Thư viện sách miễn phí

web.taisachnhanh.cloud

Đọc bằng KOReader:

Vào menu chọn Cloud Storage sau đó bấm dấu + và chọn FTP rồi nhập vào như sau

quickdown.duckdns.org:2121

user: tainhanh
pass: tainhanh

Nếu không dùng được hoặc bị out vui lòng đổi user là tainhanh1, tainhanh2,tainhanh3...vv

Bạn có nhu cầu upload sách lên trang này hãy vào trang upload bên dưới để chia sẽ cho mọi người cùng đọc nhé định dạng hỗ trợ EPUB:

Upload sách: upload.taisachnhanh.cloud

LAI LỊCH

—★—

Tác giả: Patrick Modiano

Người dịch: Thiệu-Nam

Phát hành: Nhã Nam

Nhà xuất bản Hà Nội 2021

ebook©vctvegroup

Tôi sanh ngày 30 tháng Bảy năm 1945, ở Boulogne-Billancourt, số 11 hẻm Marguerite, có cha gốc Do Thái và mẹ người Flamande quen nhau tại Paris dưới thời Đức chiếm đóng. Tôi viết “Do Thái” vậy chớ không thực sự biết từ đó có ý nghĩa như thế nào đối với cha tôi và chỉ bởi vì thời đó tôi có thấy nó xuất hiện trên mấy tấm thẻ căn cước. Biến loạn cực độ thường gây ra những cuộc gặp gỡ tình cờ, với hậu quả là chưa bao giờ tôi cảm thấy mình giống một đứa con trong giá thú, lại càng không phải một kẻ thừa kế của cha mẹ.

Mẹ tôi sanh năm 1918 ở Antwerp. Buổi ấu thơ của bà trải qua ở ngoại thành, đâu đó giữa Kiel và Hoboken. Cha bà là lao công, sau làm phụ tá chuyên viên trắc địa. Ông ngoại bà, Louis Bogaerts, làm bốc xếp ngoài bến cảng. Ông được lấy làm hình mẫu cho bức tượng công nhân bốc xếp, do Constantin Meunier tạc, đặt trước Tòa Thị chính Antwerp. Tôi còn giữ quyển loonboek[1] năm 1913, trong đó ông ghi chú tất cả những con tàu ông từng xếp dỡ: Michigan, Elisabethville, Santa Anna… Ông tử nạn vì ngã trong khi làm việc, năm ấy ông chừng sáu mươi lăm tuổi.

Thuở nhỏ, mẹ tôi theo đội thiếu niên Chim cắt Đỏ[2]. Bà làm việc trong Công ty Hơi đốt. Buổi tối, bà theo học các lớp kịch nghệ. Năm 1938, bà được nhà sản xuất kiêm đạo diễn điện ảnh Jan Vanderheyden tuyển mộ cho những tuồng phim hài tiếng flamand[3]. Tổng cộng bốn cuốn đã được thâu hình trong những năm từ 1938 tới 1941. Bà làm vũ nữ trình diễn trong các màn ca vũ tạp kỹ ở Antwerp và Brussels, và trong số vũ sư, nghệ sĩ, có rất đông người tỵ nạn từ Đức chạy sang. Ở Antwerp, bà sống trong một căn nhà nhỏ đường Horenstraat cùng với hai người bạn: một vũ sư, Joppie Van Allen, và Leon Lemmens, người gần như là thư ký kiêm cò dắt mối cho một tay đồng tính giàu có, Nam tước Jean L., người về sau thiệt mạng trong một trận oanh tạc ở Ostende, tháng Năm năm 1940. Một người bạn tốt của bà là Lon Landau làm nghề trang trí sân khấu, rồi bà sẽ gặp lại ở Brussels năm 1942 khi ông ta bị bắt đeo phù hiệu sao vàng[4].

Tôi cố thuật chuyện theo trình tự thời gian, vì không có dấu mốc nào khác. Năm 1940, sau khi Đức chiếm Bỉ, bà sống ở Brussels. Bà hứa hôn với một chàng tên Georges Niels, viên giám đốc hai mươi tuổi của khách sạn Canterbury. Nhà hàng trong khách sạn nầy bị các viên chức Propaganda-Staffel[5] trưng dụng một phần. Mẹ tôi trú tại Canterbury, nhờ đó gặp đủ mọi hạng người. Tôi không biết gì về những người đó. Bà làm việc cho chương trình tiếng flamand của đài phát thanh. Bà được nhận vào làm ở Hí viện Ghent. Tháng Sáu năm 1941, bà tham gia chuyến đi vòng quanh các hải cảng bên bờ Đại Tây Dương và eo biển Manche để trình diễn trước thợ thuyền người Flamande của Tổ chức Todt hoặc phục vụ phi công Đức ở Hazebrouck, xa hơn về phía Bắc.

Hồi đó mẹ tôi còn là thiếu nữ, đẹp và lạnh lùng. Hôn phu tặng bà một con chó sư-tử-xù[6] nhưng bà không săn sóc nó mà đem gởi hết người nầy tới người nọ, y như bà đối với tôi sau nầy. Con chó rồi sẽ nhảy qua cửa sổ tự tử. Con sư-tử-xù có xuất hiện trong hai hay ba tấm ảnh và phải thú nhận rằng tôi thương và cảm thấy thân thiết với nó vô cùng.

Cha mẹ của Georges Niels là chủ khách sạn giàu có ở Brussels, không muốn mẹ tôi cưới con trai họ. Bà quyết định rời Bỉ. Người Đức có ý định cử bà đi học trường điện ảnh ở Berlin nhưng một sĩ quan trẻ của Propaganda-Staffel, quen mẹ tôi ở khách sạn Canterbury, đã gỡ bà ra khỏi một ngã rẽ tồi tệ bằng cách gởi bà sang Paris, đến hãng phim Continental đương dưới quyền điều khiển của Alfred Greven.

Bà tới Paris vào tháng Sáu năm 1942. Greven cho mẹ tôi thử diễn xuất ở trường quay Billancourt nhưng chưa chính thức thâu nhận. Bà làm trong bộ phận lồng tiếng của Continental, chuyên viết phụ đề tiếng Hòa Lan cho các phim Pháp do hãng nầy sản xuất. Bà thành tình nhân của Aurel Bischoff, một trong mấy viên phụ tá cho Greven.

Ở Paris, bà trọ một phòng tại số 15 bến Conti, trong căn chung cư mướn lại của một tay buôn đồ cổ từ Brussels cùng cậu bạn của anh ta, Jean de B., mà tôi tưởng còn chưa đủ tuổi thành niên, có mẹ và các chị em gái sống trong lâu đài dưới miệt Poitou, lén lút viết cho Cocteau những bức thư nồng nhiệt. Qua trung gian của Jean de B., mẹ tôi gặp tên Đức trẻ Klaus Valentiner, đang ẩn mình cầu an trong một sở công vụ hành chánh. Y sống trong nhà xưởng trên bến Voltaire, có giờ rảnh thì đọc những quyển tiểu thuyết mới nhất của Evelyn Waugh. Sau, y bị đẩy ra tiền tuyến chống Nga rồi tử trận.

Khách thăm viếng căn chung cư bến Conti còn có: một thanh niên Nga, Georges d’Ismaïloff, mắc bịnh lao nhưng ra đường không chịu khoác măng tô giữa trời đông giá của những năm Đức chiếm đóng. Gã Hy Lạp tên Christos Bellos, bị lỡ chuyến tàu chót đi Mỹ mà theo lẽ gã sẽ được đoàn tụ với một người bạn ở đó. Một cô nàng cỡ tuổi mẹ tôi, Geneviève Vaudoyer. Những người nầy giờ chỉ còn cái tên lưu lại. Gia đình Pháp khá giả đầu tiên đón tiếp mẹ tôi: gia đình của Geneviève Vaudoyer và cha cô, ông Jean-Louis Vaudoyer. Geneviève Vaudoyer giới thiệu mẹ tôi với Arletty, cũng ngụ tại bến Conti trong tòa nhà kế cận số 15. Arletty nhận che chở cho mẹ tôi.

Bạn đọc thứ lỗi cho tôi về những cái tên đã và sẽ liệt kê tiếp sau đây. Tôi là con chó cứ làm bộ như mình thuộc giống thuần có sổ lai lịch. Cha và mẹ tôi không hề gắn bó với môi trường nào cố định. Họ vất vưởng, bất định đến nỗi tôi buộc phải nỗ lực tìm lấy một vài dấu vết, một vài cọc tiêu giữa cái bãi cát lún ấy, giống như người ta cố gắng điền tờ giấy hộ tịch hoặc phiếu điều tra hành chánh bằng những con chữ lờ mờ, nửa còn nửa mất.

Cha tôi sanh năm 1912 tại Paris, hẻm Square Pétrelle, giáp ranh giữa quận 9 và quận 10. Cha ông gốc người Thessaloniki, xuất thân từ một dòng họ Do Thái xưa ở vùng Tuscany dọn tới định cư trong lãnh thổ của Đế chế Ottoman. Ông có các anh chị em họ ở Luân Đôn, Alexandria, Milan và Budapest. Bốn người anh chị em họ của cha tôi, Carlo, Grazia, Giacomo và vợ ông ta Mary, sau sẽ bị lực lượng SS sát hại bên Ý, thị xã Arona, hồ Maggiore vào tháng Chín năm 1943. Ông nội tôi bỏ Thessaloniki đi sang Alexandria lúc hãy còn nhỏ. Nhưng chỉ sau vài năm ông lại sang Venezuela. Tôi nghĩ là ông đã cắt đứt mọi liên hệ với quê hương và gia đình. Thoạt tiên, ông hứng thú với nghề buôn ngọc trai trên đảo Margarita, kế đó lại trông coi một vựa ve chai ở Caracas. Rời Venezuela, ông đến Paris sinh sống vào năm 1903. Ông mở tiệm đồ cổ số 5 đường Châteaudun chuyên bán đồ mỹ nghệ Trung Hoa và Nhật Bản. Ông có sổ thông hành Tây Ban Nha và, cho tới cuối đời, vẫn xin để tên trong sổ bộ của tòa lãnh sự Tây Ban Nha tại Paris, mặc dầu tổ tiên ông đã từng sống trong vùng bảo hộ của các lãnh sự Pháp, Anh, Áo dưới danh nghĩa “thuộc dân Tuscany”. Tôi đã cất giữ nhiều quyển sổ thông hành của ông, trong đó có một quyển do tòa lãnh sự Tây Ban Nha ở Alexandria cấp phát. Và một giấy, lập năm 1894 tại Caracas, xác nhận ông là hội viên của Hội Bảo vệ động vật. Bà nội tôi sanh ở Pas-de-Calais. Cha bà, vào năm 1916, sống trong một khu ngoại thành Nottingham. Thế nhưng, bà cũng sẽ chọn quốc tịch Tây Ban Nha sau khi lấy chồng.

Cha tôi mất cha năm lên bốn. Tuổi ấu thơ sống trong con hẻm Cité d’Hauteville, quận 10 Paris. Học nội trú tại trung học Chaptal, ở lại trường cả thứ Bảy và Chủ nhật, theo lời ông kể tôi nghe. Từ phòng ngủ cư xá, ông bị nghe đủ loại nhạc hội chợ tổ chức trên dải đất trống phân cách giữa đại lộ Batignolles. Ông rớt tú tài. Ông cô độc suốt thời niên thiếu và tuổi xanh. Mới mười sáu tuổi, ông với đám bạn đã thường lui tới khách sạn Bohy-Lafayette[7], mấy quán bar trên đường faubourg Montmartre, đường Cadet, khu Luna Park[8]. Ông tên Alberto nhưng người ta cứ gọi Aldo. Mười tám tuổi, ông làm chuyển vận xăng lậu từ ngoài vào Paris, trốn các thứ thuế nhập thị[9] do Đô thành đặt ra. Mười chín tuổi, ông thỉnh cầu một viên giám đốc nhà băng Saint-Phalle hậu thuẫn ông thực hiện các nghiệp vụ “tài chánh”, và bằng lời lẽ thuyết phục thế nào đó mà người nầy ưng thuận. Nhưng rồi vụ làm ăn thất bại vì cha tôi còn vị thành niên, tư pháp can thiệp. Hai mươi tư tuổi, ông mướn một căn phòng số 33 đại lộ Montaigne và, theo tài liệu tôi còn giữ, ông thường xuyên đi Luân Đôn để dự phần vào việc thành lập công ty Bravisco Ltd. Mẹ ông qua đời năm 1937 trong một nhà trọ bình dân trên đường Roquépine nơi ông từng lưu trú một thời gian với em trai ông là Ralph. Kế đó, ông thuê buồng trong khách sạn Terminus gần nhà ga xe lửa Saint-Lazare, rồi bỏ đi mà không trả tiền trọ. Ngay trước khi nổ ra cuộc can qua, ông coi sóc một tiệm bán quần vớ phụ nữ và nước hoa, số 71 đại lộ Malesherbes. Thời kỳ nầy, ông sống trên đường Frédéric-Bastiat (quận 8).

Chiến tranh xảy đến khi cha tôi chưa tạo dựng được một cơ sở dù nhỏ nhưng ông đã kịp biết cách xoay xở mà sống. Năm 1940, ông nhờ gởi thư về khách sạn Victor-Emmanuel III, số 24 đường Ponthieu. Trong thư đề năm 1940 gởi cho em trai Ralph từ Angoulême nơi ông bị động viên vào một trung đoàn pháo binh, ông có nhắc tới một chiếc đèn chùm bị họ đem đi cầm ngoài tiệm cầm đồ. Một lá thư khác, ông yêu cầu gởi tới Angoulême cho ông tờ tuần san Courrier des pétroles[10]. Trước đó, những năm 1937-1939, ông từng chạy “áp-phe” xăng dầu cùng một nhân vật tên Enriquez: Công ty Royalieu, xăng dầu Romania.

Sự kiện nước Pháp thất thủ tháng Sáu năm 1940 thình lình trói chân ông trong trại lính Angoulême. Ông không bị bắt tù binh vì Đức tặc chỉ tới Angoulême sau ký kết thỏa thuận đình chiến. Ông tị nạn tại Sables-d’Olonne cho tới tháng Chín. Ở đó, ông gặp lại ông bạn Henri Lagroua và hai cô bạn chung của họ, một cô là Suzanne gì đó, cô còn lại là Gysèle Hollerich, vũ sư của tiệm nhảy Tabarin.

Trở về Paris, ông không khai mình là người Do Thái. Ông sống cùng chú Ralph tôi, đương ở đậu nhà cô đào của chú nầy, người đảo Mauritius có sổ thông hành Anh quốc. Căn chung cư ngụ tại số 5 đường Saussaies, ngay sát bên Gestapo[11]. Cũng bởi cuốn sổ thông hành ăng-lê mà cô nàng phải lên ty cảnh sát trình diện mỗi tuần. Rồi nàng sẽ phải trải qua nhiều tháng lưu trú cưỡng bách tại Besançon và Vittel vì là “người Anh”. Cha tôi có bạn gái, Hela H., người Do Thái Đức, trước là hôn thê của Billy Wilder[12] hồi ở Berlin. Họ bị tóm vào một đêm tháng Hai năm 1942 tại một quán ăn trên đường Marignan, trong một cuộc kiểm tra căn cước, người ta kiểm tra rất ngặt vào tháng đó, vì có sắc lệnh mới được ban hành cấm người Do Thái lai vãng ngoài đường và các nơi công cộng sau tám giờ tối. Cha tôi và cô bạn gái lại không mang theo bất cứ giấy tờ tùy thân nào. Hai người bọn họ liền bị mấy thẩm sát viên tống lên cần xé xà-lách[13] chở tới đường Greffulhe để “xác minh”, gặp ông cò tên là Schweblin gì đó. Cha tôi phải chối tên tuổi thật của mình. Bị cảnh sát tách ra khỏi cô bạn gái, ông lợi dụng đúng lúc đèn hẹn giờ phụt tắt, trốn thoát ngay khi người ta sửa soạn đưa ông qua trại tạm giam. Hela H. được phóng thích ngày hôm sau, chắc hẳn là nhờ có sự can thiệp từ một người bạn của cha tôi. Là ai? Tôi thắc mắc suốt. Sau cuộc đào tẩu, cha tôi núp dưới gầm cầu thang một tòa nhà trên đường Mathurins, cố gắng tránh đánh động người gác-dan. Ông qua đêm ở đây vì mắc kẹt giờ giới nghiêm. Sớm hôm sau, ông về đường Saussaies. Rồi ông cuốn gói đi với chú Ralph và cô nàng đảo Mauritius, tạm lánh trong một khách điếm, T Alcyon de Breteuil, do mẹ một người bạn của họ làm chủ. Sau khoảng thời gian nầy, ông với Hela H. mướn một căn phòng cho thuê sẵn đồ đạc nằm trong hẻm Square Villaret-de-Joyeuse, rồi tiếp theo dọn qua khách sạn Les Marronniers, đường Chazelles.

Trong số những người giao du với cha tôi thời gian đó, tôi lục ra được Henri Lagroua, Sacha Gordine, Freddie McEvoy, nhà vô địch môn xe trượt lòng máng đồng thời là một tay đua xe hơi, người Úc Đại Lợi, mở chung một “hiệu buôn” với cha tôi trên đại lộ Champs-Élysées ngay sau 1945 mà tôi không rõ tên là gì; một Jean Koporindé nào đó (189 đường Pompe), Geza Pellmont, Toddie Werner (thường gọi là “Bà Sahuque”) và bạn của cô ta là Hessien (Liselotte), Kissa Kouprine, người Nga, con gái của nhà văn Kouprine. Nàng từng quay vài cuốn phim và đóng một vở kịch của Roger Vitrac, Những thiếu nữ trùng dương[14]. Flory Francken, tức Nardus, cha tôi gọi tắt là “Flo”, con gái của một họa sĩ Hòa Lan, lớn lên ở Tunisia. Sau, nàng dọn đến Paris và năng lui tới khu Montparnasse. Năm 1938, nàng vướng vào một vụ lôi thôi phải nhận trát ra hầu tòa tiểu hình và năm 1940, nàng kết hôn với tài tử xứ Phù Tang Sessue Hayakawa. Thời Đức chiếm đóng, nàng kết thân với cô đào màn bạc Dita Parlo, từng thủ vai nữ anh hùng trong cuốn phim L’Atalante, và người tình của cô ta là bác sĩ Fuchs, một trong những người cầm đầu dịch vụ “Otto”, đầu nậu số một thị trường chợ đen, số 6 đường Adolphe-Yvon, quận 16.

Đó đại khái là cái thế giới nơi cha tôi đã sống. Xã hội bên lề? Bịp bợm thượng thặng?[15] Tôi trích thêm ra đây một cô nàng người Nga khác, trước khi cô chìm vào đêm lạnh của lãng quên[16], Galina, tự là “Gay” Orloff, một người bạn gái của cha tôi thuở đó. Cô nầy di cư sang Mỹ từ lúc rất trẻ. Hai mươi tuổi, cô nhảy cho một hí trường ở Florida, tại đó cô gặp gỡ và trở thành nhân tình của một người đàn ông thấp lùn, tóc nâu, rất mẫn cảm và rất lịch thiệp tên Lucky Luciano. Dọn đến Paris, cô hành nghề người mẫu rồi kết hôn để lấy Pháp tịch. Đầu thời Chiếm đóng, cô sống với một người Chi Lê, Pedro Eyzaguirre, “Bí thư Công sứ”, rồi lại sống một mình ở khách sạn Chateaubriand, đường Cirque, cha tôi thường đến đây gặp cô. Cô có tặng một con gấu bông hồi tôi được mấy tháng tuổi và tôi giữ nó rất lâu như một thứ bùa hộ mạng, như kỷ niệm duy nhất từ một người mẹ quá cố. Cô kết liễu đời mình ngày 12 tháng Hai năm 1948, hưởng dương ba mươi bốn tuổi. An táng tại Sainte-Geneviève-des-Bois.

Dàn danh sách những cái tên này ra càng dài và cho điểm danh lần lượt như trong một trại lính trống trơn, tôi càng thấy đầu mình quay cuồng, hơi thở hổn hển. Những con người lạ lùng. Ở thời buổi bất thường, tranh tối tranh sáng. Cha mẹ tôi gặp nhau trong bối cảnh như thế, giữa những con người cũng giống y như họ. Hai cánh bướm lạc loài, vô tri giữa một thành phố không-ánh-nhìn. Die Stadt ohne Blick[17]. Tôi có thể làm gì được, đó là thứ đất thịt - hay đất mùn bón phân - để từ đó cái cây là thằng tôi mọc lên. Những mẩu vụn thông tin mà tôi gom góp lại từ cuộc đời họ, tôi có được chủ yếu từ phía mẹ tôi. Cái hỗn độn, mờ đục của thế giới ngầm, của hoạt động chợ đen mà cha tôi đã kinh qua vì không-có-lựa-chọn, che khuất rất nhiều chi tiết đời tư của ông. Thành thử mẹ tôi cũng không biết được bao nhiêu. Tới hồi chung cuộc, ông đem theo những bí mật đó xuống tuyền đài.

Cha mẹ tôi quen biết nhau vào một buổi tối tháng Mười năm 1942, ở nhà Toddie Werner, tức “Bà Sahuque”, số 28 đường Scheffer, quận 16. Cha tôi lúc đó dùng tấm thẻ căn cước mang tên ông bạn Henri Lagroua. Hồi nhỏ, tôi nhớ vẫn thấy cái tên “Henri Lagroua” trong tờ danh sách trú khách, có từ thời Đức chiếm đóng, dán trên cửa kiếng phòng ông gác-dan nhà số 15 bến Conti, nằm đối diện dòng chữ “lầu 4”. Tôi hỏi bác gác-dan “Henri Lagroua” nầy là ai. Ông đáp: ông già cậu. Căn cước kép của cha làm tôi sửng sốt. Mãi sau nầy tôi mới biết, giai đoạn đó, ông còn mang những cái tên khác mà một thời gian sau chiến tranh, chúng vẫn gợi nhớ tới khuôn mặt ông trong ký ức của nhiều người. Rồi những cái tên đến cuối cùng cũng phải tách lìa khỏi linh hồn tội nghiệp cưu mang chúng, và chúng lấp lánh trong trí tưởng - hình dung của chúng ta như những vì sao xa. Mẹ giới thiệu cha tôi với Jean de B. và vài người bạn. Họ cảm thấy cha tôi có “dáng dấp lạ đời của dân Nam Mỹ” và nhẹ nhàng khuyên mẹ tôi nên “dè chừng”. Mẹ thuật lại chuyện đó cho cha nghe, ông cười rằng lần sau sẽ ra bộ “kỳ cục hơn nữa” và sẽ “dọa cho họ sợ khiếp”.

Ông không phải dân Nam Mỹ nhưng tồn tại không giấy tờ hợp lệ và sống nhờ chợ đen. Có nhiều thang máy chạy dọc theo hành lang thương xá Arcades du Lido[18] dẫn lên lầu, mẹ tôi đến tìm cha ở một trong những cửa tiệm trên đó. Lần nào cũng có nhiều người ở đó xung quanh cha tôi mà tôi không rõ tên tuổi. Ông giữ liên hệ đặc biệt với “hiệu buôn” số 53 đại lộ Hoche do hai anh em người Armenia đứng trông coi, mà ông có dịp quen biết họ từ trước chiến tranh: Alexandre và Ivan S. Ông giao cho anh em họ nhiều món hàng, trong số đó nhiều xe vận tải nguyên chuyến chỉ chở bạc đạn cũ tồn kho của hãng SKF, quá hạn, gỉ sét và không còn sử dụng được, chất đống trong kho cảng Saint-Ouen. Lục lọi tình cờ, tôi phát hiện ra tên những người làm việc cho số 53 đại lộ Hoche: Nam tước Wolff, Dante Vannuchi, bác sĩ Patt, “Alberto”, rồi thắc mắc liệu đây chỉ là những bí danh mà cha tôi sử dụng chăng. Tại hiệu buôn đại lộ Hoche, cha tôi đã gặp André Gabison, chủ của sản nghiệp, là người mà ông thường nhắc trong câu chuyện với mẹ tôi. Trên tay tôi lại có một tờ danh sách nhân viên mật vụ Đức đề năm 1945, trong đó xuất hiện một ghi chú dành riêng cho nhân vật nầy: Gabison (André). Quốc tịch Ý, sinh năm 1907. Tiểu thương gia. Sổ thông hành số 13755 cấp phát tại Paris ngày 18/11/42 cho biết y là thương nhân Tunisia. Từ năm 1940, là hội viên góp vốn của công ty Richir (hiệu buôn 53 đại lộ Hoche). Năm 1942, phái viên của Richir ở San Sebastian. Tháng Tư năm 1944, hoạt động dưới quyền một nhân viên SD[19] tên Rados, đi lại thường xuyên giữa Hendaye và Paris. Tháng Tám năm 1944, bị chỉ điểm là đội viên phân đội 6 sở SD Madrid, dưới quyền chỉ huy của Martin Maywald. Địa chỉ: phố Jorge Juan 17, Madrid (điện thoại: 50.222).

Các mối quan hệ khác của cha tôi thời Chiếm đóng, ít ra là những người mà tôi nhận biết, gồm: nhà ngân hàng Ý Đại Lợi, Georges Giorgini-Schiff và bạn gái Simone, cô nầy về sau cưới ông chủ của Moulin-Rouge là Pierre Foucret. Văn phòng của Giorgini-Schiff nằm ở số 4 đường Penthièvre. Cha tôi mua của ông ta viên kim cương lớn màu hường để rồi sau chiến tranh, gặp lúc túng tiền, đã định bán lại cho ông ta. Giorgini-Schiff bị Đức bắt tháng Chín năm 1943[20], sau cuộc đình chiến ký kết giữa Ý và phe Đồng minh. Thời Chiếm đóng, ông ta có giới thiệu cha mẹ tôi với tiến sĩ Carl Gerstner, là cố vấn kinh tế Tòa Đại sứ Đức, có bạn gái, Sybil, gốc Do Thái; sang thời hậu chiến, trở thành nhân vật “quan trọng” ở Đông Berlin. Annet Badel: cựu luật sư, giám đốc rạp Vieux-Colombier năm 1944. Cha tôi làm ăn chui với ông ta và con rể là Georges Vikar. Badel gởi cho mẹ tôi một bản sao kịch bản Xử kín[21] của Sartre mà ông ta sẽ dàn dựng vào tháng Năm năm 1944 ở Vieux-Colombier, nhan đề ban đầu là “Tha nhân”[22]. Bản đánh máy “Tha nhân” đó còn lưu lại phòng tôi trên lầu năm bến Conti, sâu trong hộc tủ âm tường, cho tới năm tôi mười lăm tuổi. Badel tưởng rằng mẹ tôi vẫn giữ liên lạc với người Đức, thông qua hãng phim Continental, và do đó, nhờ sự trung gian của bà mà ông ta có thể sớm xin được giấy phép kiểm duyệt cho vở kịch.

Những người thân cận khác của cha tôi: André Camoine, bán đồ cổ, bến Voltaire. Maria Tchernychev, con gái của một dòng quý tộc Nga đã “sa sút”, cùng với cha tôi dự phần vào các vụ làm ăn lậu lớn; những vụ khiêm tốn hơn, cha tôi bắt tay với một “Ông Fouquet”. Ông Fouquet nầy có cửa tiệm trên đường Rennes và có nhà là biệt thự ngoại thành Paris.

Tôi nhắm mắt lại và thấy cái dáng đi bệ vệ của Lucien P. từ sâu thẳm tận cùng trong quá khứ bước tới. Tôi nghĩ nghề của ông ta là đứng trung gian đưa người nọ đến với người kia. Ông ta mập bự khủng khiếp, nên hồi tôi nhỏ, mỗi lần thấy ông ta ngồi xuống ghế là tôi cứ sợ nó sẽ bẹp gí dưới sức nặng của ông ta. Hồi cha tôi và ông ta còn trẻ, Lucien P. là kẻ si tình sướt mướt của cô đào Simone Simon, lẽo đẽo theo cô từng bước như con chó bông bự. Ông ta cũng làm bạn với Sylviane Quimfe, nhà mạo hiểm kiêm quán quân môn bi-a, là bà Hầu tước d’Abrantès[23] thời Đức chiếm đóng, và là nhân tình của một đại ca băng đảng đường Lauriston. Những nhân vật hầu như tôi không thể dừng lại xem xét quá kỹ. Họ như những hành khách mờ ám lướt qua sảnh nhà ga, và tôi không bao giờ biết họ đi về đâu, giả thử họ có một cái đích để về. Kết thúc danh sách ma nầy, tôi thấy phải đề cập tới hai anh em Ivan và Alexandre S. mà tôi ngờ rằng họ song sinh. Alexandre có bạn gái tên Inka, vũ sư Phần Lan. Anh em họ có lẽ đã là những ông trùm chợ đen có số, bởi vì, trong thời kỳ Chiếm đóng, họ đã ăn mừng “bạc tỷ đầu tiên” kiếm được, tại căn chung cư của Ivan S. trong tòa nhà đồ sộ ở số 1 đại lộ Paul-Doumer. Y tháo chạy sang Tây Ban Nha vào ngày Giải phóng, giống trường hợp André Gabison. Còn Alexandre S. ra sao? Tôi thắc mắc. Nhưng mà, có cần thiết đặt câu hỏi cho mình không? Tôi, trái tim tôi đập cho những người có gương mặt xuất hiện trên khắp các “Bích chương đỏ”[24].

Jean de B. cùng nhà buôn đồ cổ Brussels rời căn chung cư bến Conti đầu năm 1943 và cha mẹ tôi thu xếp cư ngụ ở đó, cả hai người. Trước khi làm bạn đọc chán ngấy hoàn toàn và tôi thì mất hết can đảm cũng như hơi sức để tiếp tục, xin hãy xem thêm vài mẩu vụn cuộc đời cha mẹ tôi và cái thời đại xa xăm họ từng sống, giờ đã nhạt nhòa[25].

Họ có lần đi lánh nạn ở Ablis trong lâu đài Bréau, với Henri Lagroua và bạn gái là Denise. Lâu đài Bréau bị bỏ hoang. Chủ lâu đài người Mỹ, rời Pháp để tránh chiến tranh, nên giao lại chìa khóa cho bọn họ. Ở đồng quê, mẹ tôi chơi mô tô cùng Lagroua trên chiếc BSA 500 phân khối của anh ta. Bà ở cùng cha tôi tháng Bảy và tháng Tám năm 1943 tại quán trọ Le Petit Ritz, thị xã Varenne-Saint-Hilaire. Giorgini-Schiff, Simone, Gerstner và bạn gái Sybil cũng đến đó hội ngộ với cha mẹ tôi. Tắm trên dòng sông Marne. Quán trọ nầy là chỗ trú của vài kẻ vô lại với “vợ” của họ, trong số đó có một gã “Didi” và ghệ của y là “Bà Didi”. Buổi sáng, đám đàn ông lái xe đi lo những thứ việc mờ ám và từ Paris quay về thật muộn. Có đêm, cha mẹ tôi nghe tiếng tranh cãi trên đầu phòng mình. Người đàn bà chửi ông nhân ngãi là “đồ cớm thúi” rồi liệng qua cửa sổ từng nùi giấy bạc, trách ông ta vì đã mang đống tiền đó về. Cảnh sát giả dạng? Tay sai của Gestapo? Toddie Werner, tức “Bà Sahuque”, tại nhà cô ta mà cha mẹ tôi quen biết nhau, trốn thoát một cuộc bố ráp đầu năm 1943. Cô bị thương sau khi nhảy qua cửa sổ chung cư. Người ta tróc nã Sacha Gordine, một trong những người bạn lâu năm nhất của cha tôi, theo xác nhận từ một lá thư của Nha Quy chế Nhân thân thuộc Phủ Tổng ủy Vấn đề Do Thái[26] gởi cho viên trưởng một “Ty Điều tra Kiểm soát”: “Ngày 6 tháng Tư năm 1944. Trong công văn dẫn chiếu dưới đây, tôi đã yêu cầu quý Ty tiến hành bắt giữ khẩn cấp đối với tên Do Thái Gordine Sacha vì lỗi vi phạm luật 2 tháng Sáu năm 1941. Quý Ty có thông tri cho tôi hay rằng đương sự đã rời khỏi nơi cư trú không để lại địa chỉ mới. Thế mà, có người đã nhìn thấy đương sự những ngày gần đây đi xe đạp trên đường phố Paris. Vì lẽ đó, tôi yêu cầu quý Ty một lần nữa cho khám nhà đương sự hầu có thể đáp ứng công văn ngày 25 tháng Giêng vừa qua của tôi.”

Tôi nhớ lần duy nhất trong đời cha tôi gọi lại giai đoạn nầy, đó là buổi tối khi hai cha con đương trên đại lộ Champs-Élysées. Ông chỉ tôi cuối con đường Marignan, đoạn ông bị hốt vào tháng Hai 1942. Rồi ông kể tôi nghe cuộc bắt bớ lần nhì, mùa đông năm 1943, sau khi bị “ai đó” chỉ điểm. Ông bị đưa tới Trại tạm giam rồi lại được “ai đó” cho lệnh thả. Tối hôm ấy, tôi cảm giác rằng ông muốn thổ lộ với tôi một chuyện gì nhưng không nói thành lòi. Rốt cuộc, ông chỉ thuật ngắn gọn là chiếc xe bít bùng đánh vòng các đồn cảnh sát rồi mới chịu ghé Trại tạm giam. Trong mấy lần dừng đó, có một đứa con gái leo lên ngồi đối diện ông, sau này, tôi đã thử nhiều lần, vô ích, tìm lại dấu vết cô ta, mà không biết đích xác buổi tối đó là năm 1942 hay 1943.

Mùa xuân năm 1944, cha tôi nhận được nhiều cú điện thoại nặc danh, bến Conti. Giọng nói trong ống nghe gọi cha tôi bằng đúng tên thật của ông. Chiều nọ, lúc cha tôi vắng nhà, hai thẩm sát viên cảnh sát Pháp nhận chuông cửa và đòi “Ông Modiano”. Mẹ tôi khai rằng bà chỉ là một cô gái Bỉ làm việc cho Continental, hãng của Đức. Bà cho một người tên Henri Lagroua mướn lại buồng trong căn chung cư nầy và không nắm thông tin gì hơn để cung cấp. Họ bảo sẽ trở lại. Cha tôi, muốn tránh họ, bèn bỏ đi khỏi bến Conti. Tôi nghĩ đó không còn là Cảnh sát đặc trách Vấn đề Do Thái của Schweblin[27] nữa mà là người của Ty Điều tra Kiểm soát - như trường hợp Sacha Gordine. Hoặc người của ông quận trưởng[28] Permilleux trên Lỵ sở[29]. Về sau, tôi những muốn nhận diện những người nầy, nhưng họ nhất định trốn trong cái bóng tối ám mùi da thuộc bị mục của mình.

Cha mẹ tôi quyết trốn khỏi Paris càng sớm càng tốt. Christos Bellos, gã Hy Lạp mà mẹ tôi quen ở nhà B., có cô bạn gái sống trong đồn điền gần Chinon. Thế là cả ba người xuống đó tạm dung thân. Mẹ tôi đem theo cả y phục thể thao mùa đông phòng khi lại phải cao bay xa chạy. Họ tiếp tục trú ẩn trong căn nhà vùng Touraine đó cho tới ngày Giải phóng rồi sẽ trở lại Paris bằng xe đạp giữa tràn ngập các đoàn quân Hoa Kỳ.

Đầu tháng Chín năm 1944, ở Paris, cha tôi không muốn ngay lập tức quay về bến Conti, lần nầy không phải do sợ cảnh sát bắt lên giải trình mà là vì những mối làm ăn ngoài luồng phi pháp. Cha mẹ tôi ở khách sạn ngay góc ngã tư đại lộ Breteuil và đại lộ Duquesne, chính là Alcyon de Breteuil, nơi cha tôi từng đến trốn tránh vào năm 1942. Cha gởi mẹ tôi về bến Conti thám thính tình hình. Bà bị cảnh sát triệu tập và trải qua cuộc thẩm vấn dài. Bà là ngoại nhân nên họ muốn biết chính xác lý do gì bà đến Paris năm 1942 dưới sự bảo trợ của người Đức. Bà trình bày rằng mình là hôn thê của một người Do Thái, sống chung với nhau hai năm nay. Các cảnh sát viên thẩm vấn mẹ tôi có lẽ là đồng nghiệp của những người muốn bắt cha tôi, dưới tên thật Modiano, mấy tháng trước đây. Hoặc chính là cùng một bọn. Nay thì họ phải tìm ông trong hồ sơ với cái tên đi mượn Lagroua, và vô phương nhận dạng.

Mẹ tôi được thả. Buổi tối ở khách sạn, dưới cửa sổ phòng cha mẹ tôi, dọc theo dải đất giữa đại lộ Breteuil, nhiều phụ nữ đi dạo cùng lính Mỹ và một trong số họ cố gắng diễn tả cho người Mỹ hiểu rằng người ta ở đây chờ người Mỹ đến từ bao nhiêu tháng nay. Cô nàng xòe bàn tay đếm “One, two…”. Thế mà chàng lính Mỹ không hiểu nên bắt chước xòe bàn tay đếm theo:“One, two, three, four…”. Cứ vậy không dừng. Sau vài tuần, cha tôi rời Alcyon de Breteuil. Về lại bến Conti, cha tôi khám phá ra rằng chiếc xe Ford mà ông giấu trong một gara ở Neuilly đã bị Milice[30] trưng dụng hồi tháng Sáu. Và rằng Georges Mandel[31] đã bị ám sát trong chiếc Ford đó, thùng xe có nhiều lỗ đạn, nên xe bị cảnh sát giữ lại phục vụ điều tra.

Ngày 2 tháng Tám năm 1945, cha đạp xe đến tòa thị chính Boulogne-Billancourt đặng làm khai sanh cho tôi. Tôi hình dung ra chuyến trở về của ông trên những đường vắng khu Auteuil và những mé sông thinh lặng mùa hè năm ấy.

Rồi cha tôi quyết định đi Mexico sinh sống, sổ thông hành đã sẵn sàng. Phút chót, ông đổi ý. Suýt chút nữa là ông rời Âu châu sau chiến tranh. Ba mươi năm sau, ông đi giã biệt cuộc đời ở Thụy Sĩ, xứ sở trung lập. Giữa hai mốc đó, ông di chuyển khá nhiều: Canada, Guyana, Phi châu Xích đạo, Colombia… Cha tôi tìm kiếm cõi thần tiên Eldorado, uổng công vô ích. Tôi tự hỏi liệu ông vẫn tiếp tục chạy trốn những năm Chiếm đóng chăng. Ông không bao giờ thổ lộ với tôi từ tận đáy lòng những gì ông đã nếm trải ở Paris thời gian đó. Cái sợ hãi và cảm giác kỳ lạ bị dồn đuổi vì bị người ta xếp cụ thể vào hạng con mồi - thú săn, trong khi bản thân ông cũng không tường tận mình là ai chăng? Nhưng ta không nên nói thay lời kẻ khác, thành thử tôi luôn ngại phá vỡ những sự im lặng dù nó có hại cho bạn.

1946. Cha mẹ tôi vẫn ở số 15 bến Conti, lầu bốn và lầu năm. Từ 1947, cha tôi mướn thêm tầng lầu ba. Giai đoạn khấm khá của cha tôi chỉ như gió thoảng qua và kết thúc vào năm 1947 đó, trước khi ông bước vĩnh viễn vào tình trạng mà người ta gọi là khốn khổ hoàng kim. Ông làm ăn với Giorgini-Schiff, với ông Tessier nào đó, công dân Costa Rica, và với Nam tước Louis de la Rochette. Ông thân thiết cật ruột với một người tên Z., liên can tới vụ “bê bối rượu vang” năm 1946. Ông bà ngoại từ Antwerp xuống Paris để trông chừng tôi. Tôi ở suốt với họ nên lẽ đương nhiên chỉ hiểu tiếng fla-măng. Năm 1947, em tôi Rudy chào đời, ngày 5 tháng Mười. Sau Giải phóng, mẹ tôi theo lớp kịch nghệ của Trường Vieux-Colombier… Bà giữ một vai nhỏ trong vở Bên cạnh nàng tóc vàng[32] diễn ở rạp Michodière. Năm 1949, bà xuất hiện phút chốc trong cuốn phim Cuộc hẹn tháng Bảy[33].

Mùa hè năm 1949 ấy, ở Mũi Antibes và bờ biển xứ Basque, bà làm bạn với một tay hào hoa[34] gốc Nga, Wladimir Rachevsky, và với Hầu tước A., một người Basque làm thơ. Chi tiết nầy về sau tôi mới hay. Tụi tôi vẫn bơ vơ, em trai và tôi, gần hai năm tại Biarritz. Hai anh em sống trong căn chung cư nhỏ ở Casa Montalvo và săn sóc cho chúng tôi là bà gác-dan của tòa nhà đó. Tôi không còn nhớ rõ mặt bà.

Tháng Chín năm 1950, anh em tôi thọ lãnh bí tích rửa tội ở nhà thờ Saint-Martin, Biarritz, vắng mặt cha mẹ. Trên chứng nhận rửa tội, cha đỡ đầu của tôi là một ông “Jean Minthe” bí ẩn mà tôi không biết là ai. Lễ khai giảng tháng Mười năm 1950, tôi đến trường lần đầu trong đời, tiểu học Sainte-Marie de Biarritz, phường Casa Montalvo.

Chiều nọ, tôi tan trường không ai tới rước. Tôi muốn tự mình về nhà nhưng không may bị một chiếc xe tải nhỏ hất ngã nhào khi đang băng qua đường. Ông tài xế liền chở tôi đến mấy dì phước, các bà đắp lên mặt tôi miếng gạc nhúng éther[35] cho tôi ngủ. Từ bận đó, tôi hết sức nhạy cảm với mùi éther. Cực kỳ nhạy. Éther sẽ có cái đặc tính lạ lùng làm tôi nhớ lại cơn đau đồng thời nhanh chóng xóa ngay cảm giác đó. Ký ức và lãng quên.

Chúng tôi về Paris năm 1951. Sáng Chủ nhật nọ, tôi ở trong hậu trường rạp Montparnasse nơi mẹ tôi có một vai nhỏ trong Phức cảm Philémon[36]. Mẹ đương diễn trên sân khấu. Tôi sợ. Tôi bắt đầu khóc. Suzanne Flon, cũng diễn trong tuồng nầy, cho tôi một tấm bưu thiếp để dỗ tôi.

Nhà chung cư bến Conti. Buổi tối, lầu ba, anh em tôi bỗng nghe tiếng huyên náo và những giọng phá lên cười bên phòng sát vách với buồng tụi tôi, nơi mẹ tiếp những người bạn ở Saint-Germain-des-Prés. Tôi thảng hoặc mới gặp mẹ. Tôi không nhớ cử chỉ âu yếm hay bảo bọc nào của bà. Tôi cảm thấy luôn trong tình trạng hơi phải cảnh giác lúc có mặt mẹ. Bà nổi giận bất thình lình khiến tôi rối và khi đi học giáo lý, tôi cầu nguyện ơn Trên tha thứ cho bà. Cha tôi có văn phòng trên lầu bốn. Thường có hai ba người ở đó với ông. Họ ngồi trên ghế bành hoặc trên tay ghế tràng kỷ. Họ nói chuyện. Họ lần lượt gọi điện thoại. Và họ chuyền cái máy điện thoại như quả bóng bầu dục. Thỉnh thoảng, cha tôi cũng mướn mấy cô sinh viên trường Vẽ đến trông chừng anh em tôi. Ông nhờ các cô trả lời điện thoại chỉ để nói “ông ta không có ở đây”. Ông đọc cho các cô ghi thư từ.

Đầu 1952, mẹ gởi anh em tôi cho người bạn, Suzanne Bouquerau, nhà số 38 đường Docteur-Kurzenne, thị xã Jouy-en-Josas. Tôi học trường Jeanne-d’Arc cuối đường, sau đó chuyển qua trường tiểu học cộng đồng[37]. Hai đứa tôi là lễ sinh, giúp Thánh lễ Đêm năm 1952 cho nhà thờ xã. Những quyển sách đầu đời: Người Mohican cuối cùng, tôi không hiểu gì hết nhưng vẫn ráng đọc cho tới trang chót. Chuyện rừng xanh. Truyện cổ Andersen, Adrienne Ségur minh họa. Cổ tích Mèo kể[38].

Trong số những phụ nữ lạ đến rồi đi, số 38 đường Docteur-Kurzenne, có Zina Rachevsky, Suzanne Baulé, tức Frede, nữ giám đốc của Carroll’s, một hộp đêm đường Ponthieu, và một cô Rose-Marie Krawell, chủ khách sạn, đường Vieux-Colombier, lái xe Hoa Kỳ. Họ mặc vest, đi giày đàn ông, và Frede còn đeo thêm cà vạt. Hai đứa tôi chơi với thằng nhỏ cháu của Frede.

Thỉnh thoảng, cha đến thăm tụi tôi, đi cùng bạn bè và một người đàn bà trẻ, tóc vàng và dịu dàng, Nathalie, chiêu đãi viên hàng không mà cha tôi quen trong chuyến đi tới Brazzaville. Tụi tôi nghe radio chiều thứ Năm hằng tuần vì có chương trình thiếu nhi. Những bữa khác, đôi ba phen tôi mở trúng bản tin thời sự. Xướng ngôn viên thông báo về phiên tòa xử những kẻ thủ ác trong vụ THẢM SÁT ORADOUR. Âm thanh của những tiếng nầy vẫn gây ớn lạnh trong tôi bây giờ cũng như ngày ấy, mặc dầu hồi ấy tôi không hiểu nó nghĩa là gì.

Tối nọ, trong một lần đến thăm, cha ngồi đối diện tôi trong phòng khách nhà 38 đường Docteur-Kurzenne, gần ô cửa sổ lồi[39]. Ông hỏi tôi lớn lên muốn làm gì. Tôi không biết trả lời thế nào.

Tháng Hai năm 1953, buổi sáng, cha đến căn nhà hẻo lánh rước chúng tôi bằng xe hơi đem về Paris. Sau tôi mới hay rằng Suzanne Bouquereau bị bắt vì can tội trộm cắp. Giữa Jouy-en-Josas và Paris, cả một vùng ngoại thành huyền ảo khi đó còn chưa là ngoại thành. Lâu đài hoang phế, đối diện là đồng cỏ rậm rạp nơi anh em tôi thả diều. Rừng Metz. Và bánh xe lớn của cỗ máy bơm nước Marly[40], quay đều trong tiếng động và cái trong mát của thác nước.

Từ 1953 đến 1956, tụi tôi ở lại Paris theo học trường xã trên đường Pont-de-Lodi. Tụi tôi năng đi học giáo lý tại Saint-Germain-des-Prés. Tụi tôi thường xuyên thấy cha Pachaud, ông làm chủ lễ ở Saint-Germain-des-Prés và sống trong căn chung cư nhỏ đường Bonaparte. Tôi tìm ra bức thư cha Pachaud gởi cho tôi hồi đó. “Thứ Hai ngày 18 tháng Bảy. Cha hình dung hẳn là con đang xây những tòa pháo đài trên bãi bể… khi nước bể dâng lên con chỉ còn một cách co giờ chạy! Giống như khi tiếng chuông reng hết giờ ra chơi ở trường Pont-de-Lodi! Con có biết trời Paris đang rất nóng? May là thỉnh thoảng có vài cơn mưa rào nên không khí cũng dễ chịu hơn. Nếu lớp giáo lý vẫn hoạt động, có lẽ con sẽ phải ôm bình trắng đi rót nước the bạc hà cho tất thảy các bạn nhỏ suốt thôi. Con đừng quên lễ 15 tháng Tám: một tháng nữa là lễ Đức Mẹ lên Trời. Con sẽ được rước Mình Thánh Chúa ngày hôm đó để làm hoan hỉ trái tim Mẹ Thiên Chúa. Bà sẽ rất hài lòng về Patrick của Bà nếu con biết dốc tâm làm Bà vui. Con biết rõ là dù đang trong kỳ nghỉ cũng không được quên tạ ơn Chúa đã ban cho ta những ngày phước lành. Tạm biệt Patrick. Hôn con nhiều. Cha Pachaud.”

Các lớp giáo lý diễn ra trên tầng cao nhất của tòa nhà cũ kỹ, số 4 đường l’Abbaye - mà ngày nay được cải tạo thành căn hộ sang trọng - và trong một sảnh, quảng trường Furstenberg, giờ là cửa tiệm bán xa xỉ phẩm. Những bộ mặt đã biến đổi. Như Jacques Prévert và cha Pachaud, tôi không còn nhận ra khu phố những ngày xưa yêu dấu nữa.

Bên kia bờ sông Seine, anh em tôi đã dành những buổi chiều dài khám phá bí ẩn của sân điện Louvre, hai ô công viên Carrousel[41] và vườn Tuileries. Đá đen và tán lá cây hột dẻ, dưới nắng mặt trời. Cảnh sắc xanh lục. Lá rụng dồn lại thành đống sát chân thềm bảo tàng viện Jeu de Paume. Tụi tôi đánh số từng lối đi. Bồn nước cạn. Bức tượng Caïn và Abel dựng ở một trong hai ô công viên Carrousel ngày nào. Và tượng La Fayette ô còn lại. Con sư tử đồng vườn Carrousel. Cái cân sơn xanh lá trên sân thềm phía mé sông[42]. Nhà cầu “Lavatory” mát lạnh ốp sành xốp nằm dưới sân thềm Feuillants[43]. Những thợ làm vườn. Tiếng ro ro của máy cắt cỏ buổi sáng trời đẹp, trên bãi cỏ gần bồn nước. Đồng hồ với bộ kim vĩnh viễn bất động, cửa Nam điện. Và vết sắt đỏ trên vai nàng Milady. Rudy và tôi phác họa cây phả hệ và bài toán đố cho tụi tôi lúc đó là tìm ra mảnh ghép nối Thánh Louis và Henri IV. Tám tuổi, một cuốn phim gây thích thú cho tôi: Dưới căn lều xiếc lớn nhất thế giới[44]. Đặc biệt là đoạn: Ban đêm, đoàn xe hội chợ bị một chiếc xe hơi Hoa Kỳ chặn đầu. Ánh trăng. Gánh xiếc Médrano. Dàn hòa tấu trỗi nhạc khi chuyển cảnh. Thằng hề Rhum, Alex và Drena. Những cuộc hội chợ. Tỷ như hội chợ Versailles với trò xe đụng, những chiếc xe màu tím hoa cà, vàng, xanh lá, xanh đen, hồng… Hội chợ Invalides có triển lãm cá voi Jonas. Xưởng sửa xe. Mùi bóng tối và mùi xăng. Vùng sáng lờ mờ. Tiếng động và tiếng nói chìm dần thành âm thanh âm vang.

Trong tất cả những sách truyện đọc ngày đó (Jules Verne, Alexandre Dumas, Joseph Peyré, Conan Doyle, Selma Lagerlof, Karl May, Mark Twain, James Oliver Curwood, Stevenson, Ngàn lẻ một đêm, Nữ Bá tước de Ségur, Jack London), tôi nhớ nhất là quyển Kho tàng vua Solomon và tình tiết anh chàng hướng đạo trẻ bộc lộ thân phận thật của mình, là con trai vua. Hai quyển đã làm tôi mơ tưởng chỉ vì cái nhan đề: Người tù Zenda[45] vàCon tàu hàng bí ẩn[46].

Bạn chúng tôi ở trường tiểu học đường Pont-de-Lodi: Pierre Do-Kiang, người Việt Nam, cha mẹ mở khách sạn nhỏ bên đường Grégoire-de-Tours. Zdanevitch, lai da đen và Georgia, con trai thi sĩ Georgia, Iliazd. Bạn nơi khác: Gérard, nhà ở trên đầu xưởng sửa xe, ở Deauville, đại lộ République. Một thằng tên Ronnie, tôi không còn nhớ mặt nó ra sao và gặp nó trong hoàn cảnh nào. Hồi đó, tụi tôi có đến nhà nó chơi, gần rừng Boulogne. Tôi nhớ mang máng đã bước qua cửa vào nhà, tôi đang kể hồi tụi tôi ở Luân Đôn, một trong những căn nhà ở Belgravia hay Kensington, về sau, khi đọc truyện Giải ảo thần tượng[47] của Graham Greene, tôi đã nghĩ rằng Ronnie, thằng bạn mà tôi không biết gì hết, có thể sắm vai nhân vật chính.

Kỳ nghỉ ở Deauville trong căn bungalow[48] nhỏ, gần đại lộ République cùng cô bạn của cha tôi, Nathalie, chiêu đãi viên hàng không. Mẹ tôi, họa hoằn đến đây vài lần, đón tiếp mấy người bạn tạt ngang qua: những kịch sĩ ghé diễn tuồng ở sòng bạc, cậu bạn thân hồi trẻ của bà, người Hòa Lan, Joppie Van Allen. Ông ta là người trong đoàn hát của Hầu tước Cuevas. Nhờ ông ta mà tôi được xem vở ba lê khuấy động tâm hồn tôi: Kẻ mộng du[49]. Một hôm, tôi lẽo đẽo theo cha tới sảnh khách sạn Royal, ông có hẹn với bà Stern, người sở hữu một trường đua ngựa, theo lời ông. Bà Stern nầy có lợi gì cho cha tôi? Mỗi thứ Năm, đầu giờ chiều, anh em tôi ra quầy báo đối diện nhà thờ mua Tarzan. Nóng nực. Ngoài đường chỉ có mình tụi tôi. Bóng râm xen lẫn nắng chiếu trên lề đường. Mùi bụi thủy lạp.

Hè 1956, chúng tôi chiếm dụng căn bungalow, em trai và tôi, cùng với cha và Nathalie, chiêu đãi viên hàng không. Cô nầy, trước đó, đã dẫn tụi tôi đi nghỉ lễ Phục sinh ở một khách sạn làng Villars-sur-Ollon. Paris, một sáng Chủ nhật năm 1954, anh em tôi đợi trong hậu trường rạp Vieux-Colombier khi mẹ tôi đang trên sàn diễn. Một bà tên Suzy Prim, đào chánh vở kịch, khắc nghiệt bảo rằng chỗ hai đứa tôi không phải ở đây. Bà ta không ưa con nít y như bao nhiêu người diễn viên già dở khác. Tôi gởi thư cho bà ta: “Thưa bà, tôi chúc bà có mùa Giáng sinh thật tệ hại”. Điều làm tôi ghét ở bà ta đó là cái ánh mắt vừa sắc vừa hăm dọa.

Chủ nhật, cùng với cha, tụi tôi lấy xe buýt số 63 đi tuốt tới rừng Boulogne. Hồ và bến nổi chỗ người ta lên xuồng để sang chơi mini-golf hay sang Nhà gỗ trên đảo[50] giữa hồ… Một buổi tối, trong rừng, tụi tôi đợi buýt về nhà và cha dẫn tụi tôi vào con đường nhỏ Adolphe-Yvon. Ông dừng trước một dinh thự và bảo: Ba thắc mắc không rõ ai sống ở đây bây giờ - làm như ông thân thuộc với chốn nầy lắm. Tối đó, tôi thấy ông ngồi trong văn phòng, giở quyển danh bạ xếp thứ tự theo tên đường. Chuyện khiến tôi tò mò. Khoảng chục năm sau, tôi được biết rằng ở số 6 đường Adolphe-Yvon, dưới thời Chiếm đóng, trong tòa dinh thự hiện không còn tồn tại, là các bàn giao dịch của hiệu buôn “Otto”, đầu nậu lớn nhất thị trường chợ đen Paris (tôi có trở lại con đường nầy năm 1967 để xác định vị trí cha và tụi tôi dừng chân: đúng là số 6). Bỗng dưng có mùi thối quyện lẫn mùi trường luyện ngựa[51] và mùi lá rụng trong rừng. Tôi cũng nhớ những buổi chiều, thỉnh thoảng em, cha và tôi leo lên một chuyến buýt bất kỳ và ngồi cho tới tận bến cuối cùng. Saint-Mandé. Cửa Gentilly…

Tháng Mười năm 1956, tôi vào học nội trú tại trường Montcel, thị xã Jouy-en-Josas. Tôi sẽ trải qua hết tất cả các trường ở xã nầy. Mấy đêm đầu ở nhà ngủ nội trú thật khó khăn, tôi luôn chực muốn khóc. Nhanh chóng sau đó, tôi tiến hành một bài tập nhằm cho tôi thêm can đảm: tập trung chú ý vào một điểm cố định, kiểu như niệm chú. Điểm nhìn cụ thể lúc đó là một con ngựa đen nhỏ bằng nhựa.

Tháng Hai năm 1957, tôi mất em trai. Một Chủ nhật, cha và chú Ralph đến rước tôi trong khu nội trú. Trên đường về Paris, chú Ralph tôi đang lái, đột ngột dừng lại, bước ra khỏi xe, để lại tôi một mình với cha. Trong xe, cha cho tôi hay tin em trai lìa đời. Mới Chủ nhật tuần trước, tôi còn chơi với nó trong căn phòng anh em tôi, bến Conti. Tụi tôi cùng nhau xếp một quyển sưu tập tem. Tôi phải về trường lúc năm giờ, và giải thích cho nó hiểu vì có ban kịch đến trình diễn cho bọn học trò xem một vở trong khán phòng nhỏ của nhà nội trú. Tôi không bao giờ quên ánh mắt của nó ngày Chủ nhật hôm đó.

Ngoài em Rudy và cái chết của nó, tôi cho rằng không có gì trong số những chuyện tôi sẽ kể có ý nghĩa sâu sắc với tôi. Tôi viết những trang nầy như người ta lập biên bản hay khai lý lịch, để làm tài liệu và hẳn nhiên là để cho xong một đời vốn không phải của tôi. Nó chỉ là cuộn phim ghi lại những sự và việc. Tôi không có gì phải thú nhận hay chiêu tuyết bản thân, cũng không chút ham chuộng liệu pháp tâm lý nội quan[52] và những cuộc tự vấn lương tâm. Trái lại, những sự và việc càng mờ mịt, huyền ảo bao nhiêu thì tôi càng hứng thú bấy nhiêu. Cũng thế, tôi nỗ lực giải bí ẩn cho tới khi không còn bí ẩn nào. Tôi đã trải qua những sự kiện mà tôi gọi ra dưới đây, cho tới năm hai mươi mốt tuổi, bằng kỹ thuật trong suốt[53] - là kỹ xảo điện ảnh phóng chiếu hình bối cảnh trên phông nền phía sau trong khi người diễn viên vẫn đứng bất động trên sân khấu trường quay. Tôi muốn thể hiện lại cái ấn tượng mà hẳn là nhiều người khác đã nhận thấy trước tôi: tất cả là hình ảnh phóng chiếu nối tiếp chứ tôi vẫn chưa thể sống đời mình cho tới lúc đó.

Tôi học nội trú trường Montcel cho tới năm 1960. Trong bốn năm, kỷ luật nhà binh. Mỗi buổi sáng, chào cờ. Đi đều bước. Tiểu đội, dừng. Tiểu đội, nghiêm. Buổi tối, kiểm tra phòng. Vài trò hiếp đáp của mấy tên “đại úy” học trò lớp đệ nhất[54], chịu trách nhiệm giữ “kỷ luật”. Chuông điện báo thức. Tắm, từng loạt ba mươi thằng. Đường chạy Hébert[55]. Nghỉ xả hơi. Nghiêm. Rồi những giờ làm vườn, chúng tôi dàn hàng cào lá khô trên bãi cỏ.

Thằng bạn kế bên, lớp đệ tứ[56], tên Safirstein. Nó chung phòng ngủ với tôi trong khu nhà xanh lá. Nó kể rằng cha nó, hồi hai mươi tuổi, học Y khoa ở Vienna. Năm 1938, khi Đức thôn tính Áo, đám Quốc xã đem người Do Thái ở Vienna ra làm nhục, bắt rửa lề đường, bắt đích thân vẽ ngôi sao sáu cánh lên kính cửa tiệm của họ. Cha nó phải chịu đựng những trò nhục nhã đó trước khi đào thoát khỏi nước Áo. Một đêm, tụi tôi quyết định đi khám phá trong lòng lô cốt nằm ở cuối công viên. Phải băng qua bãi cỏ lớn và nếu tụi tôi bị giám thị chộp trúng, rủi ro sẽ bị phạt nặng. Safirstein từ chối tham gia vào cuộc đi hướng đạo mạo hiểm nầy. Hôm sau, đám bạn tôi cách ly và chửi nó dồn dập là “đồ thỏ đế” với đầy đủ sự lỗ mãng kiểu trại lính giữa đám lính với nhau. Một chiều, cha Satirstein đến trường không báo trước. Ông muốn nói chuyện với cả đám học trò chung phòng tập thể. Ông nhẹ nhàng yêu cầu đừng ức hiếp con trai ông nữa và đừng gọi nó là “đồ thỏ đế”. Cách ông xử lý làm cả đám bất ngờ, kể cả thằng Safirstein. Chúng tôi quây quần xung quanh bàn, trong phòng họp giáo viên. Safirstein ngồi cạnh cha nó. Tất cả đều vui vẻ làm hòa. Tôi nhớ ông còn cho chúng tôi thuốc lá. Không thằng nào trong đám chúng tôi coi vụ việc có chút gì quan trọng. Kể cả thằng Safirstein. Tuy nhiên, tôi cảm nhận được mối lo ngại của cha nó, ông mong rằng cơn ác mộng xảy đến với ông hai mươi năm trước sẽ không tái diễn trên đầu con ông.

Trong trường Montcel có những đứa con bị ruồng rẫy, những đứa con hoang và những đứa trẻ vô gia đình. Tôi nhớ tới thằng gốc Brazil, nằm cạnh giường tôi trong phòng nội trú suốt thời gian dài, bặt tin cha mẹ đã hai năm, giống như họ bỏ quên nó trong phòng gởi hành lý của một nhà ga hoang vu. Những đứa khác buôn lậu quần jean và vượt rào cảnh sát. Có hai anh em, học sinh trường nầy, hai mươi năm sau, bị dẫn ra tận tòa đại hình. Tuổi trẻ hoàng kim, nhưng là thứ vàng không đủ tuổi, vàng pha tạp. Đa số những cậu trai tử tế nầy đều không có tương lai.

Thời gian nầy tôi đọc gì. Vài cái tên ghi trong trí nhớ: Fermina Marquez, Đất lưu đày[57], Những mối tình màu vàng[58], Mặt trời vẫn mọc[59]. Trong những cuốn khác, tôi tìm thấy lại cái hư ảo của đường phố: Marguerite ban đêm[60], Chỉ một người đàn bà[61], Phố không tên[62]. Trên kệ sách của các cô y tá trong trường còn mấy quyển tiểu thuyết cũ trải qua hai cuộc đại chiến, bám víu nhau kín đáo như là sợ người ta đem chúng xuống kho. Tôi nhớ đã đọc Nhà Oberlé[63]. Nhất là tôi có xem mấy quyển bỏ túi đầu tiên thuộc tủ sách Livres de poche mới xuất hiện thời đó, và những quyển của tủ Pourpre, đóng bìa cứng. Lộn xộn, có quyển hay quyển dở. Nhiều quyển đã biến khỏi danh mục. Những quyển Livres de poche đầu tiên đó còn vài cái nhan đề lưu lại dư hương trong tôi: La Rue du Chat-qui-Pêche[64], Bông hồng Bratislava[65], Marion xứ tuyết[66].

Chủ nhật, đi dạo với cha tôi và một trong những người thân tín đương thời của ông. Stioppa. Cha tôi gặp ông ta thường xuyên. Ông ta đeo miếng băng bịt một mắt, tóc bôi sáp láng coóng tới mức để lại một vệt khi ông ta tựa đầu vào tràng kỷ. Ông ta không nghề nghiệp. Ông ta ở nhà trọ bình dân[67] trên đại lộ Victor-Hugo. Thỉnh thoảng, chúng tôi, gồm Stioppa, cha và tôi, dạo bước trong rừng Boulogne.

Chủ nhật khác, cha dẫn tôi đi xem Triển lãm hàng hải, phía bên bến Branly. Chúng tôi gặp một trong những bạn cũ của ông trước Thế chiến: “Paulo” Guerin. Một thanh niên già khoác áo vest. Tôi không rõ ông ta cũng đi xem như chúng tôi hay ông ta mướn một quầy trong Triển lãm. Cha giải thích rằng Paulo Guerin chưa hề làm việc gì ra hồn ngoại trừ cưỡi ngựa, lái xe đẹp và ve gái. Đây quả thực là bài học cho tôi: vâng, trong đời bắt buộc phải có bằng cấp. Chiều muộn hôm đó, cha tôi giống người mất hồn, y như ông vừa gặp ma. Mỗi lần ngang qua bến Branly, tôi lại nghĩ tới cái dáng người hơi đậm với khuôn mặt phị dưới mái tóc nâu chải ngược ra sau của Paulo Guerin. Và luôn lởn vởn câu hỏi: ông ta có thể làm gì, ngày Chủ nhật đó, không bằng cấp, ở Triển lãm hàng hải?

Charly d’Alton hôm ấy cũng có mặt. Chính là với ông nầy và ông bạn lâu năm Lucien P. mà cha tôi đã tung hứng máy điện thoại như chuyền trái bóng bầu dục. Tên họ của ông ta gợi tôi nghĩ tới anh em nhà Dalton, tới những cuốn truyện tranh, về sau, tôi còn nhận rằng nó trùng với tên một người bạn và cũng trùng với tên hai nhân tình của Alfred de Musset. Một ông mà cha tôi lúc nào cũng gọi bằng tên họ[68]: Rosen (hoặc Rozen). Ông Rosen (hoặc Rozen) nầy là người giống hệt tài tử David Niven. Theo tôi hiểu, ông ta đã đứng về phe Franco trong cuộc nội chiến Tây Ban Nha. Ông lặng thinh trên tràng kỷ, hàng giờ. Cả khi vắng mặt cha tôi. Và cả ban đêm, tôi hình dung thế. Ông ta ngồi đó như một món đồ nội thất.

Thỉnh thoảng, sáng thứ Hai, cha đi kèm tôi tới chỗ quán La Rotonde, Porte d’Orléans[69]. Xe đưa rước học sinh đậu ở đó. Chúng tôi dậy lúc sáu giờ và trong khi đợi tôi lên xe, cha tôi nhân tiện đặt cuộc hẹn tại các quán cà phê quanh Porte d’Orleans, thắp đèn néon vì sáng sớm mùa đông trời vẫn còn tối đen. Tiếng rít của bình pha cà phê. Khách cha tôi gặp tại đây hoàn toàn khác khách ở Claridge hoặc Grand Hôtel. Họ nói nhỏ tiếng. Mấy tay bán hàng hội chợ, có nước da ửng đỏ của người đi chào hàng, hoặc dáng dấp ranh mãnh của viên thu ký chưởng khế tỉnh lẻ. Các mối liên hệ nầy giúp gì cụ thể cho cha tôi? Họ mang những cái tên rặt hương đồng gió nội: Quintard, Chevreau, Picard…

Sáng Chủ nhật, chúng tôi lấy taxi đi vòng quanh khu Bastille. Cha tôi cho xe dừng độ hai chục lần trước những tòa nhà trên đại lộ Voltaire, đại lộ République, đại lộ Richard-Lenoir… Mỗi lần dừng, ông xuống phát một bao thư cho người gác-dan. Giấy gọi cổ đông cũ của một công ty đã đóng cửa mà cha tôi khai quật được chứng chỉ cổ phần chăng? Có lẽ của Union minière indochinoise[70]? Chủ nhật khác, ông đi bỏ thư dọc đại lộ Pereire.

Đôi lần, tối thứ Bảy, chúng tôi ghé thăm một cặp vợ chồng già, ông bà Facon, sống trong căn chung cư nhỏ xíu, đường Ruisseau, sau lưng đồi Montmartre. Trên tường phòng khách chật hẹp treo tấm huân chương quân đội, lộng khung, ông Facon được tưởng thưởng hồi đại chiến 1914. Xưa ông là nhà ấn loát. Ông yêu văn chương. Ông cho tôi một tập thơ đóng bìa rất đẹp của Saint-Pol Roux[71], Bông hồng và chông gai[72]. Cha tôi quen ông trong hoàn cảnh nào?

Tôi cũng nhớ người tên Léon Grunwald. Ông ta đến ăn trưa với cha tôi một tuần vài lần. Cao lớn, tóc muối tiêu dợn sóng, đầu giống chó tai cụp spaniel, vai so, mắt ủ rũ. Mãi sau nầy, tôi bất ngờ tìm thấy dấu vết ông ta khi đọc Vụ việc Broglie[73] của Jesus Ynfante rằng năm 1968, chủ tịch một công ty tên Matesa “tìm kiếm ngân khoản tài trợ từ mười lăm đến hai mươi triệu đô la”. Ông ta liên hệ với Léon Grunwald, người “từng tham gia dàn xếp nhiều vụ cho vay lớn ở Luxembourg”. Thỏa thuận ghi nhớ được ký kết giữa “các ông Jean de Broglie, Raoul de Léon và Léon Grunwald”: nếu khoản vay được duyệt, họ sẽ nhận hoa hồng trị giá năm trăm ngàn đô la. Theo tài liệu, Grunwald chết giữa chừng. Đuối sức? Phải nói rằng những người trong giới nầy hoạt động cật lực và không hiếm khi thức trắng đêm. Ban ngày thì họ chạy đôn chạy đáo theo các cuộc hẹn hòng kiếm những bản “thỏa thuận ghi nhớ”.

Tôi muốn hít một hơi trong lành, đầu quay cuồng mà vẫn nhớ mấy “cuộc hẹn” của cha tôi. Một buổi trưa, tôi theo cha lên đại lộ Champs-Élysées. Một ông đầu hói, hoạt bát tiếp chúng tôi trong chỗ chật hẹp chỉ vừa đủ ngồi. Tôi nghĩ bụng chắc ông là một trong bảy chú lùn đây. Ông nói rất nhỏ, làm như cái văn phòng nầy của người ta, ông lén mượn dùng.

Lệ thường, Chủ nhật, cha tôi tiếp các “cuộc hẹn” ở sảnh khách sạn Claridge và cho tôi theo. Một buổi chiều, tôi tránh ra xa trong lúc ông trao đổi to nhỏ với một người Anh. Chợt ông giằng lại tờ giấy xếp mà người Anh vừa ký tắt, trong sự ngỡ ngàng của y. Nhưng y chộp lại kịp thời. “Thỏa thuận” đó “ghi nhớ” chuyện gì? Cha tôi có văn phòng trong một tòa nhà lớn màu nghệ số 1 đường Lord-Byron, ông ngồi đó điều khiển công ty Société africaine d’entreprise cùng một viên thư ký mà ông xưng hô như bạn bè, trước làm nghề bán nón phụ nữ. Kỷ niệm với phố phường Paris của tôi bắt đầu từ đây: đi ngược lên đường Balzac rồi rẽ phải, lượn theo đoạn uốn cong của đường Lord-Byron. Cũng có thể đến văn phòng bằng lối vào tòa nhà rạp chiếu bóng Normandie trên Champs-Élysées rồi lần theo mê hồn trận các hành lang chằng chịt.

Trên bệ ống khói phòng ngủ cha tôi đặt nhiều cuốn sách “Luật hàng hải” mà ông đương tìm hiểu. Ông dự định khởi sự đóng con tàu chở dầu hình dáng điếu xì gà. Các luật sư người đảo Corse của cha tôi: luật sư Mariani, chúng tôi đến tận nhà để gặp ông, luật sư Vizzavona. Các cuộc đi dạo Chủ nhật với cha tôi và một kỹ sư người Ý, nắm giữ một bằng sáng chế về “nồi hơi tăng áp”. Cha tôi sẽ rất gắn bó với một ông M. Held, “nhà cảm xạ”, luôn đem theo một quả lắc trong túi. Một tối, trên cầu thang, cha nói với tôi một câu mà lúc đó tôi không hiểu lắm - một trong những tâm sự hiếm hoi mà ông trao cho tôi: “Ở đời, không khi nào được khinh dể tiểu tiết… Mà ba, rủi thay, lúc nào cũng bỏ qua tiểu tiết…”

Những năm 1957-1958, xuất hiện một nhân vật thân tín khác của cha tôi, Jacques Chatillon. Tôi có dịp gặp lại ông hai mươi năm sau - khi nầy đã đổi tên thành James B. Chatillon. Ông kết hôn từ đầu thời Chiếm đóng với cháu ngoại một thương gia lúc ông đương theo làm bí thư cho người nầy, và bản thân ông, trong thời kỳ đó, là nhà buôn ngựa ở Neuilly. Ông từng gởi thư cho tôi nhắc lại chuyện cha tôi: “Đừng quá đau buồn vì bố cháu qua đời trong cô đơn[74]. Ông ấy không hề sợ cô đơn. Ông có sức tưởng tượng rất lớn - nói thật lòng là dành cả cho việc kinh doanh - mà ông nuôi dưỡng cẩn thận để rồi chính cái sức tưởng tượng ấy nuôi dưỡng lại tâm hồn ông. Ông không khi nào cô độc bởi vì luôn phải ‘ủ mưu’ cho những mưu đồ của mình, chính điều đó tạo cho ông bề ngoài dị thường khiến nhiều người bối rối. Ông ham biết mọi việc, kể cả những việc ông không dự vào. Ông tạo ấn tượng là con người điềm tĩnh, nhưng lại rất dễ nổi nóng. Có việc gì trái ý, mắt ông ấy quắc lên nộ khí xung thiên. Đôi mắt ấy mở to trong khi bình thường thì nấp dưới cặp mí nặng trĩu. Trên hết, ông ấy là người duy mỹ[75]. Điều gây ngạc nhiên thêm cho người đối thoại là sự kiệm lời của bố cháu. Ông nói vài câu bóng gió… kèm theo vài cái phất tay rồi ‘thì đấy’… và đằng hắng vài cái để kết thúc. Không chỉ kiệm lời mà ông ấy cũng rất lười viết, ông biện giải là vì chữ xấu.”

Có lúc James B. Chatillon muốn tôi viết hồi ký cho bạn ông, một kẻ vô lại đảo Corse, Jean Sartore, vừa mới quy tiên, sinh thời hay giao du với băng đảng đường phố Lauriston và đại ca cầm đầu, Lafont, trong thời Chiếm đóng. “Tôi lấy làm tiếc vì cháu không thể viết hồi ký cho Jean Sartore nhưng cháu đã nhầm khi cho rằng anh ta là bạn thân lâu năm của Lafont. Anh ta sử dụng Lafont như cây cột thu lôi[76] trong các vụ buôn vàng và tiền, bởi vì người Đức tầm nã anh ta còn gắt gao hơn cả người Pháp. Thành thử ra, anh ta biết rất rõ cả băng Lauriston là thế.”

Năm 1969, ông gọi điện tìm tôi, sau khi cuốn tiểu thuyết thứ nhì của tôi trình làng, để lại tên tuổi và số dây nói để tôi có thể liên lạc. Khi đó ông ở nhà một ông tên de Varga, người sau này bị liên lụy trong vụ ám sát Jean de Broglie. Tôi nhớ một lần Chủ nhật đi dạo trên đồi Mont Valérien cùng cha và ông Chatillon nầy, lùn mập tóc nâu, mắt đen linh hoạt dưới cặp mí nhợt nhạt. Ông chở chúng tôi bằng một chiếc Bentley cũ với băng ghế da hư nệm - tài sản duy nhất còn lại của ông. Được một thời gian thì ông buộc lòng tiễn chiếc xe ấy đi và đến thăm bến Conti trên chiếc xe đạp máy Vélosolex. Ông rất sùng tín. Một hôm, tôi hỏi ông bằng giọng khiêu khích: “Tôn giáo có ích gì cho chúng ta?”, thế là ông bèn cho tôi quyển tiểu sử Giáo hoàng Pie XI, kèm lời đề tặng: “Dành cho Patrick, đọc xong sách nầy có lẽ cháu sẽ hiểu thế nào là ‘ích gì cho ta’…”.

Thường thì tối thứ Bảy, chỉ có chúng tôi với nhau, cha và tôi. Chúng tôi đi xem xi nê trên đại lộ Champs-Élysées hoặc ở rạp Gaumont Palace. Một chiều tháng Sáu, trời rất nóng và chúng tôi đi bộ - tại sao thì tôi không nhớ - dọc đại lộ Rochechouart, rồi chui vào một rạp nhỏ để trốn nắng: le Delta. Khi khác là một cuốn phim tài liệu, Phiên tòa Nuremberg, ở rạp George V. Mười ba tuổi, tôi lần đầu thấy hình ảnh các trại hành quyết. Có gì đó đã thay đổi trong tôi, từ buổi hôm ấy. Còn cha tôi, ông nghĩ gì? Chúng tôi không bao giờ nói tới, kể cả khi rời rạp chớp bóng.

Đêm hè, chúng tôi đi ăn kem ở quán cà phê Ruc hay cà phê La Régence[77]. Ăn tối món Alsace trên Champs-Élysées hoặc món Hoa ở đường Colisée. Buổi tối, trên chiếc máy hát bọc da đỏ, chúng tôi nghe thử những mẫu đĩa nhựa mà cha tôi định tung ra thị trường. Và trên tủ đầu giường của cha tôi là quyển sách: Làm thế nào để kết bạn, nhờ nó mà giờ tôi hiểu ông cô đơn ra sao. Một sáng thứ Hai giữa kỳ nghỉ, tôi bỗng nghe tiếng chân thình thịch trên cầu thang trong nhà dẫn lên lầu năm buồng tôi. Tiếp theo là tiếng huyên náo trong phòng tắm lớn kế bên. Mấy viên thừa phát lại ôm đi toàn bộ đồ lớn, áo sơ mi và giày của cha tôi. Nhưng ông dùng chước gì để họ không tịch biên các đồ nội thất?

Kỳ nghỉ hè 1958 và 1959 tại Megève, tôi chỉ có một mình với cô nàng sinh viên trường Vẽ, đến trông chừng tôi như chị gái trông em. Khách sạn Residence đóng cửa và trông như hoang phế. Tụi tôi đi xuyên qua sảnh trong vùng tranh tối tranh sáng để ra hồ tắm. Từ năm giờ chiều trở đi, có dàn hòa tấu Ý trình diễn bên bờ hồ nầy. Một ông bác sĩ và vợ cho tụi tôi mướn hai phòng trong nhà họ. Cặp đôi kỳ cục. Bà vợ - tóc nâu - có vẻ mát dây. Họ nhận nuôi đứa con gái cỡ tuổi tôi, dịu dàng như tất cả những đứa con nít bị ruồng rẫy, tôi ở cùng nó những buổi chiều trong lớp học trống của ngôi trường hàng xóm. Dưới nắng hè, tỏa ra mùi cỏ xanh và nhựa đường.

Kỳ lễ Phục sinh 1959, một thằng bạn có hảo ý giúp tôi thoát cảnh tù túng trong trường nội trú, kéo tôi về nhà bà nội nó ở Monte-Carlo, bà Hầu tước Polignac. Bà là người Mỹ. Sau tôi biết bà là chị em họ với Harry Crosby[78], người xuất bản các tác phẩm của Lawrence và Joyce tại Paris, ông nầy tự kết liễu năm ba mươi tuổi.

Bà lái một chiếc Traction Avant màu đen[79]. Chồng bà lo việc kinh doanh rượu Champagne, và cả hai người đều có xã giao với Joachim von Ribbentrop hồi y, cũng vậy, hãy còn là đại diện thương mại kinh doanh rượu Champagne. Nhưng cha của bạn tôi lại là một người kháng chiến cũ và theo Đệ tứ[80]. Ông đã soạn một quyển sách về chủ nghĩa cộng sản Nam Tư, với lời tựa của Sartre. Dĩ nhiên những việc nầy về sau tôi mới hay. Ở Monte-Carlo, tôi dành trọn nhiều buổi chiều lật giở những quyển album ảnh mà bà Hầu tước tập hợp lại từ những năm 1920, ghi dấu cuộc đời bằng phẳng mà vợ chồng bà đã sống qua. Bà muốn dạy tôi lái xe và đưa tôi cầm vô lăng chiếc 15CV[81] trên đoạn đường khúc khuỷu. Tôi lạc tay lái ở một khúc quanh và xém chút nữa thì rơi xuống hố. Bà chở thằng cháu bà và tôi tới Nice, xem Luis Mariano của gánh xiếc Pinder.

Chuyến lưu lại Anh quốc, ở Bornemouth năm 1959 và 1960. Verlaine từng sống ở góc trời nầy: Những nhà gỗ thấp thoáng đỏ trong tán lá xanh và những biệt thự trắng nhà tắm khoáng[82]… Tôi không định về Pháp. Tôi bặt tin mẹ. Và nghĩ mình ở lại Anh quốc lâu hơn dự định thì lại càng thuận tiện cho cha tôi. Gia đình chứa chấp tôi lại không thể lưu tôi thêm nữa. Cho nên tôi bèn đến quầy tiếp tân một khách sạn với ba ngàn quan tiền cũ trong túi, và họ cho tôi ngủ miễn phí trong một phòng khách cũ không dùng tới, ở tầng trệt. Sau đó, hiệu trưởng ngôi trường mà tôi vẫn đến học lớp tiếng Anh mỗi buổi sáng thu dọn một hốc chứa đồ ở khu vực cầu thang cho tôi ở tạm. Tôi trốn đi Luân Đôn. Đến nhà ga Waterloo buổi tối. Băng qua cầu Waterloo. Bỗng bắt đầu khiếp sợ nhận ra một thân một mình giữa đô thành xem chừng còn lớn hơn cả Paris. Ở Trafalgar Square, trong buồng điện thoại đỏ, tôi gọi cho cha theo cách để người nghe trả tiền. Tôi cố gắng giấu không để cha thấy cơn hoảng sợ đang chạy khắp châu thân. Ông xem ra không ngạc nhiên lắm khi biết tôi một mình tới Luân Đôn. Ông chúc tôi may mắn bằng giọng thản nhiên như không. Rốt cuộc người ta cũng đồng ý cho tôi căn phòng trong một khách sạn nhỏ khu Bloomsburry, mặc dầu tôi vị thành niên. Nhưng chỉ một đêm thôi nhé. Hôm sau, tôi thử thời vận ở khách sạn khác, khu Marble Arch. Đây cũng thế, họ làm ngơ chuyện tôi mới mười lăm và cho tôi tá túc trong căn phòng tí hon. Lúc đó là thời nước Anh của Teddy Boys và Luân Đôn của Christine Keeler hãy còn mười bảy tuổi, chân ướt chân ráo từ ngoại ô chuyển vào. Sau nầy, tôi biết rằng, mùa hè năm ấy, nàng chạy bàn cho một tiệm ăn Hy Lạp nhỏ đường Baker Street, rất gần tiệm Thổ Nhĩ Kỳ nơi tôi vẫn ăn mỗi tối, trước khi lang thang, tâm trạng rối bời, dọc theo Oxford Street. “Và Thomas De Quincey, uống / thuốc phiện thuốc độc êm dịu và trong trắng / Vì Anne đáng thương mơ mộng…”[83]

Một đêm tháng Chín năm 1959, với mẹ tôi và mấy người bạn của bà, trong nhà hàng Ả Rập trên đường Ecoles, tiệm Koutoubia. Lúc đó đã trễ. Nhà hàng vắng khách. Trời còn mùa hè. Nóng. Cửa mở rộng ra đường. Những năm tháng lạ lùng thời thiếu niên của tôi, Alger là phần kéo dài của Paris, và Paris vẫn nhận những làn sóng cùng tiếng dội từ Alger, như làn gió sirocco[84] thổi trên những tán cây vườn Tuileries mang theo chút cát sa mạc và cát bãi biển… Ở Alger hay Paris người ta chạy cùng những chiếc Vespa, thấy cùng những bích chương quảng cáo phim, nghe cùng những ca khúc phát ra từ máy hát tự động juke-box đặt trong các quán cà phê, bon bon cùng những chiếc Dauphine[85] trên đường. Cùng một mùa hè ở Alger như ở Champs-Élysées. Tối đó, trong tiệm Koutoubia, chúng tôi đang ở Paris hay Alger? Thời gian sau, người ta đặt bom tiệm Koutoubia. Một tối ở khu Saint-Germain-des-Prés - hay là ở Alger? - người ta lại vừa đặt bom tiệm bán áo sơ mi Jack Romoli.

Mùa thu năm 1959, mẹ tôi có vở diễn tại rạp Fontaine. Tối thứ Bảy hằng tuần, thỉnh thoảng tôi làm bài tập trong phòng giám đốc rạp. Rồi tôi đi loanh quanh. Khám phá khu Pigalle, ít không khí thôn làng hơn Saint-Germain-des-Prés, và hơi phức tạp hơn Champs-Élysées. Đường Fontaine, công trường Blanche, đường Frochot, lần đầu trong đời tôi lướt qua một Paris đêm huyền diệu và bắt đầu mơ về cuộc đời mình, dù chính tôi cũng chưa nhận ra điều ấy.

Bến Conti, hai nhân vật mới dọn đến ở với chúng tôi: Robert Fly, bạn thiếu thời của cha tôi, làm tài xế kiêm hộ tống cha tôi khắp các nẻo đường trên chiếc DS19, và Robert Car, thợ may làm việc chung với mẹ tôi trong dự án phim Vòng trụy lạc[86], của Max Pecas, trong đó bà thủ vai một thiếu phụ ngoại kiều, giàu có và nhiễu sự, nhân tình của một họa sĩ trẻ.

Tháng Giêng năm 1960, tôi trốn khỏi xe đưa rước học sinh theo tiếng gọi tình yêu của một nàng Kiki Daragane mà tôi được gặp chỗ mẹ tôi. Sau khi đi bộ tới tận hangar[87] sân bay Villacoublay, lấy vé xe buýt và xe điện ngầm về Saint-Germain-des-Prés, tôi tình cờ gặp Kiki Daragane, ở quán cà phê-thuốc lá Malafosse, góc đường Bonaparte và đường bến sông. Nàng đang ngồi với vài người bạn sinh viên trường Vẽ. Họ khuyên tôi về nhà đi. Tôi bấm chuông cửa mà không ai ra mở. Cha chắc là đang trên xe DS19 đi với Robert Fly. Mẹ, như lệ thường, vắng mặt. Phải kiếm chỗ ngủ đâu đó. Tôi đành mượn ít tiền của Kiki và bạn nàng, quay lại trường nội trú bằng buýt và xe điện ngầm. Ông hiệu trưởng chấp nhận cho tôi ở lại tới tháng Sáu. Nhưng hết năm học là tôi sẽ bị gởi trả về cha mẹ.

Những ngày ngoại trú hiếm hoi, cha và Robert Fly dẫn tôi theo họ đi du lịch. Họ ngang dọc khắp vùng nông thôn Île-de-France[88]. Hẹn gặp chưởng khế rồi xem nhà cửa điền sản đủ loại. Nghỉ chân trong những quán trọ ven rừng. Dường như cha tôi, vì lý do bất khả cưỡng nào đó, luôn muốn gần “thiên nhiên”, về Paris là những cuộc trò chuyện riêng kéo dài giữa Robert Fly và cha tôi tận trong văn phòng số 73 đại lộ Haussmann, tôi đến hội với họ ở đó. Robert Fly nuôi bộ ria mép vàng hoe. Ngoài việc lái xe DS19, tôi không nghĩ ra ông còn có hoạt động nào khác. Thỉnh thoảng, ông kể có “đi chơi” khu Pigalle rồi về bến Conti lúc bảy giờ sáng. Robert Car thì biến một buồng ngủ trong nhà thành xưởng cắt may. Cha tôi đặt cho ông biệt danh: Truffaldin, một nhân vật trên sân khấu hí kịch mặt nạ commedia dell’ arte. Chính Robert Car đã lo trang phục trong những năm 1940 cho những vai nam giả trang nữ đầu tiên: la Zambella, Lucky Sarcel, Zizi Moustic.

Tôi theo cha tới đường Christophe-Colomb thăm người “thân tín” mới, ông Morawski, sống trong một tòa dinh thự nhỏ, số nhà 12 và 14. Trong lúc chờ đợi, tôi đi tới đi lui dưới tán cây hột dẻ. Khi đó là đầu mùa xuân. Mẹ tôi lại có vở diễn ở rạp Les Arts, giám đốc là bà Alexandra Roubé-Jansky. Vở kịch nhan đề Phụ nữ muốn biết[89]. Biên kịch là một nhà kỹ nghệ tơ sợi ở Lyon và bạn của ông ta, họ lo hết mọi phí tổn, từ tiền mướn sân khấu cho đến tiền trả lương đào kép. Tối nào khán phòng cũng vắng teo. Khán giả hiếm hoi toàn là bạn bè của ông chủ tơ sợi Lyon. Ông đạo diễn khéo léo khuyên nhà kỹ nghệ tơ sợi đừng mời giới phê bình tới xem, lấy cớ họ “không tốt lành” gì đâu…

Chủ nhật cuối kỳ nghỉ hè, buổi tối, Robert Fly và cha đưa tôi tới trường Montcel trên chiếc DS19, đợi tôi thu dọn xong hành lý. Sau khi xếp valise vào cốp sau xe DS, tôi vĩnh viễn rời Jouy-en-Josas bằng Xa lộ miền Tây.

Rõ ràng là người ta muốn đẩy tôi xa Paris. Tháng Chín năm 1960, tôi ghi tên theo học trung học Saint-Joseph de Thônes, trên vùng núi Haute-Savoie. Một ông Jacques Gérin và vợ tên Stella, chị gái cha tôi, làm đại diện phụ huynh cho tôi. Họ mướn căn nhà trắng cửa chớp xanh bên bờ hồ Annecy, làng Veyrier. Nhưng mà ngoài những ngày ngoại trú hiếm hoi tôi được rời trường vài tiếng đồng hồ, thì họ chẳng giúp gì nhiều cho tôi.

“Jacky” Gérin làm việc tài tử “trong ngành kỹ nghệ tơ sợi”, nguyên quán ở Lyon, là người tự do phóng túng[90], mê nhạc cổ điển, trượt tuyết và xe hơi đẹp. Stella Gérin, làm thư ký từ xa lo việc giao thiệp cho luật sư Pierre Jaccoud ở Geneva, bị buộc tội trong một vụ án mạng và lúc đó đang nằm tù. Sau, khi Jaccoud được phóng thích, bà sẽ đi Geneva thăm ông. Tôi cũng gặp ông cùng cô hai tôi tại quán bar Movenpick, chừng năm 1963. Ông nói chuyện văn chương với tôi và đặc biệt là về Mallarmé.

Dượng Jacky Gérin cho chú Ralph, em út cha tôi, mượn tên, trong thời gian ở Paris để mở “Cơ sở Gérin”, số 74 đường Hauteville, trên thực tế do chú Ralph tôi điều hành. Tôi chưa bao giờ hiểu rõ chức năng cụ thể của Cơ sở Gérin nầy là gì, một kiểu kho hàng, sâu trong cùng là văn phòng chú Ralph, bán “máy móc”. Tôi hỏi chú, vài ba năm sau đó, lý do tại làm sao chú đặt tên cơ sở là “Gérin” mà không phải là “Modiano”, họ của mình. Chú tôi trả lời bằng âm giọng đặc sệt Paris: “Con biết mà, Patrick, tên có mùi Ý không gây được thiện cảm cho lắm sau chiến tranh…”

Những chiều cuối cùng kỳ nghỉ hè, tôi nằm trên bãi tắm nhỏ làng Veyrier-du-Lac đọc Con quỷ nhục thể[91] và Lễ Sabát[92]. Trước khai giảng mấy ngày, cha gởi cho tôi một lá thư gay gắt có khả năng làm tổn thương tâm lý cậu trai nhỏ sắp bị cầm tù trong trường nội trú. Phải chăng ông tự an ủi lương tâm bằng cách cho rằng mình đúng khi mặc kệ một đứa mắc lỗi lầm cho số phận nó, ra sao thì ra[93]? “ALBERT RODOLPHE MODIANO 15 BẾN CONTI Quận 6 Paris, ngày 8 tháng Chín năm 1960. Ba trả lại mầy lá thơ mầy gởi từ Saint-Lô. Ba phải nói cho mầy hiểu là ba không tin, dù chỉ một giây, khi nhận lá thư đó, rằng ước muốn trở về Paris của mầy thực sự là để chuẩn bị cho kỳ thi gì đó vào trường trung học mầy chọn. Vì lý do đó, ba quyết định mầy phải tới Annecy, ngay ngày mai, lấy chuyến xe lửa lúc 9 giờ. Ba chờ xem thái độ mầy xử sự ở ngôi trường mới và ba chỉ mong thấy mầy có hạnh kiểm gương mẫu. Ba đã định đi Geneva thăm mầy, nhưng giờ thì không cần nữa con à. ALBERT MODIANO.”

Mẹ tôi ghé Annecy như gió thoảng mây bay, đủ lâu để mua cho tôi hai món đồ văn phòng phẩm, một cái áo blouse xám, đôi giày cũ đế kếp cao su tôi đi bền tới cả chục năm sau mà không khi nào thấm nước. Bà chia tay tôi trước buổi tối khai trường. Bao giờ cũng thấy buồn khi nhìn đứa nhỏ nhập trường nội trú và biết chắc nó sẽ dính chặt ở đó như một thằng tù. Ta những muốn giữ nó lại. Mẹ tôi có tự đặt giả thiết nầy không? Hiển nhiên là không, mắt mẹ cho tôi biết câu trả lời. Rồi bà đi Tây Ban Nha, lưu lại đó một thời gian.

Vẫn là tháng Chín. Khai giảng, tối Chủ nhật. Những ngày đầu ở trung học Saint-Joseph khá là khắc nghiệt. Nhưng tôi quen nhanh thôi. Tôi đã lang thang khắp các trường nội trú suốt bốn năm qua. Bạn học ở Thônes đa phần là con nhà nông dân và tôi ưa họ hơn đám lưu manh hào nhoáng ở trường Montcel.

Rủi thay, sách đọc bị kiểm soát. Năm 1962, tôi bị đình chỉ vài ngày vì dám đọc Cây lúa mì xanh[94]. May nhờ giáo sư môn Pháp văn là cha Accambray mà tôi nhận được sự cho phép “đặc biệt” để đọc Bà Bovary, trong danh sách cấm đối với học sinh khác. Tôi giữ bản sách trên đó có ghi: “Chuẩn y - lớp đệ nhị” cùng chữ ký cha Janin - linh mục phụ tá, hiệu trưởng nhà trường. Cha Accambray còn khuyên tôi đọc tiểu thuyết Mauriac, Những con đường biển cả[95], làm tôi rơi lệ nhiều, nhất là đoạn kết - ngày hôm nay tôi vẫn nhớ câu cuối: “… như trong những buổi bình minh đen ngày xưa.” Ông cũng đề nghị tôi đọc quyển Những kẻ vong bản[96]. Phải chăng ông cảm thấy cái tôi nhung nhớ là một ngôi làng vùng Sologne hay vùng Valois[97] hoặc đúng hơn là huyễn ảnh trong giấc mơ tôi về ngôi làng đó? Sách gối đầu giường, trong nhà nội trú:Nghiệp sống[98] của Pavese. Họ không nghĩ phải cấm tôi đọc quyển nầy. Manon Lescaut[99]. Những nàng rực lửa[100]. Đồi gió hú[101]. Nhật ký một cha xứ miền quê[102].

Vài tiếng đồng hồ ra ngoài mỗi tháng và xe ca tối Chủ nhật rước tôi về lại trường. Tôi đợi dưới gốc cây to bên tòa thị chính làng Veyrier-du-Lac. Thường tôi phải đứng trên xe suốt cuộc hành trình. Dân quê về với đồng ruộng sau ngày Chủ nhật xả hơi ở thị trấn. Đêm xuống. Chúng tôi đi ngang lâu đài Menthon-Saint-Bernard, qua nghĩa địa nhỏ làng Alex và nghĩa trang anh hùng cao nguyên Glières. Những chuyến xe ca tối Chủ nhật và những chuyến tàu lửa Annecy-Paris nêm chặt người y như hồi thời Chiếm đóng. Vả chăng xe hay tàu khi đó cũng như nhau.

Binh biến Alger[103], tôi theo dõi diễn biến, từ nhà ngủ nội trú, qua một chiếc radio bán dẫn nhỏ và tự nhủ phải lợi dụng tình thế hỗn loạn chung để trốn khỏi trường. Nhưng trật tự được vãn hồi tại Pháp, tối Chủ nhật kế tiếp.

Đèn ngủ nhà nội trú. Những lần về lại nhà nội trú sau kỳ nghỉ. Đêm đầu tiên thật tồi tệ. Chợt tỉnh dậy mà không biết mình đang ở đâu. Đèn ngủ tàn nhẫn nhắc tôi nhớ ra. Đèn tắt hết lúc 21 giờ. Giường quá chật. Ga giường không được ai thay hàng mấy tháng trời và bốc mùi. Quần áo cũng vậy. Mở mắt lúc 6h15. Vệ sinh qua loa, bằng nước lạnh, trước dãy bồn rửa mặt dài cả chục thước, vốn dĩ là cái máng nước có gắn thêm hàng vòi nước bên trên. Học. Ăn sáng. Cà phê không đường uống bằng tô nhôm. Không có bơ. Giờ nghỉ sáng dưới mái hiên sân trường, tụi tôi đọc chung từng nhóm tờ nhật báo L’Écho Liberté. Người ta phát cho lát bánh mì khô và miếng sô cô la đen lúc 16 giờ. Ăn tối với cháo ngô. Tôi lả vì đói. Chóng mặt. Một hôm, tôi cùng dăm ba thằng bạn học đành lên kêu nài với cha Bron phụ trách chi tiêu rằng chúng tôi ăn không đủ. Giờ đi dã ngoại của lớp chiều thứ Năm xung quanh Thônes. Tôi tranh thủ vào làng mua Les Lettres françaises, Arts và Les Nouvelles littéraires. Đọc từ dòng đầu tới dòng cuối. Các tờ tuần báo văn nầy chất chồng trong tủ đầu giường tôi. Giờ nghỉ sau bữa ăn trưa lại nghe radio. Tiếng eo éo đều đặn phát ra từ xưởng cưa sau hàng cây to. Những ngày mưa tầm tã ngồi dưới hàng hiên. Dãy buồng vệ sinh chồm hổm không bao giờ khép cửa. Tối, đến đọc kinh ở nhà nguyện rồi xếp hàng nối đuôi nhau về phòng ngủ. Tuyết rơi sáu tháng. Tôi luôn cảm thấy điều gì đó xúc động và thân ái trong cái tuyết giá nầy. Và một ca khúc năm ấy, trên đài phát thanh: “Không tôi không còn nhớ tên buổi khiêu vũ khi xưa…”[104]

Trong năm học, được thư mẹ từ Andalusia là chuyện hãn hữu với tôi. Hầu hết những thư đó gởi đến nhà Gérin, làng Veyrier-du-Lac, chỉ hai hay ba lá gởi đến địa chỉ trường. Theo lệ, thư từ nhận và gởi đi từ địa chỉ trường đều bị kiểm duyệt nên cha phụ tá Janin mới nhận xét rằng người mẹ không chồng ở Andalusia nầy thật kỳ cục. Từ Sevilla, bà viết: “Con nên khởi sự đọc Montherlant. Mẹ tin con có thể học được nhiều thứ từ ông ta. Con trai, hãy nghiêm túc nghe lời mẹ. Bắt tay vào đi, làm ơn nha con, đọc Montherlant đi. Con sẽ tìm thấy nhiều lời khuyên bổ ích. Cậu thanh niên phải cư xử với phụ nữ như thế nào, chẳng hạn. Thật đó, đọc Những thiếu nữ[105] của Montherlant, con sẽ học nhiều điều hay.” Tôi rất lấy làm ngạc nhiên vì bà viết quá hăng: mẹ tôi có đọc chữ nào của Montherlant đâu. Thật ra, một người bạn là ký giả Jean Cau đã bỏ nhỏ với mẹ tôi đưa cho tôi lời khuyên đó. Ngày nay tôi vẫn còn bối rối: có phải ông ký giả thực sự muốn Montherlant dẫn đạo cho tôi vào đời trai? Vậy là tôi ngây ngốc đọc Những thiếu nữ. Trong các tác phẩm của Montherlant, tôi thích nhất là Tập tin Paris[106]. Năm 1961, mẹ lại vô ý gởi cho tôi một lá thư tới địa chỉ trường làm linh mục phụ tá phải hiếu kỳ. Trong thư nầy là những mẩu cắt ra từ báo viết về vở thoại kịch: Dấu hiệu Kikota[107], mẹ tôi có tham gia lưu diễn cùng Fernand Gravey.

Giáng sinh năm 1960, đi Roma với cha và cô bạn người Ý cực kỳ nóng nảy, trẻ hơn cha tôi độ hai chục tuổi, tóc vàng rơm và bề ngoài giống Mylène Demongeot. Chụp ảnh tất niên trong hộp đêm gần via Veneto đánh dấu chuyến đi. Tôi ra chiều suy nghĩ, và bốn mươi năm sau, tôi tự hỏi mình làm gì ở đó. Nàng giả-Mylène Demongeot muốn xin một nghi thức tôn giáo nhằm hủy bỏ cuộc hôn nhân đầu. Do vậy, một chiều, tôi đi cùng cô ta đến Vatican, gặp đức ông tên Pendola. Vị nầy, mặc dầu đang mặc áo dòng và trên bàn đặt tấm ảnh Giáo hoàng, vẫn toát ra vẻ giống những tay chạy áp phe mà cha tôi quen ở Claridge. Cha tôi tỏ ra ngạc nhiên, Giáng sinh năm đó, khi thấy những vết sưng tấy nghiêm trọng[108] trên bàn tay tôi.

Lại về khu nội trú, ở suốt cho tới khi bãi trường. Đầu tháng Bảy, mẹ tôi từ Tây Ban Nha về. Tôi ra phi cảng Geneva đón mẹ. Tóc bà nhuộm nâu. Bà đến Veyrier-du-Lac ở nhà Gérin, cô dượng hai tôi. Túi không còn một cắc. Trơ trọi một đôi giày. Chuyến đi Tây Ban Nha không gặt hái gì, thế nhưng vẫn không làm bà mất đi tánh kiêu căng, cằm ngước cao kiêu kỳ, mẹ tôi kể những câu chuyện “hết sảy” ở Andalusia, về những chàng dũng sĩ đấu bò. Tuy nhiên, sau màn diễn dở và phóng tác, trái tim bà vẫn không mảy may cảm động.

Cha tôi ghé qua vùng lân cận đôi ba ngày, đi theo hầu tước Philippe de D. mà cha đang làm ăn chung. Ông nầy cao lớn, tóc vàng, để ria mép, giọng rền vang và dẫn theo cô nhân tình tóc nâu. Ông mượn sổ thông hành của cha tôi đi Thụy Sĩ. Họ cao cùng một cỡ, cùng để ria mép và cùng tạng người vạm vỡ, D. lạc mất giấy tờ sau cuộc tháo chạy gấp rút khỏi Tunisia nhân sự biến Bizerte[109]. Tôi ngồi với cha, Philippe de D. và cô nhân tình tóc nâu trên thềm lữ quán Père Bise[110] ở Talloires và thêm lần nữa tôi tự hỏi mình làm gì ở đó.

Tháng Tám, mẹ và tôi đi Knokke-le-Zoute[111], thân nhân một người bạn cũ mẹ quen trước chiến tranh rước chúng tôi về ở. Họ thật tốt, bằng không chúng tôi đã phải nằm khách sạn ngàn sao hoặc ngủ nhờ hội Cứu thế quân[112]. Đám thanh niên hào nhoáng thô lỗ năng đi đua xe go-kart. Những nhà kỹ nghệ ở Ghent có dáng thong dong của dân chơi du thuyền[113], chào nhau giọng trịnh trọng, bằng thứ tiếng Pháp gồng cho ra chút âm sắc tiếng Anh. Ông bạn thuở nhỏ của mẹ tôi, có dáng vóc đứa con nít chín nẫu sa đọa, điều khiển một hộp đêm sau các cồn cát[114], hướng Ostende. Sau cùng, tôi về Haute-Savoie một mình. Mẹ tôi trở lại Paris. Lại bắt đầu năm học mới ở trường Saint-Joseph.

Lễ Các Thánh 1961. Đường Royale, thị trấn Annecy, trong mưa và tuyết tan[115]. Trong tủ kính nhà sách là tiểu thuyết Moravia,Chán chường[116], với dải băng: “Và sự giải khuây: khiêu dâm”[117]. Những ngày u ám kỳ lễ Các Thánh, tôi đọc Tội ác và Hình phạt[118], trợ lực tinh thần duy nhất cho bản thân.

Tôi bị ghẻ. Đi khám ở phòng mạch một nữ bác sĩ sau khi tra tên trong quyển danh bạ Annecy. Cô ngạc nhiên trước tình trạng bệnh của tôi. Hỏi: “Cha mẹ cậu đâu?” Trước sự ân cần từ mẫu của cô, tôi phải cầm lòng ngăn hai dòng lệ tuôn.

Tháng Giêng năm 1962, thư mẹ tôi, may mắn không lọt vào tay cha phụ tá Janin: “Mẹ không gọi điện cho con tuần nầy, vì vắng nhà. Tối thứ Sáu tuần rồi, mẹ dự tiệc cocktail do Litvak chiêu đãi ngay tại trường quay cuốn phim của ông ta. Mẹ cũng có mặt tại buổi ra mắt cuốn phim của Truffaut, Jules và Jim, tối nay thì đi xem kịch Calderón ở TNP… Mẹ nhớ con và biết con nhiều bài vở. Cố gắng lên, con trai cưng. Mẹ vẫn không hề tiếc đã từ chối vở diễn chung với Bourvil. Sao mẹ đóng vai thô tục như vậy được. Hy vọng sẽ có vai khác. Con trai, đừng nghĩ rằng mẹ quên con, chỉ bởi vì mẹ không có thời gian gởi quà cho con thôi.”

Tháng Hai năm 1962, tôi tranh thủ kỳ nghỉ Mardi gras[119], lấy chuyến xe lửa chen kín chỗ về Paris trong khi đang sốt 39 độ. Tôi hy vọng cha mẹ, thấy tôi bệnh, cho tôi ở lại Paris một thời gian. Mẹ tôi ngụ ở lầu ba chung cư, trong nhà không còn món đồ nội thất nào ngoại trừ cái tràng kỷ bị hư lồi lõm. Cha tôi sử dụng lầu bốn ở cùng nàng giả-Mylène Demongeot. Dưới nhà mẹ, tôi gặp ông ký giả Jean Cau, có vệ sĩ kè kè đề phòng bị OAS[120] ám sát. Cựu thư ký riêng nầy của Sartre là một người khá lý thú, có quả đầu linh miêu và rất hâm mộ các dũng sĩ đấu bò. Mười bốn tuổi, tôi gạt cho ông tin rằng con trai Stavisky, đang mang tên giả, là bạn cùng phòng tôi ở nhà ngủ nội trú và cậu tiết lộ rằng cha cậu còn sống đâu đó bên Nam Mỹ. Cau đi xe 4CV tới trường, muốn gặp bằng được “con trai Stavisky” với hy vọng có tin độc quyền.

Tôi cũng gặp lại, mùa đông ấy, Jean Normand (tức Jean Duval), một người bạn của mẹ tôi, người đã khuyên tôi đọc Xêri đen[121], năm mười một tuổi. Hồi 1956, tôi đâu biết ông ta vừa mới ra tù. Có cả Mireille Ourousov. Nàng ngủ trên tràng kỷ ngoài phòng khách. Cô nàng tóc nâu chừng hai mươi tám hay ba mươi tuổi. Mẹ tôi quen nàng ở Andalusia. Nàng cưới một người Nga, Eddy Ourousov, biệt danh “Tổng tài” bởi vì hắn nốc “cuba libre[122] nhiều như nhân vật trong tiểu thuyết của Malcolm Lowry[123]. Hai vợ chồng nàng mở khách sạn kiêm quán bar nhỏ ở Torremolinos[124]. Nàng là đầm Pháp. Nàng kể tôi nghe năm mười bảy tuổi, buổi sáng đáng lẽ phải dậy đi thi tú tài thì chuông đồng hồ lại không reo. Nàng ngủ luôn tới trưa trầy trưa trật. Khi ấy nhà nàng dưới tỉnh Landes. Ban đêm, mẹ tôi vắng nhà, còn mình tôi với Mireille Ourousov. Nàng ngủ không được trên tràng kỷ lồi lõm. Mà, giường tôi lại rộng… Một buổi sáng, tôi với nàng đang ở quảng trường Odéon. Một bà người di-gan xem chỉ tay cho chúng tôi, dưới vòm cuốn con hẻm Cour du Commerce Saint-André. Mireille Ourousov bảo nàng tò mò muốn biết mười năm nữa tôi sẽ ra sao.

Lại về Thônes trong buồn tẻ tháng Ba. Đức Giám mục có chuyến viếng thăm long trọng trường tôi. Chúng tôi hôn nhẫn Ngài. Thuyết pháp. Thánh lễ. Nhận được thư cha tôi, chưa bị cha phụ tá Janin bóc ra xem, lá thư nầy nếu đúng thực tế thì có thể xem như thư của người cha mẫu mực gởi đứa con trai ngoan: “2 tháng Năm năm 1962. Patrick thương, hai cha con mình phải nói chuyện thẳng thắn và nói hết, đó là cách duy nhất để tránh cho chúng ta trở thành xa lạ, như, đáng tiếc, đã xảy ra thường xuyên ở nhiều gia đình. Ba hài lòng nghe con kể những vấn đề của con hiện tại: con sẽ làm gì trong tương lai, và con muốn đời mình đi về đâu. Mặt nầy, con giải thích rằng con hiểu cần thiết phải có bằng cấp để bảo đảm một địa vị trong xã hội, mặt khác, con lại nói muốn viết sách, viết kịch để thỏa mãn nhu cầu diễn tả bản thân và con muốn dành hết sức lực cho việc đó. Phần lớn những người có văn nghiệp xuất chúng, ngoại trừ vài biệt lệ hiếm hoi, đều học rất giỏi. Con cũng như ba, biết nhiều thí dụ mà: Sartre có những quyển chưa chắc ông ta đã viết nổi nếu không theo học cho tới bậc Thạc sĩ triết. Claudel soạn vở Chiếc giày xa tanh[125] khi còn là tùy viên trẻ Tòa Đại sứ tại Nhật Bản, nhưng đó là sau khi đã hoàn thành xuất sắc học trình ở ‘Sciences-Po’. Romain Gary giật giải Goncourt, là cựu học sinh ‘Sciences-Po’, lãnh sự tại Hoa Kỳ.” Cha muốn tôi thành kỹ sư nông nghiệp. Nghề hứa hẹn tương lai dưới mắt ông. Cha tôi coi trọng việc học hành như thế là bởi vì ông không được học tới nơi tới chốn, và ông cũng tương tự những tên tướng cướp muốn con gái họ phải học nội trú “trường ma-xơ” để được nuôi dạy tử tế. Cha tôi nói bằng chất giọng nhẹ Paris “phố cổ” - giọng của mấy con đường cité d’Hauteville, Petits-Hôtels và cả cité Trévise, ở đó người ta nghe tiếng róc rách đài phun nước dưới tán cây, tĩnh lặng. Thỉnh thoảng cha tôi dùng tiếng lóng. Nhưng mà cha tôi có thể gây tin tưởng nơi các nhà đầu tư hùn hoặc cho mượn vốn, vì ông có dáng người nhã nhặn, ý tứ, cao lớn trong bộ đồ lớn ôm sát người.

Tôi đậu tú tài tại Annecy. Đây sẽ là bằng cấp duy nhất trong đời. Paris tháng Bảy. Cha tôi. Mẹ tôi. Bà thủ vai trong lần vở Cửa sập[126] tái ngộ khán giả rạp Daunou. Nàng giả-Mylène Demongeot. Công viên Monceau nơi tôi đọc tin tức về hồi kết cuộc chiến Algeria. Rừng Boulogne. Tôi khám phá Du hành vào tận cùng đêm[127]. Tôi thấy vui khi tản bộ một mình trên đường phố Paris. Chủ nhật tháng Tám, Đông Nam thành phố, đại lộ Jourdan và đại lộ Kellermann, khu nầy về sau tôi sẽ rành rẽ, trước mặt tiền một quầy báo, tin Marilyn Monroe tự tử đập vào mắt tôi.

Tháng Tám ở Annecy. Claude. Nàng tròn hai mươi mùa hè năm 1962. Nàng làm việc cho một nhà may ở Lyon. Kế đó là người mẫu “thời vụ”. Tiếp theo ở Paris, người mẫu chính thức. Rồi nàng cưới một hoàng thân Sicile và dọn đến Roma sinh sống, nơi thời gian ngưng đọng vĩnh hằng. Robert. Cậu lớn tiếng tuyên bố mình “lại cái”, gây náo động cả Annecy. Cậu là kẻ cùng đinh ở cái thị trấn tỉnh lẻ nầy. Mùa hè năm 1962 ấy, cậu hai mươi sáu tuổi. Cậu làm tôi nhớ tới “nữ hoàng giả trang” Divine trong Đức Bà muôn hoa[128]. Khi hãy còn ít tuổi, cậu đã là bạn trai của Nam tước người Bỉ Jean L. trong chuyến lưu trú của nhân vật quý tộc nầy tại khách sạn Imperial Palace d’Annecy, và cũng chính ông Nam tước đó có một tay cò dắt mối quen với mẹ tôi hồi ở Antwerp năm 1939. Tôi gặp lại Robert năm 1973. Một tối Chủ nhật, tại Geneva, chúng tôi ngồi trong xe do cậu lái qua cầu Les Bergues, cậu say xỉn tới mức xém cho chúng tôi rớt xuống sông Rhone. Cậu từ trần năm 1980. Trên mặt cậu có vết bị đánh nên cảnh sát câu lưu người bạn của cậu. Tôi đọc tin đó trên báo: “Cái chết thật của một nhân vật tiểu thuyết.”

Một đứa con gái, Marie. Mùa hè, nàng bắt xe ca giống tôi ở Annecy, quảng trường nhà Ga, lúc bảy giờ tối sau khi tan sở. Đi về Veyrier-du-Lac. Tôi quen nàng trên xe. Nàng lớn tuổi hơn tôi một chút và đã đi làm, là nhân viên đánh máy chữ. Trong mấy ngày nàng nghỉ phép, tụi tôi hẹn hò chỗ bãi tắm nhỏ làng Veyrier-du-Lac. Nàng đọc Lịch sử Anh quốc của Maurois. Và mấy cuốn truyện ảnh mà tôi mua cho nàng trước khi ra bãi tắm.

Đám người trạc tuổi tôi mà người ta hay gặp ở Sporting hay Taverne giờ đã cuốn theo chiều gió: Jacques L. tức “Hầu tước”, con của một dân quân chế độ Vichy bị xử bắn tháng Tám năm 1944 tại Grand-Bornand. Pierre Fournier chống gậy. Và tôi nhớ tất cả những người thuộc thế hệ chiến tranh Algeria: Claude Brun, Zazie, Paulo Hervieu, Rosy, la Yeyette từng là nhân tình của Pierre Brasseur[129]. Dominique tóc nâu khoác áo da đen qua lại dưới vòm cuốn, người ta bảo, nàng sống nhờ “vốn tự có” ở Geneva… Claude Brun và đám bạn. Những tên vô tích sự[130]. Phim độc[131] của họ thời điểm đó làChiếc xe rắc rối[132]. Từ cuộc chiến Algeria trở về, họ mua mấy chiếc MG hàng sang tay. Họ chở tôi đi xem một trận bóng tròn “ban đêm”. Một tên trong bọn cược rằng y sẽ cua vợ ông tỉnh trưởng trong vòng mười lăm ngày và sẽ đưa bà ta vào khách sạn Grand Hotel de Verdun, rốt cuộc y thắng độ; một tên khác cặp với người đàn bà giàu có và rất đẹp, quả phụ một thân sĩ hay tới chơi bài bridge ở câu lạc bộ trên lầu một sòng bạc.

Tôi đón xe ca đi Geneva, thỉnh thoảng gặp cha ở đó. Chúng tôi cùng ăn trưa trong nhà hàng Ý với một người tên Picard. Chiều, cha tôi bận tiếp khách. Geneva lạ lẫm đầu thập niên 60. Những người Algeria nói nhỏ tiếng trong sảnh khách sạn Rhone. Tôi lang thang bên phía phố cổ. Người ta bảo Dominique tóc nâu mà tôi yêu, ban đêm làm việc cho câu lạc bộ 58, đường Glacis-de-Rive. Đường về, xe ca vượt biên giới trong ánh hoàng hôn, không cần dừng để quan thuế xét hỏi giấy tờ.

Hè năm 1962, mẹ tôi đến Annecy trong một chặng lưu diễn, tại rạp Casino, vở Hãy nghe cho rõ, quý ông của Sacha Guitry, với Jean Marchat và Michel Flamme, tóc vàng thuộc loại “điển trai” - hay bận quần tắm nhỏ da beo. Chàng đãi tụi tôi mấy món giải khát ở quán bar Sporting. Chuyến đi dạo Chủ nhật với Claude dọc theo bãi cỏ Paquier, khi kỳ nghỉ kết thúc. Đã là mùa thu. Tụi tôi đi ngang mặt tiền tòa nhà Lỵ sở tỉnh, nàng có cô bạn làm việc trong đó. Annecy lại trở về là thị trấn tỉnh lẻ. Trên bãi cỏ Paquier, tụi tôi gặp một ông già Armenia, luôn cô độc, Claude bảo tôi ông ta từng là thương gia giàu có và từng vung rất nhiều tiền cho gái và cho kẻ khốn khó. Và chiếc xe xám của Jacky Gérin, thân xe do hãng Ý Carrozeria Allemano thiết kế, chạy vòng quanh hồ, chầm chậm, miên viễn. Tôi sẽ tiếp tục kê ra việc đã xảy ra những năm đó, không hoài niệm mà bằng một giọng dồn dập. Nếu các từ ngữ có va đập vào nhau thì cũng không phải lỗi tại tôi. Phải nhanh lên, nếu không tôi sẽ nản.

Tháng Chín, tại Paris, tôi vào trung học Henri-IV, ban Triết, là học sinh nội trú, trong khi cha mẹ tôi sống cách trường chỉ vài trăm thước. Đã sáu năm tôi học nội trú. Các trường tôi đã trải qua có kỷ luật gắt gao hơn nhưng chưa có thời gian nội trú nào lại tồi tệ đối với tôi như ở Henri-IV. Nhất là lúc nhìn những đứa ngoại trú bước ra đường qua hàng ba cổng chánh.

Tôi không còn nhớ rõ những đứa ở cùng nội trú. Hình như có ba thằng quê Sarreguemines[133] theo lớp dự bị để vào Cao đẳng Sư phạm. Một thằng gốc đảo Martinique chung lớp chính khóa với tôi hay đến gặp ba đứa nầy. Một học sinh khác luôn phì phèo ống tẩu, khoác áo blouse xám và đi giày charentaise[134]. Người ta nói nó không rời khuôn viên trường trong ba năm trước đó. Tôi cũng nhớ lờ mờ thằng lùn tóc đỏ ngủ giường bên cạnh, sau đó hai hay ba năm, tôi thấy nó, từ xa, trên đại lộ Saint-Michel trong bộ đồ lính, dưới màn nước mưa… Sau khi đèn điện tắt, viên giám thị trực đêm đi xuyên các dãy phòng ngủ, rọi đèn kiểm tra từng giường xem có đứa nào vắng mặt. Đó là mùa thu năm 1962, không khí y như hồi thế kỷ 19 hoặc một thời nào khác xa xưa hơn nữa.

Cha đến trường nầy thăm tôi một lần duy nhất. Ông hiệu trưởng cho phép tôi đợi cha dưới hàng ba ngoài cổng chánh. Ông thầy có cái tên khá dễ thương: Adonis Delfosse. Bóng cha đứng đó, dưới hàng ba, nhưng tôi không nhận rõ mặt ông, cảm giác như sự hiện diện của cha tôi giữa khung cảnh tu viện Trung cổ nầy là điều không thực. Bóng người đàn ông cao lớn, không đầu. Tôi không rõ trường có phòng tiếp khách hay không. Tôi nghĩ rằng cha con tôi đã trò chuyện trên lầu một trong gian phòng trước là thư viện, hoặc cũng có thể là phòng hội tiệc. Chúng tôi ngồi đối diện qua một mặt bàn, không có ai khác. Tôi tiễn ông tới tận hàng ba cổng trường. Dáng ông khuất dần trên quảng trường Panthéon. Ngày nọ, cha tôi tâm sự rằng thuở mười tám tuổi, ông cũng hay qua lại khu Đại học[135]. Khi đó cha tôi chỉ vừa đủ tiền mua ly cà phê sữa và vài cái bánh sừng bò ở quán Dupont-Latin coi như xong bữa ăn. Cùng thời gian đó, ông mắc chứng nốt mờ trên phổi. Nhắm mắt, tôi hình dung ra cảnh cha tôi đi về phía đầu đường đại lộ Saint-Michel giữa đám học trò ngoan và đám sinh viên phong trào Action française[136]. Khu La tinh của cha tôi có lẽ chính là khu La tinh của Violette Nozière. Cha tôi ắt hẳn đã chạm mặt cô thường xuyên trên đại lộ. Violette[137], “nữ sinh xinh đẹp trường Fénelon, kẻ nuôi dơi trong hộc bàn”[138].

Cha tôi tái hôn với nàng giả-Mylène Demongeot. Hai người sống trên tầng lầu bốn, ngay trên nhà mẹ tôi. Hai tầng hợp lại thành một căn hộ trong thời gian cha mẹ tôi còn mặn nồng. Năm 1962, hai căn hộ vẫn chưa chia tách. Sau một ô cửa bít lại hãy còn nguyên cái cầu thang nội bộ mà cha tôi cho dựng hồi 1947 khi ông bắt đầu thuê tầng lầu ba. Nàng giả-Mylène Demongeot không muốn tôi ở ngoại trú và tiếp tục gặp cha. Sau hai tháng nội trú, tôi nhận thư cha như sau: “ALBERT RODOLPHE MODIANO, 15 BẾN CONTI, Quận 6 Paris. Con lên gặp ba lúc 9h15 sáng nay để báo cho ba biết rằng con đã quyết định không quay lại trường nếu ba không đảo ngược quyết định để con học nội trú. 12h30 trưa, con xác nhận chuyện đó một lần nữa. Thái độ của mầy như vậy là quá đáng. Nếu mầy nghĩ rằng xài phương pháp tống tiền kiểu đó sẽ khiến ba nhượng bộ, thì mầy lầm con à. Ba khuyên con, hoàn toàn vì lợi ích của con, hãy trở về trường sáng mai, nói câu xin lỗi với thầy hiệu trưởng và bảo rằng con vắng mặt vì bị cúm. Ba cảnh cáo con bằng cách dứt khoát nhất rằng nếu con làm khác đi, con sẽ hối tiếc. Con mới mười bảy tuổi, còn vị thành niên, ba là ba con, chịu trách nhiệm việc học của con. Ba định là sẽ đến thăm ông hiệu trưởng trường con. Albert Modiano.”

Mẹ tôi không có tiền và cũng không có vở diễn nào vào tháng Mười năm 1962. Cha tôi thì hăm dọa cắt hết mọi khoản cấp dưỡng nếu tôi không chịu dọn về nhà ngủ trường nội trú. Ngày hôm nay nhìn lại, tôi thấy mình không tốn của cha bao nhiêu: mức phí nội trú khiêm tốn. Nhưng tôi nhớ rõ hồi cuối những năm 1950, đã chứng kiến cha tôi, hoàn toàn “không một xu dính túi”, hỏi mượn tôi một ngàn quan cũ mà thỉnh thoảng ông ngoại gởi từ Bỉ qua cho tôi từ đồng lương thợ thuyền hưu trí của ông. Tôi thấy gần gũi với ông hơn là cha mẹ tôi.

Tôi tiếp tục “cuộc đình công” trường nội trú. Chiều nọ, mẹ và tôi không còn một cắc. Chúng tôi thả bộ trong vườn Tuileries. Đến bước đường cùng, mẹ quyết định cầu viện cô bạn Suzanne Flon. Thế là chúng tôi đi bộ tới nhà Suzanne Flon, mấy đồng bạc lẻ để mua hai cái vé xe điện ngầm cũng không có. Cô tiếp chúng tôi trên sân thượng căn chung cư đại lộ George-V, tôi cứ ngỡ đang trên hải thuyền. Chúng tôi ở lại nhà cô ăn tối. Mẹ tôi, giọng mùi mẫn kịch mê-lô, trình bày “nỗi khốn khổ” hiện tại, hai chân trụ vững, động tác kịch tính và kiên quyết. Suzanne Flon lắng nghe với vẻ từ tâm, ngao ngán thay cho tình cảnh của chúng tôi. Cô dự định sẽ viết thư cho cha tôi. Cô đưa tiền cho mẹ tôi.

Những tháng tiếp theo, cha phải chấp nhận việc đã rồi là tôi vĩnh viễn rời bỏ đời nội trú mà tôi đã gắn bó từ năm mười một tuổi. Cha hẹn tôi ra quán cà phê. Lặp đi lặp lại những lời phàn nàn về mẹ và tôi. Tôi gầy dựng không nổi cái tình thân mật giữa hai cha con. Tôi bị buộc phải mở miệng xin xỏ ông, mỗi lần như vậy, một tờ năm mươi quan, rồi ông cũng nhăn nhó đưa và tôi mang về nộp mẹ. Có bữa, tôi về tay không khiến mẹ nổi đóa. Không bao lâu sau - khoảng mười tám tuổi và những năm kế tiếp - tôi cố công kiếm về cho mẹ, bằng sức riêng của mình, những tờ năm mươi quan khốn nạn in hình Jean Racine đó, vậy mà vẫn không đủ làm dịu sự hung dữ và lạnh lùng mà bà luôn dành cho tôi. Chưa khi nào tôi được dịp thổ lộ tâm tình với mẹ hoặc nhờ mẹ hỗ trợ một chuyện gì. Đôi lần, tôi như con chó không sổ lai lịch bị bỏ rơi hơi quá mức chịu đựng, cảm nhận cái thôi thúc trẻ con muốn ghi ra giấy trắng mực đen đầy đủ chi tiết những điều mẹ làm tôi khổ sở, vì tính khắc nghiệt và vô tâm của bà. Tôi nín thinh. Và tha thứ cho mẹ. Những chuyện đó giờ là dĩ vãng xa xăm… Tôi nhớ hồi trung học đệ nhất có chép một câu của Léon Bloy: “Con người có những ngóc ngách trong trái tim tội nghiệp, vốn dĩ chưa từng tồn tại, và chỉ khi bị nỗi đau chiếm ngự thì ngóc ngách đó mới trở nên hiện hữu.” Nhưng trường hợp tôi đây chỉ là nỗi đau vô nghĩa, thứ trải nghiệm không thể khiến thi nhân sinh tình mà xuất thơ.

Cảnh túng quẫn rốt cuộc cũng tiến tới. Năm đó - 1963 - phải “nối” đường ống dẫn gaz vào căn hộ. Tức phải chi tiền sửa nhà. Mẹ tôi làm gì còn ngân khoản để trả. Tôi cũng không. Chúng tôi nấu ăn trên bếp cồn. Không bao giờ bật lò sưởi, mùa đông. Cảnh thiếu tiền triền miên sẽ còn đeo đuổi chúng tôi không buông. Một chiều tháng Giêng năm 1970, trong tình trạng kiệt quệ, mẹ dẫn tôi tới tiệm cầm đồ đường Pierre-Charron, tôi đem cầm cây viết máy “bằng vàng với ngòi kim cương”, tặng phẩm do Maurice Chevalier trao tại một giải thưởng văn học. Họ chỉ đưa tôi hai trăm quan và mẹ đút túi, tỉnh bơ.

Chúng tôi trải qua suốt những năm đó “nỗi lo kỳ hạn trả nợ”. Tiền thuê những căn chung cư cũ, đổ nát từ trước chiến tranh, không nhiều lắm vào thời đó. Rồi bỗng dưng giá thuê tăng từ năm 1966 cùng với những thay đổi trong khu phố, các cơ sở thương mại và cư dân. Quý độc giả đừng trách tôi liệt kê những chi tiết vặt vãnh nầy mà làm gì, nó từng gây cho tôi chút khó khăn, tan biến nhanh thôi, bởi khi đó tôi tin vào mầu nhiệm và đắm mình trong giấc mơ Balzac đầy tiền.

Sau những cuộc hẹn chán nản với cha tôi, chúng tôi không bao giờ bước vào tòa chung cư cùng lúc. Ông vào trước, còn tôi, ông dạy phải đợi chốc lát, thời gian đủ đánh một vòng quanh khối nhà. Ông giấu nàng giả-Mylène Demongeot những cuộc hẹn giữa hai cha con. Thường thì tôi gặp cha một mình, mặt đối mặt. Một hôm, chúng tôi dùng bữa với Hầu tước Philippe de D. và bữa trưa kéo dài hai tập, tập đầu tại một tiệm trên bến Le Louvre và tập sau là một tiệm khác ở bến Grands-Augustins. Cha tôi giải thích rằng Philippe de D. có thói quen ăn trưa tại nhiều nhà hàng đồng thời, để hẹn gặp nhiều người khác nhau… Ông ta ăn khai vị ở đây, đi chỗ khác ăn món chính rồi tráng miệng lại chỗ khác nữa.

Hôm tụi tôi tháp tùng Philippe de D. từ bến Le Louvre sang bến Grands-Augustins, ông ta khoác một kiểu áo vest nhà binh. Ý ông ta muốn khoe khéo mình từng phục vụ trong phi đội Normandie-Niémen thời chiến. Cha tôi hay xuống lâu đài của D. dưới Loire-Atlantique nghỉ cuối tuần. Cha tôi thậm chí còn tham gia mấy cuộc đi săn vịt, không phù hợp lắm với sở trường của ông. Tôi còn nhớ vài ngày ở Sologne năm 1959, nhà Paul Bertholle, cùng với vợ ông ta và Bá tước de Nalèche, lúc đó, tôi cứ sợ cha bỏ rơi mình và những kẻ sát sinh kia sẽ lôi cuốn tôi vào cuộc đi săn đuổi thú ầm ĩ của họ. Vì cha tôi “làm ăn” với Paul Bertholle, xem như ông cũng “làm ăn” với Philippe de D. Cha tôi kể rằng D. hồi trẻ là đứa con lầm lạc và thậm chí từng vào nhà đá. Ông cho tôi xem, sau nầy, tấm ảnh D. bị còng tay, cắt ra từ cuốn tuần san Detective cũ. Quay lại câu chuyện khi ấy, D. vừa được hưởng một gia tài kếch xù của bà nội (nhũ danh de W.) để lại, và tôi đồ rằng cha tôi cần D. cấp vốn kinh doanh. Thực tế là từ cuối những năm 1950, cha tôi theo đuổi giấc mộng mua lại toàn bộ cổ phần một sản nghiệp bên Colombia. Và chắc chắn là ông muốn dựa vào hậu thuẫn của Philippe de D. để thực hiện dự án nầy.

D. sẽ cưới một nữ quán quân đua xe hơi rồi cuối đời lần lần đi tới sạt nghiệp: trước là chủ hộp đêm ở Hammamet, sau làm chủ xưởng sửa xe ở Bordeaux. Cha tôi sẽ vẫn trung thành với giấc mơ Colombia thêm vài năm nữa. Hồi 1976, có bạn chuyển cho tôi tấm phiếu đề những dòng sau: “Công ty tài chánh Mocupia. Trụ sở: Paris (quận 9) 22 đường Bergère. Đt. 770.76.94. Công ty coor5 phần Pháp. Ban quản trị và giám đốc: Chủ tịch-Tổng giám đốc: Ô. Albert Rodolphe Modiano. Các quản trị viên: Ô. Charles Ruschewey, Ô. Léon-Michel Tesson… Công ty Kaffir Trust (Ô. Raoul Melenotte).”

Tôi đã nhận diện được những người trong cái hội đồng quản trị đó, đầu tiên là Tesson, khi tôi nhận được bức điện tháng Chín năm 1972, người ta giao nhầm, gởi đi từ Tanger cho cha tôi: 1194 TANGER 34601 KHẨN TRẢ TIỀN THUÊ BERGÈRE - STOP - THƯ KÝ CỦA TÔI BỆNH - STOP. HỒI ÂM GẤP TESSON. Ông Tesson nầy là nhà tài phiệt ở Tanger. Còn Melenotte, hãng Kaffir Trust, là hội viên tổ chức quốc tế quản trị khu chế xuất.

Trong những năm 1963-1964, tôi và cha gặp nhân vật thứ ba trong hội đồng quản trị: Charles Ruschewey. Cha muốn cảnh báo tôi đừng theo học các môn “văn chương” quá, lấy thí dụ vết xe đổ của Charles Ruschewey, cựu học sinh dự bị ban Văn trường Louis le Grand, đồng môn với Roger Vailland và Robert Brasillach, cả đời không làm nên trò trống gì hay ho. Bề ngoài, Charles có vẻ Thụy Sĩ nhả nhớt, mê bia, là thầy tu xuất, đeo kính tròn gọng thép và cặp môi mềm ẻo lả, thường lén lút ghé các “động”[139] Geneva. Ly dị, năm mươi tuổi, ông ta sống với một phụ nữ trẻ hơn, đẫy đà và tóc ngắn, trong căn phòng tầng trệt không cửa sổ ở quận 16. Có cảm giác rằng chuyện tổn hại thanh danh cỡ nào ông ta cũng đành làm. Ông ta là quản gia và “cộng tác viên” của cha tôi, điều đó không ngăn trở ông ta lên lớp luân lý cho tôi bằng cái giọng thông thái rỏm và đạo đức giả. Năm 1976, tôi sẽ chạm mặt ông ta trên cầu thang nhà bến Conti, già sọm, trông như ăn mày, mặt sưng húp, cánh tay xách giỏ đi chợ dang ra phía trước như kẻ mộng du. Và tôi sẽ phát hiện rằng ông ta ngụ trong căn hộ lầu bốn mà cha tôi vừa dọn ra để đi Thụy Sĩ, trống trơn không còn món đồ nội thất nào, điện, nước, sưởi đều cúp hết. Ông ta phá cửa chiếm nhà, sống lay lắt với vợ. Mụ sai ông ta đi chợ - tất nhiên là mua vài lon đồ hộp. Mụ trở thành người ác miệng: tôi nghe tiếng mụ hét ầm ĩ mỗi lần ông già tội nghiệp về tới nhà. Tôi chắc rằng ông ta không còn hưởng thù lao họp hội đồng quản trị Mocupia nữa. Tôi sẽ nhận được, vì người ta giao lầm, vào năm 1976, một bản phúc trình của công ty tài chánh nầy, theo đó “luật sư của công ty chúng ta ở Bogota đã được yêu cầu khởi động thủ tục đòi bồi hoàn trước tòa án Colombia. Với tính chất tham khảo, chúng tôi báo tin để quý vị hay rằng ông Albert Modiano, chủ tịch kiêm tổng giám đốc của quý vị, là quản trị viên của Société South American Timber, và là đại diện công ty chúng ta tại chi nhánh nầy”. Đòi vốn khắc nghiệt và bất công, nó phá tan của người ta những giấc nam kha mỹ miều nhất: ông chủ tịch tổng giám đốc sẽ không nhận được đồng bồi hoàn nào từ Bogota.

Giáng sinh năm 1962. Tôi không nhớ chắc năm đó có tuyết rơi hay không. Dù thế nào đi nữa, trong hoài niệm, tôi thấy có tuyết rơi đêm, bông to, trên đường đi và các chuồng ngựa. Tôi được Josée và Henri B. đón về trại ngựa giống ở Saint-Lô. Josée là cô nàng đã trông chừng tôi hồi mười đến mười bốn tuổi khi mẹ vắng nhà. Henri, chồng nàng, là bác sĩ thú y ở trại ngựa. Họ là chỗ dựa cuối cùng của tôi khi đó.

Những năm sau, tôi thường xuyên về nhà của họ ở Saint-Lô. Thị trấn mệnh danh “thủ phủ hoang tàn” đã bị bom đạn cày nát trong cuộc Đồng minh đổ bộ và rất nhiều người sống sót đã mất hết toàn bộ dấu vết, chứng từ xác nhận căn cước của bản thân. Cuộc tái thiết Saint-Lô kéo dài tới những năm 1950. Gần trại ngựa giống, vẫn còn một khu lều trại tạm thời. Tôi ra quán cà phê Balcon hoặc vào thư viện thị xã, Henri dẫn tôi theo đến những trang trại lân cận, anh đi thăm bệnh cho thú vật nuôi, kể cả ban đêm, nếu có người gọi. Và ban đêm, nghĩ về hết thảy những con ngựa đó, đang đứng gác quanh tôi hay đang ngủ trong chuồng, tôi thấy an ủi ít nhất một điều, tụi nó không bị đem vào lò mổ như cái hàng dài mà tôi từng chứng kiến buổi sáng nọ, tại cửa Brancion.

Ở Saint-Lô, tôi quen vài cô bạn. Một trong số đó sống ngay trong nhà máy điện. Cô khác, mười tám tuổi, muốn lên Paris ghi tên học Nhạc viện Quốc gia. Nàng tâm sự với tôi về các dự án, trong quán cà phê, gần nhà ga. Ở tỉnh lẻ, Annecy, Saint-Lô, khi đó vẫn còn là thời mà mọi giấc mơ và mọi cuộc lang thang đêm thanh vắng đều dừng trước cửa nhà ga, trước chuyến xe lửa đi Paris.

Tôi đọc Ảo tưởng tiêu tan[140], Giáng sinh năm 1962. Tôi vẫn sử dụng căn phòng ở tầng trên cùng ngôi nhà. Cửa sổ mở xuống con lộ. Tôi nhớ rằng Chủ nhật hằng tuần, đúng nửa đêm, một người Algeria đi ngược con lộ nầy về khu lán trại, vừa đi vừa thong thả độc thoại. Và tối hôm nay, sau bốn mươi năm, Saint-Lô lại nhắc tôi hình ảnh cửa sổ sáng trong Bức màn đỏ thẫm[141] - dường như tôi đã quên tắt đèn trong căn phòng cũ hay là ngọn đèn trong chính tuổi xanh của mình. Barbey d’Aurevilly[142] lúc xưa chào đời tại khu vực gần đó. Tôi có viếng thăm ngôi nhà của ông.

1963. 1964. Hai năm lẫn lộn. Ngày nối ngày trôi lững lờ tiếp những ngày mưa… Thế nhưng, đôi lần nhờ rơi vào trạng thái mụ mị mà tôi thoát khỏi sự tẻ nhạt vô vị, trạng thái pha trộn giữa cảm giác say rượu và mộng du giống như khi bạn thả bộ trên đường, vào mùa xuân, sau một đêm trắng.

1964. Tôi gặp cô gái tên Catherine trong quán cà phê trên đại lộ La Gare, nàng duyên dáng và nói giọng Paris phố Arletty. Tôi nhớ mùa xuân ấy. Hai hàng cây dẻ chạy dọc tuyến métro trên không. Đại lộ La Gare vẫn còn những căn nhà thấp chưa bị phá hủy.

Mẹ tôi có vai phụ diễn ở rạp l’Ambigu, kịch của François Billetdoux: Thế giới sao rồi cụ? Nó quay, cụ à...[143] Ursula Kübler, vợ Boris Vian cũng được phân một vai. Cô lái chiếc Morgan đỏ. Tôi tới nhà cô và bạn trai Hot d’Déé ở hẻm Cité Véron. Cô dạy tôi cách cô nhảy với Boris Vian điệu nhảy gấu. Tôi xúc động thấy nguyên bộ sưu tập đĩa hát của Boris Vian.

Tháng Bảy, tôi lại về trú ở Saint-Lô. Những chiều trống rỗng. Tôi đi thư viện xã và tình cờ gặp một phụ nữ tóc vàng. Bà đi nghỉ mát tại một biệt thự trên đồi ở Trouville, với con cái, và chó. Bà từng học nội trú tại trường Bắc Đẩu Bội tinh nữ tử[144] ở Saint-Denis, năm mười bốn tuổi, thời Đức chiếm đóng. Nữ học sinh trường nội trú xưa. Mẹ viết cho tôi: “Nếu con ở yên dưới đó thì con nên ở càng lâu càng tốt, sẽ tiện hơn. Hiện tại mẹ sống không tốn gì đáng kể và như vậy, mẹ có thể để dành số tiền còn lại trả nợ cho Galeries Lafayette.”

Tháng Chín, tại Saint-Lô, lại một lá thư khác của mẹ tôi: “Có lẽ là nhà mình sẽ không có sưởi mùa đông năm nay, nhưng không sao, sẽ thu xếp đâu vào đó. Mẹ muốn con, con trai cưng, gởi cho mẹ hết số tiền con đang giữ.” Thời đó, tôi có kiếm được chút đỉnh nhờ làm cò mua bán sách. Và trong lá thư khác có một ghi chú tràn trề hy vọng: “Mùa đông sắp tới chắc chắn sẽ đỡ lạnh hơn mấy năm trước…”

Tôi nhận được cuộc điện thoại của cha. Ông ghi danh cho tôi, mà không thèm hỏi ý thằng con, theo học lớp dự bị năm nhất ban Văn, trung học đệ nhị cấp Michel-Montaigne, dưới Bordeaux. Ông tự nhận có “trách nhiệm định hướng việc học của tôi”. Ông cho tôi cái hẹn ngay ngày hôm sau đi ăn buýp phê ở nhà ga thị xã Caen. Chúng tôi lấy chuyến tàu đầu tiên về Paris. Tại ga Saint-Lazare, nàng giả-Mylène Demongeot chờ sẵn, lấy xe hơi chở chúng tôi thẳng qua nhà ga Austerlitz. Tôi hiểu chứ, chính nàng muốn đày tôi đi xa Paris. Cha muốn tôi tặng nàng giả-Mylène Demongeot, xem như bằng chứng hòa giải, chiếc nhẫn thạch anh tím tôi đang đeo, trước đó do bà bạn “nữ học sinh trường nội trú xưa” cho tôi làm kỷ niệm. Tôi từ chối lấy nhẫn làm quà.

Ở ga Austerlitz, hai cha con cùng lên xe lửa xuống Bordeaux. Tôi không có hành lý gì, y như bị bắt cóc. Tôi đồng ý đi cùng cha, hy vọng được dịp nói chuyện phải trái: đây là cơ hội đầu tiên từ hai năm nay, cha con tôi có nhiều thì giờ ngồi với nhau hơn những cuộc hẹn tốc hành ngoài quán cà phê.

Tới Bordeaux trời đã tối. Cha lấy phòng hai người tại khách sạn Splendide. Những ngày kế tiếp, chúng tôi đi rảo quanh các cửa tiệm đường Sainte-Catherine để kiếm đủ các loại nhu yếu phẩm - trường cao trung Michel-Montaigne đã gởi cha tôi danh sách những món phải mua. Tôi cố thuyết phục cha rằng mấy thứ nầy không cần thiết nhưng ông vẫn khăng khăng không bỏ ý riêng.

Tối nọ, trước Nhà hát lớn Bordeaux, tôi sắp sửa chạy vượt lên để bỏ cha lại. Xong lại thấy tội nghiệp ông. Một lần nữa, tôi thử nói lý lẽ với cha. Tại sao ông luôn tìm cách đẩy tôi đi? Tôi ở Paris không phải đơn giản hơn sao? Tôi đã quá tuổi bị nhốt trong mấy khu nội trú đó rồi… Ông không thèm nghe. Thôi được, tôi giả bộ vâng lời. Như ngày xưa, chúng tôi lại đi xem xi nê… Tối Chủ nhật hôm khai giảng, cha đưa tôi tới trường cao trung Michel-Montaigne bằng taxi. Ông cho tôi một trăm năm mươi quan và bảo tôi ký biên nhận. Tại sao? Cha ngồi đợi trong taxi cho tới khi tôi đi khuất vào trong hàng ba cổng chánh. Tôi xách va li lên dãy nhà ngủ. Mấy thằng ma cũ bắt “lính mới” là tôi chào phòng và buộc tôi đọc một đoạn văn tiếng Hy Lạp. Bấy giờ, tôi mới quyết định bỏ trốn. Xách va li rời trường, tôi dùng bữa tối ở quán Dubern trên đại lộ Tourny, nơi cha có dẫn tôi tới vài ngày trước. Kế đó, lấy taxi ra ga Saint-Jean. Rồi chuyến tàu đêm về Paris. Một trăm năm mươi quan đã hết sạch. Giờ tôi tiếc vì không thừa dịp khám phá Bordeaux, thành phố của Những con đường biển[145]. Và tiếc không đủ thời giờ hít thở mùi thông với mùi nhựa thông. Ngày hôm sau, tại Paris, tôi gặp cha trên cầu thang nhà. Ông sửng sốt trước màn tái xuất hiện của tôi. Chúng tôi không còn nói với nhau lời nào nữa suốt thời gian dài.

Rồi ngày qua đi, qua đi, qua đi. Và tháng. Và mùa. Đôi khi, tôi muốn quay ngược đồng hồ để thiệt thọ sống lại những năm đó theo lối tốt hơn những gì tôi đã trải. Nhưng bằng cách nào?

Khi này tôi đi dọc con đường Championnet vào lúc chiều tà, mặt trời rọi thẳng vào mắt người ta. Tôi dành cả những ngày đó ở quanh đồi Montmartre trong trạng thái đại khái như mộng tỉnh thức[146]. Ở đó tôi cảm thấy dễ chịu hơn hẳn nơi khác. Bến métro Lamarck-Caulaincourt với thang máy đi lên và tiệm San Cristobal ở lưng chừng dốc cầu thang. Quán cà phê khách sạn Terass. Những khoảnh khắc, tôi hạnh phúc. Cuộc hẹn bảy giờ tối ở quán Rêve. Đoạn dốc lạnh băng đường Berthe. Và hơi thở tôi, luôn hào hển.

Thứ Năm ngày 8 tháng Tư năm 1965, nếu quyển nhật ký cũ của tôi ghi chép chính xác, mẹ và tôi lại rỗng túi. Bà đòi tôi phải gõ cửa cha xin ít tiền. Tôi leo lên lầu, lòng tan nát. Tôi đã định không nhấn chuông nhưng mẹ tôi đứng rình, mặt hăm dọa ở chiếu nghỉ cầu thang, mắt trừng và cằm vênh, bọt trên mép. Tôi nhấn chuông. Ông đóng sầm cửa trước mặt tôi. Tôi nhấn chuông lần nữa. Nàng giả-Mylène Demongeot rống ầm lên dọa sẽ gọi cảnh sát kêu cứu. Tôi trở xuống lầu ba. Cảnh sát tới tìm tôi. Cha đi cùng với họ. Họ yêu cầu hai cha con lên xe bít bùng đậu trước tòa nhà, trước con mắt kinh ngạc của người gác cửa. Chúng tôi ngồi trên băng ghế, cạnh nhau. Ông không đếm xỉa đến tôi. Lần đầu trong đời tôi đi xe bít bùng, và số phận sắp đặt tôi ngồi cùng với cha. Cha tôi, ông đã có kinh nghiệm nầy từ tháng Hai năm 1942 và trong mùa đông năm 1943 khi ông bị cảnh sát Vấn đề Do Thái chộp trúng.

Xe bít bùng đi theo lối đường Saints-Pères, đại lộ Saint-Germain. Dừng đèn đỏ trước quán cà phê Les Deux Magots. Chúng tôi tới đồn cảnh sát ở đường l’Abbaye. Cha buộc tội tôi trước mặt ông cò quận trưởng[147]. Cha gọi tôi là thằng “lưu manh” và rằng tôi mới “gây náo loạn” ở nhà ông. Ông quận trưởng tuyên bố với tôi nếu có “lần sau” ông sẽ câu lưu tôi tại đây. Tôi cảm nhận rõ ràng rằng dứt bỏ được thằng con nầy vĩnh viễn ở đồn cảnh sát thì cha tôi mới thấy nhẹ gánh. Chúng tôi cùng về nhà bến Conti. Tôi hỏi cha tại sao để yên cho nàng giả-Mylène Demongeot gọi cảnh sát kêu cứu và tại sao ông buộc tội tôi trước mặt ông cò. Ông làm thinh.

Cũng năm 1965 nầy - hoặc năm 1964 - cha tôi cho phá cầu thang nội bộ nối liền hai tầng lầu, và hai căn hộ thực sự được tách rời. Khi mở cửa, tôi lọt thỏm trong căn phòng chật hẹp đầy xà bần rơi vãi, vài quyển sách thuở nhỏ của anh em tôi cùng những tấm bưu thiếp gởi cho em trai tôi, vốn vẫn còn cất trên lầu bốn, giờ nằm dưới nầy, bị xé tan tành ngàn mảnh giữa đống xà bần. Tháng Năm-tháng Sáu. Vẫn Montmartre. Trời đẹp. Tôi ngồi đó ngoài hàng hiên một quán cà phê trên đường Abbesses, vào mùa xuân.

Tháng Bảy. Xe lửa đêm, đứng trong hành lang. Vienna. Tôi ngủ vài đêm trong khách sạn tồi tàn gần ga miền Tây. Kế đó, tôi tìm được một căn phòng trú ngụ, sau lưng nhà thờ Saint-Charles. Tôi gặp gỡ đủ mọi hạng người ở quán cà phê Hawelka. Tối nọ, cùng với đám người mới quen, tôi mừng sinh nhật hai mươi tuổi tại quán nầy.

Chúng tôi tắm nắng trong vườn Potzleinsdorf, và cả trong một cái lán nhỏ giữa miếng vườn trồng trọt chung[148] bên mé Heiligenstadt[149]. Quán cà phê Rabe, một quán sầu thảm gần Graben, không ai lai vãng và ở đó người ta nghe nhạc của Piaf. Và vẫn là cảm giác pha trộn nửa chếnh choáng nửa mộng du, trên các con đường mùa hè, như sau một đêm trắng.

Đôi khi, chúng tôi đi tới tận biên giới Tiệp hoặc Hung. Cánh đồng lớn. Những tháp canh. Nếu lỡ bước chân xuống đồng, họ sẽ bắn quý vị.

Tôi rời Vienna đầu tháng Chín. “Sag’beim abschied leise ‘Servus’”[150], như lời bài hát. Joseph Roth[151] của chúng ta có một câu gợi cho tôi kỷ niệm ở đô thành Áo mà bốn chục năm rồi chưa có dịp trông thấy lại. Liệu tôi còn dịp đó không? “Những buổi tối chóng tàn, sợ sệt ấy, lẽ ra ta phải vội vàng bắt lấy trước khi nó biến mất và điều mà tôi thấy thú nhất là được bất ngờ tóm gọn những buổi tối ấy trong các khu vườn công cộng ở Volksgarten, ở Prater, được thưởng thức trong một quán cà phê những sợi sáng cuối cùng, ngọt ngào nhất vẫn còn đương ngấm vào, tinh tế và êm dịu, như hương nước hoa…”

Xe lửa đêm toa hạng nhì, nhà ga miền Tây, chuyến Vienna-Geneva. Tôi tới Geneva cuối buổi chiều. Đón xe ca đi Annecy. Tới Annecy trời đã khuya. Mưa như thác đổ. Túi không còn một cắc. Tôi xuống khách sạn Angleterre, đường Royale, chưa biết lấy gì trả tiền phòng. Tôi nhận không ra Annecy, tối hôm đó như thành phố ma trong màn mưa. Người ta đã phá bỏ khách sạn cũ và mấy tòa nhà xập xệ, công trường nhà Ga. Hôm sau, tôi gặp vài đứa bạn. Nhiều thằng đã đi quân dịch. Buổi tối, dường như tôi thấy tụi nó bận đồ lính đi ngang qua trong màn mưa. Coi lại trong túi vẫn còn được năm mươi quan. Nhưng khách sạn Angleterre ngốn bộn bạc. Trong mấy ngày đó, tôi đến trường sơ trung Saint-Joseph de Thônes thăm ông thầy cũ dạy văn, cha Accambray. Trước đó, từ Vienna, tôi có viết thư cho ông xin một chân giám thị hoặc trợ giảng cho năm học sắp tới. Tôi nghĩ rằng lúc đó tôi tìm lối thoát khỏi Paris và cha mẹ tội nghiệp của tôi, những người đã không cho tôi chút hỗ trợ tinh thần nào và để tôi bị dồn vào chân tường. Tôi nhận hai thư phúc đáp của cha Accambray. “Thầy rất muốn em vào làm giáo viên trường mình ngay mùa khai giảng năm nay. Thầy đã nói chuyện với Thượng cấp. Biên chế giáo viên hiện kín chỗ nhưng có thể có thay đổi trước cuối tháng Tám, tới lúc đó thầy hy vọng em có thể trở thành đồng nghiệp của các thầy ở đây.” Lá thư thứ nhì, đề ngày 7 tháng Chín 1965, ông viết: “Thời khóa biểu mà thầy soạn mấy hôm nay cho thấy nhân sự của trường, chao ôi, đang trong tình trạng dư thừa, năm học 1965-1966. Không có cách nào cho em một công việc dù là bán thời gian…”

Rồi cuộc sống vẫn tiếp diễn dầu cho ta không rõ tại sao vào thời khắc đó ta lại có mắc mứu với người nầy mà không phải người khác, ở nơi nầy chứ không phải nơi khác, và cuốn phim có phải là bản gốc hay chỉ là bản sao. Trong ký ức tôi ngày hôm nay chỉ còn sót lại những phân đoạn ngắn. Tôi ghi tên học Văn khoa để kéo dài thời hạn hoãn quân dịch. Tôi sẽ không bao giờ đến lớp và sẽ là sinh viên ma. Jean Normand (tức Jean Duval) từ mấy tháng nay sử dụng căn phòng, bến Conti, trước là cầu thang nội bộ nối liền lầu ba và lầu bốn. Anh ta làm việc trong một văn phòng địa ốc nhưng bị cấm cư trú tại Paris. Chuyện nầy, sau tôi mới biết. Mẹ tôi quen anh ta khoảng năm 1955. Khi đó anh ta hai mươi bảy tuổi, vừa ra tù do can tội trộm cắp. Số phận run rủi anh ta, từ lúc rất trẻ, dính vào một số cuộc trộm cắp có phần tham dự của Suzanne Bouquerau, người chứa chấp anh em tôi hồi ở Jouy-en-Josas. Sau anh ta bị bắt giam trở lại, bởi vì năm 1959 anh ta còn nằm ở khám Poissy. Anh ta cho thợ sửa nhà làm những hạng mục tối cần thiết trong căn chung cư cũ nát và tôi chắc chắn anh ta có đưa tiền cho mẹ tôi. Tôi quý anh chàng Normand (tức Duval) nầy lắm. Có hôm, buổi tối, anh ta lén để tờ một trăm quan trên bệ lò sưởi phòng tôi, và tôi chỉ phát hiện sau khi anh ta ra đi. Anh chạy chiếc Jaguar, và một năm sau, nhân xảy ra vụ Ben Barka[152], tôi đọc báo thấy người ta đặt hỗn danh cho anh ta là “tên cao kều cõi Jaguar”.

Một tai nạn, khoảng 1965-1966: đó là lúc mười giờ đêm và tôi ở nhà một mình. Tôi nghe tiếng chân nện thật lực trên lầu, nhà cha tôi, rồi tiếng bàn ghế đổ ầm và tiếng kính vỡ. Lát sau yên lặng. Tôi mở cánh cửa nhìn ra cầu thang. Từ trên lầu bốn, hai gã lực lưỡng mặt mũi võ biền hoặc cũng có thể là cảnh sát thường phục chạy ào ào xuống. Tôi hỏi họ xảy ra chuyện gì. Một người huơ tay ra lệnh và nói cụt ngủn: “Làm ơn trở vào nhà.” Tôi nghe tiếng chân cha tôi. Vậy là ông có mặt lúc đó… Tôi do dự nửa muốn gọi điện thoại cho cha, nhưng chúng tôi đã không nhìn mặt nhau kể từ chuyến đi Bordeaux nên tôi biết chắc ông sẽ dập máy. Hai năm sau, tôi hỏi ông có gì xảy ra tối hôm đó. Ông giả đò không hiểu tôi nhắc tới chuyện nào. Tôi tin rằng người đàn ông nầy có khả năng làm nản lòng cả chục ông quan tòa ngồi ghế dự thẩm.

Mùa thu năm 1965, các buổi tối nếu trong túi có vài tờ năm quan in hình Victor Hugo, tôi hay ghé tiệm ăn gần rạp hát Lutèce. Tôi có một phòng để trú thân trên đại lộ Félix-Faure, quận 15, nơi bạn tôi gởi tạm bộ sưu tập liên tục mười năm trước đó kết quả đua ngựa Paris-Turf, được cậu ta sử dụng cho những tính toán thống kê thần bí để cá cược ở các trường đua Auteuil và Longchamp. Ảo tưởng. Tôi nhớ là đã tìm thấy đường chân trời ngay tại khu Grenelle nầy, nhờ những con đường nhỏ vạch những vạch thẳng tắp tới tận sông Seine. Thỉnh thoảng, tôi đón taxi rất khuya. Cuốc xe tốn năm quan. Tại ranh giới quận 15, thường có cảnh sát kiểm tra giấy tờ. Tôi giả mạo ngày sanh tháng đẻ trên sổ thông hành để đủ tuổi thành niên, đổi năm 1945 thành 1943.

Raymond Queneau có lòng tốt tiếp tôi ngày thứ Bảy trong tuần. Thường thì đầu giờ chiều, từ Neuilly, cả hai người chúng tôi cùng đi về khu tả ngạn sông Seine. Ông kể tôi nghe về cuộc dạo chơi với Boris Vian tới ngõ cụt mà không ai biết đấy là đâu, ở tận cùng quận 13, giữa bến la Gare và đường sắt d’Austerlitz: đường la Croix-Jarry. Ông khuyên tôi nên đến đó. Tôi đọc thấy rằng thời điểm mà Queneau cảm thấy hân hoan nhất, đó là khi ông thả bộ buổi chiều bởi vì ông từng đảm trách viết những bài về Paris cho nhật báo L’Intransigeant[153]. Tôi tự hỏi có đáng chăng gợi lại đây những năm sầu muộn đã kết thúc. Giống Queneau, tôi chỉ là chính tôi khi một mình lang thang trên đường, đi tìm những con chó Asnières[154]. Hồi thời đó, tôi có nuôi hai con chó. Tụi nó tên Jacques và Paul. Ở Jouy-en-Josas, năm 1952, anh em tôi nuôi một con chó cái tên Peggy bị xe cán vào một chiều kia, trên đường Docteur-Kurzenne. Queneau rất yêu chó.

Ông kể tôi nghe về cuốn phim cao bồi viễn Tây mô tả cuộc chiến đấu không khoan nhượng giữa thổ dân da đỏ và đám người xứ Basque. Sự xuất hiện của người Basque khiến ông rất tò mò và buồn cười. Cuối cùng tôi cũng tìm ra tên phim: Đoàn xe về hướng mặt trời[155]. Phần tóm tắt có nói rõ: Người da đỏ chống người xứ Basque. Tôi muốn xem cuốn phim nầy để tưởng niệm Queneau trong một rạp chớp bóng mà người ta đã quên phá bỏ, ở tận cùng một khu phố đìu hiu. Tiếng cười của Queneau. Nửa như mạch nước phun, nửa như con lắc gỗ. Tôi không khá lắm trong việc sử dụng phép ẩn dụ. Nhưng mà tiếng cười của Queneau quả thật là như thế.

1966. Một đêm tháng Giêng, bến Conti. Jean Normand về nhà lúc mười một giờ. Có mình tôi với anh ta trong căn chung cư. Radio đang bật. Đài phát thanh loan tin Figon tự tử trong căn hộ một phòng đường Renaudes vào lúc cảnh sát đang phá cửa phòng ngủ anh ta. Đây là nhân vật chủ chốt trong vụ lùm xùm Ben Barka. Normand tái mặt, bốc điện thoại lên chửi mắng ai đó. Rồi anh ta dập máy lập tức. Anh ta giải thích rằng Figon vừa dùng bữa tối với anh ta một giờ trước và Figon là bạn cũ từ hồi học trung học đệ nhất cấp Sainte-Barbe. Anh ta không kể với tôi là hai người từng bị giam chung tại khám Poissy hồi những năm năm mươi, việc nầy về sau tôi sẽ khám phá ra.

Rồi những sự kiện nhỏ nhặt cứ chắp nối và lướt qua đời bạn không để lại dấu tích đáng kể. Bạn có cảm giác chưa được sống đời thực của mình, mà mới chỉ là hành khách đi lậu vé trên chuyến tàu đời. Và từ cuộc đời đánh lận đó, vài mẩu thừa rơi rớt lại. Mùa Phục sinh, tôi tình cờ đọc trúng một bài báo, đăng trên tạp chí, viết về Jean Normand và vụ lùm xùm Ben Barka. Nhan đề bài báo: “Người ta đợi gì mà không thẩm vấn người đàn ông nầy?” Một khuôn hình lớn của Normand kèm chú thích: “Y có gương mặt đẽo bằng rìu và vuốt tỉ mỉ bằng búa thợ da giày. Y tên Normand, biệt danh Duval. Figon gọi y là ‘Jag cao kều’[156]. Một Georges Figon mà Normand, tự Duval, đã nhiều năm quen biết…”

Mùa xuân năm ấy, thỉnh thoảng tôi trú ngụ ở nhà Marjane L., đường Regard. Căn hộ của nàng là chỗ tụ họp của một nhóm những kẻ sống trôi dạt giữa Saint-Germain-des-Prés, Montparnasse và Bỉ quốc. Vài người trong bọn họ đã có tiếp xúc với trào lưu ảo giác psychedelia[157] lấy nơi đây làm điểm quá cảnh giữa hai chuyến đi tới Ibiza. Người ta cũng gặp ở đường Regard anh chàng Pierre Duvelz (hay Duveltz): tóc vàng, ba mươi lăm tuổi, để ria mép, đóng bộ đồ lớn sọc ca rô kiểu vương-công-xứ-Wales[158]. Chàng nói tiếng Pháp bằng chất giọng lịch lãm và quốc tế, trưng trên ve áo vest những huy chương quân đội, ý muốn khoe từng là sinh viên sĩ quan Võ bị Saint-Maixent và cưới một “tiểu thư dòng họ Guiness”; gọi điện thoại đến các tòa đại sứ; thường đi kè kè với một gã trì độn sùng kính mình, và huênh hoang về mối quan hệ với một cô nàng người Iran.

Trong số những hình bóng khác, tôi nhớ cái tên Gérard Marciano. Còn lại bao nhiêu linh hồn, mà tôi không còn nhớ, đã quá cố, kể từ lúc đó, sau cuộc bạo liệt.

Mùa xuân năm 1966, ở Paris, tôi để ý một sự thay đổi trong bầu khí quyển, một biến chuyển khí hậu mà tôi đã cảm nhận hồi mười ba tuổi năm 1958 rồi thời điểm kết thúc chiến tranh Algeria. Tuy nhiên, lần nầy tại Pháp không có sự kiện gì quan trọng xảy ra, không có điểm đoạn tuyệt - hoặc là có mà tôi đã quên. Tôi bất lực, trong nỗi hổ thẹn, không nhắc lại được chuyện gì đã xảy ra trên đời vào tháng Tư năm 1966. Chúng tôi vừa ra khỏi đường hầm, nhưng đường hầm nào, tôi không rõ. Và được hít thở luồng khí trong lành chưa hề có qua những tháng mùa cũ. Phải chăng đó là ảo ảnh của những kẻ hai mươi tuổi luôn tin rằng đời sống khởi sự cùng với mình? Không khí với tôi dường như nhẹ bỗng trong mùa xuân phai năm đó.

Sau vụ lùm xùm Ben Barka, Jean Normand không còn sống tại bến Conti, anh ta biến mất một cách bí hiểm. Khoảng tháng Tư-tháng Năm, tôi bị triệu tập lên đội cảnh sát chống ma túy và được yêu cầu trình diện trước một ông thanh tra tên Langlais. Ông thẩm vấn tôi ba tiếng đồng hồ liên tục trong văn phòng, giữa dòng di chuyển tới lui của những tay cớm khác, và gõ lời khai của tôi trên máy đánh chữ. Trước sự kinh ngạc của tôi, ông cho hay có kẻ tố giác tôi là tên nghiện và là đầu mối bán lẻ ma túy, đồng thời ông cho tôi xem tấm hình chụp nhân trắc học của Gérard Marciano là kẻ tôi có dịp chạm mặt đôi lần ở đường Regard. Tên tôi xem chừng xuất hiện trong sổ nhật ký của y. Tôi nói rằng tôi chưa bao giờ gặp y. Ông thanh tra yêu cầu tôi cho xem cánh tay để kiểm tra, bảo đảm không có vết chích choác. Ông dọa sẽ lục soát nhà bến Conti và đại lộ Félix-Faure, nơi tôi có một căn phòng trú ngụ, nhưng rõ ràng là ông không biết tới căn hộ đường Regard, điều làm tôi ngạc nhiên, vì cái gã tên Gérard Marciano đã từng thường xuyên qua lại nơi nầy. Ông trả tự do cho tôi và nhấn mạnh rằng có thể tôi phải chịu thêm một cuộc thẩm vấn khác. Rủi thay là họ không bao giờ biết đặt cho bạn đúng câu cần phải hỏi.

Tôi báo với Marjane L. coi chừng cảnh sát chống ma túy và coi chừng Gérard Marciano, kẻ không còn tái xuất giang hồ. Pierre Duvelz bị bắt mấy ngày sau trong xưởng quân cụ, đúng lúc anh ta đang mua hoặc đang bán một khẩu súng lục. Duvelz là tên lường gạt bị truy nã. Còn tôi, tôi phạm một chuyện bậy: chôm tủ quần áo của Duvelz còn gởi ở nhà Marjane L. trong đó có chứa khá nhiều bộ đồ lớn sang trọng và lấy đi hộp nhạc xưa, thuộc sở hữu của những khách thuê căn hộ của Marjane L. Tôi thỏa thuận với chủ tiệm đồ cũ trên đường Jardins-Saint-Paul, và nhượng toàn bộ cho ông ta với giá năm trăm quan. Ông ta giải thích rằng gia đình ông ta làm nghề thâu mua phế liệu ở Clichy, rằng ông ta quen thân với Joinovici[159]. Nếu tôi còn món gì khác cần tiêu thụ, gọi cho ông ta một cuộc điện thoại là xong. Ông ta đưa tôi thêm một trăm quan, có vẻ mủi lòng vì thấy tôi nhút nhát. Năm sau đó, tôi sẽ sửa chữa lỗi lầm nầy bằng cách chuyển những đồng nhuận bút đầu tiên để hoàn trả tiền ăn cắp hộp nhạc. Tôi cũng sẵn lòng mua lại mấy bộ đồ lớn của Duvelz, nhưng không bao giờ tôi được tin của anh ta nữa.

Hãy thẳng thắn với nhau tới tận cùng bàn số: mẹ và tôi, năm 1963, đem bán cho một ông Ba Lan quen biết với chúng tôi, làm việc ở chợ trời, bốn bộ đồ lớn gần như mới tinh, nhiều áo sơ mi, ba đôi vớ và cốt giữ phom giày bằng gỗ màu sáng do Robert Fly, bạn của cha tôi, để lại trong tủ quần áo nhà tôi. Ông nầy giống Duvelz, bận đồ lớn sọc ca rô vương-công-xứ-Wales và cũng biến mất đột ngột một ngày kia. Chúng tôi lại rỗng túi, chiều hôm đó. Chỉ còn đúng đồng bạc lẻ, do ông chủ tiệm tạp hóa đường Dauphine mới đưa, là tiền thế chân mấy cái vỏ chai. Đó là thời mà mỗi ổ bánh mì baguette giá bốn chục xu. Về sau, tôi trộm sách ở tư gia người quen hay trong thư viện đem đi bán khi cạn tiền. Một bản in lần đầu quyển Bên phía nhà Swann của nhà Grasset, một ấn bản gốc của Artaud đề tặng Malraux, nhiều tiểu thuyết với lời đề tặng của Montherlant, những lá thư của Céline, một bản Toàn cảnh ngự lâm quân[160] ấn hành năm 1819, một bản in lậu tập thơ Phụ nữ[161] và Âm sắc[162] của Verlaine, hàng chục quyển trong bộ Pléiade và nhiều sách nghệ thuật… Kể từ khi khởi sự cầm bút, tôi không phạm thêm bất cứ lỗi ăn cắp nào nữa, dù nhỏ. Mẹ tôi cũng vậy, gác qua một bên tánh kiêu căng cố hữu, bà đã xoáy vài món “xa xỉ phẩm” và đồ da trên các quầy hàng của Belle Jardiniere hoặc ở các thương xá khác. Bà chưa lần nào bị quả tang tại trận.

Rồi thời gian thúc hối, mùa hè năm 1966 tiến gần và đó là thời điểm tôi đến tuổi thành niên. Tôi cư ngụ trong khu phố đại lộ Kellermann và hay tới Đại học xá[163] ở lân cận, với thảm cỏ lớn, nhà hàng, quán cà phê, rạp chiếu bóng và dân cư xung quanh. Bạn bè Maroc, Algeria, Nam Tư, Cuba, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ…

Tháng Sáu, cha con tôi hòa giải. Tôi thường xuyên gặp ông trong sảnh khách sạn Lutétia. Tôi nhận thấy ông vẫn không có chủ tâm vì lợi ích của tôi. Ông thử thuyết phục tôi ghi danh quân dịch trước khi tới lượt bị động viên. Phần ông, cha nói, ông sẽ đích thân sửa soạn cho việc tôi nhập biên chế vào trại Reuilly. Tôi làm bộ vâng lời để rút của cha thêm ít tiền đủ chi trả cho kỳ nghỉ “dân sự” cuối cùng. Ai nỡ lòng từ chối người chuẩn bị khoác chiến y. Ông yên trí rằng tôi sắp vào hàng ngũ đứng dưới cờ. Tôi hai mươi mốt tuổi và ông sẽ dứt gánh lo đi mà vui sống. Cha đưa ba trăm quan, khoản tiền “tiêu vặt” duy nhất trong đời cha cho tôi. Được món “tiền khuyến khích” tôi quá sướng nên chẳng ngại gì mà không tự nguyện hứa sẽ đăng lính Lê dương. Và tôi tin vào cái định mạng huyền bí luôn thôi thúc cha xa cách tôi: những trường nội trú, Bordeaux, đồn cảnh sát, quân đội…

Ra đi càng sớm càng tốt trước kỳ nhập ngũ mùa thu. Sáng sớm ngày 1 tháng Bảy tại ga Lyon. Xe lửa hạng nhì, tràn ngập người. Đó là ngày đầu tiên kỳ nghỉ hè. Hầu hết thời gian chuyến tàu, tôi đứng trong hành lang. Gần mười tiếng đồng hồ để đến vùng Midi[164]. Xe ca chạy dọc bờ biển. Les Issambres. Sainte-Maxime[165]. Thoảng qua cảm giác vừa tự do vừa phiêu lưu. Trong số những dấu mốc đời tôi, mùa hè luôn giữ vị trí đáng kể, mặc dầu cuối cùng, những buổi trưa hè hoang hoải luôn để lại cái ấn tượng lưng chừng lẫn lộn.

Tôi thuê phòng trên công trường nhỏ La Garde-Freinet. Ở đó, trên thềm quán cà phê-nhà hàng, trong bóng mát, tôi khởi sự quyển tiểu thuyết đầu tay, vào một buổi chiều. Đối diện, nhà bưu điện chỉ mở cửa hai tiếng mỗi ngày phục vụ ngôi làng ngập nắng mà ngái ngủ nầy. Một tối mùa hè đó, tôi tròn hai mươi mốt và ngày hôm sau là lúc phải lên xe lửa trở về.

Tới Paris, tôi trốn biệt. Tháng Tám. Buổi tối, tôi đi xem chiếu bóng rạp Fontainebleau, đại lộ Italie, ăn tiệm La Cascade, đại lộ Reille… Tôi đã cho cha số liên lạc, Gobelins 71-91. Ông gọi điện thoại lúc chín giờ sáng, và tôi phải đặt đồng hồ reo vì thường tôi ngủ tới hai giờ chiều mới dậy. Tôi lại tiếp tục công việc viết tiểu thuyết. Gặp cha lần cuối tại quán cà phê-kem, góc đường Babylone và đại lộ Raspail. Sau đó là trao đổi thư từ giữa chúng tôi. “ALBERT RODOLPHE MODIANO, 15 BẾN CONTI, Quận 6 Paris, ngày 3 tháng Tám năm 1966. Patrick thương, trong trường hợp con quyết định hành động theo vui thú riêng và gạt qua một bên những quyết định của ba, thì tình cảnh sẽ như vầy: con hai mươi mốt tuổi, tức là đã trưởng thành, ba không còn trách nhiệm gì đối với con. Cho nên, con đừng trông mong sẽ có khoản chu cấp nào từ phía ba, bất cứ hậu thuẫn dưới hình thức nào, cả về mặt vật chất lẫn tinh thần. Quyết định của ba liên quan đến con rất đơn giản, con chấp nhận hoặc không, không bàn cãi gì thêm: con ra hủy quyền hoãn dịch trước ngày 10 tháng Tám để có thể vào quân ngũ tháng Mười một sắp tới. Sáng hôm thứ Tư, chúng ta đã thỏa thuận sẽ đến trại Reuilly để hủy quyền hoãn dịch của con. Mình có hẹn lúc 12 giờ rưỡi, ba đã đợi con tới 13h15, vậy mà, con vẫn giữ lối hành xử của thằng con nít đạo đức giả và mất dạy, con không tới chỗ hẹn và không thèm điện thoại nói câu xin lỗi. Ba cho con hay rằng đây là lần cuối ba để con có dịp bộc lộc sự hèn nhát đó trước mắt ba. Con có toàn quyền lựa chọn hoặc sống theo ý mình nhưng phải từ bỏ hoàn toàn và dứt khoát mọi hỗ trợ của ba, hoặc con làm theo ý ba. Tùy con quyết định. Ba có thể khẳng định, với sự chắc chắn tuyệt đối, rằng dù con quyết định như thế nào, đời sẽ một lần nữa dạy con hiểu người làm cha nầy đã có lý ra sao. Albert MODIANO. Tái bút. - Bổ sung thêm một điều rằng ba đã đặc biệt hội ý mọi người trong gia đình, đã thông báo quyết định của ba và hết thảy bọn họ đều ủng hộ.” Nhưng mà gia đình nào vậy? Cái gia đình mướn một đêm trong vở Cuộc hẹn Senlis[166] đó chăng?

“Paris ngày 4 tháng Tám năm 1966. Thưa Ông, ông biết rõ là hồi thế kỷ trước, mấy thầy ‘suất đội tuyển mộ’ đã chiêu đãi nạn nhân thỏa thuê trước khi ép họ ký bản cam kết. Sự hấp tấp khi ông muốn kéo tôi vào trại Reuilly đã nhắc tôi nhớ tới phương thức đó. Quân dịch là cơ hội tuyệt hảo để ông rũ bỏ tôi. Cái sự ‘hậu thuẫn tinh thần’ mà ông hứa với tôi tuần trước, các viên cai đội sẽ phụ trách tốt. Còn về ‘hậu thuẫn vật chất’, đó cũng là điều thừa vì trại lính sẽ cho tôi chỗ ăn, chỗ ngủ. Tóm lại, tôi đã quyết định hành động theo vui thú riêng và gạt qua một bên những quyết định của ông. Tình cảnh của tôi sẽ như vầy: tôi hai mươi mốt tuổi, tôi thành niên, ông không còn trách nhiệm gì với tôi nữa. Do đó, tôi không trông mong khoản chu cấp nào nữa từ phía ông, bất cứ hậu thuẫn dưới hình thức nào, cả về mặt vật chất lẫn tinh thần.”

Đó là lá thư mà giờ nghĩ lại tôi hối tiếc vì đã gởi cho cha. Nhưng tôi biết làm gì khác? Tôi không giận gì cha, vả chăng, tôi chưa bao giờ giận ông. Chuyện hoàn toàn giản dị là vì tôi không muốn bị cầm tù trong doanh trại miền Đông. Nếu cha gặp tôi muộn hơn mười năm - như Mireille Ourousov từng nói - có lẽ sẽ không xảy ra khúc mắc gì giữa hai chúng tôi. Ông sẽ thản nhiên nghe tôi nói chuyện văn chương, còn tôi, tôi sẽ đặt cho cha những câu hỏi về các dự án đầu tư quy mô lớn hay về dĩ vãng bí ẩn của ông. Cũng như thế, trong một đời sống khác, cha con sẽ khoác vai nhau tản bộ và không cần che giấu ai những cuộc hẹn của mình.

“ALBERT RODOLPHE MODIANO, 15 BẾN CONTI, Quận 6 Paris, ngày 9 tháng Tám năm 1966. Ba được thư của con ngày 4 tháng Tám đề gởi không phải cho người làm cha nầy mà là cho một ‘quý ông’ mà ba phải tự ngầm hiểu đó là mình. Cái ác ý và đạo đức giả của con không có giới hạn. Chúng ta đang chứng kiến sự tái diễn màn kịch Bordeaux. Việc ba cho con đi đăng lính tháng Mười một sắp tới không phải là một quyết định bừa. Ba nghĩ rằng thay đổi môi trường cho con là điều rất cần thiết, mà không chỉ vậy, đời sống của con cần đặt trong khuôn khổ kỷ luật chớ không phải sự tùy hứng. Giọng chế giễu đó ti tiện lắm. Ba ghi nhận quyết định của con. ALBERT MODIANO.” Tôi không còn gặp cha lần nào nữa.

Mùa thu Paris. Tôi tiếp tục viết tiểu thuyết, buổi tối, trong căn phòng giữa những khối nhà lớn trên đại lộ Kellermann và trong hai quán cà phê ở cuối đường l’Amiral-Mouchez.

Một đêm, bỗng dưng tôi không hiểu tại sao mình đang ở với những người khác ở bên kia bờ sông Seine, nhà Georges và Kiki Daragane, là người đẹp mà vì nàng tôi đã bỏ trốn khỏi trường năm mười bốn tuổi rưỡi… Thời điểm đó nàng sống ở Brussels và mẹ tôi đón tiếp nàng ở bến Conti. Từ đó trở đi, có mấy tác giả viết truyện khoa học giả tưởng khu Saint-Germain-des-Prés và vài tay nghệ sĩ nhóm “Panique” vây quanh nàng. Họ nhất định đang ve vãn nàng, ngược lại, nàng cũng ban cho họ vài đặc ân trước con mắt bình thản của chồng nàng, Georges Daragane, nhà kỹ nghệ Brussels, là kẻ rất thích la cà ở quán cà phê Flore, nơi anh ta ngồi mọc rễ dính chặt băng ghế từ 9 giờ sáng đến 12 giờ đêm, hiển nhiên là để bắt lại những năm tháng đã mất bên Bỉ… Với Kiki, chúng tôi nói về quá khứ, về cái thời xa xưa trẻ nít của tôi, hồi mà, nàng kể với tôi, cha tôi dẫn nàng đi ăn tối ở “Chariot roi des coquillages”[167]… Nàng còn giữ hoài niệm bùi ngùi về cha tôi. Đó là người đàn ông thú vị, trước khi ông ta gặp nàng giả-Mylène Demongeot. Nathalie, chiêu đãi viên hàng không mà cha tôi làm quen năm 1950 trên chuyến bay Paris-Brazzaville, về sau kể tôi nghe rằng những ngày túng quẫn, cha tôi chỉ đưa cô đi dùng bữa tối ở Roger la Frite chứ không phải Chariot roi des coquillages… Tôi rụt rè đề nghị Georges Daragane và Kiki đọc bản thảo của tôi, như thể tôi đang ở nhà họ, khi thật ra chúng tôi đang ngồi trong phòng khách nhà ông bà Caillavet.

Tất cả những người đi ngang qua đời tôi hồi thập niên sáu mươi mà tôi không bao giờ có dịp gặp lại, có lẽ họ vẫn tiếp tục sống trong một thứ thế giới song song, ngoài vòng kiềm tỏa của thời gian, với khuôn mặt của ngày xưa, bất biến. Tôi vừa nghĩ tới đó, dọc trên con lộ vắng ngắt, dưới nắng mặt trời. Giờ thì anh ở Paris, chỗ ông tòa dự thẩm, như lời thơ của Appolinaire. Và ông dự thẩm cho tôi hình ảnh, tài liệu và những mảnh chứng từ. Thế nhưng mà, đó không hoàn toàn là cuộc đời tôi.

Mùa xuân năm 1967. Thảm cỏ Đại học xá. Công viên Montsouris. Giờ chính ngọ, đám công nhân hãng Snecma tụ hội dưới quán cà phê chân nhà. Công trường Peupliers, chiều tháng Sáu, tôi nhận tin nhà xuất bản đã chấp nhận quyển sách đầu đời của mình. Tòa nhà Snecma[168], ban đêm, trông như con hải thuyền mắc cạn bên đại lộ Kellermann.

Tối tháng Sáu, đi rạp hát l’Atelier, quảng trường Dancourt. Một vở kịch lý thú của Audiberti: Trái tim da thuộc[169]. Roger làm trợ lý đạo diễn ở l’Atelier. Hôm đám cưới Roger và Chantal, tôi ăn tối chung với họ trong căn chung cư nhỏ xíu của ai đó mà tôi không thể lục từ trí nhớ ra được cái tên, ở ngay quảng trường Dancourt đó, nơi ánh sáng đèn đường cứ chập chờn. Xong họ lên xe về vùng ngoại thành xa xôi.

Tối hôm đó, tôi cảm thấy nhẹ nhàng lần đầu trong đời. Mối đe dọa đè nặng tôi suốt những năm tháng ấy, buộc tôi không ngừng trong tình trạng cảnh giác, bỗng chốc tan biến vào bầu không khí Paris. Thuyền tôi ra khơi trước khi bến mục đổ sập. Đã tới lúc.

[1] Sổ lương (tất cả các chú thích, nếu không có giải thích thêm, đều là của người dịch).

[2] Faucon Rouge, tập hợp các đội thiếu niên xã hội chủ nghĩa của nhiều quốc gia, là tổ chức chi nhánh của Quốc tế Đệ nhị.

[3] Tiếng Hòa Lan sử dụng ở vùng Flanders, miền Bắc nước Bỉ.

[4] Biện pháp đánh dấu người Do Thái sống trong vùng kiểm soát của Đức Quốc xã.

[5] Sở Tuyên giáo Đức Quốc xã.

[6] Chow-chow, giống chó Mông Cổ, du nhập vào Anh từ thế kỷ 19.

[7] Hotel Bohy-Lafayette: khách sạn lớn những năm 1930-1940 ở góc đường La Fayette-Square Montholon, quận 9 Paris.

[8] Luna Park: công viên giải trí thời thượng những năm 1909-1948, đại lộ Grande Armée, quận 17 Paris, nay là trung tâm hội nghị-triển lãm Palais des Congrès.

[9] Octrois: thuế nhập thị là một loại thuế gián thu đánh trên các mặt hàng đem vào bán trong nội thành, bị bãi bỏ ở Pháp kể từ 1943. Ở Việt Nam trước 1945 còn gọi là thuế chợ.

[10] Thư tín dầu hỏa.

[11] Sở Mật vụ Đức.

[12] Nhà làm phim người Mỹ, gốc Do Thái Áo, nổi tiếng trong thập niên 1930-1940.

[13] Tiếng lóng chỉ xe bít bùng.

[14] Les Demoiselles du large.

[15] Trong bản Pháp văn, tác giả gián tiếp miêu tả cái góc xã hội đó bằng cách dẫn tựa một vở kịch của Alexandre Dumas con (Demi-Monde) và một cuốn phim hài kinh điển thập niên 1930 (Haute Pègre).

[16] “Lãng quên” là một trong những điều ám ảnh mà Modiano nhắc đi nhắc lại trong các tác phẩm.

[17] Ngữ đoạn tiếng Đức, tương ứng bên tiếng Pháp là “la Ville sans regard”, có nghĩa là “thành phố không ánh nhìn”. Trong diễn từ đọc khi nhận giải Nobel ngày 7 tháng Mười hai năm 2014, Patrick Modiano có giải thích ngữ đoạn đó, như sau: Trong thời kỳ Đức chiếm đóng, bề ngoài, mọi hoạt động vẫn diễn ra bình thường tại Paris. Rạp hát, rạp chiếu bóng, phòng hòa nhạc, nhà hàng vẫn mở và ca khúc vẫn phát trên làn sóng điện. Nhưng bắt đầu có những chi tiết khác thường chứng tỏ Paris không còn như ngày hôm qua. Trong cái tĩnh lặng trên đường phố vì vắng xe và khi màn đêm mùa đông rơi xuống từ 5 giờ chiều, không ánh sáng ngọn đèn nào được phép lọt ra ngoài cửa sổ, thành phố dường như biến mất - thành phố không ánh nhìn - như cách gọi của nhà đương cục Quốc xã. Người lớn và trẻ con có thể phút chốc mất dạng, không để lại dấu vết, và giữa bạn bè với nhau, họ nói chuyện cũng rất dè chừng, câu chuyện không bao giờ thẳng thắn vì người ta cảm nhận mối đe dọa trùm phủ trong không khí.

[18] Hành lang xuyên qua một khối nhà với những hàng quán buôn bán đủ loại, hệt như Passage Eden ở Sài Gòn trước kia, nay là Arcades des Champs-Élysées, nằm ở số 78 đại lộ cùng tên, cách không xa Khải hoàn Môn.

[19] Sở Tình báo và Bảo an Quốc xã.

[20] Trong thời gian bị nhốt tù tại Flossenbürg, Bavaria, Giorgini-Schiff không màng nguy hiểm cứu giúp nhiều người Pháp cùng trại. Nhờ thành tích này mà ông đã được tặng thưởng Bắc đẩu Bội tinh đệ ngũ đẳng năm 1950.

[21] Huis clos.

[22] LesAutres.

[23] Nhóm Comtesses de la Gestapo.

[24] Affiche Rouge, bích chương của Đức dán tràn ngập ở Pháp dưới thời Chiếm đóng, tuyên truyền chống lại những người kháng chiến Pháp bị bắt và xử tử đầu năm 1944.

[25] Trong màn sương phủ của hiện tại.

[26] Commissariat General aux Questions Juives (CGQJ), thành lập năm 1941, là cơ quan hành chánh của chế độ Vichy chuyên trách chuẩn bị và thực thi chính sách kỳ thị người Do Thái tại Pháp. Cơ quan nầy được chia làm 3 nhánh chính: Nha Quy chế Nhân thân (Direction du Statutdes Personnes), Nha Aryan hóa kinh tế (Direction de l’Aryanisation Economique) và Khối Điều tra Kiểm soát (Section d’Enquete et de Contrôle). Dưới Nha, Khối ở địa phương là các Ty, chẳng hạn Ty Điều tra Kiểm soát Paris (SEC Paris).

[27] Cảnh sát đặc trách vấn đề Do Thái (Police des Questions Juifs - PQJ), thành lập tháng 10/1941, đến tháng 7/1942 bị tách ra khỏi ngành cảnh sát, đem về trực thuộc Phủ Tổng ủy vấn đề Do Thái (CGQJ) và được tái cơ cấu thành Khối Điều tra Kiểm soát (Section d’Enquete et de Contrôle - SEC).

[28] Quận trưởng là một ngạch trong ngành công an - cảnh sát Pháp, không nhất thiết đứng đầu một quận. Các ngạch chính những năm 1940-1950 từ thấp đến cao bao gồm: cảnh sát viên, thẩm sát viên, biên tập viên, kiểm tra, quận trưởng và tổng kiểm tra.

[29] Préfecture.

[30] Tổ chức chính trị - bán quân sự của chế độ Vichy, cộng tác với Gestapo và các lực lượng Đức khác nhằm tiêu diệt những người kháng chiến Pháp, đồng thời tham gia truy lùng người Do Thái.

[31] Tên thật Louis Rothschild, chính trị gia và là một người kháng chiến Pháp.

[32] Auprès de ma blonde, cũng là tên một bản hành khúc thế kỷ 17, trở nên quen thuộc với đại chúng Pháp thế kỷ 18 và 19. Nhan đề ban đầu là Tù nhân Hòa Lan (Le prisonnier de Hollande).

[33] Rendez-vous de juillet.

[34] Nguyên văn: play-boy.

[35] Có tác dụng gây mê, giãn cơ.

[36] Le Complexe de Philemon, vở thoại kịch do Jean Bernard-Luc soạn, Christian-Gérard dàn dựng lần đầu từ tháng 12/1950 tại rạp Montparnasse.

[37] Là một loại hình trường (mầm non-tiểu học) công lập, kinh phí do cấp thị xã tài trợ, quy định trong luật Goblet 30 tháng Mười năm 1886.

[38] Les Contes du Chat Perché của Marcel Aymé, chưa có bản dịch tiếng Việt.

[39] Nguyên bản: bow-window, là cửa sổ có phần lồi ra ngoài mặt tiền gồm nhiều hơn hai mặt; phân biệt với bay-window cũng là cửa sổ lồi nhưng phần lồi là một mặt phẳng.

[40] Thiết bị cơ giới khổng lồ, xây cất hồi thế kỷ 17 để bơm nước cấp cho lâu đài Marly và vườn cung điện Versailles.

[41] Ở vị trí nay là các kim tự tháp kính, Bảo tàng Louvre.

[42] Terrasse du Bord de I’Eau.

[43] Terrasse des Feuillants.

[44] Sous le plus grand chapiteau du monde (The Greatest Show on Earth), phim Mỹ, giật giải Oscar 1953 dành cho phim hay nhất, đạt thành công lớn về mặt doanh thu.

[45] Le Prisonnier de Zenda.

[46] Le Cargo du mystère.

[47] The Fallen Idol.

[48] Nhà gỗ có hàng hiên rộng.

[49] La Somnambule.

[50] Chalet des Ties.

[51] Tác giả chơi chữ, manège trong nguyên bản vừa là trường luyện ngựa - trong rừng Boulogne có trường đua và trường luyện ngựa - vừa có nghĩa là “mưu mẹo”, “thủ đoạn”.

[52] Nguyên văn: introspection, tiếng Việt có nơi dịch là nội tỉnh pháp, là một liệu pháp tâm lý học.

[53] Nguyên văn: transparence (tiếng Anh gọi là rear projection effect) là kỹ xảo điện ảnh, mà tác giả có cắt nghĩa ngay sau dấu gạch nối, dùng để dựng những cảnh ghép hình, chẳng hạn nhân vật siêu anh hùng đang bay trên không trung, thời chưa có kỹ thuật ghép hình với phông xanh.

[54] Lớp đệ nhất chương trình Pháp tương đương lớp 11, xin đừng lầm với lớp đệ nhất chương trình Việt ở miền Nam trước 1975.

[55] Phương pháp huấn luyện thể dục do Georges Hébert (1875-1957) khởi xướng, du nhập vào Việt Nam từ những năm 1940. Các tài liệu về phong trào Hướng đạo có nhắc đến phương pháp nầy.

[56] Lớp 8.

[57] La Colonie pénitentiaire, truyện ngắn của Kafka.

[58] Tạm dịch tên tập thơ duy nhất Les Amours jaunes của Tristan Corbière, là tác giả hầu như chưa được nhắc tới tại Việt Nam. Trong bài tưởng niệm Arthur Rimbaud năm 1991, Đỗ Đức Hiểu chua một chú thích về Corbière rằng ông có cuộc đời ngắn ngủi, bất hạnh và “thơ Corbière nhịp điệu gãy khúc, ngắt quãng, nhiều gạch ngang, nhiều chấm trùng điệp diễn đạt nỗi đau ấy”. Paul Verlaine trong tiểu luận Những nhà thơ bị nguyền rủa (Les poètes maudits), xếp Corbière ở hàng đầu, trước Rimbaud và Mallarmé.

[59] Le soleil se lève aussi, tiểu thuyết đầu tay của Ernest Hemingway.

[60] Marguerite de la nuit, truyện ngắn của Pierre Mac Orlan.

[61] Rien qu’une femme, tiểu thuyết của Francis Carco.

[62] La Rue sans nom, tiểu thuyết của Marcel Aymé, tác giả Người đi xuyên tường.

[63] Les Oberlés, tiểu thuyết ái quốc của René Bazin kể lại những căng thẳng thường trực cuối Thế kỷ 19 giữa người [vùng] Alsace thân Pháp, người Alsace cơ hội và người Đức - kẻ chinh phục.

[64] Tên con hẻm vừa ngắn vừa hẹp ở quận 5 Paris, gần khu Sorbonnes, đồng thời cũng là tên quyển tiểu thuyết rất ăn khách của Jolan Foldes.

[65] La Rose de Bratislava, tiểu thuyết của Emile Henriot.

[66] Marion des neiges, tiểu thuyết của Jean Martet.

[67] Nguyên văn: pension de famine là nhà trọ bình dân, có kèm các dịch vụ tối thiểu, dành cho người tá túc ngắn hoặc trung hạn.

[68] Chớ không gọi bằng tên riêng thân mật.

[69] Porte d’Orleans và quán Café de la Rotonde trở đi trở lại trong chuyện đời thật lẫn không gian ảo của tiểu thuyết Modiano: Hoa đổ nát (Fleurs de ruine), Tai nạn đêm (Accident nocturne), Cô gái kim hoàn (La Petite Bijou), Một gánh xiếc qua (Un cirque qui passe).

[70] Tên công ty khai thác hầm mỏ ở Đông Dương thuộc Pháp, thành lập năm 1928.

[71] Thi sĩ Pháp, phái Tượng trưng.

[72] La Rose et les épines du chemin.

[73] L’affaire de Broglie.

[74] Cha của tác giả tạ thế năm 1977.

[75] Tạm dịch từ dilettante, gốc tiếng Ý, mô tả một người sống để theo đuổi sở thích riêng, ham mê riêng, vun đắp thú vui duy mỹ chứ không sống theo một chuẩn trí thức hay tinh thần cụ thể nào.

[76] Nguyên văn: paratonnerre, nghĩa đen là cột thu lôi, ý ám chỉ Lafont đóng một vai Lê Lai cứu chúa, thu hút chú ý của cảnh sát trong trường hợp Jean Sartore bị vây khốn.

[77] Đoạn đầu đại lộ Opéra, gần vườn Palais Royal, nhà hát Comédie Frangaise và bảo tàng Louvre.

[78] Sáng lập viên nhà xuất bản Edition Narcisse tại Paris, sau đổi tên thành Black Sun Press, ấn hành tác phẩm của nhiều tác giả Anh, Mỹ như D. H. Lawrence, James Joyce, Edgar Allan Poe, Ernest Hemingway. Harry Crosby tự tử năm 1929.

[79] Traction Avant là mẫu xe huyền thoại của hãng Citroen, sản xuất trong những năm 1934-1957, được Gestapo sử dụng, trở thành một biểu tượng của phe Kháng chiến Pháp và sau này được giới gangster ưa chuộng vì khả năng thực địa vượt trội.

[80] Nguyên văn: trotskiste, chỉ những người theo khuynh hướng Đệ tứ Quốc tế của Trotsky.

[81] Renault 15CV, sản xuất từ 1924-1927.

[82] Tạm dịch thô câu thơ mà Modiano trích trong bài “Bournemouth” của Paul Verlaine: Chalets éparpillés rouges dans le feuillage / Et les blanches villas des stations de bains.

[83] Tạm dịch thô câu thơ mà Modiano trích “Kèn thợ săn” (Cors de chasse) của Guillaume Appollinaire. Et Thomas De Quincey, buvant / l’opium poison doux et chaste / À sa pauvre Anne allait rêvant…

[84] Gió thổi từ sa mạc Sahara.

[85] Renault Dauphine, sản xuất từ 1956-1967, là mẫu xe bán chạy nhất ở Pháp những năm 1957-1961.

[86] Le Cercle vicieux.

[87] Nhà chứa/sửa chữa máy bay.

[88] Vùng hành chính bao quanh Đô thành Paris.

[89] Les femmes veulent savoir.

[90] Nguyên văn: bohème.

[91] Le Diable au corps, tiểu thuyết tình ái của Raymond Radiguet xuất bản năm 1923, đã nhiều lần được dựng thành phim, mô tả chuyện tình giữa một cậu trai với một phụ nữ trong lúc chồng nàng đang chiến đấu ngoài mặt trận Đệ nhất Thế chiến. Ngay khi trình làng, tiểu thuyết đã gây nên scandal lớn vì dám lấy chiến tranh làm bối cảnh hạnh phúc cho những kẻ yêu nhau, đồng thời thiếu tôn trọng sự hy sinh của người lính. Tác giả được xem là thần đồng văn học đương thời (Bébé cadum de littérature), cái chết trẻ của ông, cùng năm 1923, ở tuổi hai mươi, là bí ẩn chưa bao giờ được xác thực.

[92] Le Sabbat, sách-tự thuật (livre-confession) của Maurice Sachs, người có cuộc đời đa diện, là “kẻ biến hình” gây tranh cãi, có những điểm gần gũi, tuy không có nghĩa là tương đồng, với Patrick Modiano. Maurice Sachs (1906-1945) gốc Do Thái, từng ở trường nội trú, trải qua giai đoạn niên thiếu khó khăn, lớn lên lăn lộn trong giới chợ đen, điếm đàng, cộng tác với Đức Quốc xã, mê nghiệp văn và trở thành nhà văn, đã sống trong chính căn chung cư số 15 bến Conti, sau nầy là nhà của Modiano. Maurice Sachs viết quyển tự truyện nầy năm 1939 nhưng đến 1946 mới được xuất bản như di cảo, bởi vì ông bị bắn vào đầu chết vào tháng 4/1945 tại Hamburg.

[93] Đoạn trên, tác giả đã kể mình bị đuổi khỏi trường cũ sau khi hết năm học 1959-1960 vì trước đó từng có lần trốn khỏi trường theo tiếng gọi tình yêu với Kiki Daragane.

[94] Le Blé en herbe, tiểu thuyết của Colette (1923), có những tình tiết ngôn tình và dục tính.

[95] Les Chemins de la mer.

[96] Les Déracinés, câu chuyện phi thường về tình yêu và lưu đày, tiểu thuyết của Catherine Bardon.

[97] Các vùng sinh quyển miền Trung và Bắc Pháp. Nhắc tới Valois, Modiano có hơi hướng gợi nhắc truyện Sylvie của Gérard de Nerval, bản dịch Bùi Giáng là Mùi hương xuân sắc.

[98] Le Métier de vivre, nhan đề có thể tạm hiểu là sống như một nghề nghiệp, giống “nghiệp nhà văn” chẳng hạn.

[99] Tiểu thuyết hồi ký của thầy dòng Prévost. Bản dịch Nguyễn Văn Vĩnh: Mai nương lệ cốt.

[100] Les Filles du feu, tập truyện ngắn và thơ của Gérard de Nerval, một trong những đại diện trào lưu Lãng mạn Pháp thế kỷ 19. Mùi hương xuân sắc là một phần tập sách nầy.

[101] Les Hauts de Hurlevent, của Emily Bronté. Nhiều bản dịch tiếng Việt, trong đó có thể kể các bản của Nhất Linh, Dương Tường và Nguyễn Vân Hà.

[102] Le Journal d’un cure de campagne, tiểu thuyết của Georges Bernanos.

[103] 21 tháng Tư 1961, do nhóm 4 tướng lãnh Pháp chủ trương chống lại chính sách “quyền dân tộc tự quyết” của De Gaulle.

[104] “Non je ne me souviens plus du nom du bal perdu…” Ca khúc trình làng năm 1961, C’était bien, lần lượt với hai giọng ca thời danh, ca sĩ kiêm tài tử Juliette Gréco và Bourdil.

[105] Jeunes filles.

[106] Le fichier parisien.

[107] Le Signe de Kikota, Fernand Gravey dàn dựng.

[108] Tiếng Việt gọi là bệnh cước, thường xảy ra ở miền Bắc, mùa rét.

[109] Khủng hoảng Bizerte mùa hè năm 1961, xung đột ngoại giao và quân sự giữa Pháp với Tunisia.

[110] Auberge du Père Bise, bên bờ hồ Annecy.

[111] Gần Bruges (Bỉ).

[112] Tổ chức từ thiện xã hội Tin lành, trụ sở đặt tại Luân Đôn.

[113] Nguyên văn: yatchmen.

[114] Dune de Zoute, cồn/đụn cát gần bờ biển ở Le Zoute.

[115] Tuyết rơi nhưng tan ngay chứ không đọng lại khi chạm xuống đất, nhiệt độ không khí ở mức 1-3°C.

[116] L’Ennui (1960), được dựng thành phim năm 1963, Pháp-Ý hợp tác, lấy nhan đề là L’Ennui et sa diversion, l’érotisme.

[117] “Et sa diversion: l’érotisme”.

[118] Có 2 bản dịch tiếng Việt. Bản thứ nhất của Cao Xuân Hạo, dịch từ những năm 1960 nhưng thời điểm đó không được phép xuất bản, đến năm 1982-1983 mới được đưa in lần đầu tại NXB Văn học. Bản còn lại của Trương Đình Cử, Khai trí, Sài Gòn 1973.

[119] Thứ Ba béo.

[120] Tổ chức quân đội mật (Organisation de l’armée secrète), có liên hệ với nhóm tướng lãnh thực hiện Binh biến Alger, nhằm giữ lại thuộc địa Algeria trong nền Cộng hòa Pháp bằng mọi biện pháp, kể cả khủng bố, ám sát.

[121] Série Noire, dòng tiểu thuyết trinh thám kinh dị của Nhà xuất bản Gallimard.

[122] Một loại cocktail pha rượu rhum nhẹ, Bacardi chẳng hạn, với Coca.

[123] Tiểu thuyết Bên dưới ngọn núi lửa (Au-dessous du volcan/Under the Volcano).

[124] Thị trấn ven biển Tây Ban Nha, ngoại vi Malaga.

[125] Le Soulier de satin.

[126] Les Portes claquent.

[127] Voyage au bout de la nuit.

[128] Notre Dame des Fleurs, tiểu thuyết - bán tự truyện - đầu tay của Jean Genet. Phan Huy Đường kể một giai thoại về nhà văn này như sau: “là một tù phạm vào tù ra khám liên miên vì đủ thứ tội, ăn cắp, nghiện ngập, đồng tính luyến ái, v.v. Đồng thời là một đại văn hào… vô danh! Sách của chàng bị cấm xuất bản, cấm bán tại Pháp. Toàn chuyện đầu trộm đuôi cướp, xì ke ma túy, nhục tình ‘bệnh hoạn’, thể hiện bằng một văn phong cực kỳ trong sáng, tinh khiết! Sách đó xuất bản tại Thụy Sĩ, mỗi lần vài trăm bản là cùng. Thế mà đám nhà văn lớn của Pháp đều biết tới và mê. Jean Cocteau và Sartre can thiệp để nhà nước Pháp thả Jean Genet, lúc đó đang ở tù, vì đó là nhà văn lớn. Không nhớ ai lại đề nghị Gallimard xuất bản Jean Genet toàn tập trong bộ sách trứ danh La Pléiade. Bộ sách này đăng toàn tập và chỉ đăng đại văn hào khắp thế giới đã chết từ lâu, như Shakespeare hay Molière, không đăng tác giả còn sống (ngoài Gide và Malraux), nói chi tới một tác giả chẳng mấy ai biết là ai! Thế mà Gallimard nhận đăng, nhờ Sartre viết bài đề tựa cho bộ sách. Sartre viết bài đề tựa dài… 700 trang. Quyển I của Jean Genet toàn tập chỉ có bài đề tựa ấy thôi, không có tác phẩm của Jean Genet.”

[129] Kịch sĩ Pháp (1905-1972), cha của Claude Brasseur và ông nội của Alexandre Brasseur, đều là những diễn viên kịch.

[130] Vitelloni, tiếng Ý, trong nguyên văn. Les Vitelloni (1953) là cuốn phim hợp tác Pháp-Ý, gần với phong cách hiện thực Ý, giật giải Sư tử bạc tại Liên hoan phim Venice năm 1953.

[131] Còn gọi là phim cult, phim thiêng.

[132] La Belle Américaine của Robert Dhéry (1961).

[133] Xã nhỏ miền Đông Bắc, giáp giới với Đức.

[134] Giày nỉ khởi xuất từ vùng Charente, Tây Nam nước Pháp, gần Bordeaux.

[135] Còn gọi là khu La tinh, ở khoảng quận 5, quận 6 và nằm bên bờ tả sông Seine, ở đây tập trung nhiều cơ sở giáo dục đại học và nghiên cứu như Collège de France, Đại học Sorbonne, Cao đẳng Sư phạm phố Ulm, Bách khoa, Cao đẳng Mỏ, Cao đẳng Lý hóa, Quốc gia Pháp điển, Cao đẳng Mỹ thuật, Đại học Y khoa…; các trường trung học danh giá: Henri-IV, Louis le Grand,…

[136] Phong trào chính trị cánh hữu, bảo hoàng và hậu thuẫn cho chế độ Vichy.

[137] Nhân vật chính trong một vụ án chấn động, phức tạp và bi thảm, thập niên 1930, thu hút sự chú ý của nhiều giới, gây chia rẽ công luận làm hai phe bênh và chống và cuối cùng trở thành đề tài của phim ảnh, tiểu thuyết, tiểu sử, chuyên khảo điều tra,…

[138] Một câu thơ của André Breton, in trên truyền đơn bênh vực Violette Nozière.

[139] Tiếng lóng chỉ những nhà vệ sinh công cộng, bị giới đồng tính nam lấy làm nơi “sinh hoạt”. Tệ nạn kéo dài ít nhất tới 2010, ở Geneva và Neuchâtel, khiến chính quyền sở tại phải quyết định cải tạo các khu vực đó.

[140] Illusions perdues, tiểu thuyết của Balzac, nằm trong nhóm Những cảnh đời tình lẻ, phần Khảo luận phong tục, bộ Tấn trò đời.

[141] Le Rideau cramoisi, phim ngắn của Alexandre Astruc (1953).

[142] Nhà văn nổi bật trên văn đàn Pháp hậu bán thế kỷ 19.

[143] Comment va le monde, môssieu? II tourne môssieu…

[144] Maison d’education de la Legion d’honneur, trường nữ trung học do Napoléon đệ nhất lập ra năm 1805, dành riêng cho học sinh nghèo hoặc cô nhi có cha mẹ, ông bà là người được tặng thưởng Bắc Đẩu Bội tinh, về sau, danh sách được mở rộng thêm cho con, cháu (gái) của người có huân chương Quân đội, và huân chương Quốc gia cống hiến (Ordre national du Mérite). Tất cả học sinh trường nầy đều ở nội trú.

[145] Les chemins de la mer, bi kịch của François Mauriac.

[146] Giấc mơ tỉnh táo hay Mơ mộng có định hướng lúc tỉnh thức, một liệu pháp phân tâm học của Robert Desoille.

[147] Commissaire dịch sang tiếng Việt là quận trưởng cảnh sát, tuy nhiên trong ngôn ngữ bình dân, người ta vẫn gọi là ông cò. Một trong những ông cò lừng lẫy tại Pháp là Nguyễn Văn Lộc ở Marseille. Từ 1992 đến 1998, ông thủ vai chính mình trong xê ri phim truyền hình: Van Loc.

[148] Jardin ouvrier, jardin familiale, xã khu nông phố hay vườn trồng trọt chung là miếng đất công được chính quyền địa phương tổ chức thành nơi cho dân chúng bình dân ở thành thị thay phiên nhau trải nghiệm làm nông nghiệp, mỗi gia đình được sử dụng một khoảnh đất nhỏ, trồng những hoa trái mà mình thích.

[149] Ngoại thành phía Bắc Vienna.

[150] Tên một ca khúc tiếng Đức, tạm dịch “Khi chia tay chỉ cần nhẹ nhàng nói câu ‘Servus’” (Servus là xin chào).

[151] Nhà báo, ký giả người Áo, sinh trưởng trong một gia đình Do Thái nói tiếng Đức. Năm 1934, chạy nạn sang Pháp và qua đời ở Kinh đô Ánh sáng năm 1939.

[152] Ngày 29-10-1965, thủ lĩnh phe đối lập của Maroc là Mehdi Ben Barka bị bắt cóc ngay tại thủ đô Paris của Pháp và biến mất một cách bí ẩn.

[153] Tồn tại từ 1880 đến 1948.

[154] Thị xã ngoại thành Tây Bắc Paris, ở đây có Nghĩa trang Chó, là nghĩa trang đầu tiên trong thời hiện đại dành riêng cho thú vật.

[155] Caravane vers le soleil (1959) tên gốc tiếng Anh là Thunder in the Sun, phim của Russell Rouse về đời sống của những người xứ Basque vùng núi Pyrénées (Pháp) đem theo phong tục truyền thống cùng luân lý cổ hủ di cư sang Tân Thế giới.

[156] Ý nói Normand chạy xe Jag, tức Jaguar.

[157] Một trào lưu phản văn hóa phát triển trong giới trẻ Tây phương thập niên sáu mươi thế kỷ trước, song song với trào lưu hippies. Trong nghệ thuật, hình ảnh ảo giác psychedelia để lại dấu ấn trên các bích chương quảng cáo, bìa đĩa nhạc, phim hoạt họa. Trào lưu nầy cũng có dính dáng tới ma túy, các loại thuốc gây ảo giác.

[158] Costume prince-de-galles là kiểu bộ đồ lớn, veston, may bằng vải sọc carô sẫm màu, lấy tên theo tước hiệu của người khởi xướng là Edouard VIII trước khi trở thành vua nước Anh. Tiếng Anh gọi kiểu đồ nầy là “glen plaid suit” vì bộ đồ nầy trở nên nổi tiếng khi Edouard VIII mặc dự lễ khánh thành một cầu trường ở vùng thung lũng Glen Urquhart.

[159] Joseph Joinovici (1905-1965) là chủ vựa phế liệu, người Pháp gốc Do Thái Nga, là nhà thầu cung cấp kim loại cho nhà cầm quyền Đức trong thời kỳ Chiếm đóng, đồng thời là người cung ứng tài chánh cho phe Kháng chiến, cũng có thể là điệp viên của Đệ tam Quốc tế Cộng sản. Giao dịch với người Đức giúp Joinovici trở thành tỷ phú và cũng khiến ông nầy bị kết án 5 năm tù giam vào năm 1949.

[160] Tableau de la maison militaire du roi.

[161] Femmes.

[162] Hombres.

[163] Cité Universitaire.

[164] Miền Tây Nam nước Pháp.

[165] Những thị trấn ven biển gần vịnh Saint-Tropez.

[166] Le Rendez-vous de Senlis (1941), kịch bản của Jean Anouih. Nội dung kể về một thanh niên tên Georges, 28 tuổi, cùng với bạn và bè sống ăn bám vào người vợ giàu có của y. Một hôm, Georges mời một phụ nữ ăn tối, và để nàng vui lòng, y định sắp đặt giả dối một bối cảnh sống khác với đời thực của bản thân. Y mướn một căn nhà ngoại thành Paris và mời hai kịch sĩ đến đóng vai cha mẹ. Không may, Henriette, vợ Georges, hăm dọa ly dị nếu y không về nhà nội trong buổi tối hôm đó. Thế là cha mẹ y, bạn bè y đều lăn hết mình vào cuộc tìm kiếm Georges, vì cuộc ly dị có thể khiến họ mất sạch khi họ đang ăn bám vào tài sản của vợ Georges.

[167] Nhà hàng hải sản ở số 12 Place de Clichy, gần rạp Moulin Rouge, chính thức đóng cửa nghỉ tháng Chín năm 2017, vĩnh viễn đem theo một phần hồn cốt của Paris đi vào dĩ vãng.

[168] Nay là chi nhánh hãng Safran, chuyên sản xuất động cơ cho ngành công nghiệp hàng không vũ trụ.

[169] Cœur à cuir.

Tải thêm ebook miễn phí

web.taisachnhanh.cloud