NHƯ MỘT CUỐN TIỂU THUYẾT

Daniel Pennac

Making Ebook Project

BOOKAHOLIC CLUB

Tên sách: NHƯ MỘT CUỐN TIỂU THUYẾT

Tác giả: Daniel Pennac

Nguyên tác: Comme un roman

Dịch giả: Phạm Minh Hằng

Nhà xuất bản: Phụ Nữ

Năm xuất bản: 2006

Số trang: 207

Khổ sách: 12 x 19 cm

Giá bìa: 21.000 đồng

Đánh máy: Minh Huy, Quán Linh

Kiểm tra: Hồng Sơn

Chế bản ebook: Thảo Đoàn

Ngày thực hiện: 27/6/2011

Making Ebook Project #143 - www.BookaholicClub.com

Bạn đang đọc ebook NHƯ MỘT CUỐN TIỂU THUYẾT của tác giả Daniel Pennac do Bookaholic Club chế bản theo Dự án chế bản Ebook (Making Ebook Project).

Mong rằng ebook này sẽ mang đến cho bạn một tác phẩm Văn học hay, giàu giá trị biểu cảm và nhân văn, với chất lượng cao. Chúng tôi luôn cố gắng mang đến những chế bản ebook tốt nhất, nếu trong quá trình chế bản có lỗi sai sót nào mong bạn góp ý và cho chúng tôi biết những ebook mà đang mong muốn.

Making Ebook Project của Bookaholic Club là một hoạt động phi lợi nhuận, nhằm mục đích mang đến những chế bản ebook hay, có giá trị với chất lượng tốt nhất mà chúng tôi có thể với Cộng đồng đọc - người Việt. Tuy nhiên, nếu bạn có khả năng xin hãy đọc tác phẩm này bằng sách trước hết vì lợi ích cho Nhà xuất bản, bản quyền tác giả và góp phần phát triển xây dựng nền Văn hóa đọc.

Hãy chỉ đọc chế bản này trong điều kiện bạn không thể tìm đến ấn phẩm sách.

TÁC GIẢ

Daniel Pennac tên thật là Daniel Pennacchioni, sinh năm 1944 tại Casablanca (Ma Rốc). Thuở nhỏ, ông đã theo chân bố mẹ đi khắp nơi trên thế giới: châu Âu, châu Á, châu Phi... Sau khi tốt nghiệp Đại học Tổng hợp Nice (Pháp), ông chỉ dạy học và thời gian còn lại ông dành cho công việc viết văn. Nhờ những trải nghiệm sống phong phú có được qua những chuyến phiêu lưu thuở nhỏ đã góp phần không nhỏ tạo nên sự đa dạng về thể loại trong sáng tác của nhà nhà văn: tiểu luận, tiểu thuyết trinh thám, sách cho thiếu nhi, truyện tranh, tự truyện... Daniel Pennac đặc biệt ghi dấu ấn trong nền văn học Pháp với những câu chuyện viết cho thiếu nhi. Giọng văn hài hước mà không kém phần sâu lắng, tình bạn giữa con người và loài vật, những khám phá vô cùng thú vị về thế giới “bốn chân” đã đem lại cho từng trang viết của ông sức hấp dẫn khó cưỡng đối với độc giả mọi lứa tuổi.

Ông là tác giả của nhiều cuốn sách được các em thiếu nhi yêu thích như: “Comme un roman” (Như một cuốn tiểu thuyết), “Au bonheur des orges”, “La Petite Marcande de prose”… “L'œil du loup” (Mắt sói) là tác phẩm nổi tiếng nhất của Daniel Pennac, được Bộ Giáo dục Pháp chỉ định là tác phẩm tham khảo chính thức trong nhà trường, được đưa vào giảng dạy trong hệ thống trường phổ thông của Pháp và được coi là một tác phẩm kinh điển của văn học thiếu nhi Pháp.

Ngoài ra, “Cabot-Caboche” (Cún bụi đời) là một trong những tác phẩm viết cho thiếu nhi thành công nhất của Daniel Pennac. Cuốn sách là minh chứng hùng hồn cho những gì được gọi là tinh tế trong cảm nhận và giản dị trong văn phong của tác giả.

Năm 2007, Giải Renaudot, một trong những giải thưởng văn học cao quý nhất của Pháp đã được trao cho Daniel Pennac với tác phẩmChagrin d'Ecole.

Một vài tác phẩm:

– Cabot-Caboche(1982)

– L'œil du loup(1984)

– Au bonheur des ogres (1985)

– La Fée Carabine (1987)

– La Petite Marchande de prose (1989)

– Comme un roman (1992)

– Merci (2004)

– Chagrin d'école (2007)

TÁC PHẨM

Như một cuốn tiểu thuyết hẳn nhiên không phải là tiểu thuyết, mà lại được viết như tiểu thuyết, được đọc như tiểu thuyết... Đó là những quan sát, ghi chép về những thắc mắc, nghi ngờ, truy vấn, bàn bạc, tranh cãi, thậm chí giận hờn, trách móc giữa ba nhóm nhân vật (đôi khi có tên, thường thì không có tên): người lớn (cha mẹ, thầy giáo, người thân), trẻ em (con cái, học trò) và sách (danh từ chung, số nhiều, đại diện cho văn chương)!

Nhiều tình tiết ly kỳ, đầy kịch tính, phô bày những nghịch lý hiển nhiên mà đôi khi giáo dục học phải thốt nên lời bất lực: phải đọc - trẻ mở trang sách ra và... ngủ! Cấm đọc - trẻ trốn vào chăn và... nuốt gọn quyển sách! Khi chưa biết đọc, đứa trẻ là độc giả trung thành mỗi đêm với những chuyện kể từ trang sách. Đến khi đọc thông viết thạo, chàng trai cô gái ấy đếm từng trang sách như một cực hình!

Ai đã biến sách thành bức tường đá và dìm niềm vui đọc sách vào vực xoáy thẳm sâu? Cha mẹ, thầy cô, khoa sư phạm, hay truyền hình và đủ thứ món giải trí khác thời nay?

Đầy những phát hiện thú vị, hấp dẫn, nhiều ẩn dụ, so sánh bất ngờ, độc đáo, cuốn “tiểu thuyết bốn chương, 67 hồi” này là một giáo trình tâm lý học dẫn dắt chúng ta cùng đi khám phá và tìm ra bí quyết nuôi dưỡng niềm say mê, sự hứng thú với văn chương trong suốt cuộc đời.

DUYÊN TRƯỜNG

Cuốn sách này xuất bản trong khuôn khổ Chương trình hợp tác xuất bản, được sự giúp đỡ của Trung tâm Văn hóa và Hợp tác Đại sự quán Pháp tại nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Cet ouvrage, publicé dans le cadre du Programme de participation à la publication, bénéficie du soutien du Centre Culurel et de Coopération de l’Ambassade de France en République Socialiste du Vietnam.

Tặng Franklin Rist,

Độc giả trung thành của tiểu thuyết

Cũng là độc giả mơ mộng.

Tưởng nhớ cha tôi,

Với hồi ức về Frank Vlieghe

Xin đừng dùng những trang sách này như một công cụ tra tấn sư phạm.

D.P.

I:
SỰ RA ĐỜI CỦA NHÀ GIẢ KIM

1.

Động từ đọc không thể chấp nhận thể sai khiến. Một số động từ khác như “yêu” “mơ ước”… cũng vậy.

Tất nhiên, thử dùng thì cũng được. “Yêu em đi!” “Mơ ước đi!” “Ðọc đi!” “Ðọc đi! đọc đi mà, chúa ơi, đọc đi nào!”.

– Vào phòng và đọc đi!

Kết quả thế nào?

Chẳng thế nào cả.

Cậu bé ngủ gục trên trang sách. Đột nhiên, khung cửa sổ trước mặt như mở ra một vùng trời mơ ước, nơi cậu bé thỏa sức bay bổng. Để trốn khỏi những trang sách. Nó ngủ nhưng mà rất tỉnh: quyển sách vẫn mở rộng trước mặt. Chỉ cần nhẹ mở cánh cửa phòng là đã thấy cậu bé ngoan ngoãn ngồi đọc sách. Ngay cả nếu như ta rón chân thật nhẹ nhàng thì nó cũng nhanh chóng tỉnh giấc.

– Thế nào, có hay không?

Cậu bé sẽ chẳng nói không, chẳng dại gì mà phạm một tội lớn. Sách là cái gì đó thiêng liêng, làm sao mà có thể không thích đọc sách cho được? Không, thằng nhóc sẽ nói rằng những đoạn miêu tả dài quá.

Quá yên tâm, chúng ta trở lại trước màn hình tivi. Có thể ý kiến của cậu bé còn tạo ra một cuộc tranh luận thú vị giữa người lớn chúng ta…

– Nó thấy các đoạn miêu tả quá dài. Tất nhiên rồi, chúng ta đang ở thế kỷ của truyền thông, của hình ảnh trong khi các nhà tiểu thuyết của thế kỷ 19 lại phải dùng ngòi bút để miêu tả mọi thứ…

– Nhưng không phải vì thế mà cho phép nó bỏ qua một nửa số trang!

…

Thôi, đừng tranh luận làm gì cho mệt óc, thằng bé lại lăn ra ngủ rồi.

2.

Không thể tưởng tượng được sự căm ghét đọc sách nếu như chúng ta thuộc một thế hệ, một giai đoạn, một tầng lớp, một gia đình có khuynh hướng chung là ngăn cản việc đọc sách.

– Thôi đi, đừng có đọc nữa, hỏng mắt bây giờ đấy!

– Ra ngoài chơi đi, trời đẹp thế kia cơ mà.

– Tắt đèn đi! Muộn quá rồi đấy!

Tất nhiên rồi, ban ngày thì thời tiết luôn quá đẹp để đọc sách, còn buổi tối thì lại quá tối tăm.

Xin ghi nhận là đọc hay không đọc, động từ đã được chia ở thể bị động. Ngay cả ở quá khứ cũng vậy. Đến nỗi đọc được coi như một hành động phản kháng. Ngoài sự khám phá một câu chuyện còn có sự cấm đoán của gia đình. Sức hấp dẫn nhân đôi! Quên sao được những giờ khuya khuắt, nín thở đọc sách trong chăn với ánh đèn mờ mờ tỏ tỏ! Vào thời khắc đó, Anne Karénine lao mới nhanh làm sao về phía Vronski! Họ yêu nhau, mới đẹp làm sao, họ yêu nhau chống lại sự cấm đoán đọc sách của gia đình vì thế lại càng tuyệt hơn nữa! Họ yêu nhau quên cả mẹ cha, quên cả những bài tập toán hay bài luận văn phải nộp, họ say đắm bên nhau bỏ mặc căn phòng bừa bãi, bẩn thỉu phải dọn đẹp, quên ăn bữa chính, quên cả món tráng miệng, họ quấn quít bên nhau mặc những trận bóng nảy lửa hay những buổi dạo chơi hái nấm trong rừng… họ đã chọn nhau và yêu nhau hơn tất thảy… Chúa ôi, thật đẹp sao mối tình này!

Và cuốn tiểu thuyết, vừa mới bắt đầu đã đến trang cuối mất rồi.

3.

Nói đúng ra, chúng ta đâu có nghĩ đến việc bắt bọn trẻ đọc ngay lập tức như một thứ bài tập. Trước hết, chúng ta nghĩ đến niềm vui được đọc sách của chúng. Những năm đầu đời của một đứa trẻ khiến chúng ta hoàn toàn bị thu phục. Sự choáng váng trước sinh linh mới mẻ tạo cho chúng ta một khả năng thần kỳ. Vì nó, chúng ta trở thành nhà kể chuyện đầy thuyết phục. Ngay khi đứa trẻ làm quen với ngôn ngữ, chúng ta kể cho nó nghe những câu chuyện. Chúng ta, những kẻ chưa bao giờ được cảm nhận niềm vui thích của một đứa trẻ khi được nghe kể chuyện, và niềm vui này làm chúng ta thật phấn khích. Vì nó, chúng ta sẵn sàng thêu dệt thêm thật nhiều nhân vật, thật nhiều chương, hồi và thêm thắt những chi tiết thật hấp dẫn… Như ông già Tolkien với những đứa trẻ, chúng ta vẽ nên cả một thế giới. Khi ngày sắp qua đi và đêm sắp tới, chúng ta khoác lên mình trang phục của những nhà tiểu thuyết tài năng.

Nếu không có tài kể chuyện, nếu chỉ biết lặp lại những câu chuyện đã được nghe, thậm chí là kể sai, ấp úng, nhầm lẫn tên nhân vật, lắp đầu chuyện này vào đuôi chuyện kia hay nhân vật của câu chuyện này lại có mặt ở một câu chuyện khác, không sao… Và ngay cả không hề kể chuyện, mà chỉ đọc to những câu chuyện cổ tích, chúng ta cũng vẫn là nhà tiểu thuyết tài năng của riêng đứa trẻ và nhờ có ta, hằng đêm, nó chìm vào những giấc mơ đẹp trước khi chìm vào giấc ngủ. Hơn thế nữa, chúng ta chính là sự hiện diện của Sách.

Hẳn bạn còn nhớ quan hệ thầm lặng không gì sánh được này chứ.

Chúng ta thích làm nó sợ để được an ủi nó! Và biết bao lần nó đòi được nghe đi nghe lại câu chuyện kinh hãi kia! Dù rằng không còn bao nhiêu ngây ngô mà vẫn run sợ. Một thính giả thực thụ. Cái quan hệ mật thiết vào thời đó khi ta, người kể chuyện và thằng bé, thính giả, mới thắm thiết làm sao! Và những trang sách, ôi biết bao đồng cảm!

4.

Tóm lại, khi đứa trẻ chưa biết đọc, chúng ta là người kể mọi thứ. Chúng ta dẫn nó tới thế giới không cùng của tưởng tượng, của những cuộc phiêu lưu kỳ thú, đến mọi nơi trên thế giới, quên đi thời gian và không gian để chìm vào thế giới ồn ào mà cô độc đến tuyệt vời của một độc giả… Những câu chuyện kể có biết bao người anh, người chị, cha mẹ, các thiên thần hộ mệnh, những người bạn chia sẻ buồn vui và cũng chính những nhân vật đó lại trú ẩn trong nỗi run sợ của đứa trẻ mỗi khi gặp nạn. Và đứa trẻ, độc giả lại trở thành thiên thần hộ mệnh của chính nhân vật. Không có đứa trẻ thì thế giới kia đâu có tồn tại. Còn không có thế giới cổ tích thì đứa trẻ sẽ thật cô độc trong thế giới của riêng mình. Thế là bọn trẻ khám phá ra giá trị trái ngược của sách: vừa tách ta ra khỏi thế giới, vừa mang đến cho thế giới một ý nghĩa mới mẻ.

Từ những chuyến du lịch đó, đứa trẻ câm lặng trở về. Một ngày mới lại bắt đầu với bao việc phải làm. Thực ra, chúng ta cũng không có ý định tìm hiểu xem đứa trẻ được gì từ việc đọc sách. Còn nó cứ lẳng lặng nuôi dưỡng sự bí ẩn. Đó chính là thế giới của nó. Tình thân thiết với nàng bạch tuyết hay với một trong bảy chú lùn là bí mật của nó. Sự câm lặng buổi sớm mai chính là niềm hân hoan thầm kín của một độc giả!

Đúng vậy, chúng ta là người kể với nó mọi thứ trong cuốn sách.

Khiến nó trở thành một độc giả luôn thèm thuồng.

Đến nỗi đứa trẻ vội vã học đọc.

5.

Chúng ta là những nhà sư phạm tuyệt vời làm sao khi không phải lo lắng gì đến vấn đề sư phạm!

6.

Và bây giờ là chàng trai trẻ đóng đinh trong phòng, trước mặt là cuốn sách mà nó không đọc. Thèm muốn được ở một nơi xa xôi là tấm màn vô hình giữa nó và những trang sách. Cửa sổ rộng mở trước mặt và cửa phòng đóng chặt sau lưng. Trang 48. Nó không dám đếm những giờ đã trôi qua để đến được cái trang thứ 48 này. Cuốn sách có đúng 446 trang. Thì cứ cho là 500 đi. 500 trang! Nhiều đối thoại thì còn nói, đằng này toàn những trang kín đặc chữ giữa hai cái lề nhỏ xíu, hết đoạn này đến đoạn kia, thỉnh thoảng lắm mới có một cái gạch ngang giữa hoang đảo thể hiện một nhân vật nói với một nhân vật khác. Nhưng nhân vật kia lại không thèm trả lời. Và lại cả chục trang kế tiếp! Đen đặc những mực! Thiếu không khí quá! Ngạt thở kinh khủng! Chó chết! Nó chửi thề. Xin lỗi, nhưng nó chửi thề thật. Chó chết cái quyển sách dở hơi! Trang 48… Mà nó còn nhớ nội dụng 47 trang trước đó không! Nó không dám đặt ra cái câu hỏi mà thế nào người ta cũng sẽ hỏi nó. Ðêm đông ập xuống. Từ đâu đó trong nhà vọng lên tiếng nhạc hiệu chương trình thời sự. Còn 30 phút nữa là tới giờ cơm tối. Một quyển sách, sao mà cô đọng. Không thể nào bắt đầu nổi. Thậm chí, hình như là khó mà đốt một quyển sách được. Ngay cả lửa cũng không thể chen ngang vào giữa những trang sách. Thiếu oxy. Ðấy là những suy nghĩ bên lề cứ miên man mãi không dứt ra được. Sao mà dày, mà cô đọng, mà cứng ngắc… đó chính là quyển sách. Trang 48 hay 148 thì có gì khác nhau? Cảnh vật vẫn vậy. Nó như thấy lại cảnh thầy giáo nói ra tên sách. Nó nghe thấy cả lớp đồng thanh:

– Bao nhiêu trang hả thầy?

– Ba hay bốn trăm gì đó…

(Đồ dối trá…).

– Bao giờ phải đọc xong ạ?

Thầy chưa kịp dứt câu trả lời thì cả lớp lại nhao nhao phản đối:

– Mười lăm ngày? Bốn trăm trang (năm trăm trang) đọc trong vòng mười lăm ngày! Làm sao mà đọc nhanh vậy được thầy ơi!

Nhưng thầy giáo không thỏa hiệp.

Sách hay một thứ vũ khí, một khối không cùng. Sự hiện thực hóa nỗi buồn chán. Ðó chính là sách. “Sách”. Bọn trẻ chẳng bao giờ gọi bằng một cái tên gì khác trong các bài luận: quyển sách, một quyển sách, nhiều quyển sách, vài quyển sách.

“Trong cuốn sách Suy tưởng, Pascal nói rằng…”.

Dù cho thầy giáo có chữa bằng mực đỏ bên lề: gọi như vậy chưa chính xác, phải gọi là cuốn tiểu thuyết, cuốn truyện đầu tay, tuyển tập truyện ngắn, tuyển tập thơ, thay vì “cuốn sách”, dùng để chỉ mọi loại sách, đồng thời không thể hiện được loại sách gì cho thật chính xác. Rằng danh bạ điện thoại cũng là một cuốn sách, như một quyển từ điển, một quyển hướng dẫn du lịch, một bộ sưu tập tem hay sổ sách kế toán…

Ðâu có thay đổi được gì, trong bài luận tiếp theo, chúng lại tiếp tục múa bút:

“Trong cuốn sách Bà Bovary, Flaubert nói rằng…”.

Trong tình trạng đơn lẻ hiện tại, một quyển sách cũng chỉ là một quyển sách mà thôi. Và với nó, mỗi quyển sách đều nặng như một quyển bách khoa toàn thư, cái loại bách khoa đóng bìa dày cộp mà trước đây người ta vẫn đặt dưới mông bọn trẻ cho chúng cao hơn mỗi khi ngồi.

Và sức nặng của mỗi cuốn sách đè nghiến lên nó. Mở những trang đầu tiên, nó còn cảm thấy nhẹ nhõm vì quyết tâm. Được vài trang, nó bắt đầu cảm nhận cái sức nặng quen thuộc, sức nặng của cuốn sách, của nỗi buồn chán, gánh nặng quá sức của những cố gắng không mang lại kết quả.

Mi mắt nặng dần báo hiệu chìm tàu trong tích tắc.

Bãi đá ngầm trang 48 mở ra một dòng nước xóa nhòa những quyết tâm.

Cuốn sách kéo nó theo.

Và cả hai cùng chìm nghỉm.

7.

Trong khi đó ở dưới nhà mọi người quây quần xung quanh chiếc tivi và luận chứng về sự vô ích của truyền hình được ủng hộ nhiệt liệt:

– Sự ngu ngốc, tầm thường, bạo lực của các chương trình truyền hình… Thật không thể tưởng tượng nổi! Bật tivi lên là thấy.

– Các bộ phim hoạt hình Nhật Bản… Ai xem chưa nhỉ?

– Ðâu chỉ chương trình… trước hết là truyền hình… quá dễ dàng… người xem thì thụ động…

– Đúng thế, bật tivi lên và ngồi xuống…

– Rồi chuyển kênh…

– Phân tán kinh khủng…

– Dù sao thì nhiều kênh cũng giúp người xem tránh phải xem quá nhiều quảng cáo.

– Đừng tưởng. Bây giờ nhà đài cũng khôn lắm, họ xây dựng những chương trình mang tính đồng bộ cao. Vừa xem quảng cáo ở kênh này lại gặp quảng cáo ở kênh khác.

– Nhiều khi là cùng một quảng cáo cơ nhé!

Và rồi yên lặng: khám phá bất chợt về một điểm được tất cả đồng lòng nhờ vào ánh sáng chói lòa của sự sáng suốt người lớn.

Thế là một ai đó khe khẽ hát lên:

– Ðọc sách, tất nhiên, đọc sách hoàn toàn khác, đọc sách là một hành động!

– Hoàn toàn đúng, đọc sách là một hành động, “hành động đọc sách”, đúng như vậy…

– Trong khi truyền hình, ngay cả điện ảnh cũng vậy, thử nghĩ mà xem… mọi chi tiết đều được nêu ra trong phim, chẳng còn gì phải chinh phục, mọi thứ đều được xào xáo đến nát nhừ, hình ảnh, âm thanh, phục trang, âm nhạc… tất cả đều được huy động để người xem kiểu gì cũng phải hiểu được ý đồ của tác giả…

– Cái cửa ken két có nghĩa là một cảnh đáng sợ sắp diễn ra…

– Còn nếu đọc sách, ta phải tưởng tượng mọi chuyện… Ðọc sách là một hành động sáng tạo không ngừng.

Và lại im lặng.

(Lần này là giữa các nhà “sáng tạo không ngừng”).

Rồi thì:

– Điều đáng sợ nhất là khi phải so sánh thời gian một đứa trẻ ngồi trước tivi và thời gian nó dành cho việc học văn học ở trường. Tôi từng đọc những số liệu về việc này.

– Chắc là phải khủng khiếp lắm!

– Tỉ lệ khoảng một trên sáu hay bảy. Đó là chưa kể giờ đi xem phim ở rạp. Một đứa trẻ (tôi không nói đến con cái chúng ta) thường ngồi ít nhất là hai giờ trước tivi và từ tám đến mười giờ trong hai ngày nghỉ cuối tuần. Như vậy, tổng cộng là khoảng ba mươi sáu giờ một tuần so với năm giờ văn học.

– Hiển nhiên là trường học không lại được rồi,

Và im lặng lại ngự trị một lần nữa.

Im lặng của những vực xoáy thẳm sâu.

8.

Người ta có thể nói rất nhiều, rất nhiều nữa để đo cái khoảng cách giữa đứa trẻ và quyển sách.

Nhưng người ta cũng nói đến thế mà thôi.

Rằng truyền hình không phải là lý do duy nhất.

Rằng giữa thế hệ con cái chúng ta và tuổi trẻ ham đọc sách của cha mẹ là rất, rất nhiều thế kỷ.

Xa cách đến nỗi, nếu như về mặt tâm lý chúng ta cảm thấy gần gũi với con cái hơn là cha mẹ chúng ta với bản thân chúng ta trước đây thì về mặt học vấn, chúng ta lại cảm thấy gần với cha mẹ hơn bao giờ hết.

(Ðến đây là tranh luận, bàn cãi, xem xét hai trạng từ “về mặt tâm lý” và “về mặt học vấn”. Với sự củng cố của một trạng từ:)

– Tình cảm mà nói thì gần hơn, nếu anh muốn.

– Vậy ư?

– Tôi không nói vậy, mà nói xét về mặt tình cảm.

– Nói cách khác, chúng ta gần với con cái về mặt tình cảm, còn thật tình mà nói chúng ta gần cha mẹ mình hơn, đúng không?

– Đây là một “thực trạng của xã hội”. Sự chồng chéo của “nhiều thực trạng xã hội” dẫn đến kết luận là con cái chúng ta là các chàng trai và cô gái của thời đại, như chúng ta đã từng… khi còn là con nhỏ của cha mẹ chúng ta.

– …?

– Tất nhiên rồi! Khi còn trẻ chúng ta đâu có là khách hàng của xã hội. Cả về mặt thương mại lẫn văn hóa, thời đó là xã hội của người lớn. Quần áo giống nhau, ăn uống cùng nhau, văn hóa chung, em trai mặc đồ của anh, chúng ta ăn cùng một số món nhất định, cùng một giờ, cùng bàn, cùng nhau đi dạo ngày chủ nhật, truyền hình làm vui vầy cả nhà với một kênh duy nhất (và lại, kênh duy nhất này còn hay gấp nhiều lần các kênh bây giờ…), còn về việc đọc sách, lo lắng duy nhất của cha mẹ chúng ta ngày đó là cất một số sách không phù hợp với lứa tuổi lên rõ cao.

– Còn thế hệ trước nữa, thế hệ ông bà chúng ta, con gái còn không được đọc sách cơ.

– Ðúng thế! Đặc biệt là tiểu thuyết: “để mà suốt ngày mơ mơ, mộng mộng à”, làm sao mà lấy chồng được đây.

– Trong khi bây giờ… thanh thiếu niên đã là khách hàng của xã hội, chúng mua quần áo, mua đồ ăn, mua phim ảnh; xã hội của những quán ăn nhanh, những bộ phim miền Tây và quần áo hàng hiệu. Trong khi chúng ta tổ chức những buổi tối vui vẻ cùng nhau thì bọn trẻ bây giờ đi đến vũ trường, chúng ta đọc sách còn chúng xem phim ảnh… Chúng ta cũng say mê những giai điệu Beatles, chúng khóa mình vào thế giới tự kỷ của walkman… Rồi những khu phố lớn đầy thanh thiếu niên, những khu đô thị khổng lồ đầy bọn trẻ lang thang.

Và Beaubourg.

Beaubourg tàn bạo…

Beaubourg, ảo ảnh lúc nhúc, Beaubourg lang thang ma túy bạo lực Beaubourg, cái miệng há hốc của tàu điện ngầm… cái Lỗ des halles!

– Và từ đó tuôn ra một bè lũ mù chữ dưới chân tòa thư viện công cộng lớn nhất nước Pháp!

Rồi lại yên lặng… sự yên lặng tối đa: sự yên lặng của “thiên thần ngược đời”.

– Con cái các anh chị có hay tới Beaubourg không?

– Ít lắm. May mà chúng tôi ở quận 15.

Yên lặng…

Yên lặng…

– Tóm lại, chúng không đọc nữa.

– Không.

– Nhiều thứ giải trí quá.

– Đúng rồi.

9.

Nếu không phải vì truyền hình hay các kiểu tiêu thụ trong xã hội đương thời, thì sẽ là sự xâm nhập của các loại hình điện tử; nếu không phải lỗi của các thứ trò chơi đáng buồn ngủ, thì sẽ là lỗi của trường học: giảng dạy lệch lạc về việc đọc sách, sự lỗi thời của nội dung chương trình, sự thiếu năng lực của giáo viên, rồi trường lớp cũ kỹ, hư nát, rồi thiếu thư viện.

Còn gì nữa nào?

Đúng rồi! Ngân sách của Bộ Văn hóa… thật khốn khổ! Cái phần cực nhỏ dành cho “Sách” trong cả cái khoản tiền bé tí xíu kia.

Trong những điều kiện như vậy thì làm sao mà mong muốn con trai tôi, con gái anh, con cái chúng ta, thế hệ trẻ đọc sách cho được?

– Và lại, người Pháp ngày càng ít đọc sách…

– Quá đúng!

10.

Và cứ thế, cứ thế tiếp tục, hết thắng lợi này đến thắng lợi khác của ngôn từ trước sự mù mịt của sự vật, những khoảng trống lặng yên ngày một dài và một sâu nói lên nhiều hơn ngôn từ. Cảnh giác và nắm được thông tin, chúng ta hoàn toàn không bị thời cuộc đánh lừa. Cả thế giới này nằm gọn trong những gì ta đang nói nhưng tất cả lại được chiếu sáng bởi những khoảng lặng. Chúng ta sáng suốt. Hơn thế, chúng ta có sự say mê của sáng suốt.

Vậy cái cảm giác buồn vời vợi sau mỗi đoạn đối thoại kia ở đâu ra vậy? Sự yên lặng lúc nửa đêm, trong ngôi nhà kín chăng? Hay vì đống bát đĩa bẩn phải rửa? Thậm chí… Chỉ cách đó vài trăm mét tại ngã tư, nơi đèn đỏ - những người bạn cũng chìm vào yên lặng, cái yên lặng của người say đang dần tỉnh, trở về từ những đêm tiệc trong mỗi chiếc xe hơi kín mít. Sự yên lặng như vị chát đọng lại sau cơn say, sự bâng lâng sau một liều thuốc tê, sự chậm chạp trở lại của nhận thức, trở lại với bản thân, và cảm giác đau mênh mang vì không thể nhận ra được bản thân trong những gì mình vừa nói. Chúng ta nói mà không nghĩ như vậy. Mọi thứ đều đúng, chắc chắn, mọi luận chứng đều chính xác và nhìn từ khía cạnh này thì chúng ta hoàn toàn có lý nhưng chúng ta lại không nghĩ thế. Chẳng còn nghi ngờ gì nữa, lại một đêm tiệc dành cho thuốc mê đánh vào sự sáng suốt.

Vì vậy… cảm giác như đang đi về nhà, thực ra, ta đang trở về với ta.

Những gì chúng ta nói trước khi ngồi quanh bàn hoàn toàn trái ngược với những gì chúng ta tự nói với bản thân. Nói về việc cần phải đọc sách khi đang rất gần thằng bé, nó ngồi trong phòng và không đọc sách. Chúng ta dành nhiều thời gian tìm đủ mọi lý do có thể khiến nó không thích đọc sách, nhưng chúng ta tìm cách vượt qua bức tường sách ngăn cách hai thế hệ. Chúng ta nói về sách nhưng thực chất chúng ta chỉ nghĩ đến thằng bé.

Thằng bé cũng không cải thiện được tình hình khi đi xuống phòng ăn vào phút cuối và ngồi vào bàn không một lời xin lỗi và không có chút ý định tham gia vào câu chuyện, cuối cùng nó nói khi rời bàn ăn mà không dùng món tráng miệng:

– Con xin phép, con còn phải đọc sách!

11.

Sự gần gũi không còn…

Mỗi khi không ngủ được ta nghĩ lại cái thời mà mỗi tối, bên giường thằng bé vào một giờ nhất định với những động tác bất di bất dịch gần giống với việc cầu nguyện. Cảnh hòa hình lập lại bất chợt sau một ngày dài hỗn chiến, những lần gặp gỡ sắp đặt, những thời khắc tĩnh lặng trước khi câu chuyện bắt đầu, rồi giọng đọc cất lên, và nghi thức của mỗi chương sách… Câu chuyện kể mỗi tối hoàn thành nhiệm vụ đẹp đẽ nhất của lời cầu nguyện, nhiệm vụ trong sáng nhất, thánh thiện nhất, mà chỉ con người mới chia sẻ được: sự thứ tha cho mọi tội lỗi. Chẳng một lời sám hối, không một cố gắng bất tử, chỉ là một thời khắc gặp gỡ với câu chuyện và thiên đường duy nhất: sự gần gũi. Thậm chí không ngờ tới mà chúng ta khám phá ra một trong những chức năng chủ đạo câu chuyện, và, hơn thế, của nghệ thuật nói chung, đó là tạo ra quãng nghỉ cho cuộc chiến của con người.

Ở đây, tình yêu mang áo mới.

Mà hoàn toàn không mất tiền.

12.

Không mất tiền. Đúng như vậy.

Món quà. Một thời khắc quý giá hơn mọi thời khắc. Hơn tất cả. Câu chuyện đêm khuya làm nhẹ bớt gánh nặng ban ngày. Ta tháo neo. Rồi gió, thật nhẹ nhàng, và gió, chính là giọng kể của chúng ta.

Đến với chuyến du lịch này, chúng ta không đòi hỏi gì ở nó, không một xu, không một sự đổi chác. Thậm chí không một phần thưởng. (A! phần thưởng… phải thể hiện sao cho xứng đáng được nhận phần thưởng!). Ở đây, mọi thứ đều miễn phí.

Miễn phí là tấm vé duy nhất của nghệ thuật.

13.

Vậy có chuyện gì diễn ra giữa sự gần gũi ngày nào và thằng bé bây giờ, chống đỡ lại bức tường sách trong khi chúng ta tìm cách hiểu nó (cũng có nghĩa là tìm cách tự làm yên lòng) bằng cách kết án thời đại và truyền hình mà có lẽ chính chúng ta quên tắt?

Lỗi của truyền hình?

Thế kỷ hai mươi quá “hình ảnh”? Thế kỷ mười chín quá miêu tả? và tại sao không thế kỷ mười tám quá lý trí, thế kỷ mười bảy quá cổ điển, mười sáu quá phục hưng, Pouchkine quá Nga và Sophocle quá đát? Như thể quan hệ giữa con người và sách cần đến hàng thế kỷ để có khoảng cách.

Một vài năm là đủ.

Một vài tuần.

Thời gian của một sự hiểu lầm.

Vào cái thời điểm mà ta ngồi bên giường và kể cho thằng bé nghe cái màu đỏ rực rỡ của chiếc áo Cô bé quàng khăn đỏ, rồi tất cả những thứ có trong giỏ của bé, không quên miêu tả sự sâu thẳm của khu rừng, những cái tai đột nhiên đầy lông của bà già, những cái chốt cửa hay then cài, tất cả những chi tiết dù nhỏ nhất. Ngày đó thằng bé chẳng bao giờ thấy là quá dài.

Từ ngày đó, đâu có hàng thế kỷ trôi qua. Nhưng những giây phút đó được gọi là cuộc đời, mà người ta dành cho nó sự vĩnh cửu: “phải đọc sách”.

14.

Nơi đây như bất kỳ nơi nào, cuộc sống tiếp diễn với sự hao mòn hứng thú. Một năm trời với những câu chuyện bên giường ngủ. Hai năm. Có lẽ là ba năm. Một nghìn chín mươi lăm câu chuyện, nếu mỗi tối một chuyện. 1095, một con số đáng kể! Mà đâu phải chỉ có mười lăm phút kể chuyện còn câu chuyện trước đó. Tối nay kể chuyện gì đây? Nói gì đây?

Chúng ta đều từng trải qua sự dằn vặt của niềm cảm hứng.

Lúc đầu, thằng bé còn giúp ta. Sự say mê khiến nó không đòi hỏi một ngày một câu chuyện mà chỉ cần một câu chuyện duy nhất.

– Mẹ kể nữa đi! Cậu bé ngón cái đi mẹ! Con yêu ơi, đâu chỉ có Cậu bé ngón cái, còn có…

Cậu bé ngón cái, chỉ thế thôi.

Ai nói rằng một ngày kia chính chúng ta luyến tiếc cái thời gian hạnh phúc, khi mà khu rừng cổ tích của thằng bé có duy nhất một nhân vật Cậu bé ngón cái? Và cái ngày ta tự nguyền rủa bản thân đã dạy cho bé sự đa dạng, và dạy bé lựa chọn.

– Không mẹ ơi, chuyện này mẹ kể rồi mà!

Không trở thành một nỗi ám ảnh nhưng sự lựa chọn của thằng bé càng ngày càng khiến ta đau đầu. Giải pháp ngắn gọn: thứ bảy phải đến một hàng sách thiếu nhi. Và rồi sáng thứ bảy, ta lại lui tới thứ bảy tuần sau. Sự chờ đợi của thằng bé trở nên thiêng liêng và trở thành mối quan tâm thường trực của ta. Mối quan tâm nhỏ thôi, nhưng cộng với muôn vàn quan tâm đời thường. Dù nhỏ hay lớn, nên quan tâm đến những gì mang lại niềm vui cho bọn trẻ. Nhưng chúng ta đã không làm được điều đó.

Chúng ta chưa quên những giây phút khẩu chiến.

– Sao lại là anh mà không phải em? Tối nay đến lượt em kể chuyện cho con chứ!

– Anh biết là em hoàn toàn không có óc tưởng tượng mà…

Ngay khi có thể, chúng ta bàn giao nhiệm vụ này cho anh, chị họ, cô trông trẻ, bà dì qua chơi… những người còn chưa được dùng tới và giọng kể còn thuyết phục thằng nhỏ, nhưng rồi những giọng kể kia thường lùi bước trước một công chúng quá khắt khe:

– Bà đâu có nói như vậy!

Chúng ta còn sử dụng chuyện này một cách đáng xấu hổ, lấy sự gắn bó của thằng bé với những câu chuyện làm hàng trao đổi.

– Con mà tiếp tục như vậy thì sẽ không được nghe chuyện tối nay đâu nhé!

Hình phạt này rất ít khi trở thành hiện thực. Mắng thằng bé một trận hay không cho ăn đồ tráng miệng thì không sao. Nhưng cho nó đi ngủ mà không kể cho nó nghe một câu chuyện là kết thúc ngày dài mỏi mệt bằng một đêm đen sâu thẳm. Cũng có nghĩa là chia tay với nó mà không muốn gặp lại vào sáng mai. Hình phạt quá khắc nghiệt với nó và với ta.

Lời dọa nạt trên chỉ đơn giản là nỗi chán chường khi ta muốn sử dụng cái mười lăm phút ngắn ngủi kia vào một công việc khác cấp bách hơn, hoặc muốn nghỉ ngơi hay chỉ đơn giản là… muốn được đọc một cái gì đó cho bản thân.

Người kể chuyện trong mỗi chúng ta đã mệt mỏi và sẵn sàng trao ngọn đuốc cho người kế nhiệm.

15.

Và trường học xuất hiện.

Nắm giữ tương lai lũ trẻ trong tay.

Ðọc, viết, làm tính…

Lúc đầu, thằng bé thực sự hứng thú.

Những cái que, những cái móc, hình tròn và những cây cầu nối lại thành chữ mới đẹp làm sao! Rồi các chữ đứng cạnh nhau thành các âm, rồi các âm cạnh nhau thành các từ, nó đi từ bất ngờ này đến bất ngờ khác. Và mỗi từ mới quen thuộc làm sao, thật kỳ diệu!

Ví dụ như từ Mẹ (maman), ba cây cầu, một hình tròn, một cái móc, rồi lại ba cây cầu, một hình tròn thứ hai, một cái móc nữa và hai cây cầu cuối cùng, kết quả: Maman. Làm sao đo hết được sự kỳ diệu này đây?

Thử tưởng tượng xem nào. Nó dậy thật sớm. Ra khỏi nhà cùng mẹ dưới làn mưa bụi mùa thu (đúng thế, mưa bụi mùa thu, và cái ánh sáng còn mờ nhạt chẳng làm không khí vui tươi thêm chút nào), nó đi đến trường với chút hơi ấm của chăn đệm còn sót lại, một chút vị sôcôla trên lưỡi, nắm thật chặt bàn tay mẹ và đi nhanh, đi nhanh, nó đi hai bước để kịp một bước chân mẹ, cái cặp đung đưa sau lưng và cổng trường hiện ra, cái hôn tạm biệt vội vàng, sân trường láng xi măng, những cây dẻ đen xì… cả lũ trẻ dồn vào sân trường, rồi nhanh chóng vào lớp học, mỗi đứa sau một cái bàn nhỏ xíu, im lặng và bất động, mọi cử động của toàn bộ cơ thể đều tập trung cao độ để đưa ngòi bút trên từng dòng kẻ! Cái lưỡi thè ra, những ngón tay rét cóng, nắm tay thật chặt… những cây cầu nhỏ, cái que, cái móc, những hình tròn và lại những cây cầu nhỏ… mẹ thì đang ở thật xa, còn nó đang chìm vào sự cô độc kỳ quặc được đặt tên sự cố gắng, bao quanh là những sự cô độc khác cũng với những cái lưỡi thè ra… và dần dần hiện ra những chữ cái đầu tiên… những dòng “a”… những dòng “m”… những dòng “t”… (chữ “t” với cái que nằm ngang thật không dễ chút nào nhưng vẫn còn là bánh ngọt so với “f” hay cái mớ bòng bong “k”…), nhưng rồi nó cũng từng bước vượt qua mỗi khó khăn… và rồi sự gắn kết những chữ cái này với chữ cái kia cũng làm các âm hiện ra… những dòng “ma”… những dòng “pa”… và rồi các âm gắn kết với nhau…

Rồi một sáng đẹp trời, hay một buổi chiều nào đó, những cái tai còn u u vì mớ âm thanh hỗn độn, ồn ào nơi sân trường, thằng bé chứng kiến kết quả chậm rãi của một từ trên tờ giấy trắng: maman.

Tất nhiên là nó nhìn thấy từ này rất nhiều lần trên bảng, nhưng lần này chính những ngón tay của nó đã viết ra…

Ðầu tiên, với giọng đọc có đôi chút ngập ngừng, nó phát âm hai từ rời nhau “Ma-man”.

Và rồi:

– Maman.

Tiếng reo mừng đoạn kết của chuyến du lịch trí tuệ khổng lồ, khác nào lần đầu tiên con người đặt chân lên mặt trăng, thật xúc động biết bao! Những cây cầu nhỏ, những cái móc, hình tròn… và mẹ! Những chữ cái hiện ra trước mắt thằng bé nhưng lại nảy nở từ tấm lòng! Không phải một tập hợp âm, không phải một từ, không phải một định nghĩa, không phải một bà mẹ, mà là mẹ của nó, sự chuyển đổi kỳ diệu, diễn cảm hơn bất kỳ tấm hình nào, dù chỉ là những cây cầu nhỏ, rất nhỏ… nhưng đột nhiên và mãi mãi không còn là những cây cầu nhỏ để trở thành khuôn mặt, giọng nói, mùi thơm, bàn tay, tấm lòng, thật nhiều chi tiết, tất cả, thật hoàn hảo, trọn vẹn, mà lại khác biết bao cái nó đang nhìn thấy trước mắt, trên những dòng kẻ cứng nhắc của trang giấy trắng, giữa bốn bức tường lớp học…

Viên đá tạo vàng.

Không hơn không kém.

Nó vừa tìm ra viên đá tạo vàng.

16.

Thay đổi lớn lao này sẽ mãi mãi để lại dấu vết không thể phai mờ. Sau một chuyến du lịch như vậy ta không còn là ta trước đây. Đối với tất cả các loại sách, dù cho ức chế, thú vui đọc sách không thể đổi thay; và hoàn toàn tự nhiên - như niềm đam mê của nhà luyện đan - niềm say mê đọc sách không sợ bất kỳ hình ảnh nào, ngay cả truyền hình, dù có bao vây quanh ta như bão tuyết.

Vậy mà thú vui đọc sách cũng mất đi (đúng thế đấy, như chúng ta vẫn nói con tôi, con anh, thế hệ trẻ ngày nay không thích đọc sách), nhưng cũng chẳng biến đi đâu xa.

Thậm chí rất gần.

Và rất dễ tìm lại được.

Nhưng phải tìm ra con đường. Và để xác định được đường đi phải liệt kê được một vài sự thực chẳng chút liên quan tới ảnh hưởng của thế giới hiện đại lên thế hệ trẻ ngày nay. Một vài sự thực liên quan tới chúng ta… Chúng ta, những người từng khẳng định “ham mê đọc sách”, và từng có thể hiện sự chia sẻ cảm xúc này.

17.

Vậy là trong tâm trạng lâng lâng, nó từ trường trở về rất tự hào với bản thân, thậm chí rất hạnh phúc. Nó trưng ra những vết mực như những họa tiết trang trí trên người. Lớp lớp vết mực màu tạo ra thứ đồ trang sức đầy kiêu hãnh của thằng bé.

Hạnh phúc này là món quà, phần thưởng cho những khó khăn của những ngày đầu đến lớp: những ngày dài vô tận, cô giáo thì thật khó tính, căng tin thì ầm ĩ, rồi tim nó cứ đập thình thịch nữa chứ…

Về đến nhà, nó mở cặp sách và khoe bố mẹ các kỳ tích, nó viết đi viết lại những từ thiêng liêng (và nếu như không phải “mẹ”, thì là “bố”, hay “kẹo”, hoặc “mèo”, hay tên riêng của nó…).

Mỗi khi đi dạo trong thành phố, nó trở thành tín đồ không mệt mỏi của những tấm biển quảng cáo… RENAULT, SAMARITAINE, VOLVIC, CAMARGUE, từ ngữ rơi xuống như mưa, nó phát âm liên tục không mệt mỏi. Chẳng có biển hiệu quảng cáo bột giặt nào thoát khỏi niềm đam mê đánh vần:

– “Giặt trắng hơn”, là thế nào nhỉ?

Thằng bé đến cái tuổi đặt ra những câu hỏi quan trọng rồi mà.

18.

Phải chăng chúng ta trở nên mù quáng vì niềm hứng thú mới mẻ của thằng bé? Phải chăng chúng ta đã nghĩ rằng chỉ cần nó yêu thích từ ngữ là sẽ yêu thích đọc sách? Và rằng học đọc là hoàn toàn tự nhiên như học đi hay học nói? Dù sao đi nữa, chúng ta cũng chọn cái thời điểm đó để dừng việc đọc sách cho thằng bé mỗi tối.

Nó học đọc ở trường, rồi nó say mê, thật là bước ngoặt kỳ diệu, một sự độc lập hoàn toàn mới, một bước tiến thật khác, đó là những gì chúng ta tự nhủ một cách lẫn lộn, đến nỗi chúng ta không còn coi sự kiện này như một bước tiến “tự nhiên”, trong tiến trình phát triển sinh học của trẻ.

Nó “lớn” rồi, có thể tự đọc sách, tự mày mò trên con đường của các ký tự…

Vậy là chúng ta có thêm mười lăm phút rảnh rỗi mỗi tối.

Niềm tự hào mới mẻ của thằng bé hoàn toàn thu phục chúng ta. Nó lên giường mỗi tối với quyển sách mở rộng trên đầu gối, với vẻ tập trung cao độ: nó đọc.

Quá yên tâm với cảnh này mỗi tối, chúng ta rời khỏi phòng thằng bé mà không hiểu - hoặc không muốn thú nhận với bản thân rằng một đứa trẻ đầu tiên là học, đây không phải một hành động, mà là cử chỉ của hành động, và nếu như sự phô trương có thể giúp nó học, thì trước hết là để nó cảm thấy yên tâm và cũng là để tự chiều lòng bản thân chúng ta.

19.

Nhưng cũng không vì vậy mà chúng ta trở thành những bậc cha mẹ không xứng đáng. Chúng ta đâu có bỏ mặc nó ở trường. Ngược lại, chúng ta luôn dõi theo từng bước tiến của nó. Cô giáo luôn coi chúng ta như những bậc phụ huynh có quan tâm, luôn có mặt ở các buổi họp, “sẵn sàng đối thoại”.

Chúng ta còn giúp thằng bé làm bài tập. Và ngay khi có những dấu hiệu mệt mỏi đầu tiên với bài tập đọc, chúng ta thật dũng cảm khuyến khích nó đọc thật to mỗi ngày một trang và giúp nó hiểu được ý nghĩa.

Không phải lúc nào cũng dễ dàng.

Khó nhọc đánh vần.

Khó nhọc đến nỗi khi từ phát ra thì chẳng còn chút ý nghĩa nào.

Rồi nghĩa của mỗi câu lại thay đổi theo mỗi từ.

Quay trở lại.

Đọc lại.

Không mệt mỏi.

– Con vừa đọc cái gì thế? Có nghĩa gì vậy?

Và tất cả rơi vào cái thời điểm tồi tệ nhất trong ngày. Lúc thì nó quay trở về nhà, lúc thì ta vừa rời khỏi cơ quan. Lúc thì nó mệt mỏi đến vô cùng. Lúc thì bản thân ta không còn thở ra hơi.

– Con chẳng chịu cố gắng chút nào!

Bực bội, gào thét, chán chường, cửa đập thình thình, rồi ương bướng:

– Nào, bắt đầu lại, lại từ đầu!

Và nó bắt đầu lại dòng đầu tiên, mỗi từ lại biến dạng vì run rẩy.

– Ðừng có đóng kịch nữa!

Nhưng nỗi niềm này biết thổ lộ cùng ai. Một nỗi niềm thực sự, không thể kiềm chế, nói lên sự đớn đau, vì không thể kiểm soát, không thể thỏa mãn và củng cố thêm nỗi lo sợ hơn là sự mất kiên nhẫn.

Vì chúng ta đã từng lo sợ.

Nỗi sợ hãi mỗi khi phải so sánh đứa trẻ với những đứa cùng lứa tuổi.

Và khi ta chuyện trò cùng các phụ huynh có con gái, học rất tốt ở trường và đọc sách như điên.

Nó có điếc không nhỉ? Hay nó mắc chúng loạn đọc? Rồi nó có “không muốn học” chăng? Và sẽ ngày càng chậm đến không theo kịp các bạn cùng trang lứa?

Thế là ta đưa nó đi khám các loại bác sĩ: thính lực đồ hoàn toàn bình thường. Phát âm cũng không có gì đáng lo ngại. Bác sĩ tâm lý không chút lo lắng…

Vậy vì sao?

Lười biếng chăng?

Chỉ vì lười biếng ư?

Không, nó có nhịp điệu của riêng nó, và chẳng giống với bất kỳ đứa trẻ nào và cũng không phải nhịp điệu của thằng bé mãi mãi, nó học đọc lúc nhanh, lúc chậm, lúc tiến nhiều bước và cũng có lúc thụt lùi, cũng như những giai đoạn ăn như hổ vồ và giấc ngủ trưa tiêu hóa dài bất tận, nỗi khát khao tiến bộ và sự sợ hãi khi làm ai đó thất vọng…

Chỉ có điều, chúng ta, “những nhà sư phạm”, lại đóng vai những kẻ cho vay nặng lãi luôn muốn nhanh chóng làm giàu. Có hiểu biết và đòi đổi hiểu biết lấy lãi. Phải có lãi. Và phải thật nhanh! Và chính thế, chúng ta tự nghi ngờ khi không được thỏa mãn.

20.

Nếu đúng như chúng ta vẫn nói, con trai tôi, con gái tôi, thế hệ trẻ bây giờ không thích đọc - động từ hoàn toàn chính xác, đúng là vết thương của tình yêu không nên kết tội truyền hình, thế giới hiện đại, hay trường học. Hoặc là kết tội tất cả nếu muốn, nhưng sau khi đã tự đặt câu hỏi: chúng ta đã làm gì với độc giả lý tưởng khi chúng ta đóng vai người kể chuyện và quyển sách?

Tầm quan trọng của sự phản bội này!

Thằng bé, câu chuyện và chúng ta tạo thành một Bộ ba mỗi tối; và bây giờ nó chỉ còn có một mình trước một cuốn sách đáng ghét.

Trước đây giọng đọc nhẹ nhàng của ta giải thoát thằng bé khỏi sự nặng nề của câu chữ; giờ đây cảnh lúc nhúc khó hiểu của mớ từ ngữ làm nó ngạt thở ngay cả trong giấc mơ.

Chúng ta hướng dẫn nó bắt đầu chuyến du lịch theo chiều thẳng đứng; nó ngộp thở bởi sự gắng sức.

Chúng ta biến nó thành một con người có thể xuất hiện ở nhiều nơi cùng một lúc; giờ đây nó một mình trong phòng, trong lớp học, trong cuốn sách, trong một dòng và trong một từ.

Các nhân vật trốn đi đâu hết rồi, những người anh trai, chị gái, những ông vua, bà hoàng, những anh hùng bị biết bao con quỷ hung dữ truy đuổi nhưng đồng thời cũng giải thoát thằng bé khỏi vai trò anh hùng cứu độ? Có điểm gì chung giữa các nhân vật với những vết mực nhòe nhoẹt mà người lớn gọi là chữ kia? Vì sao các ông vua, bà chúa lại bị nghiến nát thành những ký tự in thế nhỉ? Và quyển sách bỗng trở thành cái đồ vật này? Sự đổi thay kỳ quặc! Trái ngược với kỳ diệu. Các anh hùng và thằng bé cũng ngạt thở dưới sức nặng câm lặng của quyển sách!

Sự miệt mài của cha mẹ, của thầy cô nhằm giải phóng nó ra khỏi ngục tù sách vở không phải là một biến chuyển nhỏ.

– Thế nào, chuyện gì xảy ra với hoàng tử? Mẹ chờ đây!

Khi con mình đọc sách, các bậc cha mẹ không bao giờ tự tìm hiểu xem thằng bé đã hiểu hay chưa. Rằng Người đẹp ngủ trong rừng vì bị kim châm và Nàng Bạch tuyết vì cắn phải một quả táo có thuốc độc. (Những lần đầu tiên, quả thực thằng bé chưa hiểu, hoặc chưa hiểu rõ ràng. Vì trong một câu chuyện cổ tích, có biết bao điều huyền diệu, bao từ ngữ kỳ bí và thật nhiều xúc cảm! Thằng bé đọc và đọc cho tới đoạn mà nó yêu thích nhất, đoạn mà nó có thể tự kể lại khi cần thiết; rồi tới những đoạn khác, tăm tối hơn, bí ẩn hơn, nhưng dần dần, nó cũng hiểu, hiểu hết, và hiểu rất rõ rằng nếu Người đẹp ngủ, thì là vì nàng bị kim châm, còn nàng Bạch tuyết là vì quả táo…)

– Mẹ nhắc lại câu hỏi: chuyện gì xảy ra với hoàng tử khi chàng bị vua cha đuổi khỏi lâu đài?

Cứ thế, các bậc phụ huynh lặp đi lặp lại. Chúa ơi, làm sao có thể nghĩ được thằng bé không hiểu nổi nội dụng của vẻn vẹn mười lăm dòng chữ kia! Cũng đâu có nhiều, mười lăm dòng!

Chúng ta, từng là người kể chuyện cho thằng bé, giờ trở thành kẻ kể tội.

– Vậy chút nữa đừng có xem tivi nữa nhé!

Thế đấy…

Vâng… Truyền hình trở thành một thứ phần thưởng… và, hệ quả của việc đọc sách trở thành một thứ khổ sai… chính là tại chúng ta mà ra như vậy…

21.

“Ðọc sách là một tai họa của tuổi thơ và gần như là công việc duy nhất người lớn đề nghị chúng. (…) Một đứa trẻ chẳng quá mất thời gian để hoàn hảo công cụ người ta dùng đầy đọa nó; vậy hãy dùng công cụ này phục vụ cho niềm vui, sở thích. Được như vậy thì ngay cả khi người lớn không yêu cầu, trẻ nhỏ cũng sẽ tự thả mình.

Chúng ta tìm mọi cách có được những phương pháp mới nhất, tiên tiến nhất để học đọc, rồi chúng ta mua những cái bàn đọc đẹp đẽ nhất, những bản đồ xinh xắn, chúng ta biến phòng bọn trẻ thành một nhà in (…) Xin rủ lòng thương! Phương pháp chắc chắn nhất mà chúng ta lại hay quên nhất, đó là niềm vui được học. Hãy mang lại cho bọn trẻ niềm vui, sự say mê, và hãy quên đi những thứ công cụ hiện đại, đẹp đẽ kia (…); lúc đó mọi phương pháp đều sẽ có kết quả.

Khi có niềm say mê; công cụ mạnh mẽ nhất, chắc chắn đứa trẻ sẽ đến đích.

(…)

Tôi chỉ thêm vào có một từ có tầm quan trọng tối cao; những gì thường ngày chúng ta đạt được một cách chắc chắn và nhanh chóng là những thứ mà ta không quá sốt ruột muốn đạt được”.

Ðược rồi, được rồi, không nên đưa Rousseau vào đây, người đã bỏ mặc đàn con với những vấn đề của gia đình! (Ðiệp khúc thật ngu ngốc).

Tuy nhiên… khi ông nói rằng ham muốn của người lớn “biết đọc” chẳng phải mới mẻ gì… kể cả những phương pháp sư phạm phối hợp chống lại niềm say mê học tập.

Và rồi (cái khuôn mặt nhăn nhở của thiên thần ngược đời!) một người bố tồi lại có những phương pháp tuyệt vời trong khi những phương pháp của một nhà sư phạm lại tồi tệ và đáng ghét. Vậy đấy.

Nếu không kể Rousseau ra ở đây. Valéry (Paul) thì thế nào khi ông nói chuyện với các nữ sinh về huân chương Bắc đẩu bội tinh bằng một bài nói khô khan nhất đối với nền giáo dục, nhưng lại đi thẳng vào nội dung chính của những gì ta có thể nói về niềm say mê đọc sách:

“Thưa các cô, đâu phải chúng ta bắt đầu say mê văn chương từ mớ từ vựng, câu chữ máy móc. Hãy nhớ lại các chữ cái đã đi vào cuộc sống chúng ta như thế nào. Tuổi ấu thơ, cái tuổi cha mẹ mới dùng những câu hát làm đứa bé mới chào đời mỉm cười và đi vào giấc ngủ, cái tuổi những câu chuyện bắt đầu. Đứa trẻ uống những câu chuyện như uống sữa. Nó đòi hỏi được nghe tiếp, nghe mãi, nghe đi nghe lại những đoạn thật hay; nó là lớp công chúng vừa đáng thương vừa tuyệt diệu. Chúa mới biết bao nhiêu thời gian ta đành cho việc làm thỏa mãn cơn khát, những phù thủy, những quỷ ác, những tên tên cướp và những nàng tiên cho những đứa trẻ kêu gào: đọc tiếp! Đọc tiếp vào tai ông bố kiệt sức”.

22.

“Công chúng đáng thương và tuyệt diệu”.

Ban đầu, thằng bé là một độc giả trung thành và sẽ còn say mê nếu chúng ta biết nuôi dưỡng thay vì thể hiện, khuyến khích đam mê học hỏi thay vì bắt nó thuộc lòng, cùng đồng hành với cố gắng của thằng bé thay vì chờ đợi mỗi bước ngoặt, hy sinh những buổi tối thay vì muốn đốt cháy giai đoạn, khuấy động hiện tại thay vì đưa tương lai u ám ra dọa nạt, biến niềm đam mê thành khổ nhục, duy trì đam mê tới ngày nó biến thành nghĩa vụ, xây dựng nên một thứ nghĩa vụ từ việc học tập văn hóa hoàn toàn tự nguyện.

23.

Trong khi niềm say mê đó lại thật gần. Thật dễ thấy, chỉ cần đừng để thời gian trôi đi. Chỉ cần chờ đêm xuống, mở cánh cửa phòng thằng bé, ngồi bên giường và cùng đọc sách.

Ðọc sách.

Ðọc to.

Hoàn toàn tự nguyện.

Những câu chuyện nó yêu thích.

Những gì diễn ra đáng được viết thành chuyện. Lúc đầu, nó không tin vào tai mình. Mèo bị bỏng sợ nước sôi! Chăn kéo lên tận cằm, nó cảnh giác và chờ đợi cái bẫy được giăng ra:

– Thế nào, mẹ vừa nói gì? Con đã hiểu chưa?

Lần này, chúng ta không đặt câu hỏi đó. Mà cũng chẳng đặt bất kỳ câu hỏi nào. Chúng ta hài lòng với việc đọc. Tự nguyện. Nó cảm thấy ngày càng thoải mái. (Chúng ta cũng vậy). Nó dần thả mình vào trạng thái mơ màng trước đây. Và nó lại gặp lại chúng ta của ngày nào. Và giọng đọc thuở trước.

Rất có thể, quá bất ngờ, thằng bé chìm vào giấc ngủ… thật nhẹ nhõm.

Tối hôm sau, cũng như vậy. Và cũng một câu chuyện. Có thể, rất có thể nó đòi chúng ta đọc lại câu chuyện của hôm trước, để chứng tỏ rằng nó hoàn toàn không ngủ mê, và nó lại hỏi chúng ta những câu hỏi của hôm trước, chỉ để tìm lại niềm vui khi chúng ta lại trả lời như tối hôm qua. Sự lặp lại làm yên lòng. Bằng chứng của sự gần gũi. Thậm chí là hơi thở. Nó thì cần thấy lại hơi thở đó biết bao:

– Nữa đi mẹ ơi!

“Đọc nữa, đọc nữa…” muốn nói: “chúng ta yêu thương nhau thật lòng để cùng đọc mãi, đọc mãi một câu chuyện duy nhất!”. Ðọc lại, không có nghĩa là nhắc lại, mà là bằng chứng mới mẻ của một tình yêu bất tử.

Vậy là chúng ta tiếp tục đọc.

Ngày dài trôi qua. Và chúng ta gặp lại nhau, cùng nhau đến một thế giới khác. Và thằng bé gặp lại sự bí ẩn của Bộ ba: nó, câu chuyện và chúng ta (trong một trật tự bất kỳ vì hạnh phúc tới từ chính sự bất kỳ trong Bộ ba gắn bó này!)

Cho tới ngày nó thể hiện niềm say mê tột đỉnh của người đọc, đề nghị ta kể một câu chuyện khác.

Bao nhiêu tối như vậy chúng ta tìm cách khai thông cánh cửa của trí tưởng tượng? Một vài tối, không nhiều. Thêm một vài tối nữa, có thể. Nhưng kết quả rất xứng với công sức bỏ ra. Thằng bé lại sẵn sàng mở lòng mình với những câu chuyện.

Tuy nhiên, trường học vẫn tiếp tục. Nếu thằng bé không tiến bộ thật sự và tiếp tục ấp úng với mỗi bài tập đọc, chúng ta cũng không cần phải nổi điên, thời gian luôn chờ đợi vì chúng ta quyết định điều đó.

Sư tiến bộ, sự “tiến bộ” được mong chờ, thể hiện ở một lĩnh vực khác, vào một thời điểm khác.

Một tối nọ, chúng ta đọc lướt một dòng và thằng bé kêu lên:

– Mẹ đọc thiếu rồi!

– Sao cơ?

– Mẹ đọc thiếu, thiếu một đoạn rồi!

– Đâu có, mẹ đọc đủ mà…

– Mẹ đưa sách cho con!

Rồi thằng bé ôm cuốn sách trên đôi tay bé nhỏ, và, với ngón tay đầy kiêu hãnh, nó chỉ vào cái dòng mà chúng ta vừa quên lãng. Rồi nó đọc thật to.

Đó chính là dấu hiệu đầu tiên.

Và những tín hiệu khác nữa. Nó càng ngày càng ngắt lời chúng ta nhiều hơn:

– Mẹ ơi, viết thế nào?

– Cái gì con?

– Thời tiền sử ý.

– T H O I…

– Mẹ cho con xem!

Nhưng cũng đừng tưởng bở, sự tò mò đột biến này xuất phát từ nhà luyện đan là thằng bé với mỗi câu chữ, tất nhiên rồi, nhưng trước hết là vì nó muốn chúng ta ở bên nó lâu hơn mỗi tối.

(Lâu hơn, lâu hơn…)

Một tối kia, nó tuyên bố:

– Con sẽ đọc với mẹ!

Rồi nó dõi theo những dòng mà ta đọc.

Một tối khác:

– Hôm nay con đọc trước!

Và hùng hồn đọc đoạn đầu tiên.

Nặng nhọc, nó đọc thật nặng nhọc, đúng vậy, và chẳng mấy chốc mà hết cả hơi… Tuy nhiên, bình lặng tìm thấy, nó đọc mà không lo sợ. Rồi nó đọc ngày một tốt hơn, ngày một tự nguyện hơn.

– Tối nay, con đọc!

Lại cái đoạn đó, tất nhiên rồi - giá trị của sự lặp lại - rồi một đoạn khác, đoạn được yêu thích, rồi cả câu chuyện. Những câu chuyện nó gần như đã thuộc lòng, nó kể ra nhiều hơn là nó đọc, nhưng nó vẫn đọc vì niềm vui được gặp lại nhân vật, sự kiện… Và đâu còn xa với cái thời khắc chúng ta sẽ thật ngạc nhiên khi thấy nó với Những nẻo đường cổ tích trên đầu gối, cùng vẽ với Delphine và Marinette những con vật của trang trại.

Vài tháng trước, nó ngạc nhiên đến sững sờ khi đọc “Mẹ”; giờ đây, là cả một câu chuyện với biết bao từ ngữ. Nó trở thành vị anh hùng của những câu chuyện, anh hùng mà mỗi tác giả mời đến để giải phóng cho các nhân vật - và rồi đến lượt các nhân vật bắt nó làm tù binh ngày này qua ngày khác.

Thế là thắng lợi rồi.

Và, nếu các bậc cha mẹ còn muốn mang lại một niềm vui kỳ diệu cho lũ nhỏ, xin hãy chìm vào giấc ngủ mỗi khi thằng bé đọc chuyện cho các vị nghe.

24.

“Đừng bao giờ bắt một thằng bé khi nó đang đọc say sưa một quyển truyện hấp dẫn tắt đèn đi ngủ.”

Kafka đã từng nói như vậy, thằng nhỏ Franz có ông bố thích nó học đếm hết ngày dài lại đêm thâu.

II:
PHẢI ĐỌC
(Giáo lý)

25.

Nhưng còn thằng lớn trong phòng.

Nó cũng vậy, nó cũng cần hàn gắn với “những quyển sách”!

Nhà vắng lặng, cha mẹ lên giường từ bao giờ, tivi tắt, thằng bé còn lại một mình… với trang 48 mở rộng trước mặt.

Và cái “bản tóm tắt” phải nộp vào ngày mai…

Ngày mai…

Nó nhẩm tính:

448 – 48 = 398

Ba trăm chín mươi tám trang phải đọc trong một đêm!

Rồi nó lại cắm cúi một cách thật dũng cảm. Trang này nối tiếp trang kia. Từ ngữ nhảy nhót theo tiếng nhạc của chiếc Walkman. Không chút vui thú. Từ nào cũng lê đôi chân nặng như chì trước mắt nó. Rồi chữ này rơi sau chữ kia, như những con ngựa kiệt sức. Ngay cả bản nhạc sống động nhất cũng không thể cứu vãn tình hình. (Thậm chí với một tay trống cự phách như Kendall!). Nó cứ tiếp tục dẫm đạp lên từng chữ bỏ mặc cái đống chữ rơi ngày một nhiều sau lưng. Từ ngữ bỏ lại ý nghĩa cho chữ cái. Cuộc tàn sát hoàn toàn không làm nó rung động. Nó cứ đọc như khi trên đường cứ phải tiến lên. Bài tập khiến nó phải tiến lên. Trang 62, trang 63.

Nó đọc.

Nó đọc cái gì?

Câu chuyện về Emma Bovary.

Câu chuyện về một cô gái đọc rất nhiều:

“Cô ta đọc Paul và Virginie rồi mơ mộng tới căn nhà nhỏ bằng tre, chàng da đen Domingo, con chó Fidèle, đặc biệt là tình bạn êm ái với một vài người em trai thường vào rừng mang về cho cô những thứ quả tươi chín mọng ngon lành hái từ những ngọn cây cao vút, cao hơn cả tháp chuông nhà thờ kia, những thằng em chạy chân trần trên cát, mang đến cho cô những tổ chim còn ấm nóng”.

Tốt nhất là điện thoại cho Thierry, hoặc Stéphanie, để chúng cho mượn bản tóm tắt vào sáng mai, mình sẽ chép lại trước khi vào giờ học, ai biết đấy là đâu, bọn chúng cũng từng chép của mình rồi mà.

“Khi cô vừa tròn mười ba tuổi, đích thân cha cô mang cô tới thành phố và gửi cô vào tu viện. Cả hai trọ tại khu Saint-Gervais, nơi người ta phục vụ món súp trong những chiếc đĩa vẽ câu chuyện của tiểu thư La Vallière. Những nét vẽ thần thoại bị ngắt quãng chỗ này, chỗ kia bởi vết xước, ngợi ca tôn giáo, sự tinh tế của trái tim và sự phù hoa của cung đình”.

Cái câu: “súp được phục vụ trong những chiếc đĩa vẽ…” khiến nó nở một nụ cười mệt mỏi: “họ ăn những cái đĩa không ư? người ta dọn cho họ câu chuyện của cái cô tiểu thư La Vallière thay vì một món ăn ngon ư?”. Nó thấy mình thật khôn ngoan. Nó thấy mình đọc xuyên cả từ ngữ. Hoàn toàn sai lầm, có đến cả nghìn người trước nó nghĩ như vậy. Sự bất hạnh của họ đều từ đó mà ra: trong khi Emma coi cái đĩa đựng đồ ăn như một cuốn sách, thì ngược lại nó nhìn cuốn sách như cái đĩa đựng thức ăn.

26.

Trong khi đó, ở trường (như các câu truyện tranh Bỉ vào cái thời đó vẫn thường nói), các bậc phụ huynh:

– Các con biết không, con trai… con gái… sách vở…

Thầy giáo tiếng Pháp hiểu rõ: đứa học trò này “không thích đọc sách”.

– Thật ngạc nhiên vì khi còn nhỏ, nó đọc thật nhiều… nó ngấu nghiến, thậm chí như vậy, đúng không em, nó ngấu nghiến sách?

Em yêu hoàn toàn tán thành: nó ngấu nghiến.

– Có lẽ vì thời đó chúng ta cấm nó xem tivi!

(Lại một ví dụ điển hình: cấm xem tivi hoàn toàn. Giải quyết vấn đề bằng cách loại bỏ ý kiến của bọn nhỏ, thật là sư phạm!).

– Ðúng thế, hoàn toàn không xem tivi trong năm học, đó là nguyên tắc mà chúng tôi không bao giờ nhân nhượng!

Không truyền hình, nhưng thay vào đó là piano từ năm đến sáu, guitara từ sáu đến bảy, học múa ngày thứ tư, judo rồi tennis, đấu kiếm ngày thứ bảy, trượt tuyết ngay khi những bông tuyết đầu mùa xuất hiện, bơi thuyền từ những tia nắng đầu tiên, học gốm sứ vào những ngày mưa, rồi du lịch sang Anh quốc, thể dục nhịp điệu…

Lấy đâu ra mười lăm phút để đứa trẻ nhìn lại bản thân.

Ðừng có mà mơ!

Không có phẫn nộ!

Sự buồn chán não nề…

Sự buồn chán lê thê…

Và mọi sáng tạo đều có thể…

– Chúng tôi làm tất cả để nó không buồn chán.

(Tội nghiệp thằng bé…).

– Chúng tôi, nói thế nào nhỉ? Chúng tôi luôn quan tâm để thằng bé có một nền giáo dục hoàn hảo…

– Ðặc biệt là thiết thực, em yêu, anh nghĩ là một nền giáo dục thiết thực.

– Nếu không chắc là tồi tệ hơn nhiều.

– May mắn thay, kết quả môn toán của nó không đến nỗi…

– Tất nhiên là tiếng Pháp…

Ôi cái sự cố gắng đáng thương, đáng buồn, sự quan tâm thống thiết mà sự kiêu hãnh buộc ta phải làm thế, sự kiêu hãnh của gia đình tư sản, chìa khóa của sự thất vọng đang treo lủng lẳng trước mặt chúng ta, tôi gặp giáo viên tiếng Pháp - người đang ngồi nghe và đang không ngừng vâng - vâng, người rất muốn tự thuyết phục bản thân, trong suốt cuộc đời làm giáo viên, một ảo ảnh nhỏ nhoi… nhưng không:

– Thầy có nghĩ rằng học yếu môn tiếng Pháp có thể khiến thằng bé phải ở lại lớp không?

27.

Và chúng ta cứ như thế mà tồn tại: thằng bé bì bõm giữa những bài tóm tắt phải nộp, chúng ta thì lo lắng nó sẽ phải ở lại lớp, thầy giáo tiếng Pháp với cái môn học bị nhạo báng… Và sách vở cứ thế mà sống!

28.

Một thầy giáo rất nhanh chóng trở thành một thầy giáo già. Ðâu phải vì đây là một nghề làm người ta già đi nhanh hơn các nghề khác, không… chẳng qua vì phải nghe biết bao bậc cha mẹ nói về biết bao đứa trẻ - và nói về bản thân họ - nghe biết bao câu chuyện cuộc đời, bao nhiêu vụ ly hôn, bao nhiêu câu chuyện gia đình: những bệnh tật của trẻ nhỏ, của bọn thanh niên mà các bậc phụ huynh không còn kiểm soát nổi, những cô con gái nhỏ tới ngày khôn lớn các bậc phụ huynh không còn được yêu thương, bao nhiêu thất bại đến rơi lệ, và những thành công được tung hê, biết bao ý kiến, cái nhìn về mọi vấn đề, về việc cần phải đọc sách, đặc biệt là phải đọc sách, phụ huynh nào cũng nói vậy.

Như một thứ giáo lý.

Những người cả đời chẳng đọc đến một cuốn sách và thấy thật đáng xấu hổ, những người không có thời gian để đọc và sống trong luyến tiếc, rồi người không bao giờ đọc tiểu thuyết mà chỉ đọc những cuốn sách hữu ích, những cuốn truyện ngắn, sách kỹ thuật, sách tiểu sử, sách lịch sử, rồi có những người đọc mọi thứ, bất kể, những người “ngấu nghiến” sách với những đôi mắt ngời sáng, rồi thì những người chỉ đọc văn học cổ điển, “vì không có lời phê bình nào chính xác hơn sự lắng đọng của thời gian”, những người thường xuyên “đọc lại”, rồi những người đọc quyển mới nhất của, quyển mới nhất ở, vì tất nhiên rồi, luôn luôn phải cập nhật những gì mới nhất.

Nhưng tất cả, tất cả đến vì một lý do duy nhất, phải đọc sách.

Như một thứ giáo lý.

Ngay cả với những người, nếu như họ không đọc sách ngày hôm nay, khẳng định với bạn là vì đã đọc rất rất nhiều hôm qua, bây giờ phải tập trung vào học hành, và thành công trong cuộc sống, nhờ có những người như vậy, chắc chắn rồi (những người “chẳng nợ ai cái gì bao giờ”), nhưng họ sẵn sàng thừa nhận là sách vở, ngay cả nếu như anh ta không còn đọc nhiều ngày hôm nay, rất có ích… “không thể thiếu được, đúng thế, không-thể-thiếu”

– Thằng bé phải hiểu điều đó chứ nhỉ!

Như một thứ giáo lý.

29.

Tuy nhiên, “thằng bé” rất hiểu điều đó. Nó không bao giờ phủ nhận cái thứ giáo lý kia. Hoặc ít ra là trong các bài luận của nó:

Chủ đề: Bạn nghĩ gì về mệnh lệnh của Gustave Flaubert với bạn mình Louise Collet: “Ðọc để mà sống!”.

Thằng bé đồng ý với Flaubert, thằng bé và bạn bè của nó, nam cũng như nữ, tất cả đều hoàn toàn nhất trí: “Flaubert có lý!”. Sự đồng thuận của ba mươi năm bài luận: phải đọc, phải đọc để sống, và thậm chí - sự cần thiết tuyệt đối phải đọc sách - điều khiến chúng ta khác với loài vật, với sự mông muội, với sự ngu dốt, sự bè phái điên rồ, sự độc tài hoan hỉ, sự tôn thờ vật chất, phải đọc! Phải đọc!

– Để học.

– Để thành công trong học tập.

– Để có kiến thức.

– Để biết nguồn gốc của chúng ta.

– Ðể biết chúng ta là ai.

– Để hiểu hơn những người quanh ta.

– Để biết nơi ta sẽ đến.

– Để ghi nhớ quá khứ.

– Để soi sáng hiện tại.

– Ðể học hỏi người đi trước.

– Để không dẫm chân lên lỗi lầm của người đi trước.

– Ðể tiết kiệm thời gian.

– Để chạy trốn.

– Để tìm ra ý nghĩa cuộc sống.

– Để hiểu được nền tảng nền văn minh nhân loại.

– Để mãi mãi muốn hiểu biết.

– Để thư giãn.

– Ðể học hỏi.

– Để giao tiếp.

– Ðể có đầu óc đánh giá.

Và thầy giáo nhận xét bên lề: “đúng, đúng, tốt, rất tốt! khá tốt, chính xác, rất hay, hoàn toàn chính xác”, và phải tự kiềm chế bản thân để không gào lên: “vẫn thế! tiếp tục như thế!”, người thầy giáo sáng nay đã nhìn thấy trong hành lang, “thằng bé” chép lại bài viết của Stéphanie trong chớp mắt, người thầy hiểu rất rõ rằng phần lớn những trích dẫn ở những bài luận ngoan ngoãn kia đều được lôi ra từ một cuốn từ điển thích hợp, người thầy mà ngay từ cái nhìn đầu tiên hiểu rằng những ví dụ được lựa chọn (“các bạn hãy nêu ra những ví dụ từ kinh nghiệm bản thân”) đều do một vài học sinh hay đọc sách trong lớp lựa chọn, người thầy vẫn còn thấy vang vang bên tai những lời phản đối của lũ học trò khi ông đề nghị chúng đọc cuốn tiểu thuyết cho lần học sau:

– Sao? Bốn trăm trang, trong mười lăm ngày! Nhưng làm sao mà đọc nhanh thế được thầy ơi!

– Còn bài kiểm tra toán!

– Và bài luận kinh tế phải nộp vào tuần sau nữa chứ!

Và nếu như thầy hiểu rất rõ vai trò của truyền hình đối với Mathieu, với Leila, Brigitte, Camel hay Cédric, ông vẫn tiếp tục những dòng phê đỏ chói khi Cedric, Camel, Brigitte, Leila hoặc Mathieu khẳng định rằng truyền hình là kẻ thù Số Một của sách - và ngay cả phim ảnh - vì cả hai đều tạo ra sự thụ động ghê gớm nhất, trong khi đọc sách lại là một hành động đầy trách nhiệm. (Rất tốt).

Chấm đến đây, thầy giáo đặt bút xuống, ngước mắt nhìn bầu trời và mơ mộng như một cô học trò, ông tự hỏi - tất nhiên là chỉ cho một mình ông - nếu như một số bộ phim không để lại những kỷ niệm về những cuốn sách. Bao nhiêu lần ông đã “đọc đi đọc lại” Ðêm của người thợ săn, Amarcord, Manhattan, Phòng có tầm nhìn, Lễ hội của Babette, Fanny và Alexandre? Những bộ phim với hình ảnh mang nặng sự bí ẩn của câu chữ. Tất nhiên, không thể coi suy nghĩ của ông là của một chuyên gia - ông đâu có biết gì về cấu trúc của nghệ thuật thứ bảy và không nghe thấy từ vựng của những kẻ say mê phim ảnh, - đây chỉ là những phát ngôn từ cái nhìn của ông, nhưng đôi mắt nói với ông rằng có những hình ảnh không bao giờ cạn nghĩa và mỗi lần nhìn lại, xem lại, cảm xúc lại dâng trào, ngay cả những hình ảnh trên truyền hình cũng vậy: khuôn mặt của cha già Bachelard, trong Ðọc cho tất cả,… mái tóc của Jankélévitch trong Apostrophes… bàn thắng của Papin trong trận gặp quân Milan của Berlusconi…

Nhưng thời gian cứ trôi đi. Thầy giáo lại tiếp tục chấm bài. (Ai sẽ không ngừng nói về sự cô độc của người giáo viên mỗi khi chấm bài?). Một vài bài luận nữa là chữ nghĩa bắt đầu nhảy nhót. Những lý lẽ lặp đi lặp lại. Sự bực dọc ngày một nặng nề. Khác nào một bài kinh nhật tụng lũ học trò nộp cho ông: Phải đọc, phải đọc! Cái chuỗi lải nhải của ngôn từ giáo dục: Phải đọc… trong khi mỗi câu đều thể hiện rằng chúng chẳng bao giờ đọc sách!

30.

– Nhưng tại sao lại tự hành hạ mình như vậy anh yêu? Học trò của anh viết đúng những gì anh muốn cơ mà!

– Anh muốn gì?

– Anh muốn chúng viết là phải đọc sách! Như một giáo lý! Chắc chắn là anh không chờ đợi một tập bài viết để ném vào lửa chứ?

– Cái mà anh chờ đợi là bọn chúng bỏ cái tai nghe ra và đọc sách thật sự!

– Không đúng… Điều mà anh chờ đợi là chúng nộp cho anh những bản tóm tắt từ những cuốn tiểu thuyết anh bắt chúng đọc, chúng bình đúng đắn những bài thơ mà anh chọn, ngày thi tốt nghiệp chúng phân tích thật hay nhũng bài văn trong danh sách, chúng bình luận hợp lý, hoặc tóm tắt một cách thông minh những đề bài giám thị nêu ra… Những giám thị, hay thầy giáo, hay các bậc phụ huynh, chẳng một ai thực lòng mong chờ bọn trẻ đọc sách. Tất nhiên là họ cũng không mong chờ điều ngược lại. Tất cả đều chờ đợi bọn trẻ học tập tốt, thế thôi! Còn thì người lớn cũng có quá nhiều thứ phải làm rồi. Vả lại, Flaubert cũng có rất nhiều mối quan tâm khác! Nếu như ông ta bắt Louise phải đọc sách, chẳng qua vì ông ta muốn được yên ổn, muốn được tập trung viết Bà Bovary, và để cô ta không tranh thủ mà lại sinh thêm một đứa con sau lưng ông. Sự thật là thế đấy, mà anh cũng biết thế rồi mà. “Ðọc để sống”, dưới ngòi bút của Flaubert khi ông viết cho Louise muốn nói: “Đọc đi để cho tôi còn sống với”, anh đã giải thích với lũ học trò như thế chưa? Chưa à? Tại sao?

Cô mỉm cười. Và đặt tay lên tay anh:

– Phải chấp nhận thôi anh yêu: sự tôn thờ sách thuộc vào thời kỳ truyền miệng. Và anh chính là linh mục đó.

31.

“Tôi chẳng tìm thấy chút hứng thú nào từ các chương trình giảng dạy của trường học. Ngay cả khi các môn học hay ho và thú vị hơn thực tế; sự thông thái rởm đáng buồn của các giáo viên vùng Baviere làm tôi cảm thấy những môn học thú vị nhất trở nên đáng chán nhất”…

“Những gì tôi có được về văn học, đều từ bản thân cuộc sống”…

“Giọng các nhà thơ trong trí nhớ của tôi hòa trộn với giọng đọc của những người đầu tiên giúp tôi làm quen với thơ ca: một vài bài thơ bất hủ của trường phái lãng mạn Ðức, mỗi lần đọc lên, tôi không thể không thấy văng vẳng đâu đây giọng đọc đầy xúc cảm và rõ nét của Mielen. Suốt thời thơ ấu cho tới khi tự đọc được thơ ca, cô luôn đọc thơ cho chúng tôi nghe”.

(…)

“Tuy nhiên, chúng tôi còn chăm chú hơn mỗi khi Magicien cất giọng trầm ấm… Ông rất thích các tác phẩm Nga. Ông đọc Những người Cô dắc của Tolstoi và những bài ngụ ngôn thật trẻ thơ, những tác phẩm thật giản dị ông sáng tác vào cuối đời mình… Chúng tôi cũng từng nghe những câu chuyện của Gogol và thậm chí một tác phẩm của Dostoieuski - vở kịch có tên Một câu chuyện ngớ ngẩn”.

(…)

“Chắc chắn những giờ buổi tối trong phòng làm việc của cha khiến trí tưởng tượng của chúng tôi phát triển không ngừng và làm chúng tôi luôn muốn tìm hiểu thế giới này. Khi đã được nếm cái vẻ kiều diễm mê hoặc của những nền văn học lớn và sự yên ổn mà nó mang lại, chúng ta luôn muốn được biết thêm nữa nhiều câu chuyện ngớ ngẩn hơn nữa, và những bài ngụ ngôn đầy triết lý, những câu chuyện đầy ý nghĩa, những cuộc phiêu lưu kỳ lạ. Và chính như vậy mà chúng ta bắt đầu tự đọc[1]…”

Klaus Mann, con trai của Thomas, nhà Ảo thuật và Mielen, người có giọng đọc đầy xúc cảm và rõ nét đã nói.

32.

Sự đồng thuận đáng chán… Những quan sát của Rousseau về học đọc, những quan sát của Klaus Mann về việc giảng dạy văn học trong nhà trường, sự mỉa mai của cô vợ trẻ thầy giáo tới sự than vãn của lũ học trò ngày hôm nay, vai trò của nhà trường ở mọi nơi và mọi lúc đều là giảng dạy kỹ thuật, phân tích và cắt đứt con đường dẫn tới sách vở bằng việc bài trừ húng thú đọc sách. Dường như đã từ bao giờ và ở mọi nơi, say mê, hứng thú không có trong chương trình của trường học và kiến thức chỉ có thể là thành quả của sự chịu đựng dễ hiểu.

Điều này cũng có lý thôi.

Luận cứ không có gì là khó kiếm.

Trường học không thể là trường học say mê, hứng thú, thường nó đòi hỏi sự cho không hoàn toàn. Trường học là nơi sản xuất những kiến thức cần thiết đòi hỏi cố gắng. Những môn học được giảng dạy là công cụ của nhận thức. Các giáo viên là người hướng dẫn, và không thể đòi hỏi họ ca ngợi sự không tổn phí của việc học hỏi tri thức, trong khi tất cả, đúng là tất cả cuộc sống học đường - chương trình, điểm số, thi cử, xếp loại, học kỳ, định hướng, phân ban - đều khẳng định mục tiêu cạnh tranh của trường học, với lý do là thị trường lao động ngày một khắt khe.

Nếu như một học sinh, ở vào một thời điểm nào đó, gặp một giáo viên dạy toán say mê nghề nghiệp đến nỗi dạy bộ môn này như dạy một thứ nghệ thuật, làm cho học sinh say mê vì chính sự say mê của thầy, rồi cố gắng của thầy khiến học sinh hứng thú với bộ môn, đó hoàn toàn là sự tình cờ, may rủi, hoàn toàn chẳng có liên quan gì tới chất lượng của trường học.

Chỉ có những thực thể sống có thể làm cho các thực thể khác yêu cuộc sống này, ngay cả dưới dạng một phương trình bậc hai, nhưng sức sống thì chẳng bao giờ được đưa vào chương trình của trường học.

Nhiệm vụ là ở đây.

Cuộc sống lại ở nơi khác.

Đọc, chúng ta học ở trường.

Còn say mê đọc sách…

33.

Phải đọc, phải đọc…

Thế nếu như thay bằng việc bắt học sinh phải đọc, thầy giáo chia sẻ với các em hạnh phúc cá nhân của thầy, niềm say mê đọc sách của thầy?

Hạnh phúc được đọc sách? Cái gì thế này, hạnh phúc được đọc sách?

Quả là những câu hỏi làm mỗi chúng ta đều phải nhìn lại bản thân!

Trước hết, hãy thú nhận sự thật trái ngược với giáo lý: phần lớn những thứ mà chúng ta đã đọc, chúng ta đều đọc trong trạng thái phản đối chứ không đồng tình. Chúng ta đọc như lẩn trốn, như chối bỏ, như đối đầu. Nếu những điều đó khiến chúng ta có dáng vẻ của những kẻ đào ngũ, nếu sự thật không thể chạm tới chúng ta sau cái vẻ “quyến rũ” của sách vở, chúng ta là những kẻ đào ngũ đang xây dựng và đang được sinh ra.

Mỗi lần đọc sách là một hành động kháng cự. Kháng cự cái gì? Kháng cự lại tính ngẫu nhiên.

Tất cả:

– Xã hội.

– Chuyên môn.

– Tâm lý.

– Tình cảm.

– Khí hậu.

– Gia đình.

– Nô lệ.

– Tập quần.

– Bệnh học.

– Túng tiền.

– Thuyết không tưởng.

– Văn hóa.

– Hoặc yêu bản thân.

Ðọc sách đến nơi đến chốn cứu giúp mọi thứ, kể cả bản thân chúng ta.

Và trên tất cả, chúng ta đọc chống lại cái chết.

Ðó là Kafka đọc để chống lại những ý đồ buôn bán của cha, Flannery O’Connor đọc Dostoievski chống lại sự mỉa mai của cha mẹ (“Kẻ ngu dốt? Đúng là chỉ có nó mới mua một quyển sách với cái tên như vậy!”), rồi Thibaudet đọc Montaigne trong chiến hào Verdun, rồi Henri Mondor hoàn toàn chìm ngập trong Mallarmé ở thời kỳ nước Pháp bị chiếm đóng và chợ đen, rồi nhà báo Kauffmann đọc đi đọc lại Chiến tranh và Hòa bình trong các nhà tù Beyrouth, và người bệnh từng được mổ mà hoàn toàn không một chút thuốc tê kia, Valéry kể với chúng ta rằng anh ta “tìm thấy sự yên ả, nói đúng hơn một chút sức lực, một chút kiên nhẫn để sau mỗi nhát kéo đau đến dội óc, anh lại đọc một bài thơ yêu thích”. Và không thể thiếu lời thú nhận của Montesquieuvới một định hướng sư phạm hoàn toàn khác đã tốn biết bao giấy mực cho những bài luận: “Đọc đối với tôi là giải pháp tối cao chống lại sự chán ngấy, mà mỗi khi thấy chán chỉ cần đọc sách một tiếng là tan biến hết”.

Nhưng thường thì sách là nơi trú ngụ; mỗi khi mưa rơi, sự yên lặng chói ngời của những trang sách chống lại sự ồn ào đơn điệu của tàu điện ngầm, quyển tiểu thuyết nhét trong ngăn tủ, thầy giáo đọc sách khi lũ học trò mài bút, và đứa trẻ ở cuối lớp đọc vụng, và nộp bài toàn trắng…

34.

Làm sao để giảng dạy văn học khi đọc sách lại cần đến thế sự yên lặng và sự trở về!

Ðọc là một hoạt động truyền thông? Lại một trò đùa! Những gì chúng ta đọc, chúng ta đâu có nói ra. Niềm vui sau khi đọc một cuốn sách, chúng ta thường giữ kín cho bản thân. Có thể vì chúng ta chẳng nghĩ là nên nói gì hoặc, trước khi có thể nói gì đó, chúng ta cần có thời gian để nghiền ngẫm và tiêu hóa. Sự yên lặng chính là cam kết cho sự sâu kín. Cuốn sách đã đọc xong nhưng chúng ta vẫn không ngừng nghĩ về nó. Chỉ cần nghĩ về nó là ta có thể trú ẩn trong đó. Nó ngăn cách chúng ta với cái Thế giới Bên ngoài. Nó dành cho chúng ta một đài quan sát thật cao, cao hơn mọi thứ. Chúng ta đã đọc và chúng ta yên lặng. Chúng ta yên lặng vì chúng ta đã đọc. Thật tuyệt khi một đội phục kích đón lõng và hỏi “Thế nào??? Hay không? Hiểu không? Làm báo cáo đi!”.

Ðôi khi chúng ta im lặng vì khiêm nhường. Không phải sự khiêm nhường tự phụ của những nhà phân tích chuyên nghiệp, mà là lương tâm sâu kín, đơn độc, gần như là đớn đau, vì quyển sách này, tác giả kia, vừa, như người ta vẫn nói, “thay đổi cuộc sống của tôi”!

Hoặc, đột nhiên, một sự chói lòa khác khiến ta nghẹn lời: làm sao mà một quyển sách làm thay đổi cuộc sống của tôi lại chẳng có ảnh hưởng gì đến trật tự thế giới? Thế kỷ của chúng ta ra sao sau khi Dostoievski viết Những kẻ bị ma ám? Polpot và những tên khác tới từ đâu khi chúng ta tưởng tượng các nhân vật của Piotr Verkhovensky?… Và, trong khi điều rùng rợn đã diễn ra, có ai nghe thấy Walter Benjamin? Làm sao mà khi mọi điều đã đâu vào đấy, toàn thể nhân loại còn chưa đọc Loài người của Robert Antelme, chỉ để giải phóng Christ của Carlo Levi, vĩnh viễn bị bắt ở Eboli?

Biết bao cuốn sách làm đảo lộn ý thức của chúng ta và để mặc thế giới ngày càng tồi tệ, thế cũng đủ để chúng ta yên lặng.

Vậy thì yên lặng…

Tất nhiên là trừ những kẻ khoa trương văn hóa.

A! Những bài diễn văn ở những nơi mà mọi người chẳng có gì để nói với nhau, sách vở được đưa ra làm đề tài bàn luận. Tiểu thuyết được coi như một chiến lược truyền thông! Kêu gào trong yên lặng, được sử dụng thật quá dễ dàng để cái thằng đần độn kia tán tỉnh con mụ làm bộ làm tịch nọ: “Thế nào, bà chưa đọc Chuyến du lịch đến tận cùng của đêm ư?”.

Người ta chẳng cần đến thế để giết nhau.

35.

Tuy nhiên, nếu như đọc sách không phải là một hành động truyền thông tức thì, cuối cùng, nó cũng là một điều để chia sẻ. Nhưng là một sự chia sẻ rất có lựa chọn.

Nếu phân biệt những cuốn sách lớn phải đọc ở trường, hoặc vì những bài phân tích hay những trang quảng cáo, thì ngược lại những cuốn sách hay nhất từng đọc phần nhiều là nhờ vào một người bạn, người tình, người bạn học, thậm chí là người thân trong gia đình - nếu chúng ta sống trong một gia đình không nhét sách vở vào mục giáo dục. Và tất nhiên nếu có chia sẻ về những gì đã đọc thì cũng là chia sẻ với một người thân thiết. Có thể, chính vì tình cảm cũng như niềm đam mê đọc sách đều tới từ sự yêu thích. Yêu thích, cuối cùng cũng là mang lại những gì chúng ta thích cho những người chúng ta yêu quý…

Chúng ta sống với sách và với những người bạn.

Khi một người thân đưa cho ta một cuốn sách, trước tiên chúng ta tìm kiếm người đó trong khi đọc, tìm kiếm sở thích, những lý do khiến anh ta muốn mình đọc quyển sách này, những dấu hiệu của tình thân ái. Rồi cuốn sách ngày càng cuốn hút và chúng ta quên đi cái người đã đưa nó cho ta; đó chính là sức mạnh của một tác phẩm, đúng thế, nó xóa nhòa tính ngẫu nhiên!

Tuy nhiên, thời gian trôi đi, mỗi khi nhớ lại một cuốn sách, ta lại thấy hiện lên hình ảnh con người thân yêu kia; như vậy, một vài cuốn sách trở thành hình ảnh người thân.

Và, chính xác hơn nữa, không phải lúc nào cũng là hình ảnh người thân, đôi lúc (nhưng thật hiếm) lại là hình ảnh của một sự chỉ trích hay một giáo viên nào đó.

Và thế là hình ảnh của Pierre Dumayet, cái nhìn, giọng nói, sự im lặng, trong Truyện cho mọi người, tôi đọc lúc nhỏ, nói lên sự tôn trọng của ông với người đọc mà nhờ có ông tôi trưởng thành ngày hôm nay. Rồi hình ảnh của người giáo viên, mà sự say mê đối với sách khiến ông có được đủ kiên nhẫn, thậm chí làm chúng tôi lầm tưởng về tình yêu. Có cần ông phải yêu thích chúng tôi - hoặc đánh giá cao chúng tôi - những lũ học trò, để cho chúng tôi đọc những gì đối với ông thật quý giá!

36.

Trong cuốn tiểu sử nhà thơ Georges Perros[2], Jean-Marie Gibal thuật lại câu nói của một sinh viên ở Rennes nơi Perros từng giảng dạy:

“Ông ta (Perros) đến lớp lúc sáng thứ ba, tóc bù xù trong gió và lạnh, trên chiếc xe mô tô màu xanh da trời hoen gỉ. Gập người trong chiếc áo khoác lính thủy, tẩu trên môi hoặc trong tay. Ông đổ cả cái cặp ra bàn. Và đó là cuộc sống”.

Mười lăm năm sau, cô gái bị mê hoặc vẫn còn nhắc đi nhắc lại. Nụ cười ẩn giấu sau tách cà phê, cô suy nghĩ, chầm chậm nhớ lại những kỷ niệm, rồi:

– Ðúng thế, đó là cả cuộc sống: đến nửa tấn sách, tẩu thuốc, thuốc lá, một tờ France-Soir hoặc Equipe, chìa khóa, sổ sách, hóa đơn, chiếc bugi xe máy. Từ cái đống hổ lốn đó, ông lôi ra một cuốn sách, ông nhìn chúng tôi, nụ cười trên môi khiến chúng tôi thèm thuồng và ông đọc. Ông vừa bước chầm chậm vừa đọc, một tay trong túi, tay kia cầm sách, hơi hướng về phía chúng tôi, như thể, ông vừa đọc vừa tặng nó cho lũ học trò. Những cuốn sách của ông đều là những món quà. Và ông chẳng đòi đổi lấy cái gì. Khi một ai đó tâm hồn bay bổng, ông dừng đọc một giây, nhìn con người mơ mộng kia và huýt gió. Không khiển trách, chỉ để kêu gọi sự trở về của một ý thức. Ông nhìn thấy tất cả. Ngay cả khi đắm chìm trong tác phẩm ông vẫn nhìn thấy lũ học trò qua từng dòng chữ. Ông có giọng đọc rõ và đầy, với những âm nhẹ, vừa đủ lấp kín không gian một phòng học, cũng như một giảng đường, một nhà hát, quảng trường Mars mà không bao giờ để từ này che lấp từ kia. Ông hiểu rất rõ không gian cũng như khối óc lũ học trò. Ông là hiện thân của sách, sách làm nên con người. Nhờ vào giọng đọc của ông, chúng tôi bỗng khám phá ra những tác phẩm được viết cho chúng tôi. Một khám phá sau bao năm học đường mà mỗi giờ văn học lại khiến chúng tôi một xa những quyển sách đáng kính. Vậy ông đã làm gì hơn các giáo viên khác? Chẳng làm gì hơn. Thậm chí, ở một vài khía cạnh, ông còn làm ít hơn nhiều. Chỉ có điều, ông không mang đến cho chúng tôi văn học bằng những giọt nhỏ xíu của sự phân tích, ông phục vụ chúng tôi những cốc tràn đầy… Và chúng tôi hiểu hết những gì ông đọc. Chúng tôi nghe thấy hết. Chẳng có lời giải thích nào rõ ràng hơn giọng đọc của ông mỗi khi ông đi trước ý định của tác giả, mở ra cánh cửa cho những ẩn ý, cởi bỏ tấm màn che giấu những ám chỉ… với ông, không thể nào hiểu sai tác phẩm. Không thể nào tưởng tượng được, sau khi nghe ông đọc Hai lần không chung thủy, lại có thể tiếp tục giễu cợt “lời tình tứ kiểu cách” và khoác lên những nhân vật của vở kịch phẫu tích kia những trang phục màu hồng. Giọng đọc chuẩn xác của ông đưa chúng tôi vào một căn phòng thí nghiệm, sự sáng suốt trong mỗi câu chuyện ông kể mời chúng ta vào một cuộc giải phẫu. Nhưng cũng không vì thế mà ông thêm thắt hay biến Marivaux thành một kẻ chầu chực của Sade. Tóm lại, suốt thời gian ông đọc, chúng tôi có cảm giác nhìn thấy rõ hơn bao giờ trí óc Arlequin và Silvia, như thể bản thân chúng tôi là phụ tá trong những cuộc giải phẫu.

Ông có một giờ mỗi tuần ở lớp tôi. Và giờ học đó chẳng khác gì cái túi dết của ông: đủ thứ lỉnh kỉnh như một cuộc chuyển nhà. Khi ông rời chúng tôi vào cuối năm học, tôi nhẩm tính: Shakespeare, Proust, Kafka, Vialatte, Strindberg, Kierkegaard, Molière, Beckett, Marivaux, Valery, Huysmans, Rilke, Bataille, Gracq, Hardellet, Cervantès, Laclos, Cioran, Tchekhov, Henri Thomas, Butor… tôi kể ra như vậy và cũng quên nhiều như vậy. Trong mười năm qua, tôi chẳng được nghe một phần mười chỗ đó!

Ông kể và đọc cho chúng tôi mọi thứ, vì theo ông đầu óc của chúng tôi đâu phải là những thư viện. Hoàn toàn không xấu chơi. Ông coi chúng tôi như những đứa học trò ngu dốt và có quyền được hiểu biết. Chẳng bao giờ ông nói về di sản văn hóa, về những bí mật thiêng liêng trên trời; với ông, những tác phẩm chẳng từ trên trời rơi xuống, ông nhặt chúng từ mặt đất và tặng cho chúng tôi cùng đọc. Tất cả đều ở quanh chúng tôi, tràn đầy nhựa sống. Tôi còn nhớ lúc ông nói về những cây đại thụ, mà hầu hết các giáo viên văn đều đã nói đến, những tác giả chúng tôi không bao giờ dám nghĩ là biết rõ về họ: La Fontaine, Molière… Trong vòng một giờ, họ chẳng còn cái vẻ thiên tính mà trở nên thân thiết và bí ẩn nói cách khác là không thể thiếu được. Perros làm các tác giả sống lại. Hãy đứng lên và bước đi: từ Apollinaire đến Zola, từ Brecht đến Wilde, tất cả đều sống động trong lớp học của chúng tôi như thể họ tới từ quán cà phê của Michou phía bên kia đường. Cái quán mà thỉnh thoảng thầy đưa chúng tôi ra làm hiệp hai. Ông không đóng vai trò người thầy-người bạn, ông không như vậy. Ông chỉ tiếp tục cái “giờ học cho những kẻ ngu dốt”. Với ông, văn hóa không còn là một thứ tôn giáo Quốc gia và quán bar cũng trở thành một diễn đàn chẳng kém gì bục giảng. Bản thân chúng tôi khi nghe ông, chúng tôi không muốn là người theo giáo và mặc lên mình thứ trang phục của kiến thức. Chúng tôi chỉ muốn đọc, chỉ thế thôi… Khi ông vừa ngừng đọc chúng tôi vét sạch các hiệu sách ở Rennes và Quimper. Quả thật, càng đọc chúng tôi càng thấy dốt nát, cảm thấy cô độc trước cuộc bãi công của sự ngu dốt, và đối diện với biển. Chỉ có điều, với thầy, chúng tôi không còn sợ bị ướt. Chúng tôi chìm ngập trong sách, không mất thời gian làm quen. Tôi không biết bao nhiêu người trong lớp chúng tôi nay là giáo viên… chắc là không nhiều, và có thể thật đáng tiếc, vì trong không nhiều thời gian, thầy để lại cho chúng tôi ham muốn được truyền đạt những gì mình biết. Nhưng truyền đạt không điều kiện. Thầy không quá coi trọng giảng dạy, thầy mơ ước về một trường đại học lưu động:

– Nếu chúng ta có thể du lịch một chút… nếu chúng ta đi gặp Goethe ở Weimar, đọ Chúa trời với cha Kierkegaard, trải qua Những đêm trắng với Viễn cảnh Nevski…

37.

“Đọc sách, sự phục sinh của Lazarre, bật lên những hòn đá tảng từ ngữ”.

Georges Perros (Echancrures).

38.

Thầy giáo đó không khắc sâu kiến thức, ông mang tặng những gì ông biết. Ông giống một nhà thơ trữ tình hơn là một thầy giáo - những người chơi trò tung hứng với câu chữ trên con đường Compostelle và đọc thơ cho những kẻ hành hương mù chữ.

Mọi thứ đều phải có một sự bắt đầu, mỗi năm học, ông tập hợp lũ học trò và cùng nhau trở lại với nguồn gốc truyền miệng của văn học. Giọng đọc của ông, như của những nhà thơ trữ tình, hướng tới thính giả không biết đọc. Ông mở mắt cho mọi người. Ông thắp lên ánh sáng. Và bắt đầu con đường của sách, cuộc hành hương không điểm đến và không chắc chắn, con đường từ người tới người.

– Điều quan trọng nhất là ông đọc cho chúng tôi tất cả! Sự tin tưởng của ông khiến chúng tôi muốn hiểu… Người đọc sách cho chúng tôi nghe là đưa chúng tôi lên ngang tầm tác phẩm. Ông đọc cho chúng tôi!

39.

Trong khi đó, những người chúng tôi đã đọc và tự cho là người đi phổ biến niềm say mê đọc sách, chúng tôi lại muốn là nhà phân tích, bình luận, dịch giả, phê hình, tiểu sử gia, người chú giải, chúng tôi lại làm cho các thính giả trở nên câm lặng vì sự thành kính dành cho các tác phẩm. Bị vây trong bức tường thành của năng lực, lời sách vở thay cho lời chúng tôi. Thay vì nói với sự thông minh của sách vở, chúng tôi lại… nói về sách vở. Chúng tôi không phải là phái viên mật của sách vở mà là người canh gác tuyên thệ của ngôi đền mà chúng tôi huênh hoang những kỳ quan với những từ ngữ khiến mọi cánh cửa đóng lại: “Phải đọc! Phải đọc!”.

40.

Phải đọc: một khiếu nại về nguyên tắc đối với lũ thanh thiếu niên. Minh chứng của chúng ta hay ho đến nỗi… không có gì ngoài một khiếu nại về nguyên tắc.

Những đứa học trò khám phá ra sách vở bởi những con đường khác vẫn tiếp tục đọc sách. Những đứa ham hiểu biết nhất tiếp tục con đường sách vở bằng ánh sáng của những lời giải thích sáng rõ nhất của giáo viên.

Còn những đứa trong số “không đọc”, những đứa chín chắn nhất sẽ biết cách học, như chúng ta, nói vòng vo: chúng rất khéo trong nghệ thuật lạm phát bình luận (tôi đọc mười dòng, tôi viết mười trang), phương pháp thu gọn bài tóm tắt (tôi đọc nhanh 400 trang, tôi thu gọn thành năm), việc tìm kiếm một câu trích dẫn chính xác (trong tất cả những bài viết đông lạnh có tại tất cả các cửa hàng thành công), chúng biết sử dụng dao mổ để phân tích đường nét và trở thành những chuyên gia trong ngành hàng hải ven bờ giữa những “miếng được lựa chọn”, chắc chắn đưa tới tốt nghiệp Trung học phổ thông, tới bằng đại học, thậm chí là thạc sĩ… nhưng chưa chắc đã tới được với tình yêu đọc sách.

Còn những đứa học trò khác.

Những đứa không đọc và sự bức xạ của ý nghĩa làm chúng lo sợ rất sớm.

Những đứa nghĩ mình ngu ngốc…

Mãi mãi không bao giờ dám sờ đến sách…

Không bao giờ có câu trả lời…

Và sắp tới là chẳng còn cả câu hỏi.

41.

Chúng ta hãy cùng mơ ước.

Một bài thi thạc sĩ Văn học.

Ðề bài: Những đoạn văn thể hiện ý thức văn học trong Bà Bovary.

Cô thí sinh trẻ ngồi trên ghế, thấp hơn nhiều sáu thành viên ban giám khảo cứng đờ phía trên cao. Để thêm một chút trang trọng, hãy tưởng tượng mọi thứ trong một giảng đường lớn của Sorbonne. Mùi của nhiều thế kỷ và của gỗ thiêng liêng. Sự yên lặng tột cùng của kiến thức.

Một nhúm nhỏ cha mẹ và bạn bè rải rác trên các hàng ghế nghe rõ tim cô gái trẻ đập loạn vì hoảng sợ. Đưa cái nhìn từ thấp lên cao và cô gái trẻ ngồi tận cùng giảng đường, bị đè bẹp bởi nỗi sợ hãi do lỗ hổng kiến thức.

Những tiếng vặn mình nhè nhẹ, tiếng ho nghèn nghẹn: thời gian dài như vô cùng.

Bàn tay run rẩy của cô gái cầm những tờ viết trước mặt; cô mở bản tổng phổ kiến thức: Những đoạn văn thể hiện ý thức văn học trong “Bà Bovary”.

Ông chủ tịch ban giám khảo (đây là một giấc mơ, vậy hãy mặc cho ông chiếc áo dài màu đỏ, đứng tuổi, với hai vai chồn và một bộ tóc giả để nhấn thêm vào những đường nhăn), ông chủ tịch ban giám khảo nghiêng bên phải, kéo nhẹ bộ tóc giả của người đồng nghiệp và thì thầm mấy từ. Người trợ tá (trẻ hơn, với vẻ chín chắn hồng hào và bác học, cùng một chiếc áo dài, cùng bộ tóc) hoàn toàn tán thành. Anh ta tiếp tục thì thầm với người đồng nghiệp ngồi bên cạnh trong khi ông chủ tịch thì thầm với người bên trái. Sự ưng thuận tiếp tục đến hai đầu bàn.

Những đoạn văn thể hiện ý thức văn học trong “Bà Bovary”. Hoàn toàn lạc lối trong những trang viết, hoảng sợ vì những suy nghĩ lộn xộn trong đầu, cô gái trẻ không nhìn thấy ban giám khảo đứng lên, đi xuống, tiến lại gần cô, rồi đứng xung quanh cô. Cô ngước mắt suy nghĩ và bắt gặp ánh mắt của các vị giám khảo. Lẽ ra cô đã rất hoảng sợ, nhưng hiện tại thì cô đang bận rộn với nỗi lo sợ sẽ không có câu trả lời cho đề bài. Hầu như cô không tự hỏi: họ làm gì xung quanh mình nhỉ? Cô lại chìm ngập vào những trang viết. Những đoạn văn thể hiện ý thức văn… cô không tìm lại được dàn ý của câu trả lời. Dù cô đã làm một dàn ý thật rõ ràng! Cô đã làm gì với cái dàn ý nhỉ? Ai sẽ giúp cô có được câu trả lời rõ ràng đây?

– Cô gái…

Cô gái trẻ không muốn nghe ông chủ tịch. Cô tìm kiếm, tìm kiếm cái dàn bài, cuốn chìm trong vòng xoáy kiến thức.

– Cô gái…

Cô tìm mà chẳng thấy. Những đoạn văn thể hiện ý thức văn học trong “Bà Bovary”… Cô tìm và thấy những thứ còn lại, những gì cô biết. Nhưng vẫn không thấy dàn bài cho câu hỏi. Dàn bài cho câu hỏi.

– Cô gái, xin làm ơn…

Bàn tay ông chủ tịch đặt lên cánh tay cô ư? (Từ bao giờ những ông chủ tịch ban giám khảo thạc sĩ để tay lên cánh tay các nữ thí sinh như vậy?) Mình có nghe nhầm cái giọng cầu xin thơ trẻ quá bất ngờ kia không nhỉ? Có phải vì các phụ tá bắt đầu uốn éo trên những chiếc ghế (vì mỗi người đều mang theo chiếc ghế của mình và tất cả đều ngồi xung quanh cô)… Cuối cùng, cô gái trẻ ngước mắt lên:

– Cô gái, xin bỏ lại những câu văn về ý thức…

Ông chủ tịch và các phụ tá đều tháo bỏ tóc giả. Họ đều có những bộ tóc bờm xờm thật trẻ trung, những đôi mắt mở to, sự sốt ruột điên cuồng:

– Cô gái… Hãy kể cho chúng tôi nghe Bà Bôvary!

– Không! Không! Kể một tiểu thuyết mà cô thích nhất ý!

– Đúng rồi, Bản balat cà phê buồn! Cô rất thích Carson McCullers, kể cho chúng tôi nghe Bản balat cà phê buồn đi!

– Hãy làm cho chúng tôi muốn đọc Công chúa Clèves đi nào.

– Hãy làm cho chúng tôi muốn đọc, cô gái!

– Muốn thật sự ý!

– Kể cho chúng tôi Adolphe đi nào!

– Đọc cho chúng tôi Dedalus, cái phần về kính ý!

– Kafka! Đoạn nào trong Nhật ký của ông cũng được…

– Svevo! Lương tâm của Zeno!

– Đọc cho chúng tôi Bản viết tay tìm thấy ở Saragosse!

– Những quyển sách mà cô thích!

– Ferdydurke!

– Cuộc mưu phản của lũ ngu đần!

– Đừng có nhìn đồng hồ, thời gian còn dài lắm!

– Xin làm ơn…

– Kể cho chúng tôi đi!

– Cô gái…

– Đọc cho chúng tôi đi!

– Ba người lính ngự lâm…

– Hoàng hậu táo…

– Jules và Jim…

– Charly và nhà máy sô cô la!

– Hoàng tử của Motordu!

– Basile!

III:
CHO ĐỌC

42.

Tại một lớp học với khoảng ba mươi lăm mái đầu xanh. Không phải những cái đầu ngoan ngoãn nhanh chóng vượt qua mọi ngưỡng cửa vào đại học, mà là những cái đầu khác, những cái đầu bị đuổi khỏi những trường trung học ở trung tâm vì bảng điểm cho thấy có thể, thậm chí chắc chắn, chúng sẽ không thể qua nổi kỳ thi tốt nghiệp.

Ðầu năm học.

Trượt vỏ chuối.

Tại trường này.

Trước giáo viên kia.

“Trượt” là từ chính xác. Bị ném lại bên bờ trong khi bạn bè đã đi thật xa và hứa hẹn “tương lai nghề nghiệp” sáng lạn. Những thứ rác rưởi bỏ lại sau cơn lũ học đường. Chính chúng tự miêu tả như vậy trong bản kê khai hàng năm:

Họ và tên, ngày tháng năm sinh…

Chú thích:

“Tôi luôn dốt môn toán…” “Tôi không thích ngoại ngữ”… “Tôi không thể tập trung”… “Tôi viết không tốt”… “Có quá nhiều từ ngữ trong sách” (thế đấy! vâng! Thế đấy!)… “Tôi chẳng hiểu gì về vật lý”… “Tôi luôn bị điểm không chính tả”… “Môn sử cũng không đến nỗi nào nhưng tôi không thể nhớ nổi ngày tháng”… “Tôi nghĩ là tôi học quá ít”… “Tôi không hiểu”… “Tôi bỏ qua quá nhiều”… “Tôi thích vẽ nhưng lại không có khả năng”… “Quá khó với tôi”… “Trí nhớ của tôi rất tồi”… “Tôi bị hổng cơ bản”… “Tôi chẳng có ý tưởng gì cả”… “Tôi không có từ vựng tốt”…

Hết…

Chúng tự miêu tả mình như vậy.

Kết thúc trước khi bắt đầu.

Hiển nhiên là chúng nói quá lên một chút. Chúng là như vậy mà. Phiếu học sinh đầu năm cũng như nhật kí là một loại tự kiểm điểm: người ta tự bôi xấu mình một cách bản năng và tự kết mình đủ thứ tội, cũng có nghĩa là tự cho mình nấp sau mọi yêu cầu. Ít nhất thì trường học cũng đã dạy cho chúng điều đó: sự yên ổn của số mệnh. Chẳng có gì an toàn hơn một điểm 0 thường trực môn toán hoặc chính tả: loại bỏ khả năng tiến bộ cũng có nghĩa là khỏi phải đối mặt với sự khó chịu khi phải cố gắng. Và lời thú nhận rằng sách vở “nhiều từ ngữ quá” biết đâu lại chẳng là nơi ẩn trốn an toàn cho mọi việc đọc sách…

Tuy nhiên, bức chân dung mà bọn trẻ tự tạo về mình chẳng giống sự thật mấy: chúng đâu có cái trán ngắn tủn của đứa học trò dốt và cái cằm hình lập phương mà một đạo diễn có thể tưởng tượng khi đọc những dòng tự thú của chúng.

Không, chúng có những cái đầu hoàn toàn thời thượng: tầm thường và đi bốt da kiểu ca sĩ nhạc rốc, Burlington và Chevignon đối với kẻ thích ăn diện, hoàn hảo với tay đua không mô tô, tóc dài hoặc cứng ngắc tùy vào hoàn cảnh mỗi gia đình… Cô bé ngồi đằng kia, chìm nghỉm trong cái áo sơ mi của bố, đung đưa đôi chân trong chiếc quần jean rách, còn cô này tuyền đen từ đầu đến chân như bà quả phụ xứ Sicile (“thế giới này chẳng có gì liên quan đến tôi”), trong khi cô bé tóc vàng bên cạnh hoàn toàn ngược lại, đặt cuộc tất cả vào thẩm mỹ: một thân hình lồ lộ trên những trang quảng cáo và khuôn mặt trang bìa tạp chí lạnh lùng một cách cố ý.

Vừa mới qua cái thời kỳ lên sởi và đậu mùa, chúng đã ở vào cái tuổi chạy theo đủ các thứ mốt rồi.

Và cao lớn nữa chứ, phần nhiều đều cao lớn! Đến nỗi có thể ăn súp trên đầu thầy giáo được! Các cậu chàng đều to lớn, lực lưỡng cả! Các cô gái thì mảnh mai, xinh đẹp!

Thầy giáo nhớ lại cái thời thanh niên của mình… gầy yếu, như một thứ hàng xấu sau chiến tranh… sữa hộp theo kế hoạch Marshall… thời đó ông vẫn còn đang tiếp tục lớn, như cả châu Âu lúc đó…

Lũ học trò bây giờ mang những khuôn mặt thành quả.

Sức khỏe và sự đồng nhất về thời trang mang lại cho chúng cái vẻ già dặn khiến người khác rụt rè. Đầu tóc, quần áo, máy nghe nhạc thời trang, máy tính cá nhân, từ ngữ, cái nhìn đối với bản thân, khiến ta thậm chí nghĩ rằng chúng còn “phù hợp” với thời của chúng hơn thầy giáo. Hiểu biết hơn thầy giáo rất nhiều…

Hiểu biết về cái gì?

Đó chính là sự bí ẩn trong khuôn mặt chúng…

Chẳng có gì bí ẩn hơn cái vẻ già dặn trước tuổi kia.

Nếu không phải một lão già đầy kinh nghiệm, thầy giáo có thể sẽ cảm thấy bị truất ngôi, đôi chút lỗi thời… Chỉ có điều… ông đã làm việc với những đứa trẻ và những đứa lớn hơn suốt hai mươi năm dòng… phải tới hơn ba nghìn học trò ra đi… với những kiểu cách, thậm chí là trở lại!

Chỉ có một thứ không hề nhúc nhích, đó là cái phiếu thông tin cá nhân. Cái đẹp “đổ bể” trước sự phô trương: tôi lười biếng, tôi ngu đần, tôi kém cỏi, tôi đã thử mọi cách, xin đừng bận tâm đến tôi làm gì, tôi hoàn toàn không có tương lai…

Tóm lại, chẳng chút coi trọng bản thân. Lại còn gào to lên với cái vẻ hiếu thắng con trẻ.

Rút cuộc, chúng cảm thấy ở giữa hai thế giới. Và chẳng có liên hệ với thế giới nào hết. Chúng “thời thượng”, chắc chắn rồi, “thoải mái” (thế nào!), nhưng trường học “làm chúng khó chịu”, những đòi hỏi của thầy cô làm chúng đau đầu nhức óc, người ta đâu còn là con trẻ, nhưng lại “quá vất vả” trên con đường trở thành người lớn…

Chúng muốn được tự do nhưng lại cảm thấy bị bỏ rơi.

43.

Và tất nhiên là chúng không thích đọc sách. Trong sách có quá nhiều từ vựng. Nhiều trang quá. Túm lại là quá nhiều sách.

Không, chắc chắn là không thích đọc sách rồi.

Ít ra thì điều đó cũng được khẳng định khi một rừng tay giơ lên lúc thầy giáo hỏi:

– Ai không thích đọc sách?

Chắc chắn có đôi chút khiêu khích trong sự đồng lòng của cả lớp. Còn những đứa không giơ tay (trong đó có bà góa Sicile), chẳng qua vì chúng hoàn toàn thờ ơ với câu hỏi.

– Thôi được, thầy giáo nói. Vì các em không thích đọc sách… tôi sẽ đọc cho các em nghe.

Nói là làm, ông mở cặp và rút ra một quyển sách to đùng, to khủng khiếp, như một khối lập phương có bìa trơn láng. Không thể tưởng tượng cái gì khủng khiếp hơn khi nói đến sách.

– Các em sẵn sàng chưa?

Chúng không tin vào tai cũng chẳng tin vào mắt mình. Cái ông này sẽ đọc cho chúng cả cái khối khủng khiếp kia ư? Nhưng phải mất cả một năm học! Nghi ngại… Thậm chí là căng thẳng… Chưa bao giờ chúng tưởng tượng ra một thầy giáo lại dành cả năm học để đọc sách cho chúng nghe. Hoặc là một ông thầy lười biếng, hoặc phải có cái bẫy nào đâu đây. Đầy mùi lừa bịp. Rồi thì ngày nào cũng phải học từ mới và những phiếu đọc sách thường xuyên…

Thầy giáo và học trò nhìn nhau. Vài đứa, hoàn toàn ngẫu nhiên, lôi ra một tờ giấy và mở nắp bút.

– Không, không, không cần phải ghi chép gì cả. Hãy lắng nghe, thế thôi.

Vấn đề thái độ được đặt ra. Học sinh trong lớp sẽ thành cái gì nếu không còn cái bằng chứng ngoại phạm là cái bút và tờ giấy? Người ta có thể làm gì mình trong hoàn cảnh như vậy nhỉ?

– Ngồi cho thoải mái và thả lỏng ra nào…

(Ông này hay thật,… hãy thả lỏng…).

Quá tò mò, Banane và Santiags đặt câu hỏi:

– Thầy sẽ đọc cả quyển sách này… đọc to ư?

– Tôi không thể hiểu làm thế nào tôi có thể đọc thì thầm mà các em vẫn nghe được…

Những tiếng cười nho nhỏ. Bà quả phụ trẻ Sicile chẳng màng gì đến vụ này. Với cái giọng nhỏ nhẹ nhưng đủ để mọi người nghe thấy, cô thả ra:

– Hết cái tuổi đó rồi.

Định kiến rất phổ biến… đặc biệt đối với những người chưa bao giờ thực sự được nghe đọc sách. Những đứa khác biết rất rõ là chẳng có giới hạn tuổi tác bao giờ đối với việc đọc sách.

– Nếu trong mười phút nữa, em vẫn thấy là đã quá tuổi để nghe đọc sách, hãy giơ tay, chúng ta sẽ chuyển sang thứ khác nhé, đồng ý không?

– Sách gì vậy thầy? Burlington hỏi, bằng cái giọng của những con mọt sách.

– Tiểu thuyết.

– Kể về cái gì thầy?

– Thật khó trả lời khi chưa đọc. Được rồi, các em sẵn sàng chứ? Không thỏa thuận nữa nhé. Chúng ta bắt đầu.

Chúng bắt đầu… đầy nghi ngờ, nhưng cũng bắt đầu.

– Chương một:

“Vào thế kỷ thứ mười tám tại Pháp có một người đàn ông trong số những con người kỳ diệu nhất và xấu xa nhất của thời đại, ông ta không thiếu những thủ thuật vừa kỳ diệu lại vừa xấu xa…”.

44.

(…)

“Vào thời đó, ngự trị trong thành phố một thứ mùi hôi thối không thể tưởng tượng được với những con người hiện đại chúng ta. Phố xá hôi mùi phân, sân nhà hôi mùi nước tiểu, gầm cầu thang hôi mùi gỗ mốc và phân chuột, bếp núc hôi mùi bắp cải thối và mỡ cừu; nhà ở thiếu không khí hôi mùi bụi bặm ẩm mốc, chăn chiếu ẩm ướt và hôi mùi hăng của những cái bô. Các ống khói phun ra thức mùi hôi của lưu huỳnh, những xưởng thuộc da hôi mùi chất ăn mòn, những lò mổ hôi mùi máu đông. Con người hôi mùi mồ hôi và quần áo bẩn thỉu; mồm hôi mùi răng sâu, dạ dày hôi mùi hành tỏi, và cơ thể, chỉ lớn lên một chút là hôi mùi pho mát cũ và mùi sữa chua, rồi mùi bệnh tật. Những dòng sông hôi hám, các quảng trường hôi hám, rồi nhà thờ cũng hôi hám, dưới những cây cầu và trong những tòa lâu đài đều hôi hám như nhau. Người nông dân hôi như vị linh mục, người tình cũng hôi như cô vợ, thượng lưu hôi từ đầu xuống chân, ngay cả đức vua cũng hôi hám, như một con thú hoang, hoàng hậu thì hôi như một con dê, mùa hè cũng như mùa đông[3]…”

45.

Ông Suskind thân mến, xin cảm ơn! Những trang sách của ông tỏa ra một thứ mùi làm giãn nở lỗ mũi và lá lách. Chưa bao giờ cuốn Hương thơm của ông lại có ba mươi độc giả say mê như vậy, dù chúng chưa hề nghĩ tới đọc ông. Sau mười phút đầu tiên, xin ông tin rằng cô góa phụ trẻ Sicile cảm thấy hoàn toàn phù hợp với độ tuổi. Thậm chí là cảm động khi chứng kiến những cái nhăn nhó cố ghìm tiếng cười vì giọng văn của ông. Burlington mở to đôi mắt cũng như đôi tai, và “Suỵt! Chúa ơi, im lặng!” khi một cậu bạn chót để lọt tiếng cười. Cho tới trang thứ ba mươi hai, cái đoạn ông so sánh Jean-Baptiste Grenouille, lúc đó đang ở nhà Bà Gaillard, với một con ve suốt ngày phục kích (ông nhớ chứ? “con ve cô độc, tập trung cao độ và giấu mình trong lá, mù lòa, điếc lòi và câm, hoàn toàn tập trung đánh hơi vòng quanh mùi máu của những con vật đi qua…”), đến những trang đó, lần đầu tiên độc giả đi vào cái ẩm mốc sâu xa của Jean-Baptiste Grenouille, Banane và Santiags chìm vào giấc ngủ, ngả đầu vào giữa những cánh tay gấp lại. Giấc ngủ sâu với hơi thở rất đều. Đừng, đừng, đừng đánh thức bạn, không gì bằng một giấc ngủ sâu khi được nghe một bài hát ru, thậm chí đây là một trong những niều vui đầu tiên khi được nghe đọc sách. Banane và Santiags bỗng trở lại thời ấu thơ, hoàn toàn tin tưởng… và chúng chẳng lớn gì hơn khi tiếng chuông báo kết thúc giờ học:

– Chết cha, tao lăn ra ngủ mất! Chuyện gì xảy ra ở nhà mẹ Gaillard vậy?

46.

Xin cảm ơn các ông Marquez, Calvino, Stevenson, Dostoievski, Saki, Amado, Gary, Fante, Dahl, Roché, còn đang sống hoặc đã qua đời! Chẳng một đứa học trò nào trong số ba mươi lăm đứa bướng bỉnh kia chờ được thầy giáo, chúng sốt ruột đến mức tự đọc cho bằng hết mỗi cuốn sách. Chẳng có lẽ gì phải chờ đến tuần sau để có được cái niềm vui mà tự mình có thể thưởng trong một buổi bối.

– Cái ông Suskind này là ai thế?

– Ông ta còn sống không?

– Ông ta còn viết gì nữa?

– Hương thơm được viết bằng tiếng Pháp à? Cứ như là được viết bằng tiếng Pháp ý nhỉ. (Cảm ơn, cảm ơn ông Lortholary, các ông bà bên nhà xuất bản, xin cảm ơn!).

Và rồi nhiều tuần trôi qua…

– Thật tuyệt, Sự kéo dài của cái chết được báo trước! Và Trăm năm cô đơn, thầy ơi, hai cuốn này kể về cái gì?

– Ôi, Fante, thầy ơi, Fante! Con chó ngu ngốc! Ðúng là buồn cười chết được!

– Cuộc sống trước mặt, Ajar… à Gary… Tuyệt vời!

– Trên cả tuyệt vời cái ông Roald Dahl! Câu chuyện về người đàn bà giết chồng bằng cái đùi lợn khô và cho cảnh sát ăn cái xác người, thật quá tuyệt!

Rồi thì, rồi thì… những lời bình còn chưa được chau chuốt… nhưng rồi sẽ đến… cứ để chúng đọc… rồi chúng sẽ làm được thôi…

– Thực ra, thưa thầy, Tử tước bị công kích, Bác sĩ Jekyll và cô Hyde, Bức chân dung của Dorian Gray, kể gần như cùng một nội dung: cái thiện, cái ác, cái nhân đôi, lương tâm, ý đồ, đạo đức xã hội, toàn những thứ đó phải không ạ?

– Ðúng thế.

– Raskolnikov, có thể gọi là một nhân vật “lãng mạn” không thầy?

Thấy chưa, rồi thì chúng cũng bắt đầu biết phân tích.

47.

Thực ra chẳng có gì kỳ diệu. Thậm chí thầy giáo cũng chẳng có công gì nhiều trong chuyện này. Hứng thú đọc sách của bọn trẻ đã ở đâu đó gần lắm, giam hãm trong những cái hầm chứa cỏ của tuổi thiếu niên bởi nỗi sợ hãi bí mật: nỗi sợ hãi (rất, rất cũ): sợ không hiểu.

Đơn giản là chúng ta đã quên đi vai trò của một quyển sách, những gì nó có thể mang lại. Chúng ta quên rằng một cuốn sách, trước hết, để kể một câu chuyện. Chúng ta không biết là một cuốn tiểu thuyết phải được đọc như một cuốn tiểu thuyết: cho đã cơn thèm.

Để thỏa mãn cơn đói cồn cào, từ lâu chúng ta đã chọn giải pháp ngồi trước màn hình, với dịch vụ dây chuyền, phim hoạt hình, phim truyền hình, phim dài nhiều tập và phim kinh dị như một cái dây buộc cổ chúng ta đầy rẫy những định kiến. Nó lấp đầy cái đầu như khi chúng ta ăn cho đầy một bụng, nó làm ta no nê, thỏa thuê, nhưng nó chẳng để lại gì nhiều. Tiêu hóa ngay lập tức. Tiêu hóa xong đơn độc vẫn hoàn đơn độc.

Với buổi đọc sách tập thể, với cuốn Hương thơm, chúng cảm thấy như đối diện với Suskind: một câu chuyện, chắc chắc rồi, một cách kể thật hay, thật hài hước và kỳ cục, nhưng còn một giọng văn, giọng của Suskind (sau này, trong một bài luận, ta gọi là “phong cách”). Một câu chuyện, đúng thế, nhưng do một người kể lại.

- Thật không thể ngờ được, thưa thầy: “những căn phòng hôi con người hôi những dòng sông hôi, quảng trường hôi, nhà thờ hôi… đức vua hôi…” cái đoạn đầu như vậy trong khi học sinh chúng em vẫn bị cấm lặp đi lặp lại! Hay quá, đúng không? Rất buồn cười, nhưng cũng rất hay nhỉ?

Đúng thế, sự quyến rũ của giọng văn và hạnh phúc của người kể. Trang cuối cùng khép lại cuốn sách và cái giọng kể kia vẫn văng vẳng đâu đây. Giọng của Suskind nữa chứ, ngay cả qua hai cái màn lọc của người dịch và người đọc, cũng vẫn không phải giọng của Marquez, “cái này thật rõ ràng!”, hoặc giọng văn của Calvino. Vì vậy mà những con người vẫn quen với cái thứ giọng duy nhất của truyền hình bỗng cảm nhận Suskind, Marquez và Calvino đang nói với họ bằng giọng văn riêng của mỗi người, bà quả phụ trẻ Sicile, Perfecto không xe môtô, Banane và Santiags rồi Burglington không còn nhầm lẫn giữa các giọng văn và bắt đầu có sự yêu thích rõ ràng.

“Nhiều năm sau, đối mặt với cây cột tử hình, tướng Aureliano Buendia nhớ lại cái buổi chiều xa xôi của thời thơ ấu khi cha mang ông đi ăn chiếc kem đầu tiên. Thời đó, Macondo còn là một khu làng với khoảng hai mươi nếp nhà bằng đất sét và cây sậy, trên bờ một con suối, nước trong vắt chảy ra từ những phiến đá tròn như những quả trứng tiền sử[4]”.

– Tôi thuộc lòng cái câu đầu tiên trong Trăm năm cô đơn! Với những viên đá, tròn như những quả trứng tiền sử…

(Xin cảm ơn ông Marquez, cội nguồn của một trò chơi diễn ra trong suốt một năm qua: nắm bắt và thuộc lòng những câu đầu hay những đoạn văn được yêu thích nhất trong một tác phẩm).

- Em lại thuộc đoạn đầu của Adolphe, đoạn viết về sự e thẹn: “Trước đây tôi đâu biết rằng, ngay cả với đứa con trai, cha của tôi cũng vẫn còn ngượng ngùng, và rằng, sau khi chờ đợi mòn mỏi một vài biểu hiện tình cảm mà tôi không thể mỗi khi đứng trước cái vẻ ngoài lạnh lùng của ông, ông quay đi với đôi mắt ngậm nước, và than vãn với mọi người rằng tôi không yêu quý cha mình”.

– Hệt ở nhà tôi!

Trước đây chúng tôi khép chặt cánh cửa lòng mình trước những cuốn sách không bao giờ được mở. Bây giờ, chúng tôi bơi giữa những trang sách được mở rộng.

Chắc chắn giọng đọc của thầy giáo góp phần hàn gắn bọn trẻ với sách: bằng cách không bắt chúng tôi phải mày mò giải mã, thầy vẽ nên những cảnh vật thật cụ thể, trong những hoàn cảnh rõ ràng, với những nhân vật chẳng có gì là thần bí, thầy nhấn mạnh chủ đề, những góc khuất khi cần thiết, thầy làm cái nhiệm vụ của một nhà nhiếp ảnh đem đến cho người xem những tấm hình thật rõ nét.

Nhưng, chẳng bao lâu giọng đọc của thầy còn làm nảy sinh một niềm vui tinh tế.

– Thầy giúp chúng em rất nhiều khi đọc cho chúng em nghe, nhưng em cũng rất vui khi về đến nhà lại được đối diện với sách.

Nói cách khác, giọng đọc của thầy hàn gắn chúng tôi với văn viết, và điều này mang lại cho tôi cái sở thích đối với giọng âm thầm và kín đáo của nhà luyện đan, chính cái niềm vui mười năm trước đây làm đứa trẻ ngây ngất khi khám phá ra mẹ viết giữa trang giấy trắng cũng chính là mẹ trong cuộc sống.

Niềm vui thực sự một cuốn tiểu thuyết mang lại chính là sự khám phá điều thầm kín ngược đời kia: Tác giả và tôi… Sự cô đơn của chữ viết đòi hỏi giọng đọc âm thầm và đơn độc.

Thầy giáo ở đây chỉ là bà mối. Ðã tới lúc thầy có thể nhón gót ra đi.

48.

Ngoài nỗi ám ảnh là sẽ không hiểu, một nỗi sợ hãi khác cần phải vượt qua để hàn gắn cái thế giới bé nhỏ kia với việc đọc sách một cách đơn độc, đó là vấn đề thời gian.

Thời gian để đọc sách: trong khi sách bị coi như lời dọa nạt vĩnh cửu!

Khi thầy giáo rút cuốn Hương thơm ra khỏi cặp, mới đầu chúng ta tưởng như nhìn thấy một tảng băng! (Nói đúng ra, thầy giáo đã cố tình chọn một cuốn sách của Nhà xuất bản Fayard với cỡ chữ to tướng, lề rất rộng, một quyển sách khổng lồ cho cái lũ bướng bỉnh hứa hẹn một sự năn nỉ bất tận).

Thế mà thầy lại bắt đầu đọc cuốn sách đó và lũ học trò thấy tảng băng dần tan chảy trong tay ông!

Thời gian chẳng còn như trước đây, một phút bây giờ trôi nhanh như một giây và đọc xong bốn mươi trang sách thì một giờ đã trôi qua.

Ông này đi tốc độ 40 trang một giờ.

Hay 400 trang trong mười giờ. Một tuần có năm giờ tiếng Pháp, ông có thể đọc 2400 trang trong một quý! 7200 trang một năm học! Bảy cuốn tiểu thuyết khoảng 1000 trang! Chỉ trong có năm giờ đọc mỗi tuần!

Khám phá kỳ diệu làm thay đổi tất cả!

Một cuốn sách, nói đúng ra thì đọc rất nhanh: một giờ đọc sách mỗi ngày, trong một tuần tôi đọc hết một cuốn tiểu thuyết 280 trang! Và quyển sách đó sẽ khép lại sau ba ngày nếu mỗi ngày tôi đọc hơn hai giờ! 280 trang trong ba ngày! Hay 560 trang trong sáu ngày. Chỉ cần quyển truyện thật “dễ chịu” - “Cuốn theo chiều gió, chẳng hạn, rất dễ chịu!” - rồi ngày chủ nhật có thể “ăn thêm” thành bốn giờ đọc sách (có thể lắm chứ vì ngày chủ nhật vùng ngoại ô của Banane và Santiags ngủ khì và cha mẹ Burlington thì mang nó theo trong một kỳ nghỉ buồn bã ở nông thôn) thế là thêm được 160 trang: tất cả là 720 trang!

Hay 540, nếu đọc khoảng ba mươi trang một giờ, một vận tốc hoàn toàn hợp lý.

Và 360 trang, nếu đi thật chậm hai mươi trang một giờ.

– 360 trang một tuần! Còn bạn?

Đếm số trang đi các bạn trẻ, hãy đếm đi… những nhà tiểu thuyết cũng vậy. Phải gặp những nhà tiểu thuyết khi họ viết đến trang thứ 100! Ðây là cái mũi Horn của nhà văn, trang thứ một trăm! Trong lòng họ mở một chai sâm banh, một điệu valse nhẹ nhàng, thở phì phì như một con ngựa và lên đường, dẫm ngập vào lọ mực và bắt tay vào trang thứ 101. (Một con ngựa dẫm ngập lọ mực, hình ảnh thật mạnh mẽ!).

Cứ đếm đi… Ai mà chẳng sung sướng trước số lượng trang sách đã đọc, rồi thì lại sợ hãi khi số trang còn để đọc cứ ngày một ít dần. Còn 50 trang! Rồi xem chẳng có nỗi buồn nào ngọt ngào đến thế: Chiến tranh và Hòa bình, hai tập dày cộp… mà chỉ còn có 50 trang.

Ta đọc chậm lại, chậm lại, nhưng cũng chẳng thể nào khác được…

Natacha cuối cùng cũng kết hôn với Pierre Bézoukhov, và thế là hết.

49.

Ðúng thế, nhưng cái giờ đọc sách sẽ được phân chia ra sao? Phải bỏ giờ gì đây? Thời gian dành cho bạn bè, cho truyền hình, cho việc đi lại, cho những buổi tối bên người thân, cho các bài tập?

Làm thế nào để có thời gian đọc sách?

Vấn đề nan giải.

Ai mà không có vấn đề nan giải cơ chứ.

Khi vấn đề thời gian đặt ra cũng có nghĩa là không thực sự mong muốn đọc sách rồi. Nghĩ cho kỹ thì chẳng ai có thời gian đọc sách. Bọn nhỏ, bọn thanh niên, rồi người lớn. Cuộc sống là một thứ xiềng xích vĩnh cửu đối với việc đọc sách.

– Ðọc sách ư? Tôi muốn làm chứ, nhưng còn công việc, bọn nhỏ, nhà cửa, chẳng còn chút thời gian nào…

– Tôi rất thèm có được thời gian để đọc sách như anh!

Làm thế nào mà cái cô kia, vừa làm việc, vừa đi chợ, dạy dỗ con cái, lái xe, yêu một lúc ba người đàn ông, đi bác sĩ, chuyển nhà vào tuần sau, vẫn có được thời gian đọc sách, còn cái anh chàng hoàn toàn cô đơn kia lại không?

Thời gian để đọc sách luôn là thời gian bị đánh cắp. (cũng như thời gian để viết, hay để yêu.)

Đánh cắp cái gì?

Đánh cắp quyền được sống.

Chắc vì vậy mà tàu điện ngầm - phương tiện tiêu biểu của cái quyền này - trở thành thư viện lớn nhất thế giới.

Thời gian đọc sách, cũng như thời gian để yêu, làm giãn nở thời gian sống.

Nếu như ta phải cân đo thời gian dành cho tình yêu thì ai còn dám yêu? Ai có thời gian cho tình yêu? Thế mà chưa một ai trên thế giới này khi yêu lại không dành thời gian cho nó?

Tôi không có thời gian đọc sách, nhưng không có gì khiến tôi không đọc hết một cuốn tiểu thuyết mà tôi thích.

Ðọc sách không phụ thuộc vào việc tổ chức thời gian sống, mà đọc sách, cũng như tình yêu là một cách sống.

Vấn đề không phải có thời gian để đọc hay không (hơn nữa, chẳng ai mang lại thời gian cho ta), chẳng qua là bản thân ta có dành cho ta niềm vui, niềm hạnh phúc làm một độc giả hay không.

Cuộc tranh luận mà Banane và Santiags túm lại bằng một khẩu hiệu ngang tàng:

– Thời gian để đọc sách? Trong túi mà ra thôi!

Vừa nhìn cuốn sách cậu chàng rút từ túi ra (Những huyền thoại mùa thu của Jim Harrison, 10/18), Burlington vừa đồng tình với vẻ mơ màng:

– Đúng thế… khi mua một cái áo khoác, quan trọng là túi áo phải đựng vừa sách!

50.

Theo tiếng lóng, đọc là trói buộc.

Theo nghĩa bóng, một cuốn sách to là một công việc khổ sai.

Từ bỏ ý nghĩ đó thì công việc khổ sai trở thành đám mây bồng bềnh.

51.

Điều kiện duy nhất để hàn gắn với việc đọc sách: không đòi hỏi bất cứ cái gì. Hoàn toàn không. Không dựng lên bất kỳ hàng rào kiến thức, dù nhỏ, quanh sách. Không đặt bất kỳ câu hỏi nào. Không đề ra một bài tập nào. Không thêm thắt vào những trang sách. Không đánh giá, không giải thích từ vựng, không phân tích, không chỉ dẫn về tác giả… Cấm tuyệt đối nói về cuốn sách đó.

Ðọc sách như một món quà.

Đọc và chờ đợi.

Không thể ép sự tò mò mà đánh thức nó.

Đọc, đọc, và tin tưởng vào những đôi mắt, những khuôn mặt rạng rỡ, những câu hỏi sẽ đến và còn nhiều câu hỏi nữa sẽ được đặt ra.

Nếu như nhà sư phạm trong bạn bực mình vì đã không “giới thiệu cuốn sách trong hoàn cảnh cụ thể”, hãy thuyết phục anh ta cái hoàn cảnh duy nhất đáng kể chính là lớp học này.

Những con đường dẫn tới kiến thức không kết thúc ở lớp học mà xuất phát từ đây!

Tôi đang đọc tiểu thuyết cho một nhóm thính giả không tin mình thích đọc sách. Không thể dạy điều gì nghiêm túc nếu chưa phá tan ý nghĩ đó. Nói cách khác, phải bắt đầu bằng công việc của một nhà trung gian hòa giải.

Khi bọn trẻ hòa giải được với sách, chúng sẽ tự nguyện đi từ tác phẩm đến tác giả, từ tác giả đến thời đại, từ câu chuyện đã đọc đến những ý nghĩa khác nhau của tác phẩm.

Chỉ cần chúng sẵn sàng mà thôi.

Và chờ đợi cả trận bão tuyết câu hỏi.

– Stevenson là người Anh phải không?

– Người Xcốtlen.

– Thời kỳ nào nhỉ?

– Thế kỷ thứ 19, thời Victoria.

– Bà ta ngự trị trong một thời gian dài thì phải…

– 64 năm: 1887-1901.

– 64 năm!

– Khi Stevenson ra đời thì bà ta đã trị vì được 13 năm, và ông ta mất 7 năm trước bà. Bây giờ em mười lăm tuổi, bà lên ngôi, em sẽ 79 tuổi khi bà không còn ngự trị! (Có cái thời mà tuổi thọ trung hình là khoảng ba mươi năm) - và bà ta không phải là một hoàng hậu dễ chịu.

– Vì vậy Hyde ra đời từ một cơn ác mộng!

Câu nói vừa rồi là của bà góa Sicile. Kinh hoàng, Burlington thốt lên:

– Làm sao cậu biết?

Bà góa với vẻ bí ẩn:

– Học hỏi đi…

Rồi với nụ cười kín đáo:

– Thậm chí đó còn là một cơn ác mộng vui vẻ. Khi Stevenson tỉnh dậy, ông vào phòng làm việc và viết bản đầu tiên trong có hai ngày. Vợ ông phải đốt ngay bản sách đó vì ông quá hóa thân vào nhân vật, sẵn sàng cướp bóc, hãm hiếp, cắt cổ tất cả những gì động đậy như nhân vật Hyde! Bà hoàng hậu béo tốt không thích thú gì cuốn sách. Vì thế, ông ta tiếp tục viết Jekyll.

52.

Ðọc to chưa đủ, phải kể, dâng tặng tài sản, trải nó ra bãi biển của sự ngu dốt. Và hãy chiêm ngưỡng xem một câu chuyện mới đẹp làm sao!

Chẳng có cách nào để làm một người thèm được đọc sách hay hơn là cho anh ta đánh hơi thấy mùi vị quyến rũ của một bữa tiệc văn chương.

Nói về Georges Perros, cô nữ sinh hoàn toàn bị quyến rũ nói:

- Ông không chỉ đọc sách. Ông kể chuyện! Ông kể Don Quichotte! Bà Bôvary! Những bài luận tuyệt vời, nhưng ông kể cho chúng tôi như kể những câu chuyện đơn giản. Ông kể Sancho như nói về một cái túi da chứa đựng cuộc sống, Chàng kỵ sĩ với bộ mặt buồn như nói về một bộ xương lớn đầy những điều xác thực vô cùng đớn đau! Với giọng kể của ông, Emma không chỉ là một kẻ chết hoại ngu ngốc bởi “bụi bặm của những phòng đọc sách cũ kỹ”, mà là một cái túi đầy sức lực, chúng tôi thấy như Flaubert đang đứng trước mặt và chế giễu kẻ hoang phí Hénaurme, với giọng của Perros!

Các cô thủ thư, người gác đền đài, thân mến, thật hạnh phúc khi mọi đầu sách trên thế giới đều tìm được cái hốc của mình trong những bộ óc có tổ chức hoàn hảo của các cô (với cái trí nhớ như một mảnh đất hoang của tôi, làm sao tìm được một đầu sách nếu không có các cô?), thật tuyệt khi các cô nhớ tất cả mọi đầu sách sắp xếp thật gọn gàng trên những chiếc giá… nhưng sẽ tuyệt hơn nếu các cô kể về những cuốn tiểu thuyết được yêu thích cho những người khách lạc lối giữa rừng tác phẩm… sẽ thật tuyệt vời nếu các cô kể cho họ nghe những ký ức thật đẹp về sách! Xin hãy là người kể chuyện - nhà ảo thuật - và các tác phẩm sẽ tự động nhảy từ các giá sách xuống đôi tay độc giả.

Kể một câu chuyện mới đơn giản làm sao. Ðôi khi, chỉ cần ba từ là đủ.

Kỷ niệm tuổi thơ và mùa hè. Vào giờ ngủ trưa. Ông anh trai nằm sấp trên giường, cằm chống vào bàn tay, chìm trong một cuốn sách khổng lồ.

Cậu em trai, thèm thuồng: “Anh đọc gì thế?”.

Cậu anh: Mùa mưa.

Cậu em: Hay không?

Cậu anh: Kinh khủng!

Cậu em: Chuyện kể về cái gì?

Cậu anh: Câu chuyện vè một chàng trai: mới đầu anh ta nốc whisky, cuối cùng anh ta uống nước!

Chẳng cần nhiều lời để cậu em ngập trong Mùa mưa của Louis Bromfield suốt mùa hè năm đó, dù cậu anh chưa hề đọc đến trang cuối cùng.

53.

Tất cả đều rất hay, Suskind, Stevenson, Marquez, Dostoievski, Fante, Chester Himes, Lagerlof, Calvino, tất cả những cuốn tiểu thuyết đọc hoàn toàn tự nguyện, chẳng theo một trình tự nào rồi những câu chuyện được nghe kể, cái bữa tiệc văn học chỉ vì mỗi niềm ham mê đọc sách… thế còn chương trình, Chúa ơi, Chương trình! Thời gian cứ trôi vèo vèo mà chương trình thì hoàn toàn chưa được sờ tới. Nỗi kinh hoàng của năm học chạy đuổi sau lưng, bóng ma của chương trình không hoàn thành…

Không sao, chương trình sẽ được xem xét, cũng như khi người ta xem xét lũ cây ăn quả được trồng theo chuẩn mực.

Không như Banane và Santiags vẫn nghĩ, thầy giáo không đọc sách suốt cả năm học. Thế đấy! vì sao cái niềm đam mê đọc sách câm lặng và đơn độc kia lại phải thức tỉnh sớm đến vậy? Ông vừa mới bắt đầu một cuốn thì bọn trẻ đã vội vàng lao đến thư viện nghiến ngấu phần còn lại trước khi có giờ văn học mới. Ông vừa kể hai ba câu chuyện “… đừng kể đoạn kết thưa thầy, đừng kể đoạn kết!”… bọn trẻ nuốt gọn những cuốn sách ông chọn.

(Tất cả đều như vậy, nhưng cũng không nên lạm dụng điều đó. Không, không, thầy giáo không phải nhà ảo thuật với một cái que biến một lũ học trò thành những người say mê đọc sách. Ðầu năm học này, chúng đọc, đúng thế, khi nỗi sợ hãi được loại bỏ, chúng đọc đầy nhiệt huyết, đôi chút mang tính thi đua. Thậm chí, có thể chúng đọc, dù muốn hay không, để làm hài lòng thầy… cái ông thầy đã phần nào biến đổi chúng nhưng không lấy thế làm thỏa mãn… vì không có gì nguội lạnh nhanh như nỗi khát khao, ông nhiều kinh nghiệm về vụ này lắm rồi! Nhưng hiện tại, tất cả đều đọc, cũng thưởng thức cái bữa tiệc cocktail đa dạng, biến lớp học thành một tập thể đầy tin tưởng như một cá nhân nhưng vẫn giữ được nét riêng của ba mươi con người. Điều đó không có nghĩa là sau này, mỗi đứa học trò sẽ trở thành một người “ham mê đọc sách”. Nhiều niềm đam mê khác sẽ lấn lướt. Nhưng dù sao, trong những tuần đầu tiên của năm học này, một kỷ niệm về hành động đọc sách - cái “hành động đọc sách” nổi tiếng - đã không làm bọn trẻ hoảng sợ, chúng đọc, và đôi khi còn đọc rất nhanh).

Vậy những cuốn tiểu thuyết kia có gì đặc biệt khiến chúng đọc nhanh đến vậy? Dễ đọc ư? “Dễ đọc” nghĩa là gì nhỉ? Truyền thuyết Gosta Berling là dễ đọc à? Hay Tội ác và trừng phạt mà dễ đọc ư? dễ đọc hơn Kẻ xa lạ hay Đỏ và đen? Không, trước hết những tác phẩm này không có trong chương trình, phẩm chất không gì so sánh được đối với những cậu bạn của Bà góa Sécile, luôn sẵn sàng coi những tác phẩm trong chương trình, được lựa chọn để nâng cao kiến thức của chúng, là “chán ngán”. “Chương trình” tội nghiệp. Tất nhiên chương trình chẳng có tội tình gì. (Rabelais, Montaigne, La Bruyère, Montesquieu, Verlaine, Flaubert, Camus mà “chán ngán” ư? Không đùa đấy chứ…). Chỉ có nỗi sợ khiến những tác phẩm trong chương trình trở nên “chán ngán”. Sợ sẽ không hiểu, sợ trả lời sai, sợ cái môn tiếng Pháp bị coi như một môn bí hiểm; chẳng có gì làm mờ nhạt những dòng chữ, xóa bỏ mọi ý nghĩa của câu, bằng những lý do này.

Burlington và Perfecto là những kẻ đầu tiên ngạc nhiên khi biết rằng Bắt trẻ đồng xanh[5] của Salinger, cuốn sách chúng vừa nghiến ngấu, đang là nỗi đau của học sinh Mỹ chỉ vì đây là một trong những tác phẩm trong chương trình. Cũng như vậy, rất có thể một Perfecto tại bang Texas đang đọc lén lút Bà Bovary trong khi ông thầy của anh ta kiệt sức để bán rẻ Salinger!

(Lạc đề một chút), bà góa Sécile lên tiếng:

– Một học sinh Texas đọc sách, làm gì có chuyện đó.

– Tại sao em nghĩ thế?

– Trong Dallas. Em chưa bao giờ thấy một nhân vật nào trong Dallas cầm một cuốn sách trên tay.

(Đóng ngoặc).

Tóm lại, bay bổng trong những trang sách, du lịch không hộ chiếu trong những tác phẩm nước ngoài (đặc biệt là những tác phẩm ngoại quốc: Anh, Ý, Nga, Mỹ, những tác phẩm không nằm trong “chương trình”), bọn trẻ hàn gắn với những cuốn sách có thể đọc, đầu tiên lại gần những tác phẩm cần đọc, và chẳng mấy chốc cũng đọc ngấu nghiến, như thể không có vấn đề gì, chỉ vì Công chúa Clèves có thể đọc “như bất kỳ một tiểu thuyết” bình thường nào khác, cũng đẹp như bất kỳ tác phẩm nào… (Thậm chí là đẹp nhất, cái câu chuyện tình thật gần với lứa tuổi bọn trẻ).

Bà de Lafayette thân mến,

Tôi xin thông báo với bà một tin có thể làm bà quan tâm, tôi biết một vài lớp 11 nổi tiếng ít “văn chương” và khá là “lộn xộn”, ở đó cuốn Công chúa Clèves của bà đã được đưa lên hàng “TOP” của mọi cuốn sách đọc trong năm nay.

Chương trình sẽ được xem xét, kỹ năng viết bài luận, phân tích (những trang giấy với những ô chữ thật đẹp), kỹ năng bình luận, tóm tắt và tranh luận, đều được nộp đầy đủ và cả một bộ máy trơn tru để vào ngày thi cử các cấp đều nghe rõ là chúng tôi không chỉ đọc sách giải trí suốt cả một năm học mà chúng tôi còn hiểu, với sự cố gắng đáng kể để hiểu.

Chúng tôi “hiểu” cái gì. Hiểu tác phẩm? Ðúng thế, đúng thế, chắc chắn rồi… nhưng đặc biệt chúng tôi hiểu một khi hàn gắn với tác phẩm, văn học mất đi cái vẻ huyền bí khiến ta bất động, cố gắng để hiểu trở thành một niềm vui, một khi trải qua nỗi sợ không hiểu, những khái niệm về cố gắng và niềm vui đấu tranh mạnh mẽ cái này vì cái kia, sự cố gắng của tôi đảm bảo làm tăng thêm niềm vui, và niềm vui khi hiểu tác phẩm khiến tôi đắm chìm tới mê say vào sự cô độc cháy bỏng của sự cố gắng.

Và chúng tôi cũng hiểu thêm nhiều điều. Với một chút vui thú, chúng tôi hiểu “cách thức”, nghệ thuật và cách “nói quanh”, để tăng giá trị của bản thân vào mỗi kỳ thi cử. Không cần phải che giấu, đây chính là một trong những mục tiêu của chiến dịch. Trong một kỳ thi hay một buổi phỏng vấn việc làm, “hiểu” chính là hiểu cái người ta chờ đợi ở anh. Một tác phẩm được “hiểu rõ” là tác phẩm được trình bày một cách thông minh. Đây là thứ mà chàng trai trẻ tìm kiếm trên khuôn mặt người giám thị khi anh liếc nhanh sau khi trình bày một bản luận khôn ngoan nhưng hơi quá về thơ Alexandri có tiếng là bí ẩn. (“Ông ta có vẻ hài lòng, tiếp tục đi, đây chính là con đường dẫn tới thành công”).

Nhìn từ góc độ này thì việc học văn học ở nhà trường vừa là học chiến lược và tác phẩm. Và một “học trò kém”, thường là một cậu nhóc không chiến lược. Chỉ có điều, với nỗi sợ không đáp ứng được yêu cầu, chẳng bao lâu cậu nhóc sẽ lẫn lộn trường học và văn hóa. Hãy bỏ trường học lại một bên, cậu chàng sẽ tự coi mình như một người cùng khổ khi phải đọc sách. Cậu tự nhủ “đọc” là một hành động tinh hoa, và sẽ không còn đọc sách nữa vì không thể trả lời được những câu hỏi người ta đặt ra. Như vậy là còn phải “hiểu” những thứ khác nữa.

54.

Còn phải “hiểu” rằng sách vở không được viết ra để con trai tôi, con gái anh, thế hệ trẻ bình luận, mà trước hết, nếu trái tim mách bảo, chúng viết ra để đọc.

Kiến thức của chúng ta, việc học tập của chúng ta, nghề nghiệp của chúng ta, cuộc sống xã hội của chúng ta là một chuyện. Nỗi niềm thầm kín của người đọc và văn hóa lại là chuyện khác. Sản xuất ra những cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ là cần thiết, chẳng cần bàn đến… nhưng việc giúp thế hệ trẻ mở ra mọi cuốn sách lại là một điều cốt lõi.

Suốt những năm ngồi trên ghế nhà trường, chúng ta biến những lời chú giải, những bài phân tích thành bài tập của bọn trẻ, phương thức của những bài tập khiến chúng hoảng sợ đến nỗi đa phần từ bỏ sách. Những năm cuối thế kỷ hai mươi cũng chẳng khá gì hơn; những bài bình văn chương ngày càng lên ngôi, đến nỗi nhiều khi khiến chúng ta quên cả cái được bình luận. Những cái tiếng rì rầm mù quáng mang tên mỹ miều: truyền thống…

Nói về một tác phẩm với bọn trẻ, và yêu cầu chúng nói về tác phẩm, là cần thiết, nhưng đó không phải là mục đích. Cuối cùng phải là tác phẩm. Tác phẩm trên tay. Và cái quyền đầu tiên của một người đọc sách, đó la quyền được im lặng.

55.

Những ngày đầu năm học, tôi đề nghị lũ học trò miêu tả một thư viện. Không phải một thư viện thành phố, mà là nội thất bên trong. Nơi để sách. Và thế là chúng miêu tả những bức tường. Một bức tường đồ sộ kiến thức, được sắp đặt gọn ghẽ, và bất khả xâm phạm, một bức tường thành chạm vào là bật ra.

– Thế còn một bạn đọc? Hãy miêu tả một bạn đọc.

– Một bạn đọc thật sự ý ạ?

– Nếu các em muốn, dù tôi không hiểu em muốn nói gì khi gọi là bạn đọc thật sự.

Những đứa “kính cẩn” nhất miêu tả một loại thầy tu cổ lỗ sĩ, ngồi vĩnh cửu trên một núi sách mà ông ta nghiền ngẫm cho đến khi hiểu hết tận cùng ngõ ngách. Những đứa khác thì miêu tả một loại người tự kỉ do đọc quá nhiều sách và hễ cứ ra đời là va vào hết cửa này đến cửa khác. Và những đứa còn lại thì liệt kê một danh sách những thứ mà một bạn đọc không có: không thể thao, không sống động, không vui nhộn, không thích “ăn uống”, “áo quần”, “xe cộ”, không truyền hình, không âm nhạc, không bạn bè… và một lũ có “chiến lược” hơn dựng lên hình tượng một người biết rằng sách vở sẽ giúp anh ta có thêm kiến thức và khiến anh ta có đầu óc ngày một tỉnh táo. Nhiều đứa trộn lẫn tất cả, nhưng không một đứa nào miêu tả chính bản thân mình, một người thân hoặc một trong vô số những bạn đọc mà chúng vẫn gặp trên những chuyến tàu điện ngầm.

Và khi tôi đề nghị chúng miêu tả “một cuốn sách”, chẳng khác nào một vật thể lạ lạc vào lớp học: bí ẩn, hoàn toàn không thể miêu tả được với hình thù quá giản đơn và sự tăng trưởng không ngừng của chức năng, “một sinh vật lạ”, mang đầy quyền lực mà cũng đầy hiểm nguy, vật thiêng liêng, luôn luôn được nâng niu và tôn trọng, xếp đặt với những động tác kính cẩn lên giá sách luôn ngay ngắn, sạch sẽ, để được chiêm ngưỡng bởi những kẻ sùng đạo với cái nhìn huyền bí.

Cái ông Graal kia.

Tốt.

Vậy hãy thử cùng nhau tháo bỏ cái áo khoác tôn nghiêm của cuốn sách để miêu tả một cách “thực tế” hơn cái cách chúng ta vẫn cư xử với nó, chúng ta, những người thích đọc sách.

56.

Ít có đồ vật đánh thức cảm giác sở hữu trọn vẹn như một cuốn sách. Rơi vào đôi tay của chúng ta, sách trở thành nô lệ - nô lệ, đúng thế một thứ nô lệ vĩnh viễn như những chiếc lá lìa cành. Thế là đủ thứ cực hình, hậu quả của những niềm vui sướng cực đã hay sự giận dữ cao trào. Những trang sách gãy gập (trời! Thật đau đớn mỗi khi nhìn thấy trang sách bị gẫy gập! “nhưng không làm thế thì biết được ta đã đọc đến đâu!”) vết ly cà phê trên trang bìa, những vết bẩn, những dấu tích bánh ngọt, kem chống nắng… rồi vết tay ở khắp mọi nơi, vết tàn thuốc lá… rồi những trang sách được sấy khô vội vã sau khi rơi vào bồn tắm và những trang sách đầy những dòng bình luận không thể đọc nổi, những đoạn được đánh dấu óng ánh… cuốn sách này thương tật hoàn toàn khi cứ nằm mãi một chỗ trong một tuần liền, cuốn sách kia với cái vẻ được bảo vệ bởi cái bìa nhựa trong suốt… cái giường này chìm ngập dưới một đống sách được vứt lổng chổng như những con chim chết… rồi chồng sách bỏ túi kia mốc meo trong hầm nhà… những cuốn sách cho trẻ em thật bất hạnh vì chẳng còn ai trong gia đình sờ tới nữa, chúng bị giam cầm trong căn nhà nghỉ nơi thôn quê… rồi cả đống bị bán tống, bán tháo nơi bến xe, bờ sông…

Chúng ta bắt sách vở phải chịu đủ mọi hình phạt. Nhưng cái cách mà những người khác cư xử với sách lại làm chúng ta phiền lòng…

Cách đây chưa lâu tôi tận mắt nhìn thấy một nữ độc giả ném một cuốn tiểu thuyết dày cộp qua cửa kính xe hơi trong khi đang chạy hết tốc lực: cô đã phải trả thật đắt một cuốn tiểu thuyết vì nghe theo những lời phân tích đầy thuyết phục, để rồi quá đỗi thất vọng. Ông già của tiểu thuyết Tonino Benacquista còn đốt cả Platon! Một tù binh chiến tranh đâu đó trên đất Albanie, với mẩu thuốc cuối cùng trong túi áo, và một cuốn Cratyle (đi mà tìm hiểu vì sao?), một cái diêm… và! cũng là một cách để đối thoại với Socrate… qua khói thuốc.

Trong chiến tranh còn đớn đau hơn nữa: Alberto Moravia và Elsa Morante chui lủi trong căn lều của người nuôi chó, chỉ còn giữ được hai cuốn sách Kinh thánh và Anh em nhà Karamazov. Tiến thoái lưỡng nan: công trình nào sẽ bị đưa ra làm giấy vệ sinh? Kinh khủng là vậy nhưng vẫn phải lựa chọn. Và họ chọn cái chết trong tâm hồn.

Không, dù những gì người ta vẫn nói về sách có vẻ thiêng liêng, chưa ai ngăn cản Pepe Carvalho, nhân vật được ưa thích của nhà văn Tây Ban Nha Manuel Vasquez Montalban mỗi tối đốt lên một đống lửa với những trang sách mà ông yêu thích.

Đó là cái giá của tình yêu, sự bù trừ của nỗi niềm thầm kín.

Khi một cuốn sách được đọc xong, nó là của chúng ta, chính xác như khi bọn trẻ vẫn nói “quyển sách của tôi”… một phần của chúng ta. Chính vì vậy, khó mà đem trả những cuốn sách đi mượn. Không phải là ăn cắp… (không, không, chúng ta đâu phải kẻ cắp, không…), có lẽ là sự chuyển đổi quyền sở hữu, hoặc sự chuyển đổi vật vật chất: cái thứ của anh ta dưới con mắt anh ta trở thành của ta và bị con mắt ta ngấu nghiến; và nói đúng ra, nếu ta thật sự thích thú nó, thì sao mà khó “trả” cuốn sách đó đến vậy.

Tôi vừa trình bày cái cách chúng ta, những cá nhân đối xử với sách. Các nhà chuyên nghiệp cũng chẳng khá hơn. Nào là xén giấy đến tận chân chữ để bộ sách bỏ túi mang lại nhiều lợi nhuận hơn (những cuốn sách không lề và chữ thì còi cọc vì nghẹt thở), rồi thì thổi phồng lên như thổi mớ ruột già để cái cuốn tiểu thuyết bé xíu kia có vẻ xứng với số tiền người đọc phải bỏ ra (văn chương chết úng với câu chữ ngơ ngác vì hoang vắng), rồi những tấm bìa đập vào mắt với màu sắc và chữ nghĩa khổng lồ đến cách xa hàng cây số vẫn nhìn rõ: “đã đọc tôi chưa? đọc tôi chưa?”. Rồi những cuốn sách “thượng lưu” trên giấy xốp với bìa dày đầy những hình ảnh minh họa phát mệt…

Sản phẩm của một xã hội “đại tiêu dùng”, cuốn sách được chăm chút không khác gì con gà công nghiệp được tiêm đủ loại hormone nhưng ít hơn rất nhiều một quả tên lửa. Con gà công nghiệp với hormone tăng trưởng ăn liền không phải một sự so sánh ngẫu nhiên nếu muốn nói đến hàng loạt những cuốn sách “ăn liền” được viết trong vòng một tuần lễ với lý do là tuần đó, hoàng hậu làm gẫy cái tẩu thuốc hay tổng thống bị lật đổ. Từ khía cạnh này thì cuốn sách chỉ đơn thuần là một sản phẩm tiêu dùng, ngắn ngủi và phù du như mọi mặt hàng khác: xếp ngay vào hàng đại hạ giá nếu bán “không chạy”, rồi chết ngoẻo trước khi được độc giả rờ tới.

Còn cái cách mà Trường đại học đối xử với sách vở, nên đặt câu hỏi cho tác giả. Hãy đọc những gì Flannary O’Connor viết cái ngày bà được biết người ta bắt lũ học trò bò ra trên tác phẩm của mình:

“Nếu ngày nay các giảng viên có thói quen phân tích một tác phẩm như xem xét một đề tài khoa học mà mọi câu trả lời đều được chấp nhận, với điều kiện là không được quá hiển nhiên, tôi sợ rằng sinh viên sẽ chẳng bao giờ còn tìm lại được hứng thú đọc sách[6]…”.

57.

Đó là về “sách”.

Còn người đọc thì sao.

Vì cách đối sử với sách là một chuyện, còn cách chúng ta đọc sách nữa.

Về việc đọc sách, chúng ta, những “bạn đọc” khác, chúng ta tự cho mình tất cả những cái quyền mà ta vẫn ngăn cấm các bạn trẻ mà chúng ta tự coi như đang hướng cho họ đến việc đọc sách.

1. Quyền không đọc sách.

2. Quyền bỏ qua một số trang.

3. Quyền không kết thúc một cuốn sách.

4. Quyền được đọc lại.

5. Quyền được đọc bất kì cái gì.

6. Quyền được bất mãn.

7. Quyền được đọc ở bất kì đâu.

8. Quyền được bớt xén.

9. Quyền được đọc to.

10. Quyền được im lặng.

Tôi dừng lại ở con số 10, đầu tiên vì nó là một số chẵn tròn trịa, sau đó vì thường các mệnh lệnh dừng ở con số thiêng liêng này và thật hài hước khi nhìn thấy con số này được sử dụng cho một danh sách các quyền.

Nếu chúng ta muốn con trai ta, con gái ta, thế hệ trẻ đọc sách, phải nghĩ ngay lập tức đến việc dành cho chúng cái quyền mà ta vẫn dành cho bản thân.

IV:
ĐỌC VÀO LÚC NÀO?
(hay những quyền không thể phủ nhận của độc giả)

1.

Quyền không đọc sách

Như mọi danh sách liệt kê “quyền”, danh sách quyền đọc sách phải bắt đầu bằng cái quyền không được lạm dụng đọc sách - hay quyền không đọc sách - nếu không thì sẽ không còn là danh sách các quyền mà là một cái bẫy xấu xa.

Để mở đầu, phần lớn độc giả đều cho mình cái quyền hàng ngày không đọc sách. Dù không muốn làm mất thể diện, nhưng giữa một cuốn sách hay một bộ phim dở, phần lớn thời gian, yếu tố thứ hai chiến thắng. Rồi chúng ta không đọc một cách thường xuyên. Những thời kỳ đọc sách luân phiên với những thời gian dài ăn kiêng, mà chỉ cần nhìn thấy một cuốn sách là đã cảm thấy khó tiêu.

Nhưng điều quan trọng nhất nằm ở chỗ khác.

Bao quanh chúng ta có biết bao người đáng kính, nhiều bằng cấp, thậm chí “lỗi lạc” - phần lớn trong số họ có những thư viện cá nhân thật đẹp nhưng họ lại không đọc sách, hoặc đọc ít đến nỗi ta chẳng bao giờ nghĩ tới việc tặng họ một cuốn sách. Họ không đọc. Hoặc họ không có nhu cầu đọc, hoặc họ có quá nhiều việc khác để làm (nói cách khác những công việc khác lấp đầy thời gian và che mờ cái nhìn của họ), hoặc họ có những niềm say mê khác và chỉ sống vì những say mê đó. Tóm lại, những người này không thích đọc sách. Nhưng không vì vậy mà chơi với họ không thú vị, thậm chí rất thú vị. (Ít ra họ không chộp lấy ta ở mọi nơi mọi lúc để hỏi ý kiến ta về một cuốn sách vừa xuất bản, họ không làm phiền lòng chúng ta khi nói bóng gió đến những tác phẩm ta vẫn yêu thích và không coi chúng ta như những kẻ ngu dốt khi chưa đụng tới quyển này, quyển kia, vừa xuất bản nơi này, nơi nọ mà các nhà phê bình đang hết lời ca tụng). Họ hoàn toàn “con người”, cũng nhạy cảm với những bất hạnh và lo lắng đến “nhân quyền” như bất kỳ ai, họ cũng cố gắng hết mình trong khả năng của họ, và cũng đã là quá nhiều có điều, họ không đọc sách. Tùy họ thôi.

Nhìn chung, việc cho rằng sách làm con người ta “người hơn” là đúng, dù đôi khi cũng gặp phải một vài cá biệt đáng buồn. Chắc chắn sẽ “người” hơn, hay đoàn kết hơn với đồng loại (ít “hoang dã” hơn) khi đọc Tchekhov.

Nhưng xin đừng kèm cái định lý này với ý nghĩ những người không đọc sách đều bị coi như những kẻ thô kệch hoặc đần độn. Nếu không việc đọc sách sẽ trở thành một bắt buộc về đạo đức, và cứ thế chúng ta rồi sẽ phán xét “tính đạo đức” của những cuốn sách, với những tiêu chí hoàn toàn không chút tôn trọng cái quyền tự do không thể tước bỏ: quyền được sáng tạo. Lúc đó tất cả “độc giả” chúng ta đều trở thành những kẻ thô kệch.

Nói cách khác, việc tự do viết không thể phù hợp với nghĩa vụ đọc sách.

Nghĩa vụ dạy dỗ ở đây là dạy đọc sách cho bọn nhỏ, đưa chúng tới với văn học, cung cấp cho chúng những phương tiện tự phán xét có hay không “nhu cầu đọc sách”. Nếu như ta hoàn toàn có thể chấp nhận việc từ chối đọc sách thì ngược lại việc sách vở từ chối ta lại không thể chấp nhận nổi.

Một nỗi buồn mênh mang, sự cô độc trong sự cô độc, khi bị sách vở từ bỏ - kể cả những tác phẩm hoàn toàn có thể bỏ qua.

2.

Quyền được bỏ qua

Tôi đọc Chiến tranh và Hòa bình lần đầu tiên lúc mười hai hay mười ba tuổi (có lẽ mười ba tuổi vì lúc đó tôi học lớp năm[7] và hoàn toàn không học sớm). Ngay từ đầu hè, những ông anh bà chị (như đối với Gió mùa) chìm ngập trong cuốn tiểu thuyết khổng lồ này, với đôi mắt xa vắng không kém gì những nhà thám hiểm lâu năm không còn lo nghĩ tới quê cha, đất tổ.

– Hay đến thế sao?

– Tuyệt!

– Về cái gì?

– Một cô gái yêu một anh chàng và cưới một anh khác.

Anh trai tôi luôn có cái khả năng tóm tắt tuyệt hảo. Nếu các nhà xuất bản tuyển dụng anh để soạn những “trang bìa thứ tư” (những lời khuyến khích xấu xa người ta thường dán ở mặt cuối để mọi người đọc), anh sẽ giúp chúng ta tránh được khá nhiều những câu chữ chán ngắt.

– Cho em mượn đi?

– Cho em luôn.

Lúc đó tôi học nội trú, vì vậy đây là món quà vô giá. Hai tập sách dày giữ ấm tôi suốt một học kỳ. Với khoảng cách là năm tuổi, ông anh cả của tôi hoàn toàn không ngốc chút nào (bây giờ vẫn vậy) và anh hiểu rất rõ rằng Chiến tranh và Hòa bình không thể tóm lại ở một câu chuyện tình, dù được viết rất khác về chủ đề này. Có điều ông anh hiểu rất rõ sở thích của tôi đối với những câu chuyện tình cảm, và biết cách khêu ngợi sự tò mò khi tạo ra những lời tóm tắt huyền bí. (Một “nhà sư phạm” theo ý tôi). Tôi tin rằng chính cái bí ẩn hợp lý trong câu chữ của anh khiến tôi sẵn sàng đổi những Thư viện xanh, đỏ và vàng, rồi Những dấu hiệu của đường băng để lao vào nghiến ngấu cuốn này. “Một cô gái yêu một anh chàng và cưới một anh khác”… tôi không hiểu ai có thể cưỡng lại một câu chuyện quyến rũ đến vậy. Và thực tế, tôi hoàn toàn không thất vọng, dù rằng ông anh trai tôi cũng có nhầm lẫn trong việc tính toán. Đúng ra, số người yêu Natacha không dừng ở con số hai mà là bốn: hoàng tử André, anh chàng lêu lổng Anatole (biết đâu đó chính là tình yêu?), Pierre Bézoukhov và tôi. Vì tôi chẳng có chút hy vọng nào, tôi đành phải nhập vào các vai còn lại. (Nhưng không bao giờ là Anatole, cái tên chết tiệt!).

Cuốn sách càng hấp dẫn hơn bao giờ khi đọc vào buổi đêm, dưới ánh sáng của một ngọn đèn nhỏ, trăn trùm trên đầu như mọt căn lều trong căn phòng ký túc với năm mươi con người trẻ trung mơ mộng, đứa thì ngáy o o, đứa thì ngọ ngoạy lung tung. Lều của giám thị phát ra ánh sáng nhỏ nhoi rất gần, nhưng không sao, trong tình yêu, có thể hy sinh mọi thứ. Ðến giờ tôi vẫn cảm giác mấy tập sách đấy đè nặng trên tay. Thời đó tôi đọc bản bỏ túi với khuôn mặt xinh xắn có hàng mi rợp đầy quyến rũ của Audrey Hepburn ngay trang bìa. Tôi bỏ qua tới ba phần tư cuốn sách để tập trung vào trái tim của Natacha. Tôi than phiền cho Anatole, dù sao lúc họ chặt chân anh ta cũng thật đau đớn, tôi chửi rủa hoàng tử ngu đần André khi anh ta ỳ ra trước loạt đại bác tại trận chiến Borodino… (“nằm xuống, chúa ơi, nằm xuống, nổ đến nơi rồi, không thể làm vậy được, cô ý yêu anh mà!”)… Tôi chỉ quan tâm đến những đoạn nói về tình yêu và các trận chiến, tôi bỏ qua tất cả những trang nói về chính trị, về chiến lược… Những lý luận của Clausewitz rất mơ hồ đối với tôi, và tôi cũng bỏ qua luôn… Tôi theo dõi rất chặt chẽ những đau đớn trong cuộc sống vợ chồng của Pierre Bézoukhov và cô vợ Hélène (“không tốt”, cái cô Hélène này thật “không tốt”…), tôi còn bỏ mặc Tolstoi mỗi khi ông nói về những vấn đề ruộng đất của nước Nga vĩnh hằng…

Tóm lại, tôi bỏ qua thật nhiều trang.

Và bọn trẻ nên làm như vậy.

Bằng cách đó, ngay khi còn rất trẻ chúng ta đã có thể thưởng thức các tác phẩm nổi tiếng là không thể đọc ở tuổi này, tuổi kia.

Nếu chúng muốn đọc Moby Dick nhưng lại phát ngán khi Melville nói về công cụ và kỹ thuật săn bắt cá voi, không nên từ bỏ tác phẩm mà đơn giản là bỏ qua cái đoạn đó để tiếp tục với Achab mà không để ý đến phần còn lại, cũng như khi ta đi theo con đường giữa cái sống và cái chết! Nếu muốn làm quen với Ivan, Dimitri, Aliocha, Karamazov và ông bố kỳ quặc, hãy mở và đọc Anh em nhà Karamazou, đây là tác phẩm dành cho họ, ngay cả khi phải bỏ qua di chúc của quan tòa dị giáo Zosime hoặc phần truyền thuyết Ðại quan tòa dị giáo.

Một hiểm họa rất lớn rình rập lớp trẻ nếu họ không tự quyết định những tác phẩm có thể đọc bằng cách bỏ qua một số hay nhiều trang: những bạn khác sẽ làm như vậy. Các bạn này sẽ trang bị cho mình những cái kéo khổng lồ của sự ngu đần và sẽ cắt đi tất cả những gì họ cho là quá “khó”. Điều này mang lại những kết quả kinh khủng. Moby Dick hay Những người khốn khổ rút lại thành những bài tóm tắt 150 trang, những người cụt tay, những kẻ bị giết, những con người còi cọc, rồi gầy đét, được viết lại cho họ trong một thứ ngôn ngữ đói khát dường như là của họ! Chẳng khác gì việc tôi muốn vẽ lại bức Guernica với lý do là Picasso vẽ quá nhiều nét đối với một đôi mắt mười hai hay mười ba tuổi.

Rồi khi “trưởng thành”, ngay cả nếu như ta không muốn thú nhận, chúng ta vẫn “bỏ qua nhiều trang” vì những lý do của riêng chúng ta và cuốn sách ta đọc. Cũng có lúc chúng ta cấm bản thân mình đọc đến những dòng chữ cuối cùng khi thấy ở đoạn này tác giả quá dông dài, đoạn kia như một bản sáo hoàn toàn nhạt nhẽo, chỗ này thì nhắc đi nhắc lại, chỗ khác lại quá ngu ngốc. Nói gì đi chăng nữa, cái nỗi buồn chán mà chúng ta tự ép buộc này không thuộc phạm trù nghĩa vụ, mà là một phần niềm vui của độc giả.

3.

Quyền không kết thúc một cuốn sách

Có ba mươi sáu nghìn lý do để không tiếp tục một cuốn tiểu thuyết: cảm giác đã đọc ở đâu đó, câu chuyện không lôi cuốn, sự bất đồng hoàn toàn với tác giả, giọng văn khiến chúng ta lộn ruột, hoặc chẳng có chút giọng văn nào. Không cần phải liệt kê 35995 lý do còn lại, trong đó có cả cái răng sâu, những bức ép của ông bà chủ hoặc một chấn động con tim làm cái đầu hóa đá.

Quyển sách từ tay ta rơi xuống?

Nó rơi.

Nhưng trong các lý do để từ bỏ một cuốn sách, một lý do đáng được nói đến một chút: cảm giác mơ hồ của thất bại. Tôi mở sách, tôi đọc và chẳng bao lâu cảm thấy đắm chìm bởi một cái gì đó mạnh hơn tôi. Tôi tập trung mọi neuron thần kinh, tôi chiến đấu với câu chữ, nhưng không thay đổi được gì, dù rằng tôi hiểu tác phẩm này rất nên đọc, tôi vẫn không ngấm được chút nào vào đầu - hoặc quá ít - tôi cảm thấy một sự “lạ lẫm” không thể nắm bắt.

Tôi bỏ lửng.

Nói đúng hơn, tôi bỏ sang một bên. Tôi bỏ lại trong thư viện với ý nghĩ mơ hồ sẽ thử đọc lại một ngày nào đó. Cuốn Peterbourg của Andrei Bielyi, Joyce và cuốn Ulysse, Phía dưới núi lửa của Malcolm Lowry, đã chờ đợi một vài năm. Còn nhiều cuốn khác vẫn đang tiếp tục chờ đợi, hoặc sẽ chẳng bao giờ còn được đụng tới. Không có gì tệ hại, chỉ thế thôi. Cái ý niệm về sự “chín chắn” thật lạ lẫm trong thế giới văn học. Vào một độ tuổi nào đó, chúng ta chưa đủ chín để đọc một số tác phẩm. Nhưng không giống với những chai rượu vang, những cuốn sách hay không già đi. Chúng chờ đợi trong thư viện trong khi chúng ta thì mỗi ngày một già hơn. Khi chúng ta cảm thấy đủ độ “chín” để đọc chúng, chúng ta sẽ trở lại một lần nữa. Và có hai khả năng: hoặc là sự gặp gỡ hoặc lại thất bại. Có thể ta còn thử một lần thứ ba, hoặc không bao giờ nữa. Nhưng chắc chắn không phải lỗi của Thomas Mann nếu như hôm nay tôi vẫn không thể leo tới đỉnh của Ngọn núi kỳ diệu của ông.

Cuốn tiểu thuyết nổi tiếng cưỡng lại chúng ta chưa chắc đã khó đọc hơn các cuốn khác… có một thứ phản ứng hóa học giữa tác phẩm - rất nổi tiếng - và chúng ta - luôn sẵn sàng để “hiểu”. Một ngày, chúng ta thân thiện với tác phẩm của Borges nhưng suốt cả cuộc đời thì không thể có ngày đó với Musil…

Thế là, chúng ta có sự lựa chọn: hoặc nghĩ đây là lỗi của chúng ta, rằng chúng ta có một phần ngu dốt đâu đó, hoặc lục lọi phía những khái niệm về sở thích và tìm cách xây dựng nên cái sở thích của bản thân.

Nên khuyên bọn trẻ hướng về giải pháp thứ hai.

Như vậy, chúng vẫn còn niềm vui hiếm hoi: đọc lại và cuối cùng hiểu ra vì sao trước đây chúng không thích. Và niềm vui hiếm hoi này nữa: nghe không chút cảm xúc những kẻ thông thái rởm vẫn nhồi vào tai chúng ta:

– Làm sao mà không thích Stendhal được nhỉ?

Có thể lắm chứ.

4.

Quyền được đọc lại

Ðọc lại cuốn đã cưỡng lại ta lần đầu tiên, đọc lại mà không nhảy cách, đọc lại một góc độ khác, đọc lại để thẩm định, vâng chúng ta tự cho mình tất cả những cái quyền này.

Nhưng trước hết là vì niềm vui lặp lại, gặp lại nhân vật, và thử thách nỗi niềm thầm kín của độc giả.

“Ðọc nữa, đọc nữa”, khi còn nhỏ chúng ta đã nói vậy mà… Khi trưởng thành, chúng ta cũng đọc lại vì niềm vui đó: niềm vui của sự tìm thấy những cảm xúc mới.

5.

Quyền được đọc bất kỳ thứ gì

Nói đến “sở thích”, một vài học sinh của tôi rất đau khổ khi phải đối diện với cái chủ đề quá sức cổ điển: “Có hay không những cuốn tiểu thuyết hay và những cuốn dở?”. Với cái vẻ ngoài “không nhân nhượng”, nhưng chúng lại tử tế, thay bằng việc nói về khía cạnh văn học của vấn đề, chúng xem xét trên phương diện đạo đức và với góc độ của những con người tự do. Và thế là, một loạt bài tập được tóm lại như sau: “Không, không, mọi người có quyền viết cái gì mình muốn và sở thích của mọi độc giả là tự nhiên, không thể đùa được!” Đúng thế… đúng, đúng… quan điểm hoàn toàn đáng tôn trọng…

Nhưng không thể phủ nhận là có những tiểu thuyết hay và tiểu thuyết dở. Có thể kể tên hoặc dẫn chứng.

Nói cách khác, có loại được gọi là “văn học công nghiệp” lúc nào cũng kể những câu chuyện giống nhau, kể chuyện dây chuyền, kiếm tiền trên cơ sở tình cảm dễ dãi và giật gân, nhảy vào mọi câu chuyện thời sự để viết ra những tác phẩm hợp thời, với những “nghiên cứu thị trường” và “nắm bắt thời cơ” nhằm xác định những “sản phẩm” có khả năng chộp được loại độc giả nào đó.

Vậy thì chắc chắn đây là những tác phẩm dở.

Vì sao? Ðây không phải là sáng tạo mà là tái tạo từ những “khuôn mẫu” sẵn có, sản phẩm của một thứ công nghiệp đơn giản hóa (hay là sự dối trá), khi tiểu thuyết là nghệ thuật của sự thật (hay tính phức tạp), chúng vuốt ve sự thụ động và ru ngủ tính tò mò, cuối cùng và hơn hết vì tác giả đâu có mặt ở đây, và sự thật mà ông ta muốn kể cũng vậy.

Tóm lại, cái thứ văn học “mì ăn liền”, rập khuôn cũng rình rập đưa chúng ta vào những cái khuôn.

Không nên nghĩ rằng những thứ ngu ngốc kia nảy sinh ở thời đại công nghiệp hóa sách vở. Hoàn toàn không. Việc khai thác những tình tiết giật gân, tình cảm rẻ tiền tồn tại từ lâu lắm rồi. Chỉ cần kể ra đây hai ví dụ, tiểu thuyết kiếm hiệp và tiểu thuyết tình cảm lãng mạn.

Tuy vậy, từ hai dòng văn học này, một phản ứng mang lại cho chúng ta hai trong số những tiểu thuyết hay nhất mọi thời đại: Don Quichotte và Bà Bovary.

Như vậy là có những tiểu thuyết “hay” và những tiểu thuyết “dở”.

Nhưng thường là những cuốn sau có mặt trên con đường của một độc giả trẻ tuổi.

Và khi chính là bản thân tôi đi qua quãng đường đó, tôi còn nhớ đã thấy những cuốn sách này “quá hay”. Tôi thật may mắn vì người ta không vì thế mà chế nhạo, hay không ngước mắt nhìn trời, hoặc không coi tôi là một kẻ ngốc nghếch. Người ta chỉ để lại trên con đường một vài cuốn “hay” và không bao giờ cấm tôi đọc những cuốn khác.

Đó là sự khôn khéo.

Những cuốn hay và dở, ở vào một thời điểm nào đó, chúng ta đọc cả hai. Cũng như việc chúng ta đâu dễ ngày một ngày hai từ bỏ những câu chuyện cổ tích. Tất cả lẫn lộn. Từ Chiến tranh và Hòa bình, chúng ta đọc Thư viện xanh. Từ tuyển tập Harlequin (những câu chuyện về những anh chàng bác sĩ đẹp trai và những cô y tá ưu tú), chúng ta đọc tới Bác sĩ Jivago của Boris Pasternak - lại một ông bác sĩ thật đẹp và Lara, một cô y tá mới ưu tú làm sao!

Rồi một ngày, Pasternak thắng lợi. Dần dần chúng ta chuyển qua đọc những tác phẩm “hay”. Chúng ta tìm kiếm những tác giả, những tác phẩm; kết thúc cái thời kỳ bạn chơi, chúng ta đòi hỏi những người bạn đường. Những giai thoại không còn làm chúng ta thỏa mãn. Đã đến lúc chúng ta tìm kiếm ở các tác phẩm cái gì đó ngoài cảm giác thỏa mãn tức khắc và duy nhất của cảm xúc.

Một trong những niềm vui lớn lao của “nhà sư phạm”, là - dù rằng mọi tác phẩm đều nên đọc - thấy một học trò sập cửa trước những tác phẩm bán chạy để trở lại với Balzac.

6.

Quyền Bovary

(bệnh văn học có tính lây nhiễm)

Đúng thế, khái quát “bovary” là cái cảm giác thỏa mãn tức thì và duy nhất của cảm xúc: tưởng tượng bay bổng, thần kinh rung động, trái tim đập dồn, mạch máu nổi lên, những nhầm lẫn kỳ cục của một độc giả say mê tiểu thuyết…

Đây cũng là trạng thái đầu tiên của tất cả độc giả chúng ta.

Tuyệt diệu.

Nhưng quá khủng khiếp đối với kẻ trưởng thành đang quan sát và sẵn sàng nhảy vào với một “cuốn hay” cho một bạn trẻ mắc bệnh bovary.

– Maupassant không “hay hơn” ư???

Yên nào - không khoan nhượng với bovary; tự nhủ rằng Emma, dù gì thì cũng chỉ là một nhân vật, hay những gì Gustave gây ra chỉ mang lại những hiệu ứng - dù đúng - mà Flaubert mong muốn.

Nói cách khác, không phải vì con gái tôi sưu tập Harlequin mà một ngày kia nó sẽ kết liễu đời mình bằng asen.

Ép buộc một độc giả trẻ ở cái giai đoạn này chính là từ bỏ thủa thiếu thời của chúng ta. Lấy đi của họ niềm vui không gì sánh được khi tự đánh bật những bản đúc đang chế ngự bọn trẻ.

Hãy khôn ngoan mà hòa thuận với thời tuổi trẻ; sợ hãi, khinh miệt, chối bỏ hay đơn giản là quên đi tuổi trẻ cũng chính là một thái độ của lớp trẻ, một ý niệm của lớp trẻ như một thứ bệnh chết người.

Vì vậy, việc nhắc lại những tâm trạng của chúng ta khi mới bắt đầu đọc sách là cần thiết, lập một bàn thờ nhỏ cho những tác phẩm được đọc từ xa xưa. Ngay cả những tác phẩm “ngu ngốc” nhất. Chúng có một vai trò không thể phủ nhận: làm lay chuyển từ bản thân chúng ta bằng cách cười vào những gì đã làm ta lay chuyển. Những chàng trai và cô gái chia sẻ cuộc sống của chúng ta chắc chắn có được sự tôn trọng và trìu mến.

Và tự nhủ rằng bovary - với một vài thứ khác - được chia sẻ nhiều nhất trên thế giới: chúng ta luôn đánh bật ra ở một ai đó khác. Trong khi chúng ta khinh miệt sự ngu ngốc của những tác phẩm bọn trẻ đọc, cũng chẳng hiếm khi chúng ta khuếch trương cho thành công của một tác giả ăn khách và chế nhạo ông ta ngay khi tính thời thượng qua đi. Những nhà văn được ưa chuộng thể hiện rất rõ qua sự luân chuyển của sự hâm mộ sáng suốt và sự từ chối cũng sáng suốt của chúng ta.

Không bao giờ bị lừa phỉnh, luôn luôn sáng suốt, chúng ta dành thời gian để theo dấu chân của chính chúng ta, luôn luôn bị thuyết phục rằng bà Bovary là người kia.

Emma chắc cũng chia sẻ niềm tin này.

7.

Quyền được đọc ở mọi nơi

Châlons-sur-Marne, 1971, mùa đông.

Doanh trại của trường pháo binh.

Vào buổi phân chia công việc hàng sáng, một binh nhì (số hiệu 14672/1 rất nổi tiếng) luôn xung phong nhận cái công việc ít được mong chờ nhất, tồi tệ nhất, thường được dùng làm hình phạt và có thể đụng chạm đến danh dự của bất kì ai, công việc nổi tiếng, nhục nhã, không thể gọi tên… dọn dẹp chuồng xí.

Sáng nào cũng vậy.

Với cùng một nụ cười. (Bí mật).

– Nhục nhã ư?

Anh bước một bước lên phía trước:

– Tôi!

Với tính nghiêm trọng cần có sau mỗi tiếng hô xung phong, anh nhanh nhẹn cầm chắc chiếc chổi có một đầu là khăn lau, như một thứ cờ hiệu và biến mất, để lại sau lưng những tiếng thở phào nhẹ nhõm. Thật là một anh chàng dũng cảm: đơn phương độc mã. Toàn bộ đội ngũ ở lại phía sau với những công việc đáng kính.

Thời gian trôi đi. Cứ ngỡ anh chàng biến mất đâu đó. Thậm chí quên bẵng anh ta. Và quên thật. Nhưng lần nào thì cuối buổi sáng anh cũng trở lại, đập gót giày và báo cáo thượng sĩ: “Nhà tiêu hoàn toàn sạch sẽ, thưa thượng sĩ!”. Thượng sĩ lấy lại chổi và giẻ lau với dấu chấm hỏi to tướng trong cái nhìn, câu hỏi mà ông không bao giờ nói ra. (Tôn trọng nhân quyền mà). Anh lính chào, quay lưng và rút lui với bí mật của riêng mình.

Cái bí mật đè nặng túi áo bên phải: 1900 trang, Nhà xuất bản Pléiade, tuyển tập trọn bộ của Nicolas Gogol… Mười lăm phút quét dọn đổi lại cả một buổi sáng với Gogol. Sáng nào cũng vậy từ đầu mùa đông đến giờ, ngồi thoải mái trên bồn cầu, cửa khóa chặt, anh lính bay bổng rất xa khỏi cái doanh trại quân đội. Toàn là Gogol! Những hồi ức Đêm Ukraine không ngủ cho tới tác phẩm hài hước Những câu chuyện Péterbourg, rồi cuốn kinh dị Tarass Boulba, và xã hội đen vui nhộn Những tâm hồn chết, không quên những vở kịch và những lá thư của Gogol, cái vở Tartuffe lạ thường kia.

Với Gogol, chính Tartuffe đã sáng tạo ra Molière - điều mà chàng lính trẻ không bao giờ hiểu nổi nếu anh nhường cái công việc nhục nhã kia cho người khác.

Quân đội thường ca ngợi những gì liên quan tới khí giới.

Còn văn học, có hai câu thơ được khắc phía trên cao bồn cầu, được coi như một trong những câu thơ rạng ngời nhất của văn học Pháp:

Vâng tôi có thể không dối trá, hãy ngồi đi, nhà sư phạm,

Khẳng định đã đọc trọn bộ Gogol trên hố tiêu.

(Còn ông già Clemenceau, “con Hổ”, cũng một anh lính nổi tiếng, ngợi ca cái căn bệnh táo bón, mà nếu không có nó, theo anh, anh sẽ không bao giờ có thể đọc hết những Ký ức của Saint-Simon).

8.

Quyền được nhặt nhạnh

Tôi nhặt nhạnh, chúng ta nhặt nhạnh, để chúng nhặt nhạnh.

Đó là quyền chúng ta tự cho phép mình lấy bất kỳ cuốn nào trên giá sách, mở nó ra ở mọi nơi và đọc vào một cái thời điểm bất kỳ. Một số sách phù hợp với việc nhặt nhạnh hơn số khác, những tuyển tập truyện ngắn, độc lập: tuyển tập của Alphonse Allais hay của Woody Allen, truyện ngắn của Kafka hay Saki, những Giấy dán của Georges Perros, phần lớn các tuyển tập thơ…

Nói thế chứ ngay cả Proust, Shakespeare hay Thư từ của Raymond Chandler cũng có thể đọc ở bất kỳ đâu, nhặt nhạnh chỗ này, chỗ khác mà không bao giờ phải thất vọng.

Khi không có thời gian và phương tiện để nghỉ một tuần tại Venise, tại sao lại từ chối cái quyền được qua đây dù chỉ năm phút?

9.

Quyền được đọc to

Tôi hỏi em:

– Người ta có đọc sách cho em nghe khi em còn nhỏ không?

Em trả lời tôi:

– Không bao giờ. Cha em thường xuyên đi công tác và mẹ em thì quá bận rộn.

Tôi hỏi em:

– Vậy sao em lại thích được nghe đọc truyện đến vậy?

Em trả lời:

– Trường học.

Sung sướng khi được nghe một ai đó ngợi ca trường học, tôi kêu lên đầy vui vẻ:

– Em thấy chưa!

Em đáp lời:

– Không phải. Trường học cấm chúng em đọc to. Ðọc nhỏ là quan điểm của thời đó. Thẳng từ mắt đến não. Bản sao trực tiếp. Nhanh, hiệu quả. Với một bài kiểm tra sau mỗi mười dòng. Một thứ tôn giáo phân tích và bình luận ngay từ trong trứng nước! Phần lớn bọn trẻ sợ chết khiếp, mà đó chỉ là mở đầu thôi! Về đến nhà là em lại đọc to ngay.

– Vì sao?

– Ðể được say sưa. Những từ ngữ được phát âm lên có một cuộc sống riêng. Và đối với em, đọc to là một hành động yêu thương. Thậm chí là tình yêu. Em luôn nghĩ rằng tình yêu đối với sách vở xuất phát trước hết từ tình yêu giản đơn. Em cho lũ búp bê nằm vào giường và đọc sách cho chúng nghe. Có khi em còn lăn ra ngủ dưới chân chúng, trên tấm thảm rải sàn nhà.

Tôi nghe em nói… tôi nghe, mà như nghe thấy Dylan Thomas, say như sự bất hạnh, đọc những bài thơ với chất giọng nhà thờ…

Tôi nghe mà như thấy lão già Dickens, Dickens gầy giơ xương và xanh xao, hấp hối, vẫn trèo lên sân khấu… khán giả mù chữ của ông bỗng chốc yên lặng đến nghe thấy cả trang sách đóng mở… Olivier Twist… cái chết của Nancy… ông sẽ đọc cho chúng ta cái chết của Nancy!…

Tôi nghe mà như thấy Kafka cười ra nước mắt khi đọc Sự đổi thay cho Max Brod không hiểu có đang theo dõi hay không… và tôi thấy cô bé Mary Shelley dâng tặng những đoạn văn dài trong Frankenstein cho Percy và những anh bạn đang tròn mắt kinh ngạc…

Tôi nghe em, và xuất hiện Martin du Gard đọc cho Gide cuốn Thibault… nhưng Gide có vẻ như không nghe… cả hai ngồi trên bờ sông… Martin du Gard đọc trong khi Gide nhìn đi đâu đó… Gide nhìn rất xa, nơi hai cậu thiếu niên đang lặn ngụp… một sự hoàn hảo khi nước hòa trộn cùng ánh sáng… Martin du Gard nổi cáu… nhưng không, anh đã đọc rất hay… và Gide nghe thấy tất cả… và Gide nói lại những gì nó thấy thú vị trong những trang sách kia… nhưng, có lẽ phải thay đổi chỗ này, phải bỏ bớt chỗ kia…

Và Dostoievski, không bằng lòng với việc đọc to, mà ông viết trong khi đọc to… Dostoievski, sắp hết hơi, sau khi đọc bản cáo trạng chống lại Raskolnikov (hay Dimitri Karamazov, chắc thế)… Dostoievski hỏi Anna Grigorievna, cô vợ ghi tốc ký: “Thế nào? Theo em, bản án? Hả? Hả?”.

ANNA: Kết án!

Và cũng vẫn Dostoievski, sau khi đọc lời biện hộ của bên bào chữa…: “Thế nào? Thế nào?”.

ANNA: Trắng án!

Vâng…

Việc đọc to biến mất một cách khó hiểu. Dostoievski sẽ nghĩ gì nhỉ? và Flaubert? Mất cái quyền được phát âm từ ngữ trước khi nhồi nhét nó trong đầu? Rồi còn gì nữa! Flaubert có còn gào đến rách màng nhĩ Bà Bovary chăng? Ông có phải là người hiểu hơn ai hết sự thông thái của tác phẩm phát ra từ âm thanh của câu chữ mà từ đó mọi ngữ nghĩa tuôn trào? Ông có phải là người phù hợp sau khi đã chiến đấu hết mình chống lại cái thứ âm nhạc không hợp thời của âm tiết, sự chuyên chế của nhịp điệu, rằng ý nghĩa phải được phát âm ra? Sao? những dòng chữ câm lặng cho những trí tuệ sáng láng? Rabelais của tôi! Flaubert của tôi! Dosto! Kafka! Dickens của tôi! Những kẻ gào thét ngữ nghĩa, tất cả hãy lại đây! Hãy tới thổi hồn vào sách! Từ ngữ cần có hình hài! Sách vở cần có sức sống!

Ðúng là sự câm lặng của từ ngữ thật êm ái… không thể có cái chết của Dickens, sau khi mệt nhoài vì đọc cho công chúng… từ ngữ và bản thân… những câu chữ bị bịt miệng trong nhà bếp êm ái của trí thông minh… như thể chúng ta cảm thấy ai đó trong những lời bình êm ả!… phán xét tác phẩm một bên, chúng ta không bị tác phẩm phán xét lại… vì khi lời lẽ cất lên, tác phẩm cũng có thể nói về độc giả… tác phẩm nói hết.

Người đọc phơi mình hoàn toàn. Nếu không biết cái mình đọc, anh ta ngu dốt trong từ ngữ, thật khốn khổ, và ai cũng có thể nghe thấy điều đó. Nếu không đem lại sức sống cho câu chữ, câu chữ sẽ là câu chữ chết, và ai cũng có thể cảm nhận điều đó. Nếu thắt cổ tác phẩm vì sự có mặt của độc giả, tác giả sẽ co lại, sẽ thành một vở xiếc, và ai cũng có thể thấy điều đó. Người đọc phơi mình hoàn toàn trong con mắt của người nghe.

Nếu anh ta đọc thực sự, nếu anh ta đặt vào đây kiến thức của mình, nếu việc anh đọc là một hành động thân ái với người nghe như với tác giả và tác phẩm, nếu anh đạt tới việc khiến người nghe nhận ra như cần phải viết bằng cách đánh thức nhu cầu hiểu, thì tác phẩm sẽ mở rộng trước mặt anh, và đám đông vẫn tưởng tượng bị sách vứt bỏ sẽ lũ lượt sau lưng anh.

10.

Quyền được im lặng

Con người xây dựng nhà cửa vì con người sống, nhưng viết sách vì con người biết cuộc sống không vĩnh cửu. Con người sống tập trung vì đặc tính tập quần nhưng đọc sách vì con người cô độc. Sách là một người bạn không dành mất chỗ của bất kỳ ai, nhưng không có ai có thể thay thế sách. Ðọc sách không mang lại cho con người bất kỳ lời giải thích nào về số phận nhưng dệt nên một mạng đồng mưu giữa cuộc sống và con người. Những sự đồng mưu nho nhỏ và bí mật nói lên sự ngược đời của niềm vui sống trong khi nó cũng chiếu sáng tính phi lý thảm kịch của cuộc sống. Đến nỗi những lý do để đọc cũng lạ lùng như lý do sống. Và chẳng có ai được giao cái quyền đòi hỏi chúng ta giải thích quan hệ thầm kín này.

Những người vẫn mang sách cho tôi đọc thường tự xóa nhòa bản thân trước tác phẩm và không bao giờ chất vấn nếu như tôi hiểu hay không tác phẩm. Và vì vậy, tôi luôn tâm sự với họ về những suy nghĩ của bản thân với tác phẩm. Họ còn sống hay đã qua đời, tôi dành những trang sách này cho họ.

Chú thích

[1] Klaus Mann, Chỗ ngoặt (Nhà xuất bản Solin). Người dịch Nicole Roche.

[2] Nhà xuất bản Plon.

[3] Patrick Suskind, Hương thơm (Nhà xuất bản Fayard)

[4] Gabriel Garcia Marquez, Trăm năm cô đơn (Nhà xuất bản Seuil)

[5] Tên nguyên tác: The catch in the Rye.

[6] Flannery O’Connor, Thói quen tồn tại (Nhà xuất bản Gallimard), do Gabrille Rolin dịch.

[7] Theo chương trình Pháp.