kẻ tàn phá sự hiệu quả tổng thể và lợi ích tuyệt đối, kẻ không tôn trọng mồ hôi và máu được nâng lên thành nguyên tắc sống, anh sẽ làm tất tật những gì có thể để con người vĩnh viễn sẽ vẫn là cây gậy thọc vào những bánh xe ấy. Anh bảo vệ một phần lề nơi những thứ chẳng hề có lợi ích hữu dụng lẫn hiệu quả hữu hình, nhưng tồn tại trong tâm hồn con người như một nhu cầu bất khả diệt trừ, có thể trú ngụ. Đó là điều anh đã học được sau hàng rào dây thép gai các trại lao động cưỡng bức, đó là một sự dạy dỗ, một bài học mà cả anh lẫn các bạn đều không sẵn lòng quên. Đó chính là lý do khiến anh đã chọn tiến hành theo lối ồn ào đến vậy chiến dịch bảo vệ tự nhiên của mình. Các kết quả đầy khích lệ: người ta nhắc đến nó ở mọi nơi, trên đài phát thanh, trên ti vi, trên báo; anh đã trở thành một kẻ ngoài vòng pháp luật nổi tiếng, một “tên cướp trọng danh dự”; anh đã khiến dư luận chung cảm động và, dần dà, ai cũng hiểu tầm quan trọng của việc này. Anh tiếp tục bình thản hút thuốc, ngắm nhìn đàn voi mệt rũ đang thiu thiu ngủ kia. Giờ đây anh đã chắc chắn sẽ đạt được điều mình muốn, cần phải kiên nhẫn, và thật khó để kiên nhẫn. Số con vật bị thương phải trải qua một cuộc tồn tại tàn khốc, đôi khi kéo dài hàng năm trời, với một viên đạn găm vào người, với một vết thương mỗi lúc một loét sâu thêm, phần thịt hoại thư nhưng nhúc bọ và ruồi, thật không thể ước tính, nhưng chỉ cần nói chuyện này với anh em Huette, với Rémy, với Vasselard, để biết họ nghĩ gì là đủ. Ba hôm trước, đích thân Morel đã bắn hạ một con voi bị đạn bắn lòi mắt trái và mang một vết thương làm lộ cả hộp sọ – anh đã tìm thấy nó dưới lòng sông Yala, cứ xoay vòng vòng một chỗ, cố công làm dịu con đau bằng cách đắp bùn ẩm lên trán nhưng vô ích. Anh biết rằng những thợ săn vĩ đại cuối cùng chỉ truy đuổi những con vật bị thương nhằm kết liễu chúng, chứ không chỉ vì chúng trở nên nguy hiểm. Anh chắc chắn rằng những người đó có với anh một tình bạn bí mật và nếu cần họ sẽ đến cứu anh, giúp anh trốn. Sở thích của những kẻ đi săn nghiệp dư “vì hiếu kỳ” và “để làm kỷ niệm” về châu Phi đối với anh là một điều bí ẩn đáng kinh tởm. Vài hôm trước, anh đã tấn công và đốt cháy xưởng thuộc da của một trong các “chuyên gia” đồ da trong vùng; hắn tên là Herr Wagemann và xưởng thuộc da của hắn nằm cách Gola vài cây số về phía Bắc. Chỉ có một điểm đặc biệt khiến hắn khác với những lái buôn da sư tử, báo và ngựa vằn khác, người Ấn Độ, người Bồ Đào Nha, vân vân, mà Morel truy lùng với cùng sự bền bỉ: Herr Wagemann từng nảy ra một ý tưởng hẳn sẽ khiến những kẻ sản xuất chụp đèn bằng da người ở Belsen²⁴ phải thấy ghen tị. Hắn đã thực sự tìm được mặt hàng trong mơ. Thật ra thì rất đơn giản, nhưng phải nghĩ được đến đó. Bọn họ chặt chân voi ở khoảng hai mươi xăng ti mét tính từ đầu gối trở xuống. Và từ đoạn chân này, khởi đầu từ bàn chân, được xử lý gọn ghẽ, nạo sạch và thuộc lên, bọn họ làm ra những giỏ rác, bình, ống cắm ô, thậm chí cả những cái xô đựng sâm banh. Mặt hàng này trở nên rất được ưa chuộng, không phải là ngay tại lãnh thổ, nơi người ta khá là thờ ơ đối với kiểu đồ trang trí ấy, mà chủ yếu để xuất khẩu thì nhiều hơn. Herr Wagemann xuất khẩu hàng trăm món đồ mỗi tháng, tính cả chân tê giác và hà mã, và tay đười ươi dùng làm cái chặn giấy. Khi tấn công kho hàng của hắn, Morel đã tìm được ở đó tám mươi chân voi đã được nạo rỗng và chuẩn bị sẵn sàng cùng số lượng tương đương chân tê giác và hà mã, đặt đứng trong hăng–ga, tạo ra một hình ảnh ác mộng, hình ảnh những con thú biến mất, như một đạo quân ma gớm ghiếc. Anh đã châm lửa đốt nhà kho, vụt cho lão lái buôn già hai mươi roi, lại còn đấm gãy vài cái răng và lẽ ra đã giết phăng luôn nếu Habib, vốn là người chừng mực, không ngăn anh lại. Vụ việc đã gây rất nhiều ồn ào và dường như đã hút đến cho anh không ít cảm tình. Chỉ cần đợi thêm chút ít và, dưới áp lực của dư luận, cuộc hội nghị mới về bảo vệ động vật châu Phi hẳn sẽ không thể không đưa ra các biện pháp cần thiết để bảo vệ tự nhiên. Anh nghĩ một lúc tới cái câu mà Herbier, viên chức cai trị Bắc Oulé từng nói với anh lúc ban đầu, khi anh đến gặp ông đề nghị ký tên vào bản kiến nghị – Herbier là một người trầm tĩnh, đã quá quen với thực tại khắc nghiệt hằng ngày của châu Phi vì đã có nhiều năm làm trong bộ máy hành chính và chẳng mấy thích thú với những trò khái quát hóa. Ông đeo kính vào, đọc bản kiến nghị, rồi cẩn thận gập nó lại và đặt xuống bàn:

23. Một loại cọ lùn, nhiều cành.

24. Một trong những trại tập trung (trại tử thần) tồi tệ nhất của Đức Quốc xã.

– Anh bạn thân mến ơi, anh tự tạo cho anh một ý tưởng quá cao quý về con người rồi. Rồi anh sẽ trở thành một kẻ nguy hiểm cho mà xem.

Morel nhỏm người dậy trên bàn đạp cho hai đùi đỡ tê, một tay chống xuống yên ngựa và tiếp tục vừa ngắm nhìn từ xa đàn thú nằm thiu thiu vừa hút nốt điếu thuốc. Các bộ lạc trong vùng đã đặt cho anh biệt hiệu Ubaba–Giva, nghĩa là “tổ tiên của voi”, và tuy nghe thật buồn cười nhưng anh không thể mong có một cái tên đẹp hơn nhằm trở nên nổi tiếng. Phải tiếp tục bảo vệ lũ voi của châu Phi và làm cho cư dân các thành phố và vùng đất bị ô nhiễm, nhất là người Pháp, hiểu được toàn bộ tầm vóc chiến dịch của anh. Về điều này thì anh tin tưởng ở họ, đó là một điều liên quan trực tiếp đến họ: nó nằm ngay trong các truyền thống của họ. Anh đứng như vậy thêm một lúc, dụi điếu thuốc lên yên và đột nhiên, – trước sự kinh ngạc của Habib đang gật gật đầu và chắt lưỡi, phơi phới vì niềm hy vọng vô lý đang rực lên trong đôi mắt tay người Pháp điên rồ quá mức tự tin này anh bắt đầu ư ử hát và, cầm lấy dây cương, thúc ngựa đi về phía Đông qua đám sậy, trên mặt đất khô cằn bị hất tung lên khi các vó guốc dộng xuống. Lên tới đỉnh đồi, ở phía bên kia, anh ngoái đầu lại thêm một lần nữa để mỉm cười với lũ voi, và trên mặt anh có một biểu hiện của hạnh phúc lớn đến mức tay người Liban phải đưa tay gãi tai và thốt ra tiếng chửi thề, với một niềm ngưỡng mộ của kẻ sành sỏi, trước sự điên rồ tuyệt diệu ấy, mang tất tật mọi dáng điệu, dẫu rằng rất lừa bịp, của sự bất khả chiến bại. Rồi ông ta thúc mạnh gót chân vào bụng ngựa để tháp tùng – theo cách nói mà ông ta từng sử dụng trước mặt de Vries mà không thêm lời bình luận nào – “người vẫn còn tin vào chuyện đó” đi đến điểm hẹn.

Sau đó hai tiếng họ đến ngôi làng và tiến lên giữa các túp lều. Vài đứa trẻ con chạy về phía họ, nhưng người dân thì hết sức tránh nhìn họ, điều này cho thấy nỗi sợ tột cùng và một ý muốn dứt khoát không để mình bị liên lụy tới những gì mà rõ ràng họ coi là một chuyện giữa đám người da trắng với nhau. Điều này khiến Morel cảm thấy u ám và anh thấy đau khổ trước hiểu nhầm ấy, vì anh những muốn có người dân châu Phi ở bên cạnh. Thường thì, lúc nhóm của anh tiến lại gần, các làng trở nên vắng bóng người và, bên trong, họ chỉ bắt gặp toàn bà già cùng những bà mẹ hoảng sợ giữ rịt lấy lù con. Thật không thể hiểu nổi nguồn con sự thù địch hoặc nỗi e sợ đó. Thế nhưng anh luôn luôn trả tiền cho những thứ lương thực mà anh muốn có và sau vài lần quá đà hồi đầu anh đã bắt người của mình, nhất là Korotoro và các bạn của anh ta, tuân thủ một kỷ luật mà anh không cho phép lơi lỏng. Chẳng phải anh đang bảo vệ chính tâm hồn của châu Phi, sự toàn vẹn của nó và tương lai của nó ư? Thế nhưng anh biết rằng ngay khi anh quay lưng đi, họ sẽ lại giết voi. Nhưng anh không trách gì họ. Đó đâu phải lỗi ở họ. Đó là bi kịch của thịt, của nhu cầu protein và thực phẩm từ thịt: vậy nên điều cấp thiết nhất cần làm, – anh chưa bao giờ ngừng tuyên bố điều này trong các bản kiến nghị –, là nâng cao mức sống của dân châu Phi. Điều này là một phần trong cuộc chiến của anh, trong cuộc đấu tranh bảo vệ voi của anh. Đó là việc đầu tiên phải làm, nếu muốn cứu sống những con thú khổng lồ bị đe dọa. Thế nhưng anh không thể ngăn mình lại nghĩ tới câu trả lời của một ông thầy giáo già da đen ở Fort–Archambault, người đã tỏ vẻ khinh bỉ quẳng bản kiến nghị của anh đi:

– Lũ voi của anh, lại là một ý tưởng của dân châu Âu chảy mỡ mà thôi. Đó là một ý tưởng của đám tư sản thừa mứa. Đối với chúng tôi voi nghĩa là thịt biết đi – chừng nào các anh cung cấp cho chúng tôi đủ bò đực và bò cái, ta sẽ nói đến chuyện này…

XXVII

Họ mang theo bốn con ngựa lùn, ba con chở vũ khí đạn dược, con thứ tư thồ rượu whisky; sau viên đạn cuối cùng và chai rượu cuối cùng, Johnny Forsythe hoàn toàn không biết chuyện gì sẽ xảy ra. Huyền bí tuyệt đối, như người ta vẫn hay nói. Ông gãi má, ngây ngất trước một sự thiếu vắng tương lai đáng kinh ngạc đến mức ấy và, thỉnh thoảng, liếc nhìn cô gái đang đi theo ông qua một khung cảnh bỏng cháy nơi bản thân những cái bóng trông cũng như thể bị truy đuổi. Ông chẳng biết điều gì đang đợi sẵn họ ở cuối đường, nhưng có thể hy vọng về mọi thứ. Ông nhếch miệng cười và lắc đầu. Có lẽ ông sẽ kết thúc giống biết bao nhiêu người khác, cầu khẩn từ trên trời một sự giúp đỡ mà tính cho đến lúc này chưa có ai nhận được – ít nhất là trong địa hạt của rượu whisky ngon. Một khoảng bóng râm, chắc là đủ chứa cả một nhà tù Pháp, một viên đạn găm vào người, hoặc giả khuôn mặt viên lãnh sự Mỹ tại Brazzaville, quan ngại, đầy quan ngại: “Đừng quên rằng mỗi người chúng ta ở đây đều có trách nhiệm đối với uy tín của đất nước chúng ta.” Điều mà ông công chức xuất chúng ấy hẳn sẽ nói vào lúc này khơi dậy nơi Johnny Forsythe nỗi tò mò lớn nhất. Viên lãnh sự, không nghi ngờ gì nữa, chính là mẫu động vật có vú đứng thẳng đẹp nhất mà ông từng gặp trong đời. “Con người: động vật có vú đứng thẳng”: đó là định nghĩa ông từng có hôm tìm được, khi lật giở một quyển từ điển nằm lăn lóc trong nhà ông bạn thầy giáo da đen ở Abéché của ông. Ông lại cất tiếng cười gãy gọn và lắc đầu.

– Chắc ông phải bớt uống rượu đi thôi, thiếu tá Forsythe, ông không thể tiếp tục như thế được.

– Đừng lo gì hết, cô bạn ạ, tôi sẽ ngừng uống ngay khi được ở giữa lũ voi. Thứ thúc đẩy tôi say khướt chính là sự kề cận của đồng loại tôi. Buổi sáng tôi có thể chịu được một người, tối đa là hai trong ngày, nhưng vào quãng bốn hay năm giờ chiều thì tôi không tài nào chịu nổi nữa, thế cho nên tôi uống rượu.

Kể từ khi họ lên đường ông đã nốc một lượng rượu đủ để giết chết một người kém vững chãi hơn hoặc có lẽ chỉ đơn giản là có mức bị đầu độc thấp hơn. Minna đã phải lái chiếc xe jeep nốt chặng cuối, vì ông cầm vô lăng không vững nữa. Họ phải rời chiếc jeep tại Niamey và đợi người dẫn đường mà Morel gửi tới cho họ, cậu ta tên là Youssef, và cậu thiếu niên đó từng hai lần đến gặp Forsythe ở Fort–Lamy để thiết lập liên lạc. Ở trạm nghỉ, nơi Minna dừng chiếc jeep, không có ai. Trong suốt chặng này của cuộc hành trình họ đã chẳng hề có chút đề phòng nào: họ chỉ ở cách con đường nối Fort–Archambault với Fort–Lamy ba mươi cây số, chưa ai ngờ vực họ, chưa ai biết họ chở theo những gì: việc họ có mặt ở đây chẳng có gì là lạ và không thể khơi dậy bất cứ nghi ngờ nào. Bóng tối ập xuống như một tấm voan trong lúc họ tiến lại gần điểm hẹn. Minna dừng chiếc jeep, bỏ lại Johnny Forsythe nằm rũ trên ghế và xuống xe. Có thể nghe thấy tất tật những giọng đáng lo ngại trong đó tiếng lách rách không ngừng của lũ côn trùng là nốt nhạc duy nhất quen thuộc và trấn an ta. Châu Phi tìm lại được bí ẩn của nó trong màn đêm, những âm sắc không đếm xuể và thiếu ăn nhập của nó, những tiếng hét của nó, những lời gọi và những tiếng cười của nó, và mặt đất đôi lúc rung lên khi có một đàn thú đi qua. Đường mòn hoang vắng trải dài dưới ánh sáng đèn pha. Không khí, vẫn đẫm hơi lạnh của sa mạc, được nâng bổng lên bởi một sự phập phồng rộn thanh âm như thể tạo ra một giọng nói và một tiếng thở cho chính bầu trời. Đột nhiên, như thể điên tiết trước tiếng ồn ã của lũ côn trùng, trước dàn đồng ca của những con vật tí xíu, một tiếng gầm mà chưa bao giờ có khoảng cách nào khiến cho nó không như thể ở ngay gần cất lên trong sự im lặng đột ngột vây bủa, và dường như bản thân những đám mây vây quanh mặt trăng cũng ngay lập tức bỏ trốn nhanh hơn về phía xa xăm. Tim Minna nhảy dựng lên, cô khó nhọc nuốt nước bọt và lắng nghe một lúc, vừa run rẩy vừa hạnh phúc, cái âm thanh duy nhất có thể vút lên không chút lố bịch nào về hướng khoảng mênh mông chi chít sao kia. Cô thấy như thể tiếng gầm đang tiến lại gần: cô lùi lại, bỏ mặc đêm, trở về ngồi lên chắn sốc của chiếc xe và tại đó, ngăn cách với bóng tối bởi ánh đèn pha, cô mở túi xách và, đầy lo lắng, gần như hốt hoảng, cô bám vào một phản xạ quen thuộc nhằm tự truyền cho mình lòng can đảm: cô vắt tréo hai chân lại, kéo cái jupe lên quá đầu gối, lấy ra thỏi son và chiếc gương rồi thoa son với một dáng điệu thách thức. Đột nhiên cô phá lên cười: mỗi tiếng gầm của con sư tử lại được đáp trả bằng một tiếng ngáy vang lừng của Forsythe trên chiếc jeep. Rồi sự im lặng phủ xuống và lũ côn trùng quay trở lại; cô lấy chiếc khăn, choàng lên vai và ở lại đó, run rẩy, hạnh phúc, cách xa mọi thứ, được ru trong những đợt sóng xanh lơ lập lòe lân tinh của màn đêm. Bầu trời sáng đến nỗi hàng triệu con bướm trắng bay dập dờn phía trên con đường trông giống như một Ngân Hà trên mặt đất, ngay trong tầm tay với. Cô tự hỏi Morel có cho phép cô ở lại với anh không, cho phép cả cô cũng được làm những gì có thể để giúp anh trong chiến dịch không. Hẳn anh sẽ đòi cô phải giải thích, và cô sẽ chẳng thể nói gì. Cô đã hành động theo bản năng, trước hết bởi vì cô hết sức yêu quý đám thú vật; sau đó là, mặc dù bản thân cô không thấy rõ lắm mối liên quan, bởi vì cô thường cảm thấy đơn độc và bị bỏ roi; sau rốt là vì bố mẹ cô đã bị giết trong đống đổ nát của Berlin, vì “ông cậu” của cô, vì chiến tranh, vì sự khốn cùng, vì người tình bị xử bắn của cô, vì mọi chuyện từng xảy đến với cô…

– Ô, và rồi, tại sao tôi lại làm thế, tôi biết làm sao được, cô nhún vai nói với Schölscher và, nhấc chai rượu cognac đặt trên bàn lên, tự rót cho mình một ly – đó là lần đầu tiên cô uống kể từ đầu cuộc gặp giữa họ. Tất cả họ đều hỏi tại sao tôi lại đến, và họ đã không tin khi tôi nói rằng tôi muốn làm điều gì đó cho bọn thú, cả tôi nữa… Và rồi, ừ thì, cũng phải có ai đó của Berlin bên cạnh anh ấy –es war aber doch ganz natürlich dass ein Mensh aus Berlin bei ihm war, nicht?…

Cô đưa mắt nhìn Schölscher, vẻ dò hỏi, để xem ông có hiểu không. Ngồi đó, bình thản, với ly cognac và điếu thuốc lá, cô bày ra một sự giản dị gần như gây rối trí: toàn bộ trò quảng cáo mà các tờ báo tạo ra xung quanh cô dường như đã không làm cô xúc động mấy. Cô nói với Schölscher rằng họ đã đợi trên con đường trong khoảng thời gian đối với cô dường như là suốt nhiều tiếng đồng hồ và cô đã bắt đầu ngủ thiếp đi, ngồi giữa hai luồng ánh sáng chói mắt của đèn pha, thì một bàn tay đặt lên vai cô: cô thấy một bóng trắng trước mặt mình – Youssef. Cô lại ngồi vào sau vô lăng và cậu thiếu niên leo lên sau cô. Họ đi cho đến bình minh, rồi bỏ lại chiếc jeep trong một bụi rậm, khi hết con đường, nơi Youssef đã để sẵn ngựa. Họ ngủ ở đó, rồi lên đường, lần này cưỡi ngựa, về phía dãy đồi và, cuối buổi chiều, họ thấy hiện ra trong đám cỏ lau một bóng dáng rất tròn, đặt trên một con ngựa lùn, một cái mũ cát màu trắng và một khuôn mặt quen thuộc, chòm râu hung đỏ ngập ánh nắng trông như mắc lưới. Cha Fargue không tỏ ra đặc biệt hài lòng khi nhìn thấy họ, ông có vẻ cáu kỉnh và nói năng nhát gừng, hỏi họ, chẳng kèm chút tò mò nào, họ đang làm gì tại cái vùng bị bỏ hoang này… thấy rõ là ông thiếu điều thì nói “bị Chúa bỏ rơi”, nhưng kịp dừng lại đúng lúc, và tự lắc đầu trước lời báng bổ ấy. Forsythe nói vài câu giải thích rối rắm, theo đó họ đang đi đến đồn điền của Duparc, ông ta đã mời họ đến ở một tuần.

– Thôi, được rồi, các bạn đã đến quá muộn, nhà truyền giáo lầm bầm. Anh ta đã đốt đồn điền cách đây ba hôm.

– “Anh ta” là ai?

– Morel, anh còn muốn ai nữa hả? Bọn họ đã nện cho Duparc một trận ra trò và châm lửa đốt nhà ông ta… Có vẻ như là bất hạnh đã sai lầm khi bắn hạ chừng hai mươi con voi trong năm nay – những con voi đã giẫm nát hoa màu của anh ta.

– Sao cơ, vẫn tiếp tục cơ à? Forsythe hỏi, cười phá lên.

Fargue liếc nhìn ông, vẻ rất hiếu kỳ.

– Anh nói gì thế, vẫn tiếp tục cơ à…

Ông thì thầm vài lời, chúng khéo léo lẩn vào bộ râu của ông.

– Tôi vừa quất ngựa suốt bốn hôm khắp các dãy đồi tìm cách tóm cái đồ lợn Morel ấy, nhưng những người da đen sợ hãi khi nghe thấy cái tên đó đến nỗi trông họ ngu hết sức, thực sự nhìn chỉ muốn tóm lấy mà cắn thôi… Tôi xin cô thứ lỗi, thưa cô, không được phật ý trước những lời tôi nói đâu nhé. Tôi từng giao du quá nhiều với cánh lính tráng và ngôn ngữ của tôi cũng bốc mùi lính… Chắc các bạn sẽ qua đêm tại Ada, có một phái đoàn các cha Da trắng ở đó đấy. Nó nằm trên đường đi của các bạn, ở chỗ họ có rau tươi và dâu tây.

Nó không nằm trên đường họ đi, nhưng điều này thì không được nói ra. Tối hôm ấy, sau một hoặc hai ly rượu vang đỏ, Fargue để mặc cho niềm cay đắng của ông tuôn trào.

– Tôi muốn giải thích với hắn ta, với cái thằng cha ngu ngốc tội nghiệp đó, ông gầm lên, nện nắm đấm xuống mặt bàn, như thể ông muốn cải đạo cho cả nó nữa – tôi muốn giải thích với hắn, cho cái tay đã dừng lại ở giữa đường, rằng voi thì đẹp đấy; nhưng dẫu sao thì vẫn có những thứ khác còn hơn. Có những thứ lớn hơn, những thứ đẹp hơn – và có vẻ như hắn chẳng hề ngờ đến điều này! Bởi rốt cuộc, tôi hỏi các bạn đấy, Chúa lòng lành, hắn trở thành cái gì rồi trong toàn bộ chuyện này?

Ông dữ tợn đấm xuống bàn, đúng như ông có thể đấm một con người: ta thật khó lòng tin nó đã chẳng hề làm gì ông.

– Tha cho cái bàn đi, Forsythe khuyên ông, nó sẽ chẳng bao giờ hiểu được đâu.

– Ô, anh biết đấy, khi tôi nện, là tôi nện thôi, thầy tu dòng Phan–xi–cô u buồn nói. Hãy thú nhận là có điều gì đó thật tởm. Vác cái đó bên trong mình, người ta sẽ để cho nó lớn dần lên, ta sẽ không trật trìa, ta sẽ không dừng lại ở lũ voi… Phì!…

Ông nhổ mạnh đến nỗi một đám mây bụi bốc lên từ nền đất.

– Và tôi sẽ nói thêm với các bạn một điều nữa: đôi khi tôi có cảm giác cái tay đó nhằm vào cá nhân tôi…

– Sao lại thế được?

Fargue im lặng một giây, rồi dang rộng hai tay và hét lên, gần như là cầu xin:

– Làm sao mà tôi biết được đây? Có lẽ đồ lợn đó đã đúng thì sao? Có lẽ tôi đã làm chưa đủ chăng? Có lẽ những người hủi và những người bị bệnh ngủ còn chưa phải là tất cả? Có lẽ tôi lại còn phải đi cùng lũ voi nữa?

Johnny Forsythe bắt đầu thấy vui.

– Fargue, cha đã không chợp mắt từ bao lâu rồi?

– Tám đêm, nhà truyền giáo gào lên, cùng lúc gửi cho mặt bàn một cú đâm chắc chắn sẽ làm được nhiều điều cho tôn giáo hơn nếu nó giáng xuống đầu một kẻ phản đạo. Lũ voi nhảy nhót trước mắt tôi từ tối đến tận tảng sáng! Anh sẽ không tin tôi đâu, nhưng thậm chí có những con còn giơ vòi lên ra hiệu cho tôi nữa cơ.

– Kiểu ra hiệu như thế nào?

– Làm sao mà tôi biết được kiểu ra hiệu nào. Chúng dùng vòi bảo tôi “đến đây, đến đây, đến đây”, chỉ vậy thôi!

Ông cong ngón tay trỏ lại để bắt chước động tác ấy, với một vẻ ma mãnh quỷ quái, mắt nháy nháy.

– Này, thưa cha, Forsythe nói, trông cũng ra hồn đấy!

– Giá như tôi biết được lũ voi đó từ đâu đến! Fargue rên rỉ, vẻ ủ rũ. Nhưng sao mà biết được đây! Bất kỳ ai cũng có thể gửi chúng đến cho tôi và khi tôi nói bất kỳ ai thì tôi hiểu là tôi đang nói gì!

– Ồ, Forsythe nói, miễn chúng là voi, miễn chúng không phải là những cô gái da đen Foulbé cỏi truồng…

– A! anh tin vào điều đó đấy à? Fargue hỏi. Ừ thì, họ thì ít nhất ta cũng biết là từ đâu tới, và đột nhiên anh thấy họ trước mặt mình vào ban đêm, vú vê lủng lẳng khắp nơi, mông thì ngoáy tít…

Ông im bặt, Forsythe lắng nghe ông với một vẻ hứng thú thấy rõ. Mặt Fargue đỏ lựng lên, lại đấm xuống mặt bàn.

– Và rồi, sao nào, nếu phải đi với voi, thì tôi sẽ đi với voi! ông gào lên, xắn cao hai tay áo với một dáng vẻ vô cùng cả quyết. Nếu trên cao kia người ta cho rằng tôi còn làm chưa đủ, những người hủi và những người bị bệnh ngủ là chưa đủ, thì được thôi, tôi cũng sẽ đi với voi. Và nếu sau đó phải đi với bọn cá sấu, rồi bọn rắn hổ mang, thì tôi sẽ đi với cá sấu, với rắn hổ mang! Tôi kệ đếch chứ! Tôi không xẹp đâu! Nếu người ta cho rằng tôi làm còn chưa đủ…

Ông nện xuống bàn với một lực rất mạnh.

– Thôi dừng tay đi, Forsythe phá lên cười, rót nốt chỗ rượu còn trong chai vào cốc của họ, với lực mà cha dùng với cái bàn này, thưa cha, chắc là cha có thể cải đạo cho cả một bộ lạc người theo đạo Hồi.

Fargue ngừng đấm.

– Phải đấy, ông nói, có lẽ anh nói đúng. Hẳn sẽ tốt hơn nếu tôi kiềm chế. Nhưng tôi sẽ nói với anh một điều…

Ông ngả người về phía Forsythe, khuôn mặt nhăn lại vì vẻ xảo quyệt; ông nháy mắt:

– Tôi không bị lừa đâu, các bạn của tôi ạ, ông thông báo. Tôi không để người ta bịp tôi đâu, tôi nói với các bạn đấy. Trước khi lên đường, tôi muốn biết chúng từ đâu đến, voi ấy. Trước tiên tôi muốn biết đằng sau có ai. Nếu đó là tất tật những gì còn lại với cái tay ấy, nếu thực sự đó là thứ cuối cùng mà hắn còn tin, nếu đó lại là một trong những tên dừng lại giữa đường vì chẳng có gì khác nữa, bởi vì chúng không có đủ hùng tâm tráng trí để đi cho tới cùng, nếu đó lại là một trò dùng để lẩn đi, để làm như thể Chúa lòng lành không còn tồn tại nữa và ta buộc phải đặt một thứ khác vào để thế chỗ – thế thì, tiên sư…

Ông nghiến răng lại và đấm xuống mặt bàn mạnh đến nỗi, đột nhiên, từ sâu thẳm của màn đêm, một tiếng trống tam–tam vang lên đâu đó rất xa trong vùng trảng bụi. Fargue tỏ ra khá là kinh ngạc.

– Cái gì thế?

– Không có gì đâu, Forsythe bình thản đáp. Họ trả lời cha ấy mà. Hẳn là cha đã dùng tiếng trống tam–tam của cha, mà không hề biết, để kêu gọi họ tham gia cuộc thánh chiến và ngày mai tất tật chúng ta sẽ bị tiêu diệt.

Fargue ném về phía ông một ánh mắt u ám, đứng dậy và bước ra ngoài trên đôi chân bắt đầu không còn vững, sau khi đã chúc ngủ ngon; Forsythe cười, duỗi người, đứng dậy, không có chút dấu hiệu say xỉn nào: nếu ông còn có khả năng cho một điều gì thì đó chính là tửu lượng.

– Chào nhé, thưa cha, ông hét lên vào màn đêm, tôi sẽ rất tiếc khi rốt cuộc cha đi lên trời cùng những con voi cuối cùng và thế là tôi sẽ chẳng bao giờ còn được gặp lại cha nữa!

Đến lượt ông củng bước ra khỏi lều và đứng đó một lúc để ngắm bầu trời như thể đang tìm kiếm người nào đó hoặc cái gì đó, phía trên cao kia, để thầy tu dòng Phan–xi–cô trung hậu có thể, chừng nào tới thời điểm thích hợp, nện cho một cú đấm. Sáng ra, họ lại đi tiếp trên đường mòn và sau hai tiếng cưỡi ngựa, sau khi đi theo một con đường giữa đám cỏ lau, trong lúc những tàu lá rosnier thò ra từ những tảng đá màu xám phía trên đầu họ và các cây xương khô, với dáng vẻ của những kẻ rình rập, họ nhìn thấy trên đỉnh đồi một bóng hình màu xanh lơ đang đợi họ. Khi ấy họ đang ở một địa điểm được biết tới dưới cái tên dãy núi Geiger, để vinh danh những người thăm dò ngẫu hứng từng đến đây lang thang, với một máy đo Geiger²⁵ cầm trên tay. Người ta đã không tìm được uranium, nhưng những người say mê sự huyền diệu tin rằng ở đâu đó, dưới đống đá này, che giấu các vỉa quặng tuyệt mỹ rồi một ngày họ sẽ khám phá được. Khi lên đến đỉnh đồi, giữa những túp lều đầu tiên của làng, họ nhìn thấy Habib – với khuôn mặt tươi tỉnh và dáng điệu xộc xệch, ông ta có vẻ của một thủy thủ đang lên bờ đi rông –, và Morel, đầu trần, tươi cười, chiếc cặp da cũ buộc vào yên ngựa. Minna nhận ra anh ngay lập tức. Anh chìa tay tiến về phía cô, với vẻ vui thích thật khó lòng mà không đáp lại.

25. Loại máy (công tơ) dùng để tìm những nơi có mức phóng xạ cao, còn gì là máy Geiger–Müller, vì Hans Geiger hợp tác với Walther Müller chế tạo ra nó vào năm 1928.

– Chuyến đi ổn chứ?

– Rất ổn.

Forsythe ngoảnh đầu về phía dãy đồi và khoát tay thật rộng về phía đó, lời chào đầy châm biếm, hơi kịch – ông đã say rượu từ mười giờ sáng.

– Đến lúc nói lời tạm biệt rồi. Tôi đã ăn mừng sự kiện từ trước… Khi rời khỏi một giống có khả năng trao tặng cho ta cùng một lúc sự diệt chủng, “người cha thiên tài của các dân tộc”, các loại phóng xạ nguyên tử, trò tẩy não và những lời thú nhận bộc phát, để rốt cuộc đến sống trong lòng tự nhiên, tất nhiên là ta được phép uống một chầu…

Morel không nghe ông nói. Anh cầm lấy tay Minna trong hai tay mình và nhìn cô, với rất nhiều lòng tốt và tình trìu mến.

– Cảm ơn. Việc cô đã làm cho chúng tôi thật quả cảm, rất hữu ích. Hai trong số các chỗ giấu vũ khí của chúng tôi đã bị phát hiện, chúng tôi gần như không còn đạn dược và…

Anh mỉm cười với cô.

– Và rồi, ý định còn quan trọng hơn mọi thứ khác. Nhưng chắc là sẽ không dễ đâu.

– Tôi biết.

– Chúng ta còn cần rất nhiều thời gian, cô cũng biết đấy…

Anh phá lên cười.

– Bảo vệ tự nhiên không hẳn là điều khiến các chính trị gia bận tâm vào lúc này. Nhưng các dân tộc thì rất quan tâm. Điều mà chúng ta đang cố đạt được khiến họ say mê và có vẻ như là mọi tờ báo đều có đưa tin. Vậy nên ta sẽ thành công thôi. Cuộc hội nghị mới về bảo vệ động vật và thực vật sẽ được tổ chức trong vòng hai tuần nữa và tôi chịu trách nhiệm lôi kéo theo một cách thức… gây choáng váng sự chú ý của thế giới đối với các công việc của hội nghị. Họ sẽ buộc phải có các giải pháp cần thiết. Nếu không, chúng ta sẽ phải tiếp tục… phải kiên nhẫn rất nhiều…

– Tôi không vội gì.

– Hãy nhớ rằng cô có thể trở về khi nào cô muốn. Họ sẽ không làm gì cô đâu. Họ sẽ không dám. Họ biết rõ rằng chúng ta được lòng dư luận…

Cô nói về những khoảnh khắc đầu tiên trong cuộc gặp giữa họ với một niềm khoái trá và một sự sinh động còn khơi gợi nhiều hơn lời lẽ về những gì cô đã cảm thấy. Cô ngừng lời một lúc, đưa cốc rượu lên môi và nói, hai mắt cụp xuống, với một nụ cười có phần bí hiểm:

– Anh ấy đã hiểu là tôi yêu lũ thú có lẽ cũng bằng như anh ấy…

Đầu làng, có một túp lều lớn hơn các lều khác, với một thềm đất nện và các khu nhà phụ. Ngoài cửa, một người da đen mặc quần soóc và áo sơ mi kaki, đội mũ phớt, cầm trên tay một khẩu súng máy và thì thầm nói vào tai anh – anh ta khiến cô gái thấy hơi sợ và Morel hẳn có nhận ra, nên anh nói:

– Đây trước hết là một tên trộm… Anh ta đã trốn khỏi nhà tù ở Bangui và chúng tôi đã trở thành bạn…

Bên trong lều, trong bóng tối nhờ nhợ không cửa sổ, cô nhìn thấy một người đàn ông béo phì, tóc hoa râm, cúc quần mỏ hé, căng thẳng phành phạch một cái quạt Nhật hẳn để chống nóng hay ruồi thì ít mà để làm dịu cơn sợ có thể thấy rành rành trên khuôn mặt màu ô liu và trong cặp mắt van vỉ của ông ta thì nhiều. Thấy Morel bước vào, ông ta chuyển sang chế độ như quạt máy, đứng dậy, cài hai cúc quần vì ý nhị đối với cô gái trẻ, mà ông ta nhận ra không chút ngạc nhiên là cô phục vụ của quán Người Tchad – rõ ràng ông ta đã ở bờ bên kia của mọi niềm kinh ngạc – và nói:

– Thưa ông Morel, không thể tiếp tục mãi như thế này. Đã bốn hôm nay tôi bị các ông cầm tù trong nhà của mình và tôi buộc phải yêu cầu các ông đi khỏi đây. Tôi không muốn gặp phiền phức với chính quyền. Tôi không thể chấp nhận chuyện người ta biến nhà kho của tôi thành đại bản doanh cho hoạt động ăn cướp có tổ chức. Người da đen gác cửa nhà tôi, tôi phải nói rõ là tay cầm một khẩu súng máy, là một trong những kẻ rác rưởi nổi tiếng nhất toàn A.E.F. và đã đối đãi với tôi theo một cách thức không thể tha thứ được. Tiếng tăm của tôi cực kỳ tốt và trong chiến tranh tôi đã đứng vào hàng ngũ những người đóng góp về tài chính và tinh thần cho lãnh thổ đi theo lý tưởng Đồng minh. Tôi không muốn bị mang tiếng đã giúp đỡ đám người khủng bố, rằng tôi đã khuyến khích bạo loạn và các điệp viên nước ngoài, nhất là khi tôi lại là người Ả Rập, lúc nào người ta cũng buộc tội chúng tôi về một hoạt động bí hiểm nào đó tôi không sao hiểu nổi bên châu Phi này. Tôi khẩn khoản yêu cầu ông rời khỏi nhà tôi.

Morel nhấc hũ nước đặt trên bàn lên để uống.

– Nếu anh từng đứng về phe Đồng minh hồi còn chiến tranh, thì ngày hôm nay anh phải đứng về phía chúng tôi, ông bạn ạ, anh nói. Cùng là một cuộc chiến thôi. Anh phải làm gì đó cho tự nhiên, đó cũng chính là điều chúng ta đã bảo vệ trong chiến tranh, anh và tôi, có phải không nào?

Cái quạt phành phạch một cách điên tiết phía trên các bề mặt nhấp nhô mỡ.

– Thưa ông Morel, tôi không muốn phản đối ông, tôi không hiểu các ý đồ của ông, tôi không biết ông muốn làm những gì, nhưng đã bốn hôm nay tôi nhắc đi nhắc lại với ông là ông xúc phạm tôi vì đánh giá tôi ngây thơ đến mức đi tin rằng trong vụ việc này chuyện thực sự là về lũ voi. Tôi nói với ông nhé, thưa ông Morel, tôi không phải một thằng ngu đâu, còn xa mới như vậy, và tôi có ba đứa con trai được hưởng nền giáo dục tốt nhất vào đúng cái thời điểm mà tôi đang nói chuyện với ông đây, bên Paris.

– Thế theo anh chuyện là gì?

– Tôi không biết, thưa ông Morel, chuyện là gì và tôi cũng không muốn biết. Tôi không dính vào chính trị.

– Tất nhiên là anh không dính vào chính trị rồi. Morel đáp. Nhưng dẫu sao chúng tôi cũng đã tìm được dưới mái nhà anh hơn năm mươi tấn ngà voi chuẩn bị được đóng gói, cưa ra thành mẩu nhỏ trước khi nhét vào những cái bình để đưa qua biên giới và lên tàu thủy đâu đó gần Zanzibar.

– Chỗ ngà voi ấy là do những người dân bản xứ giao cho tôi. Chúng đã được lấy một cách hợp pháp từ những con voi chết trong rừng. Tôi có người đi vào rừng để tìm voi chết. Không phải từ săn bắn đâu. Thêm nữa, thưa ông Morel, tôi yêu cầu ông không được xưng hô thân mật với tôi.

– Anh làm tôi bực đấy. Morel nói. Cách đây một trăm cây số, vùng trảng bụi đã bị lửa tàn hủy theo đúng nghĩa đen trên hơn bốn mươi cây số, tôi chắc là anh không có liên quan. Cách đây vài đêm, tôi đã không ngủ nổi, vì lũ thú trên người đầy vết bỏng đã tạo ra trong vùng lòng sông Yala những âm thanh của địa ngục trước khi lăn ra chết. Tất nhiên, vẫn chưa phải là bom napan ném xuống các ngôi làng, nhưng nếu anh xem xét lòng sông như tôi đã làm, anh sẽ thấy nó đã bị giày xéo bởi những con voi lăn lộn ở đó để tìm cách làm dịu những vết bỏng… Và không chỉ có vậy…

– Thưa ông Morel, tôi khẩn cầu ông thêm một lần nữa là đừng có sỉ nhục tôi… Ông không có quyền…

– … Không chỉ có vậy. Trong cặp của tôi có những tài liệu chính thức, các báo cáo của những ủy ban điều tra… Nếu có khi nào anh quan tâm… Chưa từng có ai nhìn thấy phu khuân vác nào của anh quay trở về các ngôi làng nơi họ được tuyển mộ…

Cái quạt giật nảy từng cơn.

– Tôi thấy rằng anh đã hiểu tôi muốn nói gì. Có vẻ như là một người đàn ông chưa đến tuổi bốn mươi có giá một nghìn năm trăm riyal tại các ốc đảo – chợ Litz, nếu muốn chính xác hơn – và một thằng bé ngon lành mười lăm tuổi, lỗ đít còn chưa bị chọc vào, có thể lên đến bốn nghìn riyal… Những con số chính thức được cung cấp bởi ủy ban chiến đấu chống nạn nô lệ của Liên hợp Quốc… Không có gì đáng ngạc nhiên khi người của anh chẳng bao giờ quay trở về. Anh cho họ lên các thuyền sambouk, cùng lúc với ngà voi – những ai theo đạo Hồi thì nhận được lời hứa về một cuộc hành hương đến Đất Thánh… Như thế đã đủ để tôi có quyền coi anh là một tên khốn nạn chưa?

Lúc ấy lần đầu tiên Minna trông thấy trong bóng tối, đứng dựa vào vách tường đất, một bóng hình màu trắng, một tấm voan choàng quanh cổ và vai, một tay chống nạnh, và khi người đàn ông cất lời, bằng một cái giọng nhát gừng nghe như gầm gừ, cô thoáng thấy khuôn mặt vàng ệch của ông ta, sắc nét hai đường vạch của bộ râu đen chạy từ cằm lên môi. Điều ông ta nói hẳn là sự chửi rủa kinh lắm, vì bạn ông ta thoáng có vẻ bực bội và cái quạt càng đập mau hơn.

– Ông ta nói gì thế? Morel hỏi.

– Chẳng quan trọng gì đâu, thưa ông Morel.

– Ông ta nói gì, bởi vì đó là một con người can đảm?

– Ông ấy bảo ông đi mà tìm lũ chó.

Morel mỉm cười.

– Thật dễ mến. Tôi chắc rằng, xuất phát từ ông ta, đó là lời gợi ý một ngày nào đó sẽ hữu dụng cho tôi. Ông ta tên là gì?

– Isr Eddine.

– Nói với ông ta là mỗi khi nhìn thấy một con chó ghẻ, tôi sẽ nói rằng tôi đến theo lời giới thiệu của Isr Eddine, tộc trưởng bộ lạc của chúng.

– Thưa ông Morel, lái buôn nói, tay quạt có vẻ nặng nhọc, ở chỗ chúng tôi có câu từ ngữ đi rất nhanh và trở về rất chậm.

Morel ném về phía hai kẻ đồng phạm một ánh mắt gần như thân tình.

– Thôi khỏi phải nói nữa. Từ lâu tôi đã biết danh dự đối với một con người nghĩa là như thế nào rồi. Anh sẽ phải trả tiền cho những phu khuân vác của anh rồi cho họ về nhà. Trong lúc chờ đợi, anh sẽ bảo vợ anh nấu ăn cho chúng tôi. Thêm một điều nữa: anh nói với cái ông quyền quý của cát kia rằng nếu còn một lần nữa nghe thấy một thằng bé la khóc ban đêm trong lều của ông ta, tôi sẽ tặng cho ông ta một vết thương khủng khiếp, trong phẩm cách của ông ta, ở đúng nơi ông ta mang phẩm cách ấy, sao cho ông ta có thể về nhà đầy nhẹ nhõm vì được giải thoát khỏi một sức nặng lớn. Phụ nữ trong làng đã tới gặp tôi. Đêm nào người ta cũng nghe thấy rõ là ông ta đang bóp nát trái tim của một người mẹ.

– Thịt khô và mặn làm sôi máu, tay lái buôn nói, vẻ trịnh trọng.

Ông ta đứng dậy đi ra sân, ở đó có một người đàn bà da đen to béo mặc váy trúc bâu màu chàm, cúi người xuống cái lò bằng đá. Người đồng hành đi theo ông ta, với dáng vẻ cao quý có được nhờ những tấm voan phấp phới phía trên đôi xăng đan và một gương mặt đẹp ngẩng cao cùng toàn bộ phẩm cách cần thiết. Chỉ còn lại Minna và Morel. Đây là lần đầu tiên kể từ khi họ gặp nhau tại hàng hiên quán Người Tchad cô mới nhìn trực diện anh. Nhưng cô kể với Schölscher rằng cô hay nghĩ đến anh nhiều đến mức trong kỷ niệm của cô, vì cô mới chỉ thoáng gặp anh, cô đã hoàn toàn biến đổi anh. Trước hết, anh chẳng hề có dáng dấp anh hùng mà cô đã gán cho anh và khuôn mặt anh không có chút nào vẻ cao quý ngoạn mục mà cô vẽ ra. Đó là một khuôn mặt giản dị, chữ điền, khá tầm thường, trừ cặp mắt thì rất đẹp, rất Pháp, theo chừng mực cô có thể đánh giá được dựa trên những người lính mà cô từng giao du tại Berlin. Ngay khi hai người kia đi khỏi, anh quay sang cô, cười lớn:

– Cô thấy đấy, người ta nhúng tôi vào đủ mọi chuyện trên đời… Đám này thì gán cho tôi các quan điểm đậm màu sắc chính trị: như thể tôi là một nhân viên Phòng Nhì tìm cách làm rối tinh các tấm bản đồ và che giấu cuộc nổi dậy đang gầm lên ở châu Phi; với một đám khác, tôi lại là điệp viên cộng sản và, với những người khác nữa, tôi được Cairo trả tiền để châm ngòi cho ngọn lửa quốc gia chủ nghĩa…

Anh nhún vai.

– Thế nhưng, chuyện đơn giản hơn thế rất nhiều… Thật may mắn, dẫu sao thì vẫn còn tồn tại một thứ, nó tên là trái tim dân chúng. Trái ngược với những gì người ta vẫn hay nghĩ, đó không hề là một truyền thuyết – đó chẳng phải chỉ là một chủ đề cho các bài hát… Vấn đề của chúng ta là phải chạm vào trái tim dân chúng và đó chính là việc chúng ta đang làm. Cần phải trụ thêm vài tuần nữa, cho đến mùa mưa, nếu có thể, để làm nghiêng cán cân về phía có lợi cho chúng ta. Chúng ta còn chưa làm người ta nhắc nhiều đến chúng ta, cần phải có thêm một chút quảng cáo để đến được với càng nhiều người càng tốt, họ sẽ hiểu rất rõ đâu là điều chính yếu. Bảo vệ tự nhiên, điều đó hướng thẳng đến họ…

Vì vậy cho nên anh đứng trên đỉnh các ngọn đồi với sự tự tin lớn đến thế, như cô sẽ rất thường xuyên nhìn thấy ngay từ bình minh, cởi trần, cây súng cạc bin cầm trên tay, một nụ cười hơi chế giễu trên môi, canh gác đầy cảnh giác quanh những con thú khổng lồ đang bị đe dọa.

XXVIII

Vào giữa cái thế kỷ 20 này, đó là một nhiệm vụ khẩn cấp và khó khăn hơn bất cứ thời điểm nào khác, ở những người đôi khi buông bỏ cho nỗi thiếu hy vọng và lòng tin, và chờ đợi từ lâu một dấu hiệu khích lệ, sự phản kháng của Morel khơi dậy một niềm hào hứng đáng kinh ngạc. Theo lời một người khách quen, trên hàng hiên quán Người Tchad, khi người ta bảo rằng “đâu phải người Đức nào cũng thế, đâu phải người Nga nào cũng thế, đâu phải người Ả Rập nào cũng thế, đâu phải người Trung Quốc nào cũng thế, đâu phải người nào cũng thế, nói tóm lại là người ta đã nói tuốt tuột về con người, và dẫu cho sau đó có gào lên: ‘Jean–Sébastien Bach! Einstein! hay Schweitzer²⁶!’ với ánh trăng thì cũng vô ích mà thôi, ánh trăng đã biết tỏng rồi”. Dường như đột nhiên tất tật các nhà nhân văn chủ nghĩa bị thất vọng nhưng vẫn còn đủ chất người có đủ tiền mua vé máy bay đều muốn đổ đến A.E.F. để gia nhập với người đã trở thành biểu tượng sống của một niềm hy vọng từ chối đầu hàng. Phải xin một Visa đặc biệt thì mới có thể sang A.E.F. và ở Douala, Brazzaville, Bangui, Lamy, người ta phải tăng cường kiểm soát nhằm phát hiện, trong số khách du lịch, “những người tình nguyện” đến “gia nhập” với Morel. Lẽ dĩ nhiên trong số đó có vài tên đầu óc cập kênh dạng kinh điển, sốt ruột được lên tàu đi mặt trăng, nhưng ít nhất thì cũng có một “sự gia nhập” nhiều ý nghĩa và gây xao động, có lẽ cũng gây nhiều ồn ào trên thế giới ngang với bản thân vụ việc Morel. Ngày 15 tháng Ba, các tờ báo Mỹ thông tin bằng những dòng tít khổng lồ rằng giáo sư Ostrach, một trong những nhà vật lý xuất chúng nhất của nước Mỹ và là một trong những cha đẻ của bom H, đã biến mất không để lại dấu vết. Xảy tới sau vụ Pontecorvo, sự thất sủng của Oppenheimer, cuộc bỏ trốn của Burgess và Mac Lean²⁷, cái tin này gây ra một sự sửng sốt đích thực, Ostrach biết không chỉ mọi chi tiết về bom H, mà cũng rành mọi hứa hẹn của bom coban mới, để thực hiện nó các bộ óc lớn nhất thế kỷ của cả Liên Xô lẫn Mỹ làm việc ngày đêm với một sự tận tâm vô bờ bến vì lý tưởng thiêng liêng ấy; một thứ vũ khí đặc biệt có tính chất quyết định bởi vì nó phá hủy không chỉ động vật, mà cả thực vật và thậm chí còn có thể, nếu được điều chỉnh đúng đắn, dẫn đến sự phân rã hoàn toàn của mọi yếu tố chất lỏng trên bề mặt trái đất, từ các đại dương cho đến cả các ngọn suối. Cũng có hy vọng về việc sản xuất ra một loại bom mới giết người mà không phá hủy vật chất. Người ta nhớ rằng vào lúc xảy ra nội chiến Tây Ban Nha, Ostrach đã đóng góp tiền ủng hộ con cái những người chiến đấu trong các lữ đoàn quốc tế và ông đã nhiều lần thử sử dụng tầm ảnh hưởng của mình đối với các đồng nghiệp để hạn chế sức mạnh của bom coban, sao cho vẫn lưu giữ trên trái đất một hình thức sơ đẳng nào đó của sự sống – nhất là sinh vật phù du, thực vật biển, và môi trường biển nói chung nơi cuộc phiêu lưu của sự sống đã bắt đầu và là nơi, ai biết, có thể nó sẽ lại bắt đầu một ngày nào đó trong các điều kiện tốt hơn. Tuy nhiên, một ủy ban được lập ra để điều tra về lòng trung thành của ông đã gột sạch mọi mối nghi ngờ; về phần các nỗ lực của ông trong việc giảm bớt sức mạnh tàn phá của quả bom, chúng được các nhà điều tra và một nền báo chí đầy bao dung đánh giá là “sự lập dị ngây thơ thường gặp ở các nhà bác học lớn”. Thê rồi một sáng đẹp trời cả thế giới biết tin người đàn ông ấy đã biến mất. Rốt cuộc người ta phát hiện ông đã bay sang châu Âu dưới một cái tên giả. Trong vòng hai tuần, không có tin tức gì và gần như người ta đã tưởng ông chuyển sang gia nhập đội ngũ bác học Xô viết mà công việc nghiên cứu “tia tử thần” của họ đang tiến triển tốt. Nhưng đầu tháng Năm, trưởng một ngôi làng Baga, phía Đông Bắc Laï, thông báo cho viên chức cai trị sở tại về sự có mặt, ở trạm nghỉ đường bộ ki lô mét số bốn mươi, của một người lạ mặt như thể đang đợi ai đó – thế mà lại vừa có thông tin Morel đang ở trong vùng. Ngay lập tức bị bắt dù đã phản kháng điên cuồng, rồi được chuyển về Fort–Lamy, người lạ chẳng khó dễ gì mà không nhận ngay mình chính là giáo sư Ostrach.

26. Albert Schweitzer (1875–1965): người Pháp có dòng máu Đức, nhân vật lớn của thần học (dòng Luther) và cũng là một nhà bác học, từng mở bệnh viện tại Gabon, nhận giải Nobel Hòa binh năm 1952.

27. Guy Burgess và Donald Duart Maclean: đây là vụ việc hay được gọi là “Cambridge Five” (trong số đó còn có điệp viên rất nổi tiếng Kim Philby), tức là vụ một số trí thức Anh làm gián điệp cho Liên Xô.

Bên Mỹ, vụ việc gây xôn xao đến mức các nhà báo đã có mặt tại Fort–Lamy thấy số lượng của họ tăng lên gấp ba trong vòng hai mươi tư tiếng. Ostrach là một người còn trẻ, cổ dài chứa một cái yết hầu to tướng, tóc hoa râm húi cua, cặp mắt đầy chế giễu, làm ra vẻ hết sức kinh ngạc về cơn bão mà ông đã gây ra. Sau một cuộc thẩm vấn đầy lịch thiệp, trong đó người ta chẳng buộc được ông nói điều gì ngoài việc ông đã không tìm cách giao các bí mật quân sự cho lũ voi, ông tiếp các nhà báo trên hàng hiên quán Người Tchad. Không, ông đã không tìm cách gặp Morel. Tất tật những gì ông muốn làm là được thoải mái chụp vài bức ảnh lũ thú, vì ông yêu tự nhiên hết mức và “săn ảnh” là một trong những môn thể thao ưa thích của ông. Ông có tìm cách chụp ảnh voi luôn không? Có, tất nhiên, ông không thấy có gì sai trái trong chuyện đó. Ông có biết đảng cộng sản châu Phi đã chọn từ komoun, voi, làm mật hiệu cho toàn châu Phi và làm biểu tượng cho cuộc chiến đấu chống phương Tây không? Không, ông không biết điều này. Nếu biết, chắc chắn ông đã không tìm cách chụp ảnh lũ voi. Kể từ nay, sẽ chẳng còn gì để làm với chúng nữa. Ông nhất định lớn tiếng tuyên bố điều đó một cách hùng hồn. Ông chùi mồ hôi trán. “Đức Ki–tô ơi, ông nói, nhất là hãy giải thích thật rõ rằng tôi có rất ít khiếu chính trị và tôi muốn chụp ảnh voi mà không nghĩ đến chuyện gì xấu và có lẽ đã không cân nhắc các hệ quả có thể xảy ra. Cả đời tôi đâu phải một người nổi tiếng cho lắm và tôi không có thói quen quan tâm đến các hành động của mình. Đức Ki–tô ơi, giờ đây khi nghĩ lại, tôi nhớ ra là tôi đã hai hay ba lần đưa các con tôi đến vườn thú ở Bronx với chủ đích rõ ràng là cho chúng xem voi và tôi đã quên nêu chuyện này với ủy ban nghị viện vào lúc có cuộc điều tra về lòng trung thành của tôi. Nhưng như tôi đã nói, tôi không có khiếu chính trị lắm, và tôi đã không nhận ra rằng do những công việc liên quan đến hạt nhân mà tôi làm, đó là một điều không được phép. Tôi vô cùng hối tiếc về hành động của tôi. Nhưng, mặt khác, dẫu sao thì tôi cũng chẳng phải là người đưa lũ voi vào chuồng thú, và tôi cho rằng hẳn chính phủ không nên để chúng ở đó, nếu như chúng có mang chút tính chất lật đổ nào đó. Đức Ki–tô ơi, thật đúng là con người ta chẳng thể nghĩ tháu hết mọi chuyện.” “Thưa giáo sư Ostrach, một nhà báo hỏi, ông có phải là người Công giáo không?” “Không, tôi là người theo Do Thái giáo.” “Thế tại sao ông cứ không ngớt gọi tên Đức Chúa vậy?” Ostrach tỏ ra hoảng hốt. “Lại có chuyện gì nữa thế, cả ông ta cũng ở trong đó nữa à? Tôi muốn nói là cùng với lũ voi – ông ấy cũng trở nên phần tử lật đổ rồi à? Các anh biết đấy, đó đơn thuần chỉ là một cách nói thôi, và người ta hoàn toàn có thể dùng tên một ai đó mà không suy nghĩ như người ấy…” Người đàn ông bé nhỏ làm ra vẻ mình đang rất sợ và người ta cảm thấy ở ông bốc lên một sự hài hước hoảng loạn, tuyệt vọng, và bản thân ông thực sự không ở cách xa một hình thức lật đổ là mấy. Thế tức là, ông đã không tìm cách chuyển sang phe voi giống như Morel, bị thúc đẩy bởi một nỗi kinh tởm của kẻ loạn thần kinh đối với nhân loại? Không, hoàn toàn không – thật phi lý khi tin rằng nhân loại làm ông kinh tởm đến mức đó. Cặp môi ông càng thêm mỏng dính lại. Không, nhân loại không làm ông kinh tởm đến mức ấy. Nếu không phải vậy, có thể nào ông lại bỏ những năm đẹp nhất của cuộc đời miệt mài làm việc để trang bị cho nó trước hết là một quả bom H rồi sau đó tới lượt một quả bom coban? Ai đó, trong số các nhà báo, bật cười và, thêm lần nữa, Schölscher nhìn thấy trong cặp mắt nhà bác học Mỹ một tia sáng của niềm vui cổ xưa và không thể bị mai một ấy, đó là một lời đảm bảo cho sự sống sót. Ông có coi voi là loài duy nhất bị đe dọa tuyệt chủng không? “Thứ lỗi cho tôi, Ostrach đáp, nhưng tôi không thể bàn luận về những điều bí mật liên quan đến phòng thủ quốc gia của đất nước tôi.” Có đúng là việc dồn tụ các thí nghiệm nguyên tử và phóng xạ có thể dẫn đến những nỗi đau đớn trầm trọng cho toàn nhân loại và chúng có nguy cơ để lại những hậu quả bi thảm cho các thế hệ tương lai? Thêm một lần nữa, ông không thể bàn luận các vấn đề có liên hệ với phòng thủ quân sự của đất nước ông. Phải để cho những nhà bác học bình tâm theo đuổi công trình của họ trong sự yên tĩnh và thanh thản của các phòng thí nghiệm. “Vâng, nhưng công trình nào?” một người hét lên từ đầu kia hàng hiên, giọng gần như tuyệt vọng. Cụ thể là công trình nào mới được chứ? “Chúng ta được phép hy vọng mọi thứ, Ostrach đáp, với một nụ cười rạng ngời. Không được đặt các chướng ngại vật lên đường đi của nghiên cứu khoa học thuần túy và vô vụ lợi, ở đó điều quan trọng không phải là những kết quả thực tiễn, dù chúng có là gì đi nữa, mà chỉ biểu hiện của thiên tài loài người mới đáng kể.” Nói cách khác, nếu một nhà bác học làm nổ tung cả thế giới trong một tai nạn phòng thí nghiệm, thì đó vẫn cứ là một biểu hiện vô vụ lợi của thiên tài con người? Ông từ chối cùng người đặt câu hỏi đi vào những lối nhìn nhận bi quan như vậy. Nghiên cứu khoa học phải được giải phóng hoàn toàn khỏi mọi lo âu đối với các hậu quả thực tiễn có thể xảy ra… Ông còn ở lại Fort–Lamy vài ngày, thực hiện nhiều cuốc dạo chơi trong vùng, chắc hẳn chỉ để gây phiền phức cho chính quyền, lần nào cũng được bám theo bởi cả một đoàn xe đúng nghĩa gồm các nhà báo chẳng hề nghi ngờ các ý đồ của ông – vả lại, toàn quyền cũng không, và ông lo sao để nhà bác học được hưởng một đội hộ tống không rời mắt khỏi mình lấy một giây phút nào. Cứ như thế, trong vòng tám ngày, mỗi sáng, một đoàn xe cộ rời khỏi Fort–Lamy, theo dấu người đàn ông bé nhỏ hay chế giễu và châm biếm ngồi sau vô lăng một chiếc xe pick–up, lao vào các con đường khó đi nhất trong vùng, đôi khi ngoái đầu lại gửi những dấu hiệu thân tình đến các nhà báo và cảnh binh vẫn vừa bám theo vừa nguyền rủa ông. Một phái viên của Morel có đợi sẵn ông đâu đó trên hành trình của ông hay không, chẳng bao giờ ai biết. Nhưng hẳn Ostrach ít tìm cách cắt đuôi đám nhà báo để đến gặp người chiến đấu bảo vệ tự nhiên hơn nhiều so với tạo ra cho vụ việc này toàn bộ vầng hào quang và ý nghĩa thích hợp: ông thành công vang dội, và ông lại lên máy bay, thân ái chào các đại diện của báo chí mệt lử gần như không dám tin vào hạnh phúc của mình, trong lúc, từ ô cửa tròn trên máy bay, một khuôn mặt bé nhỏ vừa buồn bã vừa tươi cười mỉa mai nhìn họ.

Đúng, Schölscher biết rằng Morel không đơn độc và từ mọi phía những kẻ kỳ quặc hay chỉ đơn giản là những người có cảm tình tìm cách đến với anh để giúp một tay. Tại Fort–Lamy, ở Bangui, bưu điện tràn ngập thư từ và điện tín gửi cho anh và toàn quyền nhận được từ khắp nơi trên thế giới và trong mọi thứ ngôn ngữ dòng thư tín trong đó những lời chửi rủa tuyệt diệu chỉ tìm được đỉnh cao tương đương ở những câu chửi mà chính ông lầm bầm trong bộ râu suốt cả ngày. Ở tất tật những ai theo sát diễn tiến vụ việc và đã quá chán bị biến thành trò cười bởi những trò điên rồ về chính trị, quân sự, khoa học và những thứ khác nữa, mà người ta nhân danh họ để thực hiện, biểu hiện của Morel dường như chạm tới một thớ dây nhạy cảm và hồi ứng với một cơn giận dữ nào đó hoặc một sự trông đợi nào đó, chúng chuyển hóa, khi họ đọc câu chuyện thuật lại những chiến công của anh, thành một kiểu giống như cảm giác vô cùng nhẹ nhõm. Vậy nên đối với phần lớn công chúng. Morel đã trở thành một dạng anh hùng, nhưng hẳn sẽ là rất khó tìm ra một ai đó ngưỡng mộ anh bằng cô gái kia, người trong suốt nhiều tuần đã chia sẻ cùng anh cuộc phiêu lưu và vậy nên không biết đến ảo ảnh tạo ra bởi sự xa cách, thứ gần như lúc nào cũng là không thể thiếu để tạo ra các truyền thuyết. Trong suốt thời gian diễn ra phiên tòa, mỗi khi tên của Morel được xướng lên, cô đều ngẩng phắt đầu, sống động hẳn lên và lắng nghe với một sự chú tâm cao độ, quên bẵng công chúng, đám thẩm phán và cảnh binh ngồi bên cạnh. Khi một chủ đồn điền tên là Duparc kể lại mình đã bị kéo tuột ra khỏi giường bởi tay Morel và một nhóm người da đen như thế nào, rồi bị đánh đập và trói vào gốc cây, trong lúc điền sản bị đốt cháy, đột nhiên cô ngồi thẳng dậy trên ghế băng, hai mắt long lanh vì tức giận, và với âm sắc Đức rất nặng của mình cùng cái giọng gần như thô thiển những lúc nói quá to, cô hét lên:

– Thế tại sao ông không nói toàn bộ sự thật, hả ông Duparc, bởi vì ông cũng biết rõ nó như tôi? Nếu ông thấy ngượng không dám nói, thì tôi cũng biết này, ông Peer Qvist cũng biết này, ông Forsythe, rồi những người khác, tất tật đang ở đây, đều biết cả.

Duparc có vẻ hết sức xúc động và quay về phía cô.

– Tôi đã không yêu cầu được ra làm chứng, ông ta chậm rãi nói. Nhưng tôi sẽ nói hết sự thật và dẫu sao thì tôi cũng chẳng cần đến một phụ nữ Đức nhắc cho tôi điều đó.

Cô đã nghe kể về “câu chuyện Duparc” ngay khi mới tới nơi; Habib nhiều lần bóng gió nhắc đến nó trước mặt cô, lần nào cũng cười khủng khiếp, và rốt cuộc cô đã hỏi Morel, với một chút e sợ.

– Câu chuyện Duparc là như thế nào, sao họ cười kinh thế?

Anh đang ngồi cạnh cô, cởi trần, người bóng loáng trong ánh đèn dầu và, trên hai vai anh, cô nhìn thấy những vết sẹo đòn vọt mà anh đã nhận ở trại, bên Đức – cô lấy đầu ngón tay lướt trên chúng và sau đó đặt tay mình trên đó thật lâu – bàn tay Đức thứ hai chạm vào chúng:

– Thật ra cũng chẳng có gì bi thảm đâu, anh đáp, và anh cho là họ có lý khi cười bọn anh. Ở trại, bên Đức, anh có một người bạn tự đặt biệt danh cho mình là Robert trong hàng ngũ Kháng chiến và đó là tay kiên quyết nhất mà anh từng gặp. Anh ta tóc hung, lực lưỡng, nắm đấm cùng ánh mắt đều rắn – tha hồ làm gì thì làm. Anh ta là hạt nhân bất khuất của block bọn anh, người được tất tật đám “tù chính trị” vây quanh lấy theo bản năng. Lúc nào cũng vui tươi, với cái đó, sự vui tươi của người đã đi đến tận cùng mọi sự và yên tâm từ đó trở về. Khi lòng can đảm tụt dốc và quanh mình ta chỉ còn thấy những cái mũi buồn thảm cùng những xương sống còng xuống, mọi người sẽ quay sang anh ta và anh ta luôn luôn tìm được cái gì đó nhằm lên dây cót cho bọn anh. Chẳng hạn, một hôm anh ta bước vào block, làm ra vẻ một người đàn ông đang khoác tay một phụ nữ. Bọn anh thì đang rúc vào xó của mình, bẩn thỉu, chán ngán, tuyệt vọng, những ai còn chưa rũ hẳn thì rên rỉ, than thở và cao giọng báng bổ. Robert đi ngang qua lán, tiếp tục khoác tay người phụ nữ tưởng tượng, trước ánh mắt ngây dại của bọn anh, rồi anh ta làm cử chỉ mời cô gái ngồi xuống giường anh ta. Mặc cho sự trì trệ chung, có vài biểu hiện chú ý. Đám người chống khuỷu tay nhỏm dậy và sửng sốt xem Robert tán tỉnh người phụ nữ vô hình của anh ta. Lúc thì anh ta vuốt cằm cô gái, lúc lại hôn tay, khi thì thì thầm điều gì đó vào tai cô ấy và thỉnh thoảng cúi người xuống trước cô ấy, với vẻ lịch thiệp của loài gấu; tới một lúc, nhìn thấy Janin, đã tụt quần và đang gãi lông, anh ta tiến lại gần và ném một cái chăn lên mông đít anh chàng.

– Cái gì? Janin gào lên. Cậu bị làm sao thế? Tôi không có quyền gãi nữa hả?

– Cư xử cho ra cái hồn người chút đi, trời ạ, Robert cao giọng. Ở đây đang có một phụ nữ cao quý.

– Hử? Gì cơ?

– Cậu điên à?

– Phụ nữ nào?

– Dĩ nhiên rồi, Robert rít lên. Tôi chẳng thấy ngạc nhiên đâu… Trong số các anh có những người làm ra vẻ không nhìn thấy cô ấy, có phải không? Để được phép tiếp tục bẩn thỉu…

Không ai nói gì. Có lẽ anh ta đã phát điên, nhưng vào thời điểm đó nắm đấm của anh ta vẫn còn rắn lắm, trước nó bản thân các tù nhân bên thường phạm cũng kính cẩn mà ngậm miệng. Anh ta quay trở lại ngồi bên người phụ nữ cao quý tưởng tượng của mình và dịu dàng hôn tay cô ấy. Rồi anh ta quay sang các bạn đang vô cùng sửng sốt, họ nhìn anh ta, há hốc miệng:

– Thôi được rồi. Tôi báo trước với các anh nhé: kể từ ngày hôm nay, mọi chuyện sẽ thay đổi. Để bắt đầu, các anh phải ngừng than khóc. Các anh sẽ phải cố mà cư xử trước cô ấy như thể các anh là những người đàn ông. Tôi nói rất rõ “như thể” rồi đấy – đó là điều duy nhất quan trọng. Các anh sẽ phải hết sức nỗ lực cho tôi để giữ sạch sẽ, giữ phẩm giá, nếu không, tôi sẽ đập đấy. Cô ấy sẽ không chịu nổi lấy một ngày trong cái bầu không khí hôi thối này, với lại, chúng ta là người Pháp, cần phải tỏ ra ga lăng và lịch sự. Người đầu tiên thiếu tôn trọng, đánh rắm chẳng hạn, khi có mặt cô ấy, sẽ có chuyện với tôi…

Bọn anh nhìn anh ta, miệng há hốc, trong im lặng. Rồi vài người bắt đầu hiểu. Vang lên vài tiếng cười khản đặc, nhưng tất cả bọn anh đều lờ mờ cảm thấy rằng tại cái nơi mà bọn anh đang ở, nếu không có một thỏa ước về phẩm cách nào đó để nâng đỡ bọn anh, nếu không bám chặt vào một hư cấu, một huyền thoại, sẽ chỉ còn độc một cách là tự buông xuôi, quy phục trước bất cứ thứ gì và thậm chí cả việc hợp tác với quân Đức. Kể từ giây phút ấy, đã diễn ra một điều thực sự ngoạn mục: tinh thần của block K đột nhiên nâng lên vài nấc. Có những nỗ lực khủng khiếp để giữ gìn vệ sinh. Một hôm, Chatel, hẳn là đã thực sự không chịu nổi nữa, có khả năng bản thân anh ta cũng sắp quỵ ngã đến nơi, lao vào đánh một tù nhân thường phạm với cái cớ hắn “đã thiếu tôn trọng Quý cô”. Lời giải thích sau đó trước tên Kapo sửng sốt trở thành niềm vui thú của bọn anh trong suốt nhiều ngày. Sáng nào một người trong bọn anh cũng căng một cái chăn trải rộng lên trong góc nhà “trong lúc Quý cô mặc quần áo” nhằm ngăn những ánh mắt thô lỗ. Rotstein, dương cầm thủ, thế nhưng lại là người tã nhất trong số bọn anh, dành hai mươi phút giờ nghỉ trưa để hái hoa tặng cô ấy. Các trí thức trong nhóm ra sức nghĩ những câu chuyện dí dỏm và những bài diễn văn nhằm mục đích tỏa sáng trước người phụ nữ vô hình và ai cũng kêu gọi những gì còn lại của đực tính ở trong mình để tỏ ra đã không chịu thua. Lẽ dĩ nhiên, viên chỉ huy trại nhanh chóng được tin. Cùng ngày hôm đó, trong giờ nghỉ, hắn đến gặp Robert cùng nụ cười nhẵn nhụi tái nhợt mà chỉ hắn mới nắm được bí mật…

– Robert, tôi nghe nói là anh đã đưa một phụ nữ vào block K.

– Ông có thể cho lục soát lán mà.

Viên chỉ huy thở dài, lắc đầu.

– Tôi hiểu những điều như thế, Robert ạ, hắn dịu dàng nói. Tôi hiểu chúng rất rõ. Tôi được sinh ra để hiểu chúng. Đó là nghề của tôi. Chính vì vậy mà tôi đã leo cao đến thế trong đảng. Tôi hiểu chúng và tôi không thích chúng. Thậm chí tôi sẽ nói là tôi ghét chúng. Chính vì vậy mà tôi đã trở thành một người quốc xã đấy. Tôi không tin, Robert ạ, vào sự toàn năng của tinh thần. Tôi không tin vào các thỏa ước cao quý, vào huyền thoại về phẩm giá. Tôi không tin vào sự bất khuất của tinh thần con người. Tôi không tin vào sự vượt trội của tâm hồn. Cái thể loại chủ nghĩa lý tưởng Do Thái đó chính là điều khó có thể chịu đựng nổi nhất đối với tôi. Tôi cho anh đến ngày mai để đuổi cổ người phụ nữ đó ra khỏi block K, Robert ạ. Còn hơn thế nữa…

Mắt hắn cười đằng sau cái kính độc nhãn.

– Tôi biết rõ những người lý tưởng chủ nghĩa, Robert ạ, cả bọn nhân đạo nữa. Kể từ khi lên nắm quyền hành, tôi đã trở thành chuyên gia về những kẻ lý tưởng chủ nghĩa và đám nhân đạo. Tôi đặc biệt rành về “các giá trị tinh thần”. Đừng quên rằng, về cốt yếu, chúng tôi là một cuộc cách mạng vật chất chủ nghĩa. Vậy nên… Sáng mai, tôi sẽ cùng hai người lính có mặt ở block K. Anh sẽ giao cho tôi người phụ nữ vô hình đã giúp ích rất nhiều cho tinh thần của anh và tôi sẽ giải thích cho các bạn của anh rằng cô ta sẽ được dẫn đến nhà thổ cho lính gần đây nhất, để thỏa mãn các nhu cầu vật chất của lính chúng tôi…

Tối hôm đó, nỗi rối bời bao trùm lên block K. Phần lớn sẵn sàng đầu hàng và giao nộp người phụ nữ – những người thực tế, những người nhiều lý trí, những người khéo léo, những người thận trọng – những ai biết cách xoay xở, những ai có chân đặt trên mặt đất – nhưng họ cũng biết rằng mình sẽ chẳng bị hỏi đến, vì vấn đề chỉ được đặt ra với riêng Robert mà thôi. Và anh ta sẽ không đầu hàng. Chỉ cần nhìn anh ta là biết: anh ta mừng ra mặt. Anh ta ngồi đó, hết sức hạnh phúc, mắt lấp lánh, và thậm chí cũng chẳng cần phải thử: anh ta sẽ không đầu hàng. bởi bọn anh thì không còn đủ sức hoặc lòng tin để tin vào những thỏa thuận của chính bọn anh, vào huyền thoại của bọn anh, vào tất tật những gì bọn anh từng được dạy cho về chính mình trong những cuốn sách của bọn anh và tại trường trung học của bọn anh, nhưng còn anh ta thì anh ta từ chối bỏ cuộc và anh ta nhìn bọn anh với cặp mắt nhỏ xíu đầy giễu cợt, như thể anh ta là tù nhân của một sức mạnh lớn hơn nhiều so với sức mạnh của Đức Quốc xã. Và anh ta cười, anh ta cười với ý nghĩ chuyện này hoàn toàn tùy thuộc vào anh ta, rằng tụi S.S. sẽ không thể dùng vũ lực để đoạt từ tay anh ta cái tạo tác phi vật chất của tinh thần anh ta, rằng tùy thuộc vào anh ta chuyện có đồng ý giao nộp cô ấy hay công nhận là cô ấy không tồn tại. Bọn anh nhìn anh ta với một sự cầu xin câm lặng. Theo nghĩa nào đó, nếu anh ta đồng ý đầu hàng, nếu anh ta nêu tấm gương quy phục, mọi thứ sẽ trở nên dễ dàng hơn, dễ hơn rất nhiều là đằng khác bởi vì, nếu rốt cuộc cũng phủi đi được thỏa thuận về phẩm giá, thì bọn anh sẽ được phép hy vọng vào mọi thứ. Thậm chí, sẽ chẳng có lý do nào để không đồng ý gia nhập đảng… Nhưng chỉ cần nhìn cái bộ mặt tươi cười của anh ta là đã có thể chắc chắn anh ta sẽ không chịu nhường… Anh tin là buổi tối hôm đó, các tù nhân bên thường phạm của block K chắc phải nghĩ bọn anh đã hoàn toàn phát điên. Những người trong số bọn họ hiểu chuyện thì cười nhạo báng và ném sang những ánh mắt vui thú, độ lượng, của các nhà thông thái, của những người kinh nghiệm đầy mình, của những kẻ có óc thực tế biết cách xoay xở và thông đồng bén giọt với hoàn cảnh của họ, với cuộc đời –, những ánh mắt của Habib…

– Làm gì đây?

– Nghe này, tôi có một ý tưởng. Hay là sáng mai bọn ta để cô ấy đi rồi tối đến lại đưa về?

– Cô ấy sẽ không quay lại nữa đâu, Rotstein dịu dàng nói. Hoặc giả, đó sẽ chẳng còn là chính cô ấy nữa…

Robert không nói gì. Anh ta lắng nghe, ánh mắt chăm chú.

– Điều làm tôi bực là chúng muốn đưa cô ấy vào nhà thổ…

Émile, một anh thợ máy cộng sản nhỏ bé ở Belleville, người đã theo dõi toàn bộ câu chuyện với một dáng vẻ bất đồng sâu sắc, rốt cuộc bùng nổ.

– Nhưng cậu điên mất rồi, Robert ạ, hoàn toàn rồ dại mất rồi! Dẫu thế nào thì cậu cũng sẽ không dính mãi vào một điều tưởng tượng, một trò xuẩn, một câu chuyện đùa, một huyền thoại chứ! Cậu sẽ không để bị biệt giam và trừng trị vì trò xuẩn này đấy chứ! Với chúng ta, ở đây, vấn đề là phải sống sót, ra khỏi đây mà vẫn còn sống, để kể mọi chuyện cho những người khác, để khiến cái trò lợn này trở nên bất khả trong tương lai, xây dựng lại một thế giới mới, mà không gắn vào những huyền thoại, những huyễn tưởng ngu ngốc!

Nhưng Robert chỉ cười nhè nhẹ và Émile về rúc đầu vào góc của mình, quay lưng lại phía bọn anh để tỏ rõ là cậu ta không thuộc về bọn anh nữa. Sáng hôm sau, Robert bắt tất cả bọn anh đứng nghiêm. Viên chỉ huy tới, cùng hai tên S.S.; săm soi bọn anh qua cái kính độc nhãn. Nụ cười của hắn trông càng tái nhợt và càng gàn dở hơn so với thường lệ và bản thân cái kính trông cũng có vẻ thực sự vui sướng.

– Thế nào, thưa ông Robert, hắn nói. Quý cô có phẩm chất cao quý đó?

– Cô ấy sẽ ở lại đây, Robert nói.

Mặt viên chỉ huy hơi bệch ra. Cái kính của hắn bắt đầu run lên. Hắn biết đã tự đặt mình vào một tình huống tồi tệ. Hai tên S.S. đi cùng chẳng làm gì ngoài chứng kiến sự bất lực của hắn. Hắn trở nên tùy thuộc vào Robert. Hắn phụ thuộc vào ý chí tốt đẹp của anh ta. Không sức mạnh, không lính tráng, không vũ khí nào có khả năng tống khứ tạo vật hư cấu ấy ra khỏi block: người ta đâu có thể làm gì chống lại cô ấy mà không được sự đồng ý của chúng tôi. Viên sĩ quan vừa đập mặt đến gãy răng vào lòng trung thành của con người đặt nơi thỏa ước của anh ta: đâu quan trọng gì chuyện cô ấy là thật hay giả, miễn sao cô ấy làm bọn anh sáng bừng lên phẩm giá. Hắn chỉ đợi có một giây – vậy là rất khôn khéo, nhằm không nhấn mạnh và kéo dài thất bại của mình.

– Thôi được, hắn nói. Tôi hiểu rồi. Trong trường hợp đó, anh hãy đi theo tôi…

Trước khi đi ra, Robert nháy mắt với bọn anh.

– Tớ giao cô ấy cho các cậu nhé! anh ta hét lên.

Bọn anh cứ nghĩ sẽ chăng bao giờ còn gặp lại anh ta nữa. Nhưng rồi một tháng sau anh ta được trả về, người thu nhỏ hẳn lại, mũi bẹt gí, thiếu vài móng tay, nhưng trong ánh mắt chẳng có lấy mảy may dấu vết của thất bại. Một sáng nọ anh ta vào block, sút mất chừng hai mươi cân, chúng bị mất đi vào những bí ẩn của chế độ biệt giam, bò lết, mặt xám như đất nhưng, về cơ bản, anh ta không hề thay đổi.

– Xin chào, các bạn. Một tháng nằm xà lim để phục vụ các bạn đây. Một mét mốt trên một mét rưỡi, không cách nào nằm ra được – nhưng cũng chính bởi vậy, tớ đã tìm ra một thứ rất tuyệt. Tớ sẽ tặng nó cho các cậu ngay đây, bởi vì tớ thấy trong số các cậu có những người mặt mũi ảm đạm quá, tớ sẽ không hỏi lý do đâu. Có những lúc tớ cũng cảm thấy như vậy, cả tớ nữa, thế là tớ chỉ muốn đập đầu vào tường để tìm cách ra với không khí tự do. Các cậu cứ nói đến chứng hoảng loạn vì không gian hẹp!… Thế là, rốt cuộc tớ nảy ra một ý. Chừng nào không chịu nổi nữa, các cậu hãy làm như tớ: hãy nghĩ đến các đàn voi tự do đang tung tăng ở bên châu Phi, hàng trăm hàng trăm con thú tuyệt diệu chẳng gì có thể chống lại, tường hay dây thép gai cũng không thể, chúng băng qua những không gian rộng lớn khoáng đạt và tàn phá mọi thứ trên đường chúng đi, chúng hất nhào tất tật, chừng nào chúng còn sống, chẳng gì có thể ngăn chúng lại – là tự do đấy! Và ngay cả khi chúng không còn sống, có lẽ chúng vẫn tiếp tục chạy ở nơi khác, ai mà biết được, vẫn tự do như thế. Vậy nên, khi nào các cậu thấy bắt đầu rơi vào con hoảng loạn vì không gian hẹp, sợ hãi hàng rào dây thép gai, bê tông cốt thép, chủ nghĩa duy vật xơ cứng, hãy tưởng tượng ra chúng, những đàn voi, hoàn toàn được tự do, hãy dõi nhìn theo chúng, hãy gắn kết vào với chúng, vào cuộc chạy của chúng, các cậu sẽ thấy, chuyện sẽ ngay lập tức tốt đẹp hơn nhiều…

Và quả là chuyện khá hơn nhiều. Bọn anh tìm được một niềm hân hoan kỳ lạ và bí mật khi được sống với cái hình ảnh về tự do sống động và mạnh mẽ rất mực ấy trước mắt minh. Và rốt cuộc bọn anh vừa nhìn tụi S.S. vừa mỉm cười, nghĩ đến một giây phút nào đó lũ voi sẽ ào qua chúng, và sẽ chẳng còn lại gì nữa… Bọn anh gần như cảm thấy mặt đất rung chuyển khi cái sức mạnh trào ra từ chính trái tim của tự nhiên và chẳng gì có thể ngăn chặn ấy lại gần…

Anh ngừng lời một chút và vẻ như đang lắng nghe, như thể anh vẫn rình đợi trong màn đêm châu Phi những rung chuyển xa xăm đó.

– Sau Giải phóng, anh mất dấu Robert. Và rồi…

Một vệt chua chát trong giọng nói và một bóng mờ lướt qua trên khuôn mặt đột nhiên biến đổi, bản thân giọng nói cũng trở nên trầm hơn, gầm lên với con giận dữ bị kìm nén, và đột ngột trông anh giống với hình ảnh mà công chúng hay có về anh, “kẻ hằn học”, người mắc chứng “amok”, từ sáu tháng nay đã ra bưng làm du kích, súng cầm trên tay, vì lòng ghét người, bảo vệ lũ voi, quay lưng về phía con người.

– Có một đạo luật cho phép bắn hạ bao nhiêu con voi cũng được nếu chúng giẫm đạp cánh đồng của ta… khi chúng đe dọa mùa màng và công việc canh tác. Không cần phải có bằng chứng: chỉ cần nói vậy là được. Đây là một cái cớ tuyệt vời cho những tay súng cừ khôi ở chỗ chúng ta. Chỉ cần chứng minh có một con voi đi qua đồn điền của ta, rằng nó đã giẫm nát một cánh đồng trồng bí, là ta được tự do triệt hạ một đàn, tiến hành công cuộc trả đũa, tha hồ thoải mái, được chính quyền gia ân. Chẳng có nhà quản lý nào lại không biết đến những lạm dụng mà “sự bao dung” này tạo ra từ nhiều năm nay. Chẳng có lấy một giám sát viên săn bắn nào chưa từng đòi phải kiểm soát chặt chẽ hơn những cuộc săn trừng phạt ấy… Thế nên, anh quan tâm chút ít tới chuyện này. Anh muốn cho thấy rằng voi được bảo vệ và thu hút sự chú ý đến những lạm dụng theo cách đó, đánh động dư luận ngay trước hội nghị bên Congo nhằm bảo vệ động vật châu Phi. Cách đây không lâu, anh được tin một kẻ tên là Duparc, chủ đồn điền bông duy nhất trong phạm vi hai trăm cây số quanh đây, đã giết gần hai mươi con voi trong những cuộc “trừng phạt” đó. Hắn thường xuyên làm vậy với cái cớ đồn điền của hắn nằm trên đường di cư theo mùa của các đàn voi tiến lên phía Bắc vào mùa khô và gần như luôn luôn đi theo cùng lộ trình, qua điểm nước trước đó chúng đã xác định được. Duparc phàn nàn rằng các đàn voi, trong chuyến đi lên phía Bắc, dường như chọn đồn điền của hắn làm điểm hẹn như thể chúng chắc chắn ở đó sẽ được an toàn. Hắn đã bắn hạ khoảng hai mươi con trong vòng hai năm. Nói ngắn gọn, anh đã lôi Duparc ra khỏi giường, vào một đêm sáng trăng – hắn ngủ mà vẫn để mở toang cửa giả – và khi anh tới nơi, Habib và Waïtari đã châm lửa đốt nhà hắn. Thằng cha, mặc pyjama, bị trói vào một gốc cây keo, và hắn nhìn tài sản của mình bốc cháy với một vẻ kinh ngạc vô bờ bến. Anh tiến lại gần hắn để giải thích như thường lệ, nhân danh hội đồng toàn cầu bảo vệ voi. Hắn và anh nhìn thấy nhau lần đầu tiên: anh nhận ra đó chính là Robert…

Morel im lặng một lúc lâu. Minna không biết là để suy nghĩ hay ngược lại, để cố không nghĩ gì. Giờ thì cô hiểu niềm vui của Habib và tiếng cười rộn ràng như trẻ thơ làm phồng ngực ông ta lên mỗi khi nhắc tới câu chuyện và Schölscher cũng nhớ đến tay người Liban, đứng giữa hai cảnh binh trước vành móng ngựa, dựa người vào rào chắn, tuôn lời khai với một niềm khoái trá rành rành về vụ việc và đôi khi dùng một cử chỉ, một âm điệu giọng nói để mời gọi công chúng và các thẩm phán cùng nếm mùi vị rất mực trần tục của nó.

– Tôi chưa bao giờ thấy có hai người nào nhìn nhau với vẻ sửng sốt lớn đến vậy. Cả hai từng tham gia Kháng chiến và đã trở nên thân thiết với nhau tại một trại tập trung bên Đức. Khuôn mặt họ được chiếu sáng rực rở bởi ngọn lửa đang phụt ra từ các cửa sổ – và thực sự là đáng đồng tiền bát gạo khi chứng kiến bộ mặt của họ. Morel là người cất được lời trước. “Cậu! anh ta lắp bắp. Nếu có một ai đó nhất định phải ở cùng chúng tôi để bảo vệ voi, thì đó phải là cậu! Thế mà cậu lại là người đầu tiên bắn hạ chúng bởi vì chúng giẫm lên cánh đồng của cậu!” Duparc ngẩn ngơ nhìn anh ta, quai hàm trễ xuống. “Chúng giẫm nát đồn điền của tôi, hắn lặp đi lặp lại, chúng làm tôi thiệt hại mất một triệu hồi năm ngoái, chúng tàn phá vườn rau của các nông dân của tôi, thường xuyên… Tôi có quyền tự vệ chứ! Và nếu cậu muốn làm tôi tin rằng trong đó chuyện là về lũ voi… Cậu chỉ cần nhìn xem cậu đang cặp kè với những ai đi!” “Điều đó, Habib phá lên cười, là nhằm vào tôi đấy.” Rồi hắn giật dây trói mạnh đến nỗi bộ pyjama rách toạc và cây keo rung lên như sắp bật rễ đến nơi. Có khả năng hắn muốn xách các xô nước chạy về phía ngôi nhà, trừ phi là để lao mình vào lửa – một kết cục đẹp, xin nói danh dự, cho một con người lý tưởng chủ nghĩa – bởi vì sau ba tháng hạn hán, mọi thứ cháy nỏ lắm. Morel cũng phác một cử chỉ về phía ngôi nhà của người đồng chí – một cử chỉ bất lực. Rồi anh ta cúi đầu xuống. “Cậu không có quyền săn voi, anh ta nhắc đi nhắc lại. Không phải cậu. Không phải cậu. Tháo dây trói cho anh ta…” Rồi anh ta đi khỏi, lưng còng xuống.

Morel đã kể cho cô nghe câu chuyện một cách bình thản, giọng đều đều, như một người đã có thói quen, rồi anh kết luận:

– Rốt cuộc, là như vậy đấy. Và chẳng nói lên điều gì. Có những hiểu nhầm, nhưng con người, xét về tổng thể, đã bắt đầu hiểu. Bất kỳ ai từng trải qua cái đói, cái sợ, hay lao động cưỡng bức, đều bắt đầu hiểu rằng bảo vệ tự nhiên liên quan trực tiếp đến họ…

Cô nhìn thấy hai vai anh, dày đặc những vết sẹo mà cô lấy đầu ngón tay lướt qua. Trên bức tường đất, một con thằn lằn chạy vào quầng sáng của ngọn đèn dầu, và anh chỉ tay về phía con vật:

– Và ngay cả khi không như vậy… Có một viên thanh tra Nước và Rừng ở Laï đã tóm tắt tất tật điều này rất hay khi anh đến gặp ông ấy cùng bản kiến nghị… Ông ấy nói với anh rằng từ nhiều năm ông ấy đã viết hết báo cáo này đến báo cáo khác nhằm đạt được một sự bảo vệ động vật châu Phi có hiệu quả hơn… Ông ấy là một người da đen, điều đó có lẽ làm cho ông ấy hiểu rõ hơn. Dẫu thế nào thì ông ấy cũng bảo anh: “Trong hoàn cảnh của chúng ta hiện nay, với tất cả những gì mà chúng ta đã tạo ra, và tất cả những gì chúng ta biết được về bản thân, chúng ta cần tất tật chó, tất tật chim và tất tật những con vật nhỏ mà chúng ta có thể tìm thấy… Con người cần tình bạn.”

Cô nhắc lại những lời này với một vẻ kính cẩn đầy hoan hỉ, như thể chúng chứng tỏ một lần là xong luôn tính chất hão huyền của mọi lời buộc tội mà người ta nhằm vào anh, rồi cô đưa mắt tìm ánh mắt viên sĩ quan, và nói với một sự bạo liệt kiềm giữ:

– Thế đấy, thưa ông com măng đăng. Người ta thì cứ cố bảo anh ấy là một kẻ ghét người lòng đầy thù hận, căm ghét con người, trong khi ngược lại anh ấy lại muốn bảo vệ họ, hộ vệ họ…

Chẳng ai biết rõ hơn Schölscher về sa mạc nơi ông đã trải qua nhiều đêm đơn độc đến thế trên các đụn cát phủ sao, và chẳng ai hiểu rõ hơn ông nhu cầu được bảo vệ đôi khi thắt chặt lấy trái tim con người và thúc đẩy họ trao cho một con chó những gì mà bản thân họ mơ nhận được một cách đau đáu đến thế. Hẳn chưa từng bao giờ nhu cầu ấy lại trở nên đáng sợ hơn vào cái thời của bụi phóng xạ này, của bệnh ung thư, và của những thứ máy điều khiển từ xa chỉ chực phá hủy nguyên cả các lục địa dưới sự nở bừng của những cây nấm quái gở ấy mà những sự xuất hiện “hòa bình” đều đặn được chụp ảnh với mục đích cảm hóa dân chúng. Tiếng hét vừa tinh quái vừa điên giận đột nhiên cất lên từ sâu thẳm châu Phi tìm được một mảnh đất đã cày bừa sẵn và chỉ vậy thôi là đủ để giải thích tại sao Morel dường như được báo cho biết trước mọi nỗ lực của chính quyền trong việc tóm anh ta. Schölscher chắc chắn đã trông thấy nơi ánh mắt của chính toàn quyền một biểu hiện của lòng thỏa mãn chỉ được che đậy qua loa, khi ông tới gặp để báo cáo về việc bắt giữ toàn bộ “băng”, chỉ trừ đương sự chính.

– Thế nghĩa là anh bạn của chúng ta lại thoát mất à? Tất cả đều ở đó, trừ hắn? Tôi đến phải tin hắn có nhiều bạn bè chức vụ cao…

– Vâng, người ta đồn thổi rất nhiều về chuyện này. Cá nhân mà nói, tôi nghĩ không thể bắt được Morel là bởi vì anh ta không còn ở đây nữa…

– Tức là?

– Là anh ta đã trở thành nạn nhân của một cuộc thanh toán chính trị… Một viên đạn bắn lén vào lưng, trong một bụi rậm.

– Tôi chẳng tin chút nào vào điều đó, toàn quyền đáp.

Ông quan sát viên sĩ quan, từ phía trên bàn làm việc, một mẩu thuốc lá đã tắt ẩm ướt cắm vào bộ râu, cặp mắt lồi, tiếng ho húng hắng của người nghiện thuốc lá thâm niên. Đó là một sản phẩm khá điển hình của Đệ tam Cộng hòa, rất “Liên đoàn quyền con người”, có khả năng là thành viên Hội Tam Điểm, là người chống tăng lữ, vô sỉ, không ảo tưởng và thê nhưng lại hết sức gắn bó với những nguyên tắc cộng hòa cổ lỗ sỉ mà người Pháp vẫn còn viết lên các lá cờ của họ.

– Có lẽ anh đã quá vội chôn cất hắn ta, anh bạn ạ. Có lẽ anh nghĩ vì thế mà ta sẽ thoát được khỏi hắn, nhưng anh nhầm rồi. Nếu Morel đã thực sự bị đám quốc gia chủ nghĩa bắn gục – thì hắn sẽ gây nhiều phiền phức lắm. Người ta có thể phát ngôn bất kỳ điều gì trong truyền thuyết về một người không còn ở đây nữa để mà tự vệ…

– Thì đấy cũng chính là lý do khiến tôi nghĩ chúng ta sẽ không gặp lại anh ta còn sống đâu…

Toàn quyền nhìn Schölscher, gần như với vẻ độc ác:

– Tôi chẳng biết anh theo dòng tu nào, nhưng tôi nghĩ là có thể đoán được… Dường như anh chẳng sẵn lòng tin và niềm ngưỡng mộ dành cho bản tính con người. Còn tôi, tôi chắc chắn rằng anh bạn của chúng ta vẫn chạy nhảy và sẽ còn gây cho chúng ta những phiền nhiễu tồi tệ nhất…

Điều đó được nói với niềm hy vọng và gần như với sự hài lòng. Đó cũng là ý kiến của các nhà báo đánh điện gửi về tòa soạn của họ những thông tin thuộc loại huyễn hoặc nhất lấy được từ các chứng nhân “đáng tin cậy”, những người đó khẳng định đã nhận ra Morel cải dạng tại mười địa điểm cùng một lúc. Bản thân Peer Qvist, sau khi bị bắt, ngồi trước một bình giữ nhiệt đựng trà bốc khói, một điếu xì gà lớn ngậm ở miệng, rất thoải mái và thư giãn trước đám đông sĩ quan đang nhốn nháo trong phòng làm việc của chỉ huy đồn Laï nơi ông bị dẫn đến, đã tìm được trong giọng nói trầm mặc của ông những âm sắc độ lượng, và gần như tốt lành, để khẳng định, đầy châm biếm:

– Các anh nhầm rồi, thưa các anh, khi cứ nhặng xị hết cả lên như vậy… Đó là một anh chàng bướng bỉnh, biết mình muốn gì, và anh ta sẽ còn gây khó dễ cho các anh, tin tôi đi.

Forsythe cũng không kém phần quả quyết. Vặn nhỏ âm lượng cái máy phát nhạc phono mà người ta cho ông mượn, đầu gối đánh theo nhịp đĩa nhạc jazz đang nghe, ông nhún vai gạt rơi mọi ý tưởng về chuyện có thể xảy đến điều gì đó cho Morel.

– Tôi không biết anh ta ở đâu, vì chúng tôi đã chia tay nhau cách đây vài hôm. Nhưng tôi chắc chắn một điều: anh ta ổn. Và chừng nào các biện pháp cần thiết còn chưa được thực hiện, anh ta sẽ tiếp tục bắt người khác phải nhắc đến mình.

Nhưng có một tiếng chuông xác nhận cho Schölscher về nỗi e sợ của ông: đài phát thanh Ả Rập thông báo Morel đã bị bắn hạ bởi “lũ thực dân” Pháp trong một cuộc chạm trán tại vùng núi Oulé. Hai, ba, bốn lần, ông đã đến gặp Waïtari trong phòng hắn tại bệnh viện quân y nơi hắn được chuyển đến – cựu dân biểu Sionville hoàn toàn mạnh khỏe, nhưng mệnh lệnh từ Paris hết sức rõ ràng: phải tránh cho hắn mọi hình thức đối xử quá khắc nghiệt trong thời gian giam giữ. Lần nào Waïtari cũng đón tiếp ông với sự lịch thiệp lạnh lẽo mà người ta hay có giữa các đối thủ văn minh.

– Tôi đã nói với ông tất cả những gì tôi biết. Tôi chia tay Morel khoảng tám ngày trước cái mà ông gọi là sự mất tích của anh ta. Có một nhà báo Mỹ theo chân anh ta, dường như là vậy, cho đến cùng: ông đi mà nói chuyện với người đó. Nhưng vì ông cứ khăng khăng đòi biết cảm giác của tôi, thì tôi có thể nói cho ông: người ta sẽ không gặp lại Morel còn sống đâu.

– Dường như còn hơn là anh tin điều đó: anh có thông tin.

– Đám thực dân không thể chấp nhận một người Pháp tham gia cuộc đấu tranh chống lại họ, vì nền độc lập của châu Phi. Tất cả mọi người đều công nhận Morel là một người lập dị và thậm chí khùng, nhưng thiện cảm của anh ta với lý tưởng của chúng tôi thì không kém phần chắc chắn. Đối với anh ta lũ voi chỉ là một biểu tượng cho tự do hùng mạnh và khổng lồ, cho tự do của chúng tôi… Ông thích làm gì thì cứ làm, sẽ chẳng bao giờ ông che khuất được cái sự thật tuyệt đối rõ ràng ấy đâu. Đây là điều mà trong vốn từ vựng có lẽ là lố bịch, nhưng rất thành thực của mình, anh ta gọi là: “bảo vệ những điều tuyệt diệu của tự nhiên…” Tự do.

Đâu đó, Schölscher nghĩ, trong một bụi rậm heo hút nào đó, xác một con người đang thối rữa để truyền thuyết về anh ta có thể phụng sự cho một lý tưởng đi ngược lại lý tưởng của chính anh ta, một ý luận hẹp hòi và khép kín. Ông nhìn tay châu Phi vận com lê flanen màu xám đang đứng trước mặt ông: một người của chúng ta, đột nhiên ông nghĩ.

– Người ta bảo giữa hai người đã xảy ra đoạn tuyệt…

– Có những khúc mắc. Không phải lúc nào chúng tôi cũng nhất trí với nhau về các phương pháp… các phương tiện. Các ông cũng có cùng những xung đột như thế trong hàng ngũ du kích Pháp hồi chiếm đóng thôi, và hiện nay cũng có xung đột giữa các fellagha Bắc Phi… Nhưng anh ta thuộc về phe chúng tôi.

– Ngay cả sau những gì đã xảy ra ở hồ Kuru? Như anh biết đấy, tôi cũng đã đến đó. Tôi đã nhìn thấy…

– Tôi đã nói với ông rằng Morel là một tay khùng, điều đó chẳng hề làm việc anh ta gắn bó với lý tưởng độc lập châu Phi bớt thật đi, nhưng không giúp những liên hệ với anh ta trở nên dễ dàng hơn… Chúng tôi đã va nhau nhiều lần, và khá là dữ dội. Nhưng tôi có thể đảm bảo với ông rằng chẳng gì có thể chia cắt chúng tôi những khi nào vấn đề là tự do…

Và Habib, tay bị còng, bước đi giữa hai người lính, để đối mặt với tất tật yêu cầu dẫn độ bắt đầu ào tới – một trong số đó có liên quan đến buôn ma túy –, nhưng lúc nào cũng chắc cú như vậy về mối thân tình xưa cũ với cuộc sống, nó sẽ gỡ rối cho ông ta theo cách này hay cách khác, vui tươi tuyên bố:

– Các anh muốn gì nào, tôi vẫn luôn luôn là một nhà từ thiện. Cho những khát khao chính đáng của các dân tộc, phải có chất nổ, và cho những khát khao chính đáng của tâm hồn con người, phải có ma túy. Luôn luôn ở hàng đầu trong sô những người làm lợi cho nhân loại, như các anh cũng thấy đấy.

… Và cô gái đó, giờ đây, nhắc đi nhắc lại vẻ tức giận:

– Cứ nghĩ là ở phiên tòa, người ta cố công biến anh ấy thành một kẻ ghét người, như một người căm ghét con người, trong khi ngược lại anh ấy muốn làm mọi thứ gì có thể để giúp họ…

– Đã bao giờ anh ta kể cho cô chính xác thì trong những hoàn cảnh như thế nào anh ta nảy ra ý tưởng về cái chiến dịch bảo vệ tự nhiên lừng danh ấy chưa?

Rồi, tất nhiên, anh đã kể cho cô. Anh đã không khởi đầu bằng voi. Anh đã khởi đầu bằng chó. Anh ra khỏi trại sau khi quân Mỹ tới nơi, khá là mất phương hướng và thậm chí còn hơi nản chí – anh thú nhận với cô điều này kèm với một tiếng cười hơi bực dọc, như thể anh muốn xin thứ lỗi vì từng cảm thấy nản chí, dẫu chỉ trong một khoảnh khắc. Anh không biết rõ lắm mình phải làm gì, bắt đầu từ đâu – bắt đầu công việc ở đâu, cách thức tiến hành như thế nào, để chuyện ấy sẽ chẳng bao giờ tái diễn nữa – anh khá là rệu rã và đôi khi anh thấy công việc thật mệt nhọc. Anh đi khắp nước Đức như một kẻ ma cà bông, chia sẻ cuộc sống với hàng triệu con người mất chỗ ở và những người tị nạn lang thang trên các nẻo đường. Một tối nọ, tại một thành phố, đi qua phía trước ngân hàng cũ của Hamburg, – chỉ còn độc cái mặt tiền – anh trông thấy một đứa bé gái trên vỉa hè. Nó không mặc áo măng tô và đang khóc. Người bộ hành ném về phía con bé những ánh mắt không tán thành: thật quá đáng khi để một đứa bé gái ngoài trời không có áo măng tô trong cái lạnh như thế.

– Đừng khóc nữa. Cháu có thấy là cháu gây bực mình cho tất cả mọi người không?

Đứa bé ngừng khóc và chăm chú nhìn anh. Rõ ràng, nó tự hỏi mình đang nói chuyện với một người thế nào đây.

– Chú có cần một con chó không?

Con chó con trắng muốt, ngồi trong một vũng nước, và như thể cả nó cũng không có áo măng tô.

– Nhà cháu không thể giữ nó được nữa. Mẹ cháu phải đi làm, nhà không có tiền. Trước chiến tranh, mẹ cháu không đi làm, hình như hồi ấy nhà cháu có cả một cái xe ô tô.

Con chó CÓ một cái tai màu đen. hơi có dáng vẻ fox–terrier, lai thêm giống gì đó nữa. Một con chó có thể sẽ hữu ích. Morel nghiêm túc nghĩ. Nó có thể trông nhà, gác vườn, ngủ dưới chân ta bên cạnh lò sưởi lớn trong phòng khách, sau một ngày lao động chăm chỉ… Như thế còn chưa đủ… Nó có thể ủ ấm cho ta bằng cách nằm ngủ bên ta, vẫy đuôi khi nhìn thấy ta và rúc mõm vào tay ta… Nói ngắn gọn, nó có thể là bạn đồng hành của ta. Anh túm gáy con chó nhỏ nhấc lên, đặt lên lòng bàn tay mông đít ướt rượt của nó.

– Con trai à?

– Chú cũng thấy rõ nó là con gái cơ mà.

Anh ném về phía đứa bé gái một ánh mắt không tán thành. Nhưng chi tiết này biến việc ấy trở nên không thể. Trong cuộc đời anh đang sống, một con chó cái có thể dễ dàng trở nên phiền nhiễu. Chắc chắn cứ sáu tháng nó lại lên con động đực một lần. Lúc nào cũng vậy cả, sau các cuộc chiến tranh. Tự nhiên tìm cách chiêu hồi ở một phía những gì nó đã đánh mất ở phía bên kia. Không, nhất định là anh không thể nào nhận con chó nhỏ được.

– Được rồi, chú nhận nó, anh quyết định ngay. Còn cháu, về nhà ngay đi. Về bảo với mẹ cháu rằng mẹ cháu là đồ đần. Thời tiết như thế này thì không được để cháu đi ra đường mà không có áo măng tô.

– Không phải lỗi của mẹ cháu đâu. Mẹ cháu phải đi làm, không trông cháu được.

– Đi đi!

Con bé ôm chầm lấy con chó rồi vừa khóc vừa bỏ chạy. Morel cảm thấy hết sức chán nản. Lẽ ra anh không được buông mình trước cám dỗ. Anh cảm thấy con chó nhỏ run lên trên tay anh. Anh nhét nó vào túi áo khoác và thọc tay vào đặt lên mình nó, cuộn lông lạnh và ẩm dần dà ấm lên và ngừng run rẩy. Bằng cách ấy anh đã có bầu bạn. Họ cùng nhau đi trèn các con đường, gặp những người khác và những con chó khác – Baltic và Ba Lan, Séc và Nga, Đức và Ukraine, cả một nhân loại lạc lối lang thang tìm kiếm một mái nhà, một mẩu bánh mì, một góc nơi có thể rốt cuộc cảm thấy được ở nhà mình. Anh chăm chú nhìn họ, người này và người kia, tự hỏi anh có thể làm gì cho họ đây. Con chó nhỏ nằm trong túi áo anh và anh cảm thấy trong lòng bàn tay cái mõm đầy trìu mến của nó. Nhưng lẽ ra anh phải có một cái túi rộng hơn và một bàn tay mạnh hơn bàn tay của anh. Anh thấy việc lo cho những người tị nạn, hoặc chơi trò chính trị là không đủ để chống lại sự khốn cùng và áp bức – không, như vậy là không đủ, phải đi xa hơn, giải thích cho họ tương lai giống loài tùy thuộc vào sự thức tỉnh nào, nhưng anh chẳng biết phải làm việc đó ra sao. Anh thường ngồi ở vệ đường, con chó cái bên cạnh, tự hỏi phải bắt đầu từ đâu. Thực sự phải giương cao một sự phản đối gây tiếng vang, một điều gì đó chạm được đến cả những con người ở tận những rìa xa xôi nhất của thế giới. Phải đi thẳng vào điều cốt yếu, không bị phân tán, chạm không chỉ vào lý trí, mà cả vào tình cảm, hai cái này là không thể nếu thiếu nhau. Anh ngồi trên một ta luy, vuốt ve con chó, suy nghĩ, ngậm một cọng rơm trên miệng. Một sáng nọ, con chó chạy chơi trên cánh đồng và, tối đến, nó không trở về. Sáng hôm sau vẫn không thấy. Anh sẽ chẳng bao giờ gặp lại nó nữa. Anh đi lang thang khắp nơi để tìm nó, hỏi han người ta, nhưng đó không phải thời đại nơi con người quan tâm đến lũ chó lạc. Rốt cuộc, có người khuyên anh đến xem ở chỗ trại nhốt thú lạc. Anh đến đó. Người gác cửa cho anh vào. Một nơi rộng chừng năm mươi mét, chiều kia mười mét, quây kín bằng dây thép. Bên trong, chừng một trăm con chó, phần lớn là chó hoang – như anh vẫn thấy trên mọi ngả đường, những con thú không được bảo vệ… Chúng hau háu nhìn anh, với hy vọng, trừ những con nản chí nhất, thậm chí còn chẳng buồn ngẩng đầu lên… Nhưng những con khác – phải nhìn những con khác, những con vẫn còn hy vọng sẽ có người nhận chúng…

– Các ông sẽ làm gì với chúng, nếu không có ai đến nhận?

– Chúng tôi để chúng ở đây tám ngày rồi sau đó cho chúng vào phòng hơi ngạt. Chúng tôi lột da chúng, xương thì để làm keo động vật và xà phòng…

Morel im lặng một lúc. Minna không nhìn thấy khuôn mặt anh, chỉ có hai bờ vai sáng loáng, với những dấu vết của roi vọt.

– Anh nghĩ chính vào lúc đó chuyện đã đột nhiên ụp xuống. Trước tiên thiếu điều anh đã hạ gục tên gác – và rồi anh tự nhủ, không, không phải ngay lập tức, không phải như thế này. Anh đã nhìn kỹ chúng, lũ chó ấy, sẽ được dùng để làm keo động vật và xà phòng, và anh tự nhủ, đợi thêm một chút đi, lũ khốn, ta sẽ dạy cho các ngươi biết là phải tôn trọng tự nhiên. Ta sẽ giải thích một chút với các ngươi, và với những phòng hơi ngạt của các ngươi, những quả bom hạt nhân của các ngươi, và nhu cầu xà phòng của các ngươi… Tối hôm đó, anh tập hợp đôi ba anh chàng tìm được ngoài đường, hai người Baltic và một người Do Thái Ba Lan, và bọn anh đã đi thực hiện một commando nho nhỏ ở chỗ trại thú – bọn anh đã phũ tay một chút với mấy tên gác, giải phóng cho lũ chó, và châm lửa đốt cái lán. Anh đã dấn thân theo cách như thế đó. Anh chắc chắn mình đã tìm ra cách rồi. Chỉ còn mỗi một việc là tiếp tục mà thôi. Chẳng việc gì phải bảo vệ cái này hoặc cái kia một cách riêng lẻ, con người hay lũ chó, phải lao tới tận sâu thẳm của vấn đề, bảo vệ tự nhiên. Ta cứ cho là người ta khởi sự bằng cách nói rằng voi thì quá to, quá cồng kềnh, chúng xô đổ cột điện, giẫm nát hoa lợi, rằng chúng là một sự lệch thời, và rồi rốt cuộc người ta cũng sẽ nói như vậy về tự do – tự do và con người trở nên cồng kềnh xét về dài hạn… Đó chính là cách bắt đầu của anh.

… Và Peer Qvist, ngoảnh đầu về phía cửa sổ mở, kêu lên, với một tia sáng đột nhiên lóe lên trong ánh mắt ảm đạm:

– Đạo Hồi gọi đó là “rễ trời”, với người Anh điêng bên Mexico, đó là “cây đòi”, khiến họ hết người này đến người khác quỳ gối xuống, ngước mắt lên, tay đấm ngực trong nỗi dằn vặt. Một nhu cầu về sự bảo vệ mà những người bướng bỉnh như Morel tìm cách thoát ra bằng các bản kiến nghị, các hội đồng đấu tranh và các công đoàn bảo vệ – họ tìm cách xoay xở với nhau, tự hồi đáp nhu cầu công lý, tự do, tình yêu của họ – rễ trời ấy cắm rất sâu vào trong ngực họ…

… Và cô gái đang ngồi trước mặt anh kia, chân vắt tréo, đi đồi tất ny lông, điếu thuốc lá và ánh mắt trong đó hiện ra cùng sự ngây độn, cùng tiếng gọi như trong mắt lũ chó nơi trại thú, khẩn cầu sự bảo vệ từ cái người vừa bước vào… Và cha Fargue, điên giận và sung huyết sau vô lăng chiếc jeep của mình, lên đường tìm kiếm cái kẻ mà ông gọi là “tên ngoại giáo khổng lồ nhất mà người ta từng gặp tại A.E.F. kể từ toàn quyền Condé” – toàn quyền Condé đã giảm ngân sách của các phái đoàn truyền giáo Ki–tô ở A.E.F. và đòi các xơ từ thiện phải trình bằng cấp y khoa. Với bộ râu màu hung được mặt trời quất sáng, âm giọng oang oang của vùng Marseille, áo chùng xắn cao lên tận cặp đùi trần bên dưới quần soóc, dõi theo là những ánh mắt đầy ngưỡng mộ của đám bồi và xơ của Phái đoàn, trông ông như thể đang thực sự lên đường thập tự chính – nhưng tất tật những gì là buồn cười và trẻ con trong ông cũng không sao cướp đi được khỏi ông phẩm giá mà tình yêu ở ông mang tới cho ông. Schölscher thường tự hỏi bằng cách nào mà các chức sắc của Nhà thờ lại có thể chấp nhận ngôn từ của ông và cung cách làm điều thiện của ông, rất giống khi ta tống một liều thuốc xổ vào miệng một đứa trẻ cứng đầu – nhưng câu trả lời nằm trong một sự hiển nhiên của lòng tin, nguồn gốc cho bản thân sức mạnh cơ thể của ông.

– Tao lên đường để tìm mày đây, cha Fargue gào lên, chân nhấn lên bàn đạp ga. Cứ nghĩ cái đồ khốn đó có thể đang ngồi trên một ngọn đồi, vào lúc này, phấn với chả khích trước lũ voi, trong khi chỉ cần ngước mắt lên là nhìn thấy ngay một điều gì đó vĩ đại hơn nhiều và đẹp hơn nhiều, là tôi lại chỉ muốn đánh đấm! Tôi cũng biết rõ như hắn là chúng ta cần được bảo vệ, nhưng chỉ phát tán các bản kiến nghị và tổ chức các cuộc mít tinh thì đâu có đủ, còn phải nhờ ai đó có quyền giúp sức nữa chứ…

Một xơ chạy bổ ra từ Phái đoàn, hai tay nâng chiếc jupe cao lên, kẹp dưới nách quyển kinh nhật tụng mà ông đã để quên. Ông nhét nó vào túi áo.

– Tôi biết sẽ tìm được hắn ở đâu. Chỉ cần đi theo lũ voi, hắn sẽ ờ với chúng, đang phấn với chả khích, và vào mùa này, các đàn voi chỉ loanh quanh mấy điểm nước, từ phía Nam hồ Mamoun đến Yata, và chắc hắn đi theo chúng khắp nơi, tay cầm khẩu cạc bin, đứng gác như bất kỳ tên mục đồng nào! Tôi biết rất rõ cái gì gặm nhấm bên trong hắn! Nhưng nếu hắn tự tưởng tượng ra rằng Chúa lòng lành sẽ chui ra khỏi hang của mình giống như bất kỳ con thú nào từ vùng trảng bụi chỉ để chứng tỏ là có ở đó và có quan tâm đến Quý Ngài, có lẽ lại còn vuốt tóc hắn nữa, nói với hắn “con yêu quý tội nghiệp của ta”, thì thằng cha rồ dại đến tận lỗ đít rồi, tôi nói với các người vậy đấy!

Ông dồn hết sức nhấn ga, vọt đi trong một luồng bụi phụt và Schölscher, đến để thẩm vấn ông về cuộc gặp của ông với Minna và Forsythe mà ông chính là người cuối cùng bắt gặp, dõi nhìn theo với ánh mắt thân tình cái khối con người ấy, với sức mạnh cơ thể chẳng đáng gì nếu đặt bên cạnh lòng tin hùng mạnh trú ngụ bên trong.

XXIX

Quay trở về Fort–Lamy, Schölscher đã gặp toàn quyền với tâm trạng đặc biệt hung nộ, chán ngán nhìn một tờ giấy đánh máy.

– Lệnh hành quân, ông nói. Quần thảo Oulé bằng quân đội, với trực thăng, và tất tật mọi thứ dẩm dít… Điều mà tôi không hiểu nổi là họ vẫn còn chịu khó thông báo với tôi. Chắc họ phải hiểm độc lắm…

– Ông có thể trì hoãn cuộc hành binh bao nhiêu lâu?

Toàn quyền xách mé nhìn ông.

– Tôi báo với anh, Schölscher, mặc dù không muốn tỏ ra là một người khó chịu, rằng yêu cầu của anh vẫn chưa được chấp nhận đâu đấy nhé. Chắc anh sẽ phải lui vài tuần nữa cái thời điểm rốt cuộc anh có thể rời xa hoàn toàn khỏi những sự vụ con người bé mọn tội nghiệp của chúng ta để mà đi dạo chơi giữa các vì sao. Lúc này, anh vẫn đang mang quân phục, và phục vụ mệnh lệnh, chứ không phải cho lòng Chúa nhân từ hay lòng nhân Ki–tô. Tôi thực sự bắt đầu có cảm giác nền Cộng hòa đã tạo ra các đội méhariste và các đồn trong sa mạc chỉ để cho phép các sĩ quan của chúng ta nhận nghi lễ khai trí thần bí… Cha de Foucauld rốt cuộc đã làm chúng ta phải trả một cái giá rất đắt trong chuyện liên quan đến các sĩ quan ưu tú. Thậm chí còn chẳng phải là một sự tuyển người mà bầu trời đã thực hiện tại các vùng heo hút Sahara nữa, mà là sự xúi bỏ công việc. Nếu tôi hiểu đúng, anh đang tìm cách tuyển mộ Morel cho đội quân bí mật của anh…

– Ông có thể nói với họ rằng khỏi động các kế hoạch tác chiến tại Oulé hai tuần trước khi mùa mưa đến thì thật là chẳng đúng lúc chút nào…

– Ở Paris, dường như người ta không mấy xúc động với những trận mưa nhiệt đới đâu. Có vẻ như là cái đó không thấm ướt đến… các Bộ. Tôi vừa phải tiếp một đặc phái viên tới đây để nói với tôi: Borrut đang làm những gì cần thiết…

– Và việc sử dụng quân đội tại vùng yên bình nhất châu Phi sẽ ngay lập tức khiến vụ việc mang một tính chất vốn dĩ nó không có…

– Tức là?

– Một tính chất chính trị, Schölscher đáp.

Toàn quyền bắt đầu thấy sốt ruột.

– Nghe này, anh bạn, anh hơi quá rồi đấy. Anh biết đài phát thanh Ả Rập rao giảng những gì về vụ việc. Anh biết chuyện gì đang xảy ra bên Trung Đông, tại Tunisie, Maroc, Algérie. Chính lúc này là thời điểm cái tay bị ám của anh chọn để tấn công và đốt phá các trang trại trong vùng núi Oulé, cùng một tên cực đoan theo đường hướng toàn Phi lừng danh – thế mà anh lại muốn chứng minh cho họ, bên Paris, là chẳng có chút chính trị nào? Tôi biết rằng trong cái thế giới rất… xa xôi, nơi anh đang sống, người ta chẳng mấy tin vào các sự vụ con người, nhưng tôi xin báo với anh rằng thế kỷ này đã chứng kiến thắng lợi của một học thuyết xâm nhập được vào phân nửa dân số toàn cầu và khẳng định chính xác rằng các sự vụ con người chẳng qua đều chỉ là các sự vụ chính trị…

– Đó không phải là lý do để củng cố ý kiến ấy, Schölscher nói.

– Cho tới lúc này, chúng ta đã không gặp nhiều may mắn cho lắm. Trí tưởng tượng của dân chúng đã bốc lửa vì câu chuyện về lũ voi, các tờ báo đã giúp chúng ta rất nhiều – nói ngắn gọn, người dân tin vào đó. Chính phủ thì lại chẳng tin lấy một giây. Nó im lặng, là bởi người ta không thể phủ nhận, mà không đặt một phiên bản khác vào để thế chỗ – và kẻ thù của chúng ta thì xoa tay hài lòng. Nhưng tôi có thể đảm bảo với anh rằng bên Paris người ta không tin lấy một lời trong các giải thích của tôi đâu. Người ta nghĩ rằng tôi đã tìm ra một trò mèo khéo léo và ngon ăn – điều này giải thích tại sao tôi vẫn còn tại chức. Anh hãy thử tưởng tượng mà xem, người ta cho là tôi thiện xảo vô cùng…

Ông thở dài và lắc đầu.

– Nhưng nếu có đọc vài tờ báo, anh cũng biết rằng ở đó người ta nói đến một trại huấn luyện bí mật của quân đội độc lập châu Phi, cái trại ấy hẳn là nằm ở vùng Oulé, và Waïtari là thủ lĩnh “quân du kích” – Người ta còn nói thêm rằng Morel chỉ là một điệp viên của Kominform²⁸, và lũ voi là một xảo thuật tuyên truyền đơn giản, giống cái trò tẩy chay thuốc lá ở Bắc Phi ấy. Anh và tôi, chúng ta biết điều đó là không đúng, nhưng anh và tôi, chúng ta nghĩ kiểu châu Phi, mà ở đó thì người ta lại nghĩ kiểu châu Âu, và khi sang châu Phi, họ mang theo đồ ăn… Xét cho cùng, gì nhỉ, Waïtari có tồn tại thật. Đúng, tôi biết, tôi có báo cáo của Herbier: dường như Waïtari đang ở Soudan. Tất tật những gì điều đó chứng tỏ, ấy là hắn sẽ lên đài phát thanh Ả Rập phát biểu, tổ chức các cuộc họp báo và giành phần có lợi cho mình, sử dụng thỏa thích cái tay Morel ngu độn đó cùng sở thích riêng của anh ta, và đưa vào câu chuyện ý nghĩa chính trị thích hợp với hắn… Mở ngoặc đơn, Herbier thật tốt bụng vì đã chỉ cho tôi thấy Waïtari và người của hắn đã vượt biên giới như thế nào, bằng con đường của đám buôn lậu, nhưng sẽ là tốt hơn nếu bắt chúng trên đường, khi mà ông ấy nắm được nhiều tin tức đến thế…

28. “Cơ quan thông tin cộng sản” bắt đầu hoạt động từ năm 1947, có thể coi là sự nối dài của “Komintern” (Quốc tế Cộng sản).

– Herbier có ba lính gác cho một vùng rộng hai trăm nghìn cây số vuông, Schölscher nói.

– Được rồi. Tất cả mọi người đều làm việc hết sức năng nổ. Thật là xúc động khi biết vậy. Tôi ngạc nhiên vì hằng ngày Paris không khen ngợi chúng ta…

Ông giơ một chiếc bút chì lên.

– Thêm một điều nữa: cứ như là vì tình cờ, đâu đâu trên đường đi của Waïtari, các bộ lạc Oulé cũng chộn rộn lên hết. Anh có biết. Tôi biết: năm nào vào thời điểm của tiệc tùng nhân dịp thành niên, thì cũng hao hao giống nhau hết… Nhưng chưa từng bao giờ chuyện đi xa đến vậy. Thiếu điều thì Herbier đã bị bọn họ ném đá…

Schölscher không nói gì. Toàn quyền cũng biết rõ như ông tại sao, năm nào vào thời điểm này, vùng Oulé cũng chộn rộn lên, như ông vừa nói. Vào quãng giữa mùa khô, các đàn thú bắt đầu chuyến di cư theo mùa của chúng về các điểm thường trực có nước. Các đàn voi sẽ đi sát qua các ngôi làng, và trong ánh mắt tỏ ra xem thường bộ lạc mê săn bắn nhất trên toàn cõi Trung Phi. Ba phần tư các truyền thống của Oulé liên quan đến chiến trận hoặc săn bắn, thế nhưng một thứ thì đã trở nên bất khả, còn thứ kia, ít nhiều bị cấm, hoặc giả bị hạn chế bởi những quy định hành chính nghiêm ngặt. Mỗi kỳ kinh lý, toàn quyền lại nhận được những bản kiến nghị viết bằng một thứ ngôn ngữ trang trọng và gây xúc động, xin thuốc súng và súng săn, xin được phép tự do kiếm thịt voi đi qua ngay trước mặt họ. Ông cũng nhận được những lời phản đối trước các vụ tịch thu ngà voi lấy từ những con voi bị bắn hạ vì chúng đã giẫm đạp các cánh đồng trồng bí – thế nhưng, nếu không có những vụ tịch thu này, việc săn voi bằng đủ mọi phương cách, trong đó có cả dùng lửa, được thực hiện lén lút trên một phạm vi đáng kể, hẳn sẽ nhanh chóng dẫn đến sự biến mất của các đàn voi. Khi số lượng voi vào thời điểm di cư theo mùa lên đến mức đặc biệt khiêu khích, người Oulé phát điên và đôi khi nhảy xổ vào các nhà quản lý hoặc cầm giáo lao vào những con thú khổng lồ, theo cách thức của tổ tiên họ. Mồi nhử của thịt làm họ ngây ngất và họ không thể cưỡng lại tiếng gọi trong dòng máu. Nhưng điều quan trọng hơn cả nằm ở chỗ trong mọi nghi lễ ma thuật, tinh hoàn voi đều đóng một vai trò cốt tử và đám thanh niên mang được chiến lợi phẩm ấy về sẽ được nhận vào ngồi cùng hàng với những người đàn ông trong các hội đồng bộ lạc. Bởi thế hằng năm, vào thời điểm lễ thành niên, họ phải gánh chịu một cảm giác thiếu sức mạnh đàn ông rất mạnh mẽ đôi khi gây ra những con tuyệt vọng đích thực hoặc bệnh điên tập thể. Đúng là năm nay, sự lệch lạc đặc biệt nghiêm trọng.

– Tôi biết, toàn quyền mệt mỏi nói, Schölscher khỏi cần nói gì. Tôi biết rất rõ…

Ông khoát tay ra phía cửa.

– Nhưng anh thử giải thích điều này với họ đi mà xem. Hãy thử giải thích với họ rằng người Oulé đã không lên đường chinh phục nền độc lập chính trị, quốc gia của họ, mà là hạt cà voi. Thủ đi… Rồi báo lại tin tức cho tôi.

Cửa mở và đại tá Borrut bước vào cùng người khách, một thanh niên hết sức tự tin, vận một bộ com lê flanen, như để cho thấy anh ta quá bận không kịp thay sang một bộ trang phục nhiệt đới. Anh ta cầm trên tay cặp kính mát. Toàn quyền đứng dậy và giới thiệu mọi người. Người khách tấn công ngay tắp lự:

– Tôi đã nói với đại tá là nếu các trận mưa sẽ bắt đầu trong sáu tuần nữa, thì lại càng có thêm lý do để tổ chức tác chiến cảnh sát ngay lập tức. Nếu sáu tuần là chưa đủ để bắt một nhúm khủng bố, thì nó cũng sẽ rất đủ để ngăn chặn vụ việc lan rộng và có lẽ lan sang các bộ lạc lân cận…

– Các bộ lạc không liên quan gì đâu, toàn quyền nói. Về phần dân chúng, sự bình yên tuyệt đối nhất đang ngự trị khắp vùng. Đó là một vụ việc chẳng khiến họ quan tâm. Anh có thể nói chuyện với họ, thẩm vấn họ. Đối với họ, đây là một vụ việc giữa đám da trắng với nhau. Cho đến tận lúc này sở dĩ Morel còn chưa bị bắt thì không phải bởi hắn được các bộ lạc ủng hộ, mà ngược lại, vì các bộ lạc không quan tâm đến câu chuyện. Đối với họ, đây là một việc chẳng hề hấn gì đến họ. Lẽ dĩ nhiên, lồng ghép vào đó có một vụ khuấy động chính trị: của Waïtari. Vả lại tôi từng là người đầu tiên đề nghị tăng cường cảnh sát. Nhưng không phải là một nghìn năm trăm con người với xe xích, trực thăng và đại bác. Hai mươi tiểu đội bố trí khôn ngoan tại các ngôi làng Oulé là đã đủ lắm rồi.

– Bên Đông Dương cũng thế, người ta đã không muốn thiết lập các phương tiện đầy đủ ngay từ đầu… Món chính trị theo những liều lượng nhỏ đã dẫn đến thảm họa.

Toàn quyền cố tỏ ra dễ chịu.

– Thưa anh, ông nói, anh có tin hay không thì tùy, và tôi xin thú nhận là thật khó tin, nhưng trong vùng núi Oulé có một người thực sự nghĩ cần phải bảo vệ lũ voi châu Phi trước đám thợ săn. Hắn có ở bên cạnh một nhà tự nhiên học người Đan Mạch, người cách đây bốn mươi năm từng bị nhốt tù tại đất nước của ông ta vì đã dẫn dắt sinh viên của mình tấn công trụ sở nghiệp đoàn thợ săn cá voi, để phản đối việc tận diệt cá voi tại Biển Bắc. Kể từ bấy, ông ta đã can dự vào mọi cuộc tranh đấu sinh thái. Ngay khi nào có chuyện bảo vệ tự nhiên là lại thấy có mặt ông ta trong đám loạn đả. Hai kẻ đó, thêm sự giúp sức của vài kẻ mất cân bằng khác, đã làm bị thương ba hoặc bốn thợ săn và đốt vài nhà kho ngà voi cùng đôi ba đồn điền. Tôi không giảm nhẹ hoạt động tội ác của chúng đâu. Nhưng chúng ta ở xa Đông Dương. Tôi xin nhắc lại: có, hoặc từng có – bởi vì dường như chúng đã vượt biên giới Soudan – những kẻ quấy rối chính trị trong số đó, bọn này tìm cách lợi dụng một tia lửa dẫu có là gì để thổi thêm vào, hy vọng ngọn lửa sẽ bùng lên… Tôi không hề chối điều này. Waïtari có trong số đó và tôi tin hắn sẽ làm mọi thứ gì có thể để thu nhặt lợi ích… Hắn từng là đảng viên một đảng chính trị của chúng ta – cùng đảng với bộ trưởng của anh, tôi nghĩ thế – ít nhất là hồi đầu. Các tham vọng của hắn không mấy ăn nhập với chế độ nghị viện… Hắn mơ đến một sự thống trị, một quyền lực, nói ngắn gọn là một cuộc thuộc địa hóa mà nếu đặt bên cạnh thì cuộc thuộc địa hóa của chúng ta chỉ là truyện cổ tích hiền lành – và có Chúa mới biết được là tình hình có điểm gì bất lợi hay không… có thêm một kẻ buôn vũ khí, một tên thường phạm bị kết án, một kẻ đơn thuần là ưa phiêu lưu – gần đây nhất hắn phục vụ cho Huynh Đệ đạo Hồi, chỉ bởi vì làm thế thì nhận được tiền lương. Một hoặc hai lính đánh thuê, được tuyển từ những kẻ đào ngũ lặn xuống biển khi những con tàu của chúng ta đi qua kênh Suez. Báo chí đã làm cho vụ việc mang một tầm quan trọng không cân xứng với thực tế…

– Có một phụ nữ, phải không? Và một người Mỹ? Họ đã lặng lẽ rời khỏi Fort–Lamy để gia nhập với chúng, nếu tôi nhớ không nhầm, ngay mới gần đây?

– Đúng. Họ đã đi từ chỗ tôi. Nhưng sẽ thực sự là vô ích nếu nhìn thấy trong điều này thứ gì đó liên quan tới chính trị… Báo chí đã tạo ra quanh vụ việc một sự ồn ào rốt cuộc bóp méo hết cả ý nghĩa. Và trong tình trạng lòng ghét người mà con người rơi vào, đặc biệt là sau những khám phá khoa học tuyệt diệu của họ vốn gia tăng bởi sự đối đầu đáng ngưỡng mộ giữa người Mỹ và người Nga – hoặc giả có lẽ là dưới tác động của thân phận con người nói chung – câu chuyện về lũ voi này đối với nhiều người đã trở thành một dịp tuyệt vời để tự thể hiện… Chúng tôi đã thấy vài trong số những người thể hiện ấy đến Fort–Lamy, mà khởi đầu là giáo sư Ostrach…

Thanh niên giơ tay lên…

– Thưa ngài Toàn quyền, ngay từ đầu ông đã biết trình bày vụ việc này với báo chí một cách rất khéo léo… sự khéo léo mà tất cả chúng tôi đều lấy làm ngưỡng mộ. Nhưng ý tưởng cái tay Morel này có thể chỉ chăm chăm quan tâm đến những điều tuyệt diệu của tự nhiên thật… nói thế nào nhỉ?… hơi có phần ngây thơ. Chúng tôi biết hắn là ai và hắn từ đâu đến. Chẳng phải ngẫu nhiên khi hắn từng có hoạt động tích cực trong Kháng chiến, hắn đã trải qua hai năm trong trại tập trung bên Đức và ý tưởng hắn có thể là gì khác chứ không phải một kẻ quấy rối chính trị chuyên nghiệp nhận tiền của người Liên Xô với chúng tôi thật quái đản. Thêm một lần nữa: chúng tôi hiểu các lý do đã thúc đẩy ông đưa ra phiên bản này… nhưng sẽ thật nguy hiểm khi tự tạo ảo tưởng về điều đó: cần phải phân biệt thật rõ tiếng chuông kia từ đâu đến. Vấn đề là chúng ta không được mắc lừa chính bản thân mình.

Toàn quyền tỏ ra vô cùng ngán ngẩm. Ông liếc sang Schölscher một ánh mắt đen tối, như thể muốn nói: “Anh thấy chưa, tôi đã nói rồi mà: tất cả bọn họ đều mang theo đồ ăn.” Ngay cả khi người Kikuyu bên Kenya, bị đánh cắp từ các vị thần châu Phi của họ, tự an ủi bằng các nghi lễ ma thuật trong đó tinh dịch đàn ông và óc trẻ con là các thành phần cốt yếu, thì người ta vẫn chỉ nhìn thấy ở đó nỗi tức tối mang tính chính trị của một dân tộc đòi lại các truyền thống thiêng liêng từ phương Tây. Ông cúi đầu xuống để che giấu một nụ cười châm biếm có nguy cơ sẻ bị người khách diễn giải sai. Anh ta vẫn tiếp tục bình thản nói với những kính cẩn cần phải có, từ phía một tùy viên đơn thuần của văn phòng bộ, với một công chức cấp cao, nhưng cũng với một sự khăng khăng rõ ràng gợi ý về một ý kiến đinh ninh, mà không chỉ là ý kiến riêng của anh ta.

– Các yếu tố của vụ việc này đã quá rõ và đi theo cùng một hướng đến nỗi chúng ta gần như không thể giấu khỏi sự quan tâm của công chúng – vả lại chúng ta cũng không hề có ý định làm như thế… Ông có một mạng lưới lái buôn vũ khí, đại diện bởi cái kẻ mà ông đã nhắc. Ông có một người Mỹ bị đuổi khỏi quân đội của đất nước ông ta, ông ta từng phục vụ cho Trung Quốc đỏ bên Triều Tiên, và ở đây chỉ tiếp tục việc đó mà thôi. Ông có một cô gái người Đức, hẳn là tình nhân một sĩ quan Nga tại Berlin và biến mất vào vùng trảng bụi với một chiếc xe jeep chất đầy vũ khí đạn dược… Cuối cùng, các ông có cựu dân biểu người Oulé, với các ý kiến, tuyên xưng và tuyên bố, chúng cũng thế, đã lừng danh… Ở đây tôi không nói lên một ý kiến của riêng tôi, nhưng tôi phải nói rằng người phụ nữ đó đánh lừa được sự theo dõi của cảnh sát với một sự dễ dàng…

Anh ta ngừng lời.

– Có sự theo dõi nào đâu, Schölscher nói. Chẳng có lý do nào để giám sát cô ta.

– Trước khi rời Paris, chúng tôi đã nhận được điện khẩn của ông về vụ nổi loạn của vùng Oulé…

– Không có chuyện nổi loạn, toàn quyền đáp. Nếu anh từng đọc bức điện mà tôi gửi vào cùng thời gian hồi năm ngoái – chẳng bao giờ người ta xem kỹ hồ sơ hết cả – hẳn anh đã thấy một ghi nhận về các biểu hiện giống hệt, và cũng được thông báo từ trước. Các làng Oulé nằm trên đường di cư theo mùa của voi về phía các điểm nước. Vào mùa khô, ở đó tập hợp những đàn lớn nhất châu Phi. Cách đây vài năm, tôi đã chứng kiến voi phá phách loạn xạ suốt nhiều tiếng đồng hồ quanh ngôi làng chúng tôi đang ở, bất lực mặc dù có vũ khí, chuẩn bị tinh thần bất kỳ lúc nào cũng có thể bị giẫm nát bét cùng những túp lều. Đó là trong đợt hạn hán năm bốn mươi bảy. Năm nay, chúng ta có một con hạn hán có vẻ ít nhất cũng ngang bằng: trong vùng Gomon, người ta bắt đầu tìm thấy tại các ngôi làng những con thú gãy xương sống dưới đáy giếng… Đây là mùa mà, trước khi có thuộc địa hóa, thanh niên Oulé cầm giáo lên đường sau một buổi lễ thành niên theo huyền thống và những ai trở về với bộ tinh hoàn của một con voi được tuyên xưng là đàn ông và có quyền lấy vợ. Chúng ta đã xóa sạch toàn bộ những thứ ấy để bảo vệ voi và để bảo vệ người Oulé. Cứ ba thằng bé thì một thằng mất mạng trong các cuộc vật lộn ấy. Kết quả là thanh niên Oulé chẳng bao giờ được tuyên xưng là đàn ông nữa, theo cách thức của tổ tiên họ. Họ vẫn lấy vợ, tất nhiên rồi, nhưng ở họ lúc nào cũng bị thiếu mất điều gì đó, và nếu mà dễ xóa bỏ một truyền thống ma thuật, thì lại rất khó bù đắp những trống rỗng kỳ lạ mà nó để lại trong cái mà người ta gọi là đầu óc nguyên thủy… và tôi gọi là tâm hồn con người. Kết quả là, mỗi mùa, khi những đàn thú đi qua, người Oulé lại phát điên và thể hiện nỗi tức giận của họ theo những cách mà họ có thể: năm nay, chuyện xảy ra dữ dội hơn những năm đã qua…

– Có lẽ sẽ là đơn giản hơn nếu cho phép họ săn voi một hoặc hai tháng mỗi năm. Tôi sẽ nói chuyện này ở Paris.

– Chúng ta bị ràng buộc vào những thỏa thuận quốc tế về vấn đề này, toàn quyền nói, giọng khá xẵng.

– Chuyện này có thể dàn xếp. Tốt hơn hết là nói một chút các quy định, còn hơn năm nào cũng phải chứng kiến lặp lại những vụ lộn xộn lẽ dĩ nhiên là bị khai thác ở nước ngoài theo hướng mà ông cũng đã biết…

Vào thời điểm ấy Schölscher không thể ngăn một tiếng rên bực dọc gần như là dữ tợn. Việc hành động của Morel dẫn tới một sự nới lỏng còn lớn hơn các luật lệ hiện hành và nổi tiếng là không đủ nhằm bảo vệ động vật châu Phi, đến đây nữa là thật sự đầy đủ rồi. Đến tận giờ, sau tất tật những tháng đã trôi qua, ông vẫn không thể tự ngăn mình mỉm cười trước kỷ niệm đó.

– Viên chức Herbier đã gặp cô cách Gola ba mươi cây số về phía Nam, giữa một đám người Oulé vừa đốt một trung tâm phòng bệnh cơ động. Ở đây có một điều mà tôi không hiểu nổi: họ hú hét đòi quyền tự do săn voi, đến chừng nào mà họ thích. Thế nhưng trong báo cáo của mình Herbier đã nói rằng không thể bàn cãi việc Morel cầm đầu bọn họ, rằng những người da đen này tung hô anh ta và có vẻ anh ta nhất trí với họ…

Phải, Minna còn nhớ rất rõ, vì đó là lần đầu tiên cô thấy anh xuôi lơ hoàn toàn. Waïtari và Habib đã rời họ hai tuần trước để sang Soudan, đi cùng hai lái buôn biết các điểm vượt biên giới, và những người mang vác chuyển de Vries hấp hối đi trên cáng. Trên đường, từng chặng, Waïtari đã tổ chức tại các làng những cuộc hội họp công chúng đích thực, giải thích cho các bộ lạc rằng họ phải nổi dậy để giành được sự thỏa mãn cho những đòi hỏi chính đáng của họ. Hắn nói với họ về Morel, người sẽ mang lại “tự do” cho họ, tự do ấy chủ yếu đồng nghĩa với quyền săn bắn đến bao nhiêu mà họ thích và qua đó kiếm tất tật thịt mà họ mong muốn. Kết quả là, mỗi khi Morel xuất hiện tại một ngôi làng Oulé, đám thanh niên nhảy múa đi theo anh và hoan hô anh, mặc cho những lời khuyên phải thận trọng của người già, vốn hoài nghi hơn nhiều trước những lời hứa dẫu cho nội dung và nguồn gốc của chúng có là như thế nào. Không thể làm họ bình tĩnh lại cho nổi. Đó là mùa lễ thành niên và họ say rượu cọ, cộng thêm lại hốt hoảng vì những tiếng loạt soạt từ vùng trảng bụi vang lên xung quanh họ và vì nhìn thấy những đàn thú chạy trốn hạn hán trong một cuộc di tản về phía hồ Kuru. Morel đã không hiểu ngay ra sự hiểu nhầm, anh quay sang Peer Qvist và nói với ông, vẻ sung sướng:

– Tôi nghĩ họ đã bắt đầu bước ra khởi sự thờ ơ dành cho chúng ta rồi đấy.

Khi đó họ vừa rời làng Ldini, vì một chiếc trực thăng đã tới quần thảo mãi phía trên đầu, nhiều lần liền, và họ leo về phía một trong hai cái hang mà họ đã sửa soạn sẵn trên dãy đồi, và từ đó Morel sẽ phát động “commando” lừng danh tại Sionville, nó sẽ gây ồn ào khủng khiếp. Ông già Đan Mạch thì không tỏ ra bị thuyết phục, ông chăm chú lắng nghe tiếng hoan hô của đám thanh niên vây quanh họ mà nhảy múa. Cặp mắt nhạt màu nhỏ xíu trông giống viên nước đá của ông, nơi như thể phản chiếu một sự thiếu vắng ảo tưởng hoàn toàn, quan sát cảnh tượng vẻ chú tâm. Cạnh ông, Johnny Forsythe, một chiếc khăn phu la chấm bi màu đỏ buộc quanh cổ, không mặc gì bên dưới chiếc bu dông phi công còn mang những dấu vết rành rành của mấy cái lon bị giật, mọi vệt tàn nhang nhảy loạn xạ trên khuôn mặt, cười và chào vòng quanh, giơ hai bàn tay chắp lại lên như một võ sĩ quyền Anh chiến thắng, trong lúc lũ ngựa hoảng sợ xô vào nhau trong làn bụi và rung hàm thiếc.

– Thế là, Forsythe nói, cuối cùng tôi đã trở nên nổi tiếng rồi, cũng chẳng sớm mấy. Tôi chưa từng gây ra được một sự chú ý lớn đến thế này từ khi rời Triều Tiên về… Hoặc là tôi nhầm lẫn lớn, hoặc tôi là gentleman miền Nam đầu tiên được người châu Phi hoan nghênh cỡ này đấy. Họ hát gì thế?

Peer Qvist không đáp, sau khi ném sang Morel một ánh mắt kỳ khôi và sắc nhọn, thúc ngựa tiến lên phía trước. Minna nhận ra thoạt tiên Morel lắng nghe với vẻ sung sướng, nhưng nhanh chóng tỏ ra xuôi lơ, cái nhìn đăm đăm hướng về phía trước, khuôn mặt đăm chiêu. Mãi đến lúc ra khỏi làng, ông già Đan Mạch mới dịch lại cho cô nghe những gì đám thanh niên hát, miệng ngắt nhịp:

Bọn ta sẽ giết con voi lớn

Bọn ta sẽ ăn thịt con voi lớn

Bọn ta sẽ vào trong bụng nó

Ăn tim gan nó

Bọn ta sẽ không bao giờ bị đói

Chừng nào còn những ngọn đồi Oulé

Và lũ voi để giết.

Johnny Forsythe cười dữ đến nỗi suýt ngã khỏi lưng ngựa.

– Đó chính là một bài ca về tự do, hoặc là tôi chẳng hiểu gì hết cả, ông nói.

Cô nghĩ Morel sắp nhảy xổ vào ông đến nơi. Trong một khoảnh khắc, cô thực sự thấy anh đúng như người ta vẫn cố miêu tả, kẻ hằn học, người mắc chứng amok, ràng nghiến chặt, cặp mắt đầy thù hận, các cơ căng ra trên mặt siết lại giống một nắm đấm.

– Im đi, Johnny. Chắc là phải dễ chịu lắm khi ngụp nhào vào sự vô sỉ và muốn nhúng đắm sự xuẩn ngốc của mình vào một viễn cảnh đầy tính an ủi về sự xuẩn ngốc chung, như thế còn dễ hơn là kiếm rượu whisky, lại còn rẻ hơn. Những người kia vẫn vậy thì cùng là vì họ đã bị cấm đi săn, nhưng lại chẳng được cho cái gì để thay thế. Khi nhìn họ ngồi suốt cả ngày trước cửa lều của họ, ta nói rằng họ lười biếng và chẳng biết làm gì. Khi người ta cắt những con người khỏi quá khứ của họ mà không cho họ cái gì để thay thế, họ sẽ sống ngoảnh mặt về quá khứ ấy… Và tôi muốn làm điều gì đó cho anh, cậu bé ạ…

Lần đầu tiên kể từ khi cô biết anh, giọng anh chợt mang những âm sắc hung dữ.

– Có lẽ điều đó sẽ làm anh thấy nhẹ nhõm. Bởi vì anh đã lết bụng bên Triều Tiên, anh tự coi mình là một tiêu bản có sức đại diện cho nhân loại. Lẽ dĩ nhiên như thế thì cũng khá là thảm khốc. Nhưng tôi sẽ làm yên lòng anh một chút. Quả thật là còn có một khả năng khác nữa, có lẽ ông không có tính đại diện một tí nào, có lẽ anh là một thằng khốn ngoại hạng, và những gì anh đã làm chẳng hề cho thấy có gì chống lại những người khác, hay thậm chí cả những gì người ta từng làm với anh cũng thế nốt, và con người có liên quan đâu. Có lẽ con người chẳng bao giờ liên quan, dẫu cho có chuyện gì xảy ra, dẫu cho người ta có làm gì nhân danh họ. Trong trường hợp ấy, hẳn sẽ chẳng có gì để mà phải làm rộn lên. Tôi chắc rằng đó là một lập luận mang tính an ủi, nó sẽ làm anh thấy thoải mái. Thậm chí có lẽ nó sẽ giúp anh tránh được cái nỗ lực say xỉn tối ngày như anh đang làm…

Forsythe nhìn anh một giây với một biểu hiện rất giống tình trìu mến. Rồi ông cúi người, với lấy chai whisky trong túi xắc cốt treo trên yên ngựa và lẳng cho Morel:

– Bắt lấy này, ông kêu lên đầy thân tình. Anh đang cần nó hơn tôi đấy.

Morel giơ tay bắt lấy cái chai, ném nó vào một tảng đá vỡ tan.

– Mẹ kiếp, Johnny Forsythe nói. Đấy là chai cuối cùng của tôi…

Trên toàn chặng từ Mato đến Valé họ được đón tiếp nồng nhiệt tại các làng Oulé mà họ ghé qua. Ở Valé, họ được vây quanh trong vòng hai mươi phút bởi một đám đông nhảy múa và hú hét, với tiếng kêu kamoun, voi, vang vọng âm sắc vang dội chiến thắng: vài thanh niên trong nhóm còn là người từ làng bên sang, nơi họ đã tham gia cuộc cướp trạm y tế dự phòng dựng trong vùng sau khi nổ ra một trận dịch viêm não, họ đã dần nhừ tử các y sĩ rồi châm lửa đốt kho thuốc. Họ chạy theo trên đường mòn, đôi khi vượt lên trước, ở trạng thái kích động cao độ, hát và xô đẩy lẫn nhau. Nhưng đến làng tiếp theo thì Morel và các bạn được đón tiếp bởi sự im lặng. Các túp lều dường như hoàn toàn trống không và bị bỏ hoang. Chỉ những con chó vàng sủa toáng, và lũ trẻ con bụng ỏng nhìn họ đi qua, đứng ở lối vào các lều mái chóp đầu tiên dựng quanh rừng. Ngựa của họ mới bước vào làng thì họ đã nhìn thấy tiến về phía mình, từ phía đối diện, một người đàn ông như thể đã đợi sẵn họ tại cái nơi trống hoang này. Đó là một người da trắng tay cầm chắc một khẩu cạc bin, hộ tống bởi hai người lính da đen, mỗi người mang một cây súng trường. Đó là viên chức cai trị Herbier, đang kỳ kinh lý thanh tra trong vùng; từ lâu nay ông đã biết tâm trạng người Oulé vào thời điểm các buổi lễ truyền thống và đã được các y sĩ của trạm dự phòng chạy thoát, bị đánh đập, hoảng sợ nhưng an toàn, báo tin về các hành động mất trật tự. Herbier đã ngay lập tức lao đến Gola, cùng “đội quân”: hai anh lính người Massa đã ở cùng ông từ ba năm. Khi ông nhìn thấy đám kỵ sĩ tiến vào làng, theo sau là lũ thanh niên lử cò bợ bởi một cuốc đi bộ hai mươi cây số, nhưng vẫn còn đủ sức để huơ cao những ngọn giáo và thỉnh thoảng hú hét nhảy nhót, ông giương súng lên và tiến tới trước họ, qua ngôi làng vắng tanh, ngón tay đặt sẵn lên cò, nòng chĩa về phía họ. Hai người Massa đi theo sau ông, hoàn toàn không có biểu cảm, khẩu súng trường cầm trên tay. Korotoro, với một cái nhăn mặt đặc biệt vui sướng, đã đưa ông viên chức vào tầm ngắm trong khi ông bước về phía họ, và ở yên trong tư thế ấy, với Herbier trong tầm ngắm, suốt khoảng thời gian họ ở đó. Với hàng ria bàn chải, cái bụng tròn nho nhỏ, Herbier chẳng có cả ngoại hình lẫn dáng điệu thích hợp cho công việc, nhưng thật khó mà không ngưỡng mộ sự táo gan của ông. Vài tiếng hét đe dọa vang lên từ đám thanh niên, nhưng chúng mau chóng im bặt và trốn vào đằng sau lũ ngựa.

– Tôi hy vọng anh không có chút ảo tưởng nào về những gì đang đợi anh. Morel, ông viên chức cất lời. Tôi cũng hình dung là anh mặc kệ điều đó. Khi nào chơi trò ngu, người ta đều chắc chắn mình sẽ chiến thắng. Anh sẽ chiến thắng. Anh sẽ nhận được viên đạn găm vào người, tôi nói trước với anh đấy.

– Thôi nào. Morel đáp, hình như da được làm ra cho điều đó mà, không đúng à?

– Nếu không có một vợ bốn con, Herbier nói, ngay lúc này hẳn tôi đã bóp cò và chuyện thế là sẽ kết thúc. Khi ấy tôi sẽ rất hạnh phúc, biết rằng tôi đã thực sự làm được một điều gì đó cho châu Phi. Nhưng tôi có con. Thế nên tôi buộc phải tự hạn chế mình.

– Tất tật chúng ta đều vậy hết. Morel mỉm cười. Ông đã nhầm khi làm rộn lên. Cả tôi cũng buộc lòng phải tự hạn chế mình. Tôi tự hạn chế mình vào việc bảo vệ voi… Tôi là người khiêm tốn.

– Và anh là một thằng hèn, Herbier nói. Anh lợi dụng hoàn cảnh. Anh biết chúng tôi không muốn dùng vũ lực để khỏi làm cho thế giới nghĩ rằng có một cuộc nổi loạn chính trị diễn ra ở vùng Oulé và chúng tôi đang đàn áp… Tôi hình dung anh được trả tiền để khiến người ta tưởng như vậy. Thoạt đầu, tôi cứ nghĩ là anh chân thành. Giờ thì tôi tin Cairo giật dây anh, hoặc có lẽ còn từ xa hơn nữa.

– Các ông không cần phải sử dụng vũ lực đâu. Morel đáp, đầy vẻ thân tình. Tôi sẵn sàng đầu hàng. Các ông biết điều kiện của tôi rồi còn gì. Chỉ cần cấm săn voi dưới mọi hình thức và thực hiện mọi biện pháp cần thiết để bảo vệ động vật châu Phi. Khi đó tôi sẽ sẵn sàng để cho mình bị xét xử. Mặt khác, tôi cũng thách các ông tìm ra được một tòa án Pháp nào kết án tôi đấy…

Herbier phá lên cười. Có lẽ đó không phải là một tiếng cười thành công mỹ mãn, nhưng ông đã cố hết sức. Rồi, ngay lập tức, khuôn mặt ông lại trở nên giận dữ như trước. Ông chỉ tay về phía đám thanh niên Gola.

– Anh biết chúng đòi gì không? Nào, hỏi chúng đi. Bảo chúng nói đi. Nào, tôi bảo anh rồi đấy, làm đi!

Ông hét lên vài từ bằng tiếng Oulé với đám thanh niên. Trong một lúc, họ vẫn náu mình đằng sau lũ ngựa, rồi có tiếng họ bàn thảo với nhau. Cuối cùng, một trong số họ tiến về phía Morel. Anh ta chắc chưa tròn hai mươi tuổi. Đầu cạo trọc, thân hình loáng mồ hôi và xám lại vì bụi, anh ta đứng trước mật Morel và bắt đầu nói liến thoắng, nện cây lao xuống mặt đất. Khi đã nói rồi, cảm thấy mình được lắng nghe, anh ta bắt đầu ngây ngất vì sự chú ý mình đang được hưởng và thậm chí, bằng bàn chân trần, anh ta còn đá vung một nắm bụi về phía ông viên chức. Herbier ủ rũ nghe anh ta nói, khẩu cạc bin cầm trên tay, không nhúc nhích. Đôi khi ông liếc nhanh về phía Morel, như để chắc là anh có hiểu. Anh thanh niên Oulé nói rằng từ nhiều năm rồi anh ta và người của mình đã cố giành lấy công lý, nhưng giờ đây nhờ Ubaba–Giva, nhờ Waïtari, họ sẽ có được những gì họ có quyền. Người Pháp đã ngăn họ tự do săn voi và giáng xuống những đòn trừng phạt nặng nề đối với những ai tấn công các đàn voi. Các ông cai trị không cho họ đủ thuốc súng, họ buộc phải tự đổ khuôn đạn riêng và khi nào giết được một con voi giẫm đạp cánh đồng của họ, tức thì họ bị tịch thu mất cặp ngà. Như vậy là không công bằng. Anh ta và người của mình là những thợ săn lớn, không một bộ lạc nào khác, kể cả người Wango, kể cả người Sara, sánh ngang được với họ, nhưng chính phủ lại bắt họ phải héo hon tại các ngôi làng của họ như lũ đàn bà và họ bị cấm đọ sức với lũ voi. Họ phải khoanh tay đứng nhìn, trong khi đám ăn cướp Kreich bình thản từ bên Soudan tràn sang giết bao nhiêu voi mà chúng muốn và đi khỏi cùng những cặp ngà và thịt, lên giọng chế giễu người Oulé – mà có ai nói gì chúng đâu. Các thanh niên Oulé không thể chứng tỏ mình là đàn ông được nữa. Vào các buổi lễ thành niên, họ buộc phải hài lòng với tinh hoàn của trâu, trước nỗi nhục nhã lớn lao của tổ tiên đã chết của họ, điều này giải thích tại sao trong bộ lạc lại có ít trẻ con được sinh ra đến thế, và tại sao trong số lũ trẻ sơ sinh lại có nhiều con gái hơn con trai. Sớm thôi thậm chí sẽ chẳng còn vùng Oulé nữa, bởi vì tất cả mọi người đều biết rằng những ngọn đồi Oulé là các đàn voi bị các thợ săn Oulé giết và trên đó cỏ đã mọc lên. Anh ta nói nhát gừng, đầy nhịp điệu; cuối cùng, một bài ca đích thực cất lên từ môi anh ta, cơn giận của anh ta đã rơi rụng như thể anh ta đã làm nó hoàn toàn kiệt sức, để nhường chỗ cho sự trang trọng lúc anh ta nhắc đến sự ra đời của các ngọn đồi Oulé. Sớm thôi, anh ta kết luận, tay lại chỉ vào Morel, người của chúng tôi sẽ lại có thể làm vui lòng linh hồn tổ tiên bằng cách thêm vào những ngọn đồi Oulé nhiều ngọn đồi khác, chúng sẽ trải rộng mãi tới tận chân trời trên dấu vết những con voi bị hạ. Anh ta đã hoàn toàn quên mất con giận của mình và cất giọng như trong một lời tuyên bố trang nghiêm, khuôn mặt trịnh trọng: thật khó mà từ chối tin rằng vùng Oulé đã được sinh ra như vậy và Morel phải lắc đầu để không bị thôi miên: ở đây lại có thêm một nhà hùng biện bình dân đang tập dượt.

– Thế đấy, Herbier sung sướng nói, anh đã có đủ thông tin chưa?

– Tôi được thông tin về tất tật chuyện này từ nhiều năm rồi. Morel đáp. Tôi không phải người phân biệt chủng tộc, thế nên tôi chưa bao giờ tin có sự khác biệt cốt yếu nào giữa người da đen và người da trắng. Nhưng đó không phải là một lý do để nản chí… Còn giờ đây, thưa ông bố bé nhỏ, ông hãy tránh đường ra, hoặc chúng tôi sẽ giẫm lên ông đấy…

Họ thúc ngựa tiến lên, để lại ông viên chức một mình với hai người Massa của ông trong khu làng trông như đã chết. Nhưng tối hôm ấy. Morel đã tìm lại được sự vui vẻ và lòng tin của mình và, vì anh đã dừng chân tại lối vào khu rừng tre và các ngọn đồi màu xám của vùng Oulé trải mãi đến vô tận dưới chân anh, ngắm nhìn đàn thú khổng lồ hóa đá đôi khi lại bắt đầu sống và nhúc nhích, anh tiến lại gần Minna và, hai chân giạng ra, cặp mắt nhìn chăm chú vào điếu thuốc lá mà anh vừa mỉm cười vừa quấn, anh nói với cô, cùng một sự khoái trá lộ liễu về mọi thứ họ nhìn thấy, thỉnh thoảng lấy tay chỉ vào phong cảnh nơi dường như chưa có gì bị thiếu đi. Trong giọng nói của anh có dấu tích của sự thỏa mãn và gần như của thói phô trương và người ta cảm thấy anh thực sự trông đợi vào “tài khéo” của mình để đạt được mục đích.

– Em cũng hiểu đấy, nếu chỉ đơn giản là anh nói với họ rằng họ rất đáng ghê tởm, rằng đã đến lúc phải thay đổi rồi, phải biết tôn trọng cuộc sống, rốt cuộc phải thống nhất về điều đó, phải gìn giữ một khoảng lề con người nơi có chỗ cho cả tất tật lũ voi, thì hẳn bọn họ sẽ chẳng thấy hề hấn gì lắm đâu. Bọn họ sẽ chỉ nhún vai và nói rằng anh là một kẻ hâm dở, một thằng bị kích động, một tay nhân đạo kêu be be không ngớt. Thế nên, cần phải biết ma lanh. Vậy nên tại sao anh lại muốn làm cho họ tin rằng lũ voi chỉ là một cái cớ, một đòn ngụy trang, và đằng sau đó còn có một lý do liên quan đến chinh trị, nó nhắm thẳng vào bọn họ. Thế là ở đây, chẳng có gì phải nghi ngờ nữa, bọn họ sẽ có cơ tỉnh ngộ, hoảng hốt, làm điều gì đó, coi anh là nghiêm túc. Thế nhưng điều còn khôn khéo hơn nữa, ma mãnh hơn nữa, dĩ nhiên là vứt bỏ đi cái cớ của chúng ta, tức là cấm săn voi hoàn toàn. Đó là việc họ sẽ làm tại hội nghị mới bên Congo. Và đó là tất tật những gì anh đòi hỏi. Phần còn lại…

Anh khoát tay.

– Mọi thứ đều cần một khởi đầu…

… Và cha Fargue, đã bỏ hàng tuần trời dọc ngang vùng đồi Oulé tìm kiếm kẻ thiếu lòng tin cứ muốn biến con người thành kẻ bảo vệ cho chính hắn, tự nghĩ là mình đủ to lớn và hùng mạnh cho sứ mệnh này và tưởng chẳng cần đến ai hết:

– Chỉ cần tôi tìm ra hắn, anh bạn ạ, tôi sẽ làm vọt ra trước mắt hắn nhiều hoa cà hoa cải đến mức có lẽ sau đó hắn sẽ nhìn được rõ nhờ ánh sáng mà chúng phát ra, tôi sẽ dạy cho hắn, phải hướng đến ai đủ thẩm quyền với những lời kêu gọi và những bản kiến nghị của hắn.

–

… Và Peer Qvist, ngồi đó, lưng thật thẳng, trước tách trà bốc khói nghi ngút, sau khi bị bắt, với khuôn mặt trên đó bản thân các nếp nhăn, vì vẻ cứng rắn của chúng, gợi lên sức mạnh nhiều hơn là tuổi tác:

– Tôi là một nhà tự nhiên học già nua. Tôi bảo vệ mọi thứ rễ mà Chúa đã cắm xuống mặt đất và cả những rễ mà Người đã gieo vĩnh viễn vào tâm hồn con người…

… Và đại tá Babcock, nằm trong phòng của mình tại bệnh viện quân y Fort–Lamy, một người lính gác Sénégal đứng trước cửa, trên hiên – như thể một người cầm súng thì có thể ngăn chận cuộc đào thoát đang được chuẩn bị. Schölscher, bước vào phòng, thấy sửng sốt trước sự ngăn nắp hoàn hảo của chăn và gối, cho thấy mức độ kiệt sức của người bệnh thì nhiều hơn là những ân cần của cô y tá. Đại tá Babcock chẳng tìm cách che giấu sự hài hước của mình nữa, đó chính là mưu toan bất quy phục duy nhất có thể có ở một sĩ quan của Hoàng gia Anh:

– Phẩm giá, đó là thứ mà anh ta bảo vệ. Anh ta muốn con người được đối đãi cho ra hồn, điều cho đến nay gần như con người chưa bao giờ được hưởng – trừ ở bên Anh, tất nhiên rồi. Đó là một sự phản đối tuyệt diệu, trước nó một gentleman không thể hờ hững cho nổi…

Ông ngừng lời để lấy hơi. Trong phòng chợt vang lên một tiếng động nhỏ sắc cạnh, xuất phát từ một cái hộp các tông đặt trên bàn đầu giường của vị đại tá. Cái hộp mở nắp. Bên trong có một hạt đậu nhảy thỉnh thoảng lại nhảy bật lên. Đại tá quay sang nhìn nó vẻ trìu mến. Giờ đây tất cả mọi người ở Fort–Lamy đều biết thú vui bé nhỏ của ông: từ vài tháng nay, đi đâu ông cũng mang theo một hạt đậu nhảy Mexico, bên trong có một con sâu bé tí xíu tìm cách thoát thân bằng các cú tung mình đột ngột khỏi bộ khung nhốt kín nó, điều này dẫn tới một kết quả duy nhất là khiến cho hạt đậu nhảy lên một cái. Từ lâu nay, việc đầu tiên mà đại tá Babcock làm khi ngồi xuống hàng hiên quán Người Tchad là mở hộp ra và đặt nó lên bàn trước mặt. Đôi khi, ông giới thiệu:

– Meet my friend Toto, ông nói, thường thì hạt đậu luôn luôn chọn thời điểm này để nhảy lên. Đại tá bèn gọi một cốc whisky cho kẻ mà từng có lần ông gọi là “đồng đạo trong bất hạnh” của ông. Ở quán Người Tchad, chẳng ai để ý đến thú vui vô hại này: họ đã thấy nhiều trò ngông khác rồi.

– Tất nhiên trong trường hợp của anh ta cũng có một phần của nỗi cô độc nữa. Tôi có thể nói cho anh điều đó vì biết quá rõ: mãi thời gian gần đây tôi mới may mắn gặp được một tình bạn đích thực, to lớn…

Trong hộp, hạt đậu khẽ nhảy lên và đại tá mỉm cười với nó. Với khuôn mặt hốc hác, rất “đại quan Tây Ban Nha”, chòm râu cằm màu ghi, hai bàn tay bất động, ông không có vẻ gì của một tên khủng bố thế nhưng chính xác ông lại là một tên khủng bố: sự hài hước là một thứ thuốc nổ câm lặng và lịch sự cho phép ta làm nổ tung hoàn cảnh hiện tại của ta mỗi khi nào ta thấy quá chán ngán, nhưng là với mức độ kín đáo tối đa và không gây những vung vãi lầy nhầy.

– Toto khốn khổ, đại tá nói. Nó trầy da tróc vảy vì tôi đấy. Tình trạng trái tim tôi khiến nó lo lắng. Thật dễ chịu khi tự nhủ sẽ có người nhớ ta. Nếu chuyện mà nó sợ xảy đến, tôi có thể đề nghị anh nhận giữ nó không? Ôi, nhưng mà đúng: anh có việc khác mất rồi. Người ta đồn nhiều lắm, là anh sẽ lui về sống ẩn dật tại một nhà tu…

Trong cặp mắt đen của ông ngập tràn sự tử tê nên điều ông vừa nói khó có thể là bất nhã.

– Tôi nghĩ Morel bảo vệ một quan niệm nào đó về phẩm giá, cách thức chúng ta bị đối xử nơi hạ giới này khiến anh ta nổi xung. Ở bên trong anh ta có một người Anh nhưng anh ta không tự biết. Nói ngắn gọn, đối với tôi, hoàn toàn tự nhiên khi một sĩ quan Anh có liên hệ với vụ việc… Xét cho cùng, chúng tôi là một đất nước nổi tiếng vì tình yêu thú vật…

Toto nhảy bật lên: nó có vẻ đang vui.

– Thành thử một buổi sáng, tôi lên chiếc pick–up, tôi mang theo Toto mà anh đang thấy ở đây và cả nó củng có một bản tính thật đẹp, tôi cũng mang theo súng và đạn dược, rồi tôi đi theo từng chặng ngắn về phía dãy núi Oulé nơi người ta nói tay người Pháp đang ở, với vài người không chịu khuất phục khác… Như anh cũng biết rồi, tôi đã không đi được xa cho lắm. Tôi cũng chẳng biết tại các xúc cảm, hay chỉ đơn giản là do tiến lại gần sự hiểu lầm sinh lý mà người ta gọi là cái chết ấy, mà tôi đã lên một con đau tim khủng khiếp không lâu trước khi tới Gola, và thế rồi tôi nằm đây với lính gác ngoài cửa, để ngăn tôi bỏ trốn. Thẩm phán đã thông báo với tôi là tôi sẽ bị buộc tội có mưu toan hỗ trợ tội phạm…

Nhưng sau cuộc trò chuyện với bác sĩ, Schölscher không nghĩ đại tá sẽ phải đối mặt với bản án nữa. Quả thật vài hôm sau thì ông chết và những mong muốn cuối cùng của ông đã được thực hiện hết sức cẩn thận, mặc cho sự phản đối thấy rõ của vị lãnh sự Anh đặc biệt từ Brazzaville tới để dự lễ tang. Việc người ta phủ lên quan tài viên đại tá lá cờ Anh thì ông ta thấy hoàn toàn tự nhiên, nhưng khi người ta đặt lên trên lá cờ đó một hạt đậu nhảy, cái thứ, trong suốt buổi lễ, cứ không ngừng nhảy lên, đối với vị công chức đáng kính kia là đỉnh cao của mô ve gu, nó nói lên rất nhiều điều về ảnh hưởng chẳng mấy hay ho của cuộc sống giữa đám người Pháp, đối với một số bản tính không biết cách bám cho chặt vào các khuôn phép tốt đẹp của đất nước già nua.

… Và Haas, rốt cuộc, từ đám sậy của Tchad, xuống đây, trước cái tin người ta đã quyết định chuẩn bị một cuộc hành quân chống Morel, muốn bằng mọi giá được tham gia và tuyên bố:

– Nếu tay khốn ấy thực sự bảo vệ voi, tôi sẽ ngả mũ trước hắn, và đứng về phe hắn. Nhưng nếu hắn chỉ lợi dụng chúng để chơi trò chính trị, hoặc chỉ đơn giản là vì xảo thuật, nếu đó lại là một món ý luận, một món không thẳng thắn, tuyên truyền, thì tôi muốn có mặt tại chỗ để tham gia cuộc săn, để dạy cho hắn là không được làm vấy bẩn điều cuối cùng còn sạch sẽ mà con người còn sở hữu…

Nhưng trong khi những người ở khắp nơi đưa ra diễn giải riêng của mình về cuộc phiêu lưu, thì những người trải qua nó bên cạnh Morel lại rất chúng khẩu đồng từ: anh chỉ có độc nhất một ý tưởng, bảo vệ voi. Anh có thể bỏ hàng giờ núp sau các bụi cây để quan sát lũ vật khổng lồ tự do, ánh mắt tươi cười và hạnh phúc, và Idriss thường phải đặt tay lên vai anh để ngăn anh tiến lại quá sát. Tối đến, khi về trại, anh ngồi bên đống lửa, khẩu cạc bin dựng giữa hai chân, mũ trễ xuống gáy, và nói bằng cái giọng đầy chất ngoại ô lúc nào cũng trở nên rất nặng khi anh sung sướng hoặc xúc động:

– Xét cho cùng, điều mà anh muốn là về sau này người ta sẽ dạy cho bọn trẻ con da đen tại trường: chính Morel, một người Pháp, đã cứu lũ voi, anh ta đã làm người ta phải tôn trọng tự nhiên ở châu Phi. Anh muốn người ta nói điều đó cũng giông như nói rằng Fleming đã sáng chế pê–nê–xi–lin. Em thấy rõ là anh không phải người vô tư rồi đấy. Có lẽ anh sẽ đoạt giải Nobel, nếu có một ngày người ta lập ra giải thưởng Nobel tình nhân loại…

Anh tưởng tượng mình trở nên nổi tiếng, được vây quanh bởi tình thương mến toàn thế giới và lúc nào cũng nói năng như thể trên đời có hàng triệu tay khốn tội nghiệp chẳng có việc gì khác để làm ngoài quan tâm đến những điều tuyệt diệu của tự nhiên. Mỗi khi nhìn thấy một đàn linh dương nhảy vọt qua đám cỏ vàng, mắt anh lại bừng lên niềm khoái trá và ta cảm nhận rõ là anh đang hạnh phúc… Bản thân Minna cũng mỉm cười khi nhớ lại, rồi suy nghĩ một lúc, và thở dài. Chắc hẳn anh đã phải chịu đau đớn rất nhiều khi bị bắt – trong “trại thú”, như anh vẫn hay nói. Chắc hẳn là vì vậy. Một tối nọ, họ trông thấy đường chân trời phủ đầy khói và đã bất chợt những người của một ngôi làng trở về từ cuộc săn bằng lửa – vụ cháy tiếp tục lan tràn suốt nhiều ngày, tàn phá cả vùng. Morel lên cơn giận dữ khủng khiếp và đã cho đốt lều của mọi thân hào trong làng… Cô ngẩng đầu về phía Schölscher:

– Tại tòa, người ta dẫn chuyện đó ra để làm ví dụ về “sự điên rồ” của anh ấy… Tôi đã cố giải thích cho họ hiểu, nhưng thậm chí họ còn chẳng buồn nghe tôi nói. Đó là những người còn chưa nếm đủ mùi đau khổ, họ không thể hiểu nổi… Họ muốn chứng minh chúng tôi là những kẻ vô chính phủ, như họ không ngừng nhắc đi nhắc lại… Mọi câu hỏi mà họ đặt cho tôi đều nhằm để chứng minh tôi là loại phụ nữ nhầm đường lạc lối oán giận toàn bộ Trái đất, và thế đấy. Phải trả lời họ “có, không, có, không” và rồi rốt cuộc, tôi chỉ nhún vai, để mặc cho họ nói gì thì nói, ông cứ nghĩ rằng tôi mặc kệ thôi…

… Trong căn phòng diễn ra phiên tòa, tiếng ro ro của những cái quạt nhất quyết khiến cái nóng phải cất lời.

– Vậy, cô đã đến cùng Morel chỉ vì bị thúc đẩy bởi tình yêu thiên nhiên?

– Đúng.

– Để giúp anh ta thực hiện chiến dịch bảo vệ tự nhiên?

– Đúng.

– Cô không có mục đích nào khác?

– Không mục đích nào cả.

– Cô có quan hệ tình dục với Morel không?

– Có.

– Sau hay trước khi đến chỗ anh ta?

– Sau.

– Cô yêu anh ta?

– Tôi…

– Chúng tôi nghe đây.

– Tôi không biết. Không phải chuyện ấy…

– Mà là tình yêu tự nhiên của cô?

– Vâng.

– Có đúng là, như các thông tin của cảnh sát Đức cung cấp, sau Giải phóng cô đã làm, nếu tôi có thể nói, trong một nhà thổ?

– Tôi…

– Hãy trả lời có hoặc không.

– Có.

– Bao nhiêu lâu?

– Khi Berlin thất thủ, lính Nga đã nhốt chúng tôi vào một biệt thự ở Ostersee. Họ đã hiếp chúng tôi. Chúng tôi ở đó nhiều ngày. Sau đó, khi quân cảnh tìm được chúng tôi, họ đã xếp chúng tôi vào loại “gái điếm” cho ổn thỏa mọi sự.

– Sau khi ra khỏi… biệt thự, như cô nói, cô đã quay về sống ở nhà ông cậu của cô?

– Không, tôi ở bệnh viện một thời gian.

– Cô bị ốm?

– Tôi mắc một chứng bệnh hoa liễu và có thai.

– Cô đã sinh con?

– Các bác sĩ ở bệnh viện đã phá thai cho tôi.

– Theo yêu cầu của cô?

– Vâng.

– Khi đó cô bao nhiêu tuổi?

– Mười bảy.

– Chắc cô căm thù đàn ông?

– Tôi đã rất bất hạnh nhưng tôi không cảm thấy chút hận thù nào đối với bất kỳ ai.

– Cô không trách cứ ai?

– Không ai hết.

– Thành thử, sau khi rời bệnh viện, cô đã trở thành tình nhân của một sĩ quan Nga?

– Đúng.

– Cô sống với anh ta có lâu không?

– Ba tháng.

– Rồi sau đó?

– Anh ấy bị thuyên chuyển. Anh ấy đã đào ngũ để ở lại với tôi. Cậu tôi đã tố cáo anh ấy và tôi không bao giờ gặp lại anh ấy nữa.

– Cô có khuyến khích anh ta đào ngũ không?

– Không.

– Cô có yêu anh ta không?

– Có.

– Và cậu của cô đã tố cáo anh ta?

– Đúng.

– Viên sĩ quan đã bị bắt và dường như bị xử bắn?

– Đúng.

– Vì cậu của cô?

– Đúng.

– Và thế là cô chỉ còn lại một mình?

– Đúng.

– Lúc đó cô đi đâu?

– Tôi về nhà cậu tôi sống.

Căn phòng không nhúc nhích. Chánh án đợi một lúc, nhằm củng cố hiệu ứng của lời thú nhận này.

– Tức là đối với cô chuyện chẳng hề quan trọng, khi mà ông ta đã tố cáo người đàn ông cô yêu?

– Với tôi không phải chẳng quan trọng.

– Thế nhưng cô vẫn trở về sống với ông ta?

– Thời điểm đó rất khó tìm nhà ở Berlin.

– Cô đã bao giờ nghe nói đến những người hư vô chủ nghĩa Nga chưa?

– Chưa.

– Tức là, cô về sống ở nhà cậu của cô?

– Vâng.

– Cô có quan hệ tình dục với ông ta không?

Luật sư biện hộ nhảy dựng lên.

– Thưa ông Chánh án, những câu hỏi này sỉ nhục công lý nước Pháp và…

– Tôi yêu cầu bị cáo trả lời câu hỏi của tôi. Chúng tôi đang có trước mặt một biên bản đầy đủ cuộc điều tra của cảnh sát Berlin và các lời chứng được xác thực của ủy ban kiểm soát đồng minh. Cô có quan hệ tình dục với cậu cúa cô không?

– Đó không phải cậu ruột tôi, Minna đáp, giọng hơi run lên. Họ hàng xa thôi…

– Cô có quan hệ tình dục với ông ta không?

– Bố mẹ tôi bị giết chết trong một trận oanh tạc khi tôi mười lăm tuổi và ông ấy đã đưa tôi về nuôi ngay sau đó. Ngay lập tức ông ấy đã bắt tôi phải quan hệ tình dục với ông ấy.

– Cô đã không báo cảnh sát?

– Không.

– Tại sao?

– Tôi xấu hổ.

– Cô thà tiếp tục quan hệ tình dục với cậu của cô còn hơn là báo cảnh sát?

– Đúng. Với lại…

– Với lại sao?

– Có quan trọng lắm đâu. Hàng triệu người đã bị giết… Cả thành phố điêu tàn và trẻ con chết đầy ngoài phố. Đó đâu phải là điều cần tính đến.

– Quan hệ tình dục của con người chẳng hề quan trọng chút nào, phải vậy không?

– Đó đâu phải là điều cần tính đến, cô bướng bỉnh nhắc lại.

– Sau đó cô đã biểu diễn… khỏa thân, tại một hộp đêm Berlin?

– Đúng.

– Cô có quan hệ tình dục với những người khách ở đó không?

– Có.

– Để lấy tiền?

– Đúng.

– Đó là một việc cô chẳng thấy có chút quan trọng nào? Không đáng tính đến?

Cô tuyệt vọng nhìn sang hai bên như thể tìm kiếm ai đó hiểu cô và bảo vệ cô. Trong phòng, Schölscher, mũ kê pi đặt trên đầu gối, thân ái nhìn cô. Ngồi giữa hai ông cha da trắng, Saint–Denis đứng dậy, rồi lại ngồi xuống, mặt trắng bệch ra. Trên băng ghế bị cáo. Peer Qvist khoanh hai tay trước ngực, khuôn mặt vừa bình thản vừa nghiêm khắc, còn Habib tỏ ra vô cùng vui thích. Forsythe thì cúi đầu xuống. Chỉ Waïtari và đám thanh niên đi cùng không tỏ ra bị tác động trước sự vụ và thậm chí còn không có vẻ gì là đang lắng nghe. Đã rõ rằng chuyện này không khiến họ quan tâm. Cô còn tìm kiếm thêm một lúc nữa, rồi những giọt nước mắt bắt đầu chảy trên má.

– Nhưng tuy nhiên, khi cô đến chỗ Morel cùng vũ khí đạn dược, cô khẳng định là không cảm thấy chút hận thù đặc biệt nào đối với đàn ông?

– Tôi đã muốn rời bỏ tất tật những thứ đó… Tôi đã muốn giúp anh ấy…

– Chính vì thế mà cô đã đến chỗ Morel? Để giúp anh ta?

– Vâng.

– Và cô khẳng định đã hành động mà không có chút hận thù nào?

– Tôi đã muốn giúp anh ấy bảo vệ voi…

– Cô yêu anh ta?

– Tôi không biết.

– Cô có biết rõ anh ta không?

– Không. Tôi mới gặp anh ấy đúng một lần.

– Và vậy đã là đủ để cô dấn thân vào một cuộc phiêu lưu với các hậu quả chắc chắn sẽ không để cho cô thoát thân?

Cô im lặng một lúc, hai bàn tay đặt lên thành vành móng ngựa và lắc đầu thật mạnh, như để rũ khỏi mình các câu hỏi. Thê nhưng chính cô lại là người đã nói lời cuối. Cô nhìn tất cả mọi người với vẻ bướng bỉnh, với cái vẻ cứng đầu mà công chúng đều đã biết và nói:

– Đó là một người tin vào một điều gì đó sạch sẽ.

… Cách đó hai trăm mét, lái buôn Araf Irnit, từ Kano, đã bán xong chuyến hàng nhựa trám hương của mình và ngồi dưới gốc một cây keo, cạnh con lừa, đeo kính vào, nghỉ một lúc, [Quyển Sách] cầm trên tay, cặp môi thầm động đậy trên các đoạn: “Con đã đặt lòng tin của con vào Sống, thứ không chết. Ngợi ca Chúa không con cái, không người liên kết trong kỳ ngự trị và không cần trợ thủ. Ta hãy tuyên xưng sự lớn lao của Người. Người chỉ ở tạm nơi này. Ngợi ca Người từng là một kho báu bị giấu kín và đã để được biết tới, rồi tạo ra tạo vật…” Môi ông ta tiếp tục động đậy, trong khi ánh mắt lướt qua quảng trường vắng tanh, dừng lại ở chỗ con lừa, dõi theo ba người phụ nữ trùm voan đen vác hũ dầu trên vai, rồi môi ông ta động đậy nhanh hơn, ông ta nhắm mắt lại và đặt một nắm đấm lên ngực. “Không có Mái Nhà nào khác, không có Cánh Cửa nào khác, không có Cái Đẹp nào khác, không có Dịu Dàng nào khác. Xin được Tiếp Đón, trong trái tim con, trong đôi mắt con, trên môi con, Người, đấng nâng đá…” Trong một lúc ông ta tự hỏi không biết mình có bán hàng hóa với một cái giá hơi quá thấp hay không và ngay lập tức đấm ngực, người hơi lắc lư, rồi bỏ kính ra và chùi mắt. “Con cảm ơn Người, người Giàu Có còn tạo vật thì nghèo. Người Vinh Quang còn tạo vật thì thấp kém. Người Mênh Mông còn tạo vật thì đáng khinh bỉ. Người To Lớn còn tạo vật thì nhỏ bé. Người Mạnh Mẽ còn tạo vật thì yếu ớt. Con cảm ơn Người vì là Người. Ông ta lầm rầm nho nhỏ, thỉnh thoảng nhìn bóng cây keo dài dần ra trên quảng trường, hoặc một kỵ sĩ Gola đi qua bên cạnh, mặt che khăn xanh, hoặc một đám trẻ con chơi nhởn trong làn bụi buổi tối, và khi sự chú ý của ông ta tan loãng một chút, ông ta lại đấm ngực, nhìn lên trời, lên giọng và lắc lư. Khi đã cảm thấy được nghỉ ngơi đầy đủ, ông ta cất [Quyển Sách] vào trong túi và giấu túi bên dưới cái áo choàng burnous, trèo lên lưng con lừa, thúc gót chân vào bụng nó và đi khỏi trên đường, tự hỏi chẳng biết có là thiếu thận trọng không khi đi buổi tối vót nhiều tiền trên người đến thế, tất tật đám người Gola đều là quân trộm cắp, điều đó thì ai cũng biết. Cùng giờ ấy, lệch về phía Nam một chút, bà vợ Foulbe Fatima, có chồng là lính biệt kích tại Fezzan, ngồi ở cửa hadja của mình, nhận các lễ vật và lời chúc tụng của các bà hàng xóm. Bên trong đang nằm đó xác đứa con đã chết của bà và Fatima mỉm cười, chạm vào tay tất cả những ai mang đến đồ dự trữ cho chuyến đi của đứa bé, còn nhỏ đến thế, đã được lựa chọn. Một đoàn lạc đà trở về từ Murzouk và đi theo hướng Fezzan, những cái túi da chất đầy muối, dừng lại cách điểm nước đầu tiên, giếng Sara, một trăm cây số về phía Tây, và trong sự trần trụi của sa mạc, năm mươi người đàn ông – trong số đó có Kamzin lừng danh, người từng dẫn đường an toàn cho năm mươi đoàn chở súng tự động đến vùng giáp ranh với Algérie – quỳ gối xuống trong màu trắng áo burnous của họ và rạp đầu xuống cát, trong khi Kamzin, một mắt bịt lại bằng băng vải màu trắng, một phần mũi bị bệnh lupus gặm mất, thì thầm mỗi lần phục xuống:”Barakatoum il Khadhizi, la Ilahi, m’ana Tadhour Ilahi… del Kahdhir, ôi Thượng đế! hãy đến với chúng con, ôi Thượng đế! cầu cho Baraka d’Ouwa’ir, Baraka các thần linh vĩ đại đến với chúng con…” Mắt nhắm hờ, Schölscher nhìn thấy họ, tất tật, những người đã cho phép ông tôi luyện trong đạo Hồi lòng tin Ki–tô giáo của ông. Ông mỉm cười trước sự kiên tín của chính mình. Nhưng ông biết thật vô vọng khi muốn chìa tay cho ai đó ở quá xa ta. Với một sự châm biếm hơi tàn nhẫn, ông lại chìa cho Minna bao thuốc lá của mình. Cô hít khói, thêm một lần nữa vén cái jupe lên cao quá đầu gối và lắc lắc mái tóc, vẻ hồn hậu. Ôi, cô không trách cứ gì họ. Cũng phải hiểu cho họ nữa chứ. Morel đã lại thêm một lần vuột thoát khỏi tay họ, thế nên họ đã chụp lấy những người ở đó. Có đủ lý do để mà tức giận – người ta chẳng đồn là Morel lên kế hoạch tấn công vào đúng lúc phiên tòa đang được tiến hành, rằng người ta đã nhận ra anh ta dưới bộ dạng hóa trang ngoài chợ Ả Rập, rằng anh sẽ thực hiện một “commando” nhằm giải cứu những người bị kết án và quật roi các thẩm phán đấy sao – từ con người thích phiêu lưu đã thành công trong phi vụ Sionville, ta có thể trông chờ tất cả mọi thứ.

Vụ Sionville ấy, chính quyền không sao mà nuốt trôi được – suốt tám ngày trời, các báo chỉ nói đến nó, đó chính xác là mục đích của cú đánh, lý do khiến cho Morel tìm cách thực hiện nó. Cuộc hội nghị mới về bảo vệ động vật châu Phi sẽ khai mạc bên Congo và Morel đã quyết định sẽ chơi một thứ mà anh gọi là “một cú lớn”, để gây ảnh hưởng lên các đại biểu và để thu hút sự chú ý của dư luận chung vào các công việc của họ, theo cách thức giật gân ấy. Lúc đó anh đang cùng người của mình ở trong một cái hang nơi rìa vùng trảng bụi và dưới chân khu rừng xích đạo, nó bắt đầu với đám tre mọc rối bung, các tảng đá và những cây gai trên các triền dốc đồi núi Oulé. Một chiếc xe tải sẽ đến tìm “commando” vào thứ Ba đầu tiên của tháng Sáu tại phía bên kia dãy núi Oulé, trên con đường dẫn từ Lati đến Sionville; sau khi đã tiến hành xong cuộc đột kích, bốn người trong nhóm. Morel, Forsythe, Peer Qvist, Korotoro, cộng thêm ba sinh viên đợi sẵn họ trên xe tải, sẽ chạy về phía biên giới Soudan và Khartoum, ở đó Waïtari đang bàn luận với các đại diện của Nasser. Idriss sẽ phải dẫn họ đến chỗ cái xe tải rồi quay về hang, trước khi cùng Youssef và Minna đi tới hồ Kuru, nơi Waïtari đã dựng cái mà hắn gọi là một “căn cứ”. Vài bài báo đã đánh giá điểm này là “trung tâm huấn luyện của quân đội độc lập châu Phi”, được các nhà báo xác định tùy thuộc trí tưởng tượng của họ tại hai mươi địa điểm khác nhau trên đất A.E.F. Hai phân nhóm sẽ gặp lại nhau tại Kuru và cùng đi xe tải vượt nốt năm mươi cây số ngăn cách với biên giới Soudan. Theo cách nói của Forsythe, mà quá trình đào tạo quân ngũ đột nhiên tỉnh giấc trước sự táo bạo đẹp đẽ của kế hoạch, commando “có cơ may thành công gần ngang cỡ với cơ may tôi được bầu làm Tổng thống Hoa Kỳ”. Có hai thủ phủ của các vùng hành chính giữa nơi xe tải đợi họ và Sionville, cách đó bảy tiếng chạy xe. Ngay cả nếu thực hiện được cuộc tác chiến đi nữa, chắc chắn họ cũng sẽ bị tóm cổ trên đường quay trở về. Ông trình bày mọi lập luận đó với Morel, nhưng anh chỉ bình thản trả lời, vẫn tiếp tục chăm chút lau chùi khẩu cạc bin:

– Điều phiền phức với ông là ông chẳng có chút lòng tin nào vào người khác. Tất nhiên, họ sẽ được báo tin. Thế rồi sao? Họ sẽ nhìn sang phía bên kia, để khỏi phải thấy chúng ta đi qua, vậy thôi. Sau đó họ sẽ có thể nói đã không thấy chúng ta. Người ta chán lắm rồi, tin tôi đi, dẫu cho đó là quản lý vùng hay thường dân. Họ đọc báo, họ biết những chuyện diễn ra trên thế giới, họ sẵn sàng giúp chúng ta một tay. Có lẽ họ sẽ không đánh liều tự mình làm thế, nhưng họ sung sướng vì có ai đó thử làm một điều gì nhằm bảo vệ tự nhiên. Ông thật nhầm khi nghi ngờ điều đó.

Johnny Forsythe gãi đầu và vô vọng tìm một dấu vết đùa giễu trong ánh mắt Morel, lúc đó dường như đang hết sức nghiêm túc. Điều duy nhất khiến anh bận tâm là khi nào thì mưa. Vùng khô hạn của waterless track tiếp giáp với Soudan trải rộng ở phía Đông vùng Oulé cho tới hồ Kuru, một trăm năm mươi cây số của bụi đỏ, của sỏi, của cây xương khô và của đá không có lấy một điểm nước, nhưng sẽ trở nên không thể đi nổi sau vài tiếng trời mưa, tính từ Gola. Vì mới là đầu tháng Sáu, vẫn chưa có lấy một hạt mưa rơi xuống. Toàn châu Phi kiệt sức vì hạn hán. Idriss, được hỏi ý kiến, do dự suốt vài tiếng đồng hồ: ông đưa cặp mắt híp tịt nhìn lên trời, hai cánh mũi khía thật sâu phập phồng, như thể đang tìm cách thẩm thấu dấu vết nhỏ nhất có thể có của hơi ẩm trong không khí, rồi tuyên bố: đợt hạn hán còn chưa chuẩn bị kết thúc đâu. Khu rừng vắng tanh mọi dấu vết của sự sống, lũ thú đã chạy về phía các điểm nước mà chúng nghĩ là chắc chắn; dòng chảy mảnh của sông Galé đã biến mất từ lâu giữa sỏi đá. Bản thân họ cũng buộc phải xuống giếng nước của một ngôi làng cách đó năm cây số để lấy đầy những bầu nước của mình. Các đàn voi bỏ các chu trình theo mùa quen thuộc và tiến về phía hồ Kuru, nơi nước không bao giờ cạn kiệt. Nhưng sẽ phải vượt qua một trăm năm mươi cây số không có lấy một ngọn suối và chi những con đã trưởng thành mới có thể mạo hiểm làm việc đó. Idriss hoa chân múa tay, cánh tay trần thò ra từ ống tay áo màu xanh lơ tụt xuống tận vai, và nói với một vẻ hăng hái mà chưa ai thấy ở ông: người ta chưa từng chứng kiến điều này, trong ký ức con người, và phát ra từ miệng ông, những lời ấy mang một sắc thái uy quyền mà chẳng ai nghĩ đến chuyện nghi ngờ. Trên khuôn mặt rỗ của ông phảng phất biểu hiện của một nỗi sợ mê tín, nó mang hình dạng của một lòng mộ đạo tột đỉnh. Ông cầu nguyện nhiều hơn, rạp nhiều và dập trán rất lâu xuống đất; thật xúc động khi thấy pisteur lừng danh nhất của A.E.F. cầu nguyện như vậy cho sự bảo vệ các đàn thú mà ông đã góp công tiêu diệt. Ông có vẻ choáng váng đến ngây độn trước tầm vóc của thảm họa sắp xảy ra; ngồi xổm trong bộ áo bumous, thỉnh thoảng ông vo lấy một nắm đất rồi để nó chảy qua kẽ tay như cát, sau đó gật đầu không nói một lời. Và tất cả mọi người đều cảm thấy rõ rằng đến cả bầu không khí bao quanh họ cũng chất chứa nỗi khiếp hãi nặng nề. Những giọng nói của khu rừng đã câm bặt; lúc bình minh, không có chút dấu vết nào của sương đọng trên mặt đất. Các cành cây như thể đã đánh mất toàn bộ nhựa và gãy gục trước một lực ép nhỏ nhất. Sự thiếu vắng các đàn thú đã gần đạt mức hoàn toàn: không có lấy một con trâu, tại cái vùng nơi họ từng nhìn thấy hàng nghìn con, không có lấy một con koudou²⁹ trên các ngọn đồi, không có lấy cuộc chạy nào của lợn lòi hay nhím trong các rặng rừng thấp và họ bắt đầu nhìn thấy những con chó nằm chết dưới các gốc cây. Một lần, họ nhìn thấy một con voi già một mình đi dọc theo lòng sông Galé và, cùng tối hôm đó, họ tìm thấy nó đã chết trên đống sỏi, bị đàn bỏ rơi, vì đã quá già không thể thử sức với chuyến đi xa. Đó là cái năm, khi trên các bãi biển của Mozambique, lũ voi giận dữ chạy xuống biển sau hàng tuần bị khát nước, vài tiếng sau thì lăn ra chết vì uống nước mặn; khi những đàn khỉ đầu chó nhảy xuống giếng của các ngôi làng và chết đuối ở đó, những đám lớn kêu rống không ngừng; khi gần như toàn bộ mùa màng mất trắng, khi trên toàn vùng Trung Phi và cho đến tận Ấn Độ Dương, từ “nước” trở thành lời cầu khẩn muôn người như một không ngừng được nhắc lại. Morel đã đánh mất một chút sự chắc chắn của mình và nhìn thật lâu lên trời thăm dò xem có chút dấu vết nào của lòng tốt không. Forsythe quan sát anh với một chút châm biếm, nhưng không dám công khai bày tỏ; chỉ một lần, ông đặt tay lên cái cặp cũ mà Morel đi đâu cũng mang theo, cái cặp muôn thuở chật ních tuyên ngôn cùng kiến nghị, và nói:

29. Linh dương châu Phi.

– Ta thực sự không biết phải gửi tất tật chúng cho ai nữa, phải không?

Morel nghiêng đầu.

– Hẳn rồi. Nhưng có một câu ngạn ngữ rất cổ ở nước chúng tôi – sự thông thái bình dân, ông cũng biết đấy – có lẽ là bên Mỹ cũng có luôn. Chúng tôi nói: hãy làm những gì phải làm, sau đó chuyện gì phải đến sẽ đến…

Hôm sau, lúc bình minh, “commando” nhỏ gồm bốn người đi vào rừng để thực thi cái sẽ là chiến công giật gân nhất của người bảo vệ voi và mang lại cho chiến dịch của anh một tiếng vang mới trên toàn thế giới.

XXX

Về sau Forsythe sẽ nói rằng ba ngày hai đêm hành quân mà họ đã phải thực hiện để vượt dãy núi Oulé, tại một vùng ngựa chẳng dùng để làm gì, đã để lại trong ông một kỷ niệm không kém nặng nhọc hơn là mấy so với [cuộc diễu hành tử thần] lừng danh mà tù binh Mỹ từng phải trải qua trong chiến dịch Triều Tiên, theo lệnh bộ chỉ huy quân cộng sản vào thời điểm rút khỏi Seoul. Nhưng ông nhắc đến nó đầy thỏa mãn, ngay sau khi bị bắt, và thậm chí với một niềm vui sướng nhất định, hẳn còn tăng thêm bởi việc đọc báo, chúng nói về cuộc đột kích của họ vào Sionville bằng những lời lẽ ngợi ca nhiệt liệt – ta gần như cảm thấy nước mắt xúc cảm tuôn trào trong các âm điệu mà cánh nhà báo tìm ra nhằm tung hô lòng quả cảm và sự vô tư không vụ lợi của “cái nhúm người ấy, đơn độc tận sâu trong vùng trảng bụi, họ đã chứng tỏ rằng ở giữa những khó nhọc khủng khiếp nhất vây bủa chúng ta, chúng ta vẫn có khả năng lo cho các loài khác và cho sự bảo vệ chúng, rằng chúng ta vẫn có khả năng cho lòng hào phóng và sự vô tư không vụ lợi.” “Điều này không ngăn cản cái anh chàng đã viết ra câu ấy, Forsythe bình luận thêm, vẫn tiếp tục ngồi ị ra một chỗ, để mặc những người khác lo xử lý cồng chuyện… Và hãy nhận thấy thêm rằng anh ta nhìn thấy một bằng chứng cho sự vô tư không vụ lợi trong việc có những người tự rút xương lột da để bảo vệ tự nhiên, điều này cho thấy rõ, trong đầu óc anh chàng trung hậu đó, có một sự phân biệt rất đáng nhấn mạnh giữa loài người và tự nhiên, tức là anh ta còn chưa có đủ thời gian để nhận ra rằng khi người ta bảo vệ một bên, thì cũng có nghĩa là người ta đang bảo vệ bên còn lại – nói ngắn gọn, anh ta đã chẳng hiểu gì sất trong việc mà Morel làm. Nhưng thôi, bỏ. Họ đã thật đáng yêu vì đối xử với chúng tôi như với anh hùng, và tôi rất biết ơn họ. Tôi có thể đảm bảo với các anh rằng hai ngày đi bộ cưỡng bức ấy thiếu điều đã giết chết tôi – nhất là khi trong hai năm vừa qua tôi đã nốc một lượng rượu khá là chát chúa, và cuộc đi bộ kia phần nào cũng có chút tính chất chữa trị giải độc tố đấy. Đôi khi tôi có cảm giác tất tật tiểu cầu trong máu đều hét lên đòi khẩu phần thường lệ của chúng. Nhưng tôi đã trụ được. Tôi còn nhớ có một lần, khi tôi không đứng dậy nổi nữa sau mười lăm phút ngồi nghỉ. Morel đã tiến lại gần tôi, một chai whisky dẹt cầm trên tay – chắc chắn là anh ta đã nghĩ đến mọi thứ. Trước sự kinh ngạc của chính tôi – ta chẳng bao giờ tự biết mình cho đủ – tôi từ chối. Tôi để mặc lũ tiểu cầu của tôi hú hét – có thể nói rằng tôi nhìn thấy chúng há hốc mồm ra, hàng triệu và hàng triệu tiểu cầu – và lại tiếp tục bước đi, dưới ánh mắt đầy tán thành của Peer Qvist lúc ấy đang quan sát tôi. Mặc dù đầu gối cứng ngắc, cái con thú già đó chẳng hề biểu lộ một dấu hiệu khả dĩ nào của mệt mỏi; tôi thấy ông ấy trước mặt tôi, cái bóng người cao lớn không mệt mỏi leo lên những khoảng tối và những khoảng sáng, trèo lên đi xuống, qua các dải rừng, tảng đá và bụi tre, qua đám sậy và những ngọn đồi, với một sự kiên tâm gần như gây choáng váng, không chịu gục ngã, cứ như là bất tử ấy, theo sau là Korotoro, đeo toòng teng khẩu súng máy, cẳng tay gác lên nòng, và đôi khi nhe với tôi những cái răng nhỏ đẹp tuyệt trong một nụ cười đầy khích lệ; đằng sau nữa là đến Idriss, với cái áo choàng burnous màu xanh lơ thoắt ẩn thoắt hiện giữa đám cây, cuối cùng là Morel đi khóa đuôi – cầm thật chặt cái cặp lừng danh đựng đầy tuyên ngôn và tuyên bố, đối với tôi nó đã trở thành biểu tượng cho sự điên rồ của anh ta…”

Họ đến điểm hẹn vào lúc năm giờ sáng và nhìn thấy chiếc xe tải. Idriss, chẳng nói một lời, lẩn ngay vào rừng. Ba thanh niên da đen ngồi quanh một đống lửa và nhảy dựng dậy, súng máy cầm trên tay. Morel bước về phía họ.

– Làm ăn ngu như lợn thế, anh nói. Chẳng ai biết các cậu là ai, chẳng ai nghi ngờ các cậu một điều gì, nhưng các cậu thì cứ nhất định phải để bị chú ý. Tưới nước dập lửa ngay đi.

Ba thanh niên đưa mắt tìm ai đó và rốt cuộc một trong số họ thốt ra cái tên Waïtari. Morel giải thích với họ rằng lãnh tụ của họ buộc phải sang Soudan sớm hơn dự định và đã giao lại cho anh quyền chỉ huy trận đánh: họ tỏ ra thất vọng kinh khủng. Có thể cảm thấy ở họ một sự tận tâm tuyệt đối với Waïtari và ham muốn được lóe sáng, có lẽ là được chết bên cạnh hắn. Việc hắn vắng mặt khiến họ lo lắng, bớt tự tin và làm họ mất phương hướng. Một trong số họ tên là Madjumba; đó là một người Oulé có cặp vai vạm vỡ; cậu ta che giấu nỗi bồn chồn dưới một vẻ mặt cau có thường trực; bản thân giọng nói, chuyển vào trong tiếng Pháp, thứ ngôn ngữ mà cậu ta hiểu rõ đến đáng ngưỡng mộ mọi sắc thái, nhịp điệu nhanh, dồn dập và có âm họng của lối nói năng bẩm sinh, tỏ ra không biết âm điệu nào khác ngoài âm điệu của sự nổi khùng. Người thứ hai, Inguélé, có một khuôn mặt thanh tú và dịu dàng, mà vẻ đẹp mơ mộng cùng sự nhút nhát phản chiếu sự tinh tế của tâm hồn và cảm xúc mà các va đập với thực tại hắn đã bồi đắp để tạo thành một khát khao bí mật; ít bị chính trị thu hút, bối rối ngay khi nào các bạn bắt đầu thảo luận về lĩnh vực này, dường như cậu ta đã gia nhập cùng họ giống như thanh niên lãng mạn xưa kia đến Hy Lạp để được chết bên cạnh Ypsilanti³⁰; thêm nữa, hẳn là, vì có một vẻ duyên dáng gần như nữ tính, cậu ta thấy buộc phải tăng thêm thật nhiều thử thách đối với sự nam tính của mình. Là người dễ chịu nhất trong cả ba, có học thức nhất, và có lẽ cũng là người vốn sẵn can đảm nhất, cậu ta lại hoàn toàn bị chế ngự bởi các bạn và đặc biệt là bởi Madjumba, mà cậu ta đi theo một cách mù quáng còn hơn là theo bản thân Waïtari; cậu ta mới chỉ gặp Waïtari độc có một lần và chủ yếu biết về hắn thông qua các câu chuyện rực lửa của họ. Từ cậu ta tỏa ra cái tia sáng của sự thuần khiết đôi khi vẫn biến tuổi trẻ trở thành một trong các thời khắc hiếm hoi của sự vượt trội tuyệt đối nơi con người và Morel dành cho chính Inguélé nhiều thiện cảm nhất, theo lối bộc phát, có lẽ cũng bởi vì anh đã nhận ra ở cậu ta cùng những nỗi khát khao xưa kia từng khích lệ một số bạn anh tại trại tập trung. Người thứ ba, N’Dolo, con trai một trong những lái buôn giàu nhất của Sionville, chủ sở hữu chiếc xe tải được dùng cho vụ đột kích, việc này được giấu nhẹm khỏi chủ của nó, là trí thức của nhóm: một khuôn mặt biểu cảm, linh động, cố sức tỏ ra xa cách và lạnh lùng, hẳn đầy ý thức về sự trách cứ liên quan đến xúc cảm mà người ta hay dành cho những người thuộc kiểu của cậu ta; đó là tip con ngoan trò giỏi quyết định chuyển sang hành động và đưa các lý thuyết vào thực hành; cậu ta nói với Morel rằng các bạn và cậu ta từng theo học một phần bên Pháp “bởi vì họ là con của những người nhiều đặc quyền”. Morel, sau vài phút trò chuyện với họ, tỏ ra chán ngán, lo ngại và, để đáp lại một cái nhăn mặt của Forsythe, thì thầm:

30. Cuộc cách mạng giành độc lập chống quân Thổ của Hy Lạp hồi đầu thế kỷ 19: văn chương lãng mạn châu Âu đặc biệt được truyền cảm hứng lớn từ sự kiện, chẳng hạn Andersen viết một số truyện ngắn lấy đề tài này.

– Phải – và chúng còn chưa tròn hai mươi tuổi…

Rồi anh leo lên ngồi cạnh N’Dolo, người cầm lái. Trong suốt chuyến đi, tay sinh viên không ngừng tìm cách bắt chuyện với anh, với một sự liến thoắng không đợi câu trả lời và che giấu sự thiếu tự tin của một cậu thiếu niên đang cố sức đối xử với một người đàn ông bốn mươi tuổi như người ngang hàng. Trong những lời của cậu ta cũng có dấu vết của sự căm tức và bực bội, hẳn có nguyên do từ sự vắng mặt của Waïtari và từ nỗi khó ở cảm thấy khi ở bên cạnh một người mà cậu ta coi là kẻ gàn dở và có những mục đích đối với cậu ta là ngây thơ đến không thể tin nổi, chẳng có chút liên quan nào với các mục đích của chính cậu ta. Cậu ta không ngừng khẳng định đi khẳng định lại, ánh mắt găm chặt lên con đường chật hẹp, giữa hai bức tường cây bất tận, bàn tay thỉnh thoảng rời khỏi vô lăng để chỉnh lại cặp kính trên mũi, lẽ ra cũng chẳng cần chỉnh: đối với cậu ta, voi chỉ là một phương tiện tuyên truyền hạng nhất, một hình ảnh cho sức mạnh của châu Phi đang trên đà tiến, mà kể từ nay chẳng gì có thể chặn lại. Đó là một vũ khí tranh đấu chính trị tuyệt vời, một cơ hội để hét lên nỗi giận dữ của các dân tộc châu Phi trước việc chủ nghĩa thực dân nước ngoài bóc lột các tài sản thiên nhiên của họ. Họ đã không quên rằng chủ nghĩa thực dân đã được gây dựng trên đất châu Phi nhằm khai thác ngà voi trước khi xoay sang những sự ăn cướp khác còn mang lại nhiều lợi ích hơn. Đối với cá nhân cậu ta, voi chẳng khiến cậu ta động tâm. Thậm chí chúng còn là một thứ lệch thời, một quả tạ buộc vào chân một châu Phi hiện đại, công nghiệp hóa và điện khí hóa, – một tàn dư của đêm trường bộ lạc. Sẽ chẳng thể nào có chuyện biến châu lục thành khu bảo tồn sinh thái. Cậu ta quay sang Morel, anh không nói gì, chỉ bình thản nhìn ra phía trước. N’Dolo chỉnh lại cặp kính trên mũi và vừa vặn tránh kịp một ổ gà. Chiếc xe tải chạy qua sát sạt các bụi cây; một con báo chậm rãi đi ngang qua đường, chẳng buồn ngoái đầu nhìn. Lũ khỉ đầu chó thỉnh thoảng rơi từ các cành cây xuống trước mắt họ, chạy quắn đít, con đực lấy tay che mông, la hét và dọa dẫm, rồi con cái túm lấy lũ con bám lủng lẳng trên bộ lông của nó và cả gia đình biến mất, chí chóe lủi vào đám cây. Chúng tôi không còn muốn cái thứ đó nữa, N’Dolo nói, hất đầu về phía chúng, chúng tôi không còn muốn trở thành vườn bách thú của thế giới nữa, chúng tôi muốn các nhà máy và máy kéo thay vì sư tử và voi. Để đạt được cái đích ấy, trước hết chúng tôi phải kết liễu chủ nghĩa thực dân, nó thích thú với sự ứ đọng hôi thối đượm hoa thơm cỏ lạ này, cái thứ có lợi thế chính yếu là mang lại cho nó nguyên liệu và nhân công rẻ mạt. Cần phải thoát khỏi nó bằng mọi giá và sau đó, với cùng nhiệt huyết và cùng sự cứng rắn, lo sao để giáo hóa quần chúng: nghiền nát quá khứ bộ lạc, dùng mọi phương tiện để đưa các khái niệm chính trị mới vào những bộ não vốn bị các truyền thống nguyên thủy làm cho trở nên u tối. Một giai đoạn chuyên chính hẳn sẽ là khổng thể tránh khỏi, vì quần chúng còn chưa sẵn sàng nắm quyền hành; nỗ lực của Ataturk bên Thổ Nhĩ Kỳ và của Stalin bên Nga đã được chứng minh là đúng về mặt lịch sử… Morel bình tĩnh lắng nghe cậu ta nói: từ lâu nay anh đã chẳng còn chút ảo tưởng nào về những gì đợi sẵn châu Phi. Và hẳn là phải tính đến tuổi trẻ và nỗi bồn chồn ở cái thằng bé đơn độc và thiếu tự tin đang cố sức cho thấy mình được tạo ra từ chất liệu nào này. Những câu nói bốc lửa của cậu ta là một cách thức để hát lên trong đêm nhằm tự mang tới cho bản thân lòng can đảm. Thật đáng tiếc là một thằng bé ở tuổi này lại có thể ít đòi hỏi đến thế. Morel nghĩ. Khi còn trẻ, phải nhìn thật rộng, phải tỏ ra bao dung hơn nhiều, ít khoan nhượng hơn nhiều, từ chối thỏa hiệp, từ chối các giới hạn… Nhưng đi mà giải thích với mấy tay thanh niên thiển cận kia là không chỉ cần phải tiến về phía trước, mà còn phải vác theo lũ voi nữa, phải tự buộc chân vào một quả tạ có trọng lượng như vậy – chúng sẽ xem ta là một thằng điên ngay – dẫu sao thì ta chính là như vậy. Chúng sẽ nhún vai và gọi ta là một kẻ lý tưởng chủ nghĩa, khái niệm còn lỗi mốt, lạc hậu, chậm tiến, chết ngắc và lệch thời hơn cả lũ voi. Chúng sẽ không hiểu được. Có lẽ bởi vì chúng chưa biết đến các trại lao động cưỡng bức, cái đỉnh phong thần ấy của chủ nghĩa vị lợi và lợi ích trọn vẹn trong bước tiến về phía trước. Thế nên chúng chẳng thể nào hình dung được việc bảo vệ cho một khoảng lề con người đủ rộng và đủ độ lượng để có thể chứa được cả những con thú da dày khổng lồ có thể là lý tưởng duy nhất xứng đáng với một nền văn minh dẫu cho các hệ thống, học thuyết hay ý luận mà người ta tự tuyên xưng có là gì đi nữa. Chúng đã qua vài năm ở Khu La tinh – nhưng chúng còn cần được nhận một sự giáo dục khác nữa, mà cả các trường tiểu học lẫn các trường trung học cũng như đại học cũng chẳng thể cung cấp – chúng còn cần phải trải qua giáo dục con người cái đã. Rồi một ngày, chừng nào có một chút ngơi nghỉ, anh sẽ cố giải thích cho chúng tất tật chuyện đó – lúc này, đành phải tạm chấp nhận việc lợi dụng chiếc xe tải của chúng. Cuộc hội nghị mới về bảo vệ động vật châu Phi tám ngày nữa sẽ được tổ chức ở Bukavu; theo thường lệ, các quyết định của nó sẽ chẳng gây được tiếng vang nào trên báo chí. Nhưng lần này, cần phải xoay xở sao cho chuyện sẽ khác đi… Anh sung sướng thở dài, thò các ngón tay vào túi đựng thuốc lá và bắt đầu quấn một điếu. Chiếc xe tải đột nhiên khựng lại sau một cú đạp phanh gấp khiến Morel nhảy bắn vào kính trước. Một đàn gà gô đỏ hoảng loạn bay qua, một con nhím lao đi, rồi cây cối rung lên, ngả nghiêng trong một tiếng ầm ì ù tai và chừng hai mươi con thú chậm rãi từ trong rừng bước ra, bịt kín con đường mòn trước mặt họ. Chúng đang ở rìa công viên quốc gia Bioundi và hẳn cảm thấy được an toàn, hoặc có lẽ trận hạn hán đã khiến chúng trở nên hờ hững với mọi thứ gì không thuộc vào mối bận tâm sâu sắc của chúng – dẫu có thế nào thì chúng cũng chẳng buồn để ý mảy may đến cái xe tải. Chỉ một con voi con, con duy nhất trong đàn, ngoái đầu đầy vẻ hy vọng về phía họ, đòi được chơi, nhưng mẹ nó đã ngay lập tức nhắc nhở nó về trật tự. Những con thú khổng lồ đi dọc con đường một lúc, rồi rẽ sang phải, để lại ta luy phủ đầy cành lá bị bứt rụng, và con đường ngổn ngang những thân cây nghiêng ngả hoặc bị ủi đổ. N’Dolo phác một cử chỉ bất lực.

– Làm thế nào mà có thể xây dựng một đất nước hiện đại với cái thứ này đây? cậu ta kêu lên.

Cậu ta quay sang Morel. Nhưng người Pháp, đang bận dùng các ngón tay dồn thuốc lá lại vào lúc chiếc xe dừng khựng, không hề nhúc nhích, một tờ giấy quấn thuốc dính vào môi dưới, và cặp mắt màu nâu tươi cười với biểu hiện khoái trá lớn đến mức tay sinh viên phác một cử chỉ điên tiết rồi im bặt: đây thực sự là một kẻ khốn khổ chưa từng bao giờ hồi lại được sau những năm bị giam cầm – Waïtari đã có lý khi tìm cách lợi dụng sở thích riêng của ông ta, nhưng thật không đáng nói những chuyện nghiêm túc với con người này.

Ngồi bên cái bàn gấp trước túp nhà tranh nơi ông đã cho đặt đại bản doanh, bác sĩ–chỉ huy Ceccaldi để một tai lơ đãng nghe cha Fargue nói, cha đang trút lên ông những đợt sóng của một con giận dữ dồn tụ trong nhiều tuần suốt chuyến đi vô vọng khắp vùng Oulé để tìm Morel, chẳng có thính giả nào khác ngoài con ngựa Butor của cha. Viên chỉ huy đã nhìn với chút e sợ nhất định khi cái thùng tô nô người này lao về phía ông từ sườn một ngọn đồi, và miễn cưỡng dành cho người ấy khoảng nghỉ ngắn ngủi giữa hai ca phẫu thuật. Thầy tu dòng Phan–xi–cô, khoanh hói đỉnh đầu lóng lánh nắng – mà đó chỉ là mồ hôi thôi – ầm ào mắng nhiếc “cái tên thiếu lòng tin”, “kẻ báng bổ”, và “đồ con lợn” mà ông đã không ngừng truy đuổi để tìm cách đưa về với lẽ phải. Mấy người nông dân da đen đang ngồi trên mặt đất trong bộ áo thụng màu trắng của họ trước trạm phẫu thuật, đợi đến lượt với một sự kiên nhẫn có lẽ nảy sinh từ niềm hy vọng, cũng có thể từ lòng nhẫn nhịn. Bệnh dịch giun chỉ khơi dậy tại A.E.F. một trong những trận chiến con người vĩ đại. Nhũng chiếc trực thăng của quân đội cất cánh từ Aurès tưới không ngừng lên các đầm lầy và sông, chốn trú ngụ của loài ruồi simulium tác nhân truyền dịch; nhưng căn bệnh đã kịp đuổi khỏi nhà nhiều quần thể cư dân đông đảo: chín mươi nghìn héc ta đất canh tác đã bị bỏ hoang; tại một số làng, phân nửa dân cư đã bị mù. Ceccaldi mổ các nang gần như không ngưng tay, ông ngủ khoảng ba tiếng mỗi đêm kể từ đầu chiến dịch. Trong hoàn cảnh ấy, ông chỉ còn rất ít mối quan tâm đối với Morel và lũ voi của anh – và còn ít hơn đối với cựu dân biểu Oulé và cái gọi là “đội quân độc lập châu Phi” của hắn, cũng được người ta nhắc đến rất nhiều. Nhưng cha Fargue là một chiến binh lão thành chống lại cái xấu dưới mọi hình thức: vậy nên bác sĩ lắng nghe ông nói với toàn bộ sự chú tâm mà ông còn có được.

– Duparc nói rằng chính ở trại tập trung, bên bọn quốc xã ấy, nỗi ám ảnh đó đã bắt đầu giày vò anh ta. Có vẻ như ở đó, đấy là cách chiến đấu chống lại chứng hoảng loạn khổng gian hẹp và hàng rào dây thép gai: họ tưởng tượng ra những đàn voi thật lớn chạy băng băng qua những khoảng không gian trống của châu Phi… Nó đã ở lại với anh ta.

Ceccaldi quan sát hàng nông dân dài đang bước đi qua làng. Ông thử nhẩm tính số lượng ca tuyệt vọng: tất cả những ai cần người dẫn đến hoặc cầm gậy ở tay… Ông tự hỏi tại sao những người mù cứ luôn luồn ngước nhìn lên trời. Nhưng tỉ lệ các ca không thể cứu chữa có xu hướng giảm kể từ một tuần nay.

– Cũng có thể, ông lơ đãng nói. Quả thật anh ta đã có thể làm cái mà chúng tôi gọi trong biệt ngữ y học là một sự “cắm chốt”…

– Thế thì sao? Fargue gào lên. Anh tin hắn là người duy nhất mơ đến một tự do tuyệt diệu à? Tất cả chúng ta đều vậy hết! Chỉ việc làm giống như mọi người mà thôi, hắn chỉ việc kiên nhẫn một chút, nó sẽ đến, chỉ cần đợi thôi. Tất cả chúng ta đều mắc chứng hoảng loạn không gian hẹp, tất cả chúng ta đều chán ngấy xà lim… chán ngấy cái khuôn!

Ông đấm lên ngực mình một cú trời giáng.

– Tất cả chúng ta đều ở trong tù, hắn đâu phải là người duy nhất! Chẳng có lấy một người Ki–tô giáo đích thực nào nơi hạ giới này lại không mơ được giải thoát. Nhưng để được như vậy, thì đợi một phút, bướm ơi! Phải xếp hàng, giống như các bạn, ngẩng đầu lên nhìn về phía Người đã tạo ra tâm hồn và nhà tù của nó, và nhốt cái này vào trong cái kia! Hử?

– Dĩ nhiên rồi, dĩ nhiên rồi, Ceccaldi đáp, với rất nhiều lịch thiệp.

Ông đứng dậy.

– Xin cha thứ lỗi, nhưng tôi đang phải lo cho cả làng…

Rõ ràng là đã thỏa mãn với nỗ lực thần học to lớn của mình, Fargue cũng đứng dậy.

– Đi thôi, ông nói. Tôi đến để giúp anh một tay đây.

Trong thùng chiếc xe tải, Johnny Forsythe, ngồi giữa Inguélé và Korotoro, người đang ngáy trên vai ông, cố chịu đựng một bài đả kích dài của Madjumba về vấn đề người da đen bên Mỹ. Cậu sinh viên biết các dữ kiện với độ chính xác gây choáng váng, không ngừng trích dẫn con số thống kê và các sự kiện cụ thể. Nạn tư hình, sự phân biệt, điều kiện kinh tế của người da đen miền Nam và tại các thành phố lớn – trong khi chiếc xe lăn bánh trên đường mòn chật chội băng qua rừng Oulé, chàng thanh niên nói với ông tất tật những thứ đó kèm với sự phẫn nộ: chẳng khác gì cậu ta kết tội ông phải chịu trách nhiệm với tư cách cá nhân. Forsythe tìm thấy lại ở miệng cậu thanh niên da đen, gần như chính xác từng từ, những câu trong bài luận tội chống nạn phân biệt chủng tộc bên Mỹ, mà chính quyền cộng sản Trung Hoa từng bắt ông đọc trên đài phát thanh khi ông bị bắt trong chiến tranh Triều Tiên.

– Phải, ông nói. Tôi biết, tôi biết rõ, có rất nhiều điểm đúng. Thậm chí ngày xưa tôi từng đọc một bài diễn văn về điều đó… Đã gây ít nhiều tiếng vang.

Ông cố xua kỷ niệm ấy đi bằng cách phá lên cười, tiếng cười hoàn toàn thiếu vắng niềm vui. Inguélé dễ mến thì có vẻ nhẹ nhõm vì giọng điệu giảng hòa này. Forsythe thấy khó hiểu, cậu thiếu niên rụt rè kia có thể làm gì giữa họ, với dáng vẻ thanh nhã ấy, cặp lông mi dài và khuôn mặt với những đường nét mảnh mai sở hữu vẻ cao quý có lẽ chính là vẻ đẹp. Cậu ta không có vẻ yểu điệu nữ tính, nhưng cũng giống nhiều thanh niên cùng độ tuổi mà sự nam tính không loại bỏ nét dịu dàng, hẳn cậu ta phải thường xuyên nghe thấy những câu nói đùa gây tổn thương và có lẽ chẳng có lý do nào khác cho sự hiện diện của cậu ta ở đây, trong một chuyến phiêu lưu điên rồ thách thức mọi cơ may thành công, bên cạnh hai kẻ quốc gia chủ nghĩa hung hãn kia: có khả năng các tư tưởng đóng một vai trò nhỏ hơn, trong lựa chọn của cậu ta, so với ham muốn cháy bỏng của một cậu thiếu niên được khẳng định lòng can đảm của mình, dẫu có phải vì thế mà phải trả giá bằng mạng sống.

– Dẫu sao thì cậu cũng rành thông tin lắm đấy, Forsythe nói. Chắc cậu đã đi học bên Pháp?

– Tôi đã được đào tạo tốt về chính trị ở Paris, Madjumba đáp. Ở đây, tôi học trường dòng, nhưng với các cha thì chẳng học được gì đâu… Đó là các hóa thạch, những người sống sót của một thời đại đã qua…

Cậu ta im bặt, liếc mắt nhìn về phía Peer Qvist, với chút e sợ, rồi hạ mắt nhìn xuống quyển Kinh Thánh nhỏ mà ông già Đan Mạch đang cầm trên tay. Nhưng nhà phiêu lưu già đã không nghe thấy. Quyển Kinh Thánh đặt trên đùi, ông ngủ gà gật. Đã từ lâu, ông chỉ ngủ chừng một hoặc hai tiếng mỗi đêm và nhờ dấu hiệu ấy mà nhận ra một tuổi già mà ông không cảm nhận thấy vòng cương tỏa theo cách nào khác nữa, cả ở ý chí lẫn trong lòng; ông cũng mỗi lúc một hay lờ đờ trong trạng thái lơ mơ ấy hơn, đâu đó giữa hiện tại và một quá khứ xa xôi. Đó là những khoảnh khắc gần như hoàn toàn chỉ gồm những kỷ niệm, phong cảnh, con vật, khu rừng, giống loài và vùng đất được giải cứu; đôi khi cũng có những khuôn mặt người đã biến mất từ lâu, những khuôn mặt đầy hận thù, châm biếm hoặc ngây ngô, từng xuất hiện trên đường đi của ông và chẳng còn lại gì từ đó. Mắt ông mở hờ, cặp mí hoàn toàn bất động, trong khi ông thấy lại một mặt trời nhợt nhạt đang lên phía trên những đàn tuần lộc ở Laponie trong khu rừng taiga Miền Bắc Vĩ Đại, nơi cái lạnh có màu xám và xanh lơ. Rồi viễn tượng thay đổi: giờ là khuôn mặt khiếp hãi của bọn nhóc con nhảy vọt ra khỏi thân cây khi lần đầu tiên, ở tuổi lên chín, một cây gậy ngắn cầm trên tay, ông đã báo hiệu cho cái tính xấu sẽ khiến ông trở nên nổi tiếng ấy, để bảo vệ một tổ chim trước bọn trẻ con chuyên đi bứng tổ. Sau đó, những khu rừng Phần Lan, dần dà bị hy sinh làm bột giấy, để giúp chúng thoạt tiên ông đã thỉnh nguyện lên các công chức của Sa hoàng; vì các khẩn nài của ông không mang lại kết quả gì, ông đã cùng vài sinh viên lập ra một đội cơ động đích thực tấn công các khu trại của dân đốn củi.

Lẽ dĩ nhiên người ta đã nói là ông có các mục đích chính trị và rằng các khu rừng chỉ là cái cớ nhằm âm mưu tước đoạt Phần Lan khỏi tay các Sa hoàng – vả lại rốt cuộc ông cũng đã chiến đấu vì tự do của Phần Lan, hai điều này đi chung với nhau. Không, ông chưa bao giờ khoan nhượng với nhiệm vụ nhà tự nhiên học và người bảo tồn các giống loài của mình, danh hiệu chính thức duy nhất mà ông không coi thường, và điều đó đã khiến ông phải nhận về những cú đánh, những vết thương, kẻ thù, những lời sỉ nhục và chế nhạo, những vụ trục xuất và những ngày ngồi tù với số lượng lớn đến mức ký ức của ông không còn tính nổi. Chiến dịch của ông chống lại sự tàn sát hải cẩu và cá voi, chống lại nạn ô nhiễm hóa học trong đất, tầng ô zôn và các đại dương, hồi năm 1950, đã rơi vào sự thờ ơ hoàn toàn. Dựa vào thành xe, hai bàn tay to tướng chai sần nhăn nheo cầm quyển Kinh Thánh, mấy sợi tóc bạc lơ thơ dán chặt vào hai bên thái dương dưới chiếc mũ phớt tụt xuống, khẩu cạc bin dựng dưới chân, hai mí mắt bất động phía trên hai khe ánh sáng xanh nhạt nhòa vì tuổi tác, ông thấy lại Biển Bắc với những con cá voi được cứu thoát có lẽ bởi vì một hôm ông đã phá tan trụ sở nghiệp đoàn thợ săn cá voi, cái nhăn mặt của con gấu Koala nhỏ đến tựa vào tay ông để ngủ như tựa vào một cành cây, và khuôn mặt của Fridtjof Nansen, không chỉ là một nhà thám hiểm Cực Bắc vĩ đại, mà còn là một người mang tình yêu sâu đậm với mọi loại rễ sống mà một sức mạnh có quyền năng tột đỉnh từng cấy xuống đất và một số đã chui vĩnh viễn vào trái tim con người; cả ông ấy nữa, cũng như Morel, từng bảo vệ khoảng lề con người đó, mà cả đời mình ông đã tranh đoạt với các chính phủ, các hệ thống chính trị, các chế độ toàn trị; ông ấy đã đến thăm ông ở trong tù, và buồn bã nói: “Peer thân mến, người ta cứ bảo là anh ghét người, nhưng anh trẻ hơn tôi, và anh sẽ sống đủ lâu, rồi đến một ngày anh sẽ phải đứng lên bảo vệ một loài khác mỗi lúc một thêm bị đe dọa – loài chúng ta…” Nansen, người đã dành những năm cuối đời cho sứ mệnh ấy, người đã tạo ra quyển hộ chiếu đầu tiên của những người không quê hương và được công nhận tại tất cả các nước trên thế giới địa vị được ưu tiên, Nansen đã nhìn nhận đúng: tới một thời điểm Peer Qvist phải kêu gọi toàn bộ tính xấu của mình để chiến đấu chống lại các trại chết chóc và các trại lao động cưỡng bức, chống lại bom H và mối đe dọa xảo trá, đã có thể đoán trước, từ những thứ rác thải của pin nguyên tử dần dần dồn tụ lại trên mặt đất, trong không khí và dưới lòng biển; ông đã phải hú hét và biểu tình chống lại sự thờ ơ đầy tội ác và sự vui thú độc địa của hội nghị các nhà vật lý tại Genève, sẵn sàng trả cho “tiến bộ” cái giá là vài triệu ca ung thư mới – cuộc tranh đấu được tiến hành với sự dữ tợn không khác gì sự dữ tợn xưa kia ông từng thể hiện để bảo vệ lũ chim. Khuôn mặt của người bạn ông, mục sư Kaj Munk³¹, bị quân nazi xử bắn bởi vì ông đã bảo vệ chống lại kẻ thù của nó một trong những thứ rễ dai dẳng nhất mà bầu trời từng cấy vào trái tim con người, và họ gọi là tự do – nó ở bên trong họ giống như một cú chạm của bàn tay thần linh; nhóm người Anh điêng ở Wyoming trước bước ngoặt của thế kỷ, mà lẽ ra người ta vẫn có thể cứu sống, nhưng người ta đã chọn cách bỏ mặc trong các khu bảo tồn cho rượu, bệnh giang mai và bệnh lao; những rạn san hô ngoài khơi châu Úc nơi ông đã tới để ngắm nhìn và tự tiếp thêm lòng can đảm bởi vì con người còn chưa kịp đe dọa hai nghìn cây số san hô nhộn nhịp một đời sống diệu kỳ và thật gần với những thời điểm đầu tiên ấy; chiến đấu chống sự xói mòn, những mảnh đất bị giết chết do khai thác quá mức; – Peer Qvist bị trục xuất ở nơi này, không được đi vào nơi kia, bị đuổi khỏi một viện này, khỏi một viện hàn lâm nọ, rồi được mời về lại đó mười năm sau, khi các sự kiện đã chứng minh là ông đúng – quá muộn – như thể một phần thưởng trang trọng có thể chuộc lại một tội ác đã phạm – chỉ tuổi cao và sự lập dị của ông giờ đây mới khiến ông được hưởng một sự được lòng mang tính độ lượng và trịch thượng – cái ông già bướng bỉnh Peer Qvist đó, cái đầu bò đó vẫn buộc người ta phải nhắc đến mình… Bao nhiêu cuộc tranh đấu, biết bao nỗ lực, và mọi thứ cứ vĩnh viễn còn cần phải làm, phải bảo vệ; tất tật những rễ sống ấy, những đâm trổ cành nhánh kỳ vĩ ấy trong sự đa dạng của chúng và sự kiên trì của chúng, đều cần được bảo vệ không chần chừ, không ngắt quãng… Bản thân Tổ chức Bảo vệ Động vật và Thực vật Thế giới cũng không muốn nghe nhắc đến ông nữa, ông đã phải rời khỏi ủy ban điều hành, nơi các “phương pháp” của ông không được coi trọng: người ta trách ông không chỉ vì những quá đà của nhà tự nhiên học, mà còn vì ông thường xuyên can dự vào những cuộc đấu tranh chính trị… Điều đó là chính xác. Những cái rễ thì vô cùng vô tận trong sự đa dạng của chúng và vẻ đẹp của chúng và một số đã đâm sâu vào trong tâm hồn con người – một khao khát không ngừng và đầy đau đớn hướng lên cao và về phía trước – một nhu cầu đối với vô tận, một nỗi khát, một dự cảm về nơi khác, một sự chờ đợi không giới hạn – tất tật những thứ đó, thu gọn lại về kích thước bàn tay con người, trở thành một nhu cầu về phẩm giá. Tự do, bình đẳng, bác ái, phẩm giá… Không có những cái rễ nào sâu hơn và thế nhưng, lại bị đe dọa nhiều hơn. Peer Qvist chưa từng bao giờ nhượng bộ với sứ mệnh nhà tự nhiên học của mình và tất cả những ai từng tìm cách nhổ đi khỏi Trái đất những cái rễ đó luôn phải đối mặt với ông trên đường. Và mọi thứ vẫn còn cần phải làm, ấy thế nhưng ông đã già quá rồi… Rốt cuộc, dường như sự độc ác thì được lưu giữ, ông nghĩ. Vậy thì mình phải như vậy thôi, một thời gian… Ông cảm thấy một bàn tay đặt lên vai: Johnny Forsythe.

31. Kaj Munk (1898–1944): kịch tác gia người Đan Mạch, đồng thời cũng là mục sư dòng Luther.

– Sao?

– Tôi đang giải thích cho cậu thanh niên kia việc chúng ta làm ở đây. Cậu ta không tin vào voi. Cậu ta không tin là chúng ta thực sự quan tâm đến chúng, rằng thậm chí đó còn là tất tật những gì mà chúng ta quan tâm. Cậu ta nói điều đó có thể đúng với Morel, vì đó là một kẻ điên, nhưng thực sự là có những nhiệm vụ cấp bách hơn, những thứ khác cần bảo vệ, như các nguyện vọng chính đáng của các dân tộc, chẳng hạn thế. Tôi đã giải thích với cậu ta rằng về phần tôi, tôi đến với lũ voi chỉ là vì tôi chẳng biết phải đi đâu nữa. Thế còn ông?

– Ôi, tôi à. Peer Qvist đáp, giọng trễ nải và trầm, thật khó mà ngờ được có sự hài hước ở trong đó, tôi được Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Copenhagen giao nhiệm vụ. Chỉ vậy thôi.

Không lâu trước khi mặt trời lặn họ nhìn thấy một chiếc xe tải đi tới từ chiều ngược lại và Morel xuống xe để giúp N’Dolo xoay xở trên con đường hẹp. Anh không ngại bị nhận mặt: những bức ảnh căn cước cũ mà người ta từng công bố trông chẳng giống mấy với mặt anh hiện tại. Người lái chiếc xe tải hóa ra là một người Bồ Đào Nha tên là Sanchili, đang trên đường về nhà. Anh ta đã liều đi vào một con đường nơi chỉ cần trời mưa hai tiếng là trở nên không thể đi được, và lại còn vào đúng thời điểm chính quyền khắp nơi đang sẵn sàng tăng cường các trạm chắn đường, vì vợ anh ta đang trở dạ ở Nguélé nơi anh ta có kho chứa hàng. Đó là đứa con thứ chín của anh ta. Họ nói chuyện một lúc, giữa đường, vừa nói chuyện vừa hút thuốc, người Bồ Đào Nha than phiền về việc buôn bán…

– Tôi là một người xuất khẩu ngà voi, anh ta nói. Thế nên, anh cũng hiểu đấy, với thuốc nổ…

Morel chăm chú nhìn anh ta, đưa tay gãi má, do dự một thoáng…

– Được rồi, rốt cuộc anh nói, tôi hy vọng giùm mười đứa con của anh và cả những đứa về sau nữa là anh sẽ không gặp phải Morel trên đường… Hắn sẽ cắt chim anh đấy.

Người đàn ông Bồ Đào Nha bé nhỏ cười rung cả người.

– Hay đấy, quá hay… Tôi phải kể lại cho vợ tôi nghe mới được. Tôi xin thú nhận với anh là tôi chẳng hề muốn gặp hắn chút nào… Anh cứ nghĩ mà xem: tôi là nhà buôn ngà voi lớn nhất trong vùng. Thôi nào, rất hân hạnh. Này, đây là danh thiếp của tôi, nếu có khi nào anh ghé Nguélé…

– Tôi sẽ không bỏ qua dịp để đến đó đâu. Morel nói. Hứa đấy. Anh nói là kho của anh đặt ở đó à?

– Đúng, ngay khi hết đường. Không đi trật được đâu.

Có ghi tên tôi ở trên… Anh sẽ được tiếp đón. Nào, chúc may mắn, và hẹn sớm gặp lại, biết đâu được.

Morel nhìn anh ta đi khỏi, rồi leo lại lên chiếc xe tải.

XXXI

Quãng mười giờ tối, họ đi ngang qua Sionville, chạy xe dọc theo dòng sông, giữa hai hàng cây xoài, rồi đi vào một con đường, tiếp năm cây số, cuối cùng dừng lại trên một ngọn đồi trước khu đất nhà Challut. Morel xuống xe. Đêm có một sự hiện diện, một cơ thể, một cuộc sống sột soạt; có thể ngửi thấy mùi mồ hôi của nó, sự gần gũi của nó; trong sự rậm rạp của khu vườn, dàn đồng ca côn trùng là một xung lực nồng nhiệt khoác lên cho bóng tối những dải sườn phập phồng, một hơi thở gấp gáp; giờ đây khi chiếc xe tải đã tắt máy. Morel nghe thấy sự hiện diện này xung quanh anh: đã ở xa Sahel³² và sự trống rỗng của nó. Một bàn tay đặt lên vai anh: N’Dolo.

32. Tên dùng để chỉ vùng châu Phi nằm giữa sa mạc Sahara về phía Bắc và xa van Soudan về phía Nam (cũng là từ chỉ một dạng đới khí hậu, như ta sẽ thấy ở phần sau).

– Tôi đi cùng ông…

– Không được. Cậu phải ngồi yên sau vô lăng, như đã thỏa thuận; nếu không đủ kiên nhẫn vững chãi để chịu đựng sự chờ đợi, thì lẽ ra phải nghĩ đến chuyện đó từ trước…

Cậu sinh viên quay về xe. Morel cầm lấy cái cặp đựng đầy giấy tờ và tiến về phía hàng rào mắt cáo. Những người khác đã đợi anh. Anh là người duy nhất không mang súng. Trong khu vườn đỗ chừng nửa tá xe ô tô Mỹ. Điều này không được dự tính.

– Ta chọc thủng lốp xe chứ?

– Thôi. Nếu có ai muốn đi thì họ cứ đi… Thấy lốp xịt họ sẽ bị đánh động. Ta sẽ xem sau.

Tiến lại gần biệt thự của Challut, chủ tờ báo và là một trong những nhà khai thác mỏ than lớn nhất trong vùng, họ nhìn thấy những cửa sổ sáng đèn và nghe thấy tiếng nhạc. Một hàng hiên có cầu thang đôi; các cửa sổ để mở, có thể thấy các cặp đang nhảy. Korotoro dừng lại một giây.

– Dẩy đầm cơ đấy, anh ta nói, nở nụ cười thật lớn.

Morel phải vỗ lên vai anh ta để bảo anh ta đi tiếp. Nhưng anh thấy vui khi nghe anh chàng chưa từng bao giờ rời khỏi các khu phố xập xệ và các nhà tù thành phố châu Phi đột nhiên thốt ra thứ tiếng lóng Paris. Thực sự là một phép mầu của sự đồng hóa. Họ để Peer Qvist và Inguélé lại trong các bụi cây trước biệt thự và theo lối đi dẫn tới xưởng in tờ báo nằm trong một hăng ga cuối vườn. Morel bước vào đầu tiên. Số báo đã nằm đó và máy đang đợi sẵn, chuẩn bị quay. Trong một góc, hai người da đen mặc quần soóc ngồi bên bàn chơi cờ đam. Người thứ ba, một thợ sắp chữ già tóc trắng, cúi đọc bản viết.

– Xin chào, các bạn.

Hai người chơi cờ đam ngẩng đầu lên. Họ vẫn giữ nét mặt bình thản, nhưng có thể cảm thấy họ cố làm ra như vậy. Người thợ sắp chữ bình tĩnh nhìn họ qua phía trên kính mắt.

– Xin chào, ông nói.

Hai người kia cứng đờ cả ra, một trong hai vẫn đặt tay lên quân cờ định đi. Forsythe tiến lại gần họ, vẻ thân thiện.

– Ai thắng đấy?

Nghe thấy tiếng một chiếc xe ô tô, tiếng phanh và những giọng nói… Madjumba quay đầu về phía vườn, khẩu súng máy giương lên.

– Chỉ là khách khứa mới đến thôi, cậu bé, ông già nói. Họ chẳng bao giờ tới đây đâu…

Morel lục tìm trong chiếc cặp, không vội vã chút nào. Anh rút ra một tờ giấy và đặt nó xuống bàn.

– Ông sẽ đăng cho chúng tôi cái này lên trang nhất…

Người thợ sắp chữ cúi người xuống tờ giấy một lúc, cây bút chì cầm trên tay: Ủy ban Thế giới Bảo vệ Voi thông báo: các hình phạt sau đây đã được áp dụng đối với những thợ săn đã không làm theo các mệnh lệnh của Ủy ban. Chuyên gia bắt voi Haas, các thợ săn Longevielle, Ornando, bị bắt quả tang, đã phải nhận sự trừng phạt về thể xác. Các khu đất của những thợ săn Sarkis, Duparc, cửa hàng ngà voi Banerjee và xưởng thuộc da Wagemann nơi biến những cái chân voi bị cắt rời thành bình, thùng rác, xô đựng sâm banh và các thứ đồ vật trang trí nói chung, đã bị đốt. Nhà buôn ngà voi Banerjee đã phải nhận mười cú vụt. Còn phái xử lý: bà Challut, “nữ quán quân” của các cuộc săn thú lớn, một trận đét mông trước đám đông, Ủy ban xin nhắc lại, nhằm tránh mọi tin đồn thất thiệt, rằng ủy ban không có một chút tính chất chính trị nào và các vấn dề chính trị, những nhìn nhận về ý luận, học thuyết, đảng phái, sắc tộc, giai cấp, quốc gia hoàn toàn là xa lạ đối với Ủy ban. Ủy ban chỉ theo đuổi một công việc nhân đạo. Ủy ban chỉ hướng đến các cảm giác về phẩm giá ở mỗi con người, không phân biệt, không chia cách, và không có mối lo nào khác ngoài sự thông hiểu nhằm bảo vệ tự nhiên, Ủy ban tự giao cho mình một trách nhiệm cụ thể và nhỏ bé, bảo vệ tự nhiên, voi là loài mở đầu, và mọi loài vật mà trong sách học vỡ lòng trên toàn thế giới người ta vẫn hay gọi là “bạn của con người”, và Ủy ban nghĩ rằng tất cả mọi người, dẫu có là ai và xuất thân như thế nào, vẫn có thể và cần phải cùng thống nhất về điều này. Chỉ đơn giản là công nhận sự tồn tại của một khoảng lề con người mà mọi chính phủ, đảng phái, quốc gia, mà mọi con người cùng thống nhất là sẽ tôn trọng, dẫu cho sự cấp thiết hay tầm quan trọng của công việc, khát khao, sự xây dựng hay cuộc chiến đấu của họ có là như thế nào. Vào thời điểm ở Bukavu một hội nghị mới về bảo vệ động vật và thực vật châu Phi được tổ chức, Ủy ban nghĩ là nhất thiết cần phải kêu gọi sự chú ý của dư luận thế giới đối với các công việc của hội nghị, những công việc quá thường xuyên bị rơi vào sự thờ ơ chung. Các đại biểu phải làm việc dưới ánh mắt chăm chú của dư luận thế giới, Ủy ban xin long trọng cam đoan sẽ ngừng hành dộng của mình ngay khi nào các biện pháp thiết yếu đã dược thực thi. Thay mặt ủy ban, ký tên: MOREL.

Người thợ sắp chữ không tỏ ra ngạc nhiên. Trong khi ông đọc. Morel quan sát ông với vẻ hơi lo lắng.

– Hả? Ông nghĩ sao? Ông có đồng ý không?

– Viết hay đấy.

Morel tỏ vẻ sung sướng.

– Vậy thì, làm thôi.

Người thợ sắp chữ nghiêm trang nhìn anh.

– Tôi cho là phải đặt nó vào chính giữa trang, có đóng khung?

– Làm sao cho tốt nhất.

– Mực đỏ nhé?

– Chọn mực đỏ đi. Phải làm sao để nó đập ngay vào mắt…

Người thợ sắp chữ bắt tay vào việc. Hai người chơi cờ không nhúc nhích. Korotoro tiến lại gần họ và vừa cười vừa lấy nòng súng xáo tung các quân cờ. Họ trợn những cặp mắt sợ hãi, yết hầu bắt đầu nhô lên nhô xuống giật cục, toát mồ hôi đầm đìa nhưng không làm gì. Sau một lúc, Forsythe bắt đầu động cựa.

– Ở đây không có gì uống à? ông hỏi.

Ông già giắt cái bút chì lên sau tai.

– Không, nhưng nếu anh muốn tôi có thể vào bếp tìm một chai bia.

– Và báo cho ông chủ? Madjumba kêu lên. Ông coi chúng tôi là gì thế hả?

Ông già không để tâm chút nào đến cậu ta và quay sang Morel. Anh đang bận quấn một điếu thuốc lá.

– Đi đi, anh bình thản nói.

– Ông điên đấy à? Madjumba hét lên. Nếu họ có điện thoại thì sao?

– Họ có điện thoại đấy, người thợ sắp chữ nói.

– Đi đi. Morel nhắc lại, không ngẩng đầu lên.

Ông già đi. Forsythe, ngồi trên một cái ghế đẩu, mút một bông hoa, lắc đầu lắc đầu vẻ châm biếm.

– Thật là đẹp, ông nói. Thật tuyệt khi thấy ai đó tin tưởng vào bản tính người đến mức ấy… Thế nhưng có những lúc tôi chẳng hiểu nổi anh đâu.

– Không sao. Morel đáp, dường như vương chút hài hước.

Thời gian chậm chạp trôi. Khuôn mặt Madjumba đanh lại, đầy thù địch. Bất động, khẩu súng máy dưới khuỷu tay, cậu ta vừa tỏ ra khinh bỉ vừa thách thức. Chưa bao giờ cậu ta hiểu được các động cơ đã thúc đẩy Waïtari hỗ trợ kẻ điên này, hắn đang ở đó với cái cặp đựng đầy những lời kêu gọi và tuyên ngôn “nhân đạo”, đang liếm điếu thuốc lá, bình thản y như đang ngồi họp công đoàn, tại một khu ngoại ô công nhân bên Paris, nhưng như mọi khi cậu ta đã tuân lệnh lãnh tụ mà không do dự, và giờ đây chắc hẳn cậu ta sẽ phải trả giá cho sự trung thành của mình. Lời giải thích dài của N’Dolo, khi Yousset mang thông điệp tới, đã chỉ thuyết phục cậu ta một nửa. “Cần phải lợi dụng các bất ổn dẫu chúng là gì, N’Dolo liến thoắng giải thích. Ngay cả một trận ẩu đả giữa những kẻ say, ngay cả một thằng chồng đánh vợ, mỗi cái cốc vỡ. Cần phải nói rằng đảng đứng đằng sau những chuyện đó. Chính nhờ vậy mà ta mở rộng được lực lượng. Người ta cứ nghĩ là ta mạnh lắm, và nhờ vậy người ta củng cố sức mạnh cho chúng ta. Vụ việc Morel này là một cơ hội ngàn năm có một. Không thể để mặc nó trôi qua. Đất nước đang quá yên bình, quá thoải mái. Các bộ lạc hoàn toàn chẳng quan tâm gì đến độc lập, họ không biết điều đó nghĩa là gì, bản thân từ ấy còn chưa tồn tại trong ngôn ngữ của chúng ta. Không thể thúc giục nổi dậy cái quần chúng mới gần như chỉ là các tộc người nguyên thủy, phải vươn qua họ mà hướng tới những ai có khả năng hiểu chúng ta, đến thế giới bên ngoài, đến dư luận các nước phát triển. Phải biểu hiện, phải ra dấu hiệu với các phong trào tương tự trên thế giới, cho thấy là chúng ta có tồn tại, rằng chúng ta sẵn sàng làm nhiều hơn nữa, nếu họ giúp chúng ta, cung cấp một lý do để người ta nhắc đến chúng ta trên đài phát thanh ở Cairo, ở Budapest, mang tới cho các bạn của chúng ta ở bên ngoài một cơ hội để hét lên chống áp bức. Không có quần chúng đấu tranh, quần chúng còn chưa hề được huấn luyện chính trị, không theo chúng ta – cứ năm mươi người Oulé đi học thì bốn mươi đứng về phía chính quyền. Tại sao? Bởi vì giáo dục đã khiến họ cảm thấy gần gũi với người Pháp hơn với bộ lạc, thứ mà họ để lại thật xa ở sau lưng. Cần phải tìm cách gắn kết. Phải bắt đầu bằng việc chứng minh rằng chủ nghĩa quốc gia Oulé có tồn tại. Dẫu cho ngọn lửa bùng lên có là như thế nào, thì cũng phải tiếp liệu cho nó. Vậy cho nên sẽ nhất thiết phải nhập chung Morel và lợi dụng sự hiếu kỳ mà hắn khơi lên. Tớ nhắc lại với cậu, không thể bỏ qua cơ hội, Waïtari biết những gì mình làm…”

Cậu ta đã tuân lệnh, nhưng ít nhất cậu ta cũng hy vọng một hành động nghiêm túc và anh hùng – chứ không phải cái bầu không khí lăn công ngớ ngẩn này. Cậu ta những muốn ít ra cũng có thể thoát khỏi nỗi bồn chồn căng thẳng, sự sốt ruột, nhu cầu được giết người hoặc bị giết, hét tên mình lên thật to – xét cho cùng, dòng máu của cậu ta là dòng máu của các chiến binh từng thống trị trong suốt hàng thế kỷ vùng đất này của châu Phi. Thay vì thế, lại là sự chờ đợi bất tận này và cái kẻ xuẩn ngốc sung sướng cứ tưởng rằng sẽ chẳng gì có thể xảy đến với hắn và tưởng vây quanh mình là một dạng cảm thông mang tầm vóc vũ trụ. Lão già, một tên hầu của đám thực dân, lẽ dĩ nhiên sẽ phản bội họ – và họ sẽ bị tóm như một lũ chuột. Cậu ta lăm lăm súng, quyết tâm sẽ không để bị bắt sống… Cậu ta nghe tiếng bước chân trên nền sỏi. Ông già quay trở lại cùng một đĩa sandwich và hai chai bia. Ông ném về phía Madjumba một ánh mắt khắc nghiệt và lại làm việc tiếp. Trong một góc, có một thùng báo cũ của Pháp, và Morel bắt đầu lục lọi trong đó, vẻ tò mò. “Từ vài tuần nay, báo chí của khối Đại Tây Dương liên tiếp cung cấp cho độc giả những câu chuyện giật gân về cái mà họ gọi là ‘cuộc phiêu lưu lạ thường của người đi bảo vệ voi ở châu Phi’. Những dòng tít lớn nhất được dành cho nhân vật huyền thoại ấy, mà sự tồn tại, cần phải nói, còn hơn là đáng ngờ… Mọi phương cách đều được chấp nhận nhằm đánh lạc hướng dư luận khỏi những công việc chuẩn bị cho cuộc chiến tranh nguyên tử đang được tiến hành một cách tích cực…” Nhưng đó là một số báo cũ. Anh tìm một số mới hơn. “Sự tồn tại của một phong trào có vũ trang chiến đấu vì nền độc lập tại vùng Oulé đã không còn gì đáng nghi ngờ… Cần phải thấy những nỗ lực thống thiết của một số tờ báo nhằm che giấu sự thật bên dưới tấm màn mây khói của một chiến dịch được cho là nhân đạo nhằm bảo vệ động vật châu Phi…” Và một số còn mới hơn: “Voi đang và sẽ còn là biểu tượng cho giới vô sản châu Phi đấu tranh chống lại sự bóc lột của chủ nghĩa tư bản.” Morel tỏ ra vô cùng hài lòng; trong lúc đọc, thỉnh thoảng anh gật gật đầu tỏ ý tán thành. Mỗi lần tìm được một bài báo viết về mình, anh lại cẩn thận xé trang ấy ra, gập nó lại và nhét vào trong cặp. Lại lục tiếp, anh để riêng sang một bên vài tờ báo, rồi chìa chúng cho Forsythe…

– Đọc đi này, anh nói, người ta lại nói đến ông đấy…

Forsythe nhăn mặt vẻ già đời.

– Từ đây tôi đã thấy…

Tất tật những đợt thác bùn ào xuống ông kể từ khi ông ở Triều Tiên trở về và vụ dishonorable discharge³³ khỏi quân đội của ông, hẳn đã lại bắt đầu chảy… Ông cố lấy một bộ dạng vô sỉ và giở tờ báo ra. “Tôi thực sự trông chờ mọi thứ trừ cái đó, về sau này ông sẽ nói với Schölscher, trong cuộc thẩm vân đầu tiên. Chẳng có lấy chút dấu vết nào của sỉ nhục, chửi bới, tố cáo… Ngược lại, dường như tôi đã trở nên rất được hâm mộ ở bên Mỹ. Đột nhiên tất cả mọi người đều có vẻ rất tự hào vì có một người Mỹ trong số ‘các nhà phiêu lưu cao quý’ đã tổ chức chiến đấu du kích nhằm bảo vệ voi châu Phi. Những người mà tôi không biết, mà tôi chưa từng bao giờ gặp, khẳng định họ chưa từng bao giờ nghi ngờ tôi. Có một bài phỏng vấn bố tôi, ông ấy nói sẽ hãnh diện được ôm choàng lấy tôi, và một bài phỏng vấn khác, với vợ chưa cưới ngày xưa của tôi, người đã đá tôi vào thời điểm xảy ra vụ việc của tôi bên Triều Tiên: cô ta bảo mình cầu Chúa để tôi sớm trở về. Một con điếm nhỏ đích thực rất mê trò quảng cáo. Lẽ dĩ nhiên, không khó để thấy đằng sau đó là gì: Ornando, và bôn mươi triệu thính giả cùng độc giả mà ông ta căm ghét. Ông ta dành cho tôi một phút mỗi tối trong chương trình của mình, ngoài những điều duyên dáng khác còn nói rằng tôi là người Mỹ cao quý nhất kể từ Lindbergh và chuyến vượt Bắc Đại Tây Dương của ông ấy, và đòi phúc thẩm bản án của tôi, nó là, ông ta tuyên bố, một frame up – một màn dàn dựng thô thiển. Như người ta nói rất hay trong tiếng Pháp, chuyện đến là buồn cười… Nhưng tôi thề với ông là tôi tuyệt đối không muốn cười một chút nào. Tôi phát ốm. Chán ghét, hoặc xúc động, tôi cũng chẳng biết nữa… nhưng ốm. Cũng vẫn chính những người ấy, chính xác những người ấy, những kẻ từng nhổ nước bọt lên tôi, nếu không muốn nói là hơn thế, vào thời điểm tôi từ Trung Quốc trở về… Ornando đã lật họ như lật mặt bánh xèo nhờ báo chí và truyền hình, và giờ đây, họ nói về tôi với những ngân nga đầy xúc cảm trong giọng điệu, tôi tin mình gần như nghe thấy những thứ đó. Tôi không biết ông có hiểu tôi muốn nói gì không, nhưng tôi thề với ông là tôi chưa từng bao giờ cảm thấy nhiều tình yêu và tình bạn đối với lũ voi hơn so với cái lúc đó. Tôi sẵn sàng ký một bản hợp đồng để được ở lại với chúng cho đến ngày cuối đời, chết giữa chúng, và cả chết vì chúng nữa, nếu cần. Morel mỉm cười nhìn tôi: ‘Cổ phiếu của ông có vẻ đang lên trở lại, anh ta nói. – Phải, tôi đáp, cố rặn ra mà cười, để giữ vững truyền thống. Là như thế đấy, bên nước chúng tôi. Thăng và trầm…’”

33. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa là “trục xuất nhục nhã”.

Quãng nửa đêm, ba nghìn bản in số báo đã sẵn sàng. Vào thời điểm họ rời hăng ga, ông thợ sắp chữ già tiến lại gần Morel, và chìa tay cho anh.

– Chúc may mắn, ông nói. Tôi tiếc vì mình đã quá già không thể làm được gì nhiều nhặn để giúp anh… Nhưng tôi sẽ nói về anh với các cháu tôi… Tôi đã đọc rất nhiều và tôi hiểu chuyện là gì.

Họ chuyển đống báo lên xe tải. Khu vườn vang vọng tiếng hát đắc thắng của lũ ve. N’Dolo dính chặt vào vô lăng. cứng đờ lại vì sợ hãi. Không nói gì, cậu ta quay về phía Morel một khuôn mặt loáng sáng, và nỗi sợ của cậu ta như thể đột nhiên lan rộng khi có xung động đầy âm vang và nhịp nhàng của lũ côn trùng.

– Sẽ không còn lâu nữa đâu. Morel nói. Mười phút. Đi xịt lốp xe đi. Cậu sẽ không phải mạo hiểm gì nữa. Chúng tôi ở đây rồi.

– Đã có một chiếc xe đi tới… Họ đã không hỏi gì tôi, nhưng…

– Tôi biết, tôi biết. Đi đi.

Họ quay trở lại trong vườn và gặp Peer Qvist cùng Inguélé trước biệt thự. Họ nghe thấy tiếng nhạc và nhìn thấy các cặp dìu nhau nhảy trước của sổ mở ra hàng hiên.

– Nó làm tôi nhớ đến vũ hội đầu tiên của tôi. Peer Qvist nói, đầy nghiêm trang.

Họ leo lên cầu thang đôi của hàng hiên và cùng nhau bước vào. Chừng một chục người, vận com lê đuôi tôm trắng, và những xô đựng sâm banh. Những chiếc bánh nhỏ. Những ghế phô tơi căng da ngựa vằn, da báo, da linh dương – khắp nơi là da và vài cặp ngà voi tuyệt đẹp tại các góc – sừng koudou, okapi³⁴ – các mẫu hảo hạng. Một tiếng hét của phụ nữ, tiếng cốc rơi vỡ, rồi im lặng, ở đó chỉ còn tiếng bản nhạc Dòng Danube xanh tiếp tục tãi các nốt cho đến khi Madjumba dùng báng súng nện cho kim đọc đĩa ngừng hẳn. Khi ấy chỉ còn nghe thấy tiếng lanh canh dập dồn của ly cốc trên cái khay trong hai bàn tay run rẩy, đeo găng trắng, của một người bồi hoảng sợ. Forsythe tiến lại gần anh ta, thân ái choàng tay quanh vai.

34. Còn được gọi là “hươu đùi vằn”, trông vừa giống hươu vừa giống ngựa vằn.

– Nào, anh bạn đẹp trai… Đôi ta sẽ đi lo cái điện thoại.

Sau đây là miêu tả của bác sĩ Gambier, một trong số những người khách, sau này sẽ kể về cảnh tượng, với vẻ khoái trá hồi cố mà ông không tìm cách che giấu: “Morel đứng trước những người khác một chút, một mẩu thuốc lá đã tắt dính vào môi dưới, hai chân giạng ra và anh ta chăm chú nhìn chúng tôi, từng người một. Anh ta cầm một cái cặp đựng đầy các thứ bên trong và chỉ mình anh ta không có súng. Cạnh anh ta có hai thanh niên da đen mà tôi thấy đặc biệt có dáng dấp đe dọa, ngón tay đặt trên cò súng – một người thứ ba đã đi vòng ra đằng sau chúng tôi, với chiếc mũ phớt mềm rách đội trên đầu, và anh ta chén từng nắm bánh một. Peer Qvist, cái ông già điên mà phần lớn chúng tôi có quen biết – thậm chí tôi từng mời ông ấy đến nhà chơi – và cuối cùng là cái kẻ đào ngũ người Mỹ ấy, nổi tiếng một cách chẳng hay ho gì. Bị bán cho cánh cộng sản bên Triều Tiên, bị đuổi khỏi quân đội đất nước mình, dạt đến Tchad và có khả năng không có nguồn sống nào, trước tiên ông ta nhận tiền của Cairo, để cung cấp thông tin – ít nhất thì người ta cũng đồn vậy – cũng như một số kẻ đào ngũ của chúng ta khỏi quân Lê dương, trốn khỏi tàu bằng cách nhảy xuống biển khi đi qua kênh Suez. Dường như ông ta coi toàn bộ điều này là một chuyện đùa, tươi cười, khuôn mặt khá là thân thiện, một chiếc khăn mùi soa buộc quanh cổ, mặc một chiếc bu dông bằng da phanh ra trên bộ ngực để trần đầy lông màu hung, và hai bàn tay khổng lồ của một kẻ thô kệch cầm một khẩu súng. Nhưng nhất là, có Morel. Anh ta không giống mấy so với các bức ảnh đã được đăng, nhưng ta không thể nhầm lẫn được và tôi nghe thấy từ những cặp môi rất xinh đẹp ở bên cạnh tôi thì thầm trong hơi thở, như thể sắp hắt ra đến nơi, nhưng không phải là không chất chứa khoái lạc: ‘Morel đấy.’ Anh ta đưa mắt nhìn những cái ghế phô tơi căng da động vật cùng các bức tường treo đầy ngà voi và cái ánh lấp lánh vui vẻ trong mắt anh ta đột nhiên biến mất. Như thể anh ta trở nên thịnh nộ, và thậm chí nguy hiểm, nghiến răng lại, nhổ mẩu thuốc xuống đất và di chân lên nó. Thế là anh ta ở trước mặt chúng tôi, cách đến nghìn cây số dãy đồi Oulé nơi ai cũng nghĩ là anh ta đang trốn. Không ai trong số chúng tôi nhúc nhích: chúng tôi nghĩ đến chuyện từng xảy đến với Haas, Ornando và vài người khác. Tôi thì chẳng lo lắng một mảy may, nhưng tôi không thể tự ngăn mình nhìn Morel đầy hiếu kỳ. Chúng tôi chỉ nói đến anh ta suốt nhiều tháng, ấy thế nhưng, thật khó lòng tin vào sự tồn tại của anh ta, nó thấm đẫm truyền thuyết: nhiều người trong số chúng tôi tin rằng chính quyền đã hoàn toàn bịa ra anh ta, anh ta cùng lũ voi của anh ta, nhằm đánh lạc hướng sự chú ý khỏi hoạt động, thế nhưng lại chẳng có gì đáng lo ngại, của Waïtari, mà người ta nói là phải chịu trách nhiệm về những vụ mất trật tự mới đây tại vùng Oulé. Tôi nói ‘nhiều người trong số chúng tôi’, nhưng tôi chưa bao giờ thuộc vào số ấy. Tôi tin vào sự tuyệt diệu của châu Phi, ở đó mọi thứ đều vẫn còn và sẽ luôn luôn là có thể, những nhà phiêu lưu của nó sẽ chẳng bao giờ nói lời cuối cùng – và không nhất thiết đó phải là những kẻ rình mò vàng của nó, kim cương của nó, uranium của nó. Tôi vẫn luôn luôn tin rằng châu Phi có thể làm tốt hơn – và thế là nó làm vậy ngay trước mắt tôi. Đừng quên rằng vào thời điểm ấy, đối với rất nhiều người, sau toàn bộ ồn ào mà báo chí lá cải gây ra xung quanh anh ta. Morel đã thực sự trở thành một người anh hùng bình dân. Họ tin vào chuyện đó. Họ tin vào đó, vào anh ta và vào lũ voi của anh ta. Challut lẽ dĩ nhiên là người đầu tiên hoàn hồn, điều này là không đáng ngạc nhiên ở một người mà về ông ấy người ta không thể nói là dễ mất hồn… ‘Chuyện gì thế này?’ ông ấy gầm lên. Morel nhìn ông ấy, vẻ thân ái. ‘Chúng tôi không có gì để chống lại ông, anh ta nói. Nhưng chúng tôi cần nói một câu với bà Challut. Ủy ban Bảo vệ Tự nhiên sẽ không quên là bà ấy giữ ’kỷ lục’ về săn voi của nữ giới. Đã hạ gục khoảng một trăm con, theo như tôi được biết…’ Giọng anh ta có một âm sắc giận dữ cố nén. Rồi anh ta ung dung mở cái cặp, rút ra một tờ giấy và đọc cái thứ tài liệu kỳ quặc đó, cái thể loại tuyên ngôn mà ông cũng biết và hôm sau chúng tôi sẽ thấy được in trên báo… Tôi phải nói rằng hiệu ứng thật khủng khiếp dữ dội. Khi anh ta đọc đến đoạn: ‘Bà Challut, Nữ quán quân trong các cuộc săn thú lớn: bị đét vào mông trước đám đông’, vang lên những tiếng ‘a’ và những tiếng ‘ô’ và mọi ánh mắt đổ dồn về phía người liên quan. Mặt bà ấy trắng bệch ra. Ông cũng biết bà ấy rồi đấy: nhỏ nhắn, cương nghị, khá đẹp, bốn mươi tuổi, mặc cho nét gì đó hơi đàn ông trong các cử chỉ và giọng nói, chắc chắn đó là người cuối cùng mà ta có thể tưởng tượng phải bị đối xử như thế. Bà ấy quay sang chồng: ‘Anh sẽ không để hắn ta làm vậy chứ?’ bà ấy hét lên. Theo chỗ tôi được biết, đó là lần đầu tiên bà ấy đòi chồng giúp đỡ và bảo vệ…”

Challut tiến về phía trước một bước. Đó là một người khỏe mạnh, thô kệch, mặc cho chiếc áo com lê đuôi tôm màu trắng, cựu thợ mỏ miền Bắc, cựu thợ tìm vàng, thích nhắc đi nhắc lại “tôi tự chủ đời tôi” với một âm điệu hết mức tin tưởng. Ông ấy cúi đầu xuống, và bản thân giọng nói cũng hạ xuống, phát ra từ nơi sâu thẳm nhất của phẩm giá bị tổn thương của ông ấy.

– Nếu anh làm chuyện ấy, Morel, ông ấy chậm rãi nói, tôi sẽ trừng trị anh, dẫu vì việc đó mà tôi phải trả giá bằng mọi thứ tôi có. Tôi biết anh làm việc cho ai. Tôi quá rành cái trò này rồi. Lũ voi, anh cứ nói… Nhưng gần như chỉ có người châu Âu mới có súng săn và phương tiện để kiếm giấy phép và điều mà anh muốn nói là chỉ chúng ta mới bóc lột và làm cạn kiệt nguồn tài nguyên thiên nhiên của châu Phi. Tôi đã nghe bài ca này suốt kể từ khi tôi ở đây, thế nhưng sự thật lại là những tài nguyên ấy, chúng ta đâu có khai thác quá nhiều, – nếu không có chúng ta, họ sẽ không hề khai thác, và thậm chí họ còn chẳng biết là chúng có tồn tại… Nếu không có chúng ta, họ sẽ chẳng phát hiện dẫu chỉ một vỉa quặng và dân số đã không nhân đôi sau hai mươi năm. Hồi tôi mới đến đây, chỉ có bệnh giang mai, bệnh hủi và bệnh ngủ: những người da đen của tôi, tôi đã chữa trị cho họ, nuôi nấng họ, cho họ quần áo để mặc, tôi đã cho họ công việc, nhà cửa, và tham vọng, ham muốn làm giống như chúng ta. Những người như tôi từng và vẫn là hạt mầm của châu Phi. Còn anh và người của anh, anh gọi đó là “sự bóc lột đáng xấu hổ các tài nguyên thiên nhiên châu Phi”. Tôi thì tôi gọi đó là xây dựng châu Phi cho tất cả mọi người, và trước hết là cho người châu Phi. Bởi vì gần như chỉ chúng ta mới có súng và lấy được giấy phép và thực hiện săn bắn thể thao, anh đã nghĩ sẽ là ma lanh khi biến việc săn voi thành biểu tượng cho “sự bóc lột của chủ nghĩa tư bản đối với tài nguyên châu Phi”… Đúng, tôi đã đọc tất tật những cái đó trên các tờ báo của các anh. Thậm chí, tôi đã chẳng cần đến một bảng lược đồ giải thích. Tôi đã hiểu từ trước…

– Hừm…, Morel nói.

Nhìn vào dáng điệu thỏa mãn của anh thì có thể thấy rõ đối với anh cách diễn giải này rất quyến rũ. Về sau anh sẽ nói với Peer Qvist: “Nó thật tuyệt diệu. Tôi đã không nghĩ đến chuyện ấy. Ông ta đã tự mình tìm ra nó, Challut ấy, chỉ thế thôi, rất tự nhiên, như khi ta ợ hơi ấy. Rốt cuộc, có tật thì giật mình thôi. Nhưng dẫu sao thì cũng buồn cười thật, sao mà họ lại có thể bướng bỉnh đến thế. Cái việc ai đó chỉ đơn giản là chán ngán những phi vụ nhỏ mọn của họ và quan tâm đến các chủ đề quan trọng hơn, đến một khoảng lề rộng hơn, việc ấy vượt quá sức họ. Họ không thể tin điều đó. Nhất định phải có một thứ gì ở đằng sau, một thứ gì không đàng hoàng, một thứ gì bê bết, một thứ gì trong tầm tay của họ. Không được làm cái đó với họ, ông có hiểu không. Họ đã quá quen với chuyện hít ngửi thứ rác rưởi nhỏ bé của mình đến nỗi những khi nào ai đó cần hít thở thật mạnh bạo, rốt cuộc cũng quay sang một đối tượng thực sự quan trọng, to lớn, cần phải cứu sống bằng bất kỳ giá nào, thì như vậy là vượt quá sức họ. Dẫu sao thì cũng thật bất hạnh…” Anh bình thản nói điều đó, ngồi bên đống lửa, với một vẻ vô cùng thành thực. Peer Qvist thiếu điều thì mất kiên nhẫn. Ông đã mở miệng định nói với anh là chẳng việc gì phải mưu mẹo, rằng ông thì ông biết rõ thứ mà Morel thực sự bảo vệ, nhưng ông bắt gặp ánh mắt rất chăm chú và gần như chẳng chút châm biếm của thủ lĩnh và, với một câu chửi Scandinavia rít lên trong miệng, ông cuộn mình lại bên trong cái màn và quay lưng về phía anh.

– Tôi đã hiểu chính xác ý nghĩa của biểu hiện này chứ? Challut gầm lên. Được rồi. Thế thì bây giờ, anh có thể biến khỏi đây, trong lúc đợi đến cái ngày ta có dịp gặp lại nhau. Nhưng nếu anh cả gan động đến một sợi tóc trên đầu của vợ tôi…

Một biểu hiện hài hước hơi tục tĩu hiện ra trên mặt Morel. Như thể anh đang nhấm nháp thật lâu một câu đùa rất dí dỏm.

– Chúng tôi sẽ không động vào một sợi tóc trên đầu bà ấy đâu, anh nói. Nhưng bà ấy sẽ nhận được bài học. Để tỏ ra tôn trọng các tập quán tốt đẹp, chúng tôi sẽ chọn người già nhất trong số chúng tôi để làm việc đó, tránh mọi hiểu lầm có thể phát sinh…

Anh ra hiệu về phía ông già Đan Mạch. Peer Qvist tiến lên, điềm tĩnh, đi về phía bà Challut, bà bắt đầu hét lên.

– Không được chạm vào tôi!

“… Thật khó mà không mỉm cười, về sau bác sĩ Gambier sẽ kể, mặc cho con thịnh nộ của Challut và những tiếng la hét của vợ ông ấy. Chắc chắn là Peer Qvist chẳng nhẹ tay đâu, nhưng khuôn mặt nghiêm túc của ông ta trong lúc hoàn thành công việc thì thật không thể cưỡng lại nổi. Vì đó là một trong những người già nhất mà tôi từng biết, kể cả nếu ông ta có ham thích cái đó đi nữa, thì bộ râu bạc và vầng trán nghiêm khắc của ông ta cũng khiến cho cảnh tượng chẳng còn chút tính chất bê bối nào, và khi nhìn Annette Challut bé nhỏ vùng vẫy, mông đít chổng lên trời, dưới bàn tay của ông cụ uy nghiêm này, ta sẽ phải lăn ra cười. Thậm chí, tôi nói điều này giữa chúng ta với nhau thôi nhé, Challut bé nhỏ còn nống thêm nữa. Cứ nghĩ gì mà ta muốn, nhưng một phụ nữ có thú vui lớn nhất là giết voi, dẫu có thế nào thì chuyện đó cũng làm ta thấy hơi quặn bụng. Có những cách khác để thỏa mãn cơ mà… hoặc để gỡ lại. Với tư cách bác sĩ, tôi không mấy thích thú lao vào cái thể loại tâm lý học này, nhưng dường như bà ấy đã trả thù một điều gì đó hoặc một ai đó theo cách hơi quá mức lên những con voi đực khổng lồ… Nói ngắn gọn, tôi không phải người duy nhất cảm thấy không tự nhiên mà bà ấy phải nhận sự trừng phạt. Và sự nghiêm trang mà ông già Scandinavia thể hiện trong khi thực hiện công việc của mình lại càng củng cố thêm cảm giác bà ấy đã được nhận một bài học tốt. Vâng, mặc cho tất tật những gì người ta có thể nói về chuyện này, tôi tin Morel hoàn toàn thành thực và, ông biết đấy, các thợ săn đích thực, những người già, từ lâu nay vẫn tìm mọi cách làm giảm ‘thiệt hại’ và không che giấu sự kinh tởm của họ đối với các safari…”

Vào thời điểm đội trừng giới rời khỏi biệt thự, Challut xuất hiện trên hàng hiên, nổi bật hẳn lên trên nền ánh đèn, một khẩu cạc bin cầm trên tay… Madjumba vừa giơ khẩu súng máy lên thì Morel hất tay làm trật báng súng khỏi vai cậu ta.

– Ông đứng về phe nào đấy, ông Morel? cậu thiếu niên hét lên. với chúng tôi, hay với họ?

– Còn có những chỗ khác nữa mà ta có thể đặt mình vào đó cơ mà, cậu bé ạ, Morel đáp. Vẫn còn khoảng lề… Và tôi ở chính nơi đó đấy. Học cách kiểm soát cảm xúc đi. Cậu sẽ giết bao nhiêu người mà cậu muốn, người của cậu cũng như người khác, chừng nào cậu lên làm sếp. Còn lúc này, ở đây, tôi là sếp.

Họ nhảy lên chiếc xe tải và N’Dolo vội vã nổ máy.

– Từ từ thôi, ta chẳng việc gì phải vội… Ta đi trước nhiều lắm. Cậu xịt lốp xe chưa?

– Rồi.

Họ ném các chồng báo xuống trước cửa khách sạn nơi đám bồi sẽ qua lấy vào lúc năm giờ sáng, trên đường đi ra chợ. Họ đang đi qua vùng ngoại ô rách rưới toàn nhà làm bằng tôn, thanh ván và giấy dầu ở phía Đông Sionville trải dài một cây số dọc theo dòng sông thì nhìn thấy trong ánh đèn pha một bóng người đáng kinh ngạc, đứng trên đường, hai tay giơ cao. Đó là một người Oulé chắc phải cao gần hai mét, chống người vào một cây can và mặc bộ com lê đen, cổ cứng, đội chiếc mũ cát thuộc địa và đi giày vải màu trắng. Đằng sau anh ta, trong màn bụi mà gió thổi thốc về phía họ, là dăm ba bóng dáng khác, mặc quần soóc, bất động. N’Dolo phanh gấp. Người đàn ông tiến lại gần.

– Xin chào, các đồng chí, anh ta nói. Chúng tôi đã bắt đầu thấy lo. Chỉ còn ít thời gian để phát tán, nhưng các đồng chí có thể chắc chắn là việc sẽ được hoàn thành. Các đồng chí, cho phép tôi được khen ngợi các đồng chí. Đó là một ý tưởng hay. Tôi đã quen tranh đấu chính trị, và tôi có thể nói với các đồng chí đó là một ý tưởng hay. Ngay các đồng chí mù chữ của chúng ta, chưa được học về chủ nghĩa Marx cũng đã hiểu tất cả khi chúng tôi giải thích cho họ voi muốn nói lên điều gì. Và bọn thực dân độc quyền, đế quốc, những kẻ gieo rắc chiến tranh và tụi tay sai chính trị của bọn chúng cũng đã hiểu, khi bắt đầu tìm thấy từ komoun, voi, viết trên tường nhà chúng. Bằng chứng cho thấy chúng đã hiểu là cảnh sát của chúng đã xóa nó đi. Đảng sẽ hỗ trợ các đồng chí hết sức. Đó là một ý tưởng chính trị tốt, thưa các đồng chí, và chúng tôi sẽ sử dụng nó.

Đột nhiên anh ta giơ cao nắm đấm.

– Komoun!

– Komoun, Morel nhắc lại, vẻ thân ái, nắm đấm cũng giơ lên.

Korotoro thả chồng báo cuối cùng xuống dưới chân cái bóng dài bất tận, mà họ bỏ lại đó, đứng thẳng, nắm tay giơ lên, dựa người lên cây can trong màn đêm châu Phi.

Morel chẳng thấy không hài lòng vì những hiểu nhầm này.

Chừng nào việc bảo vệ voi chỉ là một ý tưởng nhân đạo thuần túy, một vấn đề về phẩm giá con người thuần túy, về sự độ lượng, về trái tim, về khoảng lề cần lưu giữ dẫu cho cuộc đấu tranh có khó khăn đến đâu, thì chuyện cũng sẽ không đi xa lắm. Nhưng ngay khi nó đe dọa trở thành một ý tưởng chính trị, nó sẽ có tính chất bùng nổ, và chính quyền buộc phải coi nó là nghiêm túc. Họ không thể để nó tự do chạy nhảy, cho phép những kẻ khác khai thác nó, rũ bỏ nó bằng một cái nhún vai, để cho nó quay lại chống chính mình. Họ buộc phải hành động ngay tắp lự để vô hiệu hóa nó. Và điều tốt nhất dĩ nhiên là gộp chung cái đó vào. Nói cách khác, thực sự và tích cực chăm lo cho việc bảo vệ động vật châu Phi, cấm săn voi dưới mọi hình thức và không điều kiện, bao quanh những con thú khổng lồ cồng kềnh và bị đe dọa này mọi sự bảo vệ và mọi tình bạn cần thiết. Morel tin rằng các chính phủ có trách nhiệm rốt cuộc sẽ hiểu được điều đó và thực thi chương trình này – đó là tất tật những gì mà anh đòi hỏi. Thêm một lần nửa, không được bỏ qua một số trò khéo léo. Anh rút túi đựng thuốc lá cùng giấy làm từ bột gạo ra, rồi mặc cho những cú xóc mà chiếc xe tải gây ra và bóng tối, dò dẫm quấn một điếu thuốc lá, rồi quẹt diêm.

– Trông anh có vẻ đang vui lắm, Forsythe nói.

Que diêm tắt phụt.

XXXII

Mặt trời lên và dãy đồi bắt đầu tiến về phía họ từ phía Đông, và Saint–Denis thấy như thể chúng đã lắng nghe ông nói suốt đêm, giờ đây chúng ào đến ông để đặt các câu hỏi. Ông thấy khuôn mặt người bạn đường cũng chui ra từ bóng tối, một khuôn mặt nơi những dấu vết của một đêm không ngủ vẫn còn là vô hình tích, như thể đã trộn lẫn vào với những dấu vết của tuổi tác.

– Hết đêm rồi, thế mà tôi thấy như thể tôi đã bỏ nhiều thời gian để nhớ lại hơn là để nói. Cha đã nói với tôi rằng cha định ngay sáng nay quay trở về khu đào bới của cha và chắc sẽ chẳng bao giờ tôi biết cha đến dãy đồi này để tìm điều gì. Tôi không thể kể gì với cha về vụ việc này mà cha đã biết từ bốn mươi năm nay khi cha đào đất sét để tìm lại dấu tích của những thứ cách đây một triệu năm từng là con người: những vũ khí sơ khai nhất của họ đã nói về lòng can đảm của họ và cuộc chiến đấu mà họ đã tiến hành kể từ sơ khỏi của tiền sử để vượt qua hoàn cảnh của mình. Lòng can đảm, hẳn đó chính là từ cuối cùng, một sự nổi loạn chống lại thứ luật lệ hà khắc mà chúng ta phải gánh chịu ngay từ khởi thủy. Chỉ cần cúi xuống nhìn cái mảnh thống thiết còn lại từ một món vũ khí nào đó bằng đá do những con người đầu tiên tạc ra là đủ để nghe thấy trào lên, từ đáy sâu những kỷ địa chất đã qua, như khúc hát anh hùng của một thiên sử thi mà Morel cùng các bạn của anh ta chỉ đóng góp thêm một nốt nhạc, một âm sắc mới. Nhưng có lẽ tất tật những chuyện này chỉ là một cái cớ đơn giản để đến gặp tôi, và chỉ đơn giản là cha cần có người bầu bạn. Đúng là về phương diện này, thưa cha, cha đã có rất nhiều rồi và chắc sẽ chẳng bao giờ cha nảy ra ý nghĩ trú ẩn vào giữa lũ voi. Ấy thế nhưng, nếu đã đi hết chặng đường hơn năm trăm cây số chỉ bởi vì cha muốn nói chuyện với một ai đó về vụ việc, về Morel, và về cô gái ấy, cái cô gái Đức đã hiểu anh ta rõ đến thế, thì có lẽ cha đột nhiên cảm thấy, cả cha nữa, theo một cách vô cùng xót xa, rằng chúng ta cần một sự bảo vệ và rằng tất tật những lời cầu nguyện từng nài xin điều đó kể từ những nghi lễ ma thuật đầu tiên trong các hang đá, tất tật van vỉ, đã mang lại chẳng bao nhiêu kết quả khả quan. Và có lẽ cha không thấy quá thù địch với những người đã quả cảm đến vậy trong ý định tự mình đảm trách số phận con người và họ đã cố làm tốt hết sức. Hẳn đó chính là lời giải thích về Morel, về lòng can đảm của anh ta, về sự kiên tâm của anh ta, về lời từ chối điều đình của anh ta. Và về cô gái ấy, người đã hiểu ra, dưới đống đổ nát của Berlin, rằng kể từ nay tự nhiên sẽ chẳng thể nào không cần đến một sự bảo vệ, và cô ấy đã đi theo anh ta, bằng bản năng, như thể được thúc đẩy bởi một phản xạ sinh tồn đơn giản. Kể từ khi chính phủ giao cho tôi việc coi sóc dãy đồi này, coi sóc những đàn thú lớn cuối cùng của châu Phi, chúng bầu bạn với tôi và tôi có cảm giác cả tôi cũng liên minh với Morel. Người ta đã nói rất nhiều rằng Morel không còn nữa, rằng anh ta đã bị một trong những bạn đồng hành của mình hạ sát vì các lý do chính trị. Tôi chẳng tin chút nào. Người ta đã chẳng thể nào chứng minh điều này hay điều kia, và cá nhân mà nói tôi luôn luôn tin anh ta vẫn hiện diện tại dãy đồi này. Anh ta có rất nhiều bạn và, dần dà, đã giăng ra quanh mình một dạng ri đô của những sự đồng lõa bảo vệ, thành thử thật khó hình dung anh ta đã thua cuộc. Vậy nên đối với tôi, anh ta vẫn ở đây, sẵn sàng bắt đầu trở lại chiến dịch của mình nhằm bảo vệ động vật, nói ngắn gọn, anh ta còn chưa nói lời cuối đâu. Anh ta thường đến gặp tôi, trong nỗi cô đơn của tôi, với cái cặp lố bịch, chất chứa những niềm hy vọng được đánh máy chữ và châm biếm nói với tôi, bằng cái giọng Paris khá là bất ngờ trên dãy đồi này: “Lũ chó ấy mà, thực sự là chúng không còn đủ nữa. Con người cảm thấy cô độc ghê gớm, họ cần một bầu bạn khác: họ cần thứ gì đó to lớn hơn, lực lưỡng hơn, thứ thực sự có thể trụ vững. Không, lũ chó thì không đủ nữa, ít nhất cũng phải cần đến voi.” Và Schölscher, đúng như ông ấy bước đi dưới ánh mắt tò mò của những người ngoài chợ, bóng dáng thanh nhã và đầy đàn ông tính, với cái quần thụng trắng, cây gậy, chiếc mủ kê pi xanh da trời và khuôn mặt với sự thanh thản nói lên rất nhiều về trái tim yên bình của một con người cuối cùng cũng có được toàn bộ tình bạn mà ông ấy kiếm tìm. Ông ấy đang ở một nhà tu dòng Trappe, tại Chauvigny, và ở quán Người Tchad người ta đã đưa ra nhiều cách giải thích cho quyết định của ông ấy, chỉ trừ lời giải thích hiển nhiên nhất. Có khả năng là mối tiếp xúc sâu xa của ông ấy với đạo Hồi, trong ngần ấy năm sống tại các vùng rìa, đã đóng một vai trò trong sự phun trào bất chợt ấy của lòng tin. Tôi nghĩ rằng quyết định của ông ấy đã chậm rãi chín muồi trong tiếp xúc với sa mạc và những người sống ở đó – trong tiếp xúc với đất châu Phi. Đây là một mảnh đất nhận vào lòng, nhanh hơn mọi mảnh đất khác, những cành cây gãy, những tham vọng và những con người. Đây là một mảnh đất tuyệt hảo để trở thành nơi vượt tuyến, cắm trại thoáng chốc, trung chuyển, nơi bản thân các ngôi làng cũng như thể vừa được đặt xuống, như thể sẵn sàng biển mất. Bất kỳ ai trong số chúng ta cũng nhận được ở nơi đây bài học cho riêng mình về sự nhỏ nhoi của bản thân và Schölscher hắn nhạy cảm với điều đó hơn người khác. Đúng, đôi khi tôi chỉ cần một thứ nhỏ bé, một đêm sáng hơn, một khoảnh khắc cô độc đặc biệt nhói buốt là đã có thể nhìn thấy tất tật họ xung quanh tôi, nghe thấy giọng nói của họ. Minna, vẻ bướng bình, khăng khăng lắc lắc đầu giống như tôi đã nhìn thấy tại phiên tòa, khi người ta hỏi có phải cô ấy đến gia nhập với Morel bởi vì cô ấy yêu anh ta, và cô ấy không mệt mỏi nhắc đi nhắc lại để cố thuyết phục họ: “Tôi đã đến chỉ vì riêng tôi thôi. Tôi muốn giúp anh ấy. Và tôi muốn có một người Berlin ở với anh ấy…” Xét cho cùng, thưa cha, để hiểu được biểu hiện của họ, chẳng cần phải quá trí tuệ đâu: chỉ cần từng chịu đau khổ. Cô ấy không đặc biệt trí tuệ và chắc chắn là không có học vấn – tuy nhiên khuôn mặt của cô ấy chẳng phải không chứa đầy bí ẩn và đôi khi ta đọc được trên đó một thoáng hài hước, một dạng châm biếm tuyệt vọng, những lúc cô ấy nhìn các thẩm phán, ngồi đó giữa hai cảnh binh, hai chân vắt tréo, thi thoảng lắc lắc mái tóc vàng – nhưng cô ấy đã chịu đau khổ kha khá, đủ để không ngần ngừ hiểu ngay được chuyện là gì. Thoạt đầu, các thẩm phán đã tìm cách giúp cô ấy, họ chìa cây sào cho cô ấy nắm, nhất là sau khi tôi khai: tôi đã làm chứng là cô ấy ra đi với sự đồng ý của tôi, và cô ấy mang vũ khí đạn dược đến cho Morel chỉ là để thu phục lòng tin của anh ta, nhưng mục đích chính của cô ấy là làm anh ta từ bỏ công việc điên rồ của mình, thuyết phục anh ta đầu hàng chính quyền. Thế nhưng cô ấy đã phẫn nộ gạt phăng bàn tay chìa ra ấy. “Tôi đã muốn làm một điều gì đó để giúp anh ấy bảo vệ tự nhiên” – đó là tất tật những gì họ thu hoạch được từ cô ấy, kết quả là cô ấy bị kết án sáu tháng tù. Cho đến cùng cô ấy đã từ chối công nhận là cô ấy yêu anh ta – với sự giận dữ, như thể người ta đang cố cướp đi của cô ấy thứ gì đó, giảm tầm vóc điều mà cô ấy đã thực hiện – dẫu là với những lời chứng dường như cho thấy rõ là cô ấy đã, nếu muốn nói bằng ngôn ngữ tòa án, “có quan hệ tình dục” với Morel, chỉ khiến được cô ấy nhún vai, và lời khẳng định bình thản này, thêm một lần nữa được nhắc lại: “Đúng, tôi đã muốn giúp anh ấy.” Và Peer Qvist, quyển Kinh Thánh nhỏ cầm trên tay, tái xác nhận trước tòa ý định tiếp tục chiến đấu của mình, không bao giờ chịu từ bỏ việc bảo vệ những cái rễ đa dạng vô tận mà bầu trời đã cấy xuống mặt đất và cả vào trong sâu thẳm những tâm hồn con người mà chúng siết mạnh như một dự cảm, một khát khao, một nhu cầu công lý, phẩm giá, tự do và tình yêu vô hạn độ. Và bản thân Forsythe rốt cuộc cũng đã hiểu ra rằng loài người không phải là một thứ để nôn mửa vào, mà chỉ là để bảo vệ – tôi đã đọc thấy trên báo nói rằng sau khi ra tù và về đến châu Mỹ, ông ấy đã được đón tiếp một cách tưng bừng, như một người anh hùng – và kể từ bấy ông ấy tiến hành một chiến dịch đầy say mê nhằm bảo vệ tự nhiên tại đất nước của ông ấy. Và Habib, sau phiên tòa, bị dẫn về phía chiếc xe tải, tay bị còng, nhưng vẫn luôn luôn bỡn cợt, mũ cát két bẩn thỉu của thuyền trưởng chuyên chạy đường dài đội trên đầu, hấp háy mắt chiêu dụ một người cảnh binh, đặc biệt mạnh mẽ và đẹp trai – Habib, cái kẻ trong suốt phiên tòa, đã được giải trí nhiều đến vậy, không bỏ sót bất kỳ từ nào được nói ra, rõ ràng là ngây ngất trước các nỗ lực mà tất tật lũ mòng khốn khổ kia đang thực hiện nhằm thoát ra khỏi một thân phận mà đối với ông ta thích hợp một cách hoàn hảo – khi đi ngang qua tôi đã nói, kèm với tiếng cười rổn rang: “Tôi vẫn chưa ngừng đi biển đâu!” Ông ta nói đúng: ông ta đã tẩu thoát thành công khi được chuyển tới Douala – với sự đồng lõa của một người lính gác mà ông ta đã quyến rũ được – người ta đồn giờ đây ông ta hết sức bận bịu với công việc buôn lậu vũ khí ở Đông Địa Trung Hải, lúc nào cũng sẵn sàng phụng sự “những khát khao chính đáng của các dân tộc, và các khát khao chính đáng của tâm hồn con người nói chung”, như ông ta hay nói. Tôi chưa từng bao giờ có thể tự ngăn mình dành cho ông ta một dạng cảm tình – trong tất tật câu chuyện này, ông ta thực sự như cá bơi trong nước! Và cũng đừng quên Orsini…

Saint–Denis dừng một chốc và quay về phía những ngọn đồi đang ở rất gần kia, đang rất chăm chú và như tươi mới hơn trước mỗi tia sáng của một buổi bình minh đang lên. Giờ đây trời đã rạng đủ để ông trông thấy trong bàn tay thầy tu dòng Tên một chuỗi tràng hạt mà những hạt đen nhánh từ từ tuột đi giữa những ngón tay: ông lặng im, để không làm xáo trộn thứ ông cho là một màn cầu kinh sáng, nhưng thầy tu dòng Tên vẫn nhìn ông và bằng một nụ cười khích lệ ông tiếp tục: từ lâu nay ông đã chẳng còn tuân theo những thói quen nhỏ nhặt của thân phận mình, nhưng chuỗi tràng hạt vẫn tiếp tục làm những ngón tay ông bận rộn và giúp ông hút thuốc ít đi.

– Đừng quên Orsini: ông ta sẽ không tha thứ cho chúng ta nếu làm thế đâu. Toàn bộ cuộc đời ông ta chỉ là một sự phản đối dài dặc trước tầm quan trọng quá nhỏ nhoi của ông ta: chắc hẳn chính đó là điều đã thúc đẩy ông ta giết nhiều con thú tuyệt vời đến vậy, trong số những con đẹp nhất và những con mạnh mẽ nhất của tạo hóa. Tôi đã được nghe, vào hôm một nhà văn Mỹ say rượu, những lời tâm sự của ông ta, người vẫn đều đặn sang châu Phi với mục đích bắn hạ những con voi, sư tử và tê giác. Tôi đã hỏi từ đâu mà ông ta cảm thấy nhu cầu đó, ông ta đã uống quá nhiều và trở nên thành thực: “Cả đời tôi, tôi chết vì sợ. Sợ sống, sợ chết, sợ bệnh tật, sợ trở nên bất lực, sợ sự suy tàn không thể tránh khỏi của cơ thể… Chừng nào điều đó trở nên không thể chịu đựng nổi, toàn bộ nỗi hoang mang của tôi, toàn bộ nỗi sợ của tôi tập trung vào con tê giác đang lao đi, con sư tử đột nhiên nhỏm người dậy trước mắt tôi trong đám cỏ, con voi quay về phía tôi. Rốt cuộc nỗi hoang mang của tôi trở thành một thứ gì đó hữu hình, một thứ gì đó mà ta có thể giết chết. Tôi bắn, và trong một khoảng thời gian, tôi được giải thoát, tôi có được sự yên bình hoàn toàn, con thú bị hạ gục đã mang theo cùng cái chết của nó những nỗi kinh hoàng dồn tụ lại của tôi – trong vòng vài tiếng đồng hồ, tôi thoát được khỏi nó. Sau sáu tuần, chuyện này trở thành một liệu pháp chữa trị đích thực có hiệu ứng kéo dài vài tháng…” Chắc cũng có điều đó ở Orsini – nhưng nhất là, một sự phản đôi mãnh liệt chống lại sự nhỏ mọn và nỗi bất lực của thân phận con người nơi ông ta – sự nhỏ mọn của cá nhân Orsini. Ông ta phải giết thật nhiều voi và sư tử để bù đắp cho cảm giác thấp kém ấy. Vậy nên đùng quên Orsini: đó sẽ là một sai lầm trầm trọng. Tôi cảm thấy ông ta, trên ngưỡng cửa của câu chuyện này, với tư cách một tâm hồn đọa lạc, cố sức bước vào, phản đối trước sự thiếu quan tâm – cố cất tiếng, làm người khác nghe thấy giọng của mình. Cả ông ta cũng là một người không thích cảm thấy đơn độc – nhưng để ông ta có thể đạt đến mẫu số chung nhỏ nhất của con người, thì mẫu số ấy phải có cùng tầm vóc với ông ta, không được cao quá. Đó chính là lý do, hẳn vậy, khiến cả đời mình ông ta căm ghét những gì có thể mang lại một ý tưởng quá cao hoặc quá cao quý về nhân loại. Một đòi hỏi như đòi hỏi của Morel khiến ông ta tức tối vô cùng. Ông ta cảm thấy cá nhân mình bị nhắm đến. Việc người ta có thể yêu cầu con người nhìn đủ lớn, đủ bao dung, nhìn lớn đến thế, bao dung đến thế – điều đó nhắm trực tiếp vào Orsini trong mọi thứ gì mà ông ta biết về bản thân, trong sự thấp kém của chính ông ta. Thậm chí tôi còn nghĩ mọi phong trào chính trị chống lại các quyền của cá nhân con người, chống lại một quan niệm cao cả về phẩm giá của chúng ta đều sinh ra từ cái mong muốn tự trấn an chính mình của tất tật những kẻ tự cảm thấy thấp kém trước một nhiệm vụ lớn lao và hút lấy từ sự nhỏ mọn bị tổn thương một lòng thù hận dữ dội đối với những con người bướng bỉnh, những người, theo lời kẻ thù của họ – và với biết bao là khinh miệt! – “tự tạo ảo tưởng cho mình”. Dẫu có là thế nào, sau vụ đột kích Sionville, tất cả những ai gặp Orsini ở hàng hiên quán Người Tchad đều cảm thấy ông ta “sẽ không để chuyện tiếp diễn”, rằng ông ta sẽ nhận lời thách thức – rõ ràng đó là cảm giác mà ông ta cố mang lại cho chúng tôi. Toàn bộ thái độ của ông ta thay đổi. Người ta không còn nghe thấy giọng ông ta nữa, ông ta không còn nói chuyện với bất kỳ ai, và những lúc có người đến ngồi ở bàn ông ta, ông ta làm ra vẻ không nhìn thấy, cứ ngồi yên đó, với cái mũi hơi gồ và bộ quần áo màu trắng, đầu ngẩng cao, như một bức tượng dựng cho sự nhỏ mọn bị chà đạp. Chẳng ai còn dám gọi ông ta nữa, hoặc vỗ vai ông ta: có cảm giác như thể ta cắt ngang một nghi lễ, nghi lễ của lòng thù hận câm lặng, mà ông ta đang cử hành. Những gì diễn ra trong đầu ông ta, bên dưới cái mũ rơm tuyệt hảo kia, mãi sau này chúng tôi mới biết, quá muộn, than ôi! rất lâu sau khi ông ta đã tung lời triệu tập “cho một cuộc họp tuyệt đối bí mật, vì lợi ích chung”. Ông ta gửi lời mời hơi có chút huyền bí ấy đến những thợ săn lớn nhất của A.E.F. – và một số người đã tới cuộc hẹn. Họ đến chủ yếu vì thấy nghi ngại Orsini và bởi vì họ sẽ không để ông ta hành động nhân danh họ, mà không biết chính xác ông ta đang mưu mô điều gì. Vậy là họ hợp trong bungalow của ông ta, nơi mọi dấu vết của châu Phi đều bị cấm tiệt – chỉ có toàn đồ gỗ tốt của châu Âu, không có lấy một chiến lợi phẩm nào – ông ta không thuộc loại người trang trí tường nhà mình bằng “những thứ chấy rận”. Ông ta im lặng tiếp những người khách, bắt chặt tay họ, và nhìn thật sâu vào mắt họ, như những người đồng ngũ với nhau – rồi ông ta cho đám bồi lui, đóng cửa lại – một cuộc họp đích thực của những kẻ mưu phản, ai cũng cảm thấy rõ điều đó. Ở đó có anh em Huette, tuy nhiên họ rất hiếm khi đến Fort–Lamy, mà sống với vợ con da đen tại Bắc Cameroun; có Bonnet – người đã mất một cánh tay trong Thế chiến thứ nhất, nhưng tạo cho tất cả những ai có đủ hai tay cảm giác họ là lũ tàn phế – một người to béo mặt đỏ lựng, mái tóc bạc cắt ngắn, răng bằng vàng, một ống tay áo nhét vào túi; Gauders, với ông thì săn thú lớn chỉ là một chương trong cuộc đời sôi động đi từ “giới cớm chìm” trên phố Fontaine, thời của anh em Mauro, đến “quân đội riêng” của Popski, người tác chiến chống lại Rommel tại sa mạc Libye; Goyé, người duy nhất, cùng người anh cả nhà Huette, từng biết đến giai đoạn săn thú chuyên nghiệp để lấy ngà gần như tự do, và đôi khi, lúc nào cạn tiền, vẫn dẫn khách du lịch, mặc cho nỗi chán ngán mà cái đám ấy gây cho ông. Orsini đi từ người này sang người kia, rót rượu đầy các cốc, rồi ông ta đứng thẳng lên, nhìn họ và bắt đầu nói. Trong một số hoàn cảnh, các phương pháp thông thường là không đủ, cần phải tự ta thực thi công lý. Thời điểm đã tới – ông ta sẽ không dông dài về vấn đề này. Từ sáu tháng nay, những người ham các cuộc safari đã tránh A.E.F. Ta không thể trách họ được: họ sẽ không liều mạng sống của mình chỉ để thỏa thú vui săn bắn. Hành động của Morel đã bị báo chí thế giới khai thác một cách đáng xấu hổ với mục đích tăng tia ra và chiến dịch này đã đạt đến cái điểm nơi những cuộc săn thú lớn bị đặt thành vấn đề và bị xem là gây nhục nhã. Nói ngắn gọn, nghề của họ, một trong những nghề đẹp nhất và cao quý nhất, có nguy cơ sẽ bị mất giá mãi mãi. Tất tật chuyện này là bởi các chính trị gia cảm thấy đối với Morel những yếu lòng mang tính tội lỗi, chỉ bởi vì họ toa rập với Waïtari và với tiền, cũng như hắn ta, của Liên đoàn Ả Rập, thứ đã biến việc bắn hạ voi thành biểu tượng cho cái gọi là “bóc lột” châu Phi bởi tay người da trắng. Phải kết thúc một lần cho xong, và để làm được điều đó, chỉ có một cách: buộc Morel phải chui ra khỏi cái lỗ của hắn. Vậy nên ông ta đề nghị… Những người khác im lặng lắng nghe. Bonnet là người đầu tiên cất tiếng.

– Không, anh bạn ạ, tôi không theo.

– Tôi thì tôi gọi đó là một trò ngu xuẩn hay ho, Goyé gầm lên. Nếu tóm được Morel, tôi sẽ đấm vỡ mặt hắn ngay. Nhưng tôi không biết tại sao voi lại phải trả giá cho vụ việc… Xét về sâu xa, cái tay ấy đúng; bọn ta đã tẩn quá nhiều. Đám du khách, chỉ cần cho bọn họ chơi trò đi săn chụp ảnh là được…

Gauders mút điếu xì gà, nhìn Orsini với cặp mắt nheo nheo đầy giễu cợt. Cả ba anh em Huette đứng dựa lưng vào lò sưởi, không biểu lộ mảy may dấu hiệu quan tâm nào. Mặt Orsini trắng bệch đi.

– Các anh không thể túm được Morel bằng cách nào khác, ông ta nói, bằng một cái giọng bị sự phẫn nộ làm cho run lên. Chỉ có một cách buộc được hắn phải chui ra khỏi chỗ trú ẩn của hắn, đó là bắn hạ đủ số voi cần thiết để hắn phải lao tới nhằm cứu chúng. Tôi biết điều này là trái luật, nhưng có những tình huống mà luật đã không dự trù, khi đó thì phải tự thực thi công lý thôi…

Gauders rút điếu xì gà khỏi miệng.

– Nói tóm lại, là gửi cho hắn danh thiếp của anh?

– Anh thích nói vậy thì cũng được.

– Cách viết tên hay ho quá nhỉ…

Bonnet là người đầu tiên bỏ đi, theo sau là anh em nhà Huette, không hề mở miệng trong suốt buổi tối. Đến lượt mình, Gauders và Goyé đứng dậy.

– Nếu các anh sợ tụt cả dái lại rồi thì tôi sẽ đi một mình, Orsini nói với theo. Các anh sợ phải nộp phạt chứ gì? Challut sẽ vui lòng trả khoản đó cho các anh.

– Tôi không thích mấy vụ bẩn thỉu, Gauders nói. Xưa kia, tôi từng thuộc giới cớm chìm, và có luật chống mấy vụ bẩn thỉu, ngay cả tại đó… Tôi đã giết không ít con thú trong cuộc đời khốn nạn của tôi, cả người nữa, nếu tôi nhớ không nhầm… Tôi nhớ không được giỏi cho lắm. Nếu anh có chuyện cần thanh toán với Morel thì cứ làm đi, xử hắn đi, nhưng đừng cố chơi trò băng đảng… Nhưng nếu anh muốn một lời khuyên, thì thôi bỏ đi. Anh sẽ gây cho chúng tôi nhiều điều tai hại hơn là điều tốt… Morel, chẳng mấy mà ta sẽ không còn nghe nói đến hắn nữa. Chuyện sẽ qua. Con người thì qua nhanh lắm…

– Tôi sẽ đi một mình vậy, Orsini nhắc lại. Tôi không xịt đâu.

Saint–Denis mỉm cười cay đắng.

– Quả thật tôi phải nói rằng ông ta đã không xịt. Tin về cuộc càn quét vinh quang của Orsini qua vùng trảng bụi đến với chúng tôi mười ngày sau đó ở Fort–Lamy, và vì chuyện này xảy ra trong vùng mà tôi quản lý, tôi là người được người ta hướng tới nhằm đề nghị chặn đứng các chiến công của ông ta lại. Điều này không khó: ông ta làm mọi điều có thể để người ta biết ông ta đang ở đâu. Những tiếng trống tam–tam báo tin về ông ta từ làng này qua làng khác và những kẻ mê thịt tổ chức đón tiếp ông ta một cách huy hoàng tại mỗi chặng dừng. Orsini xuống Yata, bắn hạ tất cả voi mà ông ta có thể tìm được quanh các điểm nước, không có bất kỳ sự phân biệt nào, đực, cái cùng con của chúng – ông ta trông chờ sự ồn ào từ những chiến công của mình sẽ tới tai Morel. Nhìn chung, ông ta tìm cách tạo tên tuổi. Ông ta không tránh các khu bảo tồn và đã dẫn theo dăm tay súng cừ từ các làng mà ông ta đi qua: khắp cả vùng, người ta chỉ nói đến ông ta. Ông ta trở thành một người anh hùng bình dân, người chia thịt, người nuôi dưỡng, người tốt bụng và người rộng rãi, người thiên khải – trong vòng vài ngày, vinh quang trần thế rất mực của ông ta phần nào che mờ vinh quang của Morel. Những ai từng trông thấy ông ta trong cuộc càn quét vinh quang ấy – Rodriguez, Ở Ouassa, đã tìm cách nói lý với ông ta – bảo với tôi rằng ông ta thực sự ở trong một trạng thái lên đồng, gần như ảo giác, má hóp lại, mọc lởm chởm một bộ râu bẩn thỉu, rằng ông ta không ngủ nhiều đêm, một nụ cười cao ngạo nở trên môi, tại các ngôi làng nơi người ta nhảy múa đến tận bình minh để vinh danh ông ta, ngay khi mặt trời mới mọc đã lại lên đường truy lùng lũ voi mà trận hạn hán dồn đuổi về một nơi dễ xác định – thực sự là dường như giữa ông ta và những con thú khổng lồ ấy có một món nợ cá nhân cần thanh toán. Bốn hôm sau khi ông ta đi khỏi Fort–Lamy, vào lúc bảy giờ sáng, đứng lúc tôi đang trông chờ đến được nơi Orsini hạ trại lần gần nhất vào đầu buổi chiều – rốt cuộc trời đã mưa vào buổi tối, bù đắp sự muộn màng của mình bằng một sự dữ dội vô tiền khoáng hậu – tôi nhìn thấy trên đường mòn trước mặt tôi một đám rước kỳ khôi hiện ra trong đám cỏ lau. Trước tiên tôi nhận ra một bóng dáng quen thuộc, chiếc mũ cát màu trắng và cái áo chùng lấm bụi của cha Fargue, – đằng sau ông là hai người khiêng cáng và một nhóm da đen với những tảng thịt buộc vào cành cây vẫn còn rỏ máu tươi. Fargue bắt tay tôi không nói năng gì và tôi tiến lại gần cái cáng. Khuôn mặt thò ra khỏi chăn đúng là mặt của Orsini, nhưng phải mất một lúc tôi mới nhận ra ông ta bên dưới bộ râu mọc lan đến tận gò má xương xẩu, nơi chỉ độc nỗi đau đớn khủng khiếp của ánh mắt mới giúp tôi có điểm định vị quen thuộc. Tôi nhấc chăn lên, nhưng phải thả nó xuống ngay. Fargue hỏi tôi có moóc phin không, nhưng tôi đã để hòm cứu thương lại trên xe jeep, cách đó hai mươi cây số. “Đúng là anh ta còn lại gần đủ người ngợm để mà đau đớn, Fargue lẩm bẩm. Chúng đã thu xếp cho anh ta được mười sáu tiếng đồng hồ rồi… Tôi chưa từng bao giờ thấy ai bám dính lấy cuộc sống như thế.” “Chuyện gì đã xảy ra?” tôi hỏi, chủ yếu vì phản xạ nhiều hơn là để lấy thông tin: chỉ cần nhìn xuống bên dưới cái chăn là đã đủ hiểu rồi. “Lũ voi đã giày xéo anh ta, Fargue đáp. Theo đám bồi, họ đến cách một đàn voi chừng một trăm mét. Orsini cắt hai tay súng ở chỗ đó và tự mình tiến lên xa hơn, để xơi thêm được một hai con vào thời điểm chúng bỏ chạy tán loạn. Phần còn lại, tôi nghe được từ anh ta – có lẽ là lời mê sảng, vì khi được mang tới cho tôi thì anh ta đã ở trong tình trạng này nhiều tiếng rồi – hai ngày nay tôi đi kiếm anh ta – và anh ta không còn biết mình đang nói gì nữa. Dẫu thế nào thì anh ta cũng cho biết lúc đến một khoảng rừng thưa, đột nhiên anh ta có cảm giác về một mối nguy đang rình sẵn đằng sau các bụi cây và, ngoảnh đầu lại, anh ta nhìn thấy Morel đứng cách anh ta chừng năm mươi mét. Anh ta thề đó chính là Morel, một mình, tay cầm khẩu cạc bin và hoàn toàn bất động, như vẫn luôn luôn ở đó, như thể lúc nào cũng đợi sẵn anh ta. Orsini giơ súng lên và bắn. Anh ta bắn trượt – từ khoảng cách năm mươi mét, nghe kỹ nhé, một chuyện tự thân nó đã đáng kinh ngạc từ phía một trong những chuyên gia giỏi nhất của chúng ta về săn thú lớn, và điều này xác nhận với tôi rằng anh ta đã thấy ảo giác, nguyên do là thần kinh quá mệt mỏi và cũng vì cái chứng cuồng của anh ta nữa, đêm ngày cứ nghĩ đến Morel. Anh ta kể là đã bắn, bắn rồi lại bắn, lần nào cũng trượt. Chính lúc đó lũ voi, hoảng sợ vì những phát đạn hoặc, nếu anh muốn, để sử dụng cách nói mà cái kẻ bất hạnh ấy đã ấp úng với tôi: ‘để tới cứu Morel’, lao vào anh ta và giẫm lên anh ta – và anh thấy kết quả rồi đấy, nó không thuộc vào những gì đẹp nhất mà tôi từng nhìn thấy…” Tôi tiến lại gần Orsini. Dẫu sao, tôi cũng phải viết báo cáo, và người ta đang tranh cãi dữ dội ở Lamy về chuyện Morel có còn sống hay không, hay anh ta vừa bị bắn hạ, như một số người nói, bởi tay một bạn đồng hành, vì các lý do chính trị. Tôi cúi xuống người bị thương. “Orsini, tôi hỏi, anh có chắc là anh đã nhìn thấy Morel không?” Cặp môi phủ đầy những cục đông màu đen hơi nhúc nhích. “Chắc chắn, ông ta thì thầm. Nhưng…” Đó là một từ “nhưng” đặt lại vấn đề mọi thứ. “Cố trả lời đi.” “Tôi đã nghĩ đến hắn nhiều như thế… Ngay cả trong giấc ngủ… Lúc nào tôi cũng nhìn thấy hắn…” lời chứng không có tính thuyết phục. Đột nhiên tôi ngửi thấy mùi thịt tươi mà những người dân làng đang vác về nhà. Cặp mắt Orsini quay về phía cha Fargue, miệng ông ta động đậy để thốt ra từ của kết cục – cái từ khủng khiếp nhất, khốc liệt nhất, đáng sợ nhất: “Tôi muốn sống!” những gì còn lại của con người ấy thì thầm. Bản thân cha Fargue cũng có vẻ bị chấn động. “Đồ con lợn!” ông lầm bầm, giọng khản đặc. Ông vuốt mắt cho ông ta. Đó là chuyện về Orsini. Nhưng như tôi đã nói với cha, lời chứng của ông ta đối với tôi không đủ độ rõ ràng: Morel chiếm giữ đến mức ấy suy nghĩ của ông ta, nên hoàn toàn có thể ông ta đã trở thành nạn nhân của một ảo giác. Mặt khác, tôi chưa từng bao giờ coi là nghiêm túc những ai cho rằng anh bạn của chúng ta đã chết, chỉ bởi vì, từ ít lâu nay người ta không nghe nói đến anh ta nữa. Xung quanh tay người Pháp đó có quá nhiều ý tốt ngầm ẩn – những con người ở thời chúng ta không thể không hiểu anh ta và giúp đỡ anh ta… Thậm chí người ta còn đồn là cha, chính cha ấy, từng giấu anh ta dưới khu khai quật của cha một thời gian – nhưng xem nụ cười của cha thì tôi đã thấy ngay đó là một lời buộc tội hoàn toàn thiếu căn cứ và cha không đến tận đây để hỏi tin tức, rồi sau đó chuyển chúng cho anh ta… Những sự đồng lõa mà anh ta được hưởng là có thật – tính từ trạm phát thanh lờ đi không chuyển kịp thời tin anh ta xuất hiện, cho đến đồng nghiệp và bạn tôi, Cérisot, mà hành động giờ đây đã trở nên nổi tiếng và rất thích hợp để củng cố dư luận chung ở nước ngoài, theo đó các công chức Pháp ở châu Phi không nghe các mệnh lệnh mà họ nhận được, thay vào đó lại thực hiện một thứ chính trị “theo kiểu của họ”, như người ta hay nói. Đó là một hành động đặc tính chất Pháp, theo tôi, rất dễ hiểu – và Cérisot đã không muốn bỏ lỡ dịp đó để rốt cuộc hét lên ý kiến của ông ấy, vào thời điểm chiếc xe tải của Morel chạy ngang qua thủ phủ của ông ấy, sau vụ đột kích Sionville, trong hoàn cảnh mà cha đã biết…

Từ Sionville đến Yango, phải chạy xe sáu tiếng, nếu đi với vận tốc trung bình bốn mươi cây số một giờ. Cérisot, đứng đầu vùng hành chính, nhận được thông báo qua đài cho biết về “vụ đột kích của bọn khủng bố” vào xưởng in tờ báo Sionville và giục ông thực hiện “mọi biện pháp” mà ông cho là hữu ích để bằng mọi giá chặn lại Morel cùng sáu người của anh trên đường họ trở về, vào lúc năm giờ sáng. Ông chỉ có kịp thời gian để xoay xở. Cérisot là một người đàn ông tròn lẳn, bồn chồn, hay giận dữ, đầy năng lượng và ý chí, lúc nào cũng đứng rất thẳng, hẳn là do tầm vóc của ông quá khiêm tốn. Ông gập thông tin mà đài vừa chuyển cho ông lại thật cẩn thận, thậm chí long trọng. Ông có cảm giác đây là một dịp ông đã đợi từ lâu, có lẽ đã chờ cả đòi. Về phần mình, ông không chắc lắm là Morel có lạc quan đến mức dám đi qua Yango – hẳn anh đã bỏ lại chiếc xe tải khi ra khỏi Sionville – nhưng nếu đủ tự tin để làm thế, anh sẽ được đón tiếp theo cách thích hợp. Cérisot chộn rộn lên ngay lập tức. Ông chạy đi mặc quân phục trung úy dự bị, mà phải khó nhọc lắm mới chui người vào được – ông chỉ làm được việc này bằng cách hy sinh phân nửa khả năng thở của mình. Sau đó ông huy động toàn bộ lực lượng quân đội của ông, gồm ba lính gác, cộng thêm người phụ trách vô tuyến, rồi tám người dân làng từng phục vụ trong quân đội, phát súng trường cho họ và bố trí họ dọc theo đường. Bản thân ông đứng đầu hàng, mũ kê pi khăng khăng đội lệch trên đầu. Hôm trước ông đã đọc báo và các tờ tạp chí gửi từ Pháp sang cho ông hai lần một tháng, và ông ở chính xác vào tâm trạng cần phải có để đón tiếp “kẻ muốn chuyển loài” đúng như anh ta xứng đáng. Ông từng đặc biệt thấy chấn động bởi sự phục hồi danh dự, tại các nền dân chủ nhân dân, cho các chính trị gia mà người ta đã treo cổ, và giờ đây được tuyên bố là vô tội bởi chính những người đã treo cổ bọn họ; bởi cái chết của người ngư phủ Nhật Bản cuối cùng, nạn nhân của ô nhiễm thủy ngân ngoài biển; bởi những cuộc tàn sát trẻ con gần đây nhất nhân danh quyền tự quyết thiêng liêng của các dân tộc; bởi sự phân biệt chủng tộc trắng, đen, vàng hoặc đỏ và thậm chí bởi đà tiến khủng khiếp của bệnh ung thư trên thế giới – ít nhất nó củng cho thấy rằng con người không phải thứ duy nhất đối đãi với tự nhiên bằng sự tàn nhẫn và khinh bỉ. Từ lâu rồi ông đợi có dịp để nói ra ý kiến của mình về tất tật những chuyện này. Hai hay ba lần, ông kiểm tra người của mình, nghiêm khắc chỉnh lại các chi tiết trên trang phục của họ, và bắt họ thực hiện ma nóp để tăng khả năng phản xạ. Khi rốt cuộc ông cũng nhìn thấy ở đầu con đường, giữa đám cây to lớn, chiếc xe tải của cái kẻ đang tiến hành theo cách thức can đảm đến vậy cuộc chiến đấu nhằm bảo vệ tự nhiên, khuôn mặt tròn nhỏ bé của ông run lên vì xúc động. Ông quay sang người của mình.

– Nghiêm!

Chiếc xe tăng tốc. Một nòng súng máy thò từ ca bin ra chĩa về phía họ.

– Giơ súng… chào!

Chiếc xe lao vút qua trước mặt mười hai người vinh danh họ và viên sĩ quan Pháp bé nhỏ nơi rừng núi hẻo lánh đứng chào, trong tư thế đứng nghiêm. Morel nhìn họ vẻ tán thành, không có lấy chút dấu vết nào của ngạc nhiên.

– Người ta đã hiểu, anh bình thản nói. Tôi vẫn nói suốt là không được tuyệt vọng rồi còn gì.

Ở Banki, viên trung sĩ phụ trách điện đàm nhận được lệnh phải chặn đường cùng lúc với người đồng nghiệp tại Yango. Anh ta nhìn nó một lúc không biểu hiện điều gì, cây bút chì cầm trên tay. Đó là một người da đen quê Oubangui, đã phục vụ trong quân đội được mười năm, và đã suy nghĩ về vấn đề này rất nhiều. Con đường chạy qua trước cửa sổ của trạm. Anh ngồi thật lâu trước tờ giấy, thỉnh thoảng liếc mắt về phía con đường. Anh phải đợi gần hai tiếng. Khi chiếc xe tải của Morel đã đi qua, anh ta cúi xuống máy phát: “Xin hãy nhắc lại thông tin gần đây nhất. Nhiễu sóng, không nhận rõ.” Anh ta viết lại một lần nữa thông tin, báo là đã nhận được và chạy đi đưa bức điện cho chỉ huy.

Họ đi mãi, chỉ dừng lại để đổ xăng cùng dầu đựng trong các bi đông mà họ mang theo. Trong suốt chặng hành trình, tại mỗi lần dừng, ba thanh niên lại thì thầm nói chuyện với nhau, đôi khi liếc nhìn về phía Morel, vẻ tức tối. Madjumba là người tỏ ra thù địch hơn cả. Cậu ta vượt trội hai người còn lại gần như về ngoại hình; cậu ta không thông minh bằng N’Dolo, chắc cũng không bằng Inguélé, vốn dĩ quá mức nhạy cảm nên không tự khẳng định về mặt này, nhưng từ cậu ta tỏa ra một ý chí hung hãn và gần như có tính chất xác thịt và dễ dàng nhận ra rằng hai người còn lại tìm thấy trong giọng nói của cậu ta cái dục vọng ở trạng thái thuần khiết, thứ đã thúc đẩy bọn họ. Morel không quan tâm đến chúng, nhưng Peer Qvist giám sát chúng qua khóe mắt. Ông không hiểu nguyên do sự thù địch câm lặng ở chúng, nhưng dự cảm một sự bùng nổ. Sáng hôm đó, sau khi đã đi qua những cánh rừng kể từ lúc bình minh, khi họ dừng lại lần thứ hai để đổ xăng và pha cà phê, N’Dolo tiến lại gần Morel đang nhợt nhạt, rũ rượi, thở hổn hển, lăng xăng quanh động cơ xe nóng quá mức. Cậu sinh viên chỉnh lại kính trên mũi và nói:

– Chúng tôi muốn ông giải thích… Chúng tôi cho rằng ông đã bịp chúng tôi. Ông lấy quyền gì để nói trong bản tuyên ngôn đăng lên báo là hành động của chúng ta chẳng có chút tính chất chính trị nào? Ai cho phép ông làm thế? Tại sao ông không đưa chúng tôi xem nó trước khi cho đăng? Sự giúp đỡ của chúng tôi là vô điều kiện, nhưng ông không có quyền đẩy lệch đi các mục đích của phong trào của chúng tôi trước dư luận chung…

Morel nhìn sang cậu ta, vẻ mệt mỏi.

– Thế thì sao? anh hỏi.

– Lời tuyên bố đó rõ ràng là dùng để chống lại chúng tôi. Ông chẳng hề cần phải làm chuyện ấy. Ông đã phản bội chúng tôi. Chúng tôi là một phong trào chính trị. Chúng tôi tương đương một commando của quân đội giành độc lập. Ông đã phá hoại vào phút cuối hành động của chúng tôi, ông đã tước đi khỏi nó toàn bộ ý nghĩa chính trị.

Morel đứng thẳng dậy, đưa tay chùi trán. Trông anh u ám, bực dọc.

– Nghe này, cậu nhóc, anh nói. Cậu còn trẻ, lẽ ra tôi phải nói điều này với Waïtari, nhưng bởi vì cậu cứ nhất định… Điều duy nhất mà tôi quan tâm là bảo vệ voi. Tôi biết chuyện này làm cậu tức giận: nhưng xét cho cùng, tôi kệ thôi, là vậy đấy. Tôi đã nói rõ ngay từ đầu những gì tôi muốn, những gì tôi bảo vệ. Các cậu muốn đi cùng tôi. Được thôi. Các cậu nói rằng việc bảo vệ voi thì các cậu cũng có quan tâm. Được rồi, rất tốt. Các cậu đã đề nghị giúp tôi, không điều kiện, không ẩn ý. Quá tốt, xin cảm ơn, tôi chấp nhận. Các cậu đã làm được một việc tốt. Tôi không chối bỏ ai hết… Tất nhiên, các cậu có các lý do của các cậu, và tôi thấy rất rõ: tôi không ngu như vẻ bên ngoài tôi tỏ ra đâu. Tôi cũng có các lý do của tôi… Điều này đã không ngăn cản chúng ta hợp tác, vì chúng ta đã nhất trí về các mục đích trước mắt. Nhưng không được quên rằng chính các cậu đã đến với tôi, rằng tôi, tôi đã không yêu cầu gì ở các cậu, rằng tôi đã không đi tìm các cậu. Các cậu cứ hét lên rằng tất tật những gì các cậu quan tâm là giúp tôi một tay, vì các cậu yêu voi, cả các cậu nữa – chúng là châu Phi. Thậm chí các cậu còn nói rằng ngày nào đã được làm chủ, việc bảo vệ voi, các cậu sẽ biến thành một điều thiêng liêng, các cậu sẽ đưa nó vào các Hiến pháp của các cậu. Tôi đã chấp nhận. Nếu các cậu không quan tâm gì đến tự nhiên, nếu chủ nghĩa quốc gia là đủ cho các cậu, nếu độc lập là tất cả những gì cần cho các cậu – và voi cứ việc chết đi! miễn sao các cậu giành được độc lập – thì phải nói từ trước chứ. Tôi không chơi trò chính trị. Tôi bảo vệ voi, có thế thôi. Nhưng để an ủi cậu, tôi sẽ nói thêm với cậu một điều nữa. Cậu chẳng cần phải hậm hực đâu. Họ sẽ biến chuyện này thành một vụ chính trị. Cậu có thể trông đợi điều đó ở họ. Họ sẽ chẳng bao giờ chịu chấp nhận là có thứ gì khác chứ không phải một vụ việc chính trị. Họ sẽ làm tất cả những gì cần thiết vì điều đó. Thế nên, chẳng việc gì mà cậu phải lo lắng hết.

– Ông nhất trí hay không với quyền tự quyết của các dân tộc? N’Dolo hét lên.

Morel tỏ ra buồn rầu thực sự. Anh quay sang Peer Qvist:

– Chẳng có cách nào cả, cậu ta không chịu hiểu.

– Ông chống lại độc lập châu Phi, cậu sinh viên nói. Đó là sự thật.

– Nhưng rốt cuộc, tôi đã nói đủ rõ hay chưa, hả? Morel vặc lại. Thứ duy nhất mà tôi quan tâm là bảo vệ voi. Tôi muốn chúng ở đây, sống động, thật béo, và ta có thể trông thấy chúng. Cho dù là nước Pháp làm điều đó, hay Tiệp Khắc, hay người Papou, thì tôi cũng kệ, với điều kiện họ phải làm sao cho tốt. Nhưng tốt nhất, còn hơn thế nữa, là tất cả cùng làm, có lẽ đó là cách duy nhất để làm chuyện ấy. Tôi đã gửi bản kiến nghị đến mọi quốc gia trên thế giới, đến cả Liên Hợp Quốc nữa, mọi nơi nào có bưu điện. Lúc này, sắp có một hội nghị quốc tế, và tôi hướng đến họ, tôi nói với họ: các ông phải nghe chuyện này, quan trọng đấy. Có lẽ họ sẽ dàn xếp. Bằng không, nếu cần phải lập ra thêm những Nhà nước mới nữa, những quốc gia mới, ở châu Phi hoặc nơi khác, thì tôi cũng chấp nhận thôi: với điều kiện có thể chắc chắn là họ sẽ bảo vệ voi. Nhưng tôi muốn được chắc chắn. Tôi đòi được thấy. Tôi đã biết bao nhiêu lần bị phỉnh, tôi và các bạn của tôi… Các ý luận, về nguyên tắc, tôi ngờ vực chúng lắm: thường thì mấy thứ ấy chiếm hết cả chỗ, còn voi, chúng to lớn, cồng kềnh, vẻ như là vô tích sự, khi nào ta vội vã. Còn về thứ chủ nghĩa quốc gia tự giới hạn vào chính nó, như có thể thấy ở mọi nơi vào lúc này, và thây kệ voi, chính nó lại là thêm một trong những trò ngu xuẩn to lớn nhất mà con người tạo ra nơi hạ giới này – họ đã tạo ra một số thứ tương tự. Giờ đây khi tôi đã nói rất rõ rồi, và cậu đã được chắc chắn rồi, thì làm ơn nhấc hộ tôi mấy cái bi đông kia lên.

Lúc N’Dolo đã đi xa. Morel quay sang Peer Qvist, hỏi ông:

– Có phải là đã rất rõ không?

– Rồi, ông già Đan Mạch đáp, hơi buồn bã. Tất nhiên. Nhưng cậu ta sẽ không bị thuyết phục đâu. Tôi biết tất tật chuyện này từ lâu rồi. Bên Phần Lan, khi tôi bảo vệ các khu rừng và đám công chức Nga kiên nhẫn giải thích với tôi rằng bột giấy dẫu sao vẫn quan trọng hơn cây cối, thì cũng giống thế này thôi… Họ chỉ hiểu ra lúc gần như chẳng còn rừng nữa. Chuyện ấy vẫn tiếp tục thế thôi. Và đám thợ săn cá voi giải thích với tôi rằng mỡ cá voi rất cần thiết trên thị trường, rằng nó quan trọng hơn cá voi…

Kể từ giờ phút ấy, ba thanh niên không còn nói chuyện với Morel nữa và không còn che giấu sự thù địch của mình. Khi N’Dolo lái xe, khuôn mặt cậu ta đầy vẻ hằn thù và những lúc ánh mắt họ giao nhau. Morel đọc thấy ở trong đó một sự khinh miệt đầy cao ngạo. tới một thời điểm, sau khi đã nhìn anh như vậy hai hay ba lần sau hai tiếng im lặng, cậu sinh viên nói với anh:

– Tôi sẽ nói cho ông biết cái đó là gì, cái thứ chứng cứ ngoại phạm “sinh thái” của ông. Đó là một trò để ông tránh trớ. Nó cho phép ông cảm thấy lương tâm thanh thản. Một tấm màn mây khói, ông có hiểu không? Đằng sau đó ông bình thản làm công việc của chủ nghĩa thực dân và chủ nghĩa tư bản.

Morel bình thản nhất trí:

– Cũng có thể là như vậy.

– Tiên sư mả tổ, cậu thanh niên tức giận hét lên, hãy trả lời một lần cho xong, thật trực diện vào, thay vì uốn éo như thế! Ông có ủng hộ tự do của các dân tộc không, có hay không?

Theo bản năng Morel đã mở miệng để trả lời, nhưng kịp dừng lại. Không đáng. Nếu chúng vẫn không hiểu, thì tức là thực sự chúng không có cái đó ở trong người. Người ta có nó, hoặc không có nó. Đâu phải chỉ chúng mới không có nó. Hôm nay vẫn chưa đến ngày, anh nghiêm trang nghĩ, các dân tộc trên thế giới xuống đường đòi chính phủ của họ, dẫu là một chính phủ như thế nào, phải bảo vệ tự nhiên. Nhưng đây không phải là một lý do để nản chí: xét cho cùng châu Phi vẫn luôn luôn là vùng đất cho những người phiêu lưu và những cái đầu nóng, và cho cả các nhà tiên phong, họ đã để lại xương của mình ở đó nhằm tìm cách đi mỗi lúc một xa hơn – chỉ cần làm giống như họ mà thôi. Còn về thành công chung cuộc… Anh không tuyệt vọng. Cần phải tiếp tục, phải thử mọi điều. Lẽ dĩ nhiên, nếu con người không có khả năng nhích sát vào nhau thêm một chút để bớt tốn chỗ, nếu họ thiếu sự rộng lượng đến như vậy, nếu họ không nhất trí làm cho mình cồng kềnh thêm với lũ voi, thì dẫu cho mục đích theo đuổi có là gì, nếu họ cứ nhất quyết coi khoảng lề ấy như một thứ xa xỉ, vậy thì! bản thân con người rốt cuộc sẽ trở thành một thứ xa xỉ vô tích sự. Cá nhân mà nói, tất nhiên, anh kệ thây điều này. Vả lại sự ghét người ở anh đã quá nổi tiếng rồi, được công nhận và tuyên xưng một cách chính thức. Anh đứng dậy, lau trán và tia sáng vui tươi chưa từng bao giờ ẩn quá sâu vào cặp mắt anh nhoi lên trên bề mặt: anh biết rằng cả Peer Qvist lẫn Forsythe đều không ngạc nhiên trước nụ cười của anh, còn những người khác, cả thế giới, đã lâu rồi họ đã quen xem anh là một thằng điên.

Ở chặng tiếp theo, ba thanh niên lại túm tụm ra một góc, ăn riêng. Chúng không rời những khẩu súng và cư xử như thể chờ đợi bị tấn công khi quay lưng lại. Peer Qvist quan sát chúng với vẻ bao dung. Ông đã quen với tuổi trẻ và ông hiểu tâm trạng tồi tệ của chúng – nhưng người không rời mắt khỏi chúng theo đúng nghĩa đen là Korotoro. u ám, chiếc mũ phớt bẩn thỉu sụp xuống mắt, lúc nào anh ta cũng cầm khẩu súng máy sẵn sàng trên đùi, và anh ta nói với Forsythe, khoát tay chỉ về phía đám sinh viên:

– Bọn đó đang chuẩn bị một cú bẩn thỉu đấy.

Chính vào chặng cuối này mà Forsythe quen biết thêm một chút với Korotoro. Giữa viên sĩ quan Mỹ, hậu duệ một trong những gia đình lâu đời nhất của miền Nam và tay du thủ du thực da đen từng lôi qua tất cả nhà tù châu Phi chiếc mũ phớt và đít quần của mình, có một thiện cảm bản năng, chỉ đơn giản vì một kinh nghiệm về bị hành hạ nào đó rốt cuộc đã tạo ra giữa họ một điểm chung. Họ thường ngủ cạnh nhau và để trả lời một cú đập vai thân ái của người này, người kia sẽ đáp lại bằng một nụ cười có vẻ hơi tàn nhẫn, nhưng rạng ngời. Tối hôm đó, trong lúc họ dừng lại giữa những bụi cây xương khô và toàn bộ màn đêm sa mạc vang vọng quanh họ những tiếng kêu gọi nhau của các đàn thú đang trong cuộc di cư về phía có nước, Forsythe nhìn thấy trong ánh trăng Korotoro ngồi trên mặt đất, đặt khẩu súng máy lên đùi như một thứ nhạc cụ chuẩn bị chơi. Lần đầu tiên, Johnny Forsythe tự hỏi điều gì đã đẩy anh chàng xấu xa này vào vạch đường của Morel, tại sao anh ta lại đi theo Morel một cách trung thành như vậy.

– Nói tôi nghe, Koro…

Dẫu đang là đêm, nụ cười của Korotoro vẫn hiện lên thật rõ.

– Đã một năm nay anh đi khắp nơi với anh ta… Anh yêu voi đến thế cơ à?

– Voi thì tôi quan tâm quái gì…

– Vậy là gì? Anh thuộc phe bọn kia đấy à? Vì độc lập châu Phi? Anh là một fellagha, giống ba chúng nó?

– Tôi quan tâm quái gì…

Anh ta nhổ nước bọt và nói, đầy kiêu hãnh:

– Tôi là kẻ đào ngũ khỏi quân đội Pháp, thế nên tôi biết rõ…

Không được rõ ràng cho lắm, nhưng điều đó được nói bằng một âm sắc kẻ cả và cùng một động tác khinh miệt dành cho ba sinh viên đang đứng gần cái xe tải.

– Được rồi. Thế tại sao anh lại đi cùng anh ta?

Korotoro lại nhổ nước bọt.

– Tôi chẳng có ai cả, anh ta giải thích rất ngắn gọn.

Chỉ có thế – và nếu đó là một lời thú nhận về tình bạn dành cho Morel, thì chắc hẳn trên đời chẳng có lý do nào tốt đẹp hơn để có mặt ở đó. Dẫu sao thì cũng nhờ Korotoro mà lần này họ tránh được điều tồi tệ nhất. Ánh mắt chăm chú mà tay cướp chợ và cửa hàng của người Syrie này dùng để theo dõi nhất cử nhất động của ba kẻ âm mưu kia hẳn đã ngăn chúng biến dự định thành hành động từ sớm hơn. Forsythe sẽ cay đắng tự trách mình đã không để ý đến chúng như chúng xứng đáng – sự chú ý mà dẫu vậy, chúng đòi phải có, chúng đòi hỏi gần như qua toàn bộ thái độ của mình – cái cách thức của ba thanh niên kia, chúng không thể chịu được chuyện mình không được coi là nghiêm túc. Lòng tin đã bị phản bội và sự hờ hững hơi có tính chất cha chú mà họ dành cho chúng, trong đó chúng nhìn thấy một bằng chứng của lòng khinh bỉ, rốt cuộc đã thúc đẩy chúng đến sự đoạn tuyệt mang tính quyết định và thậm chí còn hơn cả thế, có lẽ, khỏi những gì thoạt tiên chúng đã nhằm đến. Forsythe phải thú nhận với Schölscher là chẳng lúc nào mình dự cảm được chuyện mà chúng mưu toan.

– Tôi đã không hề để ý đến chúng. Tôi thấy rõ là chúng không hài lòng, nhưng điều đó chỉ làm tôi muốn mỉm cười. Và rồi, tôi đang mải nghĩ đến chuyện khác. Ở Sionville, tôi đã uống, nếu tôi có thể nói vậy, phải nguồn nước tẩm độc: nguồn nước của niềm hy vọng… Ý nghĩ rốt cuộc tôi đã có thể quay trở về Mỹ, đầu ngẩng cao, như người ta vẫn hay nói, rằng đồng bào tôi đã hiểu tôi và sẵn sàng hoan nghênh tôi như một người anh hùng sau khi từng nhổ nước bọt lên tôi, rằng họ đã nghe thấy những gì tôi định gào lên với họ từ sâu thẳm châu Phi, làm tôi thấy vô cùng ngây ngất. Đến từ nơi tôi đến, có thể nói là leo trở lên từ đáy vực, trong chuyện ấy, hãy thú nhận đi, có những điều choán hết suy nghĩ của tôi. Tôi nằm trên cát ngắm sao và tôi xin thề với ông là tôi thấy có nhiều sao hơn thực tế. Chưa từng bao giờ tôi thấy buổi đêm sáng đến thế. Thậm chí có một lúc tôi còn tin rằng tôi đã cất tiếng hát – nói ngắn gọn, tôi ở cách xa nghìn dặm cái việc để tâm đến ba anh bạn trẻ. Tôi vừa ngủ thiếp đi thì đột nhiên nghe thấy tiếng động cơ – ngẩng đầu lên, tôi thấy chiếc xe tải đang rồ ga chạy đi hết tốc lực trong màn đêm, tôi nhìn thấy Koro chạy theo vài bước, rồi nâng súng lên bắn. Một loạt đạn đáp lời từ chiếc xe, tôi thấy Koro xoay tròn như múa, tôi thấy anh ta bắn rồi lại bắn về phía chiếc xe đang chạy đi xa, rồi ngã xuống, tay không rời khẩu súng. Tôi còn nhớ chiếc mũ phớt của anh ta lăn trên mặt đất và hành động đầu tiên của Morel, khi chúng tôi nhận ra anh ta đã chết, là nhặt mũ của anh ta đội lên đầu cho anh ta. Đó là một cái mũ phớt màu hạt dẻ, một biểu tượng đích thực của nền văn minh đô thị. Anh ta quý nó lắm, chắc giữa nó và anh ta có một dạng tình bạn nào đó. Người ta có thể gắn bó với bất cứ cái gì… Chúng tôi chôn anh ta như vậy, mũ đội trên đầu, dùng tay không mà đào cát. Rồi chúng tôi nhìn nhau. Từ đó đến hồ vẫn còn khoảng hai mươi cây, nhưng dẫu có thể nào, chúng tôi cũng biết sự cảnh giác của Koro có lẽ đã cứu sống chúng tôi. Anh ta đã giám sát chặt chẽ đến thế ba cái đầu nóng nảy kia, khiến chúng không thể thực hiện kế hoạch sớm hơn. Nếu chúng làm chuyện đó ở chặng dừng trước, cách đó năm mươi cây số, thì chúng tôi chết chắc, không nước, lương thực và vũ khí. Trên suốt chuyến đi, Koro gần như lúc nào cũng đặt ngón tay lên cò súng nhưng anh ta đã ngủ gật mất hai phút và bọn kia chỉ chờ có vậy. Chúng tôi đã phản bội chúng, ông cũng hiểu rồi đấy. Chúng tôi đã cả gan tuyên bố cho cả thế giới biết rằng cuộc chiến đấu của chúng tôi không liên quan đến đảng phái chính trị nào… Thế nên chúng đã đoạn tuyệt với chúng tôi và chạy thẳng về phía biên giới Soudan, đến gặp lãnh tụ kính yêu của chúng để mà than thở. Chúng muốn tạo ra một quốc gia mới, điều mà Morel tìm cách cứu đối với chúng hẳn phải lố bịch, nực cười lắm, đúng là một dạng nhạy cảm suy đồi… Tôi phải nói rằng mặt mũi Morel trông khiếp lắm… Lẽ dĩ nhiên không phải vì ý nghĩ sẽ phải đi bộ hai mươi cây số không có nước trên waterless track mà anh ta thành ra như vậy. Những thứ đó, nỗ lực, khó khăn rồi hiểm nguy, tôi thề với ông là anh ta chẳng nghĩ đến đâu. Nhưng anh ta rất yêu quý Koro, họ đã ở với nhau từ lâu và mặc dù cái tay khốn ấy từng có hôm ăn trộm đồng hồ đeo tay của anh ta – lục người tên đó, anh ta tìm lại được nó – giữa họ tồn tại một dạng tình bạn… Nhưng vẫn còn thêm một điều nữa: ba thằng sinh viên. Tôi nghĩ Morel cho rằng bởi từng được nuôi dạy tại các trường và đại học Pháp, từng học “cổ văn học” như người ta vẫn hay nói ở chỗ các ông, hẳn chúng phải hiểu được cái mà anh ta cố sức bảo vệ, đâu là điều cốt lõi đích thực. Nhưng đó chính là những gì người ta không học được tại trường. Người ta học chúng bằng mất mát. Cần phải chịu đau khổ rất nhiều thì mới có thể hiểu đó là gì, sự tôn trọng tự nhiên ấy. Và mấy thằng kia, xét cho cùng, mặc cho mọi học vấn mà chúng được hưởng, còn ở rất xa. Korotoro thì còn không cả biết đọc, nhưng chắc bằng bản năng anh ta đã cảm nhận được hết… Anh ta coi trọng tình bạn hơn mọi thứ khác. Anh ta từng đau khổ và cái đó củng cố một cách khốc liệt bản năng sinh tồn, nhu cầu bảo vệ. Vả lại rốt cuộc Morel công nhận điều này, bằng cách nói ra khá rõ ràng, trong lúc chúng tôi nhặt nhạnh đồ để tìm cách đi được càng nhiều đường đất càng tốt trước khi trời trở nên nóng đến mức không chịu nổi, giữa lũ voi, trâu và các đàn linh dương mà chúng tôi bắt đầu trông thấy khi mặt trời lên, về phía các vách đá cao màu đỏ hướng chân trời. “Ba cái thằng tay mơ đó chưa đạt đến mức muốn hy sinh mạng sống nếu cần để bảo vệ tự nhiên là vì chúng còn chưa chịu đủ đau đớn. Rồi ra, tôi sẽ tin rằng chủ nghĩa thực dân đối với chúng còn chưa phải là một trường học đủ khắc nghiệt, rằng nó còn chưa dạy được gì cho chúng về phương diện này, rằng chủ nghĩa thực dân Pháp xét cho cùng đã đối xử với tự nhiên với không ít lòng tôn trọng. Chúng còn phải học thêm nhiều lắm và dân tộc Pháp không dạy loại bài học này. Những người thuộc dòng giống của chúng sẽ lo việc đó thôi. Rồi một ngày chúng sẽ có Hitler của chúng và Napoléon của chúng, các Fuhrer và Duce³⁵ của chúng, và đến ngày ấy, chính máu của chúng sẽ hét lên trong các huyết mạch đòi phải tôn trọng cuộc sống – ngày ấy, chúng sẽ hiểu.”

35. Tức là Hitler và Mussolini.

PHẦN BA

XXXIII

Tiếng những viên hổ phách trong lòng bàn tay người đối thoại va vào nhau kêu lách cách rốt cuộc đã làm Waïtari thấy bực bội hơn cả vẻ ơ hờ mà lão ta dừng để nghe hắn nói, ngồi đó, lún sâu vào cái ghế phô tơi. Chuỗi tràng hạt trễ tràng đu đưa nơi tay lão phía bên trên hai đầu gối bắt tréo và tiếng va khô khốc của những viên tròn điểm nhịp tất tật những gì Waïtari nói với lão từ một tiếng nay. Lão có khuôn mặt mệt mỏi và đầy trí tuệ, những đường nét đậm sâu nhưng lại mảnh – đôi môi gần như biến mất khi lão cười và, ngoại trừ cái mũ đấu trên mái tóc hoa râm, lão ăn vận kiểu Âu, một bộ com lê cắt rất khéo. Waïtari gặp lão lần đầu tiên. Mặc cho những lời đảm bảo của Habib, người dàn xếp cuộc gặp, hắn tự hỏi cái nhân vật này có thực sự sở hữu sức nặng mà tay người Liban vẫn nói hay không. Hắn cố suy ra điều ấy từ những lời nói và thái độ của lão, điều này không làm cho cuộc nói chuyện dễ dàng hơn. Hắn đã nghe tên lão phát ra với vẻ e dè tại các nhóm chính trị của Cairo ngay sau khi Farouk bị hạ bệ, vào thời điểm quyền lực của Huynh Đệ đạo Hồi như thể đã được thiết lập vững chắc và sẽ kéo dài thật lâu. Ánh hưởng vào lúc này của lão, sau khi phong trào bị tàn phá dưới tay Nasser, hắn không có cách nào để xác định. Habib đã đảm bảo với hắn rằng uy quyền của lão vẫn còn nguyên, nhất là trong những gì liên quan đến phân chia vũ khí và tiền bạc, nhưng còn phải tìm cách biết chắc về điều đó nữa và, từ một lúc, Waïtari bíu lấy niềm hy vọng rằng lời từ chối mà hắn vừa phải nhận không nhất thiết nói lên ý kiến của ủy ban Cairo. Sự hiện diện của lão tại Soudan vào thời điểm nổ ra những vụ bạo động đầu tiên ở miền Nam và là nơi sẽ quyết định số phận của liên hiệp với Ai Cập là một dấu hiệu dường như xác nhận những lời đảm bảo của Habib. Người đi cùng lão là một thanh niên to béo với cái cổ lực lưỡng để trần bên dưới chiếc sơ mi kaki; với hàng ria bàn chải và mái tóc cắt ngắn trông anh ta có dáng dấp kinh điển của một sĩ quan Ai Cập. Anh ta có thể ở đây với tư cách chuyên gia, hoặc để giám sát lão kia, hoặc để làm cả hai việc cùng một lúc – nhưng sự có mặt của anh ta cũng chẳng hề là một dấu hiệu khích lệ. Anh ta đã không nói gì trong suốt cuộc hội kiến, nhưng thấy rõ là trước đó anh ta đã nói rất nhiều. Mặt trời đè nặng lên mái lều chăng trên khu vườn trong của khách sạn Sóng Nil ở Khartoum nơi cuộc gặp diễn ra. Giữa vườn, phông ten uể oải rỏ nước xuống tấm khảm màu lục và xanh lơ. Ở mỗi bên cầu thang, một người bồi mặc áo dài và đội khăn turban màu trắng, kẹp dưới tay một cái khay bạc, đứng bất động và như thể đang vắng mặt khỏi đó. Waïtari cảm thấy nỗi bực tức dâng lên trong hắn. Đột nhiên hắn thấy kinh tởm cái bầu không khí uể oải kiểu phương Đông này, nơi mọi ý tưởng hành động đều giống như trò hề.

– Tôi cho rằng ông đã nói xong? hắn xẵng giọng hỏi.

Lão kia giơ tay lên.

– Anh bạn thân mến, xong là thứ không tồn tại trong chính trị, anh cũng biết rõ cơ mà. Ta cứ nói với nhau là vào lúc này, chúng tôi rất khó hỗ trợ anh một cách tích cực. Chúng tôi đang rất bận rộn bên Tunisie, Algérie, Maroc, ở đó chúng tôi đạt được những kết quả tốt đẹp mà anh đã biết. Và vấn đề Palestine cần được ưu tiên hàng đầu nữa. Tôi đã nói với anh hết sức thẳng thắn. Vào thời điểm này mà phân tán các nỗ lực của chúng tối thì sẽ là thuần túy điên rồ. Công trạng của anh rất lớn, trong mắt chúng tôi, lại càng lớn hơn vì anh, ta hãy nói vậy, chỉ hoàn toàn có một mình, hoặc gần như thế. Nhưng tình hình ở Tchad không biện minh được cho một sự giúp đỡ về vật chất thể hiện bằng người, súng và đạn dược theo cách mà anh đòi. Cùng lắm thì chúng tôi cũng sẽ chỉ có thể đào tạo các cán bộ – với điều kiện anh có người để đào tạo. Tôi nghĩ là anh không có. Sẽ đến lúc thôi… Lúc đó còn chưa đến. Anh thật không may khi thuộc về một vùng của châu Phi còn chưa… hoàn toàn sẵn sàng. Vào lúc này, mỗi viên đạn và mỗi đồng đô la mà chúng tôi có đều có thể được sử dụng hữu hiệu hơn tại nơi khác. Và chúng tôi chẳng có lợi ích gì khi tạo ra ở A.E.F. các biến loạn nho nhỏ lẻ tẻ – điều này sẽ chỉ càng nhấn mạnh thêm sự thiếu chuẩn bị của chúng ta. Thà để dư luận chung có cảm giác về một lực lượng đang được ém sẵn còn hơn là để họ chứng minh được một lực lượng không hề tồn tại… Chúng tôi không thể ở tất cả mọi nơi cùng một lúc. Đó là các lý do cho sự từ chối… tạm thời của chúng tôi. Sẽ tới lúc thôi, tôi xin đảm bảo với anh…

Giọng lão và mặt lão thoáng rung nhẹ. Waïtari còn giữ đủ bình tĩnh để có thể đánh giá một cách thích hợp cử động cao ngạo ấy: dẫu cho vị thế của người đối thoại với hắn ở bên Ai Cập có là như thế nào xét về nội vụ, thì trên phương diện hành động phạm vi toàn Ả Rập lão vẫn giữ được quyền lực của mình. Nhưng Waïtari biết khá rõ xung đột giữa những người bám lấy truyền thống thánh chiến và những người theo chủ nghĩa hiện đại của tiến bộ kinh tế và chính trị, nên có thể điểm trúng điểm nhạy cảm.

– Nếu tôi hiểu đúng, trước hết các ông phụng sự cho các tín ngưỡng tôn giáo, hắn chậm rãi nói. Bên Cairo, người ta đã nói với tôi rất nhiều về quyền tự quyết của các dân tộc…

Lão kia nghiêng đầu.

– Đạo Hồi là một mầm mống hùng mạnh, nhưng nó cần nhiều thời gian để hành động đã… Chúng tôi buộc phải ưu tiên bảo vệ nó trước sự mọi rợ vật chất chủ nghĩa đang ào lên chúng ta từ phương Tây…

Ánh mắt lão dán chặt vào chuỗi hạt hổ phách, nhưng cặp môi thì trở nên mỏng dính: một nụ cười…

– Vả lại, đối với chúng tôi, mà anh cũng biết rồi, chủ nghĩa Marx là một học thuyết phương Tây…

Waïtari biết rằng những dính dáng của hắn, dẫu mới có, với đảng cộng sản đã trở nên nổi tiếng: hắn vẫn luôn luôn ủng hộ đảng ấy kể từ sau khi đoạn tuyệt với tập hợp đảng phái cánh trung, tức là nơi thoạt tiên hắn được bầu làm đại diện.

– Tôi không thấy mối liên quan, hắn lạnh lùng đáp. Về những gì quan hệ tới tôi, tôi không thấy tại sao tôi lại phải từ chối sự trợ giúp của cánh cộng sản trên một địa hạt vả lại rất hạn chế… Các ông cũng sẵn sàng nhận vũ khí của các nền dân chủ nhân dân cơ mà…

Một động tác mệt mỏi: bàn tay đặt đối diện tay của Waïtari, không có chút sức mạnh nào, chỉ toàn là sự thanh mảnh, là độ dài, là những run rẩy…

– Thôi ta đừng lan man vào cái kiểu chuyện trò đó. Tất cả những gì tôi muốn nói là chúng ta cần kiên nhẫn. Trước hết phải chuẩn bị đất cái đã. Châu Phi “đen” sẽ đứng về phía chúng ta… Đạo Hồi đang phát triển ở đây như thế nào thì anh đã biết. Đức tin của chúng tôi trẻ trung hơn, cháy bỏng hơn, nó có độ nhanh và độ mạnh của gió sa mạc từng chứng kiến nó ra đời – nó sẽ chiến thắng… Một châu Phi được Hồi giáo hóa sẽ trở thành lực lượng không thể cưỡng lại trên thế giới. Điều đó rồi sẽ đến…

Thêm lần nữa một sự hoạt náo gần như ngầm ẩn làm chuyển động khuôn mặt của lão. Gần như không thể nhận ra… Nhưng Waïtari biết những khuôn mặt được che giấu kể cả trong sự trần trụi của chúng, nơi chỉ làn da là thản nhiên bất động trong khi dòng máu thì chất chứa dục vọng: đây là một kẻ cuồng tín lạnh lùng và, còn hơn nữa, một kẻ cuồng tín tôn giáo; hắn chẳng còn chút nghi ngờ nào nữa về độ chắc chắn của điều Habib đã nói với hắn: về cốt yếu, và mặc cho sự tan rã của Huynh Đệ đạo Hồi, C.L.A. vẫn là một phong trào tôn giáo. Những hạt tròn quay trở lại với nhịp lần hạt đều đặn giữa mấy ngón tay thanh mảnh.

– Lúc này, cần phải biết tự giới hạn bản thân. Việc đức tin của chúng tôi tiến triển vượt quá cả đường xích đạo khiến cho đám giáo sĩ thừa sai Thiên Chúa giáo phải bối rối… Các trường dạy kinh Coran đang ở tiền đồn của cuộc đấu tranh. Phần còn lại sẽ tự đến. Tôi muốn nói thêm rằng nếu hành động gần đây của anh khơi lên được dẫu chỉ một chớm tiếng vang, thì có lẽ chúng tôi đã xem xét điều này từ một góc độ khác… trong chừng mực phương tiện hiện có của chúng tôi.

– Thế nhưng ông có đọc báo chứ? Waïtari hỏi, với một sự cao ngạo – hắn cảm thấy lão kia cảm nhận được ngay – hòng che giấu điểm yếu của hắn.

Một nụ cười mỏng dính mới, một cái cúi đầu rất chậm:

– Tôi có đọc. Và thậm chí tôi còn mang chúng theo… Xem này.

–

Lão đẩy một chồng báo tiếng Anh và tiếng Pháp trên mặt bàn. Waïtari có tất tật chúng trong phòng: nhưng hắn đã nghĩ đến các tờ báo Ả Rập. Hắn thấy tức tối với chính mình: hẳn đây là lập luận cuối cùng mà hắn nên nói ra. Các tờ báo chỉ nhắc đến Morel. Hắn làm ra vẻ đọc lướt qua các dòng tít: “Tên khùng ở Tchad vẫn chưa để bị bắt…”, “Cuộc phiêu lưu ly kỳ nhất thế giới: đặc phái viên của chúng tôi tại A.E.F. kể cho độc giả về công trình điên rồ của tay người Pháp bảo vệ voi trước các thợ săn.” Hắn không thể che giấu nỗi tức tối: thứ báo chí lá cải, chẳng buồn quan tâm đến những khát khao chính đáng của các dân tộc, giảm trừ đến hư không tất tật nỗ lực khai thác Morel của hắn. Anh ta đã trở thành tấm màn đóng kín hô biến Waïtari khỏi mọi ánh mắt của thế giới – một tấm màn mây khói cần phải phá tan càng mau chóng càng tốt và dẫu có bằng cách nào. Hắn cao ngạo đẩy chồng báo ra xa.

– Thật bình thường khi báo chí thực dân trình bày vụ việc dưới góc độ này, hắn nói.

– Đúng. Giống như cũng thật bình thường khi báo chí Ả Rập trình bày nó theo cách có lợi cho anh… Chúng tôi chưa bao giờ từ chối ủng hộ anh về mặt tinh thần.

Waïtari chợt nhận ra mình đang đi sai đường. Xét cho cùng, với hắn, việc có được vũ khí và “những người tình nguyện” ít quan trọng hơn so với việc khiến người ta phải nói đến mình, áp đặt tính cách và tên tuổi của hắn lên trường quốc tế. Đó là tất tật những gì hắn có thể hy vọng vào thời điểm này, ngay cả khi hắn đã có thể thực hiện tại A.E.F. vài cú đột kích thoáng qua. Áp đặt tên tuổi, gây thanh thế, trở nên, đối với bên ngoài, một nhân vật nổi tiếng hàng đầu, người đối thoại không thể bỏ qua – vào thời điểm hiện tại đó là mục đích khả dĩ duy nhất. Hắn có ý thức rõ hơn bất kỳ ai khác về sự bất khả, trong một tương lai có thể thấy trước, của việc biến Tchad trở thành một quốc gia độc lập – nằm bên ngoài một liên bang châu Phi rộng lớn hơn nhiều nơi vị trí cá nhân của hắn còn xa mới có thể được đảm bảo. Chừng nào các tập quán vẫn còn được tôn trọng, các bộ lạc có lẽ sẽ vẫn còn hài lòng lâu dài với tự do mà họ được trao, sống như thế nào tùy thích. Hắn đã chọn giải pháp giành độc lập, vào thời điểm chiến tranh lạnh, khi triển vọng Hồng quân chiếm được toàn châu Âu một cách mau chóng và cuộc xung đột với nước Mỹ mở ra những viễn tượng hoàn toàn mới mẻ và có thể nói là không có giới hạn. Khi chuyển sang hoạt động ly khai, hắn đã nghĩ tạo được thanh thế, tự áp đặt mình như người đối thoại của kẻ chiến thắng trong tương lai dẫu cho đó có là ai. Hẳn là hắn đã phạm một sai lầm về đoán định – một sai lầm về timing, như người Anh hay nói. Hắn đã thấy lý lẽ quá sớm. Giờ đây tất tật những gì mà hắn có thể làm là tạo lập tầm vóc. Phải áp đặt lên thế giới bên ngoài với tư cách một người nổi tiếng xuất chúng trên bản đồ chính trị châu Phi – tự nâng mình lên đến các diễn đàn quốc tế nơi sẽ chẳng ai hỏi xem hắn đại diện về mặt giá trị cho sự ủng hộ của dân chúng hay các khả năng thực tế, mà sẽ chỉ hỏi xem tài năng của hắn, tài hùng biện của hắn, và sức thuyết phục toát ra từ giọng nói của hắn nằm ở đâu. Đó là cách duy nhất còn khả dĩ để có thể thoát ra khỏi nỗi cô độc chính trị – nỗi cô độc đơn thuần. Phải “tự đặt mình vào vị trí”, theo thứ biệt ngữ nghị viện hành lang vào thời điểm khủng hoảng – “tự đặt mình” lên trường quốc tế… Hắn bắt đầu nói – và hắn nói thật lâu. Hắn sung sướng vì cuộc trò chuyện diễn ra bằng tiếng Pháp – đó là ngôn ngữ duy nhất cho phép hắn tự thể hiện mình tốt nhất. Nói xong, hắn đã không có được cả vũ khí, tiền lẫn “những người tình nguyện”, nhưng hắn chẳng còn nghi ngờ chút nào về các kết quả của cuộc gặp: những người nói chuyện với hắn đi khỏi với niềm tin rằng cái kẻ có giọng nói sang sảng ấy, người mang niềm đam mê châu Phi bằng bộ quần áo cắt may theo logic Pháp, là một ngôi sao mới đang mọc trên bầu trời chính trị châu Phi. Hắn ngồi lại một lúc trong ghế phô tơi, lau mồ hôi trán. Hắn chắc chắn về hiệu ứng mà mình đã tạo ra. Thật không may, hai người ấy chỉ là một mảnh quá nhỏ của khối thính giả mà hắn phải chạm tới. Vấn đề vẫn còn nguyên. Cuộc hội nghị đầu tiên của đại diện các dân tộc thuộc địa sẽ sớm được tổ chức tại Bandoeng và những người tổ chức đã cho là sẽ không khôn ngoan nếu mời hắn. Hắn phải làm sao cho việc loại bỏ như vậy – một sự lăng nhục như vậy – sẽ không có cơ tái diễn trong tương lai. Phải bằng mọi giá giành lấy tầm vóc cần thiết và sự khủng bố, dẫu là thoáng qua, dẫu không có tầm ảnh hưởng thực sự, vẫn là hành động duy nhất có thể mang lại cho hắn địa vị chính trị nhất thiết phải có trên trường quốc tế. Sẽ không thể có chuyện thúc đẩy một cuộc nổi dậy của các bộ lạc mà đám tộc trưởng và thầy phù thủy thù địch với hắn và phân cách với hắn bởi một thanh barie không thể vượt qua của sự vô tri, của những trò mê tín và những tập quán nguyên thủy. Nhưng sẽ chỉ cần, một hoặc hai lần, cung cấp cho các tờ báo vài hàng tít nhất thiết phải có là ta có thể mở ra, thoạt tiên, những cánh cửa của một nhà tù và rồi sau đó là cửa các bộ… Luôn luôn câu chuyện sẽ là như thế. Phải làm cho mình nổi bật – kiếm súng ống bằng mọi giá, tuyển mộ “những người tình nguyện” được trả thù lao tốt, thực hiện vài vụ đột kích ở sâu trong lãnh thổ Pháp. Vậy thì phải tìm ra tiền – và trong mớ bòng bong các lực lượng đang tồn tại trên lục địa châu Phi và trên thế giới, hẳn là có thể xoay xở việc này. Hắn không hề nghi ngờ điều đó – có lẽ bởi vì hắn không hề nghi ngờ về số phận của mình. Số phận ấy, hắn cảm nhận được trong sức mạnh giọng nói của chính mình, trong sức mạnh của đôi bàn tay, trong cả tầm vóc nỗi cô đơn của hắn, với nó thì chỉ quyền lực tuyệt đối mới có khả năng đáp trả thích đáng. Khát khao vô tận đôi khi khiến hắn thức cả đêm ròng vừa giống như một kỷ niệm vừa như một ý chí, một kỷ niệm về mười thế hệ tộc trưởng Oulé vốn là nguồn gốc xuất thân của hắn, và một ý chí nâng toàn châu Phi lên đến với hắn, thoát ra khỏi đêm trường bộ lạc. Không có chuyện “tin vào ngôi sao của mình” – hắn ở cách rất xa những trò mê tín – mà là tin vào sức mạnh của trí tuệ, tinh thần và thể chất mà hắn cảm thấy ở bên trong mình. Hắn đứng bật dậy và tiến về phía cầu thang, đúng lúc đó một người bồi im lìm chặn hắn lại và chìa cho hắn một tấm danh thiếp để trên cái khay bạc. Hắn không thể ngăn một tiếng rên đầy kiêu hãnh: “Robert Dajeon, dân biểu.” Hắn đứng bất động một giây và mỉm cười, tấm danh thiếp cầm trên tay. Như vậy, hắn nghĩ, giới chức Pháp đã bắt đầu xao động… Việc người ta kín đáo cử tới Khartoum một phái viên như thế, dẫu cho ông ta không phải là người quê Oubangui, đã đồng nghĩa với việc ghi một điểm. Hắn đi theo người bồi lên đến một căn phòng trên tầng hai mà anh ta chỉ cho hắn.

XXXIV

Dajeon mặc pyjama tiếp hắn.

– Tôi đã nghĩ là cậu nghĩ sẽ tốt hơn nếu chúng ta không bị trông thấy cùng nhau.

Waïtari, với một sự xúc động khiến hắn cũng thấy ngạc nhiên, tìm lại được thói quen xưng hô thân mật ở nghị viện. Đột nhiên hắn thấy vô cùng nhớ nhung quầy rượu của hành lang và thậm chí các phiên họp dài ban đêm, sau khi kết thúc họ đi ăn một bát xúp hành tại khu Les Halles. Hắn phải khiến cho vẻ lạnh lùng đến mức thù địch trên khuôn mặt mình trở nên quá đà, để chiến đấu chống lại đạt sóng kỷ niệm bất chợt này. Dajeon là một người đàn ông vững chãi, trước đây là bác sĩ ở Oubangui, nơi mà ông ta đại diện tại Nghị viện kể từ chiến tranh. Cả hai cùng thuộc đảng cánh trung, ăn trưa, bỏ phiếu và thực hiện vận động chính trị cùng nhau. Ông ta được kính trọng ở Nghị viện vì vốn hiểu biết sâu sắc các vấn đề châu Phi và vì sự bảo vệ thường rất nồng nhiệt và đầy giận dữ các lợi ích của lãnh thổ và các luận điểm của tiến hóa tăng tốc. Waïtari đánh giá ông ta là người thành thực, trí tuệ ở mức trung bình, vụng về và thiếu hiệu quả bởi thiện ý đầy bướng bỉnh thường lờ đi mọi chướng ngại vật.

– Tôi đến đây với tư cách bạn bè.

Waïtari thoáng mỉm cười.

– Tôi không nghi ngờ điều đó.

Họ bắt tay nhau.

– Cậu ngồi xuống đi…

Bản thân ông ta thì ngồi xuống giường, dưới cái quạt. Waïtari tránh ghế phô tơi, chọn ghế đẩu.

– Tôi đã gặp vợ con cậu ở Paris…

– Tôi vẫn đều đặn được tin tốt, cảm ơn.

– Được rồi, Dajeon ngắt lời. Tôi đến đây bởi vì tôi biết cậu đang ở đây. Tự tôi đến thôi. Không có ai sai tôi đến đâu. Không chỉ thị nào. Cả chính phủ, đảng lẫn toàn quyền, không ai hết. Nếu cậu nghĩ đến điều gì khác, cuộc trò chuyện này là vô ích.

– Tôi không nghĩ đến gì hết. Cậu ở đây. Tuyệt lắm. Rồi sao?

– Tôi đề nghị cậu buông tất tật những chuyện ấy đi. Quay trở lại với chúng tôi.

– Gì cơ? Tôi cứ tưởng không phải là từ đảng…

– Không phải là về với đảng. Mà về với tất cả chúng tôi. Với những người Pháp và những người châu Phi đang cố cùng nhau xây dựng một thứ gì đó.

Waïtari thoáng do dự. Chỉ là một cú nẩy trong tim. Hoàn toàn chẳng có gì. Sức mạnh của các kỷ niệm… Và hắn chắc chắn mặt mình đã không để lộ điều đó ra.

– Quá muộn mất rồi, hắn đáp.

– Vì câu chuyện Morel phải không? Chẳng nghiêm túc đâu. Ta sẽ dàn xếp…

Hắn cười.

– Thậm chí ta còn có thể thay đổi quy đinh săn thú lớn…

Waïtari nhún vai, bực bội.

– Vấn đề không nằm ở đó, hắn nói. Morel là một thằng điên… Anh ta chẳng quan trọng chút nào đâu. Nhưng các cậu đã bỏ lỡ dịp may. Tàu đã khởi hành. Các cậu chẳng còn bắt kịp được nữa đâu.

Dajeon hơi thộn người ra. Ông ta đã ở châu Phi từ hai mươi năm nay, lần nào động đến các cải cách chinh trị, ông ta cũng chỉ nghe thấy hai dàn đồng ca: những “quá sớm” và những “quá muộn”.

– Các câu chuyện, cái đó, ông ta ngắt lời một cách thô bạo. Trò báo chí… Chẳng bao giờ là quá muộn cho sự chừng mực và đúng đắn. Chính ở đó mà có tiến bộ: nơi sự đúng đắn…

– Xin lỗi, Waïtari đáp. Chính xác ở đó mới không bao giờ có tiến bộ. Có lẽ đó là nơi nó kết thúc – sau vài thế kỷ lịch sử – nhưng không phải ở đó mà nó bắt đầu… Tôi đã ở với các cậu trong vòng ba năm: gần một nhiệm kỳ… Nhưng khi nảy ra vấn đề giao một bộ cho một người châu Phi, tức thì các cậu đã chọn Bodango…

– Dakar có tầm quan trọng chính trị và kinh tế lớn hơn Sionville, Dajeon đáp. Trong chuyện đó chẳng có gì là cá nhân hết, và cậu cũng biết thế.

– Tôi chẳng biến nó thành chuyện cá nhân đâu, Waïtari cao ngạo nói. Nhưng đúng thế đấy: các cậu đã làm gì để giáo dục chính trị cho quần chúng tại A.E.F.?

– Nào, Dajeon nói. Cậu cũng biết rõ như tôi các dữ kiện của vấn đề. Ta không thể đẩy đến cùng giáo dục chính trị và giáo dục nói chung đối với quần chúng mà không kèm với phát triển kinh tế, văn hóa và xã hội song song. Cùng lúc cần phải tạo ra giới tinh hoa và các đầu ra, đời sống công đoàn và các nhà máy. Làm thứ này mà không làm thứ kia thì chính là tạo ra bất hạnh cho dân chúng. Giải phóng về mặt chính trị phải đi đôi với giải phóng về kinh tế, nếu không các kết quả sẽ là thảm họa. Chúng ta đã buộc phải đi chậm thôi. Trước đây chưa từng tồn tại thời đại nguyên tử, cũng chưa hề tồn tại các nguồn lực quốc gia hoặc quốc tế có khả năng tiến hành hai nhiệm vụ này đồng loạt… Dẫu sao thì chúng ta cũng đã đạt đến được điểm tối thiểu sống còn. Vậy thôi cũng đã là hơn so với những gì một số đất nước “độc lập” có thể nói rồi…

– Người Nga đã đạt được kỳ tích này ở nước họ mà không phải đợi phép mầu nguyên tử đấy thôi, Waïtari nói.

– Đúng, nhưng với cái giá nào mới được chứ? Chúng ta cũng đã thử rồi: đó là Congo–Océana³⁶… Chúng ta đã nỗ lực hết sức trong lĩnh vực vệ sinh, lương thực và sinh đẻ. Nền tảng cho sự xuất phát đã được thiết lập. Như thế đã là một cái gì đó rồi.

36. Cái tên giờ đây không còn tồn tại; chủ yếu trong câu chuyện ám chỉ dự án đường sắt nối Đại Tây Dương với Brazzaville, làm từ 1921 đến 1934 và trong lúc câu chuyện của Rễ trời xảy ra lại tiếp tục: đó là một cuộc thảm sát người bản xứ đúng nghĩa của thực dân phương Tây.

– Congo–Océan là một tội ác chống nhân loại bởi vì các cậu, người châu Âu, chỉ huy, còn chúng tôi, những người châu Phi, chết đến hàng nghìn người vì cố sức, Waïtari nói, bình thản. Nếu là chính những người châu Phi, làm chủ ở nhà mình, quyết định làm đường sắt thì ngay cả với số nạn nhân lớn gấp đôi, Congo–Océan hẳn đã được hoan nghênh khắp nơi như là công trình của văn minh và tiến bộ.

Dajeon há hốc miệng nhìn hắn.

– Vấn đề là phải giật châu Phi ra khỏi tình trạng cổ lỗ của nó, Waïtari nói, và chỉ bản thân người châu Phi mới có quyền đòi dân mình một nỗ lực như thế cùng hàng triệu mạng người trả cho nó. Giật châu Phi khỏi đêm trường bộ lạc, điều đó đòi hỏi sự cương quyết mà năng lượng nguyên tử sẽ không mang lại được – và sự cương quyết ấy, các cậu không thể có nó trong danh dự đâu… thế nên, với các cậu, sẽ là sự trì trệ. Lấy cái cớ là tôn trọng tập quán, thói quen, mạng người… Nhưng đó là sự trì trệ. Trong khi nếu mà để cho tôi tự làm…

Hắn chìa đôi bàn tay mạnh mẽ của mình ra…

– Thì các cậu sẽ thấy tất tật quay tít, phong tục tập quán, thầy phù thủy, trống tam–tam và phụ nữ da đen với cặp môi lồng đĩa to tướng³⁷… Tôi sẽ bắt họ phải làm đường, đào hầm mỏ, xây nhà máy và đập nước. Tôi có thể. Bởi vì bản thân tôi là một người châu Phi, tôi biết cần phải làm gì, và tôi biết cái giá của việc đó. Cái giá này, tôi sẵn sàng trả. Họ đã trả nó ở bên Nga. Và thử nhìn họ ngày hôm nay đi…

37. Một tập tục tại vài nơi Châu Phi.

Dajeon đỏ lựng mặt lên.

– Cậu biết rất rõ là sẽ phải thay đổi toàn bộ thể trạng con người, ở nơi đây, và chế độ lương thực – chưa nói đến khí hậu – trước khi có quyền đòi hỏi người nông dân châu Phi một nỗ lực như vậy… Họ sẽ chết gục như ruồi.

– Những người nô lệ da đen đã xây dựng miền Nam nước Mỹ và ông tôi bảo rằng chúng tôi đã bán cho họ những người ốm yếu nhất, Waïtari nói.

– Nào! Ở đó thì chỉ có công việc đồn điền thôi. Không có nhà máy, đập nước, cũng như hầm mỏ… nhất là không có chủ nghĩa Stakhanov³⁸.

38. Có thể hiểu ngắn gọn là phong trào tăng năng suất ở Liên Xô.

– Trong tất tật những gì mà cậu nói có một thoáng mùi vị phân biệt chửng tộc hay hóm đấy, Waïtari đáp, đầy châm biếm. Người da đen không có khả năng thích ứng với công việc xây dựng hiện đại… Người Nga thì có thể, nhưng còn người da đen… Tất nhiên, họ sẽ chết gục. Người Nga cũng đã chết gục. Nhưng khi vấn đề là tương lai của cả một dân tộc, của một châu lục và uy thế sau này của nó, ta không thể do dự được…

Dajeon im bặt. Ông ta nghĩ đến mức độ căm phẫn về mặt tâm lý và nỗi cô đơn mà một khát khao quyền lực như vậy gợi đến. Và hẳn là cũng không được quên sự lại giống của một hậu duệ các tộc trưởng Oulé… Ông ta muốn nói rằng trong tất tật những thứ đó có một khái niệm bị bỏ quên, một khái niệm về phẩm giá con người, về sự tôn trọng con người – nhưng ông ta cảm thấy lưỡi mình líu lại…

– Dẫu sao thì tôi cũng không thấy cậu trông chờ điều gì và cậu trông đợi ai, rốt cuộc ông ta nói.

Waïtari đứng dậy.

– Không phải là các cậu, dẫu có thế nào, hắn nói. Gửi lời chào đến những người bên cậu nhé.

Hắn đi ra cửa, để lại Dajeon ngồi nặng nề bên dưới cái quạt.

o0o

Hắn về phòng, cởi áo veston và nằm lên giường. Dajeon đến đây chỉ thuần túy xuất phát từ cá nhân: điều này đã rõ và vả lại như vậy thì cũng thật giống với ông ta. Đầy ngập cái thứ thiện ý kêu be be luôn luôn tin là có thể dàn xếp mọi chuyện thông qua con đường thỏa hiệp. Sự đúng đắn… Hắn phác một cử chỉ sốt ruột. Thế nên không được phép chờ đợi gì nữa từ phía ấy. Hắn nhìn đồng hồ đeo tay: hắn có hẹn với Habib lúc năm giờ. Ông ta biết mọi tay lái buôn vũ khí Trung Đông và có lẽ sẽ có cách mua chịu. Thật không may, hắn không thấy mình có những món gì để đảm bảo cho khoản vay. Và “những người tình nguyện” thì không thể thuê bằng các món hứa hẹn trong tương lai… Hắn cáu kỉnh nhìn những bức tranh khắc người cưỡi ngựa trên các bức tường: sớm thôi, đó sẽ là dấu vết duy nhất của sự hiện diện của người Anh tại Soudan… Mặt hắn có vẻ dằn dỗi, hai tay giơ lên phía trên cái gối nắm chặt lấy các thanh đầu giường: đó là một trong những khoảnh khắc hắn cảm thấy muốn chết vì sốt ruột. Giữa ý thức mà hắn có về các khả năng của mình và sự cô lập về chính trị, sự tương phản mỗi lúc một thêm khiến hắn thấy là không thể chịu đựng nổi. Toàn bộ ý chí của hắn chỉ còn giúp được hắn chiến đấu chống lại ham muốn buông xuôi. Chỉ nước Pháp mới có thể hiểu và coi trọng hắn: hắn cảm thấy mình lạc lối giữa tâm châu Phi của các thầy phù thủy và các thứ vật thờ. Hắn biết mình trí tuệ hơn, có khiếu và có học vấn hơn chín mươi chín phần trăm người Pháp: tiến sĩ luật và cứ nhân văn chương, tác giả các công trình được nhiều người quan tâm. Nhưng hắn đã quyết ý tách khỏi nước Pháp, thoạt tiên bởi một nhầm lẫn trong tính toán, sau đó, nhất là, bởi vì hệ thống chính trị Pháp, các thiết chế và truyền thống đầy bảo thủ của nó không thể dung hòa với tham vọng của hắn, sở thích quyền lực của hắn và ý muốn áp đặt lên lịch sử dấu ấn không thể xóa nhòa của cái tên hắn. Và hắn cảm thấy mình tách biệt hẳn với các bộ lạc châu Phi, vì hắn đại diện cho một mối đe dọa đối với các tập tục nghìn xưa của họ, một cuộc cách mạng. Hắn chẳng thể chờ đợi gì từ phía ấy: hắn phải đạt tới dư luận thế giới theo lối gián tiếp. Nhưng khi hắn cố lợi dụng công trình phi lý của Morel nhằm tìm cách tạo lập cho nó một nội dung chính trị, thì đám đông bình dân bên châu Âu và Mỹ lại coi là nghiêm túc cái câu chuyện lố bịch về bảo vệ động vật châu Phi đó, say mê trò bảo vệ voi và tiếp tục lờ hắn đi, hắn, cùng lý tưởng độc lập châu Phi mà hắn là hiện thân, cần phải bằng mọi giá kết thúc với Morel và huyền thoại nhân đạo của anh ta, rốt cuộc cũng hiện ra trong mắt thế giới với tư cách chủ trò đích thực của các rối loạn và cuộc nổi dậy châu Phi… Hắn đang nghĩ đến đây thì có tiếng gõ cửa và hắn chẳng hề thấy không hài lòng khi tiếp Habib, ông ta mang theo khắp nơi cái lòng tin đầy nhạo báng về sự bất tận của những nguồn lực mà Trái đất tặng cho những ai biết sống trên đó một cách khéo léo. Sự tự tin của ông ta xuất phát từ một thói quen dài lâu với con người và với mọi sự và những lúc nào ông ta nhìn ta, ta liền cảm thấy đối với ông ta mình là một người quen biết lâu năm, rằng ông ta đã biết mọi điều về ta trước cả khi gặp ta. Đúng, ông ta đã biết kết quả cuộc gặp với đại diện ủy ban Cairo không khả quan. Không cần phải coi thất bại này nghiêm trọng hơn mức mà nó xứng đáng. Họ sẽ đổi ý thôi: chỉ cần chứng tỏ cho họ thấy là ta có khả năng đạt được các kết quả thực tiễn. Đúng thế, có lẽ sẽ có cách dàn xếp. Ông ta đến cùng một dự định nho nhỏ đã nảy ra trong bộ óc thiên tài của anh bạn de Vries của ông ta, trong khi anh ta nằm buồn chán ở bệnh viện – đúng, giờ thì anh ta đã hoàn toàn khỏi rồi, xin được cảm tạ ân điển của Thượng đế Toàn Năng –, đó là một cơ hội theo đúng nghĩa đen đã được cơn gió tốt lành thổi đến cho họ. Một sự can thiệp đích thực của trời cao nhằm ủng hộ họ – và đây chẳng hề chỉ là một cách nói, vì câu chuyện ở đây là trận hạn hán khủng khiếp mà những cơn mưa mãi chưa tới đã gây ra cho toàn bộ miền Đông châu Phi… Chuyện này có thể mang lại, nếu may mắn một chút, chừng hai mươi triệu. Ông ta sẵn sàng tổ chức trận đánh – với sự giúp đỡ của de Vries, anh ta có hiểu biết đáng ngưỡng mộ đối với vùng đất. Ông ta lúc nào cũng sẵn sàng phục vụ một người bạn, chỉ cần được hưởng hai mươi phần trăm tiền hoa hồng – cao hơn thường lệ mười phần trăm – nhưng có các nguy cơ, và ông ta chịu trách nhiệm kiếm các phương tiện vận chuyển cần thiết, cùng người. Chỉ uy quyền cá nhân của ông ta mới có thể làm những người kia quyết định không đòi tiền trả trước… Ông ta nói với một niềm vui hiển hiện, và mặc cho cái thói khăng khăng đòi tiền hoa hồng, Waïtari vẫn cảm thấy ở ông ta có nhiều hơn một thiên hướng đích thực của người ưa phiêu lưu chứ không chỉ đơn thuần là bản năng hướng tới lợi nhuận và có lẽ cũng có cả niềm khoái trá gần như quỷ quái trong việc dạy một bài học cho thứ chủ nghĩa lý tưởng về cách thức mọi chuyện diễn ra nơi hạ thế này…

– Được rồi, được rồi, hắn ngắt lời, chẳng hề gượng nhẹ. Tha cho tôi tất tật những chuyện ấy đi… Chúng ta quen biết nhau từ quá lâu rồi. Làm gì nào?

Habib rút từ trong túi áo ra một tấm bản đồ và trải nó lên giường.

– Đây, ông ta nói, gí ngón tay to đùng lên một điểm màu xanh lơ. Nó tên là Kuru… Đó là một cái hồ. Hồ duy nhất trong cả vùng còn có nước.

Waïtari chăm chú nghe ông ta nói, ngồi trên giường, hút thuốc. Ngay lập tức hắn thấy nghi ngờ về lợi nhuận lạ thường mà tay Liban cho là sẽ kiếm được từ trận đánh, nhưng đây là một điểm thứ yếu, xét một cách toàn diện. Về cơ bản, điều Habib đề xuất với hắn là một cú đột kích thọc sâu vào lãnh thổ của Pháp: một điều mà hắn vẫn mơ tới, từ lâu nay. Đây là một dịp thực sự có một không hai để kết thúc một lần là xong xuôi với Morel và cái huyền thoại về lũ voi khiến công chúng chẳng còn nhìn thấy cuộc nổi dậy của châu Phi nữa, đến mức đôi khi hắn còn phải tự hỏi không biết Morel có phải là một điệp viên Phòng Nhì Pháp được giao nhiệm vụ đặc biệt là làm lan rộng tấm màn mây khói của chủ nghĩa lý tưởng và nhân đạo này phía trên một toan tính nổi dậy và trên các thực tại của chủ nghĩa thực dân. Các trang trại bị đốt, những cuộc tấn công có vũ trang, tất tật những thứ ấy được bày ra với dư luận như là công trình điên rồ của một kẻ ghét người nhất định đi bảo vệ động vật châu Phi. Nếu đề xuất của Habib phá tan được, với chút ít tiếng vang, sự mù mờ này, và quét sạch tấm màn mây khói khiến hắn, Waïtari, và lý tưởng mà hắn là hiện thân, bị chệch ra khỏi ánh mắt dư luận thế giới, thì chỉ vậy thôi cũng đã đủ để coi là đáng chấp nhận rồi. Mà nó lại còn có thể mang lại vài triệu và trong tình hình hiện nay điều này không thể bỏ qua được. Và nhất là, với chút may mắn, họ có thể trông đợi một cuộc đụng độ với các lực lượng của Pháp và các tin nhanh trên báo, theo kiểu bản tin Aurès, về “những kẻ nổi loạn rải rác ở biên giới Soudan”. Sự quảng cáo này, hắn sẵn sàng vào tù ngồi nếu có được – đó là cách thức tốt nhất để nhắc lại tên hắn trong ký ức của các thế lực ở Bandoeng, những người đã bỏ qua không mời hắn… Hắn dụi điếu thuốc.

– Thú vị đấy, hắn nói, giọng thờ ơ. Nhưng tôi báo trước với ông rằng tôi không đủ tiền trả cho khách sạn đâu nhé.

XXXV

Ngày 22 tháng Sáu, quãng giữa trưa, chiếc máy bay chở phóng viên người Mỹ Abe Fields đi chụp ảnh cảnh voi tập trung ngoạn mục trên hồ Kuru, đang ở cách mặt nước vài mét, hơi thấp hơn một chút so với vách đá nằm ở điểm khởi đầu của hồ về phía Tây để rồi sau đó mở rộng trên hai trăm ki lô mét vuông đụn cát, đá và sậy. Chiếc máy bay đã vòng vòng suốt buổi sáng trên vùng này và đã một lần đỗ xuống vùng đất của El Garani ở phía Nam Bahr el Gazal, để đổ đầy xăng, sau đó lại bay tiếp. Nằm dán bụng xuống ở đầu máy bay. Fields chụp hết bức này đến bức khác, chúng thuộc một trong những phóng sự xúc động nhất trong sự nghiệp của anh. Cả vùng hoang vắng phía Đông hồ phủ đầy những con thú hấp hối hoặc vẫn cố vẫy vùng để tìm cách đến được với nước hồ Kuru. Một trăm năm mươi cây số của waterless track, – đường mòn duy nhất đã bị cát phủ mất phân nửa – điểm xuyết những bộ xương và khi máy bay sà xuống là là mặt đất, hàng trăm con kền kền bay vọt lên theo hút nó để rồi ngay lập tức rơi xuống trở lại với một vẻ nặng nề yếu ớt. Lũ trâu, tập hợp thành những khối đông đặc cứ bất động ở đó thật lâu trong bụi đỏ, gần như chẳng buồn ngẩng đầu lên khi máy bay lướt qua, để rồi sau đó lại rùng rùng chuyển động: lần nào chúng cũng bỏ lại phía sau những con đã sụp xuống không thể đi tiếp nữa, nhưng vẫn cố nhỏm dậy với cử động giật cục của mấy cẳng chân trông giống như đã vào cơn hấp hối; track phủ đầy những đốm động vật bất động và, rải rác trên toàn vùng tính từ các đầm lầy khô cạn của Bahr Salamat, chốn trú ẩn quen thuộc vào mùa khô của chúng, lũ voi ùa về phía Kuru thành từng nhóm riêng lẻ, hoặc đột ngột dừng lại, sụp xuống vì kiệt lực. Bốc lên bởi những đàn thú vẫn còn đi được, thứ bụi đỏ lừng danh của vùng, đôi khi dày đến mức ánh nắng phản chiếu được vào đó, khiến công việc của nhiếp ảnh gia trở nên đặc biệt khó khăn. Fields chẳng có chút hiểu biết nào về động vật châu Phi và gần như không phân biệt nổi một con trâu với một con heo vòi, nhưng anh biết rằng công chúng lúc nào cũng đặc biệt thấy xúc động trước nỗi đau đớn của lũ thú vật và anh chắc chắn mình đã tìm được một đề tài rất tuyệt, điều này khiến anh thấy phấn chấn. Nhằm có thể giải thích rõ hơn cho độc giả các lý do của cuộc di cư kỳ vĩ kia của các đàn thú về hồ Kuru, anh đã liên tiếp chụp các lòng bahr³⁹ chính cùng hồ lân cận, cái đáy nứt nẻ của Mamoun, của Yro và các đầm lầy của Bahr Salamat phơi ra trên chiều dài hàng chục cây số sự trơ trụi về mặt địa chất của chúng, gợi lên một trong những ảnh tượng về một hành tinh khác, thứ mà công chúng luôn luôn thèm thuồng được xem. Phía trên Bahr el Din khô cạn, phi công của anh đã hạ máy bay xuống đủ thấp để anh có thể chụp chừng một trăm con cá sấu nằm ẹp xuống đất hoặc chổng vó lên trời: lòng Bahr bị cày nát bởi những cú giật nẩy trong cơn hấp hối của chúng. Bản thân những khoảnh phía ngoài hồ Kuru cũng đã mất toàn bộ nước, chỉ vùng trung tâm còn tiếp tục óng ánh trên khoảng hai mươi ki lô mét vuông, xung quanh các tảng đá màu đỏ phủ đất và đầy sậy mọc. Hàng trăm con voi bất động trong nước và giữa đám sậy, trong khi thứ bùn vẫn còn ẩm ướt của đầm lầy trải rộng về phía Bắc náo động vì một xoáy lốc chim bay khổng lồ; nhưng đó là một cảnh tượng không thể chụp lại bởi vì, chỉ cần máy bay nhào xuống, ngay lập tức nó sẽ chui vào một đám mây sống khiến nó phải mau chóng tìm cách thoát thân để khỏi hư hại chong chóng. Fields đành phải hài lòng với một bức ảnh chụp từ độ cao hai trăm mét, từ đó mà nhìn thì lũ chim chỉ hiện ra như một đồn điền sặc sỡ rộng lớn. Abe Fields từng chụp nhiều thứ trong đời, từ những con đường chằng chịt đạn bắn nước Pháp đến những tàn phá của con bão Hazel tại Caribê, rồi các bãi biển Normandie và những người lính Pháp vấp mìn ở Đông Dương, đấy là còn chưa nói đến nhiều chủ đề khác, nhưng anh chưa bao giờ chứng kiến một cảnh tượng giống như thế này. Vả lại anh chẳng có chút ảo tưởng nào về tính chất của xúc cảm mà anh cảm thấy: nó chỉ tuyệt đối có tính chất chuyên nghiệp, nảy sinh nhờ tính độc nhất của phóng sự mà anh đang thực hiện, cách xa mọi kẻ cạnh tranh. Từ lâu nay, anh đã không phản ứng khác đi nữa: anh đã nhìn thấy quá nhiều thứ và nếu phải dấn sâu vào hơn chứ không chỉ dùng cặp mắt đối với mọi thứ anh từng chụp trong suốt sự nghiệp đi săn hình ảnh của mình, hẳn từ lâu anh đã đắm mình trong rượu. (Fields là người đầu tiên công nhận mình đã uống quá nhiều rồi.) Những tấm mai chắn trước mọi thử thách mà anh nghĩ mình đã dựng được lên giờ đây đảm bảo cho anh một vị trí thuộc hàng đầu trong nghề của anh, thế nhưng trong nghề này đâu có thiếu những bàn tay chuyên nghiệp theo lối lạnh lùng và những cặp mắt cứng rắn.

39. Từ trong tiếng Ả Rập, có nghĩa là “sông” hoặc “biển”.

Fields là một người bé nhỏ lanh lợi từng trải qua đoạn khởi đầu sự nghiệp khó khăn và đã sang Tây Ban Nha trong cuộc nội chiến với lòng quyết tâm mãnh liệt là sẽ để lại ở đó mạng sống của mình hoặc từ đó trở về cùng một phóng sự thực sự giật gân; anh đã có được từ khoảng cách vài mét hai bức ảnh sẽ rất nổi tiếng chụp hai người cộng hòa dính đạn súng máy trong cuộc tấn công Guadalajara đầu tiên: anh đã được lăng xê. (Bản thân anh phải nhận một viên đạn vào cánh tay nhưng đã không cảm thấy gì trong cơn hào hứng.) Kể từ bấy, sự kiện duy nhất mà anh đã không chụp được là cuộc giết chóc gia đình anh bên Ba Lan, và nữa, các kẻ thù của anh hay nói, đó không phải lỗi của anh: chỉ vì anh không có mặt ở đó mà thôi. Anh cận thị, với cặp mắt khá buồn đã quyết định chọn một lần cho xong là sẽ nhìn thế giới bằng đúng lượng xúc cảm mà ống kính máy ảnh có thể có. Từ lâu nay, anh không gặp may: anh lỡ mất những cuộc thảm sát đầu tiên ở Bắc Phi, và đã tới Tchad với hy vọng thực hiện một phóng sự về Morel, nhưng không thành công hơn so với hai mươi nhà báo khác tiếp sức nhau tại Fort–Lamy; sau đó anh đã sang Khartoum lần theo các nguồn tin cho biết sắp có một vụ nổi dậy trong cuộc xung đột giữa hai phe, bảo vệ và phản đối việc nhập vào với Ai Cập, nhưng các đội quân nổi dậy đã bị kiểm soát vào đúng thời điểm anh đến nơi. Chắc chắn anh có biết những cơn mưa bị muộn, về trận hạn hán tiếp theo đó, nhưng chuyện này không gợi lên trong tâm trí anh hình ảnh cụ thể nào; mãi khi ở Khartoum rồi anh mới nghe nói đến cơn hấp hối của những đàn voi trớ nên điên cuồng vì khát và lao mình xuống đại dương trên bãi biển Mozambique, rồi cuộc di cư đồ sộ của các đàn thú về phía những điểm nước cuối cùng. Anh đánh hơi thấy ở câu chuyện này điều gì đó hấp dẫn và quyết định đến tận nơi để xem. Anh thuê một chiếc máy bay; ngay chuyến đầu tiên, anh đã nhận ra món mồi béo cho báo chí mà anh nắm được. Giờ đây, anh đang hành động hết sức tích cực và thấy biết ơn trời đất vì món hời này. Chiếc máy bay duy nhất mà anh tìm được là một chiếc Blenheim cũ mà người Anh bỏ lại và trên đó chủ của nó. Flight Lieutenant Davies, trước đây thuộc phiên hiệu R.A.F.⁴⁰, đào tạo “những người tình nguyện” cho mọi điểm xung yếu ở Trung Đông; anh thuê cả đôi luôn. Có vẻ chiếc máy bay được làm ra chỉ để bay vòng vòng trong điều kiện lý tưởng, nhưng cũng như mọi khi, cần phải là người đến đầu tiên: điều này không để cho ta có nhiều thời gian để ưu tư đến sự an toàn. (Fields không sợ các tai nạn: chúng thường cho phép anh chụp được những bức ảnh đẹp nhất. Vả lại anh có một lòng tin chắc chắn và kỳ cục là mình sẽ không chết trong một tai nạn, mà vì chứng ung thư tiền liệt tuyến hoặc hậu môn. Anh không thể nói tại sao mình lại có thể chắc chắn như vậy về điều đó. Có lẽ vì ý tưởng mà anh có đối với thân phận con người.) Anh chụp thêm vài bức nữa rồi quay lại ngồi bên cạnh người phi công. Anh đóng mũ bay lại để có thể nói chuyện với ông ta.

40. Viết tắt của Royal Air Force.

– Tôi không hiểu, anh nói, chúng ăn gì. Tất nhiên là có nước. Nhưng mặt đất xung quanh thì hoàn toàn trơ trọi.

– Sậy, Davies đáp. Có đầy sậy. Mà voi thì thích ăn sậy lắm…

Davies từng có một đoạn xuất chúng trong chiến tranh. Sau đó, vì quá già không thể tiếp tục phục vụ trong đội phi công của R.A.F. đồng thời không thể sống nếu không lái máy bay, ông đã trở thành một trong những vật trôi dạt trong không trung sẵn sàng làm mọi thứ để được ở lại trong môi trường của mình, nằm ở bất kỳ địa điểm nào tính từ khoảng cách một nghìn bộ so với mặt đất. Từ năm 1945, ông vác đến mọi quán bar, từ Alexandrie cho tới Khartoum, cặp má sùi đỏ của mình, giọng nói lanh lảnh của mình, thứ tiếng lóng không quân lỗi mốt và hàng ria ghi đông xe đạp của mình – nhưng cả và nhất là nỗi nhớ nhung sâu đậm cảnh được bay trên trời của ông nữa. Cho tới khi người Đức đến, ông làm nghề dạy lái bên Ai Cập, rồi ông chở vũ khí sang Tripolitaine và Soudan, để rồi kết thúc với một chiếc Blenheim và một chiếc Beechcraft dành cho những người khách trên một khoảnh đất lân cận với sân bay Gordon’s Tree nơi ông từng biết đến những ngày tươi đẹp hơn. Ngoài các chuyến bay huấn luyện, ông nhận chở người đến mọi ngóc ngách bất khả nơi những chiếc máy bay chuyên chở nghiêm túc từ chối vì quá sợ vụ đỗ xuống đất.

– Chúng ăn sậy đấy. Hình như sậy ăn rất ngon, nếu mà ăn từ rễ⁴¹…

41. Thành ngữ, muốn nói người chết.

Động cơ bên trái bỗng khạc lửa, máy bay rung lên và cùng lúc, động cơ bên phải dừng bặt. Fields vớ lấy cái túi đựng phim âm bản và vội vã buộc nó cùng hai cái máy ảnh quanh cổ. (Fields đã có thói quen gặp trục trặc máy bay cùng những cuộc tiếp đất bắt buộc và lúc nào cũng chuẩn bị sẵn sàng cho chuyện đó.) Lúc này họ đang ở phía trên các đàn thú năm mét. Davies tìm một doi cát trống, nhìn thấy một chỗ, ngay trước mặt, từ đó một đám mây chim vừa vọt lên; bằng tiền bảo hiểm, ông sẽ có thể mua hai cái máy bay tình trạng tạm ổn – chiếc máy bay sạt qua đầu một nhóm voi đang đứng trong làn nước, nhưng đúng vào lúc bụng máy bay tiếp đất, hai con voi khác đang nằm nghiêng, nửa người ngập dưới nước đột nhiên đứng dậy dưới cánh trái; chiếc máy bay lộn nhào, đuôi chạm đất và gãy làm đôi. Fields bị đẩy bắn ra khỏi buồng lái và ngồi phịch xuống nền cát, chiếc xắc cốt đựng phim và hai cái máy ảnh vẫn yên lành như thể gặp phép mầu. Anh đứng bật dậy, đeo kính vào, chỉnh ống kính, chụp ảnh cái máy bay với lũ voi ở hậu cảnh, và vài bức Davies, nằm gục lên bảng điều khiển, ngực bị xuyên thủng. Rồi nhìn ra xung quanh.

Nhìn từ mặt đất, cái hồ trông rộng hơn nhiều và lũ thú còn đông hơn: voi gần như vây bủa nó từ mọi hướng. Trong thoáng chốc Fields cảm thấy nghi ngại nhưng lũ thú đang ở trong tình trạng kiệt sức đến nỗi cú rơi của chiếc máy bay vào ngay giữa chúng chẳng dẫn đến một phản ứng nào – chỉ có lũ chim đồng loạt bay lên: trong số chúng Fields chỉ nhận ra được lũ cò và jabiru⁴² khổng lồ số lượng lớn, bởi vì sáng nào anh cũng nhìn thấy chúng từ cửa sổ khách sạn của anh tại Fort–Lamy. Bọn chim đã đậu xuống trở lại, trong số đó có những con cao cẳng đôi khi đậu lên lưng hoặc lườn lũ voi. Cũng có, về phía Đông, sát vách đá lớn màu đỏ, một khối đông đặc, màu vàng hung và sống động toàn thứ mà Fields cứ tưởng là linh dương, hoàn toàn bất động trong ánh phản chiếu sáng lòe của không khí, của nước và của đá đỏ. Fields cho rằng trong hoàn cảnh này mình sẽ không gặp phải nguy cơ nào nếu lội xuống nước: cái hồ kết thúc cách anh chừng một trăm mét về phía trước, tại các đụn cát trên đó dụng mấy túp lều tranh, một số như thể đổ nát và có vẻ bị bỏ rơi. Chúng có mặt rải rác trên toàn bộ chiều dài đụn cát, với khoảng cách chừng hai cây số. Ở điểm cực Bắc của đụn cát, đúng cái nơi nó kết thúc trước một bức tường sậy, anh nhận ra một hình bóng con người đang chạy về phía mình. Anh thận trọng bước đến chỗ người đó, giơ cao túi đụng phim và mấy cái máy ảnh lên quá đầu, nhưng anh nhận ra là chẳng chỗ nào nước sâu đến quá một mét. Anh dễ dàng đến được chỗ đụn cát và nhanh chóng gặp người đàn ông chạy về phía anh và hóa ra đó là một người da trắng, một người cao lớn tóc hung, cởi trần, buộc quanh cổ một cái khăn mùi soa màu trắng chấm bi đỏ, nút thắt lệch sang một bên: khuôn mặt phủ đầy tàn nhang của ông ta khiến anh thấy hơi quen quen.

42. Loài chim rất to, giống cò, diệc.

– Trên máy bay có ai không?

– Có, ông ta chết rồi. Fields đáp bằng một thứ tiếng Pháp tồi tệ. Anh cô nhớ xem mình đã nhìn thấy khuôn mặt kia ở đâu. Anh lấy thuốc lá từ túi áo sơ mi và máy móc chìa bao thuốc ra. Đột nhiên những đốm tàn nhang thể hiện một niềm vui vô vờ bến, chẳng có gì chung với những gì mà Fields có thể biết về nỗi ham thích hút thuốc lá.

– Thuốc lá Mỹ! Đây là lần đầu tiên tôi nhìn thấy chúng kể từ…

Fields không nghe nữa. Anh đã nhận ra những đốm tàn nhang. Chúng từng xuất hiện theo một cách thức mà người ta có thể coi là nổi bần bật trên mọi tờ báo Mỹ vào thời điểm chiến tranh Triều Tiên, chạy tràn cả trang nhất như một dấu hiệu của sự nhơ nhớp. Sau một khoảng thời gian dài vắng bóng, những đốm tàn nhang lại xuất hiện trở lại trên các trang nhất, nhưng tính chất của chúng đã thay đổi: vào thời điểm Fields rời Paris đi sang Tchad, chúng đã trở nên gần như là anh hùng. Mãi lúc này phóng viên mới vụt hiểu ngồi sao may mắn đã đưa mình đến đâu. Điều mà chừng hai chục nhà báo cố công chụp lấy trong vô vọng từ nhiều tháng nay, một cú hỏng máy bay tầm thường và đầy thiên khải đã đột nhiên ném nó ra trước máy ảnh của anh…

– Giữ bao thuốc luôn đi. Tôi hy vọng cái tên của nó không gọi cho ông quá nhiều kỷ niệm tồi tệ về đất nước…

Forsythe phá lên cười để giấu đi sự lúng túng của mình. Họ nói vài câu về hoàn cảnh xảy ra vụ tai nạn, đứng đó trên đụn cát, cùng hàng nghìn con chim, con trâu, con voi bất động ở xung quanh và như thể bị lún lầy vào cái nóng, trong một làn không khí run rẩy nơi các ảo ảnh càng nhân bội các đàn thú lên đến vô tận. (Ước tính mà Fields đưa ra về số lượng voi trên hồ Kuru vào thời điểm anh tới đó chao đảo giữa một nghìn và hai nghìn con. Lúc các bức ảnh mà anh chụp từ máy bay đã được phóng, số voi tập hợp trên hồ vào buổi sáng xảy ra tai nạn được ước chừng khoảng năm trăm.) Anh lùi lại một chút và chụp một bức ảnh Forsythe. Rồi họ đi theo đụn cát về hướng các túp lều rơm. về sau Fields kể là từ thời điểm đó, anh chỉ còn độc một ý nghĩ trong đầu: tóm lấy Morel. Anh giơ máy ảnh sẵn sàng và cảm thấy xúc động đến nỗi hai đầu gối bắt đầu run lên. (Trong óc anh nhẩm tính đến con số năm mươi nghìn đô la tối thiểu mà phóng sự này có thể mang lại.) Cùng lúc, anh phải chiến đấu chống lại một cảm giác khác, sâu sắc và chân thực hơn rất nhiều, nhưng anh không định xem xét cho thật kỹ bản chất. Hành động của Morel đã chạm vào bên trong anh một sợi dây bí mật: người ta chẳng thể hề hấn vô sự sau hai mươi lăm năm ở các lô đầu tiên để xem thời sự thế giới mà một sự phẫn nộ giống như sự phẫn nộ nơi “cái kẻ đã đổi phe” không bắt gặp trong ta một mảnh đất đã được cày bừa sẵn sàng. Anh cũng cảm thấy thực sự lo lắng: không thể loại trừ chuyện Morel chỉ là một kẻ quấy rối chính trị đặc biệt khôn khéo phục vụ cho Cairo, cho Liên Xô – hoặc cho cả hai. Fields thấy mình ngần ngừ giữa lòng hoài nghi và niềm hy vọng, điều này dẫn đến một sự bồn chồn hết mức: anh nhìn ra tứ phía tìm một bóng dáng mà từ trước anh đã thấy là khổng lồ, như truyền thuyết, đột nhiên tách ra khỏi nền trời, khẩu cạc bin kẹp dưới nách, nhưng chỉ thấy rất nhiều voi, thứ hấp dẫn anh ít hơn nhiều. Anh lơ đãng trả lời các càu hỏi của Forsythe. Xét theo quan điểm nghề nghiệp, đây đã là một trục trặc kỳ lạ ở anh: Forsythe khơi dậy bên Mỹ một mối hiếu kỳ khủng khiếp. Nhưng với Forsythe, Fields biết rõ mình dính dáng đến điều gì: anh biết rõ bản chất của vụ việc. Trong khi Morel mở ra cho anh những chân trời nơi mọi thứ còn cần được khám phá, và là nơi có lẽ vấn đề nằm ở một niềm khát khao rất gần với cõi lòng anh. Dẫu sao anh cũng xác nhận với Forsythe những gì mà ông đã biết kể từ vụ đột kích Sionville: đối với công chúng Mỹ, ông đã trở thành một người hùng thời đại, một hỗn hợp của Davy Crockett, Lindbergh và đĩa bay, tất tật được tôn lên bởi một vầng hào quang của kẻ tuẫn đạo. Đó là sự xoay ngoặt ý kiến mà công chúng vẫn hay thể hiện, thứ từ lâu đã không còn khiến Fields thấy ngạc nhiên nữa. Phải, câu chuyện bên Triều Tiên của ông chỉ được nhắc lại nhằm tìm hộ ông những cái có để biện minh: người ta giải thích rằng chính sự thuần khiết trong tâm hồn ông đã khiến ông không nghi ngờ gì về mức độ xác thực của các “bằng chứng” do kẻ thù đưa ra để cho thấy việc không quân Mỹ gieo rắc ruồi tẩm thuốc độc xuống Triều Tiên. Còn những bài diễn văn của ông đọc trên đài, thì đó chỉ là vì ông đã tuân theo một sự phẫn nộ xét cho cùng là có thể hiểu được, nơi một thanh niên Mỹ đầy lý tưởng, đột nhiên phải chạm trán với các “bằng chứng” cho thấy quân đội đất nước mình sử dụng vũ khí vi khuẩn. Và khi rốt cuộc ông hiểu ra trò lừa bẩn thỉu, nỗi ghê tởm của ông lớn đến mức ông đến sống với voi, giữa hẻo lánh vùng trảng bụi châu Phi, cầm súng bảo vệ chúng trước một giống loài mà ông không còn muốn có điểm chung nào nữa. Như vậy thật là lãng mạn, gây xúc động mạnh và người ta những muốn làm một việc gì đó cho con người khốn khổ ấy: nói một cách khác, một món mồi béo và chắc chắn cho báo chí.

– Kể từ đó, “họ” say mê cuộc phiêu lưu của ông lắm. Ông phải cảm ơn Ornando, mặc dù ông ta đã không làm điều đó cho ông: ông ta rất thích trò hướng lối đám đông giông như lật mặt bánh xèo, cái đó thuộc vào niềm căm thù mà đám đông ấy khiến ông ta cảm thấy. Dẫu sao thì “họ” cũng ủng hộ ông ghê lắm.

Fields không nói “họ” là ai: rõ ràng đối với anh đó là một từ không thể nói sao cho cụ thể. Ý thức nghề nghiệp rốt cuộc cũng trở lại và nhắc nhở anh rằng mình đang có ngay trong tầm tay một chủ đề phóng sự nóng hổi; anh bèn chụp thêm vài bức ảnh Forsythe và bắt đầu đặt các câu hỏi. Forsythe trả lời với một chút căng thẳng.

– Anh cũng biết là tôi đã từ chối ở lại Trung Quốc và đòi được đưa về nước… Anh cũng biết tôi đã được đón tiếp như thế nào. Không có lấy một tờ báo không đăng ảnh tôi lên với những lời bình luận mà anh đã biết. Tôi bị đuổi khỏi quân đội một cách nhục nhã và tôi bỏ sang Tchad, để người ta quên tôi đi – tôi lại còn phải đi lậu sang Mexico nữa cơ, vì đất nước của tôi vừa quẳng bỏ tôi vừa từ chối cấp cho tôi hộ chiếu cần thiết để có thể rời khỏi nó. Tôi đã dành phần lớn thời gian để nốc rượu. Sự sa đọa kinh điển ấy mà, với tất tật các mức độ sử dụng… Tôi không muốn nói nhiều thêm nữa. Bố tôi cho tôi một khoản lợi tức nhỏ, với điều kiện sẽ không bao giờ họ phải nghe nhắc đến tôi nữa: ở miền Nam, ý thức danh dự của chúng tôi lớn lắm. Tại Fort–Lamy cũng chẳng tốt đẹp gì: một lần, hình như tôi đã đấm vỡ mặt một kẻ mời tôi rượu, “để giúp tôi quên đi”… Rồi đến cái ngày vẫn tay ấy lại mời tôi một chầu nữa, mà không nói gì, đúng thế – chỉ kèm một nụ cười – tôi bèn chấp nhận: tôi không có đủ tiền để mua tất tật số rượu mà tôi cần. Chỉ những người da đen là dễ chịu: họ cười, nhưng không phải là cười tôi, đó chỉ là cách nhìn mọi sự của họ mà thôi. Nói ngắn gọn, tệ lắm. Chính lúc ấy Morel đến gặp tôi với bản kiến nghị của anh ta. Anh nghĩ xem tôi có ký không! Chẳng một ai trên đời ở vị trí thích hợp hơn tôi để hiểu chuyện. Bải vì thật quá dễ dàng khi nói rằng cộng sản đã lừa tôi thế nên chỉ cần vứt bỏ chủ nghĩa cộng sản là… vân vân. Ở đó, bên Triều Tiên, có một hội đồng các nhà bác học tầm cỡ thế giới, chừng một trăm người thuộc đủ mọi lứa tuổi và mọi đát nước, chứng minh một cách tuyệt đối chính xác với tay sĩ quan không quân nhỏ bé hai mươi lăm tuổi, tức là tôi khi ấy, rằng đất nước của hắn ta đã gieo rắc dịch hạch, dịch tả xuống dân thường – và thế là, thưa anh, với lũ ruồi nhiễm bệnh làm bằng chứng… Những khuôn mặt con người, trung thực, sạch sẽ, với những nếp nhăn con người và những cặp mắt con người nhìn tôi và đòi tôi phải thực hiện nghĩa vụ con người bằng cách tố cáo tội ác… A! nếu mà vấn đề là chủ nghĩa cộng sản, chủ nghĩa phát xít, chế độ dân chủ, hoặc gì gì nữa làm sao tôi biết được… Đó là những con người. Tôi đã lên đài phát thanh phát biểu tất tật những gì mà họ muốn. Khi tôi về Mỹ, người ta đã chứng minh một cách tuyệt đối chính xác cho tôi thấy rằng chẳng có lấy một từ nào đúng trong toàn bộ câu chuyện đó. Tuyên truyền là như vậy đấy, chiến tranh lạnh là như vậy đấy… Lẽ ra tôi phải biết rằng quân đội mà tôi là thành viên không có khả năng làm một việc hạ đẳng như vậy. Thêm một lần nữa, những khuôn mặt con người nghiêm khắc, cao quý, các nhà bác học danh tiếng thế giới, các hội đồng quốc tế… Nhưng, điều kỳ lạ là với tôi mọi thứ chẳng có gì quan trọng. Việc người Mỹ có là thủ phạm hay không, việc người cộng sản có là thủ phạm hay không, thì quan trọng gì? Con người hoàn toàn bị nhúng vào, bị nhiễm bẩn từ lòng bàn chân cho đến xương tủy. Cái đó từ xa tới và nó vẫn tiếp tục. Chẳng xấu hơn cũng chẳng đẹp hơn so với tụi Mau–Mau, hoặc Hitler cùng những người Do Thái của hắn, cùng là một vụ việc mà thôi, vụ việc con người, nó cứ tiếp tục… Phải, tôi đã hiểu rõ những gì Morel định gào lên với họ. Tôi đã giúp anh ta. Khi nhận ra cái đó, bản kiến nghị của anh ta, mang lại điều gì, tức là chẳng gì hết, một tràng cười chung, thì ta bèn dựng một kho vũ khí… Anh đã biết đoạn tiếp theo. Chúng ta đến nơi rồi…

Fields gật đầu tỏ ý mình hiểu. Anh lục tìm thuốc lá trong tất cả các túi, chợt nhớ ra mình đã đưa chúng cho Forsythe. Anh xin ông một điếu, không bình luận câu nào, khiến Forsythe phải tự hỏi anh có nghe ông nói hay không. Cựu sĩ quan cảm thấy coi trọng nhà báo, theo bản năng: con người bé nhỏ này vừa trải qua một tai nạn máy bay khủng khiếp thế mà ông đã thấy anh ta bình thản lội nước, với cặp kính và mấy cái máy ảnh, giữa lũ voi, như thể đang đi ngang một lối đi đóng đinh dành riêng cho người bộ hành. Quả thật nghề nghiệp đã rèn đúc anh ta trở nên cứng rắn. Đó là một người đã chứng kiến biết bao điều! Một người Do Thái, ông bèn quyết định, liếc trộm khuôn mặt anh, cùng thứ gì đó trong ánh mắt anh. Đột nhiên ông thấy ngạc nhiên vì đã không có người Do Thái nào sát cánh với Morel kể từ đầu tới giờ. Ông nói với anh là họ ở hồ Kuru kể từ cú mạnh tay của họ tại Sionville, nó được thực hiện với mục đích thu hút sự chú ý của thế giới đối với Hội nghị Bảo vệ Động vật châu Phi Bukavu; rằng họ ở trong các túp lều rơm bị bỏ hoang của một làng chài Kaï mà trận lụt năm 1947 đã đuổi đi mất: người ta đã giúp họ ổn định nơi ở phía trên cao kia, tại điểm cực Tây của hồ. Morel đã đi Gfat hai hôm nay, đó là ngã tư các con đường dành cho lạc đà nối liền Tchad với Soudan, phía bên kia đường biên giới. Người lái buôn duy nhất tại đó, vẻ như vậy, có một cái đài và Morel hy vọng biết được điều gì đó về các kết quả của hội nghị vừa bế mạc.

– Anh ta tin rằng họ sẽ thực thi các biện pháp cần thiết và, nếu họ làm vậy, anh ta định tự nộp mình làm tù binh… Anh ta cũng tin sẽ được xử trắng án một cách vinh quang bởi các tòa án Pháp. Có lẽ anh ta chỉ ảo tưởng mà thôi. Làm sao tôi biết được.

Ông im bặt, rồi nói thêm, với chút bực dọc trong giọng nói, rằng về phần mình, ông tính quay về Mỹ ngay khi có thể. Cả lần này nữa. Fields vẫn không bình luận gì. Họ đã tới phía bên kia đụn cát và Fields nhận ra từ xa cô gái trẻ đang đợi họ đằng sau các lán cỏ, gần chỗ lũ ngựa. Anh dừng bước và chụp một tấm ảnh trước khi lại gần. Anh vẫn thường nghe nhắc đến Minna ở quán Người Tchad và tò mò xem những bức ảnh nghiệp dư mà người này người kia từng chụp cô và tất cả đều sẵn lòng trưng bày: nhìn chung, cô đã làm trí tưởng tượng của anh hoạt động hết mức và giờ đây, anh cảm thấy thất vọng. Cô khá xinh, nhưng là theo một lối tương đối tầm thường, chỉ độc cái miệng có nét gì đó gây xúc động, hơi đau đớn, vừa phẳng lại vừa đầy đặn; tuy nhiên không thể nào hình dung ở cô gái này một sức mạnh hận thù hoặc chúng ghét người đủ để mang súng ống và đạn dược đến cho kẻ mà người ta mệnh danh “một kẻ thù của loài người”. Cô kể với Fields rằng cô đã chứng kiến vụ tai nạn của anh từ đụn cát, nhưng không đủ can đảm để lại gần. Cô cứ tưởng tất cả những người trên máy bay đều đã chết ngay lập tức và cô lắc lắc đầu, nhìn Fields với vẻ nghi hoặc, như để tự trấn an mình rằng quả thật anh vẫn còn nguyên vẹn. Fields nói với cô rằng viên phi công đã chết, nhưng anh thì không hề hấn gì. (Khi chụp phim tại bệnh viện Fort–Lamy, người ta sẽ thấy ba xương sườn của anh bị rạn.) Anh nói chuyện với cô bằng tiếng Đức, mắt vẫn đảo để tìm góc thích hợp; anh đề nghị cô bỏ chiếc mũ phớt có quai đeo mà cô đang đội, và chụp một bức ảnh: làm nền là lũ voi bất động trong tấm gương thẳng đứng khổng lồ của các ảo ảnh, các vách đá tua tủa sậy, và đám chim cao cẳng màu trắng… Chắc là ổn đây, anh tự nhủ trong lúc lắp phim. Trong lúc anh làm việc, cô nói đến nỗi hoảng loạn của các đàn thú, với vẻ sôi nổi và thiện cảm thực sự chân thành và Fields tự hỏi chẳng biết cô gái này có ý thức được chút nào về tính chất kỳ cục của cuộc gặp giữa họ tại khung cảnh khởi nguyên của thế giới này, cũng như về nỗi hiếu kỳ mà cuộc phiêu lưu của cô khơi lên gần như khắp mọi nơi – về sau này anh sẽ nói rằng không một phút nào anh có cảm giác đang ở chỗ tụi khủng bố, mà ở chốn trú ngụ của các thành viên một đoàn thám hiểm khoa học bình dị nào đó đặc biệt có trách nhiệm về công việc của mình.

– Tốt hơn hết là để tôi đi lo cho ông bạn của anh, Forsythe nói. Trời nóng như thế này…

Fields hứa sẽ tới giúp ông, sau khi chụp xong vài bức ảnh. Anh muốn đến chết cái việc rốt cuộc cũng tóm được Morel, nhưng anh phải nhẫn nhục chịu kiên nhẫn và vội vã nhận lời khi Minna đề xuất đưa anh đi gặp Peer Qvist; anh cố nhớ lại tất tật những gì người ta từng nói với anh về nhà tự nhiên học Đan Mạch có tính cách khó chịu và lòng ghét người lừng danh lần này đã chọn cái cớ lũ voi để tỏ lòng phản đối. Các ý kiến về ông khá là phân tán: một số người cho rằng bên dưới vỏ bọc của một ông già lụ khụ ông che giấu một tâm hồn rởm đời khát khao được lăng xê, những người khác thì nghĩ ông chân thành, nhưng điên, lại có những người khác nữa nhắc nhở rằng ông từng là một trong những người đầu tiên ký tên vào lời kêu gọi Stockholm nhằm cấm vũ khí nguyên tử, rằng ông từng có dây dưa trong chiến sự Tây Ban Nha rồi bị Hitler bỏ tù – những người này thấy ở ông một điệp viên thuần túy trong các âm mưu trên thế giới. (Về sau Fields sẽ có cơ hội đặt vài câu hỏi cho Peer Qvist về chữ ký mà ông từng đặt bút phía dưới lời kêu gọi Stockholm. Nhà tự nhiên học trả lời anh rằng động cơ duy nhất của ông là các hệ quả đáng sợ của phóng xạ hạt nhân lên động vật và thực vật. Vấn đề không chỉ là những thứ vũ khí chiến tranh, mà còn là rác thải của các lò hạt nhân sử dụng cho các mục đích hòa bình, chúng lưu giữ độc tính mãi mãi trong không khí và dưới biển, và như vậy là tạo ra một hiểm họa cho động vật đại dương và các loài chim.)

Trong khi họ bước đi trên đụn cát về phía túp lều của ông già Đan Mạch – Fields ghi nhận rằng có vẻ tất cả bọn họ đã chọn sống xa nhau, điều này khiến anh thấy lạ – Minna cho anh biết rằng trận hạn hán dữ dội đến nỗi mức độ bay hơi giống như thủy triều. Mỗi sáng, đám sậy, các đụn cát và tảng đá lại như thể lớn thêm lên trong đêm. Chỉ cần thấy các đàn thú kiệt sức đến mức nào khi tới được hồ Kuru, nơi sau đó chúng nằm im suốt nhiều ngày, không ăn gì, là hình dung được điều gì đang diễn ra ở các nơi khác…

– Schrecklich! cô nói. So Schrecklichn⁴³!

43. Tiếng Đức, nghĩa là “tệ quá”.

Fields vội ứng biến vài lời hợp cảnh. Anh không thể nói là mình có một tình trìu mến lớn lao đối với lũ thú. Cũng từng có lúc anh tính mua một con chó, dự án không thể thực hiện với cái nghề nay đây mai đó của anh, và một lần, bên Mexico, trong một cuộc đấu bò, anh đã mong muốn đến cháy bỏng tay đấu sĩ lăn ra chết, vì anh thấy quá mức đau lòng trước cảnh con bò tót bị xiên. Hiếm khi nào trong đời anh thực sự đứng về phía một ai hay một cái gì nhưng lần đó anh đã làm việc ấy: anh ủng hộ con bò tót. Đó không phải là bệnh nghề nghiệp: anh có máy ảnh, nhưng nhắm tịt mắt lại. “Nhìn tay kia nhắm mắt kìa! một người Mỹ nào đó bên cạnh anh nói. Thưa ông, ông cũng biết đấy, bò tót chỉ là thịt biết đi mà thôi!” Fields lạnh lùng quan sát hắn ta: một tay ở khu cặn bã Bronx, anh tự nhủ, mặc cho chiếc áo sơ mi màu rợ và chiếc mũ Texas trông hợp với hắn ngang cỡ một điếu xì gà cắm vào lỗ đít. “Thật khó biết thịt biết đi bắt đầu từ đâu và kết thúc ở chỗ nào”, anh đáp trả, với cái giọng không để bất kỳ ai phải nghi ngờ về các ý đồ thiếu thân thiện. Abe Fields không nghĩ mình dành cho lũ thú một lòng thân thương đặc biệt nào và thế nên hơi choáng khi nghe cô gái này nói đến số phận của thảm động vật châu Phi giống như điều duy nhất có ý nghĩa. Điều đó làm tổn thương ý thức đạo đức nơi anh: trong một thế giới nơi sáu mươi phần trăm nhân loại chết đói, đến mức cái từ “tự do” đối với họ chẳng có chút ý nghĩa nào, dẫu sao vẫn có các lý tưởng cấp bách hơn để bảo vệ thay vì bảo vệ tự nhiên. Nhưng ý nghĩ vừa xong đột nhiên khơi dậy trong anh một tiếng vọng thật bất ngờ, đến mức anh tự hỏi hay là ở cô gái này cũng như Ở Morel có một ẩn ý nào đó. Sự bảo vệ tự nhiên kia, mà họ tuyên bố hùng hồn đến thế, kiên trì đến thế, khéo chỉ được dùng để ngụy trang cho một tình trìu mến rộng lượng đối với tất cả những gì phải đau khổ, phải chịu đựng và chết, mà khởi đầu là chính chúng ta, như vậy là nó vượt quá sự giản dị bề ngoài của các mục đích mà họ theo đuổi? Anh thấy rùng mình ớn lạnh, điều mà anh cảm thấy mỗi khi nào cảm nhận mình đang theo được dấu một chủ đề ngoại hạng nào đó. Anh cố phanh cơn phấn khích quá đà đậm tính nghề nghiệp này lại: ngay cả nếu như có thoáng ngửi thấy mùi của chân lý, thì đối với anh cũng có quan trọng mấy đâu, bởi vì cái đó, ta không chụp ảnh được. Và cô gái tội nghiệp kia, hẳn là ngu dốt, sản phẩm điển hình của các hộp đêm Berlin, không thể thực sự đáng để ngờ là đang che giấu bên dưới vẻ đẹp tương đối tầm thường và thậm chí còn có chút thô thiển của mình, bên dưới ánh mắt xanh lơ và đầy nằn nì kia, lúc nào cũng như thể hơi bị tổn thương, một sự thấu suốt về vấn đề cổ xưa nhất và tuy nhiên lại cấp thiết nhất của con người trong tiến trình thiếu chắc chắn của nó; thực sự là không thể nào coi cô gái có khả năng hiểu những điều như vậy; chắc cô ta đem lòng ngây thơ mà tin rằng anh chàng người Pháp chỉ bảo vệ voi bằng xương bằng thịt, chẳng gì khác nữa; thậm chí có lẽ cô gái chỉ đơn giản là phải lòng anh ta. Nhưng khi cô dừng lại một chốc để ngắm lũ chim bay thốc lên theo đàn hàng trăm con trên các doi cát và những đám sậy, trong làn ánh sáng đã hơi ngả hồng của buổi tối, anh đọc được trên khuôn mặt cô một biểu hiện của hạnh phúc lớn đến mức theo bản năng anh nhấc máy ảnh lên.

– Cô làm thế nào mà đến được đó? tuy nhiên anh vẫn hỏi, cho yên tâm và gần như theo một cách thức tàn bạo: lúc nào anh cũng thích các bức ảnh chụp nhanh.

Cô ngó lơ và Fields có cảm giác như vậy là để giấu đi một nụ cười hơi chế giễu.

– Anh thấy ngạc nhiên à? Tôi đã học được, trong chiến tranh và… kể từ đó, một số điều…

– Tôi không thấy mối liên quan.

– Phải, tôi chắc chắn là anh không thấy. Thế nhưng, hồi ở Fort–Lamy tôi đã đọc các bản kiến nghị mà Morel mang đi khắp nơi và tôi, cả tôi nữa, cũng muốn làm điều gì đó nhằm bảo vệ tự nhiên… Hẳn anh ngạc nhiên bởi vì tôi là người Đức và anh cứ nghĩ…

– Tôi không cứ nghĩ gì cả. Tôi không thấy việc này có liên quan gì ở trong đó. Điều này không giải thích tại sao cô lại chọn cách mạo hiểm mang vũ khí đạn dược đến cho một người ngoài vòng pháp luật…

– Tôi là người Berlin, cô nói, với một chút bướng bỉnh. Chúng tôi đã thấy rất nhiều chuyện ở Berlin… Ôi! tôi không biết phải giải thích thế nào nữa. Người ta cảm thấy cái đó, hoặc người ta không cảm thấy. Tôi cho rằng tới một thời điểm nào đó, tôi đã quá chán. Đột nhiên tôi thấy cần… một thứ khác.

Cô nhún vai. Dĩ nhiên rồi. Fields nghĩ. Anh biết điều đó. Một thứ khác… Một thứ gì đó khác đi. Đó là điều mà các tổng biên tập báo liên tục đòi hỏi ở anh. Họ nói đúng. Chắc đây sẽ là một phóng sự ảnh tuyệt vời đây… Họ đã đi hết đụn cát và Minna chỉ cho anh túp lều cuối cùng trong làng, nằm hơi tách biệt một chút.

– Kia kìa.

Họ bắt gặp ông già Đan Mạch đang ngủ thiu thiu trên mặt đất, dưới mình trải một tấm chăn, hai mí khép hờ và bất động. Fields chưa từng bao giờ gặp ông, nhưng anh vẫn thường đọc các bài báo viết về ông còn các tờ tạp chí thì đăng ảnh ông luôn luôn. Chẳng có gì để ngạc nhiên: bản chính và bản sao giống hệt nhau. Một khuôn mặt đã đi xa hết mức có thể trong biểu hiện của tuổi già và của một sự cứng rắn khổ hạnh nào đó – ít nhất là đối với một người châu Âu. (Fields từng nhìn thấy những khuôn mặt ngang ngửa thế, nếu không muốn nói là còn hơn, ở người Trung Quốc và người Hindu. Mặt người da trắng so được với đó chỉ có thể là vài nhà truyền giáo bên châu Á – thêm nữa chúng cũng đã đánh mất mọi tính chất châu Âu và rốt cuộc cũng có mắt híp.) Fields cúi xuống nhìn quyển sách đặt bên cạnh người đang ngủ: Kinh Thánh. Với khuôn mặt này, anh nghĩ, thực sự chẳng cần đến danh thiếp làm gì cho rườm rà. Anh chụp một bức ảnh, tất nhiên là với cả quyển sách. Ông già Đan Mạch mở mắt và chăm chăm nhìn cả hai người: nhưng Fields cảm thấy ông vẫn còn ở xa, ông vẫn còn đang nhìn thấy những gì mình vừa rời khỏi. Fields giải thích với ông về vụ tai nạn máy bay, nói mình là ai và mình đang làm gì trong vùng. Họ bắt đầu nói chuyện và Minna để họ lại với nhau. Peer Qvist khẳng định những cơn mưa đến chậm như thế này, theo hiểu biết của ông, là chưa từng có và các hệ quả sẽ rất đáng sợ đối với đất châu Phi. Ông nói điều này với một xúc cảm và một biểu hiện lớn đến nỗi, như thể cuồng tín hóa, trong cặp đồng tử nhạt màu của ông Fields cảm nhận được một mối cảm thông vượt quá nỗi lo lắng đơn thuần của nhà tự nhiên học.

– Đúng, ông già Đan Mạch nói sau một quãng im lặng, có những lúc như thế đó, người ta sẵn sàng nói bản thân bầu trời cũng đột nhiên quyết định giật phăng những cái rễ đẹp nhất của nó khỏi mặt đất…

Fields lẩm bẩm điều gì đó không thể nghe rõ. Anh không phải là người có tín ngưỡng. Anh đề nghị ông cho phép mình chụp vài bức ảnh và đúng lúc đó đã xảy ra một điều hiểu lầm kỳ cục. Lẽ dĩ nhiên Fields nghĩ đến sự cho phép chụp ảnh chính con người phiêu lưu già nua, nhưng ông thì lại hiểu khác.

– Tất nhiên rồi, ông nói, khoát tay thật rộng với dáng vẻ ông chủ, cứ chụp mọi bức ảnh mà anh muốn. Ở đằng kia có một trong những tập hợp chim lớn nhất mà mắt người từng được ngắm nhìn từ rất lâu rồi. Nếu sau đó anh có thể gửi cho tôi các bức ảnh sang Đan Mạch, để tôi cho vào bộ sưu tập riêng, thì tôi sẽ biết ơn anh lắm.

Fields sẵn lòng hứa. Trước khi đi ra, ông già Đan Mạch nhặt quyển Kinh Thánh lên nhét vào túi. Trong khi họ bước đi trên đụn cát. Fields hỏi ông đã tiếp xúc với Morel trong hoàn cảnh như thế nào.

– Anh có thể nói rằng Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Copenhagen đã giao cho tôi sứ mệnh ở bên cạnh anh ta, ông già Đan Mạch đáp, với một tia sáng hài hước lóe lên trong mắt.

Dường như ông không thích các cơ quan chính thức cho lắm. Fields vẫn nằn nì và rốt cuộc Peer Qvist kể với anh rằng ông từng là một trong những người đầu tiên nhận được bản kiến nghị của Morel. Anh ta đã đề nghị ông huy động dư luận Scandinavia ủng hộ cho lũ voi. Trong bức thư gửi kèm bản kiến nghị. Morel nói đến Đan Mạch, Thụy Điển, Na Uy và Phần Lan, “những nước đã giải quyết được một phần vấn đề bảo vệ tự nhiên và giờ đây phải giúp giải quyết vấn đề ấy ở khắp nơi trên thế giới”. Peer Qvist ngừng lời một lúc.

– Trong một chừng mực nhất định, có lẽ anh ta đúng… Hẳn tôi sẽ không nghĩ đến việc nói chuyện này với đồng bào của tôi, họ hài lòng về bản thân quá mức – và tôi ghê sợ việc làm vui lòng người khác – nhưng chẳng có gì phải nghi ngờ về việc ở chúng tôi có một sự tôn trọng bản năng dành cho mọi biểu hiện của tự nhiên…

Khi nhận được bản kiến nghị của Morel, trước hết ông đã nói chuyện với Ủy ban Genève – mà không thu được kết quả nào khác ngoài sự dè chừng đầy thận trọng… Vả lại trước đó ông đã cãi cọ với họ. Cho đến mới gần đây, họ vẫn còn từ chối ủng hộ ông, khi ông phản đối việc thiết lập các căn cứ thiết bị viễn khiển tại hai hòn đảo nhỏ Nam Thái Bình Dương, chặng dừng duy nhất của hàng nghìn con chim hiếm trong cuộc di cư của chúng về Bắc Cực.

– Họ ngại bị người ta buộc tội là làm chính trị…

Cuối cùng, ông đã không cưỡng lại được và đi máy bay sang. Morel hồi ấy vẫn còn ở Fort–Lamy, lang thang khắp nơi với chiếc cặp nhồi đầy dữ liệu thống kê của mình.

– Anh ta trình bày các kế hoạch cho tôi nghe… Tôi không thể nói là tôi đã khiến anh ta nản chí. Sau lưng tôi đã có năm mươi năm của những cuộc chiến đấu tương tự, và tôi biết trong những trường hợp như vậy thoạt tiên sẽ phải đánh động sự tò mò và mối quan tâm của đám đông… Vả lại. Morel không thuộc dạng người dễ bị nản chí… Thế nhưng tôi vẫn nhấn mạnh vào các khó khăn. Anh ta trả lời tôi: “Ôi, ông cũng biết đấy, tôi quen rồi. Tôi từng làm một lần một việc cùng kiểu như thế này… Cuộc chiến khủng khiếp nhất mà tôi từng tiến hành trong đời là vì lũ bọ da…”

Peer Qvist dĩ nhiên chuẩn bị lao vào câu chuyện về Morel và lũ bọ da, Fields phải lịch sự kéo ông quay trở lại chủ đề. Lũ bọ da và các hòn đảo Thái Bình Dương không hấp dẫn anh cho lắm. Ông già, điều này có thể thấy rõ, có khuynh hướng dông dài. (Vài năm về sau, khi Fields gặp Peer Qvist bên Thụy Điển, tại Upsal, không lâu trước khi nhà tự nhiên học qua đời, rốt cuộc thì ông đã, với những kỷ niệm không thôi ám ảnh, kể cho anh câu chuyện về lũ bọ da, và nhờ đó anh biết được mình đã làm hỏng phóng sự về Morel đến mức độ nào, mặc cho tất tật những bức ảnh đẹp mà anh chụp được.) Khi Fields ngắt lời ông với toàn bộ sự tế nhị mà anh có thể có, Peer Qvist im lặng, nhìn anh vẻ châm biếm.

– Xét cho cùng, ông nói. Tôi thấy là tôi đang làm mất thời gian của anh. Anh đến đây để chụp ảnh… Chứ không phải để nghe những lời giải thích của tôi. Vả lại anh sẽ có thể hỏi chính Morel ấy. Anh ta sắp về rồi.

Fields nhìn thấy đằng sau đám sậy một đoàn dài ngư dân Kaï, hoàn toàn trần truồng, đeo một cái giỏ trên lưng, đang lội trong lớp nước xâm xấp bụng, cứ hai bước lại cắm cây lao xuống trước mặt. Họ hát một khúc ca đơn điệu, hổn hển và giật cục, cắt ngang nhịp điệu bằng một tiếng kêu đi kèm với mỗi cử động của cánh tay. Peer Qvist nói với anh rằng đôi khi theo cách đó mà họ giết được đến ba con cá trê chỉ bằng một cú phóng lao. Thoạt đầu, họ cũng đến để cắt gân những con voi kiệt sức – kiểu đi săn được thực hiện với nhiều lòng can đảm hơn, ở người Kreich bên Soudan cưỡi ngựa cầm tấu tấn công các đàn voi tại Bongo. Nhưng Morel đã làm tiêu tan ham muốn ấy ở họ ngay khi anh vừa tới nơi. Vào thời điểm họ đi vòng tránh hàng sậy. Fields nhìn thấy những đàn chim gần như đông đặc bay vụt lên, rồi lại rơi lả tả xuống giống như những hòn đất nhiều màu bị tung lên bởi một bước ngựa nước đại tuyệt đẹp nào đó. Sau đó một nhóm năm con voi đi sát vào nhau hiện ra trong một làn mây bụi đỏ được các cành sậy phủi bớt đi khỏi lườn chúng – ngay khi chạm nước, chúng liền tách nhau ra, hai con ở giữa đổ sụp xuống theo đúng nghĩa đen, và cứ nằm nghiêng không nhúc nhích như vậy – trong lúc những con còn lại tiếp tục tiến đến những đoạn nước sâu hơn.

– Chúng đỡ đần những con gục ngã. Peer Qvist nói. Chỉ Chúa mới biết đã từ bao nhiêu lâu rồi chúng đi như thế. Kể từ khi chúng tôi ở đây mỗi ngày có khoảng từ năm mươi đến một trăm con tới được…

Fields đã bỏ lỡ thời khắc lũ voi đến và thả rơi chiếc máy ảnh treo trước ngực. (Trước đó ba tháng anh đã kết thúc hợp đồng độc quyền gắn anh vào với một tờ tạp chí Mỹ. Anh đã lập hãng riêng bên Paris. Phóng sự hồ Kuru này sẽ mang lại cho anh hơn một trăm nghìn đô la – khoản tiền lớn nhất anh từng nhận được cho riêng một phóng sự ảnh.) Hai tiếng tiếp theo anh dùng để chụp những bức ảnh màu lũ chim phủ kín lòng đầm lầy, có đến hàng chục nghìn con – một chuyển động chậm màu trắng, đen, đỏ, xám và hồng, lúc thì sặc sỡ, lúc thì được phân chia thật đều thành các khoảng lớn đồng màu những con chim hợp lại với nhau; cả một đồn điền sống động đúng nghĩa, một thảm động vật nước như thể hiện ra từ sâu thẳm lòng đất thì đúng hơn là từ trên trời rơi xuống. (Fields vẫn luôn luôn cảm thấy một mối thù địch nhất định với cái đẹp. Khi nó hiện diện, anh càng cảm thấy cô độc hơn. Anh có một tính cách khá là dịu dàng và cần đến sự hài hòa cũng như hòa hợp, và anh không thích cảm thấy giống như một nốt nhạc phô giữa một hợp âm vũ trụ. Anh từng phải thực hiện một phóng sự về các tấm tranh tường của Carpaccio và phát ốm lên vì thế. Anh có cùng phản ứng trước những phong cảnh kỳ vĩ, anh không thích chúng bằng một quán bar khói mù mịt nơi ta cảm thấy như đang ở nhà mình.) Trong khi anh làm việc. Peer Qvist nói cho anh tên các loài, với niềm kiêu hãnh của ông chủ, nhưng Fields không tìm cách ghi nhớ; anh không muốn bị phân tâm: sẽ đơn giản hơn nhiều nếu sau đó gửi các bức ảnh cho một chuyên gia để làm công việc xác định. (Một chuyên gia tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên New York nhận ra trên các bức ảnh hai mươi bảy loài chim, phân nửa từ châu Âu bay sang.) Anh cũng ngấm ngầm chụp vài bức ông già Đan Mạch. Hình ảnh người canh gác già nua ấy, ánh mắt sắc lẹm bên dưới cái mũ Nam Phi lớn, đứng đó cùng khẩu cạc bin bên bờ một biển chim là một trong những gì gây xúc động lạ thường nhất mà anh từng được chiêm ngưỡng trong suốt cuộc đời. Peer Qvist có vẻ ấn tượng tốt trước sự say mê và độ mau chóng của người phóng viên khi lao vào công việc. Trên đường quay về, ông có tâm trạng nhã nhặn hơn và Fields cảm thấy mình đã được ông đánh giá cao hơn một chút. Anh lợi dụng điều này để hỏi ông về một số chiến dịch ông từng tiến hành nhằm bảo tồn tự nhiên và khá kinh ngạc khi ông già Đan Mạch, sau một chuỗi liệt kê rõ dài các giống loài ông từng bảo vệ và dường như bao gồm toàn bộ sinh vật, kết luận, với một sự đột ngột nhất định:

– Và tự do, ở mọi nơi! – ngay lập tức sau đó ông tự khép mình trong một sự im lặng ảm đạm dường như được tạo ra từ các kỷ niệm về mọi cuộc chiến đấu đã qua ấy. Fields bắt đầu hiểu tâm trạng người bạn đường và anh tránh cắt ngang phút mơ mộng của ông; họ im lặng bước đi cho đến chỗ, ở rìa đụn cát, nơi Minna đang nấu ăn: Forsythe nói đùa với cô, đứng đó, chỉ ngừng nói để dốc thẳng vào miệng với sự trợ giúp của con dao một món đồ hộp Mỹ. (Fields nhanh chóng nhận ra chắc hẳn Morel đã chuẩn bị vụ của mình rất cẩn thận và từ lâu trước đó. Ngoài rất nhiều lương thực đóng hộp, hòm đạn dược, hòm cứu thương và vật dụng cắm trại, trang bị của họ còn mang dấu vết của một sự chuẩn bị hẳn là thô sơ, nhưng nó loại trừ ý tưởng về “sự lên cơn đột ngột” của một “kẻ hằn học” như người ta vẫn còn thích gọi Morel ở gần như mọi nơi. Trên thực tế, vào thời điểm phiên tòa người ta được biết rằng phôi thai sự chuẩn bị là tác phẩm của Waïtari, không lâu trước khi bước sang hàng ngũ ly khai, hắn đã bắt đầu dựng ở hồ Kuru một trại huấn luyện cho Quân đội Độc lập châu Phi tương lai. Sự tồn tại của trại này tại A.E.F. vào thời ấy vẫn thường xuyên được thông báo trên báo chí nhưng bị chính quyền phủ nhận. Waïtari đã bắt đầu chuẩn bị các căn cứ cho “quân du kích” của hắn ngay từ 1948, thời điểm hắn thấy chắc chắn rằng cuộc xung đột thứ ba của thế giới sắp sửa nổ ra đến nơi, trong khi hắn đang thực hiện các cuộc kinh lý cuối cùng với tư cách dân biểu của A.E.F. trước khi trốn sang Cairo để lên đài phát thanh đọc bài diễn văn lùng danh tuyên bố đoạn tuyệt với nước Pháp. Với sự giúp đỡ của Habib, hắn đã có thể dựng ba khu du kích tương lai, rất sơ khai, nhưng hắn cho rằng về sau có thể bổ sung. Kể từ đó, các tộc trưởng từng nghe hắn nói vào thời điểm hắn còn có quyền lực chính thức đã chỉ điểm những chỗ giấu ấy cho chính quyền, trừ ông già Ghaliti, trưởng một ngôi làng trên hồ Kuru và là một trong những tay buôn lậu được kính trọng nhất ở vùng biên giới với Soudan. Hồ đã mờ dần đi vào sắc xám; người ta nghe thấy những tiếng rống của lũ voi đang được sự mát mẻ của buổi chiều tối giúp hồi sức một phần. Fields bắt đầu lên cơn sốt, sườn anh đau nhức; anh cảm thấy đè nặng lên mình toàn bộ nỗi mệt mỏi dồn tụ lại từ các xúc cảm trong ngày. Anh chỉ gẩy gẩy mấy món đồ hộp và cá viên tẩm bột mà Minna đưa cho anh, đựng trong cà mèn; anh xin kiếu và nằm thượt ra bãi cát. Chỉ một ý nghĩ giữ cho anh tỉnh ngủ: phải ở đó, nếu Morel về đến nơi trước khi trời tối, để chụp một bức ảnh. Tuy nhiên anh vẫn hỏi Peer Qvist xem ông có trông đợi nhiều từ cuộc hội nghị Bukavu hay không.

– Tôi tin rốt cuộc họ cúng sẽ có một quyết định, nhà tự nhiên học nói. Cả thế giới đòi họ rốt cuộc cũng phải bàn thảo về điều này… Và, cũng như anh biết đấy, chúng tôi đã thu hút được theo một cách ngoạn mục sự chú ý của công chúng đối với những bàn luận của họ.

Một lúc sau, Forsythe nói với anh về viên phi công.

– Ta không thể để anh ta lại trong buồng lái… Tôi đã nghĩ cách tốt nhất là ngâm anh ta xuống nước, trong lúc chờ đợi…

Ông chìa cho Fields bao thuốc lá mà anh đã đưa cho ông.

– Tôi đã lấy thuốc lá của anh ta rồi.

Fields nản quá: anh đã hoàn toàn quên mất Davies.

– Tôi đã nhét anh ta vào giữa hai tảng đá, chỗ nước sâu hai mét, để anh ta không bị lũ voi giẫm lên. Tôi đã để đồ đạc cá nhân của anh ta vào lều của anh – túp kia kìa – phòng trường hợp anh muốn gửi chúng về cho gia đĩnh anh ta.

– Ông cũng biết đấy, tôi biết rất ít về ông ta. Fields đáp.

Vừa nói đoạn, anh thấy hiện ra ba kỵ sĩ trên đỉnh đụn cát. Một trong số họ là người da trắng. Fields nhảy chồm dậy và cầm lấy máy ảnh. Tất tật dấu vết của mệt mỏi đã tan biến khỏi anh và anh chụp Morel bức đầu tiên trong vòng chưa đầy ba mươi giây kể từ lúc nhìn thấy. Vào lúc đó anh ước lượng mình chỉ còn chưa đến năm hay mười phút ánh sáng tốt và anh đã tận dụng chúng một cách tối đa. Lâu lắm rồi anh mới lại cảm thấy một nỗi phấn khích nghề nghiệp lớn đến thê – chính xác hơn, kể từ những giờ phút đầu tiên của cuộc giải phóng Paris. (Fields không thích người Pháp lắm, nhưng anh rất yêu Paris.) Anh dùng đến phân nửa cuộn phim trước khi có với Morel bất kỳ tiếp xúc cá nhân nào. Hai người châu Phi đi cùng nhìn người phóng viên chăm chăm với vẻ nghi ngại, nhưng Morel thì tỏ ra rất thích thú trong lúc Forsythe nói với anh vài lời để giải thích sự thể. Anh giao dây cương ngựa lại cho cậu thiếu niên vận áo dài trắng đi cùng, ngồi xuống mặt cát và bắt đầu ăn ngốn ngấu, để mặc cho mình được chụp ảnh với một sự vui thích nhất đinh, Fields thấy thế, anh vốn biết rõ điều này. Người cao hơn và già hơn trong số hai người châu Phi có vẻ ngoài Ả Rập khá rõ: một cái mũi khoằm và một đường lông màu bạc mịn viền phía bên trên và bên dưới cặp môi. Fields nhớ rằng ở Fort–Lamy người ta cho Morel thoát thân dễ dàng đến thế khỏi chính quyền là nhờ ở bên cạnh anh có một trong những pisteur giỏi nhất A.E.F., mà tất cả mọi người đều tưởng đã chết từ lâu. Có khả năng chính là người này. Người còn lại là một cậu thiếu niên có khuôn mặt hơi ảm đạm và chăm chú. Cậu ta có, trong biểu hiện của mình, điều gì đó vừa nồng nhiệt vừa bí mật, một sự hung nộ được kiềm chế bên dưới vẻ bất động của các đường nét ngay lập tức khiến Fields thấy tò mò một dục vọng giấu kín, một trí thông minh và một ý chí có phần bí ẩn của sự thản nhiên mà ngay lập tức anh ngửi ra. Nhưng những tiếng đồng hồ đầy kịch tính xảy ra tiếp sau khi đặt chân đến hồ Kuru đã khiến anh quên bẵng mất cậu ta và mãi đến lúc phiên tòa được tổ chức mới biết vai trò quyết định mà cậu ta đã đóng trong cuộc phiêu lưu của Morel. Và nữa, ngay vào thời điểm ấy, cũng chẳng ai có thể nói chắc tay người Pháp có vượt được khỏi thử thách với tư cách người thắng cuộc hay cái lòng tin hơi có chút niềm nở và bình thản mà anh đặt vào sự trung thành của con người đã dẫn anh đến kết cục dấp dúi trong một bụi rậm hẻo lánh nào đó thuộc rừng xích đạo, nơi chỉ lũ kiến mới chắc chắn luôn luôn được nói lời cuối cùng. Vừa ăn, Morel vừa kể cho những người khác các kết quả chuyến đi Gfat của anh. Nhà buôn ở đó – một tay rất ngộ, không thẳng thớm cho lắm – có một cái đài thật, nhưng hai kênh Brazzaville mà anh dò được sóng không nhắc chút nào đến các công việc của hội nghị bảo vệ động vật châu Phi. Ngược lại, anh đã mua được thuốc lá, ít lương thực, áo sơ mi và quần soóc. Tốt hơn hết là sang với Waïtari bên Khartoum như đã thỏa thuận: nếu các cường quốc có mặt tại hội nghị đã có những biện pháp cần thiết, thì tốt thôi; nếu không thì sẽ phải tiếp tục. Dẫu sao, ta cũng không thể tìm hướng đi trong vụ việc này nếu cứ ở lại hồ Kuru. Trước hết phải ước chừng được mức độ hào hứng mà dư luận chung dùng để ủng hộ chiến dịch của họ. Lúc đó ta sẽ có thể quyết định về phương châm cần phải có với đầy đủ hiểu biết. Fields, chăm chú lắng nghe, cảm thấy hơi chao đảo. Ở Morel có cái gì đó rất đơn giản, rất trực tiếp, gọi lên rất nhiều lương tri và một năng lực thực tiễn. Đó chỉ là một cảm giác, nhưng Fields có thói quen với các bức ảnh chụp nhanh. Morel có cái vẻ chắc chắn của một người đang bình thản lo công việc của mình. Với giọng nói rõ ràng, thoáng âm sắc ngoại ô, khuôn mặt với những đường nét thật thẳng, anh gợi cho Fields nhớ đến các khu phố bình dân ở Paris và thật lạ khi nhìn thấy anh và nghe anh cất tiếng nói ở đây, giữa những con voi châu Phi. Đường nét nổi bật trên khuôn mặt anh là sự bướng bỉnh, thấy rõ trong hình dạng cái trán, cái miệng, và nó không loại trừ một vẻ vui tươi đầy châm biếm tận sâu trong đôi mắt. Cuối cùng Fields quyết định hỏi anh vài câu đã chuẩn bị từ trước trong óc suốt cả ngày. (Anh không có thói quen thực hiện các cuộc phỏng vấn. Khi phóng sự cần có lời, với anh là chuyện hiếm khi xảy ra, người ta sẽ cử ai đó hỗ trợ anh. Đó là một công việc mà chẳng ai muốn làm vì anh nổi tiếng là người mang về các bức ảnh lúc nào cũng đè bẹp phần lời.) Anh khởi đầu bằng cách nói với Morel về lòng hiếu kỳ do con người anh tạo ra ở mọi nơi và do bản kiến nghị chứa hàng trăm nghìn chữ ký…

– Người ta bảo là anh có các thâm ý mang tính chính trị… Người ta bảo đối với anh lũ voi là biểu tượng cho độc lập châu Phi. Những người quốc gia chủ nghĩa công khai tuyên bố điều đó và hỗ trợ anh…

Morel gật đầu.

– Tôi thấy rồi. Tất cả mọi người đều nghĩ nếu cộng thêm voi vào thì rất là ma lanh, nhưng chẳng ai làm gì cho chúng hết cả. Xem nhé, việc mọi người đều gắn voi vào với những gì ở họ là căn cốt nhất, đối với tôi thì tốt thôi. Phần còn lại, dù họ là người cộng sản, theo Tito, quốc gia chủ nghĩa, Ả Rập hay Tiệp Khắc, tôi chẳng quan tâm đâu… Tôi không lý gì đến. Nếu họ nhất trí về chuyện này, đối với tôi thì tốt thôi. Thứ mà tôi bảo vệ là một khoảng lề – tôi muốn rằng các quốc gia, các đảng phái, các hệ thống chính trị, sát lại với nhau một chút, để chường chỗ cho một thứ khác, một khao khát không bao giờ bị đe dọa… Ở đây chúng tôi làm một công việc cụ thể – bảo vệ tự nhiên, bắt đầu bằng những đứa con to lớn nhất của nó… Không cần đi tìm ở chỗ nào xa hơn đâu.

– Đã nhiều tháng nay anh chiến đấu du kích. Anh giải thích thế nào về việc anh luôn luôn dễ dàng thoát thân khỏi chính quyền?

Morel phá lên cười.

– Ai cũng muốn điều tốt đẹp cho tôi!…

– Anh đã làm bị thương các thợ săn, đốt các trang trại. Nhưng anh chưa bao giờ giết ai. Có phải là tình cờ không?

– Tôi đã cố nhắm cho trúng.

– Để khỏi giết người?

– Ta chẳng bao giờ dạy được điều gì cho kẻ nào bằng cách giết hắn… Ngược lại, ta khiến người ta quên đi mọi chuyện của hắn. Đúng không?

Anh tỏ ra rất hãnh diện vì câu nói của mình.

– Chính quyền – và các thợ săn – khẳng định rằng, trái ngược với những lời tuyên bố của anh, lũ voi chẳng hề có nguy cơ biến mất. Rằng thật ra người ta đã dành cho chúng toàn bộ sự bảo vệ cần thiết rồi.

– Và thế nên người ta có thể tiếp tục giết chúng?

Fields không biết phải trả lời thế nào.

– Có những vùng ở đó chúng đã hoàn toàn biến mất. Morel nói tiếp. Các vùng ấy, tất cả mọi người đều biết cả: chúng có trên bản đồ. Thậm chí chúng còn chiếm phần diện tích rộng lớn nhất… Nhưng tại các vùng khác voi bị đe dọa nghiêm trọng… Tôi biết: có các khu bảo tồn, nhưng khi ca tụng các khu bảo tồn, thì người ta cũng đã nói tất tật mọi thứ về những gì xảy ra ở nơi khác rồi. Tôi có thể chỉ cho anh thấy những vùng rộng gấp năm, sáu lần nước Pháp, nơi người ta không nhìn thấy voi từ hai thế hệ nay, nhưng chính quyền địa phương sẽ vẫn bình thản nói với anh rằng chúng ở khắp mọi nơi, rằng chúng sống tự do và sinh sôi nảy nở, và chính anh mới ngụy tín, mới từ chối không chịu nhìn thấy chúng…

Lần đầu tiên, trong giọng nói của anh xuất hiện một âm sắc tức giận. Fields bắt đầu đánh trống ngực. Anh cảm thấy mình không đủ tầm. Anh cũng hiểu bản chất của vụ việc nằm ở đây, trong tầm với của anh, chỉ cần anh đặt đúng câu hỏi là được. Nhưng tất tật những gì anh tìm được ra để nói là:

– Tôi sẽ rất sung sướng nếu anh có thể nói rõ cho tôi thêm một lần nữa bản chất mối quan hệ của anh với những người quốc gia chủ nghĩa… Ở bên Mỹ chúng tôi rất quan tâm đến vấn đề này.

– Tất cả những ai muốn giúp tôi đều được chào đón. Chủ nghĩa quốc gia, anh biết đấy… Dù cho đó là các thợ săn da trắng, hay thợ săn da đen, người cũ, hay người mới. Tôi sẽ ở bên cạnh tất cả những ai thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo vệ cuộc sống tự do. Chủng tộc, giai cấp hay quốc gia, tôi chả quan tâm… Nếu, khi để châu Phi lại, nước Pháp có thể bảo đảm sự tôn trọng đối với lũ voi, thì điều đó muốn nói rằng nước Pháp sẽ mãi mãi ở lại châu Phi… Tôi sẽ hơi ngạc nhiên đấy, nhưng tôi chỉ đòi được trông thấy mà thôi.

Anh nói thêm, như thể chỉ vì tiện miệng:

– Tôi từng tham gia kháng chiến thời chiếm đóng… Không hẳn là hoàn toàn để bảo vệ nước Pháp chống lại nước Đức đâu, mà là để bảo vệ lũ voi trước đám thợ săn đấy…

Hai tay Fields siết chặt lấy cái máy ảnh. Thật căng thẳng. Anh hoàn toàn không định chụp ảnh. Vả lại cũng đã tối quá rồi. Anh gần như không nhìn thấy Morel: chỉ là một cái bóng, ngồi trên cát. Anh tìm cách làm cho đôi mắt cận của mình quen với trời sao. Anh cũng ngồi xuống cát, hai chân giạng rộng. Anh đã đặt lên trên đầu, để chống nắng, chiếc khăn mùi soa, được anh buộc túm bốn góc lại và đã quên bỏ nó xuống. Anh gần như không nhìn thấy Morel nữa, nhưng vẫn nghe rất rõ. Anh cũng bắt đầu nhìn lên các vì sao.

– Chính trị, thì chưa bao giờ tôi ham. Ngay cả trò bãi công chính trị, lúc nào tôi cũng chống lại. Khi một công nhân nhà máy Renault bãi công, thì chẳng phải vì các lý do chính trị đâu, mà là để có thể sống như một con người… Xét cho cùng, cả anh ta cũng đang bảo vệ tự nhiên.

Anh im lặng một chốc.

– Còn chủ nghĩa quốc gia, từ lâu lẽ ra nó chỉ nên tồn tại vì các trận bóng đá… Điều mà tôi đang làm ở đây, tôi cũng có thể làm tại bất kỳ đất nước nào…

Anh phá lên cười.

– Có lẽ không phải ở các nước Scandinavia. Và nữa, một ngày nào đó tôi sẽ phải đến đó để nhìn tận mắt. Mấy nước ấy hơi co cụm quá…

Fields vẫn ra sức tìm kiếm câu hỏi để đặt. Anh cảm thấy chỉ cần vài từ là mọi thứ sẽ được nói ra. Anh đã gần như đẩy được chúng ra đầu lưỡi… Nhưng anh tự nhủ rằng tiếng Pháp của mình không đủ tầm. Anh thiếu vốn từ. Ít nhất đó cũng là cái cớ mà anh tự trao cho mình. Và có lẽ điều này quá mơ hồ, quá khó để nói. Fields tập trung vào một điểm cụ thể.

– Dường như anh chủ yếu nhằm vào các thợ săn người châu Âu, các chủ đồn điền, những người mê trò safari. Nhưng tôi đã nghĩ mình hiểu, theo những gì người ta nói ở Fort–Lamy, rằng chủ yếu người bản xứ bắn hạ voi…

Morel nghiêng đầu.

– Chính xác đấy. Khoảng năm nghìn con vào năm ngoái, chỉ tính riêng Congo. Con số chính thức đấy: nghĩa là ít nhất phải gấp đôi… Và còn có tất tật phần còn lại của châu Phi nữa…

Anh nhìn Fields, rít một hơi thuốc lá.

– Chỉ có điều, người da đen, họ có một lý do biện minh tối cao: họ ăn khi thấy đói. Họ cần thịt. Đó là một nhu cầu mà tất cả chúng ta đều có ở trong máu và trước nó thì chẳng thể làm gì, vào thời điểm này. Thế nên, họ giết voi, để nhồi đầy bụng. Trong thuật ngữ chuyên môn, cái đó có tên là nhu cầu protein. Bài học của câu chuyện là gì? Là cần phải cung cấp cho họ đủ protein để họ có thể tự cho mình cái quyền xa xỉ là tôn trọng voi. Làm cho họ những gì mà ta vẫn làm cho chính chúng ta ấy. Xét cho cùng, anh thấy là tôi cũng có một chương trình chính trị: nâng cao mức sống của người da đen châu Phi. Điều này, một cách tự động, thuộc vào việc bảo vệ tự nhiên… Hãy cho họ đủ để ăn, sau đó ta sẽ có thể giải thích cho họ phần còn lại… Chừng nào bụng đã no, họ sẽ hiểu thôi. Nếu muốn voi còn lại trên Trái đất, muốn lúc nào ta cũng có chúng với mình cho đến khi nào thế giới của chúng ta còn tồn tại, thì phải bắt đầu bằng cách ngăn người ta chết vì đói… Những điều đó đi cùng với nhau. Đó là một vấn đề về phẩm giá. Đấy, đã khá rõ, phải không?

Anh đứng dậy và đi xa dần, bóng dáng mất hút giữa những vì sao. Giờ đây Fields đã có được về vụ việc một ý tưởng khá cụ thể, nhưng anh có khả năng diễn đạt lại bằng cách viết ra không? Anh lại cảm thấy đau nhói hai bên sườn mỗi lúc cử động: sự căng thẳng vừa nâng đỡ cho anh đã rơi tuột mất. Anh đã bận nghĩ đến cách thức nhanh nhất và chắc chắn nhất để chuyển những bức ảnh và bài phỏng vấn của mình về cho văn phòng ở Paris. Anh rất xúc động trước giá trị thương mại của phóng sự mà anh đang nắm trong tay và, theo thói quen, anh bị ám ảnh bởi nổi sợ các cuộn phim gặp phải chuyện chẳng may nào đó. Giải pháp tốt nhất có lẽ là đi đến Khartoum. Bản thân Morel cũng có ý định tới đó, nhưng anh còn chưa biết khi nào và Fields cảm thấy bản thân anh tốt hơn cả là đi khỏi đây ngay lập tức. Nhất là khi năm mươi cây số đường mòn cần phải đi qua để đến được đường cái tại một điểm tên là giếng Gfat – nơi, theo Forsythe, anh có thể hy vọng gặp được một đoàn người và nhờ đưa mình tới ít nhất là con đường đi El Fasher –, đòi hỏi một nỗ lực mà tốt hơn hết là phải thực hiện ngay, không đợi đến khi con đau trầm trọng thêm, điều này đang có xu hướng hết sức rõ ràng, đến mức trở nên không thể chịu nổi. (Trước đây Fields chưa từng bao giờ cưỡi ngựa đi một chặng đường dài.) Tuy nhiên anh quyết định ở lại. Anh hoàn toàn có ý thức rõ ràng rằng quyết định ấy chẳng có chút tính chất chuyên nghiệp nào: anh cảm thấy khó mà rời xa Morel được.

XXXVI

Mấy chiếc xe tải đi trên đường với sự chậm chạp như thể còn nhấn mạnh thêm nữa những nỗi khó khăn của công việc, nỗi nóng bức và sự thiếu vắng giới hạn của cái khung cảnh Bahr el Gazal này, với những cây gai mọc ra dưới các tảng đá, những đám cỏ rậm khô cháy nơi đám mây bụi bốc lên do một con linh cẩu chạy xiên qua đã là cả một sự kiện. Bản thân con đường cũng giống một ảo ảnh, đối với Waïtari: bớt đi vài búi cỏ, đó là toàn bộ sự khác biệt.

– Dự báo thời tiết không nhắc đến trời mưa, Habib đáp. Nhưng ta sẽ thấy thôi, inch’ Allah!

De Vries đã lái xe từ mười bốn tiếng nay. Waïtari nhìn rõ khuôn mặt anh ta từ hướng bên cạnh, với những đường nét như thể bị thu nhỏ lại, tàn bạo trong sự nhỏ mọn dày thịt với những đường vạch dữ dội của nó, những sợi tóc dính bết và con mắt nhợt màu, ánh nhìn chăm chăm màu xanh lơ không rời khỏi đường. Habib ngồi giữa họ, một điếu xì gà tắt ngậm trên miệng, cái mùi lành lạnh của nó càng làm Waïtari thấy ớn hơn. Cabin nóng tung lên đến độ các gợn mồ hôi cũng trở thành một sự nhẹ nhõm. Hắn lo lắng, bị thắt chặt trong những rung chuyển kéo dài của chiếc xe tải và quáng mắt vì ánh sáng sa mạc, thứ mà hắn đã đánh mất hẳn thói quen, tức tối với chính mình vì đã không nghĩ đến chuyện mang theo kính râm. Mỗi khi nhìn sang de Vries, hắn lại tự hỏi làm sao tay này lại có thể nhìn chăm chăm con đường nóng bỏng như thế kia, cái con đường gần như phải tìm cách đoán định giữa đám sỏi, suốt nhiều tiếng liền, bằng cặp mắt như thể trong suốt vì nhạt màu. Họ càng đến gần đích, hắn càng thấy cơ may thành công mỗi lúc một trở nên đáng nghi ngờ hơn. Hắn chẳng có sự đảm bảo nào khác ngoài những lời hứa hẹn của de Vries, anh ta nhận mình là chuyên gia về lĩnh vực này và dường như quả thật có biết rõ cả vùng, và cả sự lạc quan của Habib nữa – nhưng ở ông ta thì lòng lạc quan là một bản tính thứ hai rồi. Giờ thì cũng đã hơi muộn để mà do dự. Và nếu phải làm lại, có khả năng hắn cũng làm thế thôi: đó là cách duy nhất kiếm được một khoản tiền lớn. Và nếu thử nghiệm này trở thành một thất bại về mặt vật chất, thì vẫn còn đó cơ may gặp được một đơn vị quân đội của Pháp: với bốn mươi người mặc quân phục mang vũ khí trên những chiếc xe tải, một thông báo theo dạng “đội quân chúng tôi đã tấn công một nhóm quân nổi loạn” xét sâu xa chính là điều tốt nhất có thể xảy đến. Điều cần phải tránh bằng mọi giá là để bị coi là “lũ kẻ cướp” vượt biên giới Soudan – nhưng hắn ở đây là để điều chỉnh lại mọi thứ cho chuẩn và đài phát thanh Cairo sẽ lo nốt phần còn lại. Thật không may, hắn đã đánh mất thói quen đối với các nỗ lực thể chất giống thế này. Trong vòng hai mươi năm, ngoài vài chuyến đi vận động bầu cử, hắn đã sống tại các thành phố – và hắn nhớ chúng điên cuồng. Thứ mà hắn thích nhất trên đời là các cuộc tranh luận lớn, những cuộc họp đông đảo người nơi hắn có thể cất lên cho người khác nghe cái giọng nói mà hắn biết rõ sức mạnh, và các diễn đàn, những ngai vàng của nền dân chủ ấy. Hắn rất nhớ Paris, những bữa ăn do vợ hắn nấu, bầu không khí của các cuộc họp chính trị, tại đó khuôn mặt da đen của hắn ngay lập tức buộc người ta phải chú tâm. Có lẽ hắn đã sai lầm. Nhưng các quân xúc xắc đã được gieo. Cuộc xung đột mới của thế giới dường như rất gần, vào thời điểm hắn quyết định, đến mức thậm chí người ta không thể nói hắn đã tính sai. Chỉ có điều, hoàn cảnh đã phản lại hắn. Và, dẫu thế nào, người ta cũng đã đánh bại và biến hắn thành kẻ thua cuộc trong bầu cử, với cái cớ hắn đã rời khỏi đảng hai năm trước khi hết nhiệm kỳ, để xích lại gần với bên cực tả. Thế nên không thể còn có chuyện hắn sẽ có một nhiệm kỳ tại nghị viện nữa. Chỉ còn lại các hội đồng quốc tế, và vào thời điểm này hắn đang ở trên con đường tắt duy nhất có thể dẫn tới đó. Nhất là khi vấn đề ít nằm ở việc khai thác ý thức dân tộc của người Oulé, những kẻ vẫn chỉ nhất nhất nghe lời các thầy phù thủy và các linh tượng, mà chủ yếu là ý thức của châu Mỹ, của Ấn Độ, của châu Á. Ngay tại Nghị viện Pháp, điều mà hắn đại diện chắc chắn cũng không phải các khái niệm dân chủ của các bộ lạc Oulé, mà là ý thức của người Pháp về những khát khao dân chủ của chính họ. Dẫu sao, khi vấn đề là tiến bộ, thì vấn đề cũng là nước ngoài. Vậy nên chỉ đơn giản là hắn phải nói thật lớn tiếng và một cách hiển hách để được nghe thấy từ rất xa. Vấn đề nằm ở chỗ phải xâm nhập một cách trực tiếp và theo lối bằng vai phải lứa diễn đàn thế giới và các hội đồng quốc tế, nơi theo tấm gương các nhà lãnh đạo Palestine. Phải thuần túy và đơn giản là nhảy cóc qua giai đoạn châu Phi nhằm xâm nhập luôn các đám chóp bu của quốc tế quốc gia chủ nghĩa, mà tính chất phân biệt chủng tộc và tôn giáo tạo thành thứ xi măng sâu thẳm, và rồi sau đó lại đi ngược xuống từ tít trên cao đó để đến với đám quần chúng châu Phi, với toàn bộ uy tín mà chuyện kia mang lại. Nếu phải chờ đợi các khát khao quốc gia của người dân Oulé, thì chẳng thà nói với hậu thế, nghĩa là từ bỏ mọi số phận cá nhân. Ở Oulé, Ở Massa, ở Go, cái từ “quốc gia” không tồn tại, và những thanh barie giữa các bộ lạc vẫn dựng đầy. Những barie của ngôn ngữ nữa: hắn đã dành phần lớn hoạt động chính trị của mình cho việc mở rộng và thúc đẩy dạy tiếng Pháp, đè bẹp các thổ ngữ, nhằm chuẩn bị các con đường xâm nhập nhất thiết phải có cho tuyên truyền quốc gia và cho sự nhất thống. Đó là cách thức duy nhất để giáo dục quần chúng và đánh thức tinh thần đòi hỏi nơi họ. Cho đến lúc này, đòi hỏi duy nhất của người Oulé mà hắn từng khai thác được với chút ít thành công là nhu cầu về thịt – cái nhu cầu thịt cổ xưa của người châu Phi và của con người nói chung. Đó là một nhu cầu sâu sắc hơn, mạnh mẽ hơn nhu cầu đối với một cấu trúc quốc gia. Hồi còn trẻ, hắn vẫn hay nhìn thấy một con thú bị hạ và bị ngốn ngấu tại chỗ bởi dân làng, những người háu ăn nhất xơi đến gần năm cân thịt mỗi lần. Từ Tchad đến Cap, sự háu đói của người châu Phi đối với thịt, vĩnh viễn được nuôi dưỡng bởi các nạn đói, là thứ mà châu lục này có ở mức độ chung mạnh nhất và đoàn kết nhất. Đó là một giấc mơ, một niềm hoài nhớ, một khát khao vào mọi lúc – một tiếng kêu sinh lý của nội tạng mạnh hơn bản năng tình dục. Thịt! Đó là khát khao xưa nhất, có thực nhất, và phổ biến nhất của nhân loại. Hắn nghĩ đến Morel và mỉm cười, đầy cay đắng. với người da trắng, trong suốt một thời gian dài voi chỉ là ngà, còn với người da đen, nó chỉ duy nhất là thịt, lượng thịt dồi dào nhất mà một cú phóng lao tẩm độc may mắn có thể mang lại cho anh ta. Ý tưởng về “vẻ đẹp” của voi, về “sự cao quý” của voi, đó là một khái niệm của người đầy đủ, của con người hay lai vãng quán ăn, của hai bữa mỗi ngày và các bảo tàng trưng bày nghệ thuật trừu tượng – một viễn tượng của tinh thần sặc mùi tinh hoa, nó ẩn trốn, trước các thực tại xã hội xấu xa mà nó không có khả năng đối mặt, vào trong những đám mây cao vợi của cái đẹp, và ngây ngất với những khái niệm hoàng hôn và mơ hồ của “đẹp”, của “cao quý”, của “huynh đệ”, chỉ đơn giản là vì thái độ thuần túy thi ca là thứ duy nhất mà lịch sử cho phép anh ta có được. Đám trí thức tư sản đòi hỏi xã hội suy đồi của họ phải gánh thêm cả lũ voi nữa, chỉ với nguyên do duy nhất là bọn họ hy vọng bằng cách đó bản thân bọn họ thoát được khỏi sự hủy diệt. Bọn họ tự biết mình cũng lệch thời và cồng kềnh chiếm chỗ như lũ thú tiền sử ấy: đó là một cách thức đơn giản để hét lên lòng thương với chính bọn họ, nhằm được chừa ra. Đó là trường hợp Morel – trường hợp hết sức điển hình. Biến voi trở thành biểu tượng cho tự do và phẩm giá con người thì tiện hơn nhiều so với đưa vào các ý tưởng chính trị một nội dung thực tế. Đúng, thật là quá tiện: nhân danh tiến bộ, người ta đòi cấm săn voi và sau đó người ta dịu dàng chiêm ngưỡng chúng nơi đường chân trời, lương tâm nhẹ nhõm vì bằng cách ấy đã trả lại cho mỗi con người phẩm giá của anh ta. Người ta chạy trốn hành động nhưng lại lẩn vào trong cử chỉ. Đó là thái độ cổ điển của người lý tưởng chủ nghĩa phương Tây và Morel là một ví dụ hoàn hảo cho điều đó. Nhưng với người châu Phi, voi chẳng có vẻ đẹp nào khác ngoài trọng lượng thịt của nó và, về phần phẩm giá con người, trước hết đó là phẩm giá của một cái bụng no. Dẫu có thế nào thì chính là từ đó mà nó bắt đầu. Khi người châu Phi đã được no bụng, có lẽ anh ta cũng sẽ quan tâm đến phương diện thẩm mỹ của voi, và lao vào một cuộc trầm tư dễ chịu về các vẻ đẹp của tự nhiên nói chung. Còn lúc này, tự nhiên khuyên anh ta phanh bụng voi ra, cắn ngập răng mình vào đó, và ăn, ăn cho đến ọe ra, bởi vì anh ta không biết miếng tiếp theo sẽ từ đâu đến. Nhưng đó là những điều không thể nói công khai ra được. Lúc này, bản thân chủ nghĩa Marx cũng là một trò xa xỉ khó nhọc. Các chủ nghĩa quốc gia mới ngay tức thì cần phải làm sao để có thể được ở vào địa hạt của chủ nghĩa tình cảm tư sản suy đồi, nơi “vẻ đẹp của các tư tưởng” là một lập luận thường xuyên có tính chất quyết định, hơn nhiều so với lập luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử nhắm thẳng vào nội tạng giới tư sản. Thế nên hắn đã làm mọi cách nhằm nhập thêm sự bảo vệ, sự “tôn trọng” lũ voi và toàn bộ hành động của Morel. Nhưng thứ chủ nghĩa tình cảm của đám đông phương Tây đã vượt quá những gì mà hắn từng biết: cần phải chấm dứt sự mù mờ này, nó che giấu khỏi cái nhìn của thế giới tầm quan trọng của hắn, Waïtari. Và cả kiếm các khoản tiền nhất thiết phải có nhằm tạo lập một tổ chức nghiêm chỉnh nữa. Hắn có hai mươi người trên ba chiếc xe tải, tất cả đều có vũ khí và đầy đủ trang bị: chưa ai được trả tiền. Nếu chuyến này mà thất bại, hắn sẽ rơi vào một tình trạng không lối thoát. Tất tật những gì hắn đã có thể chi trả, nhờ một tay nhà buôn ở Khartoum đồng ý đưa cho hắn tiền ứng trước, là các bộ quân phục kaki, xuất xứ là đồ thừa của quân đội Anh: đống thi hài của quân đội ấy. Hắn đang hoàn toàn nằm trong tay Habib và de Vries. Thật kỳ cục khi chứng kiến bằng cách nào mà mọi công trình kỳ vĩ của con người trong lịch sử vào một số thời điểm lại phụ thuộc đến thế vào lũ giẻ rách cặn bã. Lái buôn vũ khí, gián điệp, những kẻ chuyên gây rối, bọn cho vay ám muội, bọn chúng dính dáng mật thiết với một số thành công cao quý nhất của con người. Thật không may điều này không đồng nghĩa với việc sự hiện diện của chúng ở bên cạnh ta là đủ để đảm bảo thành công.

Waïtari quay sang Habib và bất chợt ánh mắt nhạo báng của ông ta nhìn chiếc mũ kê pi mà hắn để trên đùi. Đó là một chiếc kê pi cũ kỹ màu xanh lơ của trung úy quân dự bị Pháp mà hắn luôn luôn giữ thật cẩn thận, vì những lý do uy tín ở chỗ các bộ lạc. Chỉ đơn giản là hắn đã lột đi các lon trung úy và thay chúng bằng năm ngôi sao của tướng. Không phải các ngôi sao vàng Pháp: mà là những ngôi sao màu đen, mà hắn cho khâu lên nền xanh da trời. Tất nhiên, một vị tướng không quân đội, hắn nghĩ, dưới ánh mắt giễu cợt kia. Nhưng quân đội của hắn hiện đang ở bên Ấn Độ, tại châu Á, Mỹ, thậm chí là cả Pháp. Hắn chỉ cần cất giọng đủ lớn để tới được với họ mà thôi.

– Tôi không cần đến một quân đội, hắn nói. Các tư tưởng thì chẳng cần đến quân: chúng tự vạch đường mà đi thôi. Nhưng nếu có xảy ra đụng độ, thì phải mang quân phục để có quyền ra một thông báo nghiêm túc.

Habib nghĩ rằng Waïtari đã hoàn toàn hiểu nhầm ý nghĩa ánh mắt ngưỡng mộ của ông ta. Ông ta tiếp tục liếc nhìn với một sự say sưa ngây ngất cái mũ kê pi màu xanh lơ và những ngôi sao đen… Thêm một lần nữa, ông ta cảm thấy một niềm biết ơn vô tận với cuộc đời vì mọi thứ của quý mà nó đã hào phóng rải trên đường đi của ông ta. Đó là một cái mũ kê pi hết sức Pháp và năm ngôi sao đen nhỏ khâu vào chỗ lon trung úy nói lên rất rõ những gì mà chúng muốn nói – và nhất là, về việc con người ta có thể đi xa đến đâu trong nỗi cô đơn của mình.

– Rất đúng, Habib nói.

Về phần mình, ông ta từng dứt khoát từ chối mặc quân phục lên người và chỉ đơn giản là giữ lại cái mũ cát két yachtman. Ông ta từng luôn luôn đi thuyền, nếu không phải là dưới lá cờ của riêng mình thì ít nhất cũng là luôn luôn vì bản thân ông ta, và ông ta nghĩ sẽ cứ tiếp tục như vậy. Ông ta là một nhà phiêu lưu bẩm sinh không tự gắn mình vào bất kỳ lý tưởng nào, và nếu như có một lý tưởng tạo cảm hứng cho ông ta, thì đó chỉ có thể là lý tưởng được ngang tầm với mọi khả thể tuyệt diệu trong cuộc đời. Và nữa, ở tình cảnh này, kiếm cho anh bạn trẻ đầy hấp dẫn của ông ta vài trò giải trí thể thao mà nhu cầu thật là dễ hiểu ở tuổi của anh ta, và cùng lúc cho phép anh ta thanh toán một món nợ cá nhân với tự nhiên.

– Sẽ chẳng có đụng độ nào đâu, de Vries nói. Tôi biết rõ khu vực này. Cứ điểm quân sự duy nhất nằm ở biên giới, cách đây hai trăm cây số về phía Bắc: sáu người…

– Và trời sẽ không mưa đâu, Habib nói thêm. Anh có thể trông cậy vào tôi… Tôi có baraka⁴⁴ đây rồi.

Forsythe bắt đầu thấy sốt ruột. Ông không hiểu được nỗi khó chịu rành rành của Morel đối với việc rời khỏi hồ Kuru. Ông không thấy họ sẽ có được điều gì nếu tiếp tục nán lại trên hồ. Morel có thể nhắc đi nhắc lại đến chừng nào anh muốn, rằng vùng này không có quân đội, thì anh cũng đã phạm một điều bất cẩn là đi đến Gfat, một địa điểm giao lộ nổi tiếng và được kiểm soát của các đoàn buôn lậu; điều này sẽ chẳng có chút quan trọng nào nếu họ đã rời khỏi hồ trong thời hạn hữu lý, nhưng Forsythe sẵn sàng cược rằng tin về sự có mặt của họ nơi đây chẳng phải không đáng lưu tâm đối với tất cả mọi người. Họ có nguy cơ bị tóm một cách ngu ngốc, đúng vào thời điểm bản thân ông có thể về Mỹ làm lại cuộc đời. Các kết quả của cuộc hội nghị Congo hẳn đã được biết đến ở Khartoum và chính Morel cũng công nhận là họ phải đến đó, trước khi quyết định rồi sau đó nên làm gì. Forsythe tin rằng, ngay cả nếu các đại biểu, tại Bukavu, đồng loạt đồng ý thực thi các quyết định cần thiết. Morel vẫn sẽ tiếp tục phần đời còn lại của mình lượn lờ quanh các đàn voi. Vì vốn dĩ là một kẻ rỗng túi, chỉ cần tia hào quang cuối cùng của sự nổi tiếng thoáng chốc qua mất, cả anh cũng sẽ trở thành một trong những xác tàu đắm châu Phi như người ta vẫn bắt gặp cả lố, đột nhiên xuất hiện tại các quán bar, người ta thì thầm với nhau về họ, kèm với một nụ cười thương hại, thậm chí còn chẳng buồn hạ hẳn giọng xuống. “Kìa, Morel đấy. Tôi cứ tưởng anh ta chết lâu rồi. Thế nhưng, Chúa biết anh ta từng bắt người ta phải nhắc đến mình… Phải, anh ta từng có, như người ta vẫn nói, thời điểm vinh quang riêng.” Thế rồi sau đó là một câu chuyện dài gọi lên ở người đối thoại vài tiếng vọng mơ hồ, rồi một tiếng “A! mà đúng rồi, tất nhiên, tôi còn nhớ rất rõ… Người bảo vệ lũ voi…” kèm với ánh mắt thích thú mới hướng đến đương sự, với chút dấu vết của lòng cảm thông – rất sung sướng vì bản thân mình lúc nào cũng được ở trong các vụ việc… Forsythe nở một nụ cười đắng nghét: ông biết quá rõ tất tật những chuyện ấy – và ông không có ý định theo chân Morel trong cú rơi đó. Lẽ dĩ nhiên ông hoàn toàn có thể để họ ở lại đây, một mình lên đường, nhưng ông vẫn còn lưu giữ từ kinh nghiệm bên Triều Tiên một nhu cầu về lòng trung thành gần như bệnh hoạn. Và còn có Minna nữa chứ. Ông cố sức nhưng không sao mà hiểu nổi thái độ của cô, sự thờ ơ tuyệt đối của cô trước mọi thứ mà ông nói với cô. Cô mỉm cười, chỉ vậy thôi. Vả lại họ cũng rất ít khi gặp nhau. Lại thêm một điều ngoạn mục nữa: bốn người sống trong các túp lều rơm tách biệt, mỗi người chui vào một góc riêng và, ngoài những bữa ăn mà cô nấu, họ rất ít nói chuyện với nhau. Forsythe, người có bản năng phường hội rất mạnh giống đồng bào của mình, và cần người bầu bạn, rốt cuộc thấy tức tối. Bốn nỗi cô đơn gớm ghiếc, từ chối cận kề với nhau, sát cánh bên nhau. Ngay Idriss và Youssef cũng tách riêng hẳn ra: họ sống tách biệt và gần như không bao giờ nói chuyện với nhau. Morel bỏ cả ngày ở ngoài hồ, sống giữa lũ voi. Peer Qvist biến mất vào các đầm lầy, hẳn là để lo đếm hàng chục nghìn con chim xem có bị thiếu mất con nào hay không. Chỉ Minna ở lại trên đụn cát, ngồi sát mép nước, ngắm nhìn lũ voi với một biểu hiện sung sướng và gần như là hạnh phúc, nó làm ông bực, nhưng ông buộc lòng phải tôn trọng. Thêm một lần Forsythe lại phải một mình. Trước đây, hẳn ông đã thấy tất tật những chuyện này là vô cùng tự nhiên. Bản thân ông cũng không thấy bị đặc biệt lôi cuốn về phía các khuôn mặt con người, về phía sự bầu bạn của con người. Nhưng giờ đây, sợi dây liên hệ về mặt tâm lý với ba người kia đã đứt phựt. Ông thấy như thể sự bướng bỉnh của Morel, của Peer Qvist và của Minna đã vượt khỏi các giới hạn con người, rằng sự không khoan nhượng của họ, đòi hỏi của họ bắt đầu mang một tính chất vô hạn định và bất khả nào đó, và họ sẽ hoàn toàn tan biến vào cuộc truy đuổi màu xanh dương, trong cuộc chiến đấu nhằm đạt tới các chân trời chẳng còn chút tính chất hạ giới nào nữa. Một sáng nọ, ông tính thuyết phục Minna rằng họ sẽ không thể nào tiếp tục lang thang trong cái no man’s land nơi họ bị lạc vào này nữa. Ông gặp cô đang tranh cãi với hai người Kaï, như mọi sáng họ tới, mang cho cô các viên cá mà chỉ nhìn thấy thôi ông đã thấy lòng mề lộn ngược. Ông không biết họ đang tranh cãi về chuyện gì: ai cũng nói bằng ngôn ngữ của mình, mà người kia không hiểu – Minna nói với họ bằng tiếng Đức và họ đáp lại bằng tiếng Kaï, với những cái gật đầu đầy thông hiểu và các cử chỉ biểu cảm – chuyện cứ thế kéo dài mười lăm phút tất cả các ngày và rồi, có vẻ như cả hai bên đều đã hài lòng, họ chia tay nhau với những nụ cười tươi tắn. Ông nói với cô rằng chẳng còn lý do gì để ở lại đây nữa, rằng đã trở nên nguy hiểm rồi, rằng họ đã làm cho Morel và lũ voi của anh ta tất tật những gì mà họ có thể làm, và rằng chuyến này ông đề nghị với cô đi đến Khartoum. Trước nỗi kinh ngạc lớn lao của ông, cô nhất trí ngay lập tức.

– Có lẽ ông sẽ tìm được một chiếc xe tải Ở Gfat, cô nói. Hình như thỉnh thoảng lại có một cái chạy qua.

– Thế còn cô? ông hỏi, đầy bực bội.

– Thế nào cơ, tôi?

– Cô không đi à?

– Ông muốn tôi đi đâu?

– Đi cùng tôi…

– Thế ông muốn tôi đi đâu cùng ông, thiếu tá Forsythe? Có lẽ ông sẽ đòi cưới tôi chắc?

– Tất nhiên, ông đáp, với một nỗ lực không mấy thuyết phục nhằm tìm lại giọng nói nhạo báng của mình.

Ngay lập tức ông nói thêm:

– Nghiêm túc đấy, cô cũng biết mà.

Cô mỉm cười với ông, rất nhiều trìu mến.

– Cảm ơn, cô nói. Tôi sẽ không lấy ông chỉ bởi vì tôi không biết phải chui vào đâu đâu… Ông cũng biết đấy, thiếu tá Forsythe, tình yêu, nó có tồn tại…

– Morel phải không? ông dịu dàng hỏi.

Cô lắc đầu.

– Không, không phải Morel. Morel, có thể là hơn như thế, nhưng không phải là như thế… Không, không phải là Morel… Không còn là bất kỳ ai nữa… giờ đây.

Cô ngoảnh đầu ra chỗ khác và đi khỏi đó. Forsythe nhìn cô bước đi trên đụn cát về phía đường chân trời thấp phía bên trên đám sậy. Ông nghĩ đến những gì người ta hay nói ở Lamy, những câu chuyện người ta đồn thổi về cuộc phiêu lưu bi thảm của cô với một tay sĩ quan Nga đã bị xử bắn. Chắc là chuyện ấy, ông nghĩ, trong lúc nhìn cô đi xa dần trên đụn cát – và bằng cả tấm lòng ông mong mình là một sĩ quan Nga bị xử bắn.

– Trên hồ Kuru? toàn quyền nhắc lại. Thế thì gần như không còn thuộc địa phận của tôi nữa rồi…

Nhưng đó vẫn là địa phận của ông. Luôn luôn là địa phận của ông. Ông luôn luôn được quyền hưởng mọi trò giội phân lên đầu. Khi một bộ lạc đột nhiên quyết định họ không thể chịu thêm một giây nào nữa chuyện thiếu các bộ tinh hoàn voi cho các buổi lễ ma thuật của mình, và do vậy khởi sự phá phách mọi thứ, bởi vì người ta không cho phép họ cắt lấy thật nhiều tinh hoàn voi, thì thế nào đó cũng sẽ phải là một bộ lạc Oulé trong địa phận của ông, chứ không phải của Tchad, nơi họ cũng đông đảo tương đương. Khi những người–báo bắt đầu thấy rằng người ta đã không còn nhắc đến họ từ lâu nay, và xé xác năm người dân làng trong vòng một tháng bằng móng vuốt của mình, thì thế nào chuyện cũng phải xảy ra trên địa phận của ông. Khi một người chết biến mất một cách bí hiểm, ngay trước khi được tô lên người màu lục, xanh lơ và vàng – ở khởi thủy, nghi lễ có mục đích biến cơ thể trở nên không thể chạm vào và dành cho các hồn ma – và rồi sau đó người ta chỉ tìm được những cái xương bị gặm dở, thì nhất định phải thuộc địa phận của ông, và phải có một tay nhà báo ghé ngang đúng lúc thò mũi vào, mặc dù một chuyện ăn thịt người như vậy đã không hề xảy ra từ mười lăm năm nay. Nhìn chung, khi một tay nhà báo nhúng mũi vào vụ việc nào đó, thì lúc nào cũng thuộc địa phận của ông hết. Vào thời điểm trận hạn hán hoành hành ở châu Phi, nhất định các thông tin được đăng lên phải nêu tên các đồn điền của ông và các công viên quốc gia của ông nhằm cung cấp một manh mối về mức độ của thảm họa. Và khi một kẻ ghét người điên giận quyết định “chọn voi”, thì phải là trong địa phận của ông, ngay trước mũi ông, tại thủ phủ hành chính của ông, hắn mới chịu thực hiện chiến công giật gân nhất của mình. Lẽ ra hắn hoàn toàn có thể sang bên Du Niarque, ở đó có những khu rừng rậm nhất, khó xâm nhập nhất, hoặc giả hắn ta cũng có thể sang chỗ Bardassié, bên dưới bộ mông đít to tướng của ông ta có cả một trăm nghìn cây số rất cởi mở – nếu ta lờ đi ruồi tsé–tsé, bệnh giun chỉ, và những cú tập trung đẹp nhất của rắn lao châu Phi – hoặc nơi của Vandarem, cái chỗ cũng có mọi thứ cần thiết để có thể hạnh phúc. Nhưng không: hắn phải đến chỗ của ông cơ. Vả lại ngay từ đầu ông đã trông đợi điều đó rồi. Ngay khi nghe thông tin về các chiến công đầu tiên của Morel tại Tchad, ông đã cảm thấy khó ở, và thậm chí còn lo lắng: “Kìa, ông tự nhủ, không phải bên chỗ của mình à? Sao lại như vậy được?” Rõ ràng đó là một hiểu nhầm. Lẽ ra Morel phải nhận ra điều đó chứ. Khi quyết định xuất hiện ngay ở trung tâm một thành phố, thì anh ta đã chọn Sionville, và khi cảm thấy nhu cầu thực thi một vụ đét đít một ai đó nhằm nhẹ lòng nhẹ dạ, anh ta bèn chọn ngay bà Challut bé nhỏ và, như là thỏa thuận sẵn, với những sự chống lưng chính trị của ông chồng… Chuyện như vậy không kéo dài. Có tin đồn người thế chỗ ông đã lên ngồi trên máy bay rồi. Thế nhưng, toàn quyền Oulé sẽ chẳng sẵn sàng đổi chỗ và đổi khu vực. Châu Phi là thế đấy: luôn luôn thò ra một điều gì đó mới mẻ, bất ngờ. Dẫu cho ta có hết sức dịu dàng dẫn dắt nó sang một hướng mới: nó sẽ vẫn cứ tiếp tục gây ngạc nhiên cho ta, làm phun trào ngay trước mắt ta một điều gì đó ngoạn mục, hoàn toàn phi lý và nếu còn tồn tại một mảnh đất nơi con người có thể tạo dựng truyền thuyết, thì chính là mảnh đất này đây. Có khả năng Morel sẽ khiến ông mất chức, nhưng ông sẽ không làm sao mà trách cứ anh ta cho được. Kể từ khi anh ta gây phiền nhiễu cho ông, thậm chí rốt cuộc ông còn cảm thấy với cái tay hâm dở kia một tình trìu mến đích thực. Đó là một kẻ phiêu lưu xứng danh với châu Phi, vừa vặn với những điều mê tín của nó, những câu chuyện cổ tích của nó và những chuyện phi lý của nó. Sau anh ta sẽ còn có những người phiêu lưu khác nữa, da trắng, da đỏ, da đen, da vàng, bởi vì tại châu Phi, sự huyễn hoặc sẽ chẳng bao giờ nói lời cuối. Nhưng tay này là một kẻ đúng như lòng ông ưa chuộng, về phần người sẽ thế chỗ ông… Có lẽ kẻ này sẽ có phương cách để giải quyết. Ông mỉm cười. Toàn quyền vùng Oulé là một người đàn ông còn trẻ, khuôn mặt vui tươi, cương nghị và không dễ bị lừa. Ông quay sang Borrut. Viên sĩ quan đã được đặc phái đến chỗ ông, từ Tchad, cho vụ việc này – bởi vì nó diễn ra trên địa phận của ông, vào lúc này – và ông đã bận tâm đến Morel ngay từ đầu. Điều này cho thấy, toàn quyền nghĩ, điều mà ta biết tỏng rồi: đám quân sự cứng cựa hơn tụi công chức.

– Thế rồi sao?

Borrut đưa ngón tay lướt nhanh trên bản đồ.

– Cái chấm xanh nhỏ xíu mà ông thấy ở đây – và nó thì không phải ở trong địa phận của ông, như ông hay nói, mà bên Soudan – giếng Gfat… Đó là một giao lộ của các đoàn lái buôn từng có tầm quan trọng lớn vào thời buôn nô lệ. Nó vẫn tiếp tục quan trọng, mặc dù hàng hóa thì đã thay đổi… Con đường El Fasher chạy qua mãi lên phía Bắc, nhưng với những ai muốn tránh mấy con đường bị kiểm soát, giao lộ này là vô giá… thế nên chúng tôi đã cắt cử một người ở đây. Được bao lâu thì được thôi, bởi vì không sớm thì muộn, với sự ra đi của người Anh và các dự án liên hiệp… Điều này khiến cho anh ta đòi hỏi rất kinh, nhưng cũng đáng lắm… Morel đã xuất hiện tại cửa hàng cách đây bốn hôm. Anh ta đã lù lù đi vào, xuất hiện từ sa mạc, cùng hai tay da đen – có vẻ một trong hai người đó là Idriss, nhưng tôi đòi được nhìn thấy, Idriss chắc phải chết từ lâu rồi – anh ta bước thẳng đến chỗ cái đài và nghe tin tức suốt năm tiếng đồng hồ. Cũng như mọi kẻ hoang tưởng tự đại, chắc hẳn anh ta không cưỡng nổi ham muốn biết xem người ta nói gì về mình…

Toàn quyền suy nghĩ. Ông vừa trở về từ cuộc họp tổ chức hai năm một lần tại Brazzaville, nơi ông chỉ bắt băng những ánh mắt châm biếm hoặc thông cảm. Santex thấp lùn, cái thể loại béo tốt giả dối ấy, với cái tên sặc mùi băng vệ sinh, thậm chí còn vỗ vai ông mà hỏi: “thế nào, anh bạn, tình hình người được anh bảo trợ thế nào rồi?” Bản thân các đồng nghiệp của ông cũng đối xử với ông như thế ông là một kẻ chập mạch nặng hoặc một món đồ dễ vỡ. Trong số đó có những người vẫn tiếp tục phao tin rằng voi chỉ là một huyền thoại, rằng Morel là điệp viên nước ngoài, và khi bảo vệ cho điều ngược lại, ông bị đa số chống đối. Tất tật họ nhất trí với nhau: cần phải tránh tiêu diệt câu chuyện hư cấu này, vì cả thế giới tin nó, nhưng phần lớn họ tin chắc rằng đây là một mưu toan được ngụy trang, vả lại chẳng có lấy chút dáng dấp hiện thực nào, của đám quốc gia chủ nghĩa toàn châu Phi. Và cũng chính xác rằng dư luận chung “lăn như bi”, như họ nói, rằng công chúng tin vào Morel và lũ voi của anh ta. Những bức điện và bản kiến nghị ủng hộ anh ta tràn đến, hàng nghìn hàng nghìn, từ mọi ngóc ngách trên thế giới. Đối với họ Morel là người anh hùng của một lý tưởng chẳng dính dáng gì với các quốc gia và ý luận chính trị, một lý tưởng chẳng liên quan gì đến châu Phi và nó gây cảm động sâu xa cho họ, hẳn là bởi vì ở đó tất cả họ được ở trong một niềm thù hận bí mật, nhưng cũng là và nhất là, có lẽ, bởi vì tất cả họ đều ít nhiều mù mờ mơ rằng rồi một ngày sẽ đủ sức thoát ra khỏi những nỗi khó nhọc của thân phận con người với tư cách kẻ chiến thắng. Họ đòi một khoảng lề cho nhân loại. Họ tin vào điều đó. Và chính toàn quyền cũng tin vào điều đó. Chính tại châu Phi con người đã xuất hiện ở điểm khởi đầu, cách đây hàng triệu năm – lại thêm một câu chuyện hết sức đặc trưng – và thật thường tình khi cũng ở châu Phi này con người trở lại để phản đối một cách giận dữ hết mức chính bản thân mình…

– Được rồi, sau đó thì sao?

– Anh ta đã mua thuốc lá Gauloises và một trăm gói thuốc quấn, vốn dĩ dành cho những người đi theo các đoàn ở địa phận chúng tôi. Sau đó, anh ta lại lên đường đi về phía hồ Kuru. Người bạn của chúng ta đã đi theo anh ta cho đến tận đường mòn. Về điều này chẳng có gì phải nghi ngờ hết.

– Bên Tchad đã làm gì chưa?

– Họ đã cử một đại đội méhariste của Afna. Schölscher đi cùng.

– Các méhariste đến hồ Kuru?

– Tôi biết chứ… Nhưng trong vòng bán kính năm trăm cây số không có đội quân nào khác nữa… Thật là không đúng lúc. Có một kế hoạch đang được nghiên cứu với mục đích tái tổ chức việc giám sát tại biên giới Soudan… Trong vòng hơn bốn mươi năm, từng có người Anh. Khiến cho có tới hai lực lượng cảnh sát, thay vì một. Và ta từng chỉ phải lo đối phó với đám Kreich ăn cướp ngà voi hay thực hiện các cú đột kích ở phía Nam Bouga. Giờ thì… Khoảng một nghìn ba trăm cây số đường biên giới mới phải kiểm soát.

Viên đại tá lấy ngón tay vạch một đường thẳng trên tấm bản đồ.

– Điều cốt yếu nằm ở chỗ phải ngăn chặn anh ta trốn sang Soudan. Sau đó, sẽ chỉ còn mỗi một việc là tóm lấy anh ta… Đó là công việc có thể làm xong trong vòng bốn mươi tám tiếng đồng hồ.

– Ừ, toàn quyền đáp.

Viên đại tá có vẻ bực.

– Mà, tôi cũng không giấu anh là tôi sẽ rất nhẹ nhõm chừng nào xong việc, toàn quyền nói, vẻ thân thiện hơn. Anh ta đã quá nổi tiếng mất rồi… Anh ta sẽ có thể dành thời gian giam cứu để đọc thư từ. Sau phiên tòa, tôi hình dung người ta sẽ tuyên bố anh ta không phải chịu trách nhiệm. Nhân tiện, anh cũng biết rằng người thế chỗ tôi đã được chỉ định rồi.

Borrut bày ra một bộ mặt hợp tình hợp cảnh.

– Sayag… Tôi tự hỏi điều gì lôi kéo ông ấy tới đây.

– Đó là một thợ săn lớn, Borrut đáp. Mỗi năm ít nhất một lần ông ấy sang châu Phi để đi săn…

Toàn quyền tỏ vẻ rất quan tâm.

– Tay súng cừ hả?

– Ồ, danh tiếng toàn thế giới… Ông ấy từng là một trong những thợ săn ngà voi chuyên nghiệp, cách đây hai mươi hay ba mươi năm.

Khuôn mặt toàn quyền trở nên rạng rỡ thấy rõ. Ông tiễn Borrut ra tận cửa, vẻ rất dễ mến. Viên đại tá chưa từng bao giờ thấy một người bị kết án tỏ ra phấn chấn đến thế. Khi ông đã đi, toàn quyền sang phòng làm việc bên cạnh và gọi chánh văn phòng sang gặp.

– Nói cho tôi biết… Ở đây còn có vài nhà báo không, hay họ đi hết mất rồi?

– Vẫn còn đôi ba người đấy. Vừa nãy chúng tôi ăn trưa với nhau.

– Được rồi. Anh có biết Sayag không?

– Tôi từng gặp ông ấy ở nhà ông hồi năm ngoái. Ông ấy sang để đi săn…

– Đúng rồi, tôi đã nhớ ra. Vậy thì, như thế này nhé, anh bạn, dường như ông ấy sẽ thế chỗ tôi đấy. Anh có thể nói điều này với các nhà báo: đây không còn là một bí mật nữa. Hãy nói rằng đó là một quý ông, và ông ấy có hiểu biết đáng ngưỡng mộ về châu Phi… Năm nào ông ấy cũng đều đặn sang đây để săn bắn. Cô tìm cách làm họ quan tâm nhé. Dường như đó là thợ săn voi giỏi nhất mà chúng ta từng có ở Pháp. Ít nhất là năm trăm con trên bảng tổng kết… Phải, anh có thể đi. Nói với họ rằng nếu nắm giữ chức toàn quyền, ông ấy sẽ có thể, hơn đứt bất kỳ ai khác, tạo cho trò săn bắn du lịch một đà tiến mới… Anh đã thấy ý đồ chưa? Hãy nói rằng, dưới sự thúc đẩy của ông ấy, chúng ta sẽ có thể thay Kenya với tư cách đất nước của các safari… Đúng rồi, tôi thấy là anh đã hiểu. Đi đi…

Ông quay trở lại ngồi ở bàn làm việc và suy nghĩ một lúc. Rồi ông phá lên cười.

o0o

Đây là thời điểm tuyệt vời nhất. Trời không nóng và lũ chim, phía trên các đàn thú, mang các màu sắc của bình minh. Hàng nghìn con cao cẳng – cò, jabiru – quanh quẩn với những con thú trên các đụn cát và tảng đá, và lũ bồ nông gần như không có đủ chỗ để vươn người. Mỗi sáng, ta lại thấy đất đỏ nhô thêm một chút từ nước; những lúc bình thường, các tảng đá với các túm cỏ và sậy, những đám chim, chỉ là những đảo nhỏ nhô chút ít khỏi mặt nước hồ: giờ đây, ta thấy đất đá cao đến năm mét, nối vách đá này với vách đá kia; ta có thể lội bộ qua hồ mà không bị ướt người chút nào. Số lượng thú vẫn tiếp tục tăng lên trong đêm. Những con mới đến đôi khi nằm trong nước suốt bốn mươi tám tiếng liền, và cứ thế im lìm nhiều ngày liên tục. Hẳn không chỉ vì kiệt lực, mà đó còn là một phản ứng thần kinh sau nhiều tuần dài mà chúng mới trải qua: Morel biết rằng lũ voi hồi phục chậm hơn những loài vật khác sau những xúc động. Trong những bài báo viết về chúng, Haas, người từng sống hai lăm năm với voi, từ Kenya tới Tchad, nói rằng ông ta từng hay gặp một con voi cái bị ông ta bắt mất lũ con, sau vài tiếng điên cuồng và chạy lung tung đi tìm, đột nhiên tụt hết năng lượng, nằm ì ra một chỗ trong khi những con khác trong đàn cố sức, nhưng vô vọng, dùng trán đẩy nó để giúp nó đứng dậy. Ông ta kể mình từng áp sát một voi mẹ suy sụp như vậy, vừa bị đồng loại bỏ lại, nản hết mức, và vuốt vuốt vào vòi của nó mà không ghi nhận được bất kỳ phản ứng nào. Vuốt vòi nó – đó là cụm từ mà con người đáng trọng thị đó đã sử dụng. Điều này không ngăn cản ông ta tiếp tục bắt những con voi con rồi nhốt lại và gửi đi. Nhốt. Lũ voi bị nhốt… Morel cảm thấy máu trào lên mặt, và anh siết chặt khẩu súng cạc bin, với một nỗi căm hận toàn diện, dữ dội, đối với tất tật đám người chuyên bắt thú trên đời. Khi rốt cuộc đã găm được một viên đạn vào mông Haas, anh cảm thấy mình đã không sống vô ích. Sau đó anh đã tiến lại gần tay người Hà Lan, để ông ta biết chuyện từ đâu xảy đến. Dưới tán cây keo, đám bồi giữ một khoảng cách đủ để thể hiện lòng kính trọng. “Tôi đã đọc bài báo của ông kể về những cuộc bắt voi, anh nói. Tôi tự nhủ: mình sẽ đóng góp thêm để tăng tiền nhuận bút…” Một tràng cười ngắn ngủi làm người Haas rung lên, ngay lập tức sau đó là điệu bộ nhăn nhó đau đớn. Rồi ông ta chống khuỷu tay nhỏm lên: “Bắt tay tôi đi, nếu tôi không làm anh kinh tởm quá”, ông ta nói.

Con voi nằm vật ra trên sườn trái; trên sườn bên kia, vẫn còn lớp bụi đỏ sa mạc, đóng thành bột vì gặp cảnh khô hạn lâu quá; hai con diệc luẩn quẩn giữa mấy cái chân của nó. Thoạt tiên Morel cứ tưởng nó đã chết, nhưng khi từ đám sậy chui ra, anh bắt gặp một thoáng rung tai của con thú, một khởi đầu của phản xạ báo động: anh thấy mắt nó động đậy và chiếu thẳng vào anh. Anh di đầu ngón tay lên lớp bụi: thậm chí con voi còn không đủ sức phun nước lên người để tắm. Trong đầm nước sâu chưa tới ba mươi xăng ti mét, bề mặt lõng bõng bùn sôi lên ở nhiều chỗ, bao quanh anh là những tiếng vỗ ộp oạp gãy gọn và liên tục, một tràng lách tách không ngừng nghỉ: lũ cá sống dưới đáy đang rời khỏi hồ bằng cách nhảy tưng tưng trên vây đuôi của chúng. Đây là lần đầu tiên anh nghe thấy tiếng chúng di chuyển vào ban ngày; thường thì, chúng đợi đến đêm mới thực hiện cuộc di cư. Anh tự hỏi chúng hy vọng tới được nơi nào, và tại sao chúng lại chờ lâu đến thế. Chúng có thể nhảy như vậy đi xa hàng chục cây số, nhưng lần này, vậy là chưa đủ. Ấy thế nhưng, rất hiếm khi anh nhìn thấy một con cá đáy bùn nào chết. Anh ngồi xuống một tảng đá, khẩu cạc bin đặt trên đùi, mùi bùn đáy và cây thối trong hai lỗ mũi và các chuyển động dích dắc của lũ côn trùng trước mắt. Anh đã bắt chợt dân làng Kaï cắt gân những con đơn độc như con này. Sau khi đã chấn chỉnh họ, anh không nghĩ họ còn tái diễn, về phần mình, anh chỉ còn một việc để làm là đứng canh, vì dẫu thế nào thì anh cũng chỉ tới đây để làm việc ấy… Sau khoảng nửa tiếng, con voi nhấc đầu lên và uể oải vã nước lên người. Morel nháy mắt với nó.

– Đúng rồi đấy, anh chàng ạ, anh nói. Không bao giờ được tuyệt vọng. Ngược lại: phải điên rồ, nhưng con bò sát đầu tiên lê bụng ra khỏi mặt nước để lên sống trên đất liền, không có phổi, thế mà đã cố thở, nó cũng điên đấy. Điều đó không ngăn cản rốt cuộc con người đã được tạo ra. Lúc nào cũng phải cố hết sức thì mới được.

Anh tự hỏi mình đã chỉ nghĩ như vậy hay đã thực sự nói ra và quay sang nhìn Youssef: từ một năm nay ở cùng nhau, hẳn cậu ta chẳng còn thấy ngạc nhiên trước điều gì nữa.

– Đừng ở đó nữa. Morel nói, có cá sấu đấy.

Cậu thiếu nhiên chậm rãi bước ra từ đám sậy.

– Youssef!

– Vâng, thưa me xừ.

– Chừng nào đã trở thành ông chủ, phải chăm lo cho voi…

– Được ạ, thưa me xừ.

Nhưng cậu ta không quan tâm đến các đàn voi. Thậm chí cậu ta còn chẳng nhìn chúng. Morel còn có cảm giác cậu ta khinh bỉ chúng. Ấy thế nhưng, cậu ta đã bộc phát gia nhập chiến dịch bảo vệ động vật châu Phi của anh. Từ mãi hồi đầu cuộc tranh đấu, có một lần cậu ta từ trong rừng đi ra, không hé răng một lời, và kể từ đó đi theo anh khắp nơi, một khẩu súng máy cầm trên tay, như một thiên thần hộ mệnh da đen. Đôi khi, Morel nghĩ đủ thứ về Yousset. Anh nhìn chằm chằm vào mặt cậu ta giống như lúc này, thật chăm chú, ánh mắt thích thú và thân thiết. Đó là một khuôn mặt không mang dấu vết nào của đê hạ và cặp mắt có độ sâu của sự say mê và nghiêm trang không thể nào lờ đi cho nổi. Họ đã ở cùng nhau gần một năm rồi, ăn ngủ bên nhau và, một lần. Morel nghe tiếng cậu thiếu niên nói mớ trong lúc ngủ. Đó là một đêm quang đãng vùng Sahel, anh đi vài bước dưới ánh trăng xanh lơ và dừng lại bên cạnh Youssef đang nằm nghiêng, mặt chúi xuống đất. Cậu thiếu niên đột nhiên thốt ra vài từ, và nhờ vậy Morel biết chuyện là thế nào: anh đã chỉ cần vài giây để nhận ra các lực lượng giằng xé tâm hồn châu Phi, và anh tin tưởng vào điều đẹp đẽ nhất trong số chúng, không chút ngần ngại. Kể từ bấy, sự hiện diện của Youssef liên tục nhắc cho anh nhớ đến tầm quan trọng của sự việc – không chỉ là mạng sống của chính anh.

– Cậu không chán vì cứ phải ở sau lưng tôi suốt như thế đấy chứ?

– Không, thưa me xừ.

– Cậu muốn điều tốt cho tôi đấy mà.

Một dấu vết của lo lắng, mau chóng bị đè nát. Morel đã mở miệng định nói, rốt cuộc, điều mà anh đã đoán ra, điều mà anh biết, nhưng kịp dừng lại. Làm thế cũng chẳng ích gì. Chẳng có đường tắt nào hết. Phải để cho chàng trai này tự thực hiện với bản thân sự giáo dục con người, dẫu sẽ thành công hay thất bại. Anh tin tưởng vào cậu ta. Không có lý gì để cậu ta thất bại. Anh mỉm cười với cậu ta.

– Cậu có sợ sẽ có chuyện gì đó xảy đến với tôi không?

Cậu thanh niên cụp mắt xuống. Có một biểu hiện của tranh đấu trên mặt cậu ta, nơi chỉ độc vết xẻ của hai lỗ mũi nói lên dòng máu của các nhà chinh phục Ả Rập đầu tiên.

– Tôi, tôi sẽ đi mọi nơi với ông.

Peer Qvist từng nói: lòng tin tối thượng của châu Phi. Waïtari có một cái tên khác cho điều này: gia trưởng. Sự trung thành của người đầy tớ đối với ông chủ của mình… Morel cúi xuống con voi, chạm vào cái vòi ì ra của nó, mỉm cười với con mắt đang nhìn anh qua những nếp nhăn:

– Đừng giận dỗi nữa, nào, ta sẽ xử lý hết bọn chúng, anh nói với nó. Ta sẽ xử lý hết bọn chúng, đến tận lõi. Bọn trắng, bọn đen, bọn xám, bọn vàng và bọn đỏ quạch. Ta sẽ xử lý bọn chúng. Bùn lầy, sẽ không kéo dài đâu. Ta sẽ qua được. Và mi sẽ thấy, rốt cuộc chúng sẽ có hai lá phổi để thở thôi.

44. Có thể hiểu là một dạng bùa chú của đạo Hồi.

XXXVII

Fields qua đêm thứ hai trong túp lều rơm, cuộn mình trong tấm chăn mà Minna đã đưa cho anh. Anh trằn trọc và đau nhức bên sườn; hai lần liền, anh phải dậy để nôn. Anh bị đánh thức lần thứ ba bởi một sự hiện diện phụ nữ bên cạnh mình và nhỏm bật dậy, trái tim hoảng loạn: nhưng đó chỉ là màn đêm châu Phi, với dáng vẻ phụ nữ trùm khăn voan của nó. Anh ngồi thừ hồi lâu, cố hồi sức từ cơn xúc động: bên trong anh, nhu cầu tính nữ đó, nó xuất phát từ xa đến nỗi anh sẽ chẳng bao giờ quen nổi với nỗi cô đơn của mình. Những lúc nào anh quá mệt, hay bị ốm, thì điều đó trở thành một ám ảnh. Ngồi trong bóng tối, anh hút một điếu thuốc lá, tìm cách tự thuyết phục mình rằng chuyện chỉ đơn thuần là một bản năng sinh sản và cả về điều đó cũng không được để mình bị mắc lừa. Nhưng tất tật những lý lẽ ấy chỉ càng làm trầm trọng thêm tính chất tuyệt vọng của cuộc tranh đấu chống lại nỗi cô đơn kia, mà anh gánh chịu đã từ lâu đến thế. Anh cũng tự hỏi một phụ nữ thì có thể đủ không cho một nhu cầu lớn đến thế đối với sự hiện diện nội tại. Thật lố bịch nếu nghĩ rằng một vòng tay ôm quanh vai ta có thể kéo được ta ra khỏi đó. Vả lại, anh đã ngủ với một số lượng đàn bà đáng kể. Chuyện không nằm ở đấy. Cả đây nữa cũng có một dạng hiểu nhầm. Anh mỉm cười, dụi mẩu thuốc xuống cát: thứ cần thiết là một con chó ngoan, thỉnh thoảng nó đến với ta, chìa chân ra cho ta. Đã hai giờ sáng. Những tiếng voi rống vang lên trong bóng tối, nhộn nhàng và gần sát – anh nghĩ chẳng gì ngăn cản những con thú khổng lồ đó đến đây húc đổ các túp lều và giẫm nát anh… Rốt cuộc anh cũng ngủ lại được, để rồi lại bị đánh thức gần như ngay lập tức – trên thực tế, anh đã ngủ rất sâu ba tiếng liền – bởi tiếng đạn bắn. Fields lắng nghe một lúc, tưởng mình vẫn còn là nạn nhân của những nỗi ám ảnh ban đêm quen thuộc: đó chỉ là loạt đạn vừa dãn cách vừa dồn dập từ đầu cây cầu Anzio, ngày thứ năm sau cuộc đổ bộ bãi biển, hoặc loạt đạn trên các bãi biển Normandie – anh nghi ngại các kỷ niệm. Nhưng anh không mơ. lời giải thích duy nhất có thể có là Morel đã bị lực lượng cảnh sát ập vào bắt – và anh ta đã chống cự. Nhưng như thế thì vẫn chưa giải thích được nguyên do có nhiều tiếng đạn đến vậy. Anh vơ lấy mấy cái máy ảnh và chiếc túi xắc cốt đựng phim rồi chạy ra ngoài đụn cát. Vào thời điểm ấy anh còn một cuộn phim nguyên và nửa cuộn nữa, đã lắp vào chiếc rolleiflex. Nhưng anh không tính cuộn dự trữ: anh có nguyên tắc là bao giờ cũng giữ một khoảng lề an toàn, một cuộn phim, dẫu cho tính cấp thiết của các sự kiện có là như thế nào. Điều này cho phép anh giữ được trong mọi hoàn cảnh sự yên bình của tinh thần. (Fields bị ám ảnh với ý nghĩ một sự kiện giật gân và gần như mầu nhiệm nào đó, rất khó tin, không có chút liên quan nào tới phóng sự đang thực hiện, bỗng xảy ra đúng vào lúc trong máy ảnh của anh không còn phim.) Hai mắt anh mờ đi vì thiếu ngủ và cả vì đã ngủ, nhưng anh đã chụp bức ảnh đầu tiên trước cả khi kịp hiểu chuyện gì đang diễn ra. Trong một bầu không khí buổi sáng giống như một dạng sáng suốt yên ả, toàn bộ khung cảnh như thể gí sát lại gần và, từ mọi mô đất đỏ, cỏ và sậy phủ lấy các tảng đá, có những người nằm sấp nhằm bắn lũ voi. Những phát súng vang lên tứ phía, hướng đến toàn bộ bề mặt hồ và Fields cũng nhìn thấy, gần như ở mọi nơi, những bóng người đứng trên các tảng đá: chúng không ngừng nâng súng lên, trong ánh mặt trời sáng rực phản chiếu trên những chiếc mũ khăn Ả Rập khiến Fields nhớ đến mũ của lính thuộc lực lượng cảnh sát Anh trên sa mạc hồi còn chiến tranh. Những tiếng rống của đám thú hoảng sợ hòa lẫn vào nhau tạo thành một sự ồn ã gớm ghiếc, mỗi lúc một phủ đầy thêm tiếng những loạt đạn. Chừng một trăm con voi, tạo thành khối đặc màu xám, ở khoảng giữa hồ, sát vào với nhau, giữa các chùm nước lật tung lên vì đạn bắn: nằm trên các tảng đá, các thợ săn ném thanh thuốc nổ vào những cẳng chân. Chỉ liếc nhìn một cái Fields đã thấy ngay cùng cảnh này đang diễn ra trên toàn bộ bề mặt hồ Kuru, lên đến tận các đầm lầy mạn Bắc, nơi lũ chim toàn thế giới như thể đột nhiên bít kín lấy bầu trời, trong lúc nhiều đàn thú tập hợp lại dưới vách đá lớn ở rìa phía Tây, nơi nước sâu hơn cả, cách những chỏm đá đầu tiên ba trăm mét. (Về sau Fields sẽ nói rằng cảm giác đầu tiên của anh là có một tiểu đoàn người vũ trang đã triển khai phục kích trên hồ Kuru trong đêm.) Anh chụp chừng nửa tá ảnh và thử bước xuống nước để close up một nhóm bảy con voi bất động, đang chầm chậm sụp xuống dưới tràng đạn không ngừng của những khẩu súng tự động bắn từ khoảng cách chưa đầy năm mét, từ tảng đá, nhưng anh nghe thấy một viên đạn rít lên ngay bên tai và quyết định không tiếp tục cuộc phiêu lưu với tất cả chỗ phim quý báu mà mình mang theo và có nguy cơ lớn là sẽ chui cả xuống đáy nước. Thế nên anh lùi lại về phía đỉnh đụn cát và cố tự định hướng một chút trong mớ lộn xộn này, để xem đâu là những bức ảnh đẹp nhất có thể chụp. Fields tập trung hết sức vào việc ấy: anh không mất thời gian tự hỏi các nguyên do của cuộc tàn sát có hệ thống lũ voi kiệt sức và chỉ chăm chăm lạnh lùng ghi nhận bằng phim của mình. (Về sau Fields sẽ cho đăng một trong những bức ảnh đó với câu chú thích trích dẫn trong ngoặc kép lời giải thích mà Waïtari nói với anh: “Chúng tôi đã làm chuyện này để chấm dứt huyền thoại về lũ voi. Người ta cứ cố công che giấu cuộc chiến đấu giành độc lập của chúng tôi đằng sau tấm màn mây khói của một thứ được gọi là chiến dịch bảo vệ tự nhiên. Đó là một trò ma nớp rất cổ điển của phương Tây: giấu đi bên dưới những ngôn từ to tát và các nguyên tắc nhân đạo vĩ đại các thực tại xấu xa. Cần phải chấm dứt cái chiến thuật đó. Kể từ nay, chuyện đã được thực hiện.”) Rốt cuộc Fields thả rơi chiếc máy ảnh xuống ngực và chạy về phía túp lều rơm của Morel. Đúng thời điểm này anh bỏ lỡ mất một bức ảnh độc nhất. Trong khi chạy, anh trông thấy một con voi tuyệt đẹp, bộ ngà khổng lồ dựng thẳng lên trời, nó trèo lên được đến lưng chừng một tảng đá, dưới làn đạn gần như bắn gí sát; đúng lúc Fields giơ máy ảnh lên, con thú đã lấy vòi tóm được tay thợ săn và lôi hắn rơi cùng mình xuống nước. Fields chỉ trượt mất cảnh tượng có nửa giây và chỉ bởi vì thân hình tay thợ săn trong cú rơi bị con voi che mất. Mặc cho sự ồn ã, anh nghe rất rõ tiếng rú của tay kia.

Fields hoàn toàn nhầm khi ước lượng số voi bị bắn hạ trên hồ Kuru. Khi về đến Fort–Lamy, anh đưa ra con số xấp xỉ bốn trăm con trong vòng hai ngày diễn ra cuộc bắn giết. Con số chính thức do chính quyền Tchad thông báo với chính quyền Anh, dựa trên báo cáo của Cơ quan Thanh tra Săn bắn, sau đó được báo chí đăng, là hai trăm bảy mươi con voi bị giết, trong đó hai trăm con có ngà. Nhầm lẫn của Fields được giải thích bởi tình trạng quá mức phấn khích vì nghề nghiệp mà anh rơi vào, và cũng bởi anh đã ước tính tổng số cho toàn bộ hồ dựa trên những gì diễn ra tại lòng chảo trung tâm. Những con số do anh cung cấp, và thậm chí những con số viết trong thông báo chính thức vấp phải nỗi nghi hoặc của mọi chuyên gia săn thú lớn. Việc sử dụng súng tự động cũng bị những người chuyên nghiệp coi là thật khó tin. Ngay cả khi người ta công nhận rằng de Vries đã có thể thoải mái cắt đặt trong đêm ba mươi làm người trong tay anh ta trên các vách đá hồ Kuril, tận dụng tình trạng lờ đờ của lũ thú, thì con số bảy voi trung bình trên một tay súng vượt ra ngoài địa hạt các khả năng về phương diện săn bắn. Cuộc tàn sát voi lớn nhất được ghi nhận vào năm 1910, tại Oubangui, có bảy mươi con voi trên hai mươi người, và đó là một đàn gần như bị sa lầy tại vùng đầm Bandou, di chuyển với một sự chậm chạp cực điểm, khiến các thợ săn có được toàn bộ thời gian cần thiết. Các chuyên gia cũng đặt ra nghi ngờ trước lời khẳng định của Fields, rằng trong vòng hai ngày diễn ra vụ việc, rất nhiều con quay trở lại hồ sau khi đã trốn thoát vào thời điểm cuộc bắn giết mới bắt đầu. Những con số được đem ra tranh cãi cả sau khi Schölscher đã trở về, mang theo bằng chứng dẫu sao rất khó chối cãi. Các đài phát thanh Ả Rập trích những bản ghi nhận cuộc thảm sát do báo chí châu Âu đăng tải như ví dụ điển hình của chiến dịch tuyên truyền chống các phong trào quốc gia chủ nghĩa châu Phi. Thoạt tiên Fields tỏ ra nghi ngờ các con số của Schölscher, chúng dựa trên số ngà thu được và không hề tính đến những con bị thương đã chạy khỏi hồ để chết ở chỗ khác. Con số chắc phải khủng khiếp lắm – nhất là khi các tay súng chủ yếu dựa vào cường độ của đạn bắn là nhiều chứ không phải dựa vào mức độ chính xác của các phát súng. Các phẩm chất tạo nên một người lính tốt không nhất thiết cũng là những phẩm chất của một thợ săn tài ba và Habib đã tuyển phần lớn người của mình từ những kẻ đào ngũ khỏi các đơn vị Soudan đã nổi dậy hồi tháng Tư, và sau đó tập hợp lại thành những nhóm nhỏ được ngụy trang cẩn thận và được giữ dự bị tại các thành phố, dành cho các nhu cầu có thể phát sinh trong tương lai, vào thời điểm cuộc trưng cầu dân ý về độc lập hay liên hiệp. Cũng có vài tay đào ngũ từ đội Lê dương, trong số hàng trăm người được đưa sang và đã nhảy khỏi tàu vào thời điểm đi qua kênh Suez: một số nán lại tại Khartoum để đợi các sự kiện và tiền thù lao đã được hứa hẹn. Vả lại cả trận đánh đã được dẫn dắt như một trận đánh của quân đội, đấy là còn chưa nói đến các bộ quân phục: nhiều con thú đã bị bắn hạ bởi các tràng đạn súng máy, và nhiều con khác đứt tung đầu vì dính thuốc nổ. Thực sự chỉ còn thiếu mỗi đám máy bay đâm bổ xuống, tên lửa và bom napan nữa mà thôi.

Fields tìm thấy Morel trong túp lều rơm của anh, ngồi trên mặt đất cùng các bạn, mặt đầy máu. Về sau anh được biết rằng, ngay lúc cuộc bắn giết bắt đầu. Morel đã cầm lấy khẩu cạc bin lao ra hồ, dừng lại một giây để bắn từ đụn cát, rồi lao xuống nước và tiếp tục bắn, với làn nước lấp xấp đến đầu gối giữa lũ voi gục ngã ở khắp xung quanh. Anh đã bắn hạ một tên ở phát đạn thứ ba và vừa giương súng lên thì lĩnh một cú dộng báng súng vào gáy khiến anh lăn ra bất tỉnh. Không lâu trước đó, Forsythe và Minna bị tóm gọn trong lúc đang ngủ, nhưng chúng không tìm được Morel vốn ngủ ở đầu kia đụn cát, gần lũ voi, cuộn mình trong một tấm chăn. Habib đã hoài công tìm anh mà không thấy, cho đến lúc đột nhiên thấy anh xuất hiện giữa lũ voi, đang giương súng bắn. Trừ Minna, tất cả họ đều bị trói giật tay sau lưng và hai tên Soudan cầm súng máy chĩa nòng vào họ. Giữa họ có một người mà Fields chưa bao giờ gặp trước đó nhưng anh nhận ngay ra là ai. Hắn có khuôn mặt của một người da đen gần như cháy tàn khiến cho các đường nét, vừa thanh tú vừa có một vẻ cứng rắn gần như cổ điển, mang một vẻ đẹp đàn ông rất khó quên. (Phản ứng đầu tiên của Fields khi nhìn thấy hắn là một cảm giác tự ti.) Và tuy nhiên, không phải khuôn mặt khiến anh bị ngây ngất. Fields không sao rời được mắt khỏi chiếc mũ kê pi đội trên đầu vị César da đen ấy. Đó là một chiếc kê pi màu xanh da trời của sĩ quan kỵ binh Pháp – với năm ngôi sao cấp tướng tư lệnh quân đội ở giữa. Nhưng những ngôi sao này lại không màu vàng: chúng đen. Fields há hốc miệng nhìn chúng. Thật là vừa đáng sợ lại vừa thống thiết, một trong những ca loạn óc đẹp nhất mà anh từng được chiêm ngưỡng. Theo bản năng, hai tay anh cầm lấy máy ảnh và anh chụp một bức ảnh, vừa chụp vừa hét lên: “Phóng viên, phóng viên…”, tin rằng đây là bức ảnh cuối cùng mình chụp trong đời. (Một năm trước đó. Fields đã gặp ở New York nhà văn da đen George Penn vừa từ Accra về. Ông đã nói với anh: “Bên châu Phi da đen có nhiều nhân vật chính trị có tầm cỡ. Có N’Krumah ở Accra, có Azikiwe ở Nigeria, có Awoluwa ở chỗ người Iamba, và có Kenyatta, đang ngồi tù tại Tanganyika. Nhưng cũng có một trong những người ngoạn mục nhất mà tôi từng gặp, tính cả người da trắng lẫn da đen: Waïtari, bên A.E.F. Chừng nào thực sự nghe nói về châu Phi, người ta sẽ chủ yếu nghe thấy cái tên đó. Trừ phi người Pháp kịp biến anh ta thành thủ tướng của họ – nếu mà họ đủ ranh ma để làm điều đó.”) Sau lưng Waïtari là một nhân vật như thể đang nhấm nháp cảnh tượng ít nhất là ngang mức với điếu xì gà đã tắt ngấm trên miệng. Ông ta đội mũ cát két thủy thủ, mặc một cái sơ mi và chiếc quần dài vải bạt màu xanh lơ, đi đôi giày hai màu trắng đen, và với dáng vẻ bất lương tốt bụng, ông ta gợi lên bầu không khí một cảng biển nhỏ nào đó tại Địa Trung Hải nơi người ta đang thanh toán một vụ việc buôn lậu thân ái giữa bạn bè với nhau, hơn là không khí của tâm châu Phi và cuộc xung đột cổ xưa nhất. Peer Qvist ngồi trong một góc lều, cạnh Idriss, cằm gục xuống ngực. Forsythe hẳn đã kháng cự rất dữ, vì ông nhổ ra máu. Lúc đầu ông đã bị lừa bởi bộ quân phục của đám người đến đánh thức ông dậy bằng một cú đá vào mạng sườn. Ông đã tưởng đó là một phần đội cảnh sát chính quy Soudan đến để bắt họ, hành động phối hợp với chính quyền A.E.F. Ông chỉ hiểu điều gì đang xảy ra vào lúc nhìn thấy Waïtari và Habib – cả khi đó rồi, hẳn ông vẫn phải đợi những phát súng đầu tiên vang lên trên hồ thì mới thực sự hiểu sự tình. Ông lao mình vào đám lính đang dẫn ông đi và bị chúng hành hạ thật lực. Youssef không có ở đó; về phần Minna, chiếc áo bờ lu kaki rách toạc, khuôn mặt run lẩy bẩy, gần như hysteria, cô vừa khóc vừa vùng vẫy trong tay một tên Soudan giữ chặt lấy hai vai cô, răng nhe ra trong một nụ cười khoái chí. Fields, khi bước vào lều, được đón tiếp bằng những nòng súng máy đồng loạt quay về phía anh với một sự hòa hợp gây cảm động, nhưng mặc cho một giây chờ đợi nặng nề, anh vẫn cầm lấy máy ảnh, đồng thời tuyên xưng phẩm chất linh thiêng nơi người phóng viên Mỹ của mình. (Fields có một ý tưởng đinh ninh về số phận của anh. Niềm tin rằng chắc chắn một ngày nào đó anh sẽ chết vì chứng ung thư tiền liệt tuyến hoặc hậu môn đóng góp một phần to lớn cho danh tiếng về lòng can đảm của anh, ngay cả đối với các đối thủ cạnh tranh.) Nỗi lo duy nhất mà anh cảm thấy vào thời điểm đó được dành cho chiếc máy ảnh và mấy cuộn phim: anh chuẩn bị sẵn tinh thần là chúng sẽ bị tịch thu. Nhưng ngược lại Waïtari tỏ ra sung sướng trước sự có mặt của anh. Toàn bộ thái độ của hắn cho thấy một sự hài lòng và một sự sốt sắng mà hắn cũng không cố che giấu lắm. Fields liếc nhìn, với tư cách người đã quá quen với cái thái độ mà các chính trị gia vẫn dành cho anh, và ngay lập tức anh cảm thấy trấn tĩnh. Anh hiểu quá rõ lợi ích mà cựu dân biểu Oulé có thể có được khi khiến người ta nhắc đến hắn, nhất là ở bên Mỹ. Dẫu sao thì hắn cũng có vẻ quên biến mất Morel và quay sang nói chuyện với Fields với một sự lịch thiệp và một nỗ lực quyến rũ cho thấy rõ tầm quan trọng mà hắn gán cho tư cách phóng viên của anh. (Về sau Fields sẽ kể rằng lúc nào anh cũng có cảm giác mình đang nói chuyện với một trí thức người Pháp.)

– Tôi hy vọng anh sẽ tỏ ra công bằng với chúng tôi trong những gì anh viết, hắn nói. (Fields nhận ra thoạt tiên hắn nói với một vẻ khoa trương nhất định, nhưng cái đó biến mất mau chóng nhường chỗ lại cho sự hung tợn ngấm ngầm, sự hung tợn của lòng tin. Ngay từ đầu Fields đã chắc chắn hắn tuyệt đối chân thành và tin vào bản thân. Hắn biết điều khiển sự chú ý theo cái cách thức không thể định nghĩa ấy, đó là bí mật của những kẻ mị dân vĩ đại và các nhà hùng biện đích thực. Fields không mắc lừa về khía cạnh nói năng thuần túy – anh chưa bao giờ gặp lấy một chính khách đủ khả năng quên đi công chúng những lúc nào nói chuyện với một nhà báo, nhưng anh cảm nhận rõ tầm vóc, có lẽ bởi vì tầm vóc là thứ anh ý thức được là mình hoàn toàn thiếu, và tầm vóc của Waïtari lại còn có thêm nền móng là một phẩm giá về thể chất vừa làm Fields thấy bực bội lại vừa khiến anh hơi ghen tị.)

– Sự có mặt của anh ở đây sẽ cho phép tôi xóa tan một điều hiểu lầm. Tôi sẽ không đủ sức nói cho anh hiểu những người ủng hộ nền độc lập đã dõi theo, với nỗi tức giận ở mức nào và sự phẫn nộ lớn ra sao, nỗ lực của báo chí thực dân trong việc che giấu đối tượng cuộc chiến đấu của chúng tôi, đó là tự do của châu Phi, và thay thế nó bằng cái phiên bản đầy bê bối, lố bịch và gây sỉ nhục mà Morel đã đặc biệt tìm cách làm người ta tin. Chúng tôi biết ai trả tiền cho anh ta, và tại sao anh ta lại có thể thoát thân khỏi nhà chức trách suốt một thời gian dài như thế. Cái “chiến dịch” của anh ta chỉ là tấm màn mây khói người ta muốn dùng để che đi ở đằng sau những khát khao mang tính chất quốc gia của chúng tôi. Chúng tôi lại càng phẫn nộ hơn nữa, tức giận hơn nữa, vì chúng tôi đã quá chán phải đóng vai trò vườn bách thú cho thế giới, quá chán làm nơi giải lao cho người phương Tây não nề với những tòa nhà chọc trời và xe ô tô của họ, sang đây để nhúng mình trở lại vào khung cảnh tiền sử và mủi lòng trước sự trần truồng của chúng tôi và các đàn thú của chúng tôi. Chúng tôi đã quá chán – ớn đến tận cổ – và tôi đề nghị anh nhấn mạnh vào điều này – chúng tôi muốn đưa châu Phi thoát khỏi cảnh mọi rợ và tôi có thể thề với anh rằng các ống khói nhà máy trong mắt chúng tôi còn nghìn lần đẹp hơn những cổ hươu dài ngoẵng được đám du khách lười nhác các anh ngưỡng mộ. Chúng tôi ở đây là để chấm dứt hiểu nhầm này. Và cũng – xin lưu ý, điều này không quan trọng bằng – để kiếm ít ngà voi, càng nhiều càng tốt, – với số tiền bán được, chúng tôi sẽ mua vũ khí mới – chẳng bao giờ chúng tôi có đủ súng. Cá nhân tôi, tôi chưa từng bao giờ thích trò săn bắn. Thậm chí tôi còn muốn dân tộc chúng tôi quên đi mình từng là một dân tộc thợ săn. Đó lại là thêm một mối dây liên hệ với thời tiền sử, với một giai đoạn cổ lỗ mà chúng tôi sẽ đưa họ ra khỏi bằng mọi giá. Sự có mặt của chúng tôi ở đây cho thấy rằng chúng tôi không làm việc để nhận tiền của ai hết. Bên Cairo người ta đề nghị tôi nhận giúp đỡ: tôi đã từ chối. Nhưng các lái buôn vũ khí chẳng cho không súng ống. Phải trả tiền. Dư luận các anh than khóc cho lũ voi: số phận các dân tộc châu Phi thì lại chẳng buồn quan tâm hoặc bị che giấu đi. Tôi tự đề xuất việc đánh thức sự chú ý của họ và tôi trông mong vào ý thức nghề nghiệp của anh trong việc nói lên sự thật về phong trào của chúng tôi. Nếu có phải hy sinh tất cả voi châu Phi để đạt được mục đích của mình, chúng tôi cũng sẽ không do dự…

Fields sống ở Paris từ nhiều năm, nhưng anh chưa bao giờ gặp được ai ứng biến bằng tiếng Pháp một cách dễ dàng đến thế. Anh tự hỏi Waïtari từng nói chuyện với các bộ lạc của A.E.F. bằng thứ tiếng nào trong các đợt kinh lý tuyên truyền của hắn. (Sau này, anh đã tìm hiểu điều đó. Waïtari chỉ thực sự thành thạo thổ ngữ Oulé. Chừng hai mươi bảy thổ ngữ khác của lãnh thổ hắn hoàn toàn không biết gì. Hắn thuộc vào số những người từng hăng say nhất trong việc tiến hành, kể từ 1945, chiến dịch dạy tiếng Pháp tại các bộ lạc, và nhằm mục đích dần loại bỏ các thổ ngữ bản xứ. Rất dễ đoán lý do của chuyện này. Các thầy phù thủy và tộc trưởng gìn giữ quyền lực của họ đằng sau thanh barie ngôn ngữ ấy. Đối với Waïtari, việc dùng tiếng Pháp là vũ khí chính yếu để giải phóng, thống nhất và tuyên truyền, cách thức duy nhất để tranh đấu chống lại các truyền thống. Thổ ngữ Oulé không có từ “quốc gia”, cũng không có từ “tổ quốc”, không có từ “chính trị”, không có các từ “công nhân, người lao động, giai cấp vô sản”, và cụm từ “quyền dân tộc tự quyết” ở đó trở thành “chiến thắng của người Oulé trước các kẻ thù”. Nghịch lý hiển nhiên từng biến Waïtari trở thành người cổ xúy không khoan nhượng việc sử dụng tiếng Pháp, như vậy có một lời giải thích quá dễ dãi.) Trong khi Waïtari nói, cuộc bắn giết vẫn tiếp tục trên hồ, – bằng chứng thực tiễn cho những gì hắn đang nói. Cũng như nhiều đồng bào khác của mình. Fields không có tinh thần đặc biệt hướng về suy tư triết học và, nhất là từ khi lấy quốc tịch, không mấy khi hướng tới những điều trừu tượng. Anh nhạy cảm với các cách thức được sử dụng, với những thứ sờ thấy được, và những gì người ta có thể chụp ảnh – chúng sẽ không thiếu ở ngoài hồ – hơn là tầm vĩ đại của các mục đích theo đuổi. Trong khi nhà hùng biện da đen gợi lên trước mặt anh, bằng một giọng nói đầy rung động, hình ảnh của châu Phi tương lai công nghiệp hóa, điện khí hóa, thoát khỏi các vùng trảng bụi và những truyền thống nguyên thủy. Fields đặc biệt có ý thức về cuộc bắn giết bên ngoài và không thể tự ngăn mình tìm cách nhẩm trong óc để ước tính số lượng voi bị giết (số lượng mà anh đã phóng đại rất nhiều dưới tác động của xúc cảm). Anh chụp thêm một bức ảnh Morel, Forsythe, Peer Qvist và Idriss, ngồi đó, hai chân bắt tréo, hai tay bị trói sau lưng, trong bóng nhờ nhợ của đám sậy ken dày – nơi dáng ngồi của những người thua cuộc này có một vẻ vĩnh cửu không thể định nghĩa rõ ràng. Bên cạnh họ, Minna, áo bờ lu rách toang, giờ đang khóc nức nở một cách câm lặng, thỉnh thoảng đưa tay lên che mặt. (Về sau Fields sẽ tuyên bố, khi ngồi tại một quán cà phê nhỏ Paris nơi anh thích gặp các đồng bào của mình: “Cuộc cách mạng duy nhất mà tôi còn tin là cuộc cách mạng sinh học. Rồi một ngày con người sẽ trở thành một thứ khả dĩ. Tiến bộ mỗi lúc một thêm rút lui vào các phòng thí nghiệm sinh học.”) Trong tất cả. Morel là người bình tĩnh nhất, không ngạc nhiên, chẳng phẫn nộ. Đã rõ rằng anh từng gặp tất tật những chuyện này từ trước đó trên đường đi, rằng anh biết phải bám vào đâu nhưng chẳng gì có thể làm anh nản chí. Đó là một người không biết tuyệt vọng. Sau này bị Fields hỏi, theo cách thức khá hung hăng, anh đã nghĩ gì trong suốt thời gian diễn ra cuộc tàn sát lũ voi, anh bình thản đáp, với một tia sáng châm biếm:

– Đến Youssef. Mọi chuyện tùy thuộc hết vào cậu ta đấy. Cậu ta phải hiểu ra thôi… Cậu ta sẽ lựa chọn.

(Trong những chuyến chạy đi chạy lại của mình. Fields nhiều lần trông thấy Youssef bên cạnh lũ ngựa mà cậu ta chăm sóc. Cậu thiếu niên ngồi trên cát, hai chân bắt tréo. Chắc cậu ta đã giấu khẩu súng của mình đi hoặc cũng có thể bị tịch thu mất nhưng, hẳn là vì cậu ta còn trẻ quá, người của Habib để cậu ta được tự do. Khi người phóng viên nói vài lời với cậu ta, cậu thiếu niên ngẩng mặt lên, nhìn anh không đáp – có lẽ còn không nhìn thấy anh – và Fields thấy choáng váng trước biểu hiện lạ thường của nỗi đau đớn mà anh bắt gặp trên khuôn mặt thường đeo lớp mặt nạ của vẻ thản nhiên. Cặp môi run rẩy, đôi mắt bừng sáng đau khổ, các đường nét đã đánh mất sự cương quyết của chúng và hé lộ một nỗi bấn loạn, một sự do dự, một cuộc xung đột nội tâm mà người phóng viên cố công nhưng vô vọng trong việc lấy từ đó ra các nguyên nhân. Cậu ta chậm rãi cúi đầu xuống, không phản ứng, không đáp lại lời gọi đầy thân tình mà Fields dành cho cậu ta.)

Trong khi Waïtari đọc bài diễn văn của hắn – vì thật khó mà gọi khác đi cuộc độc thoại đầy say mê ấy – chỉ một lần duy nhất Morel chui ra khởi sự hờ hững vẻ ngoài của anh. Anh nở nụ cười và ra dấu đồng tình khi cựu dân biểu Oulé giận dữ nói về phía họ:

– Tất nhiên, người ta buộc tội tôi là một kẻ cảm tình với cộng sản. Như thế là tiện hơn cả. Nhưng không phải những người cộng sản, mà chính một nhà văn Pháp phe cực hữu, Charles Maurras, từng nói rằng, trong số tất tật tự do của con người, tự do quý giá nhất là độc lập của tổ quốc…

Nhân vật duy nhất khiến Fields cảm thấy chút ít nhẹ nhõm trong cuộc chạm trán là người đàn ông đội mũ cát két hàng hải, với điếu xì gà, dựng đứng giữa một chòm râu rõ ràng đã nhuộm, đen nhánh, có một thứ gì đó tục tĩu, và như thể khoái trá hưởng thụ cảnh tượng với sự thích thú cực điểm, một niềm hân hoan đôi khi được thể hiện bằng tiếng cười câm lặng. Forsythe lắng nghe với một nụ cười nhạo báng mà như thể nhân dịp này ông đã tìm ra bí mật. Peer Qvist là người duy nhất tìm cách nói xen vào. Nhiều lần, ông ném về phía Waïtari những ánh mắt sốt ruột; cuối cùng, bằng một giọng nói ngắt quãng vì giận dữ, với âm sắc Scandinavia ê a, ông ngắt lời hắn:

– Hàng chục nghìn người da đen chết trong cuộc xây dựng đường sắt Congo–Océan chẳng là gì nếu so với những gì mà anh đề xuất cho châu Phi đâu… Anh sẽ trở thành một trong những tên thực dân tàn bạo nhất của nó – một trong những kẻ xa lạ nhất với nó – màu da của anh cũng chẳng giúp ích được gì: anh là một sản phẩm điển hình của phương Tây, một trong những sản phẩm đẹp nhất của chúng tôi. Người da đen vốn biết rõ các lái buôn nô lệ, trò ăn thịt người, quá trình thuộc địa hóa và tụi Mau–Mau, nhưng tất tật chẳng là gì nếu so với những điều họ sẽ biết đến với các anh, chừng nào các anh đã là bạo chúa mới của châu Phi – và tôi thắt cả tim lại vì sợ cho những người sống sót…

Waïtari mỉm cười: giọng hắn gần như trở nên trìu mến.

– Thật tệ vì ở châu Phi gần như không còn người da trắng nào giống như ông nữa. Peer Qvist ạ. Nếu thế sứ mệnh của chúng tôi hẳn sẽ dễ dàng hơn. Những kẻ nguy hiểm nhất đối với chúng tôi là đám người châu Âu tìm cách xây dựng thứ gì đó, chứ không phải những người sung sướng với lòng trung thực ngây thơ cùng vải lanh trắng… Ông là một sự lệch thời, ngay cả ở bên châu Âu, và sẽ chẳng ích gì nếu muốn thuyết phục ông. Ông là quá khứ, khỏi cần tính đến ông nữa. Lòng ghét người tuyệt kỹ ở Morel, nỗi chán ngán của anh ta đối với những bàn tay con người, không đủ sạch theo ý anh ta – là một chứng bệnh thần kinh tư sản điển hình mà bản thân chúng tôi cũng sẽ là điên nếu muốn lưu tâm đến: từ lâu rồi tôi không còn nhìn thấy trong các căn bệnh tâm thần, như các phù thủy của chúng tôi vẫn nói, biểu hiện của một hiện diện siêu nhiên xấu xa nữa… Ông bạn Forsythe của chúng ta ở đây vì những lý do riêng của ông ấy… Idriss thì bảo vệ quá khứ lạc hậu nhất của châu Phi, quá khứ của những đàn thú hoang sống trong tự do: sư tử, báo, voi và trâu ngút tầm mắt… Cô gái trẻ này, mà tôi thấy rất thân thiết, ở đây vì kinh tởm đàn ông: lẽ ra cô ấy đã hài lòng với sự bầu bạn của một con chó. Tất cả các vị đều là sản phẩm điển hình của một xã hội mất cân bằng. Tôi không nói với các vị đâu, mà tôi đang nói với một đại diện của dư luận Mỹ, người có thể giúp đỡ rất nhiều cho phong trào của chúng tôi… Còn ông ấy mà. Peer Qvist, một lần nữa, tôi rất quý ông, bởi vì ông mua vui cho tôi, và tôi biết giấc mơ bí mật đeo đẳng ông… Tôi từng là học trò của các cha người da trắng. Cho phép tôi nói với ông rằng thời của thiên đường hạ giới đã vĩnh viễn kết thúc rồi. Các dân tộc da đen đã chịu đựng rất nhiều vì những trò mê tín của họ và vì nhu cầu của họ đối với cái tuyệt vời, thành thử ông không được chào mừng đâu khi đến đây đóng góp thêm những thứ tuyệt diệu của ông. Cũng như cha Fargue, cùng vài nhà truyền giáo nổi tiếng ở đây, ông vẫn còn mơ đến các mục đồng thần bí – ban đêm, ông tìm ngôi sao Bethlehem; mỗi lần có một phụ nữ cưỡi lùa đi trong sa mạc, ông lại tự hỏi bên dưới tấm voan của cô ta có che giấu một đứa trẻ mới sinh mà cô ta bế trên tay hay không. Chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi sau đó người ta cho ông chạm trán với thực tế khắc nghiệt của máy móc, giới vô sản và điều kiện sống của họ, ông phát điên lên vì giận dữ, và ông bèn trốn biến, giống như Saint–Denis bạn của ông, vào tâm châu Phi “ma thuật”, châu Phi của các nghi lễ tôn giáo và các thầy phù thủy, hoặc là giữa những đàn voi khiến ông mơ đến thời của Kinh Thánh; ông sẽ chẳng bao giờ tha thứ cho tuổi trẻ của cái mảnh đất bị bỏ rơi này khi muốn tước đi khỏi ông cái giấc mộng thuốc phiện đó… Nhưng ông cũng biết cái giá phải trả rồi chứ, hả ông già? Đó là sự ngu dốt, bệnh hủi, ghẻ cóc, phù voi, giun chỉ – chúng cũng thuộc vào “cái tuyệt diệu” đấy – đó là tỷ lệ tử vong ở trẻ con và tình trạng suy dinh dưỡng mãn tính của một trăm triệu cá nhân. Đó là cái giá mà dân tộc chúng tôi phải trả cho nhu cầu vượt thoát của ông và cho những đàn voi khiến ông làm lớn chuyện đến thế. Chúng tôi sẽ hết sức vui sướng nếu được chứng kiến chúng biến đi cho đến tận con cuối cùng. Sẽ không có con thuyền của Noé đâu. Tôi khuyên ông. Peer Qvist ạ, quay trở về Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Copenhagen yêu quý của ông đi… Tại đó ông sẽ trở thành một tiêu bản ở rất đúng chỗ của nó đấy.

Hắn quay sang Fields.

– Một lát nữa tôi sẽ gặp anh. Tôi nhất quyết xóa tan sự hiểu nhầm trước dư luận thế giới, họ đang hướng cả về châu Phi vào thời điểm này. Tôi đề nghị anh giúp tôi một cách chính trực – làm công việc của anh một cách trung thực.

Không có dấu hiệu của vô sỉ trong giọng hắn, mà gần như là vẻ cao quý và xúc cảm tót vời. Fields không bị chệch hướng, về khía cạnh này anh có kinh nghiệm nghề nghiệp vững chãi. Tay da đen kia chẳng hề khác với mọi nhà hùng biện cách mạng ghi những từ “tự do”, “công lý”, “tiến bộ” lên ngọn cờ, cùng lúc ném hàng triệu người vào các trại lao động cưỡng bức để giết chết họ bằng công việc. Người ta không thể trách hắn: nhiệm vụ quá nặng nề. Chậm rãi tích tụ trong hàng thế kỷ, mãi mãi bị cản chậm lại, rốt cuộc nhiệm vụ ấy đã mang những kích cỡ khổng lồ. Đúng, Fields biết tất tật những thứ này. Điều cốt yếu là chụp các bức ảnh tốt, không để ý gì đến phần còn lại. Anh chụp Waïtari thêm một bức, nhưng phải điều tiết phim cho khéo và anh bắt đầu sống trong nỗi sợ không đủ phim. Khi cựu dân biểu Sionville ra khỏi túp lều rơm, người đàn ông đội mũ cát két hàng hải tiến lại gần Morel, rút gói thuốc lá từ trong túi anh ra và quấn cho anh một điếu, đặt lên miệng anh, rồi châm lửa. Morel để mặc cho ông ta làm và hít khói vào. Dường như đối với con người này anh có một thiện cảm nhất định, có lẽ bởi đó hẳn là một tên giẻ rách nhưng thẳng thắn lý tài hoàn toàn không lấn cấn chút ý luận hay các động cơ vô tư nào. Hai tên lính mặt bóng loáng bên dưới những cái mũ khăn màu vàng chĩa súng vào các tù nhân vẻ lo lắng hơn nhiều so với đe dọa, điều này chỉ khiến chúng càng trở nên nguy hiểm hơn. Fields cảm thấy lúng túng với vị thế được ưu tiên của mình và tự hỏi có thể can thiệp với Waïtari đòi cởi trói cho Morel và các bạn của anh hay không. Người đội mũ cát két hàng hải, mà về sau Fields biết là một kẻ ưa phiêu lưu tên Habib, thân ái vỗ vai Morel.

– Hôm nay không phải ngày tốt lành cho anh rồi, tôi e là vậy, anh bạn ạ, ông ta nói với anh, giọng có chút dịu dàng. Tôi không biết anh đã hay chưa, nhưng hội nghị bảo vệ động vật châu Phi đã bị hoãn lại cách đây ba ngày mà chưa quyết định được điều gì cho lũ voi của anh… Quy định săn bắn hiện hành đã được sửa đổi chút ít, nhưng về cơ bản, vẫn chưa có gì biến chuyển đâu…

Ông ta châm lại điếu xì gà đã tắt. Morel tỏ ra bị cái tin này gây tác động lớn hơn so với những gì đang xảy ra trên hồ Kuru. Khuôn mặt anh hóp lại và anh cúi đầu xuống. Fields cảm thấy con người này, mà biết bao người coi là một kẻ hằn học và một tên điên, đã trông đợi nhiều đến mức nào vào lương tri và lòng độ lượng ở ngay những người mà anh chiến đấu và thách thức. (Sau này, Fields sẽ có dịp nói chuyện với một số đại biểu họp hội nghị Bukavu. Một trong số họ trình bày vấn đề theo cách thức như sau: “Sứ mệnh của chúng tôi là kiểm tra lại tình hình bảo vệ động vật châu Phi, nhất là những gì liên quan đến các loài có nguy cơ tuyệt chủng. Chúng tôi đã không được kêu gọi cho ý kiến về bình diện đạo đức của các cuộc săn thú lớn, phẩm giá của chúng cũng như sự nhơ nhớp của chúng, cũng như quan tâm đến Morel cùng sở thích riêng của anh ta. Chính xác là tại một số vùng số lượng voi châu Phi đang giảm, nhưng điều này đi đôi với việc diện tích rừng thu nhỏ và đất canh tác mở rộng. Nhìn chung, và xét trên toàn thể châu Phi, sẽ là hoàn toàn sai nếu nói voi đang trên đà tuyệt chủng. Chúng đang giảm bớt – hai điều đó không phải là một. Sẽ luôn luôn có đủ thời gian để sửa đổi quy định nhằm bảo vệ số lượng thú vật cần thiết để duy trì nòi giống. Vào lúc này, chúng vẫn còn nhiều, đủ để tạo ra một mối đe dọa nghiêm trọng cho trồng trọt. Rồi sẽ không tránh khỏi thời điểm khi số lượng những con vật khổng lồ cồng kềnh này, cái loài đòi hỏi những khoảng không gian rộng mở bất tận, bị thu nhỏ một cách nghiêm trọng. thời điểm ấy còn chưa tới. Nhưng nó sẽ tới thôi. Thử tưởng tượng xem vậy thì sao: những đàn voi lớn sống tự do tại một trong những đất nước công nghiệp hóa của chúng ta như Bỉ, chẳng hạn thế. Có Chúa mới biết Nehru sẵn sàng cho đi những gì để tống khứ lũ bò thiêng ra khỏi Ấn Độ. Dẫu có thể nào chúng ta cũng sẽ không coi voi châu Phi như là loài không thể chạm vào, chỉ vì một kẻ bị ám…”) Các bạn của anh tỏ ra rối trí, ngoại trừ Forsythe: về sau ông sẽ nói với Fields rằng ông chưa bao giờ có nhiều ảo tưởng về kết quả hội nghị Bukavu. (Tiếp theo vụ việc, Forsythe lại lên một cơn vô sỉ nho nhỏ. Ông nhiều lần nói với Fields, với một nụ cười tỉnh táo: “với tôi thế nào chẳng được. Tôi mặc kệ thôi. Tất tật những gì tôi muốn là về nhà. Xét cho cùng, yên bình ở nhà mình vẫn là cách tốt nhất để quay lưng lại với tất tật bọn họ.” Nhưng điều đó chỉ kéo dài vài tiếng đồng hồ, và dường như ông mau chóng tìm lại được khuôn mặt giận dữ ở ông vốn dĩ là một dấu hiệu của sức khỏe.) Habib quan sát phản ứng của Morel với một biểu hiện khoái trá: ông ta có vẻ như đang ghi điểm. Nhưng có lẽ ông ta chỉ đang khoái trá thưởng thức điếu xì gà của mình. Morel đột nhiên ngẩng đầu về phía Forsythe.

– Jack, cái tay trên vách đá… Thằng đầu tiên mà tôi bắn… Ông có biết là tôi hạ được hắn hay không?

– Tôi đã trông thấy hắn rơi xuống nước. Hắn không chui lên nữa. với cả lũ voi đã giẫm lên hắn rồi.

– Tốt.

Anh nói với Habib.

– Ngay từ đầu tôi đã chắc chắn đây là ý tưởng của anh bạn de Vries của ông, anh nói. Chỉ mình anh ta biết vùng này đủ để có thể tính toán cú ấy… Tôi đã báo trước với anh ta rồi. Tôi cũng đã báo trước với ông. Tôi bảo với anh ta là nếu còn bắt gặp anh ta một lần nữa quanh quẩn gần một đàn voi, tôi sẽ bắn chết luôn. Tôi đã làm xong chuyện ấy rồi.

Habib bối rối mất một lúc. Mặt ông ta sạm lại và răng nghiến sâu vào điếu xì gà. Rồi các đường nét dãn ra và ông ta tìm lại được nụ cười nhạo báng. Ông ta gật đầu và lấy mấy ngón tay to tướng nhấc điếu xì gà ra khỏi miệng.

– Nếu tôi hiểu đúng, rốt cuộc thì anh ta cũng đã vuột khỏi các ngón tay tôi, ông ta nói, gần như vui sướng. Tôi đã giữ được anh ta đôi ba lần, nhưng chuyện đó vẫn phải đến. Inch’ Allah! Tôi sẽ lại phải chọn một đồng đạo trong bất hạnh mới thôi…

Ông ta nhổ mẩu xì gà xuống đất, vẻ hơi tư lự. Rồi ông ta phá lên cười lớn, nghe không có vẻ giả tạo.

– Nào! Ấy vẫn chưa phải là điều ngăn tôi đi biển đâu!

Khi về sau Fields biết được về bản chất mối quan hệ giữa Habib và người được bảo trợ trẻ tuổi của ông ta, anh không thể tự ngăn mình thấy ngưỡng mộ cái mũ khăn và sự vững vàng của kẻ để tiện có bắp chân khỏe mạnh đó, mà mới thoạt nhìn anh đã không đánh giá đúng được tầm vóc.

(Fields sẽ gặp lại Habib vài năm sau đó ở Istanbul, tại quán bar của khách sạn Hilton nơi anh đặt phòng. Anh đang ngồi chầu hẫu trước một ly Martini thì nghe thấy một tiếng cười vang dội: một bàn tay to tướng đặt lên vai anh. Đó là Habib, râu mới nhuộm, hết sức thoải mái trong bộ quân phục thuyền trưởng chạy đường dài thuộc đội thương thuyền của một nước Trung Mỹ – “một chuyến chở cam, thưa anh, anh có tin không nào? Lần này toàn là cam thật đấy, tôi xin thề!” Fields đến Istanbul vào thời điểm bùng nổ căng thẳng Thổ Nhĩ Kỳ–Hy Lạp; người ta chờ đợi các sự kiện, và Habib có thể cung cấp cho anh vài giai thoại thú vị liên quan. (Tàu chiến Anh vây hãm đảo Chypre đã không ngăn được công việc buôn lậu vũ khí.) Ông ta có vẻ vô cùng thạo tin. Rồi họ nhắc lại vụ việc Morel và cuộc gặp giữa họ trên hồ Kuru. “Anh còn nhớ cái lúc anh ngoảnh sang Morel hỏi anh ta là anh có thể làm điều gì đó cho anh ta không? Anh đã làm tôi phải phá lên cười đấy. Tại sao? Thì bởi vì anh đã cứu mạng sống của anh ta rồi, điều đó khiến cho câu hỏi của anh đối với tôi thực sự hài hước. Tất nhiên, tôi có thể giải thích cho anh: mấy đệ tử rất trẻ của Waïtari, Madjumba, N’Dolo và… người thứ ba, tôi không còn nhớ tên, nhưng đó là một cậu thanh niên rất đẹp trai – ừ thì, họ đã quyết định hành quyết anh ta vì tội phản bội. Thậm chí họ đã lập một dạng tòa án ba người, tại Khartoum, đã xử và kết án anh ta là kẻ phản bội, trước khi đến hồ Kuru. Hình như Morel đã lừa họ trong vụ đột kích Sionville, lờ tịt đi không nêu các động cơ ý luận dựa trên đó anh ta nhờ họ hỗ trợ. Anh ta đã chẳng nhắc gì tới độc lập châu Phi. Anh ta đã nói trong bản tuyên ngôn – anh còn nhớ là anh ta đã cho đăng cái đó lên tờ báo địa phương chứ – anh ta đã nói rằng hành động của anh ta không có một chút tính chất chính trị nào, điều này khiến họ phát điên, bởi họ tham gia chỉ vì thế. Họ đã đến Khartoum, sục sôi phẫn nộ, long trọng xử án và kết tội tử hình anh ta. Ngay khi tới hồ Kuru, họ đã đòi Waïtari cho phép thực thi án quyết. Nếu anh không có mặt ở đó. Morel đã như chuột mắc bẫy rồi – nhưng Waïtari chẳng gặp khó khăn gì trong việc giải thích cho họ rằng với một nhà báo nổi tiếng tại hiện trường thì không thể làm chuyện ấy được. Anh có nhớ anh ta đã khá vội vã lao ra khỏi lều không? Đó là để đi giáo huấn ba thằng nhỏ thật nghiêm túc đấy… Còn anh, anh lại đi hỏi Morel xem mình có thể làm được gì cho anh ta không… Quá là buồn cười. A! tôi phải nói rằng đó thực sự là một thời tươi đẹp. Thật không may, những người như Morel, những người mang lại cơ hội vui thích cho chúng ta, giờ đây không dễ gặp được nữa… Thật tệ. Ta đâu có thường gặp cơ hội để sung sướng…” Ông ta im lặng xỉa răng một lúc. “Xét cho cùng, đời là như thế, inch’ Allah!” ông ta kết luận, với chút sắc thái nuối tiếc.)

Fields nán lại trong túp lều rơm thêm một lúc, trong đó không ai hé răng một lời, cô tìm điều gì đó khích lệ để nói. Tất tật những gì mà anh có thể hình dung ra là vài nhận xét mơ hồ không mấy thuyết phục về phản ứng của dư luận Mỹ, “những người rất tâm đắc với vụ việc này và sẽ đòi phải bảo vệ voi”, câu nói khiến anh nhận về một ánh mắt châm biếm của Forsythe. Morel không để ý chút nào đến anh. Minna thì thở thật sâu và đưa tay chùi mắt.

– Ta sẽ tiếp tục đến chừng nào cần thiết. Peer Qvist nói.

Morel chỉ hỏi:

– Bằng vũ khí gì?

Anh quay sang Fields:

– Vừa nãy anh hỏi tôi là có thể làm gì cho tôi không.

Anh có thể cố thuyết phục Waïtari để lại súng ống đạn dược cho chúng tôi. Xét cho cùng, tất tật những gì mà hắn quan tâm là người ta nói về các bất ổn ở châu Phi, tôi không thấy hắn có lý do nào để từ chối…

Đột nhiên Fields hiểu rằng, kể từ khi Morel được tin về thất bại của hội nghị Bukavu, anh đã không ngừng lấy một giây việc lập kế hoạch cho những chiến dịch tương lai. Người phóng viên cảm thấy nhẹ nhõm vì có thể thử làm điều gì đó cho anh; ngay lập tức hứa sẽ làm thế và ra khỏi lều, nhất quyết sẽ giữ vũ khí đạn dược lại cho Morel, dẫu có phải lạm dụng vị trí phóng viên hoặc ăn cắp chúng vào ban đêm. Anh gặp Waïtari ở đoạn dưới ngoài đụn cát, đang hăng hái tranh luận với hai thanh niên da đen có vẻ bực tức. Người thứ ba ở cách đó một quãng, tỏ ra lúng túng và rối loạn. Trong giọng Waïtari có các âm sắc giận dữ. Khi Fields lại gần, cuộc tranh luận ngừng ngay lập tức và hai thanh niên nhìn anh, chẳng mấy thiện cảm. Waïtari tỏ ra ngạc nhiên và bực bội trước đòi hỏi của nhà báo, nhưng sau một lúc suy nghĩ, hắn chấp nhận làm anh vừa ý. Sau đó như thể hắn hoàn toàn không còn quan tâm đến Morel nữa, mặc dù rất chăm chú theo dõi ấn tượng mà lời nói của anh và các sự kiện tác động lên Fields. Fields, cảm thấy mình trở thành một thứ đồ quý trong tay cựu dân biểu Oulé, tỏ ra khá dè chừng và chỉ nói mình còn chưa có thời gian suy nghĩ toàn bộ chuyện đó; sau đó anh chụp vài bức ảnh ngoài hồ, nơi cuộc bắn giết, mặc dù dãn cách hơn, tiếp tục tại các khu phía bên ngoài và nơi đám sậy. Anh cũng cố xác định loại người mà Waïtari đã mộ. Anh nhận ra gần như tất cả đều là dân Nam Soudan, dường như tất cả đều biết tiếng Anh cơ bản và nói với anh: “Sir”, bằng giọng hơi có chất nhà binh. Nhưng đáp lại mọi câu hỏi của anh bọn họ chỉ nhe răng ra cười, từ chối trả lời. Anh khá ngạc nhiên khi thấy trong số đó có bốn người da trắng: hai người Đức, một người Baltic và một người Slovac, tất tật đều là quân đào ngũ từ đội Lê dương, từ lâu đã đạt tới mức độ thờ ơ hoàn toàn với vấn đề “chống lại ai hay ủng hộ ai”, miễn sao các dịch vụ chuyên nghiệp của họ được trả thù lao xứng đáng – dường như ở Lê dương chuyện này không được đảm bảo – điều đó, cộng với thời hạn của bản hợp đồng, là một trong những thứ mà bọn họ chê trách. Bọn họ để anh chụp ảnh không khằn khò gì, trong lúc ăn, giống như những người đã tách rời khỏi mọi mối liên hệ có thể thúc đẩy họ muốn giấu danh tính. Họ than phiền về đám Soudan, chúng bắn “như tụi đi nghĩa vụ quân sự”, điều này, thốt ra từ miệng tay Slovac tóc vàng rắn chắc, như thể là lời sỉ nhục tối cao; bọn họ cho rằng với các tay súng được huấn luyện tốt hơn, và với việc lũ voi chưa kịp phản ứng vào lúc đầu, hẳn họ đã phải đạt đến mức trung bình từ bảy đến mười con cho mỗi tay súng. Họ tỏ ra kín đáo hơn nhiều khi Fields tìm cách dò hỏi họ đến Khartoum để làm gì; rốt cuộc tay người Đức chỉ nói rằng họ “chờ đợi”, và họ ở đó “sẵn sàng”… Fields nhận thấy toàn bộ cuộc đột kích mang dáng vẻ của một tổ chức quân sự, với một hỏa đầu quân và lương thực dự trữ, – và mối e ngại duy nhất mà anh nghe được là gặp phải cảnh sát Soudan trên đường trở về, “mặc dù bọn họ có nhiều việc khác phải lo”.

Cái nóng đã đạt cực điểm; từ tứ phía, lũ kền kền bay vòng vòng quanh hồ. Fields cũng ngạc nhiên khi thấy dưới nước cả một tộc người da đen chẳng biết từ đâu tới, dùng dao găm tấn công chỗ thịt.

Anh thử tính số lượng voi bị bắn hạ trong ngày đầu tiên ấy, nhưng ở mỗi lần những ước lượng của anh lại thay đổi. Anh đặc biệt quan tâm đến con số này, vì anh cố thử ước lượng, ít nhất là một cách xấp xỉ, xem lợi nhuận mà Waïtari có thể kiếm được từ trận đánh, và như thế thì tương ứng với bao nhiêu khẩu súng. Cho đến cuối ngày đầu tiên anh tính ra được: một trăm năm mươi con voi bị bắn hạ, trong đó tám mươi tư con có ngà; cứ cho trung bình mỗi cặp ngà bán được bốn mươi bảng, tổng cộng ta có ba nghìn năm trăm bảng Ai Cập là tối đa. Một khẩu súng máy Thompson vào thời điểm ấy ở bên Trung Đông có giá năm mươi bảng; một hòm hai mươi tư lựu đạn, một trăm bảng, một khẩu súng ngắn, từ mười đến mười lăm bảng tùy thuộc tình trạng; một khẩu Beretta, hai mươi bảng; và những con số này thường dao động ở mức năm mươi phần trăm tùy thuộc chiều hướng thị trường và tình hình chính trị. Một kẻ đào ngũ của đội Lê dương được thuê với số tiền năm mươi bảng mỗi tháng. Fields ước tính với những gì thu được từ trận đánh, Waïtari có thể trang bị và nuôi trong vòng ba tháng chừng hai chục “quân tình nguyện”. Chắc chắn như vậy thì còn chưa là gì so với các tham vọng của hắn, thậm chí còn không đủ để gây rối loạn tại một trong những lãnh thổ yên bình nhất và được quản lý tốt nhất ở châu Phi. Nhưng hẳn chủ yếu Waïtari muốn chấm dứt huyền thoại về lũ voi, tự khẳng định mình trong mắt thế giới với tư cách lãnh tụ đích thực của cuộc nổi dậy châu Phi. Rốt cuộc. Fields đặt luôn câu hỏi với con người của châu Phi tương lai. Hắn bình thản gật đầu để cho thấy, tất nhiên rồi, hắn đã suy nghĩ về điều này.

– Tôi chẳng hề hy vọng tạo ra nhiều ồn ào trong tình trạng mọi sự hiện nay. Càng ít hơn đối với việc kích động các bộ lạc: hởi ôi, các bộ lạc ấy còn xa mới sẵn sàng theo tôi trong ý đồ này – vì tình trạng nguyên thủy mà các tộc trưởng, vua và thầy phù thủy duy trì chúng trong đó – với sự nhắm mắt làm ngơ của chính quyền, họ thì chỉ lo, đúng không nào, duy trì “các tập quán”. Lúc này, xét về kết quả địa phương, chủ yếu tôi muốn gây thanh thế. Người ta cần phải biết rằng phong trào có tồn tại – nếu còn chưa ở mức độ quần chúng thì ít ra cũng là trong số tinh hoa có khả năng biểu đạt ý kiến. Phần còn lại, tôi xin thẳng thắn nói với anh, chủ yếu tôi cần đạt đến dư luận bên ngoài, dư luận rất sẵn sàng lắng nghe chúng tôi. Và cần phải chấm dứt huyền thoại về lũ voi – thời của những lời to tát đã qua rồi. Tôi tìm cách khiến người ta phải nghe thấy giọng nói của tôi dẫu cho mọi mưu mẹo tìm cách bóp nghẹt nó đi. Phần còn lại sẽ đến sau này. Và rồi… Kenyatta đang ngồi tù, N’Krumah chỉ ra khỏi đó để nắm quyền… Tại sao lại phải ngạc nhiên khi những người tổ chức cuộc hội nghị các dân tộc thuộc địa, sẽ được tổ chức tại Bandoeng nhưng còn chưa biết khi nào, đã không thấy cần mời tôi? Các nhà tù ngày nay là những phòng chờ của các Bộ. Với những gì tôi muôn làm, hai mươi người cũng là đủ lắm rồi…

Fields ra hiệu là anh đã hiểu, nhưng chắc anh tỏ ra khó ở lắm trước sự thẳng thắn này, và có lẽ còn hơi sốc, mặc dù vốn dĩ anh không có thói quen bày tỏ cảm xúc của mình trong khi làm việc. Khuôn mặt Waïtari phủ một biểu hiện gần như đau đớn, và lần đầu tiên. Fields cảm thấy rốt cuộc mình sắp chạm được vào trung tâm của vấn đề.

– Tôi làm anh bị sốc, chắc rồi, hắn nói, gần như buồn bã, và có lẽ anh tưởng tôi muốn chơi trò Machiavel da đen, nhưng hãy cứ thử là một người da đen đã tiến hóa hoàn toàn và – tại sao không nói thẳng ra? – ý thức về những sức mạnh nội tại của mình cùng các khả năng của anh ta tại một đất nước còn chưa đến được mức đó…

Hắn chỉ tay về phía bộ xương một con voi, nằm dưới nước, cách chừng hai mươi mét từ chỗ họ đang đứng: hai người da đen hoàn toàn trần truồng đang ngồi trong cái bụng phanh ra đẫm máu của con vật và nhe răng cắn vào nội tạng…

– Đúng, anh có thể giơ máy ảnh lên… Nhưng đối với chúng tôi, đây là cảnh tượng hằng ngày…

Hắn đứng như thế một lúc, tay chỉ về hướng đó, rồi quay lưng về phía Fields và đi khỏi, với một phẩm giá mà biểu hiện tột cùng của buồn bã xuất hiện trên khuôn mặt làm cho càng trở nên gây xúc động nhiều hơn.

Không lâu sau đó, Waïtari sẽ quay lại chủ đề thêm một lần nữa. Habib đã ra lệnh cho người của mình ngừng bắn để nhử bọn thú quay trở lại, sau một đêm yên ả. Fields ngồi trên bãi cát bên bờ nước, kiệt sức hoàn toàn, và chỉ thở ngắt quãng nhằm làm giảm cơn đau bên sườn. Anh có một thể trạng tương đối yếu đuối và có rất ít sức kháng cự tự nhiên. Trong công việc, đôi khi anh chứng tỏ mình có sức chịu đựng của một vận động viên, nhưng chỉ là dựa trên nỗi phấn khích quá đà về mặt thần kinh, một dạng “trạng thái lên đồng” chiếm lĩnh con người anh những lúc nào vồ được trúng chủ đề hay. Chính cái nguồn năng lượng bí hiểm ấy, mà anh thiếu hoàn toàn trong cuộc sống ngày ngày – anh hụt hơi khi leo sáu tầng gác lên căn hộ của mình tại quảng trường Dauphine – đã cho phép anh hoạt động cả ngày lẫn đêm. Cả ngày, anh đã không ngừng chạy trên các đụn cát và dưới nước, với chiếc máy ảnh và cái túi xắc cốt đựng phim, những thứ anh sợ phải rời xa nhất trên đời. Anh chỉ còn lại nửa cuộn phim. Anh cảm thấy con suy sụp thần kinh tàn bạo đang đến gần và nó sẽ quật ngã anh. Đây chính là thời điểm anh thấy cần rượu nhất, cùng một bao thuốc lá mới. Đó cũng chính là thời điểm anh bắt đầu cảm thấy nhu cầu có một người phụ nữ ở bên. (Thêm nửa, đó phải là một cô gái xinh đẹp.) Giờ đây trời rất mát, gần như lạnh, và thay đổi nhiệt độ đột ngột này, sau cái nóng bỏng giãy, khiến anh trở nên hoàn toàn đờ đẫn. thế nên anh cứ ngồi đó trong ánh hoàng hôn, trên cát, đầu cúi gằm. Mỗi lần anh ngẩng đầu nhìn lên bầu trời đều đổi màu, chuyển từ xanh lơ nhạt sang vàng và tím, để rồi rốt cuộc hòa lẫn vào nhau trong một bóng tối nhắc anh nhớ tới vịnh Mexique, với đám sinh vật phù du lập lòe lân tinh màu trắng sữa quanh thuyền anh. Anh mơ hồ cố nhớ mình làm gì trên một chiếc thuyền ở giũa vịnh Mexique, chợt nhớ ra mình đã đến đó để chụp một loạt phim màu cuộc sống trên biển, cho một tờ tạp chí chuyên về sinh thái không mệt mỏi ấn hành các số đặc biệt về mặt đất, bầu trời, biển, động vật và con người, và người ta bảo rồi một ngày sẽ ra một số đặc biệt về Chúa, với những bức ảnh màu làm bằng chứng. Anh cô không nghe thấy tiếng rống của những con thú bị thương sắp chết, đang đầy đặc trong màn đêm. Bức ảnh cuối cùng của anh trước khi trời tối là một đống ngà mà dân làng khiêng từng cái một đến chỗ mấy cái xe tải dừng trên đường mòn cách đó bảy cây số. Cuống ngà vẫn còn rỏ máu. Nhìn chung, chẳng có gì quá khác biệt so với các lò mổ khác trên thế giới. Có lẽ bởi vì đã quá mệt, ý nghĩ của Fields hướng hết về những gì mà anh coi là “vô tích sự”. Một trong những kỷ niệm đầu tiên của anh hồi nhỏ là nụ cười của mẹ anh: đó là một nụ cười bừng sáng như vàng của rất nhiều couronne khiến đứa bé ngây ngất. Mỗi khi nào trầm uất, kỷ niệm đó lại hiện ra cùng lúc với kỷ niệm về đống couronne và răng bằng vàng mà bọn nazi “thu hồi” ở chỗ các nạn nhân phòng hơi ngạt và lò thiêu. Anh từng bỏ hàng giờ chăm chăm ngắm những bức ảnh chụp cái đống đó mà các tờ báo thời ấy đăng tải: anh tìm trong đó nụ cười của mẹ anh.

Anh đang suy nghĩ như vậy thì nhìn thấy một bóng người bước về phía mình trong làn ánh sáng xanh lơ. Đó là Waïtari. Họ nói với nhau vài câu. Fields nêu nhận xét về mức độ cực kỳ đa dạng của những tiếng kêu và tiếng động đủ mọi loại từ hồ vang tới, và đặc biệt tiếng lách tách sượng đục, gần như tiếp nối không ngừng, vẳng lên từ phía các đầm lầy khô cạn. Waïtari nói với anh rằng tiếng động đó là do lũ cá đang tim cách rời những nơi hết nước để đi tìm nước chỗ khác gây ra. Thỉnh thoảng người ta bắt gặp chúng ở cách mọi điểm nước hàng chục cầy số, vẫn tiếp tục nhảy tưng tưng trên vây đuôi.

– Vùng đất kỳ diệu thật. Fields nói.

Waïtari im lặng một chốc.

– Phải. Nhưng đã đến lúc chấm dirt tất tật những thứ đó rồi. Chấm dirt với thời tiền sử… Anh biết tôi cảm thấy gì vào lúc tôi nhìn thấy ở vệ những con đường hiếm hoi của chúng tôi, những đàn voi, thứ duy nhất lôi kéo đến đây đám du khách của các anh không? Nỗi nhục. Nỗi nhục, bởi vì tôi biết rằng “vẻ đẹp” ấy đi đôi với mông đít để trần của những người da đen của chúng tôi, với bệnh giang mai, cuộc sống trên cây, những trò mê tín và sự vô tri nhầy nhụa. Mỗi con sư tử, mỗi con tê giác, mỗi con voi sống tự do đồng nghĩa với việc phải đợi thêm, chịu dụng thêm sự mọi rợ và tính chất nguyên thủy, và nụ cười bề trên của các “kỹ thuật viên” da trắng, bọn họ vỗ vỗ vai ta mà nói: “Anh thấy đấy, anh bạn, các anh còn chưa thể vượt chúng tôi đâu…” Nhưng chúng tôi muốn là một châu lục tiến lên, chứ không phải một châu lục ngồi chồm hỗm trong màn đêm của những vật thờ, cùng thời với voi tiền sử và sư tử vẫn còn đến vồ trẻ con ở các làng chúng tôi. Vùng trảng bụi đối với chúng tôi là một thứ chấy rận mà chúng tôi phải vứt bỏ. Tôi chẳng hề băn khoăn chút nào khi bắn hạ những con thú mà các anh gọi là tuyệt đẹp ấy, nhưng chúng nhắc chúng tôi hơi quá nhiều đến những gì chúng tôi vẫn lội bì bõm ở trong. Sẽ là một ngày lớn lao với châu Phi khi nó ăn mừng sự biến mất của những đàn thú lớn cuối cùng. Chúng tôi sẽ giữ vài loài nhốt trong chuồng, để con cháu chúng tôi biết quá khứ từng như thế nào, và để chúng có thể kiêu hãnh đánh giá con đường đã qua. Người ta phải thôi coi chúng tôi như là một cái xó nơi sự tuyệt diệu đã bị bỏ quên hơi lâu hơn một chút so với các nơi khác, nơi mà dân cư, để cảm thấy hạnh phúc, chỉ cần đến một quả chuối, một dương vật, và một quả dừa… Tôi từng được giáo dục bên Pháp, tại đất nước văn minh nhất thế giới, và tôi đã ngồi nhiều năm trên các băng ghế của Nghị viện Pháp… Anh có thể tưởng tượng ở đây tôi cô đơn đến thế nào không?

Giọng hắn run lên và hắn phác một cử chỉ về những đốm sáng trong đêm.

– Nỗi cô đơn của tôi, và nỗi cô đơn của vài người khác? Châu Phi sẽ chỉ được đánh thức cho số phận của nó vào lúc nó ngừng là vườn bách thú của thế giới… Vào lúc người ta đến đây không phải để xem các phụ nữ da đen môi to tướng, mà là những thành phố và các tài nguyên thiên nhiên của chúng tôi cuối cùng cũng được khai thác để phục vụ lợi ích của chính chúng tôi. Chừng nào người ta còn nói đến “những khoảng không gian vô tận của chúng tôi”, và về dân tộc của chúng tôi, những “thợ săn, nông dân và chiến binh”, thì chúng tôi vẫn sẽ phải chịu quỵ lụy các anh – hoặc còn tệ hơn nữa, để cho người ta xỏ mũi dắt đi. Châu Mỹ đã bước ra khỏi cõi tăm tối của nó với sự biến mất của lũ bò rừng bison và trâu; chừng nào chó sói còn truy đuổi các xe kéo trên thảo nguyên nước Nga, người Mujik còn chết vì bẩn thỉu và ngu dốt, và cái ngày không còn sư tử và voi ở châu Phi, ngược lại sẽ có một dân tộc làm chủ số phận của mình. Đối với thế hệ trẻ của chúng tôi, các tinh hoa của chúng tôi – vô cùng hiếm hơi – các đàn thú lớn sống tự do là thước đo cho sự chậm trễ cần phải gỡ lại… Chúng tôi sẵn sàng tìm cách gỡ lại sự chậm trễ đó, không chỉ với cái giá là lũ voi, mà cả bằng mạng sống của chúng tôi nữa…

Mặc cho sự mệt mỏi, nỗi đau đớn ở bên sườn trái và trạng thái lờ đờ. Fields vẫn hoàn toàn nhận thấy sự nồng nhiệt mà cựu dân biểu Sionville dùng để thuyết phục anh. Người ta vẫn hay tìm cách thuyết phục anh như vậy, nhưng chưa từng bao giờ với một niềm hăng hái lớn đến thế, một sự hung bạo câm lặng lớn đến thế, chưa từng bao giờ có một giọng nói gây xao động đến thế bởi vẻ đẹp đàn ông tính của nó. Thêm nữa, một điều hiểu nhầm khiến anh bực bội, anh bèn tìm cách xóa tan nó đi.

– Ông biết đấy, anh nói, tôi là một phóng viên ảnh và trong đời tôi chưa bao giờ xuất bản một cái gì – tôi muốn nói là chưa bao giờ xuất bản một cái gì được viết ra… Tôi để cho máy ảnh của tôi lên tiếng. Tôi rất hiểu các động cơ của ông, nhưng tôi sẽ chẳng bao giờ có thể trình bày chúng rành mạch như ông vừa làm…

Anh do dự…

– Cái đó cần đến một người chuyên nghiệp.

Waïtari im lặng. Khi hắn cất tiếng, có một âm sắc nghi ngờ rất gần với sự giận dữ.

– Anh muốn nói là anh sẽ chỉ cho đăng các bức ảnh chụp lũ voi chết mà không… giải thích gì hết?

– Nghề của tôi không phải là viết…

– Vậy thì phóng sự của anh sẽ hoàn toàn thiên lệch. Các bức ảnh chỉ cho thấy một khía cạnh nhỏ của vụ việc… Tôi có thể hủy chúng đi, anh cũng biết đấy.

– Tôi biết.

– Nghe này, tôi cần làm sao để người ta nghe thấy tôi ở bên Mỹ. Các anh có những người da đen tiến hóa nhất trên đời. Những người được đồng hóa nhiều nhất.

Hắn nói “đồng hóa” như thế đó là một lời khen ngợi. Fields tự nhủ mình còn chưa từng bao giờ gặp một người Pháp nào đáng kinh ngạc hơn cái người Pháp này.

– Thậm chí anh còn không ngờ đến âm mưu về sự im lặng mà tôi là đối tượng… Đài phát thanh và báo chí Ả Rập chỉ nhắc đến tôi khi nào không còn gì khác để nói. Nghĩa vụ nhà báo của anh là phải giúp tôi được người ta nghe thấy…

– Đưa cho tôi một lời tuyên bố viết sẵn đi. Sau đó tôi sẽ làm những gì tôi có thể. Tôi không có chút tài năng nào cả. Tôi chỉ biết nhìn thôi, cần phải có rất nhiều tài năng…

Anh định nói “để biện minh cho tất tật những cái đó”, nhưng im bặt.

– Tôi sẽ đưa cho anh mọi thứ giấy tờ cần thiết trước khi anh đi. Anh có muốn đi cùng tôi đến Khartoum không? Như thế sẽ cho phép anh chuyển phóng sự đi theo chuyến máy bay đầu tiên.

– Không. Tôi nghĩ sẽ ở lại với Morel.

– Vì thiện cảm à? Tôi ngờ rằng anh quan tâm đến anh ta nhiều hơn là quan tâm đến số phận của các dân tộc châu Phi… Hẳn anh nghĩ đó là một chủ đề sẽ gây nhiều hứng thú cho khẩu vị chán chường nơi độc giả của anh…

– Không phải thế đâu.

– Tôi không thấy có lý do nào khác.

– Còn tôi, tôi không thấy có thể chụp ảnh cái gì ở Khartoum. Tôi chỉ còn nửa cuộn phim… Tôi muốn…

Anh đột ngột nói, cốt để tự thuyết phục chính mình:

– Tôi muốn chấm dirt vụ việc Morel.

Waïtari tỏ ra thích thú.

– Thế thì, anh sẽ không phải đợi lâu đâu… Không có tôi, anh ta sẽ không đi xa được.

– Chính thế. Tôi muốn có mặt vào lúc đó.

Waïtari đứng dậy. Trong màn đêm sáng sủa – sao rơi đầy trên hai vai hắn – đối với Abe Fields, vẫn đang ngồi, hắn có vóc dáng gần như của một người khổng lồ.

– Thưa anh Fields, anh là một tay nhà nghề rắn lắm đấy.

– Một người nhà nghề, đúng.

– Sáng mai tôi sẽ đưa cho anh curriculum vitae của tôi, một lời tuyên bố và toàn bộ giấy tờ liên quan đến tôi. Đùng quên rằng anh đang có ở đây một đề tài bằng vàng, đối với một đất nước giống như đất nước của anh, vốn đang tìm cách tự giải phóng nó khỏi mặc cảm da đen của chính mình ở châu Phi…

Hắn đi khỏi với dáng điệu uyển chuyển có lẽ là thứ châu Phi nhất còn lại ở hắn. Fields tự nhủ rằng thậm chí câu cuối cùng của hắn là một câu đích thị người Pháp: anh từng nghe thấy nó cả nghìn lần từ miệng các đồng nghiệp nhà báo của anh, những người Pháp tức tối vì chiến dịch báo chí nào đó bên Mỹ chống lại “chủ nghĩa thực dân Pháp”. Đột nhiên anh nghĩ rằng có lẽ Waïtari là một nhà quốc gia chủ nghĩa châu Phi thì ít mà là một tấm gương mới cho sự chia rẽ giữa những người Pháp thì nhiều. Ngay cả curriculum vitae mà Waïtari đưa cho anh vào hôm sau, cùng lời trình bày các mục đích và “ý nghĩa” hành động của hắn, cũng Pháp một cách sâu sắc: các trường trung học, các học bổng được liệt kê đầy kiêu hãnh, bằng tiến sĩ luật, các bài báo đã đăng, các nhóm và đảng chính trị từng gia nhập, và những lần từ chức liên tiếp, các ủy ban nghị viện – chẳng thiếu gì hết. Không người da đen nào bên Mỹ có thể theo được cùng cờ khuôn này tại đất nước của mình, cũng như có thể tự coi mình hòa nhập đến mức độ này. Waïtari là một kiệt tác của người Pháp, và khiếm khuyết duy nhất của kiệt tác ấy là nó đã quá thành công, và bị cô lập: tham vọng của hắn mang tầm cỡ nỗi cô đơn của hắn. Không tồn tại ở vùng Oulé cũng như trên toàn A.E.F. chỗ nào đáp ứng được nhu cầu về sự vĩ đại lớn đến như vậy: nhờ học vấn Waïtari đã trở thành kẻ bị kết án phải ở các đỉnh cao. Fields lại nhớ đến điều mà người bạn nhà văn da đen Georgie Perm từng nói với anh về cựu dân biểu Sionville khi từ Accra trở về: “Chừng nào thực sự nghe nói về châu Phi, người ta sẽ chủ yếu nghe thấy cái tên đó… Trừ phi người Pháp kịp biến anh ta Thành thử tướng của họ: nếu mà họ đủ ranh ma để làm điều đó…” (Fields đã giữ lời và cố gắng hết sức phổ biến lời tuyên bố cũng như các trình bày của Waïtari. Nhưng kết quả đạt được khá hạn chế. Dư luận bên Mỹ chỉ say mê với Forsythe và Morel, và từ chối nhìn thấy đằng sau hoạt động của họ các động cơ chính trị. Công chúng Mỹ, như vẫn vậy, phản ứng nhiều hơn với những gì chạm vào sự nhạy cảm nơi họ chứ không phải những gì kêu gọi các nhìn nhận liên quan đến ý luận. Thế nhưng phóng sự của Fields về hồ Kuru, những bức ảnh chụp lũ voi bị bắn hạ trong các điều kiện mà những bức ảnh trước đó về hạn hán và sự đau đớn của các đàn thú từng nhấn mạnh vào mức độ tàn khốc, đã chạm đến những sự nhạy cảm theo lối trực tiếp hơn nhiều so với các động cơ chính trị dẫu sao cũng có thể biện minh cho một cuộc đột kích như vậy. Mối thiện cảm và sự quan tâm tức thì mà tất tật những gì liên quan đến các loài động vật gợi lên ở dư luận là một nét mà giám đốc các tờ báo biết quá rõ, chắc cú họ sẽ bám dính lấy cái đó vào các giai đoạn thiếu tin giật gân. Về mặt này. Fields rất thích kể giai thoại sau: trước chiến tranh, anh từng cho đăng trên một tờ tạp chí có lượng ấn hành lớn một phóng sự ảnh, chụp những con rùa khổng lồ nằm ngửa trước khi bị ném, vẫn còn sống nguyên, vào các chậu nước nóng để trở thành món xúp đóng hộp. Sau khi phóng sự được đăng, doanh số của tờ tạp chí đã tăng năm phần trăm. Fields không bao giờ biết tác động mà phóng sự của anh tạo ra đối với doanh số thịt rùa đóng hộp. Anh cho nó vẫn giữ nguyên như trước.)

XXXVIII

Trong suốt khoảng thời gian ở hồ Kuru, Fields làm mọi thứ mà anh có thể nhằm thuyết phục Waïtari cải thiện sự đối đãi với Morel và các bạn của anh. Ngay từ đầu, anh đã phản đối dữ dội những màn “tra tấn” mà họ đã phải chịu, với một mối xúc cảm, một sự phẫn nộ chân thực đến nỗi Waïtari phải nêu nhận xét, kèm chút khinh thường, rằng người Mỹ có khuynh hướng quá mạnh trong việc gọi là “tra tấn” mọi thứ gì hơi thiếu chút tiện nghi.

– Khi tù binh của các anh từ Triều Tiên trở về, những gì họ gọi là “tra tấn của cộng sản” là điều kiện sống của đồng đảo quần chúng các dân tộc châu Á từ nhiều thế kỷ mà họ đã buộc phải chia sẻ trong vòng vài tháng…

– Cũng có thể, Abe Fields đáp, nhưng vấn đề nằm ở chỗ ông có muốn chiếm cảm tình của dư luận Mỹ cho phong trào của ông hay không, hay các phản ứng của dư luận đó đối với ông chẳng đáng quan tâm… Vào lúc này, dư luận ấy đang không biết ông là ai, nhưng họ lại say mê cuộc phiêu lưu của Morel. Và thế rồi ông làm gì? Nhân danh tự do và quyền dần tộc tự quyết, ông khởi sự tàn sát voi vì các lý do, ta hãy cho là như vậy, hơi quá mang tính lý thuyết và nhiều tính chất ý luận trong mắt độc giả các tờ báo Mỹ – về phần Morel, đã được báo chí, dẫu đúng hay sai, biến thành người hùng bình dân gần như trong truyền thuyết, ông lại trói gồ anh ta cùng các bạn của anh ta từ hai mươi tư tiếng đồng hồ nay, lại thêm cái nóng ghê gớm như thế này… Tôi nói điều này với ông là vì ông có vẻ thành thực mong muốn chạm đến dư luận bên Mỹ thôi. Tôi biết như thế là ngốc, nhưng ở bên chỗ chúng tôi người ta phản ứng nhiều hơn với tất cả những gì chạm tới sự nhạy cảm nơi họ trong các ý luận… Còn tôi, nghề của tôi là nói tất cả những gì tôi nhìn thấy, đúng như tôi đã thấy. Tôi là nhiếp ảnh gia.

Waïtari ngắt lời anh, sốt ruột và gần như giận dữ.

– Tôi nghĩ tốt hơn hết là đặt ngay cho anh vài câu hỏi.

– Ông hỏi đi.

– Anh có ủng hộ tự do của các dân tộc châu Phi hay không? Anh ủng hộ hay chống chủ nghĩa thực dân? Anh là nhà báo duy nhất ở đây, và sẽ quá dễ dàng để anh trình bày thiên lệch về những gì chúng tôi đang làm.

Mũi Abe Fields bắt đầu phát ra những tiếng rít bực tức.

– Nghe tôi đây, thưa ông, anh nói, hơi lên giọng một chút. Chắc chắn tôi chống chủ nghĩa thực dân. Tôi ủng hộ tự do của tất cả mọi người. Ngay cả tự do của người Pháp, thế nhưng tôi chẳng hề đặc biệt yêu quý người Pháp đâu đấy… Cũng như bất kỳ ai. Chỉ có điều, từ một phần tư thế kỷ nay tôi chụp ảnh Lịch Sử, viết hoa nhé, và rốt cuộc cái công việc ấy, dù gì đi nữa, mang lại cho ta một mối thiện cảm kỳ quặc với lũ voi… Tôi không nghĩ mình nhầm khi nói với ông rằng hàng triệu người trên thế giới nuôi mối thiện cảm với Morel nhiều hơn rất nhiều so với ông có thể tưởng đấy… Ông phải tính đến chuyện ấy. Đó sẽ là một chiến thuật khôn ngoan…

– Anh đúng là một người phát ngôn của phương Tây, thưa anh, Waïtari nói.

Một thoáng chế giễu: nhưng Fields đã quá quen với đám trí thức Pháp.

– Tôi không biết. Tôi không biết dư luận Xô viết, chẳng hạn vậy, biết về cuộc phiêu lưu của Morel đến mức nào. Nếu có, tôi cho rằng một người công nhân Nga, tám tiếng đồng hồ mỗi ngày lăn lưng ra bắt đinh vít và, phần thời gian còn lại, nghe các bài diễn văn về sự tất yếu phải bắt đinh vít, nhanh hơn, hào hứng hơn, tôi cho người công nhân Xỏ viết ấy hẳn sẽ có một mối thiện cảm lớn với Morel và với những gì anh ta đang tìm cách cứu thoát…

Cuộc nói chuyện diễn ra tại một trong các túp lều rơm, mà Waïtari đã biến thành đại bản doanh. Hắn ngồi trước một cái hòm đạn dùng làm bàn. Một tấm bản đồ vùng mở rộng dưới tay hắn, bên cạnh một bao thuốc lá, một cái bật lửa và chiếc mũ kê pi màu xanh da trời có năm ngôi sao đen. Một người Soudan đội mũ vàng đứng gác trước lều. Bên phải cựu dân biểu Oulé, một trong đám thanh niên đi theo hắn khắp nơi đứng nghiêm bất động kiểu nhà binh, một tay đặt lên báng khẩu súng ngắn đeo trên dây da. Thỉnh thoảng Abe Fields lại liếc nhìn sợi dây được lau chùi bóng loáng đó. Anh ghê sợ các sợi dây da và thậm chí ghê sợ đồ da nói chung: giữa đồ da và sự tàn bạo có một mối liên kết sâu xa từ xửa xưa. Tên thanh niên châu Phi có cặp vai rộng, mặt sắt đá – vả lại, đẹp trong vẻ cứng rắn, xét từ quan điểm tuyệt đối có tính chất cá nhân của phóng viên ảnh. Toàn bộ sự dàn dựng này càng gây bối rối nhiều hơn bởi vì nó không được tính toán, mà tương thích với một nhu cầu tâm lý sâu xa nào đó: điều này nhắc Fields nhớ đến những kỷ niệm nặng nề. Hẳn Abe Fields thuộc vào số những người phản đối đồ da nhất trên đời: sự căm ghét này cuối cùng đã trở thành một nỗi ám đích thực. Kể từ khi bước vào lều, anh đã phải chiến đấu chống lại cảm giác căm hận ấy. Anh cố tự nhủ rằng bầu không khí “Thường trực Đảng” hay “Đại bản doanh” này không nhất thiết là dấu hiệu báo trước cho một mùa da mới đang được chuẩn bị, mà chỉ là nỗi cô đơn của một con người đang tìm cách tạo ảo tưởng về một sự thuộc về như vậy, về một tổ chức, về một tình anh em trong hành động xung quanh anh ta. Và người châu Phi này đã quá thấm nhuần các truyền thống của sự vĩ đại quân sự Pháp, thành thử chẳng thể không mơ trở nên ngang bằng được với nó. Chiếc mũ kê pi xanh lơ với những ngôi sao đen là lời vinh danh cuối cùng đầy bi thảm gửi cho nước Pháp. Dẫu sao thì cũng thật lạ khi người Pháp lại thành công đến mức đó trong mọi cuộc chinh phục ở khắp nơi nào họ đi qua. Fields nghĩ. Tay da đen này, bất cứ lúc nào, cũng sẽ tuyên xưng Jeanne d’Arc hay La Fayette, Kháng chiến, Charles de Gaulle và Cách mạng. Có khả năng Fields sẽ lơ hoàn toàn được cái bầu không khí “lịch sử” nặng nề này nếu ở bên ngoài không vang lên những tiếng súng và tiếng rống của lũ voi sắp chết.

– Anh chẳng hiểu gì hết cả, Waïtari nói.

Hắn rút một điếu thuốc lá từ trong bao. Trên cổ tay hắn đeo một cái đồng hồ vàng rất phức tạp, có đến tận ba mặt bên trong. Hiển nhiên đó là mẫu mới nhất trong lĩnh vực chính xác hiện đại. Fields cũng rất nhạy cảm với vẻ đẹp của hai bàn tay. Thậm chí còn thật xúc động khi thấy bàn tay con người còn có thể đẹp được đến mức ấy, dù gì đi nữa, anh nghĩ.

– Tôi chỉ đòi được hiểu, ông cũng biết đấy.

– Giới tư sản Pháp hoảng loạn sử dụng những người như Morel nhằm che giấu, đằng sau những tấm màn mây khói lý tưởng chủ nghĩa và nhân đạo, một số thực tại xấu xí. Làn mây khói này là những từ to tát, những lời tuyên bố hùng biện lớn lao, tự do, bình đẳng, bác ái, nỗi lo âu quý phái trong việc bảo vệ trước hết và trên hết động vật châu Phi… Lũ voi của Morel là như thế đấy. Các thực tại xấu xí là chủ nghĩa thực dân, sự bần cùng về sinh lý, việc giữ hai trăm triệu con người trong vòng ngu dốt bẩn thỉu nhầy nhụa để bằng cách ấy làm chậm bước sự giải phóng chính trị của họ. Tôi đang xóa tan tấm màn mây khói ấy một cách hiển hách. Bằng mọi phương tiện mà tôi có được… Như anh đang thấy. Thật là khéo léo, rất tiện khi quẳng chúng tôi xuống dưới chân một “người hùng bình dân”, để sử dụng lại cách nói của anh, bảo rằng tất tật những mất trật tự đều do một kẻ lập dị chỉ chăm chăm lo bảo vệ lũ voi chống lại các thợ săn. Truyền thuyết thật đẹp, đúng thế, được xây dựng rất kỳ công nhằm ru ngủ dư luận chung… Nhưng đây: thực tại từ chối để bị đánh lừa. Chúng tôi từ chối bị che giấu đằng sau những đám mây của truyền thuyết và của sự kỳ ảo lâu hơn nữa… Người ta phải nhìn thấy chúng tôi, người ta phải nhìn thấy thực tại châu Phi, với tất tật những vết thương của nó. Vả lại cũng có khả năng “người hùng bình dân” của anh đã được đám thực dân trả tiền rất đẫm với mục đích gieo rắc sự mù mờ…

– Ông thành thực tin vào điều đó?

– Làm sao giải thích khác đây về sự dung túng, ít nhất thì cũng bất thường, của chính quyền đối với anh ta? Tuy nhiên ta hãy thừa nhận rằng đó là một tay hâm dở thực sự tin vào những gì anh ta làm. Nghĩa vụ của tôi là xóa tan đi mọi hiểu nhầm trong vấn đề này. Điều quan trọng là độc lập của châu Phi. Chứ không phải là voi…

Hắn phác một cử chỉ quyết liệt.

– Ta hãy nghiêm túc. Số phận các dân tộc châu Phi đối với chúng tôi quý giá hơn các truyền thuyết đẹp đẽ. Tôi không nói Morel là nhân viên Phòng Nhì, tôi nói anh ta xứng đáng là một người như thế. Chúng tôi đang xóa tan đi tấm màn mây khói. Người ta không muốn nhìn thấy chúng tôi: người ta sẽ nhìn thấy chúng tôi.

Fields tự hỏi từ “chúng tôi” gồm bao nhiêu phần là “tôi”.

– Nói vậy thôi, và để trả lời cho các thắc mắc của anh, nếu “người hùng bình dân” của anh hứa với tôi là sẽ giữ trật tự và sẽ không toan tính quấy phá gì trong thời gian chúng tôi ở đây, tôi sẵn sàng cởi trói cho anh ta. Tôi không thể tự tặng cho mình sự xa xỉ là cầm chân đến ba người để canh gác anh ta, tôi cần họ ờ chỗ khác.

Fields không hề nghĩ Morel sẽ chấp nhận điều kiện này, nhưng trước nỗi kinh ngạc của anh, anh chàng người Pháp đồng ý ngay không khằn khò gì. Rõ ràng anh nghĩ trận chiến thất bại này chỉ giống như một trở ngại giản dị trong cuộc tranh đấu mà anh đang thực hiện và anh chấp nhận từ trước mọi thảng với trầm của nó. Anh không có vẻ gục ngã lại càng không có vẻ gì là nản chí. Bẩn thỉu đến không thể tin nổi, cặp má đen râu, hai tay bị trói quặt sau lưng, bốc mùi chuồng ngựa, dưới họng súng máy mà một tên Soudan đầy lo lắng chĩa vào, ta cảm thấy anh được nâng đỡ bởi một niềm tin phi lý và dai dẳng, một sự cứng đầu không thể khuất phục nào đó. Sự điên rồ của anh hẳn chính là vậy: không bao giờ nản chí. Một thằng xuẩn, Abe Fields nghĩ bằng tiếng Pháp: đó là từ duy nhất thích hợp. Một thằng ngu hạnh phúc, kẻ từ chối nhìn thấy điều hiển nhiên. Ay thế nhưng, các bằng chứng đâu có thiếu: không chỉ những tiếng rống của lũ voi sắp chết ngoài hồ, mà còn có sự thất bại của hội nghị về bảo vệ động vật châu Phi, đã giải tán mà chẳng hề thay đổi quy định đối với các cuộc săn thú lớn. Người ta vẫn sẽ bắn voi như trước: nhân danh tiến bộ, cồng nghiệp hóa ồ ạt, nhu cầu thịt, hoặc vì vẻ đẹp của phát súng. Nhưng Morel cư xử như thể anh còn chưa có đủ thông tin về điều này. Thấy rõ là người ta chưa bao giờ dạy cho anh cách sống. Đúng là có một âm sắc buồn bã trong giọng nói của anh, nhưng rất khó thấy.

– Sẽ phải sáng chế ra một liều thuốc tiêm đặc biệt, anh lầm bầm. Hoặc thuốc dạng viên cũng được. Rồi một ngày sẽ có thôi. Tôi vẫn luôn luôn là một kẻ đầy lòng tin. Tôi tin vào tiến bộ. Chắc chắn rồi sẽ có ngày người ta bán những viên thuốc nhân tính. Sáng ra người ta uống một viên, trước khi ăn, hòa tan vào một cốc nước, trước khi gặp những người khác. Khi ấy, đột nhiên, sẽ thật thú vị và thậm chí người ta còn có thể làm chính trị… Hắn muốn tôi hứa không rời khỏi lều nếu được cỏi trói phải không? Tôi hứa đấy. Với điều kiện hắn phải để lại súng và ngựa cho chúng tôi, chừng nào đi khỏi đây.

– Ông ta hứa rồi.

– Tốt. Hắn muốn chúng tôi làm gì mới được chứ? Vả lại, chúng tôi đã bị tước vũ khí. Lẽ dĩ nhiên chúng tôi có thể nhổ nước bọt vào bọn họ, nhưng như thế thì kém hiệu quả quá. Tôi là người ủng hộ tính hiệu quả. Tôi thích những công việc cụ thể, có giới hạn, khả dĩ… Tôi không phải là người mơ mộng. Chính vì thế nên tôi mới ở đây…

Anh gần như phá lên cười. Lần đầu tiên Fields nhận thấy anh mang một chữ thập Lorraine nhỏ đính lên áo sơ mi. Đó là huy hiệu được sử dụng hồi cuộc chiến tranh vừa xong bởi một nhóm nhỏ người Pháp từ chối chấp nhận sự thua cuộc năm 1940 và xếp thành hàng ngũ quanh một vị tướng giờ đây đã bị đẩy xa, Charles de Gaulle, cả ông ta củng là một người tin vào lũ voi. Huy hiệu này giải thích được rất nhiều điều và, dẫu có thế nào, nó giải thích được cho vẻ tin tưởng của Morel. Các bạn của anh dường như cũng bị lây nhiễm. Bởi vì anh là người gây lây nhiễm, Abe Fields chẳng hề nghi ngờ chút nào về vấn đề này. Anh bắt đầu cảm thấy chính mình cũng đã dính: trong lòng anh nảy ra những sự hăm hở gần như sỗ sàng và anh, anh ý thức được điều này, nở trên mỏi một nụ cười đặc biệt đần độn. Peer Qvist, một hàng lông mày bạc rủ xuống mí mắt, lông mày bên kia thì vểnh lên phía trên một thứ nước đá ranh mãnh, chú tâm quan sát người phóng viên, nhưng người ta vẫn nói nhà sinh thái học già nua che giấu bên dưới dáng dấp lụ khụ của mình một khả năng hài hước đặc biệt dữ dội, cũng như nhu cầu được người ta nhắc đến rất lớn. Thật tự nhiên khi ông có mặt ở đây, ở nơi sâu nhất của cuộc loạn đả, vì từ năm mươi năm nay tên ông đã gắn chặt với mọi chiến dịch bảo vệ động vật và thực vật. Ông làm công việc của mình, củng cô danh tiếng của mình – nhiều nhất thì người ta cũng chỉ có thể tự hỏi liệu danh tiếng của ông đối với ông có quý giá bằng các giống loài mà ông bảo vệ, như một số đồng nghiệp của ông vẫn công khai nói. Nhưng nói gì đây về cô gái kia, cô gái Đức, ở bên cạnh Morel với vẻ mặt kiêu hãnh, phấn khích, gần như hạnh phúc, cứ như thể rốt cuộc cô đã đạt được đến một điều gì đó mà chẳng ai còn có thể tước đoạt bao giờ? Thế nhưng đó chỉ là một cô phục vụ quán khốn khổ, và thật khó tưởng tượng cô cũng đến đây dính dáng vào cuộc phiêu lưu này để làm chứng cho một lòng tin sâu thẳm nào đó, một lời từ chối hạ thấp bản thân và tuyệt vọng, và rằng người ta hoàn toàn có thể ra khỏi nước Đức Quốc xã, khỏi các đống đổ nát Berlin và những bàn tay lính chiến thắng trận, mà vẩn giữ nguyên vẹn được các ảo tưởng và một niềm tin bướng bỉnh vào các vẻ đẹp của tự nhiên. Sẽ dễ dàng hơn và hữu lý hơn nếu hình dung cô đến đây như một thứ cây leo đơn thuần – vả lại Morel khá “bô trai” theo một kiểu hơi thô thiển, với những sợi tóc nổi loạn, cặp mắt màu nâu, cái cằm thật xinh, – mặc cho cái thói hắng giọng đáng ghét, – và cặp môi rất Pháp, với sự nhạo đòi đôi khi như thể mang âm sắc của vĩnh cửu.

(Fields phải chống lại sự hăm hở của mối thiện cảm hồi cố, khi anh được nói về Morel với đồng bào của mình, tại quán bar Mỹ nhỏ bé bên Paris nơi anh là khách quen. “Ai đó, tôi chẳng biết nữa, ở Fort–Lamy, từng tìm cho Morel một biệt hiệu rất hợp với anh ta: đó là, người đó nói, một esperado. Một giống người mới hiện ra đầy thắng lợi từ đáy sâu sự để hèn. Chẳng cần phải nói với các anh rằng tôi không phải người như thế. Tuy nhiên tôi xin thú nhận là thật dễ chịu khi biết có một ai đó, ở đâu đó, đang đi trên con đường của anh ta, chống lại tất cả mọi người, điều này cho phép ta có thể ngủ yên.”)

Bản thân Forsythe cũng, không kém cạnh người khác, bị tác động bởi chứng lây nhiễm của niềm vui này, bởi sự quá khích của hy vọng này, mà chẳng một bằng chứng trái ngược nào có khả năng phá hỏng đi. Trên khuôn mặt bầm tím của ông, các nốt tàn nhang lại càng thêm nổi bật giữa những vệt xanh tím để tạo thành một cú nhăn nhó vui tươi.

– Anh sẽ thấy, chuyện rồi sẽ ổn thỏa thôi, ông nói với Fields. Phương Tây đang tung hô chúng tôi rồi, theo những gì mà chính anh nói với tôi. Chỉ còn cần phải đợi các nền dân chủ nhân dân nữa thôi. Sự liên hiệp sẽ diễn ra xung quanh chúng tôi, tôi đảm bảo với anh đấy. Lúc nào tôi cũng đợi nhận được một bức điện từ “những người thẩm vấn” tôi bên Trung Quốc và Triều Tiên, với nội dung đại khái như sau: “Chúng tôi thành thực hối tiếc hiểu nhầm quá khứ stop đang thực thi các biện pháp khẩn cấp để bảo vệ voi stop ủy ban bác học đã làm chứng giả sử dụng chiến tranh vi khuẩn bởi những người anh em Mỹ vừa thú nhận hành động phá hoại và khiêu khích nhằm phản đảng stop các thành viên bị kết án lao động cưỡng bức trọn đòi stop tình bạn giữa các dân tộc sát cánh bên nhau để bảo vệ tự nhiên muôn năm.” Tôi đảm bảo với anh, chẳng việc gì phải nản chí hết.

Abe Fields kiểm tra máy ảnh và chụp ông một bức thật đẹp, với mái tóc hung đỏ trong các luồng sáng luồn vào giữa kẽ đám cỏ khô của túp lều, chiếc khăn mùi soa chấm bi đỏ quấn quanh cổ, bộ mặt võ sĩ quyền Anh đang nghỉ giữa hai hiệp và thân người để trần – anh chụp bức ảnh này để tự vệ trước làn sóng của sự lây nhiễm thiện cảm đang ào tới anh thì đúng hơn là vì mọi động cơ khác.

– Thế nên anh có thể bảo với hắn là tôi hứa. Morel nhắc lại, với điều kiện hắn để lại súng và ngựa cho chúng tôi để chúng tôi có thể tiếp tục…

Anh đưa mắt nhìn theo Abe Fields, vẻ thân thiện. Một con người trung hậu, tay nhiếp ảnh gia bé nhỏ ấy. Can đảm và muốn giúp ta, sôi sùng sục ý tốt bên dưới vẻ ngoài lãnh đạm. Chẳng cần ép anh ta quá mức là anh ta sẽ thay chiếc máy ảnh bằng một cây súng máy và cả quyết lao vào cuộc giải cứu những con vật khổng lồ đang bị đe dọa. Xấu xí, gầy gò, cận thị, với mái tóc và cái mũi đặc Do Thái, hẳn còn bị nhăn nhúm bởi vụ tai nạn hơn mức anh ta muốn công nhận, ta cảm thấy anh ta sẵn sàng bay đến trợ sức cho một lý tưởng bất tử. Vả lại thật may mắn vì có anh ta ở đây và việc anh ta chụp những bức ảnh đẹp rất quan trọng: chúng sẽ lay động dư luận và đó chính là điều cần phải làm. Vì dư luận cần phải biết rằng vào thế kỷ của chủ nghĩa thất bại và sự chấp nhận này, có những người vẫn tiếp tục đấu tranh vì danh dự của cái danh xưng con người và để mang tới cho những niềm hy vọng mơ hồ của họ một đà tiến mới. Sớm hay muộn, khao khát chưa thành hình ấy ở trong họ sẽ vạch một con đường đi tới khoảng không tự do, tự tạo hình, bùng nổ trên bề mặt giống như một đợt nở hoa chiến thắng. Từ hồ Baikal đến Grenada và từ Pittsburgh đến Tchad, mùa xuân ngầm đang sống cuộc đời bí mật được che giấu ở nơi sâu thẳm của những rễ cây sẽ chòi lên trên mặt đất với toàn bộ sức mạnh không thể cưỡng lại của hàng tỉ mầm non yếu ớt và chập chững của nó. Anh đã gần như nghe thấy được cuộc tiến lên chậm chạp về phía khoảng không tự do và ánh sáng kia, cái tiếng sột soạt rụt rè và lén lút kia. Thật khó cảm nhận những lách tách bé nhỏ ấy, gần như không thể nghe thấy và kỳ dị, của các gốc tìm cách vạch một con đường đi qua toàn bộ bề dày của một sự chấp nhận đã nghìn năm. Nhưng tai anh rất thính và đủ kinh nghiệm để dõi theo trên toàn bộ bề mặt trái đất sự vươn mình chậm chạp, từng mi li mét một, của cái mùa xuân cố xưa và khó nhọc đó…

o0o

ĐIỆN ẢNH XÔ VIẾT?

NHỮNG GÌ MÀ NỀN ĐIỆN ẢNH XÔ VIẾT CỦA CHÚNG TA PHẢI TRỞ THÀNH.

ĐÓ LÀ NHỮNG GÌ CÔNG CHỨNG XÔ VIẾT CHỜ ĐỢI Ở NỀN ĐIỆN ẢNH CỦA NÓ

Hai người đàn ông bước ra khỏi tòa nhà trụ sở báo Pravda ở Matxcơva và rảo bước về phía phố có tàu điện. Một người cao, gầy, lưng gù vì cao quá và vì những giờ đồng hồ ở văn phòng; anh ta chắp hai tay sau lưng, cặp kính trên mũi, có một bộ râu đen mảnh và tên là Ivan Nikitych Touchkine. Người kia thấp hơn và ít xương xẩu hơn, thậm chí anh ta còn có một khuôn mặt tròn trông khá là dư dả; anh ta mang tên Nikolai Nikolaievitch Riabtchikoff và khi người đồng hành bước một bước thì anh phải đi liền hai bước mới mong có thể giữ được song song, điều đó khiến dáng điệu anh ta trông giống phi nước kiệu và đầy gấp gáp. Họ gắn bó không rời từ hai mươi năm nay, ngồi đối diện với nhau trong cùng một phòng làm việc, cùng một góc phòng tư liệu của tờ báo, nơi họ được thuê làm biên dịch, một người lo tiếng Anh, người kia là tiếng Pháp; họ sống cùng hai gia đình khác trong một căn hộ ba phòng khu Komsmolskaia.

– Ddaa… Ivan Nikitych Touchkine nói, lúc nào anh cũng bắt đầu các câu nói của mình bằng lời đồng ý này, cái thói quen mà bạn anh đã không còn để ý đến nữa. Ddaa… Các triệu phú Wall Street rõ ràng không biết là phải bịa ra cái gì để đánh lạc hướng mối quan tâm của nhân dân Mỹ khỏi cuộc khủng hoảng kinh tế đang đe dọa họ cùng việc chuẩn bị chiến tranh… Hàng tuần nay rồi bọn họ dành trang nhất các tờ báo của họ để đăng tin các cuộc phiêu lưu, có khả năng được bịa ra hoàn toàn, của cái tay người Pháp được cho là đã sang Trung Phi để bảo vệ voi trước đám thợ săn… Đó là dưỡng chất tri thức mà bọn họ cung cấp cho độc giả sáng sáng đấy. Lẽ dĩ nhiên là tôi buộc phải nuốt đến từng chi tiết của câu chuyện đó… Đến phát mệt. Tôi còn mơ thấy nó vào ban đêm nữa cơ. Đêm hôm trước, Nikolai Nikolaievitch ạ, anh có tưởng tượng được không, tôi mơ thây từng đàn voi chạy nhảy tự do lao thẳng về phía trước băng qua vùng trảng bụi, phá hoại tất, giẫm đạp tất, làm mặt đất rung chuyển cả lên…

– Phải, tôi cũng nghe thấy tiếng anh thở dài trong lúc ngủ, Ivan Nikitych ạ, người bạn đáp. Tôi đã nghe thấy tiếng anh thở dài và tôi tự nhủ: A a! Ivan Nikitych của chúng ta đang có những giấc mơ đẹp đây.

– Bên thứ tiếng mà anh phụ trách cũng tương tụ, Nikolai Nikolaievitch nhỉ; các tờ báo Pháp nói gì về chuyện này?

– Thật là khó mà biết chính xác được. Các tờ báo cấp tiến bên Paris thoạt tiên trình bày vụ việc đầy thiện cảm. Hồi mới đầu người ta cứ tưởng đó là một biểu hiện chống thực dân, vì săn voi là ví dụ điển hình của bóc lột tài nguyên thiên nhiên châu Phi bởi đám tư bản độc quyền phương Tây. Nhưng hiện tại thì hình như tay Morel này lại là một nhân viên Phòng Nhì Pháp, được cử sang châu Phi để bày trò ma nóp đánh lạc hướng: người ta muốn hướng dư luận thế giới đừng quan tâm đến sự nổi dậy của các dân tộc châu Phi và những khát khao chính đáng của họ… Tất tật những chuyện đó cho thấy rõ ràng sự hoảng loạn ở bên phe phương Tây.

– Ddaa… Ivan Nikitych Touchkine nói.

Hai người bạn bước đi một lúc trong im lặng. Mới vừa nãy, họ định bắt tàu điện đông nghẹt, xếp hàng trước một cửa hàng để mua lương thực, quay về phòng và đợi đến lượt dùng bếp trong quãng nửa tiếng đồng hồ theo lịch. Nhưng họ quen rồi. Cả hai đều mới bốn mươi tuổi, và bố của họ từng là các ký lục nhỏ bé nhận đồng lương chết đói trong ngạch hành chính thời Sa hoàng. Chủ nhật, họ ra nông thôn đi dạo và dãn gân dãn cốt bằng cách cùng nhau chèo thuyền. Ivan Nikitych Touchkine tháo cặp kính ra, Nikolai Nikolaievitch Riabtchikoff xắn tay áo lên, họ mỉm cười nhìn nhau.

– Được chưa?

– Được rồi!

Và cầm lấy mái chèo, họ hăng hái, răng nghiên chặt, mắt nảy lửa, đôi khi lắp bắp vài câu chửi, rẽ nước, mặt đỏ lựng, cho đến lúc nào cơ bắp hoàn toàn kiệt sức. Ngày hôm sau vào tám giờ sáng, họ đã có mặt tại văn phòng.

– Ddaa… Ivan Nikitych thở dài. Anh có thấy, Nikolai Nikolaievitch, lũ voi là những con thú hấp dẫn không. Tôi thấy tiếc rằng điện ảnh Xô viết không thường cho chúng ta cơ hội chiêm ngưỡng chúng ở đúng môi trường quen thuộc, tức là tự do. Voi, Nikolai Nikolaievitch ạ, đáng được nghiên cứu thật cẩn thận. Có hai con ở vườn bách thú đấy, thỉnh thoảng tôi dẫn đám cháu đến đó để chúng có thể học tập và xem một chút, nhưng…

Anh không nói hết câu và thở dài.

– Cũng có một tiết mục voi tuyệt vời ở rạp xiếc, hồi mùa đông năm trước, Nikolai Nikolaievitch nói… Tôi không biết anh có còn nhớ không.

– Ddaa… Ivan Nikitych lầm bầm.

– Thậm chí còn đáng ngạc nhiên khi thấy những gì một người dạy thú khéo léo và kiên quyết làm được với các con vật to và khỏe đến thế… Cứ như thể chúng là cừu vậy. Có những con nhảy múa, lại có những con đứng bằng hai chân sau, hoặc nằm nghiêng ra cho người ta bước lên… Rất đáng chú ý đấy. Dường như trình độ huấn luyện thú của chúng ta khá nhất thế giới.

Xung quanh họ Matxcơva đang vo ve một cuộc sống sôi động: các tòa nhà mới và những thành tựu về vệ sinh, về công nghiệp, mọc lên sờ sờ từ mật đất, số lượng xe ô tô và của cải lưu thông tăng theo đơn vị phút, cả một dân tộc rốt cuộc cũng đạt tới sự dư dả về mặt vật chất, nhưng Ivan Nikitych Touchkine vẫn tiếp tục lớn tiếng mơ mộng đến những điều tuyệt diệu của tự nhiên.

– Ddaa… Hôm trước, tôi xem hai con voi đằng sau hàng rào, cuối cùng tôi thấy thương hại chúng. Tôi tự nhủ: tệ thật. Lũ voi không được tạo ra để sống như thế. Chúng cần không gian. Chúng được tạo ra để sống tự do. Những con vật tuyệt đến vậy, chúng cần được tôn trọng…

– Tôi nhất trí với anh. Bản thân tôi cũng từng nhiều lần có cảm giác đó…

– Tất nhiên, chúng ở đó là để giáo dục thanh thiếu niên. Thanh thiếu niên các trường học của chúng ta phải biết chúng như thế nào, được làm ra thế nào, sống ra sao – tất nhiên, điều đó vô cùng cần thiết. Điều này cho phép bọn trẻ đào sâu hiểu biết về lịch sử tự nhiên… Nếu không, thậm chí bọn trẻ sẽ còn chẳng biết là nó có tồn tại…

Nikolai Nikolaievitch thấy sửng sốt trước âm điệu buồn bã trong giọng nói của người bạn. Anh đang đi bằng bước chân quen thuộc về phía bến tàu điện, để xếp hàng, nhưng ánh mắt của anh như thể bị mờ đi và, hai tay chắp lại sau lưng, anh tiếp tục lớn tiếng mơ mộng đến những điều tuyệt diệu của tự nhiên.

– Xem nhé, chúng có chỗ, đằng sau hàng rào, đó không phải là một cái chuồng… Nhưng không phải vậy. Nhất là, những khi ta ra khỏi chỗ làm, cảm thấy cần đổi gió bằng cách ngắm nhìn tự nhiên. Chính ở điểm này tôi thấy điện ảnh Xô viết rất thiếu thốn… Thậm chí là không thể chấp nhận được! Hãy cho chúng tôi xem, các đồng chí điện ảnh gia, những gì mà chúng tôi cần! Hãy chiếu cho chúng tôi, thưa các đồng chí, xem những đàn voi lớn sống đời tự do… Một trăm con voi, một trăm năm mươi con voi… Một nghìn con voi, quỷ tha ma bắt tôi đi!

– Tôi xin anh, Ivan Nikitych, đừng hét lên… Mọi thứ dĩ nhiên đúng là như anh nói… Nhưng không phải ở trên phố như thế này…

Ivan Nikitych quay sang bạn, dừng khựng lại giữa vỉa hè. Những người bộ hành nhìn anh, vẻ hiếu kỳ:

– Anh sẽ nói với tôi: xin lỗi, Ivan Nikitych ạ, ở chỗ chúng ta thì không thể được, mảnh đất Nga của chúng ta chưa từng bao giờ có voi sống tự do… Nhưng chính đây là điểm mà tôi muốn đáp lại anh: thế còn điện ảnh, thưa các đồng chí? Và nền điện ảnh Xô viết của chúng ta, nó dùng để làm gì đây? Nó chờ đợi gì đây, tôi xin hỏi anh đấy, mà không trao cho chúng ta những gì mà chúng ta cần? A! nó chờ đợi gì đây?

– Tôi xin anh, Ivan Nikitych, đừng hét lên…

– Tôi có hét đâu. Tôi đang trình bày ý kiến thôi. Tôi nói với những người chịu trách nhiệm về nền điện ảnh Xô viết và tôi nói với họ: đủ rồi! Cần phải, thưa các đồng chí điện ảnh gia, thay đổi! Tại sao các studio của chúng ta không cử vài ê kíp sang châu Phi để quay, những nơi nào còn có voi sống đời tự do, rồi chiếu cho chúng ta xem, dẫn chúng lên các màn ảnh của chúng ta, để ít nhất chúng ta cũng có thể nhìn thấy một lần, trước khi chết?…

Anh hoa chân múa tay loạn xạ. Một nhóm nhỏ đã hình thành quanh họ và người ta lắng nghe anh nói với vẻ quan tâm; Nikolai Nikolaievitch kéo mạnh tay áo anh. Nhưng Ivan Nikitych đã ở trong con hăm hở không thể cưỡng lại của mình.

– Hãy chiếu cho chúng tôi xem, thưa các đồng chí điện ảnh gia, những không gian rộng mở, bầu trời với hàng triệu con chim, xa van với lũ hươu cao cổ, linh dương, sư tử… Hãy cho chúng tôi xem sư tử, hỡi các đồng chí điện ảnh gia Xô viết, sư tử sống đời tự do! Hãy cho chúng tôi xem con tê giác hùng mạnh, con đười ươi hoang dã, sự đa dạng ngoạn mục của chim khắp nơi, mỗi con một bộ dạng riêng, mỗi con hát một giọng riêng, với những màu sắc riêng, lông riêng, tổ riêng, những thói quen riêng, những phăng te zi trên bầu trời của chúng! Và nhất là, thưa các đồng chí Xô viết, hãy cho chúng tôi xem voi! Một cuộc phi voi, chúng chạy băng qua mọi thứ, chúng hất nhào mọi thứ, chúng lao vào mọi thứ, chúng làm tung mọi thứ lên, chẳng gì! chẳng gì hết! có thể chặn chúng lại: mặt đất rung chuyển, những cánh rừng dãn ra – đó là điều chúng tôi trông đợi từ nền điện ảnh Xô viết, thua các đồng chí! Nhân dân Liên Xô dẫu sao cũng có quyền đòi hỏi nền điện ảnh của đất nước trao cho mình những gì mà họ cần chứ! Nền điện ảnh Xô viết của chúng ta phải phản ánh trung thành các nhu cầu và khát khao sâu thẳm và khôn cưỡng của con người Xô viết…

Ai đó đặt tay lên cánh tay anh. Ivan Nikitych Touchkine chỉnh lại kính. Chừng hai mươi người đứng quanh anh và quan sát anh, vẻ hiếu kỳ. Một số người cười. Những người khác thì không. Người đặt tay lên vai anh nói với anh bằng âm sắc của uy quyền, không có chỗ cho sự tranh cãi.

– mời anh di chuyên, thưa đồng chí, thay vì kích động sự tụ tập…

– Nhưng.

– Không nhưng gì cả. Có lẽ anh muốn đi theo tôi về đồn chăng?

– Tôi chỉ vừa giải thích với một người bạn nền điện ảnh mới của Xô viết phải như thế nào…

Anh tuyệt vọng tìm kiếm trong đám đông khuôn mặt của Nikolai Nikolaievitch, nhưng anh ta đã biến mất. Ivan Nikitych Touchkine đặt một bàn tay run rẩy lên trán.

– Tôi xin được thứ lỗi, anh lắp bắp. Chắc tôi bị cảm lạnh…

Lưng anh vồng lên thêm nữa và anh buồn bã đứng vào chỗ của mình trong hàng người.

Dân biểu Pháp Jean Dubord ngồi trên cái ghế cao trước quầy một quán cà phê, đại lộ Saint–Germain, áo pa đờ xuy phanh ra, chiếc khăn phu la quấn cổ, và lơ đãng lắng nghe người barman nói cho ông biết quan điểm của anh ta về cái tay rồ dại bảo vệ voi bên châu Phi. Các tờ báo buổi tối chỉ nói đến chuyện này. VỊ dân biểu đang mải suy nghĩ. Ông cố nhớ xem mình thuộc về tổ chức chính trị nào. Đảng của ông đã tách làm hai, các phần tử cực đoan của mỗi bên tụ lại thông qua những hệ thống lằng nhằng về phía ba tổ chức khác nhau, chúng tạo ra một chuyển động vòng quanh trung tâm nhằm thay thế nó, trong khi bản thân trung tâm thì lại trượt sang cánh tả với các yếu tố hướng tâm và sang cánh hữu với các yếu tố ly tâm. Dân biểu Jean Dubord mất phương hướng đến nỗi phải tự hỏi nghĩa vụ người ái quốc của mình chẳng phải là tự mình thúc đẩy sự hình thành một nhóm mới, một dạng hạt nhân trung–tả–hữu với các phần tử bên rìa, nó sẽ có thể tạo một trục vững chắc cho các đa số quay vòng vòng, không liên quan gì đến các bản lề điều hành chúng ở bên trong, với chương trình chính trị có thể chính là thoát khỏi vai trò bản lề để đạt tới vai trò cột trụ. Dẫu có thế nào, cách duy nhất để ở được trong đó là có một nhóm riêng. Ông đột ngột hướng về phía người barman ánh mắt hốt hoảng.

– Còn tôi, tôi sẽ nói cho anh biết, câu chuyện lũ voi của anh là gì, ông nói. Đó lại là một phong trào chống nghị viện…

Barman tỏ ra kinh ngạc cực độ.

– Thế nào cơ?

– Toàn bộ câu chuyện về cơn sóng ngầm đáy biển này, về nỗi giận dữ của dân chúng, về sức mạnh không thể cưỡng lại, về quần chúng, ta biết quá rõ rồi… Lũ voi trả thù hất đổ mọi thứ trên đường đi, phải ngu xuẩn lắm mới không hiểu điều đó muốn nói gì. Người ta muốn lật đổ chế độ bằng bạo lực đấy.

– Nhưng xin lỗi, xin lỗi, thưa ông Dân biểu, người barman nói. Một tay, ở tận châu Phi, đến sống với voi, đòi người ta bảo vệ chúng, và che chở chúng trước đám thợ săn. Chuyện đó thì có liên quan gì đến chè độ co chứ?

– Đó là xảo thuật nhằm kích động một phong trào toàn trị mới, chính là như vậy, cái tay Morel của anh. Người ta bắt đầu bằng việc nói voi bị de dọa, và rồi người ta mời chúng đến Nghị viện mà giẫm đạp… Từ một tháng nay toàn bộ báo chí phản động chỉ còn nói đến Morel và những đàn voi của anh ta… Thật lộ liễu quá đi. Người ta muốn lôi kéo người dân nổi dậy chống lại chúng ta đấy. Lại thêm một “đấng cứu thế” nữa, một “người bảo vệ” nữa… Người ta muốn kích động quần chúng chống lại chúng ta đấy…

Ông tuột người xuống khỏi ghế, đặt tờ một trăm franc xuống cái đĩa rồi đi khỏi, hai tay đút vào hai túi áo ních đầy báo, cái che mũi buồn bã roi thõng quanh cổ… Thật dễ mua vé máy bay để sang Tchad, nhưng chừng nào đến đó rồi, ông sẽ làm gì? Rất ít khả năng ông có thể kín đáo thiết lập được liên lạc với Morel, lại càng ít khả năng gặp được anh ta. Người ta sẽ dựng lên quanh ông một rào chắn gồm các công chức mau mắn, và trong hoàn cảnh như vậy, không thể có chuyện ông đến gặp Morel dẫu chỉ để bắt tay anh ta một cái. Ông bắt đầu bước đi trên phố, đầu cúi gằm, nhai mẩu thuốc lá và tự hỏi xét cho cùng mình có nên can thiệp với chính phủ về việc bảo vệ động vật châu Phi hay không.

Tại một bệnh viện tư ở Neuilly, một người đàn ông bước ra hành lang và dừng lại, một chiếc pa đờ xuy màu xám vắt hên vai. Bác sĩ đến gặp anh gần như ngay tức khắc, nói với anh vài lời khích lệ mà anh chẳng buồn nghe. Đó là một người đàn ông trẻ tuổi có vợ vừa chết vì chứng ung thư tử cung khủng khiếp. Họ mới lấy nhau được một năm và anh rất yêu vợ. Điều kỳ lạ nhất nằm ở chỗ anh không cảm thấy mình là nạn nhân của một sự bất công đặc biệt nào. Sự bất công mà anh vừa phải gánh chịu chỉ đơn giản là sự thi hành một đạo luật, một thứ luật sinh học cũng nhóp nhúa, bẩn thỉu và vô sỉ giống như một số luật con người, chẳng hạn giống các đạo luật Nuremberg. Đó là một thứ luật không thể bãi bỏ, chỉ có thể vòng tránh, và tại các phòng thí nghiệm nhiều người đang cần mẫn cố gắng để hiểu nó hơn nhằm tìm cách thương thuyết với nó. Khắp thế giới, các nhà bác học đang hăng say làm việc để tạo dựng một thỏa hiệp. Bác sĩ đặt tay lên vai anh và tiếp tục khuyên nhủ anh can đảm lên. Từ tận sâu cảnh khốn quẫn của mình, người đàn ông chợt nhớ là ít nhất có tồn tại một người, ở đâu đó, đã từ chối thỏa hiệp, từ chối thương thuyết, không khoan nhượng với bất công. Anh nhìn viên bác sĩ.

– Ông có báo ra hôm nay không?

Bác sĩ không hiểu. Người phụ nữ trẻ vừa chết và trong vòng bốn mươi tám tiếng đồng hồ vừa qua người đàn ông này tỏ ra ít nhất mình cũng đau đớn bằng cô. Thế nhưng vào lúc này anh ta lại hỏi tờ báo…

– Có chứ.

Ông lục tìm trong túi chiếc áo bờ lu trắng và chìa cho anh tờ báo ra buổi tối. Người đàn ông cầm lấy nó và hăng hái mở ra. Ánh mắt anh mau chóng lướt qua các trang, rồi dừng lại…

– Anh ta vẫn chống cự, anh nói, vẻ hài lòng. Người ta chẳng dễ dàng đầu hàng như họ vẫn nghĩ đâu… Từ vài ngày nay tôi đã bắt đầu cảm thấy lo lắng… Nhưng anh ta vẫn đứng vững, anh bạn của chúng ta ấy.

Anh trả tờ báo lại cho viên bác sĩ đang ngây độn và bắt đầu bước đi trong hành lang, bước chân vững vàng, đầu ngẩng cao, hai mí mắt mọng đỏ, nhưng miệng thì mỉm cười.

Tin đồn Morel sắp bị bắt đến nơi lan ra ở Fort–Lamy, ngay lập tức được đăng bởi các tờ báo trên toàn thế giới. Và trong số tất cả những người từng đôi khi sung sướng ngấm ngầm nghĩ đến anh, như thể họ đã ngầm trao cho anh trách nhiệm đại diện cho họ trong mọi thứ gì ở họ bị lỡ dở, bị hụt mất, đã chấp nhận, đã gánh chịu, trong cái nhu cầu vừa mãnh liệt vừa mơ hồ được “một ngày nào đó nói với họ những gì tôi nghĩ về họ”, được “thoát khỏi tất tật những chuyện này”, “cho họ thấy”, “chấm dứt”, tất cả những ai đã quá chán “điều đó”, mà không thực sự nhận ra cái tên nhỏ bé kia xuất hiện trong hoàn cảnh này với sự kỳ vĩ vô hạn đến đâu, tất cả những ai cảm thấy được trả thù bởi lời từ chối chấp nhận và chịu đựng ấy, được nói ra nhân danh họ, và được bí mật sung sướng bởi những gì mà họ cho là một biểu hiện của chán ngấy và khinh bỉ không nhắm vào họ theo lối cá nhân – vả lại cũng chính những người ấy cảm thấy sung sướng theo lối cá nhân khi thuyền trưởng Carlsen sống qua ba ngày lênh đênh bám vào mảnh tàu đắm ngoài biển khơi – tất cả những ai từ lâu nay đã thất bại trong công trình của mình – lộ diện ngoài đường cái – và hài lòng với việc lui vào tận sâu phía trong cửa hàng, chờ đến giờ đóng cửa; tất cả những ai do nhầm lẫn mà gán cho những nỗi phiền muộn vật chất nho nhỏ của mình một nỗi thù hận có xuất xứ từ xa hơn nhiều và chảy trong các mạch của họ với bản thân dòng máu của giống loài, tức là tất cả những người ấy, đều cảm thấy bực bội và khó chịu trước ý nghĩ này: cái con người thế hiện rõ đến thế khát khao bất khả của họ được thoát khỏi, vượt qua số phận của mình, trở thành một cái gì khác – rốt cuộc, những con người! – sẽ bị dẫn đi giữa hai tay cảnh binh, tay bị còng như bất kỳ tên đào tường khoét ngạch nào. Lẽ dĩ nhiên cũng có những người khác, đông ngang ngửa, cười khẩy quay trở về với cốc rượu của mình trong cái góc bé tẹo của mình và thở phào nhẹ nhõm trước ý nghĩ họ đã có lý khi không định làm gì, bởi vì nhất định là “chẳng có gì để làm”, như họ đã nói ngay từ đầu, và rằng, “trong đời, phải biết nhẫn nhục” – những người này dĩ nhiên tự trao cho mình tấm bằng chứng nhận sự thông thái và chừng mực và tìm lại được sự bình yên trong tinh thần, cái điều hết sức quan trọng, trong nghề. Nhưng ở tất cả những ai khát khao một cuộc sống khác với cuộc sống của những khoản lương trong các chu trình phân chia, tin về vụ bắt giữ con người đã chọn lũ voi khiến cho họ rụng rời. Không một ai thú nhận điều đó: dẫu sao thì người ta cũng không thể thú nhận mình không hài lòng với con người của mình; chỉ những kẻ thất bại nổi danh và chẳng còn gì cần che giấu, với thất bại cũng rành rành như chứng nghiện rượu của họ, áo sơ mi bẩn của họ hay những đôi giày mòn vẹt của họ, có thể tự ban cho mình sự xa xỉ là tỏ ra suy sụp hoặc phẫn nộ trước ý nghĩ mọi thứ sắp quay trở về trong trật tự và mọi thứ sẽ lại được phủ dưới tấm màn của sự chấp nhận.

Ở Haute–Savoie, trong một nhà an dưỡng, tin tức đăng tải trên báo hoặc đài phát thanh về con người đòi một sự tồn trọng sơ đẳng đối với tự nhiên, được dán lên tấm bảng đen ở sảnh vào. Khi tin từ A.F.P. thông báo việc bắt giữ cái con người ngoài vòng pháp luật có thể diễn ra vào bất cứ lúc nào xuất hiện trên bảng, một số bệnh nhân đã rơi vào tình trạng suy sụp và rối loạn lớn đến nỗi bác sĩ trưởng cấm treo các thông báo. Phần lớn bệnh nhân lao phổi là các thanh niên bị bệnh tật giáng trúng ngay giữa khi đang hăm hở sống và hy vọng. Một cô gái trẻ phải bơm khí màng phổi và lá phổi thứ hai bị tổn hại, xem tâm bảng và nức nở khóc. Đó là lần đầu tiên cô gái khóc kể từ khi ở nhà an dưỡng. Chính ủy ban bệnh nhân đã quyết định dán các tin tức về cuộc thập tự chinh phản đối của Morel, và bác sĩ trưởng gặp rất nhiều khó khăn trong việc khước từ điều đó. Một sinh viên ném vào mặt ông một câu nói mà mối liên quan với vụ việc Morel thật quá mức bí hiểm đối với viên bác sĩ. Cậu ta bảo ông: “Chẳng có lý do nào để mặc mọi sự xảy ra mà không phản đối.”

Gần như vào cùng thời điểm, một cậu thiếu niên da đen mười bốn tuổi bị mấy tay da trắng đánh vỡ đầu bởi vì cậu ta đã huýt sáo bày tỏ lòng ngưỡng mộ khi một phụ nữ da trắng đi qua, các chuyên gia nuôi bồ câu đưa thư người Nga cho nổ một quả bom H và chuẩn bị tên lửa xuyên lục địa có thể chở nó theo và biến một lãnh thổ rộng hơn Vương quốc Anh trở thành bình địa, đám Mau–Mau trộn óc một đứa trẻ con mới đẻ vào nước rồi uống để thề trung thành với lý tưởng quyền dân tộc tự quyết, và trong cùng mạch tư tưởng ấy, bộ trưởng Tái thiết dự đám tang đứa trẻ chết vì lạnh tại một khu nhà ổ chuột Pháp không lâu trước đó, và bắt tay bố mẹ nó. Nhân danh tự do, các bộ lạc Bắc Phi hiếp trẻ con sáu tuổi và dùng dao găm phanh tử cung phụ nữ Pháp khi đàn ông tính của họ không thể được thể hiện theo cách khác nữa, trong khi các nhà bác học tranh luận nghiêm túc để biết xem lượng bụi phóng xạ mà nhân loại hít vào người sau các thí nghiệm nguyên tử liên tiếp sẽ dẫn đến việc tạo ra một thế hệ toàn thiên tài hay toàn bọn ngu, trong lúc tại Pháp chính phủ không tiếc lời chính thức khuyến khích việc sản xuất rượu, lẽ dĩ nhiên đó chính là một giải pháp. Tất cả những ai sáng nào cũng đọc thấy các thông tin đó trên báo và chỉ có dịp thở phào nhẹ nhõm khi đọc tin tức về người đàn ông say sưa theo đuổi chiến dịch bảo vệ tự nhiên của mình, cảm thấy rụng rời và gần như giận điên trước thông báo về việc anh ta sắp bị bắt, vả lại họ cũng không tin điều này.

Ngày 22 tháng Sáu, đúng lúc các nhà báo cuối cùng còn ở lại Fort–Lamy rốt cuộc cũng đã gặt hái được thành quả cho sự kiên nhẫn của mình – người ta đã kín đáo thông báo với họ về “đoạn kết sắp tới” của vụ việc – và tập trung tại hàng hiên quán Người Tchad đợi triệu tập, một nhóm kỵ sĩ, hai người châu Phi và ba người da trắng, chậm rãi tiến lên ngang qua vùng trảng bụi nhỏ dốc và bằng phẳng ở Đông Nam Gola, nơi bóng xám của mimosée trên mặt đất như thể cũng sắp cạn kiệt đến nơi và nơi toàn bộ khung cảnh với những cây thấp khô cong của nó, các tổ mối của nó, những cái cây dẹt gí của nó và những đám cỏ cháy của nó như thể sắp ngất xỉu đến nơi trong ánh sáng. Từ một tháng nay, tại A.E.F., bên Soudan, rồi Ouganda, ở một số vùng thuộc Dongo, Kenya, Tanganyika, mọi cuộc săn bắn có tính chất thể thao đều bị cấm ngặt; người ta ước tính trận hạn hán sẽ khiến các đàn thú phải gánh chịu một sự sụt giảm phải cần đến mười, mười lăm năm mới có thể bù đắp; những tổn thất trong chăn nuôi và trồng trọt đòi hỏi ở khắp nơi sự can thiệp của chính phủ; về phía Nam, các thầy phù thủy đe dọa sẽ làm hạn hán kéo dài chừng nào vị trí cổ xưa của họ còn chưa được trả lại tại các hội đồng bộ lạc; những người nông dân da đen đồng loạt rời các vùng đất nứt nẻ; thất bát trong thu hoạch bông làm lụn bại phần lớn người bán hàng chịu trả theo kỳ hạn. Không khí không còn có mùi sahel mà mùi sa mạc và, trong một bầu không khí đã mất đi những dấu vết ẩm ướt cuối cùng, Haas lại thấy trong hai lỗ mũi mình các màng nhầy khô kiệt không khác gì sự khô kiệt của gió khamsin. Ông ta rất choáng váng trước cảnh tượng mà ông ta còn chưa bao giờ biết đến điều gì tương tự ngay cả tại biên giới với Tibesti nơi mọi thứ, được tạo ra cho hạn hán của sa mạc, sống với nó trong tình hòa thuận; vốn đã quen với sự ẩm ướt quá nồm của Tchad, trước tiên ông ta đã nhai điếu xì gà của mình với một vẻ sung sướng nhất định, trước làn không khí trong lành chẳng hề vương chướng khí, nhưng dần dà, sửng sốt trước sự thiếu vắng đời sống gần như hoàn toàn ấy, trước nỗi đau đớn giơ xương của vài con thú hiếm hoi còn nhìn thấy và ánh mắt buồn bã của những người sống trong các làng đi qua, rốt cuộc ông ta xìu xuống, chửi rủa khi gặp một con chim ăn xác chết bay vè vè, rồi bắt đầu nghĩ đến lũ muỗi với một nỗi hoài nhớ đích thực, và mau chóng tìm lại được ở hồ Tchad mà cho đến lúc này ông ta vẫn coi là thứ cũ rích hôi thối và lầy bùn, nhưng vẫn còn nước và không từ chối trước cơn khát nào, vài khía cạnh của tay khốn tốt bụng, nhờ đó hẳn ông ta sẽ được tha thứ rất nhiều.

Người bạn đường của ông ta, Jean de Fonsalbert, đặc phái viên của một tờ tuần báo lớn tại Paris, ít nhạy cảm hơn trước khung cảnh bi thảm này: đây là lần đầu tiên anh ta đến Trung Phi và còn thiếu nhiều yếu tố để có thể so sánh. Anh ta chỉ chăm chăm vào một điều: trở thành nhà báo đầu tiên gặp Morel.

Đã hai mươi lăm năm nay, Haas sống giữa lủ voi của Tchad, mà ông ta bắt để cung cấp cho các vườn bách thú: chính xác là từ cuộc chiến tranh 14⁴⁵, trong đó ông ta đã dính khí ga; với lòng hối hận trợ sức, ông ta đã lên kế hoạch cho chuyến đi, mục đích là tìm ra Morel và đưa anh đến một nơi an toàn. Điều khiến ông ta bực bội là có những bọn ngu xuẩn cứ đi nói rằng Morel đã không được thúc đẩy chỉ bởi tình trìu mến của anh đối với bọn thú khổng lồ mà người ta truy đuổi không chút nương tay như vậy, mà anh còn theo đuổi một mục đích chính trị ngâm ngầm. Ở ông già cô độc Tchad này mối hoài nghi như vậy ngay lập tức khơi lên một con giận, vì ông ta biết tình yêu với lũ voi là như thế nào và nữa, nhất là kể từ khi bị dính khí ga, lòng ghét người nghĩa là sao. Điều đó không ngăn cản ông ta nhất quyết làm rõ mọi chuyện. Nếu cái tay phiêu lưu kia thành thực, nếu anh ta không che giấu điều gì, nếu chỉ đơn giản là anh ta yêu quý những con vật tuyệt diệu ấy, thì ông ta nhất quyết đưa anh đến một nơi anh có thể được an toàn. Bằng không, nếu lại là một chuyện ngu xuẩn nào đó của con người, dẫu là chính trị hay chẳng, một trò tuyên truyền, thì ông ta sẽ đập vỡ mặt cái tay đó rồi quay trở về với đám sậy của mình.

Về phần Verdier, người đi cùng họ, Haas đã tuyển mộ bởi vì anh ta thông báo cho bất kỳ ai muốn nghe mối cảm tình của mình dành cho Morel và nhất là ở bên Cameroun anh ta có một đồn điền bỏ không, đó sẽ là chốn ẩn náu lý tưởng, với điều kiện đến được đó. Haas chẳng buồn quan tâm chút nào đến những lời ba hoa của Verdier, từ lâu nay anh ta đã trở thành đối tượng cười cợt chung tại A.E.F. Vốn là yếu nhân của Hiệp hội Người Pháp Tự do ở Tchad, từng tham gia ủng hộ lãnh thổ liên kết với quân Đồng minh hồi chiến tranh, đó là một người bị tướng de Gaulle ám ảnh, với con người đó anh ta có tình cảm gần giống với tình cảm của Haas đối với lũ voi. Cái anh chàng bụng phệ kia hình dung về Morel với một ý tưởng vừa hài hước vừa đơn giản quá mức, hình ảnh của chính những nỗi ám ảnh nơi anh ta.

– Tôi sẽ nói với ông điều này, anh ta lải nhải, hướng đến tay nhà báo với một chút cao ngạo. Nếu chịu tự mình tham khảo những viết lách của tướng de Gaulle, thì ông sẽ tìm được lời giải thích cho cái tay phiêu lưu của chúng ta. Tôi thuộc lòng đoạn này: “Cả đời mình, tôi tự tạo một ý tường nhất định về nước Pháp. Tình cảm gây cho tôi cảm hứng ngang với lý trí. Những gì thuộc về cảm xúc ở trong tôi tất nhiên hình dung nước Pháp như nàng công chúa của các câu chuyện cổ hoặc Madone của các bức tranh tường, như thể được dành sẵn cho một số phận xuất chúng và ngoại hạng. Bằng bản năng tôi có cảm giác Thiên hựu đã tạo ra nó cho những thành công trọn vẹn hoặc các bất hạnh mẫu mực. Nếu đúng là sự tầm thường cũng vẫn có thể ghi dấu ấn lên hành động và cử chỉ của nó, thì tôi cũng cảm thấy với nó cái tình cảm về một sự bất thường phi lý, có thể quy cho lỗi lầm của người Pháp, chứ không phải cho thiên tài của tổ quốc…” Chà! thưa ông, cứ thử thay từ “nước Pháp” bằng “nhân loại” mà xem, ông sẽ có Morel của chúng ta luôn. Anh ta xem loài người giống như một nàng công chúa của các câu chuyện cổ hoặc Madone của các bức tranh tường, như thể được phú cho một số phận mẫu mực… Nếu nó làm anh ta thất vọng, thì anh ta sẽ cảm thấy một sự bất thường phi lý, có thể quy cho lỗi lầm của những con người, chứ không phải cho thiên tài của giống loài… Thế nên anh ta nổi giận và tìm cách giật lấy từ con người một tiếng vọng nào đó tôi cũng không rõ của sự hào phóng và phẩm giá, một sự tôn trọng nào đó tôi cũng không rõ đối với tự nhiên… Đó chính là người của ông đấy. Một kẻ theo phái de Gaulle muộn mùa. Với tôi điều này là hiển nhiên.

Haas lắng nghe anh ta nói với khuôn mặt thể hiện đầy đủ sự khinh bỉ mà bộ râu của ông ta cho phép. Rõ ràng là con người đã thấm đẫm bản thân mình đến mức họ tuyệt đối không có khả năng hiểu rằng ai đó có thể chán ngán họ, chán nhìn thấy họ, chán mùi của họ, và quyết định đến sống với voi bởi vì trên đời này chẳng có bầu bạn nào tốt đẹp hơn được nữa.

45. Tức là Thế chiến thứ nhất (1914–1918).

XXXIX

Khi Fields từ túp lều bước ra, anh nhìn thấy những đám mây đen lớn đang tụ lại ở phía Đông và sửng sốt trước sự nặng nề màu mực nơi chân trời, dường như thông báo sự bục vỡ kỳ vĩ sắp tới của bầu trời: bản thân Habib, đi đi lại lại trên đụn cát như một thuyền trưởng trên đài chỉ huy một con tàu đang bị bão tố đe dọa, rõ ràng cũng choáng váng trước đường chân trời sưng phồng đó, mà ông ta nhìn với vẻ kính trọng của một thủy thủ già trước các nguyên tố.

– Chắc giờ thì sẽ chóng thôi, ông ta nói với Fields. Đây là lần cuối cùng tôi còn tin vào một điều gì đó, dẫu cho đó chỉ là trò dự báo thời tiết… Dẫu sao thì tôi vẫn hy vọng chúng ta sẽ có đủ thời gian.

Ông ta hét lớn, kèm với vài xô đẩy, với những người da đen đang chuyển ngà voi đến chỗ mấy cái xe tải mà ông ta đã cho tiến lên đến gần bờ hồ, ở trước đầm lầy cạn khô. Nếu mưa xuống, đám xe tải sẽ phải nằm lại đây cho tới sang năm – Fields sẵn sàng chịu đựng mọi chuyện để có thể chụp một bức ảnh cảnh tượng này. Nhưng tay Liban vẫn lạc quan một cách vững vàng. Ông ta đi đi lại lại trên cặp chân béo múp, chiếc mũ cát két lệch bên tai để lộ một phần cái đầu trọc, một mẩu xì gà tắt ngậm trên miệng, mà đôi khi ông ta rút ra để hét vài câu chửi về phía những người vận chuyển, họ đáp lại bằng những tràng cười lớn. Thấy Fields đang quan sát vẻ quan tâm, ông ta nói với anh:

– Anh cũng thấy là tôi cũng biết chỉ huy các sự vụ trên mặt đất, những khi cần…

Ông ta thân ái vỗ lên vai người Mỹ rồi đi khỏi, cùng tay lính Lê dương cao lớn tóc vàng mà có vẻ ông ta đã trở nên thân thiết, để tổ chức cho mấy cái xe lên đường. (Ngoài người được ông ta bảo trợ, de Vries, Habib còn mất thêm hai người trong khi hành động: một người bị hất khỏi tảng đá và bị một con voi giẫm nát, người kia bị trúng một viên đạn lạc trong đợt xả súng hỗn loạn lúc đầu.)

Fields ngồi xuống cát để thở một chút. Sườn anh mỗi lúc một đau hơn và anh bắt đầu tự hỏi mình có còn đủ sức đi theo Morel hay không. Trên hồ, đậu trên lườn những con thú bị giết, lũ kền kền mổ lia lịa, rồi ngẩng đầu lên, nhìn ra xung quanh trước khi quay trở lại với bữa tiệc. Fields không biết mình căm ghét điều gì hơn: cái lưng tròn của chúng hay cái cách chúng gục gặc đầu và nhìn quanh. Những con voi bị bắn hạ nằm rải rác khắp mặt hồ thành những gò tang tóc, con nào cũng có đội gác màu xám và lưng gù riêng cho mình. Những tràng cười và những tiếng kêu vang lên từ phía nước: các phụ nữ trong làng, lũ trẻ con, chặt thịt và ném vào những cái giỏ mà họ đeo sau lưng; mỗi khi họ tiến lại gần, đám kền kền lại gục gặc mỏ, chạy sang đầu bên kia, và chỉ nhường lại chỗ vào giây phút cuối cùng, nặng nề bay vọt lên để rồi lại ngay lập tức đậu xuống cái gò gần nhất. Vài con voi đã quay lại phía có nước, trong không khí tràn ngập những tiếng rống xa xa, trong số đó Fields tìm cách nhận ra tiếng của những con bị thương.

Choáng mắt bởi ánh chiều tà phía trên đám sậy, một phi đội sừng di chuyển như thể chúng là các cột buồm: đám linh dương quay trở lại để uống nước. Rất xa, về phía Tây, một đám mây bụi mà ánh nắng chạm vào đã báo hiệu những đàn thú mới…

Fields từng nhìn thấy, vào bình minh ngày đầu tiên, một đám trâu đông đặc dựng lên một khu rừng tua tủa sừng ở đúng cái chỗ, hôm trước, chỉ có toàn chim. (Khi người phóng viên nhắc đến ở Fort–Lamy lũ trâu trên hồ Kuru, tức thì vang lên một tiếng kêu phản đối đồng loạt: điều đó còn chưa bao giờ được trông thấy. Nhưng mà có thật – hàng trăm con. Anh chìa những bức ảnh ra làm bằng chứng.)

Quãng bốn giờ, Waïtari chuẩn bị rời khỏi hồ và cho người bảo Fields rằng hắn muốn nói chuyện với anh. Từ xa, anh nhìn thấy bóng dáng hắn trên đỉnh đụn cát, dưới bầu trời giông bão, phía trên đầm lầy đặc lũ chim, tại chính nơi anh đã có cuộc trò chuyện đầu tiên với Peer Qvist; vây quanh hắn là ba thanh niên chưa hề nói một lời với người phóng viên trong suốt khoảng thời gian họ ở cùng nhau tại hồ. Hắn đã đội chiếc mũ kê pi màu xanh da trời có những ngôi sao đen và, bên cạnh là những tên lính gác mặc quân phục, sợi dây và súng ngắn đeo bên người, hắn tạo cho Abe Fields cảm giác rất mạnh về déjà vu. Đó là một trong những cliché cũ mòn nhất của loài người. Dẫu sao anh vẫn chụp một bức ảnh, vì lịch sự. (Fields từng lúc nào cũng cho thảm kịch sâu xa của cuộc đời Caesar không phải là nhát dao của Brutus, mà nằm ở chỗ không có các nhiếp ảnh gia. Lẽ dĩ nhiên ông ta cũng bù đắp được chuyện ấy bằng những người tạc tượng, nhưng đâu phải giống hệt vậy và, về cốt yếu, sự nghiệp của Caesar đã bị lãng phí quá sớm.) Ba thanh niên đứng yên trong một dáng vẻ đầy thù địch, nhưng Waïtari chìa tay cho anh.

– Tôi muốn chào tạm biệt anh.

– Chắc chắn đây chỉ là tạm biệt mà thôi. Fields nói, đầy lịch thiệp. Tôi tin người ta sẽ còn nghe nói nhiều đến ông.

Cựu dân biểu Oulé không thể nén một nụ cười sung sướng.

– Rồi ta sẽ thấy thôi… Tôi rất hy vọng sẽ có một cuộc đụng độ, trên đường chúng tôi quay về, với các lực lượng áp bức. Nếu không, sứ mệnh của chúng tôi ở đây sẽ bị thất bại một phần… Tôi nhất thiết phải đi tù. Hoặc bị giết…

– Tôi nghĩ chúng ta sẽ còn gặp lại. Fields nhắc lại.

– Cũng có thể. Dẫu sao tôi cũng trông mong ở anh và báo chí bên Mỹ.

Fields nói vài câu cho hợp hoàn cảnh. Trước sự kinh ngạc lớn lao của anh, anh cảm thấy xúc động hơn nhiều so với dự tính. Dẫu cho tham vọng của kẻ này có là gì, thì nỗi cô đơn của hắn cũng ngang bằng như vậy. Bức ảnh chụp hất từ dưới lên, từ chân đụn cát, với bầu trời rộng mênh mông xung quanh, thêm một lần nữa sẽ còn nói lên nhiều điều hơn phần lời đi kèm. Là như vậy đấy, cái nghề của Fields: khiến cho lời trở nên vô tích sự.

– Châu Phi nặng lắm để mà gánh vác, Waïtari nói, và chúng tôi còn quá ít ỏi để có thể chất nó lên trên lưng…

Thứ mà mi đang vác còn nặng hơn châu Phi nhiều. Fields thầm nghĩ.

– Kenyatta đang ngồi tù… N’Krumah chỉ rời khỏi đó để cầm quyền… Anh cũng thấy là con đường của tôi đã được vạch sẵn rồi đấy. Nhưng ngay lúc này, xung quanh tôi, chỉ có bốn thanh niên mà tôi hoàn toàn tin tưởng được… Tôi hông đợi ở lòng trung thực nhà nghề của anh trong việc giải thích rõ chúng tôi là ai và chúng tôi muốn gì…

Fields, bằng thứ tiếng Pháp chập chững của mình, khởi sự nói một câu thật dài gồm những đảm bảo cần thiết, mà vẫn hy vọng âm sắc của anh và sự thiếu thốn vốn từ sẽ che giấu được vẻ thiếu vắng niềm tin. Chẳng phải anh không muốn giúp Waïtari. Chính xác thì anh không thích người Pháp cho lắm, vì những cãi cọ của họ, nhưng anh lại rất yêu nước Pháp, anh không có khả năng sống lâu ngày ở nơi khác, và anh cũng ngưỡng mộ một số người Pháp như Victor Hugo, Jeanne d’Arc, Maurice Chevalier và La Fayette. Vả lại, Waïtari là một ngoại lệ, ta không thể nói đó là một người Pháp giống như những người Pháp khác. Nước Pháp là một đất nước đã quá hoàn thiện, quá bị giới hạn bởi các truyền thống và luật lệ của nó, những thiết chế và dư luận của nó, cho một tham vọng và ý chí như của hắn. Hắn cần đến những vùng đất sơ khai, những dân cư cần khai phá và những nhiệm vụ đồ sộ. Hắn cần một tự do hành động và quyền lực ngang tầm với sức mạnh mà hắn cảm thấy ở bên trong mình. Hẳn đó là lý do khiến một ngày kia hắn đã rời bỏ chỗ của mình trên băng ghê Nghị viện Pháp để lên đường chinh phục châu Phi. Hẳn là hắn sẽ thành cóng thôi, sẽ thực dân hóa châu Phi, xây dựng một thế giới mới: kỷ nguyên khai thác cường độ cao và các cuộc chinh phục chỉ mới bắt đầu, và quá trình thực dân hóa từ bên trong sẽ không phải là thứ êm dịu nhất, vô tư nhất. Câu trả lời cho tất tật những điều đó còn chưa tồn tại; Morel đã đúng, còn đang thiếu một loại thuốc viên, thế nên người ta chỉ có thể nói lời chúc may mắn cho độc tài da đen tương lai mà thôi. Đó là điều Fields đã gắng hết sức để làm. Dẫu có thế nào thì anh cũng cảm thấy nhẹ hết cả người lúc Waïtari rốt cuộc đi về phía mấy cái xe tải, theo sau là ba tay thanh niên thậm chí còn chẳng ra dấu chào. Lúc nào cũng là thử thách lớn khi phải chứng kiến các nỗ lực của một người bám vào một cọng rơm, nhất là khi bản thân ta lại chính là cọng rơm đang được nói đến. Fields bèn nhìn hắn đi ra xa với mối thiện cảm nhất định và không ít buồn bã. Vấn đề không chỉ là, dưới bầu trời vô tận châu Phi, một lãnh tụ không quân đội, một ý chí quyền lực không hy vọng được thỏa mãn, một trí thức Pháp vốn dĩ là một người Oulé và một người châu Phi nổi dậy chống lại khu rừng nguyên thủy, vấn đề chủ yếu là một con người cô độc, – tất tật những thứ khác chẳng là gì hết. Tuy nhiên anh không quên chụp một bức ảnh nhóm người đang đi khỏi kia.

Lúc quay trở lại chỗ các túp lều. Fields bắt gặp Morel trên đụn cát, đang tranh luận hăng say với Peer Qvist và Forsythe, anh thuyết phục họ đến Khartoum và, từ đó, về nước của họ, để tận dụng mối quan tâm của công chúng dành cho họ, và tạo ra một đà mới cho chiến dịch bảo vệ voi. Minna ngồi trên cát, hai tay chống cằm, quay mặt về phía hồ, không có vẻ gì là đang lắng nghe.

– Dẫu có thế nào, khi trời đổ mưa, ta sẽ không thể nhúc nhích được nữa. Các bạn sẽ hữu dụng hơn nhiều nếu gây tiếng vang từ bên ngoài. Hãy tổ chức các hội nghị, cuộc họp, nói trên đài phát thanh. Hãy gào lên… Họ sẽ nghe các bạn nói, sau toàn bộ màn quảng cáo này… Còn tôi, tôi sẽ lẩn vào khu đồi sáu tháng. Hãy nói với họ rằng tôi vẫn đang ả đây, rằng tôi vẫn mở mắt… Phải buộc họ tổ chức một hội nghị mới, lần này thì không phải bên Congo, mà đâu đó dễ thấy hơn, chẳng hạn như Genève, nơi họ sẽ sợ thất bại…

Họ dành phần còn lại của ngày, một phần đêm và buổi sáng hôm sau để cô tìm và giết chết những con thú bị thương đang hấp hối trong đám sậy. Morel chỉ tỏ ra nản chí duy nhất một lần, trong lúc đang lội bì bõm, với Fields đằng sau, trong mùi xác thối và tiếng ruồi vo ve, giữa những con kền kền chỉ bay đi vào giây cuối cùng khỏi các ngọn đồi tang tóc, khi họ tiến lại gần.

– Chúa ơi, có bao giờ bọn họ chịu thay đổi không? Chuyện này kéo dài đã quá lâu rồi… Thực sự phải sáng chế ra một loại thuốc đặc biệt… Một viên thuốc của nhân tính, của phẩm giá. Và nữa, sẽ phải dùng sức đè bọn họ ra bắt uống. Ta thật muốn quẳng tất tật đi và đi sang Đức mà sống.

– Anh còn định sang Đức làm cái quái gì thế? Peer Qvist, đang lội cạnh họ, hai ống quần xắn trên cặp đầu gối xương xẩu, tay cầm khẩu cạc bin giơ cao khỏi mặt nước, cất tiếng mắng.

– Đắm chìm vào các kỷ niệm. Có lẽ làm thế tôi sẽ chữa khỏi bệnh… Có khả năng bọn nazi đã nói sự thật về chúng ta, một cách vô cùng thẳng thắn… Không được quên điều đó. Có lẽ là chúng, sự thật… Phần còn lại, tuyền là những lời dối trá đẹp đẽ. Ai biết những gì tôi đang cố làm ở đây lại chẳng thuần túy chỉ là một cách nói dối…

– Tfou! ông già Đan Mạch quát, vẻ phẫn nộ.

Khi nghe Morel nói những lời như vậy, Abe Fields cảm thấy rất bất hạnh. Anh thích chứng kiến tay người Pháp của anh với con giận dữ trong ánh mắt, một khẩu cạc bin cầm trên tay, chẳng hề chờ đợi những viên thuốc phẩm giá xuất hiện trên thị trường. Vả lại có khả năng thể trạng con người sẽ không thể chịu được chúng. Nhưng dẫu cho tâm trạng của anh có là như thế nào, thì anh vẫn cảm thây sung sướng khi bước đi với chiếc máy ảnh bên cạnh cái tay người Pháp điên rồ đang bảo vệ voi kia. Khi ấy anh quên đi cái sườn bị thương của mình, cơn mệt của mình, cái kinh nghiệm xưa cũ về con người của mình và tất tật những gì anh đã biết về các lý tưởng bị đánh mất. Thậm chí rốt cuộc anh còn tin vẫn còn có thể làm một điều gì đó. Vì thẹn thùng, anh cố tự nhủ đây chỉ là một cơn hào hứng thuần túy mang tính nghề nghiệp: anh vẫn còn chừng một nửa cuộn phim. Đúng là nếu phải sống sáu tháng cùng tay người Pháp trong một cái hang ở Oulé thì như vậy là không đủ. Tuy nhiên anh chỉ cảm thấy sung sướng vào lúc nghe thấy Morel của anh lên các kế hoạch cho những chiến dịch tương lai và các dự định nhằm bảo vệ động vật châu Phi.

– Tôi tin là với một chút kiên trì và một chiến dịch báo chí được tổ chức khéo léo, chúng ta sẽ đạt được các kết quả… Chính vì thế sẽ rất quan trọng nếu hai người các bạn ở đó để quạt lửa bùng lên… Rồi sẽ bén. Vấn đề chỉ còn là gây sức ép lên các chính phủ nữa mà thôi.

Rốt cuộc anh xin phép Morel cho mình đi theo đến Tchad: anh có ý định tới Fort–Lamy để gửi các bức ảnh đi từ đó; như thế, anh nói, ta sẽ cùng đi một quãng đường.

(Fields luôn khăng khăng tự biện hộ rằng anh đã chỉ muốn đi theo Morel không vì động cơ nào khác ngoài các động cơ liên quan đến nghề nghiệp. Vào thời điểm anh gặp khó khăn với chính quyền Tchad, thoạt tiên họ từ chối tin vào phiên bản tai nạn máy bay của anh, để nói đến sự đồng lõa và tiếp tay cho tội phạm, anh chỉ giành được tự do nhờ sự phản đối đầy phẫn nộ của các nhà báo vẫn còn ở Fort–Lamy. lời buộc tội của chính quyền Pháp đã gây ra nơi các đồng nghiệp của anh một cơn hí hước mà Fields phải trả giá suốt một thời gian dài, nhất là khi phóng sự giật gân của anh kiếm bộn tiền. Nhưng một Abe Fields ra bưng đi du kích, một Abe Fields mắc chứng amok và bảo vệ voi, súng cầm trên tay, chống lại tất cả mọi người, một Abe Fields nhà lý tưởng chủ nghĩa vô vị lợi – đó là một trong những câu chuyện đùa hay nhất của năm, và mỗi khi anh xuất hiện ngoài hàng hiên quán Người Tchad trong quãng thời gian điều tra, những lời hoan hô ùa tới với anh từ tứ phía. Fields rất khó chịu với chuyện này – lẽ dĩ nhiên điều đó càng làm người ta thích trêu anh nhiều hơn. Chừng nào cuộc thẩm vấn anh còn tiếp tục ở chỗ cảnh sát, anh nhắc đến mọi nhân vật tiên phong xuất chúng mà anh nhớ ra, sự hiện diện của Thomson ở chỗ Zapatta, của Strauss ở chỗ Pancho Villa, của tất tật các nhà báo bên cạnh Giuliano, vào thời Giuliano gây khủng bố tại Sicile⁴⁶. Việc Schölscher trả về, ông đã trông thấy cái máy bay gặp nạn ở hồ Kuru, đã hoàn toàn lôi anh khỏi vụ việc. Về điều này, mãi tới lúc kể cho cảnh sát hoàn cảnh vụ tai nạn. Fields mới nhớ ra một chi tiết đã hoàn toàn bay biến khỏi tâm trí anh. Đó là chuyện liên quan đến Squadron leader Davies, viên phi công của anh. Lần đầu tiên anh mới nhớ ra là Forsythe, để tránh cho cái xác bị phân hủy quá nhanh do trời nóng, đã nhét nó vào giũa hai tảng đá, dưới mặt nước, đợi đến khi nào có thể chôn cất theo cách thức Ki–tô giáo hơn. Sau đó, với các sự kiện diễn ra tiếp theo, chẳng ai còn nghĩ đến chuyện ấy nữa. Hẳn người đàn ông tội nghiệp vẫn nằm yên ở đó giữa lũ voi. Fields tự an ủi bằng cách nhủ thầm, đối với một anh hùng của trận chiến nước Anh, sự bầu bạn này chắc không đến nỗi khó chịu cho lắm.)

46. Ám chỉ đến một số câu chuyện về các nhà báo có mặt tại những điểm nóng (hai nhân vật đầu tiên liên quan tới cách mạng Mexico).

Khi anh đến gặp Morel xin phép cho đi cùng. Morel mỉm cười.

– Anh muốn có mặt ở đó để chụp một bức ảnh phải không?

Và trước khi Fields kịp tìm ra điều gì đó để đáp lại, anh nói thêm:

– Người ta hay nói, các phóng viên vĩ đại rồi ra sẽ phát triển một tài đánh hơi đặc biệt thính nhạy để có mặt đúng chỗ vào đúng thời điểm…

Fields sửng sốt trước giọng nói buồn bã kia. Anh tự hỏi tay người Pháp có đang gán cho anh một dự cảm mà chính anh ta có lẽ đang cảm thấy hay không.

(Fields không tin vào các dự cảm và chẳng có chút dự cảm nào vào thời điểm đó. Anh cũng không tin vào tài đánh hơi tinh nhạy của các nhà báo để “có mặt đúng chỗ vào đúng thời điểm”. Phần lớn những phóng sự ảnh tốt nhất mà anh từng thực hiện là do tình cờ. Cái ngày Gandhi bị ám sát, anh đang ở đó để chuyển máy bay, đợi đi chụp ảnh cuộc săn hổ ở chỗ một maharadjah⁴⁷: ba bức ảnh mà anh chụp được vài giây sau cú tấn công đã mang lại cho anh mười lăm nghìn đô la. Anh đã đến đó xem chỉ vì chẳng có việc gì khác để làm. Anh đang đi nghỉ ở Haiti thì một trận bão ập tới tàn phá Jérémie, điều này không chỉ khiến anh thoải mái bù đắp các chi phí, mà còn đủ để trả tiền thuê nhà một năm bên Paris. Trong những gì liên quan đến Morel, chỉ đơn giản là anh dự cảm rằng, gần như đơn độc và trơ trọi như thế, anh ta sẽ không thể đi xa được, và lẽ dĩ nhiên anh nhất quyết có mặt ở đó vào đúng thời điểm kết thúc của một cuộc phiêu lưu đang khiến công chúng Mỹ say mê.)

47. Từ chỉ vua chúa, hoàng thân ở Ấn Độ.

Morel đã ấn định giờ lên đường là khi mặt trời lặn, để đi được càng xa càng tốt trong đêm. Idriss và Youssef đã dắt ngựa lên đụn cát. Morel chăm chú ngó nhìn bầu trời bất động, trên đó các đám mây dồn tụ phía trên sa mạc như một đống đá màu đen. Anh quay sang Idriss.

– Thế nào? Ông nói gì? trời sẽ mưa hay không?

Idriss lắc đầu. với áo choàng xanh lơ, khăn turban trắng quấn quanh đầu, hai vạch nhăn hoang dại hằn sâu từ mũi đến miệng, vài sợi râu bạc lơ thơ trên cằm, ông khiến Fields thấy tin tưởng vào các dự đoán cũng ngang với cơ quan dự báo thời tiết New York. (Fields từng mang theo máy ảnh thức nhiều đêm trắng trên đường đi qua của các cơn bão được thông báo, và chúng sẽ bình thản tàn phá những vùng nơi chúng không hề được chờ đợi.)

– Cứ hy vọng thế đi. Chúng ta cần ít nhất hai ngày để đi qua…

Fields trải qua những giây phút cuối cùng trước khi lên đường bên cạnh Peer Qvist, ông nhất định muốn đi một vòng trên đầm để chào tạm biệt lũ chim.

– Sẽ chẳng bao giờ tôi còn nhìn thấy cảnh tượng này nữa, ông nói.

Abe Fields chưa từng bao giờ đặc biệt ham thích việc chiêm ngưỡng tự nhiên, nhưng lần này thì thực sự phải ngưỡng mộ. Thật ngoạn mục, đầy cảm động, cái thảm thực vật những lông vũ phủ lên đầm lầy đến ngút tầm mắt và, bên dưới những đám mây bất động nặng trĩu, có một bầu trời thứ hai, gần hơn, sống động và vô số kể, cái bầu trời này như thể đã chiến thắng toàn bộ sự trống rỗng của bầu trời kia. Lũ chim tạo ra, thật sát mặt đất, một bầu trời trong tầm tay với và rốt cuộc có thể xâm nhập được. Một số loài quen thuộc với Fields đến nỗi sự có mặt của chúng ở bên rìa sa mạc châu Phi khiến anh thấy như thế là một nhầm lẫn bi thảm nào đó. Én, cò, diệc, mòng, toàn bộ châu Âu già nua có cánh của các ngôi nhà mái rạ và cảng chài như thể đến trốn ở nơi đây, giữa đám jabiru to lớn, lũ cò, bồ nông, cò mỏ giày của Bahr el Gazal, và tất tật các loài mà anh không biết tên. Peer Qvist nói với anh rằng tấm thảm sống trải gần một trăm cây số vuông này đổi màu, lao lên và hạ xuống, tản ra và tụ lại giống như một tấm thảm rực rờ cứ không ngừng thêu đi thêu lại trước mắt anh, chỉ là một phần rất nhỏ, bị rớt lại trên chặng đường bay, trong số hàng tỉ con chim di cư đến thung lũng sông Nil và các đầm lầy Bahr el Gazal thuộc Soudan. Ông già Đan Mạch nói chuyện này với một sự nồng nhiệt gần như đang cầu nguyện, và khi rốt cuộc ông cũng quay sang. Fields nhìn thấy cặp mắt của nhà tự nhiên học già ướt đẫm. Vì tế nhị, anh giả tảng mình đang chụp ảnh đầm lầy, thế nhưng anh đã có cả một xê ri ảnh màu rồi, và Peer Qvist nhắc lại lời hứa của anh là sẽ gửi các bức ảnh cho ông.

(Fields đã giữ lời. Anh gửi cả một bộ sưu tập hoàn chỉnh theo tên nhà tự nhiên học, qua chỗ Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Copenhagen. Bưu kiện được gửi trả lại cho anh, kèm với một từ ngắn gọn: “Không biết”. Fields thấy câu trả lời này có tầm vóc vĩ đại. Anh gửi lại bưu kiện ấy qua ủy ban Quốc tế Bảo vệ Động vật và Thực vật, ở Genève. Nó vẫn bị gửi trả lại, lần này thì kèm với câu: “Không còn làm ả chỗ chúng tôi.” Khi ấy chợt Fields nảy ra một ý tưởng thiên tài. Anh gửi lại bưu kiện, chỉ ghi vỏn vẹn “Peer Qvist, Đan Mạch.” Vài hôm sau, anh nhận được thư cảm ơn của người nhận.)

Khi họ quay trở lại đụn cát, những người khác đã sẵn sàng. Fields tiến lại gần ngựa của mình, lòng đầy lo ngại; anh tự hỏi mình có chịu đựng nổi chuyên đi hay không. Hồ đã bặt tiếng; đám phụ nữ và trẻ con đã quay về làng trước hoàng hôn, gùi trên lưng hoặc mang trên đầu những cái giỏ quý giá; mùi bùn đáy giờ đây mỗi lúc một trộn lẫn nặng hơn một cái mùi khác mà Fields cố lờ đi nhưng không nổi. Lũ voi đang quay trở lại vùng nước, vài con đi vơ vẩn chỗ đám sậy, những tiếng rống của chúng vang lên từ mọi phía và tai Fields như thể vẫn còn nhận ra được tiếng của các con bị thương. Morel đã buộc vào yên cương cái cặp da của anh, và giờ đây anh dùng bùi nhùi châm một điếu thuốc. Anh đã cạo râu, quấn quanh cổ cái khăn dài mới giặt, và chữ thập Lorraine nhỏ ghim trên ngực áo. Anh có vẻ bình tĩnh và sẵn sàng tiếp tục, cho đến chừng nào còn phải tiếp tục.

(Fields chỉ thực sự hiểu cái sức mạnh bí mật thôi thúc trong anh nhiều năm về sau, vào thời điểm gặp Peer Qvist tại Đại học Upsal, bên Thụy Điển, nơi nhà tự nhiên học già nua giảng lần cuối cùng về duy trì các giống loài. Chìm đắm trong các kỷ niệm, ông già thức đến nửa đêm để lần hồi lại quá khứ – rốt cuộc ông cũng đã kể được cho người phóng viên câu chuyện về Morel và lũ bọ da. Phải lúc ấy Abe Fields mới thực sự biết nguyên ủy của câu chuyện. Anh im lặng lắng nghe, và khi bước ra ngoài trong màn đêm tuyết phủ và im ắng nơi bản thân các vì sao cũng run rẩy, anh bất đầu bước đi với một sự nhẹ nhõm và một niềm tin mới mẻ, và anh sẵn sàng cho đi rất nhiều thứ để có thể gặp lại Morel vả nói với anh rằng, cả anh nữa, Abe Fields, “cũng tin điều đó” bằng toàn bộ tấm lòng.)

Vào lúc này, anh cảm thấy khá bất hạnh, cưỡi trên lưng ngựa, cặp mắt và khuôn mặt đỏ rực, một chiếc khăn mùi soa buộc túm trên đầu để chống nắng, bốn góc hướng lên trời, tự hỏi tại sao anh lại cứ nhất quyết theo cái tay ngoài vòng pháp luật đi qua một trăm cây số vùng sa mạc với nguy cơ bị bắt bỏ tù hoặc lăn ra chết vì bị nắng hành, trong khi gần như không còn phim nữa. Forsythe đã ở đầu bên kia đụn cát, tay dắt dây cương ngựa, hẳn là để tránh phải chào tạm biệt. Ông đã làm tất cả những gì mà ông có thể để thuyết phục Minna đừng đi theo Morel nữa.

– Cô sẽ chẳng bao giờ có thể đi được…

– Tôi từng làm thế một lần rồi.

– Nhưng không phải trong cùng hoàn cảnh. Lũ ngựa chỉ còn đủ sức đứng vững… Ngay cả nếu đến được Tchad, cô cũng sẽ bị bắt giữ. Một tay đàn ông đơn độc thì còn có thể thoát thân, nhưng một phụ nữ…

– Ông phải tìm hiểu xem phụ nữ có khả năng chịu đựng những gì đi, thiếu tá Forsythe ạ… Tôi có thể kể cho ông nghe một số chuyện về điều này.

– Suy nghĩ cho kỹ đi. Chúng ta đã muốn bày tỏ, muốn minh họa theo cách của chúng ta nỗi chán ngán của bao nhiêu con người và sự phản đối của họ… Chúng ta đã thành công vượt quá mọi hy vọng. Cả thế giới đang nhìn chúng ta rồi. Đây chính là thời điểm để chúng ta tiếp tục chiến dịch bằng các phương cách khác, tận dụng mối quan tâm và thiện cảm quanh chúng ta. Chúng ta không thể lãng phí công chúng mà chúng ta đã giành được như vậy. với Morel thì chuyện rất khác: ngay cả nếu bị bắt, phiên tòa xử anh ta cũng sẽ có tiếng vang rất lớn và tạo một đà mới cho mối thiện cảm của công chúng. Chắc anh ta sẽ được xử trắng án một cách lẫy lừng. Nhưng có lẽ phải bỏ cả đòi để chò đợi, cả cô cũng thế… Đó là sự điên rồ…

– Điều gì khiến ông đột nhiên trở nên hữu lý như vậy, hả thiếu tá Forsythe? Có lẽ là do cái tin cuối cùng ông đã có thể về nhà, thậm chí ông còn đã trở thành một kiểu người hùng tại đất nước của ông và có lẽ, ai biết? quân đội Mỹ sẽ đặt cho một khóa West Point cái tên Forsythe?

Ông không thể ngăn mình phá lên cười.

– Dẫu thế nào thì đó cũng sẽ là một ngày lớn lao đối với lũ voi… Dù sao thì cô cũng có đặc biệt nhiều thông tin chính xác về truyền thống quân sự của chúng tôi đấy!

– Tôi từng ngủ với không ít sĩ quan Mỹ…

– Nếu cô không muốn đi cùng tôi, thì hãy đi cùng Peer Qvist sang Đan Mạch đi.

Cô lắc đầu.

– Tôi phải ở lại với anh ấy.

– Cô phải hiểu rằng giờ đây có những cách khác để giúp anh ta, hiệu quả hơn nhiều, và thậm chí cấp thiết hơn… Đó chính là điều chúng tôi sẽ cố làm. Có lẽ cô tưởng chúng tôi bỏ roi anh ta?

– Tôi chẳng quan tâm đâu, các ông làm gì thì cứ làm. Tôi chỉ muốn ở lại đây thôi.

– Tại sao?

Cô mỉm cười.

– Phải có một người Berlin bên cạnh anh ấy chứ, ông không nghĩ vậy à, thiếu tá Forsythe?

Cô quay lưng lại ông và đi khỏi trên đụn cát với dáng điệu mà cái quần dài đàn ông khiến cho thật vụng về và càng nữ tính hơn nữa. Ông dõi theo cô với chút nhạo báng trên môi. Ông chắc chắn sẽ gặp lại cô. Chỉ cần chờ đợi thôi. Rồi một ngày nào đó, ông sẽ gặp may: mối dây liên hệ của các kỷ niệm chung, nếu không có gì khác, cũng đủ để dẫn cô về với ông. Lẽ dĩ nhiên, trừ phi Morel rốt cuộc lại chịu thua trước ngần ấy sự quên mình, anh ta lấy cô sau khi ra tù, họ sinh con với nhau, họ sinh cơ lập nghiệp tại một thành phố châu Phi và mở một cửa hàng bán ngà voi phục vụ khách du lịch. “Ông cũng có thể đến gặp Morel, đó là một kỳ quan của địa phương, ông cũng biết đấy, ông ta từng có thời khắc nổi tiếng, người ta từng gọi ông ta là ‘người bảo vệ voi…’ Giờ ông ấy mở một cửa hàng bán đồ lưu niệm làm từ ngà voi cho khách du lịch.

À vâng! ông muốn gì nào, phải sống chứ, lúc nào chuyện chẳng như vậy… Ông ấy cho người ta chụp ảnh thoải mái, nhất là nếu mua cho ông ấy thứ gì đó.”

Ông giơ tay lên vẫy chào. Cô đáp lại. Sau đó ông đợi ông già Đan Mạch tới chỗ mình và họ hướng lũ ngựa đi về phía con đường đi Gfat. Họ phải băng qua đầm lầy và lũ chim bay vụt lên lúc họ đi ngang: những cặp cánh trắng của cò lớn, lũ cò và diệc bay loạn xạ như những lời từ biệt trong hoàng hôn. Peer Qvist kéo tụt vành chiếc mũ phớt xuống phủ mặt và không ngoảnh đầu lấy một lần về phía năm bóng người đang đi xa dần trên nền trời. Ông đã tự trách mình về điều mà dẫu sao ông vẫn thấy như là một sự bỏ roi, mặc dù ông vẫn biết cách tốt nhất để giúp tay người Pháp không phải ở bên cạnh anh ta ở châu Phi, mà là tranh thủ mối thiện cảm của dân chúng mà anh ta đã khơi lên nhằm cố sức rốt cuộc cũng đạt được các biện pháp cụ thể để bảo vệ tự nhiên và tôn trọng cái khoảng lề con người mà anh ta đòi. Nhất là nếu Morel bị bắt và bị đem ra xét xử, một việc gần như sẽ không thể tránh khỏi, sẽ phải ở đằng kia để khơi dậy sự phản đối chung và lo sao để anh được xử trắng án dưới áp lực của dư luận. Nhưng ông cảm thấy kiệt sức và bất hạnh, để trấn an những hối tiếc và quên đi mệt mỏi, ông bắt đầu cất giọng nói đến các dự định chiến dịch tương lai.

– Sẽ phải bắt đầu trở lại các ủy ban, những lời kêu gọi, tập hợp các tên tuổi quan trọng. Thật tệ khi Gustave già Thụy Điển đã chết. Đó là một người bạn, chắc hẳn ông ấy sẽ giúp chúng ta… Và mục sư Kaj Munk… bị tụi Đức xử bắn. Đó là một nhà văn vĩ đại… Và Bernadotte… và Axel Munthe⁴⁸… Khi sống quá lâu, rốt cuộc ta chẳng còn quen ai nữa.

Forsythe không nói gì. Thật khó mà nghĩ đến các dự định tương lai khi mà người ta đã bỏ lại tương lai ở sau lưng.

48. Các nhân vật Bắc Âu rất nổi tiếng vì bảo vệ môi trường.

XXXX

Những giờ đầu tiên. Fields nghĩ mình sẽ không thể chịu đựng nổi thêm chỉ một phút những tác động mà nhịp ngựa đi gây ra cho cái sườn đau nhức của anh; những giờ tiếp theo, anh thấy không thể chịu cái nóng, ánh khúc xạ của mặt trời trên đất đỏ, đá và bụi do ngựa làm bốc lên –bản thân các búi cỏ cũng bị biến thành dây thép gai làm mắt anh đau nhức khi chạm phải – quả thật, anh đã chịu đựng tất tật những điều đó với một năng lượng nhân lên nhiều lần và có chút gớm ghiếc của những người bị một ý nghĩ khăng khăng ám lấy; ý nghĩ của anh là đi theo Morel cho đến kết cục cuộc phiêu lưu của anh ta nhằm chụp lấy một bức ảnh. Chỉ vậy thôi, và anh từ chối nhìn thấy ở đó một thứ gì khác, chẳng phải đi theo, chẳng phải gia nhập, không chút thiện cảm cá nhân nào, anh chỉ đang làm công việc chuyên môn của mình. Anh có may mắn nắm giữ ở đây một đề tài ngoại hạng và sẽ không để lỡ mất nó, chừng nào anh vẫn còn một mẩu phim; tất cả những ai quen anh đều biết anh chẳng còn ảo tưởng về bất kỳ điều gì, chẳng còn những niềm phẫn nộ cao quý, chẳng còn những hăm hả nhiệt tình nhân đạo, chỉ còn phim và một ống kính luôn luôn sẵn sàng: anh hoàn toàn thờ ơ với việc biết xem thế giới sẽ ra sao chừng nào anh chụp ảnh nó. Anh bám thật chắc vào chỏm cái yên ngựa Ả Rập, chiếc khăn mùi soa trên đầu, bốn nút buộc ngửa lên trời như những cái sừng, dùng nó để lau cổ, lau mắt, mặt và ống kính máy ảnh, cũng như để xì mũi và quạt; anh ngồi vắt vẻo trên con ngựa phục sức theo cách thức lũ ngựa Foulbé đi ngang thảo nguyên hoang vắng, các đoạn dốc hiểm, các tảng đá từ đó bốc lên những làn mây bụi đỏ, khát nước, điên giận, răng nghiến chặt, sau lung Morel, máy ảnh đeo trên cổ, với một sự bướng bỉnh khiến tay người Pháp phải mỉm cười và dường như khiến anh ta thấy tương đối ngưỡng mộ.

– Thế nào, nhiếp ảnh gia, anh nghĩ là sẽ chịu được chứ?

– Tất nhiên. Fields đáp, vẻ gây sự. Anh nghĩ gì thế? Tôi từng ở bên Libye, ở Anzio, ở Leyte, trên các bãi biển Normandie và Corregidor, và tôi từng được tặng thưởng Bắc đẩu bội tinh hạng hiệp sĩ mục quân sự trong cuộc giải phóng Paris, nếu điều này với anh có ý nghĩa nào đó.

– Tốt, tốt. Và anh đã làm tất tật những chuyện ấy chỉ để chụp ảnh thôi sao?

– Chỉ thế thôi.

– Phần còn lại thì anh mặc kệ?

– Tôi mặc kệ.

– Tất cả chúng ta đều có thể sẽ chết?

– Chắc chắn rồi.

Mắt Morel ánh lên nụ cười. với chiếc mũ phớt Âu nhỏ bị mặt trời rang chín, ánh mắt nâu và vui tươi của anh, chữ thập Lorraine, cái khăn kaki phủ đầy bụi đỏ khiến anh mơ hồ có dáng vẻ lính tráng, dạng spahi⁴⁹, rất cô lô nhần – “một bộ mặt đặc Pháp”, Fields nghĩ, đầy cay nghiệt – với đôi môi đầy vẻ nhạo đòi ngay cả khi anh không cười, không nói gì, mà chỉ nhìn ta với cái cách thức chẳng phải không đọng chút thân tình, đấy là còn chưa nói đến cái cặp cũ xì đựng đầy kiến nghị, tuyên ngôn, tuyên bố, kêu gọi kia, mà anh lôi theo khắp nơi, buộc vào yên ngựa. Anh thật khác với tất tật những gì người ta hay kể về anh trên báo, đến nỗi Abe Fields thực sự cảm thấy nghĩa vụ ngặt nghèo nhất của mình là ít nhất cũng mang về được những bức ảnh đẹp chụp tay người Pháp, để cho công chúng thấy anh là như thế nào, những bức ảnh không kèm phần lời, không ghi chú, không bình luận – đúng như anh, nghĩa là tuyệt đối cân bằng, bình thản tự tin, không một dấu vết nào của lòng hận thù hay tức tối, chế giễu ta với toàn bộ sự nghiêm túc cần phải có, và thực hiện một công việc cụ thể, có giới hạn, rất thực tế: bảo vệ voi, động vật châu Phi, chính xác những gì phải làm, không nhiều hơn không ít hơn, tất tật những gì người ta lẽ ra đã phải làm từ lâu rồi. Anh không thể cưỡng nổi và lại chụp thêm một bức ảnh anh ta, mặc dù giờ đây anh đang nghiêm túc lo lắng đến việc phải điều tiết phim nếu họ còn đi cùng nhau lâu nữa.

49. Từ chỉ kỵ binh Thổ.

– Nhiếp ảnh gia…

– Vâng.

– Trông anh có vẻ cả quyết lắm đấy. Anh không thỉnh thoảng bị voi thu hút đấy chứ?

– Tôi quan tâm quái gì đến voi của anh. Tôi làm cồng việc của tôi, chỉ thế thôi.

– Đừng tức chứ… Không bao giờ được tức. Tôi có bao giờ tức đâu?

– Không, không, tất nhiên là không. Tất cả mọi người đều biết là anh chẳng bao giờ tức.

– Anh nói là anh cũng tham gia giải phóng Paris?

– Vâng.

– Tôi không có mặt ở đó. Bị mắc bận. Đẹp không?

– Tôi sẽ cho anh xem ảnh.

– Anh từng nói anh bắt đầu từ chiến tranh Tây Ban Nha phải không?

– Vâng.

– Tôi cũng thế. Biết đâu ta từng đụng nhau?

– Có thể lắm.

– Bên ấy có những con voi rất đẹp. Tây Ban Nha nổi tiếng vì voi.

– Đúng.

– Nước Nga thì sao, anh đến chưa?

– Chưa.

– Kìa, sao lại thế?

– Không xin được visa.

– Rồi sẽ được thôi. Ngay khi nào họ có lũ voi để chụp ảnh, anh sẽ có Visa liền. Họ sẽ phái một cỗ xe ngựa đến đón anh. Xây dựng một thế giới mới với lũ voi quẩn quanh bên chân, dường như là không thể. Dường như chúng là một mối phiền, một thứ rớt lại lệch thời. Đó không phải ý kiến của tôi, nhưng dường như là thế. Vậy nên những gì chúng ta đang làm đây, anh và tôi, là rất quan trọng.

– Không phải tôi, anh thôi. Tôi chỉ chụp ảnh.

– Số phận của lũ voi, anh không quan tâm à?

– Anh không bao giờ nghĩ đến chuyện gì khác à?

– Có chứ. Nhưng buồn lắm.

– Dẫu sao anh cũng phải cố.

– với cả tôi bị điên, người ta chưa nói cho anh biết à?

– Tất nhiên anh bị điên, họ điên hết cả: Gandhi, với cuộc đấu tranh bất bạo động và những cuộc tuyệt thực, de Gaulle của các anh, với nước Pháp của ông ta, anh, với lũ voi của anh…

Và anh tiếp tục, ngơ ngác, răng nghiến chặt, mí mắt bỏng rất, mồi phồng rộp, bụi đỏ chui vào hai lỗ mũi, cổ họng, tai và cả – anh chắc chắn về điều này – tuyến tiền liệt, đầy xảo trá nạo rỗng anh từ tận lỗ đít. Thỉnh thoảng, anh nhìn ra xung quanh, vẻ ngây độn, nhìn thấy lũ linh dương đỏ nằm thành những đám hàng trăm con, sừng ì ra – hàng trăm cây đàn lia – với đội canh gác màu xám là đám kền kền đậu trên sườn, một đàn trâu với thân hình lực lưỡng trông thật không ăn nhập với nỗi hoảng loạn đến nhường ấy, vài con vẫn còn co giật cố vùng vẫy để đứng dậy khi họ lại gần; phía xa, về hướng Đổng, bít kín lấy chân trời, những đám mây đen hoàn toàn bất động, dính dấp, những con voi con đã chết, đường bay dích dắc của lũ nhặng, cú chạy ngoằn ngoèo của loài linh cẩu, rồi lại bụi, lại các tảng đá, các tổ mối dưới cây gai, khuôn mặt Churchill đang gào thét vào micro ý chí tiếp tục của ông hồi năm 1940, khi mà Fields cầm máy ảnh đợi sẵn tại phòng bên, – và thậm chí một lần, con ngựa của anh vấp phải cái xác bị phanh toang hoác của một con sư tủ, nội tạng vo ve, trước đó Idriss, bóng ma xanh lơ thản nhiên, dừng lại đầy nghi ngại, với sự coi trọng câm lặng mà ông chỉ dành cho những kẻ thù cũ nhất của mình – việc nhìn thấy con sư tử chết này thiếu điều đã khiến Abe Fields bật khóc thương xót cho chính mình. Vả lại hình như Idriss có ác cảm với anh, anh và cái máy ảnh của anh, ông liếc xéo anh, và mỗi lần người phóng viên giơ máy về phía Morel, pisteur già lại nhổ nước bọt vẻ khinh bỉ. Nhiều lần, ông gọi anh là oudjana ga và oudjana baga, Morel tận tình dịch hộ, như thế muốn nói: “Chim báo điềm” và “chim lợn”. Morel phá lên cười. Nhưng trong nỗi mệt đờ đẫn thần kinh của Fields, anh cảm thấy bị tổn thương khủng khiếp, bị phỉ nhổ, bị sỉ nhục và đầy phẫn uất. Cúi gằm mặt xuống, anh suy nghĩ thật lâu về mấy từ ấy, rồi quyết định chắc hẳn Idriss là một kẻ bài Do Thái. Có lần, khi nhìn thấy một con kền kền, hai cánh dang rộng, chầm chậm đáp xuống bộ xương một con thú đã thối rữa một nửa, anh tự nhủ mình chẳng là gì khác ngoài cái đó: một con kền kền lúc nào cũng sẵn sàng cầm máy ảnh lao xuống các nạn nhân luôn luôn còn tươi nguyên, và thậm chí anh còn tự thấy vẻ ngoài của mình tương đối giống với con chim, nhất là cái mũi và cặp mắt cận thị. Anh cố giải thích toàn bộ điều này cho Idriss bằng tiếng Mỹ, chỉ cho ông thấy bầu trời trên đó đang quần thảo các đồng nghiệp của anh, con nào cũng cố gắng chiến thắng anh về tốc độ, giật miếng bánh mà anh đang ngậm ở miệng; đây không phải là lỗi của anh, anh giải thích, phải là người đầu tiên đến hiện trường, nghề nghiệp đòi hỏi như vậy. Idriss nhổ nước bọt, tỏ ra rất tức tối và đến mách với Morel. Họ giúp anh nằm ra dưới bóng một tấm bạt căng trên một cây gai và Minna ngồi lại cạnh anh, dùng khăn mùi soa thấm ướt lau trán cho anh. Anh hồi tỉnh một chút, nhìn chăm chăm khuôn mặt kiệt sức của cô gái Đức, cái bóng dáng nữ tính bất ngờ ấy, thật phi lý giữa khung cảnh của sự hành hạ phổ quát này, một khuôn mặt mang các đường nét rã rượi đến mức biến dạng không nhận ra nổi – chỉ mái tóc vàng bên dưới cái mũ phớt to hất ra sau gáy, có dây buộc giữ lại, và cặp mắt nhạt màu đến độ ngây thơ, là vẫn còn giống với chính chúng trong vẻ huy hoàng và thân thiện của chúng.

– Tại sao cô không sang Soudan cùng những người khác? cô yêu anh ta à?

– Cố ngủ một chút đi, thưa anh Fields…

– Cô yêu anh ta đến mức ấy cơ à?

– Chúng ta sẽ nói chuyện đó lúc khác, chừng nào cả hai chúng ta đều khá hơn… Tôi cũng không chịu nổi nữa rồi, tôi lại còn bị lỵ nữa.

Trên mặt cô, những khoảng bóng trông đậm hơn các đường nét. Tình yêu là như vậy đấy. Fields nghĩ, với sự hiểu biết sâu sắc về tình yêu của một người chưa từng bao giờ yêu. Trên thực tế, lũ voi thì cô ta đâu có quan tâm một chút nào. Một phụ nữ sẽ chẳng thế nào chịu đựng nổi tất tật những thứ đó vì các tư tưởng, dẫu sao thì mình cũng biết phụ nữ, một phụ nữ chỉ có thể can đảm, kiên trì và thờ ơ đối với mọi thứ gì có thể xảy đến với bản thân đến nhường ấy khi nào cô ta yêu một người đàn ông… Mình biết phụ nữ. Fields tự nhủ với cảm giác chiến thắng, mình biết quá rõ họ: lúc nào mình cũng nghĩ đến họ. Trong trí tưởng tượng, anh không ngừng gập gỡ họ. Trong trí tưởng tượng, có khả năng anh từng có vài cuộc phiêu lưu tình ái thuộc loại đẹp nhất thời này, anh đã có những cú chinh phục giật gân, điêu đứng. Anh nhẩm tính trong đầu số voi mà anh sẵn sàng hy sinh nhằm khiến một phụ nữ yêu anh như vậy, dành cho anh sự tận tâm như vậy: rất mau chóng, anh quyết định sẽ hy sinh toàn bộ loài voi luôn. Cô cúi xuống anh, với một nụ cười thoáng qua, nó chiến thắng mọi thứ gì còn lại: bệnh tật, không khí nóng bỏng, sự kiệt sức. Nằm thẳng cẳng bên dưới túp lều dựng vội, ngạt thở vì nóng, cặp mắt cháy bỏng hận thù, mũi chảy máu cam. Fields tự nhủ mình đặc biệt mong muốn gây cảm hứng cho một tình yêu như thế và một sự tận tâm như thế nơi một phụ nữ Đức, anh, con trai của bố mẹ đã bị vào phòng hơi ngạt ở Auschwitz: điều này hẳn sẽ chứng tỏ rằng xét cho cùng, con người vẫn là thứ có thể chấp nhận được… Nhưng có lẽ chỉ đơn giản là anh hư hỏng.

– Cô yêu anh ta… Điều này quá mức hiển nhiên rồi. Đừng chối. Chẳng việc gì phải nói với tôi là cô làm tất tật những việc đó vì voi đâu…

– Tôi không nói với anh gì cả, anh Fields ạ. Chính anh mới đang nói quá nhiều, mà anh thì đang cần nghỉ ngơi…

– Nói cho tôi sự thật đi…

– Sự thật là phải làm một việc gì đó để bảo vệ chúng, thưa anh Fields… Giờ đây tất cả mọi người đã hiểu được một điều gì đó rồi, kể cả tôi… bởi vì tôi đang ở đây. Thế nhưng, tôi thì có thông minh gì cho cam. Chỉ có điều, tôi đã chứng kiến cái đó từ rất gần… trong chiến tranh, tại Berlin… và về sau nữa. Nhưng tôi sẽ giải thích với anh lúc khác.

Abe Fields rít lên theo đúng nghĩa đen vì tức tối và khinh bỉ.

– Cô đang chế giễu tôi!

– Cố ngủ một chút đi, tôi đặt khăn mùi soa lên mắt anh nhé…

Lũ hư vô chủ nghĩa, bọn họ là thế đấy, một lũ hư vô chủ nghĩa và vô chính phủ, và có khả năng bọn họ muốn dùng sức mạnh để lật đổ chính phủ Mỹ. Không bao giờ, không bao giờ Abe Fields sẽ cấp visa Mỹ cho họ. Cái visa mà trước kia bản thân anh đã khó nhọc lắm mới lấy được ấy. Toàn bộ vụ việc này, rất điển hình, là một vụ việc của sự suy đồi châu Âu, của trò vô chính phủ, của một công việc lật đổ không sao hình dung nổi ở bên Mỹ nơi phẩm giá của con người được gìn giữ trên mọi mặt trận, phía trước, phía sau và hai bên, đến mức vấn đề thậm chí còn không được đặt ra nữa; anh chỉ có độc một ham muốn là quay trở về Mỹ để đăng tại đó các bức ảnh, tố cáo thứ chủ nghĩa hư vô của đám trí thức Pháp và Đức; nhưng, vào lúc này, anh đang bị kẹt dưới túp lều dựng tạm của anh, giữa một cây xương rồng và một cây gai, đầy bụi, qua hai mí mắt đau đớn chẳng nhìn thấy gì khác ngoài một dạng tranh tĩnh vật gồm đá, gai, cát, và đôi chân của Abe Fields, người đi khắp thế giới, người chừng nào trở về sẽ biến chiến dịch nhằm bảo tồn voi này trở thành mục đích của cuộc đời. Vả lại đây là phóng sự cuối cùng của anh. Anh sẽ bỏ nghề – sẽ chẳng ai có thể làm cho anh nghĩ lại về quyết định này. (Về sau. Fields thường nhắc đến quyết định không thể đảo ngược ấy như một dấu hiệu đặc trưng của tình trạng kiệt quệ thể xác và tinh thần mà anh roi vào tại thời điểm đó.)

Fields trải qua mười hai tiếng đồng hồ cuối cùng trên sa mạc trong tình trạng lơ mơ gần như hạnh phúc, óc tràn ngập những viễn tượng tình dục một phần gây nên bởi những cọ xát với con ngựa và một phần vì ham muốn bíu chặt lấy cuộc đời bằng cách tìm ra ở đó một sự hấp dẫn hữu hình nào đó, dẫu có là như thế nào chăng nữa. Tuy nhiên không bao giờ anh quên chụp ảnh. Một lần, trong lúc Minna đang ngồi trên cát, dựa lưng vào một tảng đá, hai mắt nhắm hờ – và khuôn mặt cô như thể chỉ còn rút gọn lại ở cái miệng rộng hơi dẹt, lúc nào cũng đau đớn và lúc này gần như bi thảm – anh thấy cô chìa tay về phía cái túi xách, mở nó ra, lấy một thỏi son và thoa lên môi. Fields ngây dại nhìn cô: cô đang trang điểm. Anh thấy kinh ngạc đến nỗi khi rốt cuộc cũng đứng dậy được để giơ máy ảnh lên, cô đã xong xuôi. Nhưng, kể từ giây phút ấy, anh liên tục rình đợi cô. Đó là hình ảnh về sự phù phiếm con người mà anh muốn chuyển tới cho hậu thế. Anh giữ máy ảnh sẵn sàng, nóng nảy phủi cát dính trên ống kính. Anh nhất quyết chụp bức ảnh đó. Cuối cùng, anh đã làm được. Khi anh nhìn thấy thêm một lần nữa cô dừng lại trên đường, mở túi ra, lau mặt nơi bụi, nỗi đau đớn và mồ hôi dính dấp vào với nhau tạo thành một thứ bột nhão gần như đặc, và bắt đầu thoa son lên môi, anh đã không bỏ lỡ. Hẳn vì tác động của con sốt, vào thời điểm ấy anh lại nảy ra thêm một ý nghĩ kỳ cục nữa. Anh đã nghĩ đến mẹ anh trên đường đến phòng hơi ngạt, tại Auschwitz, và đến mọi phụ nữ trẻ từng bỏ mạng ở đó: anh nhếch mép cười trước ý nghĩ lúc nào nhân loại cũng tìm được cách, trên đường, để thỉnh thoảng tự trang điểm cho mình. Có cả đàn ông nữa, những con người vĩ đại, đặc biệt đủ điều kiện cho việc này. Những người chuyên trang điểm. Thường thì nhờ làm điều đó họ được nhận giải Nobel.

Ngày thứ ba kể từ lúc khỏi hành khỏi hồ Kuru, họ bước vào trảng bụi nhỏ của Tchad, phủ lên mặt đất sự xơ xác và không bóng râm của nó nơi bản thân các tổ mối củng bay lên thành bụi ở mỗi cú ngựa giậm chân. Morel chẳng hề cố gắng trốn tránh và đi ngang các ngôi làng Gola hoặc dừng lại đó, không ngại bị trông thấy. Các phụ nữ đang phơi sắn trên mặt đất, đựng trên những cái lá rosnier to tướng, ngẩng đầu lên nhìn họ đi qua, một sultan già cả trăm tuổi và bại liệt xuất hiện, có hai người đàn ông đỡ bên, ở cửa túp lều đắp bằng bùn khô của mình, khuôn mặt gần như không nhìn thấy được dưới đống vải quấn màu trắng và dõi nhìn theo họ một lúc lâu, bọn trẻ con trần truồng chạy đằng sau anh, những người thợ gốm rời đống vò hai quai màu đỏ của họ lao đến để nhìn anh, và các kỵ sĩ quấn đầy vải trên người đi tránh sang bên để nhường đường cho họ; chính lúc ấy lần đầu tiên Fields nghe thấy biệt hiệu của Morel trong tiếng Tchad: Ubaba–Giva, nghĩa là. Morel kiêu hãnh dịch, “tổ tiên của voi”. Đã rõ, người ta coi anh giống như một vị thánh, có một tính chất siêu nhiên nào đó và anh gây cho họ một nỗi sợ đầy kính trọng, có lẽ chỉ đơn giản là một nỗi sợ bị lây nhiễm: con quỷ ngự trị trong anh có khả năng thuộc vào những con đôi khi từ trong tai chui ra và chui vào ta qua hai lỗ mũi nếu ta lại quá gần.

– Anh không sợ bị bắt à?

– Chính quyền không quá quan tâm đến chuyện bắt tôi đâu. Nếu họ bắt tôi, sẽ phải xét xử tôi và việc đó sẽ vui lắm, nếu mà tòa án Pháp lại đi xử một người bởi vì anh ta bảo vệ lũ voi… Còn ra cái thể thống gì nữa chứ?

Rõ ràng là anh ta tin xung quanh anh ta có một sự bảo vệ ở tầm phổ quát. Fields quyết định rằng chứng điên đích thực của anh ta nằm chính ở điểm này: anh ta tin mình được ủng hộ và nổi tiếng. Có lẽ ở đây cũng có một sự châm biếm tuyệt vọng nào đó, nhưng Fields không tin. Có vẻ như anh ta thành thực tin và vô lo và thế là người phóng viên đã chụp được bức ảnh mà anh thích nhất, anh ta đang cười và nói đùa với người thợ đóng móng ngựa chăm sóc cho lũ ngựa của họ. (Sau đó, theo những gì Fields có thể nhớ được, trong số bảy con ngựa mà họ có lúc lên đường, đã phải bắn hạ hai con trong chuyến đi qua thảo nguyên hoang vắng, và vào thời điểm họ tới được ngôi làng Gola đầu tiên, chúng ở vào tình trạng khiến cứ hai tiếng họ phải dừng chân một lần. Idriss bỏ một ngày để thương thuyết mua ngựa mới.) Fields tự hỏi tay người Pháp lấy được từ đâu lượng sức lực dự trữ ấy, nhưng về điều này, chỉ cần nhớ tới tất tật những gì người ta vẫn nói suốt về những người có một lòng tin. Bản thân anh cũng biết mình có thể chịu đến mức nào với mục đích chụp một bức ảnh. Đó là vấn đề về tin tưởng. Nhưng cô gái thì đã kiệt sức. Dưới cái mũ phớt to, khuôn mặt cô như thể ngót thêm đi mỗi ngày, hóp vào, vừa bơ phờ vừa hốc hác bởi ánh nắng, các đường nét mất đi hình dạng, trở nên nhọn hoắt. Một đêm khi con đau sườn ngăn không cho người phóng viên nằm yên, anh bước ra khỏi lều để cố hít thở, mặc cho cái cảm giác mà lần nào anh cũng cảm thấy, khi hóp không khí, rằng đầu nhọn các xương sườn chọc thẳng vào phổi trái. Anh thấy Minna ngồi dựa lưng vào một gốc cây, đang nôn mửa.

– Đừng nói gì với anh ấy, thưa anh Fields.

– Kết thúc luôn thì tốt hơn đấy. Cô không đủ sức tiếp tục nữa đâu… Tôi cũng vậy. Hai chúng ta xứng đáng bị tống vào bệnh viện rồi. Tôi thì còn có thể thêm được một hoặc hai ngày, còn cô…

– Tôi sẽ cố thêm ngày mai nữa. Tôi không thể để anh ấy lại một mình, thưa anh Fields. Anh biết đấy…

Cô nở một nụ cười thách thức.

– Tôi muốn có một người Berlin ở bên cạnh anh ấy cho đến cùng…

– Tôi không hiểu tại sao lại có Berlin ở đây.

– Một ai đó như tôi, thưa anh Fields, người thoát ra từ đống đổ nát Berlin, người từng biết đến rất nhiều điều…

– Tất cả chúng ta đều từng biết đến rất nhiều điều. Sáu mươi phần trăm dân số thế giới bị chết đói.

– Một ngày nào đó tôi sẽ có thể kể cho anh…

– Tôi biết. Ở Fort–Lamy, người ta nhắc nhiều đến cô. Đó không phải là lý do…

– Tôi sẽ ở lại với anh ấy chừng nào mà tôi còn có thể gượng được, cô nói.

– Người ta có thể yêu ai đó mà vẫn không đến nỗi vì người ấy mà chết vì bệnh lỵ.

Cô tỏ vẻ phẫn nộ.

– Anh chẳng hiểu gì hết cả. bởi vì tôi là một con phục vụ quán, một đứa con gái thất học… Tôi ở đây là vì chính tôi, thưa anh Fields. Tôi đã bị đám lính hiếp và…

– Đó là lính Nga. Và chiến tranh. Đó không phải là lý do để lãn ra chết vì lũ voi.

– Đó không phải là lính Nga, thưa anh Fields. Bộ quân phục thì có ý nghĩa gì đâu. Lẽ ra anh phải biết điều đó chứ. Lẽ ra anh phải là người đầu tiên hiểu tại sao một người lại đi bảo vệ tự nhiên với một lòng hăng say như thế… Hôm trước anh từng kể với tôi là gia đình anh phải vào phòng hơi ngạt ở Auschwitz…

– Đúng. Vậy thì sao? Điều đó không ngăn cản tôi chỉ tự giới hạn vào việc chụp ảnh. Phải tập hợp một lượng tài liệu lớn về tất tật những cái ấy, đó là tất cả những gì mà người ta có thể làm. Cô muốn biện hộ chống lại ai nào?

Cô không nghe anh nói. Có những âm sắc hysteria trong giọng nói của cô, nhưng thật khó mà biết đó là vì kiệt sức và bệnh tật hay chỉ do thói quen: cô gái đáng kinh ngạc này, thật khác biệt do hình thể, với những đường cong rất đúng chỗ kia, mái tóc vàng và cặp mắt mở to, từng một hôm bình thản bỏ hộp đêm của mình ở Tchad để lên một chiếc xe jeep chở đầy súng ống đạn dược đến gia nhập với một người đàn ông bảo vệ voi, cô đã thực sự hành động như thế, đúng như cô nói, “vì chính cô”, để phản đối, cả cô nữa, để lao vào, cả cô nữa, cuộc giải cứu một ý tưởng tuyệt đối không thể thực hiện được, quá đà, nhảm nhít, và thậm chí không thể chấp nhận được, về phẩm giá con người. Hẳn cô không đủ trí tuệ cho việc ấy, và định mệnh của cô là có một cơ thể, một khuôn mặt khiến cho đàn ông nảy ra ít ham muốn hiểu cô hơn so với ham muốn lột quần áo cô. Có lẽ cô cũng phản đối điều đó nữa. Về phần trí tuệ, Abe Fields cũng có suy nghĩ riêng: một nữ tính tột độ nào đó, với những gì bao gồm trực giác và thiện cảm mà điều này gọi đến, theo như hiểu biết của anh, chính là thứ gần với thiên tài đích thực nhất. Vả lại anh chưa từng bao giờ gặp được điều đó nơi một người phụ nữ nào. Đôi khi anh có cảm giác chính anh sở hữu cái đó, dưới hình thức một lời kêu gọi đáng sợ. Dựa lưng vào gốc cây keo, khuôn mặt bóng loáng, tan đi trong mồ hôi và nước mắt, cô kiệt sức, bị vét kiệt mọi thứ, ngoại trừ ý chí trụ lại. Rất nghiêm túc, thiếu vắng sự hài hước một cách nặng nề, theo lối người Đức, và xa hết mức có thể khởi sự nhạo đời đầy giễu cợt của Morel, thế nhưng hẳn chẳng có ai hiểu anh rõ hơn cô.

– Tôi sẽ cố thêm ngày mai nữa. Tôi hoàn toàn không biết anh ấy hy vọng điều gì, nhưng có sao đâu… Cái hang nơi chúng tôi từng ở, với thuốc men, lương thực, đạn dược, đã bị quân đội phát hiện. Nếu ngày mai tôi thấy mình trở thành gánh nặng cho anh ấy, thì tôi sẽ dừng lại. Tôi sẽ bảo anh ấy đi tiếp một mình; vì tôi anh ấy đã chỉ chăm chăm chọn con đường dễ nhất… Anh ấy cứ thế bám theo đường mòn. Hôm qua, Idriss đã yêu cầu anh ấy tránh ngôi làng nơi có các y tá của Vùng, nhưng anh ấy chẳng thèm nghe theo, chỉ là để tôi được nghỉ ngơi một đêm…

– Không phải vì cô đâu. Fields nói. Anh ta thành thực tin chẳng gì có thể xảy đến với mình. Ý ngông của anh ta, là tin mình được thiện cảm vây bủa. Không chỉ ở châu Phi: trên toàn thế giới. Tôi sẽ chẳng ngạc nhiên đâu nếu anh ta nghĩ công nhân Nga cầu nguyện cho anh ta tại nhà máy của họ… Đó là chứng điên của anh ta đấy. Nếu cô muốn biết ý kiến của tôi, anh ta hình dung chính quyền Pháp bí mật bảo vệ anh ta… rằng họ tự hào về anh ta. bởi vì anh ta lại còn tin vào nước Pháp nữa chứ. Nếu cô thúc ép anh ta một chút, anh ta sẽ nói với cô rằng “sứ mệnh tinh thần của nước Pháp” là bảo vệ voi… Anh ta là như thế, ta chẳng làm được gì đâu. Đó là chứng điên đích thực của anh ta. Bên An Độ, có lẽ nó sẽ mang lại cho anh ta tính chất thánh linh nào đó… Nhưng tôi tin rằng nếu cứ tiếp tục, anh ta sẽ dính một viên đạn. Chừng nào chuyện đó xảy ra, tôi cam đoan là sẽ sớm thôi, tôi muốn có mặt ở đó… để chụp một bức ảnh. Lúc nào chuyện cũng kết thúc theo cách ấy hết…

Và quả thật. Morel tỏ ra là mình có một lòng tin gây hoang mang, hơi có chút bối rối, và thậm chí dễ lây nhiễm: Fields bắt đầu, mặc dù không hề muốn, cảm thấy mình cũng tin là sẽ chẳng chuyện gì có thể xảy đến với anh ta…

– Sao nào, nhiếp ảnh gia, mệt hả?

– Mệt.

– Đừng gắng sức quá. Ta còn chưa xong việc đâu. Cái công việc này, chẳng bao giờ kết thúc được. Chắc anh có biết chút ít về nó, kể từ khi anh có mặt ở mọi nơi có chuyện xảy ra… Sẽ còn có những bức ảnh rất tuyệt để cho anh chụp.

– Tôi hy vọng sẽ như vậy.

– Chăm lo cho phim của anh đấy nhé…

Những nếp nhăn từ nụ cười nhảy vọt lên trên mặt anh, như lũ côn trùng nhỏ đầy thân ái chạy lung tung khắp nơi quanh cặp mắt nâu, trẻ trung và nồng nhiệt, nhưng anh cố gắng giữ nghiêm túc.

– Để ý nhé, khó nắm bắt lắm đấy… vẫn chưa có ai chụp được một bức thật đẹp đâu.

Thiếu điều Fields đã nói anh từng thành công, một hoặc hai lần. Các khoảnh khắc chừng một phần mười nghìn giây, để tóm được một lóe chóp, một sự lướt qua, một cú giật nẩy – và đôi khi, tia sáng của phẩm giá con người vẫn nán lại chốc lát trên khuôn mặt vừa bị cuộc sống rời bỏ. Thậm chí còn có những khuôn mặt bất động mãi mãi trong cái biểu hiện ấy, như để sau đó trộn nó thật sâu vào đất. Nhưng anh sẽ không mắc bẫy. Anh hướng về Morel ánh mắt lạnh lùng và thờ ơ của nhiếp ảnh gia, quan sát anh ta từ quan điểm thuần túy có tính cách nghề nghiệp – một khuôn mặt Pháp điển hình, kiểu “ta sẽ giết chúng” và những điếu Gauloises xanh, một giọng nói khề khà và cũng thật sâu, và cái dáng vẻ nhà binh của những đám lãn công cùng đống sổ sách ghi yêu sách. Anh cố tìm hiểu xem tại sao mình lại thấy anh ta Pháp đến mức ấy, rồi quyết định là do nét vui tươi trịnh trọng nào đó và nếp hằn trên khóe miệng, đâu đó ở giữa nhạo đòi và sự giận dữ.

– Nói xem… ở châu Mỹ các anh có còn nhiều voi không?

– Voi đã không tồn tại ở châu Mỹ từ thế Trung Tâm rồi.

– Thế sao, không còn nữa à?

Fields nghiến răng lại.

– Có chứ. vẫn còn.

– Sống? Hay trên giấy?

– Sống chứ.

– Sao lại thế được?

– Chúng tôi có một tổng thống quan tâm đến chúng.

– Ông ta làm điều gì đó cho chúng à?

– Đúng. Ông ấy đã, chẳng hạn, hủy bỏ nạn phân b…

Anh ngừng nói. Anh sẽ không để người ta muốn làm gì thì làm. Anh sẽ không bước theo. Morel cười, đầu ngật ra sau, với toàn bộ ánh nắng châu Phi lấp lánh trên mặt.

– Tốt đấy. Bên Pháp, người ta đã làm rất nhiều việc cho lũ voi. Thậm chí đã làm nhiều đến mức rốt cuộc bản thân nước Pháp đã trở thành một con voi, và giờ đây cũng như chúng, nó bị đe dọa tuyệt chủng… Nói tôi nghe, nhiếp ảnh gia, anh vẫn nghĩ là tôi bị điên đấy chứ?

– Đúng.

– Anh có lý. Cần phải điên… Anh được học hành đầy đủ đúng không?

– Phải.

– Anh có nhớ, con bò sát thời tiền sử lần đầu tiên chui ra khỏi đáy bùn, ở thời điểm khởi đầu kỷ cổ sinh không? Nó khởi sự sống ngoài trời, thở mà không có phổi, trong lúc đợi phổi được hình thành?

– Tôi khống nhớ, nhưng tối đã đọc thấy điều này ở đâu đó rồi.

– Được rồi. Mà này! cái thằng cha ấy, hắn cũng bị điên. Hoàn toàn ấm Ở. Chính vì thế nên hắn đã thử. Đó là cụ tổ của tất cả chúng ta, dẫu sao thì cũng không được quên hắn. Ta sẽ chẳng ở đây nếu không có hắn. Hắn kiên quyết lắm, điều đó thì khỏi phải bàn. Chúng ta cũng cần thử. Tiến bộ là như thế đấy. Cứ thử đi, giống như hắn, có lẽ rốt cuộc rồi thì chúng ta cũng sẽ có các cơ quan bộ phận cần thiết, chẳng hạn như bộ phận phẩm giá, hoặc tình anh em… Thực sự là đáng để chụp ảnh đấy, một bộ phận như thế. Chính vì thế nên tôi mới bảo anh phải để dành một ít phim… Ai mà biết được.

– Lúc nào tôi cũng để dành sẵn, phòng mọi bất ngờ. Fields đáp.

Vài lần anh thử nói chuyện với Youssef, nhưng vấp phải một sự im lặng gần như thù địch. Kể từ khi họ rời khỏi hồ Kuru, cậu thiếu niên như thể bị giằng xé bởi nỗi buồn bí mật nào đó. Cậu ta trông coi Morel với sự căng thẳng kỳ lạ, không bao giờ rời tay khỏi khẩu súng và, ban đêm, ngồi rất lâu gần tay người Pháp đang ngủ, nhìn anh trong vầng sáng của các vì sao, dựa người vào khẩu súng máy. Dường như cậu ta đang chiến đâu chống lại một nỗi sợ sâu thẳm, mà người phóng viên cô nhìn thấu lý do nhưng không nổi; cuối cùng anh kết luận rằng cậu thiếu niên hiểu rằng cuộc phiêu lưu đẹp đẽ của họ đang tiến đến hồi kết. Fields cũng cố hỏi Idriss, mà người ta bảo là pisteur giỏi nhất của châu Phi, – thực sự khó ngờ ở ông một động CO’ ý luận bí mật nào đó. Anh đã chụp được những bức ảnh tuyệt đẹp: khuôn mặt hoang dã ấy, cái mũi khoằm ấy, với hai đường vạch chạy như hai vết chém bằng dao về phía vài sợi râu bạc mọc trên cằm, hai lỗ mũi rình đợi và cặp mắt chăm chú chẳng buồn dõi vào đường lối nào khác ngoài các đường mòn trên đất châu Phi. Anh chỉ thu được từ ông vài từ đơn âm tiết, nhưng đột ngột, khi anh đã vận hết mọi mưu mẹo hòng tiếp cận cho được, cái con người tuy nhiên đã trải cả đòi trong vùng trảng bụi và giữa các đàn thú lại ném vào anh một cách gần như hung bạo bằng giọng cổ họng của mình:

– Ở đâu có voi, ở đó có tự do…

Nhưng chắc hẳn ông chỉ tìm cách làm vui lòng người da trắng thuê ông, và Fields nhất quyết từ chối tin rằng cái con người cao quý và nguyên thủy này có thể cũng bị lây nhiễm các tư tưởng. Tuy nhiên không được phép quên rằng ta đang ở châu Phi thuộc Pháp và người Pháp hoàn toàn có khả năng nhét các tư tưởng của họ vào đầu ông. Các tay thực dân đâu có tôn trọng điều gì. Bọn họ bứng lấy những con người hoàng gia trong vẻ đẹp nguyên thủy của họ, thanh thản trong sự vô tri của họ, cao quý trong sự giản dị của họ, rồi làm những người ấy biến dạng tùy ý trong ê tô của các ý luận và chính trị. Cần phải chấm dứt chủ nghĩa thực dân một lần cho xong, và trả lại cho châu Phi khuôn mặt thật của nó. Chỉ một tay người Pháp mới có thể nảy ra cái ý tưởng ngu xuẩn là vừa muốn tiến về phía trước lại vừa phải bảo vệ tính chất thiêng liêng của voi. Làm thế nào mà người ta có thể tiến bước vẻ vang về phía trước, trên con đường của tiến bộ, nếu cứ muốn làm cho mình trở nên cồng kềnh với voi? Ở đó có một sự bất tương thích rành rành. Abe Fields chao đảo trên lưng ngựa, hoa chân múa tay và đôi khi nêu những nhận xét khiến Morel rất thích thú. tới một lúc, anh hoàn toàn mất trí, dừng lại để gửi đến lũ voi một lời hiệu triệu: chúng hãy đến đây trước mặt anh để rốt cuộc anh cũng chụp ảnh chúng! – rồi anh buộc tội chúng không hề tồn tại, chỉ là một huyền thoại, một trò bịa đặt của đám theo chủ nghĩa tự do và lũ trí thức, một cái cớ đơn giản nhằm mục đích giết chết Abe Fields, trước niềm vui lớn lao của những đối thủ cạnh tranh của anh. Anh được nhấc xuống từ lưng ngựa, được giúp nằm ra dưới tán cây bên lề đường, và Minna tìm cách bắt anh uống một viên thuốc. “A! A! Abe Fields nói. Những viên thuốc phẩm giá!” Anh vùng vẫy chống lại cái ý đồ nhơ bẩn này. Anh nói với họ anh là một người Mỹ đã chui ra khỏi đáy bùn hai mươi năm nay, ngày anh nhập quốc tịch, và bằng cách đó anh đã có được cặp phổi để thở cho thoải mái. Anh ngủ một tiếng và lại ngồi lên yên ngựa, cay đắng tự hỏi làm thế nào mà cô gái Đức kia chịu đựng được những gì mà anh, Abe Fields, phóng viên còn sống vĩ đại nhất, không chịu nổi nữa. Mỗi lần thoát được khỏi cảnh đờ đẫn, anh lại thấy cô bên cạnh Morel, được nâng đỡ bởi một tình yêu tự nhiên tuy lồ bịch nhưng huy hoàng. Ay thế nhưng, theo nhiều chặng, những lúc Youssef và Idriss thận trọng nâng Abe Fields xuống khỏi lưng ngựa, và anh đi vài bước, hai chân giạng rộng như thể đang có một quả tạ nặng một trăm cân treo vào tuyến tiền liệt, anh thấy rõ lúc đến chỗ cô là cô gái này cũng đã hết sức rồi. Khuôn mặt đẫm mồ hôi của cô sạm lại và cặp mắt thể hiện nổi đau thể xác, thứ duy nhất thực sự không thể chịu đụng nổi. Fields quyết định thế, dẫu cho người ta có thể nói gì. Cô đã bỏ roi mọi gắng gỏi về nữ tính, ngay cả ở những nỗi thẹn sơ đẳng nhất, và khi cô dừng lại, mỗi ngày hai mươi lần, tụt khỏi lung ngựa, với sự giúp đỡ của Idriss, phải quay mặt đi để khỏi nhìn thấy cô, thậm chí cô còn không đủ sức để đi cho xa. Con bò sát giống cái khốn khổ ấy đã can đảm bò cho đến lúc này, ra khỏi bùn và đống đổ nát Berlin, nhưng cơ thể cô, thứ tùng gây cho cô nhiều phiền nhiễu đến vậy, lại thêm một lần nữa mới được nói lời cuối cùng.

(Fields vẫn luôn nghĩ rằng các chính phủ không làm đủ việc cần làm cho các phòng thí nghiệm sinh học, quá quan tâm đến chính trị mà không quan tâm đủ đến tiến bộ hóa sinh. Một chuỗi liên tục gồm hai mươi Einstein trong ngành sinh học hẳn sẽ dễ dàng đưa chúng ta thoát ra khỏi, anh nghĩ. Anh cảm thấy tràn ngập hy vọng và bắt đầu khe khẽ hát. Anh nhìn thấy thật rõ những con bò sát, xung quanh anh, gật đầu tỏ vẻ tán thành, về sau Fields sẽ nói rằng vào lúc đó anh có mọi dấu hiệu của delirium tremens⁵⁰, do hạn hán và do thiếu rượu, và anh nhìn thấy vây quanh mình là một vòng tròn đầy thân ái gồm những con bò sát có vóc dáng cùng cỡ với anh, trên người đầy vảy, miệng há rộng, đang tập thở. Bản thân anh cũng cố hết sức, nhưng mỗi lần như thế, xương sườn anh lại như thể cắm thẳng vào phổi, và khi ấy anh chỉ còn mơ là mình có thể quay lại lớp bùn đáy quê hương, bò trong vũng bùn tốt đẹp thật mát lành, cuộn tròn mình lại và ở đó, từ bỏ một lần cho xong những giấc mơ về phẩm giá con người. Ay thế nhưng… Abe Fields, người tiền triệu, Abe Fields, con người đầu tiên, Abe Fields, con bò sát đầu tiên ra khỏi bùn đáy để thực hiện cuộc chinh phục phẩm giá huy hoàng… Cái đó chính là một bức ảnh! Các đối thủ của anh cứ tha hồ mà sục sạo để làm được như vậy… Pulitzer Prize, Pulitzer Prize… Anh bật khóc vì hy vọng và xúc cảm.)

Nhưng khi cơn sốt giảm, anh không thể tự ngăn mình cảm thấy xúc động bởi khuôn mặt Minna, bởi những nỗ lực của cô gái ấy nhằm đi theo Morel đến nơi nào anh ta tới, với cặp mắt lồi to vì đau đớn và bởi ý chí trì giữ của cô.

– Giá như mà tôi có thể tìm được thuốc Vioforme…

– Cô không thể tiếp tục trong tình trạng này, Abe Fields nói, vào lúc đó, anh đang đứng bên lề đường, hai tay ôm lấy một gốc cây, hai chân giạng ra, đúng như khi người ta đã đỡ anh xuống khỏi ngựa, và tin rằng tuyến tiền liệt của anh sẽ nổ tung chỉ cần anh có bất kỳ động cựa nhỏ nào. Phải để anh ta tiếp tục một mình thôi… Điên rồ quá… Thật phi lý.

– Tôi chỉ muốn trụ vững cho đến dãy đồi…

– Còn sau đó?

– Tôi kệ thôi. Nếu phải chết, tôi muốn chết ở đó…

– Còn sau đó? Fields nhẹ nhàng hỏi.

Lúc đầu cô có vẻ ngạc nhiên, rồi suy nghĩ, tìm một câu trả lời và lẽ dĩ nhiên, Fields sung sướng nghĩ, không tìm được gì hết: cô chỉ có lòng can đảm lố bịch, bướng bỉnh ấy, nó không rời khỏi cô, một sự ương bướng đích thực của tụi Đức bẩn thỉu.

– Đúng thế, cô nói tiếp. Nhưng không sao đâu. Phải thử thôi.

– Nhưng thử cái gì? Fields gào lên, vô cùng điên tiết vì sự bướng bỉnh ngu ngốc và lời từ chối nhìn vào thực tế đó. Nhân danh cái gì? Tại sao? Điều đó thì làm được cái quái gì, Chúa ơi, tất tật cái đó, trong hoàn cảnh này? Đúng ra thì cô đang hướng đến ai thế hả?

Cô ngồi trên ta luy, trên mặt ròng ròng thứ mồ hôi gần như xám xịt, chiếc mũ đặt trên đầu gối, dưới hai bàn tay thõng thượt. Nhưng cô ngẩng mặt về phía anh và anh thấy ở đó cái thứ lần nào cũng khiến anh sôi cả tiết: một tia thách thức nho nhỏ và thậm chí vui tươi, mà hẳn cô đã lấy được từ cái tên khốn Morel kia. Trên khuôn mặt bị vét rỗng ấy, với hai gò má nhô hẳn lên càng nhấn mạnh thêm vẻ gầy guộc, trên cái khuôn mặt bị thu gọn lại về biểu hiện giản đơn nhất của nó, thật lại càng không thể chấp nhận hơn khi mà ngay lập tức anh cũng cảm thấy mình bị lây lan: anh nghe thấy tiếng mình cười.

– Được rồi, anh nói, được rồi. Tôi biết quá rõ rồi. Nhưng dẫu sao thì ta cũng có thể yêu voi mà không để mình vì chúng mà chết một cách ngu xuẩn vì bệnh lỵ chứ.

Cô lắc đầu.

– Tôi tin mà, anh biết đấy.

– Nhưng tin cái gì? Fields gào lên.

Cô nhắm mắt lại và lắc đầu, miệng mỉm cười.

Tại phiên tòa. Fields sẽ nhớ lại, trong những phút cuối cùng của cuộc thẩm vấn, về việc cô không đủ khả năng hoặc cô từ chối tìm từ ngữ thích hợp ấy. Cô vừa công nhận mình đã từ chối sang Soudan trốn sau khi đã suy nghĩ cân nhắc và chọn ở lại bên cạnh Morel: anh có ý định tiếp tục chiến dịch sau mùa mưa, trong khoảng thời gian đó anh tính sẽ ẩn náu tại vùng đồi Oulé. Chánh án tỏ ra vô cùng hài lòng.

– Như vậy cô đã quyết định giúp anh ta?

– Vâng.

Trong công chúng thoáng một cơn rùng mình. Luật sư của cô không thể tự ngăn mình giơ hai tay lên. Ngồi ở góc phòng, cha Fargue bật ra một tiếng càu nhàu cứ muốn thật kín đáo nhưng ai trong phòng cũng nghe thấy, hẳn cả bên ngoài nữa. Hai hội thẩm da đen, vận áo chùng màu đỏ, tỏ ra bối rối: giờ đây sẽ thật khó để xử cô trắng án. Trên băng ghế dành cho báo chí, Marstall, nhà báo nổi tiếng thuộc phe cực hữu ở Chicago, nhoài sang người phụ nữ ngồi cạnh, một đặc phái viên không kém nổi tiếng, nhưng được biết đến với thiên hướng hơi lệch về cánh trung, và nói:

– Cô gái này đã đi đến tận cùng nỗi thù hận… Chính người Nga đã làm cô ta thành ra như thế đấy, cô ta đã bị hiếp tôi cũng chẳng biết là bao nhiêu lần nữa khi Berlin thất thủ.

Ở hàng ghế đầu của các bị cáo, Waïtari vẫn giữ thái độ khinh bỉ và xa cách. Peer Qvist thì trang trọng tán thành bằng một cú gật đầu, còn Forsythe thì khẽ ra hiệu khích lệ cô. Đằng sau họ, Madjumba, N’Dolo và Inguélé – cậu sinh viên thứ ba đã trải qua phân nửa quãng thời gian giam cứu của mình tại bệnh viện và có vẻ tuyệt vọng – tỏ ra sốt ruột và bực bội nhưng, một mình trên băng ghế cuối của các bị cáo, phía bên trên những người khác, và không ngừng nghển cổ ra nhằm khỏi để hụt mất bất kỳ cảnh tượng nào, Habib có đủ hết mọi dấu hiệu của một niềm vui lớn lao – người ta cảm thấy ông ta rất hạnh phúc vì được ở đó. Fields thì co ro trên ghế, trong một tư thế rất thiếu thoải mái do cái nóng ấy, và nó giúp anh chuyển sự căng thẳng thần kinh sang sự căng thẳng của cơ thể. Anh ở đó với tư cách nhân chứng, điều này gây cho anh một mối tổn hại nghiêm trọng, vì anh đã phải bỏ cái máy ảnh và chứng kiến, bất lực và lộn mửa, công việc của các đối thủ, bọn họ làm vậy một cách vui sướng. Anh sẵn sàng trả giá thật đắt để có thể chụp một bức ảnh Minna đúng như anh đang thấy cô vào lúc này, đứng trước vành móng ngựa, với cái áo cánh trắng và chiếc jupe vải thô, cặp mắt hùng hồn, khăng khăng, giống như mắt những người câm ra sức tìm cách làm người khác hiểu, và mái tóc vàng giờ đã gần chạm đến vai, trông thế này hợp với cô hơn nhiều so với tóc ngắn. Nặng nề và gần như vụng về trong vẻ nữ tính quá mức của cô. Anh những muốn chụp ảnh cả ánh mắt công chúng đang chĩa về phía cô: chúng không chỉ dừng lại trên khuôn mặt cô và không chỉ chăm chú đi tìm sự thật. Vào thời điểm đó anh hiểu tại sao lại dễ nhầm lẫn về cô đến như vậy, tại sao bản thân anh cũng đã nhầm vào lúc ban đầu: số phận của cô gái này là khơi lên ở đàn ông một sự chú ý thuần túy về mặt thể xác, chín trên mười người đều vậy cả. Còn lại rất ít chỗ cho những gì còn lại.

– Tức là, trái ngược với tất tật những gì cô khẳng định vào lúc đầu, cô đã không hề có ý định thuyết phục Morel ra đầu thú để ngồi tù, mà ngược lại cô muốn giúp anh ta tiếp tục chiến dịch khủng bố?

– Tôi muốn ở lại với anh ấy.

– Tại sao?

Cô tìm cách giải thích. Trước tiên là trong một ánh mắt: nhưng cô nhanh chóng thấy như vậy là vổ ích.

– Tôi không biết nữa, có lẽ vì tôi là một người Đức. Tôi muốn nói, với tất cả những gì người ta từng đồn thổi về chúng tôi – ôi! có nhiều điều đúng lắm – tôi đã nghĩ… tôi đã tự nhủ…

– Chúng tôi nghe cô đây.

– Tôi tự nhủ: cũng cần phải có một người ả nước tôi bên cạnh anh ấy… Một người Berlin.

– Thực sự, tôi không thấy mối liên quan. Cô hãy giải thích đi.

– ừ thì! điều mà tôi muốn nói là chúng tôi cũng từng tin tất tật những thứ đó…

– Tin gì cơ?

– Điều mà Morel từng thử làm… Điều mà anh ấy bảo vệ.

– Voi à?

– Vâng. Bảo vệ tự nhiên…

– Thế thôi à? Và cô đã sẵn sàng mạo hiểm tự do của cô, thậm chí cả mạng sống của cô, bởi vì cô đã bị bệnh, để bảo vệ những con vật? Cô muốn làm chúng tôi tin điều đó?

– Không chỉ vậy đâu.

– Gì nữa? Cô có thể, chỉ một lần, làm ơn nói cho phiên tòa hôm nay những gì mà theo cô Morel “bảo vệ”, một cách chính xác?

Cô không trả lời, cố thêm một lần nữa, theo cách thức gần như tuyệt vọng, giải thích bằng một ánh mắt.

– Chủ nghĩa quốc gia châu Phi? Nền độc lập của châu Phi?

– Không…

– Vậy là gì?

– Tôi không biết… Tôi không biết phải nói thế nào.

– Cô có muốn nói bằng tiếng Đức không? Ở đây chúng tôi có một phiên dịch.

– Tôi cũng sẽ không thể nói điều đó bằng tiếng Đức.

– Tôi cũng đã nghĩ thế mà, chánh án nói, vẻ sung sướng.

Bám cứng chỏm yên ngựa để tránh đè quá nặng lên tuyến tiền liệt, Fields điên giận tự nhủ rằng lũ nhân đạo trên thực tế là đám quý tộc cuối cùng và khó chịu nhất, rằng bọn họ chẳng bao giờ học được gì và luôn luôn quên mọi thứ. Bọn họ tiếp tục say sưa với những điều tuyệt diệu của tự nhiên, không biết nản chí đòi phải tôn trọng tự nhiên, không nản chí đòi phải tôn trọng một khoảng lề con người, dẫu cho bước tiến về phía trước của chúng ta có khó khăn đến đâu, cũng như từ nhiều thế kỷ nay bọn họ đã say sưa với tự do và bác ái mà chẳng hề thèm bận tâm chút nào đến các trại lao động cưỡng bức và các thứ quốc gia chủ nghĩa; bọn họ đòi bảo vệ voi mà không hề quan tâm đến đống ngà lớn dần lên quanh bọn họ. Thế nhưng sự biến mất của lũ thú da dày này đã được ghi sẵn vào quá trình xây dựng thế giới mới, châu Phi mới, cũng như sự biến mất của bò rừng bison và lũ hâu xưa kia từng được ghi vào quá trình xây dựng hợp chúng quốc Hoa Kỳ. Đó là một tiến trình không thể đảo ngược và sẽ phi lý tương đương nếu phẫn nộ với chủ nghĩa cộng sản cũng như chủ nghĩa tư bản Mỹ: nếu bản thân chủ nghĩa thực dân cũng đang trên đường tuyệt chủng thì ít nhất cũng có thể một sự hèn hạ còn lớn hơn sẽ thay thế nó. Sự phản đối của Morel chẳng có nghĩa lý gì cả, bởi vì chẳng có ai để đáp lại những túi hiệu tuyệt vọng của anh ta. Bi kịch của con người này là anh ta không có người nào khác để đối thoại ngoài chính mình. Thứ duy nhất có thể kéo chúng ta ra khỏi đây. Fields nghĩ, là một cuộc cách mạng sinh học, nhưng ở điểm này nghiên cứu khoa học vẫn còn lạc lối trong các hướng đi khác… Thật là tệ. bởi vì lòng can đảm thì không thiếu, cả một ý chí ngoạn mục nữa… Để tự thuyết phục về điều đó, chỉ cần nhìn vào cô gái đang từ chối để cho mình bị hạ gục bởi sự khốn khổ về mặt sinh lý và tại mỗi điểm dừng lại ở bèn cạnh cái con người vào thế kỷ này mà vẫn còn tin là có khả năng chất thèm lên mình lũ voi. Trong làn bụi ánh vàng, với mái tóc vàng, và những đường cong cơ thể mà không sự kiệt sức nào xóa bỏ đi được nét mềm mại, đó là một hình ảnh mà anh những mong luôn luôn thấy ở trước mặt. Đôi khi Fields thấy họ quay sang nhau để nói chuyện, hoặc trao nhau một nụ cười đồng lõa đầy châm biếm lần nào cũng khiến anh thấy sôi lên một nỗi phẫn nộ điên rồ. Thậm chí đó không còn là sự bướng bỉnh, mà thực sự là dấu hiệu cho một sự xuẩn ngốc thiên bẩm và dễ lây nhiễm. Ta có thể nói rằng họ thực sự chắc chắn có thể bước đến một tương lai xán lạn. Và trên đường đi, họ lại còn hỗn xược đến mức chiêm ngưỡng phong cảnh nữa.

– Nhìn này, nhiếp ảnh gia, bình nguyên Ogo và những ngọn đồi đầu tiên, phía sau… Sao mà lại có thể đẹp đến thế! Anh phải chụp ảnh màu ấy.

– Tôi không có ý định lãng phí cuộn phim cuối cùng đâu. Fields lầm bầm. Vả lại, tôi không còn phim màu.

– Tiếc quá. Chính xác thì anh để dành mẩu phim cuối cùng cho cái gì thế? Cho vụ bắt tôi à?

Anh phá lên cười.

– Anh thật ảo tướng quá đấy… Sẽ không xảy ra chuyện gì với tôi đâu.

Họ dừng chân tại một ngôi làng chỉ cách các hoành son đầu tiên của dãy đồi Oulé vài cây số, nơi bắt đầu cánh rừng tre. Toàn bộ dân làng nhìn họ đi qua. Idriss hội đàm rất lâu với một người đàn ông nhỏ bé quắt queo, hai cánh tay chằng chịt sẹo, mà ông quen biết từ ba mươi năm nay, kê từ thời kỳ huy hoàng của săn bắn chuyên nghiệp. Những ngón tay của ông ta bất động, và các vết sẹo trên cánh tay cũng nhu bàn tay là món kỷ niệm của móng vuốt con su tử đã giết chết Bruneau de Laboré tại Oudai vào năm 1936⁵¹). Theo lời người đàn ông, sau khi phát hiện cái hang trong vùng Oulé, với súng ống, lương thực dự trữ và đạn dược, một đơn vị quân đội gồm năm mươi người, đi trên hai xe tải và một xe jeep, đã được cử tới đây và hiện vẫn ở trong vùng. Idriss lại cố thuyết phục Morel rời con đường mòn nhằm tránh một cuộc chạm trán, tạm bỏ ý định đi một mạch thẳng đến dãy đồi để ẩn náu trong vùng trảng bụi vài ngày. Fields thấy ông hăng say nói, thỉnh thoảng đưa tay chỉ con đường. Họ đã dừng lại dưới cái cây to của quảng trường, nơi từ một thế kỷ nay người già tổ chức hợp hành, vây quanh là lũ chó màu vàng, thảm hại, những kẻ cùng khổ vĩnh cửu của mọi ngôi làng châu Phi, chúng chạy xung quanh, kêu lóe xóe, trong lúc dân làng từ lều của họ chui ra, giữ con cái và nhìn họ từ xa. Youssef không nói gì, mặt đanh lại, bất động trên lưng ngựa, siết chặt khẩu súng máy. Từ trên cây roi xuống, các bóng râm và ánh sáng dịch chuyển trên họ theo mỗi cử động. Idriss cứ khăng khăng, hoa chân múa tay mạnh bạo, nói liến thoắng, thứ vải màu xanh lơ tụt xuống cánh tay mỗi khi ông giơ tay lên. Morel chăm chú lắng nghe ông nói, nhưng lắc đầu. Một hoặc hai lần, trong lúc Idriss cố thuyết phục anh, anh liếc nhanh về phía Minna. Cô ngồi dưới đất, hai đầu gối chống cằm. Bằng dáng điệu cô cố che giấu cái điều không thể nào không thấy: cô đã kiệt sức. Những giọt mồ hôi quanh miệng cô không còn là những giọt mồ hồi của cái nóng nữa, mà là của sự kiệt lực. Bản thân Fields cũng cảm thấy mình giống một cái giẻ ướt, tuy nhiên anh biết mình còn có thể trụ thêm chừng nào vẫn còn lại một mẩu phim. Nhưng làm sao có thể đòi cô gái bất hạnh, trong tình trạng hiện nay, leo các khối đá trong khu rừng tre. Rốt cuộc Idriss im bặt, sau khi mạnh mè chỉ ngón tay thêm một lần nữa về phía đầu con đường. Morel phác một động tác tán thành.

– Tôi biết chúng ta sẽ đâm thẳng vào đó, anh nói. Chỉ có điều, giờ thì chắc họ cũng đã biết chúng ta đang ở đây. Hoặc là tôi nhầm to, hoặc là họ sẽ kín đáo tránh khỏi đường mòn để khỏi gặp phải chúng ta. Họ sẽ để cho chúng ta đi qua. Chắc họ đã nhận được lệnh… Và ngay cả nếu như họ không nhận được lệnh, thì họ cũng sẽ thấy bụng quặn lên nếu bắt chúng ta. Mẹ kiếp, dẫu sao thì đó cũng là những người lính Pháp. Voi, họ biết chúng… Họ vẫn luôn luôn bảo vệ chúng và đó vẫn là thứ họ tới để bảo vệ ở châu Phi…

Ở anh có niềm tin và sự chắc chắn thật không sao cưỡng lại nổi. Người ta cảm thấy mình bị lây nhiễm như lĩnh một đợt thủy triều. Đúng là có một tia sáng vui tươi nhỏ bé trong cặp mắt nâu của anh, nhưng chắc lúc nào nó cũng ở đó và hẳn đó chỉ là một bảng màu sáng hơn trong cặp đồng tử của anh. Fields quyết định để sau mới tìm hiểu kỹ về nó. Lúc này, anh quá mệt, anh chỉ có thể đi theo. Anh nhìn thấy Minna đứng dậy và hai người họ quay lại chỗ của mình trong nhóm nhỏ sau lưng Youssef.

Cậu thiếu niên ở gần Morel đến nỗi suôn hai con ngựa của họ đôi khi chạm vào nhau, và khuôn mặt không chút biểu cảm của cậu ta bên dưới lớp véc ni mồ hôi giờ đã có những tia sáng hoảng sợ, trong khi cậu ta dõi mắt sục sạo con đường trải dài phía trước, hoang vắng, giữa đám cây, khẩu súng sẵn sàng, tì chặt vào khuỷu tay.

Youssef cảm thấy sự đảo lộn lớn lên trong lòng, và đó là một sự đảo lộn chỉ còn đôi chút dính dáng xa xôi tới những gì xưa kia từng thúc đẩy cậu ta đến gia nhập với Waïtari.

Đâu đó trước mặt họ, trên con đường trải dài giữa những cái cây đầu tiên của rừng, bất kỳ lúc nào cũng có thể xuất hiện một đơn vị lính đã nhận lệnh, cậu ta biết, và dẫu cho Morel có nói gì, bắt sống tay người Pháp, để anh có thể bình thản tuyên bố vào mặt toàn thế giới sự thật về lũ voi lố bịch. Nhưng sự đảo lộn của cậu ta không xuất phát từ nỗi e sợ. Cậu ta được Waïtari gài vào bên cạnh Morel ngay từ đầu, để giám sát từng hành động nhỏ nhất của anh và, nhất là, để ngăn không cho anh còn sống mà roi vào tay chính quyền. Bằng mọi giá phải làm sao để anh không thể tuyên bố, trong một phiên tòa nơi ánh mắt toàn thế giới sẽ hướng vào anh, rằng những mất trật tự do anh gây ra chỉ có một mục đích duy nhất: bảo vệ động vật châu Phi, và rằng anh đã tiến hành cuộc chiến đấu phi lý kia chỉ để bảo vệ voi, để đòi người ta phải tôn trọng một khoảng lề con người trong số những cuộc tranh đấu tàn nhẫn nhất của chúng ta, dẫu cho sức ép của Lịch Sử hoặc mục đích theo đuổi có là thế nào. Nếu anh bị cảnh sát bắt sống, sẽ chẳng gì có thể ngăn anh hét lên với thế giới sự thật cốt yếu của mình, khẳng định độc lập châu Phi chỉ khiến anh quan tâm trong chừng mực duy nhất khi nó đảm bảo sự tôn trọng những gì mà anh muốn cứu thoát, rằng anh chẳng có mục đích chính trị nào hết mà chi thuần túy vì mục đích nhân đạo, anh chỉ đòi một quan niệm nào đó về nhân tính. Phải ngăn cản anh gây ra thiệt hại ấy đối với lý tưởng quốc gia chủ nghĩa châu Phi, nhất là khi chắc chắn anh sẽ chêm vào những bài diễn vần của mình lời tố cáo mọi thứ chủ nghĩa quốc gia dẫu chúng có là gì; hễ có dịp là anh làm điều đó. Phải loại bỏ anh đúng lúc và rồi sau đó biến anh trở thành một người anh hùng của chủ nghĩa quốc gia châu Phi, bị lũ thực dân sát nhân bắn hạ tại một góc rừng hẻo lánh nào đó. Những chỉ thị mà Youssef đã nhận là rất rõ ràng, nhưng sự hiện diện của tay nhà báo đã làm mọi chuyện trở nên phức tạp ngay từ đầu. Thay vì quay về Fort–Lamy như ông ta đã tuyên bố, tay phóng viên lại cứ nhất quyết đi theo Morel như thể không hề có ý định rời bỏ anh. Nhưng bản thân sự phức tạp này vẫn chẳng là gì nếu so với cơn hỗn loạn đang giằng xé Youssef. Điều đang lớn dần lên trong cậu ta, đó là một sự thúc đẩy rất giống với lời từ chối nghe lời. Vốn là sinh viên luật, giác ngộ lý tưởng chủ nghĩa quốc gia, cậu đã, để tuân lệnh Waïtari, giả trang thành người hầu nhỏ nhoi và đã sông như thế bên cạnh Morel từ hơn một năm nay. Có những thời điểm cậu ta để cho mình bị nhiễm cái lòng tin và niềm hy vọng tỏa ra từ tay người Pháp kia, và đôi với cậu, người từng được dạy dỗ tại các trường đại học Pháp, thật khó mà không hiểu tầm quan trọng và tính cấp thiết của những gì mà Morel bảo vệ. bởi vì anh trộn lẫn vào tất tật những thứ đó một số lượng nhất định các khái niệm cũ được dạy tại trường trung học, ở đại học, những tác phẩm học thuộc lòng rồi trích dẫn, từ ngữ, chỉ là từ ngữ, tất nhiên, nhưng đối với chúng, lần đầu tiên tay người Pháp này đã đủ sức thêm vào một âm sắc sự thật. Thậm chí vấn đề chẳng còn phải là biết xem mục đích có biện minh cho phương tiện hay không, cậu ta chưa bao giờ tin điều đó; con người có khả năng về tình bác ái đích thực, hay anh ta chỉ là một món đồ giả không thể cứu chữa. Không có chuyện phủ nhận nền độc lập của châu Phi, nhưng nền độc lập này giờ đây với cậu ta không còn có thể tách biệt khỏi một mục đích còn quan trọng hơn nhiều và bị đe dọa hơn nhiều. Tuy nhiên các mệnh lệnh mà cậu ta đã nhận hết sức cụ thể: bằng mọi giá phải ngăn Morel bị chính quyền bắt sống. Cậu ta dành trọn lòng trung thành của mình cho Phong trào, nhưng cậu ta tự hỏi nó có tương thích với những gì cậu ta mơ hồ chờ đợi hay không. Tất nhiên ở trong đó có một thứ gì khá là khó dung hòa với một loạt đạn súng máy vào lưng. Thế nhưng đó lại là điều Phong trào đòi hỏi ở cậu nhân danh một logic miễn bàn cãi và có tầm cấp bách lớn lao. Và cậu ta có quyền gì để mà lo âu đến một điều khác ngoài ý chí của dân tộc châu Phi được bước vào Lịch Sử? Cái cớ duy nhất mà cậu ta có là sự hiện diện của tay nhà báo, một nhân chứng còn hơn mức phiền hà, nhưng nếu đơn vị quân đội xuất hiện ở đầu con đường, thì cậu ta sẽ không có lựa chọn nữa. Thế nên cậu ta cầm khẩu súng sẵn sàng – với một sự thiếu vắng hoàn toàn lòng cả quyết, khuôn mặt thản nhiên và trong lòng xáo lộn, dùng hết sức mình tranh đấu chống lại cái đà thiện cảm hướng tới tay người Pháp: cậu ta đã theo anh từ lâu đến thế và lúc nào cũng thấy anh bị kết án phải ở giữa hai làn đạn, vậy mà anh vẫn tiếp tục bảo vệ với một lòng tin và niềm lạc quan rất dễ lây lan cái lý tưởng mà thế giới đang tới chẳng hề có ý định mang vác theo.

Con đường chạy thẳng trước mặt họ, theo một triền dốc thoải như thể đi thẳng lên trời.

Họ đã rời trảng bụi nhỏ và những cái cây đầu tiên mọc hai bên ta luy, mỗi lúc một ken dày hơn. Fields, có lẽ nhờ kinh nghiệm từng có trong các cuộc tuần tra bên Triều Tiên và Malaysia, phải chiến đấu chống lại ý nghĩ sự im lặng và hoang vắng vây bủa họ đang che giấu một hiện diện con người ẩn kín – chẳng gì bằng được những thứ đó để biến trảng bụi trả nên im lìm.

Anh sẵn sàng đặt cược bất cứ thứ gì rằng họ đang roi vào một cuộc phục kích. Nhưng sự im lặng cứ kéo dài và con đường tiếp tục vắng hoe. Chỉ đôi khi đám khỉ đầu chó đi thành đàn từ các bụi rậm chui ra và chạy bổ đi phía trước họ. Ta thấy chúng, cả mớ, chết đuối dưới đáy giếng vì muốn uống nước, hoặc chết ngạt trong các hũ kê mà chúng định cướp phá, rồi bị cái nắp đóng sập lại. Bầu trời trông như làm bằng bông và xỉn màu: Fields kiểm tra ống kính máy ảnh, chỉnh lại cửa điều sáng và tốc độ. Anh cũng nhận thấy mình không phải là người duy nhất đang chiến đấu chống lại nỗi e sợ. Đã nhiều lần anh bắt gặp những ánh mắt mà Youssef ném ra xung quanh, đôi khi hướng về phía Morel, mà cậu ta gần như thúc thẳng nòng súng vào người. Fields nhận thấy súng đã nạp đạn.

Đơn vị của trung úy Sandien, đi trên đường tù hướng ngược lại, vào thời điểm đó đang ở cách họ ba mươi cây số. Trung úy ở vị trí đầu tiên trên xe jeep của mình, tiếp theo là hai xe tải lính biệt kích Oubangui. Anh chạy xe thật nhanh dưới một vòm trời màu xám rốt cuộc cũng có vẻ sắp mở rộng ra. Anh từ Oulé về, nơi những mất trật tự đã bùng nổ cũng giống gần như mọi năm khác, vào lúc có các lễ thành niên – chúng đã kết thúc và bộ lạc tặng cho Sandien sáu túi da máu bò nóng để làm chúng cho sự quy phục và hối lỗi. mới chỉ trước Thế chiến thứ nhất vài năm thôi, lễ lạt vẫn còn sử dụng máu người. Trung úy Sandien không biết Morel đang có mặt trong vùng và những mệnh lệnh gần nhất mà anh nhận được liên quan đến anh ta đã là từ hồi vụ Sionville và nói rất rõ, cũng như với mọi chỉ huy quân sự khác trên lãnh thổ, là phải tìm và bắt “kẻ hằn học” bằng mọi phương cách. Nhưng anh cứ nghĩ tay phiêu lưu đã trốn sang Soudan. Trung úy là một chàng trai cao lớn tóc vàng, dáng vẻ xì po, tốt nghiệp loại xuất sắc trong khóa của mình ở Saint–Cyr, bị thương bên Triều Tiên. Về sau anh sẽ nói với Fields, kèm chút tiếc nuối và thậm chí bực bội trong giọng điệu, như thể đang tìm cách tự biện minh:

– Tôi còn khuya mới ngờ được Morel cũng đang ở trên con đường mòn, gần như ngay trước mũi tôi, tôi đã không hề ra lệnh sẵn sàng, chẳng gì hết cả. Súng của chúng tôi còn không nạp đạn, tôi chỉ có độc khẩu súng lục chỉ huy và viên trung sĩ ngồi sau tôi trên xe jeep là người duy nhất có một khẩu súng bắn ngay được. Khi chúng tôi gặp các anh, tôi có thể nói là thật bất ngờ, và ngay cả khi ấy ban đầu tôi vẫn nghĩ đó là các chủ đồn điền dạo chơi. Đó là để anh hiểu tại sao lại bất ngờ đến thế và để phí ngần ấy thời gian. Tiếc thật… Tôi đã bị mắng chết thôi. Nhưng dẫu có thế nào, tôi không nghĩ điều đó thay đổi được gì nhiều… Rốt cuộc, có sao thì cũng thật tệ, chắc đó phải là một người đáng kinh ngạc lắm. bởi vì thật tuyệt khi vào thời của chúng ta và với tất tật những khó khăn của chúng ta, mà vẫn có một người còn khả năng đem lòng say mê voi đến mức ấy…

Youssef chỉ ở cách Morel một mét về phía sau, ngón tay đặt sẵn lên cò súng, và Fields sẽ nhớ cho đến những ngày cuối cùng của đời mình cái khuôn mặt da đen quấn trong đống vải màu trắng ấy, một khuôn mặt trên đó mồ hôi chảy thành giọt to tướng dưới tác động của nỗi hoảng sợ và sự do dự, và trên đó mọi đường nét đều mang dấu ấn của một nỗi đau đớn gần như thuộc về thể xác.

Thế nhưng con đường vẫn im lìm và hoang vắng giữa đám cây, và Fields không nghe thấy tiếng động nào khác ngoài tiếng mạch máu đập giần giật trong tai. Nhưng bản năng già dặn của tay nhà nghề nơi anh tiếp tục hét lên với anh về sự hiện diện của nguy hiểm, kết thúc bi thảm cận kề, và cứ vài giây một anh lại căng thẳng kiểm tra ống kính máy ảnh, dự cảm với một sự chắc chắn mỗi lúc một tăng thêm rằng điểm kết của cuộc phiêu lưu đã ở đây rồi, chỉ cách họ vài bước chân.

Schölscher đã đợi sẵn mấy chiếc xe tải của Waïtari ở cách biên giới Soudan năm mươi cây số, trong đống đá granit của dãy El Garajat, đúng cái nơi gần nửa thế kỷ về trước, đoàn trắc địa của đại úy Gentil từng bị các kỵ sĩ Nubien thảm sát. Trong khi đang dẫn quân về phía hồ Kuru để bắt Morel, Schölscher nhận được một thông báo từ Gfat chuyên tiếp qua Lamy nói đám ly khai Soudan đã vượt biên giới. Ông chỉ có hai mươi người đi cùng, và ông quyết định bắt đám buôn lậu trên đường về, tại địa điểm duy nhất nơi địa hình cho phép ông giấu lũ lạc đà và người của mình. Ông liên lạc điện đàm với trung úy Dulud đang đi cùng mười hai người trên con đường Gfat, mặc dù ít có khả năng Morel liều đi qua giao lộ nổi tiếng là được giám sát chặt chẽ ấy. Ông tự hỏi những kẻ đào ngũ khỏi các trung đoàn Soudan nổi loạn có thể làm gì ở hồ Kuru. Phần lớn đã trốn vào vùng trảng bụi phía Nam hoặc đầu hàng, và việc cải thiện quan hệ với Ai Cập, cũng như nền độc lập đang tiến lại gần, đã khiến mọi ma nóp của những kẻ cuối cùng ủng hộ liên hiệp trở nên vô ích. Chắc hẳn đó là vài tay buôn lậu vũ khí, hoạt động thiên nhiều về phía Nam hơn so với lệ thường nhằm đánh lừa sự kiểm soát tại các điểm vượt biên quen thuộc của chúng. Ngày 23 tháng Sáu, vào lúc ba giờ chiều, Schölscher nhìn thấy những đám cát bốc lên từ xa, về hướng Tây, trong một bầu không khí trong suốt tới mức ông thấy ngạc nhiên vì phải đợi đến nửa tiếng mới nhìn thấy ba chiếc xe tải, cộng thêm mười lăm phút nữa trước khi ra lệnh bắn vào các lốp xe. Mấy cái xe dừng khựng lại, trừ chiếc đầu tiên rẽ ngoặt sang trái, lao lên đám đá, chúng bắn tung tóe, và lật nhào dưới sức nặng của đống ngà voi mà nó chở, đổ ào xuống đất trước cặp mắt hoảng hốt của Schölscher. Một loạt đạn súng máy bắn ra từ ca bin chiếc cam nhông thứ hai, nhiều người nhảy ra ngoài rồi nằm rạp xuống đất đằng sau các đống sỏi, chủ yếu để trốn thì hơn là để chống cự, nhưng các tràng đạn vẫn tiếp tục từ chiếc cam nhông, những viên đạn vô vọng găm vào vách đá. Tiếp theo là một quãng lặng như tờ, rồi ba thanh niên, vận đồ kaki và tay cầm súng máy, vọt ra ngoài, vừa xung phong vừa bắn vào các vách đá. Một trong số chúng, trong lúc chạy, đột nhiên hét lên một tiếng dài lanh lảnh – Schölscher nhận ra tiếng hét xung trận cổ xưa của người Oulé: tay sinh viên luật đã hét tiếng đó tìm lại được, một cách bộc phát, phản xạ chiến đấu cổ xưa nhất của bộ lạc mình. Hiển nhiên ba tay thanh niên quốc gia chủ nghĩa đòi được chết và đó lại là một trận đánh vì danh dự, thêm một nữa, trên con đường đầy sao của nhân loại, một hành động, ông nghĩ, lấy cảm hứng từ những truyền thống cao cả nhất của chúng ta, những sách giáo khoa lịch sử của chúng ta và tất tật những gì chúng ta đã dạy cho chúng. Ông cảm thấy buồn hết mức khi mà dẫu sao ta vẫn còn tin vào lòng bác ái giữa con người. Nhưng đằng sau các tảng đá, các méhariste già của Schölscher cười với nhau và không hề bắn trả. Đám thanh niên bắn cho hết đạn, rồi bỏ tay, buông xuôi cho sự tầm thường của cuộc đời vẫn còn lành lặn của chúng và cho nỗi cô đơn niềm hy vọng của chúng. Cửa chiếc cam nhông thứ nhất bật mở, một bàn tay huơ huơ một cái mũ cát két yachtman mà thứ vải bẩn thỉu xét cho cùng cũng có thể coi là một lá cờ trắng. Habib bước xuống, hai tay giơ cao, vẫn bồn chồn ngậm trên miệng điếu xì gà bị cú đổ xe dụi tắt vào kính trước. Sau lưng ông ta, chầm chậm xuất hiện một khuôn mặt châu Phi đẹp đẽ dưới chiếc mũ kê pi xanh lơ. Schölscher tập hợp đám Soudan đã bỏ vũ khí và vừa cười vừa giơ tay lên trời. Trong số bọn họ có ba người da trắng – ông sẽ phụ trách tụi này sau –, ông tiến lại gần Waïtari và Habib: tay người Liban, mặc dù mặt hơi tái, có một tiếng cười câm lặng.

– Tôi chẳng có liên quan gì đâu nhé, tôi chỉ tình cờ đi ngang qua thôi; nói danh dự đấy! ông ta nói.

Waitara ném sang ông ta ánh mắt khinh bỉ rồi cất lời:

– Chúng tôi là những người lính mang quân phục, và chúng tôi đòi được đối xử với tư cách đó.

Schölscher phải cô lắm mới rời được mắt khỏi cái mũ kê pi xanh da trời với mấy ngôi sao đen. Có lẽ trên cả bầu trời không có những vì sao nào lạc lối đến thế, cô độc đến thế.

– Xin chào, ngài Dân biểu, ông nói.

– Tôi đã bỏ roi cái thứ đó sau lưng từ lâu rồi và ông cũng biết rõ điều đó, Waïtari đáp. Tôi ở đây với tư cách chiến binh của quân đội độc lập châu Phi, ông làm công việc của mình đi.

Schölscher liếc nhìn ba thanh niên đứng sau lãnh tụ của chúng – một tên mang khuôn mặt trí thức đặc vị chúng ta, một tên nữa có nắm tay siết chặt rất nổi bật và tên thứ ba, một khuôn mặt rất dịu dàng và buồn bã buộc ông phải quay đi, đầy giận dữ và nuối tiếc. Có lẽ sẽ phải dạy dỗ quần chúng trước khi dạy dỗ đám tinh hoa, ông nghĩ, hoặc giả, ta chỉ tạo ra một lũ tuyệt vọng mà thôi.

– Anh có thể trông đợi vào bao nhiêu thanh niên như mấy người kia trong số người Oulé? Bao nhiêu người sẵn sàng theo anh?

– Tôi hướng đến dư luận thế giới, Waïtari đáp. Tôi còn chưa hướng đến người Oulé… Dư luận thế giới, đó là quân đội của tôi. Làm việc của ông đi, Schölscher, và nhất là, đừng cố dạy dỗ tôi. Tôi có thể nói, tôi nghĩ thế, rằng tôi có một kinh nghiệm chính trị hơi có chút dày dặn hơn so với kinh nghiệm chính trị của một sĩ quan méhariste nhỏ bé đã bỏ cả cuộc đời sống giữa đám lạc đà sa mạc. Tôi biết tôi đang làm gì. Tôi tự nguyện để mình bị bắt. Ngày mai, báo chí của các ông sẽ buộc phải thông báo với thế giới rằng quân đội độc lập châu Phi đã thực hiện trận đánh đầu tiên và lãnh tụ của họ đang ngồi tù. với tôi thế là đủ – vào lúc này.

– Tôi e có một điều hiểu lầm, Schölscher nói, chắc anh không biết rằng mấy cái xe tải của anh chật ních ngà voi theo đúng nghĩa đen…

Mặc dù không muốn, ông không thể tự ngăn mình mỉm cười.

– Thế cho nên báo cáo của tôi sẽ chỉ nhắc đến bọn ăn cướp ngà voi bị bắt quả tang vào lúc đang từ một cuộc đột kích trở về – không khác mấy so với những đột kích mà người Kreich bạn cũ của chúng ta vẫn hay làm, lệch một chút xuống phía Nam bằng các phương tiện, điều này thì đúng, kém tinh nhuệ hơn nhiều. Thật tiếc vì sẽ phải đưa tên anh vào chuyện này…

– Số ngà voi này là để dành trang trải ít nhất một phần cho vũ khí của chúng tôi, Waïtari nói. Tất tật những gì mà chúng cho thấy là trái ngược với các luận cứ của các ông, tôi không ăn tiền của bất kỳ thế lực nào và tôi chẳng có ai để trông cậy hết, nếu đó không phải là dư luận thế giới. Dẫu sao, ông cũng sẽ không thể nói rằng những bất ổn gần đây tại châu Phi chỉ xuất phát từ một kẻ phấn khích đòi bảo vệ voi… Sẽ không được nữa rồi. Rốt cuộc người ta cũng sẽ biết sự thật… Tôi sẽ còn nói điều đó rõ hơn trước tòa.

– Tôi công nhận là tôi không có kinh nghiệm chính trị của anh, Schölscher đáp, nhưng tôi cũng xin gợi ý là anh nên nói rằng mấy chiếc xe tải chở ngà voi này là do chính quyền Pháp đặt trên đường của anh, nhằm tìm cách hạ giá trị của anh… Bởi vì loại đòn đánh nào cũng được phép hết.

Waïtari nhún vai và quay lưng đi. về phần Habib, ông ta đã tìm lại được toàn bộ sự cao ngạo của mình.

– Xin nói danh dự, ông ta nói, tôi chi xin đi nhờ xe thôi…

Schölscher thu được từ ông ta mọi thông tin mà ông muốn về Morel và các ý định của anh. Ông liên lạc điện đàm với trung úy Dulud, anh ta thông báo với ông về việc bắt giữ Forsythe và Peer Qvist ba mươi sáu tiếng trước, trong lúc họ đang vượt biên giới Soudan. Ông giao cho người phó quyền chỉ huy, lấy sáu người cùng chiếc cam nhông tốt nhất, lấy chỗ xăng còn lại và ngay lập tức lên đường. Ông chỉ ở cách hồ Kuru vài tiếng đồng hồ, và thử đuổi kịp Morel, mà không khó khăn gì ông lần ra dấu vết tại Gola: ông chỉ đến muộn có nửa tiếng đồng hồ.

Vào đúng lúc Morel đi qua trước hàng rào của trường dạy Coran, mullah⁵² Abdour, ngồi giữa cái áo burnous sạch tinh của mình dưới bóng một cây keo, ném về phía anh một ánh mắt thận trọng. Đầy vẻ phô trương, ông đang bình luận lời Thiêng cho cả lớp, nhưng trộn thêm vào đó vài tin tức về cuộc thánh chiến mà ông mới biết tin ở phía Bắc. Chừng hai chục học sinh từ mười hai đến mười lăm tuổi ngồi trước mặt ông, nuốt lấy lời của ông, người như thể là truyền nhân lĩnh hội được toàn bộ nghệ thuật kể chuyện Á Rập. Lũ gà lẹc quẹc bên trong hàng rào, hai con chó vàng cắn nhau, nhưng lũ học sinh, ngồi đó chân khoanh tròn dưới bóng cây keo đẹp nhất làng, há hốc miệng nghe người từ xa trở về kể những câu chuyện đầy ngây ngất. Lũ vô đạo bỏ chạy trước cơn giận của Đấng Toàn năng – nhưng chẳng có chỗ ẩn nấp nào trước Đấng Toàn diện Duy nhất. Sự giận dữ của Uy Nghiêm, của Tối Cao, của Havy Lel Qayyoun, Người–Duy–Nhất–Tự Sống–bởi–Chính Mình, hiện ra khắp nơi như mùa màng bội thu. Ta nhìn thấy những hạt cát của sa mạc biến thành ngần ấy kỵ sĩ mang vũ khí ào tới các thành phố không có lòng tin thành những đợt sóng không thể cưỡng lại – và đó là lý do khiến những kẻ khốn khổ không được hưởng ánh sáng chẳng bao giờ hiểu nổi là có ít nước đến thế và nhiều cát đến thế trên sa mạc… Abdo Abdour đã tuyên giảng bài này hơn một trăm lần kể từ khi ông rời khỏi trường đại học Moussoro, nơi hằng năm ông quay trở về cùng lúc với mười nhà tuyên truyền Lời Thiêng khác tại các bộ lạc; ông đang vừa nói vừa mơ màng nhìn ra xung quanh, cố không ngáp, thỉnh thoảng gãi bộ râu bạc, mắt ướt vì tán dương Chân Lý, nhưng vẫn tìm trong khung cảnh một đối tượng giải trí nào đó. Chính bằng cách ấy ông đã nhìn thấy Morel lững thững đi qua, người phủ đầy bụi, theo sau là một phụ nữ và ba người đàn ông, trong đó có một người da trắng. Ông nhận ra anh ngay lập tức – ông từng nhiều lần cung cấp thông tin về anh. Ông cũng nhận ra cậu thiếu niên theo sát anh, một khẩu súng máy dưới khuỷu tay. Ông choáng váng trước vẻ mặt của tay người Pháp, nhưng chỉ kết luận rằng Ubaba–Giva, tổ tiên của voi, sắp chết. Ánh mắt thứ hai đậu lên khuôn mặt rắn đanh và đầy cả quyết của cậu thiếu niên đi theo anh xác nhận thêm cho cảm giác này. Điều từng được viết từ lâu rốt cuộc cũng sắp xảy ra… Abdo Abdour là một điệp viên rất nhiều thông tin.

Ở Fort–Lamy, toàn quyền cựa quậy trong ghế phô tơi của mình và tìm điều gì đó để nói. Đã mười hai tiếng nay ông đợi một tin điện đàm.

– Tôi không hiểu… Schölscher phải ở hồ từ sáng nay… Dẫu sao, cũng không thể chậm trễ được. Tôi hy vọng họ sẽ đưa được anh ta còn sống về, để anh ta có thể tự giải thích.

– Tôi sẽ ngạc nhiên về điều đó đấy, Herbier nói.

Ông đến để báo cáo về tình hình tại vùng của mình, nhưng toàn quyền giữ ông lại, viện hết cớ này đến cớ khác, từ ba ngày nay. Họ là bạn từ ba mươi năm nay, bị vận may và sự thuyên chuyển chia rẽ: một người thì đã lên tới đỉnh cao, trong khi người kia thì dừng lại, hẳn là mãi mãi, nơi các cấp bậc lưng chừng.

– Điều đó sẽ làm anh ngạc nhiên?

Herbier nhấc cái tẩu ra khỏi miệng. Ông thật nhầm khi đi mọi nơi với cái thứ dụng cụ này, toàn quyền nghĩ: một cái tẩu to tướng màu vàng uốn cong, bằng đá bọt, với nó ông xuất hiện tại các buổi tiếp tân và cuộc họp chính thức và nó nhấn mạnh đúng mức cần thiết cái khía cạnh hơi lập dị và điên khùng của ông, khía cạnh “tên già sống trong vùng trảng bụi”, cái thứ chẳng hề làm được điều gì tốt cho ông giữa những người đang bàn đến sự cấp thiết phải mang đến cho châu Phi một cơ sở hạ tầng hiện đại, hoặc các cán bộ được thúc đẩy bởi một tinh thần mới. Đã từ lâu toàn quyền muốn nói chuyện này với ông, nhưng ông chưa bao giờ dám mạo hiểm khiêu khích khiếu hài hước của bạn, mà vốn dĩ ông biết quá rõ. Cái món đồ lố bịch dưới hình hài chiếc tẩu ấy có khả năng đối với Herbier đã trở thành một người đồng hành đích thực, và vừa quá muộn vừa là quá sớm khi thực hiện một post mortem cho sự nghiệp của nó: cả hai người chỉ còn vài năm nữa là về hưu.

– Tôi sẽ thấy ngạc nhiên nếu anh ta để mình bị bắt sống… Tôi không tin Morel muốn sống trong các điều kiện của chúng ta… Tôi muốn nói: trong các điều kiện sinh học của chúng ta…

Toàn quyền nhún vai. Ông có vẻ già sạm đi và buồn bã.

– Khá là khó để viết điều đó vào trong một báo cáo chính thức, ông nói. Ở Bộ, chúng ta còn chưa có một bộ phận siêu hình học, nơi sẽ có thể trú thân vào nếu xảy ra các vấn đề nghiêm trọng. Rồi sẽ có thôi. Trong khi chờ đợi, tôi muốn người ta dẫn anh ta về đây và anh ta tự giải thích. Bên Paris, mỗi lúc người ta càng bớt tin vào lũ voi. Đối với họ, chuyện rất rõ: đây là một màn khiêu khích chính trị. Nhưng ta sẽ thấy thôi. Anh ta sẽ nói với chúng ta…

Ông mỉm cười.

– Điều này có thể làm anh thấy ngạc nhiên, nhưng theo một cách nào đó, tôi đặt lòng tin vào anh ta. Nghe thì có vẻ thật ngu, nhưng tôi tin đó là một người thuần khiết… Một người điên giận, tất nhiên rồi, một kẻ gàn dở, nhưng cũng là một người thành thực, một tay đã quá chán. Chán chúng ta, chán bàn tay chúng ta, trái tim chúng ta, bộ óc khốn khổ của chúng ta… Chán thân phận con người. Lẽ dĩ nhiên, không phải bằng cách cưỡi ngựa, tay cầm súng mà người ta có thể thoát ra được. Nhưng đó không phải là một cú thất bại. Anh ta đã trở nên amok… Và nói riêng giữa chúng ta thôi nhé, có những thời điểm tôi hiểu anh ta đấy… Nói ngắn gọn, tôi muốn anh ta đến đây, anh ta ngồi xuống cái ghế này, và giải thích. Phần còn lại… Sự nghiệp của tôi, anh cũng biết đấy, vào thời điểm hiện nay…

Ông giơ hai tay lên. Herbier mỉm cười: một người thì sắp về hưu với tư cách toàn quyền còn người kia với tư cách viên chức cai trị hạng nhất. Nhưng Herbier quá yêu châu Phi và người dân ở đó nên không thấy tiếc vì chưa bao giờ được nhìn ngắm những thứ ấy từ trên cao: một khung cảnh đẹp, có thể, nhưng là một khung cảnh nhìn từ xa. Toàn cảnh rộng lớn không khiến ông thích bằng các phong cảnh gần gũi. Kể từ lâu ông đã chọn phần nền, mặt đất, những người nông dân da đen, và ông đã ở lại đó – gắn kết một cách vững chắc. Ông chưa từng bao giờ mơ đến các đỉnh cao. Ông dịu dàng nói:

– Cái tay ấy bị dính phải một quan niệm quá cao quý về con người… Một đòi hỏi như thế, chẳng thể nào tha thứ được đâu. Ta không thể sống với cái đó ở bên trong mình. Thậm chí còn không phải là chuyện chính trị, ý luận… Trong mắt anh ta chúng ta thiếu một cái gì đó quan trọng hơn, một cơ phận, gần như thế… Ta không có thứ cần phải có. Tôi sẽ rất ngạc nhiên nếu anh ta để cho mình bị bắt sống đấy.

Ở hàng hiên quán Người Tchad, ngoài Joubert, không có ai khác. Anh đến ngồi ở đây sau khi đã gửi đi bài báo mới nhất về vụ việc, có lẽ bởi vì anh thấy cần được đắm mình vào một khung cảnh hé lộ chuẩn xác chuyện là gì. Chỉ cần nhìn ra quanh mình là đủ hiểu. Phía bên kia hàng lan can, sự mềm mại của dòng sông trong những vảy ánh sáng của nó, giữa những đám cỏ cháy nắng, như thể làm chậm lại bản thân thời gian và cây cọ cô độc của Fort–Foureau, trong khung cảnh ấy, như thể đã mất đi rất nhiều thành viên trong gia đình. Điều hấp dẫn anh trong cú nổi dậy của Morel là nó không phải cú đầu tiên. Từng có những sự phản đối khác. Vào thời Mạt kỳ Đế chế Ai Cập, chẳng hạn, người ta từng chứng kiến đám đông đổ ra đường và xông vào các ngôi đền, đe dọa các thầy tế sợ hãi. Đám đông Ai Cập cách đây bốn nghìn năm ấy không đòi bánh mì, hòa bình hay tự do. Mà nó đòi sự bất tử. Nó ném đá các thầy tế và đòi sự bất tử. Sự phản đối của Morel cũng có cơ may thành công gần gần như thế. Đứng trên những ngọn đồi châu Phi, anh hoa chân múa tay, gầm gào, phản đối và phát đi những tín hiệu bị kết án không nhận được lời hồi đáp. về cốt yếu, thân phận con người không có cơ nhận được một giải pháp chính trị, sự bất công lớn đến nỗi chẳng cuộc cách mạng nào của con người đủ khả năng điều chỉnh lại nó.

Phố Pierre–Curie, Viện Sinh học, Wasser đọc lại lần cuối các kết quả nghiên cứu trong ngày. Từ một tháng nay anh có cảm giác mình sắp chạm đến một cái đích. Tổng số quan sát tập hợp lại bắt đầu rõ ràng đi theo một hướng khả dĩ duy nhất. Ngay từ đầu anh đã có dự cảm ung thư không phải là một căn bệnh do loài virus nào đó gây ra, mà là căn bệnh của bản thân con virus, một khiếm khuyết của nó, khi mà nội tạng ngừng đảm bảo các điều kiện tồn tại bình thường. Nói một cách khác, thay vì tranh đấu với nó, ngược lại cần phải chữa trị cho nó, xác định các điều kiện thông thường của sự đồng minh về mặt sinh lý với con virus. Suy nghĩ của anh dồn cả vào việc nghiên cứu đến mức anh chỉ còn ngủ bốn tiếng mỗi đêm và chỉ ăn khi nào có ai đó bắt anh phải ăn. Anh hay ăn tại các căng tin sinh viên, mặc những bộ quần áo được các bạn tặng cho, nhất quyết từ chối làm việc cho ngành công nghiệp tư nhân. Anh không thực sự là người không vụ lợi và anh biết điều đó. Đây là vấn đề về tự ái, về phẩm giá. Các điều kiện sinh học hiện nay của tồn tại con người đối với anh là một sự bất công thuộc hàng bê bối. Và suy nghĩ của anh về phẩm giá con người không tương thích chút nào với sự sỉ nhục khi chứng kiến hàng triệu người chết ở tuổi tráng kiện do một nhầm lẫn giản đơn về nguyên nhân. Anh chiến đấu hết sức mình. Chúng ta chẳng có lấy một lý do nào để hài lòng với các điều kiện sinh lý mà tự nhiên đã cung cấp cho chúng ta từ cách đây khoảng năm trăm nghìn năm. Thật không thể chấp nhận được chuyện sau khoảng thời gian mênh mông ấy con người về cốt yếu vẫn ở trong một tình trạng khuyết tật hiển nhiên. Wasser tin vào tiến bộ, và đứng ở tuyến đầu của cuộc tranh đấu. Ra khỏi Viện, anh mua báo và tìm các thông tin về cái người rất rõ ràng chia sẻ với anh sự phẫn nộ, cùng sự từ chối đầu hàng trước các điều kiện sống đã được tạo ra cho chúng ta. Anh cảm thấy mình hoàn toàn nhất trí với con người nổi loạn ấy, bị buộc tội là ghét người. Việc người ta thể hiện một cách huy hoàng đến thế sự từ chối quy phục trước thân phận con người hiện nay, thân phận của kẻ khuyết tật, đó chính là điều gây cho anh niềm cảm động sâu sắc. Anh những muốn giúp anh ta, nhưng nghiên cứu khoa học đòi hỏi rất nhiều kiên nhẫn, và ta đâu có thể biến đổi nhân loại bằng cú vung đũa thần bên trong một phòng thí nghiệm: và tay khốn kia thì đang rất vội. Phải có một sự kiên nhẫn thật dài, một chuỗi liên tiếp các phát hiện, một công việc tổng hợp và khám phá, nhất là về khối não, với ba phần tư vẫn còn chưa được sử dụng, bí ẩn, để dành cho một chức năng nào đó rồi sẽ đến – và rốt cuộc sẽ rất quan trọng việc khai thác, huy động nó. Tương lai có khả năng nằm ở đó, trong các tế bào vẫn còn vô danh và bí mật ấy. Anh tìm được thông báo sắp bắt được Morel, nhưng chẳng tin mấy: người ta có thể hình dung cái tay đó có rất nhiều đồng lõa vây quanh mình. Anh nhét tờ báo vào túi áo và bình thản bước xuống bến tàu điện ngầm.

Con ngựa Butor đang thực hiện nỗ lực lớn nhất trong đời nó.

Nó đã được để yên bởi tay chủ nó tại Phái đoàn các Cha Da trắng tại Nguélé, nơi nó được tận hưởng một sự nghỉ ngơi rất xứng đáng, đúng lúc đó thầy tu dòng Phan–xi–cô xuất hiện trở lại trong tình trạng giận dữ và phấn khích mà hệ quả tức thì là khiến cho trọng lượng của ông càng trở nên ghê gớm hơn, có lẽ bởi vì ông cứ không ngừng bồn chồn nhúc nhích trên yên. Khuôn mặt cha Fargue rối bời và nhăn nhúm, ông thở phì phì, càu nhàu, thở dài và vã mồ hôi nhu thể đang sắp sửa phải ra trình diện trước Người chắc chắn dẫu thế nào cũng sẽ có một số câu cần hỏi ông. Ông không phải là người duy nhất. Sau lưng ông, gầy guộc và căng thẳng trên lưng mấy con la, là hai cha da trắng, mà ông đã giật ra khởi sự yên bình của những lời cầu nguyện, đi theo ông với vẻ e ngại, nhưng cũng với một sự cả quyết không xuất phát từ những lời lẽ khó chịu mà giáo sĩ thừa sai của đám người mắc bệnh hủi đã thốt ra vào sáng hôm đó trước mặt họ.

– Các cha đã che giấu tụi hợp tác trong chiến tranh, Fargue gào lên như vậy, vừa hét vừa hùng hục đẩy họ về phía cửa Phái đoàn. Thế nên, các cha cũng có thể che giấu một người kháng chiến đích thực chống lại thân phận thảm hại của chúng ta! Được rồi, được rồi, im mồm, các cha không cần phải dạy giáo lý cho tôi. Tất nhiên, đó là một kẻ kiêu ngạo và báng bổ, kẻ lẽ ra phải quỳ gối xuống mà cầu nguyện thay vì giơ nắm đấm lên. Nhưng đó không hoàn toàn là lỗi của hắn. Hắn đã không lấy đủ đà, có vậy thôi. Trong lòng hắn nặng nề đến nỗi hắn đã không thể lấy đủ đà, nặng quá đấy mà. Thế nên, hắn đã dừng lại ở voi. Nhưng có lẽ một cú đá thật mạnh vào đít sẽ mang tới cho hắn cái đà cần thiết. Trong khi chờ đợi, tôi không muốn hắn bị bắn hạ trên đường giống như một con chó dại, mà chẳng kịp có thời gian để hiểu và hướng tới người có thẩm quyền, cùng với đống kiến nghị của mình. Thế nên các cha sẽ giấu hắn ở Phái đoàn đến chừng nào cần thiết, còn tôi sẽ đảm trách việc tạo đà cho hắn, cứ bình tĩnh đi. Tôi sẽ dạy cho hắn biết roi vào hỏng hóc, dừng lại ở lũ voi. Cần phải chữa khỏi cho hắn và tôi đi làm việc đó đây, tôi biết phải làm gì, nào đi.

– Phái đoàn, cho đến lúc này, chưa bao giờ gặp phiền hà với chính quyền, cha trẻ hơn nói, giọng hơi có chút hờn dồi.

– Chưa, Fargue đáp, vẻ sung sướng, nhưng cũng chẳng phải là quá sớm để bắt đầu đâu.

Cô không biết đó là một sự suy sụp thoáng qua, do cơn sốt và tình trạng kiệt sức, hay đó là một điều sâu thẳm hơn, một sự thật rốt cuộc đã chiếm lĩnh cô bởi vì cô không còn can đảm và sức lực để cưỡng lại nó, nhưng có những thời điểm điều duy nhất quan trọng là anh quàng tay quanh vai cô, anh vuốt ve khuôn mặt cô, anh ôm cô vào lòng. Mọi thứ còn lại sẽ thôi tồn tại. Đó chỉ là một nỗi mệt thoáng qua, cô chắc chắn về điều đó, một cơn khát tình trìu mến, do tình trạng thể xác của cô gây ra, đơn giản là một nhu cầu nghỉ ngơi. Cô tiếp tục chối từ nó với một nghị lực thống thiết, vào thời điểm phiên tòa diễn ra, trong khi tất cả đều từ chối hiểu rằng cô có thể ở đó vì chính cô, rằng cả cô cũng có thể chứa nhiều bướng bỉnh và trung thành đến thế để bảo vệ một khoảng lề con người nơi sẽ có chỗ cả cho lũ voi. Ý nghĩ này khiến họ cười và bản thân chánh án, với cái kính cặp mũi và vẻ nghiêm khắc ủ ê, tỏ ra tinh quái và vui thích. Mặc cho làn da mịn như giấy của ông ta, dẫu sao ông ta cũng thành công trong việc tạo ra dáng vẻ của một quý ông đã sống đủ trên đời để hiểu được phụ nữ và thậm chí các cô gái, cùng những động cơ, luôn luôn giống hệt nhau, có thể kích động họ.

– Nào, giờ thì hãy cô nói cho chúng tôi sự thật… Trước hết cô đã nói rằng khi đến chỗ anh ta – với vũ khí và đạn dược, chúng ta đừng quèn điều đó, – cô chỉ có một ý nghĩ: thuyết phục anh ta ra đầu thú. Giờ thì chính cô lại thú nhận là cô đã ở lại cùng anh ta để giúp anh ta tiếp tục hoạt động khủng bồ của mình… Nếu cô nói dối, thì lúc này hãy thú nhận điều đó, Tòa sẽ ghi nhận…

– Tôi đã không nói dối. Ở Fort–Lamy, ai cũng nói rằng anh ấy căm ghét con người, rằng đó là một người tuyệt vọng, một kẻ ghét người… Tôi cứ nghĩ là đúng thế… Rằng anh ấy rất bất hạnh… Rất… Rất cô độc… Và rằng tôi sẽ có thể…

– Làm anh ta đổi ý?

– Đúng.

– Cô yêu anh ta?

– Đó không phải… Chẳng có gì liên quan…

– Anh ta có… nói thế nào nhỉ, thân thiết với cô?

– Có.

– Và cô đã không thử làm anh ta đổi ý nữa?

50. Hiện tượng thần kinh khủng hoảng nặng nề thường xuất hiện ở người nghiện rượu lâu ngày rồi ngừng uống.

51. Câu chuyện về một nhà khám phá người Pháp.

52. Từ chỉ học giả trong đạo Hồi.

– Không đúng, những gì mà người ta nói về anh ấy. Anh ấy không giống như thế…

– Không giống như thế?

– Anh ấy không tuyệt vọng. Anh ấy khổng hề căm ghét con người… Ngược lại, anh ấy tin vào họ, đó là một người rất hay cười, tính tình vui vẻ… Anh ấy yêu đòi, và yêu tự nhiên, và…

– Và lũ voi, có phải không?

Cồ không đáp, nhưng nụ cười nửa miệng của cô là một câu trả lời.

– Vậy chỉ đơn giản là cô đã ở lại với anh ta?

Cô không tỏ ra là có nghe thấy. Cặp mắt cô, nụ cười của cô chạy đi đâu mất, cô nói rất nhanh.

– Anh ấy chưa bao giờ nản chí, ngay cả trước thất bại của hội nghị. Anh ấy đã ngay lập tức nói rằng sẽ có một hội nghị khác và họ sẽ tiến hành các biện pháp bảo vệ cần thiết. Nhưng cần phải tiếp tục phản đối, bởi vì những điều như thế không tự mà làm được, lúc nào cũng phải chiến đấu để đạt được chúng, vì sự trơ ì chung, và nhất là bởi vì con người cần được khích lệ và được thông tin. Đó là lý do khiến cho đối với anh ấy tiếp tục là rất quan trọng, để cho thấy rằng điều đó có thể, để thức tỉnh người ta, ngăn họ lúc nào cũng tin vào điều tồi tệ nhất, và chẳng còn gì để làm nữa, trong khi chỉ cần đừng để mình nản chí là đã đủ rồi…

Khi ấy, trong phòng xảy ra một sự cố nhỏ: Haas, đặc biệt rời đám sậy Tchad xuống đây để dự phiên tòa, tỏ ra hết sức nhẹ nhõm và hoan hỉ trước ý nghĩ Morel chưa từng bao giờ từ bỏ việc bảo vệ voi, rằng ngược lại anh đã nhất quyết tiếp tục tiến hành cho đến cùng cuộc tranh đấu, đến nỗi ông ta đứng bật dậy, dùng hết sức tung nắm đấm tay phải vào lòng bàn tay trái và hét lên: “hoan hô!”, chuyện này khiến ông ta ngay lập tức bị tống cổ ra ngoài. (Tám ngày trước, tuy nhiên Haas đã thành công trong việc bắt ba con voi con cho vườn bách thú Tadensee.) Gần cửa, Sandro, người tài xế xe tải, không sao tự thuyết phục mình được rằng đó chính là cô gái từng ngủ với ông ta mười tám tháng trước. Điều này khiến ông ta thấy bực tức và hạ thấp ông ta trong mắt chính ông ta, mặc dù ông ta không biết tại sao. Ông ta có cái cảm giác kỳ cục là mình đã đánh mất điều gì đó trong vụ việc. Ông ta lại càng thấy khó ở hơn bởi đã chủ định ăn mặc thật đẹp cho dịp này, vì tất cả mọi người đều biết rằng họ đã ngủ với nhau, và ông ta trông đợi được nhìn, nhưng chẳng ai buồn quan tâm mảy may đến ông ta kê từ đầu phiên tòa, ông ta có cảm giác mình chưa bao giờ tồn tại.

– Tức là cô đã đổi ý và quyết định giúp đỡ anh ta?

– Tôi đã không thể giúp anh ấy, mà ngược lại tôi còn trở thành một mối phiền cho anh ấy… Một sự cồng kềnh… Tôi đã muốn ở lại với anh ấy tới cùng.

– Cô cũng biết bất kỳ lúc nào anh ta cũng có thể bị bắt chứ?

– Vâng… Tại Gola người ta đã nói với chúng tôi là có một đơn vị quân đội đang ở trên cùng con đường với chúng tôi, từ Oulé đi xuống và sắp gặp chúng tôi.

– Thế nhưng, cô đã đi theo anh ta?

– Đúng.

– Cô yêu anh ta phải không?

– Không có liên quan.

– Cô từng là tình nhân của anh ta?

– Tôi đã nói là không có liên quan gì cả, cô hét lên.

– Tóm lại, cô rất tận tụy với anh ta… cơ thể và tâm hồn?

– Đúng.

Chánh án để một giây im lặng trôi qua.

– Những gì các báo viết có chính xác không: cô có ý định, sau phiên tòa… đó là câu mà họ viết… lấy “thiếu tá” Forsythe?

Forsythe hơi ngẩng đầu lên.

– Đúng.

– Ấy thế nhưng cô từng có với Morel một… sự gắn kết sâu sắc đến mức cô đã không ngại ngần ở lại cùng anh ta mặc cho khả năng về một vụ bắt giữ là gần như chắc chắn?

– Đúng.

Fields biết rất rõ vị quan tòa đáng kính này muốn đi đến đâu. Cái thông điệp mà ông ta muốn dùng để kết thúc cuộc thẩm vấn. Kể từ đầu, đó đã là bầu không khí mà ông ta tìm cách tạo ra xung quanh vụ việc. Chứng tỏ đó là một nhóm hu vô chủ nghĩa, vô chính phủ, không có một mục đích cụ thể nào, không nguyên tắc, không đạo đức, không lòng tin, rằng cô là một cô gái mà người ta luôn luôn có thể thấy bám theo những đám phiêu lưu, ngủ với kẻ này hay kẻ kia, từ lãnh tụ cho đến cận thần, tùy thuộc hoàn cảnh và thời điểm. Fields thiếu điều cũng đã phạm đúng sai lầm ấy lúc ban đầu: thế nên anh thấy thật khó để phẫn nộ. Ay thế nhưng, anh cũng nảy ra một ham muốn điên rồ là được đứng dậy bước tới đấm một cú thật mạnh vào giữa mặt con người công chính ấy. Nếu là vào lúc bình thường, hẳn anh sẽ nhất quyết chụp ông ta một bức ảnh. Nhưng vì không có máy ảnh, anh thấy thật khó tự vệ.

– Đối với cô chuyện đó là hoàn toàn tự nhiên?

Cô nhìn quan tòa với đôi chút tò mò, suy nghĩ một giây, rồi nói, hơi có vẻ thân thiện, như thể đang tìm cách cứu giúp một người gặp cảnh khó khăn:

– Thiếu tá Forsythe và tôi, chúng tôi có những… kỷ niệm với nhau…

Chắc hẳn cô muốn nói “chung”.

– Những kỷ niệm, chúng rất mạnh… và chúng tôi sẽ cùng nhau tiếp tục. Chúng tôi đã hứa điều đó với anh Morel và chúng tôi sẽ cùng nhau tiếp tục việc… việc…

Cô im lặng.

– Bảo vệ voi, có phải không? chánh án hỏi, đầy châm biếm.

… Cô lại nhìn thấy anh, khuôn mặt vương chút tự mãn, đôi khi anh hay như vậy, đứng đó, vững chãi trên cặp chân hơi ngắn, quấn một điếu thuốc, với cái vẻ ma mãnh ấy, mà người ta có thể thấy là gây bực mình. Cô nghĩ vẫn nghe thấy anh nói:

– Em thấy không, ngay ở trường, người ta cũng đã dạy cho chúng ta rồi… có một số loài vật mà người ta gọi là “bạn của con người”… cần phải bảo vệ chúng… chúng ta cần chúng. Bạn của con người… Có trong tất tật sách giáo khoa về loài vật… Dẫu sao thì cũng có vào thời anh còn đi học. Điều đó nói rõ điều mà nó muốn nói…

Công chúng tự hỏi tại sao cô lại mỉm cười.

– Này! chánh án nói, tôi không có quyền suy đoán bản án mà Tòa sẽ tuyên, nhưng tôi hy vọng các người sẽ không sớm có cơ hội để gây rối loạn trật tự chung…

Điều có lẽ đã giúp cô trụ vững, tiếp tục, khi các cành cây bắt đầu quay cuồng phía trên đầu cô và cô phải nhắm mắt lại để cưỡng cơn chóng mặt, đó là nỗi e ngại khiến anh chán ghét, không tỏ ra mạnh mẽ như anh vẫn tưởng. Mỗi khi anh hỏi cô với chút lo lắng, khi ngựa của họ sóng bước cạnh nhau với bước chân chậm rãi về phía dãy đồi, cô luôn luôn tìm được can đảm để đáp lại anh với vẻ vui tươi vờ vịt.

– Thế nào rồi?

– Không phải lo cho tôi đâu, thưa anh Morel… Tôi là một cô gái Đức vững chãi, gốc gác nông dân…

– Hai tiếng nữa ta sẽ đến chỗ dãy đồi. Trong vùng có một hoặc hai cái hang, bọn anh đã định vị chúng để dự phòng cho các trường hợp khẩn cấp… Lẽ dĩ nhiên là không có thuốc men… chẳng gì hết. Nhưng rồi ta sẽ kiếm được thôi.

– Anh không cần phải bận tâm đến tôi đâu.

Anh cố tự thuyết phục mình rằng anh chỉ cần đến cô bởi vì đó là một cỏ gái Đức và sự có mặt của cô trong vụ việc này cho thấy rõ là không nên tuyệt vọng về dân tộc ấy. Đã đến lượt họ làm điều gì đó cho lũ voi. Đã đến lúc, sau Auschwitz, họ cũng có thể biểu hiện tình yêu tự nhiên của họ, đến lượt mình cứu giúp cho khoảng lề con người, tiến hành việc bảo vệ cái khoảng lề mà sự tiến bộ phải làm cho mỗi lúc một rộng thêm, và phải chứa được tất cả chúng ta, bất kể dòng giống, quốc gia và ý luận. Lúc nào anh cũng có một niềm say mê kiên trì đối với mọi hình thức sống – anh đã học được từ Peer Qvist cái từ “sinh thái”, mà anh còn chưa biết – với đám kẻ thù từng luôn luôn va vào anh trên đường đi của chúng. Còn gì bình thường hơn khi anh trở thành người bảo vệ cho hiện thân sống động to lớn nhất và bị đe dọa nhiều nhất của chúng? Nếu sự hiện diện của lũ voi là lệch thời và tạo sức nặng gây khó khăn cho việc xây dựng một thế giới mới, thì điều đó chỉ cho thấy rằng sự xây dựng đó là một công trình của con người. Và anh cảm thấy mình đã sắp đến đích, đạt được các kết quả, ít nhất là một phần. Thêm chút ít ồn ào nữa, rồi thì sẽ chẳng còn lý gì để mà một phong trào dư luận rộng lớn không giành được các biện pháp cứu rỗi nhất thiết phải thực hiện. Sau đó… Anh không thể tự ngăn mình quay sang cô một lần nữa…

– Nhìn kìa, ta đã thấy những ngọn đồi rồi.

– Tôi thấy rồi.

– Thêm một chút nữa thôi, ta sắp đến nơi rồi. Rốt cuộc ta cũng sẽ có thể nghỉ ngơi…

Youssef xắn tay áo bên cánh tay rỗi lên và chùi mồ hôi trán, vẫn không nhìn thấy gì ở đầu con đường, nhưng cậu ta đang vô cùng mạo hiểm khi cứ đợi mãi đến thời điểm cuối cùng như vậy. Tuy nhiên cậu ta có một cái cớ tuyệt hảo: sự hiện diện của tay nhà báo người Mỹ. Không thể nào bắn hạ Morel ngay trước mắt anh ta được. Điều đó có khả năng gây nhiều tai hại cho Đảng. Cậu ta đã nhận chỉ thị là đợi đến lúc nào Morel chỉ có một mình. Nhưng người phóng viên gần như không còn ngồi vững nổi trên lung ngựa nữa và Idriss buộc phải đỡ để anh ta khỏi ngã. Bất cứ giây phút nào anh ta cũng sẽ có thể dừng lại, ngồi lại một mình bên lề đường. Nếu Youssef không thực hiện mệnh lệnh vào khoảnh khắc ấy, thì cậu ta sẽ bị các đồng chí của mình coi là kẻ phản bội Tổ chức. Nhất là vấn đề không nằm ở chỗ tự nhủ mục đích không biện minh cho phương tiện: đó chỉ là một cách để tránh trớ. Vấn đề đó từ lâu đã được giải quyết theo quan điểm học thuyết và, ít nhất, trên lĩnh vực này không có gì phải do dự. Nếu không siết cò súng, dẫu chỉ vào khoảnh khắc cuối cùng, cậu ta sẽ phải đoạn tuyệt với tình huynh đệ duy nhất mà cậu ta có được, đó là tình huynh đệ của cuộc Cách mạng Quốc gia. Cậu ta cảm thấy báng súng bỏng giãy trên tay, đến nỗi phải không ngừng lau. Ngay cả nếu tay phóng viên ở lại với họ, thì lúc nào cũng vẫn có khả năng thề rằng cậu ta đã chỉ làm theo lệnh của chính Morel, vì anh ta không muốn để cho mình bị bắt sống. Cậu ta nhìn chăm chăm vào đầu con đường với một sự chú tâm lớn đến mức các đốm bắt đầu xuất hiện trước mắt, và lần nào cũng tưởng đó là đám xe cam nhông mà cậu ta rình sẵn.

Lúc ấy, đơn vị của trung úy Sandien vẫn còn ở cách đó chừng mười cây số, cách khoảng mười lăm phút.

Toàn quyền Oulé đã vội vã rời Sionville sau vô lăng chiếc xe ô tô của mình, ngay khi nhận được các thông tin đầu tiên từ thủ lĩnh người bản xứ vùng Gola của ông về việc Morel có mặt trên đường nhánh Gola–Oulé. đơn vị quân đội hẳn cũng tuần sát trong vùng cùng trong buổi sáng hôm ấy và nếu toàn quyền có nhất quyết ngăn chặn một điều gì, thì đó là việc Morel có thể bị giết trong một cuộc chạm trán với lính Pháp. Đó sẽ là một hành động trái với tự nhiên, cũng giống hệt như nếu Morel bị lũ voi giết. Từ hàng thế kỷ nay họ đã sát cánh bên nhau chiến đấu chống lại kẻ thù chung và không gì có thể chia cắt họ được. Hôm trước toàn quyền đã nhận được một bức điện xác nhận ông sẽ tiếp tục tại vị và ông sẵn sàng ném lên bàn cân toàn bộ quyền lực vừa tìm lại được nhằm cố cứu sống cái tay người Pháp cứ nhất quyết từ chối tuyệt vọng kia.

Người da trắng duy nhất nhìn thấy họ đi qua, hai mươi lăm cây số về phía Nam Gola, tại nơi con đường cắt ngang các đồn điền trồng bông để rồi chạy thẳng đến những hoành son Oulé, là một người đi tìm uranium bé nhỏ tên là Jonquet, vừa từ châu Âu sang sáu tháng trước và đang lái xe jeep trở về từ một đồn điền trong vùng, tại đó anh ta đã cố công mà vô vọng trong việc thuyết phục người chủ về các tìm kiếm của anh ta – theo lời chính anh ta thì “anh cần một sự hỗ trợ tài chính nhất định”. Anh ta vừa đi vào con đường dẫn từ đồn điền ra đường chính, và phải phanh gap để tránh đâm vào họ: anh ta nhìn họ đi qua. Morel chẳng buồn để ý một chút nào đến anh ta. lời kể của Jonquet về cuộc gặp bất ngờ này vô cùng hùng hồn trong vẻ giản dị của nó.

– Tôi cứ tưởng thời của các desperado đã kết thúc ngay cả ở châu Phi. Vả lại Morel không mang súng. Nhưng sau lung anh ta có một tay thanh niên da đen cầm Sling cho cả hai, nếu tôi có thể nói vậy. Tôi vừa sang đến châu Phi, tôi còn chưa bị oải: cái tay đó, với khẩu súng máy của hắn, đã nhìn tôi rất kỹ, và nhất là người da đen còn lại, già hơn rất nhiều, với áo choàng bumous màu xanh lơ và khăn turban, một bộ mặt thực sự hoang dã và chẳng hề muốn điều gì tốt đẹp cho ta, cái đó thực sự gây tác động mạnh lên tôi. Còn có thêm đám trẻ con trong làng chạy theo sau họ, cách xa một quãng đề phòng. Morel đi đầu tiên, đầu để trần, người phủ đầy bụi, một dạng khăn kaki, bẩn thỉu, quấn quanh cổ, và trái ngược với tất tật những gì tôi từng nghĩ về anh ta, anh ta chẳng hề có vẻ điên, thậm chí không phấn khích. Nhưng chắc anh ta là như vậy: nếu không thì làm sao anh ta lại có thể ở đó giữa ban ngày ban mặt, ngay trên cái con đường ấy nơi xe cam nhông thường chạy qua cả trong mùa này, ngay giữa vùng đồn điền. Hoặc giả anh ta mặc kệ, hoặc giả anh ta tin mình có những sự bảo vệ ở cấp rất cao. Tôi không nói điều đó, tôi chỉ đặt câu hỏi thôi. Điều khiến tôi sửng sốt hơn cả là cô gái. Cô ta thực sự có một khuôn mặt tệ lắm, ta có thể đoán cô ta xinh đẹp, nhưng lúc đó hai mắt cô ta trũng xuống, thâm quầng, một khuôn mặt chẳng còn lại gì hết ngoài lớp da căng lên và đẫm mồ hôi, và tôi sẵn sàng thề là cô ta sẽ không thể nào đi thêm dẫu chỉ một mét… Còn có tay nhà báo người Mỹ đó nữa, với mấy cái máy ảnh đeo lủng lẳng trên cổ và vai khoác một cái xắc cốt da – anh ta có vẻ hoàn toàn gàn dở, một chiếc khăn mùi soa với bốn góc buộc túm trên đầu… ngơ ngác, cặp mắt lồi hẳn ra ngoài. Và tất tật những điều như thế, để cho lũ voi! Thực sự không còn có thể tin vào điều gì nữa. Tôi từng chứng kiến rồi, đám bợm bã và vô chính phủ, nhưng cái đó mới gọi là vượt quá mọi thứ! Thực sự là phải ghét người lắm, phải muốn nhổ nước bọt lên con người… Tôi không sao tin nổi. Và xem kìa… tôi cũng hiểu họ một chút đấy. Tất cả chúng ta đều mang một chút cái đó ở bên trong mình. Nhưng dù gì thì cũng không tới mức ấy. ít nhất thì tôi cũng có niềm hy vọng sẽ tìm ra uranium để tự an ủi… Cần phải tin vào một điều gì đó, không phải sao?… Ngay lập tức tôi quay lại đồn điền để báo tin cho họ. Tôi đã đến gặp Roubaud và kể hết mọi chuyện với ông ấy. Tôi không biết thật ra thì mình trông đợi điều gì ở ông ấy, nhưng tôi không muốn giữ điều đó cho riêng mình. Ông ấy đã bình thản nghe tôi nói. Các bạn biết ông ấy rồi đấy: một người to béo hơi buồn bã. “Được rồi, ông ấy nói. Morel đã đi qua đây. Tốt. Rồi sao? Tôi kệ thôi: tôi chẳng có gì chống lại anh ta. Tôi khuyên anh nên ngậm miệng vào.” Vậy đấy, thưa ông. Tôi thì tôi gọi đó là lòng ghét người. Không có gì phải kinh ngạc khi ông ấy đã không muốn tham gia các cuộc tìm kiếm của tôi, Roubaud ấy: lại thêm một người chẳng tin vào điều gì, lại còn không tin luôn vào uranium nữa… Nếu có tìm thấy Morel trốn tại đồn điền của ông ấy, tôi sẽ chỉ ngạc nhiên vừa vừa…

Jonquet đã nhầm khi khẳng định Minna không có khả năng đi thêm dù chỉ một mét. Cô còn đi thêm năm cây số nữa, mặc dù phải dừng lại nhiều lần. Cô chỉ bỏ anh vào lúc ngất xỉu đi và, khi mở mắt, nhìn thấy khuôn mặt anh cúi xuống cô với tình thân ái đượm lo âu. Cô cố mỉm cười, vì đó chính là cái nối kết họ sâu sắc nhất. Anh cười đáp trả.

– Bạn của tôi ơi, anh nói. Lần này thì bạn thắng rồi.

– Ich kann ja nicht mehra⁵³…

53. Tiếng Đức, nghĩa là “Em không thể nữa rồi”.

Anh ôm cô vào lòng. Cô ngẩng lên anh một khuôn mặt rối bời nước mắt, trên đó nụ cười vẫn còn run rẩy trong bụi và mồ hôi, nhưng ả đó anh nhìn thấy cái dâu hiệu của sự kiệt sức mà anh biết quá rõ từ rất lâu, từ hồi còn ở trại: một con ruồi đậu lên trán cô, rồi lên má, nhưng cô không còn đủ sức đuổi nó đi, thậm chí còn chẳng cảm thấy. Anh biết điều này, con ruồi bắt đầu cảm thấy đang ở nhà mình. Anh cỏi quai mũ, bỏ mũ phớt ra, ôm lấy khuôn mặt cô. Bản thân cặp môi cũng đã đánh mất phần nổi của chúng, gần như xám xịt và không sức sống. Thế nhưng anh đã mạo hiểm đủ mọi chuyện để cố rút ngắn quãng đường, đi theo một con đường nhiều người qua lại, tiến thẳng về phía trước trong khi hẳn đám lính đang đi ngược lại đến chỗ họ, đúng là có tính đến mối thiện cảm của một số người, sự thấu hiểu của một số người khác, và lòng trung thành của người Pháp đối với các truyền thống của họ, nhưng sự thật là cô không thể tiếp tục được nữa. Bản thân anh cũng không rõ mình sẽ đi đâu. Cái hang của họ tại Oulé đã bị phát hiện. Họ còn có những cái hang khác: nhưng không có dự trữ thuốc men, chẳng có vũ khí đạn dược nào khác ngoài những gì Waïtari đã để lại và hầu như chỉ còn đủ cho vài ngày. Và thế nhưng, vẫn phải tiếp tục. Người ta cần biết anh vẫn ở đó, còn sống, hiện diện đâu đó tại châu Phi, chính cái đó, sự hiện diện Pháp đó được người ta nhắc đến nhiều tới vậy.

– Có lẽ em nghỉ một hay hai tiếng nhé?… Chúng ta có thể dừng một lúc. 1

Cô không đáp và thậm chí anh còn không tìm cách thuyết phục cô.

– Được rồi. Anh sẽ đưa em quay lại làng… Có lẽ có một trạm y tế. Dẫu sao thì phía đó cũng có một đồn điền… Anh sẽ đi tìm họ.

– Em sẽ tự đi.

– Không được.

– Anh sẽ không dừng lại vì em… Em xin anh, anh đi đi… Hãy tiếp tục. Làm điều đó vì em đi.

– Để em lại đây, trên đường?

– Em không muốn vì em mà có chuyện gì xảy ra với anh…

Anh ngần ngừ một giây nhưng thật khó cưỡng lại ánh mắt vừa nài nỉ vừa đầy ắp ý chí ấy. Đó là tất cả những gì mà anh có thể làm cho cô, tiếp tục. Đối với cô và đối với hàng triệu người khác cần tình bạn đến mức ấy, phải tiếp tục sự phản đối của anh, không để cho mình bị bắt, mưu mẹo, trốn tránh, không ngừng bảo vệ cái khoảng lề con người ngay giữa những điều khó nhọc tồi tệ nhất của chúng ta, sao cho mình trở nên không thể bị bắt đâu đó tận sâu trong vùng trảng bụi, giữa những con voi cuối cùng, giống như một sự an ủi, một lời hứa, một lòng tin bất khuất vào chính bản thân chúng ta và vào tương lai của chúng ta! Trước hết phải hiện diện, và nếu bị dính một viên đạn, thì phải lết đi mà chết tại xó xỉnh nào đó hẻo lánh của vùng trảng bụi, nơi ta sẽ không bao giờ bị tìm ra – và những người cần đến ta sẽ luôn luôn có thể tin là ta còn sống. Nếu phải chết vì một viên đạn bắn vào lưng, đúng theo truyền thống cổ điển của dạng công việc này, phải làm sao để không ai biết chuyện ấy, để truyền thuyết có thể chiếm lĩnh hoàn toàn lấy anh, để nó kêu vang khắp chốn sự hiện diện bất khả chiến bại của anh và sao cho người ta sẽ chỉ tin anh đang lẩn trốn và sẵn sàng hiện ra đúng vào thời điểm bất ngờ nhất – khi mà họ đã gần như không còn dám trông đợi anh – để bảo vệ những con thú khổng lồ bị đe dọa.

– Được rồi.

– Không được để cho chuyện gì xảy đến với anh đấy nhé…

– Sẽ chăng có chuyện gì xảy đến với anh đâu, anh trang trọng hứa. Anh có nhiều bạn lắm. Anh còn chưa kể hết với em, nhưng họ sẽ giúp anh, cứ yên tâm.

Anh không biết cô có tin hay không, nhưng phải cô trấn an cô, trấn an tất cả họ. Việc người ta tin anh vẫn sống hết sức quan trọng.

– Nếu em có nghe thấy tin đồn về thất bại thì cũng đừng có tin. Rằng anh đã bị giết, hay chuyện này chuyện kia… Hãy nói với họ đừng tin điều đó, bọn họ sẽ chẳng bao giờ tóm được anh đâu.

Điều kỳ quặc hơn cả là chính bản thân anh gần như tin vào sự ấy. Anh không biết mình sắp làm gì, đi đâu, gần như không còn vũ khí và đạn dược, nhưng anh chắc chắn sẽ tìm được những người bạn.

– Có lẽ em sẽ không nghe nhắc đến anh trong một thời gian: anh sẽ phải lẩn vào đó…

Anh khoát tay chỉ khu rừng.

– Nhưng anh sẽ quay trở lại.

Cặp mắt anh đã tìm lại được biểu hiện đồng lõa đầy châm biếm của mình.

– Ta sẽ buộc họ phải tổ chức một hội nghị mới… Thậm chí có lẽ người ta sẽ mời anh đến đó… Anh hứa với em, rốt cuộc họ sẽ phải để cho chúng ta khoảng lề cần thiết… Còn về phía những người chống lại… ta sẽ giết chúng.

Abe Fields lại cất tiếng kêu the thé đầy khinh miệt. “Ta sẽ giết chúng…” Anh cảm thấy tức sôi cả máu trước câu nói này, mà anh từng nghe đến cả nghìn lần từ miệng những người lính Pháp sẽ chẳng bao giờ trở về. Abe Fields, mặc dù đang bị sốt, cảm thấy tự hào vì mình là một người Mỹ thực tế, với thu nhập quốc dân trên đầu người cao nhất thế giới, mức sống tiện nghi nhất tính từ sự tiến hóa nguyên thủy; đám bò sát đại dương ban đầu có thể tự hào về nước Mỹ và ông tổ từng lần đầu tiên trườn trên vảy ra khỏi lớp bùn đáy quê hương có thể yên nghỉ: hắn ta đã thành công. Lẽ ra tên của hắn đã phải được trọng vọng tại tất cả các trường học, bởi vì hắn chính là nhà tiên phong đích thực, người cha của công trình tự do, của tinh thần quả cảm, mạo hiểm, của mọi thứ gì đến tận ngày hôm nay vẫn còn đặc trưng cho sự cất cánh kỳ diệu về vật chất của nước Mỹ. Anh tia ra quanh mình một ánh mắt chiến thắng và tất tật đám thằn lằn đang ngồi quanh anh khởi sự vỗ tay hoan hô: Abe Fields muốn chào chúng, và chỉ nhờ vào sự can thiệp mau chóng của Idriss thì mới không ngã nhào khỏi lưng ngựa.

– Em có nghĩ là có thể đi được đến chỗ đồn điền không? Còn cách đây mười cây số đấy.

– Ông Fields sẽ giúp em.

– Em nghĩ gì thế. Nhìn anh ta xem, mắt anh ta lồi cả ra rồi. Anh ta không còn sức đâu. Này, nhiếp ảnh gia!…

Fields cầm lấy máy ảnh.

– Anh đi cùng cô ấy được không?

– Tôi muốn đi tiếp với các anh.

– Xem kìa! Tôi cứ nghĩ anh hết phim rồi?

– Tôi mặc kệ. Tôi sẽ tự xoay xở.

– Anh sẽ chụp ảnh như thế nào? Bằng lỗ đít à?

– Tôi muôn giúp các anh một tay.

– Kìa, kìa, tôi lại cứ nghĩ anh chẳng quan tâm gì đến voi cơ mà?

– Cả gia đình tôi đã phải vào phòng hơi ngạt ở Auschwitz.

– A! thế hả, lẽ ra phải nói ngay chứ. Chỉ có điều, tôi không đưa anh đi theo được.

– Tại sao?

– Như thế thì sẽ không công bằng. Anh chẳng còn biết mình đang làm gì nữa. Trong tình trạng của anh, thậm chí anh còn sẵn lòng dùng sức lật đổ chính phủ Mỹ ấy chứ, nếu được đề nghị một cách thân ái.

– Tôi là công dân Mỹ và tôi có quyền bảo vệ voi ở bất kỳ nơi nào chúng bị đe dọa! Abe Fields gào lên. Jefferson, Lincoln, Eisen…

– Đúng, đúng, tôi biết.

– Tôi có quyền bảo vệ voi giống như tất cả mọi người.

– Chính thế đấy, đi bảo vệ chúng như tất cả mọi người đi.

– Tôi muốn chết vì voi!… Abe Fields gào lên.

– Lại thèm một người sắp bị lôi ra trước ủy ban điều tra rồi đây…

– Lính G.I. Mỹ đã tới để bảo vệ cho lũ voi đáng nguyền rủa các anh bên châu Âu! Fields gào lên. Nếu không có chúng tôi…

Một cơn đau đặc biệt dữ dội bên sườn trái làm anh trấn tĩnh lại một chút. Anh ấp hai tay lên sườn và nhăn mặt vì đau.

– Cả hai sẽ quay trở lại. Cách đây vài cây số có một đồn điền. Anh có nghe thấy tôi nói không?

– Tôi không biết có trụ được cho đến lúc đó không. Xương sườn tôi đang đâm vào phổi.

– Anh sẽ cố… Chuyện gì thế?

– Một chiếc xe jeep và mấy xe tải, Youssef kêu lên.

Cậu sinh viên cảm thấy mồ hôi hột chảy dọc từ mặt xuống đến cổ: cậu ta có cảm giác người mình đang chảy máu. Cậu ta siết chặt lấy khẩu súng dưới khuỷu tay với sức mạnh dữ dội đến mức không thả lỏng được cánh tay ra nữa. Cậu ta hít thở thật sâu, không rời mắt khỏi những chấm đen đang lớn dần lên ở chân trời: hai mươi phút, nửa tiếng sau khi rời khỏi con đường, họ sẽ đến được chỗ các hoành sơn Oulé và khu rừng tre chằng chịt giữa những khối đá. Tại đó cậu ta sẽ được một mình với Morel và Idriss, không có nhân chứng gây phiền hà nào. Cậu ta lấy tay áo chùi mồ hôi trên mặt, cố gắng theo một cách thức gần như hung bạo để tin rằng mình đã quyết định, rằng chuyện sẽ diễn ra hết sức đơn giản: một loạt đạn súng máy và thế là Morel sẽ vĩnh viễn chui vào trong truyền thuyết. Anh sẽ trở thành người anh hùng của chủ nghĩa quốc gia châu Phi, người sẽ luôn luôn có thể được viện dẫn một cách hào hùng mà khỏi phải lo bị phản đối. Người ta sẽ có thể khai thác tên tuổi của anh tại các cuộc họp, tại các hội nghị, tại các cuộc mít tinh, và khơi gọi lòng hào hứng cũng như xúc cảm của công chúng sẽ đứng dậy hoan hô anh, mà anh không thể tới để ném xuống chân chúng ta lũ voi lố bịch của mình. Anh sẽ vĩnh viễn là người da trắng đầu tiên hy sinh mạng sống của mình vì chủ nghĩa quốc gia da đen. Anh sẽ chẳng bao giờ có thể phản đối được nữa, đột nhiên đứng lên trước dư luận và hét thật to cái lòng tin bướng bỉnh của mình, tuyên bố với ta rằng thứ mà anh thực sự bảo vệ trước hết và trên hết là một quan niệm nào đó về phẩm giá con người. Rốt cuộc thì cũng sẽ có thể sử dụng anh, một cách thoải mái và không kèm nguy cơ nào, trong một mục đích thực tiễn, hướng tới một kết quả cụ thể mang lại cho tên tuổi của anh toàn bộ sự huy hoàng mà ta muốn, mà không phải lo cái kẻ ngu độn hạnh phúc kia đột nhiên hiện ra ở đâu đó, tức tối và vụng về, đấm tay và gào to cái sự thật ương bướng của anh. Ta sẽ chẳng bao giờ vấp phải nguy cơ nhìn thấy anh xuất hiện tại một cuộc hợp nào đó, với cái cặp đựng đầy kiến nghị và lời kêu gọi, khuôn mặt cuồng loạn của chiến sĩ tranh đấu vĩnh cửu, nện nắm tay xuống mặt bàn và tàn phá mọi nỗ lực của ta nhằm sử dụng anh, và gào lên: “Tôi, chuyện rất đơn giản, tất tật những gì mà tôi bảo vệ là tự nhiên… Cứ gọi cái đó bằng cái tên nào mà các người muốn. Tự do, phẩm giá, nhân loại, sinh thái… Cũng như nhau hết cả thôi. Tôi làm tất tật chuyện này vì những người bạn của con người. Người ta đã dạy cho chúng ta ở trường như thế nghĩa là thế nào. Phần còn lại, tôi hoàn toàn không quan tâm.” Chừng nào anh còn sống, cái kẻ vụng về ấy sẽ luôn luôn là kẻ chọc gậy bánh xe chúng ta. Giờ đây cậu ta đã hiểu anh quá rõ, kể từ gần một năm nay họ ở cùng nhau, cậu ta biết quá rõ sở thích riêng tuyệt diệu .của anh, rằng thực sự không có cách nào khác ngoài giết anh thì mới có thể chiến đấu chống lại sự lây nhiễm lan ra từ anh, chông lại cái lòng tin bình thản mà anh đặt vào ta. Nhất là khi người ta không thể vô sự trải qua mười lăm năm cuộc đời trong các trường phổ thông và trường đại học của kẻ thù mà rốt cuộc không hấp thụ một số chất độc mà bọn họ chưng cất vào ta một cách khôn ngoan đến thế. Mục đích không biện minh cho phương tiện… Cái khoảng lề con người mà người ta tôn trọng, dẫu cho ý luận và mức độ khốc liệt của cuộc đấu tranh có là như thế nào đi nữa. Có biết rõ rằng đó chỉ thuần là ngôn từ, những gì còn sót lại từ một thời đại khác, chẳng hề tương thích với tiến bộ lịch sử và cuộc đấu tranh giai cấp, thì cũng thật khó mà dùng một loạt đạn súng máy duy nhất gạt phăng đi toàn bộ sự giáo dục mà ta đã được hưởng. Và điều đáng bực nhất là đôi khi, những lúc Morel ngoảnh đầu lại và nhìn thấy nòng khẩu súng máy chĩa về phía mình, cậu thanh niên lại tin rằng người mà cậu ta đi theo để bắn hạ không hề mắc lừa, rằng anh có biết. Khi ấy hiện ra một tia sáng chê giễu trong ánh mắt anh, gần như một lời thách thức, nói lên thật rõ sự điên rồ sâu thẳm của anh và như thể muốn bảo ta rằng: “Còn tôi, tôi cược là cậu sẽ không làm chuyện đó!” Thật không thể chấp nhận được: cứ như thể anh đã tiến hành với ta một cuộc đấu tranh bí mật mà anh chắc chắn mình sẽ thắng bởi vì anh tin vào ta. Youssef muốn được hét to với anh mình là ai, chửi bới anh, thậm chí đánh anh, nhổ đi một lần cho xong cái lòng tin phi lý vào con người ấy, mà anh mang ở trong lòng, hét lên với anh rằng cậu ta không đặt bất kỳ thứ gì lên trên độc lập châu Phi, không mối ưu tư nào khác, không một sự nhìn nhận nào khác, không một phẩm giá nào khác và rằng mọi phương tiện đều là tốt nhằm đạt đến mục đích kia. Nhưng nếu ta phải hành quyết một con người tin tưởng vào ta đến mức ấy, thì tốt hơn hết là người đó không biết gì, ít nhất thì cũng có thể chết với lòng tin không suy suyển. Cuộc đấu tranh mà Youssef đang phải thực hiện với bản thân mình đau đớn đến mức đôi khi cậu ta những muốn phi nước đại lao tới chỗ đội lính, bắn loạn xạ rồi bị họ giết chết. Con ngựa của cậu ta cảm nhận được nỗi bồn chồn này và chồm lên, làm tung lên một làn mây bụi hẳn đã có thể bị nhìn thấy từ mấy chiếc cam nhông. Idriss bắt đầu giận dữ nói, hoa chân múa tay đầy mạnh mẽ và chỉ về phía đoàn xe. Rốt cuộc Morel cũng đã quyết định.

– Được rồi, đây chính là lúc, hoặc không bao giờ cả.

– Anh định đi đâu? Fields hét lên.

– Chúng ta luôn luôn tìm được bạn bè thôi.

Abe Fields nhìn anh lần cuối. Đầu để trần, mái tóc xoăn tít, với dáng vẻ của tuổi trẻ, chữ thập Lorraine nhỏ đính trên ngực, và cái tia sáng châm biếm ả đáy cặp mắt nâu, cái nếp mỉa mai của cặp môi nơi như thể luôn luôn thiếu một điếu Gauloises và, buộc chật vào yên ngựa, cái cặp phi lý của nhà tranh đấu vĩnh cửu, đựng đầy truyền đơn, tuyên ngôn và kiến nghị. Đột nhiên Abe Fields nảy ra một ý.

– Hượm đã, anh hét lên. Anh sẽ làm gì với tất tật đống giấy tờ đó trong vùng trảng bụi? Đính chúng lên cây à? Đê chúng lại cho tôi đi. Tôi sê phụ trách cho.

– Phải đấy. Morel đáp. Cầm lấy này, nhiếp ảnh gia của lòng tôi, tôi xin giao nó lại cho anh…

Anh tháo cái cặp và ném nó ra giữa đường.

– Lo cho nó nhé… Hãy làm những gì cần làm. Một ngày nào đó tôi sẽ đến đòi nợ anh đấy. Xin chào, đồng chí!

Anh thúc ngựa về phía ta luy, theo sau là Idriss và Youssef: cả ba rời khỏi đường và dấn mình vào đám cây. Thêm khoảng chục cây số nữa, tre sẽ thế chỗ cho cây, cho đến những khối đá màu xám đầu tiên của Oulé, trên một khoảnh đất đầy đá lác đác những túm cỏ rậm, với những ngôi làng ẩn mình trong vùng đất đá lổn nhổn, dưới những mái nhà chóp nhọn hoắt, rồi lại đến tre và xa van của những ngọn đồi, cỏ voi, trên một trăm nghìn ki lô mét vuông nơi chẳng một trận càn nào có thể tìm ra họ. Lệch xuống phía Nam một chút, có cha Tassin, đang điều hành khu đào bới cổ sinh vật học và, mặc dù rời khỏi địa điểm trong mùa mưa, chắc chắn cha sẽ không từ chối cho họ ở nhờ tại các lán bỏ không của mình. Có lẽ thậm chí cha còn sẽ nhận lời giúp đỡ họ theo một cách thức tích cực hơn… Đó là một nhà bác học mà người ta đồn quan tâm đến mọi thứ gì dính dáng tới nguồn gốc con người. Hoặc giả họ có thể ngược về phía Cameroun và hồ Tchad, đến chỗ Haas xin trú ngụ, đó cũng là một người bạn của giống loài già nua bị đe dọa của chúng ta. Nhưng lũ muỗi Tchad sẽ đầy rẫy trong cái mùa sắp tới. Dù thế nào thì anh vẫn còn thời gian để xem xét và quyết định; những thiện ý, những sự tiếp tay và thậm chí là cả những sự bảo vệ thì không thiếu. Vào lúc này, cần phải rời xa con đường mòn – đó cũng chính là con đường nơi, mười tháng trước đây, anh đã mặt đối mặt với viên chức Herbier, và anh thích thú nhớ lại khuôn mặt trung thực và tức tối của ông, cái khuôn mặt con người từng lúc nào cũng cố làm hết sức mình ấy. Nỗi mệt chất lên người Morel một sức nặng như đeo đá, và cũng như mọi khi, lúc giới hạn sức lực tiến lại gần, các kỷ niệm trở nên thật dày đặc và bám riết. Anh nghĩ đến tất tật những gì các tờ báo viết về anh. Ai cũng đặt lên anh những hy vọng của họ, những cuộc nổi loạn của họ và những niềm thù hận bí mật, hoặc lòng ghét người của chính họ: anh có giải thích cho họ như thế nào đi nữa thì cũng sẽ chẳng ích gì, họ sẽ vẫn cứ tiếp tục nghĩ anh có những động cơ phức tạp. Thế nhưng, sự thật rất giản dị và chưa bao giờ anh thấy phiền khi phải nói cho họ biết. Anh yêu tự nhiên, chỉ thế thôi. Anh yêu tự nhiên và anh đã luôn luôn làm hết sức mình để bảo vệ nó. Cuộc chiến đấu khốc liệt nhất mà anh từng thực hiện trong đời là vì lũ bọ da. Nụ cười, cái nụ cười mà Abe Fields nghi ngại đến thế, xuất hiện trên miệng anh và ở nguyên đó. Anh nhớ tới cuộc chiến đấu ấy, cụ thể đến đáng kinh ngạc, như vẫn luôn luôn vậy mỗi khi nào cơ thể làm anh khốn khổ và giới hạn sức lực của anh dường như đã bị đạt tới, và lần nào đó cũng là một kỷ niệm giúp anh đứng vững và tiếp tục.

Đó từng là cuộc chiến đấu khốc liệt nhất của đòi anh.

Câu chuyện về lũ bọ da diễn ra vào tháng Năm, sau năm đầu tiên anh ở trại, và anh từng là chủ trò đầu tiên của chuyện ấy, anh là người đầu tiên lao đến cứu chúng và bằng cách ấy mà phát động phong trào.

Hồi ấy họ làm việc tại mỏ đá Eupen, vùng Baltic, chuyển các bao xi măng phục vụ công trình khổng lồ của các pha ra ông mới đang xây dựng cho nghìn năm sắp tới. Họ nối đuôi nhau đi thật chậm, cố tránh một động tác sai lệch, để khỏi quỵ ngã dưới sức nặng. Ở đó có tù chính trị và thường phạm, tất cả đều phải chịu cùng một chế độ cải tạo bằng lao động cưỡng bức, theo cách thức của thế kỷ 20, trong khi những tên S.S. mặt đã bắt đầu cháy nắng thoải mái nằm vật ra giữa đám cỏ, miệng ngậm một cành hoa. Ở đó có Rotstein, dương cầm thủ người Ba Lan, Revel, nhà xuất bản lậu người Pháp, với bộ râu mọc nhanh đến mức đôi khi trông ông như bị lún vào râu giống một cái đệm cước, và là người, để chiến đấu chống lại mùi hôi thối khi phải làm cỏ vê dọn chuồng tiêu, ngâm lớn tiếng những bài thơ của Mallarmé; có Szwabek, thêm một người Ba Lan nữa – anh giữ trên người bức ảnh nhàu nát chụp con lợn nái của anh giành ngôi đầu giải thưởng nông nghiệp và kiêu hãnh chìa cho ta xem để chứng tỏ anh là một người vai vế… Có Prévost, biệt danh Émile, thợ máy của S.N.C.F.⁵⁴, người từng có lần, khi nghe thấy tiếng còi tàu, bỗng bật khóc… Thậm chí còn có cả một Durand, Durand vĩnh cửu của mọi bữa tiệc, người dành thời gian để nói với ta điều mà anh ta sẽ làm với tay Schmitt đầu tiên mà anh ta gặp sau Giải phóng… Sau Giải phóng, anh xuất hiện ở chỗ bác sĩ Schmitt tại Eupen, một khẩu súng lục trong túi, do dự một lúc, rồi chìa tay bắt và đi khỏi… Còn có cha tuyên úy Julien, chẳng thấy gầy đi mấy sau hai năm ở trại, đến mức người ta buộc tội ông giấu giếm ăn đồ do Chúa tốt bụng của ông ban cho… Những người khác, còn có nhiều người khác nữa, những người đã ngã gục trên đường và những cái tên không còn nói lên điều gì. Họ oằn lưng bước đi dưới cái bao của mình, trong khi đám lính gác, trên bãi cỏ, thưởng thức nắng xuân mới tới, cỏi phanh quần hứng những ve vuốt của mặt trời.

54. Hãng tàu hỏa Pháp.

Đột nhiên. Morel cảm thấy có cái gì đó va vào má và roi xuống chân anh; anh thận trọng nhìn xuống, cô không mất thăng bằng: đó là một con bọ da.

Nó bị ngã ngửa ra và huơ huơ mấy cái cẳng: nó cố xoay người lại nhưng vô vọng. Morel dừng lại, nhìn chăm chăm con côn trùng dưới chân. Vào thời điểm ấy, anh đã ở trại được một năm và, từ ba tuần nay, anh phải bụng đói vác các bao xi măng tám tiếng mỗi ngày.

Nhưng ở đây có một điều gì đó mà anh không thể để cho thoát đi mất. Anh khuỵu gối xuống, mấy cái bao chông chênh trên vai, và dùng ngón tay trỏ hất con côn trùng lộn ngược lại.

Anh còn làm việc đó thêm hai lần trong chuyến đi. Người bước trước anh, nhà xuất bản Revel, là người đầu tiên hiểu ra. Ông gầm gừ tỏ vẻ tán thành và ngay lập tức giúp một con bọ da bị ngã ngửa. Rồi đến lượt Rotstein, dương cầm thủ, gầy guộc đến mức người ta có thể nói rằng cơ thể anh tìm cách bắt chước vẻ thanh mảnh của những ngón tay anh. Kể từ giây phút ấy, gần như tất cả “tù chính trị” đều giúp lũ bọ da, trong khi cánh “tù thường phạm” chửi rủa đi qua bên cạnh. Trong khoảng hai mươi phút nghỉ mà họ có được, không có lấy một tù chính trị chịu khuất phục cơn kiệt sức. Thế nhưng đó là thời điểm theo lệ thường họ gieo mình xuống đất và nằm im đó, không động đậy, cho đến khi tiếng còi khác vang lên. Nhưng lần này, như thể họ đã tìm được những nguồn sức lực mới. Họ đi quanh quẩn, ánh mắt găm xuống đất, để tìm bọ da mà cứu. Chuyện không kéo dài. Chỉ cần viên trung sĩ Grüber tới nơi. Đó không phải là một kẻ thô lậu giản đơn, con người đó. Hắn có học. Trước chiến tranh, hắn từng là thầy giáo ở Schleswig–Holstein. Chỉ cần đúng một giây, hắn đã hiểu chuyện gì đang diễn ra. Hắn đã nhận ra kẻ thù. Đang có một biểu hiện thật bê bối, một tuyên xưng lòng tin, một lời tuyên bố về phẩm giá, không thể chấp nhận được nơi những kẻ đã bị thu nhỏ thành con số không. Đúng, hắn đã chỉ cần đúng một giây để nhận định là đã nắm được toàn bộ sự nghiêm trọng của lời thách thức tung vào mặt những người xây dựng thế giới mới. Hắn lao vào cuộc chiến. Trước tiên hắn nhảy xổ vào những người tù, cùng các lính gác còn chưa hiểu rõ lắm là có chuyện gì, nhưng lúc nào cũng sẵn sàng đánh đập. Thế là chúng phân phát những cú dộng báng súng và đạp bốt, nhưng trung sĩ Grüber hiểu ra rất mau chóng rằng đó không phải việc cần làm theo đúng thể thức để chạm đến được những kẻ biểu tình. Hắn bèn làm một việc có lẽ rất đáng tởm nhưng cũng thống thiết trong sự bất lực không thể đạt tới được mục đích đã nhắm sẵn: hắn bắt đầu chạy trên bãi cỏ, mắt ghim xuống đất và, mỗi khi nào nhìn thấy một con bọ da, liền lấy gót giày di lên. Hắn chạy lung tung khắp nơi, xoay tròn, nhảy lên, chân giơ cao, gót giày nện xuống đất, trong một hình thức khiêu vũ rất buồn cười, gần như gây cảm động vì sự vô tích sự của nó. Bởi vì hắn có thể đánh tù nhân và có thể di chết lũ bọ da, nhưng cái mà hắn nhằm tới thì hoàn toàn ở ngoài tầm với, ngoài vòng và không thể giết chết. Hắn đã bắt tay tiến hành một công việc mà không một quân đội, cảnh sát, cảnh binh, đảng phái, tổ chức nào có thể làm nổi. Muốn thế thì sẻ phải giết hết mọi con người, cho đến tận kẻ cuối cùng, trên toàn bộ trái đất và nếu vậy thì vẫn có khả năng một dấu vết vẫn sẽ còn lại phía sau họ, như một nụ cười bất khả chiến bại của tự nhiên. Tất nhiên, hắn đã bắt họ phải trả rất đắt cho thất bại của hắn. Hắn bắt họ làm lụng khốn khổ thêm hai tiếng nữa ngày hôm ấy, và hai tiếng đồng hồ đó làm nên toàn bộ sự khác biệt giữa giới hạn tối hậu của sức lực con người và những gì ở quá đó. Tối đến, họ hỏi nhau xem sẽ có thể chịu nổi một sự kiệt sức đến mức thế hay không, có còn lại chút sức lực nào cho ngày hôm sau không. Rotstein bị tác động đặc biệt mạnh. Anh nằm vắt ngang giường. Ta những muốn cúi xuống anh và lật người anh như một con bọ da. Giúp anh bay lên. Nhưng ta không cần giúp anh. Anh tự bay lên được, mỗi tối.

– Này, Rotstein! Rotstein!

– Ừ.

– Anh vẫn còn sống đấy chứ?

– vẫn. Đừng quấy rối tôi. Tôi đang tự chơi cho mình một công xe.

– Anh đang chơi gì đấy?

– Jean–Sébastien Bach.

– Anh điên rồi! Một tên Đức bẩn thỉu?

– Đúng thế. Vậy đấy. Để tạo thế quân bình. Ta không thể để mặc nước Đức nằm ngửa vĩnh viễn. Phải giúp nó lật người lại chứ.

– Tất cả chúng ta đều đang bị nằm ngửa. Revel lầm bầm. Bẩm sinh đã thế rồi.

– Im mồm đi. Tôi không nghe được nhạc mà tôi đang chơi nửa.

– Tối nay đông người nghe không?

– Cũng tương đối.

– Phụ nữ đẹp?

– Tối nay không có. Tối nay, tôi chơi phục vụ trung sĩ Grüber.

Otto, anh chàng người Silésie, rên rỉ trong góc của mình, Anh đang mơ. Họ biết giấc mơ đó, lúc nào cũng giống hệt nhau: anh ta đã giết chết một bà góa, để cướp tiền của người phụ nữ ấy, và đêm nào anh ta cũng mơ thấy bà ta thè lưỡi ra với mình. Anh ta choàng tỉnh dậy.

– Immer die alte Schickse⁵⁵, anh ta càu nhàu.

55. Tiếng Đức, nghĩa là “Lúc nào cũng là con mụ già đáng ghê tởm kia”.

– Thật lạ là bà ta lúc nào cũng thè lưỡi với anh, Émile nói.

– Không có gì lạ đâu. Tôi đã bóp cổ bà ta mà.

– A! thế hả, Émile nói. Thế thì, ngày nào bà ấy chổng đít vào mặt anh, điều đó có nghĩa là bà ấy tha thứ cho anh rồi.

Qua khe thông gió, có thể nhìn thấy tháp canh với khẩu súng máy chúc nòng xuống.

– Nói xem, các anh, mai ta sẽ làm gì nào, nếu chúng lại rơi?

– Phải hy vọng là chúng sẽ không rơi nữa, cha Julien nói.

– A! không. Revel nói. Tôi hy vọng chúng sẽ tiếp tục roi. Như thế, ít nhất chúng ta còn có thể nói điều mà ta nghĩ. Vậy mới là tốt.

– Anh cứ nói thế! Émile đáp. Nhìn Rotstein kìa.

– Này, cha xứ!

– Gì?

– Chúa ấy mà, ông ấy làm gì thế?

– Mẹ kiếp, cha Julien đáp. Để yên cho Chúa đi. Ông ấy thì có liên quan gì?

– Chẳng gì hết, như thường lệ.

– Có lẽ ông ấy đã bị ngã ngửa… ông ấy huơ cẳng, nhưng không lật người được.

– Mẹ kiếp, mẹ kiếp, mẹ kiếp, cha tuyên úy nói, vẻ sôi tiết.

– Đó không phải là ngôn từ của một nhà tu hành.

– Ở đây không phải chỗ của các nhà tu hành.

– Émile!

– Gì?

– Anh cộng sản à?

– Đúng.

– Thế thì điều gì đã làm anh phải nhọc sức vì lũ bọ da? Đó có phải là mác xít đâu. Không nằm trong cương lĩnh của đảng.

– Dẫu sao thì người ta cũng có quyền thỉnh thoảng được thoải mái chứ, Émile đáp.

– Émile!

– Gì?

– Anh cộng sản à?

– Thôi đi. Đủ rồi đấy.

– Thế thì anh có tin là bên Liên Xô, tại một trại lao động, người ta sẽ để anh có thời gian lật lũ bọ da lên không?

– Chắc chắn là không.

– Thế sao?

– Không có trại lao động cưỡng bức nào ở nước Nga.

– A! Vậy hả.

– Tội nghiệp chúng ta…

– Tôi không sao hiểu nổi tại sao lúc nào chúng cũng ngã ngửa ra như thế.

– Đó là tự nhiên. Thế tại sao chúng ta lại ở đây?

– Vậy thì đó là một thứ vẫn cần được điều chỉnh.

– Gì cơ? Thứ gì?

– Tự nhiên ấy.

– Rồi người ta sẽ nói cho anh rõ thôi, đừng lo.

– Émile!

– Gì nữa thế?

– Tại sao anh lại làm điều đó cho lũ bọ da?

– Vì lòng nhân đạo Ki–tô giáo, phì.

– Hoan hô, trả lời hay lắm, cha Julien nói.

– Ô! anh, cha xứ, im mồm đi. Anh bị mất uy tín rồi. Anh đã bị mất mặt. Anh chẳng còn gì để nói nữa cả.

– Đúng thế, ai đó nói. Ông ấy không thể giúp chúng ta một phát à, Chúa của anh ấy? Ông ấy vô dụng quá.

– Nghe này, các anh, tôi thực sự đang làm tất cả những gì mà tôi có thể, cha Julien nói.

– Tất nhiên, tất nhiên.

– Các anh không tin tôi à?

– Có chứ, có chứ.

– Dẫu sao thì ông ấy vẫn có thể giúp chúng ta một phát chứ. Chúng ta đang nằm ngửa cơ mà, ông ấy không thấy à?

– Tôi đang làm hết sức mình, tôi thề với các anh đấy, cha Julien nói.

– Ngay cả chúng ta, chúng ta vẫn tìm ra cách làm điều gì đó cho lũ bọ da.

– Các anh thì quan tâm quái gì đến lũ bọ da, thỏi đi, cha Julien nói. Các anh làm vậy chỉ vì lòng kiêu ngạo thôi. Nếu không ở trong hại tập trung, hẳn các anh đã giẫm chân lên lũ bọ da mà thậm chí còn chẳng để ý thấy là chúng có tồn tại. Điều đó diễn ra trong đầu, điều đó diễn ra trong lòng. Các anh chết vì kiêu ngạo, thế đấy…

– Đó không phải là kiêu ngạo, ai đó yếu ớt phản đối. Mà là một thứ khác…

– Youssef!

– Vâng, me xừ.

– Bỏ “me xừ” đi. Không cần nữa đâu. Tôi biết tỏng rồi.

Họ đang cầm dây cương ngựa, chỉ có họ, ở tận sâu thẳm vùng trảng bụi, dưới đám cây gai che phủ lên họ bằng những mớ rách rưới của chúng và khu rừng tre màu vàng phía trên đầu họ, một người đứng rất thẳng, khẩu súng sẵn sàng, người kia thì ngồi trên một tảng đá, chìm đắm trong những kỷ niệm và mỉm cười, cao ngạo hoặc giả tự tin đến khó tin, thật không sao mà phân định được… Không còn nghe thấy tiếng đám cam nhông, chỉ còn âm thanh hoảng loạn của côn trùng. Youssef nhìn lưng người đàn ông như thể đang đợi loạt đạn, và đôi khi, những lúc anh cựa quậy đầu, khuôn mặt nhìn nghiêng hơi có vẻ chế giễu của anh, bên dưới cái mũ phớt bám đầy bụi và rách nát. Idriss đã lên đường tìm một lối đi qua vùng cây bụi và chỉ còn lại hai người họ, dưới ánh sáng vàng của đám tre.

– Nào, cậu đợi gì thế? Làm đi.

Khuôn mặt cậu sinh viên trống rỗng và gần như sâu hoắm xuống, bên dưới lớp mồ hôi. Cậu phải vô cùng cố gắng thì mới hắng giọng được:

– Làm sao ông biết?

… Trong đêm sa mạc, bóng hình màu trắng động đậy trên cát và Morel đã dừng lại một lúc trước cậu thiếu niên đang say ngủ. Khuôn mặt nghiêm trang và gần như buồn, dưới ánh sáng màu xanh lơ. Rồi cặp môi run lên, phát ra vài từ và Morel đứng bất động một lúc lâu, cúi xuống khuôn mặt nổi loạn bị ám ảnh đến cả trong những giấc mơ ấy bởi sự chắc chăn duy nhất mà con người có thể đòi hỏi.

– Cậu nói mớ bằng tiếng Pháp, trong lúc ngủ…

– Tôi đã nói gì?

Morel nhìn đi chỗ khác. Thật xa: đó không phải là một ánh mắt dễ để cho mình bị chặn lại.

– Cậu ấp úng điều gì đó về phẩm giá con người…

Anh quay về phía cậu thiếu niên, với nụ cười nghiêm ngắn xuất phát từ lòng tốt của cặp mắt nhiều hơn nhiều so với từ sự châm biếm của cặp môi.

– Thế đúng ra thì cậu là ai?

– Tôi tên là Youssef Lanoto và tôi đã học ba năm tại Đại học Luật Paris…

– Sau đó?

– Waïtari đã sai tôi đến ở cạnh ông để giám sát ông.

– Hắn ta thật tốt.

– Không được để ông còn sống roi vào tay chính quyền. Ông sẽ khăng khăng cho đến cùng rằng mục đích duy nhất cho hành động của ông là bảo vệ lũ voi…

– Tức là nói sự thật.

– Sau Sionville, họ đã kết án tử hình ông. Ông đã lạm dụng sự giúp đỡ của chúng tôi, đã giấu đi các mục đích chính trị đích thực của phong trào chúng tôi… Chúng tôi đã không thể thực thi bản án, vì có tay phóng viên người Mỹ.

– Tôi hiểu rồi.

– Tôi sẽ phải bắn chết ông chừng nào ông ta chia tay chúng ta. Khi chỉ có chúng ta…

– Nghĩa là bây giờ. Morel nói.

– Đúng, là bây giờ.

Một âm sắc chua chát…

– Sau này, chắc người ta sẽ giới thiệu ông với thế giới như một người anh hùng đã cống hiến mạng sống của mình cho nền độc lập châu Phi…

Morel hơi cúi trán xuống một chút. Cặp môi càng mím thêm, quai hàm bạnh ra, khuôn mặt lại có dáng vẻ ngoan cố…

– Thật tốt quá đi. Chỉ có điều, đây nhé: không phải là cho tôi. Không hợp nữa đâu. Cái thứ thủ đoạn quốc gia chủ nghĩa, tôi đã biết và tôi mửa vào nó: từ Hitler đến Nasser, người ta đã thấy nó che giấu những gì… Những nghĩa trang voi đẹp nhất là ở chỗ bọn họ. Nhưng nếu cậu muốn tự tay thực hiện công việc, thì tôi nhất trí. hợp với tôi. Chỉ có điều, hãy làm việc ấy. Dẫu cho là các cậu hay chúng tôi, da vàng hay da đen, da xanh lơ, da đỏ hay da trắng, tôi cũng chẳng quan tâm. Tôi sẽ luôn luôn nhất trí. Nhưng với một điều kiện. bởi vì đối với tôi, chỉ có đúng một điều là quan trọng…

Giọng nói đột nhiên tìm lại được toàn bộ sự phẫn nộ của nó.

– Tôi muốn người ta tôn trọng lũ voi.

– Tôi biết, Youssef dịu dàng đáp.

Morel nhìn nòng súng thêm một lần nữa. Gần như với hy vọng: chắc hẳn anh muốn nghỉ ngơi một lúc, trước khi tiếp tục. Đó là một giây mệt mỏi, không gì hơn và anh chẳng thấy xấu hổ vì thế.

– Nói ngắn gọn, cậu phải hạ tôi, anh nói, với một âm sắc nuối tiếc. Tôi tự hỏi điều gì đã ngăn cậu làm thế. Vả lại, cậu vẫn có thể… Thậm chí đây còn là thời điểm tốt nhất.

– Tôi không định làm thế.

– Kìa, sao vậy?

Youssef thân ái nhìn anh. Đó là một người cần phải ủng hộ và bảo vệ, phải biện hộ cho lòng tin không thể cưỡng lại của anh, và trông coi anh như thể anh là hạt muối cuối cùng của mặt đất…

– Tôi tin là chúng ta còn đi cùng thêm một đoạn đường nữa, cậu ta đáp.

Abe Fields đứng giữa đường, ánh mắt chăm chăm vào cái cặp da. Nó nằm trong bụi đường, đựng đầy lời tuyên bố, tuyên ngôn, lời kêu gọi; nặng trĩu những niềm hy vọng bất thành… Anh cúi xuống nhặt nó lên. Như thế là chưa đủ, anh nghĩ, cùng lúc tìm cách phát ra vài tiếng cười gằn nhạo báng để chống lại cảm xúc của mình. Điều cần phải làm không còn là các tuyên ngồn và kiến nghị, mà là một nỗ lực về mặt sinh học thật kỳ vĩ: theo vài ý kiến được cồng nhận, có lẽ ta đang ở trên con đường đúng. Lời tuyên bố mới đây của cố vấn khoa học cho chính phủ Anh, nhân vật vô cùng chính thức, hết sức khích lệ về phương diện này. Con người xuất sắc ấy quả thật đã khẳng định rằng sự tích tụ dần dần các tia phóng xạ do chất thải hạt nhân hẳn sẽ tạo ra, bởi tác động dài hạn của nó lên bộ gene, khoảng chín mươi phần hăm thằng ngu trong các thế hệ tương lai, nhưng có lẽ đồng thời sẽ có mười phần trăm thiên tài, những người đó đến lượt mình sẽ mở ra trước nhân loại một kỷ nguyên còn xán lạn hơn về tiến bộ và sự thịnh vượng. Abe Fields cảm thấy mình được khích lệ vô bờ bến và thậm chí còn phá lên cười. Trong lúc chờ đợi anh siết thật chặt cái cặp trên tay và ngoảnh mặt về phía cô gái Đức. Cô đang khóc nức nở, nhìn về chỗ Morel và hai người bạn đường đã biến mất giữa đám cây. Abe Fields cầm lấy tay cô.

– Wein nicht⁵⁶, anh nói với cô bằng tiếng Yiddish, nhưng lại cứ tưởng mình đang nói tiếng Đức. Sẽ chẳng có chuyện gì xảy ra cho anh ta đâu.

56. “Đừng khóc” (tiếng Đức).

Kể từ sáng thầy tu dòng Tên đi theo lối men sườn đồi, ông trở về nhà, trong lòng nhẹ nhõm, sẵn sàng qua thêm một mùa mới trên khu đào bới, với các suy nghĩ và bản thảo của mình: dòng tu của ông yêu quý tri thức ở rừng sâu hẻo lánh châu Phi hơn là bên châu Âu. Ông không mấy đau khổ vì sự lưu đày này, vẫn thư từ đều đặn với chừng nửa tá người mang những cái tên ghi dấu một thời đại và có suy tư, đôi khi rất khác với suy nghĩ của ông, mang lại cho ông chỗ dựa quý giá của sự đối nghịch. Thêm vào với nỗi mệt của một đêm không ngủ là một nỗi mệt khác, cổ xưa hơn, khó cứu chữa hơn, và nó làm ông thấy hơi buồn. Ông cảm thấy một nỗi tò mò rất lớn, và cùng lúc một sự bực bội nhất định, trước ý nghĩ mình sắp phải rời cuộc phiêu lưu con người mà còn chưa thể dự cảm được rõ ràng hơn các trỏ ngại mới của nó, cũng đầy ngẫu nhĩ và cô độc như những ngọn đồi mà ông đang băng qua từ sáng nay. Ông có đủ tính người để thấy nuối tiếc khi phải rời bỏ cuộc chơi mà chưa thể dự vào những pha đáng say mê nhất của nó. Ông cố để không nhượng bộ quá mức trước lòng hiếu kỳ hơi hách dịch này, mà bản thân ông cũng bài xích tính chất quá đà và sự thiếu nhẫn nhục của nó, nhưng nó chỉ càng ngày càng tăng thêm lên với tuổi tác, có lẽ bởi vì với kết cục đang sáp lại gần, mỗi yếu tố quan sát lại tăng thêm tầm quan trọng. Ông tiếc vì không mang được về từ chuyên đi của mình những tin tức đáng khích lệ hơn, nhưng ông vốn có thói quen kiên nhẫn và không được quá vội vã. Ông nghĩ đến những lời cuối cùng mà Saint–Denis nói với ông vào lúc họ chia tay nhau, đứng đó gần con ngựa, ngẩng lên ông ánh mắt nơi như thể vẫn cháy bỏng ánh sáng cuối cùng của màn đêm. “Người ta nói, thưa cha, rằng cha đã giấu anh bạn của chúng ta tại một trong các khu vực đào bới của cha, và lúc này anh ta đang lấy lại hơi, trước khi tiếp tục, nhưng tôi không thấy rõ tại sao cha lại thể hiện ngần ấy thiện cảm với một người muốn tự vươn lên thành người bảo vệ tối cao của tự nhiên. Điều đó đối với tôi đi ngược lại những gì người ta biết về dòng tu của cha, thậm chí cả những gì cha viết. Nếu tôi hiểu đúng, dường như cha không chờ đợi nhiều lắm từ các nỗ lực của chúng ta, và người ta có thể nói rằng cha coi bản thân ân sủng là một đột biến sinh học rốt cuộc sẽ mang lại cho con người các phương tiện hữu cơ để tự hiện thực hóa đúng như con người hằng mong muốn. Nếu đúng vậy, cuộc tranh đấu của Morel, ý định nổi dậy của anh ta hẳn đối với cha phải rất hài hước và nhỏ mọn và có lẽ cha đã chỉ tìm kiếm ở tôi cũng như trong những kỷ niệm mà chúng ta vừa kể nhau nghe sự giải khuây cho một đêm. với các bản kiến nghị, tuyên ngôn, truyền đơn, ủy ban bảo vệ, và sau hết, với cuộc chiến du kích có vũ trang và có tổ chức của anh ta, hẳn đối với cha anh ta đang đòi ở chúng ta một sự thay đổi mà trong một thời gian dài nữa chỉ có thể được hình dung giống như một khúc ca của hy vọng. Nhưng tôi không thể cam tâm trước một nỗi hoài nghi như vậy và tôi thích tin rằng chẳng phải là cha không cảm thấy mối thiện cảm bí mật với cái kẻ nổi loạn cứ khăng khăng đòi giật lấy từ chính bầu trời một sự tôn trọng tôi cũng chẳng rõ là gì đối với thân phận của chúng ta. Xét cho cùng, giống loài chúng ta đã ra khỏi đáy bùn từ cách đây hàng triệu năm, và rốt cuộc một ngày nào đó nó cũng sẽ chiến thắng cái quy luật khắc nghiệt đã được tạo ra cho chúng ta, bởi vì anh bạn của chúng ta đã đúng: chính đó, không phải nghi ngờ gì nữa, là một luật đã đến lúc phải thay đổi. Khi ấy trên con đường của chúng ta sẽ chỉ còn lại từ khiếm khuyết và thử thách phải làm người thêm một cái xác lột nữa.”

Thầy tu dòng Tên gật đầu thật nhanh, cú gật đầu cũng có thể bắt nguồn từ cú nhảy bất ngờ sang bên của con ngựa, hoặc đúng là một động tác thể hiện sự nhất trí. với cặp môi mỏng, nhưng không khô cằn, và lúc nào cũng được làm mềm đi ở hai khóe bởi hai đường vạch nhỏ rất mảnh của sự châm biếm, với cặp mắt sắc sảo và hẹp, cái mũi to gồ xương, dáng nhìn nghiêng của ông trông thật giống một thủy thủ người Bretagne đã quen dò xét chân trời. Đám kẻ thù của ông thích nhắc rằng trong số tổ tiên của ông có các kẻ cướp lừng danh và ông không ghét những lời ám chỉ đến dòng máu phiêu lưu của mình. Bản thân ông từng trải qua một trong những cuộc phiêu lưu đẹp nhất và đáng say mê nhất mà một sinh vật có thể biết tới trên Trái đất trong sự vắng mặt của nỗi nghi ngờ và trong sự chắc chắn về một sự bừng nở sau chót. Ông chậm rãi lắc lư người theo nhịp bước của con ngựa, thỉnh thoảng ngoái đầu lại, thật nhanh, về phía những ngọn đồi hoặc về phía bóng dáng một cái cây, ánh mắt ông ve vuốt những đâm cành rẽ nhánh vô tận của nó – từ lâu cây đã là dấu hiệu mà ông thích nhất, trước cả thập giá. Ông mỉm cười.