CÁC HUNG THẦN LÊN CƠN KHÁT

Anatole France

Trần Mai Châu dịch

Nhà xuất bản Văn học - 2015

—★—

Scan & PDF: Nga Hoang

Soát một: daohaine

Soát hai & tạo ebook: Caruri

Điều phối: Trúc Quỳnh Đặng

Web.taisachnhanh.cloud / VCTVEGROUP

LỜI NÓI ĐẦU

Anatole France (1844-1924) là một nhà văn vĩ đại của nước Pháp, thành viên Viện Hàn lâm và nhận giải thưởng Nobel Văn học năm 1921.

Sự nghiệp văn chương của ông thực đồ sộ và mang dấu ấn những quan điểm của ông trong từng thời kỳ. Khi còn trẻ, với các tác phẩm “Sách của bạn tôi”, “Tội ác của Sylvestre Bonnard”, “Bông huệ đỏ”, “Khu vườn của Epicure”,… Anatole France nổi tiếng là một nghệ sĩ đơn thuần, một nhà nhân văn cá nhân chủ nghĩa ít quan tâm đến cuộc đời.

Nhưng khi đã đứng tuổi, ông bắt đầu chú ý đến những vấn đề thời đại, những nỗi băn khoăn, lo lắng của con người. Ông tham gia bảo vệ Dreyfus, một sĩ quan Pháp bị kết án oan về tội làm gián điệp. Trong số các tác phẩm ông viết trong thời kỳ này ta có thể kể: “Chiếc vòng thạch anh xanh”, “Ông Bergerer ở Paris”,… Đặc biệt trong các cuốn “Thiên thần nổi loạn” và “Các hung thần lên cơn khát”, ông đã tố cáo bạo lực và chuyên chế, phản đối những hành động quá khích phát sinh từ cách mạng. Luôn luôn tranh đấu cho một xã hội công bằng và nhân đạo, Anatole France đứng vào hàng ngũ các chiến sĩ cực tả. Ông quan niệm tự do là tài sản quý nhất của con người, nhưng không thể có tự do khi một giai cấp còn bị một giai cấp khác nô dịch.

Ông mơ ước một nhà nước thực sự dân chủ không vi phạm quyền của mỗi công dân và bảo đảm hạnh phúc cho từng cá nhân trong xã hội. Là người vô thần, ông phản đối cả cuồng tín tôn giáo lẫn cuồng tín chính trị; là nghệ sĩ, ông luôn luôn để lòng mình rung động xen lẫn xót xa trước những niềm vui mong manh, giúp ta trong giây phút quên đi nỗi đau đớn của thân phận con người.

Tiểu thuyết “Các hung thần lên cơn khát” (1912) là một trong những tác phẩm hàng đầu của Anatole France. Câu chuyện xảy ra trong thời kỳ thứ ba của Cuộc cách mạng 1789 Pháp, “Thời kỳ chuyên chính Jacobin” bắt đầu từ tháng sáu năm 1793 đến hết tháng bảy năm 1794. Đó là thời kỳ cuộc cách mạng nằm trong tình thế thù trong giặc ngoài cực kỳ hiểm nghèo. Để đối phó, một mặt Quốc ước tung quân chống ngoại xâm, dẹp bạo loạn trong nước, mặt khác, bên cạnh những biện pháp nhằm ổn định đời sống, đã dùng Tòa án Cách mạng làm công cụ thực hiện quốc sách khủng bố các phe phái, cá nhân chống đối. Và vì bản thân phái Jacobin cũng phân hóa, khủng bố lan tràn vào ngay nội bộ những người cách mạng trung kiên nhất. Đó là thời kỳ rối ren nhất, đẫm máu nhất trong cuộc Cách mạng 1789.

Có thể gọi “Các hung thần lên cơn khát” là một tiểu thuyết lịch sử: Một loạt sự kiện được mô tả khá đầy đủ, chính xác đến từng ngày, nhiều nhân vật lịch sử được nhắc đến trong đó một số lãnh đạo vĩ đại của Cách mạng, như Robespierre, như Marat, được phác họa bằng ngòi bút tài tình khiến người đọc có thể hình dung được cả hình dáng lẫn tâm hồn họ.

Trong bối cảnh lịch sử ấy, Anatole France đưa lên sân khấu cả một đám thị dân Paris bình thường, để cho họ sinh hoạt, yêu đương, chơi bời, hy vọng, đau khổ… cả bọn đục nước béo cò thời nào cũng có. Khi nói đến những con người bình thường, tính hoài nghi cố hữu của ông thường kết hợp với sự cảm thông sâu sắc với nỗi đau nhân thế. Và mỗi lần như vậy, bút pháp bình dị của ông tự nhiên sống động, ấm áp hẳn lên. Đó là nỗi khổ đau triền miên của bà cụ Gamelin sống giữa người con trai đã mất tính người và người con gái tội lỗi đang lẩn trốn; bà cụ sợ từng tiếng động nhỏ, “vì địa vị thấp kém,… coi hèn nhát là một nghĩa vụ.” Chúng ta phải buồn cười với cô Élodie đa tình quyết tâm “đi nửa quãng đường, hoặc hơn nữa” để chinh phục người yêu. Để mô tả tâm hồn trong trắng của một cô gái điếm, tác giả đã để cho “mặt trăng lên cao rọi vào gian phòng sát mái một tia bạc làm bừng sáng mớ tóc bồng bềnh, từng chiếc mi vàng, cái mũi thanh tú, cái miệng tròn và đỏ của Athénaïs đang ngủ ngon giấc, hai bàn tay nắm chặt.” Ông đã dùng những lời lẽ thực trang trọng, đầy xúc động khi nói đến Fortuné Trubert, người chiến sĩ được giao trọng trách không hề cảm thấy “sự nhỏ bé của các phương tiện sẵn có” vì “đời sống của anh hòa nhập với đời sống của một dân tộc vĩ đại”.

Nhưng ông đã dành nhiều trang nhất để diễn tả hai nhân vật trung tâm, hai con người có cá tính thực đặc biệt. Một người là họa sĩ Évariste Gamelin, người con hiếu thảo, hội thẩm Tòa án Cách mạng. Anh là một công dân nhiệt tình yêu nước, một chiến sĩ tuyệt đối trung thành với cách mạng. Vì chế độ Cộng hòa, anh hy sinh không hối tiếc bao nhiêu sinh mạng, kể cả bạn bè, nếu cần, cả em gái mình để làm lễ dâng lên bàn thờ Tổ quốc. Anh nghĩ, mỉa mai thay, làm thế để mai đây “mọi người Pháp sẽ ôm hôn nhau trong hạnh phúc”.

Người kia là ông già Brotteaux nguyên là nhà quý tộc, yêu thiên nhiên, luôn luôn xúc động trước cảnh đẹp, môn đệ của Épicure. Tác giả đặt ông vào bao nhiêu tình huống, cho ông gặp bao nhiêu con người để ông có dịp nêu lên những ý nghĩ, những tình cảm của mình, của một người vô thần nhưng không cuồng tín, chống mọi hình thức chuyên chế hay bạo lực. Những ý nghĩ, những tình cảm đó được bộc lộ đôi khi mơ mộng, thường thường nhẹ nhàng, châm biếm, có lúc lố bịch, che giấu một tấm lòng cực kỳ nhân hậu, nhạy cảm, vị tha.

Thế là rõ, Anatole France đã gián tiếp nêu lên quan điểm của mình. Đó là một quan điểm và còn có những quan điểm khác: bao nhiêu sử gia và nhà nghiên cứu đã viết và còn viết để đánh giá cuộc cách mạng Pháp.

Giới thiệu với bạn đọc cuốn tiểu thuyết này, chúng tôi cũng mong góp phần nhỏ bé kỷ niệm một cuộc cách mạng vĩ đại mà những lý tưởng vẫn luôn luôn thôi thúc loài người.

Người dịch

Trần Mai Châu

I

Sáng sớm hôm đó, Évariste Gamelin, họa sĩ, học trò của David*, thành viên phân khu Cầu mới, trước đây là phân khu Henri IV, đến nhà thờ dòng Barnabites. Từ ngày 21 tháng 5 năm 1790 cách đây ba năm, nhà thờ này được dùng làm trụ sở các đại hội của phân khu. Nó vươn cao trên một quảng trường hẹp và tối, gần hàng rào Tòa án. Mặt tiền nhà thờ có hai cây cột kiến trúc cổ điển với những công-xôn đảo ngược và bình lửa cháy đã dầu dãi với thời gian và bị con người xúc phạm. Người ta đã lấy búa đập các biểu tượng tôn giáo và thay bằng những châm ngôn Cộng hòa với dòng chữ đen tô đậm trên cửa chính: “Tự do, Bình đẳng, Bác ái hay là Chết”. Évariste Gamelin bước vào gian giữa: các vòm nhà thờ trước kia bao lần vang lên lời ca của các tu sĩ bận áo thụng trắng thuộc giáo đoàn Saint Paul thì nay chứng kiến các công dân yêu nước đội mũ chụp đỏ hội họp bầu các thẩm phán của thành phố và thảo luận về công việc của phân khu. Các vị thánh đã bị lôi ra khỏi bệ; thay vào đó là tượng bán thân của Brutus, Jean-Jacques và Le Peltier. Bản Tuyên ngôn Nhân quyền đặt sừng sững trên bàn thờ để trống.

Jacques-Louis David (1748-1825): là họa sĩ thời cách mạng Pháp, đứng đầu trường phái Tân cổ điển.

Chính tại gian giữa này, mỗi tuần hai lần, từ năm giờ chiều đến mười một giờ đêm, tiến hành các hội nghị công khai. Giảng đài có trang trí một lá quốc kì, được dùng làm diễn đàn kêu gọi quần chúng. Đối diện với giảng đài là một chiếc bục sơ sài làm bằng gỗ thô dành làm chỗ đứng cho đàn bà, trẻ con, thường đến khá đông, dự các buổi họp. Sáng hôm ấy, đứng trước một chiếc bàn kê ngay ở chân giảng đài là công dân Dupont-anh, mình mặc áo vét ngắn, đầu đội mũ chụp đỏ, làm nghề thợ mộc ở quảng trường Thionville, hiện là một trong mười hai ủy viên của ủy ban Giám sát. Trên bàn có bày một cái chai, mấy cái ly, một hộp bút và một quyển vở trong viết sẵn một kiến nghị đòi Hội đồng Quốc ước* trục xuất hai mươi hai đại biểu bất xứng.

Hội đồng Quốc ước: là nghị viện cách mạng thay thế Quốc hội lập pháp từ ngày 21-9-1792 và cai trị nước Pháp cho đến ngày 26-10-1795.

Évariste Gamelin cầm bút ký.

“Tôi biết chắc, công dân Gamelin, cậu thế nào cũng ký, - ông ủy viên kiêm thợ thủ công nói. - Cậu là một phần tử trung kiên. Nhưng dân ở đây không nhiệt tình, lại thiếu đạo đức. Tôi đã đề nghị ban Thanh tra không cấp chứng chỉ ái quốc cho những người không ký.”

“Tôi sẵn sàng dùng máu của mình ký vào kiến nghị đặt ra ngoài vòng pháp luật bọn phản quốc theo chủ nghĩa liên bang*. Họ đã muốn Marat* chết thì chính họ phải bị tiêu diệt.”

Trong thời cách mạng Pháp, đây là những người chống lại những kẻ thù của tự do.

Jean-Paul Marat (1743-1793): đại biểu phái Montagne trong Hội đồng Quốc ước, kịch liệt lên án và đòi chém đầu Louis XVI, bị một phụ nữ là Charlotte Corday ám sát năm 1793.

“Điều nguy hiểm đối với ta chính là chủ nghĩa bàng quan. Phân khu này gồm chín trăm công dân có quyền bỏ phiếu nhưng chưa tới năm mươi người đi họp. Hôm qua lại chỉ có hai mươi tám người.”

“Vậy phải bắt họ đến, nếu không thì nộp phạt.”

“Này, này, - anh thợ mộc nhíu mày đáp, - nhưng nếu họ đến cả, công dân yêu nước chúng ta sẽ bị thiểu số… Công dân Gamelin, cậu có muốn làm một chén rượu chúc mừng những người cách mạng chân chính không?…”

Trên tường nhà thờ, phía bên Phúc âm*, có những dòng chữ sau đây, kèm theo hình một bàn tay màu đen, ngón trỏ chỉ đường ra hành lang: Ủy ban dân sự, Ủy ban thanh tra, Ủy ban cứu trợ. Đi qua vài bước là cửa một phòng trước đây còn là gian nhà áo*, trên có ghi: Ủy ban quân sự. Gamelin đẩy cửa và thấy anh thư ký Ủy ban thanh tra đang ngồi viết trước một chiếc bàn bừa bộn sách vở, giấy tờ, thỏi thép, vỏ đạn và những mẩu đất chứa diêm tiêu.

Côté de L’Évangile: Phía bên Phúc âm. Phía bên trái bàn thờ, đối với vị chủ tế.

Nhà áo: là nơi các linh mục chuẩn bị trước khi làm lễ.

“Công dân Trubert, chào cậu. Cậu khỏe không?”

“Mình ấy à?… Mình rất khỏe…”

Fortuné Robert trả lời những ai quan tâm đến sức khỏe của mình bằng một câu bất di bất dịch, muốn cho người ta biết về tình trạng của mình thì ít, mà muốn cắt đứt câu chuyện về đề tài đó thì nhiều. Anh ta mới hai mươi tám tuổi mà da đã khô, tóc thưa, gò má đỏ, lưng còng. Làm nghề bán kính ở bến Kim hoàn, anh là chủ nhân một tiệm có từ lâu đời, nhưng năm 1791 anh đã nhượng lại cho một viên thầy ký già để có thể toàn tâm làm nhiệm vụ của anh trong thành phố. Mẹ anh, một phụ nữ duyên dáng, chết lúc hai mươi tuổi mà các cụ già trong khu phố vẫn còn nhớ lại những kỷ niệm xúc động, đã để lại cho anh đôi mắt dịu dàng, đắm đuối, nước da xanh xao, tính tình rụt rè, nhút nhát. Còn tính chính xác, cần cù thì anh đã kế thừa của cha anh, kỹ sư quang học, người cung cấp vật dụng cho hoàng gia, qua đời cùng một căn bệnh khi chưa đầy ba mươi tuổi. Vẫn tiếp tục làm việc, anh hỏi:

“Còn cậu, công dân, cậu thế nào?”

“Tớ khỏe. Có gì mới không cậu?”

“Không, không có gì mới. Cậu thấy đấy: Ở đây, tất cả đều yên tĩnh.”

“Thế còn tình hình?”

“Tình hình vẫn thế.”

Tình hình thực khủng khiếp. Đạo quân tinh nhuệ nhất của nền Cộng hòa phải đưa vào cố thủ Mayence; Valenciennes bị bao vây; dân Vendée* chiếm Fontenay; Lyon làm loạn; Cévennes nổi dậy, biên giới với Tây Ban Nha bỏ trống; hai phần ba các quận bị xâm lăng hay nổi dậy; còn Paris không tiền bạc, thiếu cả bánh mì thì nằm trong tầm đại bác của bọn Áo.

Một số dân vùng Vendée và những nơi khác chống lại cách mạng vì chính sách dân sự hóa Giáo hội và bắt lính hàng loạt của chính quyền cách mạng.

Fortuné Trubert vẫn yên lặng ngồi viết, chiếu theo quyết định của Công xã* giao cho các phân khu trách nhiệm động viên mười hai nghìn người để cứu viện Vendée, anh đang thảo các chỉ thị về việc tuyển quân và cung cấp vũ khí thuộc phạm vi phân khu Cầu Mới. Tất cả súng trường sẽ được giao cho những người được trưng dụng. Đội Vệ quốc của phân khu chỉ còn súng săn và giáo mác.

Công xã: là chính quyền thành phố Paris thời kỳ Cách mạng. Từ ngày 10-8-1792, công xã áp dụng chính sách khủng bố.

Gamelin nói:

“Mình mang lại cho cậu báo cáo về tình trạng các quả chuông phải gửi đi Luxembourg để đúc đại bác.”

Mặc dầu không có một xu trong túi, Évariste Gamelin vẫn được ghi vào danh sách những thành viên tích cực của phân khu: luật chỉ ban đặc quyền đó cho các công dân tương đối giàu, đã đóng góp số tiền bằng ba ngày lao động; và muốn là ứng cử viên thì phải đóng góp mười ngày. Nhưng muốn phát huy quyền bình đẳng và giữ vững tính tự trị, phân khu Cầu Mới cho phép các công dân nào chịu bỏ tiền túi sắm đồng phục Vệ quốc được quyền bầu cử và ứng cử. Đó là trường hợp Gamelin, công dân tích cực, thành viên ủy ban quân sự.

Trubert đặt bút xuống nói:

“Công dân Évariste, cậu hãy qua bên Quốc ước đề nghị họ gửi cho chúng ta chỉ thị đào xới các hang động, lọc đất đá để sản xuất diêm tiêu. Có đại bác đâu đã đủ, còn cần thuốc súng nữa.”

Một chàng gù bé nhỏ, bút giắt tai, tay cầm giấy tờ, bước vào. Đó là công dân Beauvisage, trong ban Thanh tra. Anh ta nói:

“Này các công dân, chúng ta vừa nhận được tin xấu. Custine đã rút khỏi Landau.”

“Custine là tên phản bội!” Gamelin thét lên.

“Phải chém cổ hắn,” Beauvisage nói.

Bằng một giọng hơi hổn hển, Trubert bình tĩnh phát biểu:

“Quốc ước đâu có thành lập ủy ban cứu quốc để chơi. Hành động của Custine sẽ được đem ra xét xử. Bất lực hay phản bội, cũng phải thay y bằng một vị tướng có quyết tâm chiến thắng. Rồi sẽ ổn cả thôi!”

Anh lật các giấy tờ và đọc lướt bằng cặp mắt mệt mỏi:

“Muốn cho binh sĩ của ta hoàn thành nhiệm vụ, không rối loạn, không chùn bước, cần làm cho anh em hiểu rằng đời sống những người thân của họ được bảo đảm. Nếu cậu đồng ý, công dân Gamelin, trong phiên họp tới, cậu sẽ cùng mình đề nghị ủy ban cứu trợ phối hợp với bên quân sự giúp đỡ những gia đình khó khăn có con em tại ngũ.”

Anh mỉm cười và ngân nga:

“Sẽ ổn cả! Ổn cả!…”

Như vậy là làm việc từ mười hai đến mười bốn giờ mỗi ngày trước một chiếc bàn mộc, để bảo vệ Tổ quốc lâm nguy, viên thư ký tầm thường của một ban trong phân khu không hề cảm thấy sự chênh lệch giữa mức độ to lớn của nhiệm vụ và sự nhỏ bé của phương tiện: anh cảm thấy sức mình hòa với nỗ lực chung của các công dân yêu nước, anh và đất nước là một, đời sống của anh hòa nhập vào đời sống của một dân tộc vĩ đại. Anh thuộc hạng người nhiệt tình và kiên nhẫn, sau mỗi thất bại lại chuẩn bị cho chiến thắng dường như không thể có được nhưng lại chắc chắn vô cùng. Họ phải thắng! Những con người chẳng là gì cả đó, những người đã đạp đổ vương quyền, cái anh Trubert, kỹ sư quang học tầm thường, cái anh Gamelin, họa sĩ vô danh, không thể chờ đợi sự khoan dung của kẻ thù. Họ chỉ có thể lựa chọn giữa chiến thắng và chết. Do đó họ đầy nhiệt tình và cũng vô cùng thanh thản.

II

Ra khỏi nhà thờ dòng Barnabites, Évariste Gamelin đi về hướng quảng trường Dauphine nay đổi tên là quảng trường Thionville để tôn vinh một thị trấn nhỏ bé bất khuất.

Lọt trong một quận có đông người qua lại nhất Paris, từ gần một thế kỷ nay quảng trường đã mất đi cảnh trí đẹp đẽ ban đầu. Những tòa nhà xây trên ba mặt quảng trường vào thời vua Henri IV thuần bằng gạch đỏ kết hợp đá phiến trắng, nơi cư ngụ của các vị thẩm phán sang trọng, đã mất đi những chiếc mái đen quý phái để nhận lấy hai, ba tầng lầu được xây thêm bằng thứ nguyên liệu mạt hạng. Có chỗ nhà cũ lại được san bằng đến mặt đất và ở đó mọc lên những căn hộ quét vôi nham nhở. Bây giờ thì toàn khu mặt tiền lô xô, nghèo nàn, bẩn thỉu với những cửa sổ kích cỡ không đều, hẹp, nhiều vô kể, được trang trí chậu hoa, lồng chim và cả quần áo phơi đầy trên dây. Đến ở đây có không biết cơ man nào thợ thủ công các loại, thợ kim hoàn, thợ chạm, sửa đồng hồ, bán kính, công nhân in, các bà khâu vá, bán mũ phụ nữ, thợ giặt và cả mấy ông già đã từng là luật gia nhưng không bị cơn lốc cuốn đi cùng với nền công lý vương triều.

Bây giờ là một buổi sáng mùa xuân. Những tia nắng đầu mùa say sưa như rượu ngọt cười vui trên các mảng tường rồi chảy vào những gian phòng sát mái. Các cánh cửa sổ được nâng lên để lộ mái tóc bù xù của những bà nội trợ. Viên lục sự của tòa án cách mạng bước ra khỏi nhà để đi đến nhiệm sở, vừa đi vừa vỗ nhẹ lên má các trẻ em đang chơi đùa dưới bóng cây. Từ Cầu Mới có nhiều tiếng người kêu la phản đối sự phản bội của tên khốn kiếp Dumouriez*. Nhà Évariste Gamelin ở bến Cột Đồng Hồ. Ngôi nhà xây từ thời vua Henri IV cũng có thể khang trang nếu người ta không cơi thêm một buồng kho nhỏ dưới mái ngói vào thời gian trước khi tên bạo chúa cuối cùng lên ngôi. Để ngôi nhà trước kia của một nguyên lão nghị sĩ thích hợp với sinh hoạt của mấy gia đình tư sản và thủ công, rất nhiều vách ngăn, phòng nhỏ đã được xây thêm. Như công dân Remacle, gác cửa kiêm thợ may, sống ở một gác lửng tầng trệt đã thấp lại hẹp. Qua cửa kính, người ta thấy ông ngồi xếp bằng tròn đang may bộ đồng phục cho một vệ binh trong khi vợ ông cắm cúi nấu ăn. Bếp không có ống khói nên cầu thang mặc sức đưa bụi và mùi xào nấu đầu độc cả bầu không khí trong nhà. Ở ngưỡng cửa, cháu Joséphine, con gái họ, đẹp như nắng mai, mặt mũi dính đầy mật, đang chơi với con chó của bác thợ mộc.

Charles François Dumouriez (1739-1823): là một đại tướng đã đánh thắng nhiều trận. Năm 1793 thua trận ở Neerwinden, bị Hội đồng Quốc ước cách chức, ông chạy sang hàng ngũ địch.

Nữ công dân Remacle có tấm lòng đầy đặn như ngực và mông bà; dư luận cho là bà luôn ban đặc ân cho bác láng giềng là công dân Dupont-anh, một trong mười hai ủy viên của ban Thanh tra. Ông chồng chắc là biết chuyện nên chẳng mấy ngày người ta không thấy họ hết cãi cọ lại làm lành.

Mấy lầu trên đều có người ở như công dân Chaperon, thợ kim hoàn có tiệm ở bến Cột Đồng Hồ, một sĩ quan quân y, một luật gia, một thợ dát vàng và một số nhân viên Tòa án.

Évariste Gamelin leo một cầu thang cổ lỗ lên lầu tư và cũng là tầng thượng. Ở đó anh có một xưởng vẽ và một phòng riêng cho mẹ. Chỗ này đã hết các bậc thang gỗ cẩn gạch vuông, tiếp nối những bậc thang lớn bằng đá của các tầng dưới. Một chiếc thang nhỏ áp tường dẫn lên gian kho. Ngay lúc đó, một người đàn ông to lớn, đã có tuổi, khuôn mặt đẹp, hồng hào, tươi vui đang xuống thang, lúng túng với một chiếc bọc lớn, nặng nhưng vẫn hát khe khẽ: Ta đã mất gã người hầu.

Ngừng hát, ông nhã nhặn chào Gamelin. Anh cũng thân ái chào lại và giúp ông mang bọc xuống thang làm ông cảm ơn rối rít.

“Trong này có những con rối, - ông vừa nói vừa ôm lấy chiếc bọc nặng. - Tôi đem đi giao cho một ông bán đồ chơi ở phố Luật Pháp. Có đủ loại người do tôi tạo ra: tôi cho chúng một hình hài có thể tàn tạ, chúng không biết vui mừng, đau khổ. Tôi không cho chúng tư duy vì tôi là một Thượng đế tốt bụng.”

Ông già đó là công dân Maurice Brotteaux, nguyên công chức ngành thuế và cũng từng là nhà quý tộc: cha ông làm giàu nhờ buôn bán đã mua được tước vị. Vào thời vàng son, Brotteaux, còn được gọi là ngài des Ilettes, thường tổ chức tại tư dinh phố Hàng Ghế, những bữa tối ngon lành, những bữa ăn được phu nhân de Rochemaure, vợ một ông chưởng lý, làm bừng sáng vì cặp mắt rạng rỡ của bà. Bà de Rochemaure đúng là một phụ nữ mẫu mực, chắc chắn sẽ còn chung thủy với ông Brotteaux nếu Cách mạng đã không tước đi của ông chức vụ, lợi tức, tư dinh, đất đai và tên tuổi. Từ đó ông sinh sống bằng đủ mọi nghề: vẽ chân dung dưới các cổng tò vò, làm bánh xèo, bánh rán tại bến Thuộc Da, sáng tác những bài diễn văn cho các vị đại biểu nhân dân và dạy khiêu vũ cho nữ công dân trẻ tuổi. Giờ đây phòng ông muốn đứng thì phải lom khom, muốn lên thì phải leo một chiếc thang hẹp. Tài sản chỉ còn một lọ hồ, một bó dây, một hộp bột màu nước và vài mẩu giấy Brotteaux tạo ra những con rối đem bán cho các nhà buôn đồ chơi. Họ bán lại cho những người bán rong nghễu nghện vác những vật nho nhỏ lấp lánh ở đầu các con sào trên đại lộ Champs-Élysées trong nỗi hân hoan của bầy trẻ nhỏ. Giữa cơn hỗn loạn xã hội và nỗi bất hạnh lớn lao mà bản thân ông phải chịu đựng, ông vẫn giữ một tâm hồn thanh thản và thường tự động viên bằng cách đọc Lucrèce, tập thơ lúc nào ông cũng để trong cái túi há miệng của chiếc áo đuôi tôm màu nâu đỏ.

Évariste Gamelin đẩy cửa vào phòng. Nhà nghèo, anh không phải lo đến việc mua khóa. Những khi bà mẹ tiện tay cài chốt, anh đều nói: “Cài làm gì, mẹ? Người ta đâu có lấy trộm mấy bức tranh chỉ để nhện giăng. Tranh của con cũng chẳng hơn gì.” Trong phòng vẽ, những bức tranh anh vẽ lúc mới ra trường chất đống dưới lớp bụi dày hay đặt úp vào tường. Hồi đó, theo thời thượng, anh vẽ những cảnh tình tứ, đưa ngọn bút rụt rè phác họa tranh “Le Carquois Épuisé”*, những cánh chim bay, những trò chơi nguy hiểm và những giấc mơ hạnh phúc, những nàng chăn ngỗng đang vén váy, những cô chăn cừu trên ngực có che mấy bông hồng.

Le Carquois Épuisé: tên một bức tranh nổi tiếng của Pierre Antoine Baudouin (1723-1769) - họa sĩ người Pháp.

Nhưng cách vẽ đó không hợp với tính tình thanh cao của anh. Các bức họa đều không có hồn, Gamelin không thể nào trở thành một họa sĩ khiêu dâm. Bây giờ, mặc dù chưa đến ba mươi, anh thấy những chủ đề đó dường như đã có từ thời tiền sử. Chúng biểu lộ sự sa đọa của chế độ quân chủ và cảnh hủ hóa nhục nhã của các vương triều. Anh tự lên án mình đã nhúng tay vào một loại hình dơ dáy để cho tinh thần nô lệ làm mòn mỏi tài năng. Ngày nay, là công dân một nước tự do, anh dùng màu đen để mạnh mẽ vẽ lên những Tự do, Nhân quyền, Hiến pháp Pháp quốc, Đạo đức Cộng hòa, những chàng Hercule nhân dân quật ngã thần chuyên chế là con Mãng xà bảy đầu, và anh đặt vào những bức họa đó tất cả tấm lòng yêu nước nồng nàn. Hỡi ôi! Anh đâu có vì thế mà kiếm đủ sống. Thời gian này không thích hợp với các nghệ sĩ.

Chắc chắn lỗi không ở Hội đồng Quốc ước đang bận lo tung ra bốn phương các đạo quân để chống lại bọn vua chúa các nước. Quốc ước kiêu hãnh, thản nhiên đang kiên quyết chống lại một Âu châu đang toa rập với nhau hòng tiêu diệt nền Cộng hòa non trẻ; Quốc ước quỷ quyệt và tàn ác với chính mình, đang tự xâu xé mình, vừa ban hành chính sách khủng bố, lập một tòa án hà khắc để trừng trị nội phản, kể cả các đại biểu Hội đồng. Nhưng Quốc ước cũng bình tĩnh suy tư, biết kết bạn với khoa học và mỹ thuật, cải cách lịch, thành lập những trường đặc biệt, ra sắc lệnh tổ chức các cuộc thi hội họa, điêu khắc, đặt giải thưởng khuyến khích các nghệ sĩ, hàng năm mở các phòng triển lãm, lập viện bảo tàng, và theo gương Athènes và Rome, tổ chức thật huy hoàng các hội hè, lễ tang công cộng.

Nhưng lúc này, nền nghệ thuật Pháp trước đây từng nổi tiếng ở Anh, Đức, Nga, Ba Lan, không còn kiếm được thị trường ở nước ngoài. Các nhà sưu tầm tranh, những kẻ muốn tìm hiểu về nghệ thuật, các lãnh chúa và nhà tài chính đều khánh kiệt, đã lưu vong hay đang lẩn trốn. Những kẻ làm giàu nhờ cách mạng, những nông dân được sở hữu các tài sản quốc gia, bọn buôn chứng khoán, cung cấp nhu yếu phẩm cho quân đội, những tay hồ lì sòng bạc ở khu Palais Royal chưa dám phô trương sự giàu sang của mình. Vả lại họ đâu có quan tâm đến hội họa! Muốn bán được tranh, phải có tên tuổi của Régnault hay tài khéo của chàng trẻ tuổi Gérard. Greuze, Fragonard, Houin đang lâm vào cảnh khốn cùng, Prudhon chật vật lắm mới nuôi nổi vợ con bằng cách vẽ các chủ đề Copia đã khắc chấm. Các họa sĩ yêu nước như Hennequin, Wicar, Topino-Lebrun đang vô cùng đói rét.

Còn Gamelin, vì không đủ tiền thuê người mẫu, thậm chí thiếu cả tiền mua màu, phải để dở dang bức họa lớn “Bạo chúa bị Nữ Thần Phục Hận đuổi theo ở Địa ngục”.

Bức họa chiếm một nửa xưởng vẽ với những hình chưa hoàn chỉnh, ghê gớm, lớn hơn hình thực, có vô vàn con rắn lục, con nào cũng thè ra hai cái lưỡi nhọn và cong. Ở hàng đầu phía trái là hình một Charon gầy guộc và hung dữ đang đứng trong thuyền. Đúng là một bức phác đẹp, bút pháp mạnh mẽ nhưng vẫn còn mang tính cách học trò. Họa sĩ tỏ tài năng và tự nhiên hơn trong một bức nhỏ hơn nhiều, cũng chưa hoàn thành, treo ở chỗ sáng sủa nhất trong phòng. Bức tranh tả một Oreste đau khổ nằm trên giường đang được cô em gái, nàng Électre nâng dậy. Bằng một cử chỉ thật xúc động, thiếu nữ gạt làn tóc rối che mắt anh. Gương mặt đẹp và bi thảm của người trong tranh hao hao giống mặt nhà họa sĩ.

Nhiều lúc Gamelin ngồi ngắm bức họa với cặp mắt u buồn; có khi anh run rẩy đưa tay lên khuôn mặt Électre đã phác thảo dở dang định vẽ tiếp nhưng lại buông tay xuống, bất lực. Lòng nghệ sĩ tràn đầy cảm hứng và tâm hồn anh hướng về bao chuyện lớn lao. Nhưng việc thực hiện một cách xoàng xĩnh những tác phẩm theo đơn đặt hàng đã làm anh kiệt sức. Anh đã phải thỏa mãn những thị hiếu tầm thường và không thể in nổi lên những việc nhỏ nhặt dấu ấn của thiên tài. Anh vẽ những bức họa phúng dụ nhỏ để Desmahis, bạn anh khắc lại khá khéo léo rồi tô đen hay màu đem bán rẻ cho công dân Blaise, một nhà buôn tranh in tay ở phố Honoré. Nhưng việc buôn bán loại tranh này ngày một xuống dốc và ít lâu nay ông ta không muốn mua gì nữa.

Tuy nhiên lần này cảnh thiếu thốn khiến Gamelin nảy ra một sáng kiến. Anh hình dung một phát minh tài chính mới mẻ mà anh tin là sẽ làm giàu cho cả nhà buôn, người khác lẫn bản thân mình. Đó là một cỗ bài trong đó các quân tây, quân đầm, quân bồi của chế độ cũ được thay bằng quân Thần, quân Tự do, quân Bình đẳng. Anh phác họa đủ các hình, đã hoàn chỉnh một số và đang nôn nóng trao cho Desmahis những hình có thể khắc ngay. Bức hình anh thấy đạt yêu cầu nhất là hình một chiến sĩ tình nguyện đội mũ ba múi, áo xanh có lai tay đỏ, quần ngắn vàng, ghệt đen, đang ngồi trên một chiếc thùng, chân gác lên một chồng đạn đại bác, khẩu súng trường đặt giữa hai chân. Đó là “công dân cơ” thay quân “bồi cơ”. Từ hơn sáu tháng nay, Gamelin luôn luôn vẽ các chiến sĩ tình nguyện với tình yêu thương dào dạt và cũng đã bán được vài bức. Nhiều bức còn treo trong xưởng vẽ, năm sáu bức vẽ bằng thuốc nước, bột hồ hoặc vẽ chì còn nằm rải rác trên bàn, trên ghế. Suốt tháng bảy năm 1792, trong khi tại các quảng trường ở Paris người ta dựng nên những bục tuyển quân, tại các quán rượu trang hoàng hoa lá, vang lên những tiếng hô “Quốc gia muôn năm! Tự do hay là chết!”, Gamelin chưa khi nào bước qua Cầu Mới hay trước Tòa Thị chính mà tấm lòng không rộn ràng hướng về chiếc lều treo cờ, nơi các thẩm phán mặc áo thắt đai chéo ghi tên những người tình nguyện trong tiếng nhạc của bài “Marseillaise”. Nhưng nếu anh tòng quân thì mẹ già lấy gì mà ăn!

Mồ hôi nhễ nhại, mặt đỏ gay, bà quả phụ Gamelin hổn hển bước vào xưởng, phù hiệu tam tài đeo trễ trên chiếc mũ chụp sắp sửa rớt xuống đất. Bà đặt chiếc giỏ xuống ghế và đứng thẳng người cho dễ thở rồi than thở về chuyện thực phẩm đắt đỏ.

Cũng như người chồng quá cố, bà làm nghề bán dao kéo ở tiệm “Thành phố Châtellerault” phố Grenelle-Saint-Germain và bây giờ, nội trợ nghèo túng, bà lui về sống qua ngày ở nhà chàng họa sĩ, con bà. Anh là con đầu. Con gái bà, cô Julie, trước kia bán quần áo ở phố Honoré nhưng bây giờ tốt nhất là không nên biết ra sao vì chuyện cô đã vượt biên với một tên quý tộc nói ra thực chẳng hay ho gì.

“Trời đất! - Bà nữ công dân vừa thở dài vừa đưa con xem một khúc bánh mì vừa cứng vừa xám, thực không có giá nào nữa, mà có phải là bột mì thực cho cam! Ngoài chợ không trứng, không rau, không phó mát. Ăn mãi hạt dẻ rồi biến thành hạt dẻ mất!”

Ngừng một lúc lâu, bà lại nói tiếp:

“Ngoài phố có bao nhiêu là phụ nữ không biết lấy gì nuôi con. Người khổ càng khổ. Và sẽ còn như thế nếu tình hình không ổn định.”

“Mẹ ạ, - Gamelin cau mày đáp, - đói kém là do bọn vét hàng, bọn đầu cơ. Chúng muốn dân đói, chúng cấu kết với kẻ thù bên ngoài để nhân dân chán ghét nền Cộng hòa và để hủy diệt tự do của chúng ta. Đó là hậu quả gây ra do âm mưu của bọn Brissot*, do sự phản bội của bè lũ Pétion* và Roland*. Cũng còn may mà bọn theo chủ nghĩa liên bang chưa mang vũ khí đến Paris tàn sát các công dân yêu nước, những người chưa bị nạn đói tiêu diệt. Không thể chậm trễ: phải đánh thuế bột mì và chặt đầu bất kỳ kẻ nào đầu cơ thực phẩm, gây rối, hay câu kết với nước ngoài. Hội đồng Quốc ước vừa thành lập một tòa án bất thường để xét xử bọn mưu phản. Tòa án gồm toàn công dân yêu nước nhưng không hiểu họ có đủ nghị lực để bảo vệ Tổ quốc chống lại mọi kẻ thù không. Ta cứ hy vọng vào Robespierre*. Ông là người đạo đức. Ta phải tin tưởng ở Marat. Ông ta yêu nhân dân, hiểu rõ đâu là quyền lợi thực sự của nhân dân và phục vụ các quyền lợi đó. Lúc nào ông cũng là người đầu tiên vạch mặt kẻ thù, làm thất bại mọi âm mưu của chúng. Không ai mua chuộc được ông và ông không biết sợ. Ông là người duy nhất có khả năng cứu nền Cộng hòa đang lâm nguy.”

Jacques Pierre Brissot (1754-1793): nhà báo, đại biểu nhân dân trong Hội đồng Quốc ước, một trong những lãnh tụ của phái Girondins bị Tòa án Cách mạng xét xử và bị chết chém.

Jérôme Pétion de Villeneuve: chính trị gia, thị trưởng Paris năm 1791. Bị kết tội là theo phái Girondins, ông đã tự tử năm 1794.

Jean-Marie Roland de la Platière: chính trị gia, bộ trưởng nội vụ năm 1792, rất thân thiết với phái Girondins. Ông tự tử năm 1793 sau khi vợ ông bị xử tử.

Maximilien de Robespierre (1758-1794): chính trị gia. Đứng đầu nhóm Montagne trong Hội đồng Quốc ước, ông đánh đổ nhóm Girondins. Ông chủ xướng chính sách khủng bố. Bị lật đổ và chết chém ngày 27-07-1794.

Nhưng nữ công dân Gamelin vẫn lắc đầu làm tuột khỏi mũ chiếc phù hiệu giắt cẩu thả.

“Thôi đi, Évariste. Marat của con cũng chỉ là một người như bao người khác và ông ta cũng không hơn gì bọn họ. Con còn trẻ, con có nhiều ảo tưởng. Điều hôm nay con nói về Marat thì trước đây con đã nói về Mirabeau*, về La Fayette*, Pétion, Brissot.”

Honore Mirabeau (1749-1791): đại biểu giới tư sản trong Hội đồng tư vấn (sau Cách mạng 1789 được đổi thành Hội nghị lập hiến). Ông có tài hùng biện, chủ trương chế độ quân chủ lập hiến. Bị kết án là phản bội và chết năm 1791.

Hầu tước de La Fayette (1757-1834): đại tướng và chính trị gia phái bảo hoàng nhưng có đầu óc tự do, tham gia chiến tranh giành độc lập ở Mỹ, Cách mạng 1789 và 1830 ở Pháp.

“Đâu có”, Gamelin kêu lên. Anh đã thực tình quên chuyện cũ.

Sau khi thu dọn một phần chiếc bàn gỗ tạp bề bộn giấy tờ, sách vở, bàn chải, bút chì, bà mẹ đặt lên đó liễn súp sành, hai cái tô bằng thiếc, hai nĩa sắt, miếng bánh mì nâu và bình rượu pi-két.

Hai mẹ con yên lặng ăn súp rồi ăn tiếp mỗi người một miếng thịt mỡ nhỏ. Bà mẹ đặt thức ăn lên bánh mì rồi dùng mũi dao đưa từng miếng nhỏ vào miệng đã rụng hết răng và nhai từ tốn, trân trọng những thứ bà phải bỏ ra bao nhiêu tiền mới mua nổi.

Bà để lại trên đĩa phần ngon nhất cho con, trong khi anh chàng đãng trí đang mải suy tư. Chốc chốc bà lại nói:

“Ăn đi, ăn đi, con.”

Và lời nói đó mang vẻ trang trọng của một châm ngôn tôn giáo.

Bà trở lại than phiền về đời sống đắt đỏ và Gamelin một lần nữa nêu lên việc cần đánh thuế, coi đó như liều thuốc duy nhất để chữa lành mọi đau khổ.

Nhưng bà lại nói tiếp:

“Ta đâu còn tiền nữa. Bọn lưu vong đã cuỗm đi tất cả. Lòng tin đã cạn. Chẳng còn hy vọng vào đâu được.”

“Đừng nói nữa, mẹ, đừng nói nữa! - Gamelin kêu lớn. - Những thiếu thốn, đau khổ nhất thời của chúng ta có gì đáng kể! Cách mạng sẽ mang lại cho loài người hạnh phúc đời đời.”

Bà già nhúng miếng bánh mì vào rượu. Trí óc bà trở nên minh mẫn hơn và bà mỉm cười vừa nghĩ đến thời son trẻ, khi bà nhảy múa trên bãi cỏ vào Lễ Nhà Vua. Bà cũng nhớ đến ngày Joseph Gamelin, anh thợ làm dao, hỏi bà làm vợ. Mẹ bà nói: “Sửa soạn quần áo đi con. Mẹ con mình ra quảng trường Grève, vào tiệm kim hoàn của ông Bierassis, xem người ta xé xác tên Damiens.” Khó khăn lắm hai mẹ con mới lách qua được đám đông những người tò mò. Trong tiệm, cô gái đã gặp Joseph Gamelin trong bộ y phục màu hồng và đoán ra ngay mọi chuyện. Suốt thời gian cô đứng bên cửa sổ xem kẻ giết vua bị tùng xẻo, nước chì nấu chảy đổ lên người, bốn ngựa phanh thây rồi quăng vào lửa, anh đứng sau cô không ngớt khen nước da, chiếc nón cô đội và thân hình đẹp đẽ của cô.

Bà uống cạn ly rượu và tiếp tục nhớ lại.

“Évariste ạ, mẹ sinh con đâu có đủ ngày, đủ tháng. Hôm đó mẹ sợ quá vì suýt bị xô ngã trên Cầu Mới đông nghẹt những người đổ xô đi xem hành hình lão de Lally. Con ra đời nhỏ tí xíu, nhỏ đến nỗi thầy thuốc tưởng con không sống nổi. Nhưng Thượng đế đã thương mẹ, đã giữ con cho mẹ. Mẹ nuôi con khôn lớn, không tiếc tiền cũng không tiếc sức. Công bằng mà nói thì con lúc nào cũng tỏ ra biết ơn và ngay từ tấm bé con đã luôn luôn tìm cách làm vui lòng mẹ. Bản tính con thật dịu dàng, đáng yêu. Em con cũng không xấu nhưng nó ích kỷ, hung hãn. Con biết thương người hơn nó. Khi bọn trẻ ngoài phố tìm được tổ chim trên cây, con cố gắng giằng lại mấy con chim con để trả lại mẹ chúng và chỉ chịu thua khi bị lũ trẻ giẫm đạp lên người, đánh con tàn nhẫn. Năm lên bảy, thay vì gây gổ với bọn xấu, khi ra đường con yên lặng, lẩm nhẩm đọc kinh; rồi cứ gặp ai nghèo khổ con lại đưa về nhà giúp đỡ, đến nỗi mẹ phải quất vào mông để con chừa. Thấy ai đau khổ con cũng khóc. Khi trưởng thành, con rất đẹp trai. Mẹ rất lạ vì hình như con không biết điều đó, con thật khác với các cậu con trai thích làm đỏm và kiêu hãnh vì bộ mặt của mình.”

Mẹ già nói đúng. Ở tuổi hai mươi Évariste có những nét của nữ thần Minerve: Khuôn mặt nghiêm trang và đẹp, một vẻ đẹp thật khắc khổ nhưng cũng rất duyên dáng. Giờ đây cặp mắt u tối, đôi má nhợt nhạt của anh biểu lộ một tâm hồn u sầu và mãnh liệt. Nhưng khi quay sang mẹ, anh lại có cái nhìn dịu dàng của thời trai trẻ.

Bà liên tục:

“Lẽ ra con có thể lợi dụng các ưu điểm của con để chạy theo mấy cô gái, nhưng con thích ở cửa tiệm gần mẹ. Đôi khi mẹ phải nhắc để con đừng lúc nào cũng bám lấy váy mẹ, để con đi chơi với bạn bè cho bạo dạn con người. Rồi đây trước khi nhắm mắt, mẹ phải chứng thực một điều là Évariste, con của mẹ, là đứa con ngoan. Bố mất đi, con đã dũng cảm nhận gánh nặng nuôi mẹ. Mặc dù chẳng kiếm được bao nhiêu, không bao giờ con để mẹ thiếu và nếu bây giờ mẹ con ta cơ cực, mẹ không thể trách con: lỗi là ở Cách mạng.”

Anh định phản đối nhưng bà nhún vai nói tiếp:

“Mẹ không phải là quý tộc. Mẹ biết nhiều ông lớn khi họ còn quyền thế, phải nói rằng họ rất ỷ thế, cậy quyền. Mẹ đã trông thấy bố con bị lũ đầy tớ của Công tước de Canaleilles dùng gậy đánh vì ông không kịp tránh đường khi lão đi qua. Mẹ cũng chẳng ưa gì con mụ người Áo*: mụ kiêu hãnh quá, hoang phí quá. Còn nhà vua trước đây mẹ tưởng ông rất tốt, nhưng mẹ đã thay đổi ý kiến sau khi ông bị kết án. Nói cho cùng, mẹ đâu có ưa gì chế độ cũ, mặc dầu dưới chế độ ấy đời mẹ cũng có vài lúc vui tươi. Con đừng nói Cách mạng sẽ đem lại bình đẳng cho con người, vì con người không bao giờ bình đẳng; điều đó không thể có và dù người ta có xáo trộn đất nước đến đâu đi nữa thì bao giờ cũng có kẻ lớn, người nhỏ, kẻ béo, người gầy.”

Chỉ hoàng hậu Marie-Antoinette sinh ở Vienne (Áo) năm 1755, lấy vua Louis XVI năm 1770, bị chết chém năm 1793.

Bà vừa nói vừa thu dọn chén đĩa. Họa sĩ không nghe mẹ nói nữa. Anh đang bận tìm hình một chiến sĩ tình nguyện, quần ngắn, áo vét ngắn, mũ chụp đỏ, chiếc hình sẽ thay quân bồi pích đã bị anh loại bỏ trong cỗ bài.

Có ai gõ nhẹ cửa rồi một cô gái, một cô gái quê, xuất hiện. Cô gái to ngang, tóc đỏ, chân khoèo, một bên kính che mắt trái còn mắt phải xanh nhạt, nhạt đến mức gần như trắng, môi dày, răng vẩu.

Chị hỏi Gamelin có phải là họa sĩ không, anh có thể vẽ chân dung Ferrand, chiến sĩ tình nguyện quân đoàn Ardennes, chồng chưa cưới của chị không. Gamelin trả lời anh sẵn sàng vẽ khi người chiến sĩ dũng cảm trở về. Cô gái dịu dàng nhưng hấp tấp cho biết là chị cần ngay.

Họa sĩ cố nhịn cũng phải mỉm cười; anh tuyên bố không thể làm gì được nếu không có người thật làm mẫu.

Không ngờ lại gặp khó khăn như thế, cô gái chẳng biết trả lời ra sao. Chị ngồi yên, bất động, đầu hơi nghiêng sang vai phải, hai tay chắp trước ngực, vẻ mặt buồn thiu. Họa sĩ cảm động nhưng cũng thấy vui vui vì tính tình quá đơn giản của cô gái; để làm nhẹ nỗi buồn của chị, anh đặt vào tay chị một bức tranh màu nước vẽ một anh lính tình nguyện và hỏi người chồng chưa cưới của chị có giống thế không.

Chị nhìn bức tranh bằng cặp mắt buồn bã; cặp mắt dần dần linh hoạt lên rồi lấp lánh và rực sáng; khuôn mặt to bè của chị rạng rỡ một nụ cười tươi rói. Rồi đột nhiên chị reo lên:

“Đúng là anh ấy, đích thực như thế, đúng là Ferrand bằng xương bằng thịt, anh Ferrand không lẫn với ai được.”

Trước khi họa sĩ nghĩ đến việc gỡ tay cô gái lấy lại bức tranh thì chị đã cẩn thận gập nó lại bằng những ngón tay to và đỏ, gập mãi thành hình vuông bé tí, đặt nó vào ngực giữa lần áo lót và chiếc sơ mi, ấn vào tay họa sĩ tờ tín phiếu năm livre, chào mọi người rồi tập tễnh nhưng nhẹ nhõm bước ra cửa.

III

Buổi chiều cùng ngày, Évariste đến nhà công dân Jean Blaise, nhà buôn tranh in tay, nhưng cũng bán thêm các thứ hộp, các vật dụng bằng bìa các tông và đủ loại bài. Tiệm Tình yêu họa sĩ ở phố Honoré đối diện nhà thờ Oratoire gần hãng Vận tải. Nó chiếm cả tầng trệt một ngôi nhà xây từ sáu mươi năm trước. Phiến đá trên vòm cửa được khắc hình một chiếc mặt nạ có sừng. Ở ngay vòm có một bức tranh sơn dầu vẽ “Chàng Sicile hay Tình yêu họa sĩ” được ông thân sinh ra Blaise treo lên từ năm 1770. Bức tranh mô phỏng một bức họa của Boucher, đến nay nét vẽ đã phai mờ gần hết qua thời gian và mưa nắng. Ở hai bên cửa chính có ô cửa tương tự, nhưng phiến đá trên đỉnh vòm lại khắc hình đầu một nữ thần. Bên trong cửa có đặt những tủ kính cực lớn phô bày trước mắt người qua đường những bức tranh in tay đang được ưa chuộng, những tranh khắc màu mới nhất.

Hôm nay trong tủ kính có trưng bày những bức tranh mô tả những cảnh tình tứ “Bài học về tình chồng vợ” và “Kháng cự dịu dàng” được Boilly minh họa với nét bút hơi khô khan. Phái “Jacobin”* đã vô cùng phẫn nộ và những người cách mạng trung kiên đã tố cáo việc trưng bày những tranh dâm ô này với Hội nghệ thuật. Ngoài ra người ta còn thấy bức “Cuộc dạo chơi” của Debucourt vẽ một cậu chủ quần ngắn màu hoàng yến được đặt nằm trên ba chiếc ghế, những con ngựa của Carle Vernet, những quả khí cầu, bức “Virginie tắm” và những hình vẽ theo lối cổ.

Jacobin, từ chỉ thành viên một tổ chức Cộng hòa thời cách mạng Pháp có trụ sở ở một tu viện đường Saint-Jacques. Từ này cũng chỉ người nhiệt liệt tranh đấu cho nền dân chủ.

Trong số các công dân lũ lượt đi qua tiệm chỉ có những kẻ khố rách áo ôm mới dừng lại lâu trước hai tủ kính để giải trí, để cặp mắt được tận hưởng những lạc thú trên đời, họ say sưa chiêm ngưỡng các hình ảnh, miệng há hốc trong khi những người quý tộc chỉ liếc qua, nhíu mày rồi đi thẳng.

Từ thật xa, Évariste đã ngước mắt nhìn lên một trong hai cửa sổ mở rộng phía trên tiệm tranh, khung cửa bên trái nơi có một chậu hoa cẩm chướng đỏ đặt sau ban công bằng thép uốn hình vỏ ốc. Trong cửa là phòng Élodie; cô cùng cha là ông Jean Blaise, nhà buôn tranh, sống ở lầu một ngôi nhà đó.

Évariste dừng lại một lúc như để lấy lại sức trước khi bước vào tiệm Tình yêu họa sĩ. Anh xoay quả đấm hình mỏ vịt mở cửa và trông thấy nữ công dân Élodie vừa bán xong mấy bức tranh đang cẩn thận xem lại trước khi cất vào két những tín phiếu chị vừa nhận của khách hàng. Đứng ở chỗ có nhiều ánh sáng, chị giương đôi mắt đẹp nhìn những sọc ngang, sọc đọc, những hình in bóng, vẻ mặt lo âu vì trong thành phố đang lưu hành cả tiền thật lẫn tiền giả, số lượng chắc cũng ngang nhau, một điều vô cùng tai hại cho các người buôn bán. Cũng như những kẻ giả mạo chữ ký nhà vua trước kia, bọn in tiền giả đều bị kết án tử hình. Dầu vậy người ta đã tìm thấy những bản khắc tín phiếu giả trong rất nhiều căn hầm; bọn Thụy Sĩ đưa lậu vào trong nước hàng triệu tín phiếu giả; bọn Anh ngày nào cũng thả trôi vào bờ biển từng ba lô nhằm làm cho dân chúng hết tin tưởng ở nền Cộng hòa và khiến các công dân yêu nước lâm vào cảnh khốn cùng. Élodie sợ nhận phải tiền giả và còn sợ tiêu tiền đó hơn vì như thế sẽ bị coi như đồng lõa với Pitt*. Dù sao chị vẫn tin vào vận may và nghĩ là sẽ thoát hiểm nếu gặp chuyện không hay.

William Pitt trẻ (1759-1806): thủ tướng Anh từ năm 1783 đến 1801, thù ghét cách mạng, tìm mọi cách để chống lại nước Pháp.

Évariste ủ ê nhìn chị, một cái nhìn biểu lộ tình yêu rõ hơn mọi nụ cười. Và chị nhìn lại, hơi bĩu môi chế giễu làm nhăn cặp mắt đen. Chị biết mình được yêu, không bực tức về chuyện đó, chị làm như vậy để trêu tức người yêu khiến anh ta phải thở than, phải thổ lộ nếu chưa thổ lộ. Và đó là trường hợp Évariste.

Sau khi cất tín phiếu vào két, chị lôi ra khỏi giỏ đồ khâu một chiếc khăn quàng trắng đã thêu dở và bắt đầu chăm chỉ làm việc. Theo bản năng, chị coi thêu thùa như một cách làm dáng và chị cũng muốn làm vui lòng người tới thăm chị. Cách thêu của chị thay đổi tùy đối tượng: uể oải với những người chị muốn bày tỏ một tình cảm sầu muộn, loăng quăng, nhảy nhót với những kẻ chị muốn phải ít nhiều thất vọng. Riêng đối với Évariste, chị thêu cẩn thận vì muốn duy trì với anh một tình cảm nghiêm chỉnh.

Élodie không còn trẻ và cũng không đẹp lắm. Thoạt nhìn có thể cho là chị còn xấu nữa. Nước da nâu hơi tái dưới chiếc khăn trắng quấn hờ hững quanh đầu để xòa ra ngoài những lọn tóc quăn xanh, đôi mắt đen luôn luôn rực lửa. Nhìn bộ mặt tròn, tươi tắn, gò má thật cao, mũi hơi tẹt, quê mùa và u dật, họa sĩ như thấy lại cái đầu của vị thần thôn dã trong điện Borghèse có cái vẻ tinh nghịch thoát phàm làm anh mến mộ. Một vệt ria mép lờ mờ in trên đôi môi nồng nhiệt. Ngực chị phập phồng tràn đầy yêu thương làm nhấp nhô chiếc khăn quấn chéo theo cách ăn mặc đang thịnh hành. Thân hình dẻo dai, đôi chân nhanh nhẹn, chị cử động với vẻ thật uyển chuyển, hoang dại. Cách nhìn, hơi thở, những rung động trên da thịt chị, tất cả đều như đòi hỏi và hứa hẹn yêu đương. Đứng sau quầy hàng, chị làm ta nghĩ đến một bức tranh của họa sĩ Chardin mô tả một nữ thần nhảy múa, một cô đồng tế rượu ở nhà Hát nhạc kịch đã trút bỏ lốt da linh miêu để ẩn núp dưới cái vẻ ngoài bình dị của người nội trợ.

“Cha em không có nhà, nhưng sẽ về ngay thôi, - chị nói với họa sĩ, - xin ông đợi một lát…”

Những bàn tay lại thoăn thoắt đưa kim trên miếng vải mỏng.

“Ông có thấy cái hình này hợp ý không, ông Gamelin?”

Gamelin không biết nói dối, tình yêu khiến anh bạo dạn, anh bộc trực nói:

“Cô thêu khéo đấy, nữ công dân, nhưng phải nói thực là hình vẽ của cô không đủ đơn sơ, giản dị, còn chịu ảnh hưởng của thị hiếu kiểu cách đã ngự trị quá lâu đời ở nước Pháp trong ngành trang trí vải vóc, đồ đạc, trần nhà. Vẫn còn những cái nút, những vòng hoa làm ta nhớ lại phong cách nhỏ bé, tủn mủn được ưa chuộng dưới thời tên bạo chúa. Thiên hạ bắt đầu biết thưởng thức, có điều là trước đây chúng ta đã đi quá xa. Từ thời tên vua Louis XV khốn kiếp, cách trang trí đã có vẻ Tàu. Người ta đóng những tủ com-mốt với cái bụng tròn to, những tay nắm uốn cong kiểu cách, thực chỉ đáng vứt vào lò lửa để sưởi ấm các công dân yêu nước, chỉ có đơn giản là đẹp, ta cần trở lại nghệ thuật cổ. Họa sĩ David đang sáng chế các kiểu giường và ghế bành dựa theo các bình cổ Etrurie và những bức họa của Herculanum.”

“Em đã thấy những giường, những ghế đó. Đẹp thật đấy. Rồi ra sẽ không ai thích các kiểu khác. Cũng như ông, em rất thích nghệ thuật cổ.”

“Nếu vậy, nếu cô trang trí chiếc khăn này bằng một đường chữ triện, những lá thường xuân, những con rắn hay những mũi tên đan chéo, nó sẽ xứng với một cô gái Sparte… và với cô hơn. Tuy nhiên cô vẫn có thể giữ lại mẫu này, chỉ cần đơn giản hóa, trở lại các đường thẳng.”

Chị hỏi anh cần bỏ những phần nào.

Anh cúi xuống chiếc khăn: tóc anh lướt nhẹ mái tóc cô gái, tay họ chạm nhau trên miếng vải, hơi thở họ quyện vào nhau. Trong khoảnh khắc đó anh thấy niềm vui tràn ngập, nhưng khi cảm thấy môi mình gần môi Élodie, anh sợ xúc phạm nàng và đột ngột lùi ra.

Blaise cũng yêu Gamelin. Chị thấy anh đẹp tuyệt vời với đôi mắt to nồng nàn, khuôn mặt trái xoan, nước da xanh xao, mái tóc rậm và đen rẽ trước trán và chảy xuống đôi vai, dáng điệu nghiêm trang, lanh lẹ, cách tiếp xúc cương nghị, lời nói rắn rỏi không a dua, nịnh bợ. Tình yêu khiến chị nhìn thấy ở anh thiên tài của một nghệ sĩ; một ngày kia tên anh sẽ nổi như cồn và chị lại càng yêu anh hơn. Blaise không tán thưởng tính nhút nhát của phái nam, chị sẽ không cảm thấy bị xúc phạm nếu có một người đàn ông không kiềm chế nổi tính đam mê, thị hiếu, dục vọng của mình, chị yêu Évariste, một con người trong trắng, tất nhiên không phải chỉ vì anh trong trắng nhưng điều đó cũng quan trọng vì chị sẽ chẳng phải ghen tuông, ngờ vực, chẳng sợ có ai là tình địch.

Dù sao vào lúc này chị thấy anh dè dặt quá. Nếu nàng Aricie trong bi kịch của Racine yêu Hippolyte, ca ngợi đạo đức mãnh liệt của vị anh hùng, chính là vì nàng hy vọng chiến thắng đạo đức đó, nhưng rồi nàng phải than khóc vì chàng đâu có vì nàng mà tìm cách vượt qua phong tục khắt khe. Theo gương nàng Aricie mềm mỏng, Blaise cũng quan niệm là về tình yêu, phụ nữ cần đi trước một bước. Chị tự nhủ: những người say đắm nhất chính là những người rụt rè nhất, cần giúp đỡ, khuyến khích họ. Họ ngây thơ nên phụ nữ phải đi trước nửa đoạn đường hoặc hơn nữa mà không để họ biết, làm họ tưởng chính họ tấn công dũng mãnh và chiến thắng vinh quang. Chị tin tưởng sẽ đạt được kết quả vì chị biết trước khi Cách mạng biến Gamelin thành anh hùng thì anh đã yêu, yêu như mọi người, một phụ nữ chẳng có gì là đặc biệt, cô gác cổng Viện Hàn lâm.

Élodie đâu có khờ khạo, chị hiểu tình yêu có năm bảy đường. Tình cảm Évariste gây cho chị đã đủ sâu sắc để chị nghĩ đến chuyện trao thân gửi phận cho anh. Nhưng chị sợ cha chị không đồng ý để đứa con gái duy nhất của mình gắn bó với một nghệ sĩ vô danh nghèo khổ. Gamelin hoàn toàn tay trắng trong khi nhà buôn tranh giàu nứt đố đổ vách. Lợi tức do tiệm Tình yêu họa sĩ đem lại đã lớn, các khoản tiền chiết khấu và hoa hồng còn nhiều hơn nữa. Ông còn liên kết với một nhà thầu cung cấp cỏ và yến mạch ướt cho đội kỵ binh Cộng hòa nữa. Sau hết, con trai ông thợ làm dao phố Saint-Dominique, chỉ là một nhân vật quá nhỏ bé bên cạnh nhà xuất bản tranh in tay được cả châu Âu biết tiếng, có quan hệ với Blaizot, Basan, Didot và thường lui tới nhà các công dân Saint-Pierre và Florian. Không phải vì hiếu thảo mà chị thấy cần cha ưng thuận để lập gia đình. Cha chị góa vợ từ sớm, tham lam, nhẹ dạ, hám gái, thích tiền, thực ra chưa bao giờ chăm sóc, khuyên răn chị, để mặc chị sống tự do không cần biết chị ăn ở ra sao. Quá hiểu biết phụ nữ, ông đánh giá cao tính hăng say và những cách quyến rũ của con gái mà ông biết mạnh hơn một khuôn mặt xinh đẹp nhiều. Là một cô gái quá phóng khoáng chẳng cần giữ gìn, quá thông minh không thể lầm lạc, khôn ngoan khi say đắm, chị không để cho tính ham thích yêu đương đưa ra khỏi phong tục tập quán đương thời. Cha chị rất hài lòng về sự khôn ngoan của con, và vì chị thừa hưởng ở ông năng khiếu buôn bán, tính ham thích kinh doanh nên ông chẳng quan tâm đến chuyện con gái đã lớn mà chưa lấy chồng, vẫn muốn ở nhà. Chị ở nhà thì cũng được việc ngang một quản gia và bốn thầy ký. Ở tuổi hăm bảy chị thấy mình đã đủ trí khôn, đủ kinh nghiệm để tự lập, không cần ai khuyên bảo hay phải chiều ý một ông bố còn trẻ, dễ dãi và ham chơi. Nhưng muốn kết hôn với Gamelin, phải làm thế nào để ông Blaise gây dựng cho chàng rể nghèo, đưa anh vào tiệm, bảo đảm công việc cho anh như ông đã từng làm với nhiều nghệ sĩ, nói tóm lại, bằng cách này hay cách khác, tạo điều kiện cho anh kiếm ra tiền. Nhưng thực khó có chuyện một bên trao, một bên nhận vì hai người có rất ít thiện cảm với nhau.

Càng nghĩ cô Élodie dịu hiền và khôn ngoan lại càng thấy lúng túng. Chị đã tính đến chuyện cứ bí mật kết hôn với chàng và để Thượng đế chứng giám lòng thành của họ. Chị cho rằng làm như vậy cũng dễ dàng, cũng không ai chê trách được vì chị sống độc lập mà Évariste lại là một người thật thà, đạo đức. Nhưng Évariste đang gặp bao nhiêu khó khăn mới nuôi nổi mình và mẹ; trong cuộc sống eo hẹp như thế dường như không còn chỗ đứng cho một mối tình dù đơn giản đến đâu đi nữa. Vả lại anh cũng chưa tỏ lộ tình cảm, chưa đả động gì đến dự định của mình.

Nữ công dân Blaise hy vọng sớm buộc được anh làm việc đó.

Chị ngừng suy nghĩ và chiếc kim cũng ngừng hoạt động, chị nói:

“Công dân Évariste, em cũng như anh chẳng thích gì chiếc khăn này. Anh làm ơn nghĩ giùm em một mẫu khác. Trong khi anh vẽ em sẽ bắt chước Pénelope, tháo bỏ những gì đã được làm khi anh vắng mặt.”

Anh nhiệt thành trả lời:

“Tôi xin làm ngay, nữ công dân. Tôi sẽ vẽ cho cô thanh gươm của Harmodius, thanh gươm trong một vòng nguyệt quế.”

Rồi rút cây bút chì, anh phác họa những thanh gươm và những bông hoa theo một kiểu giản dị, đơn sơ mà anh ưa thích. Vừa vẽ anh vừa trình bày quan điểm:

“Người Pháp hồi sinh phải từ bỏ mọi di sản của thời kỳ nô lệ: thị hiếu, hình thức, lối vẽ, tất cả đều xấu. Watteau, Boucher, Fragonard vẽ để phục vụ bọn bạo chúa và những người nô lệ. Trong các tác phẩm của họ, không hề thấy một phong cách đẹp, những đường nét trong sáng, không hề thấy thiên nhiên và chân lý. Chỉ là những mặt nạ, những con rối, những giẻ rách, những trò hề. Hậu thế sẽ khinh bỉ các sáng tác hời hợt của họ. Một trăm năm nữa, tranh của Watteau sẽ nằm mục nát trong kho; đến năm 1893 sinh viên trường Mỹ thuật sẽ bôi lên tranh của Boucher để phác họa những bức tranh của họ. Họa sĩ David đã mở ra con đường mới; ông tiến gần tới nghệ thuật cổ, nhưng ông vẫn chưa đủ đơn giản, đủ mạnh mẽ, đủ trần trụi. Nghệ sĩ của chúng ta còn phải học hỏi nhiều lắm về các bí quyết trong những bức trang trí của Herculanum, các bức phù điêu La Mã, các bình của xứ Etrurie.”

Anh nói nhiều về vẻ đẹp cổ đại rồi anh trở lại Fragonard mà anh căm ghét đến tận xương tủy.

“Nữ công dân, chị có biết lão già đó không?”

Élodie gật đầu.

“Chắc chị cũng biết Greuze, một thằng cha hết sức lố lăng với thanh kiếm và bộ quần áo màu hồng điều. Nhưng bên cạnh lão Fragonard thì y lại giống một nhà hiền triết Hy Lạp. Cách đây ít lâu tôi đã gặp lão khốn nạn đó đi lon ton dưới các vòm của Cung điện Bình Đẳng, tóc rắc phấn, vẻ duyên dáng, nhảy nhót, nhả nhớt, ghê tởm. Trông thấy y, tôi chỉ mong có một người yêu thích nghệ thuật treo y lên cây rồi lột da y như Apollon lột da Marsyas* để làm gương cho các họa sĩ tồi tệ.”

Marsyas là bạo chúa xứ Phrygie thi tài thổi sáo với Apollon, thần ánh sáng, nghệ thuật. Thua cuộc, y bị Apollon lột da.

Élodie đăm đăm nhìn anh với đôi mắt tươi vui và phóng đãng.

“Ông biết ghét thật đấy, ông Gamelin, chẳng hiểu ông có biết yêu…?”

“Ông Gamelin đấy à?” Một giọng nam cao cất lên. Công dân Blaise bước vào tiệm, đôi ủng lộp cộp, các dây đeo chạm nhau kêu lanh canh, tà áo bay phấp phới. Trên đầu ông đội một chiếc mũ đen lớn, chỏm xòa xuống tận vai.

Élodie mang giỏ đi lên phòng.

“Thế nào, ông Gamelin! - Công dân Blaise hỏi, - ông có gì mới mang cho tôi không?”

“Có thể là mới đây,” họa sĩ trả lời.

Rồi anh trình bày:

“Những bộ bài của ta thực tương phản với phong tục, tập quán hiện nay. Mấy cái tên quân bồi, quân vua* xúc phạm các công dân yêu nước. Tôi đã nghĩ ra và vẽ xong một bộ bài mới, bộ bài cách mạng, trong đó thay vì quân vua, quân đầm, quân bồi sẽ có các quân Tự do, Bình đẳng, Bác ái; quân át có mấy chùm lá bao quanh, tôi gọi là quân Luật pháp… Anh sẽ đánh quân Tự do - chuồn, Bình đẳng - pích, Bác ái - rô, Luật pháp - cơ… Những quân đó vẽ khá đẹp, tôi định nhờ Desmahis khắc để lĩnh bằng sáng chế.”

Ta thường gọi là quân tây.

Anh rút từ chiếc cặp bìa cứng ra mấy cái hình đã vẽ xong bằng thuốc nước đưa cho nhà buôn tranh xem.

Công dân Blaise không cầm, ông quay mặt đi.

“Chú em, hãy đem tới Hội đồng Quốc ước, anh sẽ được hưởng vinh dự của một buổi họp. Nhưng đừng hy vọng kiếm một xu nhỏ nhờ phát minh mới, mà chẳng có gì gọi là mới của anh cả. Anh dậy muộn quá! Bộ bài cách mạng của anh là bộ thứ ba người ta mang đến cho tôi. Mới tuần trước ông Dugoure, bạn anh, đã gửi tôi một bộ bài pi-kê có bốn quân Thần, bốn Tự do, bốn Bình đẳng. Người ta cũng đề nghị một bộ khác có người hiền, người dũng cảm, có Caton, Rousseau, Annibal, tôi cũng chẳng nhớ còn những ai nữa!… Các quân đó lại có ưu điểm so với các quân của anh là vẽ sơ sài và khắc bằng dao nhỏ trên gỗ. Anh biết quá ít về con người nên mới tưởng bọn cờ bạc sẽ dùng các quân bài vẽ theo kiểu David, khắc theo lối Bartolozzi! Cũng là một ảo tưởng kỳ lạ cái ý nghĩ phải làm như vậy để các bộ bài đã có từ xưa phù hợp với tư tưởng hiện tại. Nếu thấy nói như cũ là thiếu ý thức công dân thì mấy anh cách mạng trung kiên sẽ tự động sửa lại và hô: “Tên bạo chúa” hay đơn giản hơn “Lão lợn ỉ”. Người ta sẽ tiếp tục sử dụng các quân bài đã cáu bẩn chứ không đời nào mua bộ khác. Đấy, người ta mua bài nhiều nhất tại các sòng bạc ở khu Lâu đài Bình Đẳng, tôi khuyên anh đến đó giới thiệu với bọn hồ lỳ, bọn cờ bạc các quân Tự do, Bình đẳng, quân…, anh nói gì nhỉ? Quân Pháp luật - cơ… của anh rồi anh trở lại cho tôi biết họ đã tiếp anh ra sao!”

Công dân Blaise ngồi lên quầy hàng, búng tay gảy các sợi thuốc lá trên chiếc quần ngắn bằng vải Nam Kinh. Nhìn Gamelin với vẻ thương hại, ông nói tiếp:

“Cho phép tôi khuyên anh, công dân họa sĩ: nếu anh muốn kiếm tiền, anh hãy từ bỏ các quân bài ái quốc, ái quần, từ bỏ các biểu tượng cách mạng, các thần Hercule, mãng xà bảy đầu, các thần Căm giận đuổi theo tội ác, các thần Tự do. Anh hãy vẽ cho tôi những cô gái đẹp. Nhiệt tình đổi mới của các công dân sẽ nguội dần theo thời gian nhưng đàn ông thì bao giờ cũng yêu đàn bà. Hãy vẽ cho tôi những cô nàng thực hồng hào với bàn chân nhỏ, bàn tay thon. Anh cần nhớ là bây giờ chẳng ai quan tâm đến Cách mạng, chẳng ai muốn nghe nói gì về Cách mạng nữa!”

Nghe đến đây, Évariste Gamelin như chồm lên.

“Sao! Chẳng ai muốn nghe nói gì về Cách mạng nữa!… Nhưng việc xây đắp tự do, những chiến thắng của quân đội ta, việc trừng phạt bọn bạo chúa chẳng phải là những sự kiện khiến hậu thế phải đời đời thán phục ư? Tại sao những điều đó lại không đập mạnh vào trí óc chúng ta? Sao! Anh chàng cách mạng Jesus còn thành lập được một giáo phái kéo dài gần mười tám thế kỷ, việc phụng thờ tự do chẳng lẽ chưa đầy bốn năm lại bị tiêu diệt!”

Nhưng Jean Blaise vẫn ngạo mạn:

“Anh đang sống trong mơ còn tôi sống trong cuộc đời. Hãy tin tôi, anh bạn. Cách mạng làm người ta chán ngán, nó kéo dài quá. Năm năm nhiệt thành, năm năm ôm hôn, tàn sát, diễn thuyết, hát “Marseillaise”, rung chuông báo động, treo cổ quý tộc lên cột đèn, đầu lâu cắm trên ngọn giáo, đàn bà cưỡi đại bác, cây tự do đội mũ chụp đỏ, những cô gái, ông già mặc áo trắng được lôi đi trong những chiếc xe hoa, năm năm ngục tù, máy chém; phân phối định lượng, áp phích, phù hiệu, chùm lông cắm trên đầu, trên mũ, gươm, áo vét, đã quá đủ rồi. Bây giờ thì người ta chẳng còn hiểu gì nữa. Đã có quá nhiều công dân vĩ đại được các anh đưa lên đài vinh quang để rồi chính các anh lại xô xuống vực thẳm như những tên tội phạm: Necker, Mirabeau, La Fayette, Bailly, Pétion, Manuel, và bao nhiêu người khác. Biết đâu các anh lại không dành cho các vị anh hùng mới của các anh một số phận tương tự!… Thực không tài nào hiểu nổi.”

“Kể tên họ đi, công dân Blaise, ông hãy nêu tên những anh hùng mà chúng tôi chuẩn bị hy sinh!” Gamelin nói bằng một giọng khiến nhà buôn tranh phải thận trọng.

“Tôi thích chế độ Cộng hòa, tôi cũng yêu nước, - ông đáp lại, bàn tay để lên ngực. - Tôi cũng Cộng hòa, yêu nước như anh, công dân Évariste Gamelin. Tôi không nghi ngờ lòng yêu nước của anh và hoàn toàn không nghĩ là anh nay thế này, mai thế nọ. Nhưng anh cũng cần biết rằng lòng tận tụy đối với Tổ quốc, đối với việc công ích của tôi đã được xác minh bằng nhiều hành động. Nguyên tắc của tôi là: tín nhiệm bất kỳ ai có khả năng phục vụ quốc gia. Đứng trước các vị được nhân dân giao cho một nhiệm vụ vinh quang mà cũng cực kỳ nguy hiểm là quyền lập pháp như Marat, như Robespierre, tôi xin cúi đầu; tôi sẵn sàng giúp các vị ấy bằng khả năng hèn mọn của tôi, bằng sự đóng góp nhỏ bé của một công dân tốt. Các ủy ban có thể xác nhận nhiệt tình lòng tận tụy của tôi. Phối hợp với những công dân thực sự yêu nước, tôi đã cung cấp cỏ khô và yến mạch cho đội kỵ binh dũng cảm, cung cấp giày cho binh sĩ của chúng ta. Chính hôm nay từ Vernon tôi đã gửi sáu chục con bò cho đạo quân miền Nam, qua một vùng đầy giặc cướp và bọn điệp viên của Pitt, của Condé*. Tôi không nói, tôi hành động.”

Louis V Joseph de Bourbon-Condé (1736-1818): là một trong những nhà quý tộc bỏ ra nước ngoài sớm nhất (1789). Năm 1792, ông thành lập đạo quân phản cách mạng, thường được gọi là “đạo quân Condé”.

Gamelin lặng lẽ xếp những tranh bột nước vào chiếc cặp bìa cứng, buộc dây rồi cắp vào nách.

“Mâu thuẫn kỳ cục, - anh nói, hai hàm răng xít vào nhau. - Một mặt giúp quân đội ta gieo rắc tự do khắp thế giới, mặt khác lại phản bội bằng cách gây rối loạn, lo âu trong tâm hồn những người đang bảo vệ tự do… Xin chào công dân Blaise.”

Trước khi rẽ vào cái ngõ hẹp bên hông nhà thờ Oratoire, Gamelin lòng nặng trĩu yêu thương và giận dữ, quay lại nhìn những bông cẩm chướng đỏ thắm nở rộ bên lề một khung cửa sổ.

Anh không nghi ngờ chuyện Tổ quốc sẽ vượt qua được cơn thử thách. Anh chống lại những lời lẽ thiếu ý thức của Blaise, anh tin tưởng ở cách mạng nhưng cũng phải thừa nhận rằng ý kiến của lão nhà buôn cũng có mặt đúng; nhân dân Paris quả không còn quan tâm đến các diễn biến đang xảy ra. Buồn thay! Sau nhiệt tình ban đầu, đúng là bây giờ mọi người tỏ ra lãnh đạm. Không bao giờ có thể thấy lại quang cảnh những đám đông người một lòng một dạ năm tám mươi chín, quang cảnh hàng triệu người năm chín mươi chen chúc nhau bên bàn thờ để bảo vệ tự do. Nếu vậy các công dân tích cực sẽ phải cố gắng, sẽ phải nỗ lực gấp đôi, sẽ phải thức tỉnh nhân dân đã bắt đầu ngủ quên, nhắc nhở họ phải lựa chọn giữa tự do và cái chết.

Gamelin suy nghĩ miên man, và mối tình đối với Élodie lại nâng đỡ tinh thần cho anh.

Khi anh đến bờ sông, mặt trời đã hạ xuống chân trời sau những đám mây nặng nề như những lớp thạch phún cháy đỏ rực, các mái nhà tắm trong ánh sáng màu vàng, những kính cửa sổ như bắn ra muôn vàn tia chớp. Anh tưởng tượng ra các thần Titan đang lấy các mảnh vụn của thế giới cũ để rèn một thành phố bằng đồng.

Không có nổi một mẩu bánh mì mang về cho mẹ và cho mình, anh mơ màng thấy đang ngồi bên một chiếc bàn dài vô tận, ở đó có chỗ dành cho tất cả nhân loại phục sinh. Trong khi chờ đợi, anh tự thuyết phục rằng Tổ quốc như bà mẹ hiền sẽ nuôi dưỡng đứa con trung hiếu. Rồi cứng rắn trở lại trước thái độ ngạo mạn của lão buôn tranh, anh lại thấy quan điểm của mình về bộ bài cách mạng là mới và đúng, và với các tranh bột nước đã hoàn tất, anh đang nắm trong tay một tài sản lớn. “Desmahis sẽ khắc, anh nghĩ. Chính ta sẽ tự xuất bản bộ bài yêu nước, chắc chắn chỉ một tháng sẽ bán được mười ngàn bộ, giá hai mươi xu một bộ.”

Nóng lòng thực hiện ý định, anh rảo bước đến nhà bạn. Desmahis cư ngụ ở bến Hàng Sắt, trên lầu một tiệm bán kính.

Vợ ông chủ tiệm cho anh biết công dân Desmahis không có nhà. Anh không ngạc nhiên, biết bạn có tính hay lang thang, vô định. Nhiều khi anh cũng thắc mắc không hiểu tại sao người ta có thể khắc nhiều, khắc đẹp đến thế mà chẳng cần chăm chỉ chút nào. Anh quyết định đợi bạn. Bà chủ nhà lôi ra một chiếc ghế mời anh ngồi rồi với vẻ rầu rĩ bắt đầu than phiền về chuyện buôn bán ế ẩm mặc dầu có người nói bán kính rất phát tài vì Cách mạng đã đập bể không biết bao nhiêu là cửa sổ.

Trời tối dần. Đợi mãi không được, Gamelin từ biệt bà chủ. Ra đến Cầu Mới, anh thấy từ phố Morfondus đổ ra nhiều vệ binh quốc gia cưỡi ngựa dẹp người qua lại. Họ mang theo những bó đuốc, gươm giáo loảng xoảng, áp tải một chiếc xe đang chầm chậm lăn ra pháp trường. Xe chở một người đàn ông không ai biết tên, người đầu tiên bị tòa án mới thành lập xét xử và kết tội. Nạn nhân ẩn hiện giữa những chiếc nón của các vệ binh, ngồi quay về phía sau xe, tay bị trói quặt ra sau lưng, cái đầu để trần lắc lư không ngớt. Tên đao phủ đứng gần, lưng dựa vào thành xe. Người qua đường xúm lại, thản nhiên đứng nhìn, bảo nhau chắc đây là tên đã gây ra nạn đói. Gamelin tiến lại gần, nhận ra trong đám người xem, Desmahis bạn anh đang cố lách qua đám đông định băng qua đoàn người ngựa để sang phía bên kia. Anh gọi và đặt tay lên vai bạn. Desmahis quay đầu lại: đó là một thanh niên đẹp trai, khỏe mạnh. Trước đây ở Viện Văn học - Nghệ thuật, người ta vẫn nói anh có cái đầu của Bacchus và cái mình của Hercule. Các bạn anh còn gọi anh là Barbaroux vì anh rất giống vị đại biểu nhân dân có cái tên đó.

“Lại đây, - Gamelin nói, - mình có việc quan trọng muốn bàn với cậu.”

“Để mặc mình!” Desmahis vội trả lời.

Rồi anh lầu bầu những lời không rõ ràng, chỉ đợi dịp là lại xông lên:

“Mình đang đuổi theo một cô gái, một công nhân bán quần áo, một nàng tiên đội nón có mớ tóc vàng óng để xõa sau lưng. Cái xe bò chết tiệt đã tách mình ra khỏi nàng. Nàng vượt lên trước, kia kìa nàng đã ở đầu cầu.”

Gamelin định nắm áo giữ bạn lại, thề rằng chuyện anh sắp nói là quan trọng.

Nhưng Desmahis đã băng qua đám người, ngựa, gươm, đuốc, đuổi theo cô gái bán quần áo.

IV

Lúc đó là mười giờ sáng. Nắng tháng tư phơi phới trên từng chiếc lá xanh non. Cơn giông ban đêm khiến không khí nhẹ nhàng, dễ chịu. Chốc chốc lại có một kỵ sĩ phóng ngựa trên phố Quả Phụ, phá tan bầu không khí yên tĩnh quạnh hiu. Bên lề con đường đầy bóng râm, quay lưng về phía túp nhà tranh có tên là Người đẹp thành Lille, Évariste ngồi đợi Élodie trên một chiếc ghế dài. Từ hôm mấy ngón tay họ chạm nhau trên chiếc khăn thêu, hơi thở họ quyện vào nhau, anh chưa trở lại tiệm Tình yêu họa sĩ. Tính khắc kỷ kiêu hãnh cùng với tính rụt rè cố hữu càng ngày càng thêm quá quắt đã khiến anh xa lánh Élodie suốt một tuần. Anh đã viết cho chị một bức thư trang nghiêm, ảm đạm, sôi nổi; anh nêu ra các tội lỗi của công dân Blaise; không đả động đến tình yêu, giấu kín nỗi đau đớn của mình, anh tuyên bố sẽ không bao giờ trở lại tiệm bán tranh và tỏ thái độ kiên quyết mà không một người tình nào có thể chấp nhận.

Bản tính Élodie trái ngược với anh; mong muốn bảo vệ những gì đã có, chị nghĩ ngay đến việc gặp lại anh. Thoạt tiên chị tính đến nhà anh, đến xưởng vẽ ở quảng trường Thionville. Nhưng biết lòng anh phiền muộn, và qua bức thư, đoán là anh đang tức giận, chị sợ anh để mối hận trùm lên cả con lẫn bố, sẽ tìm cách không bao giờ gặp lại chị. Theo chị, cách tốt nhất là hẹn gặp anh, một cuộc hẹn hò lãng mạn mà anh không thể lẩn tránh, chị sẽ có đủ thì giờ làm anh vui và thuyết phục anh. Rồi nỗi cô đơn sẽ đồng minh với chị để cám dỗ, chiến thắng anh.

Hồi đó, tại các công viên thiết kế theo kiểu Anh và ở tất cả các nơi dạo chơi thời thượng, những kiến trúc sư tài năng thường dựng lên những mái nhà tranh để đáp ứng tính ham thích cảnh thôn đã của dân thành thị. Ngôi nhà Người đẹp thành Lille do một chủ tiệm giải khát phụ trách kết hợp được cảnh nghèo nàn giả tạo với những phế tích cũng giả tạo của một lâu đài cổ, làm cho vẻ đẹp thôn dã hài hòa với cảnh điêu tàn… Để làm xúc động những tâm hồn đa cảm, chủ tiệm còn dựng bên cạnh cây liễu một ngôi mộ và một chiếc cột, trên đặt một bình di cốt mang dòng chữ: “Cléonice gửi người chung tình Azor”. Nhà tranh, phế tích, ngôi mộ: trước khi suy tàn, giai cấp quý tộc đã dựng trong các khu lâm viên cha truyền con nối những biểu tượng về bần cùng, hủy diệt và tử vong. Và bây giờ các thị dân yêu nước lại thích chè chén, nhảy múa, yêu đương trong những ngôi nhà tranh giả đó, dưới bóng những tu viện giả, giữa những ngôi mộ giả vì tất cả đều coi thiên nhiên là bạn tình, đều là môn đồ của Jean-Jacques; đều có tấm lòng nhạy cảm và tinh thần triết học.

Đến nơi hẹn trước giờ đã định, Évariste ngồi đợi và giống như quả lắc đồng hồ, anh đo thời gian bằng nhịp đập của trái tim. Một đoàn tuần tra đi qua dẫn theo tù nhân. Mười phút sau, một phụ nữ mặc toàn đồ hồng tay cầm một bó hoa theo mốt mới cùng với một chàng kỵ binh mũ ba vành, mặc trang phục đỏ, áo vét và quần ngắn có sọc đi tới và lẻn nhanh vào nếp nhà tranh. Trông họ giống hệt những người tình dưới chế độ cũ. Thật đúng như nhận xét của công dân Blaise, trong con người có những tính chất mà các cuộc Cách mạng không thể thay đổi.

Một lúc sau, từ phía Rueil hay Saint-Cloud gì đó, một bà già đi tới, tay cầm một cái hộp hình viên trụ sơn màu sặc sỡ. Ngồi xuống chiếc ghế Gamelin đang ngồi, bà đặt cái hộp xuống trước mặt, trên nắp hộp có chiếc kim để bọn con nít quay số. Bà cụ bán bánh “khoái”, - tên gọi mới của một loại bánh ngọt đã có từ xưa. Không biết từ thời nào người ta gọi nó là bánh “cúng”; nhưng bây giờ không ai còn dùng tên này nữa có lẽ vì dùng mãi đâm chán hoặc vì nó làm ta nghĩ đến chuyện ơn huệ, nợ nần, cúng lễ không còn hợp thời nữa.

Bà cụ lấy tạp dề lau mồ hôi trên trán rồi bắt đầu than thở. Bà oán trách Thượng đế bất công bắt các sinh vật do Ngài tạo ra chịu khổ cực. Cụ ông trông coi một quán rượu ở Saint-Cloud còn cụ bà ngày nào cũng ngược lên Champs-Élysées, tay lắc chuông, luôn miệng rao “Bánh khoái đây, mời quý bà”. Khổ cực như vậy mà nào có nuôi nổi thân già.

Thấy chàng thanh niên có vẻ thông cảm, bà nói rất nhiều về nguyên nhân nỗi khổ của mình. Chính vì làm cho người giàu khánh kiệt, chế độ Cộng hòa đã làm kẻ nghèo mất miếng bánh. Cũng chẳng hy vọng rồi ra sẽ khá hơn, trái lại có nhiều dấu hiệu chứng tỏ tình hình sẽ ngày thêm nguy kịch. Ở Nanterre, một phụ nữ sinh con đầu rắn; ở Rueil sét đánh xuống nhà thờ và làm cháy cây thánh giá trên tháp chuông; ở rừng Chaville người ta trông thấy ma chó sói. Có những kẻ đeo mặt nạ rắc thuốc độc vào các con suối và tung vào không khí các thứ bột sinh bệnh.

Nhưng Évariste đã trông thấy Élodie từ trên xe nhảy xuống. Anh chạy lại. Mắt cô gái sáng long lanh dưới bóng mờ của chiếc mũ cói. Chị mỉm cười, đôi môi đỏ thắm như những bông cẩm chướng chị cầm trong tay. Một chiếc khăn quàng lụa đen vắt chéo qua ngực, thắt nút sau lưng. Dưới chiếc áo dài màu vàng, trên đôi bàn chân đi giày đế phẳng, hai đầu gối chị chuyển động thực nhanh nhẹn. Cách mạng đã giải phóng không bắt thân hình các nữ công dân bị gò bó, nhưng chiếc váy rộng lại còn phồng ra ở chỗ thắt lưng đã làm thay đổi hình dáng chị.

Anh muốn nói nhưng không tìm được lời; anh tự trách mình đã quá vụng về, nhưng Élodie lại thích thế hơn là thấy anh tiếp chị một cách thân mật. Chị còn nhận thấy và coi đó là dấu hiệu tốt, anh đã thắt cà vạt có nghệ thuật hơn trước. Chị vừa giơ tay ra nắm tay anh vừa nói:

“Em muốn gặp anh, muốn nói chuyện với anh. Em đã không trả lời thư anh vì nó làm em bực mình, em không thấy hình ảnh anh trong thư anh viết. Nếu anh viết tự nhiên hơn, bức thư sẽ dễ thương hơn. Em không tin rằng anh không muốn trở lại tiệm Tình yêu họa sĩ chỉ vì một chuyện cãi cọ không đâu về chính trị với một người nhiều tuổi hơn anh nhiều. Điều đó chỉ khiến người ta hiểu sai về tính tình và trí óc anh. Anh cứ tin chắc rằng anh không có gì phải e ngại rằng cha em sẽ không tiếp anh đàng hoàng khi anh trở lại nhà em. Anh chưa hiểu cha em đấy thôi. Ông không nhớ là đã nói gì và anh đã trả lời ra sao đâu. Đúng là hai người không ưa nhau, nhưng cha em không hiềm thù ai. Em cũng thấy cần nói thẳng là ông không quan tâm gì đến anh… và cả em nữa. Ông chỉ nghĩ đến chuyện làm ăn và chơi bời.”

Chị đi về phía các bụi cây gần căn nhà tranh. Anh ngại ngùng đi theo chị vì biết đó là nơi hò hẹn của những mối tình mua bán, những chuyện yêu đương tạm bợ. Chị chọn chiếc bàn kín đáo nhất.

“Em có bao nhiêu chuyện cần nói với anh, anh Évariste. Em là bạn anh, chắc em có quyền, anh cho phép em sử dụng quyền đó chứ? Nếu anh muốn, em sẽ nói nhiều về anh… và chỉ nói ít về em.”

Chủ tiệm mang ra một cái bình cùng với mấy chiếc ly. Chị rót nước ra ly như một bà nội trợ đảm đang. Rồi chị kể cho anh về tuổi thơ ấu của mình, về sắc đẹp của bà mẹ mà chị ca tụng vì bà là mẹ chị và nhan sắc của chị cũng do bà mà có. Chị đề cao tính kiên cường của ông bà mình, chắc là chị hãnh diện về dòng máu tư sản của mình. Người mẹ chị yêu thương đã mất năm chị sáu tuổi, từ đó chị sống không tình thương, không chỗ dựa. Chị tự mô tả mình thật đúng: linh hoạt, nhạy cảm, can trường, rồi chị nói tiếp:

“Anh Évariste, tuổi trẻ của em quá u sầu, quá cô đơn nên em không thể không thấy hết giá trị của một tấm lòng như tấm lòng anh. Em xin nói thẳng không bao giờ tự em, em quên đi mối thiện cảm anh dành cho em. Đối với em nó hết sức quý báu và em hoàn toàn tin tưởng ở nó.”

Évariste âu yếm nhìn chị.

“Élodie, anh có thể hy vọng là em không hoàn toàn dửng dưng với anh không? Anh có thể tin?…”

Anh ngừng lại sợ mình đã nói quá nhiều, sợ mình đã lợi dụng một tình bạn chân thành.

Chị đưa tay cho anh nắm, một bàn tay nhỏ nhắn, phúc hậu dưới những chiếc tay áo dài, hẹp, viền đăng ten. Ngực chị phập phồng, rung động.

“Anh cứ gán cho em, anh Évariste, mọi tình cảm anh muốn em có đối với anh. Chắc chắn là anh sẽ không lầm đâu.”

“Élodie, Élodie, điều em nói em có dám nhắc lại không nếu em biết…”

Anh ngập ngừng.

Chị cúi mặt nhìn xuống.

Và anh nói tiếp nhỏ hơn:

“…rằng anh yêu em?”

Nghe những lời nói cuối cùng đó, chị đỏ mặt vì vui thích. Và trong khi mắt chị ánh lên tất cả niềm hoan lạc êm đềm, chị vẫn không kìm được nụ cười hài hước làm nhếch khóe môi. Chị nghĩ: “Chắc anh chàng tưởng là anh đã tỏ tình trước!… và có lẽ anh sợ làm mình giận!…”

Chị ngọt ngào nói:

“Vậy anh không biết, anh của em, là em cũng yêu anh?”

Họ tưởng cả thế gian chỉ có mình họ. Trong lúc hứng khởi, Évariste ngước mắt nhìn bầu trời lấp lánh ánh sáng và màu xanh:

“Hãy nhìn kìa, bầu trời nhìn chúng ta! Bầu trời đáng mến, cũng hiền hậu như em, em yêu, bầu trời cũng rực rỡ, cũng dịu dàng, cũng có nụ cười của em.”

Anh thấy mình hòa vào thiên nhiên, anh kết hợp thiên nhiên với niềm vui và vinh quang của mình. Dưới mắt anh, như để mừng buổi đính hôn của anh, các bông hoa dẻ sáng lên như những chùm nến, những cây dương cháy lên như những bó đuốc vĩ đại.

Anh hoan hỉ vì sức mạnh và sự lớn lao của mình.

Còn chị, dịu dàng và tinh tế hơn, mềm dẻo và linh hoạt hơn, chị hiểu ưu điểm của mình là sự yếu đuối, nên ngay sau khi chinh phục, chị phục tùng anh. Chị thừa nhận anh là ông chủ, là người anh hùng, là một vị thần và sẵn sàng vâng lời, ngưỡng mộ và hiến dâng. Dưới bóng một khóm cây, anh hôn chị, một cái hôn dài, nóng bỏng; chị ngả đầu, và trong hai cánh tay anh, chị cảm thấy tất cả da thịt mình chảy ra như sáp.

Họ còn nói chuyện rất lâu về chính họ, quên hết thế gian. Évariste diễn tả chủ yếu những ý tưởng mơ hồ và thuần khiết làm Élodie say đắm. Còn Élodie lại nói những điều dịu dàng, những chuyện cần thiết, riêng tư. Nhưng đã đến lúc chị thấy không thể nán lại lâu hơn được nữa, chị quyết định đứng dậy, tặng bạn ba bông cẩm chướng đỏ thắm mới nở ở cửa sổ phòng mình rồi nhanh nhẹn nhảy lên chiếc xe độc mã đã đưa chị đến nơi hò hẹn. Đó là một chiếc xe nhỏ sơn vàng, bánh rất cao. Chiếc xe, kể cả anh đánh xe không có gì đặc biệt. Nhưng Gamelin chưa bao giờ đi xe, và những người sống quanh anh cũng vậy. Nhìn chị ngồi trên chiếc xe hai bánh quay tít, lòng anh như thắt lại và một linh cảm đau đớn xâm chiếm tâm hồn anh: một thứ ảo giác hoàn toàn trí tuệ khiến anh cảm thấy chiếc xe ngựa thuê kia đang đưa nàng ra ngoài sự việc và thời gian hiện tại, đến một đô thị giàu có, vui nhộn, đến những ngôi nhà sang trọng, đầy hoan lạc, nơi anh sẽ không bao giờ đến.

Chiếc xe đã đi khuất. Cơn rối loạn của Évariste cũng tan dần nhưng nỗi lo sợ ngấm ngầm vẫn tồn tại. Anh cảm thấy những giờ phút yêu thương và quên lãng vừa qua, anh sẽ chẳng bao giờ được sống lại nữa.

Anh qua đại lộ Champs-Élysées. Có những phụ nữ mặc áo dài màu sáng đang ngồi trên các ghế gỗ, khâu vá hay thêu thùa trong khi con họ chơi dưới bóng cây. Một chị bán bánh khoái, tay bưng một chiếc hộp hình trống làm anh nhớ lại bà cụ bán bánh này ở đường Quả Phụ. Anh cảm thấy giữa hai lần gặp gỡ hình như cả một thời gian của cuộc đời anh đã trôi qua.

Anh đi ngang quảng trường Cách mạng; trong vườn điện Tuileries anh nghe thấy từ xa tiếng gầm kéo dài vô tận của những ngày vĩ đại trước đây, những tiếng nói đồng lòng, nhất trí mà bọn thù hằn Cách mạng quả quyết là đã tắt từ lâu rồi.

Trong tiếng la hét mỗi lúc một lớn dần, anh rảo bước đến phố Honoré đông nghẹt đàn ông, đàn bà đang hô lớn: “Cộng hòa muôn năm! Tự do muôn năm!” Trên tường công viên, tại các cửa sổ, bao lơn, mái nhà đầy những người vẫy mũ, tung khăn. Đằng trước có một lính công binh dẹp đường, xung quanh có các thẩm phán, ủy viên thành phố, vệ binh quốc gia, lính pháo thủ, sen đầm, kỵ binh và theo sau là các công dân, một người từ từ tiến bước, một người có nước da bánh mật, đầu quấn một vòng lá sồi, mình mặc chiếc áo dài đã cũ màu xanh lá cây, cổ áo bằng lông chồn. Nhiều phụ nữ tung hoa lên người ông. Ông đảo đôi mắt vàng khè nhưng sắc bén nhìn khắp xung quanh như thể đang tìm trong đám đông đầy nhiệt tình những kẻ thù của nhân dân cần tố cáo, những tên phản bội phải trừng trị. Khi ông đi qua, Gamelin đầu để trần cũng hòa tiếng hô của mình với trăm nghìn tiếng khác:

“Marat muôn năm!”

Giống như thần Định mệnh, người chiến thắng bước vào phòng họp của Quốc ước. Trong khi dòng người từ từ diễu qua, Gamelin ngồi trên một cột mốc phố Honoré, lấy tay ôm ngực để ngăn bớt tiếng đập của trái tim. Quang cảnh vừa rồi làm anh xúc động cao độ và phấn khởi tột cùng.

Anh sùng bái, yêu thương Marat: ốm đau, bệnh tật, khắp mình lở loét, ông vẫn cống hiến chút lực tàn để phục vụ nền Cộng hòa. Anh nhớ lại trong căn nhà nghèo nàn ai cũng có thể vào được, ông đã dang cánh tay tiếp anh, nhiệt tình trao đổi với anh về lợi ích chung, đôi khi còn hỏi anh về mưu đồ của bọn gian ác. Anh sung sướng thấy kẻ thù của công lý càng hãm hại ông, ông càng chiến thắng vẻ vang. Anh ca ngợi Tòa án Cách mạng bằng hành động tha bổng người Bạn của nhân dân, đã trả lại cho Quốc ước một ủy viên lập pháp hăng hái nhất, trong sạch nhất. Mắt anh như thấy lại cái đầu sốt hầm hập, quấn một vòng lá tượng trưng lòng yêu nước, bộ mặt đầy vẻ kiêu hãnh đức độ và tình thương khắc nghiệt, bộ mặt bị giày vò, biến dạng, đầy sức mạnh, cái miệng mím, bộ ngực rộng; con người khỏe mạnh đang hấp hối đó từ đỉnh cao chiến thắng dường như đang nói với mọi công dân đồng bào của mình: “Noi gương tôi các bạn hãy yêu nước cho đến lúc chết!”

Đường đã vắng tanh, bóng đêm trùm lên cảnh vật; bác đốt đèn đi qua với cây đèn lồng, Gamelin lẩm bẩm:

“Cho đến lúc chết!”

V

Chín giờ sáng, Évariste gặp Élodie, chị đã ngồi đợi anh trên một chiếc ghế dài ở vườn Luxembourg. Suốt một tháng kể từ ngày hai người tỏ tình, ngày nào họ cũng gặp nhau, khi thì ở tiệm Tình yêu họa sĩ, khi thì ở xưởng vẽ quảng trường Thionville. Évariste rất đằm thắm nhưng dè dặt, dè dặt vì tính anh nghiêm trang, đạo đức; tin ở Thượng đế và là công dân tốt, anh sẵn sàng kết hôn với người yêu, tùy theo hoàn cảnh, có thể trước pháp luật hoặc riêng trước Thượng đế nhưng phải quang minh chính đại, công khai. Élodie thấy quyết tâm của anh thực đáng kính nhưng chị chẳng mảy may hy vọng sẽ kết hôn với anh. Không dám đương đầu với phong tục, tập quán, chị chỉ nghĩ đến việc giữ kín mối tình rồi để thời gian lo liệu. Chị hy vọng một ngày nào đó sẽ thắng được tính đắn đo của một tình nhân quá dè dặt. Rồi không muốn trì hoãn mãi những điều cần bộc lộ, chị hẹn nói chuyện với anh ở một khu vườn vắng, gần tu viện Chartreux.

Chị nhìn anh vẻ trìu mến, thành thật, nắm tay anh, bảo anh ngồi cạnh rồi trầm ngâm nói:

“Em quá kính trọng anh nên không thể giấu anh điều gì, anh Évariste ạ. Em nghĩ mình xứng đáng với anh, nhưng em sẽ không xứng đáng nếu em không nói hết. Anh hãy nghe rồi làm quan tòa xét xử em. Em không làm gì để phải tự trách là có hành động ích kỷ chứ đừng nói là đê tiện, xấu xa nữa. Nhưng em yếu đuối, đã quá tin người. Dù sao anh đừng quên, anh của em, hoàn cảnh khó khăn của em. Như anh biết, em không còn mẹ, cha em còn trẻ, ham chơi, không hề săn sóc em. Em dễ xúc động, tấm lòng mềm yếu, tính tình độ lượng, nên mặc dù thiên nhiên đã phú cho em khả năng xét đoán chắc chắn, lành mạnh, có những lúc tình cảm ở em đã thắng lý trí. Than ôi! Tình cảm sẽ vẫn còn mạnh hơn lý trí nếu chúng không hòa hợp để khiến em hoàn toàn, vĩnh viễn là của anh.”

Chị diễn đạt một cách từ tốn nhưng thật cương quyết. Chị đã chuẩn bị từng lời; từ lâu chị đã quyết định thú nhận vì chị thẳng thắn, muốn bắt chước Jean Jacques; chị cũng tự nhủ “Một ngày nào đó anh ta sẽ biết điều bí mật mà không hoàn toàn bí mật của mình; tốt nhất là thú nhận trước, như vậy anh biết là do mình nói, còn hơn là sau này anh khám phá ra khiến mình phải hổ thẹn.” Hiền dịu và sống một cách vô tư, chị không thấy mình tội lỗi gì lắm, việc thú tội cũng đỡ cực, vả lại chị cũng đã tính là chỉ nói những điều thật cần thiết.

Chị than thở:

“Anh Évariste yêu quý, tại sao anh không đến khi em bị lãng quên, khi em chỉ có một mình?”

Gamelin hiểu theo nguyên văn yêu cầu của Élodie muốn mình làm nhiệm vụ quan tòa. Do bản chất, lại được giáo dục qua sách báo về việc xét xử những việc trong gia đình, anh chuẩn bị nghe những lời tự thú của Élodie.

Thấy chị ngập ngừng, anh ra hiệu cho chị nói tiếp.

Chị nói rất đơn giản:

“Có một thanh niên, một người có nhiều tính xấu nhưng cũng có vài điểm tốt, đã khéo léo làm cho em chỉ nhìn thấy những ưu điểm. Anh ta quý em, luôn luôn lui tới, thăm hỏi. Anh ta trẻ, duyên dáng, có quan hệ với nhiều phụ nữ xinh đẹp, và nhiều bà, nhiều cô không giấu giếm là cũng yêu anh. Không, không phải vì anh ta đẹp trai, thông minh mà em chú ý… Anh ta khéo bày tỏ tình yêu làm em cảm động, em tưởng anh ta yêu em thực sự. Anh ta hết sức mềm mỏng, săn đón. Em chỉ cần một điều là anh ta chung thủy, nhưng anh ta lại đổi thay… Không, em không trách ai cả, em chỉ tự trách em. Em không than phiền về y vì bây giờ đối với em, y chỉ là người xa lạ. Anh Évariste, em xin thề với anh là lúc này đối với em, y như không bao giờ có!”

Chị ngừng lại. Gamelin cũng không nói gì. Anh khoanh tay, mắt nhìn thẳng, u uẩn. Cùng một lúc anh nghĩ đến Élodie và Julie, em gái anh. Julie cũng nghe theo lời tình nhân; nhưng thật khác nàng Élodie đáng thương, cô đi với người ta không phải vì tình cảm mà vì muốn xa người thân để được sống xa hoa, ăn chơi đàng điếm. Với tính cương nghị, anh đã lên án em gái, và bây giờ cũng muốn kết tội người yêu.

Élodie lại dịu dàng nói tiếp:

“Em nặng đầu óc triết lý; em nghĩ bản chất con người là ngay thẳng. Em khổ cực vì đã yêu một người không được ông thầy thiên nhiên và đạo đức giáo dục, một người bị thành kiến xã hội, tham vọng, lòng tự ái, tính sĩ diện biến thành một kẻ ích kỷ, lật lọng.”

Những lời nói có tính toán của chị đã mang lại kết quả mong đợi. Mắt Gamelin dịu đi, anh hỏi:

“Kẻ quyến rũ em là ai? Anh có biết hắn không?”

“Anh không biết hắn.”

“Vậy em hãy nói tên hắn ra.”

Chị đã dự kiến yêu cầu này và cương quyết không đáp ứng.

Chị nêu lý do:

“Anh miễn cho em, xin anh! Em thấy đã nói về chuyện không may đó quá nhiều, với anh cũng như đối với em.”

Và vì anh cứ gặng hỏi, chị đáp:

“Vì lợi ích thiêng liêng của mối tình chúng ta, em sẽ không nói gì để anh rõ hơn về con người… xa lạ ấy. Em không muốn đặt một hồn ma vào lòng ghen tuông của anh, không muốn để một bóng đen ám ảnh chúng ta. Em đã quên hẳn người đó thì chẳng có lý do gì lại để anh biết hắn.”

Nhưng Gamelin cứ ép chị phải nói tên kẻ quyến rũ, từ anh cứ nhắc đi nhắc lại vì anh tin chắc Élodie đã bị quyến rũ, lừa dối, cưỡng ép. Anh không tưởng tượng có thể khác được, không thể nghĩ là chị đã bị dục vọng chi phối, đã vâng theo đòi hỏi thầm kín của xác thịt, anh không quan niệm được là con người thú vị, dịu dàng kia, nạn nhân xinh đẹp kia lại tự hiến dâng. Chắc chắn chị đã bị chiếm đoạt bằng sức mạnh hoặc bằng thủ đoạn, đã bị đẩy vào cái bẫy mà kẻ kia đã giăng sẵn dưới chân chị. Anh đặt ra những câu hỏi tuy lời lẽ ôn hòa nhưng chính xác, chặt chẽ, khó chịu. Anh muốn biết sự gắn bó kia đã hình thành thế nào, lâu hay chóng, bình yên hay sóng gió và tại sao lại tan vỡ. Anh trở lại nhiều lần về phương cách con người kia áp dụng để quyến rũ chị như thể y đã dùng những phương cách li kì, chưa ai từng biết.

Nhưng anh đã tốn công vô ích. Dịu dàng cầu khẩn nhưng bướng bỉnh, chị vẫn im lặng, đôi môi mím chặt, nước mắt lưng tròng.

Đến khi Évariste hỏi hiện nay người đó ở đâu thì chị trả lời:

“Hắn đã rời vương quốc.”

Biết lỡ lời, chị nói lại thật nhanh:

“… đã rời nước Pháp.”

“Một tên lưu vong!” Gamelin kêu lớn.

Chị nhìn anh không nói, vừa yên tâm vừa buồn bã vì anh đã tự tạo ra một sự thật phù hợp với tính đam mê chính trị của mình và dễ dàng khoác lên lòng ghen tuông của mình một màu sắc đặc biệt Jacobin.

Thực ra người tình cũ của Élodie chỉ là một viên thư ký quèn giúp việc một ông chưởng lý, một anh chàng chạy giấy đẹp trai mà chị yêu thương và kỷ niệm sau ba năm xa cách vẫn làm toàn thân chị nóng bỏng. Anh ta thích những bà giàu có đứng tuổi và đã bỏ rơi Élodie để đi theo một phụ nữ có nhiều kinh nghiệm tình ái và đã làm anh thỏa mãn dục tình. Sau khi công tác chưởng lý bị bãi bỏ, anh ta xin vào làm ở Tòa Thị chính Paris và nay là lính long kỵ binh.

“Một tên quý tộc! Một tên lưu vong!” Gamelin nhắc lại và chị cũng chẳng buồn cải chính vì chị đâu có mong anh biết rõ sự thật.

“Hắn đã bỏ rơi em một cách hèn nhát, phải không?”

Chị hơi cúi đầu.

Anh ôm chặt chị vào lòng:

“Em là nạn nhân của sự sa đọa phong kiến, tình yêu của anh sẽ trả thù cho em. Trời mà cho anh gặp hắn, anh sẽ nhận ra hắn ngay!”

Chị quay đầu đi, buồn vui lẫn lộn, lại thất vọng nữa. Chị muốn anh thông minh hơn về những chuyện yêu đương, muốn anh tự nhiên hơn, tàn bạo hơn. Chị có cảm tưởng sở dĩ anh tha thứ nhanh như thế vì trí tưởng tượng của anh quá lạnh lùng, điều bí mật chị vừa thổ lộ không hề gợi trong anh bất kỳ hình ảnh nào thường dằn vặt những kẻ ham khoái lạc, anh coi sự cám dỗ kia chỉ là một sự kiện đạo đức và xã hội.

Họ cùng đứng dậy rồi đi dạo trên những lối đi đầy cỏ xanh tươi. Anh cho biết chị đau khổ như vậy, anh càng quý chị hơn. Élodie không mong gì hơn, chị cũng yêu anh vì anh là anh, và vì chị ngưỡng mộ tài năng mà chị thấy ngời sáng nơi anh.

Ra khỏi công viên, họ gặp những đám đông tụ tập ở phố Bình Đẳng và xung quanh Nhà hát Quốc gia. Hai người không ngạc nhiên vì từ mấy hôm nay các phân khu yêu nước nhất trong thành phố đều náo động, người ta tố cáo bọn phiến loạn Orléans* và những tên đồng lõa với Brissot. Bọn chúng đang âm mưu làm cho Paris phải điêu tàn, chúng muốn tàn sát những người Cộng hòa. Trước đó không lâu, Gamelin đã ký vào kiến nghị đòi trục xuất bọn Hai mươi mốt tên.

Đây là chỉ phe cánh của Louis-Philippe I d’Orléans. Năm 1830, khi nổ ra cuộc Cách mạng tháng Bảy, Louis-Philippe, khi đó mang tước vị Công tước của Orléans, được các nghị sĩ đưa lên làm vua, lập nên nền Quân chủ tháng Bảy, với tước hiệu chính thức Vua của người Pháp. Năm 1848, Quân chủ tháng bảy được thay thế bằng Đệ nhị cộng hòa, Louis-Philippe phải thoái vị. Louis-Philippe sang sống tại Anh và mất ngày 26 tháng 8 năm 1850.

Trước khi đi qua dưới chiếc vòm cuốn nối nhà hát với ngôi nhà gần đó, họ phải đi ngang qua một nhóm công dân mặc áo vét ngắn đang nghe một anh lính trẻ thuyết giảng. Đội một chiếc mũ làm bằng da báo, anh lính trẻ đẹp như thần tình ái của Praxitèle đang kết tội người Bạn của nhân dân là bê trễ. Anh nói:

“Người đang ngủ, Marat, trong khi bọn Liên bang kề gươm vào cổ chúng tôi!”

Chỉ liếc nhìn qua anh lính, Élodie vội nói:

“Đi đi, anh Évariste. Cứ thấy đông người là em sợ muốn ngất xỉu.”

Họ chia tay nhau ở quảng trường Quốc Gia sau khi thề sẽ đời đời yêu nhau.

***

Cũng sáng sớm hôm đó, công dân Brotteaux đã biếu nữ công dân Gamelin một món quà tuyệt vời: một con gà sống thiến. Ông chả dại dột nói cho ai biết ông đã kiếm được con gà bằng cách nào: một bà ở phố chợ đã cho ông, mà ai cũng biết các bà đó rất bảo hoàng lại thường quan hệ với bọn lưu vong. Bà Gamelin hết sức cảm kích khi nhận gà. Ít khi người ta trông thấy những thứ đó vì thực phẩm càng ngày càng đắt. Nhân dân sợ đói kém, nhiều người cho là chính bọn quý tộc mong ước và bọn vét hàng chuẩn bị điều đó.

Ông Brotteaux được mời dùng bữa. Vừa tới, ông đã ca ngợi bà chủ về mùi thơm phức từ bếp tỏa ra, cả xưởng vẽ ngào ngạt mùi nước dùng béo ngậy.

“Thưa ông, ông thành thực quá, - bà chủ đáp. - Để chuẩn bị bụng ăn món gà thiến ông cho, tôi đã nấu súp rau với một miếng mỡ và một khúc xương bò to tướng. Không có gì làm súp thơm hơn một khúc xương còn cả tủy.”

“Chân lý tuyệt vời, - ông già Brotteaux đáp lại. Ngày mai, ngày mốt, cho đến suốt tuần bà cứ bỏ khúc xương quý báu vào nồi và nó sẽ còn thơm mãi. Có một bà thầy bói ở Panzoust làm thế này: bà nấu canh bắp cải với mỡ heo và một khúc xương rồi cứ thế đun đi đun lại.”

“Thưa ông, cái bà mà ông nói đó cứ ninh mãi một khúc xương, kể ra cũng khá chắt bóp.”

“Bà ấy là một nhà tiên tri nhưng sống cơ cực, bà ấy nghèo lắm.”

Vừa lúc ấy, Évariste bước vào nhà, lòng còn xúc động về những lời thú tội của Élodie; anh tự nhủ sẽ tìm mọi cách để biết tên nào đã quyến rũ chị, anh sẽ trừng trị hắn để trả thù cho nền Cộng hòa và mối tình của anh.

Sau mấy lời chào hỏi, công dân Brotteaux nối lại câu chuyện bỏ dở.

“Những người làm nghề đoán tương lai, hậu vận có mấy khi giàu. Người ta thường phát hiện ngay các mánh khóe bịp bợm của họ và khinh ghét họ. Họ lại càng đáng ghét hơn nếu họ đoán đúng. Một người sẽ khó có thể chịu đựng được đời sống nếu anh ta biết trước điều gì sắp xảy ra, không tận hưởng được những ngày vui hiện tại vì biết chúng sắp tàn. Không hiểu biết chính là điều kiện cần có để con người sống hạnh phúc và ta phải công nhận là con người có đầy đủ điều kiện đó. Ta gần như chẳng biết được bao nhiêu về mình, còn về người khác thì hoàn toàn không biết gì hết. Không hiểu biết làm ta yên lòng; dối trá khiến ta được hưởng đại hạnh phúc.”

Nữ công dân Gamelin đặt tô súp lên bàn, đọc kinh Benedecite, mời khách, bảo con ngồi, rồi đứng ăn. Bà từ chối không chịu ngồi xuống chiếc ghế công dân Brotteaux mời bà ngồi ở bên cạnh ông. Bà nói phép lịch sự bắt buộc bà phải làm điều đó.

VI

Mười giờ sáng. Không một luồng gió nhẹ. Chưa có tháng bảy nào nóng như thế này. Trên phố Jérusalem chật hẹp khoảng một trăm công dân xếp hàng nối đuôi nhau trước tiệm bánh mì, dưới sự kiểm soát của bốn lính vệ quốc đang hút tẩu, súng đặt dưới đất.

Quốc ước đã ban hành sắc lệnh Tối đa. Lập tức bột mì biến mất trên thị trường. Như người Do Thái trên sa mạc, muốn có cái ăn, dân Paris phải dậy trước khi trời sáng. Trong hàng dài người đủ cả đàn ông, đàn bà, trẻ con, kẻ nọ đứng sát người kia dưới một bầu trời nóng như thiêu, như đốt. Sức nóng làm các chất thối rữa trong cống rãnh, mùi mồ hôi, mùi cáu ghét bốc lên nồng nặc. Họ gọi nhau, nhìn nhau với mọi thứ tình cảm có thể có đối với nhau: ác cảm, chán ghét, quan tâm, ham muốn, lãnh đạm. Kinh nghiệm cho biết không có đủ bánh cho mọi người nên kẻ đến sau muốn chen lên trước, người mất chỗ tức giận, hoài công kêu la về chuyện quyền lợi của mình bị coi rẻ. Đàn bà cũng điên cuồng xô lấn nhau để giữ chỗ hay giành chỗ tốt hơn. Nhiều người bị ép đến ngạt thở, lâu lâu lại có tiếng la: “Đừng có xô đẩy.” Nhưng ai cũng phản đối, ai cũng nói chính mình bị xô đẩy.

Để tránh cảnh hỗn loạn ngày nào cũng xảy ra, các ủy viên được phân khu phái đến đã có sáng kiến buộc vào cửa tiệm bánh mì một sợi thừng để mọi người nắm khi đứng trong hàng. Nhưng những bàn tay đặt quá gần nhau lại xô đẩy nhau và đã rời tay ra thì đừng mong nắm lại. Thế rồi bất mãn, bọn đùa dai cắt phăng sợi dây và sáng kiến trên cũng tiêu luôn.

Trong cái đuôi dài lê thê kia, người ta nghẹt thở tưởng chết, có kẻ bỡn cợt, có người nói năng nhăng nhít, hoặc chửi rủa bọn quý tộc, bọn liên bang, coi chúng là nguyên nhân của mọi điều bất hạnh. Một con chó chạy qua, có người gọi nó là con Pitt. Thỉnh thoảng vang lên một tiếng bạt tai: một nữ công nhân vả vào mặt một tên hỗn xược, trong khi gần đó một chị người làm còn trẻ bị một anh chàng ép chặt, mắt lim dim, miệng hé mở, thở hổn hển, yếu ớt. Mỗi khi thấy một lời nói, một cử chỉ, một dáng điệu có thể làm thức dậy cái tính thích nhả nhớt của những người Pháp đáng yêu thì một lũ thanh niên phóng túng lại hát rộ lên “Sẽ ổn cả”… Mấy ông già Jacobin kịch liệt phản đối, bực tức thấy bọn trẻ nhại một điệp khúc thể hiện đức tin Cộng hòa vào một tương lai công bằng, hạnh phúc để mô tả những chuyện lập lờ, bẩn thỉu.

Một bác vác thang đến dán trên bức tường đối diện với tiệm bánh mì một yết thị của Công xã loan báo việc cung cấp thịt theo định lượng. Nhiều người qua đường dừng lại đọc tờ giấy còn ướt hồ. Một bà bán bắp cải, sọt rau nặng trĩu trên lưng, giọng run run nói:

“Bò, bê đã hết sạch! Buộc bụng lại thôi!”

Bỗng nhiên từ miệng cống bốc lên một mùi tởm lợm làm mấy người suýt nôn oẹ, một phụ nữ ngất xỉu được hai vệ binh khiêng đi đặt dưới một chiếc bơm cách đó vài bước. Mọi người bịt mũi, trao đổi với nhau, lo âu, khiếp sợ. Họ hỏi nhau không biết có ai chôn con vật gì ở đó, hay có người cố tình bỏ thuốc độc, hay đó là xác một tên quý tộc hoặc tu sĩ bị giết trong vụ tàn sát tháng Chín bị bỏ quên trong căn hầm kế cận.

“Vậy họ vứt xác vào đó à?”

“Chỗ nào cũng vứt.”

“Chắc là một trong những người chết ở Châtelet. Hôm mồng hai, mắt tôi trông thấy có đến ba trăm xác người chất đống trên Cầu Hối Đoái.”

Người dân Paris rất sợ những kẻ đã chết trả thù, đầu độc họ.

Évariste Gamelin đến xếp tiếp vào hàng, anh không muốn mẹ già phải chờ đợi mệt mỏi. Ông láng giềng của anh là công dân Brotteaux cùng đi với anh vẫn điềm tĩnh, tươi cười, tập thơ Lucrèce vẫn nằm trong cái túi há miệng của chiếc áo đuôi tôm màu màu đỏ.

Ông già đáng yêu ca ngợi cảnh trước mắt, xem đó như một sinh hoạt dân gian đáng để một Téniers hiện đại cầm bút vẽ.

“Đám phu khuân vác, bọn đàn bà lẻo mép, - ông nói, - còn đáng yêu hơn những người Hy Lạp, La Mã mà các họa sĩ ngày nay thích thú. Riêng tôi bao giờ tôi cũng thích lối vẽ vùng Flandre.”

Điều ông nói ra, vì khôn ngoan và tế nhị, là trước đây ông có cả một phòng tranh với những bức họa Hòa Lan mà chỉ phòng tranh của ngài De Choiseul mới có thể so sánh về số lượng cũng như chất lượng.

“Chỉ có nghệ thuật cổ và phỏng cổ là đẹp. - Gamelin trả lời, - nhưng tôi cũng đồng ý với ông là các tranh sinh hoạt của Téniers, Steen, Ostade còn có giá trị hơn các đồ trang trí rẻ tiền của Watteau, Boucher hay Van Loo: con người có xấu đi nhưng không bị hạ thấp như trong những tranh của Boudouin hay Fragonard.”

Một người rao tin vừa đi vừa rao:

“Thông báo của Tòa án Cách mạng!… danh sách những người bị kết án đây!”

“Một Tòa án Cách mạng chưa đủ, - Gamelin nói. - Mỗi thành phố phải có một tòa án… Tôi nói gì nhỉ? Mỗi thôn, mỗi xã cũng phải có. Mỗi người cha trong gia đình, mỗi công dân phải là một quan tòa. Khi quốc gia nằm trong tầm đại bác của kẻ thù, dưới lưỡi dao găm của bọn phản quốc thì khoan hồng cũng có tội như giết cha, giết mẹ. Ông thấy không? Lyon, Marseille, Bordeaux nổi dậy, đảo Corse làm loạn, vùng Vendée chìm trong khói lửa, Mayence, Valenciennes rơi vào tay liên quân, phản bội ở khắp các nông thôn, thành thị, trại quân, phản bội nằm ngay trong Hội đồng Quốc ước, phản bội ngồi trên ghế, tay cầm bản đồ, trong các Hội đồng tướng lĩnh!… Chỉ có máy chém mới cứu được Tổ quốc lâm nguy!”

“Về căn bản tôi không phản đối máy chém, - ông già Brotteaux trả lời. - Thiên nhiên, người tình duy nhất, bà giáo duy nhất của tôi, không cho tôi thấy giá trị của đời sống con người, trái lại nó dạy tôi bằng nhiều cách là đời sống đó chẳng có giá trị gì. Cứu cánh duy nhất của mỗi con người có vẻ như là để trở thành thức ăn cho kẻ khác. Giết người là quyền tự nhiên, vậy án tử hình là chính đáng, miễn là ta không thi hành quyền đó vì đạo dức hay vì công lý, mà vì cần thiết hay để đạt được lợi ích nào đó. Tuy nhiên, chắc vì bản năng của tôi đã lệch lạc, tôi vẫn còn ghê tởm khi thấy máu chảy; đó là một điều đồi bại mà tất cả triết lý của tôi vẫn không sao sửa chữa nổi.”

“Những người Cộng hòa rất nhân đạo, rất nhạy cảm. Chỉ có bọn bạo chúa mới chủ trương án tử hình là một biểu hiện cần thiết của quyền uy. Ngày nào nhân dân có quyền tối thượng, nó sẽ được xóa bỏ. Robespierre đã chống lại nó, những người yêu nước cũng đồng tình với ông. Chẳng bao lâu đạo luật bãi bỏ án tử hình sẽ được ban hành. Nhưng đạo luật sẽ chỉ được áp dụng khi kẻ thù cuối cùng của nền Cộng hòa bị thanh gươm pháp luật tiêu diệt.”

Sau Gamelin và Brotteaux lại có thêm những người đến trễ: một cô thợ dệt cao lớn, đẹp, đầu quấn khăn, đi guốc, đeo gươm chéo qua vai; một cô khác với mái tóc vàng bù xù, chiếc khăn che đầu nhàu nát; một bà mẹ còn trẻ, xanh xao, gầy còm đang cho con bú, một đứa bé ốm nhách, khẳng khiu.

Đứa bé bú không ra sữa mẹ gào lên, nhưng tiếng gào quá yếu bị tiếng khóc nức nở át đi. Người mẹ mắt đỏ hoe đau đớn nhìn con.

“Cháu còn nhỏ quá,” Gamelin vừa nói vừa quay lại đứa bé đang rên rỉ vì bị đám đông ép đến ngạt thở phía sau lưng anh.

“Cháu mới sáu tháng. Thực khổ cho cháu… Cha cháu đang ở trong quân ngũ. Anh thuộc số binh sĩ đã đánh lui quân Áo ở Condé. Tên anh là Michel Dumonteil, trước anh làm thư ký ở xưởng dệt da. Anh xin tòng quân tại một rạp hát người ta dựng lên trước Tòa thị chính. Người chồng khốn khổ của em muốn bảo vệ Tổ quốc và đi xem đất nước… Anh khuyên em gắng chờ. Nhưng ông thấy đấy, em làm sao nuôi được Paul, tên cháu là Paul, khi nuôi mình còn không nổi.”

“Ôi chao! - Cô gái đẹp có mớ tóc vàng kêu lớn. - Chắc phải một giờ nữa mới xong, rồi chiều nay lại phải đi diễn cái trò này trước cửa hàng đồ khô. Dám chết mới mua được ba quả trứng và một chút bơ.”

“Có bơ à, - nữ công dân Dumonteil than thở, đến ba tháng nay tôi chẳng thấy mặt mũi nó.”

Rồi cả đám phụ nữ rên rẩm than phiền về thực phẩm khan hiếm, đắt đỏ, nguyền rủa bọn lưu vong và chỉ muốn chém sạch bọn ủy viên quân khu vì những chuyện bẩn thỉu đã cung cấp cho lũ đàn bà hư hỏng nào gà béo, nào bánh mì nặng tới bốn livre*. Họ kháo nhau về chuyện những con bò bị dìm chết ở sông Seine, những bao bột bị trút xuống cống, những chiếc bánh mì quẳng vào hố tiêu… Đúng là tay chân của bọn bảo hoàng, bọn theo Roland, Brissot đang âm mưu tiêu diệt nhân dân Paris.

Khoảng gần 2 kg.

Đột nhiên cô gái đẹp có mớ tóc vàng đầu đội khăn vuông kêu ầm lên rồi giũ váy, lộn túi, nói có kẻ móc mất ví cô.

Cả đoàn người đang đứng xếp hàng vô cùng phẫn nộ; họ đã từng phá phách các biệt thự ở khu Saint-Germain, chiếm điện Tuileries mà không thèm lấy một thứ gì; những thợ thủ công, những bà nội trợ đó sẵn sàng đốt lâu đài Versailles nhưng coi việc lấy ở đó một chiếc kim cũng là điều sỉ nhục. Thấy cô gái đẹp bị mất cắp, mấy chàng thanh niên phóng đãng đã định đưa ra những lời trêu chọc độc ác nhưng phải câm miệng vì quần chúng đang ồn ào giận dữ. Có người đề nghị treo cổ tên ăn cắp lên cột đèn. Sau đó một cuộc điều tra hỗn loạn, đầy ác ý bắt đầu. Cô thợ dệt cao lớn chỉ vào một ông già có người ngờ là một tu sĩ, cả quyết đúng lão thầy tu dòng Capucin* này là tên ăn cắp. Thế là đám đông la ó đòi đánh chết ông.

Capucin là một nhánh dòng tu thánh François (dòng Phan Sinh) hay còn gọi là dòng Anh em hèn mọn Capucin.

Ông già bị tố cáo lúc đó đang hiền lành đứng trước công dân Brotteaux. Đúng là xét bề ngoài ông giống như một người trước đây đã đi tu. Ông vẫn còn vẻ khả kính nhưng bạo hành của đám đông và những kỷ niệm nóng hổi của những ngày tháng Chín bắt đầu làm ông lo ngại, vẻ sợ sệt lộ trên nét mặt ông càng khiến cho mọi người ngờ vực. Họ nghĩ chỉ có tội mới sợ, họ đâu có biết chính việc buộc tội vô lý, vội vã đã khiến những người hoàn toàn vô tội cũng phải kinh hoàng.

Ông Brotteaux lâu nay vẫn đề ra nguyên tắc là không làm trái ý nhân dân nhất là lúc họ tỏ ra vô lý và tàn bạo “vì lúc đó, - ông nói, - tiếng nói của nhân dân là tiếng nói của Thượng đế.” Nhưng ông cũng có tật là tiền hậu bất nhất; ông bộc trực nói ngay là người đứng trước ông, dù là tu sĩ hay không tu sĩ, không thể móc túi nữ công dân vì không lúc nào đứng gần cô.

Quần chúng lập tức kết luận kẻ bênh vực tên ăn cắp là tên tòng phạm và họ bàn cách xử lý thực nghiêm hai tên lưu manh. Gamelin vội đứng ra bảo đảm cho ông Brotteaux; mấy người tương đối ôn hòa liền đưa ra ý kiến giải cả anh và hai tên kia ra phân khu.

Nhưng cô gái đột nhiên kêu lên là đã tìm thấy chiếc ví. Thế là những tiếng cười chế giễu nổi lên và có người dọa nọc chị ra đánh đòn.

“Thưa ông, - nhà tu hành nói với ông Brotteaux, - xin cám ơn ông đã bênh vực tôi. Tên tôi thực không đáng nói đến nhưng tôi cũng phải thưa với ông: tôi là Louis de Longuemare. Tôi là tu sĩ thực sự chứ không phải tu sĩ dòng thánh François như mấy bà ấy nói. Tôi là tăng lữ dòng Barnabites, một dòng tu đã cung cấp cho Giáo hội không biết bao nhiêu là tiến sĩ và các vị thánh. Vị sáng lập ra dòng tu không phải là thánh Charles Borromée như người ta tưởng mà là thánh tông đồ Paul vì ta thấy tên tắt của Người trên các huy hiệu của dòng. Tôi buộc phải rời bỏ tu viện vì tu viện đã trở thành trụ sở của phân khu Cầu Mới và đành mặc bộ đồ thế tục.”

“Thưa cha, - Brotteaux vừa nói vừa ngắm chiếc áo choàng của de Longuemare, - bộ đồ cha đang mặc đủ chứng tỏ cha chưa từ bỏ chức vụ, cha đã cải đạo dòng tu chứ không rời bỏ nó. Chính cái bề ngoài khắc khổ đã khiến cha bỗng dưng bị đám dân chúng vô thần sỉ nhục.”

“Dù sao tôi cũng không thể mặc bộ đồ xanh như một vũ công!”

“Điều tôi nói về bộ đồ của cha chính là để tỏ lòng cảm phục tư cách của cha và để lưu ý cha tránh những tai họa có thể gặp.”

“Thưa ông, trái lại, ông nên khuyến khích tôi công bố rõ đức tin của mình. Tôi đã quá sợ nguy hiểm. Tôi đã từ bỏ chiếc áo tu sĩ, đó là một hành động bội giáo, nhưng tôi vẫn không muốn rời bỏ ngôi nhà mà Thượng đế đã cho tôi được hưởng trong bao nhiêu năm một cuộc sống bình an, ẩn dật. Tôi được người ta cho phép ở lại trong một phòng nhỏ trong khi cả nhà thờ và dãy hành lang biến thành một thứ tòa thị chính nhỏ gọi là phân khu. Tôi đã trông thấy, thưa ông, tôi đã trông thấy người ta dùng búa đập nát các biểu tượng của chân lý thần thánh; tôi đã trông thấy tên của tông đồ Paul thay bằng chiếc mũ chụp của một tên tù khổ sai. Có khi tôi còn dự các buổi họp bí mật của phân khu ở đó người ta phát biểu những điều lầm lẫn kỳ lạ. Cuối cùng tôi đành rời bỏ thánh đường bị uế tạp để sống bằng tiền trợ cấp một trăm pistole trong một chuồng ngựa trống vì tất thảy cả bầy ngựa đã bị quân đội trưng dụng. Ngay tại chuồng ngựa tôi đã làm lễ cho vài tín đồ đến khẳng định tính vĩnh cửu của giáo hội Kitô.”

“Còn tôi, thưa cha, nếu cha muốn biết tên, tôi là Brotteaux, trước đây là quan thu thuế.”

“Thưa ông, - cha Longuemare đáp, - theo gương thánh Matthieu tôi biết mình có thể chờ những lời nói hay của một quan thu thuế.”

“Cha ngay thật quá.”

“Công dân Brotteaux, - Gamelin lên tiếng, - nhân dân ta tốt thật, họ thật đáng ca ngợi, thà chịu đói ăn chứ không chịu đói công lý: ai cũng sẵn sàng chịu mất chỗ để trừng trị tên ăn cắp. Những người đàn ông, đàn bà đó nghèo nàn, thiếu thốn đủ mọi thứ nhưng họ vẫn cực kỳ lương thiện, họ không dung thứ bất kỳ một hành vi bất lương nào.”

“Ta phải thấy, - Brotteaux đáp lại, - vì muốn treo cổ tên ăn cắp, những người đó có thể làm hại một nhà tu hành lương thiện, người bênh vực ông ta và cả người bênh vực người bênh vực. Họ làm như vậy chính vì họ keo kiệt, chỉ nghĩ đến lợi riêng: họ nghĩ tên ăn cắp làm thiệt một người là đe dọa mọi người nên khi trừng trị hắn, họ bảo vệ chính mình… Nói cho công bằng, chắc phần lớn những người lao động và các bà nội trợ đều ngay thẳng, đều tôn trọng tài sản của người khác. Những đức tính đó được các ông bố, các bà mẹ trau dồi từ khi họ còn nhỏ bằng cách nọc ra đánh đòn nhiều lần. Đạo đức đã đến với họ qua mông đít.”

Gamelin không giấu giếm là những lời phát biểu vừa rồi thực không xứng đáng với một triết gia.

“Đạo đức, - anh nói, - là bản tính con người; Thượng đế đã gieo mầm đạo đức vào trái tim người.”

Nhưng Brotteaux là người vô thần và chủ nghĩa vô thần đã mang lại cho ông một nguồn khoái lạc vô tận.

“Công dân Gamelin, đối với những việc trên mặt đất anh là người cách mạng, nhưng đối với trời anh lại là phần tử bảo thủ, thậm chí phản động nữa. Robespierre và Marat cũng không khác gì anh. Tôi cũng thấy rất lạ là người Pháp chúng ta một mặt không chịu đựng nổi một ông vua một ngày nào đó sẽ chết lại cứ nhất định giữ lại một ông vua bất tử chuyên chế bạo ngược hơn nhiều. Thử hỏi ngục Bastille, cả tòa án đặc biệt nữa đã là cái gì so với địa ngục? Nhân loại tạo ra các thần linh của họ qua hình ảnh các tên bạo chúa, còn các anh, các anh vứt bản chính để giữ lại bản sao!”

“Công dân, - Gamelin nói lớn, - nói thế ông không thấy xấu hổ sao? Tại sao ông lại lẫn lộn các thần linh đen tối do ngu dốt, sợ hãi tạo ra với Tác giả của muôn loài? Lòng tin vào một Thượng đế nhân từ rất cần cho đạo đức. Đấng tối cao chính là nguồn gốc của mọi đức tính và chúng ta không thể là người Cộng hòa nếu ta không tin vào Thượng đế. Robespierre hiểu rất rõ điều đó nên đã cho rời khỏi phòng họp của nhóm Jacobin tượng bán thân của triết gia Helvétius, người có tội là đã khiến người Pháp sẵn sàng chấp nhận cách sống nô lệ bằng cách dạy họ chủ nghĩa vô thần… Công dân Brotteaux, tôi hy vọng khi chế độ Cộng hòa thiết lập xong việc thờ phụng Lý trí, ông sẽ bằng lòng gia nhập một thứ tôn giáo đúng đắn như vậy.”

“Tôi yêu lý trí, nhưng tôi không yêu nó một cách cuồng tín. Lý trí chỉ đường, soi sáng chúng ta, nhưng khi anh biến lý trí thành một thần linh, nó sẽ làm các anh mù quáng và xui các anh gây tội ác.”

Ông tiếp tục lập luận. Chân giẫm trong rãnh nước, như ông đã từng làm trước kia khi ngồi trên chiếc ghế bành sơn son thiếp vàng của nam tước Holbach. Có lần ông đã nói chính chiếc ghế bành là nền tảng của triết học tự nhiên.

“Jean-Jacques Rousseau kể ra cũng có một vài tài lẻ, nhất là về âm nhạc. Nhưng ông chỉ là một tác giả hạng bét khi ông cho là đạo đức mà ông chủ trương được rút ra từ thiên nhiên trong khi thực sự ông đã rút nó ra từ các nguyên lý của Calvin*. Thiên nhiên dạy chúng ta cắn xé nhau và nêu ra những tấm gương của đủ thói hư, tật xấu của mọi tội ác mà xã hội tìm cách sửa chữa hay che đậy. Ai cũng phải yêu mến đạo đức, nhưng cũng cần biết đạo đức chẳng qua chỉ là thủ đoạn con người bày đặt ra để có thể chung sống với nhau một cách tiện lợi. Cái mà chúng ta gọi là đạo đức chỉ là một mưu toan tuyệt vọng của con người chống lại trật tự của thiên nhiên, trật tự đó là đấu tranh, là tàn sát và sự va chạm mù quáng giữa các lực lượng đối kháng nhau. Đạo đức sẽ tự tiêu diệt và càng nghĩ đến điều đó tôi lại càng nghĩ là vũ trụ điên khùng, chính vì các triết gia, các nhà thần học coi Thượng đế là tác giả của thiên nhiên, là kiến trúc sư của vũ trụ, họ làm cho ta thấy Người thực phi lý và độc ác. Họ bảo Người tốt vì họ sợ Người, nhưng họ vẫn buộc phải thừa nhận Người có những hành động hung bạo. Người lại có tính quỷ quyệt mà con người ít khi có. Và chính bằng cách ấy họ làm ta tôn thờ Người trên trần thế này. Loài người khốn khổ chúng ta đâu có tôn thờ các thần công bằng, nhân hậu; vì thấy vô ích, không bao giờ chúng ta tỏ lòng biết ơn đối với ân huệ của các vị thần đó. Không có địa ngục và lễ rửa tội, Thượng đế chỉ còn là một lão già đáng thương.”

Jean Calvin (1509-1564): là người Pháp ở thế kỷ XVI chủ trương cải cách đạo Thiên chúa cho hợp với tính chất nguyên thủy của đạo.

“Thưa ông, - linh mục Longuemare nói, - xin ông đừng nói về thiên nhiên, ông có hiểu thiên nhiên là gì đâu.”

“Nhưng tôi hiểu thiên nhiên cũng như cha, thưa cha!”

“Ông không thể hiểu được vì ông không có tôn giáo, chỉ có tôn giáo mới cho ta biết thiên nhiên là gì, thiên nhiên tốt ở mặt nào và tại sao nó sa đọa. Nhưng đừng chờ đợi tôi giải đáp. Thượng đế không ban cho tôi lời nói đủ nhiệt tình, lý trí đủ sức mạnh để bác bỏ các sai lầm của ông. Tôi non kém nên sợ tạo điều kiện cho ông báng bổ và khiến ông chai cứng thêm, kết quả lòng kính Chúa, thương người của tôi sẽ chỉ là…”

Câu nói gián đoạn vì tiếng ồn ào từ đầu đoàn người xếp hàng. Tiệm bánh mở cửa, mọi người từ từ nhích lên. Một vệ binh đứng trông cho từng người vào. Ông chủ tiệm, bà chủ và cậu con được hai ủy viên dân sự đeo băng tam tài giúp bán bánh, kiểm soát người mua có thực ở trong phân khu không và bánh giao có đúng số nhân khẩu từng nhà hay không.

Công dân Brotteaux coi việc tìm thú vui là cứu cánh duy nhất của cuộc đời: ông cho là vì không có thần thánh, lý trí và giác quan, những quan tòa duy nhất, không thể quan niệm một cứu cánh khác được.

Ông thấy chàng họa sĩ hơi cuồng tín còn nhà tu hành lại quá giản đơn, nói chuyện với họ chẳng hứng thú gì lắm. Để phù hợp với tính cách cũng như chủ nghĩa của mình, để giải trí trong lúc thời gian chờ đợi còn dài, con người hiền triết đó nên rút ra khỏi cái túi há miệng của chiếc áo đuôi tôm màu nâu đỏ tập Lucrèce, tập thơ lúc nào cũng gây cho ông một nỗi hân hoan vô tả. Quyển sách bọc da đỏ đã mòn, công dân Brotteaux còn cẩn thận cạo sạch cái huy hiệu hình ba hòn đảo màu vàng, đã được mua bằng những đồng denier đẹp đẽ từ hồi ông thân sinh ra ông cũng là quan thu thuế còn sống. Ông mở tập thơ đúng đoạn nhà thơ kiêm triết gia muốn chữa con người khỏi bệnh tương tư vô nghĩa mô tả cảnh một thiếu nữ và các con hầu trong một tình huống làm mọi kẻ si tình đều cảm thấy bị xúc phạm. Ông đọc thơ nhưng mắt vẫn không rời khỏi chiếc gáy với những sợi tóc vàng, mũi vẫn khoan khoái ngửi mùi da đẫm mồ hôi của cô gái đẹp đứng trước ông. Thi sĩ Lucrèce chỉ đơn thuần là hiền nhân, học trò ông là Brotteaux đa dạng hơn nhiều.

Ông tiếp tục đọc, mỗi khắc nhích lên được hai bước. Nhịp điệu trầm lắng của Nàng thơ La-tinh vang lên trong tai ông, át tiếng eo sèo của mấy bà lắm điều vì bánh, đường, cà phê, nến, xà bông mỗi ngày một giá. Đằng sau ông, Gamelin đã nhìn thấy hình bó lúa vàng trên những chắn song sắt cửa tiệm.

Rồi đến lượt anh. Các ngăn, các thúng đã sạch trơn. Ông chủ đưa anh miếng bánh duy nhất còn lại không cân đủ hai livre. Anh trả tiền xong, cửa tiệm đóng sập lại sợ đám đông nhộn nhạo tràn vào. Nhưng chuyện đó không xảy ra: những con người đau khổ đó đã được bọn áp bức cũ và những kẻ giải phóng mới giáo dục tinh thần phục tùng, lầm lũi giải tán, đầu cúi thấp, chân bước nặng nề.

Ra đến góc phố, Gamelin trông thấy nữ công dân Dumonteil ôm con nhỏ trên một cột mốc. Chị ngồi bất động, nước mắt ráo hoảnh, cái nhìn trống rỗng. Gamelin đứng một lúc trước mặt chị, rụt rè, bất định và chị dường như không trông thấy anh. Anh ấp úng vài lời rồi rút trong túi ra một con dao nhỏ có cán bằng đồng, anh cắt đôi miếng bánh mì, đặt một nửa lên đầu gối chị. Chị nhìn theo anh ngạc nhiên, nhưng anh đã rẽ sang đường khác.

Khi về đến nhà, anh thấy mẹ ngồi bên của sổ đang mạng bít tất. Anh vui vẻ đặt miếng bánh vào tay mẹ:

“Mẹ tha lỗi cho con, mẹ yêu quý. Vì đi mãi mệt quá, trời lại nóng, con cứ miếng một ăn hết phần của con. Bây giờ còn chưa đủ phần của mẹ.”

Và anh làm bộ lấy tay phủi những mẩu bánh vụn còn vương trên áo.

VII

Dùng một cách nói rất cũ, bà quả phụ Gamelin đã có lần bảo con: “Cứ ăn hạt dẻ mãi, dễ mình sẽ biến thành hạt dẻ mất.” Trưa hôm đó, ngày 13 tháng Bảy, hai mẹ con bà lại ăn món canh hạt dẻ. Bữa ăn đạm bạc vừa xong thì một phụ nữ đẩy cửa vào và cả xưởng vẽ tràn ngập ánh sáng và hương thơm. Évariste nhận ra ngay nữ công dân Rochemaure. Tưởng chị vào nhầm nhà và muốn gặp công dân Brotteaux, người bạn cũ của chị, anh đã định chỉ lên gian kho hay gọi ông Brotteaux xuống để người phụ nữ lịch sự khỏi phải trèo lên chiếc thang ọp ẹp; nhưng chị đã cho biết là chị muốn đến thăm công dân Évariste Gamelin, rồi nói ngay là chị sung sướng được gặp và phục vụ anh.

Họ không phải là người xa lạ: họ đã gặp nhau ở xưởng vẽ của họa sĩ David, trong một diễn đàn hội nghị, tại phòng họp của phái Jacobin, tại nhà người sửa tranh Vénua: chị đã chú ý đến vẻ đẹp trẻ trung và gợi cảm của anh.

Nữ công dân Rochemaure đội một chiếc nón có quấn băng như một kỵ sĩ lại được giắt thêm một chùm lông như một đại biểu đi công cán. Chị còn đội tóc giả. Trát phần, gắn nốt ruồi, xức xạ hương, da thịt còn tươi mát sau lớp phấn son lòe loẹt. Cách trang điểm thời thượng đó biểu lộ lối sống gấp và cơn sốt của những ngày khủng khiếp đang diễn ra với một tương lai đầy bất trắc, chị mặc một chiếc áo chẽn, ve lớn, đuôi dài màu huyết dụ đính đầy những cúc bằng kim loại sáng loáng: vì chị có cái vẻ ngoài vừa quý phái vừa cách mạng nên người ta không thể biết màu đỏ kia là màu của các nạn nhân hay màu của tên đao phủ. Một chàng long kỵ binh còn trẻ đi theo chị.

Tay cầm chiếc can khảm xà cừ, người phụ nữ đẹp, cao lớn, ngực phốp pháp đi một vòng xưởng vẽ, đưa chiếc kính cặp mũi gọng vàng sát vào đôi mắt xám để xem các bức tranh. Thỉnh thoảng chị lại mỉm cười, reo lên, rồi ca ngợi để được ca ngợi lại.

“Thế bức tranh thật cao quý, thật cảm động vẽ một phụ nữ dịu dàng, xinh đẹp ngồi cạnh một người bệnh còn trẻ mô tả cảnh gì vậy?”

Gamelin trả lời anh muốn dựng lại cảnh Oreste đang được nàng Électre, em chàng, chăm sóc. Anh nói thêm:

“Nếu bức họa hoàn tất, nó sẽ không phải là một tác phẩm quá tệ. Chủ đề rút ra từ vở Oreste của Euripide. Trong một bản dịch cổ của bi kịch đó, có một cảnh làm tôi vô cùng ngưỡng mộ: cảnh nàng Électre nâng anh trai đau đớn trên giường, lau bọt ở mép anh, vén những sợi tóc che mắt anh và cầu xin anh nghe nàng nói trong cảnh im lặng hãi hùng của thần Thịnh nộ… Đọc đi đọc lại bản dịch đó, tôi cảm thấy như có một lớp sương mù không thể xua tan đang bao phủ các nhân vật Hy Lạp. Tôi hình dung nguyên bản phải gân guốc hơn, phải có giọng điệu khác thế. Muốn có một ý niệm chính xác, tôi đã nhờ đến ông Gail, lúc đó (năm 1791) đang dạy tiếng Hy Lạp ở Pháp quốc học viện, giảng nghĩa từng chữ cảnh đó cho tôi. Ông đã giảng nghĩa và tôi thấy người xưa đơn giản hơn, bình dị hơn chúng ta hình dung nhiều. Thực ra Électre nói với Oreste: “Anh yêu quý, anh ngủ được làm em vui sướng quá. Anh có muốn em đỡ anh dậy không?” Và Oreste trả lời: “Có, hãy giúp anh, ôm anh, chùi những vết bọt còn bám xung quanh miệng anh, mắt anh. Hãy để ngực em sát ngực anh, vén những sợi tóc rối trên mặt đang che mắt anh…” Lòng tràn đầy cái thi vị trẻ trung, sinh động đó, cách diễn đạt thơ ngây, mạnh mẽ đó, tôi đã phác họa ngay bức tranh bà đang xem, thưa nữ công dân.”

Họa sĩ bình thường rất kín đáo khi nói về họa phẩm của mình lại không tiếc lời đối với bức tranh nói trên. Được nữ công dân Rochemaure khuyến khích, anh giải thích tiếp:

“Hennequin đã mô tả tuyệt vời cơn thịnh nộ của Oreste. Nhưng Oreste làm ta xúc động khi chàng buồn hơn là khi chàng giận. Số mệnh mới thực oái oăm! Chính vì hiếu thảo, chính vì vâng theo các mệnh lệnh thiêng liêng mà chàng đã phạm tội ác. Thần linh đã xá tội cho chàng nhưng con người lại không bao giờ tha thứ. Để trả thù cho công lý bị chà đạp, chàng đã chối bỏ thiên nhiên, đã mất tính người, đã tự cấu xé ruột gan mình. Tội ác của chàng thực khủng khiếp nhưng lại rất đạo đức, và chàng vẫn thấy tự hào… Đó, tôi muốn miêu tả điều đó trong lúc vẽ hai nhân vật anh và em.”

Anh lại gần, khoan khoái ngắm bức tranh, rồi nói tiếp:

“Có vài phần đã gần hoàn chỉnh; đầu và cánh tay phải của Oreste chẳng hạn.”

“Đúng là bức tranh rất đẹp… Và Oreste trông thật giống anh, công dân Gamelin ạ.”

“Bà thấy thế à?” Họa sĩ vừa nói vừa mỉm cười nghiêm nghị.

Chị ngồi vào chiếc ghế Gamelin mời. Anh long kỵ binh đứng sau, tay đặt lên thành ghế. Cử chỉ đó khiến ta có cảm tưởng cách mạng đã thành công vì dưới chế độ cũ, một người đàn ông cùng đi không bao giờ được đặt dù chỉ một ngón tay lên chiếc ghế có phụ nữ ngồi. Đó là thứ xã giao gò bó, đôi khi nghiêm khắc của một nền giáo dục buộc người ta phải giữ ý tứ trong chỗ đông người, nếu buông lơi sẽ bị coi nhẹ.

Là con gái một viên trung úy lo việc săn bắn của nhà vua, quả phụ một ông biện lý và đã từng là bạn trung thành của nhà tài chính Brotteaux trong suốt hai mươi năm trời, Rochemaure đã sớm tán thành các đường lối mới. Tháng Bảy năm 1790, chị đã đi cuốc đất ở khu Champ de Mars… Quyết tâm của chị gần gũi những kẻ chức quyền đã đưa chị từ những người Feuillants* đến các nhóm Girondins* và Montagne*. Đồng thời tinh thần thỏa hiệp, tính ôm đồm và ở mức độ nào đó tài tính kế, bày mưu vẫn còn gắn bó chị với các nhà quý phái và bọn phản cách mạng. Đó là một kiểu người ta thường thấy lui tới các quán rượu, rạp hát, tiệm ăn nổi tiếng, sòng bạc, phòng triển lãm, tòa báo, phòng đợi của các ủy ban. Cách mạng đã mang đến cho chị nhiều điều mới mẻ, những cuộc giải trí, những nụ cười, trò vui, những chuyện làm ăn, kinh doanh béo bở. Luôn luôn xen vào những mưu toan chính trị, những chuyện đàn đúm, lăng nhăng, biết chơi đàn hạc, vẽ phong cảnh, hát tình ca, nhảy vũ điệu Hy Lạp, chiêu đãi, tiếp các bà, các cô xinh đẹp như nữ bá tước Beaufort và nữ diễn viên Descoings, đánh bạc suốt đêm nhưng vẫn quan tâm, săn sóc bè bạn. Ham tìm hiểu, thích hoạt động nhưng đầu óc lộn xộn, phù phiếm, chị biết rõ từng người nhưng lại chẳng chú ý gì đến đám đông, xa lạ với những quan điểm chị tán thành cũng như những ý kiến chị bác bỏ, không có một ý niệm gì về những sự việc đang xảy ra ở nước Pháp, chị tỏ ra là người dám nghĩ, dám làm, dũng cảm, đôi khi liều lĩnh vì chị không để ý đến những nguy hiểm đang đe dọa và quá tin tưởng vào sức quyến rũ của mình.

Chỉ những người chủ trương quân chủ lập hiến, có trụ sở đặt ở tu viện dòng Feuillants.

Girondins là một nhóm chính trị trong cuộc cách mạng Pháp, còn được gọi là nhóm Brissotins vì Brissot là lãnh tụ của nhóm.

Montagne: tức phái Núi, chỉ nhóm đại biểu hăng hái nhất ngồi ở những hàng ghế cao nhất và ở bên trái Hội đồng Quốc ước.

Chàng long kỵ binh cùng đi với chị còn rất trẻ. Một chiếc nón đồng bọc da báo, chỏm có những tua màu hoa mĩ nhân phủ bóng mờ lên khuôn mặt kim đồng và trùm lên lưng anh một chiếc bờm khủng khiếp. Một áo vét đỏ che chưa hết lưng càng làm tăng dáng dấp lịch sự của anh. Thắt lưng anh đeo một thanh gươm lớn có chuôi sáng loáng hình mỏ chim ưng. Một chiếc quần ngắn màu xanh nhạt với những dải xanh sẫm bó sát đùi anh. Trông anh thực giống một vũ công được một học trò của họa sĩ David lo sửa soạn y phục để thủ vai người hùng phong nhã trong vở kịch “Achille ở Scyros” hay “Đám cưới Alexandre”.

Gamelin nhớ lờ mờ đã gặp anh chàng này ở đâu: đó là anh lính cách đây nửa tháng đã hô hào quần chúng gần Nhà hát Quốc gia.

Nữ công dân Rochemaure giới thiệu: “Công dân Henry, nhân viên Ủy ban cách mạng phân khu Nhân quyền.”

Lúc nào chị cũng có anh chàng này bám theo; anh là tấm gương tình yêu và là giấy chứng nhận chắc chắn nhất về lòng yêu nước của chị.

Nữ công dân khen ngợi tài năng của họa sĩ rồi hỏi anh có đồng ý vẽ cho một bà bán quần áo mà chị quen biết không. Anh sẽ họa một chủ đề thích hợp, chẳng hạn một phụ nữ đang thử khăn quàng trước gương hay một nữ công nhân trẻ tay xách chiếc hộp đựng mũ.

Kể ra thì thực hiện một công trình nhỏ như vậy nhiều người có thể làm được như Fragonard, Ducis hoặc Prudhomme, nhưng chị thích nhờ Évariste hơn. Tuy nhiên nói đến đấy chị không nêu cụ thể gì thêm nên ta thấy ngay câu chuyện chỉ là cái cớ để chị nói tiếp. Quả thực chị đến đây vì việc khác. Biết anh quen Marat, chị muốn đề nghị anh giới thiệu chị với người Bạn dân.

Gamelin trả lời anh chỉ là một nhân vật quá nhỏ bé, làm sao anh có thể giới thiệu, vả lại, cần gì phải có người giới thiệu. Marat dù bận trăm công nghìn việc nhưng đâu có phải là người không thể gặp như người ta nói.

Anh nói thêm:

“Người sẽ tiếp bà nếu bà đau khổ, vì trái tim lớn của người khiến người thông cảm với mọi điều bất hạnh và xúc động trước mọi khổ đau. Người sẽ tiếp bà nếu bà có thể phát giác ra điều gì liên quan đến việc cứu nước: người đã nguyện hiến dâng cuộc đời để lột mặt nạ những tên phản bội.”

Nữ công dân Rochemaure trả lời là chị sẽ rất sung sướng được đến chào một công dân nổi tiếng như Marat, người đã cống hiến biết bao thành tích lớn lao cho đất nước và có khả năng còn cống hiến những thành tích lớn lao hơn nữa. Chị mong nhà lập pháp đó có dịp tiếp xúc với những con người đầy thiện chí, những người giàu có nhân ái, sẵn sàng cung cấp cho ông những phương tiện mới để đáp ứng tình yêu nhân loại nồng nhiệt của ông.

Chị nói thêm:

“Vì sự phồn vinh của đất nước, nên làm cách nào để người giàu hợp tác với chính quyền.”

Thực ra, nữ công dân này đã hứa với chủ ngân hàng Morhardt là chị sẽ tìm cách để ông ta dự một bữa ăn tối với Marat.

Cũng như Marat, Morhardt là người gốc Thụy Sĩ. Y đã liên lạc với nhiều đại biểu Quốc ước như Julien, Delaunay và Chabot - ông cựu tu sĩ dòng anh em hèn mọn Capucin để đầu cơ các cổ phần của Công ty Đông Ấn. Thủ đoạn của chúng rất đơn giản: bằng mọi cách đánh sụt giá các cổ phần xuống sáu trăm năm mươi livre, mua thật nhiều với giá đó, rồi lại nâng giá nhanh chóng lên bốn hay năm ngàn livre. Nhưng âm mưu của Chabot, Julien, Delauna bị phát giác. Người ta nghi ngờ Lacroix, Fabre d’Eglantine và cả Danton nữa. Người chủ xướng chuyện làm ăn này, nam tước de Batz đang đi tìm những đồng lõa mới trong Quốc ước, đã khuyên chủ ngân hàng Mohardt đến gặp Marat.

Mưu mô của bọn đầu cơ phản cách mạng thực ra cũng chẳng có gì lạ. Bọn họ bao giờ cũng tìm cách liên kết với những người đang có quyền thế. Bằng ngòi bút, bằng phẩm chất, vì được lòng dân, Marat đang là một thế lực ghê gớm. Bọn Girondins đang chết chìm, nhóm Danton bị bão táp vùi dập không còn lãnh đạo đất nước. Robespierre, thần tượng của nhân dân, lại quá trung thực, luôn luôn ngờ vực và chẳng ai có thể lại gần. Vậy điều quan trọng là phải nịnh bợ, phỉnh phờ Marat, thu phục được cảm tình của ông vào ngày ông trở thành độc tài. Mà hiện đã có những dấu hiệu cho thấy ông sắp đi vào con đường đó: lòng dân, tham vọng kèm với tính vội vã sử dụng những biện pháp quyết liệt của ông. Nói cho cùng, Marat cũng có thể phục hồi lại trật tự, phục hồi tài chính, sự phồn vinh. Nhiều lần ông đã lên tiếng chống bọn quá đề cao tinh thần yêu nước của ông, và gần đây ông đã tố cáo cả bọn mị dân lẫn những người chủ trương ôn hòa. Sau khi kích động quần chúng treo cổ bọn đầu cơ ngay tại cửa hàng của chúng, ông hô hào các công dân phải bình tĩnh, khôn ngoan: ông đang trở thành người thực sự nắm quyền cai trị trong nước.

Mặc dầu có những lời đồn đại quanh ông cũng như quanh các nhà cách mạng khác, bọn thao túng tài chính không tin là ông tham nhũng. Nhưng họ biết ông có tính huênh hoang và cả tin: họ hy vọng có thể mua chuộc ông bằng những lời tâng bốc, bằng cách luôn luôn thân mật, chiều ý ông, xem đó là cách nịnh hót có sức cám dỗ con người mạnh nhất. Dựa vào ông, họ tính có thể làm mưa, làm gió đối với những chứng khoán họ muốn mua đi bán lại, đẩy ông vào chỗ phục vụ quyền lợi của họ trong khi tưởng mình đang phục vụ đất nước.

Trong vai trò môi giới, tuy còn trong tuổi yêu đương, nữ công dân Rochemaure tự coi mình có nhiệm vụ liên kết nhà lập pháp kiêm nhà báo với ông chủ ngân hàng; óc tưởng tượng điên rồ của chị khiến chị hình dung thấy con người tiền sử, bàn tay còn đẫm máu những ngày tháng Chín gia nhập đảng của bọn tài chính mà chị là người dẫn lối, đưa đường, thấy con người vì đa cảm và ngây thơ bị ném vào cái thế giới của bọn đầu cơ, bọn cung cấp vật liệu, tay sai nước ngoài, bọn gá bạc và các phụ nữ lẳng lơ.

Chị năn nỉ xin công dân Gamelin đưa chị đến yết kiến người Bạn dân, ông cũng ở gần nhà anh, phố Thầy tu, cạnh nhà thờ. Sau mấy câu từ chối, họa sĩ nhận lời.

Chàng long kỵ binh Henry không chịu đi cùng, viện lý do muốn giữ quyền tự do hành động ngay cả đối với công dân Marat, con người chắc chắn đã cống hiến cho nền Cộng hòa nhưng nay đã tỏ ra nhu nhược: trong báo ông đã chẳng khuyên nhân dân Paris kiên nhẫn chịu đựng là gì?

Rồi với một giọng lên bổng xuống trầm có xen lẫn những tiếng thở dài não ruột, Henry than phiền là nền Cộng hòa đã bị những người anh đặt biết bao kỳ vọng phản bội: Danton không chịu đánh thuế bọn nhà giàu, Robespierre chống lại việc bắt các phân khu hoạt động liên tục còn Marat thì đã bẻ gãy khí thế của các công dân vì những lời khuyên nhút nhát.

Anh kêu lớn:

“Than ôi! So với Leclerc, với Jacques Roux, những người đó quá bạc nhược!… Roux! Leclerc! Các ông mới đích thực là những người bạn của nhân dân!”

Nhưng Gamelin không nghe thấy những lời báng bổ trên vì anh đã vào phòng bên sửa soạn quần áo.

“Bà có quyền tự hào về con trai bà, - nữ công dân Reochemaure nói với nữ công dân Gamelin. - Về tài năng cũng như tính cách, anh ta thực là một con người xuất chúng.”

Trước một bà danh giá, bà quả phụ Gamelin cũng công nhận con mình có một số đức tính nhưng không lộ vẻ tự hào: từ nhỏ bà đã được dạy là kẻ tiện dân phải có thái độ nhún nhường trước người quyền quý. Rồi bà than thở vì có nhiều điều phải than thở và than thở được thì ưu phiền cũng nhẹ bớt. Bà thường nói nhiều về nỗi bất hạnh của mình với những ai bà cho là có thể làm bà đỡ khổ và hình như bà Rochemaure thuộc loại người này. Thấy lúc này là dịp thuận tiện, bà kể ra một thôi một hồi về sự cùng cực của hai mẹ con, đến cái ăn hàng ngày cũng không có. Bây giờ không còn bán được tranh nữa! Cách mạng như đã cầm dao đâm chết việc buôn bán. Còn thực phẩm đã khan hiếm lại đắt đỏ không thể tưởng tượng được…

Bà nói thật nhanh, thật nhiều, mong nói hết trước khi con trở lại; anh rất tự trọng sẽ không bằng lòng thấy mẹ kêu ca, than phiền như vậy. Bà cố gắng để trong một thời gian thật ngắn làm mủi lòng người mà bà đánh giá là giàu có, rộng rãi, hy vọng người ta quan tâm đến số phận con trai bà. Bà cũng có cảm giác mơ hồ là vẻ khôi ngô tuấn tú của Évariste có thể góp phần tác động mạnh đến tâm hồn con người quý tộc.

Mà quả thực nữ công dân Rochemaure có vẻ xúc động trước nỗi khổ cực của hai mẹ con Gamelin. Chị sẽ cố gắng để các bạn bè giàu có mua tranh của anh. Chị mỉm cười nói:

“Ở Pháp người ta còn tiền, có điều nó đang ẩn náu ở đâu đó thôi.”

Tuy nhiên, hiện nay ít ai quan tâm đến nghệ thuật, chị sẽ tìm cho Évariste một công việc ở nhà Morhardt hoặc nhà anh em Perregaux, hoặc để anh làm thư ký cho một người cung cấp vật dụng cho quân đội.

Rồi chị lại thấy những việc trên không thích hợp với một người như Évariste. Suy nghĩ một hồi, chị nảy ra ý kiến.

“Hiện Tòa án Cách mạng đang cần một số hội thẩm. Tôi chắc công tác xét xử đáp ứng được nguyện vọng của con bà. Tôi quen biết nhiều vị trong Ủy ban Cứu quốc, tôi cũng biết Robespierre anh, còn em ông ta thì thường đến dùng bữa ở nhà tôi. Tôi sẽ nói chuyện với họ, với Montané, Dumas, Fouquier.”

Nữ công dân Gamelin hết sức cảm động và biết ơn, nhưng bà đã để một ngón tay lên miệng vì Évariste đang trở lại phòng vẽ.

Anh cùng Rochemaure đi xuống một chiếc cầu thang hơi tối. Những bậc bằng gỗ hay lát gạch phủ một lớp đất cát không biết đã đọng lại từ bao giờ.

Mặt trời xế chiều đổ dài bóng chiếc bệ, trước đây có đặt một con ngựa đồng đen, bây giờ lại được trang trí nhiều lá cờ Tổ quốc, lên trên Cầu Mới, nơi một đám đông đàn ông, đàn bà đứng thành từng nhóm đang nghe các công dân thì thầm nói chuyện. Mọi người có vẻ sững sờ, lặng lẽ, thỉnh thoảng lại bật lên tiếng rên rỉ hay kêu gào phẫn nộ. Một số đi nhanh về phía phố Thionville, trước đây là phố Dauphine. Lại gần một nhóm, Gamelin nghe thấy họ bàn tán việc Marat vừa bị ám sát.

Dần dần tin tức được khẳng định rồi cụ thể hóa thêm: ông bị sát hại ngay trong bồn tắm; thủ phạm là một phụ nữ từ Caen đến.

Vài người nói y đã trốn thoát nhưng phần lớn cả quyết y đã bị bắt.

Bây giờ tất cả ở đó, như một đàn cừu không người chăn dắt. Họ nghĩ:

“Ôi Marat! Một con người nhạy cảm, nhân đạo, hiền hòa! Marat đâu còn nữa để dẫn dắt chúng ta, ông không bao giờ sai lầm, ông đoán trước được mọi việc, dám phanh phui mọi chuyện!… Làm gì bây giờ? Chúng ta sẽ ra sao? Chúng ta đã mất người cố vấn, người bảo vệ, người bạn của chúng ta.”

Người ta đã đoán ra ai tổ chức vụ này, ai điều khiển cánh tay con đàn bà này. Người ta rên rỉ.

“Marat bị hại bởi những bàn tay tội ác, những bàn tay muốn tiêu diệt tất cả chúng ta. Cái chết của người là tín hiệu mở đầu cho việc tàn sát mọi người yêu nước.”

Họ thuật lại khác nhau hoàn cảnh cái chết bi thảm và những lời nói cuối cùng của nạn nhân; họ bàn tán về hung thủ nhưng chỉ biết đó là một phụ nữ còn trẻ do bọn phản quốc thuộc phái liên bang cử đến. Các công dân nhe răng, trợn mắt muốn tên sát nhân phải chịu nhục hình; máy chém còn quá nhẹ, cần lôi con quái vật ra khảo bằng vồ, đặt lên bánh xe, xé xác phanh thây hắn; họ còn tưởng tượng ra một số nhục hình mới.

Các vệ binh quốc gia, vũ khí lăm lăm giải một người đàn ông vẻ mặt cương quyết, quần áo tả tơi, những vệt máu chảy ròng ròng trên mặt. Người ta đã bắt gặp hắn nói Marat chết thực đáng vì ông ta luôn luôn kích động cướp bóc, chém giết. Tự vệ phải khó khăn lắm mới lôi được hắn đi vì một đám đông vô cùng căm phẫn đòi giết hắn ngay tại chỗ. Mọi người chỉ tay vào mặt hắn, xem hắn là đồng lõa của kẻ sát nhân.

Gamelin sững sờ vì đau đớn. Những giọt nước mắt hiếm hoi cạn khô trong đôi mắt nóng bỏng. Anh đã thương ông như con thương cha, như người dân yêu nước sùng bái một lãnh tụ.

Anh tự nhủ: “Sau Le Peletier, sau Bourdon là Marat!… Số phận những người yêu nước là như vậy: họ đã bị tàn sát ở Champ de Mars, ở Nancy, ở Paris, họ sẽ chết hết”. Rồi anh nghĩ đến tên phản quốc Wimpfen ngày nào cầm đầu một bọn sáu chục ngàn tên bảo hoàng tiến về Paris. Nếu không bị những người yêu nước chặn lại ở Vernon thì chúng đã nhận chìm cái thành phố anh dũng này trong máu lửa.

Và còn bao nhiêu hiểm họa, âm mưu ác độc, bao nhiêu chuyện phản nghịch chỉ nhờ đầu óc khôn ngoan, tinh thần cảnh giác của Marat mới phát hiện và tiêu diệt được! Còn ai tố cáo tên Custine đang chơi đông dài ở trại César không chịu giải vây Valenciennes, tên Biron án binh bất động ở Hạ Vendée để quân thù tự do chiếm Saumur, vây Nantes, tên Dillon phản bội Tổ quốc ở Argonne?…

Trong lúc đó, xung quanh anh chốc chốc lại rộ lên tiếng kêu thê thảm:

“Marat mất rồi, bọn quý tộc giết ông rồi!”

Lòng Gamelin nặng trĩu đau đớn, căm thù và yêu thương; và trong khi anh đến vĩnh biệt một con người đã hy sinh cho nền tự do thì một bà nông dân già đầu đội chiếc nón vùng Limoge lại gần anh, hỏi anh cái ông Marat vừa bị ám sát phải chăng là cha Mara ở giáo phận Saint-Pierre-de-Queyroix.

VIII

Buổi chiều trước ngày lễ, một buổi chiều yên tĩnh, trong sáng, Élodie và Évariste khoác tay nhau đi dạo trên Quảng trường Liên hiệp. Các công nhân vừa vội vã dựng xong các cột, tượng, đền, một quả núi và một bàn thờ. Những biểu tượng cực lớn như thần Hercule vung chùy, như Thiên nhiên đang nuôi cả vũ trụ bằng bầu vú vô tận, vươn lên sừng sững giữa thủ đô đang sống trong cảnh đói kém, khủng bố, đang nghe thấy từ hướng Meaux vọng lại tiếng đại bác ì ầm của quân Áo. Vùng Vendée đã sửa lại thất bại trước thành phố Nantes bằng những chiến thắng vang dội. Một vòng đai thép, lửa và hận thù vây quanh đô thành cách mạng. Nhưng đô thành như vị chúa tể một đế quốc vĩ đại vẫn đón tiếp thật long trọng các đại biểu hội đồng địa phương đã công nhận hiến pháp. Chủ nghĩa liên bang bị đánh bại: chế độ Cộng hòa là một và không thể chia cắt, nó sẽ tiêu diệt mọi kẻ thù.

Chỉ vào một khu đông dân chúng, Évariste nói:

“Chính ở đó ngày 17 tháng bảy năm 91, tên khốn kiếp Bailly đã cho nã súng vào nhân dân đang tụ tập dưới chân bàn thờ Tổ quốc. Anh lính pháo thủ Passavant chứng kiến cuộc tàn sát đã trở về nhà xé quần áo rồi kêu to: “Tôi đã thề sẽ bảo vệ tự do cho đến chết, nay tự do không còn, tôi xin chết.” Thế rồi anh tự bắn vào đầu.”

Một số nghệ sĩ và nhà tư sản đang đứng quan sát những việc chuẩn bị cho ngày lễ, trên mặt họ biểu lộ một tình yêu cuộc sống cũng tẻ nhạt như chính cuộc sống của họ: những sự kiện lớn lao nhất khi lọt vào trí óc họ cũng trở nên nhỏ bé, tầm thường. Mỗi cặp vợ chồng đi qua đều bế trên tay hay dắt theo những đứa trẻ không đẹp gì hơn cha mẹ chúng, không hy vọng gì sẽ sung sướng hơn, rồi chính chúng cũng sẽ lại sinh ra những đứa trẻ khác cũng tầm thường và kém cỏi như chúng. Thỉnh thoảng một thiếu nữ có nhan sắc đi tới làm cho mấy thanh niên thèm muốn, khát khao và mấy ông già luyến tiếc cuộc đời nhàn hạ không còn trở lại.

Gần trường Võ bị, Évariste chỉ cho Élodie xem những bức tượng Ai Cập do David vẽ kiểu theo các mẫu La Mã thời đại Auguste. Đúng lúc đó họ nghe thấy một người dân Paris có tuổi kêu lên:

“Người ta cứ tưởng đang đứng trên bờ sông Nile.”

Đã ba hôm nay Élodie không gặp bạn; có những sự việc nghiêm trọng đã xảy ra ở tiệm Tình yêu họa sĩ. Công dân Blaise bị tố cáo trước Ủy ban An ninh về tội gian lận trong việc cung cấp vật liệu. May mà ở phân khu có nhiều người biết ông. Ủy ban Thanh tra phân khu Giáo mác đã đứng ra bảo đảm tinh thần yêu nước và minh oan cho ông trước Ủy ban An ninh.

Sau khi xúc động kể lại câu chuyện, Élodie nói thêm:

“Bây giờ hai cha con em đã yên tâm, nhưng đúng là một cuộc báo động đáng sợ. Chỉ một ly nữa là cha em bị tống giam. Nếu tình hình nguy hiểm kéo dài thêm vài giờ, chắc em đã đến đề nghị anh vận động các bạn bè có thế lực để cứu cha em.”

Évariste không trả lời. Élodie thực không thể đoán ra được ý nghĩa sâu sắc của sự im lặng đó.

Họ vẫn nắm tay đi dọc bờ sông Seine, thủ thỉ với nhau những lời ân ái theo cách nói của Julie và Saint-Preux: ông Jean-Jacques tốt bụng đã giúp họ diễn tả và tô điểm tình yêu của họ.

Tòa thị chính đã thực hiện điều kỳ diệu là tạo được cảnh phồn vinh trong một ngày tại thành phố đang thiếu đói này. Một phiên chợ được tổ chức ở quảng trường Viện Phế Binh trên bờ sông. Tại các lán có bày bán đủ loại xúc xích, dồi, giăm bông, bánh ngọt kiểu Nantes, bánh crepe, bánh mì nặng tới bốn livre, nước chanh, rượu vang… Cũng có những tiệm bán các bài ca yêu nước, phù hiệu, băng tam tài, túi đựng tiền, dây đeo bằng đồng thau và những đồ trang sức lặt vặt. Dừng lại trước gian trưng bày của một thợ kim hoàn, Évariste chọn một chiếc nhẫn bạc có chạm nổi đầu Marat quấn khăn phu la. Và anh lồng nhẫn vào ngón tay người yêu.

***

Tối hôm đó Gamelin đến nhà nữ công dân Rochemaure ở phố Cây Khô; chị triệu anh đến có việc gấp. Anh thấy chị đang ở phòng ngủ, nằm trên một chiếc ghế dài trong bộ đồ hở hang.

Dáng điệu nữ công dân thực uể oải, phóng đãng, chung quanh chị toàn những thứ gợi lên vẻ duyên dáng, những thú vui, tài lẻ của chị: một chiếc đàn hạc gần chiếc dương cầm mở nắp, một ghi ta trong chiếc ghế bành, một khung thêu với mảnh sa tanh; trên bàn một tiểu họa vẽ dở rồi giấy, rồi sách…, một tủ sách lộn xộn như bị đẩy xộc xệch bởi bàn tay đẹp của một người muốn biết nhiều hơn là cảm thụ. Chị chìa tay cho anh hôn rồi nói:

“Chào anh, công dân hội thẩm!… Ngày hôm nay ông Robespierre-anh đã chuyển cho tôi một bức thư giới thiệu anh với ông Chánh án Herman; bức thư rất hay, đại ý: “Tôi giới thiệu với ông công dân Gamelin, một người đáng tin cậy về tài năng cũng như tinh thần yêu nước. Tôi thấy có nghĩa vụ phải nói anh ta làm việc có nguyên tắc và có thái độ vững vàng theo đúng đường lối cách mạng. Mong ông không bỏ lỡ cơ hội để tỏ ra có ích đối với một người Cộng hòa.” Tôi vội đem ngay thư đến gặp ông chánh án; ông đã tiếp tôi với thái độ lịch sự tuyệt vời và ký ngay giấy bổ nhiệm anh. Việc coi như xong.”

Gamelin im lặng một lát rồi nói:

“Thưa nữ công dân, mặc dầu không có lấy một miếng bánh mì để nuôi mẹ, tôi vẫn lấy danh dự thề rằng tôi nhận nhiệm vụ hội thẩm chỉ là để phục vụ nền Cộng hòa và chống lại các kẻ thù của chế độ.”

Nữ công dân nhận ngay thấy vẻ lạnh nhạt của lời cảm ơn và tính chất hơi quá nghiêm trang trong câu nói. Chị nghĩ Gamelin thiếu tế nhị nhưng vì quá yêu tuổi trẻ nên chị sẵn sàng bỏ qua. Gamelin đã đẹp trai lại có tài. “Rồi mình sẽ uốn nắn anh ta”, chị nghĩ. Rồi chị mời anh thỉnh thoảng tới dùng bữa tối: tối nào chị cũng tiếp khách sau khi ở nhà hát về.

“Anh sẽ gặp ở nhà tôi những người thông minh, tài giỏi: Elleviou, Talma, công dân Vigée, người có thể ứng khẩu đọc những bài thơ nho nhỏ khéo léo ít ai bì. Công dân François đã đọc ở đây vở Pamela, hiện đang được diễn tập tại Nhà hát Quốc gia, bút pháp thực trong sáng đúng như trong bất cứ tác phẩm nào ông ta viết. Vở kịch thực cảm động, ai nghe cũng phải khóc. Nữ diễn viên Lange sẽ đóng vai Paméla.”

“Tôi tin ở nhận xét của bà, thưa nữ công dân, Gamelin trả lời. Nhưng Nhà hát Quốc gia ít tính quốc gia quá. Đáng tiếc cho François là các tác phẩm của ông lại được đem trình diễn tại một sân khấu đã bị uế tạp vì những câu thơ ti tiện của Laya: người ta chưa quên vụ bê bối chung quanh vở Người bạn của Luật pháp.”

“Công dân Gamelin, anh muốn nghĩ sao về Laya tùy ý: ông ta đâu có là bạn tôi.”

Không phải chỉ vì lòng tốt đơn thuần mà nữ công dân đã dùng ảnh hưởng của mình để người ta chỉ định Gamelin vào một chức vụ làm nhiều người ghen tị. Qua việc chị đã làm cho anh và những gì chị còn có thể làm cho anh về sau, chị hy vọng sẽ thu phục được anh, bảo đảm một chỗ dựa khi thần công lý một ngày nào đó rờ đến chị. Thực vậy, chị đã viết, đã gửi rất nhiều thư từ ở trong nước và ra nước ngoài, mà thư từ như vậy vào lúc này, thực dễ làm người ta ngờ vực.

“Anh có hay đi xem hát không, công dân?”

Đúng lúc đó chàng long kỵ binh đẹp hơn thiên đồng bước vào, hai khẩu súng ngắn thực lớn đeo trễ thắt lưng.

Anh hôn bàn tay nữ công dân xinh đẹp, và chị nói:

“Vì cái anh công dân Évariste Gamelin này tôi đã mất cả một ngày ở Ủy ban An ninh chung, thế mà anh ta cũng không thèm cảm ơn tôi nữa. Anh hãy phê bình anh ta thử coi.”

“Chao ôi! Anh quân nhân nói lớn, thế là bà đã gặp các vị lập pháp ở điện Tuileries. Cảnh tượng mới não lòng làm sao! Thử hỏi các đại biểu của dân tự do có nên hội họp dưới cái trần nhà đắp hoa văn của tên vua chuyên chế không? Cùng những cây bạch lạp trước kia được đốt lên trong khi Capet* âm mưu gây loạn và Antoinette chơi bời trác táng, nay lại chiếu sáng những buổi làm việc thâu đêm của các nhà lập pháp chúng ta. Trời đất cũng phải rùng mình trước cung cách làm ăn như vậy.”

Capet: là tên đặt cho vua Louis XVI trong thời cách mạng Pháp. Vì Louis XVI bị xử tử ngày 21-1-1793 nên vợ vua là Marie Antoinette được gọi là quả phụ Capet.

“Anh bạn, anh hãy chúc mừng công dân Gamelin, anh ta vừa được cử làm hội thẩm Tòa án Cách mạng.”

“Xin có lời khen anh, công dân! - Henry nói. - Tôi thực sung sướng thấy một người như anh được giao chức vụ đó. Nhưng nói thực tôi không tin bao nhiêu vào thứ công lý theo trình tự, do bọn ôn hòa trong Quốc ước đặt ra, vào ông Thần công lý nhu nhược dung túng bọn âm mưu, nể nang lũ phản quốc, không dám trừng phạt bọn liên bang, không dám đưa con mụ người Áo ra trước vành móng ngựa! Không, Tòa án Cách mạng không thể cứu nổi chế độ Cộng hòa. Trong tình thế tuyệt vọng của chúng ta, bọn họ đều chịu trách nhiệm về việc đã ngăn cản nhân dân đang muốn tự mình thi hành công lý.”

“Henry, - nữ công dân Rochemaure lên tiếng, - anh đưa cho tôi cái chai…”

***

Khi trở về nhà, Gamelin thấy mẹ và ông già Brotteaux đang chơi bài piquet dưới ánh sáng tù mù của một ngọn nến tỏa đầy khói. Bà công dân khoái chí hô: “Ba con tây đây.”

Nghe tin con trai được bổ nhiệm hội thẩm, bà phấn khởi ôm hôn con, nghĩ ngay đây là vinh dự lớn cho cả hai mẹ con và từ nay cả hai ngày nào cũng được no đủ.

“Mẹ rất sung sướng và tự hào được là mẹ một ông hội thẩm. Công lý là điều rất đẹp đẽ, rất cần thiết: không có công lý, kẻ thấp cổ bé họng luôn luôn bị phiền hà. Mẹ tin con sẽ xét xử công bằng, con của mẹ, vì ngay từ khi con còn bé tí, con đã công bằng và tốt trong mọi hoàn cảnh. Con không chịu đựng được bất công và lúc nào con cũng làm mọi cách để chống bạo lực. Con thương những người đau khổ và đó là đức tính tốt nhất của một quan tòa… Nhưng này, con cho mẹ biết con sẽ ăn mặc như thế nào ở một tòa án lớn như vậy.”

Gamelin trả lời là thẩm phán thì đội mũ có cắm lông đen nhưng hội thẩm không có đồng phục, vẫn mặc quần áo như bình thường.

Nữ công dân đáp lại:

“Dù sao cũng nên mặc áo chùng, đeo tóc giả, như vậy có vẻ đáng kính nể hơn. Con thường ăn mặc cẩu thả, nhưng vì con bảnh trai nên trông vẫn đẹp. Nhưng phần đông người ta cần có cái gì trang sức để thêm vẻ bệ vệ, các hội thẩm nên mặc áo chùng, đeo tóc giả thì hơn.”

Bà đã nghe nói là chức vụ hội thẩm ở tòa án cũng có bổng lộc, nhưng không hiểu có đủ để sống lương thiện không vì dù sao một ông hội thẩm cũng không thể ăn ở bê bối được.

Bà hài lòng khi biết các hội thẩm đều được phụ cấp mười tám livre một phiên xử, mà hiện nay có rất nhiều tội ác chống an ninh quốc gia nên chắc Tòa án sẽ phải họp nhiều.

Ông già Brotteaux thu các con bài, đứng lên và nói với Gamelin:

“Công dân ạ, anh vừa được bổ nhiệm vào một nhiệm kỳ tòa án tôn nghiêm và đáng sợ. Anh cho phép tôi được chúc mừng là anh sẽ có dịp sử dụng sự sáng suốt của lương tâm mình vào một thứ tòa án có lẽ chắc chắn hơn, ít sai hơn những tòa án khác vì tòa án mới không tìm kiếm cái thiện và cái ác vì bản thân thiện, ác, mà tìm kiếm cái thiện và cái ác đối chiếu với những quyền lợi cụ thể, những tình cảm rõ ràng. Các anh sẽ chọn giữa yêu thương và thù hận, một điều có thể thực hiện nhanh chóng và dễ dàng, chứ không phải chọn giữa chân lý và sai lầm là điều không thể thực hiện bằng trí tuệ non kém của con người. Xét xử bằng con tim, các anh không hề sai lầm vì bản án chắc chắn đạt yêu cầu khi thỏa mãn được tính đam mê là đạo luật thiêng liêng đối với các anh. Nói chơi thế thôi, chứ nếu tôi là chánh án, tôi sẽ bắt chước anh chàng Bridoie* tung quân xúc xắc lên để xem nên xét xử thế nào. Về phương diện công lý, làm như vậy là chắc chắn nhất.”

Bridoie là một nhân vật giữ chức vụ quan tòa trong tác phẩm “Pantagruel” của Rabelais. Ông thường tung xúc xắc để xử án.

IX

Évariste Gamelin nhận nhiệm vụ ngày 14 tháng 9 sau khi tòa án được cải tổ thành bốn tòa án phân khu, mỗi phân khu có mười lăm hội thẩm. Các nhà tù chật ních người; ủy viên công tố mỗi ngày phải làm việc mười tám giờ. Để chống lại việc quân đội thất trận, các tỉnh nổi loạn, chống lại các cuộc âm mưu, phản bội, Quốc ước đặt khủng bố thành quốc sách. Các hung thần đang lên cơn khát.

Hoạt động đầu tiên của vị hội thẩm mới là thăm viếng để tỏ lòng tôn kính ông chánh án Herman; anh rất cảm kích thấy ông ăn nói mềm mỏng, tiếp đãi lịch thiệp. Là đồng hương và bạn thân của Robespierre, người mà ông đồng quan điểm, ông chứng tỏ có tấm lòng nhạy cảm và đạo đức… Ông hoàn toàn thấm nhuần những tình cảm nhân đạo lâu nay vẫn xa lạ với các thẩm phán, những tình cảm đã làm cho những người như Dupaty* và Beccaria* đời đời vẻ vang. Ông hãnh diện thấy phong tục đã bớt khắt khe thể hiện trong ngành tư pháp bằng việc xóa bỏ tra tấn và nhục hình. Ông cũng vui lòng thấy án tử hình ngày xưa được công bố tùy tiện và mới đây thôi còn dùng để trừng phạt những vi phạm nhỏ nhặt bây giờ được sử dụng ít hơn nhiều và chỉ dành cho những trọng tội. Cũng như Robespierre, ông sẵn sàng xóa bỏ án này đối với mọi tội không liên quan đến an ninh quốc gia; tuy nhiên ông nghĩ là mình sẽ phản bội Nhà nước nếu không áp dụng cách trừng phạt đó đối với những tội chống chủ quyền dân tộc.

Charles-Marguerite-Jean-Baptiste Mercier Dupaty (1746-1788): thẩm phán Pháp.

Cesare Beccaria (1738-1794): là một luật sư, nhà tội phạm học của Italia. Cuốn “Về tội phạm và hình phạt” (1764) của ông là công trình đánh dấu bước ngoặt cho sự ra đời của trường phái tội phạm học cổ điển. Ông là người đầu tiên đưa ra ý tưởng bãi bỏ án tử hình. Tư tưởng của Beccaria đưa lịch sử pháp lý của nhân loại mở ra một kỷ nguyên mới.

Các bạn đồng nghiệp của ông đều nghĩ là quan điểm quân chủ về quyền lợi quốc gia phải soi sáng Tòa án Cách mạng. Tám thế kỷ chuyên chế đã đào tạo ra các thẩm phán của nó và nó cũng dựa vào các nguyên tắc thần quyền để xét xử những kẻ thù của tự do.

Cũng ngày hôm đó Évariste Gamelin đến gặp ủy viên công tố Fouquier. Anh được ông ta tiếp tại văn phòng, nơi ông làm việc với một viên lục sự. Đó là một người khỏe mạnh, giọng nói khó nghe, cặp mắt sắc như mắt mèo. Trên khuôn mặt rỗ, to ngang, xám xịt của ông hiện rõ hậu quả tai hại mà một cuộc sống ít hoạt động, suốt ngày ru rú giữa bốn bức tường, gây ra cho những người đầy sức lực cần môi trường thoáng đãng và hoạt động mạnh mẽ. Những chồng hồ sơ xung quanh ông chất cao như những bức tường mộ chí, nhưng ông lại có vẻ thích thú trước những đống giấy tờ khủng khiếp tưởng chừng khiến ông phải nghẹt thở đó. Ông phát biểu những ý kiến của một vị thẩm phán tận tụy, hết lòng hoàn thành nhiệm vụ; tinh thần tư tưởng của ông không vượt ra khỏi phạm vi công việc của mình. Hơi thở của ông sặc mùi rượu mạnh. Nhưng ông uống rượu để tự trấn an chứ rượu không lên đến óc vì ông có những lời lẽ tuy không cao siêu nhưng cũng mạch lạc sáng sủa.

Công dân Fouquier sống tại một căn hộ nhỏ ngay trong Tòa án cùng với bà vợ trẻ sinh cho ông hai đứa con sinh đôi, một bà cô tên là Henriette và một chị người làm. Ông tỏ ra dịu dàng và đối tốt với họ. Tóm lại, đây là một con người tuyệt vời trong gia đình và cũng rất tốt trong công việc tuy nhiên không có nhiều ý kiến và hoàn toàn thiếu óc tưởng tượng.

Gamelin không sao ngăn được cảm giác khó chịu khi nhận thấy các thẩm phán mới rất giống về tinh thần và cung cách những quan tòa của chế độ cũ. Mà thực ra họ là những người của chế độ cũ: Herman từng là chưởng lý ở tòa án Artois, Fouquier nguyên là chưởng lý ở Châtelet và họ vẫn giữ nguyên tính cách của họ. Nhưng Gamelin tin vào sức cải tạo của Cách mạng.

Rời viện công tố, anh đi ngang qua hành lang tòa án và dừng lại trước những cửa tiệm có bán đủ mọi vật dụng được trưng bày rất mỹ thuật. Tại quầy sách của nữ công dân Tesnot, anh lật nhanh các tác phẩm lịch sử, chính trị và triết học: Xiềng xích nô lệ, Bàn về chủ nghĩa chuyên chế, Tội ác của các hoàng hậu. “Tốt quá, anh nghĩ, đây là tác phẩm của những người Cộng hòa!” Anh hỏi cửa hàng có bán được nhiều sách loại này không. Bà chủ lắc đầu:

“Chỉ bán được ca khúc và tiểu thuyết.”

Rồi rút từ ngăn kéo ra một tập sách mỏng, bà nói:

“Thí dụ như quyển này có vẻ thú vị đấy.”

Évariste đọc tên sách: “Nữ tu sĩ trong chiếc áo sơ mi”.

Ở tiệm bên, anh gặp Desmahis, khôi vĩ, dịu dàng, đang tán tỉnh nữ công dân Saint-Jorre, cô bán hàng xinh đẹp thơm lừng mùi nước hoa, son phấn. Anh đoan chắc tình yêu của anh, hứa sẽ vẽ chân dung cô và mong cô cho gặp chỉ một lúc vào buổi tối ở vườn Tuileries. Đã đẹp trai, anh lại thuyết phục cô bằng đầu mày, cuối mắt, bằng những lời nói trơn tuột mỹ miều. Nữ công dân Saint-Jorre yên lặng nghe anh nói và hình như sẵn sàng tin anh, lim dim đôi mắt.

Để làm quen với nhiệm vụ khủng khiếp vừa được trao, vị hội thẩm mới đi lẫn vào đám đông dự một phiên xử của tòa án. Anh trèo lên các bậc thang đã có đông đảo nhân dân ngồi như trong một đại giảng đường và đi vào căn phòng rộng trước là phòng họp của Pháp viện Paris.

Người ta chen chúc đến ngạt thở để xem xử một viên tướng. Theo nhận xét của ông Brotteaux, Quốc ước đã noi gương chính phủ nhà vua Anh đưa ra xét xử mấy ông tướng bại trận thay vì mấy ông tướng phản quốc vì tất nhiên mấy ông này đâu có để người ta xét xử! Ông Brotteaux còn nói thêm: “Mấy ông bại trận không phải đương nhiên là có tội vì trong một cuộc chiến thế nào cũng có kẻ thắng, người bại. Nhưng rõ ràng không gì tốt bằng xử tử một ông để khích lệ tinh thần mấy ông khác…”

Cho đến nay ngồi ở ghế bị cáo đã có nhiều quân nhân nhẹ dạ và bướng bỉnh, những người có bộ óc chim sẻ trong một cái đầu bò. Người bị xét xử lần này cũng không hiểu biết về các cuộc vây hãm, các cuộc chiến đấu dưới sự chỉ đạo của ông hơn mấy vị thẩm phán hỏi cung. Bên nguyên cũng như bên bị đều sa lầy trong các vấn đề quân số, mục tiêu, vũ khí đạn dược, hành quân và rút quân. Đông đảo các công dân theo dõi các cuộc tranh luận tối mò và bất tận kia chỉ thấy đằng sau lão quân nhân ngu ngốc Tổ quốc bị bỏ trống và xâu xé với hàng ngàn người mạng vong; bằng cái nhìn, lời nói, họ thúc ép các hội thẩm giờ đây còn ngồi yên trên ghế phải giáng một bản án như giáng một quả chùy vào đầu các kẻ thù của nền Cộng hòa.

Évariste cảm thấy rất rõ ràng điều đó: qua tên khốn nạn, phải đánh vào hai con quái vật đang làm đất nước tan nát là nổi loạn và bại trận. Tất nhiên cũng phải biết người quân nhân này có tội hay không. Nhưng khi Vendée vẫn không khuất phục, cảng Toulon tự nạp mình cho địch, khi đạo quân sông Rhin cứ lùi mãi trước bọn chiến thắng ở Mayence, khi đạo quân miền Bắc rút về trại César có thể bị quân đội Hoàng gia đánh chiếm lúc nào không biết, khi bọn Anh, bọn Hà Lan làm chủ Valenciennes thì vấn đề quan trọng hơn hết là dạy cho mấy ông tướng biết chiến thắng hay là chết. Khi thấy tên võ biền tàn tật và đần độn kia trong phiên tòa cứ lạc lõng, không biết đằng nào mà lần trên bản đồ cũng y như đã lạc lõng ở nơi xa xôi trên các vùng đồng bằng phía Bắc, Gamelin vội vã đi ra khỏi phòng xử án để khỏi cùng quần chúng hô lớn: “Xử tử!”

Trong hội nghị phân khu, vị hội thẩm mới được ông chủ tịch Olivier khen ngợi. Ông yêu cầu anh tuyên thệ trước bàn thờ chính của nhà thờ dòng Barnabites nay đã biến thành bàn thờ Tổ quốc: nhân danh nhân loại thiêng liêng, anh sẽ bóp chết trong tâm hồn mình mọi sự yếu đuối của con người.

Gamelin giơ tay thề trước vong hồn tôn nghiêm của Marat, người đã hy sinh cho tự do. Một bức tượng bán thân của ông vừa được đặt trên một cái trụ trước tượng bán thân của Le Peletier.

Vài tiếng vỗ tay vang lên xen lẫn tiếng thì thầm. Cuộc họp náo động vì ở cửa vào nhà thờ một nhóm dân trong phân khu trang bị giáo mác đang hò hét. Ông chủ tịch lớn tiếng nói:

“Mang vũ khí vào nơi họp của những người tự do là chống lại nền Cộng hòa.”

Và ông ra lệnh đưa ngay súng ống, giáo mác vào nơi trước kia là gian nhà áo.

Một anh gù, mắt sắc, môi vều là công dân Beauvisage trong ủy ban cảnh giác, tiến vào giảng đài nay là diễn đàn phía trên có gắn một chiếc mũ chụp đỏ. Anh nói:

“Các ông tướng đang phản bội chúng ta và giao các đạo quân của ta cho địch. Mấy ông vua nước ngoài đã cho kỵ binh xâm nhập xung quanh Péronne và Saint-Quentin, cảng Toulon đã lọt vào tay quân Anh và chúng đã cho đổ bộ mười bốn ngàn tên. Kẻ thù của chế độ Cộng hòa mưu phản ngay trong Quốc ước. Còn tại Thủ đô không biết bao nhiêu âm mưu được sắp đặt hòng cứu mụ người Áo. Khi tôi đang nói đây, có tin con trai tên Capet đã trốn khỏi pháo đài Temple và được đón rước linh đình ở Saint-Cloud. Có kẻ muốn khôi phục ngai vàng và đưa hắn lên ngôi. Thực phẩm đắt đỏ, tín phiếu mất giá, đó là kết quả các hoạt động tội ác của bọn tay sai nước ngoài tiến hành ngay trong mỗi gia đình chúng ta, trước mắt chúng ta. Với danh nghĩa Cứu quốc, tôi yêu cầu công dân hội thẩm không được thương xót bọn âm mưu và bọn phản quốc.”

Khi anh ta từ diễn đàn đi xuống, có những tiếng hô lớn trong hội nghị: “Đả đảo Tòa án Cách mạng! Đả đảo bọn ôn hòa!”

Béo tốt, hồng hào, công dân Dupont-anh làm nghề thợ mộc ở quảng trường Thionville bước lên diễn đàn tuyên bố muốn đặt câu hỏi với công dân hội thẩm. Và ông hỏi Gamelin về thái độ của anh đối với bọn Brissot và mụ quả phụ Capet.

Évariste bản tính rụt rè, không biết ăn nói trước quần chúng. Nhưng lần này sự phẫn nộ đã giúp anh cách trả lời. Mặt tái đi, anh đứng lên với giọng trầm đục:

“Tôi là hội thẩm. Tôi chỉ phụ thuộc vào lương tâm của tôi. Mọi hứa hẹn mà tôi đưa ra với ông là trái với bổn phận của tôi. Tôi có nghĩa vụ nói khi ở Tòa án, còn ở bất kỳ nơi nào khác tôi phải im lặng. Từ nay tôi không biết ông là ai: tôi không có bạn cũng không có kẻ thù.”

Ở hội nghị này cũng như trong mọi hội nghị khác, ý kiến thường khác nhau, nhiều người phân vân, do dự, cuối cùng cũng tán thành. Nhưng công dân Dupont-anh lại tấn công. Ông ta không tha thứ cho Gamelin cái tội đã chiếm được một địa vị mà ông muốn tranh giành.

“Tôi hiểu, ông nói, thậm chí tôi còn tán thành sự đắn đo của công dân hội thẩm. Có người nói anh ta là người yêu nước, vậy anh ta cần vấn lương tâm mình xem có xứng đáng ngồi ở một tòa án lập ra để tiêu diệt kẻ thù của nền Cộng hòa hay lại nể nang chúng. Hiện có những mưu toan mà một công dân tốt cần phải tránh xa. Chẳng phải đã có nhiều hội thẩm ở Tòa án này được các bị cáo dùng vàng mua chuộc đó sao? Lão chánh án Montané chẳng đã dựng lên chứng cớ giả hòng cứu mụ Corday* khỏi rơi đầu đó sao?”

Charlotte Corday (1768-1793): ám sát Marat khi ông đang tắm, bị xử tử.

Nghe đến đây, phòng họp vang lên những tiếng vỗ tay. Nhưng khi những tiếng vang cuối cùng còn đang dội lên các vòm nhà thờ thì Fortuné Trubert bước lên diễn dàn. Mấy tháng gần đây anh gầy đi nhiều lắm. Trên khuôn mặt anh, gò má dường như nhô ra khỏi da, mí mắt anh đỏ và các con ngươi trắng đục.

“Các công dân, - anh nói, giọng yếu, hơi hổn hển nhưng có sức cuốn hút lạ lùng, - ta không thể nghi ngờ Tòa án Cách mạng mà đồng thời không nghi ngờ Quốc ước và Ủy ban cứu quốc* vì Tòa án Cách mạng là con đẻ của hai tổ chức vừa nói. Công dân Dupont đã làm chúng ta hoang mang lo sợ khi dẫn chứng chánh án Montané vi phạm thủ tục tố tụng để cứu một tên tội phạm. Nhưng tại sao ông không nói thêm để chúng ta yên tâm là Montané đã bị ủy viên công tố tố cáo và y đã bị bãi nhiệm và tống giam?… Ta không thể bảo đảm được an ninh chung mà không cần gieo rắc sự hoài nghi sao? Chẳng lẽ không còn ai có tài có đức ở Quốc ước. Thế Robespierre, Couthon*, Saint-Just* không phải là người chân thực hay sao? Cần chú ý là chính những kẻ chưa bao giờ chiến đấu cho nền Cộng hòa lại tuôn ra những lời lẽ kịch liệt nhất! Chúng không thể làm khác vì chúng muốn mọi người căm ghét chế độ. Hỡi các công dán, hãy nói ít thôi và hành động nhiều hơn! Chúng ta cứu nước Pháp bằng đại bác chứ không phải bằng những tiếng la ó. Có tới nửa số hầm trong phân khu chưa được lục soát. Nhiều công dân còn tàng trữ số lượng đồng rất lớn. Chúng tôi xin nhắc với những người giàu có rằng các đóng góp do tinh thần yêu nước là những bảo đảm có giá trị nhất đối với họ. Tôi mong mọi người quan tâm đến vợ con binh lính của chúng ta đang chiến thắng vinh quang ở biên giới và trên sông Loire. Một trong những người đó là, anh lính khinh kỵ binh Augustin Pommier, trước là quản lý tiệm ăn phố Jérusalem. Ngày 10 tháng trước ở gần Condé trong khi đưa ngựa đi uống nước, anh bị sáu kị binh Áo tấn công. Anh đã giết hai và bắt bọn còn lại làm tù binh. Tôi đề nghị phân khu ta tuyên bố Pommier đã làm tròn nhiệm vụ.”

Ủy ban Cứu quốc là cơ quan lo việc hành pháp được Quốc ước thành lập ngày 6-4-1793, bị giải tán tháng mười năm 1795.

George Couthon (1755-1794): chính khách Pháp, cùng với Robespierre và Saint-Just tạo thành “Tam hùng”, đã đàn áp cuộc nổi loạn ở Lyon năm 1793, bị xử tử cùng với Robespierre.

Saint-Just (1763-1794): chính khách Pháp, thành viên ủy ban Cứu quốc, lý luận gia của chính phủ cách mạng và của công tác khủng bố, tổ chức lại với quân đội có kết quả, bị xử tội cùng với Robespierre.

Mọi người vỗ tay tán thưởng rồi giải tán trong những tiếng hô: “Cộng hòa muôn năm!”

Khi còn lại một mình với Trubert, Gamelin bắt tay anh:

“Cám ơn cậu. Cậu thế nào?”

“Mình ấy à? Rất khỏe, rất khỏe!” Trubert vừa trả lời vừa nấc rồi khạc ra máu vào một chiếc mùi soa. “Chế độ Cộng hòa còn rất nhiều kẻ thù bên ngoài và bên trong; ngay phân khu ta cũng còn khá nhiều. Người ta không xây dựng các đế quốc bằng tiếng hò hét mà bằng sắt thép, bằng luật pháp… Tạm biệt nhé…, Gamelin, mình còn phải thảo vài bức thư nữa.”

Rồi anh đi vào nơi trước đây là phòng áo, chiếc mùi soa vẫn áp trên môi.

***

Bà quả phụ Gamelin, chiếc phù hiệu từ nay đeo nghiêm chỉnh hơn trên chiếc khăn đội đầu, mới hôm trước hôm sau đã giữ vẻ bệ vệ tư sản, niềm tự hào Cộng hòa và dáng vẻ đi đứng đàng hoàng phù hợp với mẹ một công dân hội thẩm. Từ tuổi thơ bà được nuôi dạy theo tinh thần tôn trọng pháp luật, khâm phục tấm áo choàng và sợ hãi đến mức khiếp đảm những con người mà Thượng đế đã nhường quyền sinh sát trên trái đất. Những tình cảm đó khiến bà thấy con mình là tôn nghiêm, đáng kính trọng và thần thánh, đứa con mà cách đây không lâu bà còn gần xem như một đứa trẻ. Trong tâm hồn cực kỳ đơn giản của mình, bà quan niệm tính liên tục của công lý trong suốt quá trình cách mạng cũng mạnh mẽ không kém các nhà lập pháp của Quốc ước quan niệm tính liên tục của Nhà nước khi chế độ này chuyển sang chế độ khác; trước mắt bà, Tòa án Cách mạng cũng uy nghiêm như các tòa án dưới chế độ cũ mà bà luôn tôn trọng.

Đối với vị hội thẩm trẻ tuổi, ông Brotteaux tỏ lộ vẻ quan tâm xen lẫn ngạc nhiên, sự tôn kính có phần nào gượng ép. Cũng như bà Gamelin, ông xem công lý có tính liên tục qua các chế độ; nhưng khác bà cụ, ông khinh thường Tòa án Cách mạng không kém gì các tòa án dưới chế độ cũ. Không dám phát biểu thẳng thắn nhưng cũng không thể im lặng hoàn toàn, ông sa vào những mâu thuẫn vừa đủ để Gamelin nghi ngờ ông thiếu ý thức công dân. Một lần ông nói:

“Anh sắp sửa nhận nhiệm vụ ở một tòa án tôn nghiêm do Quốc hội Pháp lập ra để bảo vệ chế độ Cộng hòa. Tất nhiên các nhà lập pháp của chúng ta đã xuất phát từ một tư tưởng đạo đức khi đưa kẻ thù của mình ra xét xử. Tôi cho rằng tư tưởng đó là độ lượng nhưng không chính trị. Theo tôi khôn khéo nhất là đánh các kẻ thù không thể dung hòa được trong bóng tối, còn đối với các kẻ khác, phải tìm cách thu phục bằng ân thưởng, bằng hứa hẹn. Tòa án bao giờ cũng trừng phạt quá chậm chạp, gây cho đối phương thiệt hại thì ít mà sợ hãi thì nhiều: nó chỉ có tính răn dạy. Điều nguy hiểm là Tòa án của các anh sẽ hóa giải các phần tử bị nó làm khiếp đảm và kết hợp một mớ hỗn độn những quyền lợi, những tham vọng trái ngược thành một đảng lớn có khả năng thực hiện một hành động chung và mạnh. Các anh gieo rắc sợ hãi, và chính nỗi sợ hãi chứ không phải lòng can đảm đã làm nảy sinh các anh hùng. Cho phép tôi hỏi anh, công dân Gamelin, các anh có nghĩ là chính những điều kỳ diệu do sợ hãi phát sinh kia một ngày sẽ chống lại các anh không?”

Chàng họa sĩ kiêm điêu khắc Desmahis tuần này lại mê một cô gái gần Lâu đài Bình Đẳng, cô Flora có nước da nâu và vóc dáng khổng lồ. Tuy nhiên anh cũng dành ra năm phút đến mừng bạn. Anh nói việc bổ nhiệm như vậy làm vinh dự rất nhiều cho ngành mỹ thuật.

Còn Élodie, tuy không ý thức được là mình thực sự ghét tất cả những gì là cách mạng và coi mọi công vụ như những tình địch nguy hiểm nhất có thể giành giật trái tim người tình, nhưng bản tính hiền dịu, chị vẫn chịu ảnh hưởng mạnh của vị thẩm phán được dành quyền quyết định về những vấn đề hệ trọng. Chị cũng cảm thấy sung sướng vì việc chỉ định Évariste làm hội thẩm đã có ngay tác dụng tốt đến những người xung quanh. Ông Jean Blaise đến tận phòng vẽ ở quảng trường Thionville thân ái ôm hôn vị hội thẩm mới.

Như mọi kẻ phản cách mạng, ông kính trọng những vị chức quyền của chế độ Cộng hòa; từ khi bị tố cáo gian lận trong việc cung cấp hàng cho quân đội, Tòa án Cách mạng làm ông vô cùng nể sợ: Ông tự thấy mình bị nhiều người nhòm ngó lại dính líu đến quá nhiều chuyện, nên không chắc chắn được sẽ tuyệt đối an toàn: ông thấy cần lấy lòng công dân Gamelin. Dù sao ông cũng là một công dân tốt, tha thiết tôn trọng luật pháp.

Ông chìa tay ra trước chàng họa sĩ kiêm hội thẩm, tỏ thái độ thân ái và yêu nước, quan tâm đến nghệ thuật, tự do. Gamelin cũng hào hiệp bắt chặt bàn tay rộng mở.

“Công dân Évariste Gamelin, ông Jean Blaise nói, bây giờ tôi cần đến tình bạn, đến tài năng của anh đây. Ngày mai mời anh đi với tôi về nông thôn chơi trong hai ngày. Anh sẽ có dịp vẽ và chúng ta sẽ nói chuyện với nhau.”

Năm nào nhà buôn tranh cũng tổ chức những cuộc du lịch hai ba ngày với các họa sĩ để họ vẽ phong cảnh cùng các di tích lịch sử theo yêu cầu của ông. Ông nắm bắt rất giỏi thị hiếu của người đương thời; những chuyến đi như vậy đã cung cấp những bản vẽ sau khi hoàn chỉnh ở xưởng và khắc lại một cách thông minh, sẽ biến thành những tranh in tay màu nâu gạch hay nhiều màu rất ăn khách. Căn cứ vào các ký họa đó, ông còn cho khắc những hình để trang trí trên cửa hay lò sưởi, cũng bán được nhiều, có khi còn nhiều hơn những tác phẩm trang trí của Hubert Robert.

Lần này ông muốn Gamelin cùng đi để anh phác họa những cảnh thiên nhiên; dưới mắt ông, chức vụ hội thẩm đã làm nhà họa sĩ lớn hẳn lên. Hai nghệ sĩ khác cũng được mời là Desmahis chuyên về khắc nhưng vẽ cũng giỏi và Philippe Dubois ít người biết đến, chuyên vẽ theo phong cách của Robert. Như thường lệ, nữ công dân Élodie và bạn cô là Hasard cùng đi với các nghệ sĩ. Jean Blaise, con người giỏi kết hợp làm ăn với vui chơi, không quên mời nữ công dân Thévenin, diễn viên kịch nói, được người ta đồn là người tình của ông.

X

Sáng thứ bảy vào khoảng bảy giờ, ông Blaise lấy cán chiếc roi ngựa gõ vào cửa phòng vẽ. Ông ăn mặc rất chỉnh tề: mũ hai mũi đen, gilê hồng điều, quần ngắn bằng da và bốt vàng có ve. Lúc đó bà quả phụ Gamelin đang nói chuyện thân mật với công dân Brotteaux, còn Évariste thì đang đứng trước tấm gương nhỏ thắt chiếc cà vạt màu trắng.

“Chúc các vị lên đường bình an, ông Blaise! - Nữ công dân nói. - À mà này, đi vẽ thì ông cũng nên mời thêm ông Brotteaux. Ông Brotteaux cũng là họa sĩ.”

“Nếu vậy, công dân Brotteaux, mời ông đi cùng với chúng tôi.”

Thấy mình đi cũng chẳng phiền cho ai, ông Brotteaux, con người thích giao du và cũng thích đi chơi, vui vẻ nhận lời.

Nữ công dân Élodie cũng chịu khó leo lên bốn tầng lầu để ôm hôn bà Gamelin và gọi bà là mẹ thân yêu. Chị bận toàn đồ trắng, mùi hương oải hương tỏa ra thơm ngát. Một cỗ xe song mã cũ có hòm, mui được hạ xuống, đang đợi ở quảng trường. Rose Thévenin đang ngồi sẵn phía sau cùng cô Julienne Hasard. Élodie xếp chị diễn viên ngồi bên phải, mình ngồi bên trái và đặt cô Julienne mảnh dẻ ngồi giữa. Ông Brotteaux cũng ngồi phía sau xe đối diện với cô Thévenin, Philippe Dubois ngồi đối diện với cô Hasard còn Évariste thì ngồi trước Élodie. Philippe Desmahis, chàng trai có thân hình lực sĩ, ngồi trước xe bên cạnh người đánh xe; anh ba hoa kể chuyện cho anh này nghe về một nước nào đó bên châu Mỹ dồi heo và xúc xích mọc lủng lẳng trên cây.

Ông Blaise xứng đáng là một kỵ sĩ thực thụ; ông cưỡi ngựa suốt dọc đường và lúc nào cũng đi trước để tránh hít bụi.

Chiếc xe lăn đến ngoại ô và khách du lịch bắt đầu quên bẵng lo âu, phiền muộn. Nhìn cánh đồng trải dài, ngắm cây cỏ, bầu trời, họ trở nên vui tươi, thoải mái hơn. Élodie tự nhiên có ý nghĩ mình sinh ra để nuôi gà bên chàng Évariste hội thẩm dân sự ở một làng quê yên tĩnh cạnh một con sông và một khu rừng nhỏ. Những cây du non bên đường lùi dần, lùi dần mãi. Khi qua một ngôi làng, những con chó to lớn chạy bổ vào chiếc xe và sủa inh ỏi giữa chân ngựa; một con chó épagneul* đang nằm giữa đường uể oải đứng dậy như luyến tiếc, nhường chỗ cho xe qua; những chị gà mái nhớn nhác bay qua đường trong khi các chú ngỗng vẫn chậm rãi đi thành hàng. Nhiều đứa trẻ mặt mũi nhem nhuốc nhìn đoàn người đi qua.

Épagneul: tên một giống chó săn.

Sáng hôm đó nóng, bầu trời trong xanh, mặt đất nứt nẻ chờ mưa.

Đến gần thị trấn Villejuif, họ xuống xe. Desmahis vào nhà một cô bán hoa quả để mua anh đào cho cả đoàn. Cô bán hàng thực xinh đẹp và không thấy anh chàng trở ra nữa. Philippe Dubois dùng ngay biệt danh các bạn thường dùng để gọi anh:

“Barbaroux! Barbaroux!”

Nghe thấy cái tên gớm ghiếc đó, nhiều người qua đường vểnh tai lên nghe, có những bộ mặt thò ra ngoài cửa sổ. Và khi họ thấy một chàng trai trẻ đẹp từ nhà cô bán hoa quả đi ra, áo vét còn hở phanh, chiếc khăn che ngực bay phấp phới trên bộ ngực lực sĩ, vai vác một sọt anh đào thì họ cho y đúng là tên Girondins đang bị lưu đày và túm ngay anh ta lại, định giải ra Hội đồng thị xã mặc dầu anh phản đối điên cuồng. Cũng may là ông Brotteaux, Gamelin và ba cô gái đều xác nhận anh là công dân Philippe Desmahis làm nghề khắc trổ và là một Jacobin thực thụ. May hơn nữa là anh xuất trình được chứng chỉ ái quốc đúng là điều bất ngờ vì anh ít chú ý đến việc đó. Nhờ vậy anh thoát khỏi tay các công dân yêu nước, chỉ bị rách một bên măng-sét viền đăng ten, một thiệt hại không đáng kể. Các vệ binh quốc gia còn xin lỗi anh, ôm hôn anh và định công kênh anh ra hội đồng thị trấn.

Khi đã được trả tự do và có mấy cô gái vây quanh, Desmahis cười chua chát, cảnh cáo Phillippe Dubois mà anh không ưa và anh nghĩ là định hại anh:

“Dubois, nếu từ nay mày còn gọi tao là Barbaroux, tao sẽ gọi mày là Brissot, cái thằng cha thấp bé và lố bịch, tóc, da bóng nhẫy, bàn tay lúc nào cũng ướt. Chúng nó sẽ cho mày đúng là thằng khốn kiếp Brissot, kẻ thù của nhân dân, và những người Cộng hòa kinh sợ, ghê tởm mày sẽ treo cổ mày lên cột đèn… Mày hiểu chứ?”

Công dân Blaise vừa cho ngựa uống nước xong nói với mọi người là ông đã thu xếp sự vụ mặc dầu ai cũng hiểu sự vụ đã được thu xếp mà ông không hề có mặt.

Mọi người lại lên xe. Trên đường, Desmahis cho anh đánh xe biết chính tại khu đồng bằng Longjumeau này, xưa kia có nhiều người từ mặt trăng rơi xuống. Về hình dáng, màu sắc, chúng giống loài ếch nhưng cao lớn hơn nhiều.

Philippe Dubois và Gamelin bàn về nghệ thuật. Dubois là học trò họa sĩ Régnault và đã từng qua Rome, ở đó anh đã có dịp xem các bức thảm treo tường của Raphael mà anh đánh giá là đứng trên mọi tác phẩm. Anh ca ngợi màu sắc của Corrège, sức sáng tạo của Anniball Carrache và hình vẽ của Dominiquin, nhưng cho rằng về phong cách thì không gì sánh kịp các bức họa của Pompeio Battoni. Ở Rome, anh cũng đã giao du với ông Ménageot và bà Lebrun nhưng không đả động đến các họa sĩ đó vì họ phản đối Cách mạng. Anh cũng ca ngợi Angelica Kauffmann, người được anh đánh giá là có óc thẩm mỹ trong sáng và hiểu biết về nghệ thuật cổ.

Về phần Gamelin, anh than phiền là nền hội họa Pháp đã đạt đến đỉnh cao chói lọi tuy muộn màng với Le Sueur, Claude và Poussin đúng vào lúc các trường phái Ý và Flandre suy tàn, nhưng ngay sau đó nó tụt xuống dốc vừa nhanh vừa sâu. Theo anh, nguyên nhân là do phong tục tập quán và hội Văn học - Nghệ thuật cũng có phần trách nhiệm. Cũng may mà Cách mạng đã giải tán Hội. David và trường phái của ông đã chịu ảnh hưởng của những nguyên lý mới nên đã xây dựng một nền nghệ thuật mới, một nền nghệ thuật xứng đáng với một dân tộc tự do. Trong các họa sĩ trẻ, Gamelin đặt Hennequin và Topino-Lebrun lên hàng đầu, còn Philippe Dubois thích ông thầy của mình là Régnault hơn David và cho rằng họa sĩ trẻ Gérard là niềm hy vọng của ngành hội họa.

Élodie khen ngợi nữ công dân Thévenin về chiếc nón không vành bằng nhung đỏ và chiếc áo dài trắng của chị, còn cô diễn viên lại ca ngợi hai bạn đồng hành về cách ăn mặc của họ và hướng dẫn họ cách thức làm tăng sắc đẹp. Theo chị, không nên quá cầu kỳ.

“Phụ nữ chưa bao giờ biết ăn mặc thực đơn giản. Điều đó, chúng tôi học được ở nhà hát: quần áo phải phô bày được hết dáng đi đứng, đường nét của chúng ta. Đẹp là thế và không có vẻ đẹp nào khác.”

“Chị nói đúng, bà chị xinh đẹp của em, Élodie trả lời. Nhưng càng đơn giản càng tốn kém. Không phải vì không biết cách ăn mặc mà phải thêm mấy cái tua, mấy cái diềm vào quần áo; có khi vì tiết kiệm.”

Họ say sưa bàn bạc về thời trang mùa thu, những chiếc áo dài trơn, những chiếc áo cánh ngắn.

“Bao nhiêu phụ nữ xấu đi vì sính thời trang! - Thévenin nói. - Ăn mặc thế nào là phải theo dáng người.”

“Chỉ có lấy tơ lụa quấn lên người là đẹp, - Gamelin tham gia ý kiến. - Còn phải cắt, phải may thì thứ quần áo nào cũng xấu cả.”

Những quan điểm đó nếu ghi trong một tập sách của Winckelmann thì có lẽ đúng chỗ nhưng từ miệng một anh thanh niên nói với mấy cô thiếu nữ Paris thì lập tức bị bác bỏ bằng thái độ lãnh đạm, coi thường.

“Mùa đông này, - Élodie nói, - người ta đã may những áo choàng kiểu laponne bằng lụa Florence hay lụa Sicile, những áo đuôi tôm thân tròn ngoài phủ gilê theo kiểu Thổ Nhĩ Kỳ.”

“Đây là những áo choàng, có bán sẵn, - Thévenin nói. - Tôi quen một chị may quần áo cực giỏi và giá cũng phải chăng. Tôi sẽ giới thiệu chị ấy với cô em.”

Những lời lẽ đó được trao đổi ríu rít, nhẹ nhàng trong khi xe chạy làm tung bay những tà áo mỏng bằng the, lụa Florence sọc, lụa Bắc Kinh trơn…

Nghe họ líu lo trò chuyện, ông Brotteaux hứng thú nhưng cũng buồn bã nghĩ đến những tấm áo mỏng đắp lên những thân hình đẹp nhưng chóng tàn tạ, luôn luôn tái sinh như những bông hoa trên đồng ruộng. Và cặp mắt ông, tươi cười đẫm nước mắt, lướt qua ba phụ nữ trẻ để ngắm những bông xa cúc lam, hoa mào gà mọc trong các luống cày.

Đến Orangis vào khoảng chín giờ, họ dừng lại ở quán “Quả Chuông”, nơi vợ chồng ông Poitrine cho trọ cả người lẫn ngựa, ông Blaise đến trước đã rửa mặt mũi mát mẻ giơ tay đón các phụ nữ xuống xe. Sau khi gọi bữa ăn trưa, cả đoàn người, lỉnh kỉnh những hộp màu, bìa cứng, giá vẽ do một chú bé trong làng vác đi trước, đi bộ qua những cánh đồng đến nơi hợp lưu của hai dòng sông nhỏ Orge và Yvette, một nơi tuyệt trần từ đó có thể nhìn thấy khu đồng bằng Longjumeau xanh rờn, trải rộng; xa xa là sông Seine và các khu rừng Sainte-Geneviève.

Ông Jean Blaise, người dẫn đoàn nghệ sĩ lúc này hàn huyên với vị nguyên là nhà tài chính về đủ loại chuyện phiếm đầu Ngô mình Sở, về Verboquet hào hiệp, về Catherine Cuissot chuyện phao tin đồn nhảm, các cô nàng Chaudron, lão phù thủy Galichet và những nhân vật gần đây hơn như Cadet-Roussel và bà Angot.

Évariste Gamelin tự nhiên thấy tình yêu thiên nhiên nổi dậy, cảm động đến trào nước mắt xem các anh thợ gặt bó các lượm lúa; giấc mơ về hòa hợp, yêu thương tràn ngập trái tim anh. Còn Desmahis chơi trò thổi các hạt bồ công anh bám nhẹ trên mái tóc các nữ công dân. Ba cô gái tỉnh thành đều thích hoa. Họ đua nhau hái trên bãi cỏ những nhánh hoa phổi với những bông bé tí mọc sát nhau thành chùm xung quanh thân, những cây hoa chuông với những tầng chuông màu hoa cà dịu mát, những nhánh cỏ lức xà, có cơm cháy, bạc hà, mộc tê vàng, dương kỳ thảo và cả một đám hoa lá đồng quê vào lúc mùa hè đã bước vào những ngày cuối. Và cũng vì ông Jean-Jacques đã làm cho môn thực vật trở nên thời thượng đối với các cô gái tỉnh nên các cô đều gọi được tên các loài hoa và những mối tình liên quan đến chúng. Khi những bông hoa, cánh đã mảnh lại héo vì khô hạn, rơi từng cánh trong bàn tay và đổ xuống chân như mưa, cô Élodie ngậm ngùi than thở:

“Thôi tàn rồi, ôi những bông hoa!”

Các họa sĩ bắt tay ngay vào việc và cố gắng diễn đạt thiên nhiên bằng nhãn quan riêng, nói đúng hơn theo nhãn quan của các ông thầy của họ. Chỉ một thời gian ngắn, Philippe Dubois đã tìm được một trang trại bỏ không, những cây chặt đổ ngổn ngang, một thác nước đã cạn khô theo đúng phong cách của Hubert Robert. Évariste Gamelin tìm thấy bên bờ sông Yvette những phong cảnh theo kiểu Poussin, còn Philippe Desmahis đứng trước một chuồng bồ câu bắt đầu phóng bút theo kiểu mã thượng giang hồ của Callot và Duplessis, ông Brotteaux muốn bắt chước các họa sĩ xứ Flandre bắt đầu vẽ tỉ mỉ một con bò cái. Élodie phác thảo một túp nhà tranh trong khi cô bạn Julienne Hasard, con một nhà buôn bột màu, giúp pha màu. Nhiều đứa trẻ bâu quanh xem chị vẽ. Chị xua để chúng khỏi vướng tầm nhìn, gọi chúng là những con nhặng và phát kẹo cho chúng, còn Thévenin mỗi khi thấy đứa nào xinh đẹp, lại rửa mặt, gội đầu và cài hoa lên tóc nó. Chị dịu dàng vuốt ve chúng, mặt lộ vẻ buồn vì chị chưa có niềm vui làm mẹ. Chị nghĩ một tình cảm trìu mến sẽ làm cho mình thêm đẹp, đồng thời chị cũng thực tập nghệ thuật diễn tả hành động và bày tỏ thái độ.

Chỉ có mình chị là không vẽ nhưng chị muốn đóng một vai trò nào đấy, nhất là chị muốn mọi người vui lòng. Một quyển sổ trong tay, chị loăng quăng đi từ người này đến người kia như một cái bóng thực nhẹ nhàng, thực đáng yêu và làm cho không gian chứa đầy chuyển động, màu sắc, hài hòa. Tính khí thất thường, nhạy cảm, dễ cáu nhưng cũng dễ nguôi, ngôn ngữ sắc sảo với phong thái lễ độ đúng mực, phù phiếm, hèn mọn, chân thật, giả dối, ngọt ngào, nếu Rose Thévenin còn chưa làm thực tốt công việc của mình, nếu cô chưa trở thành một vị nữ thần, chính vì thời cơ chưa thuận và ở Paris không có hương khói, cũng chẳng có bàn thờ cho các vị thần sắc đẹp. Cô Blaise thường bĩu môi và gọi chị là bà “dì ghẻ”, nhưng mỗi lần gặp lại chịu khuất phục trước vẻ duyên dáng đáng yêu của chị.

Lúc này ở Feydeau người ta đang diễn tập vở “Các nữ tu dòng Đức Mẹ Thăm Viếng”, và Rose mừng là được giao một vai rất tự nhiên. Tự nhiên chính là điều chị tìm kiếm, theo đuổi và đạt được.

“Như vậy chúng ta sẽ không được xem vở Pamela nữa hay sao?”, chàng Desmahis đẹp trai hỏi.

Nhà hát Quốc gia đã bị đóng cửa và các diễn viên đã được đưa đi an trí.

“Như vậy có phải là tự do không?”, Thévenin kêu lớn, đôi mắt đẹp ngước lên trời, phẫn nộ.

“Các kịch sĩ của Nhà hát Quốc gia, - Gamelin nói, - là bọn quý tộc, vở kịch của công dân François muốn làm người ta luyến tiếc các đặc quyền của giai cấp quý tộc.”

“Thưa các ngài, - Thévenin nói, - phải chăng các ngài chỉ muốn nghe người ta ca tụng các ngài..?”

Gần trưa mọi người đều đói và cả nhóm quay về quán trọ.

Évariste đi cạnh Élodie mỉm cười nhắc lại kỷ niệm những lần đầu mới gặp.

“Em còn nhớ không, hai con chim nhỏ rơi từ mái nhà nơi chúng làm tổ xuống rìa cửa sổ phòng em? Em đã chăm sóc, bón cho chúng ăn. Nhưng chỉ một con còn sống và bay đi còn con kia chết trong chiếc tổ bông mà em đã chuẩn bị. Em nói: “Đây là con chim em yêu nhất.” Ngày hôm đó, em cài chiếc nơ đỏ trên mái tóc.”

Philippe Dubois và ông Brotteaux đi lùi phía sau hơi xa những người khác, nói chuyện về Rome, thành phố cả hai đã từng đến, một người vào năm 72, người kia vào những ngày cuối của Viện Văn học - Nghệ thuật, ông Brotteaux vẫn còn nhớ công chúa Mondragone; theo ông, nàng nhất định đã than thở với ông nếu bá tước Altieri không kèm nàng như hình với bóng. Philippe Dubois không quên kể lại việc giáo chủ Bernis đã mời ăn và ông là người chủ nhà có thái độ ân cần không ai bì kịp.

“Tôi biết ông ta, - Brotteaux nói, - và tôi có thể nói mà không hề tự hào là trong một thời gian tôi đã là một trong số những người gần gũi ông ta nhất: ông thích giao du với bọn tứ chiếng giang hồ. Đó là một con người thực đáng yêu. Mặc dầu nghề của ông là kể cho thiên hạ nghe những chuyện hoang đường, trong ngón tay ông còn có nhiều triết lý lành mạnh hơn đầu óc của các vị Jacobin muốn biến chúng ta thành những kẻ có đạo đức và tin vào một thượng đế. Chắc chắn tôi còn thích bọn người chất phác ngày xưa, những kẻ nói gì không biết, làm gì không hay, hơn là bọn bôi bác pháp luật muốn chém đầu chúng ta để chúng ta đạo đức và biết điều hơn, để chúng ta kính yêu Đấng Tối thượng, kẻ đã tạo ra họ theo hình ảnh của Người. Ngày xưa, tôi có gặp một cha xứ làm lễ ở nhà thờ des Ilettes; ông này sau khi rượu chè bét nhè thường nói: “Không nên nói xấu những kẻ có tội: chính nhờ họ mà những linh mục tồi tệ như chúng tôi còn có chỗ kiếm ăn.” Phải thừa nhận rằng, cái thằng cha lải nhải kinh kệ đó có những quan điểm đúng đắn về việc cai trị. Phải trở lại nguyên tắc: cai trị con người đúng với thực trạng của họ chứ không phải con người ta muốn họ trở thành.”

Cô Thévenin lại gần ông Brotteaux. Chị biết ông đã có thời sống cuộc đời vương giả và chị để cho óc tưởng tượng tô điểm cho sự nghèo túng hiện nay của nhà tài chính xưa kia. Chị cho rằng nghèo như vậy không có gì phải xấu hổ vì bây giờ ai cũng nghèo, nghèo do xã hội suy sụp. Tò mò nhưng không vì thế mà thiếu lòng tôn trọng, chị coi ông như tàn dư của các vị triệu phú hào phóng mà các kịch sĩ đàn anh của chị bao giờ cũng buồn bã tôn vinh. Hơn nữa phong thái đàng hoàng của ông già mặc chiếc áo đuôi tôm màu nâu đỏ đã sờn nhiều nhưng rất sạch sẽ làm chị thích thú.

“Thưa ông Brotteaux, chị nói, có người kể vào những đêm trăng sáng ông thường lẻn vào một công viên đẹp dạo chơi dưới bóng những cây hương đào với các nữ diễn viên, các cô vũ nữ trong khi xa xa văng vẳng tiếng sáo, tiếng đàn… chao ôi, các tiên nữ của ông, các chị Nhà hát Nhạc kịch, Nhà hát Hài kịch Pháp, chắc đẹp hơn những kịch sĩ quốc gia khốn khổ chúng cháu nhiều lắm, có phải không?”

“Đừng tin vào những chuyện nhảm nhí đó, thưa cô, - ông Brotteaux trả lời, - cô nên biết rằng, vào thời đó nếu có một người nào đó như cô, cô ta sẽ có thể dạo chơi trong vườn hoa cô vừa tưởng tượng mà không có ai sánh kịp.”

Quán trọ “Quả Chuông” là một quán trọ quê mùa mộc mạc. Qua một cửa nhỏ hẹp, phía trên có một cành cây nhựa ruồi treo lủng liểng, người ta đi vào một cái sân ướt át có mấy con gà đang kiếm ăn. Cuối sân là một ngôi nhà gồm tầng trệt và một lầu có mái cao, rêu xanh phủ kín, tường khuất sau những dây hồng leo đầy hoa nở. Bên phải những cọc nhọn nhô lên khỏi bức tường thấp quanh vườn. Bên trái là một tàu ngựa ngoài kê máng cỏ và một kho chứa lúa mì bằng gỗ. Một chiếc thang áp vào tường. Cũng phía bên trái còn có một cái làn ngổn ngang dụng cụ đồng áng, những gốc củi khô và trên một chiếc xe bò một chú gà trống trắng tuyền đứng láo liên như đang kiểm soát mấy chị gà mái. Sau hết là những chuồng bò, dằng trước có một đống phân cực to. Một cô gái tóc vàng rơm đúng là chiều cao không bằng chiều ngang đang dùng chĩa cào phân. Phân chảy đầy guốc, thỉnh thoảng cô lại nhấc chân lên giơ cái gót vàng như nghệ, chiếc váy vén cao để lộ những bắp chân to, ngắn bám đầy đất cát bẩn thỉu. Trong khi Philippe Desmahis mải ngắm cô gái, ngạc nhiên và buồn cười vì tạo hóa hình như đùa giỡn mới sinh ra một cô gái to ngang đến thế, thì chủ quán gọi to:

“Này! Con Tronche đâu, đi múc nước!”

Cô gái quay lại cho thấy một bộ mặt đỏ au, một cái miệng cực rộng. Chiếc chĩa đặt trên vai, cô cười để lộ một chiếc răng khuyết. Phải cần đến sừng một chú bò tót mới làm sứt một hàm răng khỏe như vậy! Như cặp đùi, hai cánh tay trần của cô lấp lánh dưới ánh mặt trời.

Bàn ăn dọn trong một phòng thấp, gà vừa quay xong trong lò sưởi phía trên gác những khẩu súng cũ. Căn phòng dài trên hai mươi bộ, quét vôi trắng, ánh sáng rọi vào qua những ô kính màu xanh nhạt của cửa ra vào và một cửa sổ duy nhất với những cành hồng leo bao quanh. Một bà cụ ngồi gần cửa sổ đang quay xa. Bà đội một chiếc khăn và chiếc mũ trùm đính đăng ten, có từ thời Nhiếp chính. Những ngón tay đầy máu dính đất cát cầm cọc sợi, ruồi bâu trên mi mắt mà cụ cũng không buồn đuổi. Khi còn nằm ẵm ngửa trong lòng mẹ, cụ đã trông thấy đức vua Louis XIV vi hành qua nhà trên xe ngựa.

Cách đây sáu mươi năm, cụ đã đi Paris và kể lại, giọng yếu ớt nhưng véo von như hát, là đã được xem Tòa Thị chính, điện Tuileries, cửa hàng Samaritaine. Khi cụ đang đứng trên cầu Hoàng Gia, một chiếc tàu chở táo ra chợ Mail chìm và táo nổi lên đỏ ối cả mặt sông.

Cụ cũng được biết về những biến cố xảy ra trong vương quốc, nhất là mối bất hòa giữa linh mục chịu tuyên thệ và linh mục không chịu tuyên thệ*. Cụ cũng biết đã có chiến tranh, đói kém và nhiều điềm trời. Nhưng cụ không tin là đức vua đã qua đời. Người đã được đưa đi trốn qua một đường ngầm và thay vì đức vua, người ta giao cho tên đao phủ một bác thường dân.

Tuyên thệ: theo điều luật dân sự về giới tăng lữ được ban hành (12-7-1790), tất cả tăng lữ trở thành “viên chức công cộng” phải làm lễ tuyên thệ dân sự.

Nằm trong nôi đặt dưới chân bà cụ, bé Jeannot, đứa con út của vợ chồng Poitrine, đang sốt mọc răng. Cô Thévenin nhấc cả nôi lên và cười với cháu, nhưng cháu rên khe khẽ vì sốt cao và co giật. Cháu sốt nặng nên gia đình đã phải mời thầy thuốc là công dân Pelleport, đại biểu dự khuyết Quốc ước, nhưng ông không bao giờ nhận tiền thăm bệnh.

Nữ công dân Thévenin ở đâu cũng coi như ở nhà.

Thấy con Tronche làm không sạch, chị đã rửa lại chén đĩa. Khi bà Poitrine nấu súp, chị cũng tham gia nếm như một đầu bếp thực thụ, còn Élodie cắt thành khoanh các chiếc bánh mì nặng bốn livre vừa mới lấy ra khỏi lò. Gamelin nhìn chị cắt bánh nói:

“Cách đây vài ngày, anh có đọc một tiểu thuyết của một tác giả người Đức nhưng anh quên tên, đã được dịch ra tiếng Pháp rất khá. Sách nói về một cô gái đẹp tên là Charlotte. Cũng như em, nàng cắt bánh mì phết bơ và cũng như em, cử chỉ của nàng thật duyên dáng. Duyên dáng đến mức chỉ xem nàng lao động, chàng Werther đã cảm thấy say mê nàng.”

“Và cuối cùng hai người lấy nhau?” Élodie hỏi.

“Không, câu chuyện kết thúc với cái chết bất đắc kỳ tử của chàng.”

Họ ăn rất nhiều vì người nào cũng đói ngấu nhưng phải nói rằng thức ăn không ngon. Jean Blaise kêu ca nhiều nhất vì ông rất chú ý đến ăn uống, đặt ăn ngon thành một quy tắc sống. Cách mạng đảo lộn mọi thói quen ăn uống trong các gia đình. Người dân thường thì không có gì cho vào miệng; còn những kẻ khéo léo như Blaise kiếm chác được nhiều trong khi toàn dân chịu cực, thì thường lui tới các tiệm ăn sang trọng vừa ních chặt diều vừa khoe khoang, khoe giỏi; ông Brotteaux vào năm Tự do thứ hai đã sống bằng hạt dẻ và các mẩu bánh mì, vẫn nhớ đã từng yến tiệc ở nhà ông Grimod de la Reynière ở đầu đại lộ Champs-Élysées. Ông cũng muốn tỏ ra là sành ăn; ngồi trước món bắp cải nấu mỡ của bà Poitrine, ông mô tả cách chế biến một loạt món ăn ngon lành và những nguyên tắc ẩm thực cần áp dụng. Nhưng khi Gamelin cả quyết một người đúng là người Cộng hòa thì phải biết coi thường ăn nhậu, ông già xưa là nhà tài chính rất am hiểu chuyện kim cổ Đông Tây liền giới thiệu với chàng trai thích khắc khổ, cách chế biến món “canh đen”.

Sau bữa ăn trưa, ông Jean Blaise, con người không bao giờ quên chuyện làm ăn, yêu cầu các họa sĩ vẽ ký họa hay phác thảo ngay quán trọ. Theo ý ông vẻ điêu tàn của quán có vẻ lãng mạn hấp dẫn lòng người. Khi Philippe Desmahis và Philippe Dubois đang vẽ chuồng bò thì cô Tronche đến cho heo ăn. Công dân Pelleport là sĩ quan quân y đến khám cho cháu bé cũng vừa ra khỏi căn phòng thấp, ông lại gần và khen ngợi các nghệ sĩ; ông cho rằng tài năng của các anh sẽ làm vinh quang cho đất nước, ông chỉ cô Tronche đang đứng giữa đàn heo:

“Các bạn nhìn thử sinh vật kia, - ông nói, - nó không phải là một cô gái mà là hai cô. Đó là tôi nói theo nghĩa đen. Tôi rất ngạc nhiên về thể tích lớn của bộ xương của cô nên đã xem xét kỹ và thấy phần lớn các xương là kép: ở đùi có hai xương đùi ghép với nhau, ở mỗi vai có hai xương cánh tay. Các cơ bắp cô ta cũng kép cả, vì vậy tôi cho đây là hai đứa trẻ sinh đôi liên kết chặt chẽ với nhau hay nói đúng hơn, lồng vào nhau. Ca này đúng là thú vị và tôi đã báo cáo ông Saint-Hilaire và ông rất cảm ơn. Trước mắt các bạn là một quái vật. Người nhà gọi cô là cô Tronche, nhưng phải gọi là “các cô Tronche” mới đúng vì đây là hai người. Đó, thiên nhiên có khi tạo ra những điều kỳ cục như vậy… Thôi chào các công dân họa sĩ! Đêm nay có thể có giông…”

Sau bữa ăn chiều, dưới ánh sáng của mấy cây nến, tất cả mọi người cùng một đứa con trai, một đứa con gái của gia đình Poitrine chơi trò bịt mắt bắt dê ở sân quán trọ. Trước khi trời tối hẳn, ông Blaise đề nghị giải trí ở phòng ăn bằng những trò chơi thực hiền lành. Cô Élodie đề nghị trò “săn đuổi trái tim” được mọi người tán thành. Theo chỉ dẫn của cô, Desmahis lấy phấn vẽ lên bàn ghế, lên cửa, lên tường bảy hình trái tim, nghĩa là ít hơn số người tham dự một hình, vì ông Brotteaux cũng vui lòng tham gia cuộc chơi. Mọi người đang nhảy theo vòng thì Élodie ra hiệu, ai nấy chạy ùa ra đặt tay lên một trái tim. Gamelin đãng trí và vụng về không còn thấy trái tim nào chưa có người đặt tay lên: anh phải đặt cược con dao nhỏ sáu xu, anh mua ở hội chợ Saint-Germain, con dao anh đã dùng để cắt bánh mì cho một bà mẹ nghèo. Trò chơi tiếp tục, lần lượt Blaise, Élodie, Brotteaux và cô Thévenin không tìm được trái tim phải đặt cược: chiếc nhẫn, lưới bao tóc, cuốn sách nhỏ bọc da, chiếc vòng. Các vật đặt cược được đặt trên đầu gối cô Élodie để rút thăm; chủ nhân muốn chuộc phải trổ tài giao tiếp, hát một bài hay ngâm mấy câu thơ. Ông Brotteaux đọc mấy câu trong bài “Trinh nữ”:

Denis là ta và nghề ta là thánh.

Ta yêu xứ Gaule…

Công dân Blaise, tuy ít chữ nghĩa hơn, cũng đọc được câu trả lời của bá tước Richemond:

Thưa ngài Thánh, ngài vạ gì

Bỏ thiên quốc ra đi…

Rồi mọi người thích thú ngâm nga tác phẩm của Arioste, cười vui vẻ mối tình của Jeanne và Dunois, các cuộc phiêu lưu của Agnès và Monrose và các kỳ tích của chú lừa có cánh. Những người có văn hóa đều thuộc lòng các đoạn hay của bài thơ vừa vui vừa có tính triết học đó. Gamelin tuy nghiêm trang, khắc khổ, khi chuộc lại con dao sáu xu đặt trong lòng cô Élodie, cũng vui vẻ đọc chuyện Grisbourdon vào âm phủ. Còn nữ công dân Thévenin thì hát, không có đệm đàn, bản tình ca “Khi anh yêu trở về”. Desmahis hát theo điệu Faridondaine:

Vài kẻ kia bắt chú heo

Của thánh Antoine phúc đức,

Chụp cho cái mũ trùm đầu

Biến nó thành nhà tu hành đích thực,

Chỉ có cách làm cao thấp mà thôi…

Nhưng Desmahis đang băn khoăn. Vào giờ này anh thấy yêu say đắm cả ba cô gái anh vừa cùng chơi trò “đặt cược”. Anh nhìn cả ba cô thật hiền hòa, nồng nhiệt. Anh yêu Thévenin vì vẻ yêu kiều duyên dáng, cặp mắt đưa tình và giọng nói đi thẳng vào trái tim; anh yêu Élodie vì bản chất chan hòa, phong phú, đắm say, anh cũng thích Julienne Hasard mặc đầu tóc cô nhợt nhạt, lông mi trắng, mặt có những vết đỏ và bộ ngực gầy đét. Cũng như chàng Dunois trong bài thơ “Trinh nữ” của Voltaire, anh sẵn sàng ban cho cô kém nhan sắc nhất một dấu hiệu tình yêu, vì không được ai lưu ý đến, cô sẽ dễ lung lạc nhất vì vậy anh tấn công tất cả. Lợi dụng những lúc gặp gỡ tình cờ trong khi chơi trò “săn đuổi trái tim”, anh nói với Thévenin vài lời âu yếm; cô không giận nhưng dưới cặp mắt ghen tuông của ông Jean Blaise, cô có muốn đáp ứng cũng không được. Anh lộ vẻ say mê Élodie dù anh biết chị đã đính ước với Gamelin, nhưng chắc bạn anh không cố chấp muốn giữ trọn vẹn một trái tim cho riêng mình. Élodie không thể yêu anh tuy thấy anh đẹp trai và cũng không hoàn toàn giấu giếm điều đó. Cuối cùng, anh rót những lời thiết tha khẩn khoản nhất vào tai nữ công dân Hasard: chị trả lời bằng vẻ sững sờ, hiểu là phục tùng ưng thuận cũng đúng mà dửng dưng lãnh đạm cũng chẳng sai. Mà Desmahis thì không tin cô lãnh đạm với mình.

Quán trọ chỉ có hai phòng ngủ và cả hai đều ở trên lầu. Phòng bên trái đẹp hơn, tường dán giấy hoa, vật trang trí duy nhất là một chiếc gương to bằng bàn tay, khung mạ vàng đã mọt lỗ chỗ, mua từ khi vua Louis XV còn là đứa trẻ. Dưới trần căng vải in hoa có kê hai chiếc giường có gối nhồi lông chim, có chăn lông vịt và mền đắp chân dành cho các nữ công dân.

Đến giờ ngủ, Desmahis và cô Hasard, mỗi người cầm một cây nến, chúc nhau ngủ ngon, chàng nghệ sĩ đa tình đưa cho cô gái con nhà lái buôn một lá thư ngắn ngỏ ý muốn gặp, khi mọi người đã yên giấc, ở gian kho phía trên phòng các cô gái.

Chả là đã tính toán từ trước, ban ngày anh đã quan sát từng vị trí và đã thăm dò gian kho chứa đầy những thùng, rương, những bó hành và rất nhiều trái cây đang khô dần giữa đàn ong vò vẽ. Anh còn thấy ở đó một chiếc giường lâu ngày không ai dùng, một cái nệm rơm rách bọ chét bò lổm ngổm.

Đối diện phòng nữ là một phòng nhỏ hơn kê ba chiếc giường dành cho nam giới. Nhưng ông Brotteaux, con người phóng khoáng, vào ngủ trên đống cỏ khô ở kho lúa. Ông Jean Blaise biến đi đâu không ai biết, Dubois và Gamelin chẳng mấy lúc đã ngủ say. Desmahis cũng lên giường nằm. Nhưng khi cảnh lặng lẽ đêm khuya đã phủ lên ngôi nhà im ắng như làn nước ao tù, anh nhổm dậy, chân không trèo lên chiếc thang bắt đầu kêu cót két. Cửa kho hé mở, hơi nồng ngột ngạt và mùi hăng hắc của trái cây thối xông ra nồng nặc… Trên chiếc giường vải khập khiễng, con Tronche đang ngủ, miệng há, áo sơ mi vén lên, hai chân dạng ra trông thực đồ sộ. Một tia sáng trắng giội màu xanh bạc lên da thịt cô gái tuy mốc meo bẩn thỉu nhưng rực rỡ tươi mát. Desmahis nhảy vào ôm lấy cô gái; cô choàng tỉnh và hớt hải kêu lên. Nhưng khi biết anh ta muốn gì thì cô không còn tỏ ra ngạc nhiên khó chịu nữa mà còn giả bộ đang ngủ mơ màng, giấc ngủ khiến cô không ý thức được sự việc và đem lại cho cô một cảm giác nào đó…

Desmahis trở về phòng ngủ một giấc say sưa yên lành cho đến sáng.

Hôm sau, sau một ngày làm việc nữa, đoàn nghệ sĩ lưu động lên đường trở về Paris. Khi ông Jean Blaise trả tiền chủ quán bằng tín phiếu, ông này than phiền từ lâu chỉ thấy thứ “bạc vuông” và hứa biếu một cây nấm thật đẹp cho vị nào mang đến cho ông những đồng tiền vàng.

Ông tặng hoa các nữ công dân. Theo lệnh ông, con Tronche chân đi guốc, vén váy trèo lên thang để lộ đôi bắp chân đầy đất cát lấp lánh dưới ánh mặt trời. Nó cắt, cắt mãi những bông hồng leo phủ kín mặt tường. Từ hai bàn tay to bè của nó, những bông hồng như mưa, như lũ, như thác, rớt xuống váy căng của các cô Élodie, Julienne và Thévenin. Cỗ xe song mã chất đầy hoa. Khuya lắm cả đoàn mới về đến nhà, mang từng ôm hoa hồng khiến cho giấc ngủ ngào ngạt mùi thơm, cả buổi sáng khi họ thức giấc.

XI

Sáng hôm mồng bảy tháng chín, nữ công dân Rochemaure đến nhà hội thẩm Gamelin để đề nghị anh quan tâm đến một người quen đang bị tình nghi. Ở ngưỡng cửa chị gặp ngay người trước kia là ngài Brotteaux des Ilettes mà chị đã từng yêu thương trong những ngày hạnh phúc. Ông Brotteaux lúc đó định vác mười hai tá con rối đến tiệm buôn đồ chơi phố Luật Pháp. Để mang đi cho dễ, ông đã bắt chước mấy chú bán rong buộc chúng lên đầu một con sào. Đối với các bà, các cô bao giờ ông cũng tỏ ra lịch sự, kể cả với những người chỉ còn ít sức quyến rũ vì quá quen thuộc như bà Rochemaure; tất nhiên trừ trường hợp xa cách quá lâu, phản bội hay thiếu trung thành. Ở ngay chỗ bậc thang dơ dáy với những viên gạch bông long lở, ông đã tiếp chị như xưa đã tiếp ở thềm lâu đài des Ilettes và đề nghị cho ông nói chuyện tại gian kho của mình, chị nhanh nhẹn trèo lên thang và đã đứng dưới những chiếc rui kèo nghiêng đỡ chiếc mái ngói có trổ một ô cửa nhỏ. Chúng ta đã biết, vào nhà ông Brotteaux thì không thể đứng thẳng người được nên chị ngồi ngay vào chiếc ghế bành duy nhất của gian kho chật hẹp, sau khi đảo mắt nhìn những viên ngói xô lệch, chị ngạc nhiên và buồn bã hỏi:

“Vậy ông ở đây, ông Maurice? Thế này thì còn sợ ai đến quấy rầy nữa? Chỉ có ma quỷ hay lũ mèo mới tìm thấy nơi ông ở.”

“Đúng là quá chật, - ông nói. - Và cũng chẳng giấu gì bà, nhiều khi nước mưa còn rơi xối xả trên chiếc giường tồi tàn kia. Kể cũng hơi bất tiện. Nhưng vào những đêm đẹp trời tôi lại nhìn thấy vầng trăng, hình ảnh và vật chứng giám của mọi mối tình. Vầng trăng, thưa bà, vào thời nào cũng được các cặp tình nhân lôi ra làm chứng. Khi trăng tròn mờ chiếu nó lại nhắc nhở người ta nhớ đến mối tình của mình.”

“Tôi hiểu”, nữ công dân đáp lại.

“Đến mùa giao phối, - ông Brotteaux nói tiếp, - các chú mèo lại đuổi nhau ầm ĩ ở chỗ máng nước kia. Nhưng ta phải tha thứ cho tình yêu khi nó meo meo thề thốt trên các mái nhà trong khi nó gây cho cuộc sống loài người bao nhiêu đau khổ và tội ác!”

Cả hai đều hiểu biết nên đã đối xử với nhau như những bạn thân mới tạm biệt nhau hôm trước, trước khi đi ngủ. Và bây giờ tuy coi nhau là người xa lạ, họ vẫn nói chuyện với nhau chân tình và thân mật.

Nhưng bà Rochemaure đang có chuyện buồn phiền. Cuộc Cách mạng lâu nay vẫn tươi cười, lợi lộc với bà, đã bắt đầu làm cho bà phải suy nghĩ, lo âu. So với trước đây, những bữa ăn chiều do bà tổ chức đã kém phần choáng lộn, vui tươi; tiếng đàn hạc không còn làm bừng sáng những bộ mặt ưu tư; các khách giàu sang đã ngừng lui tới đánh bạc nhà bà, nhiều chỗ thân quen bị nghi ngờ đang lẩn trốn, nhà tài chính Morhardt, bạn bà, đã bị bắt. Chính vì ông ta mà chị đã tới nhờ vả hội thẩm Gamelin. Rồi bản thân bà cũng bị tình nghi. Vệ binh quốc gia đã đến nhà bà lục tủ áo, cậy ván sàn, dùng lưỡi lê đâm nát đệm. Không tìm được gì, họ đã xin lỗi và nốc rượu vang trước khi ra về. Điều đáng chú ý là họ đã đến chỉ ít bữa sau khi bà trao đổi thư từ với một tên lưu vong là ông d’Expilly. Vài người bạn nằm trong nội bộ nhóm Jacobin bắn tin là chàng nhân tình đẹp trai là Henry của bà bắt đầu trở nên nguy hiểm; y đã ăn nói quá cực đoan để chứng tỏ lòng trung thành của y với Cách mạng.

Khuỷu tay chống đầu gối, hai nắm tay áp má, suy tư, bà hỏi ông bạn già đang ngồi trên ổ rơm:

“Vậy ông thấy các câu chuyện ấy thế nào, ông Maurice?”

“Tôi nghĩ, với một nhà triết học hay một tay ham nghệ thuật sân khấu, thì đây là dịp để nghĩ ngợi, để vui chơi, nhưng với bà, bạn thân yêu, tốt nhất là bà tìm cách chuồn khỏi nước Pháp.”

“Nhưng Maurice, tất cả chuyện này sẽ dẫn chúng ta đến đâu?”

“Chính điều đó, Louise, một hôm bà đã hỏi tôi khi bà đang ngồi trên xe ở bờ sông Cher, trên đường đi đến lâu đài des Ilettes lúc con ngựa của chúng ta bị hàm thiếc đập vào răng đã lồng lên mà ta không kìm nổi. Đàn bà đến là lạ! Hôm nay bà cũng muốn biết chúng ta sẽ đi đến đâu. Hãy đi hỏi mấy mụ bói bài tây, bạn tình ơi, tôi đâu phải thầy bói! Và triết học dù là thứ triết học lành mạnh nhất cũng vô ích khi cần giải đáp tương lai. Chỉ biết mọi việc rồi sẽ kết thúc vì việc gì cũng phải kết thúc. Chúng ta có thể dự kiến những tình huống khác nhau. Liên minh sẽ thắng và quân đồng minh sẽ tiến vào Paris. Họ không còn cách xa bao nhiêu nhưng đến được hay không thì vẫn đáng ngờ vì quân đội của chế độ Cộng hòa đang chiến đấu với một nhiệt tình không gì có thể dập tắt. Cũng có khi ông Robespierre sẽ kết hôn với bà hoàng và được chỉ định làm người bảo vệ vương triều khi vua Louis XVII còn là ấu chúa.”

“Ông tin như vậy?” Nữ công dân sốt sắng hỏi, nôn nóng muốn tham gia vào chuyện li kỳ đẹp đẽ đó.

“Cũng có thể, - ông Brotteaux tiếp tục nói, - xứ Vendée sẽ giành thắng lợi và Chính phủ của các linh mục sẽ lên nắm chính quyền trên hoang tàn và những đống xương chất cao như núi. Bạn thân yêu, bà chưa hình dung được quyền lực mà giới tăng lữ còn nắm được đối với vô vàn con l…ừa*. Xin lỗi, tôi muốn nói vô vàn “linh hồn” nhưng nói nhịu! Điều chắc chắn nhất, theo ý tôi, là rồi Tòa án Cách mạng sẽ dẫn đến sự tiêu diệt chế độ đã lập ra nó: nó đe dọa quá nhiều sinh mạng! Số người tòa án gây hoảng sợ đông vô kể, họ sẽ tập hợp nhau lại, và muốn tiêu diệt tòa án, họ sẽ tiêu diệt cả chế độ: tôi nghĩ rằng bà đã vận động đưa được anh chàng Gamelin tham gia thứ công lý đó. Anh ta là người đạo đức: anh ta sẽ khủng khiếp. Bà bạn xinh đẹp của tôi, càng nghĩ tôi càng cho rằng tòa án họ lập ra để cứu chế độ Cộng hòa sẽ tiêu diệt bản thân chế độ đó. Cũng như vương triều trước kia, Quốc ước muốn có những Ngày vĩ đại, muốn có Phòng Rực lửa*, đã cắt cử và bắt lệ thuộc vào họ mấy ông thẩm phán có trách nhiệm bảo đảm an ninh cho mình. Nhưng những Ngày vĩ đại của Quốc ước đâu có vĩ đại bằng những Ngày vĩ đại của Vương triều và Phòng Rực lửa làm sao mang tính chính trị bằng những tòa án dưới thời vua Louis XIV! Tại Tòa án Cách mạng hình thành một ý niệm về công lý thấp kém, về công bằng tầm thường khiến nó trở nên khả ố, lố bịch, làm gai mắt mọi người. Tòa án sắp đưa ra xét xử hoàng hậu của nước Pháp và hai mươi mốt nhà lập pháp, nhưng chính nó mới hôm qua lại kết tội một chị người làm đã hô “Đức vua muôn năm!” với dụng ý xấu và muốn lật đổ chế độ Cộng hòa. Các ông thẩm phán đội mũ gài lông đen của chúng ta hành xử chẳng khác gì ông William Shakespeare được người Anh ưa chuộng lồng vào những màn kịch bi đát nhất của ông những lời hài hước thô lỗ nhất.”

Trong nguyên tác tiếng Pháp, ông Brotteaux nói nhịu từ âme (linh hồn) thành từ âne (con lừa).

Phòng Rực lửa (hay phòng Rực sáng): dưới chế độ quân chủ Pháp, từ này chỉ tòa án xét xử những vụ án đặc biệt (dị giáo, đầu độc…), căng vải đen và dùng đuốc thắp sáng.

“À này, ông Maurice, có phải lúc nào ông cũng được hạnh phúc trong tình yêu không?”

“Thôi thôi! Bồ câu bay tới những chuồng sơn trắng đẹp đẽ chứ khi nào còn chịu đậu trên một cái tháp hoang tàn.”

“Ông không hề thay đổi… Tạm biệt ông, ông bạn.”

Tối hôm đó chàng long kỵ binh Henry không được mời vẫn cứ đến thăm bà Rochemaure. Thấy bà đang dán một lá thư trên phong bì có ghi địa chỉ công dân Rauline ở Vernon, Henry biết ngay đó là thư gửi đi Anh. Thường thường một người phu trạm trao thư từ của bà Rochemaure cho Rauline để chị nhờ một bà bán hải sản mang đến cảng Dieppe. Từ đó một chủ thuyền lợi dụng đêm tối sẽ đem thư tới một chiếc tàu Anh lượn lờ ngoài khơi, ông Expilly, một người lưu vong, nhận thư ở London, nếu thấy cần sẽ chuyển thư đến văn phòng ở Saint-James.

Henry là một anh chàng vừa trẻ vừa đẹp. Nếu anh ta trang bị thêm vũ khí của Ulysse thì đến Achille cũng thua xa về vẻ duyên dáng và rắn rỏi. Trước đây mẽ ngoài của chàng anh hùng trẻ tuổi của công xã đã làm nữ công dân rung động thì nay chị đã quay ngoắt lại, không thèm ngó ngàng đến nữa. Chị được mật báo anh ta bị tố cáo với phái Jacobin là một phần tử cực đoan và như vậy trở thành nguy hiểm có thể làm chị mất mạng như chơi. Riêng Henry thì cho rằng nếu từ nay anh phải chấm dứt chuyện yêu đương với Rochemaure thì cũng chẳng phải là chuyện hy sinh gì to lớn lắm, nhưng anh rất khó chịu thấy chị không chú ý gì đến mình nữa. Mà anh cũng lợi dụng chị để kiếm chác, để trang trải những phí tổn đáp ứng yêu cầu công tác của anh dưới chế độ Cộng hòa. Phụ nữ, anh nghĩ, có thể chuyển từ thái cực này sang thái cực khác, từ yêu đương đằm thắm đến lãnh đạm hoàn toàn. Họ rất dễ hy sinh những gì họ yêu quý và để mất đi những gì họ tôn thờ. Và như vậy cái bà Louise tuyệt vời này một ngày nào đó có thể vứt anh vào ngục để tống khứ anh đi cho rảnh. Khôn ngoan hơn hết là chinh phục lại người đẹp và muốn thế phải dùng vẻ duyên dáng của mình làm vũ khí. Anh lập tức trình diễn các động tác khi tiến gần, lúc lùi xa, rồi đụng vào người rồi trốn tránh theo đúng quy tắc chinh phục người yêu trong các vũ điệu ba lê. Anh thừ người, ngồi phịch xuống ghế; và bằng một giọng thảm thiết dường như không gì cưỡng nổi đi thẳng vào tâm hồn phụ nữ, anh ca tụng thiên nhiên, cảnh cô tịch rồi đề nghị não nuột một chuyện du ngoạn cùng chị ở vùng Ermenonville.

Nhưng chị lại lấy đàn hạc ra dạo vài khúc và nhìn quanh quẩn ra chiều sốt ruột.

Đột nhiên Henry đứng dậy, ủ rũ và kiên quyết báo cho biết mình đã gia nhập quân đội và chỉ nay mai sẽ có mặt ở Maubeuge.

Chị không tỏ vẻ nghi ngờ hay ngạc nhiên mà gật đầu tán thành.

“Bà khen tôi đã quyết định như vậy?”

“Đúng tôi khen anh đó.”

Chị đang đợi một người bạn mới thật dễ thương lại có thể đem lại cho chị nhiều món lợi lớn, thỉnh thoảng chị lại tưởng nghe thấy tiếng chuông, và giật mình. Để tống khứ anh chàng Henry, chị im lặng, ngáp dài rồi lật giở mấy trang nhạc, rồi lại ngáp. Thấy hắn mãi không chịu đi, chị nói chị phải đi ngay có việc cần và sang phòng rửa mặt.

Anh nói với theo, giọng cảm động:

“Vĩnh biệt Louise! Không biết rồi đây tôi còn được gặp bà nữa không!”

Vừa nói anh vừa lục ngăn kéo bàn giấy đang hé mở.

Khi ra tới ngoài đường, anh mở ngay bức thư gửi công dân Rauline và chăm chú đọc. Bức thư đưa ra một nhận định thật đặc sắc về tâm trạng của nhân dân Pháp, thư cũng nói đến hoàng hậu, cô Thévenin và Tòa án Cách mạng; nhiều lời tâm sự của ông Brotteaux des Ilettes tốt bụng cũng được ghi lại.

Đọc xong, anh cất thư vào túi, lưỡng lự đôi chút nhưng rồi quyết tâm ngay. Anh tự nhủ là phải hành động càng sớm càng tốt; thế rồi anh rảo bước đến điện Tuileries và vào thẳng phòng đợi của Ủy ban An ninh chung.

***

Cùng ngày hôm đó, vào lúc ba giờ chiều, Évariste ngồi vào ghế hội thẩm cùng với mười bốn bạn đồng nghiệp phần lớn anh đã quen từ trước. Toàn là những thường dân trung thực, yêu nước, những nhà khoa học, nghệ sĩ hay thủ công; một họa sĩ như anh, một họa công - cả hai đều có tài, một nhà phẫu thuật, một người bán giày, một người trước là hầu tước nhưng đã chứng minh được lòng yêu nước của mình bằng nhiều hành động cụ thể, một thợ nhà in, một số tiểu thương, tóm lại một thế giới nho nhỏ đại diện cho đám thị dân bình thường ở Paris. Họ ngồi đó trong y phục thợ thuyền hay tư sản, tóc cắt ngắn theo kiểu vua Titus hay để dài có dải buộc sau gáy, mũ có chỏm sụp xuống tận mắt hay mũ tròn đội hất ra sau, có người đội mũ chụp đỏ che tai. Người này bận vét, áo và quần chẽn theo kiểu thời xưa, kẻ khác bận áo vét ngắn, quần kẻ theo cách ăn mặc của những người cách mạng. Họ đi ủng, đi dép có khóa hay đi giày gỗ. Tóm lại, đủ thứ quần áo, giày dép, mũ mão thông dụng với mọi người thời đó.

Vì tất cả đã xử án nhiều lần nên họ có vẻ thoải mái trên chiếc ghế dài và Gamelin cảm thấy ghen tị trước thái độ bình thản của họ. Tim anh đập mạnh, tai ù, mắt hoa; tất cả xung quanh như mang một màu sắc nhợt nhạt.

Khi viên thừa phát lại công bố Tòa án bắt đầu họp, ba viên thẩm phán đứng lên chiếc bục nhỏ, ngồi trước chiếc bàn màu xanh. Họ đội mũ có phù hiệu cắm những lông chim lớn màu đen, mặc một áo thụng tòa án có băng tam tài, một chiếc huy chương nặng bằng bạc đeo lủng lẳng trước ngực. Trước mặt họ, ngay chân bục là chỗ ngồi của ông biện lý ăn mặc tương tự mấy ông thẩm phán… Viên lục sự ngồi giữa Tòa và chiếc ghế bành của bị can lúc đó chưa có mặt. Gamelin thấy những con người này rất khác những con người anh từng trông thấy trước đây. Họ đẹp hơn, nghiêm trang hơn, đáng sợ hơn mặc dù họ vẫn giữ thái độ bình thường! Đang lật mấy trang giấy, gọi viên mõ tòa hay ngả người ra phía sau để nghe hoặc nói gì đó với một hội thẩm hay một nhân viên phục vụ.

Phía trên các thẩm phán có treo các bảng Tuyên ngôn nhân quyền; bên phải và bên trái là các tượng bán thân của Le Peletier, Saint-Fargeau và Marat đặt áp vào các bức tường cổ kính xây từ thời phong kiến. Trước mặt các hội thẩm và ở phía cuối phòng là chỗ ngồi các công dân được bố trí hơi cao hơn. Ở những hàng ghế đầu đã có nhiều phụ nữ ngồi chờ sẵn với những mớ tóc đủ màu vàng hoe, nâu, xám; tất cả đều đội mũ trùm đầu cao có dải dài xếp nếp che tối cặp má. Ngực họ quấn chéo chiếc khăn vuông trắng hay phủ một phần bằng chiếc yếm tạp dề xanh vẫn để lộ bộ vú nở nang theo đúng thời trang. Họ khoanh tay ngay ngắn đặt lên thành bàn. Sau các bà lác đác trên các bậc thềm là các nam công dân ăn mặc đủ kiểu khiến cho đám đông bao giờ cũng mang màu sắc vừa lạ vừa đẹp mắt. Bên phải, ngay lối ra vào, sau một bức rào hoàn toàn kín, có một khoảng trống để quần chúng có thể đứng dự phiên tòa.

Lần này số người đến xem không đông lắm. Chỉ có một ít khán giả quan tâm đến vụ án sắp xét xử, chắc chắn cũng vào lúc này các tòa án khác đang giải quyết những vụ gây xúc động hơn.

Chính điều đó đã phần nào làm Gamelin yên tâm vì mới lần đầu anh sợ tim anh không chịu nổi cái không khí hừng hực của những vụ án quan trọng. Mắt anh vẫn theo dõi từng chi tiết: anh nhìn thấy cả mẩu bông gòn trong lỗ tai viên lục sự, một vết mực trong hồ sơ của ông biện lý. Anh trông thấy như soi qua kính lúp những mũ cột được chạm trổ tỉ mỉ vào thời kỳ nghệ thuật cổ đã suy tàn bên dưới là những cây cột theo kiến trúc Gô-tích trang trí bằng những vòng cành lá tầm ma hay nhựa ruồi. Nhưng mắt anh luôn luôn trở lại chiếc ghế bành kiểu rất xưa, bọc nhung Utrecht đỏ, chỗ ngồi đã mòn trơ và tay vịn đen bẩn. Nhiều vệ binh quốc gia vũ khí trong tay canh gác mọi lối ra vào.

Cuối cùng bị cáo xuất hiện có những anh lính cao lớn áp tải, nhưng chân tay không bị xiềng xích như luật quy định. Đó là một người đàn ông tuổi trạc năm mươi, khô, gầy, nước da nâu, đầu gần hói hoàn toàn, má hóp, môi mỏng và tím nhạt, mặc theo kiểu cũ một chiếc áo màu đỏ tiết bò. Chắc ông đang lên cơn sốt nên mắt có ánh long lanh như ngọc và má ông xanh như nhuộm phẩm. Ông ngồi xuống ghế, đôi chân gầy guộc quá mức bắt tréo, những bàn tay to rộng có mấu bóp chặt lấy chân. Ông tên là Marie-Adolphe-Guillergues, can tội phí phạm rơm, cỏ của nhà nước Cộng hòa. Bản cáo trạng nổi lên những sự việc vừa nhiều vừa nghiêm trọng, nhưng không sự việc nào tuyệt đối chắc chắn. Khi bị hỏi, Guillergues phủ nhận phần lớn vụ việc, đối với các vụ việc còn lại, ông giải thích theo cách có lợi cho mình, ông sử dụng một ngôn ngữ chính xác và lạnh lùng, khôn khéo một cách kỳ lạ và gây ra cảm giác là muốn bàn tính chuyện gì với ông cũng không dễ dàng. Ông trả lời tất cả các câu hỏi. Khi thẩm phán đặt một câu hỏi gây lúng túng, nét mặt ông vẫn bình thản, giọng nói vẫn chắc nịch nhưng đôi bàn tay đặt trước ngực như co giật vì lo âu. Gamelin nhận thấy ngay điều đó và nói nhỏ vào tai người ngồi bên cũng là họa sĩ như anh:

“Hãy nhìn xem những ngón tay y.”

Nhân chứng thứ nhất cung cấp cho tòa những chứng cứ khó chối cãi. Toàn bộ cáo trạng dựa vào lời khai của người này. Nhưng những nhân chứng tiếp theo lại đưa ra những bằng chứng quá mơ hồ. Viên chức biện lý phát biểu hùng hồn nhưng không chính xác trong khi đó luật sư dùng những lời lẽ có vẻ chân thật khiến cho bị cáo tranh thủ được thiện cảm, điều mà bản thân bị cáo không lãnh nổi. Phiên tòa tạm nghỉ để các hội thẩm họp trong phòng luận tội. Tại đây sau một cuộc tranh luận mịt mù, lộn xộn, họ chia thành hai nhóm số lượng tương đương nhau. Một bên là những người như vô tình, ngoài cuộc, sa vào tranh luận nhưng không nhiệt tình; còn bên kia là những kẻ để cho tình cảm dẫn dắt, các lập luận không có cơ hội thấm vào đầu óc họ, họ dùng trái tim để xét xử, bao giờ cũng kết luận bị cáo là có tội; họ là những người tốt, những người nguyên tắc, họ chỉ nghĩ đến việc bảo vệ nền Cộng hòa, còn chuyện khác thì không đáng băn khoăn. Thái độ đó gây ấn tượng mạnh đối với Gamelin và anh thấy mình đồng cảm với họ.

“Cái tên Guillergues kia, - anh nghĩ, - đúng là một tên bất lương xảo quyệt, một kẻ gian ác đã ăn cắp rơm, cỏ khô cung cấp cho kỵ binh của chúng ta. Tha hắn là để một thằng phản bội thoát tội, là phản bội Tổ quốc, làm cho quân đội ta đi đến thất bại,” - và anh hình dung những kỵ binh ngồi trên lưng những con ngựa gầy ốm bước cao, bước thấp mặc cho kẻ địch tha hồ sát hại… “Nhưng nếu hắn vô tội?…”

“Không có bằng chứng.” Gamelin nói to.

“Chẳng bao giờ có bằng chứng cả,” ông trưởng đoàn hội thẩm, một người tốt, một người nguyên tắc nhún vai trả lời.

Cuối cũng có bảy phiếu kết tội, tám phiếu chống.

Hội thẩm đoàn trở lại phòng họp vì công tác xét xử tiếp tục.

Các hội thẩm có trách nhiệm trình bày lý do phán quyết của họ. Từng người một nói trước chiếc ghế bành bỏ trống. Có người phát biểu dông dài, có kẻ ấp úng điều gì không rõ. Đến lượt mình, Gamelin đứng lên nói:

“Trước một tội ác lớn là tước đoạt khả năng chiến thắng của những người đang bảo vệ Tổ quốc thì cần những bằng chứng cụ thể, nhưng chúng ta không hề có.”

Bằng đa số phiếu, bị can được tuyên bố vô tội.

Guillergues được dẫn trở lại trước các thẩm phán, nhưng những tiếng thì thào đầy thiện cảm của khán giả đã cho ông biết mình được trắng án. Và bây giờ trước tòa ông là một con người khác. Những nét khô khan biến đi đâu mất, môi ông như mềm ra, ông có vẻ đáng kính, nét mặt biểu lộ sự vô tội. Viên chánh án giọng xúc động đọc bản án tha bị can. Cả phòng nổ lên những tràng vỗ tay. Viên sen đầm đã áp tải ông bước tới ôm lấy ông, chánh án gọi ông lại và ôm hôn thân mật. Gamelin đầm đìa nước mắt.

Ngoài sân Tòa án còn rơi rớt những tia nắng cuối cùng của buổi chiều tà, một đám đông đang gào thét. Hôm trước cả bốn tòa án phân khu đã xử ba mươi án tử hình và trên các bực thềm Tòa án, các bà đan len đang ngồi chờ các xe chở tù nhân xuất phát. Nhưng Gamelin trong khi từ từ đi xuống các bậc giữa làn sóng các hội thẩm và khán giả, không nghe thấy gì ngoài hành động công bằng và nhân đạo của mình, tự ca tụng mình đã công nhận kẻ kia vô tội. Ngoài sân Élodie mặt trắng bệch, tươi cười và đẫm lệ, lao vào ôm ghì lấy anh, ngây ngất. Và khi có thể nói thành lời, chị bảo anh:

“Évariste, anh thực đẹp, thực tốt, anh thực hào hiệp! Trong phòng xử, tiếng nói hùng hồn, từ ái của anh xuyên qua cả người em như những sóng từ trường. Ngồi tại chỗ, em chỉ ngắm anh, chỉ trông thấy anh. Mà anh, anh của em, tại sao anh không đoán là em cũng có mặt? Không có gì báo cho anh biết là em ở đó hay sao? Em ngồi ngay ở hàng hai, bên phải. Trời ơi! Làm điều thiện mới sung sướng làm sao! Anh đã cứu con người đau khổ kia. Không có anh, ông ấy đã rồi đời. Anh đã cho ông trở lại với cuộc sống, với tình yêu của gia đình. Lúc này chắc con người ấy đang cầu phúc cho anh. Anh Évariste, em sung sướng, tự hào đã yêu anh!”

Rồi tay trong tay, đi sát bên nhau, họ đi trên các đường phố, lòng nhẹ nhõm, như đang bay lượn.

Họ đi về phía tiệm Tình yêu họa sĩ. Khi đến nhà thờ Oratoire, Élodie nói:

“Ta đừng đi qua tiệm.”

Chị dẫn anh vào cửa phụ rồi đưa anh lên lầu. Đến ngưỡng cửa, chị rút từ túi lưới ra một chiếc chìa khóa lớn:

“Anh thấy không, anh Évariste, đúng như một chiếc chìa khóa nhà tù. Anh sắp là tù nhân của em.”

Họ đi qua phòng ăn rồi vào phòng cô gái.

Évariste cảm thấy trên môi mình đôi môi thơm mát, nồng nàn của Élodie. Anh ghì chặt nàng trong hai cánh tay. Đầu nàng ngả, mắt nhắm nghiền, tóc rũ rượi, toàn thân ngả xuống, gần như ngất xỉu, nhưng nàng vùng khỏi tay anh, chạy ra cài chốt cửa…

Đêm đã khuya lắm khi nữ công dân Blaise mở cửa cho người tình về; chị thì thầm với anh trong bóng tối:

“Tạm biệt anh yêu! Bây giờ cha em chắc sắp về. Nếu anh nghe thấy tiếng động ở cầu thang, anh hãy trèo nhanh lên lầu trên và chỉ khi nào chắc không ai nhìn thấy, hãy trở xuống. Muốn cho bà gác cổng mở cửa ra đường, anh cứ gõ ba tiếng vào cửa sổ. Tạm biệt nhé, cuộc sống của em, linh hồn của em!”

Ra đến đường, anh thấy cửa sổ phòng Élodie hé mở. Một bàn tay nhỏ thò ra hái một bông cẩm chướng đỏ, rồi bông hoa rơi xuống chân anh như một giọt máu.

XII

Một buổi tối ông Brotteaux mang mười hai tá con rối đến nhà công dân Caillou, nhà buôn đồ chơi ở phố Luật Pháp, ông Caillou ngày thường vẫn hòa nhã, lễ độ không hiểu tại sao lần này, giữa đám búp bê và con rối lưng gù, lại tiếp khách hết sức thiếu lịch sự. Mở đầu ông nói ngay:

“Hãy cẩn thận, công dân Brotteaux, hãy cẩn thận! Không phải là lúc nào cũng có thể cười đùa; những câu chuyện bông phèng của ông không phải là hay cả đâu. Mới hôm qua một ông ủy viên Hội đồng an ninh phân khu đến thăm nơi làm ăn của tôi đã xem mấy con rối của ông, ông ấy phát biểu ngay là chúng nó phản cách mạng!”

“Phản cách mạng? Ông ấy nói đùa!”

“Hoàn toàn không, ông ấy không biết nói đùa. Ông ấy bảo, qua những thằng người bé xíu kia, các vị đại diện quốc gia chủ chốt đã bị đem ra giễu cợt một cách thâm độc; nhìn con rối thấy ngay những Couthon, những Saint-Just và Robespierre trá hình bôi bác và ông tịch thu toàn bộ. Thế là tôi mất trắng, chưa kể có thể chết lúc nào không biết.”

“Sao? Các chàng Arlequin, các cậu Gilles, cậu Scaramouche, những cậu Colin, những cô Colette mà tôi sơn, tôi vẽ đúng như ông Boucher đã sơn, đã vẽ cách đây năm mươi năm lại là những hình để nhại Couthon, Saint-Just? Có đầu óc lành mạnh ai lại nghĩ như vậy?”

“Cũng có thể là ông không có ác ý, - công dân Caillou trả lời, - mặc dù với một người như ông thì cũng chẳng biết thế nào. Nhưng rõ ràng trò chơi này quá nguy hiểm. Không tin, tôi xin dẫn chứng, chủ một gánh hát rong ở đại lộ Champs- Élysées là ông Natoile hôm kia vừa bị bắt vì dùng mấy chú rối lưng gù diễn trò Quốc ước. Ông ta bị buộc tội thiếu ý thức công dân!”

“Đúng là một vố nặng đối với chúng tôi, - ông Brotteaux vừa nói vừa mở tấm vải mỏng phủ mấy con rối treo trên đầu sào. - Ông hãy nhìn kỹ những chiếc mặt nạ, những hình nhân này, chúng chẳng phải là những nhân vật trong các vở kịch vui hay những tập thơ đồng quê hay sao? Ông Caillou, tại sao ông lại để người ta nói rằng tôi muốn giết Quốc ước?”

Brotteaux vô cùng kinh ngạc, ông thừa nhận không thiếu gì chuyện đã xảy ra do sự rồ dại của con người, nhưng ông không thể tưởng tượng người ta có thể nghi ngờ cả những cậu Scaramouche, những cô Colinette của ông. Cũng như ông, chúng ngây thơ vô tội, ông kiên quyết khẳng định như vậy. Nhưng Caillou không muốn nghe ông nói nữa.

“Công dân Brotteaux, thôi ông hãy mang ngay mấy con rối của ông đi. Tôi quý ông, tôi trọng ông thật nhưng tôi không muốn bị quở trách, bị phiền hà vì ông. Tôi tôn trọng pháp luật. Tôi là một công dân tốt, muốn được đối xử như một công dân tốt. Thôi chào ông, ông Brotteaux, xin ông lôi ngay mấy con rối của ông đi cho.”

Ông Brotteaux ra về, vác theo trên vai nơi đầu cây sào những nhân vật khả nghi của ông. Bọn trẻ xúm quanh chế giễu tưởng ông là lão bán bả chuột. Ông rất buồn phiền. Tất nhiên ông không phải chỉ sống nhờ mấy con rối, mà còn vẽ chân dung kiếm hai chục xu, dưới những cổng tò vò hay những quán chợ bên cạnh những chị may vá quần áo. Rất nhiều thanh niên trước khi nhập ngũ muốn để lại hình ảnh của mình cho các cô nhân tình trẻ tuổi. Nhưng dù sao hoàn thành những tác phẩm nho nhỏ ấy cũng rất mệt đối với ông, khó khăn hơn nhiều so với việc sản xuất con rối. Đôi khi ông còn nhận làm thư ký cho các bà ở chợ; nhưng ông biết việc làm đó rất nguy hiểm vì đã dính vào âm mưu của bọn bảo hoàng. Ông nhớ ở phố Neuve-des-Petits-Champs gần một quảng trường trước đây là quảng trường Vendôme có ông Joly cũng buôn bán đồ chơi; ông định ngay hôm sau sẽ đến mời ông ta mua thứ hàng mà lão Caillou nhát như thỏ đế vừa từ chối.

Mưa bắt đầu rơi nhè nhẹ. Ông rảo bước vì sợ con rối ướt khi đi qua cầu. Khi đi qua Cầu Mới lúc này đã tối tăm, vắng ngắt và rẽ sang góc quảng trường Thionville, ông chợt nhận thấy dưới ánh đèn một ông già đang ngồi trên một cột mốc. Ông lão gầy gò, có vẻ kiệt sức vì mệt và đói nhưng vẫn giữ được vẻ đạo mạo đáng kính. Ông lão mặc một chiếc áo dài rách, đầu không mũ nón, tuổi hình như đã ngoài sáu mươi. Lại gần, Brotteaux nhận ra cha Longuemare mà ông đã cứu khỏi bị treo cổ cách đây nửa năm khi họ cùng xếp hàng mua bánh mì ở phố Jérusalem. Đã giúp nhà tu hành một lần, ông bước lại tự giới thiệu mình trước đây là quan thu thuế và đã có dịp đứng gần ông giữa một đám vô lại vào một ngày đói kém. Ông hỏi có thể làm gì để giúp đỡ người gặp hoạn nạn.

“Cha có vẻ mệt, thưa cha. Cha hãy dùng một giọt thuốc bổ.”

Rồi ông lôi ra khỏi chiếc áo đuôi tôm màu nâu đỏ một chai nhỏ rượu mạnh nằm cạnh cuốn Lucrèce.

“Uống đi. Tôi sẽ đưa cha về nhà.”

Cha Longuemare xua tay từ chối, cố đứng lên nhưng lại ngồi phịch xuống cột mốc.

“Thưa ông, - ông nói bằng một giọng lập bập yếu ớt, - tôi ở Picpus từ ba tháng nay. Nhưng được tin người ta sắp đến bắt nên từ năm giờ chiều hôm qua tôi không về nhà nữa. Tôi không có nhà, phải đi lang thang ngoài đường và cũng hơi mệt.”

“Vậy thưa cha, cha hãy ban cho tôi cái vinh dự đến cùng ở gian kho với tôi.”

“Thưa ông, - nhà tu hành dòng Barnabites nói, - chắc ông đã nghe tôi nói: tôi đang bị tình nghi.”

“Tôi cũng bị tình nghi, - ông Brotteaux trả lời, - và điều khốn nạn nhất là mấy con rối của tôi cũng lâm vào tình cảnh ấy. Dưới tấm vải mỏng này, cha thấy không? Chúng nó đang ướt vì mưa, cái mưa chết tiệt làm chúng ta chết cóng. Vì, thưa cha, xin nói để cha biết, sau khi làm quan thu thuế, tôi sản xuất mấy con rối làm kế sinh nhai.”

Cha Longuemare nắm lấy bàn tay của ông già trước kia là nhà tài chính và nhận lời. Ông Brotteaux trong gian kho, tiếp khách bằng bánh mì, phó mát và rượu vang; chai rượu ông lấy ở ống nước ra cho mát vì ông là loại người thích hưởng thụ.

Khi đã hết đói, cha Longuemare bắt đầu kể:

“Thưa ông, tôi phải kể lại hoàn cảnh trốn tránh rồi sống dở chết dở ngồi trên cột mốc, nơi ông gặp tôi. Sau khi bị đuổi khỏi tu viện, tôi sống bằng số tiền trợ cấp ít ỏi của Nhà nước. Tôi dạy tiếng La-tinh, dạy toán, tôi đã viết sách về vấn đề đàn áp tôn giáo ở Pháp. Tôi còn biên soạn một tác phẩm khá sâu sắc để chứng minh việc bắt các linh mục tuyên thệ theo hiến pháp là trái với kỷ luật Giáo hội. Nhưng Cách mạng càng phát triển tôi càng mất hết học trò, mà tôi thì không thể nhận tiền trợ cấp vì đã không xuất trình được giấy chứng minh ý thức công dân do luật định. Tôi đến Tòa Thị chính xin cấp giấy, đinh ninh thế nào cũng được cấp. Là thành viên một dòng tu do đích thân thánh tông đồ Paul sáng lập, bao giờ tôi cũng tự coi như đã noi gương Người làm một công dân tốt của nước Pháp, luôn luôn tôn trọng những pháp luật của con người, không trái với pháp luật của Chúa. Tôi trình đơn thỉnh cầu lên ông Colin làm nghề bán thịt heo và là viên chức thị chính, người chịu trách nhiệm cấp giấy. Ông hỏi về thân thế, tôi trả lời mình là linh mục. Ông hỏi tôi có vợ chưa, khi tôi trả lời chưa thì ông nói cũng không sao. Cuối cùng, sau nhiều câu hỏi khác, ông hỏi tôi đã chứng minh ý thức công dân của mình chưa vào những ngày 10 tháng tám, 2 tháng chín và 31 tháng năm. Rồi ông nói thêm: chỉ có thể cấp giấy chứng nhận cho những ai chứng minh được ý thức công dân bằng thái độ của mình trong ba trường hợp đó. Câu trả lời của tôi không làm ông thỏa mãn, tuy nhiên ông vẫn ghi lại tên, địa chỉ, hứa sẽ điều tra thực nhanh về trường hợp của tôi. Ông ta đã giữ lời và kết quả cuộc điều tra là hai ủy viên ủy ban an ninh có lực lượng vũ trang hỗ trợ ập đến nhà tôi trong khi tôi đi vắng để đưa tôi vào ngục. Tôi không hiểu mình đã phạm tội gì nhưng chắc cái lão Colin phải loạn thần kinh nên mới trách cứ một nhà tu hành đã không chứng minh nổi ý thức công dân của mình trong những ngày 10 tháng tám, 2 tháng chín và 31 tháng năm. Một người có tư tưởng như vậy thực đáng thương!”

“Tôi cũng thế, tôi không có giấy chứng nhận. Cả hai ta đều là những kẻ khả nghi. Nhưng cha đã mệt, xin hãy đi nghỉ. Ngày mai chúng ta hãy nghĩ về chuyện an toàn của cha.”

Ông mời khách nằm đệm còn mình ngủ ổ rơm. Nhưng nhà tu hành dứt khoát không chịu, nói mình là kẻ hèn mọn, nếu không nằm ổ rơm thì sẽ nằm sàn nhà nên ông Brotteaux đành chịu.

Sắp xếp xong, ông Brotteaux tắt nến cho đỡ tốn nhưng cũng để đề phòng.

“Thưa ông, - nhà tu hành nói, - tôi rất biết ơn ông đã giúp đỡ, tiếc rằng lòng biết ơn của tôi chẳng lợi ích gì cho ông. Ước mong Thượng đế biết tấm lòng của ông! Được như vậy kết quả đối với ông sẽ vô cùng vô tận. Nhưng Thượng đế không tính đến những hành động không vì thanh danh của Người, những hành động hoàn toàn do đạo đức tự nhiên mà có. Vì vậy, tôi van ông, ông hãy hành động vì Người cũng như đã vì tôi.”

“Thưa cha, - ông Brotteaux trả lời, - cha không nên nghĩ ngợi, thực ra cũng chẳng có gì phải cám ơn. Cha đã đánh giá quá cao việc làm của tôi. Tôi hành động không phải vì thương yêu cha, vì nói cho cùng tôi biết cha còn quá ít nên không thể yêu cha được. Hành động của tôi cũng không phải vì tình yêu nhân loại: tôi không nghĩ đơn giản như Don Juan khi ông ta cho rằng nhân loại có một số quyền nhất định và tôi cũng buồn phiền vì một người phóng khoáng như ông ta lại sai lầm như vậy. Tôi hành động do tính ích kỷ, nó khiến con người trở nên hào phóng và tận tụy, khiến mỗi người thấy nỗi đau của mình khi trông thấy người khác đau khổ, đau đớn về nỗi bất hạnh của mình trước nỗi bất hạnh của kẻ khác, và vì thế dang tay giúp đỡ kẻ khác giống mình về bản chất và số mệnh: khi giúp đỡ người khác họ nghĩ là cứu giúp bản thân mình. Việc làm vừa rồi của tôi còn do vô công rồi nghề vì cuộc sống đã vô vị đến mức phải tìm cách giải trí bằng bất kỳ giá nào: làm ơn cũng là để giải trí, tuy nhạt nhẽo mà vẫn phải tận dụng vì không có thứ gì đậm đà hơn. Việc làm của tôi còn vì kiêu ngạo, muốn có lợi thế so với cha, và cuối cùng vì tôi có đầu óc hệ thống, tôi cũng muốn chứng tỏ một kẻ vô thần có thể làm được những gì.”

“Ông không nên tự phỉ báng như vậy, - cha Longuemare trả lời. - Cho đến giờ này, Thượng đế đã ban cho tôi nhiều ân huệ hơn ông, nhưng tôi không có giá trị bằng ông, tôi kém ông về nhiều mặt. Tuy nhiên ông cho phép tôi hơn ông một điều: vì không biết rõ tôi, ông không thể yêu tôi; còn tôi, thưa ông, mặc dầu không biết ông, tôi yêu ông hơn chính bản thân mình: Chúa trời chỉ thị cho tôi phải làm như vậy.”

Nói xong, cha Longuemare quỳ xuống nền gạch bông và sau khi cầu nguyện, nằm xuống ổ rơm, ngủ một giấc bình yên.

XIII

Lần thứ hai Gamelin ra tòa nghị án. Trước khi Tòa khai mạc, anh trao đổi với các đồng nghiệp trong hội thẩm đoàn về những tin mới nhất, có những tin còn chưa rõ hoặc chắc chắn sai, nhưng những gì có thể ghi nhận thì thực là khủng khiếp. Quân liên minh đã làm chủ mọi ngả đường và tiến quân đồng loạt. Vendée chiến thắng quân Chính phủ, Lyon nổi dậy, cảng Toulon lọt vào tay quân Anh và chúng đổ bộ vào đấy mười bốn ngàn người.

Các vị hội thẩm này coi những sự kiện làm toàn thế giới quan tâm cũng là những việc của riêng mình. Chắc chắn sẽ bị tiêu diệt nếu Tổ quốc không tồn tại, họ xem công cuộc cứu quốc cũng là việc của từng cá nhân. Và quyền lợi quốc gia lẫn lộn với quyền lợi cá nhân đã chỉ đạo mọi tình cảm ham muốn cũng như thái độ của họ.

Đang ngồi trò chuyện thì Gamelin nhận được thư của Trubert, bí thư ủy ban quân sự; anh ta cho biết đã được bổ nhiệm làm ủy viên phụ trách thuốc súng và diêm tiêu.

“Cậu hãy cho đào tất cả các hầm trong phân khu để thu thập những gì cần cho việc chế thuốc súng, chỉ nay mai kẻ địch có thể tới cửa ngõ Paris; đất đai của Tổ quốc phải cung cấp cho ta đủ sấm sét để giội lên đầu quân xâm lược. Kèm theo thư này, tôi gửi cậu một chỉ thị của Quốc ước liên quan đến vụ xử lý diêm tiêu. Gửi cậu lời chào hữu nghị.”

Đang lúc đó bị cáo được dẫn vào Tòa. Đó là một trong những viên bại tướng cuối cùng, viên tướng ít người biết đến nhất, mà Quốc ước giao cho Tòa án xét xử. Nhìn thấy y, Gamelin run lên. Anh như thấy lại lão quân nhân cách đây ba tuần anh đi lẫn vào quần chúng xem xét xử và đưa lên máy chém. Cùng một loại người bướng bỉnh, ngu dốt, cùng một cách xét xử. Vẻ xảo trá và tàn nhẫn của y khi trả lời làm cho những lời bào chữa đáng lẽ có giá trị mất hết ý nghĩa.

Các mánh khóe, đôi khi sự tế nhị quá đáng, những lời buộc tội cấp dưới làm cho người nghe quên rằng y đang có nhiệm vụ quan trọng là bảo vệ danh dự và sinh mạng của mình. Toàn bộ sự việc đều không rõ ràng, đều đặt thành nghi vấn; từ vị trí đóng quân, quân số, đạn dược đến lệnh phát ra, lệnh nhận được, công tác di chuyển quân đội đều khó hiểu. Không ai hiểu gì về các cuộc hành quân mơ hồ, vô lý, không có mục tiêu đã dẫn đến thảm họa. Không ai hiểu gì, cả ủy viên bào chữa và bản thân bị cáo đến ủy viên công tố, thẩm phán, hội thẩm; và điều rất kỳ lạ là không ai dám thú nhận với người khác, kể cả với chính mình là họ chẳng hiểu gì hết. Mấy ông hội thẩm bàn cãi về kế hoạch, lập luận về chiến thuật, chiến lược, còn bị cáo thì luôn luôn giữ các mánh khóe, thủ đoạn chứ không tự bào chữa một cách tự nhiên.

Cuộc tranh luận kéo dài không dứt. Trong lúc đó, Gamelin như trông thấy trên các con đường gian khổ ở miền Bắc những xe chở đạn bị sa lầy, những khẩu đại bác lật đổ trong rãnh bùn và ở khắp nơi những đoàn quân bại trận kéo dài lê thê không còn trật tự, bị kỵ binh địch từ các cứ điểm bỏ trống ập tới chém giết, và anh nghe thấy từ đạo quân bị phản bội vang lên tiếng gào thét đòi kết tội viên tướng. Khi cuộc tranh luận kết thúc, bóng tối đã giăng đầy phòng xử và hình Marat mờ ảo hiện lên như một bóng ma phía trên đầu ông chánh án. Ý kiến của hội thẩm đoàn không nhất trí. Gamelin bằng một giọng trầm đục, cương quyết, như nghẹn lại trong cổ họng khẳng định bị cáo can tội phản bội chế độ Cộng hòa và tiếng thì thầm tán thành trong quần chúng như vuốt ve, ca ngợi đạo đức của chàng thanh niên. Quyết định của Tòa án được đọc trong ánh đuốc. Ánh sáng nhợt nhạt của những bó đuốc run rẩy trên vầng thái dương hõm sâu, lấm tấm những giọt mồ hôi của bị cáo.

Ở lối ra, nhiều mụ đàn bà đeo phù hiệu ngồi lúc nhúc trên các bậc thềm của Tòa án, và trong khi Gamelin nghe những kẻ hay lui tới Tòa án nhắc đến tên mình, một cái tên bắt đầu quen thuộc thì các bà đan len vây lấy anh, giơ nắm đấm, đòi trao cho họ cái đầu của mụ người Áo.

Hôm sau, Évariste phải quyết định về số phận một người xấu số khác, mụ quả phụ Meyrion làm nghề đưa bánh mì. Hàng ngày mụ đẩy một chiếc xe nhỏ trên các đường phố và đeo một ván gỗ, dùng dao đánh dấu số bánh đã giao. Làm như vậy để kiếm tám xu một ngày. Viên phó biện lý tỏ thái độ hết sức dữ dằn vì hình như mụ đã hô nhiều lần “Đức vua muôn năm!”, nói năng phản cách mạng tại những địa điểm giao bánh và còn dính líu vào một âm mưu giúp mụ Capet vượt ngục. Khi bị hỏi cung, mụ thú tất cả các tội danh gán cho mình; có thể vì đầu óc quá đơn giản mà cũng có thể do cuồng tín, mụ bày tỏ tinh thần bảo hoàng một cách hết sức hứng khởi và đã đến nước ấy thì vô phương cứu chữa.

Tòa án Cách mạng thể hiện tinh thần bình đẳng triệt để bằng thái độ khắc nghiệt đối với người phu khuân vác hay mấy chị người làm không khác gì đối với mấy nhà quý tộc hay các ông tài chính. Bản thân Gamelin cũng quan niệm không thể làm khác dưới một chính thể nhân dân. Anh cho rằng không dùng cực hình khi xét xử nhân dân là coi thường, là hỗn xược với họ. Làm như vậy chẳng khác gì nói nhân dân không xứng đáng được trừng phạt. Nếu máy chém chỉ dành riêng cho bọn quý tộc thì đó là một thứ ưu tiên bất công. Anh bắt đầu xem trừng phạt như một cái gì có ý nghĩa tôn giáo và thần bí, gán cho trừng phạt một thứ đạo đức và những giá trị riêng. Theo anh, đã phạm tội thì phải chịu hình phạt, tước đoạt cái quyền đó là làm thiệt hại nhân dán. Anh tuyên bố mụ Meyrion phạm pháp và phải chịu hình phạt cao nhất, chỉ tiếc rằng bọn cuồng tín đã dẫn mụ vào con đường tội ác, tội còn nặng hơn mà không có mặt trước Tòa để cùng chung số phận.

Tối nào Évariste cũng đến gặp gỡ các hội viên Jacobin tại nơi trước đây là tu viện dòng Dominique nhưng thường gọi là tu viện Jacobin tại phố Honoré. Ngoài sân có một cây dương còn gọi là cây Tự do, gió thổi làm cành lá không ngừng xào xạc! Kiến trúc tu viện vừa nghèo nàn vừa xấu xí, mái ngói nặng nề, phía đầu hồi có một cửa sổ mắt bò và một cửa ra vào vòm cuốn, trên treo một lá cờ đất nước trên có chiếc mũ chụp tượng trưng cho nền Tự do. Các hội viên Jacobin, cũng như các hội viên Cordeliers và Feuillants đã chiếm luôn chỗ ở và tên các tu sĩ bị giải tán. Gamelin trước hay họp với nhóm Cordeliers nay đến với những chiến sĩ Jacobin không còn thấy ở đó những đôi guốc, áo vét ngắn, những tiếng la hét quen thuộc của bọn Danton* nữa. Câu lạc bộ của Robespierre luôn thể hiện sự thận trọng của những người quen làm hành chính và tính nghiêm trang của những người tư sản. Sau khi người “Bạn dân” qua đời, Évariste theo các lớp do Maximilien de Robespierre giảng dạy. Tư tưởng của Robespierre chi phối toàn bộ các hội viên Jacobin và qua họ, nhờ hàng ngàn tổ chức liên kết, tư tưởng ấy phát triển trên toàn lãnh thổ Pháp. Trong khi thuyết trình, ông có thói quen đảo mắt nhìn các bức tường xám và buồn, không có chút trang trí; những bức tường đã từng chứng kiến các vị đại pháp quan xét xử bọn dị giáo nay lại tập hợp các pháp quan lòng đầy nhiệt huyết xét xử các tội ác chống lại Tổ quốc.

Georges Jacques Darton (1759-1794): chính khách Pháp, thành viên nhóm Montagne, thành viên ủy ban cứu quốc. Đòi chấm dứt khủng bố và bị xử tử.

Ở đây đặt trụ sở quyền lực cao nhất của Nhà nước, một trụ sở không lộng lẫy nhưng thực trang nghiêm. Quyền lực ấy cai trị đô thành, đế quốc, đọc các quyết định để Hội đồng Quốc ước ban hành. Những người xây dựng trật tự mới là những kẻ triệt để tôn trọng pháp luật: sau năm 1791 họ còn là những người bảo hoàng, họ vẫn còn muốn bảo hoàng sau khi Louis XVI bị bắt ở Varennes; họ kiên trì gắn bó với Hiến pháp, trung thành với trật tự đã lập, cả sau vụ tàn sát đẫm máu ở Champ-de-Mars; không bao giờ làm cách mạng để chống lại cách mạng, xa lạ với các phong trào quần chúng, họ nuôi dưỡng trong tâm hồn một tình yêu Tổ quốc âm thầm, mãnh liệt, vì tình yêu ấy họ đã thành lập mười bốn đạo quân và dựng lên máy chém. Évariste ca ngợi ở họ tinh thần cảnh giác, đầu óc ngờ vực, tư tưởng giáo điều, tính kỷ luật, nghệ thuật thống trị và trí sáng suốt cao cả.

Từ đám quần chúng tham dự lớp học chỉ thấy vẳng lên tiếng âm vang đều đều, thống nhất như tiếng âm vang của những lá cây Tự do sừng sững trước trụ sở.

Ngày hôm đó, ngày 11 tháng nho*, một người còn trẻ, mắt sắc, mũi nhọn, cằm nhọn, mặt rỗ, vẻ lạnh lùng từ từ bước lên diễn đàn. Mặt ông trát phấn và chiếc áo xanh bó sát người, ông có dáng dấp khoan thai, hơi kiểu cách khiến những người muốn chế giễu gọi ông là thầy dạy nhảy và những kẻ ưa chuộng ông gọi ông là “chàng Orphée của nước Pháp”. Người đó là Maximilien de Robespierre. Ông đọc một bài diễn văn hùng hồn chống các kẻ thù của chế độ Cộng hòa, sử dụng những lập luận siêu hình và khủng khiếp để lên án Brissot và bè lũ. Ông nói thật lâu, thật phong phú, văn hoa. Ông như bay lượn trên lĩnh vực cao siêu của triết học đã giáng sấm sét vào đầu bọn phiến loạn đang bò lúc nhúc trên mặt đất.

Tháng nho là tên tháng thứ nhất (tương đương tháng 9, 10 dương lịch) trong lịch Cách mạng thiết lập ngày 24-10-1793.

Évariste đã nghe và đã hiểu. Trước đây anh lên án bọn Girondins chuẩn bị phục hồi chế độ quân chủ hay tạo điều kiện cho bọn phiến loạn Orléans giành thắng lợi, muốn tiêu diệt thành phố anh hùng đã giải phóng nước Pháp và một ngày không xa sẽ giải phóng cả thế giới. Bây giờ nghe bậc hiền triết giảng giải, anh khâm phục những chân lý cao hơn và thuần khiết hơn; anh tiếp thu một lý luận cách mạng siêu hình không để những sự kiện ngẫu nhiên thô thiển đánh lạc hướng, không để giác quan mình lừa gạt và như vậy tiến vào lĩnh vực những chân lý tuyệt đối.

Tất cả các sự việc đều mập mờ, lẫn lộn, phức tạp đến mức càng vào sâu càng lạc lối. Robespierre đã đơn giản hóa chúng, bảo cho anh biết thế nào là đúng, thế nào là sai bằng cách vận dụng những công thức đơn giản, sáng sủa. Chủ nghĩa liên bang và tính không thể chia cắt: thống nhất và không chia cắt là con đường sống; theo chủ nghĩa liên bang là bước vào địa ngục tối tăm. Gamelin tận hưởng lạc thú vô hạn của một tín đồ tìm được lẽ cứu rỗi và lẽ diệt vong. Kể từ nay, cũng như các Tòa án Giáo hội xưa kia, Tòa án Cách mạng có quyền xét xử loại tội ác tuyệt đối, tội ác ngôn từ. Vì có tâm hồn tôn giáo, anh tiếp thu các thần khải đó với một cảm hứng vô hạn; lòng anh tràn đầy cảm kích và vui mừng, vì để phân biệt chính, tà anh đã có một tín điều. Ôi sức mạnh của lòng tin, mi có thể thay thế tất cả!

Nhà hiền triết Maximilien còn vạch cho anh thấy các ý đồ thâm độc của những kẻ muốn san bằng của cải và chia đều ruộng đất, muốn xóa bỏ giàu nghèo và tạo cho tất cả mọi người một thứ hạnh phúc thấp kém, tồi tệ. Trước đây bị mê hoặc vì các khẩu hiệu của chúng, đã có lúc anh tán thành các dự định anh cho rằng phù hợp với các nguyên tắc của một người Cộng hòa chân chính. Nhưng qua những buổi nói chuyện ở Câu lạc bộ Jacobin, Robespierre đã chỉ rõ các âm mưu của họ, đã chứng minh mục tiêu của chúng bề ngoài có vẻ trong sáng thực chất là nhằm lật đổ chế độ Cộng hòa; họ làm cho người giàu hoảng sợ chỉ để xây dựng chính quyền hợp pháp của những kẻ thù hùng mạnh và độc ác. Thực vậy, khi quyền sở hữu bị đe dọa, toàn dân sẽ đột nhiên quay lại chống chế độ Cộng hòa, kể cả người nghèo vì càng ít quyền lợi họ càng thiết tha bảo vệ quyền lợi của mình. Làm cho mọi người sợ mất quyền lợi chính là mưu phản, chúng bề ngoài ra bộ mưu cầu hạnh phúc của toàn dân, làm cho công lý thắng lợi hoàn toàn, kiến nghị coi bình đẳng và cộng đồng tài sản là đối tượng tranh đấu của toàn dân, thực chất chúng là những tên phản quốc, những kẻ thù gian ác còn nguy hiểm hơn bọn liên bang.

Nhưng phát hiện quan trọng nhất mà nhà hiền triết Robespierre vạch cho anh thấy rõ là tội ác và những điều bỉ ổi của chủ nghĩa vô thần. Gamelin không bao giờ phủ nhận sự hiện hữu của Thượng đế. Anh là người hữu thần và tin vào một đấng Thượng đế luôn luôn chăm lo đến con người. Nhưng anh chỉ có một khái niệm mơ hồ về Đấng Tối Cao và vì rất thiết tha với tự do tín ngưỡng, anh sẵn sàng đồng ý là những người lương thiện có thể noi gương La Mettrie, Boulanger, nam tước Holbach, Lalande, Helvétius, công dân Dupuis, phủ nhận sự tồn tại của Thượng đế, với điều kiện thiết lập được một nền đạo đức tự nhiên và tìm thấy ở chính bản thân mình các quy tắc của một đời sống đạo đức.

Anh thường thông cảm với các người vô thần khi họ bị lăng nhục và ngược đãi. Nhờ Maximilien mà đầu óc anh minh mẫn, mắt anh mở to. Con người vĩ đại đó đã diễn đạt thực hùng hồn quan điểm đạo đức của ông, cho anh hiểu tính chất thực sự của chủ nghĩa vô thần, bản chất, mưu đồ và ảnh hưởng của nó. Ông chứng minh chủ nghĩa đó thoát thai từ các phòng khách của giai cấp quý tộc, là sáng tạo xảo trá nhất của kẻ thù làm cho nhân dân mất tinh thần và cuối cũng sẽ nô dịch họ. Tội ác của chủ nghĩa vô thần là làm cho những người đau khổ không còn hy vọng gì ở một Thượng đế lòng lành sẽ ân thưởng họ, không còn ai dìu dắt, họ mặc sức chạy theo dục vọng làm con người sa đọa, biến thành kẻ nô lệ đớn hèn. Và cuối cùng thứ chủ nghĩa Epicure quân chủ của tên Helvétius đang dẫn dắt con người đến chỗ vô đạo đức, tàn bạo, đến mọi tội ác. Từ khi nghe giảng, anh căm thù bọn vô thần, nhất là những kẻ vô thần có một tấm lòng rộng mở và vui tươi như lão Brotteaux.

Trong những ngày tiếp theo, Évariste lần lượt xét xử một tên chắc chắn đã hủy hoại lúa mì để nhân dân đói khổ, ba tên lưu vong trở lại Pháp để gây nội chiến, hai cô gái ở Lâu đài Bình Đẳng, mười bốn kẻ mưu phản người xứ Bretagne, rồi đàn bà, ông già, thiếu niên, ông chủ, đầy tớ dù loại. Tội ác xác định xong thì cứ luật pháp thi hành. Trong số bị can có một phụ nữ mới hai mươi tuổi, xinh đẹp, trang điểm lộng lẫy để chờ đón những ngày cuối cùng của cô. Một chiếc nơ màu xanh da trời giữ mớ tóc vàng, và một cái cổ trắng, mềm lộ ra sau chiếc khăn vuông bằng vải mịn.

Évariste luôn luôn biểu quyết tử hình và tất cả các bị cáo, trừ một ông lão làm vườn, đều được đưa ra máy chém.

Tuần lễ tiếp theo Évariste và các bạn anh cho hành quyết 45 đàn ông và 18 phụ nữ.

Các thẩm phán của Tòa án Cách mạng không phân biệt nam, nữ, xuất phát từ một nguyên tắc có cũng lâu đời như chính nền công lý. Vì ông chánh án Montané do cảm thông lòng dũng cảm và nhan sắc của Charlotte Corday đã tìm cách cứu cô bằng cách cố tình vi phạm thủ tục xét xử nên mất ghế. Theo luật chung cho các tòa án, nhìn chung các phụ nữ khi bị hỏi cung đều không được hưởng một sự biệt đãi nào. Các hội thẩm thường cảnh giác với phụ nữ, đề phòng tính xảo quyệt, thói quen nói dối và các thủ đoạn cám dỗ của họ. Thực ra không hề thua kém nam giới về tinh thần dũng cảm, phụ nữ yêu cầu tòa án xử họ như xử nam giới. Phần lớn những người xét xử ít ham mê nhục dục hay chỉ ham mê tùy lúc nên họ không hề lúng túng. Họ kết tội, họ tha bổng đều theo lương tâm hoặc thành kiến, nhiệt tình, tình yêu nhiều hay ít của họ đối với chế độ Cộng hòa. Phụ nữ ra trước tòa thường ăn vận đàng hoàng tới mức cao nhất mà tình trạng khổ đau của họ cho phép. Phần lớn đó là những người không còn trẻ, nhan sắc dưới bình thường, tù tội và lo âu làm cho họ tàn tạ, ánh sáng gắt của phòng xử lại làm lộ thêm những mi mắt héo hắt, da mặt quầng đỏ, môi trắng bệch và co rúm. Nhưng chiếc ghế bành khủng khiếp cũng đã nhiều lần tiếp đón một phụ nữ trẻ, đẹp mặc dầu xanh xao, trong khi một bóng tối tang tóc làm mờ đi đôi mắt của chị. Trông thấy một kẻ như thế, các hội thẩm dù xúc động hay tức giận, dù trong thâm tâm họ muốn dò xét những uẩn khúc thầm kín nhất của một con người tuy còn sống nhưng cũng xem như đã chết và trong khi trong lòng họ những hình ảnh khoái lạc và đẫm máu đang lay động, họ thường cảm thấy cái thú điên khùng được giao cho tên đao phủ cái thân hình kiều diễm kia. Sự thật phũ phàng đó có lẽ không nên nói ra, nhưng ta không thể phủ nhận nếu ta hiểu biết về con người. Riêng Évariste Gamelin, vì là một nghệ sĩ lạnh lùng, uyên bác, anh chỉ công nhận nghệ thuật cổ mới có giá trị, nên sắc đẹp chỉ có thể làm anh kính trọng chứ ít khi làm anh rối loạn, sở thích thiên về cổ điển quá chặt chẽ làm anh ít thấy phụ nữ nào đáp ứng đòi hỏi của mình. Anh không rung động trước vẻ quyến rũ của một khuôn mặt đẹp cũng như không bao giờ thích thú màu sắc của Fragonard hay các hình thể của Boucher. Anh chỉ cảm thấy ham muốn xác thịt khi tình yêu thực sâu sắc.

Cũng như phần lớn đồng nghiệp, anh cho rằng đàn bà nguy hiểm hơn đàn ông. Anh căm thù những kẻ đã từng là bà hoàng, bà chúa, những kẻ mà anh hình dung trong các giấc mơ khủng khiếp, như Elisabeth, như mụ người Áo, đang nghiền những viên đạn để ám sát những công dân yêu nước. Anh ghê tởm các cô bạn gái xinh đẹp của các nhà tài chính, triết gia, văn sĩ vì họ đã hưởng lạc quá nhiều cả về vật chất lẫn tinh thần và đã sống trong thời kỳ sung sướng. Anh căm thù nhưng không dám thú nhận là mình căm thù nên khi có dịp xét xử họ, anh đã kết tội do căm giận và tưởng như vậy là công bằng và phục vụ công cuộc cứu nước. Tính trung thực, trọng liêm sỉ, óc sáng suốt lạnh lùng, lòng tận tụy đối với quốc gia, và tất cả các đức tính của anh đã đẩy lên đoạn đầu đài không biết bao nhiêu phụ nữ đáng thương.

Nhưng bây giờ tình hình như đổi khác làm cho người ta khó lòng giải thích nổi.

Trước kia còn phải đi tìm thủ phạm, phải lôi bằng được chúng ra khỏi hang ổ và bắt chúng thú nhận tội ác. Bây giờ không còn chuyện truy lùng với bao nhiêu người hộ tống như săn đuổi một con mồi nhút nhát: các nạn nhân tự nộp mình từ khắp nơi trong nước. Bọn quý tộc, các trinh nữ, binh lính, gái làm tiền ồ ạt kéo đến Tòa án, bắt các thẩm phán phải kết tội nhanh hơn, đòi được chết như đòi một quyền lợi mà họ nóng lòng hưởng thụ. Số đông không kể xiết mà bọn tố giác làm cho nhà tù chật cứng và viên biện lý với bao nhiêu nhân viên làm việc không kể ngày đêm để đưa ra Tòa, vẫn còn chưa đủ. Còn phải trừng phạt cả những kẻ không muốn chờ đợi lâu hơn nữa. Và còn bao nhiêu người khác, nhanh hơn và kiêu hãnh hơn, tranh giành với lũ quan tòa và đao phủ cái quyền cho họ chết, tự tiêu diệt bằng chính bàn tay mình. Rõ ràng một bên thì chém giết điên cuồng, một bên trả lời bằng sự muốn chết cũng điên cuồng không kém. Đúng như vậy, ở nhà tù Conciergerie* có một anh lính trẻ, khỏe, đẹp trai được mọi người yêu mến vào tù, anh để lại một cô người yêu xinh đẹp; cứ nói: “Anh hãy vì em mà sống.” Nhưng anh chẳng muốn sống vì nàng, vì tình yêu hay vì vinh quang. Khi nghe đọc cáo trạng, anh châm lửa hút thuốc. Là người Cộng hòa, anh hít thở tự do qua từng lỗ chân lông; anh nhận là phần tử bảo hoàng để được chết. Tòa án tìm cách tha anh, nhưng bị cáo mạnh hơn: thẩm phán và hội thẩm đành nhượng bộ.

Conciergerie là một phần của Tòa án Paris, được xây từ thời Trung cổ; từ năm 1392 được sử dụng làm nhà giam.

Về bản chất Évariste là người lo lắng và thận trọng. Nay thấm nhuần những bài học của nhóm Jacobin và những chuyện xảy ra trong cuộc đời, anh lại càng hay nghi ngờ, hoảng hốt. Ban đêm khi đi theo những con đường thiếu ánh sáng để đến nhà Élodie, anh tưởng chừng trông thấy qua từng ô cửa của những căn hầm những bản gỗ in tín phiếu giả; ô phía trong cùng các tiệm bánh mì hay thực phẩm là những kho đầy ắp lương thực ăn cắp; qua cửa kính lấp lánh ánh đèn của các tiệm ăn sang trọng, anh như nghe thấy bọn phiến loạn vừa nốc những chai rượu vang vùng Beaune hay Chable vừa nhỏ to âm mưu đưa đất nước đến chỗ kiệt quệ; trong các ngõ hẻm hôi hám, bẩn thỉu, có những gái làm tiền sẵn sàng đạp chân lên lá quốc kỳ trong tiếng vỗ tay hoan hô của bọn thanh niên quần áo lịch sự. Đến đâu cũng chỉ thấy bọn âm mưu và bọn bán nước, anh tự nhủ: “Ôi chế độ Cộng hòa, để chống lại vô vàn kẻ thù giấu mặt hay công khai, người chỉ có một con đường giải thoát! Máy chém thần thánh, mi hãy cứu Tổ quốc!”

Élodie đợi anh trong căn phòng nhỏ màu xanh dịu, phía trên tiệm Tình yêu họa sĩ. Muốn thông báo anh có thể lên lầu, chị đặt trên rìa cửa sổ, một bình tưới nhỏ sơn xanh cạnh chậu hoa cẩm chướng. Nhưng bây giờ anh làm cho chị khiếp sợ như khiếp sợ một con quái vật: sợ nhưng vẫn yêu. Suốt đêm, cuống cuồng ôm ấp nhau, người tình khát máu và cô gái ham khoái lạc trao cho nhau những cái hôn giận dữ trong im lặng.

XIV

Thức giấc từ lúc sáng sớm, cha Longuemare sau khi quét dọn buồng sạch sẽ, đi làm lễ Mixa tại một nhà thờ nhỏ trên phố Địa Ngục do một linh mục không tuyên thệ cai quản. Ở Paris, có hàng nghìn nơi kín đáo tương tự; giới tăng lữ không phục tùng luật pháp bí mật tập hợp ở đó những nhóm nhỏ tín đồ trung thành, cảnh sát mặc dầu luôn luôn cảnh giác nghi ngờ cũng đành nhắm mắt làm ngơ đối với những thánh đường bí mật, phần vì sợ con chiên nổi giận, phần vì đối với chuyện thánh thần họ vẫn còn một chút tôn kính nào đó. Nhà tu hành dòng Barnabites tạm biệt chủ nhân; ông này khẩn khoản mời khách trở lại ăn trưa, và chỉ sau khi nói rõ bữa ăn sẽ rất đạm bạc, khách mới chịu nhận lời.

Khi còn lại một mình, ông Brotteaux nhóm lò, vừa chuẩn bị bữa ăn cho nhà tu hành và bản thân mình, một người theo chủ nghĩa khoái lạc của Epicure, vừa đọc tập Lucrèce và suy ngẫm về thân phận con người.

Nhà hiền triết không ngạc nhiên khi thấy những con người khốn cùng bị thiên nhiên vùi dập, nhiều khi ở trong những tình huống hết sức vô lý và nặng nề. Nhưng ông sai lầm ở chỗ cho những người cách mạng là độc ác hơn, ngu ngốc hơn những người khác và như vậy ông cũng rơi vào một ý thức hệ riêng. Nhưng ông không bi quan và không nghĩ đời sống chỉ có đau khổ. Ông ngưỡng mộ thiên nhiên về một số mặt, đặc biệt về sự vận hành của vũ trụ và về tình yêu vật chất, ông thích nghi với các công việc của đời sống, hy vọng đến một lúc, lo âu cũng hết mà ham muốn cũng chẳng còn.

Ông cẩn thận phết màu mấy con rối, tạo một con giống nàng Thévenin và đặt tên nó là Zerline. Ông thích cô gái và vì là môn đệ của Epicure, ông cứ phân vân mãi không biết tại sao các nguyên tử lại khéo sắp xếp với nhau để tạo ra một con người như vậy.

Ông cứ bận rộn như thế đến tận lúc nhà tu hành quay trở về.

“Thưa cha, - ông vừa nói vừa mở cửa, - tôi đã nói là bữa ăn của chúng ta sẽ vô cùng thanh đạm. Món ăn duy nhất là hạt dẻ, mà tôi cũng không biết liệu gia vị có vừa không!”

“Hạt dẻ! - Cha Longuemare mỉm cười kêu lên, - món ăn hạng nhất đối với tôi. Cha tôi là một nhà quý phái nghèo vùng Limoges, tài sản chỉ có một ngôi nhà đã bé lại nát, một vườn cây bỏ hoang và mấy cây hạt dẻ. Cha mẹ và mười hai anh chị em tôi đều sống bằng hạt dẻ xanh to, vậy mà tất cả đều béo khỏe. Tôi là con út và cũng hiếu động nhất: cha tôi thường nói đùa sẽ tống tôi sang Mỹ làm nghề cướp biển… Thưa ông, món súp hạt dẻ này mới thơm ngon làm sao! Nó làm tôi nhớ đến chiếc bàn với lũ trẻ bâu xung quanh và mẹ tôi nhìn chúng tôi mỉm cười.”

Ăn xong ông Brotteaux đến nhà ông Joly, nhà buôn đồ chơi phố Neuve-des-Petits-Champs. Ông này vui vẻ nhận mua số con rối lão Caillou vừa từ chối, lại đặt làm thêm không phải mười hai tá như lần này, mà hãy mở đầu bằng hai mươi tư tá.

Khi ra đến phố trước đây là phố Hoàng Gia, ông Brotteaux thấy trên quảng trường Cách Mạng một hình tam giác lấp lánh ánh sáng giữa hai cây cột gỗ: đó là chiếc máy chém. Một đám rất đông những kẻ tò mò, vui vẻ chen lấn nhau xung quanh máy chém, đợi những chiếc xe chở đầy người sắp tới. Có những phụ nữ, khay bánh đeo trước bụng, luôn miệng rao bánh Nanterre, những người đàn ông bán giải khát không ngừng lắc chuông. Và ở chân tượng thần Tự do, một ông già giới thiệu gánh hát rong, có một chú khỉ đung đưa trên một chiếc đu. Dưới gầm máy chém, những con chó liếm những vết máu hôm qua còn chưa khô hẳn. Ông Brotteaux quay lại phố Honoré.

Trở lại gian kho, nơi nhà tu hành đang đọc kinh thánh, ông lau bàn cẩn thận và đặt lên đó hộp màu và các dụng cụ, vật liệu, đồ nghề, ông nói:

“Nếu cha không nghĩ rằng công việc của tôi bất xứng với tư cách thiêng liêng của cha, xin cha vui lòng giúp tôi làm mấy con rối. Trong khi tôi phết màu, vẽ lên các hình đã hoàn thành, cha có thể cắt theo mẫu các đầu, mình và chân tay. Không thể có mẫu nào đẹp hơn vì đều dựa theo các tác phẩm của Watteau và Boucher.”

“Đúng như ông nói, - cha Longuemare trả lời, - các ông Watteau, Boucher rất giỏi khi sáng tạo ra những vật dụng linh tinh này; vì thanh danh của họ, tốt nhất là các vị ấy chỉ nên làm những con rối ngây thơ như những con chúng ta có đây. Tôi rất vui lòng giúp ông, nhưng sợ mình quá vụng về.”

Cha Longuemare nghi ngờ bàn tay của mình là rất đúng. Sau vài lần thử, rõ ràng ông không có tài dùng mũi dao nhỏ tỉa tót ở tấm các tông mỏng những hình có đường nét ưa nhìn. Nhưng khi theo yêu cầu của ông, ông Brotteaux đưa cho ông một sợi dây và một chiếc kim để xỏ, ông tỏ rõ khả năng bắt những thằng người bé tí mà ông không thể chế tạo, cử động nhanh nhẹn và dạy chúng khiêu vũ. Ông khéo léo cho mỗi con nhảy vài bước theo vũ điệu gavôt, và khi chúng đáp ứng yêu cầu, trên đôi môi nghiêm nghị của ông thoáng hiện một nụ cười.

Một lần trong khi giật dây con Scaramouche, ông kể một câu chuyện lạ:

“Lúc đó là vào năm 1746, tôi đang hoàn thành thời gian tập tu dưới sự hướng dẫn của cha Magitot, một người đã có tuổi, kiến thức uyên bác và sinh hoạt khắc khổ. Có lẽ ông còn nhớ, hồi đó những con rối chủ yếu để mua vui cho lũ trẻ, lại được phụ nữ, thanh niên và cả ông già ưa thích; người ta đua nhau chơi con rối. Những tiệm bán những đồ vật thịnh hành đầy ắp loại đồ chơi này. Người ta thấy con rối ở nhà quý tộc, ở những nơi dạo chơi, trên đường phố; có những người thật đạo mạo cũng mang theo con rối, giật dây cho nó nhảy múa. Cha Magitot cũng không thoát khỏi bệnh dịch đó mặc dầu tuổi tác, tính cách và nghề nghiệp của người. Mỗi khi thấy người nào cho con rối bằng các tông nhảy, cha lại thấy ngứa ngáy chân tay không sao chịu nổi. Một hôm vì một việc có quan hệ đến dòng tu, cha đến thăm ngài Chauvel là luật sư của Pháp viện tối cao, nhìn thấy một con rối treo ở lò sưởi và nảy ra ý muốn muốn đùa giỡn với nó một lúc, một ý muốn mãnh liệt cố gắng lắm cha mới thắng nổi. Nhưng rồi ước mong vô nghĩa kia lúc nào cũng theo đuổi, dằn vặt ông. Con rối ám ảnh không ngừng khi cha đang nghiên cứu, lúc suy tư, khi cầu nguyện, tại nhà thờ, buổi họp, trong phòng xưng tội, trên tòa giảng… Rối loạn khủng khiếp như thế mất mấy ngày, ông trình bày cái “ca” bất thường đó cho vị linh mục trưởng dòng tu may mắn lúc đó có mặt ở Paris. Linh mục trưởng là một vị tiến sĩ nổi tiếng và đứng trong hàng giáo sĩ cao cấp của nhà thờ Milan. Ông đánh giá ngay ham muốn của cha Magitot về nguyên tắc thì vô hại mà hậu quả có thể khôn lường nên khuyên cha, hay nói đúng hơn, chỉ thị cho cha quay lại nhà ông Chauvel. Như lần trước, luật sư đón tiếp khách tại phòng làm việc và con rối vẫn trên lò sưởi. Cha Magitot lại gần và đề nghị chủ nhân vui lòng cho xem con rối. Luật sư đồng ý ngay, không những thế còn tâm sự là đôi khi ông cũng cho Scaramouche nhảy múa trong khi chuẩn bị các lời biện hộ. Ngay mới hôm trước, ông đã cho nó nhảy ăn nhịp với đoạn kết bài cãi cho một phụ nữ bị vu oan đầu độc chồng. Cha Magitot run run nắm lấy dây, và dưới bàn tay ông, con Scaramouche vùng vẫy như kẻ bị ma ám được phù phép trừ tà. Sau đó cha hết bị ám ảnh.”

“Câu chuyện của cha không làm tôi ngạc nhiên, - ông Brotteaux nói. - Đã có những chuyện tương tự, nhưng không phải chỉ có những hình nhân bằng các tông mới là nguyên nhân.”

Cha Longuemare là một tín đồ không bao giờ bàn đến tôn giáo, còn ông Brotteaux lại thích đề cập đến loại chuyện này. Và vì ông có cảm tình với nhà tu hành, ông thích làm cha lúng túng bằng cách bắt bẻ nhiều điều của thuyết Cơ dốc.

Một lần, khi đang cùng nhau sản xuất các con Zerline và Scaramouche, ông Brotteaux nói:

“Khi tôi xem xét các sự kiện đã đưa chúng ta đến nỗi này, khi tìm hiểu xem trong cái thế giới điên loạn này, kẻ nào điên loạn nhất, tôi đã gần đi đến chỗ tin rằng kẻ đó chính là triều đình.”

“Thưa ông, - nhà tu hành đáp, - con người ta ai cũng mất trí khi bị Thượng đế chối bỏ, như trường hợp nhà vua Nabuchodonosor, nhưng hiện nay không ai ngu ngốc và sai lầm hơn tu viện trưởng Faucher, không có kẻ nào làm hại vương triều hơn lão ta. Thượng đế ắt phải tức giận nước Pháp sôi sục nên mới phái đến đây một kẻ như vậy!”

“Chẳng lẽ ngoài Fauchet lại không có những kẻ xấu xa, đê tiện khác?”

“Linh mục Grégoire cũng vô cùng tai hại.”

“Thế còn Brissot, còn Danton, còn Marat và hàng trăm kẻ khác, cha nghĩ thế nào?”

“Họ là những người thế tục, những người thế tục không chịu trách nhiệm giống các nhà tu hành. Tội ác của họ không có tính phổ biến.”

“Thế còn Thượng đế, thưa cha, ông nghĩ thế nào về cách xử sự của Thượng đế trong cuộc cách mạng đang diễn ra?”

“Tôi không hiểu anh định nói gì.”

“Epicure đã từng nói: “Hoặc Thượng đế muốn ngăn cản điều ác nhưng không thể ngăn cản, hoặc Người có thể ngăn cản nhưng không muốn, hoặc không thể mà cũng không muốn, hoặc vừa muốn vừa có thể. Nếu Người muốn mà không thể, tức là Người bất lực; nếu có thể mà không muốn, tức là Người tai ác; nếu muốn cũng không, có thể cũng không, Người vừa bất lực vừa tai ác; nhưng nếu Người muốn và có thể, tại sao Người không làm, thưa cha?”

Nói rồi ông Brotteaux nhìn người đối thoại ra chiều hả hê, thỏa mãn.

“Thưa ông, không gì thảm hại hơn những khó khăn ông vừa nêu ra. Khi tôi xem xét nguyên nhân sự thiếu lòng tin đối với tôn giáo, tôi dường như trông thấy những con kiến dùng mấy cọng cỏ làm con đê cản một dòng thác từ trên núi đổ xuống. Tôi không muốn tranh luận với ông: tôi có quá nhiều lý do nhưng không đủ sắc sảo. Vả lại qua linh mục Guénée và hai chục người khác, ông sẽ thấy lập luận của ông bị lên án thế nào. Tôi chỉ thêm rằng lời Epicure mà ông dẫn lại vừa rồi chỉ là một điều ngốc nghếch: ông ta đã xét đoán Thượng đế như thể Thượng đế là một con người bình thường và có đạo đức của một con người bình thường. Thực vậy, thưa ông, những kẻ thiếu lòng tin từ Celse đến Bayle và Voltaire đã lừa những kẻ ngu ngốc bằng những nghịch lý tương tự.”

“Cha thấy đấy, đức tin của cha đang dẫn cha đến đâu. Cha đã không thấy chân lý trong toàn bộ các sách thần học của cha mà cha lại không muốn tìm chân lý nào trong các tác phẩm của các bậc thiên tài nếu họ suy nghĩ khác cha.”

“Ông chẳng hiểu gì cả. Trái lại, tôi cho rằng không có điều gì hoàn toàn sai lầm trong tư duy con người. Về phương diện tri thức, người vô thần đứng ở nấc thang thấp nhất; nhưng ngay ở nấc thang đó vẫn còn le lói lẽ phải và chân lý, và ngay cả khi bóng tối đang nhấn chìm một con người, vầng trán của y vẫn nhô lên; trong vầng trán đó Thượng đế đã ban cho trí thông minh: đó là số phận của Lucifer.”

“Thưa cha, - ông Brotteaux nói, - tôi không thể dễ tính như cha, tôi thấy phải thú nhận là trong các tác phẩm của các nhà thần học tôi chẳng thấy một chút lẽ phải nào cả.”

Dù sao Brotteaux không nhận là mình muốn công kích tôn giáo vì theo ông tôn giáo rất cần cho nhân dân: ông chỉ mong linh mục là nhà triết học chứ không phải là người ưa tranh cãi. Ông tiếc là nhóm Jacobin muốn thay tôn giáo có sẵn bằng một tôn giáo trẻ hơn và độc hại hơn, tôn giáo của tự do, bình đẳng, Cộng hòa và Tổ quốc. Ông đã nhận xét là, chính ở tuổi thanh xuân, các tôn giáo bao giờ cũng điên cuồng và độc ác nhất và trở nên hòa dịu khi đã về già. Vì vậy ông mong muốn vẫn duy trì đạo Cơ đốc là đạo đã từng ăn tươi nuốt sống biết bao nạn nhân khi nó đang sung sức, và bây giờ tuổi tác đã làm nó nặng nề, chậm chạp, ăn uống kém đi nên trong vòng một trăm năm chỉ cần đưa lên giàn hỏa thiêu để nướng bốn hay năm tên dị giáo!

“Hơn nữa, - ông nói thêm, - tôi bao giờ cũng hòa hợp được với bọn tin ở thần thánh cũng như những người thờ Chúa Cơ đốc. Tôi có một cha tuyên úy ở lâu đài des Ilettes: sáng chủ nhật nào cũng cầu kinh và các khách của tôi đều dự lễ. Trong số đó, các triết gia là những người nhập định nhất, còn các cô diễn viên Nhà hát Nhạc kịch là những kẻ thành tâm nhất. Thời đó tôi sống hạnh phúc và có nhiều bạn.”

“Nhiều bạn, - cha Longuemare kêu lên, - có đúng là bạn không?… Hỡi ơi, ông tưởng họ yêu ông, những nhà triết học, những mụ đàn bà lẳng lơ…, những kẻ đã làm tâm hồn ông sa đọa. Thượng đế làm sao thấy ở tâm hồn ông, một trong những ngôi đền Người đã xây dựng vì vinh quang của Người?”

***

Cha Longuemare còn ở nhà quan thu thuế tám ngày liền mà không ai đến gây phiền hà. Nhập gia tùy tục, ông cố gắng ăn ở theo nếp sống của chủ nhà, và tối tối ông lại từ ổ rơm bước ra quỳ xuống nền gạch bông đọc kinh nhật tụng, và mặc dầu cả hai chỉ ăn những thức ăn đáng vứt đi, cha vẫn có những buổi nhịn ăn và ăn chay. Chứng kiến kiểu sinh hoạt khắc khổ đó, một hôm nhà triết học buồn bã nhưng vẫn tươi cười hỏi ông:

“Cha có tin rằng Thượng đế vui lòng khi thấy Cha ăn đói, mặc rét như thế này không?”

“Bản thân Thượng đế, - nhà tu khổ hạnh trả lời, - vẫn nêu gương cho chúng ta về sự đau khổ của Người.”

Đến ngày thứ chín, kể từ ngày nhà tu hành đến ở cùng, vào lúc nhá nhem tối, nhà triết học mang con rối đến tiệm ông Joly. Khi trở về, đang mừng vì bán hết hàng, lúc đến phố trước đây là phố Carrousel, một cô gái lưng khoác áo xa-tanh xanh viền lông chồn ở đâu chạy lại, nắm cánh tay và ôm chầm lấy ông như những kẻ van xin thường làm.

Người cô run bần bật, có thể nghe thấy cả tiếng trống ngực đập liên hồi. Khen cô khéo đóng vai đau khổ, ông Brotteaux nghĩ ngay rằng nếu nữ diễn viên Raucourt chứng kiến cảnh này chắc sẽ rút ra nhiều điều bổ ích.

Cô gái hổn hển nói, thật thấp giọng sợ người qua đường nghe thấy:

“Ông làm ơn làm phúc đưa con đi trốn, con cần có nơi ẩn nấp!… Họ đang ở nhà con, nhà con ở phố Fromenteau. Khi họ đang lên gác, con trốn sang nhà cô Flora hàng xóm và nhảy qua cửa sổ, ngã trẹo chân… Họ đến; họ muốn tống con vào nhà tù, giết con… Tuần trước, họ đã giết Virginie…”

Ông Brotteaux hiểu là con bé đang nói đến các phái viên của Ủy ban Cách mạng phân khu hay ủy viên Ủy ban an ninh. Lúc này Công xã đang có một ông chưởng lý rất đạo đức, công dân Chumette. Ông ta truy nã các cô gái giang hồ như truy nã những kẻ thù nguy hiểm nhất của chế độ Cộng hòa. Ông muốn khôi phục thuần phong mỹ tục. Nói cho đúng, mấy cô ở Lâu đài Bình Đẳng không có tinh thần yêu nước lắm. Nhiều cô đã bị chặt đầu vì dính líu vào các âm mưu nhưng số phận bi đát của họ lại kích thích rất nhiều đồng bọn.

Công dân Brotteaux liền hỏi cô gái đang năn nỉ tại sao cô lại bị truy nã.

Cô thề không biết gì, không làm điều gì đáng trách.

“Nếu vậy, - ông Brotteaux nói, - chẳng có ai nghi ngờ con, con không việc gì phải sợ. Về đi ngủ và để ta yên.”

Lúc này cô gái đành thú nhận.

“Con đã vứt phù hiệu và kêu: Đức vua muôn năm!”

Ông và cô gái đi theo những con đường vắng vẻ. Con bé vẫn nép vào cánh tay ông, nó nói:

“Thực ra con có yêu gì cái ông vua ấy; con không bao giờ biết mặt vua và có lẽ ông ta cũng chẳng khác người khác bao nhiêu. Nhưng bọn này ác quá, ác cả với những đứa con gái khốn khổ. Họ làm chúng con ê chề, bực bội, chửi rủa chúng con đủ mọi cách. Họ muốn cấm con hành nghề mà con thì còn biết làm gì khác. Chắc ông cũng hiểu, nếu có nghề khác, con đã chẳng làm cái nghề khốn khổ này… Họ muốn gì? Họ cứ nhằm những kẻ thấp cổ bé họng để hành hạ, ông bán sữa, bác bán than, người gánh nước thuê, bà thợ giặt, chỉ khi nào tất cả những người cùng khổ bị cái thế giới khốn kiếp này chống lại họ mới vừa lòng.”

Ông nhìn cô gái: cô giống như một đứa trẻ. Bây giờ cô đã hết sợ lại còn mỉm cười, nhẹ nhàng tập tễnh bước theo ông. Ông hỏi tên. Cô cho biết tên cô là Athénaïs và mới mười sáu tuổi.

Cô nói ông vui lòng dẫn cô đi đâu cũng được nhưng cô không quen ai ở Paris, chỉ có một người cô làm nghề đầy tớ ở tiệm Palaiseau và bà có thể cho cô ở nhờ. Ông quyết định.

“Thôi được, đi theo ta,” ông nói.

Rồi ông dẫn cô gái đi trong khi cô vẫn nép vào cánh tay ông.

Khi họ về đến gian kho, cha Longuemare đang đọc kinh thánh. ông chỉ vào Athénaïs đang cầm tay ông và nói:

“Thưa cha, đây là cô gái ở phố Fromenteau có tội đã kêu: “Đức vua muôn năm!” Cảnh sát đang lùng bắt cô và cô không biết trốn vào đâu. Không biết cha có vui lòng cho phép cô qua đêm nay ở đây không?”

Cha Longuemare gập sách lại nói:

“Nếu tôi hiểu đúng lời ông vừa nói thì cô bé này giống như tôi đang bị truy nã, cô có thể ngủ đêm nay ở đây trong cùng phòng này với tôi, để tạm thời lánh nạn?”

“Đúng vậy, thưa cha.”

“Tôi lấy quyền gì để phản đối? Và nếu tôi cho là mình bị xúc phạm vì cô bé có mặt, liệu tôi có chắc là mình có giá trị hơn cô ta không?”

Thế là đêm đó, cha ngủ trong chiếc ghế bành rách nát, đoan chắc là ngủ ở đấy rất tốt. Athénaïs nằm trên đệm. Còn ông Brotteaux tắt nến và nằm xuống ổ rơm.

Từng giờ và từng nửa giờ chuông đồng hồ ở gác chuông các nhà thờ lại điểm. Ông không ngủ được và nghe tiếng thở hòa vào nhau của nhà tu hành và cô gái điếm. Mặt trăng, hình ảnh và vật đã chứng kiến những mối tình của ông, nhô lên cao và rọi vào gian phòng sát mái một tia bạc làm bừng sáng mớ tóc bồng bềnh, từng chiếc lông mi vàng, cái mũi thanh tú, cái miệng tròn và đỏ của Athénaïs đang ngủ ngon giấc, hai bàn tay nắm chặt. Ông nghĩ:

“Đó là kẻ thù nguy hiểm của nền Cộng hòa!”

Khi Athénaïs tỉnh dậy, trời đã sáng rõ. Nhà tu hành đã đi, dưới ô cửa đục trên mái nhà ông Brotteaux đọc tập Lucrèce, cố gắng qua những bài dạy của nàng thơ La-tinh học cách sống thế nào để không sợ lo âu mà cũng chẳng màng dục vọng. Vì dù sao ông vẫn còn day dứt vì luyến tiếc và lo ngại.

Athénaïs ngạc nhiên mỉm cười thấy trên đầu mình những rui kèo của một gian kho. Rồi cô nhớ lại, mỉm cười với ân nhân và vuốt ve ông bằng đôi bàn tay nhỏ, bẩn nhưng đẹp. Cô chỉ vào chiếc ghế bành tồi tàn, chỗ nhà tu hành đã ngủ đêm qua:

“Ông ấy đi rồi?… Ông ấy không tố cáo con chứ? Nói đi ông.”

“Không con ạ, không ở đâu có một bậc quân tử như ông lão điên dại ấy.”

Athénaïs liền hỏi ông già điên thế nào; và khi ông Brotteaux trả tời tôn giáo làm cho ông điên dại thì cô nghiêm trang trách ông đã nói như vậy. Cô nói con người không tôn giáo còn tồi tệ hơn con vật. Riêng cô, cô thường cầu nguyện Thượng đế, cầu xin Người tha thứ cho mọi tội lỗi của mình và tiếp nhận cô trong lòng nhân từ của Chúa.

Thấy ông Brotteaux đang cầm một quyển sách, cô tưởng đây là Kinh thánh nên nói:

“Đấy, cả ông nữa, ông cũng cầu nguyện. Thượng đế sẽ ban thưởng ông về những gì ông đã làm cho con.”

Ông Brotteaux nói không phải là Kinh thánh và quyển sách này đã viết từ trước khi Kinh thánh ra đời, thì cô nghĩ ngay đó là sách Đoán điềm giải mộng nên lại hỏi không biết có lời giải giấc mơ kỳ lạ cô vừa trải qua không. Cô không biết đọc, chỉ nghe người ta nói và tưởng trên đời chỉ có hai cuốn sách đó.

Ông Brotteaux bảo quyển sách chỉ cắt nghĩa giấc mộng của cuộc đời. Cô bé thấy câu trả lời khó hiểu quá nên không muốn biết thêm gì nữa. Cô nhúng đầu mũi vào chiếc chậu sành dùng thay các chiếc thau bằng bạc trước kia ông thường dùng. Rồi cô vuốt lại mái tóc trước chiếc gương cạo râu của chủ nhà một cách tỉ mỉ, nghiêm trang. Đôi cánh tay trắng ôm sau đầu, cô nói từng lời ngắt quãng:

“Thưa ông, trước kia ông giàu có lắm.”

“Sao con lại nghĩ như vậy?”

“Con không biết nhưng trước kia ông đã giàu có và đã là quý tộc, con chắc thế.”

Cô lấy trong túi ra bức hình nhỏ Đức mẹ Đồng trinh bằng bạc đặt trong một vòng tròn bằng ngà, một miếng đường, cái kéo, sợi chỉ, một cái bật lửa, chọn kỹ rồi vá lại chiếc váy đã rách nhiều chỗ.

“Con ạ, muốn an toàn, con nên khâu thêm cái này vào khăn đội đầu,” ông Brotteaux vừa nói vừa đưa cho cô một phù hiệu tam tài.

“Con sẵn sàng làm như vậy, thưa ông, vì yêu ông chứ không phải vì yêu đất nước.”

Và sau khi ăn vận, trang điểm đẹp đến mức tối đa, hai tay nâng váy, cô cúi đầu chào như người ta dạy cô chào khi còn ở làng.

“Thưa ông, con là đứa hầu gái hèn mọn của ông.”

Cô sẵn sàng chiều ý ông bằng mọi cách nhưng lại cho rằng tốt nhất ông không yêu cầu gì mà cô cũng chẳng hiến dâng gì: hình như chia tay nhau như vậy là dễ thương và đúng phép hơn cả.

Ông Brotteaux đặt vào lòng bàn tay cô gái vài tờ tín phiếu để cô có thể thuê xe đi Palaiseau, số tín phiếu là nửa số tiền ông có. Trước kia ông đã lừng danh vì tính hào phóng đối với phụ nữ, nhưng chưa bao giờ ông chia nửa tài sản của mình cho ai.

Cô hỏi tên ông.

“Ta là Maurice, thôi tạm biệt Athénaïs,” ông trả lời và buồn rầu mở cửa.

Cô ôm hôn ông.

“Thưa ông Maurice, khi nghĩ đến con, ông hãy gọi là Marthe, đấy là tên thánh của con, tên con khi ở làng. Xin tạm biệt và cảm ơn… Con là đứa hầu gái của ông, thưa ông Maurice.”

XV

Cần làm giảm bớt số người trong các nhà tù chật ních phạm nhân; muốn vậy phải xét xử, xét xử không nghỉ, không ngừng. Các vị thẩm phán dưới chế độ mới lưng dựa vào các bức tường phủ các chùm lá và mũ chụp đó, giữ vẻ trầm mặc, im lặng khủng khiếp y như các bậc tiền nhiệm khi họ phục vụ chế độ quân chủ. Ủy viên công tố và các viên phụ tá đều kiệt sức vì mệt nhọc, rã rời vì mất ngủ và rượu mạnh; họ chưa ngã gục chỉ nhờ nỗ lực phi thường, và chính tình hình sức khỏe đó lại làm cho họ khủng khiếp hơn. Các hội thẩm thì rất đa dạng về nguồn gốc và tính cách, người có học, kẻ ngu đần, nhưng dù hèn nhát hay độ lượng, hiền hay dữ, xảo quyệt hay thực thà, tất cả bọn họ ước tình hình Tổ quốc và chế độ Cộng hòa lâm nguy, đều cảm thấy hay giả bộ cảm thấy một nỗi căm hờn giống nhau, đều bừng cháy lên một ngọn lửa như nhau. Tất cả đều tàn bạo vì đạo đức hay vì sợ hãi, tất cả chỉ có một cái đầu duy nhất, điếc lác, căm giận, chỉ có một tâm hồn, tất cả tạo thành một con vật thần bí. Con vật đó do thi hành nhiệm vụ theo bản năng đã gây ra không biết bao nhiêu tang tóc. Các thẩm phán luôn luôn đổ cho xúc cảm chi phối, lúc thì nhân từ, lúc lại trở thành độc ác; bây giờ họ có thể rớt nước mắt khóc thương và tha bổng một bị can mà một giờ trước đó họ có thể trừng phạt với những lời lẽ mỉa mai cay độc. Và càng làm việc họ càng để trái tim thôi thúc.

Các hội thẩm đi xét xử trong cơn sốt và trong khi ngủ gà ngủ gật vì bận rộn quá nhiều. Họ xét xử dưới tác động của các kích động bên ngoài, chỉ thị của vị chúa trùm, sự đe dọa của những người cách mạng, các bà đan len đang chen chúc trong các hàng ghế cao, các khu vực dành cho quần chúng; họ bị chi phối bởi những bằng chứng mơ hồ, những lời lẽ cuồng nhiệt của các bản buộc tội. Họ xét xử trong bầu không khí hôi hám, đầu óc trì trệ, tai ù, thái dương đập mạnh và trước mắt như có một bức màn máu che phủ. Rồi lại có những tiếng xầm xì về những hội thẩm để cho bị cáo dùng vàng mua chuộc. Hội thẩm đoàn đáp lại bằng những lời phản kháng phẫn nộ và những bản án không chút xót thương. Nói cho cùng, họ là những con người không tốt hơn, không xấu hơn những người khác. Nhiều khi người ta trong sạch, vô tội vì gặp may chứ không phải vì đạo đức: ai ở địa vị họ cũng sẽ hành động như họ và sẽ thực hiện những nhiệm vụ khủng khiếp đó với một tâm hồn kém cỏi.

Rồi cuối cùng đến lượt Marie-Antoinette mà quần chúng chờ đợi đã lâu, với chiếc áo vải đen, đến ngồi vào chiếc ghế bành định mệnh. Căm thù bốc lên ngùn ngụt vây quanh bị cáo như một bản hợp xướng, và chỉ nhờ đã biết trước kết quả bản án nên nghi thức xét xử mới được tôn trọng. Để trả lời các câu hỏi chết người, thái độ của bị cáo không nhất quán, lúc thì để bản năng sinh tồn chi phối, lúc lại tỏ thái độ kiêu kỳ quen thuộc, nhưng một lần do tính chất bỉ ổi của một người buộc tội, bà đã giữ vẻ uy nghiêm của một mẫu nghi thiên hạ. Chỉ các nhân chứng là có quyền phỉ báng và vu khống còn bên bị luôn luôn hết hồn vì khủng khiếp. Tòa án buộc phải xét xử đúng luật nên đợi đến khi mọi thủ tục đã hoàn thành mới quăng cái đầu mụ người Áo ra trước toàn thể Âu châu.

Ba ngày sau vụ hành hình Marie-Antoinette, Gamelin được mời lên gặp công dân Fortuné Trubert đang hấp hối cách phòng quân sự nơi anh đã cống hiến những sức lực cuối cùng chừng ba mươi bước, trên một chiếc giường vải, trong một phòng nhỏ hẹp của một nhà tu hành Barnabites nào đó đã bị trục xuất. Chiếc gối lõm sâu dưới cái đầu trắng bệch không còn giọt máu. Đôi mắt không còn nhìn thấy nữa, quay những con ngươi mờ đục về phía Évariste, bàn tay khô đét của anh nắm lấy tay bạn, nắm chặt bằng sức mạnh không ngờ. Chỉ trong hai ngày anh đã ba lần thổ ra máu. Anh cố nói, giọng nói mới đầu khàn khàn và yếu như tiếng thì thầm sau lớn lên dần:

“Wattignies! Wattignies!… Jourdan đã đẩy lui quân địch vào căn cứ của chúng… đã giải tỏa Maubeuge… chúng ta đã chiếm lại Marchiennes. Sẽ ổn cả… ổn cả…”

Và anh mỉm cười.

Điều anh vừa nói không phải là giấc mơ của người ốm; mà là nhãn quan trong sáng về hiện tình lóe lên trong bộ óc đang bị bóng tối chiếm lĩnh dần dần, vĩnh viễn. Cuộc xâm lăng đang bị chặn đứng: các ông tướng khiếp đảm đã hiểu rằng điều tốt nhất đối với họ là chiến thắng. Trước kia việc tòng quân tình nguyện không cho phép tổ chức một đạo quân đông đảo và có kỷ luật, nay nhờ lệnh trưng binh, khó khăn đó đã được giải quyết. Chỉ cần cố gắng một chút nữa là cứu được chế độ Cộng hòa.

Sau nửa giờ thiếp đi, khuôn mặt đã thấp thoáng bóng tử thần của Trubert lại linh hoạt, bàn tay anh giơ lên.

Anh dùng ngón tay chỉ cho bạn chiếc bàn nhỏ bằng gỗ dẻ, thứ đồ đạc duy nhất trong phòng. Rồi bằng một giọng hổn hển, yếu ớt nhưng hoàn toàn tỉnh táo:

“Bạn ạ, mình bắt chước Eudamidas, nhờ cậu trả hộ mấy món nợ: ba trăm hai mươi livre, chi tiết trong quyển vở bìa đỏ. Vĩnh biệt Gamelin. Cậu đừng ngủ quên. Hãy thức để bảo vệ chế độ Cộng hòa. Sẽ ổn cả.”

Bóng đêm đã tràn ngập gian phòng nhỏ. Tiếng người hấp hối thở khô khan, tiếng bàn tay cào vào khăn trải giường.

Đến nửa đêm, anh nói đứt quãng:

“Thêm diêm tiêu… Hãy giao súng… Sức khỏe hả? Tốt lắm… Hạ chuông xuống…”

Anh thở hơi cuối cùng vào lúc năm giờ sáng.

Theo lệnh phân khu, xác anh được đặt trong gian giữa tòa nhà trước đây là nhà thờ Barnabites trên chiếc giường nhỏ ngay dưới chân bàn thờ Tổ quốc: một lá cờ tam tài phủ trên người, một vòng lá sồi quanh trán.

Mười hai cụ già bận áo choàng La Mã tay cầm tàu lá cọ, mười hai thiếu nữ khăn trùm kéo lê thê và ôm hoa, vây quanh linh sàng. Phía chân người chết hai đứa trẻ mỗi đứa cầm một bó đuốc chúc xuống. Trong hai đứa, Évariste nhận ra bé Joséphine, con gái bà gác cửa. Nét nghiêm trang trẻ con và vẻ đẹp của cháu làm cho anh nghĩ đến các vị thần của ái tình và tử vong mà người La Mã thường khắc trên các cỗ quan tài.

Đám tang đi về nghĩa địa Saint-André-des-Arts trong tiếng hát của bài “Marseillaise”* và bài “Sẽ ổn cả”.

La Marseillaise: thoạt tiên là một bài ca ái quốc do Rouget de Lisle soạn cho đạo quân vùng sông Rhin. Từ 1795, và sau đó từ 1879, trở thành Quốc ca Pháp.

Khi đặt chiếc hôn vĩnh biệt lên trán Fortuné Trubert, Évariste khóc. Anh khóc cho mình, ghen tị với số phận của người nằm đó, hai tay buông xuôi sau khi đã hoàn thành nhiệm vụ.

Khi về nhà, anh nhận được thông báo được cử làm thành viên Tổng Hội đồng Công xã. Anh đã ứng cử từ bốn tháng nay và được bầu không có người tranh cử sau tới ba mươi lần bỏ phiếu. Không cần biểu quyết vì các phân khu nay đã vắng ngắt; giàu cũng như nghèo chỉ tìm cách lẩn trốn các nhiệm vụ chung. Những sự kiện trọng đại nhất cũng không làm ai phấn khởi hay tò mò, không ai thiết đọc báo. Évariste còn sợ rằng trong số bảy trăm nghìn dân Thủ đô, không biết còn có được ba hay bốn nghìn người giữ được tâm hồn Cộng hòa.

Ngày hôm đó Hai Mươi Mốt tên phải ra Tòa. Họ vô tội hay là thủ phạm gây ra bao nhiêu đau khổ và tội ác của chế độ Cộng hòa? Phải chăng đó là những kẻ vô dụng, dại dột, đầy tham vọng và nhẹ dạ, vừa ôn hòa vừa quá khích, nhu nhược khi khủng bố cũng như lúc cần khoan hồng, tuyên bố chiến tranh thì vội vàng nhưng chỉ đạo chiến tranh lại lề mề, chậm chạp? Và nay chính họ bị lôi ra tòa theo đúng thể thức trước đây họ đã thi hành với người khác!

Dù thế nào, họ vẫn tượng trưng cho tuổi thanh xuân chói lọi của Cách mạng; chính họ đã làm cho Cách mạng có một thời kỳ đầy hấp dẫn và vinh quang, còn các kẻ xét xử họ? Viên thẩm phán sắp hỏi cung họ với sự thiếu khách quan uyên bác, viên công tố nước da tái mét ngồi trước chiếc bàn nhỏ đang chuẩn bị đưa họ đến án tử hình và ô nhục, những tên hội thẩm lát nữa sẽ bóp nghẹt bên bị; đám công chúng ngồi trên các hàng ghế cao thường nhấn chìm họ trong những lời thóa mạ, tiếng la ó. Tất cả những người ấy, dù là thẩm phán, hội thẩm hay nhân dân trước đây đều đã vỗ tay hoan nghênh tài hùng biện, ca tụng tài năng và đạo đức của họ nhưng nay không còn nhớ gì nữa.

Évariste đã từng xem Vergniaud như ông thần, coi Brissot như vị thánh của mình. Anh cũng quên hết. Và nếu trong ký ức anh còn rơi rớt chút ít lòng khâm phục ngày xưa thì cũng chỉ để quan niệm rằng những con quái vật đó đã có lúc cám dỗ được những công dân ưu tú nhất.

Về đến nhà sau phiên họp, Gamelin nghe thấy tiếng trẻ con kêu như xé tai. Đó là bé Joséphine bị mẹ dùng roi quật vì đã cùng bọn trẻ nô đùa trên quảng trường làm bẩn chiếc áo trắng đẹp mẹ mặc cho để dự lễ tang công dân Trubert.

XVI

Sau ba tháng trời, ngày nào cũng như ngày nào, làm lễ hiến sinh cho Tổ quốc những nạn nhân tên tuổi lẫy lừng hay tiểu tốt vô danh, đến lượt Évariste giải quyết một vụ án vì mình; một bị cáo của nhà nước biến thành bị cáo của riêng anh.

Từ khi ngồi ở Tòa án, anh hau háu dò tìm trong số can phạm lần lượt diễu qua mặt, xem kẻ nào đã quyến rũ Élodie. Trong óc tưởng tượng xếp đặt có lớp lang anh đã hình dung vài nét chính xác về con người đó. Nó phải là một người trẻ, đẹp, hỗn xược và chắc chắn đã lưu vong sang nước Anh. Anh cho rằng đã khám phá ra y dưới cái tên Maubel, một gã lưu vong trẻ tuổi trở về nước và bị chủ nhà tố cáo. Y bị bắt ở Passy trong một quán trọ; phòng công tố của Fouquier Touville đang lập hồ sơ sự vụ cùng với hàng ngàn sự vụ khác. Người ta đã tìm được trong người y những bức thư mà bên công tố coi như những bằng chứng về một âm mưu do Maubel và bọn tay chân của Pitt sắp xếp, nhưng thực ra đó chỉ là những bức thư do các chủ ngân hàng ở London gửi vì trước đây y đã gửi họ một số tài khoản. Maubel là một thanh niên trẻ, đẹp, hình như dính dáng đến nhiều chuyện trai gái. Trong quyển sổ của y có vài bằng cớ chứng tỏ y có quan hệ với Tây Ban Nha lúc đó đang có chiến tranh với Pháp. Kỳ thực đó là thư từ riêng và nếu phòng công tố còn chưa ra lệnh miễn tố chỉ vì công lý bao giờ cũng hoạt động theo nguyên tắc đã bắt giam thì không được thả quá nhanh.

Gamelin nắm được biên bản hỏi cung lần đầu và anh đặc biệt chú ý đến chàng thanh niên mà anh tưởng tượng đúng với hình ảnh con người đã lừa gạt Élodie. Thế là anh ở lại văn phòng lục sự nhiều giờ liền để nghiên cứu hồ sơ với một nhiệt tình đặc biệt. Nghi ngờ lại tăng gấp bội khi anh thấy trong cuốn sổ bỏ túi đã cũ của tên lưu vong địa chỉ tiệm Tình yêu họa sĩ, nói cho đúng ngoài tiệm đó còn có tiệm Con khỉ xanh, Chân dung nàng Dauphine và nhiều tiệm bán tranh in tay và tranh vẽ khác. Rồi đến khi người ta cho anh biết cũng trong cuốn sổ bỏ túi đó còn có vài cánh hoa cẩm chướng gói kỹ trong giấy lụa, anh nghĩ ngay đó là loài hoa Élodie yêu nhất, nàng đã trồng ngay ở cửa sổ, đã gài trên mái tóc và đã cho anh để biểu lộ tình yêu (điều này anh biết rõ). Đến lúc này Évariste không còn hồ nghi gì nữa. Nghĩ là mình đã có bằng chứng đầy đủ, anh quyết định hỏi Élodie nhưng giấu không cho nàng biết anh đã phát hiện kẻ phạm tội trong trường hợp nào.

Khi lên thang, ngay từ những tầng dưới, anh đã ngửi thấy mùi quả chín bốc lên ngào ngạt vì lúc ấy trong xưởng vẽ, cô Élodie đang giúp bà Gamelin làm mứt mộc qua. Trong khi bà cụ nhóm bếp, đang nghĩ xem có cách nào tiết kiệm than, đường mà chất lượng không bị ảnh hưởng, thì cô Blaise ngồi trên chiếc ghế mây, mình quấn chiếc tạp dề màu xám, vạt áo đầy những quả vàng ươm, gọt mộc qua, gọt đến đâu lại bổ tư ném vào chiếc chậu đồng. Tua của chiếc khăn đội đầu hất ra đằng sau, các món tóc đen xoắn xít trên vầng trán đẫm mồ hôi; từ nàng toát ra vẻ duyên dáng, nét yêu kiều thân thuộc khiến người ta liên tưởng ngay đến những ý nghĩ êm đềm và niềm hoan lạc đầy thanh thản.

Không động đậy, nàng ngước đôi mắt như vàng ròng nhìn người tình:

“Thấy không, anh Évariste, mẹ anh và em vất vả vì anh. Rồi cả mùa đông anh sẽ tha hồ ăn món mứt mộc qua thực tuyệt làm dạ anh thêm chắc và lòng anh lúc nào cũng vui tươi.” Nhưng Gamelin đã tiến lại gần nói vào tai chị: “Jacques Maubel…”

Đúng lúc đó, ông thợ giày Combalot thò cái mũi đỏ qua cánh cửa mở hé, ông đến giao đôi giày đã đóng lại đế và cho biết tiền phải trả.

Sợ mang tiếng là một công dân xấu, ông gọi tên ngày tháng theo lịch mới. Còn nữ công dân Gamelin muốn tính toán rạch ròi nên không muốn lạc lõng trong những tháng quả*, tháng nho.

Fructidor (tháng quả), tháng thứ 12 theo lịch Cách mạng, bắt đầu ngày 18 hay 19 tháng tám.

Và bà thở than:

“Giêxuma! Họ cứ muốn thay đổi, ngày, tháng, mùa rồi mặt trăng, mặt trời! Trời đất, ông Combalot, đôi giày đế gỗ ngày mồng 8 tháng nho là thế nào?”

“Nữ công dân, bà cứ nhìn vào quyển lịch là biết ngay.”

Bà lấy lịch ra, coi một lát rồi lắc đầu kinh hoàng:

“Chả có gì là Cơ đốc cả!”

“Đâu đã hết, - ông thợ giày nói, - trước là bốn tuần, nay chỉ còn ba. Rồi phải thay cách tính nữa. Chẳng còn đồng xèng, đồng denier, mọi cái rồi sẽ được thanh toán bằng nước cất.”

Nghe đến đấy, bà Gamelin môi run run ngước mắt nhìn trần thở dài:

“Họ cũng quá quắt lắm!”

Và trong khi bà đang than phiền như mọi bà già than phiền trước nỗi đau khổ triền miên, đang lúc bà vô ý, một cành khô cháy bốc khói khó chịu, kết hợp với mùi mộc qua sực nức, làm cho không khí ngạt thở.

Élodie kêu cổ họng bị rát nên yêu cầu mở cửa sổ. Lúc bác thợ giày vừa ra khỏi và bà cụ quay lại bếp, Évariste nhắc lại vào tai chị:

“Jacques Maubel.”

Chị hơi ngạc nhiên nhìn anh rồi vẫn bình thản tiếp tục bổ tư các quả mộc qua.

“Sao?… Jacques Maubel làm sao?”

“Chính nó!”

“Ai, nó?”

“Em đã tặng nó một bông cẩm chướng đỏ.”

Chị nói chị không hiểu gì cả và yêu cầu anh giải thích.

“Tên quý tộc! Tên lưu vong! Tên khốn nạn đó!…”

Chị nhún vai và chối một cách tự nhiên là chưa bao giờ biết ai là Jacques Maubel cả.

Và đúng là chị không biết Jacques Maubel.

Chị cũng cả quyết là ngoài Évariste, chị chưa bao giờ tặng ai hoa cẩm chướng đỏ; nhưng có lẽ về điểm này, chị đã không nhớ kỹ.

Anh không biết gì nhiều lắm về phụ nữ và cũng không tìm cách hiểu sâu tính tình của Élodie nhưng anh cho rằng chị rất có thể giả đò và có thể đánh lừa những người còn khôn ngoan hơn anh.

“Sao lại nói dối? Anh biết.”

Nhưng một lần nữa chị khẳng định không quen ai là Maubel. Vì đã gọt xong, chị muốn có ít nước rửa tay vì tay chị nhớt nhát, bẩn thỉu. Gamelin mang chậu nước lại; vừa rửa chị vừa chối, nhắc lại là không biết Maubel.

Nhưng anh, anh vẫn nói là anh biết hết, và lần này chị im lặng.

Chị không hiểu câu hỏi của người yêu nhằm mục đích gì, và đúng là còn xa lắm chị mới có thể nghĩ rằng cái anh chàng Maubel kia mà chị chưa bao giờ nghe tên sắp phải ra Tòa án Cách mạng. Chị không hiểu gì về những nghi ngờ đang ám ảnh anh, chỉ biết là chúng không có cơ sở. Vì vậy đã không hy vọng xua tan nghi hoặc chị cũng chẳng tìm cách xua tan nữa. Rồi chị chẳng buồn cãi là đã từng quen biết một anh Maubel nào đó. Mà có khi để anh chàng ghen tuông cứ mò mẫm lạc đường lại là một điều hay, đến một lúc nào đó, bất kỳ sự cố nhỏ nhặt nào cũng sẽ giúp anh tìm ra sự thật. Cái anh ký quèn ngày xưa của chị nay đã là một chàng long kỵ binh yêu nước đẹp trai và đã cắt đứt quan hệ với bà tình nhân quý tộc. Khi gặp Élodie ngoài đường, anh ta lại nhìn chị bằng cặp mắt như ngụ ý: “Thôi nào! Cô em xinh đẹp; anh cảm thấy đã đến lúc không phản bội em nữa, bây giờ anh rất gần em và lại tiếp tục trả lại em tình cảm của anh.”

Như vậy là chị chẳng cần cố gắng cải chính điều mà chị coi là những ý nghĩ ngông cuồng của bạn; còn Gamelin thì vẫn tin chắc như đinh đóng cột là Jacques Maubel đúng là kẻ đã quyến rũ Élodie.

***

Những ngày sau đó, Tòa án không ngừng lo đến việc tiêu diệt chủ nghĩa liên bang, con mãng xà bảy đầu đã từng đe dọa nuốt chửng nền tự do. Đó là những ngày rất vất vả; các hội thẩm kiệt sức vì mệt mỏi tìm cách thanh toán mau lẹ mụ Roland, coi như kẻ chủ mưu hay đồng lõa các tội ác của nhóm phiến loạn Brissot.

Còn Gamelin sáng nào cũng đến phòng công tố thúc ép giải quyết vụ Maubel. Có những giấy tờ quan trọng còn đang ở Bordeaux, thì anh điều đình cho bằng được việc cử một ủy viên dùng ngựa trạm đi ngay, và cuối cùng cũng đã có đủ tài liệu.

Ông phó biện lý đọc, nhăn mặt bảo Évariste:

“Chẳng có gì rõ ràng cả! Nội dung đâu đâu… toàn chuyện lẩm cẩm! Chỉ khẳng định được một điều, trước đây y là bá tước de Maubel và đã từng lưu vong!…”

Nhưng cuối cùng Gamelin vẫn đạt được mục đích. Chàng thanh niên Maubel nhận được bản cáo trạng và bị đưa ra tòa ngày 11 tháng sương mù*.

Brumaire (tháng sương mù): tháng thứ hai theo lịch Cách mạng (23-10 - 21-11).

Ngay khi tòa khai mạc, viên chánh án giữ bộ mặt đăm chiêu đáng sợ mà ông thường cố tình nặn ra đối với những vụ không có tài liệu rõ ràng. Viên phó biện lý lấy chiếc bút lông gãi cằm ra vẻ thanh thản vì lương tâm của mình hoàn toàn trong sáng, còn viên lục sự thì đọc bản cáo trạng với nội dung rỗng tuếch chưa từng thấy.

Chánh án hỏi bị cáo xem anh có nắm được các luật lệ xét xử những kẻ lưu vong không, thì nghe câu trả lời:

“Tôi đã biết và tôi tôn trọng. Khi rời nước Pháp tôi có đủ giấy thông hành hợp lệ.”

Về lý do đi Anh rồi trở về Pháp, anh đưa ra câu trả lời thỏa mãn. Mặt mũi anh dễ thương, có vẻ thực thà và tự hào, nên gây được cảm tình. Phụ nữ ở các hàng ghế nhìn anh bằng con mắt thiện cảm. Bên nguyên quả quyết bị cáo đã từng ở Tây Ban Nha vào lúc giữa nước đó và nước Pháp có chiến tranh, nhưng anh khẳng định hồi đó anh chưa rời Bayonne. Chỉ còn một điểm chưa rõ. Trong số giấy tờ anh ném vào lò sưởi khi bị bắt và chỉ còn vài mảnh, người ta đọc được vài chữ Tây Ban Nha và tên một người là “Nieves”.

Nhưng về vấn đề này, Jacques Maubel từ chối không chịu giải thích theo yêu cầu. Đến khi ông chánh án nói rõ bị cáo cần giải thích đầy đủ chính vì quyền lợi của mình, anh liền trả lời không phải bao giờ người ta cũng hành động vì quyền lợi của mình.

Riêng Gamelin chỉ nghĩ đến việc buộc Maubel phải thú nhận một tội duy nhất: ba lần anh ép ông chánh án yêu cầu bị can giải thích ý nghĩa của bông hoa cẩm chướng, tại sao anh giữ trân trọng đến thế, trong chiếc ví, những cánh hoa đã héo tàn.

Maubel trả lời là anh không bắt buộc phải trả lời một câu hỏi không liên quan gì đến pháp luật, vì đâu có thư từ, tài liệu giấu trong những cánh hoa!

Hội thẩm đoàn rút vào phòng thảo luận với tình cảm có lợi cho chàng thanh niên: sự vụ đúng là không rõ ràng nhưng hình như chỉ che giấu những bí mật nào đó về tình yêu. Lần này, cả những người tốt, những người trung thành nhất cũng sẵn sàng tha bổng. Một người đã cống hiến nhiều cho Cách mạng nói:

“Phải chăng chúng ta kết tội anh ta vì nguồn gốc gia đình? Chính tôi, tôi cũng chẳng may sinh ra trong giai cấp quý tộc.”

“Đúng, nhưng cậu đã thoát ly giai cấp, còn y vẫn ở lại,” Gamelin đáp.

Rồi anh hùng hồn kêu gọi trừng trị tên phản loạn, tên tay sai của Pitt, tên đồng lõa với Cobourg, kẻ đã vượt núi, qua biển để kích động các kẻ thù của tự do. Lời yêu cầu kết tội tên phản quốc nhiệt tình đến mức khơi dậy được mối lo ngại thường xuyên, tính nghiêm khắc cố hữu của những hội thẩm yêu nước.

Một trong những người này trắng trợn bảo Gamelin:

“Giữa đồng nghiệp với nhau có khi không thể từ chối giúp đỡ.”

Bản án tử hình được chấp thuận với đa số phiếu.

Người bị kết tội nghe đọc bản án với một nụ cười bình thản. Mắt anh từ từ nhìn khắp phòng đến khi gặp bộ mặt Gamelin thì thể hiện sự khinh bỉ không giấu giếm.

Không ai vỗ tay hoan nghênh.

Được đưa trở về nhà tù Conciergerie, trong khi chờ đợi bị dẫn lên máy chém ngay tối hôm đó dưới ánh đuốc, Jacques Maubel đã viết những dòng sau đây:

Em gái yêu quý, Tòa án đưa anh lên đoạn đầu đài là tạo cho anh nguồn vui duy nhất anh không còn được hưởng sau khi Nieves yêu dấu của anh mất. Chúng đã chiếm đoạt của anh tài sản duy nhất anh còn giữ lại của nàng đó là bông hoa lựu, mà không biết vì sao chúng lại gọi là hoa cẩm chướng.

Anh yêu nghệ thuật: ở Paris, trong thời kỳ hạnh phúc, anh đã sưu tầm những bức tranh, những bản khắc hiện nay đang cất ở nơi an toàn. Em sẽ nhận được mọi thứ khi điều kiện cho phép. Em gái thân yêu, để nhớ đến anh, em hãy giữ gìn những kỷ vật đó.

Rồi anh cắt một ít tóc để vào trong bức thư, gập lại, ghi trên phong bì:

Gửi nữ công dân Clémence Dezeimeries, nhũ danh Maubel.

La Réole.

Có bao nhiêu tiền, anh đưa hết cho viên cai ngục, khẩn khoản nhờ anh ta chuyển lá thư cho người nhận, xin một chai rượu vang và uống từng hớp nhỏ trong khi chờ đợi chiếc xe bò…

Sau bữa ăn Gamelin chạy như bay đến tiệm Tình yêu họa sĩ, lên thẳng căn phòng xanh, nơi đêm nào Élodie cũng đợi anh.

“Em đã được trả thù, anh nói. Jacques Maubel không còn nữa. Chiếc xe đưa y ra máy chém đã đi qua trước cửa sổ nhà em trong ánh đuốc.”

Lúc này chị mới hiểu.

“Tên khốn kiếp! Chính mày đã giết ông ấy, ông ấy đâu phải là người tình của tao… Tao không biết ông ấy… tao chưa bao giờ trông thấy ông ấy… Ông ấy thế nào? Trẻ, đáng yêu,… vô tội! Thế mà mày giết, đồ khốn kiếp! Khốn kiếp!”

Chị ngất đi. Nhưng trong bóng tối vật vờ của cái chết nửa chừng đó, chị cảm thấy mình đang chìm trong khủng khiếp và hoan lạc, chị tỉnh dần, đôi mi nặng trĩu hé mở chỉ cho thấy lòng trắng, ngực phồng căng, bàn tay quờ quạng tìm người yêu. Chị ôm ghì lấy anh cho đến ngạt thở, cắm sâu móng tay vào da thịt, và bằng cặp môi rách nát, hôn anh một cái hôn câm lặng nhất, lâu dài nhất, đau đớn nhất và cũng sung sướng nhất.

Chị yêu anh bằng tất cả da thịt mình. Anh càng độc ác, tàn bạo, khủng khiếp, mình anh càng đầy máu các nạn nhân, chị càng thèm muốn, đói khát anh.

XVII

Mười giờ sáng ngày 24 tháng giá*, dưới một bầu trời hồng tươi rực rỡ làm tan băng tuyết ban đêm, các công dân Guénot và Delourmel, đại biểu Ủy ban An ninh chung đến nhà thờ dòng Barnabites và yêu cầu được gặp Ủy ban Kiểm soát phân khu. Lúc đó công dân Beauvisage đang tiếp thêm gốc củi vào lò sưởi, nhưng vì anh lùn tịt nên họ không trông thấy anh ngay.

Tháng thứ ba theo lịch Cách mạng, khoảng tháng 11, 12 dương lịch.

Bằng giọng nói âm rè thường thấy nơi những anh gù, Beauvisage sốt sắng mời khách ngồi.

Guénot hỏi anh có biết ai là des Ilettes, nhà ở gần Cầu Mới không.

“Tôi có lệnh đến bắt tên đó,” anh nói thêm và cho xem lệnh của Ủy ban An ninh.

Beauvisage cố moi óc nhưng tìm không ra đành trả lời không biết. Có thể tên đó không ở trong phân khu mà ở một nơi lân cận. Các vùng quanh Nhà Bảo Tàng, phố Thống Nhất, phố Marat-et-Marseille cũng ở gần Cầu Mới. Nếu hắn ở phân khu, chắc phải mang một cái tên khác, dù sao sớm muộn cũng sẽ tìm ra.

“Ta không thể để mất thời gian! - Guénot nói. - Tên này lộ mặt do một lá thư của đồng bọn. Thư bị phát giác và được chuyển đến ủy ban cách đây nửa tháng nhưng mãi đến tối hôm qua công dân Lacroix mới xem đến. Bọn mình đang bù đầu vì công việc; thư tố giác tới tấp từ khắp nơi gửi tới, không làm sao giải quyết hết được.”

Beauvisage cũng rất tự hào trả lời:

“Ủy ban Cảnh giác của phân khu cũng nhận được rất nhiều thư tố cáo. Có người do ý thức công dân, nhưng cũng có kẻ muốn kiếm một trăm xu. Nhiều đứa con muốn chiếm gia tài tố cáo cả bố mẹ.”

“Thư này do mụ Rochemaure viết. Mụ là một kẻ đàng điếm, thường tổ chức đánh bạc. Trên phong bì ghi tên công dân Rauline nhưng thực ra để gửi cho một tổ lưu vong, tay sai lão Pitt. Tôi có mang thư theo để anh thấy rõ tại sao có liên quan đến des Ilettes.”

Nói rồi Guénot móc túi lấy lá thư.

“Trong phần mở đầu, thư để cập dài dòng đến những thành viên Hội đồng Quốc ước mà theo mụ, chúng có thể mua chuộc bằng cách chi thật nhiều tiền hay hứa hẹn chức vụ quan trọng trong một chính phủ mới, ổn định hơn chính phủ hiện tại. Tiếp theo có đoạn sau đây:

“Tôi vừa ở nhà ông des Ilettes ra. Ông hiện ở gần Cầu Mới, trong một gian kho chỉ có ma quỷ hay mèo chuột mới tìm được. Hiện nay tuy túng thiếu đến mức phải sản xuất con rối làm kế sinh nhai, ông vẫn có đầu óc phán đoán đáng chú ý. Vì vậy, thưa ông, tôi ghi lại ý kiến của ông ta khi trao đổi với tôi. Theo ông ta nhận định, tình hình này không thể kéo dài, nhưng không phải sẽ kết thúc bằng sự chiến thắng của Liên minh*. Diễn biến gần đây dường như chứng tỏ suy nghĩ đó có lý, vì như ông thấy tin tức chiến sự không mấy tốt đẹp. Ông ta tin nhiều hơn là sẽ có vụ nổi loạn của đám tiểu thị dân và phụ nữ bình thường vì họ còn gắn bó sâu sắc với tôn giáo. Ông ta còn cho rằng Tòa án Cách mạng cuối cùng sẽ làm cho mọi người khiếp sợ và chính sự kinh hoàng có tính phổ biến đó sẽ liên kết toàn nước Pháp chống lại phái Jacobin. Ông ta còn nói đùa: “Tòa án đó đang xét xử cả hoàng hậu nước Pháp lẫn một chị làm nghề giao bánh mì, thực giống như ông William Shakespeare được bao nhiêu người Anh hâm mộ, v.v..” Còn chuyện ông Robespierre lấy Bà Hoàng rồi biến thành kẻ bảo vệ ngai vàng không phải là điều chẳng thể xảy ra.

Liên minh các lực lượng chống Cách mạng Pháp.

Tôi rất cảm ơn nếu ông giữ hộ tôi số tiền còn thiếu, một ngàn bảng Anh, theo như cách ông vẫn thường làm, nhưng cần lưu ý đừng thư từ với ông Morhardt. Ông ta vừa bị bắt, v.v…, v.v…”

“Vậy des Ilettes sản xuất con rối, Beauvisage nói, đó là một chỉ dẫn có giá trị. Nhưng ở phân khu này có khá nhiều kẻ làm những nghề lặt vặt tương tự.”

“Nói đến con rối, - Delourmel nói, - tôi lại nghĩ đến chuyện đã hứa mua cho Nathalie, cháu thứ hai của tôi, một con búp bê. Cháu bị bệnh hồng nhiệt, hôm qua đã mọc các nốt đỏ. Bệnh này chẳng nguy hiểm gì nhưng vẫn phải săn sóc cháu. Cháu sớm phát triển so với tuổi, khôn ngoan nhưng sức khỏe kém.”

“Còn tôi, - Guénot nói, - tôi chỉ có một cháu trai. Nó hay lấy đai nẹp thùng đi chơi đánh vòng và thổi vào mấy cái bao làm những khí cầu nhỏ.”

“Rất nhiều khi, - Beauvisage nhận xét, - bọn trẻ lại khoái chơi những thứ không phải là đồ chơi. Như thằng cháu tôi là Emile mới bảy tuổi, rất thông minh, suốt ngày cứ xây dựng nhà cửa bằng các mảnh gỗ… Mời các anh dùng…”

Anh chìa hộp thuốc lá mời hai ông đại biểu.

Nhưng Delourmel, có bộ ria mép dài, đôi mắt cứ long lên sòng sọc, lên tiếng:

“Bây giờ ta phải đi tóm cổ thằng cha des Ilettes đã. Sáng nay tôi thấy thèm ăn món lòng với một ly rượu vang trắng.”

Beauvisage đề nghị đưa hai người đến gặp đồng nghiệp của mình là Dupont-anh ngay tại cửa hàng anh ta ở quảng trường Dauphine. Chắc Dupont phải biết ai là des Ilettes.

Họ lên đường trong gió lạnh, có bốn anh lính pháo thủ hộ tống.

“Các cậu đã xem vở “Cuộc xét xử các tên vua cuối cùng” chưa? Delourmel hỏi các bạn đồng hành. Nên đi coi lắm. Tác giả mô tả tất cả bọn vua chúa ở châu Âu chạy trốn vào một đảo hoang, ở chân một ngọn núi lửa, rồi núi lửa chôn vùi cả bọn. Đúng là một tác phẩm yêu nước.”

Đến góc phố Harlay, Delourmel trông thấy một bà già đội mũ vải đầu đang đẩy một chiếc xe con, gọn gàng, sạch bóng như bàn thờ. Anh hỏi các bạn:

“Mụ già bán gì vậy?”

Bà già nhanh nhẩu đáp:

“Chọn đi, các ông. Có đủ thứ: tràng hạt, thánh giá, hình thánh Antoine, vải liệm, mùi soa của nữ thánh Véronique, cả Ecce homo*, Agnus Dei*.”

Tượng Chúa Jesus đội vành gai.

Agnus Dei: con chiên của Chúa Trời. Thuật ngữ hình tượng hóa Chúa Jesus hy sinh thân mình để cứu chuộc loài người. Những bức vẽ miêu tả Chúa Jesus là một mục đồng mang trên vai một con cừu.

“Toàn những thứ của bọn cuồng tín!” Delourmel kêu lớn.

Rồi anh tiến hành ngay một cuộc lấy khẩu cung sơ bộ. Bà cụ trả lời mọi câu hỏi:

“Con ạ, từ bốn mươi năm nay mẹ vẫn bán những đồ thờ cúng.”

Thấy một anh lính mặc áo xanh đi qua, một đại biểu Ủy ban An ninh liền ra lệnh cho anh giải bà già đến nhà giam Conciergerie khiến bà hết sức kinh ngạc.

Công dân Beauvisage liền cho biết thực ra Ủy ban kiểm soát mới có nhiệm vụ bắt bà già rồi đưa ra phân khu; vả lại đối với chuyện thờ cúng, giải quyết thế nào đúng với quan điểm của chính phủ cũng khó biết, không hiểu nên cho phép tất cả hay cái gì cũng cấm.

Khi đến gần cửa hàng của ông thợ mộc, các đại biểu và ông ủy viên nghe thấy tiếng kêu gào giận dữ xen lẫn tiếng cưa ken két và tiếng bào soàn soạt. Dupont-anh và người hàng xóm là ông gác cửa Remacle đang cãi nhau: không biết có chuyện gì thích thú mà nữ công dân Remacle cứ luôn luôn lui tới phía cuối xưởng mộc rồi đến khi về phòng gác, quần áo lại bám đầy phoi bào và mùn cưa. Ông gác bực tức đá luôn con chó của bác thợ mộc đúng lúc Joséphine, con gái ông, đang âu yếm ôm nó. Con bé tức quá cất tiếng than van còn bác thợ mộc thì quát lên:

“Đồ khốn! Tao cấm mày không được đánh con chó của tao.”

“Còn tao, - bác gác cửa vừa quát lại vừa giơ cao cán chổi, - tao cấm mày không được…”

Ông nói chưa dứt lời, chiếc bào lớn của bác thợ mộc đã quẳng ra suýt trúng đầu ông.

Trông thấy Beauvisage cùng mấy đại biểu từ xa đi tới, ông chạy lại báo cáo:

“Công dân ủy viên, anh làm chứng tên khốn nạn này vừa định giết tôi.”

Công dân Beauvisage lúc đó đang đội chiếc mũ chụp đỏ, huy hiệu chức vụ của anh, vừa dang đôi cánh tay dài tỏ thái độ hòa giải, vừa nói với hai người:

“Một trăm xu thưởng cho ông nào cho chúng tôi biết nơi ở của một tên tình nghi mà Ủy ban An ninh đang truy lùng. Trước đây tên nó là des Ilettes, hiện làm nghề sản xuất con rối.”

Thế là cả ông thợ mộc lẫn bác gác cửa chỉ thẳng lên phòng ông Brotteaux, lúc này chỉ còn tranh nhau tờ tín phiếu một trăm xu hứa cho kẻ tố giác.

Delourmel, Guénot cùng Beauvisage có bốn lính pháo thủ đi kèm, ngoài ra còn Remacle, Dupont và một tá trẻ con mặt mũi, quần áo nhếch nhác ầm ầm kéo nhau lên cầu thang rồi trèo lên chiếc thang ọp ẹp.

Trong gian nhà kho, ông Brotteaux đang cắt con rối, còn cha Longuemare ngồi đối diện thì dùng dây ghép các bộ phận tay, chân; ông mỉm cười thấy dưới bàn tay mình nhịp điệu hài hòa đang hình thành, nảy nở.

Khi nghe thấy tiếng báng súng đập vào đầu thang, nhà tu hành giật mình, chân tay run bắn. Không phải ông không dũng cảm bằng ông Brotteaux vẫn bình thản như không, nhưng bản tính tôn trọng con người làm ông không quen tạo ra một thái độ giả tạo. Nghe Delourmel hỏi, Brotteaux biết ngay tai họa từ đâu tới: tâm sự với phụ nữ thực là sai lầm, dại dột, nhưng đã muộn. Được yêu cầu đi theo công dân an ninh, ông mang theo tập Lucrèce và ba chiếc áo sơ mi. Rồi chỉ vào cha Longuemare, ông nói:

“Công dân này là người phụ việc tôi thuê để sản xuất con rối. Ông ấy ở ngay đây.”

Nhưng nhà tu hành không xuất trình được chứng chỉ ái quốc nên cũng bị bắt cùng ông Brotteaux.

Khi cả bọn đi qua phòng gác, nữ công dân Remacle đứng dựa vào cán chổi nhìn theo ra vẻ một phụ nữ đoan trang thấy kẻ phạm tội trong tay pháp luật. Cô bé Joséphine xinh đẹp nắm cổ con chó đang muốn chạy ra quấn quýt với ông cụ vừa cho nó miếng đường. Một đám đông những kẻ tò mò đứng chật quảng trường Thionville.

Ngay ở chân cầu thang, Brotteaux chạm trán một cô gái nông thôn đang định bước lên lầu. Tay cô xách một giỏ trứng đầy lại cầm thêm một chiếc bánh bọc trong miếng vải. Đó là Athénaïs vừa ở Palaiseau đến để tỏ lòng biết ơn người đã cứu mình trong cơn hoạn nạn. Khi thấy nhà chức trách và bốn anh lính giải “ông Maurice”, cô lặng người, hỏi có đúng không, rồi tiến lại gần ông đại biểu an ninh cô dịu dàng nói:

“Các ông không giải ông ấy đi chứ? Không thể được… Các ông không biết ông ấy đâu! Ông ấy tốt như một vị phúc thần.”

Công dân Delourmel đẩy cô ra rồi ra hiệu cho các lính pháo thủ lên đường. Lập tức Athénaïs tuôn ra những lời nguyền rủa bẩn thỉu nhất, những lời thóa mạ tục tĩu nhất đối với mấy nhà chức trách an ninh và lũ lính tráng khiến họ có cảm tưởng bao nhiêu rác rưởi ở khu Lâu đài Royal và phố Fromenteau đang đổ tất cả lên đầu họ. Rồi bằng một giọng ầm vang cả quảng trường Thionville làm đám đông những kẻ tò mò phải giật mình hoảng hốt, cô hô lớn:

“Đức vua muôn năm! Đức vua muôn năm!”

XVIII

Bà Gamelin rất quý ông già Brotteaux, bà cho ông là con người đáng mến nhất, danh giá nhất mà bà quen biết. Bà không dám ra chào khi ông bị bắt, sợ làm như vậy có vẻ bất chấp chính quyền; ở địa vị thấp kém, bà coi hèn nhát là một nghĩa vụ, nhưng rõ ràng bà đã bị giáng một đòn choáng váng không thể gượng dậy.

Bà không ăn được và than phiền chẳng còn thiết gì ăn uống vào lúc đã tương đối được no đủ. Bà vẫn còn sùng bái cậu con trai nhưng không dám nghĩ đến những nhiệm vụ khủng khiếp anh đang thực hiện, lại còn mừng mình chỉ là đàn bà ngu dốt để khỏi phải đánh giá, xét đoán anh.

Bà mẹ đau khổ tìm lại được một chuỗi tràng hạt cất ở tận đáy một chiếc rương; bà sử dụng tràng hạt không thành thạo nhưng có nó bàn tay run rẩy của bà còn có việc. Cả đời không đi lễ, nay bà tự nhiên thành kẻ sùng đạo. Suốt ngày ngồi bên bếp lửa, bà cầu nguyện Thượng đế cứu vớt con bà và ông già Brotteaux tốt bụng. Cô Élodie cũng hay lui tới thăm bà; hai người không dám nhìn nhau và bên nhau họ chỉ nói những chuyện bâng quơ vô nghĩa.

Một hôm vào tháng mưa*, những bông tuyết bay làm tối tăm trời đất, át mọi tiếng động trong thành phố, bà đang ngồi một mình ở nhà thì nghe tiếng gõ cửa. Bà giật mình: từ nhiều tháng nay mỗi tiếng động nhỏ cũng làm bà khiếp sợ. Bà mở cửa. Một chàng trai chừng mười tám, đôi mươi bước vào, chiếc mũ kín đội trên đầu. Anh mặc một chiếc áo choàng màu xanh vỏ chai có ba lần cổ áo che kín cả ngực lẫn thân, đi đôi ủng cổ lật kiểu Anh. Tóc màu hạt dẻ với những lọn tóc quăn xóa đến vai. Anh tiến vào giữa xưởng vẽ như muốn tất cả ánh sáng một ngày mưa tuyết lọt qua cửa kính chiếu thẳng vào người. Anh đứng bất động, không nói một lời.

Tháng thứ năm theo lịch Cách mạng, khoảng tháng 1, tháng 2 dương lịch.

Cuối cùng, trong khi nữ công dân Gamelin còn đang sững sờ nhìn khách:

“Mẹ không nhận ra con gái mẹ?…”

Bà già chắp hai tay:

“Julie!… Con… trời ơi, thật à?…”

“Đúng, đúng con đây! Hôn con đi mẹ.”

Bà quả phụ Gamelin hai tay ôm chặt con gái, nước mắt nhỏ lên cổ áo cô, rồi bà nói, giọng lo âu:

“Con, ở Paris!…”

“Ôi, mẹ! Nhưng con đâu có một mình! Con ăn mặc thế này, chẳng ai nhận ra con được.”

Mà đúng vậy, chiếc áo choàng che giấu hình dáng chị, trông chị chẳng khác mấy cậu thanh niên để tóc tai rẽ sang hai bên. Nét mặt chị thanh tú, đẹp nhưng rám nắng, rộc đi vì mệt mỏi, dạn dày vì lo âu. Ở chị toát ra vẻ cứng cỏi, can trường. Người chị mảnh dẻ, chân dài, thẳng, cử chỉ tự nhiên; nếu có ai đoán ra được thì chỉ do giọng nói trong trẻo của chị.

Bà mẹ hỏi chị có đói không, chị trả lời rất muốn ăn, và khi mẹ đã dọn lên bánh, rượu vang, giăm-bông, một khuỷu tay đặt lên bàn, chị bắt đầu ăn ngấu nghiến như Cérès trong căn lều của bà già Baubô.

Thế rồi, ly rượu vẫn còn trên môi, chị hỏi:

“Mẹ có biết bao giờ anh con về không? Con đến để nói chuyện với anh.”

Bà mẹ lúng túng nhìn con, không biết nói thế nào.

“Con phải gặp anh. Sáng nay chồng con bị bắt và giải đến Luxembourg*.”

Lâu đài Luxembourg được sử dụng làm nhà tù trong thời cách mạng Pháp.

Chị gọi Fortuné de Chassagne là “chồng”; trước đây anh là quý tộc, sĩ quan thuộc trung đoàn Bouillé. Khi chị còn là công nhân làm quần áo phụ nữ ở phố Lombards, anh đã yêu chị, rủ chị đi trốn rồi đưa chị sang Anh, nơi anh lưu vong sau ngày 10 tháng Tám. Thực ra Fortuné là người tình của chị, nhưng chị thấy đối với mẹ, gọi anh là chồng thì hợp hơn. Chị còn tự nhủ cảnh nghèo túng đã khiến họ thực sự thành vợ, thành chồng và đau khổ chính là nghi lễ cưới xin của họ.

Cả hai đã từng qua bao nhiêu đêm trên một chiếc ghế dài trong các công viên ở London, nhặt từng mẩu bánh mì dưới gầm bàn các quán rượu ở Picadilly.

Nhưng bà mẹ vẫn không trả lời, vẫn lo lắng nhìn chị.

“Mẹ không nghe con nói, hở mẹ? Thời gian gấp lắm rồi, con phải gặp anh Évariste ngay, chỉ có anh mới cứu được Fortuné.”

“Julie, tốt nhất là con đừng nói gì với anh con.”

“Thế nào? mẹ vừa nói gì, mẹ?”

“Mẹ nói là con không nên nói với anh con về ông de Chassagne.”

“Nhưng con phải nói mà.”

“Con ạ, Évariste không tha thứ ông de Chassagne đã quyến rũ con. Con không biết mỗi khi anh con nói về ông ấy, nó tức giận thế nào, gọi ông bằng những tên gì.”

“Phải rồi, anh gọi ông ấy là kẻ làm bại hoại gia phong nhà ta chứ gì,” Julie nhún vai vừa nói vừa cười gằn.

“Con ạ, anh con thấy mình bị xúc phạm nặng nề nên quyết định không bao giờ nhắc đến ông de Chassagne. Từ hai năm nay nó không hề đả động đến ông ta và cả đến con nữa. Tính nết nó bao giờ cũng thế; con cũng biết tính nó, nó không tha thứ cho cả hai.”

“Nhưng, mẹ ạ, Fortuné đã kết hôn với con, ở London.”

Bà mẹ đau khổ ngước mắt và giơ hai tay lên:

“Chỉ cần Fortuné là người quý tộc, một kẻ lưu vong cũng đủ để Évariste coi ông là kẻ thù.”

“Nếu vậy, mẹ hãy trả lời con. Chắc mẹ nghĩ rằng nếu con nhờ anh ấy vận động với ông ủy viên công tố, với Ủy ban An ninh để cứu Fortuné, anh sẽ không đồng ý?… Mẹ ạ, nếu anh từ chối thì anh đúng là một con quái vật!”

“Con ạ, anh con là một người thực thà, một đứa con hiếu thảo. Nhưng con đừng nhờ nó, đừng yêu cầu nó quan tâm đến ông de Chassagne. Nó không bao giờ tâm sự với mẹ, chắc mẹ cũng không thể hiểu nó được… nhưng anh con là hội thẩm nó có nguyên tắc của nó, nó hành động theo lương tâm. Đừng đề nghị gì với nó, Julie.”

“Con thấy bây giờ mẹ mới hiểu anh ấy, mẹ mới biết anh ấy lạnh lùng, vô tình thế nào; anh ấy độc ác, kiêu căng, đầy tham vọng. Mà mẹ bao giờ cũng yêu anh hơn con. Khi ba mẹ con còn sống bên nhau, mẹ luôn luôn lôi anh ra làm gương cho con bắt chước. Dáng đi đứng, điệu bộ, cách ăn nói nghiêm trang của anh làm mẹ nể sợ, mẹ thấy anh có mọi ưu điểm. Còn con, lúc nào mẹ cũng không đồng ý với con, mẹ gán cho con đủ mọi tính xấu vì con thẳng thắn, vì con thích leo trèo cây cối. Con nói thực với mẹ, con căm thù anh, anh Évariste của mẹ, một con người giả dối, giả đạo đức, giả nhân nghĩa.”

“Julie, im đi con. Bao giờ mẹ cũng là một bà mẹ hiền với con, với anh con. Mẹ đã cho con học nghề. Con không còn là đứa con gái ngoan, con không lấy chồng theo đúng hoàn cảnh nhà mình, lỗi ấy không phải tại mẹ. Bao giờ mẹ cũng yêu con tha thiết và bây giờ mẹ vẫn yêu con. Mẹ tha thứ cho con và mẹ thương con. Nhưng con đừng nói xấu Évariste. Nó là đứa con hiếu thảo, lúc nào cũng chăm sóc mẹ. Con ạ, khi con bỏ mẹ ra đi, bỏ nghề nghiệp, cửa hàng để sống với ông de Chassagne, nếu không có anh con, mẹ sẽ sống ra sao? Mẹ sẽ chết nghèo, chết đói.”

“Đừng nói thế mẹ. Mẹ biết rõ là chúng con, anh Fortuné và con, đã chăm lo cho mẹ nếu mẹ không bị Évariste kích động, quay mặt làm ngơ không thèm nhìn nhận chúng con. Để con nói. Anh ấy không thể làm bất kỳ điều gì tốt; anh muốn mẹ ghê tởm con nên mới làm ra vẻ trông nom mẹ. Anh ấy mà yêu mẹ!… Không biết anh có thể yêu ai không, cái con người không tim, không óc ấy! Anh không có tài cán gì, hoàn toàn không. Muốn là họa sĩ, người ta phải có bản chất dịu hiền, mà anh thì không có.”

Chị đưa mắt nhìn các bức tranh trong xưởng, thấy chúng vẫn y nguyên như lúc chị bỏ nhà ra đi.

“Đấy, tâm hồn của anh ấy đấy! Anh đã để tất cả tâm hồn, một tâm hồn lạnh lùng, ảm đạm vào những bức tranh. Cái anh chàng Oreste của anh, chàng Oreste có con mắt ngây dại, cái miệng nhăn nhó như một kẻ bị nhục hình, tất cả con người anh là như vậy… Vả lại, thưa mẹ, mẹ không hiểu gì à? Con không thể để Fortuné ngồi mãi trong tù. Chắc mẹ cũng hiểu bọn Jacobin, bọn ái quốc, ái quần, cả một bè, một lũ như Évariste. Chúng sẽ giết chết anh ấy. Mẹ, mẹ thân yêu, mẹ bé nhỏ của con, con không muốn chúng nó giết anh ấy. Con yêu anh ấy! Con yêu anh ấy! Anh ấy lúc nào cũng tốt với con, chúng con đã cực khổ bên nhau! Đây, cái áo khoác này là của anh. Con chẳng còn sơ mi để mặc nữa. Một anh bạn của Fortuné cho con mượn chiếc áo vét; con ở nhà một người bán đồ giải khát ở Doutées còn Fortuné thì làm việc tại một tiệm hớt tóc. Chúng con cũng biết về Pháp lúc này là mất mạng như chơi; nhưng người ta đã hỏi chúng con có muốn về Paris để thực hiện một nhiệm vụ quan trọng không… Chúng con đã đồng ý; dù có làm việc cho ma quỷ chúng con cũng nhận. Người ta đã trả tiền đi đường và giao cho chúng con một hối phiếu để lĩnh tiền tại một ngân hàng ở Paris. Nhưng ngân hàng đóng cửa, ông chủ đang ngồi tù đợi ngày lên máy chém. Thế là một đồng, một chữ cũng không có. Những người trong nhóm, những người có thể nhờ vả đều đang lẩn trốn hay đã bị giam cầm. Không còn biết gõ cửa nhà ai nữa. Chúng con ngủ trong một chuồng ngựa ở phố Bà Không Đầu. Một bác làm nghề đánh giày cho anh mượn một chiếc thùng gỗ nhỏ, một bàn chải, một hộp xi đã dùng gần hết. Thế là trong nửa tháng liền anh đánh giày ở quảng trường Grève.

Thứ hai vừa rồi một thành viên Công xã đặt chân lên thùng bảo anh đánh đôi bốt. Đó là lão bán thịt trước đã bị Fortuné đá đít về tội cân thiếu. Khi Fortuné ngẩng đầu lên để lấy hai xu, thằng khốn nạn nhận ra anh, gọi anh là tên quý tộc và dọa bắt anh. Nhiều người xúm lại; có người tốt nhưng mấy tên ác ôn kêu lên: “Giết chết tên lưu vong!” rồi họ gọi sen đầm đến. Đúng lúc đó con mang súp lại cho Fortuné. Con thấy họ giải anh ra phân khu rồi giam ở nhà thờ Saint-Jean. Con muốn ôm lấy anh nhưng họ đẩy con ra. Suốt đêm con ngủ ở thềm nhà thờ như một con chó… Sáng nay họ giải anh…”

Julie không nói được nữa; tiếng nức nở làm chị nghẹn ngào.

Chị ném chiếc nón xuống sàn rồi quỳ xuống chân mẹ.

“Sáng nay họ giải anh đến nhà tù Luxembourg. Mẹ, mẹ ơi, hãy giúp con cứu anh ấy; mẹ hãy thương con gái mẹ.”

Vừa khóc chị vừa mở phanh chiếc áo khoác để hở bộ ngực cho mẹ thấy rõ nỗi xúc động của chị; cầm bàn tay mẹ, chị ép nó lên ngực đang bồi hồi, thổn thức.

“Con gái yêu quý, Julie, Julie của mẹ!” bà quả phụ than thở.

Bà áp bộ mặt đầm đìa nước mắt lên má con.

Cứ như thế họ im lặng hồi lâu. Người mẹ đau khổ cố moi óc xem có cách nào giúp con, còn Julie nước mắt đầm đìa thì dò xét nét mặt mẹ.

“Có lẽ, - bà mẹ suy nghĩ, - cũng có lẽ nếu mình nói với Évariste, nó sẽ mủi lòng. Kể ra nó vẫn tốt, vẫn hiền hòa. Nhưng nếu chính trị chưa làm lòng nó chai sạn, nếu nó còn chưa chịu ảnh hưởng của bọn Jacobin thì nó đã chẳng có cái vẻ nghiệt ngã làm mình không hiểu nổi, làm mình hoảng sợ.”

Bà giơ hai tay ôm đầu Julie:

“Con nghe nhé. Mẹ sẽ nói với Évariste. Mẹ sẽ chuẩn bị cho nó gặp con, nghe con nói. Bây giờ gặp con ngay, nó có thể nổi nóng, mẹ sợ cái phản ứng đầu tiên của nó… Mẹ cũng biết tính nó: con ăn mặc thế này thế nào cũng làm nó khó chịu; nó rất nghiêm khắc với những gì dính dáng đến phong tục, tập quán. Chính mẹ, mẹ cũng hơi ngạc nhiên thấy con gái Julie của mẹ ăn mặc như con trai.”

“Mẹ ơi, chuyện lưu vong và những lộn xộn khủng khiếp trong vương quốc khiến việc cải trang như thế này trở thành chuyện bình thường. Phải cải trang để có việc làm, để người ta không nhận ra mình, để phù hợp với một giấy thông hành hay một chứng chỉ giả. Ở London có một anh chàng là Girey, người nhỏ bé, ăn mặc giả gái, mà lại là một cô gái rất xinh đẹp; mẹ phải công nhận là làm như vậy còn kỳ cục hơn con nhiều.”

“Con gái đáng thương của mẹ, con không phải thanh minh với mẹ về việc này cũng như việc khác. Mẹ là mẹ con nên đối với mẹ bao giờ con cũng ngây thơ, vô tội. Để mẹ nói với Évariste, mẹ sẽ nói…”

Bà ngừng lại. Bà đã có cảm giác con trai mình là người thế nào, nhưng bà không muốn tin, không muốn biết.

“Anh con tốt. Nó sẽ vì mẹ… vì con làm mọi việc mẹ yêu cầu.”

Cả hai mẹ con đều mệt mỏi không nói được nữa. Julie ngủ thiếp trên đầu gối mẹ như chị vẫn ngủ hồi còn thơ dại. Trong khi đó, tay lần tràng hạt, bà mẹ đáng thương vẫn ngồi khóc, nghĩ đến những khổ đau đang lặng lẽ tiến tới trong cái lặng lẽ của một ngày tuyết rơi mà tất cả đều câm nín: tiếng chân người, tiếng xe lăn và cả bầu trời.

Bỗng nhiên, lo âu làm giác quan thêm nhạy bén, bà nghe thấy tiếng con trai đang bước trên cầu thang.

“Évariste đấy!… bà nói. Trốn đi con.”

Và bà đẩy con gái vào phòng mình.

“Mẹ thân yêu, hôm nay mẹ khỏe chứ?”

Évariste treo mũ lên mắc áo, thay bộ đồ xanh bằng bộ đồ lao động rồi đến ngồi trước giá vẽ. Mấy hôm nay anh dùng than phác họa. Thần Chiến Thắng đặt vòng hoa lên trán một chiến sĩ hy sinh cho Tổ quốc. Chắc chắn anh đã hăm hở hoàn thành đề tài nhưng công việc ở Tòa án đã chiếm hết cả thời gian lẫn tâm hồn anh, bàn tay lâu không vẽ trở nên vụng về, lười biếng.

Anh ngân nga bài hát “Sẽ ổn cả”.

“Con của mẹ, - nữ công nhân Gamelin nói, - con hát, chắc con vui lắm.”

“Mẹ ạ, ai cũng mừng vì có nhiều tin vui. Vendée nổi dậy bị đè bẹp, bọn Áo thua trận, quân đoàn sông Rhin chọc thủng phòng tuyến địch ở Lantern và Wissembourg. Đã gần đến ngày chế độ Cộng hòa chiến thắng vinh quang tỏ rõ độ lượng khoan hồng. Nhưng mẹ ạ, không hiểu tại sao ta càng mạnh, bọn phản loạn càng liều lĩnh, ta càng giáng những đòn sấm sét vào kẻ địch trực tiếp tấn công thì bọn phản quốc càng lén lút đánh vào Tổ quốc trong bóng tối.”

Nữ công nhân Gamelin, kính trễ đến sống mũi, vừa đan bít tất vừa quan sát con trai.

“Ông già Berzelius, người mẫu của con, đến đòi mười livre con còn thiếu, mẹ đã trả ông. Con bé Joséphine đau bụng vì ăn quá nhiều mứt của bác thợ mộc, mẹ đã sắc thuốc cho nó uống… Desmahis có đến, anh rất tiếc không được gặp con. Anh muốn khắc một đề tài do con sáng tác. Nhìn mấy bản phác họa của con, anh ra vẻ thích thú lắm. Anh nói con có tài.”

“Khi hòa bình lập lại, các vụ âm mưu chống phá bị đập tan, con sẽ trở lại bức họa Oreste. Con không hay khoe khoang nhưng ở đó có một cái đầu tuyệt vời, thực xứng với thầy David của con.”

Anh lấy bút vạch bằng một nét uy nghi cánh tay Thần Chiến Thắng.

“Thần Chiến Thắng giơ vòng hoa, - anh nói. - Nhưng nếu chính những cánh tay của thần là những vòng hoa thì đẹp hơn.”

“Évariste này!”

“Gì hở mẹ?”

“Mẹ vừa nhận được tin tức, con thử đoán xem của ai?”

“Làm sao con biết được!”

“Của Julie… em con… Nó không sung sướng.”

“Nếu nó sung sướng thì mới là chuyện nhục nhã.”

“Đừng nói thế, nó là em con. Bản chất nó không xấu, nó có những tình cảm tốt lại được đau khổ trui rèn. Em con yêu con và mẹ cam đoan với con, Évariste, là nó đang khao khát được sống một cuộc đời lao động mẫu mực. Nó chỉ mong được gặp lại người thân. Nó đã lấy Fortuné de Chassagne.”

“Nó viết thư cho mẹ?”

“Không.”

“Vậy tin tức ở đâu ra?”

“Không phải là thư, con ạ, mà là…”

Anh đứng bật dậy, ngắt lời mẹ, bằng một giọng khủng khiếp:

“Mẹ im đi! Đừng nói với con là cả hai chúng nó đã trở về Pháp… Vì chúng nó phải chết, tốt nhất là không phải do con. Vì chúng nó, vì mẹ, mẹ hãy làm sao cho con không biết là chúng nó đang ở Paris… Đừng bắt con phải biết: nếu không…”

“Con muốn nói gì, con của mẹ? Con muốn, con dám…”

“Mẹ nghe đây: Nếu con biết là cô em Julie của con hiện nay ở trong phòng kia… (anh lấy ngón tay chỉ chiếc cửa đóng kín), con sẽ lập tức đi tố cáo nó với Ủy ban Cảnh giác phân khu.”

Bà mẹ đau khổ, mặt trắng bệch như chiếc khăn quấn trên đầu, tay lập cập đánh rơi chiếc tất, thở dài nói nhỏ, nhỏ hơn cả lời nói thầm nhỏ nhất:

“Tôi không muốn tin, nhưng tôi thấy rõ: nó đúng là một con quái vật.”

Cũng nhợt nhạt như mẹ, mép sùi bọt, Évariste chạy trốn, chạy đến với Élodie, mong tìm thấy bên chị sự lãng quên, giấc ngủ, cái thú vị ngọt ngào sắp được vào cõi hư vô.

XIX

Trong khi cha Longuemare và cô gái Athénaïs bị lôi ra phân khu hỏi cung thì hai người lính sen đầm giải ông Brotteaux đến Luxembourg, nhưng viên cai ngục không nhận vì nhà tù hết chỗ chứa. Vị quan thu thuế lại được dẫn đến ngục Conciergerie rồi đưa vào phòng lục sự, một căn phòng hẹp có một tấm vách lấp kín ngăn đôi. Trong lúc viên lục sự ghi tên ông vào sổ, ông Brotteaux trông thấy qua các ô kính hai người đàn ông nằm trên những chiếc đệm xấu, bất động như người chết, mắt mở lớn, khờ khạo như chẳng thấy gì. Đĩa, chai, bánh vụn vung vãi quanh họ. Đó là những người bị tuyên án tử hình đang đợi xe chở đi.

Con người trước có tên là des Ilettes được đưa đến phòng giam. Dưới ánh sáng lờ mờ của một cây đèn lồng, ông thấy hai hình người đang nằm, một người dữ tợn, cụt chân, xấu xí, còn người kia lại thanh nhã, dịu hiền. Hai tù nhân xích lại nhường một phần ổ rơm mục nát, lúc nhúc dòi bọ cho Brotteaux để ông khỏi phải nằm ngay trên mặt đất đầy cứt đái dơ dáy. Trong bóng tối hôi hám, ông nằm phịch trên một chiếc ghế dài, đầu ép vào tường, câm nín, bất động. Ông đau khổ đến mức nếu còn đủ sức đã đập ngay đầu vào tường. Ông không tài nào thở được, mắt như có một cái màng che lấp, một tiếng động kéo dài nhưng vô cùng lặng lẽ vang đến tai ông, thế rồi cả con người ông chìm trong cõi hư vô hoan lạc. Trong phút giây vô giá đó, tất cả đối với ông là hài hòa, ánh sáng trong trẻo, hương thơm, hiền dịu. Rồi ông không còn biết gì nữa.

Khi ông tỉnh lại, ý nghĩ đầu tiên là tiếc mình chỉ ngất đi có một khoảnh khắc phù du. Nhưng trong lúc sững sờ thất vọng ông vẫn là một nhà triết học để ông nghĩ ông phải ngụp lên tận đáy vực thẳm, phải chờ đến lúc được chở ra pháp trường mới cảm thấy được tất cả niềm lạc thú vô biên mà giác quan chưa bao giờ cho ông được hưởng. Một lần nữa ông tìm cách làm tan biến mọi cảm giác nhưng vô ích. Trái lại, dần dần ông thấy bầu không khí hôi hám ở nhà ngục mang đến buồng phổi ông cùng sự nồng ấm của cuộc sống khốn cùng không thể chịu đựng nổi của ông.

Trong khi đó hai người bạn tù coi sự im lặng của ông là một điều sỉ nhục độc ác đối với họ. Ông Brotteaux là người dễ gần gũi kẻ khác nên cố gắng thỏa mãn óc tò mò của họ. Tuy nhiên khi họ biết ông là kẻ người ta gọi là tù “chính trị”, tức là người chỉ có mỗi tội lỗi nhẹ là ăn nói, suy nghĩ thế nào đó, lập tức họ mất cả tôn trọng lẫn cảm tình với ông. Tội gán cho hai tù nhân kia cụ thể hơn: người nhiều tuổi là một tên sát nhân, còn người kia làm tín phiếu giả. Cả hai đã quen với tình trạng của mình, thậm chí còn cảm thấy phần nào thú vị. Tự nhiên Brotteaux nghĩ bây giờ trên đầu ông là chuyển động, tiếng ồn, ánh sáng, cuộc sống; ở khu lâu đài, sau các quầy hàng nước hoa, son phấn hay tạp hóa, mấy cô bán hàng xinh đẹp đang mỉm cười với khách qua đường, những người sung sướng, tự do, ý nghĩ đó càng làm ông trở nên thất vọng.

Rồi đêm đến. Thực ra cũng khó phân biệt ngày, đêm trong bóng tối và cảnh lặng lẽ của nhà tù, nhưng dù sao đêm vẫn nặng nề, ảm đạm hơn. Một chân gác lên chiếc ghế dài, lưng áp vào tường, ông thiếp đi. Và ông thấy mình đang ngồi ở gốc một cây sồi xanh lá xum xuê, đầy tiếng chim hót; mặt trời buổi chiều chiếu những ánh hồng loang loáng trên mặt sông, những đám mây đều viền một màu đỏ rực. Đêm dần qua, ông lên cơn sốt; giơ ngay chiếc hũ lên miệng, ông uống không biết bao nhiêu là nước dơ làm ông thêm bệnh.

Hôm sau, khi mang súp lại, viên cai ngục hứa hẹn nếu ông đồng ý trả tiền, sẽ chuyển ông đến phòng giam ưu tiên ngay khi có điều kiện, mà chắc sẽ sớm có điều kiện. Quả nhiên hôm sau nữa, ông quan thu thuế được chuyển chỗ. Cứ lên một bậc thang ông cảm thấy sức lực, đời sống như bắt đầu trở lại, và đến khi thấy mình ở trong một căn phòng lát gạch men đỏ với một chiếc giường vải phủ một tấm mền loại xấu, ông tưởng khóc được vì vui mừng. Chiếc giường sơn son thếp vàng ngày xưa với những con bồ câu đang quấn mỏ vào nhau mà ông đặt làm cho cô vũ nữ xinh đẹp nhất Nhà hát Nhạc kịch không gây ra cảm giác dễ chịu và hứa hẹn nhiều hoan lạc đến thế.

Chiếc giường của ông cùng với mười bảy chiếc giường khác tương tự có những tấm vách cao ngăn cách được đặt trong một gian phòng lớn, tương đối sạch sẽ. Nhóm người ở đây gồm toàn cựu quý tộc, nhà buôn, chủ ngân hàng, thợ thủ công. Ông quan thu thuế cũ không cảm thấy khó chịu vì ông dễ thích ứng với đủ hạng người. Ông thấy cũng như ông, những con người đó, mặc dầu bị tước bỏ mọi thú vui, lúc nào cũng có thể chết dưới bàn tay đao phủ, vẫn cười đùa, vẫn thích bông lơn, hài hước. Bản tính không quý trọng con người, ông quan niệm là sở dĩ các bạn cùng cảnh ngộ thoải mái là vì họ hời hợt, không đánh giá chính xác tình cảm của họ. Ông càng chắc chắn mình nghĩ đúng vì những người thông minh nhất trong bọn nhiều khi lộ vẻ buồn rõ rệt. Ông cũng nhận thấy là đa số đã tìm được trong ly rượu nguồn vui mãnh liệt, đôi khi điên dại. Không phải người nào cũng can đảm nhưng ai cũng muốn tỏ ra mình là người can đảm. Điều này không làm ông ngạc nhiên: ông biết người ta sẵn sàng thú nhận là mình độc ác, nóng tính, thậm chí keo kiệt, nhưng không bao giờ tự nhận là mình hèn nhát. Thú nhận như vậy thì dù sống với những người đã man hay trong một xã hội thuần thục, họ đều dễ dàng gặp những chuyện nguy hiểm chết người. Vì vậy ông nghĩ dân tộc nào cũng là dân tộc anh hùng, quân đội nào cũng gồm toàn những người dũng cảm.

Nhưng còn mạnh hơn cả rượu, tiếng lách cách của các khẩu súng hay chìa khóa, tiếng ken két của các ổ khóa, tiếng giậm chân của các công dân ở cửa Tòa án, tiếng các người canh gác gọi nhau, tất cả đều kích động tù nhân, khiến họ ưu tư, cuồng nhiệt hay phẫn nộ. Đã có những người lấy dao cạo tự cứa cổ hoặc nhảy qua cửa sổ.

Sau ba ngày ở phòng giam ưu tiên, qua nhân viên phụ trách chìa khóa, ông Brotteaux biết cha Longuemare đang nằm bẹp trên một ổ rơm mục nát, đầy dòi bọ, giữa đám trộm cắp, sát nhân. Ông điều đình đưa cha đến phòng ưu tiên mới có một giường trống. Bản thân chẳng có bao nhiêu, muốn có tiền trả cho nhà tu hành, quan thu thuế nghĩ ra chuyện vẽ chân dung, mỗi bức một ê-quy. Ông còn nhờ một viên cai ngục cung cấp những chiếc khung đèn rồi khéo léo lấy tóc tù nhân kết thành những tác phẩm nho nhỏ rất được hâm mộ vì nhiều người muốn lưu lại kỷ niệm cho người thân.

Cha Longuemare luôn luôn giữ vững tình cảm và trí óc. Trong thời gian chờ đợi ra đối chất trước Tòa án Cách mạng ông chuẩn bị tự bào chữa. Nhưng không tách rời việc biện hộ cho bản thân ra khỏi việc bênh vực Giáo hội, ông quyết định sẽ trình bày với các thẩm phán về những rối loạn, bê bối gây ra cho Giáo hội do chế định dân sự hóa giới tăng lữ. Theo ông, cô trưởng nữ của Giáo hội* đang tiến hành một cuộc chiến tranh phạm thánh chống Đức Giáo hoàng; giới tăng lữ bị tước đoạt, cưỡng bức, phụ thuộc một cách bỉ ổi vào những kẻ vô thần; các linh mục, đội quân chiến đấu của đức Kitô thì bị bóc lột, phân tán. Ông dẫn lời thánh Grégoire vĩ đại và thánh Irénée, đưa ra rất nhiều điều khoản trong luật giáo hội và những chương giáo lệnh đầy đủ.

Chỉ nước Pháp.

Suốt ngày ngồi ở chân giường, dùng đầu gối làm chỗ tựa, ông nhúng những đoạn bút lông mòn vẹt vào mực muội đèn, bã cà phê. Ông viết những chữ thật khó đọc lên giấy bọc nến, giấy gói hàng, lề sách, thư từ, hóa đơn, quân bài; ông nghĩ cả đến việc viết lên áo sơ mi sau khi hồ đặc. Ông xếp thành đống hết tờ nọ đến tờ kia, rồi chỉ mớ bản thảo lem luốc, ông nói:

“Ra trước tòa, tôi sẽ làm cho bọn thẩm phán bị ngợp vì ánh sáng.”

Một hôm nhìn đống giấy tự biện hộ cứ dày thêm mãi với vẻ thỏa mãn, lại nghĩ đến quan tòa mà ông nôn nóng làm cho lúng túng, mất mặt, ông kêu lớn:

“Thực sự ta không muốn ngồi vào vị trí của chúng!”

Các tù nhân mà số phận quy tụ trong chốn giam cầm này là những người bảo hoàng hoặc liên bang; cũng có một người trong nhóm Jacobin. Họ khác nhau về phương cách điều hành đất nước, nhưng trong đám người ấy không còn ai giữ lại một chút tín ngưỡng Kitô nào. Cũng như Brotteaux, những người Feuillants, người lập hiến, người Girondins đều thấy Thượng đế rất xấu đối với họ nhưng lại rất tốt với quần chúng nhân dân. Thay vì đấng Jéhovah, phái Jacobin dựng ra một ông thần Jacobin để từ trên cao giội chủ nghĩa Jacobin xuống toàn thế giới. Vì không thể tưởng tượng người ta có thể vô lý đến mức tin vào một thứ tôn giáo mặc khải, lại thấy cha Longuemare chẳng phải là hạng người ngu si, đần độn, các tù nhân liền coi ông là con người xảo quyệt. Trong lúc đó, có lẽ để chuẩn bị cho hành động tử vì đạo, ông công bố đức tin của mình với bất là người nào nhưng càng thành khẩn, ông càng giống một tên bịp bợm.

Ông Brotteaux không thành công khi bảo đảm cha Longuemare là người tu hành thực tâm; chính ông cũng chỉ tin một phần ở lời mình khẳng định. Quan điểm của nhà tu hành quá kỳ cục nên có vẻ giả tạo và không hoàn toàn thuyết phục được ai. Ông gọi Jean-Jacques là tên vô lại tầm thường nhưng đặt Voltaire vào hàng ngũ những người siêu việt, tuy không bằng Helvétius đáng mến, Diderot hay nam tước Holbach. Theo ông thiên tài lớn nhất thế kỷ là Boulanger. Ông cũng đánh giá cao nhà thiên văn Lalande và Dupuis, tác giả một bản “Báo cáo về nguồn gốc các chòm sao”. Những kẻ thích đùa ra sức bỡn cợt nhà tu hành dòng Barnabites nhưng chẳng bao giờ ông biết họ chế nhạo ông; vì ông quá khờ khạo nên những lời châm chọc trở thành vô hiệu.

Bị lo lắng dằn vặt, day dứt vì sống mãi trong cảnh nhàn cư, tù nhân tìm mọi cách giải trí: chơi cờ đam, đánh bài, thò lò… Họ không được phép mang vào nhà giam bất kỳ nhạc cụ nào. Sau mỗi bữa ăn chiều họ lại hát hay ngâm thơ. Bài thơ “Cô trinh nữ” của Voltaire cũng đem lại ít nhiều an ủi cho những người đau khổ, họ nghe đi nghe lại những đoạn hay mà không biết chán.

Nhưng rồi không thoát khỏi ý nghĩ khủng khiếp vẫn cắm sâu vào trái tim họ, đôi khi họ biến chuyện khủng khiếp thành trò chơi. Trong gian phòng của mười tám chiếc giường đó, trước khi đi ngủ, họ đóng kịch Tòa án Cách mạng. Việc nhập vai được dựa vào sở thích và khả năng. Kẻ này đóng vai thẩm phán và ủy viên công tố. Kẻ khác vai bị cáo và nhân chứng, lại có những người làm đao phủ và lũ tay sai. Vụ án nào cũng kết thúc bằng việc xử tử kẻ phạm tội được họ đặt nằm trên giường, cổ vươn ra dưới một tấm ván. Sau đó là cảnh địa ngục. Những tù nhân nhanh nhẹn nhất đóng vai quỷ sứ.

Một luật sư trẻ ở Bordeaux là Dubosc, người bé nhỏ, đen, chột mắt, lưng gù, chân thọt, lại đội thêm đôi sừng, đúng là quỷ thọt hiện hình, đến kéo chân lôi cha Longuemare ra khỏi giường, tuyên bố cha bị xét án lửa thiêu đời đời và bị đày xuống địa ngục mà không bao giờ được ân xá vì tội đã biến đấng tạo ra vũ trụ thành con người ghen tị, ngu ngốc, độc ác, một kẻ thù của niềm vui và tình yêu.

“Ha! Ha! Ha! - Con quỷ kêu lên khủng khiếp, - tên tu sĩ già nua kia, mi đã giảng dạy là Thượng đế thích thú nhìn cảnh sinh linh héo hon trong cảnh khổ hình và không có những thiên tư quý nhất của Người. Tên đại bịp, tên đạo đức giả, tên đội lốt tu hành kia, ta phạt mi đời đời kiếp kiếp ngồi trên đinh và ăn vỏ trứng!”

Cha Longuemare đáp lại một cách đơn giản rằng trong bài diễn văn kia quỷ sứ đã lộ nguyên hình là một nhà triết học và bất cứ hồn ma, bóng quỷ nào dưới địa ngục cũng lảm nhảm ít điều ngu ngốc hơn thế vì ít hay nhiều chúng cũng đã tiếp xúc với môn thần học và chắc chắn không ngu si, đần độn như một học giả bách khoa.

Nhưng đến khi vị luật sư Girondins gọi cha là tu sĩ dòng thánh François thì cha đỏ mặt lên vì bực bội và tuyên bố một kẻ không phân biệt nổi một tu sĩ Barnabite với một tu sĩ dòng thánh François thực chẳng khác gì không trông thấy con ruồi sa vào tô sữa.

Tòa án Cách mạng tiếp tục làm vơi bớt các nhà tù trong khi các ủy ban làm chúng đầy ắp trở lại. Trong thời gian ba tháng gian phòng gần mười tám người đã được đổi mới một nửa. Cha Longuemare không còn bị tên tiểu quỷ quấy nhiễu; luật sư Dubosc bị kết án tử hình vì theo chủ nghĩa liên bang, âm mưu phá hoại sự thống nhất của nền Cộng hòa. Cũng như những người bị kết án khác, khi ra khỏi Tòa án, ông đi qua một hành lang dài chạy xuyên qua nhà tù đến căn phòng mà suốt ba tháng liền tính tình ông làm cho vui nhộn. Khi chào vĩnh biệt các bạn tù, ông vẫn giữ được cái giọng nhẹ nhàng và bộ điệu vui vẻ quen thuộc:

“Hãy tha lỗi cho tôi, thưa ông, - ông nói với cha Longuemare, - vì tôi đã túm chân kéo ông ra khỏi giường. Tôi sẽ không làm như thế nữa.”

Quay về phía ông già Brotteaux, ông nói tiếp:

“Chào vĩnh biệt, tôi sẽ đi trước ông vào hư vô. Tôi sẵn sàng giao lại thiên nhiên những nguyên tố cấu thành tôi, hy vọng rồi ra thiên nhiên sẽ sử dụng chúng tốt hơn. Phải thừa nhận, với tôi nó đã sử dụng không có kết quả lắm.”

Rồi ông đi thẳng về phía văn phòng lục sự để lại ông Brotteaux âu sầu, buồn bã và cha Longuemare run rẩy, xanh như tàu lá, sợ tái người vì thấy con người vô đạo vẫn còn cười cợt khi đã đặt chân lên bờ vực thẳm.

Khi tháng nẩy mầm* đem lại những ngày nắng ráo, ông Brotteaux đa tình nhiều lần mò xuống phía sân sát trại giam phụ nữ. Ông lại gần chỗ máng nước, nơi các tù nhân nữ sáng nào cũng giặt giũ quần áo. Có một hàng rào cách ly hai khu vực, nhưng các chấn song đặt không đủ gần để ngăn cản người ta nắm tay, ôm hôn nhau. Những đêm tối trời, từng cặp một đứng sát vào nhau. Ông Brotteaux kín đáo lẩn vào cầu thang, và ngồi trên một bậc thang, ông rút tập Lucrèce ra khỏi chiếc áo đuôi tôm màu nâu đỏ. Dưới ánh sáng một cây đèn lồng, ông đọc mấy câu châm ngôn nghiêm túc nhưng thật an ủi lòng người: “Sic ubi non erimus… Khi chúng ta từ giã cõi đời, không có gì còn có thể làm chúng ta xúc động dù bầu trời, trái đất và biển cả có trộn vào nhau những mảnh vụn hoang tàn.” Nhưng trong lúc khoan khoái cảm thụ thứ đạo lý siêu việt đó, ông Brotteaux vẫn ghen tị với tính điên rồ khiến nhà tu hành dòng Barnabites không nhìn thấy vũ trụ.

Tháng thứ bảy theo lịch Cách mạng, khoảng tháng 3 tháng 4 dương lịch.

Cuộc khủng bố mỗi tháng một khốc liệt thêm. Đêm đêm bọn cai ngục say rượu dắt chó đi từ phòng giam này đến phòng giam khác, mang theo những bản cáo trạng. Chúng gào tên những người bị kết tội, sai cả dấu, cả vần, làm tất cả tù nhân thức giấc và với hai mươi nạn nhân bị đưa đi hành quyết, họ gây kinh động hai trăm người. Trong những hành lang đầy bóng người đỏ như máu đó hàng ngày có hai mươi, ba mươi, năm mươi người bị kết án đi qua, không một lời thở than, oán trách. Có đủ cả ông già, phụ nữ, thiếu niên, hết sức khác nhau về hoàn cảnh, tính cách, tình cảm, khác nhau đến mức người ta phải tự hỏi chẳng biết họ có bị kết án do bốc thăm không.

Nhưng người ta vẫn cứ chơi bài, uống rượu, đề ra những dự án và đêm đêm vẫn hẹn hò ở chỗ hàng rào. Bây giờ thành phần tù nhân gần như hoàn toàn đổi khác, phần lớn là những “kẻ quá khích” và những “kẻ nổi khùng”*. Phòng giam có mười tám giường vẫn là nơi lịch sự, tao nhã nhất. Trừ hai tù nhân vừa từ Luxembourg chuyển đến mà người ta nghi là những “con cừu”, tức bọn do thám, là các công dân Navette và Bellier, còn lại toàn là những người tử tế có thể tin cậy được. Họ nâng ly chúc mừng các chiến thắng của chế độ Cộng hòa. Trong nhóm cũng có một vài thi sĩ như thường thấy trong bất cứ tập hợp những người vô công rồi nghề nào. Những người khéo léo sáng tác và cường điệu ngâm những vần thơ ca ngợi các chiến công của đạo quân sông Rhin và được hoan hô ầm ĩ. Riêng ông Brotteaux chỉ khen ngợi qua quýt người chiến thắng và kẻ làm thơ ca tụng họ. Một hôm ông nói:

Chỉ những người chủ trương cực đoan chống lại Robespierre. Lãnh tụ là Jacques Hébert (1757-1794), ông và nhiều đồng chí bị xử tử.

“Từ thời Homère đến nay, thi sĩ có thói quen kỳ lạ là ca tụng quân nhân, chiến tranh đâu có phải là một xảo năng, chính may rủi quyết định số phận của trận chiến. Hai ông tướng đối địch nhau dù cả hai đều ngớ ngẩn cũng phải có một ông thắng. Các bạn cứ chờ một ngày kia một vị đeo gươm mặc giáp mà bây giờ các bạn đang coi như thần thánh đến nuốt chửng các bạn như con sếu trong chuyện ngụ ngôn nuốt con nhái vậy. Lúc đó hắn mới thực là ông thần! Vì thần chính là kẻ tham ăn tục uống nhất.”

Các chiến công rực rỡ không bao giờ làm ông Brotteaux xúc động, ông hoàn toàn không vui mừng trước những tin thắng trận của nền Cộng hòa mà ông đã dự đoán trước. Ông không ưa gì cái chế độ đã được củng cố bởi thắng lợi đó. Ông bất mãn. Đã có những người bất mãn vì một thiệt hại nhỏ hơn nhiều.

Một buổi sáng có tin Ủy ban An ninh sẽ khám xét các nơi giam giữ tù nhân để tịch thu tín phiếu, đồ vật bằng vàng, bạc, dao, kéo… Họ đã lục soát như vậy ở Luxembourg và lấy đi thư từ, giấy bút, sách vở.

Lập tức người ta nghĩ ra đủ mọi chỗ để cất giấu những gì người ta cho là quý nhất. Cha Longuemare vác từng ôm bản tự bào chữa giấu vào máng nước còn ông Brotteaux đem tập Lucrèce vùi dưới lớp tro trong lò.

Khi các ủy viên, cổ đeo băng tam tài, đến tịch thu thì họ chỉ thấy những thứ chẳng có lý do gì để mang đi cả. Họ vừa đi, cha Longuemare chạy vội đến máng nước để lấy lại những gì gió, mưa chưa cuốn trôi hết, còn ông Brotteaux rút khỏi đống tro tập thơ đã đen nhèm bồ hóng, ông nghĩ:

“Ta cần tận hưởng hiện tại vì có những dấu hiệu cho thấy thời gian còn lại của mình cũng chẳng còn bao lâu nữa.”

Một đêm mát trời tháng đồng cỏ* vừng trăng với hai chiếc sừng bạc lơ lửng treo trong bầu trời mờ sáng phía trên sân nhà giam, ông Brotteaux đang ngồi trên một bậc thang đá đọc tập Lucrèce như thường lệ thì chợt nghe thấy tiếng gọi, một giọng phụ nữ tuyệt vời nhưng không biết là tiếng ai. Ông vội chạy ra sân thì thấy sau hàng rào một bóng người mà thoạt tiên ông không nhận ra. Thân thể nàng chan hòa màu xanh và ánh bạc; những đường nét mơ hồ duyên dáng của nàng khiến ông nhớ lại tất cả những phụ nữ ông đã từng yêu thương. Thế rồi ông chợt nhận ra cô diễn viên xinh đẹp ở phố Feydau, cô Rose Thévenin.

Tháng thứ chín theo lịch Cách mạng, khoảng tháng 5, tháng 6 dương lịch.

“Cô ở đây, cô bé! Nỗi vui mừng được gặp cô trong hoàn cảnh này thực cay đắng. Từ bao giờ và vì sao cô phải đến đây?”

“Từ hôm qua.”

Rồi cô thì thào:

“Em bị tố cáo là bảo hoàng. Họ buộc em tội âm mưu giải cứu hoàng hậu. Vì em biết ông ở đây, em vội tìm cách gặp ông. Nghe em nói, ông bạn của em…, ông có muốn em gọi ông như vậy không? Ngay ở đây em biết một số người, ngoài ra chắc chắn còn có những người có cảm tình với em ở trong Ủy ban Cứu quốc. Em sẽ tìm cách để các bạn em vận động: họ sẽ thả em, rồi em sẽ tìm cách cứu ông.”

Nhưng ông Brotteaux vội vã nói:

“Điều thiết yếu nhất với cô, cô bé, là đừng làm gì hết! Không viết, không xin xỏ; không nhờ vả ai bất cứ điều gì, tôi khẩn cầu đấy, hãy để họ quên cô đi.”

Nhưng hình như cô chưa hiểu hết lời ông vừa nói, ông khẩn khoản hơn:

“Hãy im lặng, Rose, cô cần để người ta quên hẳn cô đi, cô mà sống được chính là nhờ vậy. Các bạn cô càng hoạt động, họ càng đẩy cô tiến nhanh đến cái chết. Cần kéo dài thời gian. Chỉ còn ít, rất ít thời gian nữa thôi là cô thoát nạn… Nhất là đừng tìm cách làm họ xúc động, bọn thẩm phán, hội thẩm, một tên như Gamelin. Họ không phải là con người mà là đồ vật: không thể nói lý lẽ với đồ vật. Làm thế nào để họ quên cô. Cô bạn, nếu cô nghe lời tôi, tôi có chết cũng sung sướng vì đã cứu được cô.”

Cô trả lời:

“Em xin vâng lời ông… Nhưng ông đừng nói đến chuyện chết nữa.”

Ông nhún vai:

“Đời tôi hết rồi, cô bé. Cô hãy sống và mong cô hạnh phúc.”

Cô nắm tay ông và đặt tay ông lên ngực mình:

“Nghe em nói, ông ơi… Em chỉ gặp ông có một ngày, nhưng đối với em, ông hoàn toàn không phải là người xa lạ. Và nếu điều em sắp nói đây có thể lại gắn bó ông với cuộc sống, xin ông hãy tin rằng: ông muốn em thế nào… thì em sẽ như vậy đối với ông.”

Và qua hàng rào, họ hôn môi nhau.

XX

Trong một vụ xử án lê thê, ngồi trong chiếc ghế dài, trong bầu không khí nóng bức, Gamelin nhắm mắt lại tư lự: “Bè lũ độc ác buộc Marat phải trốn tránh ở những nơi hẻo lánh đã biến ông thành loài chim đêm, con chim của nữ thần Minerve, có đôi mắt phát hiện ra bọn mưu phản ẩn mình trong bóng tối. Nay Marat đã vĩnh viễn yên nghỉ trong khu vườn của tu viện Cordeliers, thì lại có cặp mắt xanh, lạnh lùng mà bình tĩnh xuyên suốt kẻ thù của nhà nước với sự tinh tế mà cả đến “người Bạn dân” cũng không thể có được. Hăng hái không kém Marat, lại sáng suốt hơn, vị cứu tinh mới nhìn rõ những điều không ai nhìn thấy. Ông giơ ngón tay. Thế là khủng bố được áp dụng. Ông phân biệt những sắc thái tinh tế dường như không thể cảm nhận được để xác định tốt và xấu, đồi bại và đạo đức. Không có ông trắng đen sẽ lẫn lộn và sẽ nguy hại biết bao cho Tổ quốc và tự do! Ông vạch ra con đường mong manh, không di dịch; chệch khỏi con đường ấy, dù sang phải hay sang trái, chỉ là sai lầm, độc ác, gian manh. Con-người-không-thể-mua-chuộc* đó dạy chúng ta rằng quá khích hay nhu nhược, nhân danh lý trí để bài xích thờ phụng hay nhân danh tôn giáo để chống lại luật pháp của chính thể Cộng hòa đều là những hành động phục vụ nước ngoài. Bọn gian ác đã sát hại Le Peletier và Marat, những kẻ suy tôn mấy ông đó như thần thánh để làm hại thanh danh họ cũng là tay sai nước ngoài. Tay sai nước ngoài, những kẻ chống đối các biện pháp trật tự, thận trọng, tùy thời, những kẻ vi phạm phong tục, đạo đức hoặc vì lòng không ngay thẳng đã chối bỏ Thượng đế. Đã đành bọn linh mục cuồng tín đáng tội chết nhưng cũng có nhiều phương cách phản cách mạng khi chống cuồng tín, có những hành động tội ác khi bội giáo. Ôn hòa cũng như quá khích đều có thể tiêu diệt chế độ Cộng hòa.

Biệt hiệu người đương thời gọi Robespierre.

“Ôi! Khủng khiếp thay những nhiệm vụ mà con người khôn ngoan nhất trong nhân loại vạch ra cho một vị thẩm phán! Thực khủng khiếp! Cần đánh trúng bọn quý tộc, bọn Liên bang, những tên gian ác trong nhóm phiến loạn Orléans vì chúng là những kẻ thù công khai của Tổ quốc. Nhưng như vậy vẫn không đủ vì kẻ mưu phản, tay sai nước ngoài giống thần Protée luôn luôn thay hình đổi dạng. Có lúc nó khoác bộ áo của một công dân yêu nước, một nhà cách mạng, kẻ thù của vua chúa, nó làm ra vẻ có tấm lòng dũng cảm chỉ hòa nhịp đập với nền tự do; nó cất cao tiếng nói làm kẻ thù của chế độ Cộng hòa run rẩy; đó là Danton, bề ngoài quá khích, y vẫn không giấu nổi tính ôn hòa kinh tởm, và cuối cùng việc y ăn hối lộ đã được phanh phui. Mưu phản, tay sai nước ngoài chính là tên nói lắp có tài hùng biện, kẻ đầu tiên đã gắn vào mũ phù hiệu của những người cách mạng, kẻ chuyên viết các bài báo châm biếm, kẻ giả danh yêu nước bằng cách tự xưng là “biện lý chuyện treo cổ”: đó là Camille Desmoulins là nhà báo, nhà chính trị Pháp, thành viên Hội đồng Quốc ước, bị tử hình cùng với Danton; y lộ mặt vì đã bảo vệ bọn tướng lãnh phản quốc và đòi hỏi những biện pháp khoan hồng tai hại. Đó là Philippeaux, là Hérault, là tên Lacroix khốn kiếp. Mưu phản, tay sai nước ngoài là tờ “Linh mục Duchesne”*, tờ báo làm nhục tự do bằng thủ đoạn mị dân hèn hạ, đưa ra những lời vu khống đồi bại khiến Antoinette trở thành người đáng được cảm tình. Đó là Chaumette bề ngoài được lòng dân, hiền hậu, ôn hòa, tử tế, trong sạch khi điều hành Công xã nhưng thực chất là kẻ vô thần! Mưu phản, tay sai nước ngoài là tất cả bọn làm cách mạng đội mũ chụp đỏ, mặc áo vét ngắn, đi giày gỗ điên cuồng chứng tỏ mình yêu nước hơn cả những người Jacobin. Mưu phản, tay sai nước ngoài là Anacharsis Cloots, diễn giả của cả nhân loại đã bị mọi chế độ quân chủ ở châu Âu kết án tử hình nhưng ta phải hết sức coi chừng hắn: hắn là người Phổ.

“Linh mục Duchesne” là tờ báo chính trị của Hébert có tư tưởng và ngôn ngữ quá khích.

“Bây giờ, dù quá khích hay ôn hòa, bọn khốn kiếp, bọn phản quốc đó, các tên Danton, Desmoulins, Hébert, Chaumette đã chết dưới lưỡi gươm công lý. Chế độ Cộng hòa đã vượt qua cơn sóng gió; các ủy ban, các hội nghị nhân dân đều đồng thanh ca ngợi Maximilien và phái Montagne. Các công dân tốt đều kêu lớn: “Hỡi các vị đại diện xứng đáng của một dân tộc tự do, con cái bọn Titans dù có ngửng cao cái đầu ngạo nghễ cũng chỉ hoài công: từ trong lòng sôi sục của phái Montagne độ lượng, sấm sét đã nổ để cứu nguy Tổ quốc…”

Trong bản hợp tấu đó, Tòa án cũng có phần được ca ngợi. Đạo đức là điều rất tốt đẹp và sự tri ân của quần chúng mới quý giá làm sao đối với một vị thẩm phán thanh liêm!

Tuy nhiên, đối với một tấm lòng yêu nước vẫn có những băn khoăn, vẫn có nhiều lý do để lo ngại! Để phản bội chính nghĩa của nhân dân, những Mirabeau, La Fayette, Bailly, Pétion, Brissot còn chưa đủ hay sao? Tại sao cả những người tố cáo bọn phản quốc đó cũng là bọn phản bội? Sao lại có chuyện những người đã chủ trương cuộc Cách Mạng này thực ra chỉ làm Cách Mạng để thủ tiêu Cách Mạng? Những tác giả vĩ đại của những ngày vĩ đại vì sao lại cùng Pitt và Cobourg gây ra cuộc nổi dậy của bọn bảo hoàng Orléans hay đỡ đầu cho Louis XVII? Tại sao Danton lại có thể là một tên Monk* thứ hai? Tại sao Chaumette và bè lũ Hébert lại mưu toan làm hại đất nước, lại nham hiểm hơn bọn liên bang mà họ đã đưa lên máy chém? Và trong số những kẻ đã gây ra cái chết của bọn Danton, bọn Hébert nham hiểm, liệu con mắt xanh của Robespierre còn phát hiện ra những kẻ thù còn nham hiểm hơn không? Đến bao giờ mới chấm dứt cái chuỗi bỉ ổi những tên phản bội, mới chấm dứt sự sáng suốt của Con-người-không-thể-mua-chuộc?”

George Monk (1608-1670): người Anh, tướng của Cromwell, trước chống vương triều, sau đưa Charles II trở lại ngai vàng.

XXI

Trong thời gian này, vẫn trong chiếc áo khoác màu xanh vỏ chai, Julie Gamelin ngày nào cũng tới khu vườn cạnh lâu đài Luxembourg. Ngồi trên một chiếc ghế dài ngay đầu một lối đi, chị đợi người tình xuất hiện ở một khung cửa sổ nhỏ. Họ làm dấu, trao đổi ý nghĩ bằng thứ ngôn ngữ không lời do họ sáng chế ra. Nhờ đó chị biết anh đang sống ở một phòng khá tốt cùng với những con người dễ chịu, anh đang cần một cái mền, một chiếc bình chườm và anh tha thiết yêu chị.

Chị không phải là người duy nhất đến gần tòa lâu đài đã biến thành nhà tù này để nhìn lại một khuôn mặt thân yêu. Một bà mẹ còn trẻ ngồi gần chị cũng dán mắt vào một cửa sổ đóng kín và ngay khi cửa vừa mở, đã vội nâng đứa con nhỏ lên khỏi đầu. Một bà già mặt che mạng đăng ten, ngồi im hàng giờ trên chiếc ghế xếp đợi một cách vô vọng anh con trai đến tận lúc vườn đóng cửa trong khi anh chơi đánh đáo trong sân nhà tù vì sợ mủi lòng lúc trông thấy mẹ.

Trong những buổi chờ đợi dài đằng đẵng dưới bầu trời u ám hay trong xanh, có một người đàn ông đứng tuổi, khá mập, quần áo tươm tất ngồi ở một chiếc ghế gần đấy; ông thường lấy hộp thuốc hay chiếc dây đồng hồ ra nghịch, hoặc mở một tờ báo mà không hề đọc. Ông ăn mặc theo lối cũ của những người tư sản, mũ ba vành có dải vàng, áo màu tím đỏ, gilê xanh thêu chỉ bạc. Trông ông có vẻ thực thà, có lẽ là một nhạc sĩ nếu căn cứ vào đầu ống sáo thò ra khỏi túi. Không lúc nào ông rời mắt khỏi con người bé nhỏ giả trai, luôn luôn mỉm cười với anh, thấy anh đứng dậy cũng đứng dậy lủi thủi đi theo. Vì đau khổ, cô đơn, Julie cũng thấy xúc động vì mối thiện cảm kín đáo của người đàn ông tốt bụng.

Một hôm khi chị vừa ra khỏi vườn thì mưa bắt đầu rơi. Người đàn ông lại gần chị và giương chiếc dù lớn màu đỏ đề nghị cho phép cùng che mưa. Bằng một giọng thật trong trẻo chị nhỏ nhẹ trả lời rằng chị đồng ý. Nhưng vừa nghe chị nói và hình như cảm thấy có hơi phụ nữ mơ hồ toát ra từ người chị, ông vội vàng tránh ra xa, để chị đứng trơ một mình giữa cơn mưa giông, chị hiểu ngay, nên dù đang có nhiều điều phiền muộn vẫn không ngăn nổi nụ cười.

Julie ở một gian phòng sát mái phố Cherche-Midi, chị giả dạng là một viên thư ký xưởng dệt da đang đi tìm việc. Bà Gamelin biết rõ chị càng gần mình bao nhiêu càng nguy hiểm bấy nhiêu nên đã cố đưa chị rời xa quảng trường Thionville và phân khu Cầu Mới. Bà cung cấp thức ăn, quần áo cho chị theo khả năng của bà. Hàng ngày Julie nấu nướng, đi đến Luxembourg để nhìn mặt người yêu rồi lại trở về căn phòng lụp xụp. Công việc diễn ra đều đều, buồn chán như vậy cũng phần nào làm dịu bớt nỗi đau đớn và vì chị còn trẻ, khỏe mạnh, suốt đêm chị vẫn ngủ thực đẫy giấc. Tính chị dũng cảm, lại quen với những cuộc phiêu lưu, có những buổi tối bị bộ quần áo nam nhi khoác lên người kích thích, chị đi đến tiệm rượu ở phố Four có chiếc bảng mang tên “Hồng thập tự”. Đây là nơi hội tụ đủ hạng người, kể cả bọn phụ nữ lẳng lơ. Người ta uống rượu vui chơi, làm tình và luôn luôn xảy ra các vụ ẩu đả. Chị đọc báo, chơi thò lò với một anh làm công trong tiệm hay một chàng lính hút tẩu thở khói vào mũi chị.

Một buổi tối, một gã đàn ông đang uống rượu thì nghe thấy tiếng vó ngựa ở ngã tư, hắn vén màn che cửa nhìn ra ngoài và khi nhận ra công dân Hanriot*, chỉ huy trưởng đoàn quân cảnh vệ đang phóng ngựa về phía bộ tham mưu, hắn lẩm bẩm trong miệng: “Đúng là con lừa của lão Robespierre*.”

Hanriot François (1761-1794): là chỉ huy trưởng quân đội và các phân khu ở Paris trong thời gian có cuộc khủng bố. Bị chết chém ngày 7-7-1794.

Thành ngữ này còn dùng để chỉ người say rượu bét nhè.

Nghe nói thế, Julie cười phá lên.

Nhưng một công dân yêu nước có ria mép phê phán gay gắt:

“Kẻ nào nói như vậy chỉ là một tên quý tộc mạt hạng, cho nó ngồi rũ tù là tao khoái nhất. Các người cần nhớ tướng Hanriot là người yêu nước chân chính; khi cần đến, ông sẽ bảo vệ Paris và Hội đồng Quốc ước, chính vì thế mà bọn Bảo hoàng đã không dung thứ ông.”

Nói xong, nhìn chằm chằm vào mặt Julie vẫn tiếp tục cười lớn:

“Còn thằng nhãi, coi chừng không tao đá đít để dạy mày biết kính trọng những người yêu nước.”

Có những tiếng nhao nhao:

“Hanriot là một tên say rượu, một thằng ngu ngốc!”

“Hanriot là người Jacobin tốt! Hanriot muôn năm!”

Hai nhóm hình thành. Họ đánh nhau, đấm vào đầu, vào mặt nhau làm rách, bẹp nón mũ, xô đổ bàn ghế, ly tách bắn lên tung tóe, đèn tắt, phụ nữ rú lên thất thanh. Bị nhiều công dân yêu nước xông vào đánh, Julie dùng một chiếc ghế con làm vũ khí; bị quật ngã, chị cào cấu cắn xé địch thủ. Chiếc áo choàng hở toang, khăn quàng ngực rách để lộ bộ ngực phập phồng hổn hển. Một nhóm tuần tra nghe thấy tiếng ồn ào kéo đến nhưng Julie luồn qua chân lính sen đầm trốn thoát.

Ngày ngày những chiếc xe vẫn đi qua chở đầy người bị kết án.

“Dù sao con không thể để người yêu của con chết được.” Julie nói với mẹ.

Chị quyết định xin xỏ, vận động, đi tới các ủy ban, các văn phòng, đến nhà các đại biểu, thẩm phán, bất kỳ nơi nào cần đi. Không có áo dài, chị nhờ mẹ mượn nữ công dân Blaise cho chị một chiếc áo có sọc và chiếc khăn choàng đầu bằng đăng ten. Thế rồi ăn mặc như một phụ nữ, một phụ nữ yêu nước, chị đến nhà quan tòa Renaudin, một căn nhà ẩm thấp, tối tăm ở phố Mazarine. Chị run rẩy trèo lên chiếc cầu thang vừa bằng gỗ vừa lát gạch và được viên thẩm phán tiếp tại một phòng làm việc tồi tàn, đồ đạc chỉ có một cái bàn gỗ thông và hai cái ghế nhựa nhồi rơm. Giấy phủ tường đã rách bươm từng mảnh. Renaudin là một người có mái tóc đen dính bệt nhau, đôi mắt tối tăm, ảm đạm, môi hếch, cằm nhô. Y ra hiệu để chị nói và yên lặng ngồi nghe.

Chị nói mình là em gái công dân de Chassagne bị bắt giam ở Luxembourg. Hết sức khéo léo, chị trình bày hoàn cảnh anh bị bắt, cố chứng minh là anh vô tội và tỏ ra vô cùng khẩn khoản.

Nhưng y vẫn trơ trơ, khắc nghiệt.

Chị quỳ xuống chân y, năn nỉ khóc lóc.

Thấy chị khóc, nét mặt y thay đổi: cặp đồng tử đen hơi đỏ bỗng rực cháy, bộ hàm xanh to bè rung lên như để nuốt nước miếng xuống chiếc cổ họng khô rát.

“Nữ công dân, cần phải làm gì, chúng tôi sẽ làm. Chị đừng lo.”

Rồi mở cửa, y đẩy người phụ nữ đến nhờ vả y vào một phòng khách nhỏ màu hồng, có những bức tranh sơn, những tượng sứ, một chiếc đồng hồ treo tường, những bộ đèn nến thếp vàng, những ghế bành thấp, một ghế dựa dài có trang trí một bức họa đồng quê của Boucher. Julie sẵn sàng chấp nhận tất cả để cứu người yêu.

Renaudin hành động như một con thú vật và thật nhanh chóng. Khi đứng dậy sửa lại chiếc áo đẹp của nữ công dân Élodie, chị bắt gặp cái nhìn độc ác và chế nhạo của tên đàn ông; chị cảm thấy ngay mình đã hy sinh vô ích.

“Ông đã hứa trả tự do cho anh tôi,” chị nói.

Hắn cười khẩy.

“Nữ công dân, ta sẽ nói là ta sẽ làm mọi điều cần thiết, nghĩa là sẽ thi hành luật pháp, không hơn không kém. Ta đã nói với chị không phải lo ngại, mà tại sao lại lo ngại chứ? Tòa án Cách mạng bao giờ cũng công bằng.”

Julie đã định xổ tới cắn hắn, móc mắt hắn. Nhưng cảm thấy làm như vậy càng đẩy nhanh Fortuné Chassagne đến chỗ chết, chị chạy trốn và trong gian phòng áp mái, chị cởi bỏ chiếc áo dài đã hoen ố của Élodie. Rồi một mình, chị ngồi suốt đêm gào thét vì căm giận, vì đau đớn.

Hôm sau, khi quay lại Luxembourg, chị thấy lính sen đầm đã chiếm lĩnh khu vườn đang xua đuổi đàn bà, con trẻ. Lính gác ở các lối đi ngăn không cho người qua đường liên lạc với những người bị giam giữ. Bà mẹ trẻ ngày nào cũng ẵm con trên tay nói với Julie là hình như có âm mưu gì đó trong các nhà tù, và người ta đổ tội cho phụ nữ tụ tập ở khu vườn để gây xúc động trong nhân dân làm lợi cho bọn quý tộc và bọn phản bội.

XXII

Cả một quả núi đột ngột mọc lên trong vườn Tuileries. Bầu trời không một đám mây. Dẫn đầu các bạn đồng viện, Maximilien Robespierre tiến bước, mình mặc chiếc áo xanh, quần vàng ngắn, tay ôm một bó bông lúa, xa cúc lam và mào gà. Ông trèo lên núi và thông báo cho toàn quốc biết là vị thần của Jean-Jacques đã ra đời. Ôi trong trắng, hiền hòa, đơn sơ cổ đại! Ôi đức tin! Ôi những giọt lệ xót thương! Ôi mưa móc dồi dào! Ôi độ lượng! Ôi tình thân ái giữa những con người!

Chủ nghĩa vô thần dù còn ngẩng cao bộ mặt ghê tởm cũng chẳng còn làm gì được nữa: Maximilien nắm lấy bó đuốc; những ngọn lửa thiêu đốt tan tành con quái vật để cho đạo lý xuất hiện, một tay chỉ lên trời và tay kia cầm một vòng sao.

Trên một chiếc bục cao đặt trước điện Tuileries, Évariste đứng giữa một đám đông quần chúng đang nghẹn ngào xúc động. Anh khóc và tạ ơn Thượng đế vì thấy trước mắt anh bắt đầu mở ra một kỷ nguyên hạnh phúc.

Anh thở than:

“Cuối cùng chúng ta sẽ sung sướng, trong trắng, vô tội, miễn là bọn gian ác cho phép.”

Tiếc thay! Bọn chúng đã không cho phép. Vẫn phải áp dụng cực hình, vẫn phải để những dòng máu tanh hôi tuôn trào như suối. Ba ngày sau lễ liên minh và hòa hợp đất, trời, Hội đồng Quốc ước ban hành đạo luật “Tháng đồng cỏ”. Đạo luật đơn giản đến khủng khiếp: nó xóa bỏ mọi hình thức cổ truyền của luật pháp, tất cả những gì người La Mã ưa chuộng công lý lập ra để bảo vệ bị cáo được giả thiết là vô tội. Từ nay không thẩm tra, không hỏi cung, không nhân chứng, không biện hộ: tình yêu Tổ quốc sẽ thay thế tất cả. Bị cáo là kẻ đã mang sẵn trong người sự có tội hoặc sự không có tội; đứng trước vị hội thẩm yêu nước, y cần giữ im lặng. Trong thời gian ấy tòa phải phân định đúng, sai trong trường hợp của y, sự phân định đôi khi khó khăn vì nhiều khi sự việc thật tối tăm, uẩn khúc. Vậy xét xử thế nào? Làm thế nào chỉ trong khoảnh khắc phân biệt được người lương thiện với kẻ gian manh, người yêu nước với kẻ thù của Tổ quốc?…

Sau một thời gian hoang mang, rối loạn, Gamelin đã hiểu những nghĩa vụ mới và làm quen với chức năng mới của mình. Qua việc đơn giản hóa mọi thủ tục, anh đã nhận ra thực chất của thứ công lý khủng khiếp được đặt ra vì lợi ích của đất nước kia: người thi hành công lý đâu phải là mấy con mèo lông lá cầm chiếc cân Gô-tích lề mề cân nhắc thiệt hơn; họ là những người cách mạng xét xử bằng nhiệt tình yêu nước và nhìn thấy rõ mọi sự trong ánh chớp. Trong khi những hình thức bảo đảm, các đường lối thận trọng có thể làm mất tất cả thì chỉ cần nhịp đập của một trái tim ngay thẳng là sẽ cứu vãn tất cả. Cần vâng theo sự thôi thúc của thiên nhiên, bà mẹ hiền không bao giờ lầm lẫn; phải xét xử bằng trái tim mình. Gamelin cầu khấn vong hồn Jean-Jacques:

“Hỡi con người đạo đức, cùng với tình yêu con người, xin hãy truyền cảm cho con lòng hăng say tái sinh họ!”

Phần lớn các đồng nghiệp của Gamelin cũng cảm thấy như anh. Họ là những người đơn giản nên hình thức càng đơn giản hóa họ càng thấy dễ chịu. Họ thích thú tiếp nhận cái công lý rút ngắn, được tiến hành nhanh chóng đó. Họ không còn băn khoăn và chỉ cần dò biết ý đồ của các bị cáo vì họ không thể tưởng được là người ta có thể vô tư mà nghĩ khác họ. Họ tự cho là đã nắm được chân lý, đạo lý, lợi ích tối thượng và địch thủ của họ chỉ có thể sai lầm và tội lỗi. Họ cảm thấy mình là kẻ mạnh: họ trông thấy Thượng đế. Họ trông thấy Thượng đế, các ông hội thẩm của Tòa án Cách mạng! Đấng tối thượng được Maximilien thừa nhận làm cho họ ngộp trong ánh sáng tỏa ra từ những ngọn lửa của người. Họ yêu thương và họ tin tưởng.

Chiếc ghế bành của bị cáo đã được thay bằng cái bục rộng chứa đủ năm mươi người vì từ nay Tòa án chỉ xét xử từng loạt người. Ủy viên công tố có nhiệm vụ tập hợp trong cùng một vụ án và buộc tội là đồng lõa những người chỉ vừa mới gặp nhau lần đầu tiên ở Tòa án. Tòa án xét xử những vụ mệnh danh là mưu phản trong các nhà tù dựa vào những quy định dễ dàng đến khủng khiếp của đạo luật Tháng Đồng cỏ; bằng những thủ đoạn tinh vi người ta đã gán chúng với những vụ án trước đó đã đặt ra ngoài vòng pháp luật những người theo Danton và hoạt động trong Công xã. Để người ta dễ nhận thấy hai đặc điểm chủ yếu của một vụ mưu phản được tổ chức bằng vàng của nước ngoài là ôn hòa không đúng lúc và quá khích có tính toán, để người ta vẫn còn thấy ở vụ án này tội ác của bọn Danton và bọn Hébert, người ta đã đưa ra hai phụ nữ đối lập nhau về tính cách, một người là vợ góa của Camille Desmoulins, bà Lucile khả ái, một người là vợ góa của Momozo (trong nhóm Hébert) ăn chơi, phóng túng. Như để tạo ra thế cân bằng đối xứng, cả hai bà đã bị giam trong cùng một nhà tù, rồi ở đó cùng khóc trên một chiếc ghế đá, và cuối cùng, cũng để tạo ra thế cân bằng đối xứng, cả hai đều lên đoạn đầu đài. Đúng là một biểu tượng tài tình, một kiệt tác mà chỉ đầu óc của một biện lý làm vinh dự cho Maximilien mới nghĩ ra nổi. Người ta đã gán cho vị đại diện nhân dân này mọi chuyện thành công hay thất bại của chế độ Cộng hòa, dù đó là luật pháp, phong tục, hay mùa vụ và cả bệnh tật nữa. Bất công thật nhưng vẫn đúng vì cái con người còm nhom, bé nhỏ, chải chuốt, có bộ mặt của loài mèo đó, có quyền hành thực lớn đối với nhân dân…

Ngày hôm đó Tòa án thanh toán một phần của cuộc âm mưu lớn trong các nhà tù. Đó là vụ âm mưu của các tội nhân bị giam ở Luxembourg, những tội nhân bề ngoài có vẻ hiền lành nhưng là những tên bảo hoàng hoặc liên bang triệt để. Bản cáo trạng dựa hoàn toàn vào lời một người tố cáo duy nhất. Các hội thẩm không biết một tí gì về sự vụ, thậm chí tên bọn âm mưu họ cũng không hay.

Gamelin nhìn xuống ghế các bị cáo thấy trong số họ có Fortuné de Chassagne. Người tình của Julie vì bị giam cầm lâu nên gầy gò, xanh xao; ánh sáng gắt của phòng xét xử làm mặt anh đanh lại. Tuy nhiên anh vẫn giữ phần nào vẻ duyên dáng và tự hào. Gặp cặp mắt của Gamelin, cái nhìn của anh ánh lên một vẻ khinh bỉ tột cùng.

Lòng đầy căm phẫn nhưng vẫn bình tĩnh, Gamelin đứng dậy, mắt nhìn vào bức tượng bán thân của Brutus đặt trên cao, xin phép được nói:

“Công dân chủ tịch, mặc dầu giữa một trong các bị cáo và tôi có những quan hệ, có thể là quan hệ thông gia nếu phải trình bày rõ ràng, tôi dứt khoát không tuyên bố là tôi không có thẩm quyền xét xử. Đời xưa hai ông Brutus cũng không nhận là mình không đủ thẩm quyền khi vì công cuộc cứu nước hay vì sự nghiệp bảo vệ tự do họ phải kết án một đứa con và trừng trị một người cha nuôi.”

Anh ngồi xuống.

“Đúng là một tên khốn kiếp,” de Chassagne nghiến răng lẩm bẩm.

Công chúng giữ vẻ lạnh nhạt, hoặc vì họ đã bắt đầu chán ngấy những kẻ yêng hùng, hoặc vì thấy Gamelin quá coi thường những tình cảm tự nhiên.

“Công dân Gamelin, - viên chủ tịch nói, - căn cứ vào các điều khoản của luật pháp, nếu muốn từ chối xét xử, phải trình bày bằng văn bản hai mươi bốn giờ trước khi tòa họp. Dù sao anh chẳng nên làm như vậy: một vị hội thẩm yêu nước đứng trên mọi tình cảm.”

Mỗi bị cáo được hỏi cung trong vòng ba hay bốn phút. Công tố viên kết luận tất cả phải chịu án tử hình. Các hội thẩm biểu quyết bằng lời nói, cái gật đầu, hay tiếng hoan hô. Khi đến lượt, Gamelin đứng dậy nói:

“Các bị cáo đều phạm tội, luật pháp rất rõ ràng.”

Trong khi anh bước xuống các bậc thềm tòa án, một thanh niên ăn mặc áo choàng màu xanh vỏ chai, tuổi chừng mười bảy, mười tám bất ngờ chặn anh lại. Người thanh niên đội chiếc mũ tròn hất ra đằng sau, vành mũ tạo thành một vòng bóng tối xung quanh khuôn mặt đẹp nhưng nhợt nhạt của anh. Đứng thẳng người trước viên hội thẩm, anh thét lớn, tiếng thét khủng khiếp vì căm giận và thất vọng:

“Tên gian ác! Con quái vật! Tên giết người! Mày giết tao đi, đồ hèn nhát! Tao là phụ nữ! Bắt tao đi, chém tao đi, tên Cain* kia! Tao là em gái mày!”

Cain là con của Adam và Eve, vì ghen tuông đã giết em mình là Abel.

Và Julie nhổ nước bọt vào mặt anh.

Đám đông gồm các bà đan len và những người cách mạng đã chểnh mảng không còn cảnh giác như trước; nhiệt tình yêu nước đã nguội đi nhiều lắm. Xung quanh Gamelin và kẻ tấn công anh chỉ thấy những cử chỉ mơ hồ, lẫn lộn. Julie rẽ đám đông rồi biến dạng trong bóng hoàng hôn.

XXIII

Évariste Gamelin mệt nhưng không nghỉ ngơi được; mỗi đêm anh giật mình tỉnh dậy hàng mấy chục lần giữa những cơn ác mộng. Chỉ ở căn phòng màu xanh, trong vòng tay Élodie, anh mới ngủ được vài giờ, vừa ngủ vừa lẩm nhẩm, kêu la làm Élodie thức giấc; nhưng chị không hiểu anh nói những gì.

Một buổi sáng, sau một đêm nằm mơ thấy Nữ Thần Phục Hận, anh thức dậy, lo sợ rã rời, yếu đuối như một đứa trẻ. Ánh rạng đông xuyên qua rèm cửa những tia sáng nhợt nhạt. Ngồi ở đầu giường, Élodie nhẹ nhàng vén tóc Évariste bơ phờ trên trán che lấp mắt anh. Chị nhìn anh âu yếm như một người con gái, lấy mùi soa lau những giọt mồ hôi lạnh ngắt trên trán anh. Anh nhớ ngay đến cái cảnh tuyệt vời trong vở “Oreste” của Euripide mà anh đã phác họa, cảnh nàng Électre đau khổ chùi bọt trên mép anh. Bức tranh đó nếu hoàn thành chắc sẽ là một kiệt tác của anh. Anh cũng tưởng như nghe thấy Élodie dịu dàng nói: “Nghe em, anh yêu dấu, trong khi Thần Phục Hận còn để anh làm chủ lý trí của mình.”

Anh lại nghĩ:

“Thế mà tôi đâu có phải là người giết cha, giết mẹ. Trái lại, chính vì tận hiếu, tận trung mà tôi phải làm đổ dòng máu tanh hôi của những kẻ thù Tổ quốc.”

XXIV

Qua bao nhiêu phiên tòa người ta vẫn chưa xử xong vụ mưu phản trong các nhà tù. Hôm qua bốn mươi chín bị cáo ngồi chật các bậc. Maurice Brotteaux ngồi ở chỗ danh dự, trên chiếc bậc cao bên phải, ông vẫn mặc chiếc áo đuôi tôm màu nâu đỏ đã được ông chải kỹ tối hôm trước, cái túi đựng tập Lucrèce lâu ngày bị sờn rách cũng được vá lại. Ngồi cạnh ông là bà Rochemaure, bôi mắt, trát phấn, mặt mũi bóng loáng, ghê rợn. Cha Longuemare được đặt ngồi giữa bà và cô Athénaïs; sau một thời gian ở nhà tù Madelonnettes cô đã lấy lại được vẻ tươi mát thuở nào.

Bốn người không hề biết những bị cáo được lính sen đầm đặt ngồi xung quanh, và những người này chắc cũng không quen nhau, nhưng tất cả vẫn là đồng lõa; thôi thì đủ mọi hạng người: đại biểu, nhà báo, cựu quý tộc, các ông, các bà tư sản. Nữ công dân Rochemaure trông thấy Gamelin ngồi ở hàng ghế hội thẩm. Mặc dầu anh không trả lời những bức thư khẩn thiết, những lời nhắn gửi liên tiếp của bà, bà vẫn đặt hy vọng vào anh. Bà van vỉ nhìn anh, cố gắng làm đẹp và bi thương với anh. Nhưng bà hết ảo tưởng khi gặp cái nhìn lạnh lùng của viên hội thẩm trẻ.

Viên lục sự đọc bản cáo trạng thực ngắn ngủi với từng người nhưng lại dài lê thê vì số bị cáo quá lớn. Ông trình bày khái quát về vụ mưu phản được tổ chức trong các nhà tù nhằm nhấn chìm nền Cộng hòa trong máu các đại diện quốc gia và dân chúng Paris. Về tội của từng người, ông nói:

“Một trong những kẻ cầm đầu độc hại nhất của vụ mưu phản bỉ ổi này là Brotteaux, trước có tên là des Ilettes, làm quan thu thuế dưới thời tên bạo chúa. Ngay ở thời này y đã nổi tiếng vì có những hành vi phóng túng. Hắn là bằng chứng chắc chắn cho mọi người thấy lối sống trụy lạc cùng các phong tục đồi bại, là kẻ thù nguy hiểm nhất của tự do và hạnh phúc các dân tộc: thực vậy, sau khi đã hà lạm công quỹ, phá tán tài sản nhân dân để chơi bời trác táng, tên này đã hợp tác với nhân tình cũ của y là mụ Rochemaure để thư từ liên lạc với các kẻ lưu vong, hèn hạ báo cho họ biết tình hình tài chính, sự di chuyển của quân đội ta, những chuyển biến của dư luận trong nước ta.

“Trong giai đoạn bỉ ổi của cuộc sống này, Brotteaux ăn ở với một tên gái điếm y nhặt về từ đống rác phố Fromenteau, lôi kéo nó tham gia vào mưu đồ của y, dùng nó để hình thành cuộc phản cách mạng bằng lối ăn nói nhơ bẩn và những lời khích động vô sỉ.

“Vài lời phát ngôn của con người nguy hiểm này đủ chứng tỏ cho các vị thấy những ý nghĩ đê hèn và mục đích độc hại của y. Nhận xét về tòa án ái quốc mà hôm nay nhóm họp để trừng trị y, y đã tuyên bố một cách láo xược: “Tòa án Cách mạng giống như một vở kịch của William Shakespeare có lẫn lộn đủ cả những pha đẫm máu nhất và những lời chọc cười ti tiện nhất.” Hắn luôn luôn đề cao chủ nghĩa vô thần, coi nó là phương tiện chắc chắn nhất để làm giảm giá dân chúng và đưa họ vào con đường phi đạo đức. Bị giam ở nhà tù Conciergerie, y coi những chiến công mà các đạo quân anh dũng của ta lập được như những tai ách tệ hại nhất, y cố gắng làm mọi người nghi ngờ các vị đại tướng ái quốc bằng cách gán cho họ những ý đồ tàn bạo. Hắn dùng thứ ngôn ngữ độc ác mà ngòi bút chúng tôi khi ghi lại cũng phải ngại ngùng: “Các bạn hãy chờ đợi một ngày kia một trong các vị đeo gươm, mặc giáp hiện đang cứu nguy các bạn sẽ nuốt chửng các bạn như con sếu trong chuyện ngụ ngôn nuốt những con nhái vậy.””

Bản cáo trạng tiếp tục như sau:

“Mụ Rochemaure trước đây là quý tộc, nhân tình của Brotteaux, tội lỗi cũng chẳng kém gì y. Không những mụ đã thư từ với nước ngoài, được chính Pitt tài trợ, mụ còn hợp tác với những tên đồi bại như Julien ở Toulouse và Chabot, liên lạc với tên nam tước de Batz; mụ đã cùng tên khốn kiếp này nghĩ ra các mánh khóe làm sụt giá các cổ phần của công ty Đông Ấn, mua gom với giá rẻ mạt rồi lại đưa ra những thủ đoạn trấn an để nâng giá cổ phần; bằng cách đó mụ đã tước đoạt của cải của từng cá nhân cũng như của nhà nước. Bị giam giữ ở Bourbe rồi ở Malonettes, mụ vẫn không ngừng âm mưu trong tù, tìm cách thao túng hối đoái, hủ hóa các thẩm phán và hội thẩm.

“Tên Louis Longuemare, cựu quý tộc, tu sĩ dòng thánh François từ lâu đã có những hành vi đê tiện, tội ác trước khi thực hiện những hành động phản bội mà hôm nay y phải trả lời trước tòa. Sống lang chạ nhục nhã với cô gái Gorcut, tức Athénaïs, ngay trong nhà tên Brotteaux, y là đồng lõa của con điếm và tên cựu quý tộc này. Suốt thời gian bị giam giữ ở Conciergerie, ngày nào y cũng ngồi viết những bài phỉ báng đời sống tự do và an bình của nhân dân.

“Còn đối với Marthe Gorcut, tức Athénaïs thì ta có thể khẳng định bọn gái mại dâm là một tai họa cho phong tục mà họ chửi rủa, là một điều ô nhục cho xã hội mà họ làm hư hỏng. Những tưởng chẳng cần phải dài lời về những tội ác ghê tởm mà bị cáo thú nhận một cách vô cùng trơ trẽn.”

Cáo trạng nói tiếp đến năm mươi tư bị can khác mà cả Brotteaux, cả cha Longuemare, cả nữ công dân Rochemaure đều không quen biết trừ việc đã gặp họ vài lần trong nhà tù, nhưng tất cả đều được gom chung với họ vào “vụ mưu phản ghê tởm chưa từng có trong lịch sử của bất cứ dân tộc nào”.

Bản cáo trạng kết thúc bằng đề nghị xử phạt tử hình tất cả các bị cáo.

Brotteaux được hỏi cung trước tiên.

“Ông có nhận đã mưu phản không?”

“Không, tôi không mưu phản. Bản cáo trạng vừa đọc chẳng có điều nào đúng cả.”

“Ông thấy không? Ngay lúc này ông còn âm mưu chống lại tòa án.”

Ông chủ tịch chuyển sang hỏi bà Rochemaure; bà khóc lóc đưa ra những lý sự vụng về, những lời phản kháng tuyệt vọng.

Cha Longuemare nói ông hoàn toàn đặt cuộc đời ông trong ý Chúa, ông cũng chẳng buồn mang ra tòa bản tự biện hộ của ông.

Ông trả lời mọi câu hỏi với thái độ cam chịu. Tuy nhiên, khi ông chủ tịch gọi ông là tu sĩ dòng thánh François thì ông phản đối:

“Tôi không phải là tu sĩ dòng thánh François, tôi là linh mục dòng Barnabites.”

“Thì cũng thế chứ gì,” ông chủ tịch ôn tồn đáp lại.

Cha Longuemare công phẫn nhìn ông chủ tịch:

“Không thể tưởng tượng người ta có thể lầm lẫn một tu sĩ dòng thánh François với một tu sĩ dòng Barnabites được chính thánh Paul sáng lập.”

Tiếng cười, tiếng la ó nổi lên khắp phòng.

Coi thái độ chế giễu kia là dấu hiệu phủ nhận lời ông nói, cha Longuemare tuyên bố ông xin chết trong màu áo người tu sĩ dòng Barnabites mà ông tâm niệm.

Ông chủ tịch lại hỏi:

“Ông có nhận đã âm mưu với cô Gorcut, tức Athénaïs là người đã dành cho ông những ân huệ bẩn thỉu không?”

Cha Longuemare đau đớn ngẩng nhìn lên cao, trả lời bằng sự im lặng bộc lộ nỗi ngạc nhiên của một tâm hồn thơ ngây, tính nghiêm trang của một vị tu hành sợ phải nói lên những lời dông dài vô ích.

“Còn chị Gorcut, - ông chủ tịch hỏi Athénaïs, - chị có nhận đã đồng mưu với tên Brotteaux không?”

Chị trả lời thật nhẹ nhàng:

“Theo tôi biết, ông Brotteaux chỉ làm điều lành, cần có rất nhiều người như ông và chẳng ai có thể tốt hơn được. Nói trái lại là hoàn toàn sai lầm. Tôi chỉ xin nói thế thôi.”

Ông chủ tịch lại hỏi chị có nhận là đã “sống chung chạ” với Brotteaux không. Vì chị chưa nghe thấy từ ngữ này bao giờ, người ta phải giải thích cho chị rõ. Khi đã hiểu, chị trả lời điều đó chỉ tùy thuộc vào ông nhưng ông không đòi hỏi ở chị bao giờ.

Trong các hàng ghế khán giả, mọi người cười ồ lên; Ông chủ tịch liền đe dọa sẽ đưa chị ra ngoài nếu chị cứ tiếp tục trả lời một cách trơ trẽn như vậy. Thế là chị gọi ông là tên đạo đức giả, đồ mặt mẹt, thằng mọc sừng rồi chị trút lên đầu ông, các thẩm phán và hội thẩm đủ mọi lời chửi rủa cho đến khi lính sen đầm kéo chị ra khỏi ghế và lôi ra ngoài.

Sau khi ông chủ tịch hỏi cung vắn tắt các bị cáo khác theo thứ tự họ ngồi trên các bậc. Một người tên là Navette trả lời anh không thể âm mưu trong một nhà giam mà anh mới đến được bốn ngày. Ông chủ tịch tuyên bố trường hợp này cần được xem xét và lưu ý các công dân hội thẩm nhớ kỹ khi luận tội. Một người khác là Bellier cũng trả lời tương tự và ông chủ tịch cũng đưa ra nhận xét có lợi cho bị can. Lòng khoan dung này của viên chánh án có thể là bằng chứng một sự vô tư đáng ca ngợi nhưng cũng có thể là một cái giá trả cho những kẻ tố giác.

Ông phó biện lý đứng dậy đọc lời buộc tội. Ông chỉ làm việc tán rộng bản cáo trạng rồi đặt ra các câu hỏi:

“Liệu có chắc chắn là các tên Maurice Brotteaux, Louise Rochemaure, Louis Longuemare, Marthe Gorcut tức Athénaïs, Eusèbe Rocher, Pierre Guyton-Fabulet, Marceline Descourtis, v.v…, v.v…, đã tổ chức mưu phản, các biện pháp họ sử dụng là ám sát, gây ra nạn đói, làm tiền và tín phiếu giả, làm bại hoại đạo đức và tinh thần nhân dân, tổ chức cuộc nổi dậy trong các nhà tù và mục đích là gây nội chiến, làm tan rã khối đại biểu của đất nước và tái lập chế độ quân chủ không?”

Các hội thẩm rút vào phòng luận tội. Tất cả nhất trí khẳng định các bị can đều có tội ngoại trừ hai người là Navette và Bellier mà ông chủ tịch và sau đó phó biện lý đã gần như miễn tố. Khi đưa ra quyết định của mình, Gamelin tuyên bố:

“Tội lỗi của các bị cáo đã như chọc vào mắt: cần trừng trị họ để cứu nguy Tổ quốc và chính họ cũng phải mong muốn được chịu cực hình để có thể ăn năn, hối lỗi.”

Ông chủ tịch đọc bản án mà không có mặt những người liên quan. Trong những ngày quan trọng đó người ta không để cho bị cáo nghe quyết định của tòa án, rõ ràng là vì sợ nỗi thất vọng của một số quá nhiều người. Sợ hãi vô ích vì sự phục tùng của các nạn nhân trong thời kỳ này là hoàn toàn và phổ biến! Viên lục sự bước xuống đọc quyết định của tòa trong cảnh yên lặng ngột ngạt khiến người ta có cảm tưởng những người bị kết tội theo đạo luật Tháng Đồng cỏ chẳng khác gì những thân cây đã chặt sẵn.

Nữ công dân Rochemaure khai mình có mang. Một nhà phẫu thuật cũng là hội thẩm được cử ra khám nghiệm chị. Người ta khiêng người phụ nữ đã ngất xỉu vào nhà giam.

“Ôi! - Cha Longuemare than thở, - mấy ông thẩm phán này thực đáng thương: tình trạng linh hồn họ thực tệ hại. Họ lẫn lộn tất cả, không phân biệt nổi một tu sĩ dòng thánh François với một tu sĩ dòng Barnabites.”

Cuộc hành hình sẽ diễn ra cùng ngày ở địa điểm có tên là “Ngai vàng lật đổ”. Các tội nhân tắm gội sạch sẽ, tóc hớt ngắn, áo sơ mi khoét rộng cổ được gom lại như súc vật trong một gian phòng nhỏ cách văn phòng lục sự một vách ngăn có lắp kính.

Khi tên đao phủ và những kẻ tùy tùng đến, Brotteaux đang chăm chú đọc cuốn Lucrèce, ông đặt cái chặn vào trang đọc dở, gấp sách nhét vào túi chiếc áo đuôi tôm rồi nói với nhà tu hành:

“Kính thưa cha, điều tôi bực nhất là không còn bao giờ thuyết phục được cha. Chúng ta sắp sửa ngủ giấc ngủ cuối cùng, tôi không thể kéo cha dậy để nói: “Ông thấy đấy: ông không còn tình cảm, ý thức nữa; ông đã hoàn toàn vô tri. Cái gì đi sau đời sống cũng y hệt cái đã có trước nó.”” Ông muốn nhoẻn miệng cười; nhưng một nỗi đau ghê gớm như thắt ruột gan ông lại và ông như muốn ngất đi.

Tuy nhiên ông vẫn tiếp tục nói:

“Thưa cha, tôi đã để cha trông thấy sự yếu đuối của tôi. Tôi yêu cuộc sống và không thể nào rời bỏ nó mà không luyến tiếc.”

“Thưa ông, nhà tu hành ôn tồn nói, ông coi chừng đấy, rõ ràng ông can đảm hơn tôi, thế mà cái chết lại làm ông bối rối hơn. Điều đó có ý nghĩa gì nếu không phải là tôi trông thấy ánh sáng còn ông thì không.”

“Cũng có thể, - Brotteaux nói, - tôi luyến tiếc cuộc đời vì tôi đã được hưởng nhiều vui thú hơn ông, ông đã ra sức làm nó gần giống cái chết.”

“Thưa ông, - cha Longuemare nói, mặt tái đi, - giờ phút này thực nghiêm trọng. Xin thượng đế phù hộ cho tôi! Chắc chắn chúng ta sẽ chết mà không được cứu rỗi. Chắc là ngày xưa tôi đã nhận thánh lễ với tấm lòng không mấy nhiệt thành, lại bội bạc nữa nên bây giờ Chúa không cho tôi hưởng khi tôi hết sức cần đến.”

Những chiếc xe đang đợi. Tội nhân bị chất lên xe, tay trói chặt. Bà Rochemaure không được xác nhận là có mang cũng bị lôi lên. Đã lấy lại được phần nào nghị lực, bà quan sát đám đông những người đúng xem, nhìn họ với vẻ cầu khẩn, hy vọng mong manh tìm thấy một người có thể cứu bà. Những kẻ hiếu kỳ đã ít hơn trước nhiều, đầu óc họ cũng không còn sôi nổi như xưa. Chỉ có một vài phụ nữ hô: “Giết chết bọn họ đi!” hoặc giễu cợt những người sắp chết. Đàn ông thì nhún vai, im lặng quay đầu đi do khôn ngoan, cũng có thể vì tôn trọng pháp luật.

Khi thấy Athénaïs đi qua cửa, nhiều người rùng mình. Cô còn thơ ngây như một đứa trẻ.

Cô cúi đầu trước nhà tu hành:

“Thưa linh mục, xin cha rửa tội cho con.”

Cha Longuemare nghiêm trang lầm rầm đọc mấy lời cầu nguyện rồi nói:

“Con ạ! Tâm hồn con đã vô cùng khủng hoảng; nhưng quả thực ta không thể trình trước Thượng đế một trái tim chất phác như trái tim con.”

Nhẹ nhàng cô trèo lên xe. Rồi đứng thẳng người, chiếc đầu con trẻ kiêu hãnh ngẩng cao, cô hô lớn:

“Đức vua muôn năm!”

Cô ra dấu cho ông Brotteaux biết bên cạnh cô còn chỗ. Brotteaux giúp nhà tu hành leo lên rồi đến đứng giữa ông và cô gái ngây thơ vô tội.

“Thưa ông, - cha Longuemare nói với nhà triết học đồ đệ của Epicure, - tôi xin ông một đặc ân: Thượng đế mà bây giờ ông còn chưa tin, xin ông cầu xin Người cho tôi. Không có gì chứng tỏ là ông không gần Người hơn chính tôi: chỉ một thời gian ngắn ngủi có thể quyết định điều đó, chỉ cần một giây thôi để ông có thể trở thành đứa con được hưởng ân sủng của Người. Thưa ông, ông hãy cầu nguyện cho tôi.”

Trong lúc các bánh xe lăn ken két trên con đường dài ngoại ô, nhà tu hành đọc bằng tấm lòng và bằng đôi môi những lời nguyện cầu của những người sắp chết, Brotteaux nhớ lại mấy câu thơ của nhà thi sĩ của thiên nhiên: Sic ubi non erimus… Tay bị trói, chân không đứng vững trong chiếc xe ô nhục, ông vẫn giữ thái độ điềm tĩnh, chỉ tìm cách làm thế nào thoải mái hơn. Bên cạnh ông, cô Athénaïs, tự hào được chết như hoàng hậu nước Pháp, nhìn đám đông một cách cao ngạo, còn quan thu thuế nhà ta, như một người lịch lãm, ngắm chiếc cổ nõn nà của cô gái mà tiếc cho ánh sáng ban ngày.

XXV

Trong khi mấy chiếc xe được lính sen đầm áp tải lăn bánh về phía quảng trường Ngai Vàng Lật Đổ đưa Brotteaux và tòng phạm ra pháp trường, thì Évariste ngồi trầm tư trên một chiếc ghế dài ở vườn Tuileries. Anh đợi Élodie. Mặt trời buổi xế chiều chiếu những tia lửa làm bừng sáng các cây dẻ um tùm. Gần hàng rào quanh vườn, tượng thần Renommée cưỡi con ngựa có cánh vẫn ngậm chiếc kèn muôn thuở. Mấy người bán báo rao tin chiến thắng lớn ở Fleurus.

“Phải, - Gamelin suy nghĩ, - chiến thắng đã về tay ta. Chúng ta đã phải trả giá đắt.”

Anh như trông thấy những viên tướng bất tài kéo lê hình bóng trong đám bụi đẫm máu ở quảng trường Cách mạng nơi họ đã bị xử tử. Anh mỉm cười kiêu hãnh; nếu không có những trừng phạt nghiêm khắc mà anh có dự phần tạo ra thì hôm nay những con ngựa Áo đã đến gặm vỏ mấy cây dẻ này.

Anh reo lên ở trong lòng:

“Khủng bố để cứu nước, ôi khủng bố thần thánh! Năm ngoái, vào thời gian này, chỉ có những kẻ chiến bại anh dũng ăn mặc rách rưới bảo vệ chúng ta; lãnh thổ nước nhà bị xâm lăng, hai phần ba các tỉnh nổi loạn. Bây giờ các đạo quân của ta trang bị tốt, được các vị tướng tài ba chỉ huy đang phản công, sẵn sàng đem tự do đến khắp thế giới. Toàn thể lãnh thổ Cộng hòa trở lại hòa bình… Khủng bố cứu nước! Ôi khủng bố thần thánh! Máy chém thương yêu! Năm ngoái, vào thời gian này, nền Cộng hòa bị các phe phái xâu xé, chủ nghĩa liên bang như con mãng xà bảy đầu, đe dọa nuốt chửng nó. Bây giờ những người Jacobin một lòng một dạ trải rộng trên đất nước sức mạnh và sự khôn ngoan của họ.”

Tuy nhiên anh vẫn u uất. Một vết nhăn hằn sâu ngang trán anh; miệng anh đắng ngắt. Anh tư lự: “Chúng ta đã nói: Chiến thắng hay là chết. Chúng ta đã lầm, đúng ra phải nói: Chiến thắng và chết.”

Anh nhìn quanh. Nhiều đứa trẻ đắp những ô cát. Trên những ghế dựa gỗ ở gốc cây, những nữ công dân đang thêu thùa, may vá. Khách qua đường ăn mặc cực kỳ lịch sự vừa đi về nhà vừa nghĩ đến công việc hoặc thú vui của họ. Gamelin cảm thấy cô đơn giữa mọi người: “Mình không phải là đồng bào và cũng không phải là kẻ sống đồng thời với họ. Vậy điều gì đã xảy ra? Tại sao sau nhiệt tình những năm đẹp đẽ lại là sự thờ ơ, mệt mỏi và có lẽ sự chán ghét nữa? Rõ ràng người ta không muốn nghe nói đến Tòa án Cách mạng và quay lưng lại máy chém. Nó đã trở nên quá chướng mắt ở quảng trường Cách Mạng nên đã được đưa đến cuối ngoại ô Antoine. Mà ở đó, khi thấy những chiếc xe chở tội nhân đi qua, người ta cũng xầm xì. Đã từng có người kêu: “Thôi đủ rồi!”

“Đủ rồi khi vẫn còn bè lũ phản bội, mưu phản! Đủ rồi khi còn phải đổi mới các ủy ban, thanh lọc Quốc ước! Đủ rồi khi còn những kẻ ác ôn làm nhục nhã những người đại diện nhân dân! Đủ rồi khi ngay trong Tòa án Cách mạng người ta đang trù tính hạ bệ Người chính trực! Có những chuyện nghĩ đến thấy khủng khiếp nhưng lại có thực! Chính Fouquier* đang mưu phản. Chính vì muốn làm hại Maximilien hắn đã rầm rộ lôi ra giết hại năm mươi bảy nạn nhân* trong chiếc sơ mi đỏ của những kẻ giết cha. Nước Pháp liệu còn có những nỗi xót thương tai hại nào nữa? Phải cứu nó dù nó không muốn và khi nó yêu cầu mọi người khoan dung thì phải bịt tai lại và đánh nữa. Than ôi! Số mệnh đã muốn như vậy: Tổ quốc nguyền rủa những người cứu nó. Thôi thì cứ nguyền rủa chúng tôi để Tổ quốc được sống!

Antoine Quentin Fouquier de Tinville (1746-1795): là biện lý Tòa án Cách mạng, bị xử tử năm 1795.

Trong số 57 người bị xử chém có Nicole, một cô gái quá nhỏ tuổi chỉ có tội là cho một người bị tình nghi ăn uống. Việc cô bị giết làm một số rất đông người xúc động, họ cho đó chỉ là vụ trả thù của một kẻ thất tình.

“Tiêu diệt bọn vô danh tiểu tốt, những tên quý tộc, tài chính, ký giả, thi sĩ, một Lavoisier, một Roucher, một André Chénier, đâu đã đủ. Phải đánh vào bọn gian ác có thế lực lớn, bàn tay đầy vàng và đẫm máu, đang chuẩn bị triệt hạ phái Montagne như bè lũ Fouché Tallien, Rovère, Carrier, Bourdon. Nhà nước phải sạch bóng kẻ thù. Nếu Hébert thành công thì Quốc ước đã bị lật đổ, nền Cộng hòa đã lao xuống vực thẳm; nếu Desmoulins, Danton thành công, Quốc ước mất hết đạo đức đã trao nền Cộng hòa cho bọn quý tộc, bọn buôn chứng khoán, bọn tướng lãnh. Nếu rồi đây bọn Tallien, bọn Fouché, những con quái vật đã từng giết người, cướp của, thành công thì nước Pháp sẽ chìm trong tội ác và ô nhục… Người vẫn ngủ, Robespierre, trong khi bọn tội phạm điên cuồng vì căm hờn và hoảng sợ đang âm mưu giết người và chuẩn bị đưa đám nền tự do. Couthon, Saint-Just, các ông đợi đến bao giờ mới chịu tố giác những kẻ mưu phản?

“Sao có thể như vậy được! Nhà nước cũ, chế độ quân chủ khủng khiếp nắm chắc quyền thống trị bằng cách hàng năm giam cầm bốn trăm ngàn người, treo cổ mười lăm ngàn, cho bánh xe nghiến nát ba ngàn, thế mà chế độ Cộng hòa lại do dự không chịu hy sinh thêm vài trăm mạng để giữ vững nền an ninh và quyền lực của mình! Chúng ta hãy dìm mình trong biển máu để cứu nguy Tổ quốc.”

Anh đang suy nghĩ thì Élodie chạy tới, xanh mét, rã rượi:

“Évariste, anh định nói với em chuyện gì? Sao anh không lại tiệm Tình yêu họa sĩ, lại căn phòng màu xanh của chúng ta? Tại sao anh bảo em đến đây?”

“Để nói với em lời vĩnh biệt.”

Chị thì thầm là anh điên rồ, chị không thể hiểu.

Anh khẽ giơ tay ngăn chị:

“Élodie ạ, anh không thể tiếp tục nhận tình yêu của em.”

“Đừng nói nữa, Évariste, đừng nói nữa!”

Chị rủ anh đi xa một quãng vì có nhiều người đang nhìn và nghe họ nói.

Hai người đi được khoảng hai chục bước, anh bình tĩnh nói tiếp:

“Anh đã hy sinh cho Tổ quốc đời anh, danh dự anh. Nhưng anh sẽ chết một cách tủi nhục, sẽ chỉ còn để lại cho em những kỷ niệm gớm ghiếc… Ta yêu nhau ư? Ai còn có thể yêu anh?… Anh còn có thể yêu ai không?”

Chị nói anh đã mất trí, chị yêu anh và còn yêu anh mãi. Chị nhiệt tình thành khẩn; nhưng chị cũng cảm thấy như anh, cảm thấy hơn anh là anh nói đúng. Nhưng chị vẫn vùng vẫy chống lại sự thật hiển nhiên.

Anh lại nói:

“Anh không tự trách mình. Điều anh đã làm, anh sẽ còn làm nữa. Vì Tổ quốc anh đã trở thành người bị ghét bỏ, bị nguyền rủa. Anh đã tự đặt mình ra ngoài nhân loại. Anh sẽ không trở lại được nữa. Không! Nhiệm vụ lớn chưa hoàn thành. Hỡi ôi! Khoan hồng, tha thứ!… Bọn phản bội có tha thứ không? Bọn mưu phản có khoan hồng không? Bọn gian ác mỗi ngày một nhiều, chúng từ dưới đất chui lên, từ các biên thùy kéo đến: đó là những thanh niên đáng lẽ phải hy sinh ngoài chiến địa, các ông già, trẻ em, phụ nữ ra vẻ ngây thơ, trong trắng, đáng yêu. Và giết họ rồi, lại mọc ra nhiều người hơn nữa… Em thấy rõ anh phải chối từ tình yêu, thú vui, cảnh nhàn hạ, cả cuộc sống nữa.”

Đột nhiên anh ngừng lại. Sinh ra để hưởng những thú vui êm ả, từ lâu nay Élodie sợ hãi thấy qua những nụ hôn của người yêu, qua cảm giác hoan lạc hiện lên những hình ảnh đẫm máu. Chị không trả lời anh. Sự im lặng đó khiến Évariste có cảm tưởng như vừa uống một ly mật đắng.

“Em cũng thấy rõ đấy, Élodie: Bọn các anh đang phải hối hả, nhiệm vụ đang giày vò anh. Ngày giờ của các anh dài đằng đẵng. Chẳng bao lâu nữa anh đã sống một thế kỷ. Hãy nhìn vầng trán này! Đâu có phải là vầng trán của một người yêu! Yêu làm sao được!”

“Évariste, anh là của em, em giam giữ anh; em không trả tự do cho anh.”

Chị nói với giọng đầy hy sinh. Anh cảm thấy và chính chị cũng cảm thấy như vậy.

“Élodie, một ngày kia em có thể chứng nhận là anh đã sống trung thành với nhiệm vụ, là lòng anh thẳng thắn, hồn anh trong sáng, anh chỉ có một ham muốn là lợi ích chung, là bản chất anh hiền hòa, đa cảm không? Không! Chắc em sẽ không nói thế. Anh cũng không yêu cầu em phải nói thế. Hãy để cho kỷ niệm về anh phai tàn! Vinh quang của anh nằm trong lòng anh, tủi hổ bao quanh anh. Nếu em còn yêu anh, em hãy vĩnh viễn đừng nhắc đến tên anh.”

Một đứa bé khoảng tám, chín tuổi đang chơi vòng đâm choàng vào chân Gamelin.

Anh liền ôm nó nhấc lên cao:

“Cháu ạ, cháu sẽ lớn lên, tự do, hạnh phúc và đó là nhờ tên Gamelin hèn hạ. Tôi ghê gớm để cho cháu sung sướng, tôi tàn ác để cho cháu tốt lành; tôi khắc nghiệt để mai đây mọi người Pháp sẽ ôm hôn nhau nhỏ những giọt lệ vui mừng.”

Anh ôm chặt đứa nhỏ vào ngực.

“Cháu ạ, nhờ tôi khi lớn lên, cháu sẽ được hạnh phúc, giữ được tâm hồn trong trắng; nhưng nếu có khi nào nghe người ta nhắc đến tên tôi thì cháu cứ việc nguyền rủa nó.”

Anh đặt đứa bé xuống đất; hoảng hốt nó vội chạy đến túm váy mẹ và bà cũng vội chạy đến như để giải thoát nó.

Người mẹ còn trẻ đó, xinh xắn và có cái dáng thanh nhã của một người quý tộc trong chiếc áo dài bằng vải lanh trắng, dắt con đi, vẻ cao ngạo.

Gamelin dữ tợn quay lại nhìn Élodie:

“Anh đã ôm đứa nhỏ; nhưng có thể anh sẽ đưa mẹ nó lên máy chém.”

Rồi anh rảo bước đi ra xa.

Élodie đứng im lặng giây lát, mắt đăm đăm nhìn xuống. Đột nhiên chị đuổi theo người tình rồi giận dữ, đầu tóc bù xù, như một cô đồng tế thần rượu, chị nắm lấy anh như muốn xé ra từng mảnh, chị kêu lên, giọng nghẹn ngào vì lệ, vì máu:

“Được rồi, anh yêu ạ, anh cũng đưa em lên máy chém đi, anh cũng cho chặt đầu em đi!”

Nghĩ đến lưỡi dao chạm trên gáy mình, chị thấy tất cả da thịt như tan ra trong khủng khiếp và hoan lạc.

XXVI

Mặt trời tháng Nóng* đang ngả về Tây, đỏ như máu. Évariste ủ rũ, đăm chiêu đi thơ thẩn trong khu vườn Marbeuf nay đã trở thành sở hữu quốc gia và là nơi những kẻ vô công rồi nghề thường lui tới. Người ta ăn kem, uống nước chanh. Cũng có những con ngựa gỗ, nơi bắn cung phục vụ các thanh niên yêu nước. Dưới bóng cây, một chú bé vùng Savoie rách rưới, đầu đội mũ chụp đen đang cho một con ngân thử nhảy múa theo âm thanh chát chúa của một chiếc đàn quay. Một người đàn ông còn trẻ, mảnh khảnh, mặc bộ đồ xanh, mặt trát phấn, có một con chó lớn đi cùng, dừng lại để nghe thứ âm nhạc quê mùa đó. Évariste nhận ra Robespierre. Anh thấy ông xanh đi, gầy đi, mặt như đanh lại với những vết hằn đau khổ.

Tháng thứ mười một theo lịch Cách mạng, khoảng tháng 7, tháng 8 dương lịch.

Anh nghĩ: “Làm việc cho hạnh phúc con người mới cơ cực làm sao! Lúc này người đang mơ tưởng những gì? Âm thanh chiếc đàn quay sơn dã có làm người khuây khỏa chút nào không? Người có nghĩ là mình đã ký một thỏa hiệp với thần chết và giờ đó cũng gần kề? Người có tính đến chuyện trở lại Ủy ban Cứu quốc với tư cách là người chiến thắng sau khi đã cùng với Couthon và Saint-Just chán nản rút lui vì bị đa số phản loạn trói tay? Đằng sau bộ mặt khó đoán được kia có những hy vọng và những lo lắng nào?”

Nhưng Maximilien đã mỉm cười với chú bé; bằng một giọng dịu dàng, thân ái, ông hỏi chú về vùng thung lũng, mái nhà tranh, về cha mẹ mà chú bé nghèo khổ đã rời bỏ; ông ném cho chú một đồng tiền nhỏ bằng bạc rồi lại tiếp tục đi. Được vài bước, ông quay lại gọi con chó ngửi thấy mùi chuột đang nhe nanh sủa vang còn con ngân thử thì xù lông ra chống trả.

“Brount! Brount!”

Rồi ông đi sâu vào những con đường tối.

Kính nể ông, Gamelin không tiến lại gần người khách đi dạo cô độc; nhưng nhìn cái dáng mảnh mai nhòa vào đêm tối, anh thấy vang lên trong lòng những lời thành khẩn:

“Tôi đã nhìn thấy nỗi buồn của người, Maximilien, tôi đã hiểu tâm trạng của người. Mối ưu tư, sự mệt mỏi, cả đến cái vẻ lo sợ ẩn trong mắt người, tất cả ở người như nói lên: “Mong làm sao khủng bố chấm dứt, tình bác ái bắt đầu! Hỡi con dân nước Pháp, chúng ta hãy đoàn kết, đức hạnh, tốt đẹp. Chúng ta hãy thương yêu nhau”. Được rồi, tôi sẽ cố gắng thực hiện những ý nguyện của người, để người có thể chứng tỏ lòng nhân ái của người, chấm dứt những bất đồng trong nhân dân, dập tắt cảnh huynh đệ tương tàn, biến tên đao phủ thành người làm vườn chỉ còn cắt đầu cải bắp và rau diếp. Cùng với các bạn đồng sự trong tòa án, tôi sẽ mở đường cho sự khoan dung bằng cách tiêu diệt những kẻ âm mưu và phản bội. Chúng tôi sẽ cảnh giác và nghiêm khắc gấp đôi: không một kẻ phạm tội nào có thể thoát khỏi tay chúng tôi. Và khi đầu tên kẻ thù cuối cùng rơi dưới lưỡi dao, người có thể khoan dung mà không phạm tội ác và làm cho sự trong trắng, đức hạnh ngự trị trên toàn nước Pháp, ôi người cha của Tổ quốc!”

Lãnh tụ Không-thể-mua-chuộc-được đã đi xa. Hai người đàn ông, mũ tròn, quần ngắn bằng vải lanh, một người cao, gầy, vẻ mặt dữ tợn, có đeo một con rồng trên mắt, trông giống Tallien*, gặp ông ở chỗ đường rẽ; họ nhìn xéo ông làm như không nhận ra ông. Khi đã đi khá xa, chắc ông không thể nghe thấy, họ thì thầm với nhau:

Jean-Lambert Tallien (1767-1820): đại biểu Hội đồng Quốc ước, thuộc phái Montagne, âm mưu hại Robespierre và các đồng chí của ông.

“Đấy, ông vua đấy, ông giáo hoàng, ông thần đấy! Ông ta là thượng đế mà, con mẹ điên Catherine Théot* đã báo trước như vậy.”

Catherine Théot là một con mẹ điên ngụ ở đường Contrescarpe đoán Người Cứu rỗi sắp ra đời. Những kẻ xấu miệng nói Người Cứu rỗi đây là Robespierre.

“Tên độc tài, tên phản bội, tên bạo chúa! Vẫn còn có những tên Brutus.”

“Hãy run đi, tên cẩu trệ! Mỏm Tarpéienne* rất gần đồi Capitole*.” Con chó Brount sán lại gần họ. Họ ngừng nói và rảo bước.

Tarpéienne là tên một mỏm đất ở La Mã từ đó người ta xô những kẻ tội phạm xuống vực thẳm.

Tên một ngọn đồi ở La Mã, có đền thờ thần Jupiter.

XXVII

Người vẫn ngủ, Robespierre! Giờ phút trôi qua, thời gian quý báu cạn dần… Cuối cùng, ngày 8 tháng Nóng*, tại Hội đồng Quốc ước, Lãnh tụ Không-thể-mua-chuộc-được đứng dậy lên tiếng. Mặt trời ngày 31 tháng năm*, liệu mi còn mọc lại một lần nữa không? Gamelin chờ đợi, hy vọng. Chắc Robespierre sắp lôi ra khỏi hàng ghế mà họ làm ô nhục những tên lập pháp tội lỗi hơn bọn Liên bang, nguy hiểm hơn Danton… Không! Vẫn không, ông nói: “Tôi chưa thể quyết định xé toang bức màn che đậy những chuyện bí mật đồi bại đó.” Thế là sét nổ tràn lan không đánh thẳng vào một kẻ mưu phản nào khiến cho cả bọn đều hoảng sợ. Từ mười lăm ngày nay, có đến sáu mươi đại biểu không dám ngủ ở nhà. Nếu còn Marat, ông đã điểm tên từng kẻ phản bội: ông đã chỉ thẳng vào mặt chúng. Lãnh tụ Không-thể-mua-chuộc-được do dự, thế là chính ông thành người bị cáo…

Ngày 8 Tháng Nóng là ngày 26-7-1794.

Ngày 31-5-1793 là ngày các phân khu ở Paris nổi dậy bắt buộc Hội đồng Quốc ước phải ra quyết định đặt nhóm Girondins ra ngoài vòng pháp luật.

Buổi tối, ở câu lạc bộ Jacobin, người ta chen chúc đến ngạt thở ở trong phòng, ở các hành lang, ở ngoài sân. Tất cả đều có mặt, cả những người bạn ồn ào lẫn những kẻ thù câm nín. Robespierre đọc lại bài diễn văn mà Quốc ước đã nghe trong một bầu không khí im lặng khủng khiếp; ở đây những người Jacobin xúc động vỗ tay ầm ĩ.

“Đó là lời trối trăng của tôi, - ông nói, - các bạn sẽ thấy tôi bình thản uống chất độc cần.”

“Tôi sẽ cùng uống với ông,” David đáp lại.

“Tất cả, tất cả chúng tôi đều uống!” mọi người đồng thanh hô lớn. Rồi họ giải tán, không quyết định gì cả.

Trong khi người ta chuẩn bị cái chết của Người-chân-chính thì Évariste ngủ giấc ngủ của một môn đồ ở vườn Oliviers*. Sáng hôm sau, anh tới tòa án có hai phiên xử diễn ra cùng lúc. Phân khu của anh xét vụ mưu phản của Lazare và hai mươi mốt tên tòng phạm. Trong lúc đó tin tức đến tới tấp: “Sau một phiên họp kéo dài sáu giờ, Hội đồng Quốc ước ra quyết định truy tố Maximilien de Robespierre, Couthon, Saint-Just cùng với Augustin de Robespierre và Lebas là hai người yêu cầu được chia sẻ số phận với những bị cáo khác, cả năm người đã bị tống giam.”

Oliviers là tên một quả núi gần Jérusalem, nơi chúa Jesus tới cầu nguyện hôm trước ngày tử nạn.

Rồi công dân Dumas, chủ tịch phiên tòa đang họp ở phòng bên bị bắt ngay tại chỗ, nhưng phiên tòa vẫn tiếp tục. Có tiếng trống, tiếng chuông báo động đổ liên hồi.

Đang ngồi xử, Évariste nhận được lệnh của Công xã yêu cầu đến Tòa Thị chính để dự phiên họp của Đại hội đồng. Giữa tiếng chuông, trống, anh nghị án với các đồng nghiệp rồi chạy về nhà để ôm hôn mẹ và lấy chiếc khăn chéo. Quảng trường Thionville vắng tanh. Phân khu không dám quyết định chống hay không chống Quốc ước. Người ta sợ sệt đi men các bờ tường, lủi vào các lối đi, vội vã trở về nhà. Đáp lại tiếng trống, tiếng chuông kêu gọi mọi người nổi dậy là tiếng cửa sổ đóng sập, tiếng khóa rít. Công dân Dupont đã trốn trong tiệm, bác gác cửa Remacle đặt vật chướng ngại trong phòng gác. Cô bé Joséphine sợ hãi ôm chặt con chó Mouton. Bà quả phụ nữ công dân Gamelin rên rỉ than phiền thức ăn đắt đỏ, nguyên nhân mọi điều bất hạnh. Ngay ở chân cầu thang, Évariste gặp Élodie thở hổn hển, những lọn tóc bết trên cổ ướt đẫm mồ hôi.

“Em đến tòa án tìm anh thì anh vừa đi khỏi. Bây giờ anh đi đâu?”

“Đến Tòa Thị chính.”

“Đừng đến đó! chết đấy. Hanriot đã bị bắt… Các phân khu sẽ không hành động. Phân khu Giáo mác, phân khu của Robespierre, cũng ngồi yên. Em biết: cha em có chân ở đó. Đến tòa thị chính anh chết uổng mạng.”

“Em muốn anh hèn nhát?”

“Đâu có, trung thành với Quốc ước, tuân theo pháp luật là một hành động dũng cảm.”

“Khi bọn ác ôn thắng thế thì còn đâu là luật pháp.”

“Évariste, anh hãy nghe Élodie của anh; anh hãy nghe em gái anh; anh hãy đến ngồi cạnh em, để em xoa dịu tâm hồn anh khi anh đang xúc động.”

Anh nhìn chị; chưa bao giờ anh thấy chị hấp dẫn đến như vậy, chưa bao giờ giọng nói của chị lại gợi tình, thuyết phục đến thế.

“Anh chỉ đi với em vài bước, vài bước thôi.”

Chị kéo anh đến khu đất cao có cái bệ bức tượng đã bị lật đổ. Có nhiều nam nữ công dân ngồi chơi trên những chiếc ghế chung quanh. Một bà bán những thứ tạp nham mời khách mua đăng ten, một ông bán nước thuốc, lưng đeo thùng, luôn tay lắc chuông; mấy cháu nhỏ đang tung vòng. Trên bờ sông, những người câu cá, tay cầm cần, ngồi im phăng phắc. Bầu trời đầy mây như sắp có giông. Cúi xuống thành cầu, Gamelin phóng tầm mắt nhìn ở phía xa hòn đảo như một cái mũi tàu, nghe tiếng gió than van trên các ngọn cây. Anh thấy thấm vào tâm hồn một ước vọng yên bình và nỗi cô đơn vô hạn.

Rồi như một tiếng vang tuyệt diệu đáp lại ý nghĩ của anh, Élodie cất tiếng than thở:

“Anh còn nhớ không, khi trông thấy cảnh đồng áng xinh tươi, anh đã ước mơ trở thành thẩm phán hòa giải trong một ngôi làng nhỏ? Thế mà có hạnh phúc đấy anh ạ.”

Nhưng qua tiếng lá cây xào xạc và tiếng nói của người phụ nữ, anh nghe thấy tiếng chuông, tiếng trống báo nguy, tiếng vó ngựa dồn dập ở dằng xa, tiếng pháo kéo trên đường phố.

Chỉ cách anh vài bước, một thanh niên nói với một nữ công dân ăn mặc lịch sự:

“Chị được tin chưa? Nhà hát nhạc kịch đã được thiết lập ở phố Luật Pháp.”

Mọi người cũng đã biết chuyện: họ thì thầm tên của Robespierre nhưng vừa nói vừa run vì vẫn sợ ông. Nghe xì xào tin ông đã bị lật đổ, các phụ nữ cố giấu nụ cười.

Évariste Gamelin nắm lấy bàn tay Élodie nhưng lại buông ra ngay:

“Vĩnh biệt em! Anh đã liên kết em với những ý đồ ghê gớm của anh, anh đã vĩnh viễn làm đời em tàn tạ. Vĩnh biệt. Mong làm sao em quên được anh!”

“Anh nhớ đêm nay đừng về nhà, anh cứ đến Tình yêu họa sĩ. Đừng bấm chuông, anh cứ ném một hòn đá vào cửa sổ, em sẽ ra mở cửa cho anh, em đưa anh ẩn trong gác xép.”

“Em sẽ thấy anh trở lại trong chiến thắng hoặc không bao giờ gặp lại anh nữa. Thôi vĩnh biệt!”

Khi đến gần Tòa Thị chính, anh nghe thấy vang lên bầu trời nặng mấy tiếng ì ầm của những ngày trọng đại. Trên quảng trường Grève, có tiếng vũ khí va chạm, có những khăn chéo, những đồng phục lấp lánh, những khẩu đại bác của Hanriot ở vị trí sẵn sàng nhả đạn. Anh trèo lên cầu thang danh dự và ký giấy hiện diện khi bước vào phòng Hội đồng. Đại hội Công xã với sự nhất trí của bốn trăm chín mươi mốt thành viên có mặt tuyên bố ủng hộ những người bị đặt ra ngoài vòng pháp luật.

Ông thị trưởng cho người mang đến bản nhân quyền rồi đọc điều khoản: “Khi chính phủ vi phạm quyền lợi của nhân dân thì đối với nhân dân khởi nghĩa là nghĩa vụ thiêng liêng và cần thiết.” Ông tuyên bố Công xã chống lại cuộc đảo chính của Hội đồng Quốc ước bằng cuộc nổi dậy của nhân dân.

Các thành viên đại hội đồng tuyên thệ sẵn sàng hy sinh tại vị trí. Hai nhân viên thị chính có nhiệm vụ ra quảng trường Grève yêu cầu dân chúng sát cánh với những đại diện của họ để cứu Tổ quốc và Tự do.

Người ta tìm nhau, trao đổi tin tức, đưa ra những ý kiến. Giữa những người tai mắt chỉ có ít thợ thủ công; đó là thành phần Công xã mà cuộc thanh trừng của phái Jacobin muốn thấy: các thẩm phán và hội thẩm Tòa án Cách mạng, các nghệ sĩ như Beauvallet và Gamelin, những người hưởng trợ cấp, các giáo sư, những nhà tư sản giàu sụ, nhà buôn lớn, những mái đầu rắc phấn, những cái bụng có dây đeo; nhưng rất ít người có giày gỗ, mặc quần dài, áo vét ngắn, đội mũ chụp đỏ. Những người tư sản đó thật đông, thật kiên quyết. Nhưng nghĩ cho cùng, có lẽ những người Cộng hòa thực sự ở Paris chỉ có bấy nhiêu. Họ đứng trong tòa nhà thị chính như đứng trên mỏm đá tự do, chung quanh họ là một biển người lãnh đạm.

Tuy nhiên đã có những tin tức tốt đẹp. Các nhà tù giam giữ những người bị loại ra ngoài xã hội đều mở cửa, nhả lại những miếng mồi của chúng. Augustin Robespierre từ nhà ngục La Force đến Tòa Thị chính trước nhất và được mọi người hoan nghênh. Đến tám giờ, có tin Maximilien sẽ đến với Công xã sau khi đã lưỡng lự rất lâu. Mọi người chờ đợi, ông sắp đến, rồi ông đến thực; tiếng hoan hô vang đội làm rung cả những vòm của Tòa Thị chính cổ kính. Mấy chục người công kênh đưa ông vào. Vẫn là con người mảnh dẻ, chải chuốt trong chiếc áo xanh, chiếc quần ngắn vàng. Ông ngồi vào ghế, ông nói.

Hội đồng cho thắp sáng trưng mặt tiền nhà Công xã. Chế độ Cộng hòa, chính là ông. Ông nói, nói bằng một giọng nhỏ nhẹ, nói một cách thanh lịch, nói thật nhiều. Những người ở đó, những người đã gắn mạng sống của mình vào ông, kinh hoàng thấy ông là người chỉ biết nói, là người của các ủy ban, các diễn dàn, không có khả năng đưa ra một quyết định nhanh chóng, một hành động cách mạng.

Người ta kéo ông vào phòng nghị sự. Tất cả đều có mặt, những người bị đặt ra ngoài vòng pháp luật tên tuổi lẫy lừng: Lebas, Saint-Just, Couthon. Robespierre lại tiếp tục nói. Đã mười hai giờ rưỡi đêm, ông vẫn còn nói. Cùng lúc đó, trong phòng hội đồng, Gamelin mắt dán vào cửa sổ nhìn ra ngoài lo lắng. Anh trông thấy trong đêm tối những làn khói bốc lên từ những cây đèn lồng. Đại bác của Hanriot vẫn ở vị trí sẵn sàng bắn trước Tòa Thị chính. Trên quảng trường đen ngòm, một đám đông người do dự lo âu. Đúng mười hai giờ rưỡi có những ngọn đuốc xuất hiện tại góc phố Thuộc Da vây quanh một đại biểu Quốc ước. Ông này mình đeo nhiều phù hiệu, mở một tờ giấy đọc dưới ánh sáng đỏ quyết định của Quốc ước đặt ra ngoài vòng pháp luật các thành viên Công xã nổi loạn, các thành viên đại hội đồng ủng hộ họ cùng những công dân đáp ứng lời kêu gọi của Công xã.

Ngoài vòng pháp luật, tử hình không xét xử! Chỉ nghĩ thế những kẻ quyết tâm nhất cũng phải tái mặt. Gamelin thấy trán mình lạnh toát. Anh nhìn đám đông rảo bước rời quảng trường Grève.

Và khi anh quay đầu lại, anh thấy gian phòng lúc nãy đông nghẹt gần như trống trơn.

Nhưng làm sao họ trốn được: họ đã ký.

Đã hai giờ đêm. Lãnh tụ không-thể-mua-chuộc-được vẫn thảo luận trong phòng bên với Công xã và các đại diện bị đặt ra ngoài vòng pháp luật.

Gamelin thất vọng nhìn ra quảng trường tối đen. Dưới ánh sáng của những chiếc đèn lồng, anh thấy những cây nến gỗ chạm vào nhau khô khốc trên mái che của một tiệm bán đồ khô, những chóa đèn lắc lư nghiêng ngả trong cơn gió lớn. Thế rồi một cơn mưa giông đổ xuống: quảng trường hoàn toàn trống trơn. Những người chưa bị bản quyết định khủng khiếp làm chùn bước thì nay mấy giọt mưa cũng giải tán nốt. Các khẩu pháo của Hanriot nằm trơ không còn người sử dụng. Và đến lúc qua ánh chớp người ta thấy cùng một lúc từ phố Antoine và đường ven sông đội quân của Quốc ước đổ tới thì chung quanh tòa nhà Công xã không còn lấy một bóng người.

Cuối cùng Maximilien quyết định kêu gọi Phân khu Giáo mác hành động chống lại quyết định của Quốc ước.

Có lệnh cho mang gươm, giáo, súng ngắn, súng trường đến. Những tiếng vũ khí, tiếng chân người, tiếng kính vỡ đã vang lên. Đội quân của Quốc ước như một dòng thác tràn qua phòng nghị sự rồi ùa vào phòng Hội đồng. Một tiếng súng nổ vang: Gamelin thấy Robespierre ngã gục, hàm răng bể toang. Anh vội nắm lấy con dao, con dao giá sáu xu mà một ngày đói kém anh đã dùng cắt miếng bánh chia cho một bà mẹ nghèo, cũng con dao ấy, một buổi tối đẹp trời trong quán trọ ở Orangis, Élodie đã đặt trên đầu gối bốc thăm khi anh đem ra đặt cược. Anh mở dao đâm thẳng vào tim: lưỡi dao đụng xương ngực quằn lại cứa nát hai ngón tay anh. Gamelin gục xuống, máu me đầy mình. Anh không cử động được, người lạnh toát. Thế rồi trong một cuộc vật lộn dữ đội, bị giẫm đạp lên, anh nghe rõ tiếng anh long kỵ binh Henry dõng dạc hô lớn:

“Tên bạo chúa không còn nữa, bọn tay sai đã bị đập tan. Cuộc cách mạng lại thẳng tiến, uy nghi và ghê gớm.”

Gamelin ngất đi.

Đến bảy giờ sáng, một y sĩ giải phẫu do Quốc ước cử tới băng bó cho anh. Quốc ước tỏ ra vô cùng ưu ái những kẻ tòng phạm với Robespierre: nó không muốn một người nào trong bọn thoát khỏi máy chém. Nhà họa sĩ, nguyên hội thẩm, nguyên thành viên Đại hội đồng Công xã được khiêng bằng cáng đến nhà tù Conciergerie.

XXVIII

Ngày 10* khi trên chiếc ghế bố đặt trong ngục tối, Évariste kinh hoảng thức giấc sau một cơn sốt li bì thì Paris bao la, Paris duyên dáng đang cười với ánh nắng. Hy vọng lại trỗi dậy trong lòng các tù nhân; nhà buôn hoan hỉ mở cửa tiệm, người tư sản cảm thấy giàu hơn, thanh niên sung sướng hơn, phụ nữ đẹp hơn vì Robespierre bị lật đổ. Chỉ có một nhóm người Jacobin, vài ông linh mục đã tuyên thệ và mấy bà già là run sợ khi thấy đất nước rơi vào tay bọn người độc ác, tham nhũng. Một phái đoàn của Tòa án Cách mạng gồm ủy viên công tố và hai thẩm phán đi vào Quốc ước để ca ngợi hội đồng đã dập tắt được các vụ mưu phản. Hội đồng quyết định đưa máy chém trở lại quảng trường Cách Mạng để những kẻ giàu có, lịch sự, các phụ nữ đẹp không cần đi xa mà vẫn có thể chứng kiến việc hành hình Robespierre sẽ diễn ra ngay hôm đó. Tên độc tài và bọn đồng lõa đã bị đặt ra ngoài vòng pháp luật: danh tính của chúng chỉ cần được hai viên chức Tòa Thị chính xác nhận là đủ để giao chúng cho tên đao phủ. Nhưng lại nảy ra một khó khăn: việc xác nhận không thể thực hiện được theo đúng thủ tục vì toàn bộ Công xã bị đặt ra ngoài vòng pháp luật. Hội đồng cho phép tòa án tiến hành việc đó bằng người làm chứng bình thường.

Ngày mười tháng Nóng tức ngày 28-07-1794, ngày Robespierre và các bạn ông bị đưa lên máy chém.

Tam hùng được lôi ra pháp trường cùng với bọn tòng phạm chính, giữa nỗi vui mừng, giận dữ, những lời nguyền rủa, tiếng cười, điệu vũ.

Ngày hôm sau Gamelin hơi lại sức và cố gắng đứng dậy được, liền bị lôi ra khỏi ngục tối và đưa đến tòa án. Họ đặt anh lên trên bục mà trước đây anh đã thấy chất đầy bị cáo, đã thấy lần lượt đến ngồi bao nhiêu nạn nhân tầm thường hay nổi danh. Hôm nay chiếc bục cót két kêu than dưới sức nặng của bảy mươi người, phần lớn là thành viên Công xã và vài hội thẩm như anh và cũng như anh, bị đặt ra ngoài vòng pháp luật. Anh lại trông thấy chiếc ghế anh thường ngồi, cái lưng ghế anh vẫn dựa, nơi từ đó anh vẫn khủng bố tinh thần những người đau khổ, anh đã chịu đựng cái nhìn của Jacques Maubel, Fortuné de Chassagne, Maurice Brotteaux, cặp mắt van vỉ của nữ công dân Rochemaure, người đã vận động để anh trở thành hội thẩm và anh đã đền đáp bằng cách xử bà chết chém. Anh lại trông thấy sừng sững trên chiếc bục có đặt ba chiếc ghế bành bằng gỗ gụ bọc nhung đỏ dành cho thẩm phán, các tượng bán thân của Chalier, Marat và bức tượng Brutus trước đó anh đã tuyên thệ. Chẳng có gì thay đổi, vẫn những lưỡi búa, những vòng, những mũ chụp in trên giấy dán tường, vẫn những lời nhục mạ của những bà đan len ngồi trên các hàng ghế cao, vẫn cái tinh thần của Fouquier - Tinville bướng bỉnh, cần mẫn luôn luôn hí hoáy với tập hồ sơ giết người và với tư cách là một vị quan tòa mẫu mực, sẵn sàng đưa những bạn bè ngày hôm trước ra pháp trường.

Các công dân Remacle, gác cổng kiêm thợ may và Dupont-anh, thợ mộc ở quảng trường Thionville nhận có biết Évariste Gamelin, họa sĩ, nguyên hội thẩm Tòa án Cách mạng, nguyên thành viên đại hội đồng Công xã. Họ làm chứng để kiếm một tín phiếu một trăm xu trích ở ngân sách phân khu nhưng vì có mối liên quan láng giềng, bạn bè với người bị đặt ra ngoài vòng pháp luật, họ cảm thấy ngượng ngùng khi trông thấy anh. Hơn nữa trời nóng, họ khát nước nên vội đi uống một ly rượu chát.

Gamelin cố gắng trèo lên một chiếc xe ngựa: anh đã mất nhiều máu, vết thương cũng làm anh vô cùng đau đớn. Người đánh xe lấy roi quất ngựa và cả đoàn lên đường giữa những tiếng la ó.

Nhận ra Gamelin, nhiều phụ nữ la lớn:

“Đi đi mày! Tên uống máu người! Tên sát nhân mỗi ngày ngửa tay lấy mười tám quan! Nó không cười nữa: trông kìa, mặt nó tái mét, thằng hèn!” Cũng những phụ nữ trước đây đã chửi rủa bọn mưu phản, quý tộc, quá khích, ôn hòa đã bị Gamelin và các bạn đồng sự đưa lên máy chém. Chiếc xe rẽ ra bến Morfondus, từ từ tiến đến Cầu Mới và phố Nhà Tiền! Họ đang trên đường tới Quảng trường Cách Mạng, đến chiếc máy chém đã chặt đầu Robespierre. Con ngựa đi khập khễnh, tên lái xe liên tục lấy roi quất nhẹ lên vai nó. Đám đông những người đi xem vui vẻ, náo nhiệt làm cả đoàn tiến chậm; họ khen ngợi các lính sen đầm đã giữ cho ngựa đi thành hàng thẳng. Đến góc phố Honoré, tiếng chửi rủa càng vang lên dữ dội. Một đám thanh niên ngồi ăn uống các quán thời thượng cầm khăn ăn chạy ra cửa sổ hô lớn:

“Đồ ăn thịt người, đồ khát máu!”

Chiếc xe sụt xuống một đống rác chưa được dọn đi trong hai ngày rối loạn, bọn thanh niên giàu sang reo lên:

“Chiếc xe lún bùn! Tống cả bọn Jacobin vào bãi phân.”

Gamelin suy nghĩ, và anh như chợt hiểu:

“Tôi chết thực đúng. Chúng tôi thực đáng phải chịu đựng những lời lăng nhục nền Cộng hòa mà chúng tôi có bổn phận bảo vệ. Chúng tôi đã có tội vì quá khoan dung; chúng tôi đáng bị số phận này. Bản thân Robespierre, con người trong sạch, ông thánh, cũng phạm tội vì mềm yếu, vì độ lượng. Cũng như ông, tôi đã phản bội nền Cộng hòa. Nó bị tiêu diệt, tất nhiên tôi phải chết với nó. Tôi đã sợ máu đổ, vậy bây giờ máu tôi phải đổ! Tôi phải chết! Tôi chết là đúng…”

Đang miên man suy nghĩ, anh chợt trông thấy chiếc biển tiệm Tình yêu họa sĩ; từng đợt sóng cay đắng lẫn ngọt ngào xao xuyến lòng anh.

Tiệm đóng cửa, các bức mành cửa sổ đều được buông xuống. Khi chiếc xe đi ngang qua cánh cửa sổ bên trái, cánh cửa của căn phòng màu xanh, một bàn tay phụ nữ, ngón áp út đeo một chiếc nhẫn bạc, vén mành ném về phía Gamelin một bông cẩm chướng đỏ. Tay bị trói chặt, Gamelin không bắt được bông hoa mà anh trân trọng như biểu tượng và hình ảnh đôi môi đỏ, thơm đã bao lần làm miệng anh mát rượi. Nước mắt anh trào ra và với tấm lòng xúc động vì sự vĩnh biệt mê ảo kia, anh trông thấy trên quảng trường Cách Mạng hiện lên lưỡi dao đẫm máu.

XXIX

Sông Seine chảy cuồn cuộn kéo theo những tảng băng của tháng Tuyết*. Các hồ ở vườn Tuileries, các suối, các lạch đều đông cứng. Trên các đường phố gió bấc thổi tung những lớp sương giá. Mấy con ngựa phì phò thở ra những đám hơi trắng; các thị dân đi lại trên đường đều nhìn chiếc nhiệt kế gắn trước mấy cửa hàng bán kính. Tại tiệm Tình yêu họa sĩ, một anh làm công đang lau hơi nước bám vào các ô kính trong khi những kẻ tò mò ngắm những bức tranh in tay đang được hâm mộ: hình Robespierre vắt một trái tim như vắt chanh trên một chiếc ly để uống máu, và những bức họa phúng dụ lớn như “Chế độ hổ báo của Robespierre”: toàn những rắn độc, những mãng xà, những quái vật khủng khiếp mà tên bạo chúa đã để cho hoành hành trên đất Pháp. Người ta cũng thấy các bức: “Âm mưu ghê tởm của Robespierre”, “Robespierre bị bắt”, “Cái chết của Robespierre”.

Tháng thứ tư theo lịch Cách mạng, khoảng tháng mười hai, tháng một dương lịch.

Hôm đó, sau bữa ăn trưa, Philippe Desmahis cắp chiếc cặp bìa cứng bước vào tiệm đưa cho Jean Blaise xem bản khắc chấm “Robespierre tự sát” anh vừa hoàn thành. Lưỡi dao khắc đã mạnh mẽ mô tả Robespierre cực kỳ gớm ghiếc. Rõ ràng nhân dân Pháp chưa cảm thấy chán ngán với những bức họa ghi lại sự ô nhục và khủng khiếp của con người bị gán cho mọi tội ác của cách mạng. Tuy nhiên nhà buôn tranh in tay rất nhạy bén về thị hiếu quần chúng cũng báo cho Desmahis biết là từ nay ông sẽ nhờ anh khắc những đề tài quân sự.

“Bây giờ ta cần những chiến công, những cuộc chinh phục, cần gươm giáo, đuôi seo, tướng lĩnh. Ta đã bắt đầu tiến đến vinh quang. Tôi cảm thấy điều đó trong trái tim tôi, tim tôi đập dồn dập khi nghe người ta nói về các đạo quân anh dũng của ta. Và khi tôi cảm thấy điều gì thì rất ít khi người khác lại không cảm thấy như tôi. Bây giờ ta cần vẽ chiến sĩ và đàn bà, Thần Chiến Tranh và Thần Vệ Nữ.”

“Công dân Blaise ạ, ở nhà tôi còn ba, bốn bức họa của Gamelin trước đây ông đã đưa tôi khắc, ông có cần gấp không?”

“Chẳng cần chút nào cả.”

“Nhân nói về Gamelin, hôm qua đi trên đại lộ Đền Đài tôi thấy ở một tiệm bán đồ cũ dối diện với nhà ông Beaumarchais, tất cả các bức họa của anh chàng khốn khổ này. Có cả bức “Oreste và Électre”. Cái đầu Oreste, na ná giống Gamelin, trông thực đẹp, tôi bảo đảm với ông… cả những cánh tay nữa… ông chủ tiệm nói ông sẵn sàng bán những bức họa đó cho các họa sĩ để họ vẽ đè lên trên. Cái anh chàng Gamelin khốn khổ! Chắc anh ta sẽ là một tài năng bậc nhất nếu không xoay ra làm chính trị.”

“Hắn có tâm hồn của một tên tội phạm! - Công dân Blaise đáp. - Tôi đã vạch mặt hắn ngay ở đây, khi bản năng khát máu của hắn chưa bộc lộ ra. Hắn không dung tha tôi… Đúng là một tên vô lại.”

“Anh ta thực đáng thương! Anh ta thành thực, chính bọn cuồng tín đã làm hại anh ta.”

“Desmahis, tôi không nghĩ là anh định bênh vực hắn!… Ai mà có thể bênh vực hắn được!”

“Vâng, công dân Blaise, không thể bênh anh ta được.”

Blaise vỗ vai chàng Desmahis đẹp trai.

“Thời thế đã thay đổi. Bây giờ người ta có thể gọi anh là “Barbaroux” vì Quốc ước đâu còn chống lại những người trước đã bị lưu đày. À, tôi nghĩ ra rồi: Desmahis, anh hãy khắc cho tôi một hình Charlotte Corday.”

Một phụ nữ cao lớn, đẹp, da nâu, áo bằng lông thú, bước vào tiệm, kín đáo và thân mật chào công dân Blaise. Đó là Julie Gamelin nhưng bây giờ chị không mang cái tên nhục nhã đó nữa, chị tự xưng là “công dân quả phụ de Chassagne”. Dưới chiếc măng tô, chị mặc một áo dài đỏ để nhớ lại những chiếc sơ mi đỏ dưới thời khủng bố. Mới đầu Julie cảm thấy xa cách cô tình nhân của Évariste: Bất cứ cái gì có liên quan đến anh đều làm chị ghê tởm. Nhưng sau khi Évariste chết, nữ công dân Blaise đã mời bà mẹ đau khổ đến ở tầng trên cùng của cửa tiệm Tình yêu họa sĩ. Julie cũng đến ẩn náu ở đó rồi tìm lại được chỗ làm ở tiệm bán quần áo phố Lombards. Tóc hớt ngắn “kiểu nạn nhân”, dáng dấp quý phái, cảnh tang tóc, tất cả đều khiến chị được cảm tình của giới thanh niên giàu có. Gần như bị Rose Thévenin bỏ rơi, Jean Blaise mua quà tặng chị và chị không từ chối. Tuy nhiên Julie vẫn thích mặc quần áo đàn ông như khi còn sống những ngày bi thảm, chị cho may một bộ đồ bảo hoàng sang trọng; tay cầm một chiếc gậy lớn, chị thường cùng một chị bán y phục phụ nữ đến ăn tại phố Sèvres hay Médon. Không nguôi nỗi nhớ thương sau cái chết của người thanh niên mà chị mang tên, Julie chỉ tìm được nguồn an ủi trong những cơn giận dữ; mỗi khi gặp người Jacobin, chị thường khích động những người qua đường bằng những lời hô hào dọa giết, chị chẳng còn mấy thì giờ để săn sóc mẹ. Suốt ngày bà cụ ngồi trong phòng đọc kinh, quá ê chề vì cái chết thảm thương của con nên như không còn cảm thấy đau đớn nữa. Rose trở thành bạn thân của Élodie, người rõ ràng là sống rất hòa hợp với các bà mẹ ghẻ của mình.

“Élodie đâu?” nữ công dân de Chassagne hỏi.

Jean Blaise ra hiệu là ông không biết. Chẳng bao giờ ông để ý đến những việc làm của con gái: việc đó như đã trở thành một nguyên tắc sống của ông.

Julie đến rủ Élodie tới thăm Thévenin ở phố Monceaux, nơi nữ nghệ sĩ này có một ngôi nhà nhỏ với một mảnh vườn thiết kế theo kiểu Anh.

Ở nhà tù Conciergerie, Thévenin quen biết một người chuyện cung cấp vật phẩm cho quân đội là công dân Montfort. Ra khỏi ngục, chị nhờ Jean Blaise vận động để công dân Montfort cũng được trả tự do. Liền sau đó, ông này lại tiếp tục cung cấp thực phẩm cho quân đội và đầu cơ mua đất ở khu vườn ươm. Các kiến trúc sư Ledoux, Olivier và Wailly giúp ông xây ở đó những ngôi nhà xinh xắn và chỉ trong ba tháng, giá khu đất đã tăng ba lần. Sau đó Montfort trở thành người tình của Thévenin: ông mua cho chị một biệt thự nhỏ gần quảng trường Tivoli và phố Rocher. Ngôi nhà rất đắt nhưng Montfort đâu có mất gì vì tiền bán những miếng đất kế cận cũng đã lớn hơn gấp bao nhiêu lần số vốn ông bỏ ra. Jean Blaise là con người rất biết lui tới; ông thấy mình phải chấp nhận những gì không thể tránh được: ông nhường Thévenin cho Montfort mà không đôi co, giận dữ gì cả.

Chỉ một lúc sau khi Julie tới, Élodie trang điểm xong đi xuống cửa hàng. Mặc dù trời lạnh, dưới chiếc măng tô chị chỉ mặc một chiếc áo dài trắng; mặt chị đã xanh đi, cặp mắt lờ đờ, thân hình mảnh đi, chan chứa dục tình.

Hai người đi tới nhà Thévenin, có Desmahis đi cùng: cô nghệ sĩ muốn hỏi ý kiến anh về việc trang hoàng ngôi nhà sang trọng, còn anh thì yêu Élodie lúc này đã gần như không còn muốn bắt anh phải chịu đau khổ thêm nữa.

Khi đi gần tới Monceaux, qua một nơi chôn vùi dưới lớp vôi đầy xác những người bị hành hình ở quảng trường Cách Mạng, Julie nói:

“Trời lạnh thì không sao; nhưng đến mùa xuân, mùi ở đây bốc ra chắc sẽ đầu độc một nửa thành phố.”

Thévenin tiếp hai bạn trong một phòng khách kiểu xưa, các tràng kỷ, ghế bành đều do David vẽ kiểu, những phù điêu La Mã bằng đá chạm treo đầy tường, phía trên các pho tượng, các tượng bán thân, những bộ đèn nến sơn bằng đồng thanh. Chị mang một bộ tóc giả loăn xoăn màu vàng nhạt. Thời đó tóc giả rất được ưa chuộng; trong các đồ sính lễ, người ta để tới sáu, mười hai hay mười tám bộ. Một chiếc áo dài “kiểu hở ngực” bó sát người chị.

Khoác vội chiếc măng tô lên người, chị dẫn hai bạn gái và chàng nghệ sĩ chạm khắc ra khu vườn do Ledoux vẽ kiểu, lúc này vẫn còn là một mớ hỗn độn những cây trơ trụi và vật liệu linh tinh. Tuy vậy chị cũng chỉ cho khách xem cái động Fingal, một nhà thờ kiểu Gô-tích nhỏ có cái gác chuông, một ngôi đền, một dòng suối.

“Ở đó, chị nói khi chỉ một cụm thông, tôi sẽ cho xây một ngôi mộ giả để tưởng niệm ông Brotteaux des Ilettes bất hạnh, người rất có cảm tình với tôi. Ông ta rất dễ thương. Lũ quái vật đã cắt cổ ông khiến tôi vô cùng đau xót. Desmahis, xin anh khắc cho tôi một bình di cốt trên một cây cột.”

Nhưng chị nói tiếp ngay:

“Thực đáng buồn… tuần này tôi muốn tổ chức một buổi khiêu vũ, nhưng các tay violon đều có nơi mời trước cả ba tuần rồi. Tối nào người ta cũng khiêu vũ ở nhà nữ công dân Tallien.”

Sau bữa ăn tối, xe của Thévenin đưa cả ba chị em và chàng Desmahis đến nhà hát Feydeau. Tất cả những gì thanh lịch nhất ở Paris đều quy tụ ở đây. Phụ nữ chải tóc theo kiểu xưa hay “kiểu nạn nhân”, áo dài hở cổ, màu tía hay trắng có trang kim vàng; nam giới, cổ áo rất cao, màu đen, cà vạt rộng màu trắng che khuất cả cằm.

Tờ áp phích giới thiệu vở “Phèdre và con chó của người làm vườn”. Tất cả khán giả yêu cầu được nghe bài “Nhân dân đứng dậy” đang được phe bảo hoàng và giới thanh niên giàu có ưa thích.

Màn mở. Một người đàn ông to béo, lùn tịt xuất hiện trên, sân khấu: đó là ca sĩ lừng danh Lays, anh hát bằng giọng nam cao:

Nhân dân Pháp, nhân dân anh em!…

Tiếng vỗ tay vang dội nổi lên làm ngần vang những ngọn đèn chùm, có những tiếng thì thầm rồi từ dưới lầu tiếng một công dân đội mũ tròn hát đáp bài “Marseillaise”:

Đi lên, những người con của Tổ quốc!…

Nhưng tiếng hát chìm trong tiếng la ó; có nhiều người la lớn:

“Đả đảo bọn khủng bố! Giết hết bọn Jacobin!”

Lays được mọi người yêu cầu hát lại lần thứ hai bài ca của những người Thermidoriens*.

Nhóm đại biểu lật đổ Robespierre vào tháng Thermidor (tháng nóng).

Nhân dân Pháp, nhân dân anh em!…

Ở mọi nơi trình diễn đều có tượng bán thân Marat đặt trên một cây cột hay một cái bệ; ở nhà hát Feydau, tượng được gắn trên một cái bệ nhỏ, ở phía “Vườn”, sát bức tường cuối sân khấu.

Trong khi ban nhạc trình diễn phần mở đầu bản “Phèdre và Hippolyte” một chàng bảo hoàng ăn diện lấy đầu gậy chỉ bức tượng hô lớn:

“Đả đảo Marat!”

Cả phòng hùa theo:

“Đả đảo Marat! Đả đảo Marat!”

Và át cả tiếng ồn ào có những tiếng nói dõng dạc:

“Thực đáng, xấu hổ khi bức tượng còn đứng nguyên như vậy!”

“Tên Marat khốn kiếp vẫn còn ngự trị khắp nơi thực là một điều nhục nhã. Số tượng của tên này chắc cũng nhiều bằng số đầu người hắn muốn lôi ra chém.”

“Đồ cóc độc!”

“Đồ hổ dữ!”

“Đồ rắn đen!”

Đột nhiên một khán giả ăn mặc lịch sự trèo lên thành lô nơi y đang ngồi đẩy bức tượng đổ lăn kềnh. Thế là chiếc đầu thạch cao bể nát rơi lả tả xuống các nhạc công. Trong tiếng vỗ tay ầm ĩ, cả phòng bị kích động đứng lên đồng thanh hát bài “Nhân dân” đứng dậy:

Nhân dân Pháp, nhân dân anh em!…

Trong số những khán giả nhiệt tình nhất, Élodie nhận ra chàng long kỵ binh đẹp trai, thư ký quèn của một ông biện lý, chàng Henry, mối tình đầu của chị.

Sau buổi diễn, Desmahis gọi một chiếc xe ngựa đưa nữ công dân Blaise về tiệm Tình yêu họa sĩ.

Trong xe, chàng nghệ sĩ nắm bàn tay Élodie nói:

“Chị Élodie, chị có nghĩ là tôi yêu chị không?”

“Có chứ vì anh yêu tất cả phụ nữ.”

“Tôi yêu họ qua chị đấy.”

Chị mỉm cười:

“Tôi sẽ phải gánh một gánh quá nặng những bộ tóc giả đủ màu: đen, vàng, nâu đang rất thịnh hành nếu đối với anh tôi là tất cả các phụ nữ.”

“Élodie ạ, tôi xin thề…”

“Sao! Anh thề à, công dân Desmahis? Hoặc là anh quá ngây thơ, hoặc anh tưởng tôi như vậy.”

Desmahis không tìm ra câu trả lời, còn chị thì tự hào là mình đã làm anh chàng cứng lưỡi.

Ở góc phố Luật Pháp, hai người nghe thấy nhiều tiếng hát, tiếng la, trông thấy nhiều bóng người nhốn nháo quanh một đống lửa. Đó là một nhóm những kẻ ăn diện vừa ở nhà hát Pháp quốc ra đang đốt một hình nộm của Người-Bạn-dân. Tới phố Honoré, anh đánh xe lấy chiếc mũ chào mào đập nhẹ vào một hình nhân chớt nhả Marat treo trên cột đèn.

Anh đánh xe khoái chí quay lại nhìn mấy nhà tư sản rồi kể cho họ chuyện tối hôm trước bác bán lòng heo ở phố Montorgueil lấy máu bôi bê bết lên đầu Marat rồi nói: “Nó thích cái thứ đó đấy”, bọn con trai chín mười tuổi ném tượng bán thân của ông ta xuống cống còn các công dân đứng xem thì kêu ầm lên: “Đấy, lăng tẩm của nó đấy!”

Trong lúc đó ở tất cả các quán rượu, các tiệm giải khát, người ta vẫn hát:

Nhân dân Pháp, nhân dân anh em!…

Tới tiệm Tình yêu họa sĩ, Élodie nhảy xuống xe nói:

“Thôi vĩnh biệt.”

Nhưng Desmahis khẩn khoản nằn nì thật ngọt ngào, âu yếm nên chị không đủ can đảm bỏ anh ở ngoài cửa.

“Đã khuya rồi, - chị nói, - anh chỉ ở lại một lát thôi nhé.”

Trong căn phòng màu xanh, chị cởi áo măng tô để lộ chiếc áo dài trắng kiểu cổ bó sát người.

“Có lẽ anh lạnh, - chị nói. - Để em đốt lửa, có sẵn cả rồi.”

Chị bật diêm ném vào lò.

Philippe ôm lấy chị, mềm mỏng nhưng cũng vô cùng rắn rỏi, và chị cảm thấy một vị ngọt ngào kỳ lạ. Nhưng khi đã khuỵu xuống dưới cái hôn của anh, chị lại gỡ tay anh ra:

“Để em.”

Chị từ từ gỡ đầu trước tấm gương trên lò sưởi, rồi buồn bã nhìn chiếc nhẫn đeo ở ngón tay áp út, một chiếc nhẫn nhỏ bằng bạc có khắc khuôn mặt đã mòn, đã bẹp gí của Marat trông không còn nhận ra được nữa. Chị nhẹ nhàng tháo nhẫn vứt vào ngọn lửa.

Thế rồi vừa cười, vừa khóc, đẹp hẳn lên vì yêu thương, hoan lạc, chị ngã vào cánh tay Philippe.

Đêm đã khuya lắm, lúc nữ công dân Blaise mở cửa phòng cho người tình về. Chị thì thầm trong bóng tối:

“Vĩnh biệt, anh yêu… Bây giờ cha em chắc sắp về. Nếu anh nghe thấy tiếng động ở cầu thang, anh hãy trèo nhanh lên lầu trốn và đợi khi nào không còn gì nguy hiểm nữa hãy trở xuống. Muốn cho bà gác cổng mở cửa ra đường, anh cứ gõ ba tiếng, vào cửa sổ. Vĩnh biệt nhé, cuộc đời em! Linh hồn em!”

Những ngọn củi cuối cùng còn lấp lánh trong lò. Sung sướng và mệt mỏi, Élodie ngả đầu trên gối.