Con Chó Mùa Xuân

—★—

Tác giả: Patrick Modiano

Người dịch: Hoàng Lam Vân

Phát hành: Phanbook

Nhà xuất bản Hội Nhà Văn 2020

ebook©vctvegroup

Tặng Dominique

Chuông rung, tay buông thõng, chẳng ai đến đây đâu,

Chuông rung, những cửa mở, nỗi cuồng được tan biến.

Mọi con chó đều buồn chán

Những lúc chủ chúng bỏ đi.

Paul Éluard

Tôi quen với Francis Jansen cái năm tôi mười chín tuổi, vào mùa xuân 1964, và ngày hôm nay tôi muốn kể một ít điều mà tôi biết về ông.

Lúc đó là sáng sớm, tại một quán cà phê trên quảng trường Denfert-Rochereau. Tôi đang ở đó với một cô bạn gái cùng tuổi, và Jansen ngồi bàn đối diện với bàn chúng tôi. Ông vừa mỉm cười vừa quan sát chúng tôi. Rồi ông rút từ cái túi đặt trên băng ghế bọc moleskine, bên cạnh ông, một cái máy ảnh Rolleiflex. Tôi gần như không nhận ra là ông đã chĩa ống kính về phía chúng tôi, vì các động tác của ông vừa mau lẹ lại vừa rất thong dong. Như vậy, ông dùng một chiếc Rolleiflex, nhưng tôi sẽ không thể nói rõ các loại giấy cùng phương pháp in tráng mà Jansen sử dụng để có được thứ ánh sáng vốn dĩ tắm đẫm mọi bức ảnh ông chụp.

Buổi sáng cái ngày chúng tôi gặp nhau, tôi còn nhớ mình đã hỏi ông, vì lịch sự, theo ông đâu là loại máy ảnh tốt nhất, ông đã nhún vai và bảo với tôi rằng xét cho tới cùng ông thích nhất mấy cái máy ảnh bằng nhựa màu đen mà người ta mua được ở các cửa hàng đồ chơi, chúng phụt nước ra khi ta ấn nút.

Ông mời chúng tôi một tách cà phê và đề nghị chúng tôi tiếp tục làm mẫu cho ông chụp nhưng lần này là ngoài phố. Một tờ tạp chí Mỹ đã giao cho ông việc minh họa một phóng sự về tuổi trẻ tại Paris, và thế là ông đã chọn chúng tôi: Vậy thì đơn giản hơn, hẳn lại mau chóng hơn và kể cả nếu bên Mỹ họ không hài lòng thì cũng chẳng có gì quan trọng. Ông muốn trút bỏ cho xong cái công việc thuần tính cách kiếm ăn đó. Ra khỏi quán cà phê, chúng tôi bước đi trong nắng, và tôi nghe thấy ông nói, với chút âm sắc nước ngoài:

- Mùa xuân chó chết[1].

Một suy tư mà ông sẽ còn hay lặp lại, cái mùa năm ấy.

Ông bảo chúng tôi ngồi xuống một ghế băng, sau đó ông cho chúng tôi đứng trước một bức tường lổ đổ bóng hàng cây, trên đại lộ Denfert-Rochereau. Tôi đã giữ một trong số những bức ảnh ấy. Chúng tôi, cô bạn và tôi, ngồi trên ghế băng. Tôi có cảm giác đó là những người khác chứ không phải chúng tôi, do chỗ thời gian đã trôi qua hoặc do những gì Jansen nhìn thấy trong ống kính của ông, mà vào thời ấy chúng tôi sẽ chỉ có thể nhìn được nếu đứng trước một tấm gương: Hai đứa thiếu niên vô danh và lạc lối tại Paris.

* * *

Chúng tôi đi theo ông về xưởng của ông ngay gần đó, trên phố Froidevaux. Tôi cảm thấy ông e sợ nếu lại phải ở một mình.

Xưởng nằm dưới tầng trệt một tòa nhà, có thể đi vào đó qua một cánh cửa mở thẳng ra phố. Một căn phòng rộng tường trắng ở cuối có cầu thang nhỏ dẫn lên gác lửng. Một cái giường chiếm toàn bộ không gian của tầng lửng ấy. Căn phòng chỉ có một trường kỷ màu ghi cùng hai phô tơi đồng màu. Bên cạnh lò sưởi gạch là ba cái va li da màu hạt dẻ chồng đống lên nhau. Các bức tường trống trơn. Chỉ có hai bức ảnh. Bức lớn hơn, chụp một phụ nữ, một người tên là Colette Laurent như sau đó tôi sẽ biết. Trên bức còn lại, hai người đàn ông - một là Jansen, hồi còn trẻ - ngồi cạnh nhau, trong một cái bồn tắm vỡ hoác, giữa đống đổ nát. Mặc cho nỗi rụt rè, tôi đã không sao tự ngăn mình hỏi Jansen giải thích, ông đáp đó là ông, cùng Robert Capa bạn ông, ở Berlin, hồi tháng Tám năm 1945.

Trước cuộc gặp ấy, cái tên của Jansen vẫn còn xa lạ với tôi. Nhưng tôi biết Robert Capa là ai vì đã xem những bức ảnh của ông chụp chiến tranh Tây Ban Nha và đọc một bài báo về cái chết của ông bên Đông Dương.

Nhiều năm đã trôi qua. Thay vì làm rối mù hình ảnh Capa và Jansen, chúng lại có hiệu ứng ngược hẳn lại: Hình ảnh ấy rõ nét trong ký ức tôi hơn nhiều so với nó từng, vào mùa xuân đó.

Trên bức ảnh, Jansen hiện ra như một dạng thế thân của Capa, hay đúng hơn là một đứa em trai mà Capa thấu nhận để bảo trợ. Capa, với mái tóc rất nâu, ánh mắt màu đen, điếu thuốc lá ngậm trễ nơi khóe miệng, tỏa ra lòng quả cảm và niềm vui sống bao nhiêu, thì Jansen, tóc vàng, gầy gò, cặp mắt nhạt màu, nụ cười rụt rè và sầu muộn, có vẻ không được thoải mái bấy nhiêu. Và cánh tay Capa, đặt lên vai Jansen, không chỉ tỏ ý thân tình. Hẳn người ta có thể nói ông đang đỡ lấy bạn.

Chúng tôi ngồi ở ghế phô tơi và Jansen mời chúng tôi uống whisky, ông đi vào góc phòng và mở cánh cửa dẫn sang căn bếp cũ mà ông đã cải tạo thành phòng tôi. Rồi ông quay trở lại:

- Tôi rất tiếc, hết whisky mất rồi.

Người ông hơi đờ ra, hai chân bắt chéo, dịch sát ra tận đầu cái trường kỷ, như thể ông chỉ là người ghé thăm nơi này. Chúng tôi, cô bạn tôi và tôi, không phá vỡ sự im lặng. Căn phòng rất sáng với những bức tường trắng của nó. Hai cái phô tơi cùng trường kỷ đặt quá xa nhau, thành thử ta có cảm giác về sự trống rỗng. Hẳn người ta có thể nghĩ rằng Jansen đã không còn sống ở nơi này nữa. Ba cái va li, mà lớp da bên ngoài phản chiếu ánh nắng, gợi về một cuộc khởi hành sắp sửa.

- Nếu các bạn thích, ông nói, tôi sẽ cho các bạn xem ảnh chừng nào rửa xong.

Tôi đã viết số điện thoại của ông lên một bao thuốc lá. Vả lại, tên ông có trong danh bạ Bottin, ông nói thêm với chúng tôi. Jansen, số 9 phố Froidevaux, Danton 75-21.

Phải nghĩ rằng đôi khi ký ức chúng ta biết tới một cơ chế hoạt động tương tự với cơ chế của những bức ảnh Polaroïd[2]. Trong vòng gần ba mươi năm, tôi đã gần như không nghĩ đến Jansen. Chúng tôi chỉ gặp nhau trong một khoảng thời gian quá ngắn. Ông rời Pháp tháng Sáu năm 1964, và tôi viết những dòng này vào tháng Tư năm 1992. Tôi chưa bao giờ có tin tức của ông và không biết ông còn sống hay chăng. Kỷ niệm về ông đã rơi vào trạng thái ngủ đông và thế rồi giờ đây nó vụt hiện ra trở lại vào đầu mùa xuân năm 1992 này. Có phải vì tôi đã tìm lại được bức ảnh chụp cô bạn gái và tôi, đằng sau đó có một con dấu đóng vào, cùng dòng chữ xanh viết: Ảnh Jansen. Cấm sao chụp? Hay chỉ vì cái lý do giản dị, rằng các mùa xuân thì giống hệt nhau?

Ngày hôm nay, không khí nhẹ nhõm, chồi với lộc đã nở bung trên cây cối của khu vườn Đài Thiên văn và tháng Tư năm 1992 tan ra, nhờ một hiện tượng thuộc kỹ thuật in chồng, hòa vào với tháng Tư năm 1964, và với những tháng Tư khác nữa trong tương lai. Kỷ niệm về Jansen đã truy đuổi theo tôi trong buổi chiều và chắc sẽ còn theo tôi mãi: Hẳn Jansen vẫn cứ là cái người mà tôi từng có quá ít thời gian để biết rõ.

Ai mà biết đây? Nếu không phải tôi thì rồi sẽ có một người khác viết một cuốn sách về ông, minh họa bằng những bức ảnh mà người ấy tìm lại được. Có một tủ sách gồm những quyển màu đen khổ bỏ túi chuyên về các nhiếp ảnh gia nổi tiếng. Tại sao lại không có ông trong đó? Ông xứng đáng. Trong lúc chờ đợi, nếu những trang này mang được ông ra khỏi lãng quên thì tôi sẽ rất sung sướng - sự lãng quên mà chính ông tạo ra và chủ tâm tìm kiếm.

Tôi thấy cần phải viết ra ở đây vài thông tin tiểu sử mà tôi đã tập hợp được về ông: ông sinh năm 1920 ở Anvers, và ông gần như không hề biết bố ông. Mẹ ông và ông mang quốc tịch Ý. Sau vài năm đi học tại Bruxelles, ông rời Bỉ sang Paris năm 1938. Tại đây, ông làm trợ lý cho nhiều nhiếp ảnh gia. Ông làm quen với Robert Capa. Tháng Giêng năm 1939, Capa dẫn ông sang Barcelona và Figueras để theo cuộc bỏ chạy của người Tây Ban Nha về phía biên giới Pháp. Tháng Bảy năm ấy, ông cùng Capa đưa tin về cuộc đua Tour de France. Chiến tranh bùng nổ, Capa đề nghị ông sang Mỹ với mình và lấy được hai visa. Jansen, vào phút cuối cùng, quyết định ở lại Pháp. Hai năm đầu Chiếm đóng, ông ở Paris. Nhờ một nhà báo Ý, ông làm việc cho bộ phận ảnh của tờ tạp chí Tempo. Nhưng điều đó không giúp ông thoát cảnh bị giam giữ trong một cuộc vây ráp, vì là người Do Thái, ở trại Drancy. Ông ở đó cho tới ngày lãnh sự quán Ý giải thoát được cho các lưu dân của họ. Rồi ông đến trú tại vùng Haute-Savoie, đợi cho chiến tranh kết thúc. Quay về Paris, ông gặp lại Capa và đi cùng Capa sang Berlin. Những năm tiếp theo, ông làm việc cho hãng Magnum. Sau cái chết của Capa và của Colette Laurent - người bạn gái mà tôi từng nhìn thấy ảnh chân dung treo trên tường xưởng của ông - càng ngày ông càng khép kín.

Tôi cảm thấy ngần ngừ khi cung cấp những thông tin ấy, và tôi hình dung nỗi bối rối của Jansen nếu ông thấy chúng được viết ra giấy trắng mực đen. Đó là một người rất ít nói. Và ông sẵn sàng làm mọi điều để người ta quên ông đi, đến mức bỏ sang Mexico vào tháng Sáu năm 1964 và không giữ liên hệ gì nữa. Ông hay nói với tôi: “Sang đến đó rồi, tôi sẽ gửi cho cậu một tấm bưu thiếp để cậu biết địa chỉ của tôi”. Tôi đã vô vọng đợi nó. Tôi ngờ về việc có ngày ông đọc trúng những trang này. Nếu chuyện đó xảy ra thật, hẳn tôi sẽ nhận được tấm bưu thiếp, gửi đi từ Cuernavaca hay nơi nào đó khác, chỉ viết mấy chữ sau: IM ĐI.

Nhưng không, hẳn tôi sẽ chẳng nhận được gì. Chỉ cần nhìn một trong các bức ảnh của ông là tôi có thể nhận ra trở lại phẩm chất mà ông sở hữu trong nghệ thuật cũng như trong cuộc đời, nó quý giá nhưng rất khó có được: giữ im lặng. Một chiều nọ, tôi đến gặp ông và ông đưa cho tôi bức ảnh chụp cô bạn gái cùng tôi, ngồi trên ghế băng, ông hỏi tôi định làm gì sau này và tôi đáp:

- Viết.

Hoạt động ấy đối với ông thật “vuông tròn khó xác định”[3] - ông đã dùng chính xác cụm từ ấy. Quả thật, người ta viết bằng các từ, còn ông, ông tìm sự im lặng. Một bức ảnh có thể diễn đạt sự im lặng. Nhưng còn các từ thì sao? Chắc đây sẽ là điều khiến ông thấy hấp dẫn: làm sao tạo được sự im lặng bằng các từ. Ông đã phá lên cười:

- Vậy tức là cậu sẽ thử làm cái đó? Tôi trông chờ vào cậu đấy. Nhưng nhất là, cầu sao điều đó không khiến cậu bị mất ngủ…

Trong số mọi ký tự dùng trong in ấn, ông bảo tôi ông thích nhất dấu chấm lửng.

Tôi đã hỏi ông về những bức ảnh ông từng chụp từ gần hăm lăm năm nay. Ông chỉ vào ba cái va li da, đặt chồng lên nhau.

- Tôi đã tống hết vào đó… Nếu cậu quan tâm…

Ông đứng dậy và, bằng một cử chỉ thong dong, mở va li trên cùng. Nó đầy ắp và vài bức ảnh rơi ra. Thậm chí ông còn chẳng nhặt chúng lên. Ông lục lục bới bới, và nhiều ảnh khác rơi qua thành va li nằm rải rác trên sàn nhà. Rốt cuộc ông tìm được một quyển album và chìa nó cho tôi.

- Này… Tôi đã làm nó hồi ở độ tuổi của cậu… Chắc đây là bản duy nhất trên đời… Tôi tặng cậu…

Đó là Tuyết và mặt trời, xuất bản bên Thụy Sĩ, Genève, nhà xuất bản La Colombière, năm 1946.

Tôi đã nhặt những bức ảnh rơi xuống đất lên xếp lại vào trong va li. Tôi nói với ông là thật tiếc vì để lẫn lộn mọi thứ, thật lộn xộn, lẽ ra phải sắp xếp và kiểm kê những gì ba cái va li kia đựng bên trong, ông nhìn tôi, vẻ sửng sốt:

- Cậu sẽ không có đủ thời gian… Tháng tới tôi phải đi Mexico rồi.

Tôi luôn luôn có thể thử làm cái việc ấy. Tôi chẳng còn gì khác để làm trong ngày vì tôi đã bỏ học và kiếm được một ít tiền - đủ sống một năm - nhờ bán mấy thứ đồ gỗ, các bức tranh, thảm và sách của một căn hộ bỏ không.

Tôi sẽ không bao giờ biết Jansen nghĩ gì về chủ định của tôi. Tôi cho ông hoàn toàn thờ ơ. Nhưng ông giao cho tôi chìa khóa dự phòng xưởng của ông để tôi có thể đến làm việc những lúc ông đi vắng. Tôi thường chỉ có một mình trong căn phòng lớn tường trắng. Và lần nào trở về đó, Jansen cũng tỏ ra kinh ngạc vì thấy tôi. Một tối nọ, tôi đang lọc các bức ảnh, ông ngồi xuống trường kỷ quan sát tôi, chẳng nói chẳng rằng. Rốt cuộc, ông hỏi tôi câu sau đây:

- Tại sao cậu làm việc này?

Tối hôm ấy, như thể đột nhiên ông thấy rối trí trước việc mà tôi làm. Tôi đáp rằng những bức ảnh kia có giá trị tài liệu vì chúng làm chứng cho những người và những vật đã biến mất. Ông nhún vai.

- Tôi không chịu nổi việc nhìn thấy chúng nữa…

Giọng ông trở nên nghiêm trang, cái giọng vốn dĩ tôi không biết đến ở ông:

- Cậu hiểu chứ, anh bạn nhỏ, cứ như thể mỗi bức ảnh đó đối với tôi là một nỗi sám hối… Tốt hơn hết là dọn sạch bàn…

Những lúc ông dùng một lối nói đặc Pháp: “vuông tròn khó xác định” hay “dọn sạch bàn”[4], âm sắc nước ngoài của ông liền nổi rõ hẳn lên.

Ông bốn mươi tư tuổi vào thời đó và giờ đây tôi hiểu được rõ hơn trạng thái tinh thần của ông. Hẳn ông những muốn quên đi “tất tật những cái đó”, muốn mắc chứng quên… Nhưng không phải lúc nào ông cũng rơi vào tâm trạng ấy. Quả thật, đằng sau mỗi bức ảnh, ông đã viết ghi chú hết sức chi tiết cho biết ngày tháng chụp nó, địa điểm, tên người xuất hiện trên đó, và thậm chí còn có vài lời bình luận. Tôi nêu nhận xét này với ông.

- Chắc hồi đó tôi cũng bị ám giống như cậu… Nhưng kể từ bấy tôi đã thay đổi nhiều…

Điện thoại đổ chuông, ông lại nói với tôi cái câu quen thuộc:

- Cậu nói với họ là tôi không ở đây nhé…

Đó là giọng phụ nữ. Cô từng gọi tới nhiều lần. Một người tên là Nicole.

Tôi luôn luôn là người trả lời. Jansen thậm chí còn chẳng muốn biết tên người đã gọi. Và tôi tưởng tượng ra ông một mình, ngồi sát ra tận đầu trường kỷ, lắng nghe những tiếng chuông cứ thế nối tiếp nhau trong im lìm.

Thảng hoặc, có người bấm chuông cửa. Jansen đã bảo tôi không bao giờ được mở, vì có những người - ông dùng cái từ mơ hồ đó - có nguy cơ sẽ bước vào và đợi ông trong xưởng. Cứ nghe thấy có tiếng chuông là tôi lại trốn ra sau trường kỷ để khỏi bị trông thấy qua ô kính lớn nhìn ra ngoài phố. Đột nhiên, tôi thấy như thể mình đã lén lút đột nhập vào xưởng và tôi e những người bấm chuông, nhận ra có một sự hiện diện khả nghi, sẽ trình báo tại sở cảnh sát gần nhất.

“Ô vuông cuối cùng”[5] - như chính ông nói - xuất hiện để nối lại với ông. Quả thật, tôi đã nhận ra luôn luôn vẫn là từng đó người. Cái cô Nicole kia, rồi cả “vợ chồng Meyendorff” nữa, như Jansen gọi: Người đàn ông hoặc người phụ nữ đề nghị Jansen “gọi lại thật sớm”. Tôi viết những cái tên lên một tờ giấy và chuyển cho ông các lời nhắn, mặc cho sự thờ ơ hoàn toàn của ông trước điều này. Tôi đã tìm lại được trong số các vật kỷ niệm khác một trong những tờ giấy ấy, trên đó viết tên của Nicole, vợ chồng Meyendorff và hai người nữa thường gọi tới: Jacques Besse và Eugène Deckers.

Jansen sử dụng cụm từ “ô vuông cuối cùng” vì trường các mối quan hệ của ông đã dần dà thu hẹp lại trong vòng những năm ngay trước. Rốt cuộc tôi cũng đã hiểu được rằng cái chết của Robert Capa và cái chết của Colette Laurent, chỉ cách nhau không lâu, đã tạo ra một vỡ nát trong cuộc đời ông.

Về Colette Laurent, tôi không biết gì nhiều nhặn. Cô xuất hiện trên nhiều bức ảnh của Jansen và ông chỉ nhắc đến cô theo lối lấp lửng.

Hai mươi năm sau, tôi biết ra rằng mình từng gặp người phụ nữ ấy hồi còn nhỏ và hẳn tôi cũng đã có thể nhắc chuyện đó với Jansen. Nhưng tôi đã không nhận ra cô trên các bức ảnh. Từ cô chỉ còn lại nơi tôi một ấn tượng, một mùi nước hoa, mái tóc màu hạt dẻ, cùng giọng nói dịu dàng hỏi tôi ở lớp học có ngoan không. Theo cách ấy, một số sự trùng hợp có nguy cơ không hề được chúng ta biết đến, một số người từng xuất hiện trong đời chúng ta nhiều lần thế nhưng thậm chí chúng ta còn chẳng ngờ đến điều đó.

Vào một mùa xuân còn xa xôi hơn cái mùa xuân tôi quen biết với Jansen, tôi mới được chừng mười tuổi và đang bước đi cùng mẹ tôi thì gặp một phụ nữ, nơi góc phố Saint-Guillaume giao với đại lộ Saint-Germain. Chúng tôi thong thả bước và mẹ tôi nói chuyện với cô ta. Những lời của họ đã mất hút đi trong đêm tối thời gian nhưng tôi còn nhớ vỉa hè ngập nắng và cái tên: Colette. Về sau, tôi nghe nói cô chết trong hoàn cảnh mù mờ, trong một chuyến đi nước ngoài, và chuyện đó đã gây ấn tượng mạnh lên tôi. Sẽ phải đợi hàng chục năm trời thì một mối liên hệ mới hiện ra giữa hai khoảnh khắc trong đời tôi: cái buổi chiều ấy ở góc phố Saint-Guillaume và những chuyến tôi viếng thăm xưởng Jansen, trên phố Froidevaux. Chỉ nửa tiếng đồng hồ rảo bộ là đi được từ điểm này sang điểm kia, nhưng lại là một khoảng cách dài đến vậy trong thời gian… Và mối liên hệ là Colette Laurent, mà tôi gần như chẳng biết gì, nếu không phải cô từng có ý nghĩa rất lớn với Jansen và rằng cô đã có một cuộc đời hỗn loạn. Cô đã tới Paris khi còn rất trẻ, từ một tỉnh xa.

Vừa xong, tôi đã thử hình dung ngày đầu tiên cô ở Paris và tôi chắc chắn đó là một ngày giống hôm nay, các quãng quang quẻ tiếp nối những con mưa bóng mây. Một làn gió biển Đại Tây Dương làm rung động các cành cây và khiến vải bạt những cái ô bị lật. Người bộ hành đứng trú dưới các cổng. Có thể nghe thấy tiếng hét lũ mòng biển. Dọc theo ke Austerlitz, mặt trời sáng lấp lánh trên các vỉa hè ướt nước cùng rào sắt của Jardin des Plantes. Lần đầu tiên cô băng ngang cái thành phố được hưởng cuộc cọ rửa lớn đó và chất chứa biết bao nhiêu là hứa hẹn. Cô vừa đến ga Lyon.

* * *

Thêm một kỷ niệm nữa từ tuổi thơ tôi, liên quan đến Colette Laurent. Vào mùa hè, bố mẹ tôi thuê một bungalow nhỏ xíu tại Deauville, gần đại lộ République. Một tối nọ Colette Laurent tới không báo trước. Cô có vẻ hết sức mệt mỏi. Cô đã tự nhốt mình vào phòng khách nhỏ và nằm trong đó ngủ hai ngày liền. Chúng tôi, mẹ tôi và tôi, nói thật nhỏ, để khỏi làm phiền cô.

Sáng hôm tỉnh dậy, cô muốn dẫn tôi ra bãi biển. Tôi bước đi bên cạnh cô, dưới các vòm tường. Đến đoạn hiệu sách Chez Clément Marot, chúng tôi băng qua phố. Cô đặt tay lên vai tôi. Thay vì tiếp tục đi thẳng về phía bãi biển, cô kéo tôi tới khách sạn Royal. Trước lối vào, cô nói với tôi:

- Cháu hỏi cái ông ở chỗ công toa xem có thư gửi cho Colette không…

Tôi bước vào trong sảnh và ấp úng hỏi người gác cổng có “thư cho Colette không”, ông không tỏ ra ngạc nhiên trước câu hỏi của tôi. Ông chìa cho tôi một cái phong bì màu hạt dẻ rất lớn và dày trên đó tên cô được viết bằng mực xanh: COLETTE.

Tôi ra khỏi khách sạn và chìa cái phong bì cho cô. Cô mở nó ra, nhìn vào bên trong. Ngày hôm nay tôi vẫn tự hỏi nó đựng những gì.

Rồi cô cùng tôi đi ra bãi biển.

Chúng tôi ngồi xuống mấy cái ghế dài, gần quán bar Mặt trời. Vào giờ ấy, không có ai khác ngoài chúng tôi.

Tôi đã mua hai quyển vở màu đỏ hiệu Clairefontaine, một cho tôi, một cho Jansen, để sự kiểm kê các bức ảnh có thể được lập thành hai bản. Tôi sợ rằng trong chuyến đi sang Mexico ông sẽ làm thất lạc thành quả công việc của tôi, do thờ ơ hoặc đãng trí. Vậy nên tôi rất muốn giữ một bản sao. Ngày hôm nay, tôi có một cảm giác kỳ cục khi lật giở các trang quyển vở: cảm giác đang xem một catalogue hết sức chi tiết gồm toàn những bức ảnh tưởng tượng, số phận của chúng ra sao, nếu người ta thậm chí còn không chắc chắn được về số phận tác giả của chúng? Jansen có mang theo cùng ông ba cái va li không, hay là ông đã tiêu hủy tất tật trước khi lên đường? Tôi từng hỏi ông tính làm gì với ba cái va li đó và ông nói rằng chúng khiến ông vướng víu và nhất là ông không muốn bị “quá cân hành lý”. Nhưng ông không đề nghị để chúng lại Paris cho tôi giữ hộ. Trong trường hợp khả quan nhất, giờ đây chúng đang hoàn tất việc thối rữa tại một khu ngoại ô nào đó bên Mexico.

Một tối nọ, tôi nán lại trong xưởng muộn hơn thường lệ, ông trở về và bắt chợt tôi đúng vào lúc tôi đang chép vào quyển vở thứ hai những gì đã viết trong quyển vở thứ nhất. Ông cúi người xuống nhìn qua vai tôi:

- Sao giống công việc của một đan sĩ dòng Benedict[6] thế, anh bạn nhỏ… Cậu không mệt quá đấy chứ?

Tôi cảm thấy chút châm biếm trong giọng ông.

- Nếu là cậu, tôi sẽ còn đẩy mọi thứ đi xa hơn nữa… Hẳn tôi sẽ không vừa lòng với chỉ hai quyển vở… Tôi sẽ dựng một bản thống kê chung trong đó ghi rõ theo trật tự bảng chữ cái tên và địa điểm xuất hiện trên những bức ảnh kia…

Ông mỉm cười. Tôi thấy rối trí. Tôi có cảm giác ông đang chế giễu tôi. Hôm sau, tôi bắt tay dựng bản thống kê trong một quyển sổ agenda lớn, theo trật tự bảng chữ cái. Tôi ngồi trên trường kỷ, giữa các chồng ảnh mà tôi dần lấy ra từ mấy cái va li, và tôi lần lượt viết vào hai quyển vở cũng như quyển sổ agenda. Lần này, nụ cười của Jansen đông cứng lại, ông chăm chú nhìn tôi, vẻ sững sờ.

- Tôi chỉ đùa thôi mà, cậu nhỏ ơi… Thế mà cậu lại làm đúng y theo từng lời của tôi…

Tôi thì không đùa. Tôi dấn thân vào công việc này là bởi tôi từ chối chuyện những con người và những vật biến mất đi không để lại dấu vết. Nhưng có bao giờ chúng ta giải quyết được điều ấy không? Và Jansen, xét cho cùng, cũng từng thể hiện cùng mối lo lắng. Xem bản thống kê mà tôi còn giữ, tôi nhận thấy rằng một số lượng lớn các bức ảnh là ảnh chụp Paris hoặc ảnh chân dung. Ông đã viết vào đằng sau những bức thuộc loại thứ nhất nơi ông chụp, nếu không hẳn tôi sẽ liên tục thấy khó khăn để định vị chúng. Trên đó có thể thấy các cầu thang, gờ vỉa hè, rãnh nước, ghế băng, những tấm áp phích rách tả tơi trên tường hay hàng cột. Chẳng có chút nỗ lực nào để làm cho mọi thứ đẹp lên, mà chỉ đơn giản là cái nhìn riêng của ông, một cái nhìn mà tôi còn nhớ được biểu hiện buồn bã và chăm chú.

Tôi phát hiện, trong đống ảnh, trên một tờ giấy viết thư, các ghi chép của Jansen, chúng được đặt tên: “Ánh sáng tự nhiên”. Đó là bài báo mà một tờ tạp chí chuyên về điện ảnh đặt ông viết, vì ông từng làm cố vấn kỹ thuật tình nguyện cho một số đạo diễn hồi đầu thập niên sáu mươi, dạy họ sử dụng các luồng ánh sáng máy quay Mỹ chuyên thời sự chiến tranh. Tại sao hồi đó những ghi chép kia lại khiến tôi choáng váng đến thế? Kể từ bấy, tôi đã nhận thấy, việc tìm ra cái mà Jansen gọi là “ánh sáng tự nhiên” khó đến mức nào.

Ông từng kể với tôi là có những lúc ông tự tay xé các áp phích trên phố để cho hiện ra những áp phích cũ bị dán đè lên. Ông gỡ các mảnh của chúng theo từng lớp và lần lượt chụp ảnh một cách tỉ mỉ, cho tới những mảnh giấy cuối cùng còn sót lại trên tấm gỗ hoặc mặt đá.

Tôi đã đánh dấu các bức ảnh theo trình tự thời gian:

325. Hàng cột trên phố Envierges.

326. Tường trên phố Gasnier-Guy.

327. Cầu thang trên phố Lauzin.

328. Cầu bộ hành Mare.

329. Xưởng sửa xe trên phố Janssen.

330. Nơi trước đây có cây bách cũ, ở góc phố

Alphonse-Daudet giao với phố Leneveux.

331. Triền dốc trên phố Westermann.

332. Colette. Phố Aude.

Tôi đã lập danh sách tên những người mà Jansen từng chụp ảnh chân dung, ông làm quen với họ ngoài phố, tại các quán cà phê, trong lúc đi dạo tình cờ mà gặp.

Cuốc đi dạo của tôi, hôm nay, đã dẫn tôi đến chỗ khu vườn cam của công viên Luxembourg. Tôi băng ngang vùng bóng râm dưới đám cây dẻ gai, đi về phía các sân tennis. Tôi dừng lại trước khu đất chuyên dùng để chơi ném bi sắt. Vài người đang chơi một ván. Sự chú tâm của tôi tập trung vào người cao nhất trong số họ, mặc sơ mi màu trắng. Một bức ảnh của Jansen quay trở lại trong ký ức tôi, đằng sau đó viết thông tin sau đây, mà tôi đã chép vào bản thống kê: Michel L. Ke Passy. Ngày tháng không xác định. Một thanh niên vận sơ mi trắng đứng chống khuỷu tay vào bệ đá hoa cương lò sưởi trong một sự dàn dựng ánh sáng hài hòa quá mức.

Jansen còn nhớ rất rõ hoàn cảnh ông chụp bức ảnh đó. Ông không còn một xu dính túi và Robert Capa, vốn dĩ quen biết đủ mọi loại người, đã tìm cho ông một công việc rất dễ dàng và được trả thù lao rất cao. Ấy là đến nhà một phụ nữ người Mỹ ở ke Passy, cùng tất tật đồ lề cần thiết để chụp ảnh studio.

Jansen đã sửng sốt trước vẻ xa xỉ, độ rộng lớn và những hàng hiên của căn hộ. Người phụ nữ Mỹ chừng ngũ tuần có vẻ đẹp vẫn chói ngời nhưng đáng tuổi mẹ của chàng thanh niên Pháp sống cùng bà. Chính anh ta là người mà Jansen phải chụp ảnh. Bà người Mỹ muốn có nhiều bức chân dung của “Michel L.” ấy, theo phong cách các nhiếp ảnh gia của Hollywood. Jansen đã đặt các máy chiếu như thể ông quá quen với dạng công việc này. Và ông đã sống được sáu tháng với tiền mà những bức ảnh chụp “Michel L.” mang lại.

Càng quan sát người đàn ông đang sắp sửa ném viên bi của mình, tôi lại càng chắc mình nhận ra ở ông ta “Michel L.”. Điều từng gây choáng váng cho tôi trên bức ảnh là cặp mắt lồi và híp, đuôi mắt chạy dài về phía thái dương, các chi tiết khiến “Michel L.” có một ánh mắt lạ thường, gồm nhiều cạnh nhỏ, và khiến người ta tưởng đâu góc nhìn của anh ta rộng hơn mức trung bình. Và cái người đàn ông kia, trước mặt tôi, cũng có cùng cặp mắt híp với đuôi mắt chạy dài về phía thái dương và cùng dáng điệu với “Michel L.”. Cái áo sơ mi trắng lại càng nhấn mạnh thêm vào vẻ giống nhau, dẫu cho mái tóc muối tiêu và khuôn mặt đã phị ra.

Khu đất được rào lưới kín lại và tôi không dám vượt qua đường ranh giới ấy mà quấy rối ván chơi. Có một khoảng giãn cách bốn mươi năm giữa “Michel L.” từng được Jansen chụp ảnh và người chơi bi sắt ngày hôm nay.

Ông ta tiến lại gần rào lưới giữa lúc một trong những người khác đang chơi ném viên bi của mình. Ông ta quay lưng về phía tôi.

- Xin lỗi, thưa ông…

Giọng tôi bợt bạt đến nỗi ông ta không nghe thấy gì.

- Xin lỗi, thưa ông… Tôi muốn hỏi ông một thông tin…

Lần này, tôi nói to hơn nhiều và thật rõ từng âm tiết. Ông ta ngoái đầu lại. Tôi đứng thật thẳng ngay trước mặt ông ta.

- Ông từng quen biết nhiếp ảnh gia Francis Jansen phải không?

Cặp mắt ông ta chừng như nhìn chăm chăm vào cái gì đó nơi đường chân trời.

- Anh nói gì?

- Tôi muốn biết có phải trước đây ông từng được nhiếp ảnh gia Francis Jansen chụp ảnh hay không?

Nhưng, đằng kia, một cuộc tranh luận nổ ra giữa những người khác. Một trong số họ tiến đến chỗ chúng tôi:

- Lemoine… đến lượt anh…

Giờ đây, tôi có cảm giác ông ta đang nhìn xiên đi và không còn thấy tôi nữa. Tuy nhiên, ông ta nói với tôi:

- Xin thứ lỗi… Tôi phải ném đây…

Ông ta đứng vào vị trí và ném viên bi đi. Những người khác ồ lên. Họ vây lấy ông ta. Tôi không biết luật trò chơi ấy nhưng tôi nghĩ ông đã thắng ván đó. Dẫu thế nào, ông cũng đã quên biến mất tôi.

Ngày hôm nay tôi thấy tiếc vì đã không lấy vài bức ảnh trong mấy cái va li. Hẳn Jansen thậm chí còn chẳng nhận ra điều đó. Vả lại, nếu đề nghị ông tặng cho tôi tất cả những bức ảnh mà tôi quan tâm, tôi chắc chắn ông cũng sẽ đồng ý.

Và rồi, vào ngay lúc chuyện xảy ra, chẳng bao giờ người ta nghĩ đến việc đặt các câu hỏi nhằm khơi gợi những lời tâm sự. Bởi vậy, vì kín đáo, tôi tránh nhắc với ông về Colette Laurent. Cả điều đó nữa, tôi cũng thấy tiếc.

Bức ảnh duy nhất mà tôi giữ lại chính là một bức ảnh chụp cô. Lúc đó tôi còn chưa biết mình từng biết cô khoảng chục năm về trước nhưng dẫu sao thì khuôn mặt cô cũng gợi cho tôi nhớ đến một điều gì đó.

Sau bức ảnh có dòng chữ. Colette. 12, thôn Danube[7]. Khi ngày kéo dài tới tận mười giờ tối, do đang là mùa hè, và tiếng ồn của xe cộ đi lại bên ngoài đã tắt, tôi có ảo tưởng chỉ cần quay trở lại những khu phố xa xôi là có thể tìm lại những người mà tôi đã lạc mất và vẫn còn ở lại đó: thôn Danube, cửa ngầm Peupliers hay phố Bois-des-Caures. Cô dựa lưng vào cánh cửa một ngôi nhà, hai tay nhét vào túi cái áo gió. Mỗi lần nhìn bức ảnh đó, tôi đều có cảm giác đau đớn. Sáng ra, ta cố sức nhớ lại giấc mơ hồi đêm, nhưng chỉ còn sót lại cho ta vài mẩu nhỏ mà ta những muốn tập hợp lại nhưng chúng tan biến đi mất. Tôi, tôi từng biết người phụ nữ ấy trong một cuộc đời khác và tôi cố hết sức để nhớ lại. Một ngày nào, có lẽ, tôi sẽ phá vỡ được cái lớp của im lặng và của chứng quên kia.

Jansen càng lúc càng bớt xuất hiện ở xưởng. Quãng bảy giờ tối, ông gọi điện thoại cho tôi:

- A lô, Viên Thư Lại đấy à?

Ông đã đặt cho tôi biệt danh ấy. Ông hỏi có tiếng chuông cửa nào không, ông có thể thoải mái mà về không phải lo gặp trúng một người khách ngẫu hứng. Tôi đảm bảo với ông. Chỉ có độc một cú điện thoại của vợ chồng Meyendorff lúc đầu giờ chiều. Không, không có tin tức gì của Nicole.

- Thế thì để tôi về luôn, ông nói với tôi. Hẹn lát nữa nhé, Viên Thư Lại.

Đôi khi, ông gọi lại, sau đó nửa tiếng:

- Cậu có chắc là Nicole không quanh quẩn gần đó không? Thực sự tôi có thể về chứ?

Tôi ngừng công việc và đợi ông thêm một lúc. Nhưng mãi chẳng thấy ông đâu. Thế nên tôi rời khỏi xưởng. Tôi đi theo phố Froidevaux, dọc nghĩa địa[8]. Tháng ấy, cây cối đã tìm lại được tán lá của chúng và tôi e cái cô Nicole kia trốn đâu đó đằng sau để rình Jansen đi qua. Thấy tôi, cô sẽ tiến đến và hỏi xem ông đang ở đâu. Cô cũng có thể đứng canh ở góc mấy phố nhỏ dẫn vào vỉa hè bên trái và đi theo tôi từ xa với hy vọng tôi sẽ dẫn cô đến chỗ ông. Tôi bước đi thật mau chóng và lén lút ngoái nhìn sau lưng. Thoạt đầu, vì những gì Jansen nói với tôi, tôi từng coi Nicole như một mối nguy.

Một chiều nọ, cô tới bấm chuông ở xưởng vào lúc Jansen đi vắng và đột nhiên tôi quyết định mở cửa cho cô. Tôi thấy thật bực vì lúc nào cũng trả lời cô qua điện thoại là Jansen không có đó.

Khi cô nhìn thấy tôi trong khe cửa mở, một biểu hiện kinh ngạc đầy lo lắng lướt qua ánh mắt cô. Có lẽ trong thoáng chốc cô tưởng rằng Jansen đã bỏ đi hẳn và giờ đây một người thuê nhà khác chiếm cứ căn xưởng.

Ngay lập tức tôi trấn an cô. Phải, đúng là tôi hay trả lời điện thoại cô. Phải, tôi là một người bạn của Francis.

Tôi mời cô vào và hai chúng tôi ngồi xuống, cô thì trên cái trường kỷ, còn tôi thì ở một cái phô tơi. Cô để ý hai quyển vở, quyển sổ agenda lớn, những cái va li mở cùng các chồng ảnh. Cô hỏi có phải tôi làm việc cho Francis không.

- Tôi đang thử lập một catalogue tất cả những bức ảnh ông ấy từng chụp.

Cô nghiêm trang gật đầu.

- À vâng… Anh đúng đấy… Vậy rất tốt…

Một quãng ngại ngần nặng nề, giữa chúng tôi. Cô phá vỡ sự im lặng:

- Anh không biết ông ấy ở đâu à?

Cô nói câu đó bằng giọng vừa rụt rè vừa vội vã.

- Không… Càng ngày ông ấy càng ít đến đây hơn…

Cô rút từ trong túi xách ra một gói thuốc lá, cô mở nó rồi lại đóng vào. Cô nhìn thẳng vào mắt tôi:

- Anh không thể nói hộ tôi với ông ấy, bảo ông ấy cho tôi gặp ông ấy một lần cuối cùng à?

Cô khẽ bật cười.

- Cô quen ông ấy lâu chưa?, tôi hỏi.

- Sáu tháng rồi.

Tôi những muốn biết nhiều hơn thế. Có phải cô từng chia sẻ cuộc sống với Jansen?

Cô tò mò nhìn quanh như thể đã không đến đây từ cả một vĩnh hằng và muốn ghi nhận các đổi thay. Chắc cô tầm hăm lăm tuổi. Cô có mái tóc nâu và cặp mắt sáng màu: lục nhạt hay ghi?

- Ông ấy thật kỳ lạ, cô nói. Ông ấy rất dễ mến và rồi, chỉ ngày một ngày hai, ông ấy biến mất… Cả anh cũng thế, ông ấy đã làm cái trò đó với anh?

Tôi đáp rằng, thường thì tôi không biết ông ở đâu.

- Từ hai tuần nay, ông ấy không còn muốn gặp tôi, cả nói chuyện điện thoại cũng không.

- Tôi không nghĩ đó là do ông ấy có gì độc ác đâu, tôi nói.

- Không… không… Tôi biết chứ… Chuyện đó thỉnh thoảng xảy ra với ông ấy… Ông ấy có các quãng vắng mặt… Ông ấy biến mất chẳng còn tăm hơi… Và rồi ông ấy xuất hiện trở lại…

Cô rút ra một điếu thuốc lá và chìa nó cho tôi. Tôi không dám nói với cô là tôi không hút thuốc. Cô cũng lấy một điếu cho mình. Rồi cô dùng bật lửa châm điếu thuốc của tôi. Tôi hít vào một bụm khói và ho sặc sụa.

- Anh giải thích điều đó như thế nào?, đột nhiên cô hỏi.

- Gì cơ?

- Cái thói biến mất chẳng còn tăm hơi ấy?

Tôi ngập ngừng một chốc. Rồi tôi nói:

- Có lẽ là vì một số sự kiện trong đời ông ấy…

Ánh mắt tôi chạy tới đậu lên bức ảnh chụp Colette Laurent treo trên tường. Cả cô hồi đó cũng chừng hăm lăm tuổi.

- Có lẽ tôi đang làm phiền anh trong lúc anh làm việc…

Cô chực đứng dậy đi khỏi. Hẳn cô sẽ chìa tay cho tôi và chắc chắn sẽ nhờ tôi chuyển một lời nhắn vô ích mới cho Jansen. Tôi nói với cô:

- Không mà… Cô cứ ở lại thêm một lúc nữa đi… Chẳng bao giờ ta biết được… ông ấy có thể về bất cứ lúc nào…

- Và anh cho là ông ấy sẽ sung sướng nếu thấy tôi ở đây?

Cô mỉm cười với tôi. Lần đầu tiên kể từ lúc bước vào xưởng, cô thực sự để ý đến tôi. Cho tới khi đó, tôi ở trong cái bóng của Jansen.

- Anh chịu trách nhiệm về điều đó chứ?

- Hoàn toàn chịu trách nhiệm, tôi đáp.

- Thế thì, ông ấy có nguy cơ sẽ gặp một bất ngờ tệ hại.

- Không mà. Tôi chắc chắn ông ấy sẽ rất sung sướng nếu gặp cô. Ông ấy có xu hướng khép kín bản thân.

Đột nhiên tôi trở nên lắm lời, nhằm che giấu sự rụt rè và nỗi lúng túng của tôi bởi vì cô nhìn chằm chằm vào tôi, cặp mắt nhạt màu. Tôi nói thêm:

- Nếu không bắt ép ông ấy, ông ấy có nguy cơ biến mất chẳng còn thấy tăm hơi hẳn luôn.

Tôi khép mấy quyển vở và quyển sổ agenda lại, chúng nằm vương vãi dưới đất, rồi xếp lại các chồng ảnh vào trong một cái va li.

- Cô đã quen với ông ấy như thế nào?, tôi hỏi cô.

- Ồ… do tình cờ… ngay gần đây thôi… tại một quán cà phê.

Có phải đó cũng là quán cà phê ở Denfert-Rochereau nơi chúng tôi, cô bạn gái và tôi, đã gặp ông?

Cô nhíu mày, cặp lông mày màu nâu, tương phản hẳn với cặp mắt nhạt.

- Khi biết ông ấy làm nghề gì tôi đã đề nghị ông ấy chụp ảnh tôi… Tôi cần chúng cho công việc… ông ấy đã đưa tôi đến đây… Và ông ấy đã chụp cho tôi những bức ảnh rất đẹp…

Tôi còn chưa rơi trúng vào chúng. Những bức mới nhất mà tôi từng kiểm kê được chụp từ 1954. Có lẽ ông đã chẳng giữ lại gì kể từ năm ấy.

- Vậy thì, nếu tôi hiểu đúng, ông ấy đã thuê anh làm thư ký?

Cô vẫn nhìn tôi chăm chăm bằng cặp mắt trong suốt của mình.

- Hoàn toàn không, tôi đáp. Ông ấy chẳng cần đến một thư ký nữa đâu. Càng ngày ông ấy càng ít hành nghề hơn.

Hôm trước, ông đã mời tôi tới một quán ăn nhỏ gần xưởng. Ông mang theo chiếc Rolleiflex. Cuối bữa, ông đặt nó lên bàn và tuyên bố với tôi là xong hết rồi, ông không còn muốn dùng nó nữa. Ông tặng nó cho tôi. Tôi đã nói với ông thế thì thực sự tiếc quá.

“Cần phải biết dừng lại đúng lúc.”

Ông uống nhiều hơn thường lệ. Trong bữa ăn, ông đã cạn một chai whisky nhưng gần như không thể thấy điều đó: chỉ có một chút mờ sương trong ánh mắt và nói năng thì chậm bớt đi.

“Nếu tôi tiếp tục, cậu sẽ phải thêm việc để làm cho catalogue của cậu. Thế cậu không nghĩ vậy là đã đủ rồi à?”

Tôi đã đi cùng ông về một khách sạn trên đại lộ Raspail nơi ông thuê phòng, ông không muốn về căn xưởng. Theo ông, “con bé ấy” có khả năng đợi sẵn ông ngoài cửa. Và, thực sự, cô ta mất thời gian với “một tay thuộc dạng ông…”.

Cô đang ngồi đó, trước mặt tôi, trên trường kỷ. Đã bảy giờ tối, ánh sáng giảm dần cường độ.

- Anh nghĩ hôm nay ông ấy sẽ tới chứ?, cô hỏi tôi.

Tôi chắc chắn là không. Hẳn ông sẽ đi ăn tối một mình trong khu phố, rồi về lại căn phòng khách sạn trên đại lộ Raspail. Trừ phi ông không gọi điện thoại cho tôi vào bất kỳ lúc nào để hẹn tôi tại quán ăn. Và nếu tôi thú nhận với ông rằng cái cô Nicole kia đang ở đó, ông sẽ phản ứng thế nào? Hẳn ông sẽ ngay tắp lự nghĩ rằng cô đã giật lấy điện thoại. Thế thì hẳn ông sẽ làm ra vẻ đang gọi từ Bruxelles hoặc Genève và thậm chí sẽ chấp nhận nói chuyện với cô. Ông sẽ nói với cô rằng kỳ lưu trú của ông ở đó có nguy cơ sẽ kéo dài.

Nhưng điện thoại không đổ chuông. Chúng tôi ngồi trước mặt nhau trong im lặng.

- Tôi có thể đợi ông ấy thêm được không?

- Tới chừng nào mà cô muốn…

Căn phòng bị bóng tối lờ mờ xâm chiếm và tôi đứng dậy để bật đèn. Khi thấy tôi đặt tay lên công tắc, cô nói:

- Không… Đừng bật…

Tôi quay trở lại ngồi lên trường kỷ. Tôi có cảm giác cô đã quên mất sự hiện diện của tôi. Rồi cô ngẩng đầu về phía tôi:

- Tôi sống cùng một người rất hay ghen và có nguy cơ tới bấm chuông cửa nếu thấy có ánh đèn…

Tôi câm lặng. Tôi không dám đề nghị với cô mở cửa ra và giải thích với người khách đó, nếu hắn đến, là trong xưởng không có ai.

Như thể đoán được ý nghĩ của tôi, cô nói:

- Ông ta có khả năng đẩy anh và sấn sổ vào đây để xem có tôi không… Và thậm chí đập vỡ mặt anh…

- Đó là chồng cô?

- Vâng.

Cô kể cho tôi, một tối nọ, Jansen mời cô đi ăn tối tại một quán trong khu phố. Chồng cô đã tình cờ bắt chợt họ. Ông ta bước thẳng về phía bàn của họ và tát cô, bằng mu bàn tay. Hai cái tát khiến khóe miệng cô bật máu. Rồi ông ta biến mất khỏi đó trước khi Jansen kịp can thiệp, ông ta đợi họ ngoài vỉa hè. Ông ta bước đi theo họ từ một quãng xa, dọc theo cái phố hai bên trồng cây cùng những bức tường bất tận cắt vào nghĩa trang Montparnasse. Cô đã vào xưởng cùng Jansen và chồng cô đứng đó suốt gần một tiếng đồng hồ trước cửa.

Cô nghĩ rằng kể từ câu chuyện tồi tệ đó Jansen cảm thấy e ngại không muốn gặp cô nữa. Ông, vốn dĩ là người bình thản đến vậy, thong dong đến vậy, tôi thầm ước lượng nỗi khó ở của ông có thể lớn đến mức nào, vào cái buổi tối ấy.

Cô giải thích với tôi rằng chồng cô hơn cô mười tuổi. Ông ta là diễn viên kịch câm và diễn tại cái mà thời đó người ta hay gọi là các quán cabaret “tả ngạn”. Sau đó tôi đã nhìn thấy ông ta, dăm ba lần, lảng vảng vào buổi chiều trên phố Froidevaux nhằm tìm cách bắt chợt Nicole ra khỏi căn xưởng. Ông ta nhìn tôi chằm chằm với vẻ láo xược. Một tay tóc nâu khá cao lớn, dáng vẻ lãng mạn. Một hôm, tôi bước lại gần ông ta: “Ông tìm ai à?

- Tôi tìm Nicole.”

Một cái giọng đầy chất kịch, có chút the thé. Trong dáng dấp và ánh mắt của mình, ông ta tận dụng vẻ giống mơ hồ với diễn viên Gérard Philippe, ông ta vận một cái rơ đanh gốt màu đen và quàng chiếc khăn rất dài buông lơi. Tôi đã nói với ông ta: “Nicole nào? Có biết bao nhiêu là Nicole…”.

Ông ta đã ném vào tôi một ánh mắt đầy khinh miệt rồi quay người đi về phía quảng trường Denfert-Rochereau, với dáng điệu rất kịch nghệ, như thể ông ta vừa bước ra từ sân khấu, cái khăn bay trong gió.

Cô xem đồng hồ đeo tay trong bóng tối lờ mờ.

- Được rồi… Anh bật đèn được rồi… Chúng ta không còn mắc phải nguy cơ nào nữa… Chắc ông ta đang bắt đầu tiết mục của ông ta tại École buissonnière…

- École buissonnière[9]?

- Đó là một quán cabaret. Mỗi đêm ông ta diễn tại dăm ba quán.

Ông ta chọn nghệ danh Mime Gil và biểu diễn một tiết mục trên nền các bài thơ của Jules Laforgue và Tristan Corbière bật lớn tiếng. Ông ta đã thu âm cô đọc thơ, thành thử chính giọng cô là cái mà người ta nghe thấy vào mỗi tối, trong lúc ông ta trình diễn dưới làn ánh sáng giống ánh trăng.

Cô nói với tôi rằng chồng cô là người rất tàn nhẫn. Ông ta muốn thuyết phục cô rằng một phụ nữ thì phải có nghĩa vụ “cả về thể xác lẫn tâm hồn” với một “nghệ sĩ”, khi mà cô ta chia sẻ cuộc sống với anh ta. Ông ta hay lên những cơn ghen tuông vì những nguyên cớ vớ vẩn nhất, và sự ghen tuông ấy đã trở nên còn bệnh hoạn hơn nữa kể từ khi cô quen biết Jansen.

Quãng mười giờ, hẳn ông sẽ rời École buissonnière để sang quán cabaret La Vieille Grille, trên phố Puits-de-l’Ermite, một cái va li xách trên tay. Nó chứa thứ đạo cụ duy nhất của ông: máy ghi âm thu sẵn những bài thơ.

Còn Jansen, ông đang ở đâu, theo tôi? Tôi đáp là thực sự tôi chẳng biết gì. Trong thoáng chốc, nhằm khiến cho mình trở nên thú vị, tôi đã muốn chỉ cho cô khách sạn trên đại lộ Raspail nhưng rồi tôi im lặng. Cô đề nghị tôi đưa cô về nhà. Tốt hơn hết là cô về trước chồng. Cô đã lại nói với tôi về ông ta. Tất nhiên, cô không còn cảm thấy coi trọng ông ta chút nào nữa, thậm chí cô còn cho là thật lố bịch, lòng ghen của ông ta cũng như việc ông ta cứ tự nhận mình là “nghệ sĩ”, nhưng tôi cảm thấy rõ là cô sợ ông ta. Ông ta luôn luôn về nhà vào lúc mười một giờ rưỡi để kiểm tra xem cô có ở đó không. Sau rồi, ồng ta lại lên đường tới quán cabaret cuối cùng để biểu diễn tiết mục của mình, một quán thuộc khu phố Contrescarpe, ông ta sẽ ở lại đó đến hai giờ sáng, và bắt Nicole phải đi cùng.

Chúng tôi đi theo đại lộ Denfert-Rochereau dưới tán cây và cô đặt cho tôi những câu hỏi về Jansen. Và tôi, tôi đáp lại cô theo cách thức mơ hồ: Phải, ông hay đi xa vì công việc và không bao giờ cho tôi tin tức. Rồi ông tới rất bất chợt và rồi lại biến mất trong cùng ngày. Một cơn gió đúng nghĩa. Cô dừng lại và ngẩng mặt về phía tôi:

- Nghe này… Một hôm nào đó, nếu ông ấy tới xưởng, anh không thể lén gọi điện thoại cho tôi à? Tôi sẽ đến ngay… Tôi chắc chắn là ông ấy sẽ mở cửa cho tôi.

Cô rút từ trong túi cái áo gió ra một mẩu giấy và hỏi tôi có bút không. Cô viết số điện thoại của mình:

- Cứ gọi cho tôi vào bất kỳ giờ nào trong ngày hay buổi đêm để báo cho tôi.

- Thế còn chồng cô?

- Ồ… chồng tôi…

Cô nhún vai. Dường như đó không phải là một trở ngại đối với cô không thể vượt qua.

Cô tìm cách trì hoãn cái mà cô gọi là “trở về nhà tù” thế cho nên chúng tôi đi một đường vòng xuyên qua các phố ngày hôm nay gợi cho tôi nghĩ đến một tỉnh đầy chuyên cần: Ulm, Rataud, Claude-Bernard, Pierre-et-Marie-Curie[10]… Chúng tôi băng ngang quảng trường Panthéon, thảm đạm trong ánh trăng, chắc hẳn tôi không dám bước vào đó nếu chỉ có một mình. Sau nhiều năm, tôi thấy như thể khu phố hoang vắng giống sau giờ giới nghiêm. Vả lại, buổi tối cách đây ba mươi năm ấy thường quay lại trong những giấc mơ của tôi. Tôi ngồi trên trường kỷ bên cạnh cô, xa cách đến mức tôi có cảm giác mình đang ở cùng một pho tượng. Cứ đợi mãi, chắc hẳn rốt cuộc cô bị hóa đá. Một làn ánh sáng hè cuối ngày tắm đẫm căn xưởng. Những bức ảnh chụp Robert Capa và Colette Laurent đã bị gỡ đi khỏi tường. Chẳng còn ai ở đó nữa. Jansen đã đi Mexico. Và chúng tôi, chúng tôi cứ chờ đợi chẳng cái gì hết.

* * *

Phía dưới đồi Sainte-Geneviève, chúng tôi bước vào một ngõ cụt: phố Écosse. Trời bắt đầu đổ mưa. Cô dừng lại trước tòa nhà cuối cùng, cổng đang mở rộng. Cô đặt một ngón tay lên miệng và kéo tôi vào hành lang lối vào. Cô đã không bật ngọn đèn tự tắt.

Có một luồng ánh sáng dưới cánh cửa đầu tiên bên trái mở ra hành lang.

- Ông ta về mất rồi, cô thì thầm vào tai tôi. Tôi sẽ bị ăn tẩn cho mà xem.

Câu nói ấy khiến tôi sửng sốt khi được phát ra từ miệng cô. Mưa mỗi lúc một thêm nặng hạt.

- Thậm chí tôi còn chẳng thể nào đưa cho anh mượn một cái ô…

Tôi vẫn nhìn chăm chăm vào luồng ánh sáng. Tôi sợ thấy ông ta bước ra.

- Anh phải ở lại trong hành lang đợi mưa tạnh đấy nhé… Dẫu sao, chồng tôi cũng không biết anh…

Cô nắm lấy tay tôi.

- Nếu có lúc nào Francis quay về, anh sẽ báo ngay cho tôi nhé… Hứa đấy nhé?

Cô bật ngọn đèn tự tắt và nhét chìa khóa vào ổ. Cô liếc nhìn tôi lần cuối. Cô bước vào bên trong và tôi nghe thấy cô nói, giọng chẳng mấy tự tin:

- Chào, Gil.

Người kia giữ im lặng. Cánh cửa đóng lại. Trước khi đèn tắt, tôi đã kịp có thời gian nhận ra, trên bức tường của hành lang, hòm thư của họ giữa các hòm thư khác. Trên đó viết, bằng những chữ màu đỏ uốn éo:

Nicole

và

Gil

Diễn viên kịch câm nhà thơ

Tiếng một thứ đồ gỗ đổ. Có ai đó vừa va vào cánh cửa. Giọng của Nicole:

- Để tôi yên…

Có thể nói là cô đang quẫy đạp. Người kia vẫn giữ im lặng. Cô cất lên một tiếng hét nghẹn lại như thể đang bị ông ta bóp cổ. Tôi tự hỏi mình có nên can thiệp hay không nhưng vẫn đứng đó bất động trong bóng tối, dưới cổng. Nước mưa đã tạo thành một cái vũng trước mặt tôi, ngay giữa vỉa hè.

Cô hét lên: “Để tôi yên”, to hơn lần trước. Tôi đã chuẩn bị đập cửa nhưng luồng ánh sáng chợt tắt phụt. Sau một lúc, là tiếng cót két của một bộ khung giường. Rồi đến những tiếng thở hổn hển và giọng Nicole, khàn, vẫn nói:

- Để tôi yên.

Trời tiếp tục mưa trong lúc cô phát ra những lời rên than gấp gáp và tôi nghe rõ tiếng cái giường cọt kẹt. Sau đó, cơn mưa nhỏ dần, chỉ còn là một dạng mưa phùn.

Tôi chuẩn bị bước qua bên kia cổng thì ngọn đèn tự tắt bật sáng sau lưng tôi. Cả hai người bọn họ đang ở trong hành lang và ông ta cầm trên tay cái va li. Cánh tay trái của ông ta choàng qua vai Nicole. Họ đi ngang qua, và cô làm như thể không biết tôi. Nhưng đến đầu phố, cô ngoái đầu lại và khẽ giơ tay chào tôi.

Một buổi chiều ngập nắng tháng Năm, Jansen bắt chợt tôi trong lúc tôi đang làm việc. Tôi đã kể cho ông nghe về Nicole, và ông lắng nghe tôi nói, vẻ lơ đãng.

- Con bé ấy rất lành, ông nói. Nhưng tôi đáng tuổi bố nó…

Ông không hiểu rõ lắm chồng cô làm nghề gì và, nhớ tới cái buổi tối khi ông chứng kiến ông ta tát Nicole trong quán ăn, ông vẫn kinh ngạc vì một diễn viên kịch câm lại có tính cách gây hấn đến vậy. Ông thì ông hình dung các diễn viên kịch câm có những cử chỉ rất chậm và rất dịu dàng.

Chúng tôi ra ngoài và mới đi được vài bước thì tôi nhận ra bóng dáng đang rình mò nơi góc phố hai bên có những bức tường cao chạy xuyên qua nghĩa trang: Mime Gil. Ông ta mặc áo vét cùng một cái quần, đều màu đen, cùng áo sơ mi trắng khoét cổ rộng che đi ve áo vét.

- Kìa… Có một mối quen biết cũ, Jansen nói với tôi.

Ông ta đợi chúng tôi đi qua trước mặt, hai tay khoanh lại. Chúng tôi đi trên vỉa hè phía bên kia và làm ra vẻ không biết có ông ta. Ông ta băng qua phố và đứng chình ình, hai chân hơi giạng, giữa vỉa hè mà chúng tôi đang đi. Ông ta lại khoanh tay lại.

- Cậu có nghĩ là sẽ phải nện nhau không? Jansen hỏi tôi.

Chúng tôi đi đến chỗ ông ta và ông ta chặn đường chúng tôi lại, nhảy nhót từ trái sang phải, như một đấu sĩ quyền Anh sẵn sàng ra đòn. Tôi đẩy ông ta. Bàn tay trái của ông ta đập xuống má tôi, một cử chỉ máy móc.

- Tới đây, Jansen bảo tôi.

Và ông nắm lấy cánh tay tôi kéo đi. Kẻ kia quay sang Jansen:

- Ông, nhiếp ảnh gia, đợi một lát thì ông cũng có mất gì đâu.

Giọng ông ta có âm sắc lanh lảnh như kim loại và lối nói thì nhấn nhá quá mức, giống một số hội viên nhà hát Comédie-Française. Nicole từng nói với tôi rằng ông ta cũng là diễn viên và đã tự ghi âm cái băng phục vụ cho chương trình của mình tác phẩm cuối cùng: một đoạn dài Ubu vua của Alfred Jarry. Ông ta rất tha thiết với nó - chừng như là vậy. Đó là phần trình diễn kịch tính và cao trào để kết thúc tiết mục.

Chúng tôi tiếp tục đi về phía quảng trường Denfert-Rochereau. Tôi ngoái đầu lại. Phía xa, dưới mặt trời, chỉ có thể thấy bộ com lê màu đen cùng mái tóc nâu của ông ta. Có phải vì đang là phụ cận của nghĩa địa? Trong cái bóng dáng ấy có gì đó thật chết chóc.

- Ông ta có đi theo chúng ta không?, Jansen hỏi tôi.

- Có.

Thế là ông bèn kể với tôi rằng hai mươi năm trước, cái ngày ông trở thành nạn nhân của một cuộc vây ráp khi ra khỏi bến tàu điện ngầm George-V, ông đã ngồi trong toa tàu điện ngầm đối diện với một người đàn ông tóc nâu vận com lê sẫm màu. Thoạt tiên ông cứ tưởng đó là một hành khách thông thường nhưng, vài phút sau, té ra kẻ đó lại thuộc ê kíp cảnh sát dẫn họ đến Dépôt[11], ông cùng chừng một chục người nữa. Ông đã mơ hồ cảm thấy kẻ đó đi theo ông trong hành lang bến tàu điện ngầm. Mime Gil, với bộ com lê đen của mình, khiến ông nhớ đến tay cảnh sát kia.

Ông ta vẫn đi theo chúng tôi, hai tay nhét vào túi áo. Tôi nghe thấy ông ta huýt sáo một bản nhạc từng khiến tôi thấy sợ hồi còn bé: Có một con thuyền nhỏ[12].

Chúng tôi ngồi xuống ở hàng hiên quán cà phê nơi tôi đã gặp Jansen lần đầu. Kẻ kia dừng lại trên vỉa hè ngang chỗ chúng tôi và khoanh hai tay lại. Jansen đưa ngón tay trỏ vào ông ta.

- Hắn cũng bám dai giống hệt tay cảnh sát cách đây hai mươi năm, ông nói. Vả lại, cũng có thể là cùng một kẻ.

Nắng làm tôi lóa mắt. Trong làn ánh sáng rực và lấp lánh, một cái đốm đen trôi nổi phía trước chúng tôi. Nó tiến lại gần. Giờ đây, Mime Gil hiện rõ lên, ngược sáng. Phải chăng ông ta sẽ biểu diễn cho chúng tôi xem một trong những tiết mục rối bóng của mình trên nền một bài thơ của Tristan Corbière?

Ông ta đứng đó, trước bàn chúng tôi. Ông ta nhún vai và với dáng điệu cao ngạo, đi xa dần về phía nhà ga Denfert-Rochereau.

- Đã đến lúc tôi rời Paris rồi đây, Jansen nói, bởi vì tất tật những chuyện này đang trở nên mệt mỏi và lố bịch.

Nhớ lại tất tật những chi tiết ấy thật nhiều, tôi dần có được điểm nhìn của Jansen. Trong vòng vài tuần tôi hay gặp ông, hẳn ông nhìn nhận những người và những vật từ rất xa và chỉ còn lại với ông các điểm định vị mơ hồ cùng các bóng dáng mơ hồ. Và, thông qua một hiện tượng thuộc sự đối ứng, những người và những vật đó, khi tiếp xúc với ông, đánh mất đi tính chất đặc của mình. Có thể nào ngày nay Mime Gil cùng vợ ông ta vẫn còn sống ở đâu đó không? Có cố công tự thuyết phục bản thân và hình dung tình huống sau đây, thì tôi vẫn không thực sự tin tưởng lắm: Sau ba mươi năm, tôi gặp họ tại Paris, cả ba chúng tôi đều đã già đi, chúng tôi ngồi ở một hàng hiên quán cà phê và êm đềm nhắc lại kỷ niệm về Jansen và mùa xuân năm 1964. Mọi thứ gì đối với tôi từng bí hiểm hẳn sẽ trở nên sáng sủa và thậm chí tầm thường.

Cũng vậy, cái buổi tối Jansen tập hợp vài người bạn tại căn xưởng, ngay trước khi ông khởi hành đi Mexico -“tiệc chia tay”, như ông vừa cười vừa nói…

Nhớ lại kỷ niệm về buổi tối hôm ấy, tôi cảm thấy nhu cầu giữ lại những bóng dáng cứ chăm chăm vuột đi khỏi tôi và cố định chúng lại như trên một bức ảnh. Nhưng, sau nhiều năm đến thế, các công tua mờ đi, một nỗi ngờ vực càng lúc càng thêm xảo trá làm xói mòn các khuôn mặt. Ba mươi năm là đủ để biến mất đi các chứng cứ và chứng nhân. Và rồi, ngay vào lúc ấy tôi đã cảm thấy mối tiếp xúc bị lỏng đi giữa Jansen và các bạn ông. Hẳn ông sẽ chẳng bao giờ còn gặp lại họ và không hề tỏ ra bị điều đó tác động nhiều. Còn họ, hẳn họ thấy kinh ngạc vì Jansen mời họ khi mà ông đã không có liên hệ gì từ lâu lắm. Cuộc trò chuyện được khởi lên để rồi lại rơi tõm xuống ngay lập tức. Và Jansen tỏ ra xa vắng đến thế, mà vốn dĩ lẽ ra ông phải là dây liên hệ giữa tất tật những người kia… Hẳn người ta có thể nghĩ rằng chỉ vì tình cờ mà họ cùng ở trong một phòng chờ. Chỉ có rất ít người, nỗi khó ở vì vậy lại càng lớn hơn: có bốn người cả thảy, ngồi cách nhau rất xa. Jansen đã dựng một bàn buffet, nó càng đóng góp thêm vào tính cách kỳ khôi của bữa tiệc tối hôm đó. Có những lúc, một trong số họ đứng dậy, bước về phía bàn buffet để tự rót một cốc whisky hoặc lấy bánh mặn, và sự im lặng của những người khác bọc cuộc di chuyển ấy vào trong một vẻ trang trọng bất thường.

Được mời tới “tiệc chia tay” có nhà Meyendorff, một cặp vợ chồng trạc ngũ tuần mà Jansen quen biết từ lâu vì tôi đã kiểm kê được một bức ảnh chụp họ trong một khu vườn cùng Colette Laurent. Người đàn ông tóc nâu, mảnh dẻ, khuôn mặt thanh tú, và đeo cặp kính nhạt màu. Giọng nói của ông rất dịu dàng và ông tỏ ra hết sức dễ mến với tôi, đến mức hỏi tôi định làm gì trong đời. Ông từng là bác sĩ nhưng tôi nghĩ ông không còn hành nghề nữa. Vợ ông, một phụ nữ tóc nâu nhỏ thó, búi tóc và có cặp gò má cao, mang dáng dấp nghiêm khắc của một cựu giáo viên dạy ba lê và có chút âm sắc Mỹ trong giọng nói. Hai người khách khác là Jacques Besse và Eugène Deckers, những người tôi từng trả lời điện thoại nhiều lần, khi Jansen vắng mặt.

Jacques Besse từng là một nhạc sĩ tài năng hồi ông còn trẻ. Eugène Deckers thì dành thời giờ rảnh rỗi theo đuổi hội họa và từng cải tạo một tầng áp mái rộng mênh mông trên đảo Saint-Louis[13], vốn là người gốc Bỉ, để kiếm sống ông đóng các vai phụ trong những bộ phim của Anh thuộc serie B, vì ông là một người song ngữ. Nhưng, tất tật những điều đó, lúc ấy tôi không hay biết. Tối hôm ấy, tôi chỉ quan sát họ mà không tự đặt cho mình nhiều câu hỏi. Tôi ở vào cái tuổi người ta hay bị lôi kéo vào các mối giao du kỳ quặc, và mối giao du ấy, xét cho cùng, đâu có lạ thường hơn so với nhiều cái khác.

Quãng cuối buổi tối, bầu không khí trở nên thoải mái hơn hẳn. Trời vẫn còn sáng và Eugène Deckers, cố sức tạo chút sinh khí, đề nghị chúng tôi ra bên ngoài uống một cốc, trên cái ghế băng, trước căn xưởng. Tất cả chúng tôi đi ra, để cửa xưởng mở hé. Không có chiếc ô tô nào đi qua phố Froidevaux nữa. Có thể nghe thấy tiếng các tán lá run rẩy dưới làn gió mùa xuân và tiếng rì rầm xa xa của xe cộ đi lại, về phía Denfert-Rochereau.

Deckers mang tới một cái khay đựng các thứ rượu apéro. Jansen, sau lưng ông, kéo một cái phô tơi của xưởng ra để giữa vỉa hè. Ông chỉ nó cho bà de Meyendorff để bà ngồi xuống đó. Đột nhiên đó lại là Jansen của ngày trước, cái con người của các bữa tiệc tối, đi cùng Robert Capa. Deckers vào vai người quản lý quán ăn, cái khay để trên tay. Cả ông nữa, với mái tóc nâu xoăn và khuôn mặt cướp biển, người ta hoàn toàn có thể hình dung ông tham gia những bữa tiệc tối đầy náo loạn mà Jansen từng kể cho tôi, nơi Capa chở ông đến trên chiếc xe ô tô Ford màu lục của mình. Nỗi khó ở đầu bữa tiệc tan đi. Bác sĩ de Meyendorff ngồi trên băng ghế cạnh Jacques Besse và nói chuyện với ông, giọng hết sức dịu dàng. Đứng trên vỉa hè, tay cầm cốc rượu, như trong một bữa tiệc cocktail, bà de Meyendorff, Jansen và Deckers theo đuổi một cuộc trò chuyện. Rốt cuộc bà de Meyendorff ngồi xuống, ở đó, giữa trời, trong cái phô tơi. Jansen quay sang Jacques Besse:

- Cậu hát cho mọi người nghe bài Cambriole nhé?

Bài hát ấy, được sáng tác ở tuổi hăm hai, xưa kia từng thu hút sự chú ý đối với Jacques Besse. Thậm chí ông từng được coi là nhân vật đầu đàn của một thế hệ nhạc sĩ mới.

- Không. Tôi không muốn…

Ông nở một nụ cười buồn rầu. Ông không còn sáng tác nhạc nữa đã từ lâu lắm rồi.

Giọng của họ giờ đây hòa trộn vào với nhau trong sự im lặng của phố: giọng, rất dịu dàng và rất chậm, của bác sĩ de Meyendorff, giọng trầm của vợ ông, rồi cái giọng chốc chốc lại phá lên cười lớn, của Deckers. Một mình, Jacques Besse, nụ cười nở trên môi, im lìm trên cái ghế băng mà nghe Meyendorff nói. Tôi ở cách xa đó một đoạn và nhìn về phía đầu phố cắt với nghĩa trang: Có lẽ Mime Gil sắp hiện ra và đứng cách đó một quãng, hai tay khoanh lại, nghĩ rằng Nicole sẽ tới nhập bọn với chúng tôi. Nhưng không.

Đến một lúc, Jansen tiến lại gần và nói với tôi:

- Thế nào, sung sướng chứ? Tối nay trời đẹp quá… Cuộc đời đang bắt đầu với cậu…

Và điều đó thì đúng: vẫn còn tất tật những năm dài kia trước mặt tôi.

Jansen từng nhiều lần nói với tôi về vợ chồng de Meyendorff. Ông rất hay gặp họ sau khi Robert Capa và Colette Laurent chết. Bà de Meyendorff là một tín đồ của các bộ môn khoa học thần bí và của thông linh. Bác sĩ de Meyendorff - tôi đã tìm lại được tấm danh thiếp mà ông đưa cho tôi vào bữa “tiệc chia tay” đó: Bác sĩ Henri de Meyendorff, số 12 phố Ribéra, Paris, quận 16, Auteuil 28-15, và Le Moulin, tại Fossombrone (Seine-et-Marne) - dành thời gian rảnh rỗi nghiên cứu Hy Lạp cổ và từng viết một cuốn sách nhỏ về huyền thoại Orphée[14].

Trong vòng vài tháng Jansen từng dự các buổi thông linh mà bà de Meyendorff tổ chức. Người ta tìm cách nói chuyện với những người đã chết. Tôi cảm thấy một mối nghi ngại theo bản năng và rất nhiều ngờ vực đối với dạng hoạt động ấy. Nhưng tôi hiểu rằng Jansen, vào một giai đoạn vô cùng thê thảm, đã cầu viện đến cái đó. Người ta những muốn làm cho người chết cất tiếng nói, nhất là người ta muốn họ quay trở lại thật, chứ không phải chỉ là trong những giấc mơ của chúng ta nơi họ ở bên cạnh chúng ta, nhưng xa xôi và vắng mặt vô chừng…

Theo những gì ông kể cho tôi, ông từng quen biết vợ chồng Meyendorff từ rất lâu trước khi họ xuất hiện trên bức ảnh, trong khu vườn, cùng Colette Laurent, ông đã gặp họ khi mới mười chín tuổi. Rồi chiến tranh bùng nổ. Vì bà de Meyendorff có quốc tịch Mỹ, bà và chồng đã sang Mỹ, để lại cho Jansen chìa khóa căn hộ của họ ở Paris cùng ngôi nhà nông thôn, nơi ông đã sống hai năm đầu cuộc Chiếm đóng.

Tôi vẫn hay nghĩ rằng vợ chồng Meyendorff hẳn là những người có thể cung cấp cho tôi nhiều thông tin hơn cả về Jansen. Khi ông rời Paris, tôi đã làm xong việc: Tất tật chất liệu mà tôi từng thu thập được về ông đều nằm cả trong quyển vở Clairefontaine màu đỏ, bản thống kê theo bảng chữ cái và quyển album Tuyết và mặt trời mà ông đã có lòng tốt tặng cho tôi. Phải, nếu muốn viết một cuốn sách về Jansen, nhất thiết tôi phải gặp vợ chồng Meyendorff và ghi lại lời chứng của họ.

Cách đây chừng mười lăm năm, tôi từng lật giở quyển vở màu đỏ và, phát hiện giữa các trang của nó tấm danh thiếp của bác sĩ de Meyendorff, tôi bèn bấm số điện thoại, nhưng nó “không còn là thuê bao”. Bác sĩ không được nêu tên trong danh bạ năm ấy. Để khỏi phải hồ nghi về mọi sự, tôi đã tới số 12 phố Ribéra và bà gác cổng ở đó nói với tôi rằng bà không biết ai mang cái tên ấy trong tòa nhà.

Cái ngày thứ Bảy tháng Sáu thật gần kỳ nghỉ dài đó, trời rất đẹp và đang là quãng hai giờ chiều. Tôi chỉ có một mình ở Paris và có viễn cảnh một ngày dài không biết làm gì trước mặt. Tôi bèn quyết định đi đến địa chỉ ở Seine-et-Marne viết trên danh thiếp của ông bác sĩ.

Tất nhiên, hẳn tôi hoàn toàn có thể gọi đến tổng đài thông tin hỏi xem một người tên là Meyendorff có còn sống tại Fossombrone không và, nếu câu trả lời là có, gọi điện thoại cho ông, nhưng tôi muốn tự mình đến kiểm tra tại chỗ.

Tôi đi tàu điện ngầm tới ga Lyon, rồi tại ghi sê các tuyến tàu hỏa ngoại ô mua vé đi Fossombrone. Phải đổi tàu ở Melun. Khoang tàu nơi tôi bước lên hoang vắng và tôi gần như thấy vui vì đã tìm được một mục đích cho ngày của mình.

Chính trong lúc đợi trên bờ ke nhà ga Melun đoàn xe lửa bánh hơi đi Fossombrone, tâm trạng của tôi thay đổi. Mặt trời của đầu buổi chiều, vài hành khách hiếm hoi và chuyến viếng thăm ấy, để đến thăm những người mà tôi mới chỉ gặp đúng một lần, mười lăm năm về trước, những người chắc hẳn đã biến mất hoặc đã quên mất tôi đột nhiên tạo cho tôi một cảm giác phi thực.

Trên toa tàu chỉ có thêm một người khác: Một phụ nữ chừng sáu mươi tuổi, xách một cái túi đi chợ, ngồi ngay trước mặt tôi.

- Chúa ơi… Sao mà nóng thế…

Tôi thấy được trấn an vì nghe giọng bà nhưng sửng sốt vì giọng nói ấy trong trẻo đến thế và có một vọng âm nhẹ. Lớp da bọc băng ghế dài bỏng rẫy. Không có lấy một góc bóng râm nào.

- Chúng ta sắp đến Fossombrone chưa?, tôi hỏi bà.

- Đó là bến dừng thứ ba.

Bà lục tìm trong cái túi và rốt cuộc cũng tìm được cái mà bà muốn: Một chiếc ví màu đen. Bà im lặng.

Tôi những muốn phá vỡ sự im lìm.

Bà xuống ở bến dừng thứ hai. Đoàn tàu lại tiếp tục đi và tôi rơi vào nỗi hoảng hốt. Kể từ nay, chỉ có một mình tôi. Tôi e tàu sẽ đưa tôi vào một chuyến đi bất tận, mỗi lúc một tăng thêm tốc độ. Nhưng nó đi chậm lại rồi dừng trước một nhà ga nhỏ có bức tường màu be trên đó tôi đọc thấy FOSSOMBRONE bằng các chữ màu hồng lựu. Bên trong ga, cạnh các quầy ghi sê, là một ki ốt bán báo. Tôi mua tờ nhật báo, xem ngày ra báo và đọc các dòng tít lớn.

Tôi hỏi người đàn ông ở ki ốt xem ông ta có biết một ngôi nhà tên là Le Moulin không. Ông ta giải thích với tôi là phải đi theo phố chính của làng rồi cứ đi thẳng tiếp cho tới rìa khu rừng.

Các chớp cửa sổ những ngôi nhà trên phố lớn đều đóng chặt, vì trời nắng to. Không một bóng người và hẳn tôi có thể thấy lo lắng vì chỉ có một mình ở giữa ngôi làng xa lạ này. Phố lớn giờ đây đã biến thành một lối đi rất rộng hai bên trồng tiêu huyền với các tán lá chỉ để lọt đôi chút các tia nắng. Nỗi im lìm, sự bất động của những cành lá, các đốm mặt trời tôi bước ở trên lại khiến tôi có cảm giác mình đang mơ. Tôi xem lại thêm một lần ngày ra báo và những dòng tít lớn của tờ báo mà tôi đang cầm trên tay, nhằm tự buộc mình vào với thế giới bên ngoài.

Bên tay trái, ngay chỗ rìa khu rừng, là một bức tường bao cùng cái cổng gỗ màu lục trên đó viết, bằng sơn trắng: LE MOULIN. Tôi tách khỏi bức tường bao khá thấp và sang đứng bên kia lối đi, để nhìn được cả ngôi nhà. Trông nó có vẻ được hình thành từ nhiều dãy nhà trang trại nối lại với nhau nhưng chẳng còn chút tính cách nông thôn nào: Mái hiên, các cửa sổ lớn và dây thường xuân trước mặt tiền của nó tạo dáng vẻ của một bungalow. Khu vườn lớn bỏ hoang đã biến trở lại thành một khoảnh rừng thưa.

Bức tường bao tạo thành một góc vuông và còn chạy dài thêm chừng một trăm mét dọc theo một con đường men rừng và dẫn vào nhiều khu đất khác. Khu đất liền kề với Le Moulin là một villa màu trắng hình dạng blockhaus với các ô kính lớn. Nó tách biệt khỏi con đường nhờ một thanh ba ri e màu trắng cùng những khối cây thủy lạp. Một người phụ nữ đội mũ rơm đang xén cỏ và tôi thấy nhẹ cả người vì âm thanh ong ong của động cơ phá vỡ sự ỉm lặng.

Tôi đợi cho cô tiến lại gần cửa sắt. Nhìn thấy tôi, cô tắt máy cắt cỏ. Cô bỏ cái mũ rơm ra. Một phụ nữ tóc vàng. Cô ra mở cửa cánh cổng.

- Bác sĩ de Meyendorff còn sống ở Le Moulin không?

Tôi thấy thật khó nhọc mới phát ra nổi những âm tiết của cái câu ấy. Chúng vang lên quá sức kỳ cục.

Người phụ nữ tóc vàng nhìn tôi, vẻ rất sửng sốt. Giọng nói của tôi, sự lúng túng của tôi, âm vang cái từ “Meyendorff” có cái gì đó thật kỳ quái và trang trọng.

- Le Moulin không có ai ở từ lâu rồi, cô đáp. Dẫu sao thì cũng chẳng có ai kể từ khi tôi sống tại cái nhà này.

- Có vào đó thăm được không?

- Chắc phải hỏi người gác. Ông ấy đến đây ba lần một tuần. Ông ấy sống ở Chailly-en-Bière.

- Cô không biết chủ nhà ở đâu à?

- Tôi nghĩ họ sống bên Mỹ.

Vậy thì, rất nhiều cơ may đó vẫn là vợ chồng Meyendorff.

- Anh quan tâm đến ngôi nhà à? Tôi chắc chắn là nó được rao bán đấy.

Cô mở cửa mời tôi vào khu vườn và đóng cổng lại.

- Tôi đang viết một cuốn sách về một người từng sống ở đây và tôi chỉ muốn xem xét địa hình thôi.

Thêm lần nữa, tôi lại có cảm giác mình đang sử dụng một tông giọng trang trọng quá mức.

Cô dẫn tôi đi tới cuối khu vườn. Một rào lưới đánh dấu ranh giới với khu vườn lớn bỏ hoang của Le Moulin. Có một cái lỗ thủng lớn ở hàng rào và cô chỉ nó cho tôi thấy:

- Rất dễ sang bên kia…

Tôi tưởng đâu mình đang mơ. Giọng của cô dịu dàng đến thế, cặp mắt sáng đến thế, cô tỏ ra mơn trớn đến thế… Cô tiến lại gần tôi và đột nhiên tôi tự hỏi mình có đúng không khi lảng vảng quanh một ngôi nhà bị bỏ không, “bên kia”, như cô nói, thay vì ở lại đây với cô và làm quen một cách cặn kẽ hơn.

- Trong lúc sang đó thăm thú, anh có thể cho tôi mượn tờ báo không?

- Rất sẵn lòng.

- Để xem chương trình ti vi.

Tôi chìa cho cô tờ báo. Cô nói:

- Anh cứ thong thả nhé. Chẳng phải lo gì đâu. Tôi sẽ trông chừng.

Tôi luồn qua cái lỗ của rào lưới và bước vào một khoảnh đất trống. Tôi đi về phía ngôi nhà. Tiến thêm một chút, khoảnh đất nhường chỗ cho một bãi cỏ để hoang có lối đi rải sỏi băng ngang. Le Moulin bày ra cùng dáng vẻ bungalow giống phía cổng ngoài. Bên trái, tòa nhà được nối dài bởi một nhà nguyện đã bị lấy mất đi cánh cửa và chỉ còn là một nhà kho.

Dưới tầng trệt, các chớp cửa sổ đóng chặt, cũng như hai cánh màu lục của một cửa sổ bệ thấp. Hai cây tiêu huyền lớn mọc đó cách nhau chừng chục mét và tán lá của chúng trộn lẫn vào nhau tạo thành một cái mái xanh um gợi cho tôi nghĩ đến lối đi thấp[15] của một thành phố miền Nam. Mặt trời chói chang và bóng râm của chúng mang tới cho tôi cảm giác bất chợt của sự mát mẻ.

Chính đây là nơi bức ảnh Colette Laurent cùng vợ chồng Meyendorff đã được Jansen chụp. Tôi nhận ra hai cây tiêu huyền và về phía tay phải cái giếng có thành phủ dây thường xuân. Trên quyển vở màu đỏ, tôi đã ghi chú: “Ảnh vợ chồng Meyendorff - Colette Laurent tại Fossombrone. Bóng cây. Mùa xuân hoặc mùa hè. Cái giếng. Ngày tháng không xác định”. Tôi từng hỏi Jansen để biết xem đó là năm nào nhưng ông chỉ nhún vai.

Tòa nhà nhô ra về phía tay phải và các chớp một trong những cửa sổ của tầng trệt mở. Tôi tì trán vào ô kính. Các tia nắng phóng những đốm ánh sáng lổ đổ lên bức tường phía trong cùng. Trên đó treo một bức tranh: chân dung bà de Meyendorff. Trong góc căn phòng, một cái bàn gỗ gụ đằng sau đó tôi nhìn rõ được một cái phô tơi da. Hai phô tơi khác tương tự, đặt gần cửa sổ. Các ngăn giá sách, trên bức tường bên phải, phía trên một cái đi văng phủ nhung màu lục.

Tôi những muốn đột nhập vào trong căn phòng kia, nơi dần dà bụi của thời gian đã phủ lên. Chắc hẳn Jansen từng hay ngồi trong mấy cái phô tơi và tôi hình dung ra ông, vào quãng cuối một buổi chiều, ở đó đọc một quyển sách của thư viện, ông đã tới đây cùng Colette Laurent. Và, sau này, chắc chính trong phòng làm việc kia bà de Meyendorff tổ chức các buổi nói chuyện với người chết.

Đằng kia, trên bãi cỏ, người phụ nữ tóc vàng đã tiếp tục công việc trở lại và tôi nghe thấy tiếng ù ù của động cơ yên bình và nhiều sức trấn an.

Tôi không bao giờ còn quay lại Fossombrone nữa. Và ngày hôm nay, sau mười lăm năm, tôi cho rằng Le Moulin đã được bán đi và vợ chồng Meyendorff đang sống nốt cuộc đời của họ đâu đó bên Mỹ. Tôi đã không có tin tức mới nào về những người khác mà Jansen từng mời đến “tiệc chia tay”. Tháng Năm năm 1974, một buổi chiều, tôi tình cờ gặp Jacques Besse trên đại lộ Bonne-Nouvelle, ở đoạn nhà hát Gymnase. Tôi chìa tay cho ông nhưng ông chẳng hề để ý thấy và đi khỏi, người cứng đờ, không nhận ra tôi, ánh mắt trống trải, với một cái áo cổ lọ màu ghi và bộ râu nhiều ngày chưa cạo.

Một đêm nọ cách đây vài tháng, đã rất muộn, tôi bật ti vi lên, nó đang chiếu một loạt phim trinh thám Anh, chuyển thể từ Saint của Leslie Charteris, và tôi kinh ngạc nhìn thấy Eugène Deckers hiện ra. Cảnh được quay tại London hồi thập niên sáu mươi, có lẽ cùng năm và cùng tuần với cái năm và cái tuần Deckers tới bữa “tiệc chia tay”. Ở đó, trên màn hình, ông băng ngang một sảnh khách sạn, và tôi tự nhủ thật là lạ khi người ta có thể chuyển từ một thế giới nơi mọi thứ đang bị phá hủy đi sang một thế giới khác, được giải thoát khỏi các quy luật trọng lực và là nơi ta treo lơ lửng suốt vĩnh cửu: Từ bữa tiệc tối trên phố Froidevaux đó, chẳng còn lại gì nữa, ngoài những vọng âm yếu ớt trong ký ức tôi, sang vài khoảnh khắc được in lên phim ấy, nơi Deckers băng ngang một sảnh khách sạn cho tới tận kết thúc của thời gian.

Đêm hôm ấy, tôi mơ thấy mình đang ở trong căn xưởng của Jansen, ngồi trên trường kỷ, giống xưa kia. Tôi ngắm các bức ảnh treo trên tường và đột nhiên thấy choáng váng trước sự giống nhau giữa Colette Laurent và cô bạn gái tôi thời đó, cùng cô tôi đã gặp Jansen, mà tôi không biết về sau ra sao, cả cô nữa. Tôi tự thuyết phục bản thân rằng đó cũng chính là một người với Colette Laurent. Khoảng cách của các năm đã làm rối tung các phối cảnh. Cả hai đều có mái tóc màu hạt dẻ và cặp mắt màu ghi. Và trùng tên.

Tôi ra khỏi xưởng. Trời đã tối và điều đó khiến tôi kinh ngạc. Tôi nhớ ra, đang là tháng Mười hoặc tháng Mười một. Tôi bước đi về phía Denfert-Rochereau. Tôi sẽ gặp Colette cùng vài người khác tại một ngôi nhà gần công viên Montsouris. Chúng tôi tụ tập ở đó mỗi tối Chủ nhật. Và, trong giấc mơ của tôi, tôi chắc chắn tối hôm đó sẽ gặp lại trong số khách khứa Jacques Besse, Eugène Deckers, bác sĩ de Meyendorff và vợ ông.

Tôi thấy phố Froidevaux dài bất tận, như thể các khoảng cách cứ thế giãn mãi ra. Tôi sợ mình sẽ đến muộn. Họ có đợi tôi không? Trên vỉa hè xếp nhiều lớp lá khô và tôi đi dọc bức tường cùng ta luy phủ cỏ của bể chứa Montsouris đằng sau đó tôi hình dung làn nước đang ngủ yên. Một ý nghĩ đi cùng với tôi, trước tiên mơ hồ rồi mỗi lúc một thêm rõ rệt: Tôi tên là Francis Jansen.

Hôm trước ngày Jansen rời khỏi Paris, tôi đã đến xưởng vào giữa trưa để xếp đống ảnh vào mấy cái va li. Chẳng gì khiến tôi đoán trước được cuộc khởi hành đột ngột của ông. Ông từng nói với tôi là ông sẽ không nhúc nhích cho tới cuối tháng Bảy. Vài hôm trước, tôi đã đưa ông bản sao quyển vở và bản thống kê. Thoạt tiên ông do dự không muốn nhận chúng:

- Cậu nghĩ những cái này thực sự cần thiết cho tôi vào lúc này à?

Rồi ông lật giở bản thống kê. Ông trùng trình lại một trang và đôi lúc nói to lên một cái tên như thể ông đang tìm cách nhớ lại khuôn mặt người mang nó.

- Hôm nay vậy là đủ rồi…

Ông khép bản thống kê lại bằng một động tác dứt khoát.

- Cậu đã thực hiện một công việc thư lại rất tốt đẹp… Tôi xin khen ngợi cậu…

Cái ngày cuối cùng ấy, lúc bước vào xưởng và bắt chợt tôi đang xếp các bức ảnh, ông lại chúc mừng tôi lần nữa:

- Một chuyên gia lưu trữ đúng nghĩa… Lẽ ra người ta phải thuê cậu làm cho các viện bảo tàng…

Chúng tôi đi ăn trưa tại một quán trong khu phố. Ông mang theo chiếc máy ảnh Rolleiflex. Ăn xong, chúng tôi đi theo đại lộ Raspail và ông dừng lại trước khách sạn nằm nơi góc phố Boissonade, đứng đó đơn độc cạnh bức tường và hàng cây của Trung tâm Mỹ.

Ông bước lùi lại ra đến gờ vỉa hè và chụp nhiều bức ảnh mặt tiền khách sạn đó.

- Chính đây là nơi tôi từng sống khi mới đến Paris…

Ông kể với tôi là ông đã bị ốm vào cái buổi tối mới tới nơi và nằm liệt trong phòng suốt khoảng chục ngày. Ông đã được một người tị nạn Áo sống ở khách sạn cùng vợ, một ông bác sĩ tên là Tennent, chăm sóc.

- Hồi đó tôi đã chụp cho ông ấy một bức ảnh…

Ngay tối hôm ấy tôi đã kiểm tra. Vì tôi đã liệt kê các bức ảnh theo chiều lịch đại vào trong quyển vở màu đỏ hiệu Clairefontaine, bức ảnh đó được nêu lên ngay đầu danh sách:

1. Bác sĩ Tennent cùng vợ. Vườn Luxembourg. Tháng Tư 1938.

- Nhưng tôi còn chưa có bức ảnh nào chụp khách sạn này… Cậu sẽ có thể cho thêm nó vào kiểm kê của cậu…

Ông đã đề nghị tôi đi cùng ông sang bên hữu ngạn nơi ông phải đi tìm “cái gì đó”. Trước tiên ông đã muốn đi tàu điện ngầm tại bến Raspail, nhưng, sau khi nhận ra trên bản đồ là sẽ phải đổi tàu nhiều lần thì mới đến được Opéra, ông quyết định chúng tôi sẽ tới đó bằng taxi.

* * *

Jansen bảo người tài xế dừng xe trên đại lộ Italiens, đoạn quán Café de la Paix, rồi ông đưa tay chỉ cho tôi hàng hiên của quán và nói:

- Đợi tôi ở kia nhé… sẽ không lâu đâu…

Ông đi về phía phố Auber. Tôi đi vài bước dọc theo đại lộ. Tôi đã không quay trở lại cái quán Café de la Paix này kể từ khi bố tôi hay dẫn tôi đến đó vào chiều Chủ nhật. Vì hiếu kỳ, tôi đi kiểm tra xem cái cân tự động nơi chúng tôi từng cân, những Chủ nhật ấy, có còn hay không, nó nằm ngay trước lối vào Grand Hôtel. Phải, nó vẫn ở cùng chỗ đó. Thế là tôi không sao tự ngăn mình trèo lên, nhét một đồng xu vào cái khe rồi đợi tấm tích kê màu hồng rơi ra.

Tôi có một cảm giác thật kỳ khôi, ngồi đó một mình tại hàng hiên quán Café de la Paix nơi những người khách chen chúc quanh các bàn. Có phải vì mặt trời tháng Sáu, tiếng ồn ã xe cộ qua lại, những tán lá cây mà màu lục tạo thành một sự tương phản thật lớn với màu đen các mặt tiền nhà, và những giọng nói xa lạ mà tôi đang nghe thấy từ những cái bàn gần đó? Tôi thấy như thể cả tôi cũng là một người khách du lịch bị lạc đường trong một thành phố mà tôi không biết rành. Tôi nhìn chăm chăm vào cái tích kê màu hồng như thể đó là thứ đồ vật cuối cùng đủ sức chứng nhận và đảm bảo cho tôi về căn cước của tôi, nhưng chiếc tích kê ấy còn làm cho tôi khó ở thêm. Nó gợi về một thời đã quá xa xôi của cuộc đời tôi, tới mức tôi thấy thật khó nối nó vào với hiện tại. Rốt cuộc tôi tự hỏi có đúng là tôi, đứa trẻ tới đây cùng bố tôi. Một cơn thẫn thờ, một dạng chứng quên dần dà xâm chiếm lấy tôi, giống cơn ngủ của cái ngày tôi bị một chiếc cam nhông nhỏ đâm phải, rồi thì người ta đã áp lên mặt tôi một tăm bông tẩm ê-te. Chỉ thêm một lúc nữa thôi, hẳn thậm chí tôi sẽ còn chẳng biết tôi là ai và không người nào trong số những người xa lạ ở xung quanh tôi kia có thể nói cho tôi biết. Tôi cố công chiến đấu chống lại cơn thẫn thờ đó, hai mắt dán chặt vào tấm tích kê màu hồng trên đó viết tôi nặng bảy mươi ba cân.

Có người vỗ lên vai tôi. Tôi ngẩng đầu lên nhưng bị quáng mắt vì ánh nắng.

- Trông cậu nhợt nhạt quá…

Tôi nhìn thấy Jansen như những cái bóng chập chờn. Ông ngồi xuống bên bàn, đối diện với tôi.

- Do trời nóng quá đấy, tôi ấp úng. Tôi nghĩ là tôi bị khó ở…

Ông gọi một cốc sữa cho tôi và một cốc whisky cho ông.

- Uống đi, ông bảo tôi. Sẽ khá hơn đấy…

Tôi chầm chậm uống sữa lạnh. Đúng, dần dà, thế giới quanh tôi lấy lại các hình dáng và những màu sắc của nó, cứ như thể tôi đang chỉnh một cái ống nhòm để có thể nhìn mỗi lúc một nét hơn. Jansen, ở đối diện, hiền từ nhìn tôi.

- Đừng lo, cậu nhỏ của tôi… Cả tôi cũng vẫn thường rơi vào các lỗ đen…

* * *

Một làn gió thổi vào các tán lá và bóng của chúng thật râm mát trong lúc chúng tôi, Jansen và tôi, bước đi dọc Grands Boulevards. Chúng tôi đã tới quảng trường Concorde. Chúng tôi bước vào khu vườn Champs-Élysées. Jansen dùng chiếc Rolleiflex của ông chụp những bức ảnh nhưng tôi chỉ thoáng để ý thấy. Ông chỉ liếc nhìn vào khung ngắm, để ngang eo. Và thế nhưng tôi biết rằng bức ảnh nào của ông cũng có độ chính xác cực điểm. Một ngày nọ, khi tôi ngạc nhiên trước vẻ thong thả vờ vịt ấy, ông đã nói với tôi là cần phải “nắm lấy mọi thứ thật nhẹ nhàng và trong im lặng, nếu không chúng sẽ chuồn mất”.

Chúng tôi ngồi xuống một cái ghế băng và, vẫn tiếp tục nói chuyện, thỉnh thoảng ông đứng dậy và nhấn nút chụp khi có một con chó, một đứa trẻ con đi ngang qua, lúc xuất hiện một tia nắng, ông duỗi dài rồi gập lại hai chân và đầu ông gục xuống như thể đã ngủ gật.

Tôi hỏi ông đang chụp gì thế.

- Đôi giày của tôi.

Qua đại lộ Matignon, chúng tôi đến faubourg Saint-Honoré, ông chỉ cho tôi tòa nhà nơi đặt trụ sở hãng Magnum và ông muốn chúng tôi uống một cốc tại quán cà phê bên cạnh, nơi xưa kia ông hay ghé cùng Robert Capa.

Chúng tôi ngồi vào một cái bàn trong góc, và thêm lần nữa ông gọi một cốc sữa cho tôi và một cốc whisky cho ông.

- Chính ở quán cà phê này tôi đã quen với Colette, đột nhiên ông nói với tôi.

Tôi những muốn đặt cho ông các câu hỏi và nói với ông về vài bức ảnh chụp cô mà tôi đã kiểm kê được trong quyển vở màu đỏ:

Colette. 12, thôn Danube.

Colette cầm ô nhỏ.

Colette. Bãi biển Pampelonne.

Colette. Cầu thang trên phố Cascades.

Rốt cuộc tôi nói:

- Thật tệ vì tôi đã không được quen với mọi người hồi đó…

Ông mỉm cười với tôi.

- Nhưng lúc đó cậu vẫn còn ở cái tuổi ngậm bình sữa…

Và ông đưa tay chỉ vào cốc sữa tôi đang cầm trên tay.

- Đợi chút… Đừng nhúc nhích…

Ông đặt cái Rolleiflex lên mặt bàn rồi nhấn nút. Tôi có bức ảnh, nó đang ở bên cạnh tôi, giữa tất tật những bức ảnh mà ông đã chụp vào buổi chiều hôm ấy.

Cánh tay giơ lên của tôi và những ngón tay tôi cầm cái cốc hiện lên sắc nét, ngược sáng và có thể nhìn rõ, phía sau, cánh cửa mở của quán cà phê, vỉa hè và phố tắm đẫm trong làn ánh sáng mùa hè - cùng thứ ánh sáng trong đó chúng tôi bước đi, mẹ tôi và tôi, trong kỷ niệm của tôi, cùng Colette Laurent.

* * *

Sau bữa tối, tôi đi theo ông về đến căn xưởng. Chúng tôi đã đi một đường vòng thật dài. Ông nói với tôi nhiều hơn thường lệ và lần đầu tiên đặt cho tôi những câu hỏi về tương lai tôi. Ông lo lắng cho các điều kiện sống mà tôi sẽ rơi vào. Ông nhắc tới sự tạm bợ cuộc tồn tại của ông ở Paris vào cùng độ tuổi với tôi. Cuộc gặp với Robert Capa đã cứu sống ông, nếu không có lẽ chắc hẳn ông đã chẳng có đủ can đảm để làm cái nghề của ông. Vả lại, chính Capa là người đã dạy nó cho ông.

Đã quá nửa đêm, chúng tôi vẫn tiếp tục chuyện vãn trên một băng ghế của đại lộ Maine. Một con chó giống pointer hiện ra đơn độc, bước đi trên vỉa hè, vẻ vội vã, và nó tới hít ngửi chúng tôi. Nó không mang vòng cổ. Dường như nó có quen biết Jansen. Nó đi theo chúng tôi về đến phố Froidevaux, lúc đầu từ xa, rồi nó xáp lại gần và đi bên cạnh chúng tôi. Chúng tôi tới trước căn xưởng và Jansen lục tìm trong các túi quần túi áo nhưng không tìm thấy chìa khóa đâu. Đột nhiên ông có vẻ nhọc. Tôi cho là ông đã uống quá nhiều. Tôi bèn mở cửa cho ông bằng cái chìa dự phòng mà ông đã giao cho tôi.

Trong khung cửa, ông bắt tay tôi và nói, giọng trang trọng:

- Cám ơn cậu vì mọi điều.

Ông nhìn tôi chăm chăm, ánh mắt hơi có chút mờ sương. Ông đóng cửa lại trước khi tôi kịp có thời gian nói cho ông biết con chó đã lẻn vào xưởng sau lưng ông.

* * *

Hôm sau, tôi gọi điện thoại quãng mười một giờ đến xưởng nhưng không có ai trả lời. Tôi đã làm theo đúng dấu hiệu thỏa thuận giữa Jansen và tôi: Dập máy sau ba hồi chuông rồi bấm số lại. Tôi quyết định đi tới đó để xếp nốt đống ảnh.

Như thường lệ, tôi mở cửa bằng chìa khóa dự phòng. Ba cái va li đã biến mất, cũng như bức ảnh Colette Laurent và bức ảnh chụp Jansen cùng Robert Capa, vốn dĩ treo trên tường. Trên cái bàn thấp là một cuộn phim chưa rửa. Chiều hôm đó, tôi đã mang nó tới hiệu tráng rửa trên phố Delambre. Khi quay trở lại, vài hôm sau, tôi phát hiện trong cái túi mà người ta đưa cho tôi tất tật những bức ảnh mà Jansen đã chụp trong cuốc đi dạo Paris của chúng tôi.

Tôi biết rõ rằng kể từ nay đợi chờ ông sẽ chỉ hoài công mà thôi.

Tôi lục tìm trong các tủ tường trên tầng gác lửng nhưng chúng không còn chứa gì nữa, không có lấy đến một thứ quần áo, không có lấy một chiếc giày. Ga và chăn đã bị lột hết đi, chỉ còn trơ lại tấm nệm. Không có lấy một đầu mẩu thuốc lá ở các gạt tàn. Không còn cốc lẫn chai whisky nào nữa. Tôi thấy mình thật giống một thanh tra cảnh sát đến thăm viếng căn xưởng của một người bị truy nã từ lâu, và tôi tự nhủ thật vô ích bởi vì chẳng có chứng cứ nào cho thấy người đó từng sống ở đây, không có đến cả một dấu vân tay.

Tôi đợi cho tới năm giờ, ngồi đó trên trường kỷ, mà xem quyển vở màu đỏ và bản thống kê. Có vẻ như là Jansen đã mang theo bản sao của chúng. Có lẽ Nicole sắp bấm chuông cửa và tôi sẽ phải nói với cô rằng kể từ nay chúng tôi có nguy cơ phải chờ đợi Jansen mà chẳng bao giờ thấy và rằng một nhà khảo cổ học, trong những thế kỷ sắp tới, sẽ tìm thấy chúng tôi đã trở thành xác ướp, cả hai, trên trường kỷ. Phố Froidevaux sẽ trở thành đối tượng cho một cuộc đào bới. Nơi góc nghĩa trang Montparnasse, người ta sẽ phát hiện Mime Gil, bị biến thành pho tượng, và người ta sẽ nghe thấy trái tim ông ta đập. Và cái đài ghi âm, đằng sau ông ta, phát ra một bài thơ mà ông ta đã ghi âm bằng cái giọng nhiều chất kim của mình:

Démons et merveilles

Vents et marées…[16]

Một câu hỏi đột nhiên lướt qua tâm trí tôi: Con chó pointer từng đi theo chúng tôi tối hôm qua và đi vào căn xưởng mà Jansen không hay biết sao rồi? Ông có mang nó đi theo với mình? Ngày hôm nay nghĩ lại chuyện ấy, tôi tự hỏi hay con chó ấy, hết sức đơn giản, là chó của ông.

* * *

Tôi quay trở lại căn xưởng, sau đó, vào cái giờ bóng tối bắt đầu buông. Một đốm nắng cuối cùng trùng trình nán lại trên trường kỷ. Giữa những bức tường đó, cái nóng thật ngột ngạt. Tôi đã mở ô kính lớn. Tôi nghe thấy tiếng xào xạc của đám cây cùng tiếng chân bước của những người đi ngoài phố. Tôi kinh ngạc thấy rằng sự ồn ã của xe cộ đi lại đã tắt ngấm về phía Denfert-Rochereau, cứ như thể cảm giác về vắng mặt và nỗi trống rỗng mà Jansen để lại lan rộng theo các đợt sóng đồng tâm và Paris dần dà trở nên hoang vu.

Tôi tự hỏi tại sao ông không báo trước cho tôi là ông sắp ra đi. Nhưng mấy dấu hiệu ấy gợi lên rất rõ một sự biến mất sắp sửa: bức ảnh khách sạn trên đại lộ Raspail mà ông đã chụp và cuộc đi vòng cho đến faubourg Saint-Honoré để chỉ cho tôi trụ sở của hãng Magnum cũ và quán cà phê nơi ông từng hay lai vãng cùng Robert Capa và Colette Laurent. Phải, ông đã, cùng tôi, thực hiện chuyến hành hương cuối cùng tới các địa điểm của tuổi trẻ ông. Tận sâu trong căn xưởng, cánh cửa của phòng tối đang mở hé. Cái buổi chiều Jansen phóng các bức ảnh chụp cô bạn gái tôi và tôi, bóng đèn nhỏ màu đỏ sáng lấp lánh trong bóng tối. Ông đứng đó trước chậu hóa chất, đeo đôi găng tay bằng cao su. Ông đã chìa cho tôi những tấm phim âm bản. Khi chúng tôi quay trở ra ngoài xưởng, ánh nắng làm tôi quáng cả mắt.

Tôi không trách ông. Và thậm chí, tôi hiểu ông rõ đến thế… Tôi đã ghi nhận được ở nơi ông một số cách thức hành động và một số nét tính cách hết sức quen thuộc với tôi. Ông từng nói với tôi: “Đừng lo gì hết, cậu nhỏ của tôi… Cả tôi cũng vẫn hay bị rơi vào những lỗ đen…”. Tôi chẳng thể đoán định trước tương lai, nhưng từ giờ cho tới chừng ba mươi năm nữa, chừng nào tôi đến độ tuổi của Jansen, hẳn tôi cũng sẽ không còn trả lời điện thoại và hẳn tôi sẽ biến mất, giống ông, vào một tối tháng Sáu, cùng một con chó ma.

Ba năm sau, một buổi chiều tháng Sáu thật lạ lùng lại trùng vào ngày ông lên đường, tôi nghĩ thật nhiều đến Jansen. Không phải vì ngày kỷ niệm đó. Mà vì một nhà xuất bản vừa nhận in cuốn sách của tôi và tôi có, nơi túi trong cái áo vét, một bức thư thông báo cái tin ấy.

Tôi nhớ rằng trong buổi tối cuối cùng mà chúng tôi trải qua cùng nhau Jansen đã lo lắng cho tương lai tôi. Và ngày hôm nay, người ta đã trao cho tôi sự đảm bảo rằng cuốn sách của tôi sẽ sớm được in. Rốt cuộc tôi đã thoát ra khỏi cái giai đoạn mờ mịt và thiếu chắc chắn ấy, trong đó tôi đã sống lậu. Tôi những muốn Jansen ở bên cạnh tôi để chia sẻ với tôi nỗi nhẹ nhõm. Tôi ngồi ở hàng hiên một quán cà phê gần phố Froidevaux và, trong thoáng chốc, tôi thấy thật cám dỗ việc bấm chuông cửa căn xưởng, như thể Jansen vẫn ở đó.

Ông sẽ đón nhận cuốn sách đầu tiên này như thế nào? Tôi đã không tôn trọng các mệnh lệnh về sự im lặng mà ông đã trao tôi vào cái ngày chúng tôi nói chuyện văn chương. Chắc hẳn ông sẽ coi tất tật những cái đó là quá lắm điều.

Ở cùng độ tuổi với tôi, ông đã là tác giả của hàng trăm bức ảnh trong đó một số tạo nên Tuyết và mặt trời.

Tối hôm ấy, tôi đã lật giở Tuyết và mặt trời. Jansen từng nói với tôi rằng ông không phải là người đặt cái nhan đề vô thưởng vô phạt đó mà tự nhà xuất bản bên Thụy Sĩ đã chọn nó, mà không hỏi ý kiến ông.

Càng giở các trang, mỗi lúc tôi thêm có cảm giác rõ hơn về những gì Jansen từng muốn truyền giao và ông đã thân ái đặt tôi vào thế bị thách thức, cả tôi cũng phải gợi lên bằng các từ: sự im lặng. Hai bức ảnh đầu tiên của quyển sách mang cùng ghi chú: Ở số 140. Chúng ghi lại một trong những nhóm tòa nhà nơi vùng ngoại vi Paris, một ngày hè. Không có ai trong sân, cũng như ở lối vào các cầu thang. Chẳng có lấy một bóng người tại các cửa sổ. Jansen đã kể với tôi rằng đó là nơi một người bạn cùng tuổi mà ông quen tại trại Drancy từng sống. Người đó, khi lãnh sự quán Ý giúp Jansen thoát khỏi trại, đã nhờ ông tới địa chỉ kia để báo tin về anh ta cho bố mẹ anh ta và một người bạn gái. Jansen đã đến “số 140” nhưng không tìm được ai trong số những người mà người bạn nhắc tới. Ông đã quay lại đó, sau Giải phóng, vào mùa xuân năm 1945. Vô vọng.

Vậy là, đầy hoang mang, ông đã chụp những bức ảnh kia để ít nhất cũng cố định được trên phim cái địa điểm nơi người bạn ông và những người thân từng sống. Nhưng cái sân, quảng trường nhỏ và các tòa nhà hoang vắng dưới mặt trời càng làm cho sự vắng mặt của họ thêm phần không thể cứu chữa.

Các bức ảnh tiếp theo của quyển sách có niên đại trước những bức chụp “số 140” vì chúng được thực hiện hồi Jansen tị nạn ở Haute-Savoie: Các khoảng tuyết với màu trắng tương phản hẳn với màu xanh bầu trời. Trên những triền dốc, các điểm đen chắc hẳn là những người trượt tuyết, một cáp treo mang kích cỡ món đồ chơi, và mặt trời phía trên đó, cùng mặt trời với ở “số 140”, một mặt trời thờ ơ. Xuyên qua thứ tuyết ấy và mặt trời ấy, lộ ra một sự trống rỗng, một nỗi vắng mặt.

Thảng hoặc, Jansen chụp từ rất gần những cái cây, một mạng nhện, các vỏ ốc sên, hoa, những nhành cỏ giữa đó lũ kiến chạy. Người ta cảm thấy ông giữ cho ánh mắt bất động hướng vào một điểm hết sức cụ thể nhằm tránh phải nghĩ đến một điều khác. Tôi còn nhớ khoảnh khắc chúng tôi ngồi trên băng ghế, trong khu vườn Champs-Élysées và khi, hai chân vắt chéo nhau, ông chụp đôi giày của mình.

Và, thêm lần nữa, các triền núi một màu trắng vĩnh cửu dưới mặt trời, những phố nhỏ và quảng trường hoang vu miền Nam nước Pháp, vài bức ảnh cái nào cũng mang cùng một ghi chú: Paris vào tháng Bảy - cái tháng Bảy tôi sinh ra khi thành phố như thể bị bỏ hoang. Nhưng Jansen, để chiến đấu chống lại cảm giác về trống rỗng và bỏ mặc đó, đã muốn nắm lấy cả một khía cạnh đồng quê của Paris: những tấm ri đô cây cối, con kênh, đường nằm trong bóng râm những cây tiêu huyền, sân, gác chuông Saint-Germain de Charonne, cầu thang trên phố Cascades… Ông đi tìm một sự trong trắng đã mất cùng các décor được tạo ra cho hạnh phúc và sự vô tư lự, nhưng là nơi, kể từ bấy, người ta không còn hạnh phúc được nữa.

Ông nghĩ rằng một nhiếp ảnh gia chẳng là gì hết, rằng anh ta phải tan biến vào trong décor và trở nên vô hình nhằm làm việc tốt hơn và nhằm nắm lấy - như ông hay nói - ánh sáng tự nhiên. Thậm chí hẳn người ta còn chẳng nghe thấy tiếng nút bấm của cái Rolleiflex nữa. Hẳn ông những muốn giấu biến máy ảnh của ông đi. Cái chết của người bạn Robert Capa của ông chính xác có thể được giải thích, theo ông, bằng ý chí ấy, hay cơn chóng mặt ấy, tan biến đi một lần là xong, vào décor.

Hôm qua là một thứ Hai dịp lễ Phục sinh. Tôi đi dọc cái phần của đại lộ Saint-Michel dẫn từ nhà ga Luxembourg cũ tới Port-Royal. Một đám đông người đi bộ xô đẩy nhau trước cổng vào khu vườn nhưng, ở chỗ tôi bước đi, không còn ai nữa. Một buổi chiều nọ, trên cùng vỉa hè ấy, Jansen đã chỉ cho tôi hiệu sách nằm nơi góc đại lộ giao với phố nhỏ Royer-Collard. Tại đó, ông từng dự, ngay trước chiến tranh, một cuộc triển lãm ảnh của họa sĩ Wols[17]. Ông đã làm quen với ông ấy và ngưỡng mộ ông ấy ngang với ngưỡng mộ Robert Capa, ông từng đến thăm Wols tại Cassis, nơi ông ấy trú kể từ đầu kỳ Chiếm đóng. Chính Wols là người đã dạy cho ông chụp ảnh đôi giày của mình.

Hôm đó Jansen đã bảo tôi chú ý nhìn mặt tiền của Trường Mỏ mà cả một phần, cao ngang cỡ người, mang những vết đạn bắn. Một tấm bảng nứt và hơi bờm xờm ở các mép cho biết một người tên là Jean Monvallier Boulogne, hai mươi tuổi, đã bị giết chết tại nơi này vào đúng ngày giải phóng Paris.

Tôi đã nhớ được cái tên đó, vì vang âm của nó, thứ gợi lên một chuyến đi xuồng dạo chơi trong Rừng cùng một cô gái tóc vàng, một cuộc picnic ở nông thôn, trên bờ một dòng sông và một cái thung nơi vẫn cô gái đó cùng bạn bè tụ tập[18] - tất cả bị phạt đứt vào một buổi chiều tháng Tám, trước bức tường.

Thế nhưng, hôm thứ Hai ấy, trước nỗi sửng sốt lớn lao của tôi, tấm bảng đã biến mất, và tôi thấy tiếc vì Jansen, vào cái buổi chiều chúng tôi cùng nhau ở đó, đã không chụp một bức ảnh bức tường chi chít vết đạn cùng tấm bảng kia. Hẳn tôi sẽ ghi nó vào bản thống kê. Nhưng đột nhiên, tôi không còn chắc về việc Jean Monvallier Boulogne có từng bao giờ tồn tại và, thêm nữa, tôi không còn chắc về bất kỳ điều gì.

Tôi rẽ lối đám đông đang bu kín trước cổng, bước vào khu vườn. Tất tật mọi ghế băng, mọi cái ghế đều đã có người ngồi và trên các lối đi rất nhiều người qua lại. Đám thanh niên ngồi trên các hàng lan can và những bậc cầu thang dẫn xuống phía bồn nước trung tâm, đông đến nỗi người ta không còn có thể đi xuống đoạn ấy trong khu vườn nữa. Nhưng điều đó chẳng có chút quan trọng nào. Tôi sung sướng được lạc lối trong đám đông ấy và - theo cách nói của Jansen - được tan mình vào trong décor.

Vẫn còn đủ chỗ - chừng hai mươi xăng ti mét - để tôi ngồi xuống đầu một ghế băng. Những người ngồi cạnh thậm chí còn không cần nép vào nhau. Chúng tôi đang ở dưới tán những cây dẻ gai che nắng cho chúng tôi, ngay gần bức tượng đá Velléda màu trắng. Một phụ nữ, đằng sau tôi, tán chuyện cùng một người bạn gái và giọng của họ ru ngủ tôi: Họ nói về một phụ nữ tên là Suzanne, người đó lấy một người tên là Raymond. Raymond là bạn của Robert, và Robert, anh trai của một trong hai phụ nữ kia. Thoạt đầu, tôi cố công tập trung sự chú ý vào những gì họ nói và thu nhặt các chi tiết hẳn có thể sẽ giúp tôi dùng làm điểm định vị để số phận của Robert, Suzanne và Raymond dần dà thoát ra khỏi sự xa lạ. Ai biết đâu? Do ngẫu nhĩ, mà vốn dĩ người ta sẽ luôn luôn chẳng hay biết các kết hợp vô tận, có lẽ Suzanne, Robert và Raymond từng có ngày bắt gặp Jansen trên phố?

Tôi cảm thấy một cơn buồn ngủ thiu thiu. Các từ vẫn vẳng đến với tôi xuyên qua một làn sương mù ngập nắng: Raymond… Suzanne… Livry-Gargan… Ở gốc rễ… Hạt bắn vào mắt… Èze-sur-Mer gần Nice… Doanh trại lính cứu hỏa trên đại lộ Diderot… Đợt sóng những người bộ hành trên lối đi càng làm tăng thêm nữa cái trạng thái nửa thức nửa ngủ kia. Tôi nhớ tới suy nghĩ của Jansen: “Đừng lo lắng gì hết, cậu nhỏ của tôi… Cả tôi cũng vẫn hay bị rơi vào các lỗ đen…”. Nhưng đó thậm chí còn không còn là một “lỗ đen” như cái mà tôi từng cảm thấy hồi mười chín tuổi tại hàng hiên quán Café de la Paix. Tôi thấy gần như nhẹ cả người vì sự mất đi dần dà của căn cước ấy. Tôi vẫn còn tri nhận được vài lời, giọng của hai người phụ nữ trở nên êm ái hơn, xa xôi hơn. La Ferté-Alais… Trai lơ lắm… Thì ngược lại tôi cũng rất thân ái với anh ta… Caravan… Chuyến đi vòng quanh thế giới…

Tôi đã sắp biến mất trong khu vườn này, giữa đám đông ngày thứ Hai dịp lễ Phục sinh. Tôi đang đánh mất ký ức và không còn hiểu được thật rõ tiếng Pháp bởi vì lời lẽ mấy người phụ nữ ngồi gần tôi giờ đây trong tai tôi chỉ vang lên như các từ tượng thanh. Những nỗ lực lớn của tôi từ ba mươi năm nay để làm một cái nghề, tạo lập sự liền mạch cho cuộc đời tôi, cố sao để nói và viết một ngôn ngữ càng giỏi càng tốt nhằm có thể chắc chắn về quốc tịch của tôi, đột nhiên toàn bộ sự căng đó chùng xuống. Hết rồi. Tôi chẳng còn là gì nữa. Lát nữa thôi, hẳn tôi sẽ đi ra khỏi khu vườn này về phía một bến tàu điện ngầm, rồi một nhà ga và một bến cảng. Khi các cổng sắt đóng lại, hẳn từ tôi sẽ chỉ còn lại cái áo gió mà tôi mang, cuộn lại thành một nắm, trên băng ghế.

Tôi còn nhớ rằng những ngày cuối cùng trước khi biến mất Jansen như thể vừa xa vắng hơn lại vừa bận tâm trí hơn thường lệ. Tôi nói với ông và ông không đáp lại tôi. Hoặc giả, cứ như thể tôi đã cắt ngang mạch suy nghĩ của ông, ông nhảy dựng lên và lịch sự bảo tôi nhắc lại những gì tôi vừa nói.

Một tối nọ, tôi đi cùng ông về khách sạn của ông, trên đại lộ Raspail, vì càng về sau ông càng ít ngủ lại xưởng. Ông đã nêu với tôi một nhận xét rằng cái khách sạn này nằm cách một trăm mét so với khách sạn ông từng ở lúc mới đến Paris và, để vượt qua khoảng cách thật ngắn đó, ông đã phải cần gần ba mươi năm trời.

Khuôn mặt ông tối sầm lại và tôi cảm thấy rõ là ông muốn nói với tôi một điều gì đó. Rốt cuộc ông cũng quyết định nói, nhưng là với một nỗi e dè lớn đến mức những lời của ông rối tung vào nhau và hẳn có thể nói rằng ông thấy khó nhọc không sao diễn đạt được bằng tiếng Pháp. Theo như những gì tôi hiểu được, ông đã tới lãnh sự quán Bỉ và lãnh sự quán Ý để xin một tờ trích lục giấy khai sinh cùng những thứ giấy tờ khác mà ông cần để chuẩn bị lên đường. Đã xảy ra chuyện lộn xộn. Từ Anvers, thành phố quê hương ông, người ta đã chuyển đến cho lãnh sự quán Ý hồ sơ hộ tịch của một Francis Jansen khác, và người đó đã chết.

Tôi cho rằng ông đã gọi điện thoại từ xưởng hòng tìm cách khiến người ta cung cấp cho ông các thông tin phụ thêm về cái người trùng tên kia, vì tôi đã tìm lại được trên trang lót quyển vở trong đó tôi thực hiện kiểm kê đống ảnh của ông dòng chữ sau đây, ngoáy bằng thứ chữ viết gần như không thể đọc nổi của ông, trong tiếng Ý, như thể người ta đã đọc cho ông chép chính tả: “Jansen Francis, nato a Herenthals in Belgio in 25 aprile 1917. Arrestato a Roma. Detenuto a Roma, Fossoli campo. Deportato da Fossoli il 26 giugno 1944. Deceduto in luogo e data ignoti”[19].

Tối hôm đó, chúng tôi đã đi quá khách sạn của ông và bước về phía giao lộ Montparnasse, ông chẳng còn biết mình là ai nữa. Ông bảo với tôi rằng sau một số năm nhất định chúng ta chấp nhận một sự thật mà chúng ta dự cảm được nhưng tự che giấu với chính mình, do vô tư lự hoặc bởi hèn nhát: Một người anh em trai, một thế thân đã chết thay chỗ chúng ta vào một ngày và tại một địa điểm xa lạ và bóng ma của người ấy rốt cuộc đã hòa trộn vào với chúng ta.

[1] “Chien de printemps”, nhan đề cuốn tiểu thuyết, có nghĩa chính là lời cảm thán “Mùa xuân chó chết” như Francis Jansen nói ở đây; tuy nhiên, bản dịch tiếng Việt chọn nghĩa phụ hơn của cụm từ ấy, vì lý do mà độc giả sẽ hiểu khi đọc đến cuối. Cũng như nhiều tiểu thuyết khác của Modiano, nhan đề tác phẩm này cùng lúc mang nhiều nghĩa và sắc thái. (Chú thích của dịch giả. Từ đây về sau, những chú thích không ghi “BTV” [của người biên tập] là của dịch giả.)

[2] Máy ảnh Polaroïd hay còn gọi là máy ảnh chụp lấy hình ngay; được phát minh vào năm 1947 (BTV).

[3] “Quadrature du cercle”: Một khái niệm thuộc toán học, ở đây được dịch nhằm tương hợp với một loạt cách nói khác của nhân vật.

[4] “Faire table rase”: Thành ngữ muốn nói vứt bỏ, xóa đi mọi thứ, làm lại từ đầu; đây là một “lối nói đặc Pháp” nhưng lại là biến thể từ một thành ngữ Latin.

[5] “Dernier carré”: Ta thấy tác giả sử dụng liên hoàn (trong các câu nói của Francis Jansen) các hình kỷ hà học.

[6] Ý nói công việc khổ hạnh, lặng lẽ và có tính chiêm niệm (BTV).

[7] Tuy có tên như vậy (hameau du Danube) nhưng đây là một khu phố của Paris, quận 19.

[8] Đây là khu vực quanh nghĩa trang Montparnasse.

[9] Tên của quán gây sửng sốt vì “école buissonnière” có nghĩa là “trốn học”.

[10] Đây là khu vực chuyên về học hành của quartier Latin.

[11] Nghĩa là “Nhà kho”, địa điểm gần sông Seine dùng làm nơi giam tạm thời những người Do Thái bắt được.

[12] Bài hát “Il était un petit navire”; tuy là bài hát trẻ con nhưng có âm điệu và lời rất đáng sợ.

[13] Về sau tôi được biết rằng Jacques Besse đã viết phần nhạc cho vở kịch Ruồi của Jean-Paul Sartre và nhạc phim Dédée d’Anvers. Những địa chỉ cuối cùng của ông mà tôi tìm được: 15, phố Hégésippe-Moreau, Paris (quận 18), và Château de la Chesnaie, Chailles (Loir-et-Cher), đt.: 27. Eugène Deckers từng có nhiều triển lãm. Ông qua đời tại Paris năm 1977. Địa chỉ của ông: 25, ke Anjou, Paris. (Chú thích của tác giả).

[14] Orphée et l’Orphéisme, H. de Meyendorff, Paris, NXB Sablier, 1949. (Chú thích của tác giả).

[15] Tác giả dùng từ “Mail”: Dạng con đường thụt hẳn xuống so với mặt đất, nhiều cây trồng hai bên phủ bóng lên trên.

[16] Jacques Prévert, “Paroles de démons et merveilles”; hai câu thơ trên có nghĩa: “Những con quỷ và những điều huyền diệu/Những cơn gió và những đợt thủy triều”.

[17] Tức Alfred Otto Wolfgang Schulze (1913-1951), họa sĩ người Đức.

[18] Sở dĩ có liên tưởng ấy là vì trong cái tên người vừa được nhắc có yếu tố “Boulogne” là tên khu Rừng Boulogne ở Paris, trong “Montvallier” lại có yếu tố “mont” nghĩa là “núi” và “vai” nghĩa là “thung lũng”.

[19] Jansen Francis, sinh tại Herenthals, Bỉ, ngày 25 tháng Tư năm 1917. Bị bắt ở Rome. Giam tại Rome, trại Fossoli. Bị đưa đi khỏi Fossoli ngày 26 tháng Sáu năm 1944. Không rõ nơi chết và ngày chết.