BÍ THUẬT ĐEN

Marguerite Yourcenar

Making Ebook Project

BOOKAHOLIC CLUB

Tên sách: BÍ THUẬT ĐEN

Tác giả: Marguerite Yourcenar

Nguyên tác: L’Œuvre au Noir

Dịch giả: Phạm Thủy Triều

Hiệu đính: Nguyễn Xuân Khánh

Nhà xuất bản: Phụ Nữ

Năm xuất bản: 2000

Số trang: 515

Khổ sách: 13 x 19 cm

Giá bìa: 48.000 đồng

Đánh máy: Khánh Phương, Trần Minh, Thu Hoài, Phương Thảo, Duyên, Mai Anh, Nguyễn Thị Phương Thúy, Minh Hiển, Mỹ Linh, Cẩm Nhung

Soát lỗi: Trịnh Cường, Minh Huy

Chế bản ebook: Hồng Sơn

Ngày thực hiện: 27/09/2012

Making Ebook Project #275 - www. BookaholicClub. com

Bạn đang đọc ebook BÍ THUẬT ĐEN của tác giả Marguerite Yourcenar do Bookaholic Club chế bản theo Dự án chế bản Ebook (Making Ebook Project).

Mong rằng ebook này sẽ mang đến cho bạn một tác phẩm Văn học hay, giàu giá trị biểu cảm và nhân văn, với chất lượng cao. Chúng tôi luôn cố gắng mang đến những chế bản ebook tốt nhất, nếu trong quá trình chế bản có lỗi sai sót nào mong bạn góp ý và cho chúng tôi biết những ebook mà đang mong muốn.

Making Ebook Project của Bookaholic Club là một hoạt động phi lợi nhuận, nhằm mục đích mang đến những chế bản ebook hay, có giá trị với chất lượng tốt nhất mà chúng tôi có thể với Cộng đồng đọc - người Việt. Tuy nhiên, nếu bạn có khả năng xin hãy đọc tác phẩm này bằng sách trước hết vì lợi ích cho Nhà xuất bản, bản quyền tác giả và góp phần phát triển xây dựng nền Văn hóa đọc.

Hãy chỉ đọc chế bản này trong điều kiện bạn không thể tìm đến ấn phẩm sách.

ÉDITÉ AVEC LE CONCOURS

DE L’AMBASSADE DE FRANCE AU VIETNAM

XUẤT BẢN VỚI SỰ HỢP TÁC

CỦA ĐẠI SỨ QUÁN PHÁP TẠI VIỆT NAM

Dịch từ nguyên bảntiếng Pháp

“L’Œuvre au Noir”

Nhà xuất bản Gallimard. 1968

GIỚI THIỆU TÁC GIẢ

Marguerite Yourcenar sinh năm 1903 tại Bruxelles, bố người Pháp và mẹ người Bỉ. Bà lớn lên tại Pháp song sau đó sống chủ yếu tại nhiều nước khác: Ý, Thụy Sĩ, Hy Lạp, rồi sang Mỹ, sống tại đảo Mount Desert trên bờ biển đông bắc nước Mỹ cho đến khi chết vào năm 1987.

Marguerite Yourcenar được bầu là Viện sĩ Viện Hàn lâm Pháp năm 1980. Các tác phẩm của bà gồm nhiều thể loại: tiểu thuyết, thơ và thơ văn xuôi, truyện ngắn, ký, kịch bản sân khấu và các tác phẩm dịch thuật. Tiểu thuyết lịch sử Hồi ký Hadrien là cuốn sách lớn đưa Marguerite Yourcenar vào vị trí các nhà văn lớn trên thế giới, cùng với cuốn Bí thuật đen được trao giải Femina năm 1968.

GIỚI THIỆU TÁC PHẨM

Cuốn tiểu thuyết lịch sử này nói về cuộc đời của một bác sĩ không có thật (do tác giả tưởng tượng ra) sống dưới thời Phục Hưng - bác sĩ Zéno ở thành phố Bruges, và phản ánh sự lôi cuốn với những điều huyền bí của tác giả. Cá tính và cuộc đời của Zeno là sự tổng hòa của danh họa DaVinci, bác sĩ, nhà giả kim Paracelsus, nhà thiên văn học Copernicus và nhà triết học, nhà vũ trụ học Giordano Bruno. Thông qua việc tìm kiếm sự thật của Zeno và những nhân vật ở quanh vị bác sĩ này, Yourcenar kể lại những sinh hoạt và cuộc sống trong thế kỷ 16, dựng lại được giai đoạn giao thời giữa thời kỳ Trung Cổ và Phục Hưng một cách hoàn hảo.

PHẦN MỘT:
VIỄN HÀNH

Nec certam sedem, néc propriam facicm, nec munus ullum peculiare tibi dedimus, o Adam, ut quam sedem, quam faciem, quae munera tule optaveris, ea, pro voto, protua sententia, habeas et possideas. Definila ceteris natura intra praescriptas a nobis leges coercetur. Tu, nullis angustiis coercitus, pro tuo arbitrio, in cuius manu te posui, tibi illam praefinies. Medium te mundi posui, ut circumspiceres inde commodius quicquid est un mundo. Nec te caclestem neque terrenum, neque mortalem neque immorlalem fecimus, ut tui ipsius quasi arbitrarius honorariusque plastes et ficlor, in quam malueris tute formam effingas..

Pic de la Mirandole,

Oratio de hominis dignitate

Ta không cho anh khuôn mặt, không đặt anh vào chỗ của anh, cũng không cho anh những thiên chất anh có, hỡi Adam, để anh muốn có chúng, anh hãy tự mình giành giật và chiếm hữu lấy khuôn mặt, chỗ đứng và thiên chất của anh. Thiên nhiên chứa đựng nhiều loài khác trong những quy luật do chính ta thiết lập. Nhưng anh, người không giới hạn nào bó buộc, với ý chí của anh, trong đôi tay của ý chí ấy nơi ta đặt anh vào, anh tự định nghĩa chính mình. Ta đã đặt anh vào giữa thế giới, để anh có thể suy ngẫm rõ hơn những gì chứa trong thế giới đó. Ta không tạo anh thành thánh, không thành người trần, không thành kẻ sẽ chết đi, không thành kẻ bất tử, để từ chính anh, theo cách một họa sĩ tài ba hay một nhà điêu khắc khéo léo, anh tự do hoàn thiện khuôn hình cho chính mình.

Con đường lớn

Henri-Maximilien Ligre rong ruổi từng chặng nhỏ trên đường đến Paris.

Anh không hay biết gì về những cuộc phân tranh giữa Nhà Vua và Hoàng Đế[1]. Anh chỉ biết rằng hòa bình có từ mấy tháng nay đã bị xé tơi tả như bộ quần áo cũ mặc lâu ngày. Không ai là không biết Francois de Valois vẫn tiếp tục dòm ngó miếng đất Milanais như anh chàng si tình không may đứng ngắm người đẹp; từ nguồn đáng tin cậy người ta đã biết rằng ông ta ngấm ngầm trang bị và tập hợp trên biên giới đất của công tước de Savoie một quân đội mới toanh, có nhiệm vụ chiếm lại mũi đất đã mất ở Pavie. Qua những câu chuyện khô khan về các chuyến đi của bố anh, chủ nhà băng, trộn lẫn với những mẩu chuyện của Virgile, Henri Maximilien tưởng tượng bên kia dãy núi phủ trắng tuyết những kỵ sĩ theo nhau phi xuống những miền đất rộng lớn màu mỡ và đẹp như mơ: những đồng bằng đất hung đỏ, những dòng sông cuồn cuộn chảy nơi đàn gia súc màu trắng đến uống nước, những thành phố được chạm khắc như những chiếc tráp, đầy ắp những vàng, gia vị và da thuộc, giàu như những kho tàng, trang nghiêm như những nhà thờ; những khu vườn đầy tượng, những căn phòng đầy những bản thảo chép tay quý hiếm; những phụ nữ trong trang phục bằng lụa tươi cười chào đón chàng đại úy; tất cả mọi kiểu cách cầu kỳ trong ăn uống và trụy lạc, và, trên những chiếc bàn bằng bạc khối, trong những bình thủy tinh Venise, ánh lên màu sóng sánh của rượu vang Malvoisie.

Mấy hôm trước, anh đã từ bỏ không tiếc nuối ngôi nhà nơi anh sinh ra tại Bruges, từ bỏ luôn tương lai của con trai một thương gia. Một buổi tối, một trung sĩ què huênh hoang là đã phục vụ tại Ý dưới thời Charles VIII, đã kể cho anh bằng cả mồm mép lẫn chân tay những tháng ngày vinh quang nhất của hắn. Hắn tả lại những cô gái và những túi vàng có lần hắn thủ được trong những vụ cướp bóc các thành phố. Henri-Maximilien trả công cho những lời khoác lác này bằng một chầu tại quán rượu. Lúc về, anh tự nói với mình rằng đã đến lúc phải khám phá xem thế giới này vuông tròn ra sao. Ngài nguyên súy tương lai lưỡng lự không biết nên đầu quân cho Hoàng đế hay cho Vua nước Pháp; cuối cùng anh quyết định bằng cách tung đồng xu xem sấp ngửa; Hoàng đế thua. Một cô người hầu để lộ việc anh chàng chuẩn bị lên đường. Henri-Juste lúc đầu giáng cho thằng con trai hư đốn vài đòn chí mạng, rồi dịu lại khi thấy ánh mắt của người em, trong bộ áo chùng, đang đi lại trên mép tấm thảm phòng khách, và với giọng giễu cợt pha bông đùa ông chúc con thuận buồm xuôi gió ở xứ sở những người Pháp khờ dại. Phần ít vì tình cảm cha con, phần nhiều vì kiêu hãnh ngầm, và để chứng tỏ có thể lực rộng, ông tự hứa với mình sẽ viết thư và lúc cần thiết cho Thầy Muzot tại chi nhánh của mình ở Lyon, để phó thác thằng con bất trị cho đô đốc Chabot de Brion, người đang nợ đầm đìa nhà băng Ligre. Henri-Maximilien giũ sạch vương vấn với gia đình một cách nhẹ nhàng. Con trai của một người có thể cho làm tăng hay giảm giá thực phẩm và cho các ông hoàng vay tiền không phải là đồ vô tích sự. Bà mẹ người hùng tương lai nhét đầy thực phẩm vào các túi và giúi cho anh tiền đi đường.

Khi đi qua Dranoutre, nơi bố anh có một trang trại, anh đã thuyết phục ông quản gia cho anh đổi con ngựa đã tập tễnh để lấy con đẹp nhất trong chuồng ngựa của ông chủ nhà băng. Song anh đã bán nó ngay khi đến Saint-Quentin, phần vì bộ yên cương tuyệt vời như có phép thần làm tăng vọt số tiền thanh toán tại các quầy rượu, phần vì những đồ vật quá tươm tất này làm cho anh không tận hưởng được cái thú vui đường dài. Để tiền trong túi vơi chậm lại, vì nó chảy qua kẽ tay anh nhanh hơn anh tưởng, anh ăn mỡ hôi và đậu mỏ với những người đánh xe tại những nhà trọ tồi tàn, còn tối thì ngủ trên rơm, nhưng sẵn lòng nướng vào những chầu đãi đằng hay chiếu bạc ở những nhà trọ sang nhất số tiền tiết kiệm được. Thỉnh thoảng, trong một trang trại lẻ loi, bà góa nào đó giàu lòng thương người cho anh ăn và ngủ tạm. Anh không quên những quyển sách quý bọc da cừu nằm nặng cả túi, những cuốn đó anh lấy trước từ của thừa kế ở thư viện ông chú, linh mục phụ tá Campanus, người sưu tầm sách. Buổi trưa, nằm dài trên đồng cỏ, anh bật cười to khi đọc đến một câu hài hước La tinh của Martial[2], hay mơ mộng hơn, buồn bã nhổ bọt xuống ao và mơ về một phu nhân kín đáo và đoan trang nào đó mà anh sẽ tặng cả tâm hồn lẫn cuộc sống trong những bài thơ xonnê theo kiểu Petrarque[3]. Anh chập chờn ngủ, đôi giày dựng lên trời như tháp nhà thờ, những ngọn yến mạch cao như những tên lính mặc áo choàng xanh, còn cây mỹ nhân như cô thiếu nữ với chiếc váy hơi nhàu. Vào lúc khác, chàng trai cao lớn nằm dài ra đất. Một con ruồi hay tiếng chuông nhà thờ trong làng làm anh thức dậy, chiếc mũ sụp xuống tai, vài cọng rơm trên mái tóc màu vàng, khuôn mặt dài xương xương, nhất là mũi, đỏ lựng vì mặt trời và vì nước lạnh, Henri-Maximilien vui vẻ bước tới vinh quang.

Anh hay bông đùa với khách dọc đường và hỏi thăm tin tức. Đi quá La Fere, anh thấy một lữ khách phía trước, cách khoảng một trăm toise[4]. Anh ta đi nhanh. Đang buồn vì không có ai cùng chuyện trò, Henri-Maximilien dấn bước lên theo.

– Hãy cầu kinh cho tôi ở Compostelle, anh chàng vui tính người Flamand nói.

– Ông đã đoán đúng đấy, người kia nói. Tôi đi đến đó.

Anh ta quay đầu lại dưới cái áo liền mũ vải nâu, và Henri-Maximilien nhận ra Zénon.

Chàng thanh niên gầy gò, cổ dài, có vẻ như đã lớn hơn một khuỷu tay so với lần đi chơi hội chợ mùa thu năm ngoái. Khuôn mặt đẹp vẫn xanh xao như thế song trông đã tròn trịa ra, bước đi của anh ta như vội vã dữ dằn.

Xin chào người anh em họ - Henri-Maximilien vui vẻ nói - Linh mục phụ tá Campanus đã chờ anh suốt mùa đông tại Bruges; ông hiệu trưởng Magnifique ở Louvain thì bứt rứt khổ sở vì anh biệt tăm, giờ anh lại xuất hiện trên con đường vắng, tôi trông chẳng biết là ai.

– Tu viện trưởng được đội mũ lễ¹ tu viện Saint-Bavon tại Gand đã tìm cho tôi một chỗ làm - Zénon nói với vẻ thận trọng. Đó chẳng phải một người bảo trợ chính đáng hay sao? Nhưng tốt hơn hãy nói cho tôi vì sao cậu lại lê la trên những con đường xứ Pháp này?

– Có thể anh đến đó vì một chuyện gì đó, người trẻ tuổi hơn trả lời. Tôi đã bỏ ngân hàng của ông già như anh[5] bỏ trường thần học. Nhưng giờ biết anh rơi khỏi vòng tay của ông hiệu trưởng Magnifique để đến với tu viện trưởng đội mũ lễ thì...

– Cậu đùa chăng, thầy tu nói. Ai mà chẳng khởi đầu sự nghiệp bằng cách phục vụ cho ai đó.

– Với tôi thì đúng hơn là vác súng hỏa mai, Henri-Maximilien nói.

Zéon ném về phía bạn đường cái nhìn khinh thường.

– Bố cậu đủ giàu để mua cho cậu đội quân đánh thuê tốt nhất của César Charles - anh nói - tất nhiên là nếu bố con cậu thấy nghề cầm súng là một nghề đáng làm.

– Đội quân mà bố tôi có thể mua với tôi cũng quyến rũ như bổng lộc tu viện đối với anh vậy thôi. Mà vả lại chỉ có ở Pháp người ta mới phục vụ các quý bà - Henri-Maximilien trả lời.

Câu nói đùa rơi vào chỗ trống. Đại úy tương lai dừng lại mua của một nông dân nắm quả anh đào. Hai người ngồi xuống sườn dốc ăn.

– Anh đang giả làm thằng ngốc - Henri-Maximilien vừa nói vừa tò mò quan sát quần áo người lữ khách.

Phải, Zénon nói. Nhưng tôi chán làm con mọt sách lắm rồi. Tôi thích đánh vần những câu chữ chuyển động hơn: một nghìn con số La mã và Ả rập; các ký tự chạy lúc thì từ trái sang như cách viết của chúng ta, lúc thì từ phải sang như trong các giấy tờ người phương Đông. Những nét gạch xóa như bệnh dịch hạch hay như chiến tranh. Những chương mục hiện lên trong máu đỏ. Những ký tự đó có ở khắp nơi, đây đó còn có những vết tích kỳ lạ hơn cả các ký tự nữa... Phải ăn mặc thế nào thích hợp nhất để đi trên đường mà không để ý? Đôi chân tôi lang thang trong thế giới này như con mọt chui trong cuốn sách Thánh dày cộp.

– Đúng vậy - Henri-Maximilien nói lơ đễnh - Nhưng sao anh lại đến Compostelle?Tôi không nghĩ anh lại cùng hội cùng thuyền với các giáo sĩ to béo chuyên hát bằng giọng mũi.

– Ôi, lữ khách nói. Tôi làm gì với cái lũ lười biếng và ngu như bò ấy? Nhưng linh mục tu viện trưởng Jacobites ở Leon rất yêu thích giả kim thuật. Ông ta đã thư từ với linh mục phụ tá Bartholommé Campanus, ông chú tốt bụng của chúng ta, ông già ngốc nghếch nhạt nhẽo ấy thỉnh thoảng cũng phiêu lưu vào những giới hạn cấm mà không để ý thấy. Đến lượt tu viện trưởng Saint-Bavon đã viết thư thuyết phục để ông ấy dạy cho tôi những gì ông ta biết. Nhưng tôi phải đi gấp đây, vì ông ấy già rồi. Tôi sợ rằng chưa kịp dạy lại kiến thức cho người khác thì ông ấy đã chết.

Ông ta sẽ cho anh ăn hành sống này, và anh sẽ đánh kem cho đĩa súp đồng của ông ấy, thêm lưu huỳnh làm gia vị. Anh đến phải cám ơn ông ấy nhiều. Tôi nghĩ rằng có thể kiếm được khẩu phần thầy tu khá với giá rẻ nhất đấy.

Zénon đứng dậy không nói gì. Henri-Maximilien, thấy thế, trên đường đi bộc bạch hết tâm sự của mình:

– Hòa bình đang lung lay, Zénon anh thấy không. Các ông hoàng giành giật đất đai như lũ say tranh nhau đĩa thức ăn ở quán. Ở đây, Provence là bánh mật, còn ở đằng kia, Milanais, là patê lươn, từ những đĩa thức ăn đó chắc hẳn sẽ còn chút mảnh vụn vinh quang để tôi nếm.

– Ineptissima vanitas[6], chàng tu sĩ trẻ nói khô khốc. Cậu vẫn cho rằng chuyện hão huyền ấy là quan trọng lắm sao?

– Tôi mới mười sáu tuổi - Henri-Maximilien nói - Mười lăm năm nữa biết đâu tôi sẽ ngang hàng với Alexandre. Trong ba mươi năm nữa người ta sẽ thấy tôi có sánh được với César đã quá cố không. Tôi mà lại ngồi đo len dạ trong một cửa hàng trên phố Hàng Len ư? Cần phải làm người.

– Tôi hai mươi tuổi - Zénon tính - Nếu mọi việc đều êm xuôi thì tôi còn năm mươi năm để học tập, trước khi cái trán này biến thành sọ người chết. Cậu cứ việc đến với khói lửa và những nhân vật của Plutarque[7], người anh em Henri ạ. Tôi muốn vượt lên trên việc làm người.

– Tôi sẽ đi mạn Alpes, Henri-Maximilien nói.

– Còn tôi, Zénon nói, tôi đi về hướng Pyrenées.

Họ im lặng. Con đường bằng phẳng. Hàng dương chạy bên mép đường, trước mặt họ một phần của thế giới tự do đang dài mãi ra. Kẻ phiêu lưu tìm sức mạnh và kẻ phiêu lưu tìm trí tuệ sóng đôi bên nhau.

– Nhìn này - Zénon tiếp tục - Bên kia làng này là vô vàn làng khác, bên kia tu viện là những tu viện khác, qua pháo đài này sẽ có nhiều pháo đài khác. Và bên cạnh những túp lều gỗ và những lâu đài đá ấy là những lâu đài tư tưởng và những túp lều trí tuệ, trong đó cuộc sống chôn chặt những người điên và mở ra một lỗ hẹp cho những người khôn ngoan. Bên kia dãy Alpes là nước Ý. Bên kia dãy Pyrenées là Tây Ban Nha. Ở bên này là xứ La Mirandole, còn mạn kia là Avicenne. Và xa hơn nữa là biển, và bên kia biển cả mênh mông là Ả Rập, Morée, Ấn Độ, hai phần châu Mỹ. Và ở khắp nơi, những thung lũng có dược thảo, những núi đá ẩn chứa kim loại, mỗi kim loại tượng trưng cho một thời điểm của Bí thuật lớn, những cuốn sách thần bí được cất giữ trong hàm răng người chết, những thần linh mà mỗi vị đều có lời hứa hẹn, những đám đông trong đó mỗi người đều muốn là trung tâm thế giới. Kẻ nào đủ rồ dại để chết đi mà không một lần đi vòng quanh nhà ngục của mình? Anh thấy không, anh họ Henri, tôi đích thực là một người hành hương. Con đường quả là dài, song tôi còn rất trẻ.

– Thế giới rất rộng lớn - Henri-Maximilien nói.

– Thế giới rất rộng lớn - Zénon nói giọng nặng nề - Chắc Chúa sẽ cho trái tim người trải thấu cuộc sống nếu Chúa muốn.

Và một lần nữa họ lại im lặng. Một lúc sau, Henri-Maximilien vỗ tay vào trán, bật cười:

– Zénon - anh nói - anh có nhớ anh chàng sâu bia bạn nối khố của anh Colas Gheel không? Anh ta đã bỏ xưởng của bố tôi, mà ở đó thì cũng chết đói; anh ta về Bruges rồi; lang thang trên đường, tràng hạt ở cổ tay, cầu nguyện cho linh hồn của Thomas bị mất đầu vì bộ máy của các anh, và anh ta cứ nghĩ anh đồng lõa với quỷ Satan, Judas và Kẻ chống Chúa. Còn Perrotin bạn anh ta thì không ai biết hắn ở đâu; có lẽ quỷ Satan bắt hắn rồi.

Một cái nhăn xấu xí làm méo mó khuôn mặt chàng tu sĩ, khiến anh già hẳn:

– Toàn những thứ tầm phào, anh nói. Mặc xác cái bọn ngu dốt ấy. Họ thế nào thì sống thế ấy: đó là thứ thịt sống, từ đó ông bố anh biến thành vàng và một ngày nào đó anh là người thừa kế. Đừng nói với tôi về máy móc hay về cổ bị đứt, và tôi sẽ không nói chuyện với anh về mấy con ngựa cái bị hành đến lử người vay của ông lái buôn ở Dranoutre, cũng như mấy cô gái bị anh làm đau khổ hay mấy thùng rượu vang bị anh lật tung đáy mùa hè năm xưa.

Henri-Maximilien huýt sáo mơ hồ một bài ca phiêu lãng, không đáp lời. Họ chỉ còn nói chuyện đường xấu hay đẹp và giá cả các quán trọ.

Họ chia tay nhau ở ngã tư sau đó. Henri-Maximilien chọn con đường lớn. Zénon đi đường tắt. Bỗng nhiên anh chàng trẻ tuổi hơn quay chân, đuổi theo bạn; anh đặt tay lên vai người lữ khách:

– Người anh em - anh nói - anh có nhớ Wiwine, cô bé xanh xao khi xưa anh đã bảo vệ khi lũ trẻ tinh nghịch chúng tôi chọc ghẹo vào mông lúc tan trường không? Cô ấy yêu anh đấy. Cô ấy muốn được lấy anh. Mấy hôm trước cô ấy đã khước từ lời cầu hôn của ông phó thị trưởng. Bà cô cô ấy đã tát cô, cho lên bờ xuống ruộng, nhưng cô ấy vẫn đứng vững. Cô ấy nói sẽ chờ anh cho đến ngày tận cùng thế giới nếu cần thiết.

Zénon dừng lại. Một chút gì đó không xác định thoáng qua mắt anh, và biến mất trong đó, như hơi ẩm biến mất trong lò rực lửa.

– Có sao đâu, anh nói. Giữa tôi và cô gái bị tát ấy có gì chung nào? Hơn nữa, đã có người khác chờ tôi. Tôi đến với anh ta.

Và anh tiếp tục tiến bước.

– Ai? Henri-Maximilien hỏi giọng kinh ngạc. Ông mục trưởng tu viện Leon, ông già rụng hết răng ấy ư?

Zéon quay lại:

– Hic Zeno[8]- anh nói - Chính tôi.

Tuổi thơ của Zénon

Hai mươi năm trước đây, Zénon ra đời tại Bruges trong ngôi nhà của Henri-Juste. Mẹ anh tên là Hilzonde và bố anh, Alberico de’ Numi, khi đó là giáo sĩ cao cấp trẻ của một dòng đạo florentine cổ.

Dưới mái tóc dài và với lòng nhiệt tình của tuổi niên thiếu, Messer[9] Alberico de’ Numi sớm có tiếng tăm trong Giáo triều Borgia. Giữa hai cuộc đấu bò tại quảng trường Saint-Pierre, cậu đã mê mẩn trò chuyện về ngựa và những máy móc phục vụ chiến tranh với Leonard de Vinci, khi đó là kỹ sư của César; ít lâu sau, ở tuổi hăm hai rực rỡ ảm đạm, chàng đã nằm trong số ít những nhà quý tộc trẻ được kính nể vì chơi thân với Michel-Ange[10]. Chàng bước vào những cuộc phiêu lưu kết thúc bằng dao găm; bắt đầu sưu tập đồ vật cổ; một quan hệ kín đáo với Julia Farnese không làm hại tới vận may của chàng. Tại Sinigaglia, những ngón khéo léo đã giúp chàng cho các địch thủ của mình ở Saint-Siege gặp rắc rối và chìm đắm trong đó, nhờ vậy chàng chiếm được sự sủng ái của giáo hoàng và con trai Ngài; chàng được hứa hẹn gần như cầm chắc chức giám mục ở Nerpi, nhưng cái chết bất ngờ của Đức Cha thần thánh đã làm chậm lại bước thăng tiến này. Do thất vọng trước sự việc này, hay có thể do một mối tình bị ngăn trở mà bí mật của nó không bao giờ được hé lộ, mà trong một thời gian dài chàng đắm mình vào hành xác và học hành.

Đầu tiên người ta tưởng rằng đó là khúc quanh tham vọng nào đó. Tuy nhiên, người đàn ông phóng túng này lại lao vào một đà khổ hạnh mới. Người ta nói rằng chàng về sống ở Grotta-Ferrata, trong tu viện các tu sĩ Hy Lạp tại Saint-Nil, ở giữa một vùng cô quạnh nhất của Latium, ở đó ngoài những giờ nhập định và cầu nguyện, chàng dịch sang tiếng La tinh cuốn Cuộc sống các cha cố trong sa mạc, chỉ đến khi có lệnh khẩn của Jules II, ngài đánh giá cao trí thông minh khô khan của chàng, thì chàng mới được quyết định trông coi công việc Liên minh Cambrai[11] với tư cách là thư ký tòa thánh. Chỉ vừa chân ướt chân ráo đến nơi, qua vài cuộc tranh luận, chàng đã nắm được quyền lực còn hơn cả quyền của bản thân công sứ Tòa thánh. Những lợi lộc tòa thánh thu về nhờ chia cắt Venise, mà có lẽ chàng chưa mơ đến mười lần trong đời, nay chiếm toàn bộ tâm trí chàng. Trong những bữa tiệc tùng được tổ chức xen kẽ với công việc ở Liên minh, Messer Alberico de’ Numi, khoác trên người chiếc áo thụng bằng nhung đỏ như hồng y giáo chủ, đã đặt đúng chỗ cái vẻ oai vệ không thể bắt chước, nó khiến chàng được các cận thần La Mã gọi tên là Con Người Độc Nhất. Chính chàng, sau một trận khẩu chiến kịch liệt, chàng đã dùng tài hùng biện hăng say, đáng ngạc nhiên như Ciceron, và đã thuyết phục được các đại sứ của Maximilien[12] theo Liên minh. Sau đó, vì mẹ chàng, một phụ nữ xứ Florence hám tiền, viết thư nhắc nhở một vài món nợ cho nhà Adorno tại Bruges vay nay cần đòi lại, chàng quyết định lấy lại ngay lập tức số tiền sẽ rất cần thiết cho sự nghiệp của một ông hoàng Nhà thờ như chàng.

Chàng đến Bruges ở tại nhà nhân viên của mình người Flamand, Juste-Ligre, và được ông ta đón tiếp chu đáo. Người đàn ông to béo này rất thích phong cách Ý đến mức chính ông ta nghĩ rằng chắc hẳn một bà cố tổ của ông đã ngả lòng theo một lái buôn nào đó thành Gene, khi đã quá suy sụp vì cảnh góa chồng. Messer Alberico de’ Numi tự an ủi thôi thì tiền nợ được trả bằng hối phiếu mới ở nhà Herwart d’Augsbourg còn chủ nhà trả tiền cho lũ chó, lũ chim cắt và bọn đày tớ của chàng. Nhà Ligre, nằm bên cạnh kho nhà bên này, sống xa hoa như đế vương; nhà ấy ăn ngon, uống còn ngon hơn nữa, và dù rằng Henri-Juste chỉ đọc có quyển sổ ghi chép số len dạ, trong nhà ông có hẳn một thư viện mà ông vẫn lấy làm hãnh diện.

Thường nay đây mai đó, đi Tournai, đi Maline để ứng trước tiền cho Hoàng hậu Nhiếp chính, đến Anvers nơi ông vừa hợp tác với tay phiêu lưu Lambrecht von Rechterghem để buôn hạt tiêu và những thứ xa xỉ khác của nước ngoài, tại Lyon, nơi ông thường xuyên đến đích thân giải quyết các giao dịch ngân hàng ở hội chợ Toussaint, nên ông giao việc trông nom nhà cửa cho em gái Hilzonde.

Ngay lập tức Messer Alberico de’ Numi phải lòng cô gái trẻ có đôi vú nhỏ xinh, gương mặt trái xoan, hay mặc nhung cứng trùm kín người như giữ nàng thẳng, và vào dịp lễ tết nàng trang điểm toàn bằng báu vật, mà cả một nữ hoàng cũng phải ham muốn. Đôi lông mày ánh xà cừ, gần như màu hồng, bao quanh đôi mắt màu xám nhạt, miệng nàng hơi mọng có vẻ như sẵn sàng thốt ra một tiếng thở dài, hay câu đầu tiên của bài cầu kinh hay một câu hát. Và có lẽ người ta không muốn thấy nàng bỏ hết quần áo vì khó mà có thể tưởng tượng ra nàng lúc khỏa thân.

Vào một buổi tối tuyết rơi làm người ta mơ nhiều hơn đến giường ấm trong phòng kín cửa, một cô hầu bị mua chuộc đã dẫn Messer Alberico de’ Numi vào buồng tắm hơi nóng nơi Hilzonde đang vò mái tóc gợn sóng phủ quanh mình nàng như chiếc áo măng tô. Cô gái che mặt, nhưng không chống cự, phó mặc tấm thân trong sạch và trắng như hạt hạnh nhân nõn của mình cho đôi mắt, đôi môi, và đôi tay người tình. Đêm đó, chàng trai trẻ Florentin uống những giọt nước mát từ mạch suối nguyên sơ, thuần phục hai con dê sinh đôi, dạy cho chiếc miệng kia những trò chơi và sự huyền diệu của tình yêu. Đến bình minh, cuối cùng cô gái Hilzonde đã hoàn toàn bị chinh phục, cô tự phó mặc hoàn toàn và, buổi sáng, với chiếc nhẫn kim cương, nàng khắc lên cánh cửa kính chữ đầu tên mình, lồng vào chữ đầu tên người yêu, như thể đánh dấu hạnh phúc của mình vào thứ chất liệu chắc chắn là mỏng manh dễ vỡ và trong suốt, nhưng mạnh hơn xác thịt và trái tim một chút.

Sự vui thích của họ được tăng thêm nhờ những lạc thú của thời đại và địa phương: Hilzonde chơi một thứ âm nhạc bác học trên chiếc đàn ống nước anh trai đã cho nàng, rượu vang thơm lựng, phòng ấm áp, họ dạo chơi bằng thuyền trên những dòng kênh vẫn còn xanh vì tuyết tan hoặc cưỡi ngựa đi dạo vào tháng Năm trên đồng hoa. Từ sáng sớm Messer Alberico đã lên đường tìm kiếm trong những tu viện Hà Lan yên bình những bản thảo cổ bị bỏ quên, những giờ phút có lẽ còn ngọt ngào hơn sự êm dịu Hilzonde dành cho chàng, những nhà thông thái người Ý mà chàng tiếp xúc thấy thiên tài của Marsile vĩ đại[13] như sống lại trong chàng. Buổi tối, ngồi trước ánh lửa, đôi tình nhân cùng ngắm con chim ruồi cổ đỏ lớn mang từ Ý về, nơi người ta thấy thần Dê ôm hôn nữ thần Sông núi, và chàng trai Florentin dạy cho Hilzonde những từ ngữ nói về tình yêu của xứ sở chàng. Chàng sáng tác tặng nàng một bài thơ bằng tiếng toscane; những câu thơ chàng gửi gắm cho cô gái nhà buôn có thể sánh với khúc Sulamite trong Diễm tình ca[14].

Xuân qua, hạ đến. Một ngày đẹp trời, chàng nhận được lá thư của người anh em họ Jean Medicis. Bức thư một phần được mã hóa, một phần giả giọng bông lơn trong đó Jean đã kể lại mọi sự, chính trị, sự uyên bác và tình yêu, kể lại chi tiết những mánh khóe ở Viện Nguyên lão và ở La Mã mà do ẩn cư ở Flandre nên chàng không hay biết gì. Giáo hoàng Jules II không phải là bất tử. Dù cho Riario ngu ngốc và giàu sụ đã tập hợp được quanh hắn những thằng ngốc và những kẻ bị mua chuộc, Medicis tinh tế đang sử dụng mọi ưu thế chuẩn bị cho cuộc bầu cử tới trong Giáo hội. Messer Alberico không quên rằng một vài lần tiếp xúc với đặc sứ của Hoàng đế sẽ không đủ để xin thứ lỗi trước con mắt của Giáo hoàng đương chức về sự vắng mặt kéo dài trái lẽ thường của mình; sự nghiệp của chàng phụ thuộc từ nay vào người anh em họ rất dễ trở thành giáo hoàng này. Họ đã cùng chơi trên những sân thượng ở Careggi; Jean sau đó ít lâu đã giới thiệu chàng vào nhóm văn chương của ông ta gồm số ít người rất tuyệt vời có đầu óc đôi chút hài hước và có chút xíu môi giới; Messer Alberico thấy khoái vì đã đạt tới việc chế ngự con người tinh tế, nhưng mềm yếu như phụ nữ này. Chàng sẽ giúp ông ta tiến dần đến cái ghế của thánh Pierre[15]; chàng sẽ đứng sau lưng và chờ đợi đến khi cần thiết, chàng sẽ là người ra lệnh trong thời cai trị của ông ta. Chàng chuẩn bị ra đi trong một tiếng đồng hồ.

Có lẽ con người chàng không có trái tim. Có lẽ dòng nhiệt huyết bất thần chảy trong chàng chỉ là sự hiện hữu của một sức mạnh không thể tin được tràn đầy cơ thể; có lẽ, là một người luôn hoạt động, chàng chỉ không ngừng tìm những cách mới để cảm xúc; hoặc đúng hơn có lẽ đó chỉ là sự nối tiếp những thái độ bạo liệt và vĩ đại nhưng tùy tiện như những thái độ của những hình vẽ của Buonarrotti trên vòm nhà thờ Sixtine. Lucques, Urbin, Ferrare, những con tốt trên bàn cờ gia đình, bỗng hiển hiện làm mờ nhạt cái phong cảnh tầm thường của cây và nước nơi chàng đã có lúc bằng lòng sống. Chàng nhét vào hòm những bản cổ văn và những bài thơ tình viết nháp. Đi ủng, khoác áo choàng, đeo găng tay da và đội chiếc mũ phớt lên đầu, hơn bao giờ hết chàng giống một hiệp sĩ và chưa bao giờ khác với người của Nhà thờ như vậy, chàng đến nhà Hilzonde để cắt nghĩa với nàng vì sao mình ra đi.

Nàng đã có mang. Nàng biết. Nàng không nói với chàng. Quá mềm yếu để cản bước chân tham vọng của chàng, song nàng cũng quá kiêu hãnh để thú nhận và lấy đó làm cớ ngăn chàng khi thân hình còn mảnh dẻ, cái bụng vẫn phẳng phiu chưa thể xác nhận điều đó. Bởi nếu vậy nàng sẽ phiền lòng vì bị nghi là nói dối và quấy rầy chàng. Nhưng vài tháng sau, khi đã hạ sinh một cậu con trai, nàng không tin rằng mình có quyền để cho Messer Alberico de’ Numi không biết tin gì về việc con trai họ ra đời. Nàng có biết chữ; nàng ngồi hàng giờ để viết một bức thư, lấy tay gạch xóa những từ thừa; sau khi đã hoàn chỉnh, nàng gửi gắm nó cho một thương gia thành Gene mà nàng tin cậy sắp lên đường đi Rome. Messer Alberico không bao giờ trả lời. Dù rằng tay lái buôn đảm bảo với nàng đã trao tận tay bức thư đó, Hilzonde vẫn muốn tin rằng người đàn ông nàng yêu chưa bao giờ nhận được nó.

Sống trong tình yêu ngắn ngủi rồi bị đột ngột bỏ rơi, nên nàng chán ngấy cả lạc thú cũng như sự ghê tởm; mệt mỏi với thể xác và trái chín do nó mang lại, nàng áp đặt lên bản thân sự trừng phạt lạnh lùng và có vẻ như trừng phạt lây sang cả đứa con trai. Nàng thờ ơ nằm trên giường nhìn người hầu quấn tã cho cái cục màu nâu nhạt dưới ánh sáng lờ mờ của than cháy trong lò. Chuyện đẻ con hoang chỉ là một tai nạn chung, Henri-Juste có thể dễ dàng thương lượng cho em gái một đám cưới hời, nhưng kỉ niệm về người nàng từng yêu đủ để Hilzonde ngoảnh mặt trước những gã tư sản có giá mà nàng có thể chung chăn gối bằng đám cưới. Nàng kéo lê không hứng thú những bộ quần áo rực rỡ anh trai đặt may cho bằng những loại vải đắt tiền nhất, nhưng do hận thù với chính mình hơn là do ăn năn, nàng không uống rượu vang, không ăn những món ngon, không ngồi trước ngọn lửa ấm áp và thường không mặc màu trắng. Nàng đi lễ nhà thờ rất đúng giờ; tuy nhiên buổi tối sau bữa ăn nếu có thực khách nào của Henri-Juste tố cáo sự bên tha trụy lạc và thói vòi tiền của bọn La Mã, nàng ngừng thùa đăng-ten để nghe rõ hơn, đôi khi tay máy móc rứt đứt cả sợi chỉ để rồi lại nối lại trong im lặng. Rồi cánh đàn ông than vãn rằng cửa biển ngày càng bị cát bồi làm Bruges trống vắng dần trong khi những bờ biển khác tàu bè dễ dàng hơn lại thành tấp nập; người ta chế nhạo ông kỹ sư Lancelot Blondeel, người định ngăn sự lắng đọng này bằng một hệ thống lạch và hố. Hoặc người ta truyền tai nhau những chuyện đùa cợt tục tĩu; ai đó tung ra một chuyện, được kể đi kể lại tới hai chục lần, về một cô gái đang yêu tham lam, một anh chồng bị lừa dối, một anh chàng ve gái phải trốn trong thùng, hay chuyện cánh lái buôn quỷ quyệt lừa nhau. Hilzonde đi vào bếp trông coi bàn dọn bát đĩa; nàng chỉ liếc mắt nhìn con trai đang thun thút bú cô người hầu.

Một buổi sáng, Henri-Juste, trở về sau một chuyến đi, giới thiệu với nàng người khách mới. Đó là một người đàn ông có bộ râu cằm màu xám, giản dị và trầm tư đến mức người ta nghĩ ông đang đứng trước làn gió mát lành trên bãi biển không có nắng. Simon Adriansen rất e sợ Chúa trời. Với tuổi tác và với của cải mà người ta nói rằng ông kiếm được một cách trung thực, thương gia người Zélande này được kính trọng như một giáo trưởng. Ông đã hai lần góa vợ, hai bà nội trợ đã lần lượt làm chủ ngôi nhà và chiếc giường của ông trước khi yên nghỉ bên nhau trong nhà mộ gia đình dưới chân tường một nhà thờ ở Middelbourg; các con trai ông đến lượt chúng cũng giàu có. Simon thuộc mẫu người mà sự ham muốn với phụ nữ trao cho ông sự chăm sóc ân cần. Thấy Hilzonde buồn, ông thường đến ngồi bên nàng.

Henri-Juste rất biết ơn ông. Nhờ vào món vay của người đàn ông này mà ông đã qua được những bước khó khăn; ông kính trọng Simon đến mức không dám uống nhiều trước mặt ông ta. Nhưng rượu vang không bao giờ biết thôi hấp dẫn. Chúng làm ông trở nên ba hoa. Ông không giữ được lâu những bất hạnh của Hilzonde.

Một buổi sáng mùa đông, nàng đang làm việc trong phòng, dưới cửa sổ, Simon Adriansen tiến lại gần nàng và trịnh trọng nói:

– Rồi một ngày, Chúa sẽ xóa đi trong tim con người tất cả những luật không thuộc về tình yêu.

Nàng không hiểu. Ông nhắc lại:

– Rồi một ngày, Chúa sẽ không chấp nhận rửa tội cho bất kỳ ai ngoài Tinh thần và không chấp nhận bất kỳ đám cưới nào ngoài đám cưới mà thể xác hưởng thụ một cách âu yếm.

Lập tức Hilzonde bắt đầu run. Nhưng người đàn ông, ân cần và nghiêm khắc, bắt đầu nói với cô rằng làn gió chân thật mới đang thổi vào thế giới, rằng tất cả những luật định ra cho tạo phẩm của Chúa đều là dối trá, rằng thời đại mà việc đơn giản là yêu cũng ngang bằng với việc đơn giản là tin sẽ đến. Trong ngôn ngữ đầy hình tượng như những trang sách thánh của ông, những ngụ ngôn xen lẫn với kỷ niệm về các Thánh, theo ông chính họ đã khiến chế độ bạo chúa La Mã phải thất bại; với giọng hơi nhỏ hơn, nhưng không phải không liếc mắt nhìn để chắc chắn rằng cửa vẫn đóng, ông thú nhận vẫn do dựchưa muốn công khai đứctin Rửa tội lại[16], nhưng ông cũng đã bí mật gạt bỏ hết những khoa trương lỗi thời, những nghi thức phù phiếm và những thánh lễ lừa đảo. Tin theo điều ông nói thì nhà Justes vừa là nạn nhân vừa là kẻ được đặc quyền, năm này sang năm khác đã tự biến thành một bè đảng với nhiều tội ác và sự điên rồ trên thế gian này mà vẫn bình an vô sự; tội lỗi chỉ là do nhầm lẫn, đối với những trái tim trinh trắng, xác thịt vẫn trong sạch.

Rồi ông nói về con trai nàng. Đứa con của Hilzonde, được thụ thai ngoài luật nhà thờ, và ngoài ý muốn của chính nàng, với ông hơn ai hết nó được chỉ định để một ngày nào đó mang tin lành đến cho Người trần và Các thánh. Tình yêu của cô gái đồng trinh nhanh chóng bị quyến rũ bởi con quỷ đẹp đẽ người Ý với bộ mặt thiên thần đối với Simon là một hình ảnh phúng dụ huyền bí: Rome là cô gái điếm của Babylone, cô gái ngây thơ ấy đã bị dâng hiến cho hắn một cách đê tiện. Đôi khi, một nụ cười cả tin của kẻ thiên cảm lướt qua trên khuôn mặt to lớn cương nghị, và trong giọng nói bình thản là cái kiên quyết hơi quá đáng của người muốn thuyết phục bản thân, và thường xuyên lừa phỉnh chính mình. Nhưng, ở con người này, Hilzonde chỉ cảm thụ được sự tốt bụng bình tĩnh của ông ta thôi. Trong khi tất cả những người đàn ông vây quanh nàng cho đến nay chỉ cười nhạo hay tỏ lòng thương hại, hay chỉ là một sự rộng lượng hiền từ, thì Simon trò chuyện và nói với cô về người đã bỏ rơi cô:

– Chồng cô.

Và ông ta nhắc lại với vẻ quan trọng rằng mọi sự phối kết đều không thể chia cắt được trước Chúa. Hilzonde bình tâm lại khi nghe ông nói. Vẫn buồn, nhưng nàng đã trở lại kiêu hãnh. Nhà họ Ligre, luôn hãnh diện về tài buôn bán và có cả một chiếc tàu vượt biển để làm việc đó, trở nên quen thuộc với Simon như nhà của chính ông. Người bạn của Hilzonde năm nào cũng quay lại đây, nàng chờ ông, và, tay trong tay, họ nói chuyện về nhà thờ với tư tưởng sẽ thay thế cho Nhà thờ.

Một tối mùa thu, có vài người lái buôn Ý mang đến cho họ một tin mới. Messer Alberico, được bầu là hồng y giáo chủ ở tuổi ba mươi, đã bị giết chết ở Rome trong một cuộc truy hoan tại nhà Farnese. Những bài vè đang rộ lên tố cáo thủ phạm vụ giết người này là hồng y giáo chủ Jules de Medicis, vì không bằng lòng với ảnh hưởng của người em họ tới tinh thần của Đức Cha Thần Thánh.

Simon chỉ nghe tin đồn thoát ra từ ổ nhớp nhúa La mã một cách khinh thường. Nhưng, một tuần sau, Henri-Juste nhận được một báo cáo khẳng định lời đồn trên. Vẻ bình tĩnh bên ngoài của Hilzonde không cho người ta đoán được trong lòng cô đang mừng hay đang khóc.

– Bà đã thành góa phụ rồi, Simon Adriansen nói ngay với vẻ trang trọng âu yếm mà ông không ngừng gửi tới nàng.

Ngược lại với tiên đoán của Henri-Justes, hôm sau ông lên đường.

Sáu tháng sau, như thường lệ, ông quay lại và hỏi anh nàng xin cưới nàng.

Henri-Justes dẫn ông vào phòng nơi Hilzonde đang ngồi làm việc. Ông ngồi xuống cạnh nàng. Ông nói với nàng:

– Chúa trời không cho ta quyền được làm cho tạo phẩm của người đau khổ.

Hilzonde ngừng thùa đăng ten. Đôi tay nàng vẫn trải dài trên chiếc kim, và những ngón tay dài run rẩy trên những họa tiết hoa lá chưa hoàn chỉnh làm người ta tưởng tượng ra những hình uốn lượn quyện vào nhau trong tương lai. Simon tiếp tục:

– Làm sao mà Chúa trời lại có thể cho ta quyền làm ta đau khổ?

Cô gái ngước nhìn ông với khuôn mặt một đứa trẻ bị ốm. Ông nói tiếp:

– Nàng không hạnh phúc trong ngôi nhà đầy tiếng cười này. Ngôi nhà của tôi hoàn toàn yên ắng. Hãy đến đó đi.

Nàng chấp thuận.

Henri-Justes xoa tay. Bà vợ yêu quý của ông Jacquelines, ông cưới ít lâu sau rủi ro của Hilzonde, thì ầm ĩ phàn nàn rằng mình bước vào gia đình này sau một con đĩ và một thằng con hoang một linh mục. Jean Bell, ông bố vợ giàu có người Tournais chuyên gia về cò kè mặc cả, tự cho phép mình vịn vào những lời phàn nàn ấy để khất lần việc trả hồi môn. Thực tế, dù rằng Hilzonde không để ý gì đến con mình, nhưng chỉ cái lúc lắc nhỏ dành cho đứa trẻ ngoài giá thú cũng gây chiến tranh giữa hai người đàn bà. Thiếu phụ tóc vàng Jacquelines từ bây giờ đã có thể thỏa sức tự làm sạt nghiệp bằng đống mũ trùm đầu và yếm dãi thêu thùa, và trong dịp lễ tết, cho thằng con to béo Henri-Maximilien thoải mái đứng lên khăn trải bàn, chân giẫm cả vào các đĩa thức ăn.

Dù ghét cay ghét đắng các thánh lễ nhà thờ, nhưng Simon vẫn đồng ý để hôn lễ được cử hành với đôi chút phù hoa, vì đó là ý muốn Hilzonde bất ngờ khăng khăng đòi. Nhưng buổi tối, khi đôi vợ chồng đã rút vào phòng tân hôn, ông bí mật thực hiện lại thánh lễ theo cách của mình, ông bẻ bánh và uống loại rượu vang mình thích. Trong vòng tay âu yếm của ông, Hilzonde sống trở lại, giống một con thuyền mắc cạn gặp nước triều dâng kéo đi. Nàng nhấm nháp không chút xấu hổ sự kỳ diệu từ lạc thú được phép, và tận hưởng cái cách người đàn ông, cúi xuống vai nàng, vuốt ve bộ ngực nàng, như thể làm tình là một cách thức ban phép lành.

Simon Adriansen nhận chăm lo cho Zénon. Nhưng đứa trẻ, khi bị Hilzonde đẩy đến khuôn mặt râu quai nón nhăn nheo, hột mụn cơm run rẩy trên đôi môi, nó kêu thét lên, chống cự và giậndữ giằng ra khỏi đôi tay mẹ, ra khỏi chiếc nhẫn làm xước cả tay nó. Nó chạy trốn. Buổi tối người ta tìm thấy nó đang trốn ở xưởng bánh mì cuối vườn, sẵn sàng cấu xé anh chàng người hầu đang vừa kéo nó ra vừa cười đằng sau một đống củi. Simon không còn hy vọng khuất phục được con sói con, phải giải quyết chuyện bằng cách đành để lại nó ở Flandre. Vả lại, rõ ràng là nếu đứa bé đi cùng họ thì Hilzonde không thể dứt ra khỏi buồn não.

Zénon lớn lên cho Nhà thờ. Nghiệp tăng lữ vẫn là con đường chắc chắn nhất đối với một con hoang để sống thoải mái và đạt tới danh vọng. Hơn nữa, bé Zénon khát khao hiểu biết; nếu bác nó khó chấp nhận khoản chi giấy bút và nến thắp thâu đêm, thì với linh mục tập sự việc đó lại được. Henri-Justes gửi gắm cậu cho ông em vợ, Bartholomé Campanus, linh mục phụ tá ở nhà thờ Saint-Donatien tại Bruges. Con người thông thái này, bị gầy mòn đi vì những bài kinh và vì đọc sách cao siêu, hiền lành đến nỗi trông như đã già. Ông dạy cậu học sinh của mình tiếng La tinh, chút ít tiếng Hy Lạp và giả kim thuật ông biết, và làm thỏa lòng tính hiếu kỳ của cậu đối với khoa học nhờ cuốn Lịch sử tự nhiên của Pline. Căn phòng lạnh lẽo của linh mục phụ tá là một chỗ ẩn nấp nơi cậu bé tránh tiếng ồn của những người giao hàng đang mặc cả giá len Anh, trốn sự khôn ngoan tầm thường của Henri-Justes, trốn những cái vuốt ve của bọn gái hầu phòng tò mò muốn nếm quả non tơ. Ở đó cậu thoát ra khỏi thân phận nô lệ và cái nghèo của tuổi thơ, những cuốn sách kia và thầy giáo của cậu đối đãi với cậu như người lớn. Cậu yêu quý căn phòng đầy những sách, cái bút lông ngỗng, lọ mực bằng sừng, công cụ của tri thức mới, và thích học hỏi để biết rằng hồng ngọc có ở Ấn Độ, rằng lưu huỳnh kết hợp với thủy ngân, và rằng loài hoa người ta gọi theo tiếng La tinh là lilium được gọi theo tiếng Hy Lạp là krinon và theo tiếng Do thái cổ là susannah. Cậu cũng nhận thấy ngay sau đó là sách cũng dông dài và nói dối như người vậy, và những lời rườm rà của linh mục phụ tá thường để giải thích những sự việc không cần phải giải thích.

Bè bạn của cậu toàn những người đáng ngờ: những người bạn thân nhất là anh chàng thợ cạo Jean Myers, một người khéo tay, rất giỏi về khoản trích máu và tầm vóc như tảng đá, nhưng người ta ngờ rằng hắn phẫu tích các xác chết, và một anh thợ dệt nào đó tên Colas Gheel, bê tha khoác lác. Cậu bỏ ra nhiều giờ lẽ ra để học hành hay cầu kinh ngồi cùng họ để phối hợp một cái ròng rọc với một cái tay quay. Colas Gheel to béo, vừa linh hoạt vừa nặng nề, thường tiêu pha không cần đếm số tiền anh ta không có. Những dịp hội chợ, anh ta thường bao cả lũ lau nhau học nghề, ra vẻ ta đây sống đế vương lắm. Con người với khối cơ bắp chắc nịch, tóc rễ tre hung đỏ và da vàng kia là một trong những bộ óc ảo tưởng và mạnh dạn lúc nào cũng trăn trở để chuẩn bị đồ nghề, sửa lại, đơn giản hóa, hay phức tạp hóa cái gì đó. Mỗi năm qua đi, lại có một loạt xưởng trong thành phố đóng cửa, và Henri-Justes, vừa vênh vang là vì kính Chúa nên vẫn cho mở xưởng, vừa tận dụng nạn thất nghiệp để xén gọt dần mức lương thợ. Công nhân của ông lúc nào cũng trong tình trạng sợ xưởng bị đóng cửa, mà tin đồn thì cứ dấy lên không dứt, họ thấy vẫn sung sướng còn có được chỗ kiếm cơm và hàng ngày vẫn đi làm theo tiếng chuông gọi. Họ nói chuyện với nhau giọng đầy thương tâm là sắp tới thôi họ sẽ làm tăng thêm quân số các băng đảng ăn mày, vào thời đắt đỏ này ăn mày tấn công các đường phố và đe dọa những người hữu sản. Colas mơ ước làm nhẹ bớt nỗi nặng nhọc và cảnh khốn quẫn này bằng cách sử dụng những máy dệt cơ khí như đó đây người ta đã thử và tuyệt đối giữ bí mật ở Ypres, ở Gand và ở Lyon tại Pháp. Anh ta đã trông thấy các bản vẽ và bàn luận với Zénon; cậu học trò sửa lại số liệu, hết mình xem xét những bản vẽ, cùng chia sẻ với Colas lòng nhiệt tình đối với những cỗ máy mới trong cơn hứng cảm chung. Đầu gối gấp lại, họ ngồi cúi xuống những đống sắt, không bao giờ biết mệt mỏi, họ cùng nhau treo một đối trọng, sửa một đòn bẩy, dựng và tháo những bánh xe khớp nhau; họ bàn luận mãi không thôi quanh việc để cái bu-loong này ở chỗ nào hay bôi trơn một bộ phận trượt ra sao. Sự hiểu biết về kỹ thuật của Zénon vượt rất xa cái đầu chậm chạp của Colas Gheel, nhưng đôi tay dày dặn của anh chàng thợ thủ công khéo léo làm học trò của linh mục phụ tá phải thán phục, lần đầu tiên cậu thí nghiệm với những đồ vật khác ngoài sách vở.

– Prachtig werk, mijn zoon, prachtig werk[17], anh thợ cả nói ì ạch, cánh tay dài của anh ôm lấy cổ cậu học trò.

Buổi tối, sau khi học xong, Zénon lén lút đến gặp kẻ đồng lõa, ném một nắm sỏi làm ám hiệu vào tủ kính quán rượu nơi ông chủ xưởng thường ngồi kề cà lâu hơn lý trí của ông. Hoặc chúng hầu như lén lút luồn vào góc kho vắng người nơi Colas ở cùng với đống máy móc của anh. Căn phòng to lớn chìm trong bóng tối; do sợ hỏa hoạn nên nến được cắm giữa một chậu nước đặt lên bàn, như ngọn hải đăng nhỏ trên tiểu đại dương. Chàng học nghề Thomas quê ở Dixmude, làm quản gia cho ông chủ xưởng, nhảy như mèo trên những khung gỗ lung lay, và đi trong đêm đen trên mái ngói, lấy thăng bằng cách một tay cầm đèn lồng hay vại bia. Thấy thế Colas cười to. Ngồi trên một tấm ván, mắt đảo quanh, anh ta nghe Zénon nói ba lăng nhăng từ chuyện các nguyên tử của Epicure đến nhân đôi các hình lập phương, từ bản chất của vàng đến cái ngu dốt của những chứng cứ chứng tỏ sự tồn tại của Chúa trời, và một tiếng huýt sáo nhỏ ngưỡng mộ thoát ra từ môi anh ta. Cậu học sinh tìm thấy giữa đám người mặc áo đua ngựa bằng da thuộc những gì con trai một lãnh chúa tìm thấy ở những người coi ngựa và coi chó săn: một thế giới khắc nghiệt hơn nhưng cũng tự do hơn thế giới của cậu, vì cậu chuyển động xuống thấp hơn, xa rời khỏi những giới luật, xa rời khỏi những tam đoạn luận, luân phiên giữa công việc nặng nhọc và sự lười biếng dễ dãi, mùi vị và hơi nóng con người, ngôn ngữ toàn những lời chửi rủa, nói bóng gió hay các tục ngữ, cũng bí mật như lối nói chuyện của thợ thuyền, trong thế giới ấy người ta không chỉ cúi đầu xuống trang sách với cây bút trên tay.

Cậu học trò mưu toan áp dụng những gì thu được từ hiệu thuốc và xưởng cơ khí để bác bỏ hay khẳng định những điều mà trường học nói như đinh đóng cột là đúng hay sai: Platon một bên, Aristote bên kia, cậu coi họ đơn giản như những lái buôn đứng đó trong khi người ta kiểm tra lại khối lượng các món hàng. Tite-Live chỉ là một tay khoác lác; César, dù rất tuyệt vời, thì cũng chết rồi. Từ những nhân vật của Plutarque, mà tinh hoa của họ cùng với dòng sữa Nhà thờ thiên chúa giáo đã nuôi dưỡng linh mục phụ tá Bartholommé Campanus, cậu bé chỉ rút ra được một điều, và điều đó là tinh thần và xác thịt táo bạo của họ đưa họ đi xa và lên cao ngang với việc sống đạm bạc và nhịn bữa sáng, vì những thứ đó dẫn con chiên ngoan đạo lên thiên đường như người ta nói. Đối với linh mục phụ tá; tri thức thiêng liêng và cô em trần tục, hai thứ ấy hậu thuẫn cho nhau: ngày ông nghe Zénon cười giễu những giấc mơ sùng kính trong Giấc mơ của Scipion, ông hiểu rằng cậu học trò của ông đã thầm chối bỏ sự an ủi của Chúa.

Tuy vậy, Zénon vẫn vào Trường Thần học Louvain. Sự hung hăng của cậu làm mọi người ngạc nhiên; người trò mới có thể ngay lập tức bảo vệ bất kỳ luận điểm nào, các bạn đồng môn đặc biệt bái phục cậu. Cuộc sống của các cậu tú quả là rộng rãi và vui vẻ; họ hay được mời dự tiệc, song trong những bữa chén ấy cậu chỉ uống độc có nước trắng; và các cô gái điếm làm vui lòng cậu như làm một người khó tính vui lòng dùng món thịt ôi. Người ta đồng tình rằng cậu đẹp trai, nhưng giọng nói nhát gừng của cậu làm người ta sợ; ánh lửa từ đồng tử tối của cậu làm tất thảy mọi người đều bị hấp dẫn và không thích. Người ta truyền tai nhau những đồn đại thổi phồng về sự ra đời của cậu, và cậu không phản bác lại. Các môn đồ của Nicolas Flamel[18] nhanh chóng nhận ra trong cậu học trò lạnh lẽo suốt ngày ngồi đọc dưới vòm lò sưởi dấu hiệu say mê giả kim thuật: một xã hội nhỏ gồm những trí tuệ ham săn tìm và không bao giờ thỏa lòng so với người khác đã mở rộng hàng ngũ để đón nhận cậu. Trước khi kết thúc năm học, cậu đã kịp rẻ rúng nhìn các vị tiến sĩ trong áo chùng lông đang gập mình xuống đĩa đầy thức ăn trong nhà ăn, vẻ tự hào về khối tri thức dày và có giá mà họ có; nhìn đám học sinh ồn ĩ và cục mịch nhăm nhe học hành đến mức đủ đạt được một chức vụ nhàn rồi, những con người cùng khổ mà trí tuệ có thăng hoa chỉ là do máu trai trẻ hối thúc, và rồi sẽ qua đi cùng với tuổi xuân. Dần dần, sự khinh thường lan ra ngay cả với nhóm bạn theo đuổi khoa học huyền bí, tâm hồn họ trống rỗng, họ nhồi nhét vào đầu những từ họ không hiểu và ợ chúng ra như những công thức. Cậu đánh giá một cách chua chát rằng không ai trong số những người lúc đầu cậu tin phục ấy vượt lên cậu hay đi xa bằng cậu về tư tưởng và về hành động.

Zénon sống ở tầng trên cùng một ngôi nhà do một linh mục coi sóc; trên cầu thang treo tấm biển ghi rõ tất cả những người sống ở đó phải họp lại cầu kinh sau bữa tối, và tuyên bố những ai dẫn gái điếm về phải nộp phạt, vả lại như thế sẽ đỡ khoản dọn nhà tiêu. Nhưng mùi hôi thối, bồ hóng lò sưởi, giọng nói chua ngoa của bà quét dọn, tường bị đám người trọ trước đây khắc lỗ chỗ những câu La tinh hài hước hay những hình vẽ tục tĩu, ruồi nhặng đậu xuống giấy tờ, đều không làm cho tâm hồn cậu lo bận, với cậu mỗi đồ vật trên thế giới đều là một hiện tượng hay một dấu hiệu. Trong căn gác xép ấy cậu tú đã trải qua nào nghi ngờ, nào thử nghiệm, nào chiến thắng nào chiến bại, nào những giọt nước mắt điên cuồng, nào những niềm vui sướng của tuổi trẻ mà khi đứng tuổi người ta không được nếm hay không quan tâm, mà bản thân cậu sau đó chỉ giữ chúng như một kỷ niệm được xếp vào quên lãng. Cậu bị cuốn hút hơn cả vào những cảm giác đam mê xa lạ nhất với những gì phần lớn mọi người xác nhận hay thú nhận, những đam mê bắt người ta phải bí mật, thường phải nói dối, đôi khi phải đối mặt với thử thách. Chàng David phải đương đầu với Goliath trường học tưởng đã tìm được Jonathan của mình ở một người bạn đồng học biếng nhác tóc vàng, anh này đã nhanh chóng tránh xa, bỏ rơi cậu bạn nóng nảy để đến với những đồng bọn biết thưởng thức rượu vang hơn và chơi xúc xắc giỏi hơn. Vẫn tiếp xúc và hiện diện với bạn, song ngoài quan hệ ngầm ấy không còn gì khác, nó bị giấu kỹ như ruột và máu; quan hệ ấy chấm dứt chỉ có một tác động là càng làm Zénon chú tâm vào học tập. Một người khác cũng có tóc vàng, đó là cô thợ thêu Jeannette Fauconnier, một cô gái kỳ quặc, táo tợn như một thị đồng, quen thấy sau váy mình một đoàn sinh viên. Một tối nọ anh chàng tu sĩ tán cô cả buổi bằng những câu vừa chế giễu vừa lăng nhục. Zénon huênh hoang nói nếu muốn cậu sẽ được cô để ý trong chưa đầy khoảng thời gian phi nước kiệu nhanh nhất từ Halles đến nhà thờ Saint Pierre, thế là một cuộc ẩu đả nổ ra ngay sau đó và nhanh chóng ngã ngũ, người đẹp Jeannette, vì muốn tỏ ra cao thượng, nên đồng ý trao cho người xúc phạm mình lúc này đã bị thương một nụ hôn từ chính miệng nàng, tức là từ cửa lớn của tâm hồn theo lối nói lóng thời đó. Cuối cùng, đến gần Noel, khi Zénon chỉ còn nhớ kỷ niệm lần ra tay ấy do vết sẹo dài giữa mặt, thì cô gái lần đến phòng cậu trong một đêm trăng, không tiếng động cô leo lên cầu thang ọp ẹp và lẻn vào giường cậu. Zénon ngạc nhiên trước cái thân xác uốn éo và trơn nhẵn, khéo léo dẫn dắt trò chơi, với cổ họng bồ câu, rúc rích thì thầm, với tiếng cười khúc khích khẽ khàng để không làm bà chủ nhà thức giấc trong căn gác xép bên cạnh. Cậu chỉ thấy niềm vui xen lẫn với sự sợ hãi của một kẻ đang bơi trong dòng nước mát và lạ. Trong vài ngày, người ta thấy cậu đi dạo một cách ngạo mạn bên cô gái ngơ ngẩn, thách thức lời khiển trách chán ngắt của ông Hiệu trưởng; có vẻ như nàng tiên cá ranh mãnh và khó nắm bắt này đã truyền cho cậu sự say sưa nhục dục. Tuy nhiên, chỉ chưa đầy một tuần sau, cậu đã hoàn toàn rúc vào đống sách. Người ta trách cậu đã bỏ rơi cô gái ấy nhanh chóng đến thế, mà vì cô cậu đã làm tổn hại, đúng thật là không một chút lo lắng, tới danh dự tu sĩ đầy tiếng tăm: và sự khinh mạt của cậu đối với phụ nữ làm người ta nghi cậu có quan hệ với lũ yêu tinh ma quỷ.

Những thú vui mùa hè

Mùa hè ấy, vào quãng trước tháng Tám, Zénon về đồng quê như mọi năm, sống trong nhà nghỉ của ông chủ nhà băng. Nhưng lần này nơi cậu về không phải ngôi nhà ở Kuypen thuộc miền quê xứ Bruges trên khu đất Henri-Juste sở hữu từ trước nữa; ông đã mua cả Dranoutre, từ Audenarde đến Tournai, mua cả một lâu đài quý tộc thời cổ đại được sửa chữa lại sau khi người Pháp rút đi. Người ta đã trùng tu ngôi nhà này theo kiến trúc thịnh thành, xây thêm đường chân tường và mấy cột tượng đàn bà. Càng ngày ông già to béo Ligre càng dấn sâu vào lĩnh vực địa ốc, dưới ánh mặt trời, những tài sản này chứng tỏ một cách gần như kiêu ngạo tài sản của ông, trong trường hợp rủi ro nhờ chúng ông vẫn là nhà tư sản tiếng tăm nhất không chỉ ở thành phố này. Ở Tournaisis, ông mở rộng dần từng mảnh một khu đất của Jacqueline vợ ông; gần Anvers, ông vừa mua lãnh địa Gallifort, một khu phụ tuyệt vời bên cạnh văn phòng trên quảng trường Saint-Jacques nơi từ giờ trở đi ông làm việc với Lazarus Tucher. Là chủ kho bạc ở Flandre, sở hữu một xưởng đường tại Maestrict và một xưởng khác tại Canaries, người thầu thuế hải quan ở Zélande, kẻ giữ độc quyền buôn bán phèn cho các vùng đất xức bantích, cùng với nhà Fugger nắm giữ một phần ba số thu nhập của Calatrava, Henri-Juste càng ngày càng giữ nhiều quan hệ với những người có thế lực nhất trên thế giới này: Nữ hoàng nhiếp chính ở Malines đích thân cầm bánh thánh tặng ông; lãnh chúa vùng Croy, chịu ơn ông vì được mượn mười ba nghìn florin, mới đây đã đồng ý đỡ đầu cho con trai mới sinh của ông. Và người ta đã cùng Nữ hoàng chọn ngày làm lễ đặt tên cho cậu ấm tại lâu đài Roeulx của bà. Aldegonde và Constance, hai cô gái vẫn còn rất nhỏ của nhà buôn lớn ngày nào đó sẽ có hàng tá tước hiệu như nay chúng đã có sau đuôi váy của chúng.

Xưởng dệt len dạ ở Bruges với Henri-Juste không còn là một xí nghiệp lạc hậu bị chính gấm vóc ông nhập từ Lyon hay nhung nhập từ Đức đánh bật khỏi thị trường. Ông vừa cho dựng trên miền đồng bằng này[19], ở ngoại ô Dranoutre, mấy gian xưởng sắp xếp theo kiểu nông thôn, như thế những luật lệ của thành phố Bruges không còn bó chân bó tay ông nữa. Dưới lệnh ông, người ta đã dựng ở đó khoảng hai mươi máy dệt cơ khí do Colas Gheel sản xuất mùa hè trước theo thiết kế của Zénon. Ông lái buôn muốn dùng thử mấy chàng công nhân bằng gỗ và kim loại, không biết uống rượu và không gào thét, mười người làm công việc của bốn mươi người, và không lợi dụng việc thức ăn đắt đỏ để đòi tăng lương.

Vào một ngày trời mát ngả sang thu, Zénon đi bộ đến xưởng dệt ở Oudenove. Người thất nghiệp đi tìm việc đổ tràn tới đây; Oudenove chỉ cách Dranoutre xa hoa huy hoàng chừng mươi dặm đường thôi nhưng cũng có thể ví đây như khoảng cách từ thiên đường xuống địa ngục. Henri-Juste cho mấy người cả thầy lẫn thợ ở trong ngôi nhà cũ sửa lại tàm tạm tại cổng làng; cái nhà ngủ này đang biến dạng dần thành ổ chuột. Zénon chỉ có thể nhận ra Colas Gheel, sáng đó đang say rượu, và một thợ học việc xanh xao ủ ê, tên là Perrotin, đang vừa rửa bát vừa trông chừng ngọn lửa trong nhà. Anh chàng Thomas, mới cưới một cô gái trong xóm, thì còn đang đi dạo trên quảng trường trong chiếc áo cánh bằng lụa màu đỏ mặc hôm cưới. Một người đàn ông vóc người nhỏ bé khô gày đi đứng nhanh nhẹn, tên là Thierry Loon gì đó, trước là thợ cuốn tơ sau đột ngột được thăng chức thành thợ cả, chỉ cho Zénon những chiếc máy cuối cùng cũng được dựng lên nhưng lại nhanh chóng bị hỏng, sau khi đã cho người ta hy vọng kiếm được nhiều nhất và tiêu tốn ít tiền nhất nhờ chúng. Nhưng từ lúc đó tâm trí chàng tu sĩ bị cuốn theo những chuyện khác; mấy cái khung gỗ và đối trọng không còn thu hút anh nữa. Thierry Loon nói về Henri-Juste với giọng tôn sùng khúm núm, song vừa liếc Zénon ông ta vừa than vãn nào thì thực phẩm không đủ ăn, nào thì mấy cái lều gỗ tồi quá, do vật liệu xấu hoặc mấy người quản lý của ông thương gia chỉ xây làm vì, nào thì giờ làm việc dài hơn ở Bruges, tiếng chuông nhà thờ thành phố không còn đánh nhịp công việc của họ nữa. Người đàn ông nhỏ bé tiếc rẻ nhớ lại thời trước cánh thợ sống đoàn kết, thế nên mới được hưởng lợi nhiều, họ vặn cổ bọn thợ tự do và dám đối mặt với giới quý tộc. Ông ta không sợ cái mới; ông rất thích thú nhìn mấy cái lồng gỗ làm việc, mỗi động tác chân tay điều khiển được đồng thời cả hai cần gạt và hai pê-đan, nhưng chúng chạy lên chạy xuống quá nhanh làm kiệt sức người, và những thao tác quá phức tạp khiến các nghệ nhân phải vừa cẩn thận vừa chú tâm, tay và đầu họ không theo kịp. Zénon gợi ý sửa đổi vài chi tiết, nhưng có vẻ như ông thợ cả mới chẳng để tâm nghe. Chắc chắn Thierry đang chỉ nghĩ làm thế nào mà dứt Colas Gheel ra: anh ta nhún vai nói chuyện về anh chàng mặt rỗ nhu nhược, đầu óc lộn xộn, cặm cụi làm ra cái công trình cuối cùng chỉ có mỗi một tác dụng là cưỡng đoạt sức lao động và làm trầm trọng thêm nạn thất nghiệp, con người đần đồn ấy giờ lại quay ra sùng đạo như bị bệnh ghẻ từ khi không được hưởng cuộc sống dễ chịu và thú vui chơi ở Bruges nữa, hắn uống rượu bét nhè, mỗi lần say lại giở giọng ăn năn hối lỗi như cha đạo rao giảng ở quảng trường thành phố. Những con người ở đây đúng là chỉ thích cãi cọ và ngu dốt, họ làm chàng tu sĩ phát kinh tởm; so với họ thì những tiến sĩ khoác áo lông chồn và được trang bị khoa lô gích lại trở lại đắt giá.

Tài năng về cơ khí của Zénon không làm gia đình đánh giá cao cậu, bản thân việc là con hoang đã làm cậu bị khinh rẻ và chỉ hơi được tôn trọng với tư cách là linh mục tương lai. Vào giờ ăn tối, trong phòng lớn, Zénon phải lắng nghe Henri-Juste ợ ra những lời bóng bẩy về cách sống của ông: cần phải luôn luôn tránh xa bọn con gái ra, nếu không thể nào chúng cũng tìm cách có chửa, xa những mụ đàn bà có chồng ra, nếu không muốn nhận một phát dao găm, xa các bà góa, vì họ sẽ xâu xé anh, cậu chỉ nên chăm lo cho tiền lợi tức niên kim của mình và cầu Chúa mà thôi. Linh mục phụ tá Bartholommé Campanus, đã quen chỉ yêu cầu các linh hồn những gì ít ỏi mà chúng bằng lòng trao cho đời, không phải đối trí khôn ngoan thô thiển ấy. Hôm đó một đám thợ gặt bắt được một mụ phù thủy đang đái trộm trên ruộng để cầu mưa xuống cho chết hẳn đám lúa mì đã gần như bị thối nước vì những cơn mưa rào khác thường năm nay; không cần xét xử rườm rà người ta đã ném mụ vào lửa; người ta còn cười nhạo mụ thày bói này tự cho mình có phép điều khiển được mưa nhưng lại không biết cách nào tránh được lửa. Linh mục phụ tá giải thích rằng con người kết án những kẻ độc ác bằng ngọn lửa cháy rồi lại tắt chỉ là bắt chước Chúa, vì Chúa bắt họ phải chịu ngọn lửa vĩnh cửu. Câu chuyện về mụ ta không làm ngắt quãng bữa tối ngộn thức ăn; Jacqueline, nóng bức trong tiết hè, vẫn quan tâm đến Zénon với điệu bộ õng ẹo của một người đàn bà đứng đắn. Người đàn bà Flamande to béo này đang trong thời kỳ viên mãn như hoa mẫu đơn, sau mấy lần sinh nở gần đây, nay bà ta đã trở lại xinh đẹp, tự phụ với làn da đẹp và đôi tay trắng nõn. Linh mục vờ như không để ý đến bộ ngực trông phát ngốt, đến những mớ tóc vàng lướt qua gáy cậu tu sĩ đang cúi xuống đọc sách trước khi đèn được mang đến, cũng như không thấy anh chàng thanh niên khinh miệt phụ nữ này nhảy dựng lên vì giận dữ như thế nào. Mỗi sinh vật giống cái với Bartholommé Campanus đều là Marie và Eva tuốt, đó là những người cứu rỗi thế giới này bằng nguồn sữa và nước mắt, và buông thả mình cho rắn độc. Ông cụp mắt xuống mà không một lời phán xét.

Zénon ra khỏi nhà, bước từng bước dài. Đất bằng phẳng với cây non và những vùng đất lẫn đá tráng lệ nhanh chóng nhường chỗ cho bãi chăn thả và cánh đồng; một xóm nhỏ lè tè vài mái nhà giấu mình dưới những đụn rạ lô xô. Nhưng Zénon không còn ở tuổi có thể nằm dài bên đống lửa đêm lễ Thánh Jean[20] cạnh những người làm mướn, như ngày xưa ở trang trại Kuypen, trong đêm trời trong đầu hạ. Vào những đêm lạnh, người ta không còn dành chỗ cho cậu trên ghế băng trong lò rèn, nơi đó có mấy người nông dân, lúc nào cũng chỉ có mấy người đó, ngây dại vì lửa nóng, trao đổi vài mẩu chuyện trong tiếng vo ve của những con ruồi cuối cùng trong mùa. Giờ đây mọi thứ đều làm cậu tách ra khỏi họ: phong thái ăn nói chậm chạp đậm đặc những từ dân dã trong làng, cách suy nghĩ chỉ đỡ chậm hơn tí chút, và nỗi lo gây ra bởi một anh chàng biết đọc tiếng La tinh và đọc được những vì tinh tú. Đôi khi cậu cũng dẫn người em họ vào những cuộc chơi đêm. Cậu xuống sân, huýt sáo nhè nhẹ đánh thức bạn. Henri-Maximilien trèo qua ban công, vẫn còn chậm chạp vì chưa dứt ra khỏi giấc ngủ tuổi đang lớn, vẫn còn như ngửi thấy mùi ngựa và cảm thấy mồ hôi chảy ra sau những lần nhào lộn dài hôm trước. Song niềm hy vọng vì biết đâu lại chẳng kiếm được một con điếm rồi lật ngửa nó ra bên vệ đường, hoặc không thì cũng nốc rượu vang đỏ với bọn đánh xe, làm nó hoạt bát lại nhanh chóng. Hai kẻ đi bên nhau qua cánh đồng, giúp nhau nhảy qua hố, hướng tới ngọn lửa một trại người bohemien hay ánh lửa đỏ của một quán rượu xa xa. Lúc trở về, Henri-Maximilien không ngớt tán tụng chiến công của nó; Zénon thì không nói gì về những việc cậu làm. Vụ ngu ngốc nhất là vào một đêm, kẻ thừa kế nhà Ligre lẻn vào chuồng ngựa một lão lái ngựa ở Dranoutre, sơn hai con ngựa cái thành màu hồng. Sáng hôm sau ông chủ tàu ngựa tưởng như chúng bị phù thủy hoá phép. Vào một ngày đẹp trời, người ta phát hiện Henri-Maximilien đánh cắp tiền của ông già Juste để chi tiêu trong những lần đi chơi đêm: nửa đùa nửa thực, ông bố và ông con xô vào vật nhau. Người ta đã phải gỡ hai bố con như gỡ con bò tót đực và bò tót con đang lao vào nhau trong chuồng trang trại.

Nhưng thường thì Zénon đi một mình, vào bình minh, cuốn sổ ghi chép trong tay, hướng về những làng quê xa hơn, tìm hiểu trực tiếp từ sự vật những tri thức nào đó chẳng ai rõ. Cậu không mệt mỏi cầm đá lên nhấc thử và tò mò nghiên cứu những đường viền nhẵn hay gồ ghề, những sắc độ của vết han gỉ hay ẩm mốc, chúng tự kể lại lai lịch, là bằng chứng của những thành phần kim loại đã tạo nên chúng, chứng nhân cho những ngọn lửa hay những dòng nước thuở xa xưa đã chảy trên mình chúng hay làm đông cứng hình thù chúng. Những con côn trùng nhảy ra từ dưới mặt lá, như những sinh vật lạ kỳ chui từ địa ngục lên. Ngồi trên một mô đất, ngắm những cánh đồng gợn sóng dưới bầu trời xám, đây đó phình ra nhờ những đồi cát dài, cậu nghĩ thời xa xưa có lẽ biển đã chiếm giữ không gian rộng lớn giờ đây đầy lúa mì này, và khi rút đi biển vẫn còn để lại dấu tích giống như của sóng. Vì vạn vật thay đổi, cả hình dạng thế giới, cả những quá trình diễn ra trong thiên nhiên biến động mà mỗi thời điểm kéo dài hàng thế kỷ. Hay đây nữa, cậu đột nhiên quay đầu nhìn, chú ý đặc biệt với bộ điệu lén lút như kẻ săn trộm, những con thú đang chạy, bay và bò trong rừng sâu, chăm chú nhìn những dấu vết chính xác mà chúng để lại khi chúng động dục, khi chúng giao hoan, khi chúng ăn, những ký hiệu cũng như mưu mẹo của chúng, và xem khi lãnh đủ một gậy thì chúng chết ra sao. Cậu đặc biệt cảm tình với loài bò sát bị con người do sợ hãi hay mê tín đã vu oan cho chúng là lạnh lùng, thận trọng, sống nửa phần dưới đất, cuộn chặt trong mỗi khúc thân uốn tròn nghiêng nghiêng kia một loại trí khôn của khoáng chất.

Một trong những buổi tối như vậy, trong ngày nóng nhất của thời kỳ nóng bức, một chủ trang trại đột ngột lên cơn đau tim, Zénon vẫn thường được Jean Myers dạy bảo, đành quyết định tự mình trích máu cho ông ta thay vì chờ anh chàng thợ cạo đến giúp trong khi tình hình đã nguy cấp. Linh mục phụ tá Campanus rầu rĩ than vãn sao ông cháu lại làm một việc vô phép đến thế; Henri-Juste bổ đến cứu, cao giọng phàn nàn tiếc cho những đồng đuyca ông bỏ ra cho thằng cháu ăn học nếu như nó lại kết thúc cuộc đời với mũ trích và bồn đựng máu. Anh chàng tu sĩ chịu đựng những lời khiển trách này trong sự im lặng chứa đầy hờn căm. Từ ngày đó, càng ngày cậu càng vắng mặt nhiều hơn. Jacqueline nghĩ chắc cậu bị con bé nào đó con một chủ trang trại hút hồn rồi.

Một lần, mang theo cả bánh cho một chuyến đi dài ngày, cậu lang thang đến tận rừng Houthuist. Đó là phần còn lại của rừng cây to từ thời chưa có tôn giáo: những lời khuyên lạ lùng rơi xuống từ đám lá. Ngửa cổ nhìn từ phía dưới những chiều dày của vòm lá kim, Zénon lại mải mê suy nghĩ về những quy luật trừu tượng trong giả kim thuật mà ở trường có nói đến hay nói sai; cậu tìm lại được trong mỗi kim tự tháp thực vật những chữ tượng hình khó hiểu, những ma lực đang lớn dần lên, những dấu hiệu của không khí đã thấm đẫm và nuôi sống những thực thể đẹp đẽ của rừng, mà chúng mang trong bản thân tiềm năng của lửa, và có thể ngày nào đó tiềm năng ấy sẽ thiêu cháy cây rừng. Nhưng phần đang vươn lên này lại cân bằng với phần đang đi xuống sâu: dưới chân cậu, trong bóng tối thế giới rễ cây mù lòa đang bắt chước công việc phân cành không bao giờ kết thúc ở phía trên nơi có bầu trời, chúng thận trọng chui sâu xuống đáy nào đó không thể biết. Đây đó, một chiếc lá vàng sớm dưới tán cây xanh đã phản bội những kim loại có trong nó, mà nó đã chuyển hóa và biết thành chất thể của mình. Gió làm những thân cây lớn lung lay như số phận con người. Chàng tu sĩ cảm thấy vừa tự do, vừa bị đe dọa như con thú về rừng, cảm thấy cân bằng như cây kia giữa thế giới dưới đất và thế giới trên mặt đất, cậu như cũng còng lưng xuống vì những áp lực đè lên người và chỉ dừng lại khi cậu chết. Nhưng từ chết vẫn chỉ là một từ ngữ đối với chàng trai hai mươi tuổi này.

Lúc hoàng hôn, cậu nhận thấy trên rêu có dấu vết xe bò chở cây bị chặt; trong bóng đêm đã buông xuống, mùi khói dẫn cậu đến một cái lều của người đốt than. Ba người đàn ông, ông bố và hai cậu con trai; làm nghề đốn cây, là chủ và cũng là nô lệ cho ngọn lửa, đang bắt lửa phải chậm chạp thiêu hủy những nạn nhân của nó, biến những cây gỗ ẩm ướt kêu lép bép thành than để giữ lửa đến vô cùng. Quần áo rách rưới của họ lẫn với thân hình gần giống người Ethiopie, đen nhẻm vì bồ hóng và tro than. Những sợi lông trắng của ông bố, những sợi tóc cứng như cước màu vàng của hai cậu con trai làm người ta ngạc nhiên vì kèm theo đó là bộ mặt đen và bộ ngực đen để trần. Ba người, cũng đơn độc như những ẩn sĩ, gần như quên hay chưa bao giờ biết đến những gì diễn ra trong thế kỷ. Họ không quan tâm ai đang cai trị xứ Flandre, hay năm nay có phải là năm 1529 sau công nguyên hay không. Họ vung vẩy tay mời Zénon, đúng hơn là chào cậu, đón cậu như những con thú trong rừng đón chào đồng loại; chàng tu sĩ không quên rằng họ có thể giết cậu để lấy bộ quần áo thay vì nhường cho cậu một phần bánh và chia cho cậu ít súp rau hoang. Khi đêm đã muộn, do trong lều khói ngột ngạt, cậu đứng lên như thường lệ ra ngoài trời ngắm những vì sao, và đi ra mỏm đá có màu trăng trắng trong đêm đen. Giàn củi của những người thợ làm than cháy rực lên điếc cả tai, được xếp theo hình dạng chuẩn mực như công sự của bọn hải ly hay như một tổ ong. Một bóng đen chuyển động trên không gian màu đỏ; người em ra trông chừng ngọn lửa sáng rực. Zénon cầm một thanh móc cùng cậu ta gỡ những khúc gỗ tròn dính vào nhau quá sớm. Hai ngôi sao Vega và Deneb sáng chói trên các ngọn cây, những thân cây hay cành cây che khuất những ngôi sao thấp hơn trên bầu trời. Chàng tu sĩ nghĩ đến Pythagore, đến Nicolas de Cusa, đến ông Copernic nào đó mới đây vừa trình bày lý thuyết và lập tức được hoan nghênh nhiệt liệt ở nơi này song lại bị cực lực bài bác ở nơi khác trong Trường học, và sự kiêu ngạo ở đâu bay đến khiến cậu có ý nghĩ mình thuộc về giống người khéo léo năng động tìm tòi, những người thuần hóa ngọn lửa, biến đổi các chất và dò xét đường đi của những vì sao.

Tạm biệt những người chủ không kèm một nghi lễ như cậu đã tạm biệt những con hoẵng trong rừng, cậu nôn nóng lên đường như thể cái đích mà trí tuệ cậu nhắm tới không còn xa xôi nữa, và như thể cậu phải khẩn trương lên để đạt được nó. Cậu không quên là mình đang nhai những miếng cuối cùng trong khẩu phần tự do dành cho cậu, và chỉ vài ngày nữa sẽ phải quay lại ghế nhà trường, để sau này yên tâm có được một chân thư ký giám mục, ngồi hoàn chỉnh những câu La tinh êm ái hoặc kiếm được cái ghế giảng dạy thần học, ở đó chỉ được phép nói cho thính giả nghe những lời đã được công nhận hay được phép nói. Vì ngây thơ, đặc tính của tuổi trẻ, cậu hình dung rằng cho đến lúc này không có ai chứa chất trong lòng nhiều hận thù với chức nghiệp linh mục như cậu, không ai bị đẩy sâu hơn cậu đến sự nổi loạn và đạo đức giả. Vào lúc này, tiếng kêu cầu cứu của một con chim giẻ, tiếng con chim gõ kiến khoan cành là những bài kinh nhật tụng duy nhất trong buổi sáng. Phân của con vật nào đó bốc hơi nhẹ nhàng trên rêu, dấu vết một con thú đã đi qua đây trong đêm.

Nhanh chóng ra tới đường lớn, cậu gặp lại tiếng động và tiếng kêu của thế kỷ. Một đoàn nông dân hoảng loạn đang cầm xiên và xô chạy: một trang trại lớn nằm hẻo lánh đang bốc cháy dưới bàn tay một tín đồ giáo phái rửa tội lại. Cái giáo phái này nay cứ nhung nhúc xuất hiện, trộn lẫn sự căm thù người giàu và người có thế lực với một hình thức tôn sùng Chúa trời đặc biệt. Zénon thương hại thay cho họ. Những con người tự cho là có phép thiên cảm đó chỉ đang nhảy từ một con thuyền rách sang con thuyền đang chìm, và nhảy từ sự lệch lạc lâu đời sang một sự điên rồ hoàn toàn mới. Nhưng do kinh tởm những kẻ giàu có hiện đang vây quanh cậu nên sức mạnh vô hình nào đó đã đưa cậu đứng về phía người nghèo. Đi xa hơn một chút, cậu gặp một thợ dệt bị đuổi việc khoác túi ăn mày đi cầu thực phương trời khác, và cậu mong muốn kẻ lang thang ấy sẽ ít gặp khó khăn hơn cậu.

Ngày hội ở Dranoutre

Một buổi tối, sau một lần lang thang nhiều ngày, Zenon trở về nhà trong bộ dạng hốc hác gầy rộc, từ xa anh thấy ngôi nhà sáng rực đến mức tưởng là lại có đám cháy nữa. Trên lối vào nhà, đoàn xe ngựa cồng kềnh đứng chiếm hết đường đi. Đến lúc đó anh mới nhớ ra rằng Henri-Juste đã ước vọng và thương lượng từ nhiều tuần nay để được đón tiếp hoàng gia.

Hiệp định hoà bình Cambrai vừa được ký kết. Người ta gọi đó là Hiệp định Hòa bình của các Bà, vì nhiệm vụ khó khăn ấy được hai Hoàng hậu[21] gánh vác, khép lại những vết thương của thế kỷ. Linh mục phụ tá Bartholommé Campanus đã ví họ trong những bài diễn thuyết của mình như những nữ thánh. Hoàng Thái hậu nước Pháp, lúc đầu vẫn lo lắng vì các vì sao còn ở vị trí bất lợi, sau cùng cũng đã rời khỏi Cambrai trở về Louvre. Còn Hoàng hậu nhiếp chính xứ Hà Lan đang trên đường về Malines, đêm nay dừng lại nhà nghỉ của Ông Chủ kho bạc lớn của Flandre, và Henri-Juste đã lo mời những người có danh vọng trong vùng, lùng mua khắp nơi nào sáp nào đồ ăn hiếm, mời dàn nhạc công của Giám mục Tournai, và chuẩn bị một trò giải trí theo kiểu cổ đại trong đó những vị thần đồng nội mặc gấm vóc và những nữ thần sông núi trong áo xoa xanh dâng lên Lệnh Bà Marguerite một bữa ăn nhẹ, bánh, kem hạnh và mứt quả.

Zénon lưỡng lự không muốn bước vào phòng, sợ rằng bộ quần áo đã cũ, lấm bụi đường và mùi mồ hôi trên cơ thể chưa tắm rửa sẽ không cho anh cơ may được những người quyền thế nhất thế giới này để mắt tới; lần đầu tiên trong đời với anh những lời nịnh hót và những mánh khoé là một nghệ thuật giúp con người ta thăng tiến, và trở thành thư ký riêng hay gia sư của hoàng tử vẫn hơn là làm một thông thái rởm ở trường hay thợ cạo ở làng. Rồi thói kiêu hãnh tuổi hai mươi đã chiến thắng, vả lại anh vẫn tin rằng sự may mắn của mỗi người phụ thuộc vào bản thân anh ta và vào sự may rủi mà các vì sao trao tặng. Anh bước vào ngồi trên lò sưởi trang trí bằng những chùm lá kết, và nhìn quanh ngắm nghía chư thần Olympe trần gian.

Đàn nữ thần sông núi và thần đồng nội trong trang phục kiểu cổ là con cháu mấy chủ trại giàu có và quý tộc thôn quê, Ông chủ lớn để mặc cho họ tự tiện trong nhà mình. Dưới tóc giả và lớp phấn, Zénon nhận ra những sợi tóc vàng cứng đanh với những đôi mắt xanh, và dưới tà váy xẻ hoặc vén lên là những đôi chân hơi nặng nề của những cô gái quê, một vài người trong số họ đã có lần âu yếm khêu gợi anh trong bóng tối một đụn rơm. Henri-Juste, còn màu mè và sung huyết hơn cả ngày thường, mời khách thưởng thức sự xa xỉ của nhà lái buôn. Hoàng hậu nhiếp chính vận đồ đen, nhỏ thó và tròn trịa, mang vẻ mặt xanh xao buồn bã kiểu góa phụ, với đôi môi mím chặt của một bà quản gia tốt không chỉ quản lý chăn giường bát đĩa mà cả một Nhà nước. Những kẻ tán dương thi nhau tâng bốc lòng thương người và trí tuệ của Lệnh Bà, tâng bốc cái phẩm hạnh làm Lệnh Bà thích những buồn phiền khắc khổ của đời goá phụ hơn là cưới chồng lần nữa; những kẻ gièm pha có thì thầm với nhau là Lệnh Bà yêu phụ nữ, song cũng đều đồng tình rằng sở thích này sẽ không gây tai tiếng như sở thích tương tự đàn ông, vì họ tuyên bố nếu một phụ nữ có sống như nam giới thì cũng đẹp hơn là một người đàn ông bắt chước đàn bà. Hoàng hậu nhiếp chính mặc bộ quần áo sang trọng lộng lẫy nhưng khắc khổ, như thể nó phục vụ cho một nữ hoàng buộc phải có những dấu hiệu bề ngoài cho người ta thấy địa vị đế vương, nhưng bản thân lại ít để ý đến việc quyến rũ hoặc làm người khác ngưỡng mộ. Vừa nhấm nháp kẹo bánh, Lệnh Bà vừa lịch sự để tai nghe Henri-Juste chêm những câu nói đùa vui vẻ vào lời chúc tụng kiểu cung đình, trong bộ điệu một phụ nữ sùng đạo, không hề đoan trang nhưng rất biết cách nghe không phản đối những lời nói vô tội vạ của đàn ông.

Quan khách đã thưởng thức hết rượu vang vùng sông Ranh đến vang Hung ga ri rồi Pháp; Jacqueline mở móc cài nịt ngực bằng dạ bạc, và gọi người mang cậu út đến, đứa bé chưa cai sữa lúc này cũng đang khát. Henri-Juste và vợ muốn khoe cậu ấm mới toanh, nhân vật làm họ trẻ hẳn ra này.

Bầu vú lấp ló trong vải áo nón nà quyến rũ quan khách.

– Ta sẽ không quên, Hoàng hậu nhiếp chính nói, rằng anh chàng này đã được bú dòng sữa của một bà mẹ tốt.

Bà hỏi đứa trẻ được đặt tên là gì.

– Nó mới chỉ được rửa tội tạm[22] thôi ạ. - Người phụ nữ xứ Flamand trả lời.

– Vậy thì - Hoàng hậu Marguerite nói - hãy đặt tên cho nó là Philibert như phu quân đã đến bên Chúa của ta.

Henri-Maximilien, đã quá chén, đang ba hoa với đám thị nữ về những chiến tích mà cậu sẽ thực hiện khi đến tuổi.

– Trong thế kỷ đau thương này cậu ta sẽ không thiếu cơ hội chiến đấu đâu, Hoàng hậu Marguerite nói.

Bà tự hỏi không biết Ông Lắm tiền này có đồng ý cho Hoàng đế vay với lãi suất mười hai mà nhà Fugger đã từ chối không, và ai sẽ chi phí cho chiến dịch cuối cùng, hoặc cho cuộc chiến sắp tới, biết đâu đấy, vì người ta thừa hiểu thế nào là một hiệp định hoà bình. Chỉ cần phần nhỏ trong số nhiều triệu ê quy là đủ để hoàn tất nhà thờ của Bà tại Brou, ở Bresse, nơi ngày nào đó Bà sẽ đến ngủ bên cạnh lang quân cho đến ngày tận thế. Trong khi đưa chiếc thìa bạc nạm vàng lên môi, Bà lại thấy trong đầu người đàn ông trẻ trung ở trần, tóc bết mồ hôi cho sốt, ngực phồng lên vì tràn dịch màng phổi, nhưng vẫn đẹp như thần Apollon([23]), Bà đã tiễn đưa hai mươi năm trước đây. Không gì có thể an ủi Bà, kể cả con vẹt Ấn Độ Người tình Xanh, sách vở, khuôn mặt dịu dàng của Bà Laodamie thân thiết, kể cả những công to việc lớn, cả Chúa trời, người dìu dắt và người tâm tình của các ông hoàng. Hình ảnh cái chết trở về kho cất giữ những hồi ức; mứt trong thìa loang ra lưỡi, truyền vào đó vị của món kem tráng miệng ướp lạnh; Bà trở lại chỗ ngồi bên bàn ăn mà bà chưa hề rời chân đi, trở lại với đôi tay ửng đỏ của Henri-Juste trên chiếc khăn rải đỏ sẫm, với đồ trang sức rực rỡ trên người bà thị nữ d’Hallouin được sủng ái, trở lại với đứa trẻ đang thiếp ngủ trên bộ ngực bà vợ ông lái buôn, và ở góc kia, trên lò sưởi, một thanh niên có bộ mặt điển trai kiêu ngạo đang ăn không để ý gì tới các quan khách.

– Thế anh chàng ru rú ở góc lò sưởi kia là ai? - Bà cất tiếng hỏi.

– Đây là các con trai hạ thần, Henri-Juste vẻ bất bình nói, vừa chỉ Henri-Maximilien và đứa trẻ sơ sinh bọc trong chiếc khăn thêu.

Bartholommé Campanus nhỏ giọng kể cho Hoàng hậu nhiếp chính nghe câu chuyện của Hilzonde, vừa kể vừa than thay cho mẹ của Zénon sao lại lạc lối vào con đường tà đạo. Thế là Bà Marguerite quay sang ông linh mục tranh luận về đức tin và các tác phẩm được tất cả những ai sùng đạo và có học vấn ở thời đại này đọc đi đọc lại mỗi ngày, Bà vẫn hay tranh luận về chủ đề này dù rằng những câu chuyện phù phiếm ấy chẳng nhằm giải quyết vấn đề hay chẳng làm bà thấy tính hão huyền của nó. Đúng lúc đó có tiếng gõ cửa; tiếng động rụt rè nhưng cửa bị đẩy ra, đám đông tràn vào.

Đó là những thợ dệt len người ta đã bố trí cho đến Dranoutre để tặng Hoàng hậu nhiếp chính một món quà đắt giá, cho ngày hội thêm vui vẻ. Nhưng hai ngày trước đó có ẩu đả xảy ra tại một xưởng, toán thợ biến thành một đám như đám loạn. Toàn bộ những người sống trong nhà tạm với Colas Gheel đang đứng đó để đòi ân xá cho Thomas de Dixmude, anh này bị kết án treo cổ vì đã dùng búa đập phá máy dệt vừa được dựng lên và mới vận hành. Đám người hùng hổ đó, lẫn cả người chuyên chầu chực kiếm việc ở các phiên chợ đang bị thải hồi, và những kẻ tình cờ lang thang trên đường, đã mất tới hai ngày mới đi hết vài dặm đường từ xưởng tới nơi đang hội hè ở Dranoutre. Collas Gheel bàn tay bị thương vì che chở cho máy song lại đứng hàng đầu trong đám người khiếu nại. Zénon cố lắm mới nhận ra người bạn mạnh mẽ hồi anh mười sáu tuổi trong bộ mặt đang lẩm bẩm nói kia. Chàng tu sĩ kéo tay áo tên thị đồng đã cho anh kẹo, và biết rằng Henri-Juste không muốn nghe lời ca thán của bọn bất bình, nhưng người ta cũng đã đồng ý để họ ngủ ở bãi cỏ, ăn thức ăn thừa của nhà bếp. Cả đêm trước đám người hầu đã phải canh chừng chạn bếp, bát đĩa bạc, hầm rượu và kho pho mát. Tuy vậy những con người bất hạnh này có vẻ nhu mì như đàn cừu được dẫn đến chỗ cắt lông, họ bỏ mũ và những người khúm núm nhất còn quỳ cả xuống.

– Xin hãy ân xá cho Thomas, bạn tôi. Xin hãy ân xá cho Thomas, máy móc của tôi đã làm anh ấy lú lẫn - Colas Gheel ê a nói - Anh ấy quá trẻ để chết dưới giá treo cổ.

– Gì cơ? - Zénon nói, anh bảo vệ cái thằng ăn mày đã vứt công trình của chúng ta đi ư? Anh bạn Thomas đẹp trai thích nhảy đấy: cầu cho anh ta sẽ được nhảy múa giữa trời.

Cuộc đối đáp bằng tiếng Flamand làm các cô thị nữ cười rộ lên. Chưng hửng, Colas Gheel đảo ngược đôi tròng mắt xanh xao, lấy tay làm dấu thánh giá khi nhận ra bên lò sưởi cậu tu sĩ ngày xưa từng là bạn nối khố.

– Chúa thử lòng tôi - người đàn ông có cánh tay bị băng bật khóc - tôi đã thích thú với đống ròng rọc và tay quay như trẻ con thích đồ chơi. Một con quỷ đã chỉ cho tôi các con số và các tỉ lệ, và tôi đã nhắm mắt dựng lên một cái giá treo cổ có dây thòng lọng.

Và anh ta lùi lại một bước, dựa vào vai cậu bé học nghề gầy yếu Perrotin.

Một người đàn ông nhỏ thó nhưng nhanh nhẹn như thuỷ ngân, Zénon nhận ra đó là Thierry Loon, chạy đến tận trước mặt Hoàng hậu để chìa ra trước mặt Ngài lá đơn, bà trao lại đơn cho một quý ông tuỳ tùng với vẻ thờ ơ bên ngoài. Ông chủ nhà băng khúm núm ép Lệnh Bà sang phòng lớn bên cạnh, nơi nhạc công đang chuẩn bị chơi nhạc và hát cho các quý bà nghe.

– Những kẻ phản bội Nhà thờ trước sau gì rồi cũng phản bội Đức vua của họ thôi, Hoàng hậu Marguerite kết luận và đứng lên, kết thúc cuộc tranh luận chăm chú với linh mục phụ tá bằng những lời lẽ kết tội phái Cải cách. Henri-Juste nhìn đám thợ dệt thúc giục, thấy thế họ tiến đến trang trọng trao tặng bà góa uy nghi chiếc nơ gắn ngọc trai thêu. Bà dịu dàng nhận món quà bằng đầu những ngón tay đeo đầy nhẫn.

– Thưa Lệnh Bà, ông lái buôn nói nửa đùa nửa thật, Lệnh Bà thấy người ta nhận được những gì khi vẫn mở xưởng để mà lỗ chỉ vì tử tế rồi đấy. Những tên nông dân này cãi cọ làm phiền tai Lệnh Bà, nếu ở đây có quan tòa làng thì ông ta chỉ cần nói một từ thôi là chấm dứt hết. Hạ thần mà không có trái tim mềm mại như nhung và vải cải hoa của hạ thần thì…

Hoàng hậu nhiếp chính nhún vai, như Ngài vẫn thường thế khi thấy áp lực xã hội, Ngài bắt đầu nhấn mạnh phải cầm cương cho vững trước sự bất phục tùng của nhân dân, thế giới này vốn đã bị các ông hoàng tranh chấp nhau, bọn Thổ tiến quân, những tà thuyết phá hoại Nhà thờ làm rối loạn. Zénon không nghe thấy tiếng linh mục phụ tá thì thầm bảo cậu đến gần Đức bà. Tiếng ghế xô rền hoà vào tiếng đám thợ dệt than vãn.

– Không, ông lái buôn vừa đóng cánh cửa sang phòng lớn vừa lên giọng kiên quyết, và đối mặt với đám người như con chó đôgơ trước đàn cừu. Không có thương xót gì cái thằng Thomas hết, nó sẽ bị gãy cổ như nó đã phá gãy đống máy móc của ta. Liệu các anh có hài lòng cho kẻ khác đến nhà phá chiếc giường gỗ của các anh không?

Colas Gheel rống lên như một con bò bị cắt tiết.

– Im đi, anh bạn - ông lái buôn nói giọng khinh bỉ. Anh hát như vậy sẽ làm hỏng cả nhạc người ta đang chơi cho các quý bà đấy.

– Cậu là người hiểu biết, Zénon, tiếng La tinh và tiếng Pháp của cậu nghe hay hơn tiếng Flamand của chúng tớ, Thierry Loon nói, anh ta dẫn dắt đám người bất bình còn lại như người hát lễ tận tụy đang dẫn dắt dàn đồng ca nhà thờ. Hãy giải thích cho họ là người ta chất thêm việc lên đầu chúng tớ và giảm lương chúng tớ, và bụi từ đám máy móc ấy sẽ làm chúng tớ bị ho ra máu.

– Nếu đám máy móc ấy mà được nhân ra ở toàn xứ thì chúng ta sẽ bị om xương, một thợ dệt nói. Chúng ta không phải sinh ra để tự nghiền thân mình giữa hai bánh xe như con sóc trong lồng đâu.

– Các anh tin rằng tôi sẽ tôn sùng đống máy móc mới này như người Pháp ư? - Ông chủ nhà băng nói, giọng hiền lành pha nghiêm khắc như đường trộn nước nho xanh. Mấy cái bánh xe với nắp van ấy không đáng sánh với đôi cánh tay những con người trung thực. Tôi có phải là con quỷ ăn thịt người đâu? Sẽ không có ai bị doạ nạt nữa, không ai còn phải than vãn vì bị phạt do dệt thiếu hay chỉ bị đứt nữa; sẽ không có những đề nghị tăng lương ngu xuẩn cứ như tiền là vỏ hến, đống khung gỗ kia để cho nhện nó chăng! Các anh sẽ được gia hạn hợp đồng sang năm sau, lương như năm ngoái!

– Lương như năm ngoái, một giọng nói kêu lên bất bình, song đã yếu hơn trước. Lương như năm ngoái, trong khi quả trứng bây giờ còn đắt hơn con gà vào lễ Thánh Martin trước. Thà cầm gậy đi lang thang còn hơn.

– Thomas cứ việc toi mạng đi, miễn là tôi được đi làm trở lại, một ông già lang thang từ phiên chợ này sang phiên chợ khác hét lên bằng tiếng Pháp giọng lạc đi, khuôn mặt ông còn hoang dại hơn thế. Các ông chủ trang trại xua chó đuổi tôi, còn những ngài tư sản thành phố thì ném đá đuổi tôi. Tôi thích nằm đệm rơm ở nhà tạm còn hơn nằm đáy hố.

– Những máy dệt mà mọi người làm hỏng lẽ ra đã biến bác tôi đây thành vua và mọi người thành những ông hoàng, tu sĩ nói vẻ tức giận. Nhưng tôi chỉ thấy ở đây một ông giàu có tàn ác và những người nghèo ngu ngốc.

Tiếng gầm gừ dậy lên từ dưới sân nơi đám người đứng phía sau chỉ nhìn thấy đèn đuốc tưng bừng của đám hội và phần trên những đồ vật trang trí. Một hòn đá làm vỡ tấm cửa kính được vẽ huy hiệu; ông lái buôn nhanh nhẹn tránh cơn mưa đá.

– Hãy dành ném đá vào anh chàng hão huyền này. Anh ta ngây thơ muốn các anh tin rằng các anh có thể chây lười bên cạnh những ống sợi mà tự mình nó có thể làm việc nhanh bằng tám bàn tay, ông chủ lớn nhà Ligre nói vẻ nhạo báng, vừa nói vừa chỉ vào thằng cháu đang co ro bên lò sưởi. Tôi mất tiền còn Thomas bị treo cổ. Ôi đúng là một dự án của một thằng đần chỉ biết đến sách vở.

Người bạn ngồi bên lửa chỉ nhổ toẹt không đáp lại.

– Khi Thomas thấy chiếc máy dệt làm việc ngày đêm bằng bốn người, anh ta chẳng nói gì đâu, Colas Gheel nhắc lại, nhưng anh ấy run rẩy rồi đổ mồ hôi như thể anh ta sợ vậy. Rồi người ta đã sa thải anh ấy trong số những người đầu tiên bị sa thải khi người ta giảm bớt số thợ học việc của tôi. Rồi thì cối xay gió vẫn kẽo kẹt, mấy cây sào sắt vẫn tiếp tục dệt vải chẳng cần tới ai. Rồi Thomas ngồi lại cuối nhà với vợ mới cưới hồi mùa xuân, tôi nghe họ run lập cập chắc rét lắm. Và tôi hiểu là máy móc của tôi là tai hoạ, như chiến tranh, như thực phẩm đắt đỏ, như len dạ ngoại… Rồi tay tôi bị thương thế này là đáng lắm. Và bây giờ tôi bảo rằng con người vẫn phải thực sự làm việc, như ông cha ta trước cũng thế, và bằng lòng với hai cánh tay với mười ngón tay.

– Thế còn anh, anh là gì vậy - Zénon tức giận kêu lên - nếu không phải là một cái máy người ta không tra dầu mỡ mà vẫn dùng, người ta dùng anh đến lúc cũ nát, ném anh vào xó xỉnh nào đó và bất hạnh thay anh lại sinh ra những kẻ khác cũng như thế? Tôi đã tin rằng anh là một con người, Colas ạ, và tôi chỉ thấy một con chuột chũi mù quáng. Các anh là lũ thú vật không lửa, không nến, không thìa nếu người ta không nghĩ đến điều đó cho các anh, các anh sẽ phát hoảng lên khi nhìn thấy cái máy cọc sợi lần đầu tiên. Hãy quay về cái nhà tạm ấy đi để thối tha dưới cái chăn đáng giá năm sáu xu, và hãy vắt kiệt sức mình vì những dải lụa trang sức và nhung len như cha ông anh đã làm.

Cậu bé học nghề Perrotin vớ lấy cái cốc để trên bàn và xông vào Zénon. Thierry Loon nắm lấy cổ tay cản cậu ta lại; cậu ta kêu gầm gừ liến thoắng một tràng đe doạ bằng thổ ngữ vùng Picardie, vừa nói vừa vặn người như con rắn. Bỗng giọng như sấm rền của Henri-Juste thông báo sẽ khui vài thùng rượu uống mừng Hoà bình, ông ta vừa giục một đầu bếp ở dưới chuẩn bị. Đoàn người xô Colas Gheel, đang hoa chân múa tay với đôi tay quấn băng; Perrotin chuồn đi, giật mạnh tay ra khỏi nắm đấm của Thierry Loon. Chỉ còn vài cái đầu tỉnh táo ở lại, hòng mong đòi thêm được vài xu cỏn con thêm vào lương cho hợp đồng tới. Thomas và vụ việc của anh ta bị quên bẵng. Người ta cũng không nghĩ tới việc khẩn nài lần nữa Hoàng hậu nhiếp chính đang thoải mái ngự tại phòng bên. Ông thương gia là thế lực duy nhất mà những kẻ lao động biết đến và sợ; họ chỉ nhìn Hoàng hậu Marguerite từ xa, như họ chỉ nhìn thấy một cách lẫn lộn và trên tổng thể bát đĩa bạc Ngài dùng, đồ trang sức của Ngài, và trên những bức tường hay trên cơ thể những quan khách có mặt là vải vóc và những dải băng do chính tay họ dệt.

Henri-Juste mỉm cười về chiến thắng nhờ bài diễn văn và sự hào phóng của ông. Sự ồn ĩ ấy, nói chung, chỉ kéo dài chưa đầy thời gian chơi một khúc motet. Những cái máy mà ông ta từng cho là không mấy quan trọng vừa mới chứng tỏ là chỗ dựa cho một cuộc mặc cả mà không tốn nhiều tiền. Có lẽ sau này sẽ dùng chúng trở lại, nhưng chỉ khi, vì rủi ro nào đấy, nhân công bỗng đắt đỏ khủng khiếp, hay thiếu nhân công mà thôi. Zénon, ông ta vẫn lo lắng về sự có mặt của cậu ở Dranoutre, như tàn lửa trong kho thóc, sẽ mang những ảo tưởng của hắn và đôi mắt rực lửa làm chết giúi chết giụi đám con gái đi lang thang chỗ khác; và Henri-Juste tí nữa sẽ có thể tự vênh vang ở chỗ cao sang rằng mình biết cách cai quản đám tiện dân trong lúc nước sôi lửa bỏng, và có vẻ như nhường nhịn chúng một bước nhưng không bao giờ nhường bước.

Từ khuôn cửa sổ, Zénon nhìn xuống dưới nơi những bóng đen lẫn với bọn hầu và lính của Hoàng hậu nhiếp chính. Những ngọn đuốc treo trên tường chiếu sáng cho cuộc vui. Chàng tu sĩ nhận ra trong đám đông Colas Gheel với mái tóc đỏ và quần áo trắng. Cũng xanh xao như khối băng quấn trên tay anh ta, dật dờ như cái thùng rỗng, anh ta uống thun thút thứ chất đựng trong một vại lớn.

– Anh ta nốc bia trong khi ông bạn Thomas đang toát mồ hôi vì sợ trong tù, Zénon khinh bỉ nói. Và tôi đã từng yêu quí anh ta. Dòng dõi của Simon - Pierre.

– Yên nào, Thierry Loon vẫn đang đứng bên cạnh nói. Cậu vẫn còn chưa biết thế nào là nỗi sợ và cái đói đâu.

Và, thúc vào khuỷu tay vào Zénon:

– Thôi để Colas và Thomas đó, và từ giờ hãy nghĩ tới chúng ta. Người của tớ theo dõi cậu như chỉ đi theo con thoi ấy, anh ta thì thầm. Họ nghèo khổ, ngu dốt, đần độn, nhưng lại đông, lúc nhúc như sâu, thèm thuồng như lũ chuột ngửi thấy mùi pho mát. Đống máy móc của cậu sẽ làm họ hài lòng nếu chúng chỉ riêng thuộc về họ. Họ sẽ bắt đầu bằng việc đốt một ngôi nhà vui chơi, rồi kết thúc bằng việc chiếm cả thành phố.

– Vào mà uống với những người khác đi, ông say ạ - Zénon nói.

Và, rời căn phòng, cậu đi xuống cầu thang. Trên bậc cầu thang, trong bóng tối cậu vấp phải Jacqueline đang đi lên, hổn hển, tay cầm chùm chìa khoá.

– Tôi cài then hầm rượu rồi - bà ta thì thầm - Biết đâu được với chúng nó?

Và, bám lấy tay Zénon chỉ cho anh ta thấy tim bà đập thình thịch:

– Ở lại đây, Zénon! Tôi sợ lắm.

– Bà hãy đến chỗ mấy người lính ngự lâm, họ sẽ trấn an Bà, chàng tu sĩ trẻ nói khô khan.

Hôm sau, linh mục phụ tá tìm học trò để báo rằng Bà Marguerite, trước khi lên xe, đã được biết đến tài học tiếng Hy lạp và tiếng Do thái cổ của cậu, đã tỏ ý muốn nhận cậu vào đám người hầu trong đoàn tuỳ tùng của Bà. Nhưng phòng của Zénon không có ai. Theo lời những người hầu, cậu đã ra đi từ sáng sớm. Mưa không ngừng rơi từ mấy tiếng đồng hồ có làm chậm lại đôi chút giờ lên đường của Bà Nhiếp chính. Đám thợ dệt đã trở về Oudenove, không bất bình lắm vì cuối cùng cũng được Ông Chủ lớn tăng lương nửa xu cho mỗi livre. Colas Gheel đang đắp khăn trải giường ngủ cho giã cơn say. Còn Perrotin, anh ta đã biến mất từ sớm. Sau này người ta biết đêm đó anh ta đe dọa Zénon không ngớt lời. Anh ta cũng khoe chơi dao rất tài.

Rời khỏi Bruges

Wiwine Cauwersyn ở với bác cô, linh mục nhà thờ Jerusalem tại Bruges, cô có căn phòng nhỏ lát gỗ sồi nhẵn bóng. Người ta thấy trong phòng một chiếc giường màu trắng hẹp, một chậu cây dương thảo trên bệ cửa sổ, một cuốn kinh lễ trên giá sách, tất cả đều sạch sẽ, sáng sủa và an bình. Mỗi ngày, vào giờ cầu kinh đầu tiên, cô bé giữ kho đồ thờ đến trước những con chiên đầu tiên, và kẻ ăn mày vẫn thường đi sớm chiếm chỗ tốt ở góc cổng nhà thờ; ở điện thờ, chân đi giày dạ, cô lon ton chạy đi chạy lại thay nước trong bình, cẩn thận lau những giá nến và bình đựng bánh thánh bằng bạc. Cái mũi nhọn, vẻ mặt xanh xao, cử chỉ vụng về của cô không làm người ta thốt ra những lời phàm tục như mỗi khi có một cô gái xinh đẹp đi ngang qua, chỉ có cô Godelieve âu yếm ví mái tóc ánh vàng của cô với màu những bánh cúc nướng già và bánh thánh, và toàn bộ con người cô toát lên vẻ sùng đạo và đảm đang gia đình. Tổ tiên của cô yên nghỉ trong những lọ đồng đánh bóng để dọc theo các bức tường khấn nguyện hẳn sẽ rất vui khi nhìn thấy cô ngoan ngoãn.

Vì cô xuất thân từ một gia đình có địa vị tốt. Bố cô, Thibaut Cauwersyn, thị đồng cũ của bà Marie de Bourgogne[24], là người khênh chiếc băng ca mang bà công tước bị thương đến chết về nhà giữa tiếng nức nở cầu Chúa. Hình ảnh cuộc đi săn định mệnh ấy không bao giờ ra khỏi trí óc ông; suốt cả cuộc đời, ông vẫn giữ trong mình sự kính trọng đau thương trước bà chủ qua đời quá sớm, tình cảm kính trọng trìu mến này gần giống như tình yêu. Ông đi đây đi đó; ông phục vụ Hoàng đế Maximilien ở Ratisbonne, ông trở về chết ở Flandre. Wiwine còn nhớ hình ảnh người to lớn, bế cô đặt giữa hai đầu gối bịt da và nho nhỏ hát một bài vè tiếng Đức. Bà cô Cleenwerk nhận nuôi đứa trẻ mồ côi. Đó là một phụ nữ tốt bụng to béo, em và quản gia của linh mục nhà thờ Jérusalem; bà làm những nước xi-rô rất bổ dưỡng và mứt ướt ngon tuyệt vời. Linh mục phụ tá Bartholommé Campanus là khách thân của ngôi nhà đầy hương vị sùng kính Cơ đốc giáo có bà chủ nấu ăn tuyệt ngon này. Ông gửi cậu học trò ở đây. Cô và cháu thay nhau chăm cậu học trò bằng những món ăn nóng hổi mới rút trong lò ra, rửa những vết trầy xước ở đầu gối hay ở tay cho cậu sau những lần cậu ẩu đả hay bị ngã, thán phục những tiến bộ của cậu môn tiếng La tinh. Rồi sau, vào một trong những lần hiếm hoi cậu học trò trường Louvain về thăm Bruges, ông linh mục không cho cậu quay lại ở nữa, vì cảm thấy từ con người cậu có luồng khí vô thần và dị giáo. Nhưng Wiwine sáng hôm đó được một cô bé bán hàng rong cho biết người ta vừa thấy Zénon người đầy bùn đất ướt đẫm đang lội mưa đi đến hiệu thuốc của Jean Myers, và cô bình tĩnh chờ cậu đến tìm cô ở nhà thờ.

Cậu bước vào qua lối cửa thấp không một tiếng động. Wiwine chạy đến bên cậu, tay vẫn còn cầm khăn trải bàn thờ, với vẻ ân cần ngây thơ của cô gái ưa phục vụ.

– Anh đi đây, Wiwine ạ, cậu nói. Em gói ghém mấy quyển vở anh giấu trong tủ em vào cho anh nhé, rồi anh sẽ đến lấy vào đêm nay.

– Trông anh mới bẩn chưa kìa, cô nói.

Chắc hẳn cậu đã phải bì bõm lội dưới mưa trong bùn lầy băng qua những cánh đồng, vì giày và phần dưới quần áo của cậu phủ một lớp đất. Trông cậu có vẻ như bị ai đó đuổi đánh, hoặc bị ngã, vì mặt bầm giập hết cả, gấu tay áo cậu còn có vết máu.

– Không sao đâu, cậu nói, đánh nhau ấy mà. Anh quên nó rồi.

Nhưng cậu vẫn để cô lấy khăn ẩm gột những vết bùn bẩn. Wiwine bối rối thấy cậu đẹp như tượng Chúa Jesus nằm đầy uy lực bằng gỗ sơn đặt dưới mái vòm ngay cạnh hai người và cô vồn vã quanh cậu như Madeleine bé nhỏ ngây thơ.

Cô tự cho phép dẫn cậu vào bếp của cô Godelieve để gột rửa quần áo và mang ra cho cậu mấy chiếc bánh kẹp vẫn còn nóng hổi.

– Anh sẽ đi, Wiwine, cậu nhắc lại. Anh sẽ xem ở nơi khác sự dốt nát, sự sợ hãi, sự ngu xuẩn và sự mê tín có tồn tại như ở đây không.

Cái ngôn ngữ mãnh liệt này làm cô sợ; tất cả những gì hiếm thấy đều làm cô sợ. Tuy nhiên, cơn giận dữ của một đàn ông được cô hiểu như mọi cơn bão học trò, giống như bùn và máu ngả màu đen làm cô nhớ tới Zénon đau đớn trở về sau những lần đánh nhau trên phố, cậu vẫn là một bạn tốt, đẹp trai, người anh hiền lành như thuở chúng lên mười. Cô nói giọng cảnh cáo âu yếm:

– Trong nhà thờ mà anh nói to thế!

– Chúa không nghe thấy đâu - Zénon đáp chua chát.

Cậu không giải thích vừa đi đâu về và sẽ đi đâu, cũng không nói cậu đánh nhau với ai hay bị ai phục kích, chẳng nói vì sự ghê tởm nào mà cậu chối bỏ chức vị tiến sĩ sẽ mang danh lợi đến cho cậu, không giải thích bàn tay định mệnh bí mật nào đưa cậu ra đi không đồ đạc trên con đường đầy hiểm họa, ở đó những kẻ chiến trận trở về và những kẻ lang thang không nhà không cửa sẵn sàng đe doạ. Suýt nữa thì linh mục, cô Godelieve và một vài người hầu đã bị chúng kiếm chuyện hôm họ đi thăm đất đai về.

– Thời tiết xấu quá, cô nói, nhắc lại những lời ta thán quen thuộc trong nhà và ngoài chợ. Và nếu anh gặp lại bọn xấu lần nữa thì…

– Ai nói với em rằng anh không đánh lại nổi chúng? - Cậu cao giọng nói - Giết người cũng chẳng khó lắm…

– Chretien Merghelynck và anh họ em Jean de Behaghel, cùng học ở Louvain, cũng chuẩn bị quay lại trường - cô nhấn mạnh - Nếu anh gặp họ ở nhà trọ Thiên nga…

– Cầu cho Chrétien và Jean xanh xao tái tử trên những thuộc chất của Chúa trời nếu họ muốn - chàng tu sĩ trẻ tuổi nói với vẻ khinh rẻ. Còn cha linh mục bác em nghi ngờ anh vô thần, nếu cha còn lo lắng về tư kiến của anh, em nói với ông ấy rằng anh tin vào chúa trời nào không sinh ra từ một cô gái đồng trinh, không sống lại vào ngày thứ ba, nhưng có vương quốc ở thế giới này. Em nghe anh nói không?

– Em sẽ nhắc lại như vậy với bác dù không cần nghe - cô nói nhẹ nhàng, nhưng cô thậm chí cũng không cố ghi nhớ những lời lẽ quá khó hiểu - Và vì cô Godelieve sẽ cài then cửa ngay khi thắp đèn và giấu chìa khoá xuống dưới đệm giường, nên em sẽ để vở của anh với thức ăn đi đường ở ô văng.

– Không - cậu nói - Việc này với anh là lễ trọng và phải nhịn ăn.

– Vì sao? Cô hỏi, cố nặn óc nghĩ xem hôm nay là lễ thánh nào.

– Anh ấn định cho chính mình - cậu nói với vẻ đùa - Em chưa bao giờ thấy một người hành hương chuẩn bị lên đường sao?

– Thôi chúc anh bình an - cô nói mà nước mắt dâng đầy giọng khi nghĩ đến chuyến đi lạ kỳ này - Và em, em sẽ đếm từng giờ, từng ngày và từng tháng, như em vẫn làm mỗi lần anh đi vắng.

– Em kể lể chuyện gì lạ thế? - Cậu nói hơi mỉm cười - Đường anh đi không bao giờ qua đây đâu. Anh không thuộc những người đã đi rồi còn quay ngược trở lại để gặp một cô gái.

– Vậy thì - cô nói - ngẩng cái trán nhỏ bướng bỉnh về phía anh, một ngày nào đó em sẽ đến với anh thay vì anh đến với em.

– Mất công vô ích thôi - cậu bác lại, như đang chơi trò đối đáp - Anh sẽ quên em thôi mà.

– Anh yêu quý - Wiwine nói - những người trong gia đình em đang nằm dưới những ô lát này, và lời truyền miệng của gia đình em vẫn ở trên gối họ. Điều hơn ở trong ngươi. Điều hơn ở trong em, dùng quên lãng để trả lời quên lãng.

Cô đứng trước cậu, một dòng suối nhỏ bé nhạt nhẽo và thuần khiết. Cậu không hề yêu cô; cô bé đơn giản này chắc chắn là mối liên hệ nhẹ cân nhất giữa cậu với quá khứ ngắn ngủi của cậu. Nhưng một lòng thương cảm yếu ớt đã thắng cậu, trộn lẫn với sự kiêu hãnh vì được tiếc nuối. Bỗng nhiên bằng một cử chỉ mạnh mẽ của một người mà vào lúc ra đi, vứt bỏ hay hiến dâng cái gì đó, để làm lành với một quyền lực nào đó không rõ ràng, hay ngược lại để giải phóng khỏi chúng, cậu rút chiếc nhẫn nhỏ bằng bạc, mà cậu đã có được khi chơi trò đổi nhẫn với Jeannette Fauconnier, và đặt nó như đặt một đồng xu xuống bàn tay đang chìa ra. Cậu không hề dự tính quay trở lại. Cô gái bé nhỏ ấy chỉ lấy được ở cậu một chút ơn huệ của một giấc mơ nhỏ bé.

Đêm xuống, cậu đến lấy những quyển vở để dưới ô văng, mang đến đưa cho Jean Myers. Phần lớn trong số đó là đoạn trích các tác phẩm của các nhà triết học tà giáo mà cậu đã bí mật chép lại khi cậu còn ở Bruges dưới sự giám sát của linh mục phụ tá, trong những quyển vở này có chép một vài tư tưởng báng bổ Chúa về bản chất của tâm hồn và về sự không tồn tại của Chúa trời; hay là những câu danh ngôn của các Cha công kích việc thờ cúng những thần tượng, và bóng gió chỉ rõ sự hão huyền của lòng sùng đạo và những nghi lễ thiên chúa giáo. Zénon vẫn còn khá mới mẻ để trông đợi quá nhiều vào những phóng túng đầu tiên kiểu học trò này. Cậu nói chuyện về dự định tương lai với Jean Myers: anh ta đồng tình nên vào học Trường Đại học Y ở Paris, bản thân anh ta cũng đã vào đây học nhưng không theo được đến lúc bảo vệ luận án để đội chiếc mũ vuông. Zénon nóng lòng chờ những chuyến đi xa hơn nữa. Anh chàng bác sĩ phẫu thuật - thợ cạo cẩn thận để những quyển vở ở góc nhà nơi anh ta cất chai và vải dự trữ. Chàng tu sĩ không nhận ra rằng Wiwine đã đặt giữa những trang giấy một nhành tầm xuân.

Tiếng nói công chúng

Sau này người ta biết trước tiên anh đến Gand một thời gian, ở chỗ cha bề trên được đội mũ lễ Saint-Bavon, một nhà luyện đan. Sau đó người ta tin đã nhìn thấy anh ở Paris, tại phố Bucherie nơi các sinh viên vẫn bí mật phẫu tích xác chết, và nơi triết học hoài nghi của Pyrrhon và tà giáo bay lên như những mùi khó ngửi. Một số người, đáng được Chúa ngợi ca vì đức tin của họ, đảm bảo rằng anh đã học qua Trường Đại học Montpellier, những người khác đáp lại là anh chỉ ghi danh vào trường nổi tiếng này thôi, và bỏ ngang không học đến lúc lấy bằng mà đâm đầu vào các thí nghiệm mà coi rẻ cả Galien lẫn Celsus. Người ta tin anh chính là một thuật sĩ giỏi quyến rũ phụ nữ ở Languedoe và, cũng ở khoảng thời gian ấy, tại Catalogne, giả dạng một người hành hương đến từ Montserrat và bị truy nã vì vụ một thanh niên trẻ bị giết tại một quán trọ nơi chỉ có bọn người không giấy tờ, thủy thủ, lái buôn, bọn cho vay nặng lãi bị nghi ngờ là theo đạo Do thái và bọn Ả rập rởm thường lui tới. Người ta mang máng nghe đồn rằng anh chuyên tâm tìm hiểu sinh lý học và thuật giải phẫu. Chuyện một đứa bé bị giết, theo lời những kẻ thô tục và cả tin thì chỉ là một câu chuyện ma thuật hay trụy lạc bẩn thỉu, được những người uyên bác hơn lý giải đó là một phẫu thuật để truyền máu tươi sang mạch máu một con bệnh Do thái giàu có. Về sau, nhiều người tới những nơi xa xôi và những lời nói dối còn xa hơn nữa trở về khẳng định đã nhìn thấy anh ở vùng Agathyrses, chỗ bọn mọi châu Phi và thậm chí ở tận triều đình Grand Dair. Vào khoảng năm 1541, tổng trấn Khereddin Barberousse dùng một công thức thuốc súng hoả mai mới ở Alger đã làm một hạm đội Tây Ban Nha thiệt hại nặng nề; người ta cho rằng chính anh là tác giả của phát kiến đại hoạ ấy, và người ta nói anh nhờ thế mà giàu. Một tu sĩ dòng franciscain sang Hunggari truyền đạo đã gặp ở Bude một bác sĩ người flamand giấu tên: chắc chắn đó chính là anh. Người ta cũng biết từ nguồn tin cậy rằng anh lẽ ra được Joseph Ha-Cohen, nhà vật lý riêng của Doge, mời đến Gêne làm cố vấn, nhưng sau đó anh đã ngạo mạn từ chối thay chỗ người Do thái này khi ông ta bị đi đày. Vì đi đôi với tài trí, thể xác thường táo tợn, nhất là với những lý do chính đáng, nên người ta gán cho anh những trò giải trí không ít táo bạo hơn những công việc anh làm, và người ta truyền miệng nhau những mẩu chuyện về anh, tất nhiên là bị biến đổi đi theo sở thích người kể hay sở thích người nghĩ ra những cuộc phiêu lưu ấy. Nhưng, trong số tất cả những hành động liều lĩnh ấy, chuyện gây sốc nhất, như người ta nói, có lẽ là anh hạ thấp cái nghề thầy thuốc đẹp đẽ, thích đâm đầu vào nghệ thuật phẫu thuật thô tục hơn, vấy bẩn tay bằng mủ máu. Còn gì có thể tồn tại được nếu cứ có một đầu óc không bình yên bất chấp trật tự đã sắp đặt và những phong tục tốt đẹp như vậy. Sau một thời gian dài biến mất, người ta lại thấy anh ở Bâle trong nạn dịch hạch đen: anh đã cứu một loạt bệnh nhân hết hy vọng, nhờ đó năm ấy anh nổi tiếng là có phép thần thông. Sau đó, lại một lần nữa, tiếng đồn tắt ngấm. Con người này có vẻ như sợ vinh quang nên không muốn trống giong cờ mở.

Vào năm 1539, ở Bruges người ta đã nhận được một quyển sách nhỏ viết bằng tiếng Pháp, in ở nhà in Dolet tại Lyon, mang tên anh. Đó là một bản miêu tả chi tiết những sợi gân và những vòng van tim, có kèm một nghiên cứu về vai trò của các dây thần kinh trái trong hoạt động của tim. Zénon khẳng định rằng tim đập cũng là lúc tâm thu, ngược lại với những gì được giảng ở nhà trường. Anh cũng lý luận về chứng động mạch hẹp và đặc lại ở một số bệnh do tuổi cao. Linh mục phụ tá, với vốn hiểu biết ít ỏi về lĩnh vực này, đọc đi đọc lại tập sách ngắn ngủi, gần như thất vọng vì không tìm thấy gì chứng minh những lời đồn đại nghịch đạo về cậu trò cũ. Không một nhà thực hành nào, theo ông, lại có thể viết một quyển sách như thế, trong đó không hề chêm vào một câu tiếng La tinh hay ho nào. Bartholommmé Campanus thường nhìn thấy trên đường phố anh bác sĩ phẫu thuật - thợ cạo Jean Myers ngồi trên con la cái, anh ta càng ngày càng được mời đi phẫu thuật nhiều hơn và cạo mặt cho khách ít hơn, từ khi danh tiếng của anh ta tăng dần lên theo năm tháng. Myers có lẽ là người duy nhất ở Bruges người ta ngờ thỉnh thoảng có nhận được tin tức về cậu học sinh vượt cả thầy. Đôi khi có gì đó thôi thúc, linh mục phụ tá cũng muốn tiếp xúc với con người này, nhưng những lề thói thông thường ngăn ông biểu hiện cử chỉ cởi mở trước, vả lại anh chàng nổi tiếng là xảo trá hay chế giễu.

Mỗi lần tình cờ nghe được một tin đồn đại về cậu trò xưa, linh mục phụ tá lại đến nhà người bạn già, linh mục Cleenwerck. Buổi tối, họ ngồi luận giải với nhau tin ấy trong phòng tiếp khách của ông linh mục, thỉnh thoảng cô Godelieve hoặc cô cháu bước vào phòng mang đèn hoặc một món ăn, song cả hai đều không buồn nghe câu chuyện, vì họ không có thói quen dỏng tai nghe hai người của Nhà thờ đàm đạo. Wiwine đã qua thời tình yêu trẻ con, cô vẫn còn giữ chiếc nhẫn nhỏ khắc hình bông hoa trong một cái hộp nơi cô để những hạt ngọc thủy tinh và kim chỉ, nhưng cô cũng không quên rằng cô Godelieve dành cho cô những đám nghiêm chỉnh. Trong khi hai người đàn bà gấp khăn ăn và thu dọn bát đĩa, Bartholommé Campanus giở đi giở lại với ông linh mục già những tin tức cỏn con như móng tay trên thân thể so với cả cuộc đời của Zénon. Ông linh mục lắc đầu, chỉ chờ đợi đầu óc rồ dại vì thiếu kiên nhẫn, vì tri thức bất lực và vì kiêu hãnh kia làm điều tồi tệ nhất. Linh mục phụ tá yếu ớt bảo vệ chàng học sinh ông dạy dỗ. Tuy nhiên, dần dần Zénon với họ không còn là một con người, một gương mặt, một tâm hồn, một người sống ở đâu đó trên quả địa cầu nữa; cậu chỉ còn là một cái tên, ít hơn thế, một nhãn hiệu nhạt màu dán trên chiếc liễn nào đó, nơi trí nhớ về quá khứ không đầy đủ và đã chết khô của chính họ chậm chạp mục ruỗng. Họ vẫn nói về quá khứ. Thực tế, họ đã quên nó.

Cái chết ở Münster

Simon Adriansen già đi. Ông nhận ra điều đó không phải vì sức nặng của sự mệt mỏi mà vì ngày càng trở nên thanh thản hơn. Ông biết mình giống anh hoa tiêu đã nghễnh ngãng chỉ nghe mù mờ tiếng bão tố nhưng nhờ sự khéo léo vẫn đoán được sức mạnh dòng nước, gió và những đợt triều cường. Suốt cuộc đời, ông đi từ chỗ giàu ít đến giàu nhiều: vàng chảy về tay ông; ông đã rời ngôi nhà cũ của gia đình tại Middelbourg để chuyển đến ngôi nhà mới do chính ông chăm lo xây cất gần một cảng biển mới được xây ở Amsterdam, vào thời kỳ ông buôn bán gia vị ở thành phố cảng này. Nhà ông trên bến Schreijerstoren như chiếc tráp chắc chắn đón nhận và cất giữ những báu vật từ hải ngoại. Nhưng Simon và vợ, tách xa khỏi kho báu rực rỡ, ở tầng trên cùng trong căn phòng nhỏ trống trơn như một ca bin tàu, và tất cả những thứ xa hoa kia chỉ dành để an ủi những người nghèo khó.

Cửa nhà họ luôn rộng mở, bánh nóng và đèn luôn sáng để đón nhận những con người rách rưới. Đó không chỉ là những con nợ đầm đìa không khả năng thanh toán, những con bệnh mà các nhà thương làm phúc quá tải từ chối chăm sóc, mà cả những nghệ sĩ rong đói khát, những thủy thủ nát rượu, cả một tù nhân bị bêu cọc được người ta nhặt về, vai còn in rõ lằn roi. Như Chúa trời, người muốn rằng tất cả đều tốt đẹp trên Đất của Người và đều vui vẻ dưới ánh mặt trời của Người, Simon Adriansen không chọn, hoặc đúng hơn là cố tình chọn những số phận tồi tệ nhất, do ông ghê tởm luật lệ của con người. Những kẻ ăn mày ấy được chính tay ông chủ khoác cho áo ấm, rụt rè ngồi vào bàn ăn. Dàn nhạc công giấu mình trong hành lang rót vào tai họ tiền vị của Thiên đường; Hilzonde khoác bộ áo váy tuyệt đẹp để đón khách càng làm tăng giá trị của bố thí, mang thức ăn ra múc cho họ bằng chiếc muôi bạc.

Simon và vợ, như Abraham và Sarah, như Jacob và Rachael, sống trong yên bình trong mười hai năm. Tuy vậy họ cũng có nỗi đau riêng. Những đứa con của họ được yêu quý và chăm sóc cẩn thận cứ nối nhau ra đi ngay từ khi mới chào đời. Mỗi lần như vậy, Simon lại gục đầu xuống nói:

– Chúa cũng là một người cha. Người biết cái gì tốt với lũ trẻ.

Và con người thực sự sùng đạo này dạy Hilzonde biết cách lắng đau đớn lại trong cam chịu. Nhưng cảnh buồn bã vẫn không nguôi ngoai. Cuối cùng, một bé gái ra đời và ở lại với họ. Simon Adriansen từ đó sống với Hilzonde trong niềm bác ái.

Tàu của ông giong buồm trên tất cả các dòng sông trên thế giới và đổ về cảng Amsterdam, nhưng Simon vẫn cứ mơ đi một chuyến lớn mà với mỗi chúng ta, dù giàu hay nghèo, đều sẽ kết thúc vì đắm tàu ở một vùng biển lạ. Những nhà hàng hải và những nhà địa lý cùng ông cúi xuống bản đồ các hải cảng và dựng bản đồ cho ông, với ông họ đều không quý bằng những kẻ phiêu lưu trên đường đi tới một thế giới khác, vài anh thầy tu rách rưới, mấy nhà tiên tri bị nhạo báng và bị chế giễu ở quảng trường, một chủ lò bánh mì đầy ảo tưởng tên Jan Matthyjs, một hề rong Hans Bockhold phục sự Chúa bằng ngôn ngữ rao hàng ở hội chợ mà Simon nhặt được vào một tối khi hắn gần như lạnh cứng ở ngoài cửa một quán rượu. Trong số họ có một người nhún nhường nhất, anh ta giấu biệt vốn hiểu biết rộng mà tự nguyện sống ngu đần đi để ơn thánh tỏa xuống mình đầy hơn. Bernard Rottmann, người ta nhận ra anh ta trong chiếc áo lông cũ, trước kia từng là học trò yêu quý nhất của Luther, còn bây giờ anh ta ghét đến phát nôn mửa vị thầy tu ở Wittenberg[25], cho rằng con người đó mẫu mực rởm, vừa nịnh bợ bọn nhà giàu vừa lấy lòng người nghèo, và giáo thuyết của hắn thì lờ vờ đứng giữa chân lý và sự nhầm lẫn.

Do cung cách ngạo nghễ tự xưng Thánh, do tính xấc xược trong cái cách họ nghĩ phải lấy của cải của những người có của, lấy chức tước của người có chức tước để phân phối lại theo ý mình, nên họ bị chính quyền nổi giận; bị đe dọa hoặc chết hoặc phải trục xuất ngay lập tức, những Người Tốt liền bí mật tụ tập tại nhà Simon như thuỷ thủ tụm lại trên một con tàu đang đắm. Song trước mắt họ vẫn có hy vọng, như một cánh buồm hiện ra ở đằng xa: thành Munster. Jan Matthyjs đã đuổi đánh giám mục và các phó thị trưởng và chiếm thành, nơi đó trở thành Thành phố của Chúa, lần đầu tiên con chiên nghèo ở trần gian có nơi nương náu. Quân đội hoàng gia đã kéo đến định triệt phá đất Jerusalem của những con người cùng khổ, song chúng đã thất bại; rồi tất cả người nghèo trên thế giới sẽ đứng về phía những người anh em của họ, từng đội quân sẽ đi từ thành phố này đến thành phố khác cướp lại những kho nhà thờ đáng xấu hổ và lật đổ những kẻ được tôn sùng; người ta sẽ cắt tiết Martin to béo tại ổ chuột Thuringe và cắt tiết Giáo hoàng tại Rome. Simon vừa nghe vừa vuốt bộ râu bạc trắng: khí chất ông đã quen với nguy hiểm khiến ông chấp nhận không nề hà những nguy nan chồng chất trong một cuộc phiêu lưu vì đạo như thế này; sự điềm tĩnh ở Rottman và những câu đùa tếu của Hans xoá đi những nghi ngờ cuối cùng trong ông; ông yên lòng như khi thấy một thuyền trưởng nghiêm túc và một cậu bé giong buồm lạc quan trước lúc tàu nhổ neo vào mùa bão tố. Trái tim ông chứa đầy lòng tin khi ông nhìn những người bạn cùng khổ kéo mũ sụp xuống mắt, thắt chặt dải khăn len sờn, ra đi trong bùn tuyết, sẵn sàng cùng nhau đi đến thành phố Munster trong giấc mơ của họ.

Cuối cùng một ngày nọ, hay đúng hơn một đêm nọ, trước bình minh lạnh tháng Hai, ông lên phòng, Hilzonde đang nằm thẳng và bất động trên giường, dưới ánh sáng ngọn đèn ngủ leo lét. Ông khẽ gọi nàng, biết chắc nàng không ngủ, ông nặng nề ngồi xuống chân giường, và giống như một lái buôn đang cùng vợ tính lại các món trong ngày, ông kể nàng nghe về những lần bí mật tụ tập ở phòng nhỏ tầng dưới. Chẳng phải nàng cũng mệt mỏi đấy thôi vì phải sống ở một trong những thành phố nơi tiền bạc, thể xác và hư vinh phô trương một cách lố bịch ở quảng trường, nơi nỗi đau khổ của con người dường như cứng lại thành đá, thành gạch hay thành những đồ vật cồng kềnh mà Tinh thần không còn sống ở trên đó được nữa? Về phần ông, ông quyết định bỏ nhà đi, hay đúng hơn là bán nhà (vì tại sao lại lãng phí vô ích của cải thuộc về Chúa?) và bán tất những gì thuộc sở hữu của ông ở Amsterdam để đến với Con tàu Munster khi thời gian còn cho phép, vì bây giờ nó đã đông đến mức muốn vỡ, ở đó Rottman bạn của họ sẽ tìm được cho họ chỗ ở và thức ăn. Ông giao hẹn với Hilzonde suy nghĩ và trả lời trong mười lăm ngày nữa rằng nàng có đồng ý đi đến đó không, thực chất là họ sẽ sống trong nghèo khổ, lưu đày, có thể họ sẽ chết, nhưng cũng có thể sẽ may mắn là một trong những người đầu tiên chào đón Thời đại của Chúa.

– Mười lăm ngày, ông nhắc lại, mình nhớ nhé. Nhưng không quá một giờ đâu, vì thời gian gấp rồi.

Hilzonde chống khuỷu tay lên, và mở to mắt nhìn thẳng vào ông:

– Mười lăm ngày đã quá rồi ông ạ, nàng nói với vẻ bình thản khinh rẻ những tài sản nàng sẽ bỏ lại sau lưng.

Simon khen nàng luôn tiến trước ông một bước trên con đường tới Chúa. Sự kính trọng ông luôn dành cho bạn đời không bị mai một trước những nhàm chán của cuộc sống thường nhật. Với những người mà ông chọn, ông không để tâm tới những chỗ chưa hoàn hảo, những bóng tối, những khiếm khuyết mà dù sao người ta vẫn nhận thấy vì nó nổi ngay trên bề mặt tâm hồn, ông già chỉ đánh giá họ bằng những gì có lẽ là trong sạch nhất ở họ, hay những gì họ khát khao đạt đến. Ông thấy chất thánh dưới bề ngoài đáng thương của mấy nhà tiên tri được ông cưu mang. Xúc động trước ánh mắt của Hilzonde ngay lần đầu tiên gặp mặt, ông không nhìn thấy nếp nhăn gần như xảo trá trên đôi môi buồn bã. Người phụ nữ mảnh khảnh và mệt mỏi kia với ông vẫn là một Thiên thần lớn.
Lần bán nhà cửa đồ đạc này là lần cuối cùng ông thu hời. Như mọi khi, chính tính thờ ơ trước tiền bạc khiến tiền bạc đổ vào tay ông, nó giúp ông tránh lầm lẫn sợ bán hố hay tránh vội vàng vì tưởng lời. Hai kẻ lưu đày tự nguyện rời Amsterdam, họ vẫn được giới giàu có tôn trọng dù rằng quyết định đi theo bọn khố rách áo ôm của họ có làm thành phố xôn xao. Họ đi tàu đến Deventer rồi từ đó đi xe bò qua những ngọn đồi phủ đầy lá non ở Gueldre. Họ nghĩ ở các quán trọ vùng Westphalie nếm món giăm bông hun khói; con đường đến Munster với dân thành thị như họ giống như một phần thôn quê. Bà Johanna, được Simon trọng nể vì trước kia từng chịu tra tấn cho đức tin phái rửa tội lại, đi theo phục vụ Hilzonde và đứa bé.

Bernard Rottman đón họ tại cổng thành giữa đống lỉnh kỉnh nào túi nào hòm. Thành phố chuẩn bị sống trong vòng vây vui vẻ và lộn xộn như không khí chuẩn bị trước ngày lễ. Trong khi hai bà phụ nữ vác chiếc nôi và mấy bọc quần áo cũ xuống xe, Simon nghe Người Phục vụ nguyên vĩ đại nói chuyện: Rottman lúc này đang bình thản; cũng giống như đám đông được hắn huấn đạo đang trên đường chở rau và củi từ ngoài cổng thành vào kia, hắn tin vào sự cứu giúp của Chúa. Dù vậy Munster vẫn cần tiền. Hơn cả tiền, thành phố còn cần sự ủng hộ của những người nghèo, những người bất bình hay phẫn nộ đang ở đây đó trên thế giới này, những người chỉ chờ đợi thắng lợi đầu tiên của Chúa Christ mới để lay đổ ách cai trị của những kẻ được tôn sùng. Simon vẫn giàu, ông còn những món nợ có thể thu về được từ Lubeck, ở Elbing, cho tới tận Jutland nay Na Uy xa xôi; ông có sứ mệnh phải đòi lại những khoản tiền chỉ thuộc về Chúa. Trên đường đi ông sẽ biết cách chuyển đến những trái tim sùng đạo thông điệp về các Thánh nổi loạn. Ông là người được trọng vọng vì có lương tri và tiền bạc, với bộ quần áo bằng vải tốt và da mềm, người ta sẽ nghe ông ở những nơi mà những linh mục rách nát không có lối vào. Ông già đổi đạo giàu có này quả là sứ giả tốt nhất của Hội đồng Người nghèo.

Simon đồng tình với những lý lẽ này. Cần phải hành động nhanh chóng không thể để đến lúc các ông vua và linh mục đến giăng bẫy tóm họ, Vội vàng ôm hôn vợ và con gái, ông lên đường ngay lập tức, trên con la khoẻ nhất vừa đưa ông đến cổng thành. Vài ngày sau, những mũi lao sắt đã hiện lên ở chân trời, đội quân hỗn hợp của Vua và Đức Tổng giám mục hạ trại quanh thành phố, họ không có ý định tấn công song sẵn sàng bao vây cho đến khi cần thiết để xoá sổ những kẻ ăn mày đói rách.

Bernard Rottman thu xếp cho Hilzonde và đứa bé sống trong dinh thị trưởng Knipperdolling, anh ta là người bảo trợ sớm nhất của Những Con người Thanh khiết ở Munster. Người đàn ông cao lớn cởi mở và điềm tĩnh coi nàng như chị gái. Dưới ảnh hưởng của Jan Matthyjs đang nhào nặn một thế giới mới như trước kia hắn nhào bánh trong hầm nhà ở Haarlem, cuộc sống trong thành phố đổi khác hoàn toàn, dễ dãi và đơn giản. Hoa quả từ đất thuộc về tất cả mọi người, như không khí và ánh sáng của Chúa. Những ai có quần áo, bát đĩa hay đồ đạc thì để ra ngoài phố dùng chung. Tất cả thương yêu nhau bằng tình thương nghiêm khắc, giúp đỡ nhau, chê trách và dò xét lẫn nhau để phát hiện tội lỗi của nhau; luật lệ dân sự bị bãi bỏ, bãi bỏ cả bí tích, cả dây thừng dùng để trừng phạt những kẻ báng bổ và những tội lỗi thuộc về thể xác; các bà các cô trùm khăn kín mít đi lại như những thiên thần lớn lo lắng, và người ta nghe thấy trên quảng trường tiếng nức nở trong những lễ sám hối tập thể.

Bị quân nhà thờ Cơ đốc giáo bao vây, thành phố nhỏ của những Người Tốt sống trong cơn sốt của Chúa. Tối tối, những bài giảng Tin lành trong không khí tự do lại hà hơi cho tinh thần dũng cảm; Bockhold là Thánh được lòng người nhất, hắn được các con chiên mến mộ vì thường thêm thắt vào những hình ảnh đẫm máu của Ngày tận thế những câu đùa của các vai hề. Dưới mái vòm quảng trường, trong đêm hè ấm áp, tiếng rên rỉ của người ốm và những thương binh đầu tiên của thành phố trộn lẫn với tiếng the thé của đám phụ nữ cầu xin Đức Chúa Cha cứu giúp. Hilzonde thuộc nhóm hăng hái nhất. Mẹ của Zénon đứng đó, thẳng người, dài như ngọn lửa, nàng tố cáo những điều ô nhục bọn La mã đã làm. Những hình ảnh khủng khiếp chứa đầy đôi mắt đẫm lệ, rồi đè lên bản thân nàng, bất ngờ nàng gục xuống như một cây nến thờ dài mà lại quá mỏng mảnh. Hilzonde khóc vì ăn năn, vì trìu mến, và vì mong mỏi cái chết.

Đám tang đầu tiên của thành phố là cái chết của Jan Matthijs, hắn bị giết khi dẫn đầu một toán khoảng ba mươi người và một quân đội thiên thần ra ngoài thành thử đánh lại quân của Đức Tổng giám mục. Hans Bockhold, đầu đội vương miện, trèo lên ngựa phủ áo choàng lễ, nhanh chóng được tôn là Vua Tiên tri trên sân trước nhà thờ; người ta dựng bục để mỗi sáng vua David mới đến ngự, ra các quyết định không cần bàn bạc về công việc ở hạ thế và ở trên trời. Có một vài lần ra ngoài thành đánh lén, họ phá được vài bếp của Đức Tổng giám mục, cướp được mấy con lợn gà, thế là họ tụ tập lại ăn mừng trong tiếng sáo; cũng như mọi người khác, Hilzonde cười to khi thấy mấy người phụ bếp của quân địch bị bắt làm tù binh phải nấu nướng cho đám đông ăn rồi bị đám đông đấm đá cho đến chết.

Dần dần, một sự thay đổi diễn ra trong các tâm hồn, như những giấc mơ ban đêm biến thành những cơn ác mộng mà người ta không hề hay biết. Trạng thái ngây ngất làm các Thánh loạng choạng như người say. Lương thực từ khắp nơi được dồn vào các hầm và kho của thành phố. Vua Christ mới ra lệnh nhịn đói hết sáng này đến sáng khác để dè sẻn chúng; tuy nhiên cũng có khi họ được ngốn ngấu những thùng cá nào bốc mùi thối hoắc, hay những miếng giăm bông nào đã ôi. Bernard Rottmann kiệt sức, ốm yếu, nằm lì trong phòng, nhận hết những mệnh lệnh của Vua mới mà không phản ứng gì, đành bằng lòng với những lời rao giảng cho đám dân chúng tụ tập dưới cửa sổ về Tình yêu, điều làm tiêu biến mọi rác rưởi trên trái đất và về Nước Chúa. Knipperdolling đã được trang trọng thăng chức từ thị trưởng thành phố, chức này đã bị bãi bỏ, để thành đao phủ; người đàn ông béo, cổ đỏ au, cảm thấy hạnh phúc với việc thi hành nhiệm vụ mới, như từ trước tới giờ anh ta vẫn bí mật làm nghề đồ tể. Người ta giết rất nhiều; Vua cho xoá sổ những kẻ hèn nhát và những kẻ do dự trước khi họ lây sang người khác; vả lại mỗi người chết đi là tiết kiệm được một khẩu phần ăn. Trong ngôi nhà nơi Hilzonde ở, mọi người nói chuyện về nhục hình như trước kia vẫn nói chuyện về giá len trong ngôi nhà ở Bruges.

Hans Bockhold khiêm nhường đồng ý để mọi người ở hạ giới này gọi là Thánh Jean ở Leyde, tên thành phố nơi hắn sinh ra, nhưng trước các tín đồ, hắn lấy tên khác, không thể tả thành lời, mà khi gọi tên nó chứa một sức mạnh và sự hăng hái hơn mọi người trần. Mười bảy bà vợ chứng minh cho sức sống mạnh mẽ của đấng Thượng đế. Các thị dân giao phó vợ mình cho đấng Thượng đế sống vì sợ hãi hoặc vì cảm thấy đôi chút vinh hạnh, như họ đã từng giao phó cho hắn những đồng vàng; một vài ả trụy lạc vừa rút chân ra từ tầng lớp thấp kém thì mưu đồ danh vọng bằng cách phục vụ những hứng thú vợ chồng của Vua. Hắn đến nhà Knipperdolling để đi lại với Hilzonde. Nàng nhợt nhạt cả người khi phải tiếp xúc với người đàn ông nhỏ bé có đôi mắt láo liên, đôi tay hắn lục lọi như tay thợ may, giật áo nịt của nàng. Nàng nhớ lại, và không muốn nhớ lại, rằng hồi ở Amsterdam, khi hắn còn là một gã hề rong đói khát ngồi vào bàn ăn, hắn cũng đã lợi dụng vuốt đùi nàng lúc nàng cúi xuống qua người hắn đặt đĩa thức ăn lên bàn. Ghê tởm, nàng nhượng bộ cái hôn từ miệng xâp xấp nước, nhưng sự ghê tởm chuyển ngay thành trạng thái ngây ngất; (những đoan trang cuối cùng trong đời nàng rơi xuống như một bộ quần áo đã rách rưới, hay như lớp ghét bẩn bị người ta kỳ sạch rơi xuống trong phòng tắm hơi; đẫm mình trong hơi thở nóng và nhạt nhẽo ấy, Hilzonde ngừng tồn tại, và những sợ hãi, những thận trọng, những đắng cay của Hilzonde cũng ngừng tồn tại cùng với nàng. Vua dán sát vào người nàng trầm trồ ngắm thân mình mảnh khảnh mà, hắn nói, dường như sự mảnh mai càng làm nổi bật lên những đường nét trời phú cho đàn bà, nổi bật đôi vú dài buông xuống và cái bụng hơi phồng. Gã đàn ông đã quen với gái đĩ và đàn bà nạ dòng thô tục ngây ngất trước sự tinh tế của Hilzonde; đôi tay mỏng mảnh của nàng đặt trên lớp lông mềm mại trên đỉnh Vệ nữ làm gã nhớ đến đôi tay một mệnh phụ kín đáo đặt lên bao tay hay lên người con chó nhỏ lông xoăn. Hắn tự kể về mình: từ lúc mười sáu tuổi, hắn đã biết mình là Chúa. Hắn có lần bị ngã rất đau từ trên cao xuống trong hiệu may quần áo nơi hắn học nghề, người ta đuổi hắn đi trong tiếng la hét và những lời rủa độc ác, hắn đã lên thiên đàng. Một lần khác hắn lại một lần nữa trải qua cái run rẩy chính là Chúa ở đằng sau cánh gà một gánh hát rong mà hắn đóng vai hề; trong một kho thóc, nơi hắn có người đàn bà đầu tiên trong đời, hắn đã hiểu rằng Chúa chính là da thịt đang chuyển động kia, chính là những cơ thể trần trụi mà trước nó cả nghèo khổ lẫn giàu có đều không tồn tại, chính là luồng sóng lớn kia của sự sống cuốn theo cả cái chết và chảy như máu của thiên thần. Hắn nói những lời trên bằng thứ ngôn ngữ kiêu kỳ của diễn viên có xen những lỗi chính tả của con trai một nông dân.

Nhiều tối sau, hắn đưa nàng đến ngồi cùng đám Vợ của Chúa Christ trong một buổi tiệc. Thực khách ngồi chật ních quanh các bàn đến mức có thể tưởng như vỡ ra được; những kẻ bị bỏ đói gặm miếng cổ hoặc miếng chân gà mà Vua hạ cố vứt cho họ, và cầu xin hắn ban phúc. Các Nhà tiên tri trẻ phục vụ Vua với tư cách là vệ sĩ phải dùng đến nắm đấm để giữ trật tự đám đông nhốn nháo này, Divara, hoàng hậu chính thức, xuất thân từ một khu bẩn thỉu ở Amsterdam, bình thản nhai, mỗi miếng ăn lại để lộ cả răng cả lưỡi ra ngoài; thị có bộ dạng một con bò cái biếng nhác và sạch sẽ. Bất thần, Vua giơ tay cầu nguyện, và một vẻ xanh xao đóng kịch hiện ra tô điểm cho khuôn mặt thoa phấn ở gò má. Hoặc, hắn phả hơi vào mũi một thực khách để truyền dạy Tinh thần Thánh. Một đêm, hắn đưa Hilzonde vào phòng sau, cởi váy nàng để khoe với các Tiên tri trẻ cái chỗ màu trắng mênh mông có hình Nhà thờ. Ẩu đả nổ ra ngay sau đó giữa hoàng hậu mới và Divara hai mươi tuổi, vì ả này phát hiện hoá ra tình địch đã già. Hai người phụ nữ đánh nhau trên sàn, giật tóc nhau; Vua lấy lại hoà bình bằng cách sưởi ấm cả hai người trên trái tim hắn vào tối hôm đó.

Cứ dăm ba hôm một lần những tâm hồn ngây dại và điên rồ lại qua một phen rùng mình vì những sự kiện nối tiếp nhau. Hans ra sắc lệnh lập tức phải phá ngay tất cả những ngọn tháp, gác chuông và những đầu hồi nhà nào hãnh tiến vượt các nhà khác, vì như thế chúng như sỉ nhục vào cái công bằng cần phải ngự trị mọi nơi trước Chúa. Thế là từng tốp đàn ông đàn bà và trẻ con léo nhéo ùa vào cầu thang tháp, từng tảng đá lợp đen và từng xẻng gạch đổ xuống đất, rơi cả vào đầu người đi đường và làm hỏng những mái nhà thấp bên cạnh. Người ta tháo rời các thánh bằng đồng xuống chỉ còn bằng một nửa mái vòm Thánh Maurice, làm chúng bị treo xiên xẹo giữa đất trời; rầm nhà bị tháo hết ra, những ngôi nhà được chủ cũ giàu có xây cất nay hở hoác thành từng lỗ to, mưa tuyết tha hồ rơi vào. Một bà già vừa cất lời phàn nàn rằng đến bị chết cóng trong căn phòng mở ra bốn hướng gió liền bị đuổi ra khỏi thành phố. Mụ ta không được Đức Tổng giám mục đón nhận; người ta nghe thấy tiếng mụ từ một cái hố nào đó kêu gào trong vài đêm sau đó.

Đến tối, đám người dừng tay, ngồi thõng chân xuống khoảng không, họ ngửa cổ lên trời sốt ruột tìm kiếm một dấu hiệu kết thúc thời Tận thế. Những màu đỏ phía tây nhạt dần; hoàng hôn qua đi chuyển sang màu xám, rồi màu đen, và những kẻ phá hoại mệt mỏi quay xuống trở về khu nhà ổ chuột ngả lưng ngủ.

Một sự lo lắng giống như vui mừng đẩy dân chúng đi lang thang trên những đường phố đang đổ nát. Từ trên tường thành, họ tò mò nhìn ra những cánh đồng rộng mở nơi họ không thể bước chân đến được, như những hành khách trên chiếc thuyền nhỏ nhoi nhìn biển cả hiểm nguy quanh mình; những cơn buồn nôn vì đói là những cơn ói mửa khi phiêu lưu ra biển cả. Hilzonde không ngừng đi đi lại lại trong ngõ nhỏ, qua những đoạn đường có mái vòm và cầu thang lên chiếc tháp con, lúc thì đi một mình, lúc dắt theo con. Trong cái đầu trống rỗng của nàng như có ai gõ chuông vì đói; nàng thấy mình nhẹ bỗng, nhanh nhẹn như những con chim đang vòng đi liệng lại giữa những mũi tên trên đỉnh tháp các nhà thờ, nàng kiệt sức, nhưng là thứ kiệt sức của một phụ nữ sắp đạt tới đỉnh khoái cảm. Thỉnh thoảng, nàng bẻ một cục đá rủ dài xuống từ trên xà nhà và mở miệng nhấm nháp vị mát lạnh. Những người xung quanh nàng như cảm thấy sự khoan khoái nguy hiểm ấy, dù người ta vẫn cãi cọ nhau vì một lát bánh mì, một cây bắp cải thối, song trong thâm tâm mỗi người có cái gì đó như tình thương yêu kết dính những kẻ đáng thương đói khát lại thành một khối. Tuy vậy bên cạnh đó những người bất bình từ ít lâu nay đã dám lên tiếng; người ta không giết những kẻ dùng dằng nữa; họ quá đông.

Johanna kể lại cho chủ những tin hãi hùng về chuyện thịt phát cho dân chúng mà người ta bắt đầu đồn đại. Hilzonde ăn, vẻ như không để ý nghe. Nhiều người huênh hoang là đã ăn thịt nhím, thịt chuột, hay thứ gì đó còn tồi tệ hơn, họ giống như dân tư sản bị ép sống kham khổ đột nhiên lại khoe khoang về tội thông dâm mà dường như những bộ xương và những bóng ma kia không thể đủ sức làm. Người ta không còn che đậy bản thân nữa để những nhu cầu của thể xác bệnh tật đỡ bị chèn ép quá mức; vì mệt mỏi người ta thôi không chôn cất người chết, nhưng xác người lăn vào trong sân nhà đã được tuyết bọc kín thành những vật sạch sẽ không còn mùi gì. Không ai nhắc nhớ đến bệnh dịch hạch chắc chắn sẽ xảy ra ngay khi tiết ấm tháng Tư quay lại, người ta không hy vọng kéo dài cho đến tận lúc ấy. Cũng không ai nói đến việc quân địch đang áp sát dần thành phố, chúng đang lấp hào chảy quanh thành một cách bài bản; người ta cũng không nói đến ngày kẻ thù tấn công thành chắc chắn đang gần kề. Khuôn mặt những kẻ trung thành hiện lên sự thâm hiểm của những con chó đang chạy làm ra vẻ không nghe thấy đằng sau chúng tiếng roi vút mạnh.

Cuối cùng đến một ngày Hilzonde đang đứng trên thành thì thấy một người đứng cạnh chỉ trỏ cái gì đó. Một hàng người dài đang chuyển động trên những nếp gấp của đồng cỏ; những hàng ngựa đang tung chân trong đất bùn do băng tan. Người ta hét lên vì vui mừng; những đoạn tụng ca vang lên từ những lồng ngực lép: đó chẳng phải là đội quân những người rửa tội lại được tuyển ở Hà Lan và ở Gueldre mà Bernard Rottmann và Hans Bockhold không ngừng nhắc đến, những người anh em đến để giải cứu những người anh em đấy sao? Nhưng những đoàn quân nhanh chóng hoà nhập với quân của giám mục đang bao vây Munster; gió tháng Ba làm cờ hiệu bay, trong đó có người nhận ra cờ hiệu của Vua xứ Hesse; nhà vua theo giáo thuyết Luther này đã liên minh với những kẻ thờ thần tượng để tiêu diệt dân chúng của các Thánh. Đám đàn ông kéo một khối đá đến sát mép tường thành cho lăn xuống, đè nát vài lính công binh đang làm việc dưới chân pháo đài. Một người lính canh cũng ném lửa trúng vào một sĩ quan liên lạc xứ Hesse. Những kẻ đi bao vây đáp lại bằng một phát súng hỏa mai làm mấy người chết. Thế là người ta thôi không thử làm gì nữa. Trong thành chờ đợi cuộc tấn công, nhưng đêm đó nó không diễn ra, mấy đêm sau cũng không. Năm tuần trôi qua trong cái trơ ì của một cơn ngủ lịm.

Từ lâu Bernard Rottman đã chia sẻ những thức ăn dự trữ cuối cùng và giọt thuốc cuối cùng trong nhà; như mọi khi Vua ném từng nắm hạt qua cửa sổ cho thần dân, nhưng không phát phần vẫn còn trong kho dự trữ cất dưới tấm ván lát sàn. Hắn ngủ nhiều. Hắn ngủ ba mươi sáu tiếng không động đậy chân tay trước khi ra giảng đạo lần cuối cùng trước quảng trường gần như không người. Gần đây hắn thôi không đến nhà Hilzonde ban đêm nữa; mười bảy phu nhân bị xua đuổi một cách nhục nhã được thay thế bằng một cô gái chớm tuổi dậy thì, hơi nói lắp, được trời phú cho một trí óc tiên tri. Hắn gọi cô ta một cách âu yếm là con chim mái trắng hay con bồ câu trên tàu Noé. Hilzonde không còn cảm thấy đau khổ khi bị Vua bỏ rơi, cũng chẳng bất bình, chẳng ngạc nhiên, trong nàng ranh giới giữa cái đã xảy ra và cái đã không xảy ra đã bị xoá nhoà; có vẻ như nàng không còn nhớ đã từng được Hans coi là người tình. Nhưng mọi việc vẫn theo quy luật: đêm khuya nàng vẫn thấy mình đợi Knipperdolling về nhà, thấy mình tò mò muốn thử xem có còn làm thân thể mình run lên được nữa không; anh ta đi ngang qua không nhìn mặt nàng, miệng lẩm bẩm gì đó, đầu óc nghĩ về cái khác hơn là về phụ nữ.

Cái đêm quân tổng giám mục vào thành phố, Hilzonde bị đánh thức vào khoảng nửa đêm vì tiếng kêu thét của một lính canh bị cắt cổ. Hai trăm tên lính, dẫn đầu là một tên phản bội, đã tràn vào thành phố qua một cửa ngắm. Bernard Rottman, một trong những người đầu tiên được báo động, nhảy ra khỏi giường bệnh, lao ra phố, tà áo sơ mi đập vào đôi chân gầy trông kì cục; anh ta bị một tên Hungari khoan dung giết chết, vì hắn không hiểu lệnh của tổng giám mục là bắt sống các thủ lĩnh của bọn nổi loạn. Vua bị bất ngờ trong cơn ngái ngủ, hắn chống cự chạy từ phòng này sang phòng khác, từ hành lang này sang hành lang khác, với sự dũng mãnh và khéo léo của con mèo bị lũ chó đôgơ vây dồn; vào lúc tảng sáng, Hilzonde thấy hắn trên quảng trường, vẻ hào nhoáng sân khấu đã tuột mất, trần trùng trục tới tận thắt lưng, người uốn cong lại dưới làn roi. Hắn bị đá vào một cái lồng lớn nơi hắn thường nhốt những kẻ bất bình và những kẻ do dự trước khi xử họ. Knipperdolling bị đánh thừa sống thiếu chết rồi bị vứt trên một ghế băng cho đến chết. Cả ngày, bước chân nặng nề của bọn lính vang lên trong thành phố; tiếng rầm rập này có nghĩa là trên quảng trường đông đặc những người điên loạn, lương tri đã chiếm lại vương quốc của nó nhờ vào những con người bán cuộc đời mình với một số tiền đã định trước, ăn uống theo thời biểu, cướp phá và hiếp dâm nếu có dịp, nhưng có một mẹ già, một người vợ tần tảo, một đám con ở đâu đó, nơi họ sẽ quay về sống khi đã què quặt già nua, những con người ấy đến nhà thờ vì bị ép phải đến, và chỉ tin Chúa một cách cầm chừng mà thôi. Nhục hình lại diễn ra, song lần này là theo sắc lệnh của nhà cầm quyền hợp pháp, được Giáo hoàng và Luther đồng tình. Những con người rách rưới, xanh xao hốc hác, răng lở loét vì đói, làm lũ ác ôn được nuôi dưỡng đầy đủ có cảm giác họ là những con chấy rận ghê tởm đáng giết chết và dễ dàng giết chết.

Hỗn loạn ban đầu qua đi, cuộc trừng phạt nhân danh xã hội diễn ra ở quảng trường Nhà thờ, dưới cái bục trước kia Vua đã chủ trì các cuộc họp. Những kẻ sắp chết mơ hồ hiểu rằng lời hứa của Đấng tiên tri với họ đang được thực hiện, nó khác với những gì họ nghĩ, nhưng mọi lời tiên tri vẫn thường thế: thế giới thử thách họ đã kết thúc; họ sẽ thẳng chân bước đi, lên tới bầu trời bao la màu đỏ. Rất ít người trách móc kẻ đã đẩy họ vào điệu xaraban cứu thế này. Một số khác, trong thâm tâm, không quên rằng đã có những ngày dài họ chờ đợi cái chết, như một sợi dây thừng bị kéo quá căng chắc chắn chỉ mong bị đứt.

Hilzonde chờ đợi đến lượt nàng cho đến tận tối. Nàng đã mặc trước bộ váy đẹp nhất còn lại; tóc nàng được tết bím và kẹp bằng những chiếc kẹp bạc. Cuối cùng bốn tên lính xuất hiện; đó là những kẻ tàn ác thực thà đang làm công việc của chúng. Nàng nắm tay con gái nhỏ Martha đang mếu máo và nói với con:

– Đi nào, con của mẹ, chúng ta đến bên Chúa.

Một tên lính giật con bé ngây thơ ra khỏi tay nàng và ném nó cho Johanna, bà đón nó ôm sát vào chiếc áo nịt ngực đen. Hilzonde theo chúng không nói thêm gì nữa. Nàng đi nhanh đến nỗi những kẻ hành quyết nàng phải dấn bước. Để không bị vấp, nàng nâng hai bên váy bằng xoa xanh uốn lượn quanh chân nàng làm nàng như đi trên sóng. Đến bục, nàng lẫn lộn nhận ra trong đám xác chết có những người nàng từng quen biết, cả một Hoàng hậu. Nàng để thân mình ngã xuống và ngửa cổ ra.

Chuyến đi của Simon biến thành cuộc thập tự chinh. Những con nợ chính đuổi khéo ông đi và không trả tiền, vì sợ mắc tội giao tiền cho bọn rửa tội lại; những kẻ bất lương và những tên keo kiệt thi nhau trách móc ông với cái giọng đầu lưỡi. Anh rể, ông Juste-Ligre, tuyên bố không thể đại diện không thời hạn cho những số tiền lớn mà Simon đã gửi lại chi nhánh của mình ở Anvers; vả lại ông này còn tự khen mình đã quản lý số của cải của Hilzonde và con nàng tốt hơn một thằng đần tham gia quân phiến loạn. Simon cúi đầu, như một kẻ ăn mày bị đánh đuổi, đi ra khỏi chiếc cổng chạm khắc thếp vàng của ngôi nhà thương gia mà ông đã góp công dựng nên. Sứ mạng quyên góp ông cũng chẳng làm được là bao: chỉ có một vài người nghèo khổ đồng ý hiến chút máu của mình cho Những Người Anh Em. Hai lần bị giáo hội nghi ngờ, ông phải trả tiền để không bị vào tù. Cho đến tận cùng ông vẫn là người giàu có được những đồng florin bảo về. Một phần số tiền ít ỏi gặt hái được đã bị một chủ nhà trọ ở Lubeck ăn cướp khi ông bị một cơn trúng phong nằm bất tỉnh.

Sức khoẻ giảm sút khiến ông phải đi từng đoạn nhỏ một, hai ngày trước khi thành bị tấn công ông mới nhìn thấy Munster. Không thể tìm được cách lọt vào thành đang trong vòng vây. Không được tiếp đón tử tế, nhưng ông cũng không bị phiền toái trong trại quân của Tổng giám mục -Hoàng tử, nhờ có lần ông đã giúp đỡ họ. Ông tìm được một chỗ trú ngụ trong một trang trại ngay gần đường hào và bức tường xám đang che giấu Hilzonde và đứa con của ông. Trên bàn ăn bằng gỗ trắng ở nhà bà chủ trang trại, ông ngồi ăn với một quan toà được triệu tập để xử vụ án giáo hội sẽ mở ngày một ngày hai, một sĩ quan của Tổng giám mục, và với nhiều kẻ trốn chạy khỏi Munster, những kẻ này kể lể không mệt mỏi sự điên rồ của đám dân trung thành và tội ác của Vua. Nhưng Simon bỏ ngoài tai những lời bép xép của kẻ phản bội dám khinh miệt những người tử vì đạo. Ba ngày sau khi thành phố bị chiếm lại, cuối cùng ông cũng được phép vào Munster.

Ông bước nặng nhọc trên những con đường đang bị lính tuần khám, dưới nắng chói và gió khô vào sáng tháng sáu ấy, lẫn lộn tìm kiếm con đường của ông trong thành phố mà ông chỉ nghe nói đến này. Dưới vòm Chợ Lớn ông nhận ra Johanna đang ngồi dưới bậc cửa, đứa bé trên tay. Bé gái thét lên khi có người lạ đến bế nó; Johanna không nói lời nào trở lại vẻ cung kính của một người hầu. Simon đẩy cánh cửa gẫy then, đi qua khắp các phòng trống ở tầng trệt, rồi lên các tầng trên.

Quay ra đến quảng trường, ông tới bãi hành quyết. Một mảnh gấm xanh treo trên bục; ông nhận ra Hilzonde từ xa nằm dưới một đám xác chết nhờ mảnh vải này. Lạ lùng là ông không nán lại bên thân thể đã thoát hồn đó, ông quay trở lại với bà quản gia và đứa con.

Một người vắt sữa bò đang dắt bò đi qua phố; tay xách xô với cái ghế đẩu đang rao bán sữa. Một quán rượu đã mở cửa trở lại trong ngôi nhà đối diện. Johanna cầm mấy đồng vàng Simon vừa đưa đi mua thứ gì đó để uống. Lửa nổ lách tách trong lò sưởi. Chốc lát nữa thôi tiếng thìa đĩa chạm nhau sẽ vang lên leng keng trong tay đứa trẻ. Cuộc sống gia đình chậm chạp được nối lại quanh họ, dần dần lấp đầy ngôi nhà hoang phế, như thuỷ triều lên lại phủ kín bãi biển nơi rải rắc những mảnh trôi dạt, những kho tàng của con tàu đắm, và những con cua ở chỗ đất trũng. Bà giúp việc chuẩn bị giường của Knipperdolling cho chủ, để ông không phải mệt mỏi leo lên thang gác lần nữa. Lúc đầu bà chỉ trả lời những câu hỏi của ông già đang chầm chậm nuốt chửng từng ngụm bia nóng bằng một sự im lặng chua chát. Cuối cùng khi bà nói, một thác rác rưởi tuôn ra từ miệng bà, vừa bốc mùi nước rửa bát và mùi Kinh thánh. Vua đối với bà lão Hussite chưa bao giờ hơn một thằng ăn mày được người ta cho ăn trong bếp và lại dám ngủ với vợ ông chủ. Khi đã nói hết mọi sự, bà bắt đầu cọ sàn, khua loẻng xoẻng những bàn cọ, xô và vắt khăn ầm ĩ.

Đêm đó ông ít ngủ, nhưng ngược lại với những gì bà người hầu tưởng, ông không phẫn nộ, xấu hổ, mà là choán trong người ông là nỗi đau nhẹ nhàng hơn có tên gọi là tình thương hại. Trong đêm ấm áp Simon ngột ngạt nghĩ về Hilzonde như về một cô gái ông đã mất từ trước đó. Ông giận mình để lại nàng một mình đi qua bước khó khăn này, rồi tự nhủ rằng mỗi người đều đã có phận có phần, có miếng bánh sống và bánh chết, và rằng đúng là Hilzonde đã ăn phần bánh của nàng như nàng thích vào lúc nàng muốn. Lần này nữa nàng đã đi trước ông; nàng đã trải qua trước ông những sự dằn vặt cuối cùng. Ông tiếp tục viện lý lẽ biện minh cho những kẻ trung thành chống lại Nhà thờ và Nhà nước, những thế lực đã giẫm nát họ; Hans và Knipperdolling đã phải đổ máu; người ta có thể trông mong điều gì khác đây trong cái thế giới của máu này? Từ hơn mười lăm thế kỷ, Nước Chúa trên trái đất, mà Jean, Pierre và Thomas lẽ ra đã tận mắt chứng kiến lúc còn sống, đã bị những kẻ hèn nhát, những kẻ thờ ơ, những kẻ khéo léo xếp xó lười nhác cho đến ngày tận thế. Đấng Tiên tri đã dám tuyên bố ngay ở đây sự xuất hiện của Nước Trời. Ngài đã chỉ ra con đường đi, dẫu cho con đường Ngài chọn không đúng đi chăng nữa. Hans đối với Simon vẫn là đấng Christ, với nghĩa là mỗi người đều có thể trở thành Christ. Sự điên rồ của anh ta dường như không đê tiện bằng những tội lỗi thận trọng của những kẻ sùng Đạo đức và những người hiền triết. Người đàn ông góa vợ không giận dữ vì Hilzonde đã tìm trong cánh tay Vua những lạc thú mà từ lâu ông không còn mang đến cho nàng: là Thánh và Thánh, họ thụ hưởng đến mức lạm dụng hạnh phúc sinh ra từ sự hợp nhất hai cơ thể, nhưng những thân thể ấy, được giải thoát khỏi ràng buộc của thế giới, đã chết đối với mọi sự, trong vòng tay nhau chắc chắn họ trải qua một tình cảm ấm nóng hơn sự hợp nhất của tâm hồn. Bia làm ngực ông già giãn ra, làm ông thêm khoan dung, một niềm khoan dung trong đó có sự mệt mỏi và lòng tốt trước dục cảm và sự xót xa cuộc đời. Ít nhất Hilzonde cũng đang yên nghỉ. Ông thấy mấy con ruồi đang bay vo ve trên giường dưới ánh sáng ngọn nến đặt trên bàn cạnh đầu, vào lúc này ruồi đông vô kể ở Munster, có lẽ chúng vừa đậu trên khuôn mặt trắng; ông thấy đồng tình với sự thối rữa ấy. Bỗng nhiên một ý nghĩ choán toàn bộ con người ông và đảo lộn ruột gan ông, rằng mỗi sáng da thịt của đấng Christ mới lại nằm giữa hai gọng kẹp làm mồi cho miếng sắt nung đỏ như một dấu hỏi kỳ lạ; nó gắn với Con người Đau khổ đáng nực cười kia, ông rơi vào địa ngục của những thân xác hiến dâng quá ít cho niềm vui và quá nhiều cho đau khổ; ông đau với Hans như Hilzonde sung sướng với hắn. Cả đêm, đắp ga trải giường, trong căn phòng tồi tàn bất tiện, ông vấp phải hình ảnh Vua bị nhốt sống trong cũi sắt trên quảng trường, như một người bị hoại tử chân mà cứ bị vấp vào cái chân đau ấy dù không muốn. Ông cầu nguyện mà không phân biệt nổi sự đau đớn dần thắt chặt tim ông, rút từng sợi cơ vai, xuống tận cổ tay trái, và những gọng kìm siết vào khối mỡ trên cánh tay và quanh ngực Hans.

Ngay khi hồi lại được chút sức lực và đi được mấy bước, ông lê mình đến tận cũi sắt nhốt Vua. Dân thành Munster nhìn cảnh này đã nhàm, song một đám trẻ con vẫn đứng sát song sắt ném đinh, phân, những mẩu xương nhọn vào đó, tù nhân sẽ buộc phải giẫm chân trần lên. Bọn lính gác đẩy đám vô lại này ra một cách lấy lệ, như gạt những người quá hứng trong các phòng lễ hội: Ngài von Waldeck đã ra lệnh để Vua thoi thóp cho đến khi hành quyết, dự kiến sớm nhất vào giữa mùa hè.

Tù nhân vừa được đưa trở lại lồng sắt sau đợt tra tấn; hắn vẫn còn run rẩy co rúm người lại trong một góc. Mùi hôi thối từ miệng hắn và từ các vết thương bốc lên. Nhưng người đàn ông nhỏ bé vẫn giữ ánh mắt mạnh mẽ và giọng nói hấp dẫn của nghệ sĩ.

– Tôi khâu, tôi cắt, tôi khâu lược - kẻ chịu nhục hình hát nho nhỏ - Tôi chỉ là một thợ may học việc nghèo khó… Những bộ quần áo da… Đường viền mép váy chưa khâu… Xin đừng khâu tác phẩm của…

Hắn đột ngột dừng lại, ném ra xung quanh ánh mắt lén lút của kẻ vừa muốn giữ bí mật vừa muốn tiết lộ một nửa. Simon Adriansen, kéo giãn bọn lính gác ra, và cho được cánh tay qua ô cũi:

– Chúa sẽ bảo vệ anh, Hans, ông nói, tay chìa ra phía hắn.

Simon trở về nhà như vừa đi một chuyến xa. So với lúc ông ra khỏi nhà, nhiều thay đổi đã diễn ra. Munster dần lấy lại bộ mặt bình thường. Nhà thờ tràn ngập tiếng thánh ca. Đức Tổng giám mục đã đưa người đẹp Julia Alt, tình nhân của ông ta, về ở ngôi nhà cách lâu đài giám mục hai bước chân, nhưng người đàn bà kín đáo này không gây ra tai tiếng. Simon nghe tất cả những chuyện đó với vẻ thờ ơ của một người sắp rời thành phố, và những gì người ta làm ở đó không còn làm ông bận tâm nữa. Nhưng tính đại lượng của ông trước kia nay kiệt cạn như một dòng suối khô. Vừa về đến nhà, ông đã nổi trận lôi đình với Johanna, vì bà quên không chuẩn bị mực bút giấy như ông dặn. Khi mấy vật dụng ấy đã đủ, ông bắt đầu ngồi viết cho em gái.

Ông không liên lạc gì với bà này từ gần mười lăm năm nay. Bà Salome tốt bụng đã cưới một con trai thứ của ông chủ nhà băng Fugger đầy thê lực. Do mấy anh em không hoà thuận nên Martin đã gây dựng lấy gia tài cho mình; ông sống ở Cologne từ đầu thế kỷ. Simon nhờ họ nuôi con ông.

Salome nhận được thư ở ngôi nhà thôn dã ở Lulsdorf lúc bà đang trông coi việc phơi đồ giặt. Giao lại đống khăn ga đẹp đẽ cho người hầu, bà gọi chuẩn bị xe, thậm chí không chờ hỏi ý kiến ông chủ nhà băng, mà ông này cũng ít quan tâm đến nhà cửa, bà gói ghém thức ăn chăn gối, và đến Munster xuyên qua vùng đất hiu quạnh sau những biến cố.

Bà thấy Simon trên giường, đầu dựa trên cái áo măng tô cũ gập lại làm bốn. Bà nhanh chóng thay nó bằng một cái gối dựa. Bà khách và người hầu nói chuyện với nhau về chế độ ăn uống, giường nệm, về cái ghế tựa bị thủng, trong tâm trạng lo lắng tốt bụng của phụ nữ muốn quy giảm bệnh tật và cái chết thành một loạt những đau đớn nhỏ vô hại và không quan trọng, những đau đớn dường như có trên đời để được xoa dịu bằng bàn tay người mẹ. Người hấp hối nhận ra em gái qua ánh nhìn đã lạnh lẽo, nhưng Simon cứ để người mới đến lăng xăng bên giường một lúc. Cuối cùng ông ngồi dậy, hôn Salome theo thường lệ. Tiếp đó ông trở lại minh mẫn như mọi thương gia để điểm lại những của cải thuộc về Martha, và những gì cần phải được lấy lại cho nó trong thời gian sớm nhất. Giấy nợ được ông gấp gói trong một miếng vải bọc xi đúng tầm tay ông. Các con trai ông, người ở Lisbonne, người ở Lodon, người là chủ một xưởng in ở Amsterdam, đều đã giàu có cả, không cần đền những mẩu của cải ông để lại trên trái đất cũng như lời cầu chúc của ông. Simon để tất cả cho đứa con của Hilzonde. Ông già có vẻ như đã quên lời hứa với Đấng Phục nguyên vĩ đại, để một lần nữa tuân theo thói thường của thế giới mà ông sẽ từ bỏ và không thử thay đổi nữa. Hoặc có thể ông đi tới tận cùng niềm vui chua chát là buông rơi tất cả, nên ông chối bỏ cả những nguyên tắc còn quan trọng hơn chính cuộc sống của ông.

Salome làm thân với đứa bé, bà mủi lòng thấy bắp chân nó quá gầy. Bà không thể thốt ra ba câu mà không cầu xin Đức mẹ đồng trinh và tất cả các thánh ở Cologne giúp đỡ: Martha sẽ được những người sùng tượng thánh nuôi dạy. Điều này thật đau lòng, nhưng cũng chẳng đau lòng hơn sự cuồng nộ của kẻ này hay sự đờ đẫn của kẻ khác, không đau lòng hơn việc tuổi già khiến người chồng không thể thỏa mãn người vợ, không mấy đau lòng hơn việc thấy những người mà ta cứu sống lại chết. Simon cố nghĩ đến Vua trong cái cũi đang hấp hối; nhưng những vật vã Hans đang phải chịu không còn gợi lên trong lòng ông một ý nghĩa gì như hôm qua nữa; chúng trở nên có thể chịu được, giống như nỗi đau trong ngực Simon mà ông có thể chịu đựng được và sẽ chết cùng ông. Ông cầu nguyện, nhưng cái gì đó nói với ông rằng Vĩnh hằng không đòi hỏi ông cầu nguyện nữa. Ông cố gắng để nhìn Hilzonde, nhưng khuôn mặt người đã chết không hiện thành hình. Ông phải đi ngược nữa lên, cho tới hồi đám cưới huyền bí ở Bruges, tới bánh và rượu vang họ bí mật uống, tối chiếc áo nịt ngực khoét sâu làm người ta đoán được bộ ngực dài và trong sạch. Rồi cái đó cũng nhoà đi; ông nhìn thấy bà vợ đầu tiên, linh hồn tốt bụng, đang cùng ông thưởng thức sự mát mẻ trong vườn nhà ông ở Flessingue. Salome và Johanna nghe thấy tiếng thở dài liền sợ cuống lên. Họ chôn cất ông trong nhà thờ Saint-Lamprecht sau lễ cầu nguyện có hát thánh ca.

Nhà Fugger ở Cologne

Nhà Fugger sống tại Cologne ở sân trước nhà thờ Saint-Gereon trong một ngôi nhà nhỏ không tráng lệ, mọi thứ đều được sắp xếp ngăn nắp và mang lại vẻ bình yên. Từ trong nhà lúc nào cũng phảng phất bay ra mùi bánh và rượu quả anh đào.

Salome thường thích kề cà nán lại bàn ăn sau những bữa ăn kéo dài mang phong vị nghệ thuật, lau mồm bằng chiếc khăn ăn dày dặn cải hoa nổi; bà thích trang điểm bằng một sợi xích vàng trên khổ người đầy đặn và cái cổ rộng hồng hào, thích mặc những loại vải tốt, nhất là loại len chải thô được dệt cẩn thận vẫn giữ cái gì đó từ hơi ấm dịu dàng của những con cừu sống. Chiếc khăn trùm đầu hơi kín đáo nhô lên một chút chứng minh cho đức tính khiêm tốn mà không khắc khổ ở một phụ nữ đoan trang. Những ngón tay rắn chắc của bà lướt trên chiếc đàn ống nhỏ đặt ở phòng khách; hồi còn thiếu nữ, bà vẫn thường cất chất giọng mượt mà nhẹ nhõm hát tình ca và những khúc motet thánh ca; bà yêu thích chuỗi âm thanh xoắn xuýt ấy cũng như thích thêu thùa. Nhưng ẩm thực vẫn là công việc lớn nhất: những dịp lễ thánh trong năm, không bao giờ bà quên dịp nào, cũng là những dịp nấu nướng, là mùa muối dưa chuột hay làm mứt, làm pho mát trắng hay cá trích tươi. Martin là một người đàn ông nhỏ bé gày gò, nghệ thuật nấu nướng của vợ không làm ông béo lên. Là một nhà kinh doanh đáng gờm, song lão đôgơ này khi về nhà lại trở thành một chú xpanhơn vô hại. Ông chỉ cả gan cùng lắm là xuất ra vài câu chuyện nhả nhớt với bọn hầu gái. Đôi vợ chồng có một con trai, Sigismond, lúc mười sáu tuổi nó đã lên tàu với Gonzalo Pizarre đi Pêru, ở đó ông chủ nhà băng có đầu tư nhiều tiền của. Nhưng bây giờ họ không còn hy vọng nhìn thấy con, vì tin tức mới đây về Lima rất xấu. Họ vẫn còn có một con gái nhỏ nên cũng vợi nỗi mất mát; Salome thường mủm mỉm cười mỗi khi kể lại lần mang bụng muộn mằn này, đó là phần vì tuần cúng chín ngày, phần vì tác dụng của món nước sốt nụ bạch hoa. Con bé gần cùng tuổi Martha, hai chị em họ ngủ chung giường, chơi chung đồ chơi, chịu chung những trận đòn vì nghịch dại, lớn lên chúng cùng ngồi cạnh nhau học hát và đeo chung đồ trang sức.

 Lúc là kình địch, lúc là bạn hàng, Juste-Ligre to béo và Martin mảnh khảnh, con lợn rừng ở Flandre và con chồn sông Ranh luôn vờn nhau, cố vấn cho nhau từ xa, tương trợ hoặc phá hại nhau từ ba mươi năm nay. Chỉ có họ mới đánh giá đúng số tài sản người kia thực có, trong khi những kẻ hiếu kỳ xoi mói lẫn các ông hoàng mà họ phục vụ, hay họ bòn rút, đều không làm được điều đó. Martin có thể tính được chỉ sai số một xu tài sản quy ra tiền từ số xưởng, công trường, địa chỉ gần như là lãnh chúa mà Henri-Juste đầu tư vàng; ông thường châm biếm lối sống xa hoa của chủ nhà băng người Flamand thành những câu chuyện hài hước, và học được từ đó vài ba mánh khóe lớn, cũng chính những mánh khóe này đã giúp Henri-Juste thoát hiểm. Về phần mình, Henri-Juste, một bề tôi ngoan ngoãn luôn cung kính cấp những khoản tiền cần thiết cho Hoàng hậu Nhiếp chính Hà Lan để bà mua tranh của các danh họa Ý và chi phí cho những công việc sùng đạo, ông phủi hai tay vào nhau mỗi khi được tin Tuyển hầu Palatin hay Quận công Baviere thế chấp đồ trang sức cho Martin và xin xỏ ông ta một khoản vay với lãi suất ngang với lãi suất của một tên Do thái cho vay nặng lãi; ông khen cho Martin, không phải không thương hại chế giễu chút đỉnh, rằng ông ta giống con chuột kín đáo gặm nhấm vật chất có trên đời chứ không dùng hàm răng nhọn đẹp đẽ cấu xé ra thành từng mảnh, khen cho con người ốm yếu biết cách khinh thường những kẻ giàu có cứ trông thấy nhau là đụng độ, là chiếm đoạt lẫn nhau, nhưng chữ ký của hắn ở phía dưới một tờ giấy lại có giá trị ngang với chữ ký của Charles Quint. Hai nhân vật luôn kính trọng những kẻ có quyền lực hiện hành này hẳn là sẽ rất ngạc nhiên nếu ai đó tuyên bố họ còn nguy hiểm đối với trật tự đương thời hơn cả bọn Thổ không trung thành hay bọn nông dân nổi loạn; bản thân họ cũng không nghi ngờ quyền năng làm đảo lộn thế giới của những túi vàng và những sổ sách của họ, cùng với tính chất có thể nuốt chửng ngay lập tức và đến từng chi tiết là đặc điểm của giống người này. Và tuy vậy, ngồi sau cái bàn tiếp khách, nhìn ngược sáng dáng dấp khô cứng của một kỵ sỹ giấu dưới vẻ ngang tàng mối sợ bị đuổi khéo, hay gương mặt êm ái của một đức giám mục muốn hoàn thiện tháp nhà thờ mà không tốn kém lắm, họ bất giác mỉm cười. Những kẻ đối diện họ cứ việc đi tìm nghe tiếng chuông nhà thờ, tiếng đàn sáo, tiếng ngựa nhảy nhót, tìm đến phụ nữ khỏa thân hay mặc gấm vóc; còn họ chỉ cần thu về cái thứ vật chất đáng hổ thẹn và cao cả này, bị phỉ nhổ to tiếng, nhưng lại được yêu chiều và thầm kín ấp ủ, giống như những phần kín mà người ta ít nói đến song lại luôn nghĩ đến, cái chất màu vàng mà nếu không có nó Đức bà Hoàng hậu cũng không dạng chân ra trên giường ngủ của Đức Vua, và Đức tổng giám mục không thể trang trải cho những châu ngọc trên chiếc mũ lễ vàng, mà việc thiếu nó hay thừa nó quyết định những cuộc thập tự chinh có tiến hành hay không. Những kẻ tài trợ cảm thấy mình là giáo sư môn thực tế.

Như Martin rầu lòng vì Sigismond, ông Ligre to béo cũng rất thất vọng với thằng con trai cả. Người ta không nhận được tin tức gì của Henri-Maximilien trong mười năm trời ngoại trừ vài thư xin tiền và một tập thơ tiếng Pháp, chắc là được rặn ra ở Ý giữa hai chiến dịch. Chỉ có những thằng dở hơi chứ không ai khác có thể đến cái xứ ấy. Ông thương gia theo dõi rất sát sao thằng con út để tránh bị thất bát một lần nữa. Ngay khi Philibert, cậu con trai đi theo ý của ông, biết cách chơi bóng, ông đã gửi nó đến học hỏi những tinh túy của ngân hàng ở nhà Martin, người không thể sai lầm. Ở tuổi hai mươi Philibert đã to béo; cậu vẫn có cái dáng dấp nhà quê tự nhiên trong cung cách được chăm chút kỹ lưỡng; đôi mắt xám nhỏ tỏa sáng trong hai kẽ giữa lông mi luôn như nửa nhắm. Cậu con trai của Ông Lắm tiền trong triều đình Malines lẽ ra có thể sống như ông hoàng con; nhưng ngược lại, cậu rất giỏi phát hiện những chỗ bọn nhân viên tính toán sai; trong phòng hậu không ánh sáng mà dân cạo giấy đến hỏng cả mắt, cậu kiểm tra từ sáng đến tối các chữ cái D, M, X và C đứng cạnh những chữ L và i, vì Martin rất ghét cách viết số Ả rập, song không vì thế mà bỏ qua chúng do chúng rất tiện lợi trong những con tính dài dằng dặc. Ông chủ nhà băng quen dần với sự trợ giúp của cậu bé trầm mặc này. Những lúc lên cơn suyễn hay bị chứng thống phong hành hạ làm ông nghĩ đến điểm cuối cuộc đời, người ta thấy ông nói với vợ:

–Anh chàng to xác này sẽ thay tôi.

Philibert dường như bị sổ sách và lũ dao cạo giấy hút hồn. Nhưng một thoáng mỉa mai hé lộ ra ngoài dưới hàng mi; đôi khi, trong khi đang kiểm tra lại các việc kinh doanh của ông chủ, cậu tự nhủ với mình rằng sau Henri-Juste và Martin, tinh tế hơn người này và quyết liệt hơn người kia, sẽ có một ngày Philibert trở thành một tay cao thủ. Đừng tưởng cậu ta sẽ chấp nhận món nợ của ông hoàng người Bồ Đào Nha với khoản lãi mọn mười sáu phân một livre trả làm bốn lần vào bốn dịp hội chợ lớn.

Cậu đến các cuộc vui ngày Chủ nhât, mùa hè tổ chức dưới giàn nho còn mùa đông ở trong phòng khách. Một giáo sĩ cao cấp nào đó cao giọng đọc tiếng La tinh; Salomé chơi thò lò với bà hàng xóm, mỗi lần đánh trúng bà lại bình luận bằng cái giọng vùng sông Ranh; Martin, đã cho hai cô gái học tiếng Pháp đủ để cho một quý bà, bảo chúng diễn đạt hộ mỗi khi phải trình bày một ý rộng hơn hay cao hơn những chuyện ngày bình thường. Họ nói chuyện về chiến tranh ở Saxe và tác động của nó tới chuyện làm ăn, về sự phát triển bọn dị giáo và, tùy theo mùa, chuyện hái nho hay vũ hội hóa trang. Cánh tay phải của ông chủ nhà băng, một thanh niên quê ở thành Geneve có bộ dạng trịnh trọng, tên Zébédée Crêt, cũng được bàn luận trong câu chuyện, vì anh rất sợ thói hút tẩu và uống rượu vang. Anh chàng Zébédée này không hoàn toàn phủ nhận là trước khi trốn khỏi Geneve đã quản lý một sòng bạc và sản xuất bài giả, rồi đổ vấy vụ anh ta phạm luật cho mấy người bạn phóng đãng, giờ đây họ đã bị trừng phạt theo đúng pháp luật, và anh ta cũng không giấu giếm rằng trước sau rồi cũng trở về với giáo phái Cải cách. Ông giáo sĩ phản đối, vung vẩy ngón tay đeo chiếc nhẫn màu tím; ai đó, để đùa vui, đọc lên mấy câu thơ ngớ ngẩn của Theodore de Beze, anh chàng đẹp trai này được Calvin người không thể chê trách tán tụng. Họ tranh luận xem Hội nghị giáo chủ có phản đối đặc lợi của giới thương phú hay không, nhưng tự đáy lòng không ai ngạc nhiên rằng một người tư sản bao giờ cũng phải bằng lòng với những giáo thuyết do các quan tòa trong thành phố tươi đẹp của họ ban ra. Sau khi ăn nhẹ, Martin kéo một thành viên tòa án tối cao hay đặc phái viên bí mật của Vua nước Pháp vào sau một khuôn cửa. Anh chàng người Paris hào hoa nhanh chóng đến bắt chuyện với đám phụ nữ.

Philibert nẩy đàn luth; Benedict và Martha đứng lên tay trong tay. Những lời thơ huê tình từ trong cuốn sách Sách của những người đang yêu nói về nhẫn, hoa và Thần Vệ Nữ, nhưng những giai điệu đang hợp mốt này lại thường dùng đi kèm những bài thánh ca ở nơi ở của bọn cặn bã thuộc phái rửa tội lại hay bọn theo phái Luther, mà ông giáo sĩ vừa giáng vào chúng những đòn sấm sét trong bài tuyên giảng của ông ta. Benedict miễn cưỡng thay thế đoạn thơ thánh vịnh vào chỗ một bài thơ tình. Martha lo lắng ra hiệu cho bạn không hát nữa; hai cô gái lại quay lại ngồi cạnh nhau, và người ta không còn nghe thấy điệp khúc nào cất lên nữa ngoại trừ tiếng chuông nhà thờ Saint-Gereon, báo giờ cầu kinh Đức bà buổi tối. Anh chàng to xác Philibert, nhảy rất giỏi, đôi khi tự cho phép mình chỉ bảo cho Benedict vài đường mới; lúc đầu cô từ chối, sau cô cũng nhảy với vẻ sung sướng như đứa trẻ.

Hai cô chị em họ yêu nhau với tình yêu trong sáng của các thiên thần. Salomé không nỡ bắt Martha phải rời bỏ bà vú nuôi Johanna, và bà lão theo giáo phái Jean Hus đã kể với đứa con của Simon rằng bà đã phải run rẩy như thế nào và chịu đói khổ ra sao. Johanna sợ chuỗi ngày ấy, sự sợ hãi biến vẻ bề ngoài của bà thành một già lão giống như mọi bà già khác, nhận nước ban phép lành ở nhà thờ và hôn nhẫn Chúa. Nhưng trong đáy sâu chính bà vẫn hận thù Sa tăng ngụ trong những cổ áo lễ bằng gấm, những con bò vàng, và những kẻ được tôn sùng bằng da bằng thịt. Bà già ốm yếu, mà ông chủ nhà băng thậm chí chẳng bao giờ cất công phân biệt bà với mấy bà già rụng răng rửa bát ở tầng dưới, từ chối bất kỳ ai và bất kỳ về cái gì, với câu Không muôn thuở. Nếu tin bà thì cái ác phủ đầy ngôi nhà thoải mái hạnh phúc này, như một ổ chuột trong chiếc chăn lông mềm mại. Cái ác giấu mình trong hòm của Bà Salomé và trong két của ông Martin, trong những thùng rượu lớn dưới hầm rượu và trong nồi nước hầm còn thừa, trong tiếng vui đùa phù phiếm những buổi hòa nhạc chiều Chủ nhật, trong những viên ngậm của người dược sĩ và trong di vật nữ thánh Apolline chữa bệnh đau răng. Bà già không dám đổ trách nhiệm một cách công khai cho Đức Mẹ trong hốc cầu thang. Nhưng người ta nghe thấy bà cáu gắt vì dầu cứ đốt chẳng để làm gì trước những con búp bê bằng đá.

Salomé tự nhắc mình phải đề phòng khi thấy Martha mới mười sáu tuổi đã dạy cho Benedicte khinh bỉ những hộp hàng xén đầy những đồ vặt vãnh đắt tiền mua từ Paris hay từ Florence về, hoặc coi thường lễ Noel và những bài hát nhạc hỗn hợp, quần áo mới và ngỗng nhồi nấm củ. Với người phụ nữ tốt bụng này thì quanh bà trời yên đất lặng. Lễ mixa là dịp để nêu gương đạo đức và trình diễn, là cớ để mặc chiếc áo choàng lông nhỏ mùa đông và áo jaket bằng tơ tằm mùa hạ. Mẹ Maria và Đức Chúa, Jésus trên thánh giá, Chúa trên quầng mây đang ngự ở Thiên đường và trên tường các nhà thờ, theo kinh nghiệm bà thấy trong trường hợp nào thì nên cầu xin Đức mẹ đồng trinh nào để cầu được ước thấy. Những khi gia đình có chuyện lục đục, bà sẽ hỏi ý kiến bà linh mục trưởng tu viện Ursulines, điều này không ngăn cản Martin ra mặt chế nhạo các nữ tu sĩ. Đúng là những cuộc bán mua khoan dung đã làm đầy túi của Đức Cha Thần Thánh trái với lẽ thường, nhưng việc rút từ ngân quỹ của Đức Bà và Các Thánh để trang trải những khoản thâm hụt của kẻ tội lỗi cũng lô gích như những chuyển khoản của ông chủ nhà băng. Những hành động lạ lùng của Martha được xếp vào lý do vì thể chất cô ta ốm yếu; sẽ là quái đản nếu tưởng tượng rằng một con người được nuôi ăn học tinh tế lại có thể làm hư hỏng người bạn nó yêu quý, rủ rê bạn nó vào con đường những kẻ ngoại đạo đáng bị cắt xẻo hay bị thiêu sống, rằng cô gái kia phải từ bỏ dính líu vào những cuộc cãi vã của nhà thờ để yên lặng khiêm nhường, điều phù hợp với các cô gái.

Johanna không thể làm gì khác ngoài việc kể cho những cô chủ nhỏ nghe, bằng giọng hơi điên rồ, về những con đường lầm lẫn; bà thánh thiện nhưng ngu dốt, không đọc được Kinh thánh, chỉ nhắc đi nhắc lại được một vài đoạn pha tiếng Hà lan mà bà thuộc lòng, nên bà không thể chỉ ra con đường đúng đắn. Ngay khi khôn lớn với phương pháp giáo dục tự do mà Martin cho chúng học để phát triển trí thông minh của chúng, Martha đã bí mật đọc những cuốn sách nói về Chúa.

Bị lạc lối trước quá nhiểu giáo phái, sợ hãi vì không có ai dẫn dắt, con gái của Simon ngờ rằng có tránh con đường lầm lạc cũ thì rồi cũng lại mắc sai lầm mới mà thôi. Johanna không giấu sự ô nhục của mẹ cô, cũng chẳng giấu cái kết thúc thương tâm của cha cô bị lừa dối và bị phản bội. Cô gái mồ côi biết khi quay lưng lại với sự bỉ ổi của bọn La mã, bố mẹ cô chỉ đâm sâu hơn vào một con đường không đi tới Trời. Cô trinh nữ được chăm sóc tử tế, không bao giờ xuống đường trừ khi có một người hầu gái đi kèm, ghê tởm với ý nghĩ mình sẽ gia nhập vào đám người khóc lóc tha phương cầu thực mê muội đi hết thành phố này sang thành phố khác, bị đám người có của khinh rẻ chửi bới, và kết thúc cuộc đời trên những đống rơm, hoặc trong tù hoặc trên giàn thiêu. Việc tôn sùng người sống là Charybde, nhưng sự nổi loạn, nghèo khó, nguy hiểm và ti tiện là Scylla. Một cách cẩn trọng, anh chàng sùng đạo Zébédée đã kéo cô ra khỏi ngõ cụt ấy: cô bí mật mượn của anh chàng Thụy Sĩ thận trọng một cuốn sách của Jean Calvin, và trong đêm dưới ánh nến, cô đọc nó, cẩn thận như mọi cô gái khác nhìn trước nhìn sau trước khi giải mã thông điệp tình yêu. Cuốn sách mang đến cho đứa con của Simon hình ảnh một đức tin không bao giờ bị nhầm lẫn, loại trừ trong con người ta mọi yếu đuối, chỉ trong tự do, một sự nổi dậy được chuyển thành Luật. Nếu tin anh chàng thư lại, thì ở Geneve dân chúng tin theo kinh Phúc âm trong sạch cùng với sự cẩn trọng và khôn ngoan của giới tư sản: những vũ nữ nhảy như những kẻ nghịch đạo bên trong những ngôi nhà kín đáo, những cậu bé phàm ăn ngay giữa buổi giảng đạo trâng tráo mút bánh ngọt hay kẹo hạnh nhân bị đánh đòn nhừ tận xương; những kẻ ly khai bị ruồng bỏ; những khách làng chơi và bọn điếm bị kết tội chết; những kẻ vô thần thì đúng là phải lên giàn thiêu. Không buông thả theo làn sóng dâm dật của cơ thể, như gã béo Luther ra khỏi tu viện trong vòng tay một tu sĩ, Calvin ngược lại là người lương giáo đã chờ đợi rất lâu trước khi ký kết hôn ước với một bà góa bằng một đám cưới trinh trắng nhất; thay vì phát phì trên những bàn ăn của những ông hoàng, Thầy Jean làm các vị chủ nhà trên phố các Linh mục phụ tá ngạc nhiên vì tính thanh đạm của ông; thông thường ông chỉ ăn bánh và cá Phúc âm, loại cá hồi sông hoặc cá hồi trắng sống trong hồ, vả lại loại này cũng khá đắt.

Martha nhồi nhét tư tưởng của cô cho bạn, còn bạn thì luôn nghe theo cô trong những vấn đề thuộc tinh thần, sẵn sàng biến nó thành sức mạnh tâm hồn. Benedicte là cô gái hoàn toàn trong sáng; nếu sinh ra một thế kỷ trước đó, có lẽ cô đã nhấm nháp hạnh phúc chỉ thuộc về Chúa trời trong một tu viện nào đó; song thời gian là thời gian, con chiên nhỏ như được ăn cỏ xanh, muối và nước mát trong đức tin phúc âm. Ban đêm, trong phòng không ánh lửa, khinh bỉ sự mời gọi của chăn lông gối ấm, Martha và Benedicte ngồi bên nhau đọc lại Kinh thánh giọng thì thầm. Má họ kề bên nhau dường như chỉ là bề mặt để trên đó hai tâm hồn chạm vào nhau. Để sang trang, Martha chờ Benedicte đọc đến cuối trang và, nếu đôi lần cô gái nhỏ thiu thiu ngủ trên những dòng chữ thánh thiện, cô giật tóc bạn nhẹ nhàng. Ngôi nhà của Martin chất ngất sự sung túc chìm trong giấc ngủ nặng nề. Chỉ có nhiệt huyết lạnh lùng của Cải cách là rọi xuống từ căn phòng trên cao trong tim hai cô gái yên lặng, như ngọn đèn của các Đức Đồng Trinh ngoan ngoãn.

Tuy nhiên, bản thân Martha vẫn chưa dám công khai từ bỏ những nghi lễ ô nhục của giáo hoàng. Cô tìm cớ tránh lễ mixa Chủ nhật, và cô cảm thấy thiếu dũng khí là tội lỗi ghê gớm nhất trong cô. Zéhédée thông cảm với sự thận trọng này: Thầy Jean là người đầu tiên trách bà vú Johanna sao lại thổi tắt nến dưới chân tượng Đức mẹ đồng trinh ở chân cầu thang, nhắc nhở các đệ tử nên tránh mọi điều tiếng không cần thiết. Benedicte tế nhị không muốn làm người thân lo lắng hoặc buồn khổ, nhưng vào một tối lễ Các thánh, Martha từ chối không cầu nguyện cho bố cô, mà dù có ở đâu đi chăng nữa ông cũng chẳng cần các Eve của cô. Salomé thấy đó là một sự nhẫn tâm tận cùng, bà không hiểu tại sao lại có thể từ chối cầu nguyện những lời nhỏ nhoi cho người đã khuất.

Martin và vợ từ lâu đã quyết định gả con cho người thừa kế gia sản nhà Ligre. Trên giường ngủ, tĩnh tâm giữa đống chăn dạ thêu thùa đẹp đẽ, họ bàn đến chuyện ấy. Salome tính trên đầu ngón tay xem con gái bà có bao nhiêu hòm quần áo, bao nhiêu tấm da chồn và tấm phủ chân thêu. Hoặc giả, lo lắng rằng Benedicte bẽn lẽn thế nào cũng trở nên khó bảo đối với chuyện hôn nhân, bà lục tìm trong trí nhớ cách làm thứ dầu thơm tăng dục dùng trong các gia đình để xức cho đôi trẻ. Còn Martha, họ sẽ tìm cho cô một lái buôn khả dĩ trên quảng trường Cologne, hay thậm chí một hiệp sĩ mang nợ, Martin sẽ độ lượng bảo anh ta đặt thế chấp bằng đất đai của anh ta.

Philibert vẫn hay trao cho nữ nhân thừa kế của ông chủ nhà băng những lời khen ngợi thông dụng. Nhưng hai chị em họ đội mũ giống nhau và đeo đồ trang sức như nhau; anh ta rất hay nhầm, và Benedicte có vẻ như thích thú mỗi lần gài bẫy trúng. Anh chàng thực sự bực tức: cô ta trị giá lượng vàng đúng bằng khối lượng cô ta, chứ cô chị họ cùng lắm chỉ bằng một nắm florin.

Khi hợp đồng gần như đã dựng xong xuôi, Martin gọi con gái vào phòng để ấn định ngày cưới. Không buồn không vui, Benedicte cụt lủn đáp lại cử chỉ ôm hôn và những biểu lộ tình cảm âu yếm dạt dào của bà mẹ, quay lên phòng ngồi may cùng với Martha. Cô gái mồ côi gợi ý chuyện trốn đi; có lẽ sẽ có một chiếc thuyền nào đó nhận chở cô đến tận Bâle, ở đó những người thiên chúa giáo tốt bụng sẽ giúp cô đi tiếp. Benedicte đổ cát trong tráp bút ra bàn, trầm ngâm vạch lên đó một dòng sông. Sáng hôm sau, cô di chầm chậm ngón tay lên bản đồ vừa vạch ra; khi cát trên bàn trở lại phẳng trên mặt bàn nhẵn bóng, vị hôn thê của Philibert thở dài đứng dậy:

– Mình quá yếu đuối.

Khi đó Martha không nhắc đến việc trốn chạy nữa, đành bằng lòng với việc giở ra cho bạn xem một đoạn thơ về cô gái bỏ người thân đi theo đức lang quân.

Cái lạnh sáng sớm làm họ phải lên giường cho ấm. Nằm ôm nhau, hai cô gái trong trắng an ủi nhau, nước mắt quyện làm một. Sau rồi tuổi trẻ thắng thế, họ quay ra chế giễu đôi mắt nhỏ và cái má phính của anh chồng chưa cưới. Những kẻ cầu hôn Martha cũng không khá hơn: Benedicte làm bạn cười ngặt nghẽo khi tả một lái buôn hơi hói, một anh chàng cường hào chặt căng trong bộ quần áo nịt trong những ngày hội đấu kiếm cầm thanh sắt vụn khua ầm ĩ, hay con trai ông thị trưởng, một thằng ngốc ăn mặc đỏm dáng như những ma nơ canh gửi từ Pháp về cho các nhà may, với chiếc mũ lông và cửa quần kẻ sọc. Martha đêm đó mơ thấy Philibert, Sadduceen, hay Amalecite với trái tim tà đạo không chịu lễ cắt quy đầu, sẽ mang Benedicte đi trong một cái hộp nhấp nhô trên những làn sóng sông Ranh.

Năm 1549 bắt đầu bằng những cơn mưa làm trôi cả cây giống trong những vườn rau; lũ sông Ranh làm ngập hầm các nhà, táo và những thùng nửa đầy nửa vơi trôi lềnh bềnh trên mặt nước xám. Tháng Năm, dâu tây vẫn còn xanh đã thối nát trong rừng và quả anh đào cũng thối trong các vườn cây. Martin cho phát chẩn súp cho người nghèo dưới cổng nhà thời Saint - Gereon; ông ta bố thí vì lòng thương thiên chúa giáo nhưng cũng vì sợ bạo loạn. Nhưng đó chỉ là những dấu hiệu của một tai họa kinh khủng hơn nhiều. Dịch hạch, đến từ phía Đông, đã vào Đức thông qua vùng Bôhêm. Nạn dịch di chuyển chẳng cần vội vã, với tiếng chuông nhà thờ, như một nữ hoàng. Nó gieo mình vào cốc rượu của người uống rượu, thổi vào ngọn nến của nhà thông thái ngồi giữa đống sách vở, phục vụ lễ mixa của các vị linh mục, ẩn nấp như con rận trong áo bọn gái điếm vui vẻ, dịch hạch mang lại cho cuộc sống tất cả mọi người một yếu tố công bằng trêu ngươi, một thứ men phiêu lưu nồng hắc, nguy hiểm. Tiếng chuông báo tử gieo rắc trong không khí tin đồn mạnh mẽ về lễ hội đen: những kẻ hiếu kỳ tụ tập dưới chân những tháp chuông không ngừng ngửa cổ lên nhìn tít trên cao kia bóng dáng người kéo chuông, lúc thì ngồi xổm, lúc thì treo lơ lửng, dồn hết trọng lực cơ thể vào cái chuông lớn. Nhà thờ không vắng người, quán rượu cũng không.

Martin náu mình trong phòng như để chống lại tên trộm nào đó. Nếu tin ông thì cách đề phòng bệnh cẩn thận nhất là uống vừa phải thứ rượu johannisberg, tránh xa đám con gái và những ông bạn bia, đừng có hít mạnh cái thứ không khí trên đường phố, và nhất là đừng đi tìm hiểu xem có bao nhiêu người chết. Johanna vẫn đi chợ hoặc đi đổ rác, gương mặt bà hằn lên những vết sẹo, ngôn ngữ pha giọng ngoại kiều của bà vẫn làm mếch lòng những người xung quanh như mọi khi; trong những ngày kinh khủng này, nghi ngờ chuyển thành thù ghét, và trên những chỗ bà đi qua người ta kháo nhau rằng bà gieo rắc bệnh dịch hạch và rằng bà là phù thủy. Dù bà có thú nhận hay không, thì người hầu già trong thâm tâm cũng vui mừng thấy tai họa của Chúa đã đến, sự vui mừng kinh khủng này nở ra trên khuôn mặt bà; bà quanh quẩn bên Salomé, đang bị bệnh nặng, làm những công việc phục dịch nguy hiểm mà những người hầu khác lảng tránh, bà chủ đẩy bà ra, miệng than vãn rên rỉ như thể bà già giúp việc lẽ ra là mang bình nước nóng đến thì lại mang theo cái lưỡi hái và chiếc đồng hồ cát.

Ngày thứ ba, Johanna không xuất hiện ở đầu giường người bệnh nữa, Benedicte cho mẹ nuốt chửng từng thìa thuốc và đặt lại tràng hạt vào giữa hai tay bà, nó không ngừng rơi xuống. Benedicte yêu mẹ cô, hoặc đúng hơn cô không biết là cô có thể không yêu mẹ. Nhưng với lòng hiếu thảo thơ ngây chân chất, vì những đau đớn mà bà thốt ra lời trong phòng đẻ, vì sự vui vẻ chăm cho con làm đứa trẻ nào cũng nhớ đến thời nó bập bẹ biết nói, thời nó còn quấn tã và chưa biết đi ỉa, cô đau đớn cho mẹ. Xấu hổ vì mình sốt ruột nhưng không thú nhận ra chỉ làm cô thêm xăng xái phục vụ như một nữ y tá. Martha mang lên quần áo và khay, nhưng cố tình sắp xếp để không bao giờ bước chân vào phòng. Cả nhà không sao tìm được một bác sĩ đến chăm sóc cho bà.

Đêm sau khi Salomé chết, Benedicte nằm bên cạnh cô chị họ bắt đầu cảm thấy bệnh đã đến sát bên mình. Cơn khát khủng khiếp thiêu cháy cô, cô giải trí bằng cách tưởng tượng ra cảnh con hươu trong kinh thánh đang uống nước nguồn. Cơn ho chực phát ra từ cổ họng cô làm cổ họng giật giật rất khó chịu; cô cố nén ho để không làm Martha thức giấc. Cô đã như bồng bềnh, hai tay đan vào nhau, người cứ như chực trôi xa ra khỏi giường có chấn song, để lên Thiên đường rộng lớn và sáng láng, nơi có Chúa trời. Cô quên mất lời những bài thánh ca, rồi khuôn mặt quen thuộc của các nữ thánh lại xuất hiện giữa đống diềm màn; Đức mẹ Maria từ trên trời cao chìa tay xuống dưới những nếp gấp của trời, Con Bà với đôi má phính và những ngón tay hồng cũng bắt chước cử chỉ của Bà. Trong im lặng, Benedicte than thở về tội lỗi của cô: cô đã cãi nhau với Johanna vì một cái mũ trùm nhỏ bị xé rách, cô đã mỉm cười đáp lại ánh mắt mấy thằng con trai đi qua dưới cửa sổ, cô đã muốn chết, xuất phát từ sự lười biếng, sốt ruột muốn lên trời, và cô đã muốn không phải chọn giữa Martha và bố mẹ cô, giữa hai cách nói với Chúa trời. Martha thốt kêu lên khi thấy khuôn mặt người em họ tàn tạ trong ánh sáng yếu ớt đầu tiên của buổi sáng.

Benedicte ngủ trần, như thường lệ. Cô gọi người chuẩn bị áo xếp nếp, và không sao chải tóc được. Martha giúp cô, khăn mùi soa buộc mũi, rụng rời chân tay vì kinh hoàng khi nhìn thấy thân thể nhiễm bệnh. Căn phòng đột ngột ẩm ướt một cách thâm hiểm; người bệnh thấy lạnh, Martha đốt lò sưởi, dù lúc này không lạnh. Với giọng khàn khàn, như giọng mẹ cô hôm trước, cô hỏi tràng hạt, Martha nhón mấy đầu ngón tay cầm chìa ra cho cô. Thốt nhiên, thấy đôi mắt sợ hãi của người bạn dưới đống chăn áo đẫm dấm, bằng tính tinh nghịch trẻ thơ, cô nhẹ nhàng nói:

– Đừng sợ, em ạ, rồi em sẽ có được một anh chàng to béo biết nhảy quay chân rất tài.

Cô quay mặt vào tường như mọi khi lúc muốn ngủ.

Ông chủ nhà băng lặng người trong phòng. Philibert đã quay về với Flandre với bố anh ta đến hết tháng Tám; Martha, bị bọn người hầu bỏ quên vì không dám lên gác, kêu họ ít nhất cũng gọi Zébédée, anh này vừa quyết định vài ngày nữa mới về quê, để làm nốt công việc đang gấp rút. Anh ta đồng ý mạo hiểm bước lên cầu thang và tỏ vẻ ân cần đúng mực. Các thầy thuốc trong vùng, người thì gần kề bệnh, người thì đã bị nhiễm, kẻ lại khăng khăng không muốn làm lây bệnh cho những bênh nhân thông thường của họ bằng việc đến bên giường những người đang bị dịch hạch, nhưng người ta đã nghe nói có một bác sĩ tài giỏi vừa đến Cologne để nghiên cứu tại chỗ những tác động của bệnh. Người ta làm tất cả những gì có thể được để thuyết phục ông đến cứu Benedicte.

Ông thầy thuốc mãi không thấy đến. Trong thời gian đó, bệnh cô bé ngày càng nặng. Martha dựa người vào khung cửa, theo dõi cô từ xa. Tuy nhiên nhiều lần cô cũng đến gần cho người bệnh uống nước, tay run run. Người bệnh phải cố lắm mới uống được; nước trong cốc đổ ra giường. Thỉnh thoảng người ta nghe thấy tiếng cô ho khô khốc và ngắn ngủn, như tiếng sủa của con chó nhỏ; mỗi lần như vậy, Martha dù không muốn vẫn hạ ánh mắt tìm quanh váy con chó bacbe, cố không tin rằng tiếng kêu thú vật kia không phát ra từ đôi môi hiền dịu. Cuối cùng cô ngồi xuống bậc cầu thang để không nghe thấy tiếng ho nữa. Trong vài giờ liền, cô đấu tranh với nỗi sợ rằng bạn cô sẽ chết, vì những dấu hiệu đầu tiên đã xuất hiện trong ánh mắt, và sợ hơn cả là đến lượt cô cũng sẽ bị lây bệnh như phải thế đối với những kẻ tội lỗi. Benedicte không còn là Benedicte nữa, mà là một kẻ thù, một con thú, một vật nguy hiểm không được chạm tay vào. Vào buổi tối, không thể chịu đựng nổi nữa, cô xuống ngưỡng cửa đợi ông bác sĩ đến.

Ông hỏi có phải đó là nhà Fugger không rồi bước vào không chào hỏi gì. Đó là một người đàn ông mảnh khảnh và cao, mắt trũng sâu, mặc chiếc áo choàng màu đỏ mà các thầy thuốc đồng ý đến nhà người bị dịch hạch thường mặc, và như thế họ buộc phải từ chối khám cho những người bị bệnh bình thường khác. Làn da sạm làm ông ta có vẻ lạ lẫm. Ông nhanh nhẹn leo lên cầu thang; Martha ngược lại chần chừ dù cô không muốn thế. Đứng ở khe giường, ông tung chăn ra và thấy thân thể nhỏ bé rung lên vì những cơn co thắt trên đệm bẩn.

– Bọn hầu gái đã rời tôi đi hết rồi - Martha cố gắng giải thích vì sao giường bẩn thế.

Ông hơi lắc đầu đáp lại, bận nắn hạch bẹn và nách một cách tế nhị. Cô bé líu ríu nói chuyện hoặc hát nho nhỏ giữa hai lần ho đục: Martha nhận ra một đoạn bài hát phù phiếm lẫn với một bài vè nói về Jesus-Christ mới xuất hiện.

– Cô ấy kỳ cục quá - cô nói như thể hơi bực mình.

– Ờ…, chắc thế, ông nói vẻ kín đáo.

Người đàn ông trong chiếc áo đỏ thả tấm ga xuống rồi cầm đồng xu ấn vào phía trên họng và cổ tay. Tiếp đến ông đong mấy giọt rượu ngọt và khéo léo đưa thìa thuốc vào đôi môi khép.

– Đừng có cố gắng dũng cảm - ông cảnh cáo - khi nhận thấy Martha giữ gáy người bệnh với không gì khác ngoài vẻ ghê tởm - Bây giờ cô không cần phải giữ đầu hay cầm tay cô ấy nữa đâu.

Ông lau đôi môi hơi dính mủ máu đỏ xám bằng một mảnh giẻ và ném ngay vào lò sưởi. Cái thìa và đôi găng tay ông vừa dùng cũng thế.

– Ông không chọc những chỗ bị sưng phồng này sao? - Cô dò hỏi, sợ rằng ông thầy thuốc vội vã này bỏ quên một động tác cần thiết, và nhất là cố gắng giữ ông ở bên giường bệnh.

– Chắc chắn là không - ông nhỏ giọng nói - Những mạch bạch huyết này mới chỉ hơi phồng lên, và cô ấy sẽ ra đi trước khi chúng phình to. Non est medicamentum [26]. Sức sống của em cô đã xuống mức thấp nhất rồi. Chúng ta chỉ có thể làm giảm sự đau đớn cho cô ấy.

– Tôi không phải chị cô ta, thốt nhiên Martha phản đối, như thể việc khẳng định như vậy sẽ biện hộ cho sự run sợ của cô, nhất là đối với bản thân cô - Tôi tên là Martha Adriansen chứ không phải Martha Fugger. Tôi là chị họ.

Ông ta chỉ liếc nhìn cô, và đắm mình vào quan sát phản ứng thuốc. Người bệnh không bị kinh động nữa dường như đang mỉm cười. Ông đong một liều rượu ngọt nữa để đêm cho cô ta uống. Sự có mặt của người đàn ông này, dù không hứa hẹn điều gì, cũng làm cho căn phòng khủng khiếp đối với Martha từ sáng sớm tới giờ trở lại bình thường. Khi ra đến cầu thang, ông lột bỏ chiếc mặt nạ ông dùng khi khám cho người bệnh dịch hạch, vì đó là nguyên tắc. Martha theo ông xuống đến chân cầu thang.

– Cô nói cô tên là Martha Adriansen - bỗng nhiên ông hỏi - Hồi trẻ tôi có biết một người đàn ông lúc ấy cũng đã đứng tuổi rồi có tên như thế. Vợ ông ta là Hilzonde.

– Đó là bố mẹ tôi - Martha nói miễn cưỡng.

– Họ còn sống không?

– Không - cô thấp giọng nói - Họ ở Munster lúc Đức Tổng giám mục chiếm thành phố.

Ông tìm cách đẩy cửa ra phố, cửa có ổ khóa phức tạp như khóa két. Một chút không khí lọt vào tiền sảnh giàu có và ngột ngạt. Bên ngoài hoàng hôn u ám màu xám.

– Cô lên trên ấy đi - cuối cùng ông nói với một lòng tốt lạnh lùng - Trông cô vẫn còn khỏe, và bệnh dịch hạch không gây ra những nạn nhân mới nữa đâu. Tôi khuyên cô đặt dưới mũi một cái khăn thấm rượu (tôi không mấy tin tưởng vào dấm cô đắp lên mặt) và cô hãy trông nom người hấp hối này đến lúc cô ấy ra đi. Sự sợ hãi của cô là tự nhiên và có lý, nhưng xấu hổ và tiếc nuối cũng là những điều ác.

Cô quay lại má đỏ bừng, tìm trong túi tiền dắt ở thắt lưng, cuối cùng chọn ra một đồng vàng. Việc trả tiền thiết lập lại khoảng cách, làm cho cô cao hơn hẳn người đối diện, kẻ lang thang hết khu nhà ổ chuột này đến khu nhà ổ chuột nọ, kiếm miếng ăn từ giường các con bệnh dịch hạch. Ông cất đồng tiền vàng mà không nhìn nó vào túi áo choàng rồi ra đi.

 Còn lại một mình, Martha đi tìm lọ rượu trong bếp. Trong phòng không có ai, bọn hầu gái chắc chắn đã đến nhà thờ lầm rầm cầu khấn. Trên bàn cô thấy một lát pa tê. Cô ăn chậm rãi, bắt mình phải ăn để phục hồi sức lực. Vì thận trọng, cô cũng bắt mình phải ăn vài nhánh tỏi. Khi cô đủ sức leo lên tầng, Benedicte có vẻ như ngủ gà gật, nhưng những hạt hoàng dương thỉnh thoảng lại lọt qua kẽ tay cô. Sau liều rượu ngọt thứ hai, cô đã khá hơn. Đến hoàng hôn cơn kịch phát lại đến mang cô đi.

Martha chôn cất cô cùng ngày với Salomé trong tu viện Ursulines, như niêm phong cho một lời nói dối. Sẽ không có ai biết rằng Benedicte đã suýt đi con đường hẹp mà người chị họ đẩy cô vào, cùng với cô đi đến Thành phố của Chúa. Martha cảm thấy bị vặt trần trụi, bị phản bội. Bệnh nhân mắc bệnh dịch hạch đã ít hơn, nhưng đi trên những phố dài hầu như không có người, cô vẫn cẩn trọng khép chặt tà áo măng tô vào người. Cái chết của cô bé chỉ làm tăng thêm khát vọng điên rồ của cô là tiếp tục sống, là không từ bỏ những gì đã là cô và những gì cô có, để trở thành một trong những gói lạnh lẽo mà người ta đặt trên nền nhà thờ kia. Benedicte đã chết, được yên ủi rằng những bài kinh cầu nguyện và các Eve sẽ cứu rỗi linh hồn cô; Martha không có lòng tin như thế với chính bản thân mình; có vẻ như cô thuộc số người mà trước khi sinh ra Chúa đã có lệnh trừng phạt, và bản thân đức hạnh của cô là một hình thức ngoan cố không làm hài lòng Chúa trời. Vả lại đó là đức hạnh gì vậy? Trong dịch bệnh, cô quá nhút nhát, không thể nói chắc rằng đứng trước đao phủ cô sẽ trung thành với Vĩnh cửu hơn mức trung thành cô đã thể hiện với cô gái ngây thơ mà cô tưởng rằng mình rất yêu quý trong thời kỳ dịch hạch. Đó cũng là một lý do nữa để làm chậm trễ đến mức có thể được bản án mà người ta không tuyên.

Cả buổi tối hôm đó cô dành để tuyển thêm những người hầu gái mới, những đứa đã chạy trốn không thấy quay trở về, hoặc nếu trở về thì cũng bị đuổi. Họ đổ nước ra sàn để lau rửa; rải lá thơm trộn với lá thông lên sàn nhà. Chỉ đến khi cọ rửa như vậy người ta mới phát hiện ra Johanna đã chết, bị mọi người bỏ quên, trong phòng áp mái dành cho người hầu; Martha không còn thời gian để thương khóc bà. Ông chủ nhà băng lại xuất hiện, với vẻ mặt đau buồn một cách hợp lý trước tang tóc, nhưng quyết định sống phần đời góa bụa còn lại một cách yên ổn trong ngôi nhà do một bà quản gia tốt bụng nào đó cai quản, theo ý ông, không ba hoa, không ầm ĩ, không quá trẻ song cũng không quá mướp. Không ai, thậm chí cả ông nữa, nghi ngờ rằng người vợ tuyệt hảo của ông hà hiếp ông suốt cuộc đời. Từ bây giờ ông sẽ là người duy nhất quyết định ngủ dậy lúc mấy giờ, ăn lúc nào, ngày nào đi khám thầy thuốc, và sẽ không ai ngắt lời ông nữa nếu ông có kề cà kể hơi dông dài một chút câu chuyện cô bé và con chim sơn ca với một cô hầu phòng.

Ông nhanh chóng tống khứ cô cháu mà trận dịch hạch đã biến cô thành người thừa kế duy nhất, nhưng ông không hề có ý muốn nhìn thấy cô làm chủ bàn ăn trước mặt mình. Ông xin giấy miễn cho phép hai anh em con chú con bác lấy nhau, và tên của Martha thay thế cho Benedicte trên hợp đồng.

Khi biết được ý định của bác, Martha xuống dưới quầy nơi Zébédée đang làm việc. Anh chàng người Thụy Sĩ đã tạo được sản nghiệp; vì chiến tranh với nước Pháp không thể không sớm diễn ra, anh chàng thư lại ở hẳn tại Geneve từ bây giờ sẽ thay Martin đứng tên trong các chuyển khoản với người trong hoàng gia Pháp đang nợ nần ông. Trong thời kỳ bệnh dịch hoành hành, Zébédée thu được mấy vụ cho bản thân, khi quay trở lại anh đã là một nhà tư sản được kính trọng, người ta quên những tội lỗi vụn vặt trong thời trai trẻ của anh. Martha thấy anh đang nói chuyện với một người Do thái, cho vay ngắn ngày, đang bí mật mua lại cho Martin các món nợ và đồ đạc của những người đã chết, với ông ta sự đê tiện trong những thương vụ lắm lời như thế này không đáng kể gì so với nhu cầu. Nhận ra người được thừa kế, anh ta kết thúc câu chuyện với ông Do Thái.

– Lấy tôi làm vợ đi, đột nhiên Martha nói.

– Khoan khoan đã nào - anh chàng thư lại nói, trong đầu tìm lời nói dối.

Anh ta đã có vợ, sau một lần yêu đương vô ý duy nhất trong đời từ hồi còn trẻ, anh đã cưới cô gái thợ làm bánh mì ở Pâquis, vì những lời khóc lóc của cô và sức ép gia đình. Một lần chung đụng từ lâu là lý do ra đời đứa con duy nhất của họ; anh ta cho cô một số tiền trợ cấp, và sắp xếp sao cho luôn có khoảng cách với người nội trợ có đôi mắt viền đỏ này. Nhưng tội lấy hai vợ không thuộc loại tội người ta có thể nhẹ dạ mắc phải.

– Nếu cô tin tưởng tôi - anh nói - hãy để tên đày tớ của cô được yên ổn, và đừng mua hai xu lấy sự hối hận, như thế đắt lắm… Cô có hài lòng đến thế này không khi nhìn tiền của Martin rót vào việc tu bổ các nhà thờ?

– Liệu tôi có sống cho đến lúc chết tại đất nước Canaan được chăng? - Cô gái mồ côi đáp chua chát.

– Người đàn bà mạnh mẽ, khi đã vào nhà của kẻ Nghịch đạo, có thể làm cho Công lý ngự trị nơi đó - anh chàng thư lại vặn lại, anh ta cũng quen với lối nói chữ trong Kinh thánh như cô vậy.

Người ta thấy rõ là anh ta không quan tâm đến việc xoay xở ra sao với nhà Fugger thế lực. Martha cúi đầu xuống, sự thận trọng của anh chàng thư lại cho cô những lý do tốt để khuất phục mà cô đang tìm kiếm dù không ý thức. Cô gái khắc khổ có thói hư tật xấu của một người già: cô yêu tiền vì sự an toàn nó mang lại và sự kính trọng nó cung cấp. Bản thân Chúa cũng đã chỉ định cô bằng chính ngón tay là phải sống cùng những người có thế lực trong thế giới này; cô không quên rằng số hồi môn như cô có sẽ làm tăng gấp mười mấy lần quyền lực của cô trong gia đình với tư cách là vợ, và việc hợp nhất hai gia tài là một nghĩa vụ mà một cô gái biết điều không bao giờ bỏ qua.

Tuy nhiên cô cố gắng tránh nói dối. Ngay lần đầu tiên gặp anh chàng Flamand, cô đã nói với anh:

– Có lẽ anh không biết rằng tôi đã theo đức tin thiên chúa thánh.

Cô chờ đợi những lời trách móc. Vị hôn phu nặng ký bằng lòng với cái lắc đầu trả lời:

– Thứ lỗi cho tôi, tôi còn nhiều việc phải làm. Những vấn đề thần học rất hóc búa.

Và không bao giờ anh ta nhắc lại lời thú tội này nữa. Khó mà biết được đơn giản là vì nó tinh tế một cách kỳ lạ, hay chỉ vì nó quá nặng nề.

Cuộc trò chuyện tại Innsbruck

Henri-Maximilien nhìn mưa rơi xuống Innsbruck.

Hoàng đế đang ở đây kiểm soát diễn biến Hội nghị các Tổng Giám mục ở Trente [27], như trong mọi hội nghị người ta bàn cãi để đưa ra một quyết định, hội nghị này có nguy cơ kết thúc mà chẳng đi đến kết quả gì. Nói chuyện với đám hầu cận Hoàng đế thì câu trước câu sau là trở về với chuyện tín lý với kỷ luật giáo hội; đi săn trên sườn núi ngập bùn không phải trò hấp dẫn Người đã quen đuổi hươu ở những cánh đồng màu mỡ xứ Lombardie; và đại úy, vừa nhìn mưa ngu ngốc chảy không ngừng trên ô kính, vừa cho mình cái thú bí mật chửi thầm bằng tiếng Ý.

Anh ngáp hai mươi tư giờ trong một ngày. Với chàng Flamand này César Charles quang vinh là một người mắc chứng điên thể ảo não, còn kiểu cách khoa trương Tây Ban Nha làm anh liên tưởng đến một trong số những bộ áo giáp cồng kềnh nhẵn thín, đi duyệt binh khoác vào chảy mồ hôi, mọi chiến binh lọc lõi thà đổi nó lấy bộ da trâu. Theo đuổi nghề cầm súng, Henri-Maximilien không chờ đợi những lúc ngồi buồn, và anh sống qua quãng thời gian chết bằng cách lầm bầm rủa cho cái sự hòa bình rỗng mọt kia sẽ nhường chỗ cho chiến tranh. May sao, những bữa ăn hoàng gia tràn ngập những nào là gà mái tơ béo tốt, hoẵng rôti và patê lươn; anh chàng chén khủng khiếp, để giải trí.

Một tối ngồi trong quán rượu, đang loay hoay đưa bộ ngực nõn nà của Vanina Cami, cô bạn tình người Napoli vào một bài xonnê, anh chàng suýt vấp phải mũi kiếm một tên Hunggary, anh liền tìm cách kiếm chuyện với hắn như một người Đức thực thụ. Những cuộc cãi vã kết thúc bằng gươm kiểu này là một phần con người anh; vả lại nó cũng cần thiết cho anh, vì khí chất anh nó thế, như một gã thợ thủ công hay một lão nông dân cục tính cần ẩu đả. Nhưng lần này cuộc đấu tay đôi bắt đầu bằng những lời sỉ nhục tiếng La tinh giả cầy nhanh chóng kết thúc; tên người Hungary chỉ là một gã hèn nhát chạy đến trốn sau bà chủ nhà đẫy đà; tất cả chấm dứt bằng tiếng khóc phụ nữ và tiếng bát đĩa vỡ, và anh chàng đại úy chán ngán ngồi xuống để cố gắng gọt giũa nốt mấy khổ thơ bốn câu và ba câu.

Nhưng hứng gieo vần trong anh đã qua rồi. Một vết đứt ở má làm anh đau, dù anh không muốn nhận như thế; chiếc khăn mùi soa buộc lên đầu nhanh chóng thấm máu làm anh có cái vẻ lố bịch như người bị chứng sung huyết. Ngồi vào bàn với đĩa ragu rắc tiêu, nhưng anh chẳng còn bụng dạ nào mà ăn.

– Ông phải đến gặp bác sĩ thôi - ông chủ quán nói.

Henri-Maximilien trả lời là tất cả những thằng bác sĩ đều đáng được đóng cho một bộ yên thồ.

– Tôi biết một ông khéo lắm - ông chủ nhà trọ nói - Nhưng ông ta kỳ cục và không muốn chữa cho ai đâu.

– Thế là tôi gặp may đấy - đại úy nói.

Trời vẫn mưa. Ông chủ quán rượu đứng ở ngưỡng cửa nhìn nước mưa từ máng nước xối xuống đất. Bỗng nhiên:

– Vừa nói đến chó sói thì chó sói đến - ông nói.

Một người đàn ông mảnh khảnh mặc áo húp lăng, hơi khòng người dưới chiếc áo choàng dài màu nâu, đang vội vã đi dọc theo dòng nước. Henri-Maximilien kêu lên:

– Zénon!

 Người đàn ông quay lại. Hai người chằm chằm nhìn nhau qua phía trên đống bánh và gà làm sẵn xếp có ngọn trên quầy hiệu. Henri-Maximilien dường như đọc được từ bộ dạng Zénon sự lo lắng giống như sợ hãi. Nhận ra đại úy, nhà giả kim thuật bình tâm lại. Anh bước một chân vào phòng dưới:

– Cậu bị thương ư?

– Như anh thấy đấy,- người kia nói. - Vì anh vẫn còn chưa lên thiên đường của các nhà giả kim thuật, bố thí cho tôi ít giẻ với một giọt nước chữa thương đi, nếu anh không có nước hồi xuân.

Câu nói đùa của anh đượm chua chát. Anh khổ tâm một cách lạ thường khi thấy Zénon già đi nhiều quá.

– Tôi không chữa cho ai nữa - thầy thuốc nói.

Nhưng anh nhanh chóng xua đi ngờ vực. Anh vào phòng, tay giữ cánh cửa vì gió thổi làm nó cứ đập lạch cạch.

– Tôi xin lỗi, anh họ Henri - anh nói. - Tôi thích được nhìn lại khuôn mặt điển trai của cậu. Nhưng tôi buộc phải đề phòng những kẻ quấy rầy.

– Ai mà không có kẻ quấy rầy? - Đại úy nói, nghĩ đến các chủ nợ.

– Về nhà tôi đi - giả kim thuật gia nói sau một thoáng ngần ngừ.- Ở đó ta sẽ thoải mái hơn trong quán rượu này.

Họ cùng nhau đi ra. Mưa giật từng hồi. Đó là một thời tiết mà gió và nước nổi loạn dường như biến thế giới thành cõi đại hỗn mang buồn bã. Đại úy thấy nhà giả kim thuật có vẻ lo lắng và mệt mỏi. Zénon đưa vai đẩy cửa một ngôi nhà mái thấp.

– Ông chủ quán trọ của anh cho tôi thuê cái lò rèn bỏ hoang này với giá cắt cổ, tôi ở đây tàm tạm tránh được những kẻ tò mò. Chính ông ta mới là người làm ra vàng.

Căn phòng lờ mờ sáng nhờ ngọn lửa dè sẻn có ánh sáng đo đỏ, trên đó có chiếc nồi đất chịu lửa đang đun thứ gì đó. Cái đe và đôi gọng kìm của ông thợ bịt móng ngựa trước sống ở đây khiến căn phòng tối có vẻ như nơi tra tấn. Một cầu thang đi lên tầng trên, chắc đó là chỗ ngủ của Zénon. Một cậu bé phụ việc tóc hoe đỏ, mũi ngắn, đang ra vẻ như bận làm cái gì đó ở góc phòng. Zénon cho cậu về, dặn cậu đi mua thứ gì đó cho họ uống. Rồi anh đi tìm vải. Băng bó cho Henri-Maximilien xong, nhà giả kim thuật hỏi:

– Cậu làm gì ở thành phố này?

– Tôi làm gián điệp - đại úy trả lời một cách thẳng ruột ngựa. Ngài Estrosse giao cho tôi nhiệm vụ bí mật tìm hiểu nội vụ Toscane [28]; sự thể là ông ra đang dòm ngó Sienne, không đành lòng phải xa Florence, và muốn chiếm lại đất đã mất vào một ngày nào đó. Tôi được giao việc lui tới các phòng tắm, phòng xông hay phòng đắp thuốc mù tạt Đức, và tôi ở đây để tìm cách lấy lòng Sứ thần tòa thánh, ngài này quá mến mộ nhà Farnese nên chẳng ưa gì nhà Medicis [29], bản thân ngài lại tìm cách lấy lòng César mà lòng không tin tưởng. Chơi trò ấy khác nào chơi bài tây.

– Tôi có biết Sứ thần tòa thánh - Zénon nói - tôi phần nào là bác sĩ riêng, phần nào làm thầy dùi cho ngài; tôi chỉ nói một câu là ngài sẵn sàng ném bạc vào lò lửa của tôi. Cậu có thấy rằng những người nào mặt giống mặt dê thì người cũng giống loài dê đực, và con quái vật đầu sư tử thân dê đuôi rồng thời cổ đại không? Ngài này cũng tập tọng vài vần thơ ba lơn, và cưng chiều mấy anh thị đồng quá quắt lắm. Tôi mà có tài thì làm người dắt mối cho ngài cũng đủ kiếm.

– Thì tôi làm cái gì ở đây nếu không phải là kẻ dắt mối? - Đại úy nói - Và thiên hạ cũng thế cả thôi; có kẻ dẫn gái hay đại loại thế, có người thì dẫn Công lý, người dẫn Chúa. Đâm ra trung thực nhất lại là kẻ bán da thịt chứ không bán chuyện hão huyền. Nhưng tôi chẳng coi các mục tiêu trong vụ thương lượng vặt của mình là nghiêm chỉnh gì lắm, những thành phố này bị bán đi bán lại có đến chục lần, những lòng trung tín bị nhiễm bệnh giang mai, những cơ hội thối rữa. Bọn mánh khóe chắc đút đầy túi nhờ những vụ như thế này, tôi thì chỉ kiếm đủ tiền ngựa với tiền trọ. Chúng ta rồi sẽ chết nghèo.

– Amen - Zénon nói. - Cậu ngồi xuống đi.

Henri-Maximilien vẫn đứng bên ngọn lửa; hơi nước từ quần áo bốc lên. Zénon ngồi xuống đe, để thõng tay giữa hai đầu gối - nhìn than cháy.

– Zénon, anh vẫn luôn là người đồng hành với lửa - Henri-Maximilien nói.

Thằng nhóc tóc hoe mang rượu về và huýt sáo đi ra. Đại úy rót rượu uống, nói tiếp:

– Anh còn nhớ những mối e ngại của linh mục phụ tá nhà thờ Saint-Donatien không? Cuốn Dự đoán những điều tương lại của anh chắc xác nhận cái nỗi lo sợ u ám nhất của chú ấy; cuốn sách nhỏ của anh về bản chất của máu, tôi chưa hề đọc, chắc với chú ấy nó xứng đáng với một người thợ cạo hơn là một triết gia; còn quyển Bàn về thế giới vật lý thì đến làm chú ấy phát khóc. Chú sẽ trừ tà cho anh đến nơi đến chốn nếu chẳng may anh có quay trở lại Bruges.

– Còn có thể tệ hơn ấy chứ- Zénon nhăn mặt, nói - Thế mà tôi đã cố dùng mọi cách nói quanh co phù hợp che chắn cho tư tưởng của tôi rồi. Chỗ thì tôi viết hoa, chỗ khác thì đưa vào một danh xưng; thậm chí tôi đã đành lòng nhồi thêm vào câu cú một lệ bộ những Danh từ với Tính từ. Những câu chữ dài dòng vô nghĩa ấy cũng như quần áo ta mặc, nó bảo vệ người mặc, nhưng không ngăn trở anh ta yên tâm trần truồng trong đó.

– Nó có cản trở chứ,- con người tự lập thân theo đường binh nghiệp nói. - Cứ nhìn thấy tượng Apollon trong vườn Giáo hoàng là tôi lại thèm, từ lúc được bà mẹ Latone cho ra đời đến giờ anh ta có bao giờ phải mặc quần áo. Ta chỉ thấy thoải mái khi ta tự do, và che giấu ý kiến còn khó chịu hơn là phải che đậy con người mình lại.

– Đó là xảo thuật chiến tranh, đại úy ơi! - Zénon nói. - Những người như tôi sống trong đó như các chiến hữu của anh ở trong hầm hào. Rốt cuộc ta đâm ra hành diện vì một điều ám chỉ nó làm thay đổi tất cả, như dấu âm kín đáo đặt trước một tổng số; ta tìm mọi cách biến báo để đôi ba chỗ xuất hiện một từ liều lĩnh, như cái nháy mắt, như ta vén lá nho lên, hay như ta hạ mặt nạ xuống, rồi lại đeo lên ngay như không có chuyện gì xảy ra. Người đọc cũng có nhiều loại: những thằng ngốc tin ta, những thằng khác, cho rằng ta ngốc hơn chúng, không đọc ta nữa; số còn lại thì loay hoay trong cái mê cung của ta, tìm đường nhảy qua hay vòng tránh những lời nói dối cố tình được viết ra để cản trở người ta hiểu. Tôi sẽ rất ngạc nhiên nếu thiên hạ không tìm thấy những mẹo tương tự thậm chí trong những cuốn sách thánh thiện nhất. Nếu đọc như thế, thì sách nào cũng là sách phù thủy mà thôi.

– Anh quá phóng đại thói giả đạo đức của loài người,- đại úy nhún vai nói. -Phần lớn con người ta nghĩ quá ít nên không nghĩ hai mặt được đâu.

Đại úy rót đầy cốc, trầm tư nói thêm:

– Dù lạ lùng đến mấy, lúc này César Charles vinh quang đang tin rằng ông ta muốn hòa bình, cả Hoàng thượng dốc lòng tín Chúa Cơ đốc cũng thế.

– Nhầm lẫn, và dối trá kẻ đồng hành với nó là gì nếu không phải Caput Mortuum, một loại chất trơ mà nếu không có nó thì sự thật quá vi diệu không thể nhồi quyện vào chất nhão loài người… Những kẻ lý luận tầm thường ấy thấy ai giống họ thì tán tụng người ta lên tận mây xanh, còn ai mà trái ngược thì bị họ phẫn nộ phản đối; nhưng nếu suy nghĩ của chúng ta hoàn toàn khác, họ sẽ không hiểu; họ sẽ không để ý đến nữa, giống như một con vật hay cà khịa sẽ không để ý đến vật lạ ngay trong chuồng dưới chân nó mà nó không ăn hay cấu xé gì được. Như thế chúng ta sẽ làm cho mình không bị nhận ra.

– Aegri somnia [30],- đại úy nói. - Tôi không hiểu anh nữa.

– Tôi có phải là Servet không,- Zénon nói tiếp vẻ hoang dại,- để đi ngu ngốc chuốc họa thiêu sinh trên quảng trường chỉ vì đưa ra một kiến giải như thế nào đó cho một học thuyết, trong khi tôi còn dang dở với công trình nghiên cứu tâm thu và tâm trương, với tôi nghiên cứu này quan trọng hơn nhiều? Nếu tôi nói là ba bằng một hay thế giới được cứu rỗi ở Palestine, thì tôi cũng có thể gán một ý nghĩa ngầm bên trong những lời đó, ngoài nghĩa bên ngoài chứ, và như vậy tôi còn tránh được cả cái sự phải nói dối? Có những hồng y giáo chủ (tôi có biết họ) đã làm như thế, và đó là cái các tiến sĩ được coi như đang đội vòng hào quang trên thiên đường cũng làm. Như mọi người khác tôi cũng viết bốn chữ thiêng liêng, nhưng tôi sẽ đặt nghĩa gì vào chữ đó? Tất cả, hay Tạo hóa? Cái Tồn tại, hay cái không tồn tại, hay cái Tồn tại mà không tồn tại, như sự trống rỗng và màu đen trong đêm tối? Vì thế giữa Có và Không, giữa Tán thành và Phản đối, có những không gian ngầm rộng lớn mà kẻ bị đe dọa nhất giữa loài người vẫn có thể sống yên bình.

– Những kẻ kiểm duyệt anh không ngu đến thế đâu,- Henri-Maximilien nói. Mấy ngài ở Bâle [31] và Tòa thánh ở Rome đủ hiểu anh để kết tội anh. Trong mắt họ anh chỉ là một kẻ vô thần.

– Những gì không giống họ là họ thấy chống lại họ rồi,- Zénon nói chua chát.

Và, rót đầy cốc, đến lượt anh uống cạn chất rượu vang chua của Đức.

– Ơn Chúa,- đại úy nói. - Bọn vờ vịt sùng đạo các loại sẽ không thọc mũi vào mấy vần thơ tình lặt vặt của tôi. Trước nay tôi chỉ chịu vài nguy hiểm sơ sơ: bị thương khi đánh trận, sốt ở ý, bệnh giang mai lây từ mấy ả điếm, chấy rận ở nhà trọ và chủ nợ khắp nơi. Tôi không dây dưa với lũ vô lại đội mũ trùm hay mũ chỏm đầu [32], cạo hay không cạo chỏm đầu [33], cũng như chẳng bao giờ tôi đi đuổi nhím. Thậm chí tôi cũng chẳng buồn cự lại thằng ngu Robortello d’Udine, hắn tưởng bới ra được lỗi trong bản dịch thơ Anacreon [34] của tôi, trong khi tiếng Hy Lạp của hắn chỉ ở mức tập tọng, mà tất cả các thứ tiếng khác cũng thế. Tôi yêu thích khoa học như mọi người khác, nhưng chuyện máu chảy lên hay chảy xuống trong động mạch không làm tôi nóng gáy; tôi chỉ cần biết là máu lạnh đi khi con người ta chết. Và nếu trái đất có quay thì…

– Đúng là trái đất quay đấy,- Zénon nói.

– Nếu nó có quay, tôi chả lo lắng xem lúc này tôi đang giẫm lên cái gì, càng ít lo hơn khi tôi nằm trên đó. Về đức tin mà nói, tôi sẽ tin những gì Hội đồng quyết định, nếu như Hội đồng quyết định cái gì đó, cũng như là tôi sẽ ăn thứ mà ông chủ quán xào nấu tối nay. Bởi Chúa của tôi và thời đại của tôi đến, tôi chấp nhận, dù thâm tâm tôi vẫn thích giá như được sống ở thế kỷ mà người ta ngưỡng mộ Thần Vệ nữ. Và lúc chết nếu như lòng tôi mách bảo thì tôi cũng chẳng ngăn mình hướng về Đức Chúa Jésus Cứu thế.

– Anh giống người sẵn sàng đồng tình rằng trong túp lều tồi tàn bên cạnh có một cái bàn và hai cái ghế băng, vì chả có gì quan trọng với anh ta.

– Zénon ơi,- đại úy nói,- tôi thấy anh gầy gò, mệt mỏi, mặt mày nhớn nhác, mặc chiếc áo đến thằng hầu của tôi cũng không thèm. Liệu có đáng gắng gỏi hai mươi năm trời để đi tới chỗ nghi ngờ, mà nghi ngờ thì tự nó cứ nảy ra trong tất cả những cái đầu có suy nghĩ?

– Đúng thế,- Zénon nói. -Nghi ngờ và đức tin của anh như bong bóng khí, chúng nổi lên trên bề mặt, nhưng sự thật, nó lắng xuống trong ta như muối lắng dưới bình cổ cong nếu ta tình cờ tách chiết, ta không thể giải thích hay diễn tả nó, vì nó quá nóng hoặc quá lạnh đối với môi người, quá tế nhị để có thể xuất hiện dưới ngòi bút, và còn quý hơn tất cả những gì ta viết.

– Quý hơn cả cái Tên Tôn nghiêm ấy ư?

– Phải,- Zénon nói.

Anh hạ giọng mà không biết. Lúc đó có một tu sĩ hành khất gõ cửa, hắn bỏ đi sau khi được Henri-Maximilien hào phóng cho vài xu. Henri-Maximilien quay vào ngồi bên ngọn lửa; anh ta cũng nhỏ giọng nói.

– Vậy anh kể tôi nghe anh đã đi những đâu đi,- anh ta thì thầm.

– Có gì mà kể? Triết gia nói. Người ta cứ khuyếch trương những điều kỳ bí ở Phương Đông; kỳ thực chúng không có đâu, còn anh đâu có bận tâm nghe những chuyện hậu cung các Hoàng đế, chuyện đó chỉ dành cho bọn hiếu kỳ. Tôi nhanh chóng hiểu ra rằng những sự khác biệt về khí hậu như người ta cứ quan trọng hóa chẳng thấm vào đâu so với việc ở đó con người cũng có hai chân, hai tay, dương vật, một bụng, một mồm và hai mắt. Người ta cho rằng tôi đi những đâu những đâu trong khi tôi chẳng đi, nhưng tôi cũng cho mình mượn những chuyến ngao du ấy, đó là cái mẹo, như thế tôi có thể bình thản ở nơi khác với nơi người ta tưởng tôi ở đó. Thời kỳ người ta đoán tôi ở Tartarie thì thực ra tôi đang yên ổn thực nghiệm ở Cầu Saint-Esprit tại Languedoc. Nhưng để tôi kể thời trước đó: tôi đến Leon được ít lâu thì tu viện trưởng, người bảo trợ tôi, bị đám tu sĩ đuổi khỏi tu viện, họ tố cáo ông ta bị do thái hóa. Đúng là đầu óc già nua của ông ta chứa đầy những công thức lạ lùng lấy từ Zohan[35] về sự tương ứng giữa các kim loại, về những tầng trời và các tinh tú. Ở Louvain tôi biết coi thường lối phúng dụ, tôi chán ngấy với những bài tập trong đó người ta biểu trưng hóa một sự việc, rồi sẵn sàng xây dựng lý thuyết trên những biểu trưng ấy như thể chúng chính là sự việc. Tuy vậy nhưng không có ai là điên hoàn toàn. Tu viện trưởng của tôi trong khi ninh đi ninh lại mấy cái bình cổ cong có phát hiện ra vài bí mật thực nghiệm, và tôi thừa hưởng chúng. Tiếp đến ở Montpellier hầu như tôi không học thêm được gì: Galien đối với bọn họ được coi như thần tượng và người ta hy sinh tự nhiên vì thần tượng đó; khi tôi công kích một số khái niệm do Galien viết ra mà Jean Myer thợ cạo đã biết rằng chúng được dựa trên giải phẫu khỉ chứ không phải người, mấy ông bạn bác học vẫn muốn tin rằng gai cột sống là do Chúa Cơ đốc biến đổi chứ không phải là lời phán của họ có phần dễ dãi hay nhầm lẫn.

– Tuy nhiên ở đó cũng có vài bộ óc táo bạo… Chúng tôi thiếu xác, vì thành kiến vẫn luôn phản đối dữ lắm. Bác sĩ Rondelet, người cũng béo lùn hài hước như tên, có con trai chết vì sốt ban đỏ, cậu ấy là sinh viên mới hai mươi hai tuổi, tôi thường cùng cậu ta đi Grau-du-Roi sưu tập cây cỏ. Hôm sau trong căn phòng tưới đẫm dấm chúng tôi mổ xác, cậu ta không còn là con hay bạn nữa, mà chỉ là một vật mẫu về bộ máy con người. Hôm đó lần đầu tiên trong đời tôi hình dung ra rằng cơ khí và thuật luyện kim chỉ ứng dụng trong nghiên cứu vũ trụ những chân lý mà cơ thể chúng ta mách bảo, chính cơ thể ta đã phản ánh cấu trúc của Tổng thể thiên nhiên. Cả cuộc đời bỏ ra cũng đáng để so sánh hai thế giới này, thế giới nơi chúng ta sống và thế giới trong con người chúng ta. Phổi là quạt thổi cho ngọn lửa trong lò cháy đều, dương vật là vũ khí phóng, ở những khúc uốn của cơ thể, máu là nước trong kênh dẫn vào những khu vườn phương Đông, trái tim, tùy theo quan niệm mỗi người, là cái bơm hoặc là lò lửa, còn bộ óc là nồi chưng cất tâm hồn…

– Thế thì chúng ta rơi trở lại vào lối nói phúng dụ rồi, đại úy nói. Nói như thế chẳng hóa ra cơ thể là sự thật chắc chắn nhất trong các sự thật.

– Cũng không hẳn,- Zénon nói. - Đôi khi tôi có cảm giác cơ thể, vương quốc của chúng ta, được cấu tạo từ một tổ chức lỏng lẻo và thoáng qua như một cái bóng. Nếu thấy mẹ tôi từ cõi chết sống lại thì tôi cũng chẳng ngạc nhiên hơn là gặp lại khuôn mặt anh, đã già đi, ở một góc phố nào đấy, miệng còn biết gọi tên tôi, nhưng các tế bào thì đã hơn một lần được tái tạo hoàn toàn trong hai mươi năm qua, thần sắc gương mặt đã phai đi còn dung mạo cũng đã biến dạng với thời gian. Bao nhiêu cây lúa mì đã mọc lên, bao nhiêu gia súc đã sinh ra và chết đi để nuôi dưỡng chàng Henri này; anh ta vẫn là mà cũng không là con người tôi từng biết hai mươi năm trước nữa. Nhưng để tôi kể nốt câu chuyện tôi lang thang những đâu… Cầu Saint-Esprit không phải là đất lành, ở đó người ta kín đáo rình rập theo dõi ông thầy thuốc mới từng hành động cho đến từng động tác, rồi Đức Hồng y, chỗ dựa của tôi, bỏ Avignon về Rome… May mắn thế nào mà tôi lại gặp một gã bội giáo buôn ngựa từ Alger bán cho vua nước Pháp: gã trung thực vi phạm luật lệ này bị gãy chân ở chỗ chỉ cách nhà tôi hai bước, và để đổi lấy công chăm sóc của tôi, hắn mời tôi lên thuyền hắn. Đến giờ tôi vẫn còn biết ơn hắn vì điều đó. Những công trình về đường đạn của tôi khiến tôi được Hoàng đế Phi châu quý mến, và tôi cũng có dịp nghiên cứu các tính chất của dầu mỏ và sự kết hợp của nó với vôi sống, để chế tạo hỏa tiễn lắp vào tàu chiến cho hạm đội của ông ta. Ubicumque idem [36]: vua chúa muốn khí cụ để tăng cường hoặc bảo vệ quyền lực, nhà giàu thích vàng, đổi lại họ cho ta tiền bỏ vào lò luyện trong một thời gian nào đó; những kẻ hèn nhát và tham vọng thì muốn biết tương lai. Tôi chiều lòng tất cả bọn họ đến mức có thể. Trời thương tôi hơn nữa thì trời cho một thống lĩnh cộng hòa hắt hơi sổ mũi hay một ông vua hồi giáo nào đó bị ốm: tiền cứ thế chảy vào túi; một ngôi nhà từ mặt đất chui lên ở Gênes gần Saint-Laurent hay ở Pera trong khu thiên chúa giáo. Tôi được cấp các loại công cụ cần thiết, và trong số những công cụ đó, quý hiếm nhất là được phép nghĩ và làm như ý muốn. Rồi xuất hiện những âm mưu của bọn đố kỵ, sự thẽ thọt của bọn ngốc kết tội tôi báng bổ kinh Coran hay Phúc âm của họ, rồi có một vài mưu mô trong triều đình mà tôi có nguy cơ bị dính líu, và cuối cùng cũng đến một ngày tốt hơn hết là nên dùng những đồng sequin cuối cùng để mua ngựa hay thuê thuyền mà cuốn gói. Tôi đã trải qua hai mươi năm trong những biến cố nho nhỏ như thế, sách vở người ta gọi đó là những cuộc phiêu lưu. Tôi đã làm chết một vài người trong số bệnh nhân tôi chữa vì những phương thuốc quá táo bạo, và cũng nhờ sự táo bạo ấy mà tôi cứu sống nhiều người khác. Nhưng với tôi, bệnh họ tái phát hoặc thuyên giảm chủ yếu quan trọng ở chỗ nó khẳng định một điều chẩn đoán hoặc một phương pháp hữu hiệu. Henri ạ, khoa học và suy ngẫm sẽ không đủ nếu không được chuyển thành sức mạnh: dân chúng họ có lý khi coi những người như tôi là đệ tử của ma thuật, dù đó là ma thuật tốt hay xấu. Kéo dài một cuộc sống đang trôi đi, đẩy lùi hoặc làm sớm hơn giờ đã định, chiếm đoạt những bí mật của cái chết để chống lại nó, sử dụng chính đường đi nước bước của tự nhiên để giúp đỡ hoặc khống chế tự nhiên, chi phối thế giới và con người, tái tạo họ, có thể còn sáng tạo ra họ…

– Có những ngày tôi ngồi đọc lại Plutarque, tôi tự nhủ đã quá muộn màng, rằng con người và thế giới đã được tạo ra như thế rồi, đại úy nói.

– Ảo tưởng, Zénon nói. Thời kỳ anh cho là vàng son cũng chỉ như Damas và Constantinople, nhìn từ xa chúng quả là đẹp; nhưng phải đi trên những đường phố của nơi ấy mới thấy ở đó người hủi và chó đói đầy đường. Plutarque của anh cho tôi biết rằng vào mùa nhịn chay Hephestion nhất định cứ ăn uống bình thường giống người ốm [37], còn Alexandre thì uống như một lính Đức đánh thuê mạt hạng. Từ thời Adam đến nay những động vật hai chân xứng đáng được gọi là người có ít lắm.

– Anh là thầy thuốc,- đại úy nói.

– Phải,- Zénon nói,- và làm nhiều nghề khác nữa.

– Anh là thầy thuốc,- chàng Flamand bướng bỉnh nhắc lại. - Tôi hình dung khâu thịt người chắc là cũng ngán như lúc rạch thịt ra. Nửa đêm thức giấc để chăm sóc cho cái giống hèn mọn này anh không thấy mệt mỏi sao?

– Sutor, ne ultra [38]…- Zénon đáp lại. - Tôi bắt mạch, tôi xem lưỡi, tôi xét nước tiểu chứ không xét tâm hồn… Không phải tôi là người quyết định thằng keo kiệt nào đó bị kiết lỵ đáng được sống thêm mười năm, hay tên bạo chúa nào đó chết đi là tốt. Ngay cả người tệ hại nhất hoặc ngốc nhất trong số những bệnh nhân cũng có thể dạy bảo ta cái gì đó, và mủ máu của họ cũng không thối hơn mủ máu của một kẻ khôn khéo hay chính trực. Mỗi lần thức đêm bên giường một kẻ ốm đều làm tôi quay trở lại với những câu hỏi chưa có lời đáp: Chúa bắt con người ta đau đớn để làm gì, tự nhiên dịu hiền hay thờ ơ, và tâm hồn có còn lại khi cơ thể chết đi không. Những giải đáp kiểu loại suy trước kia tôi tưởng làm sáng tỏ những bí mật của vũ trụ, thì nay tôi lại thấy đến lượt chúng cũng chứa đầy những khả năng nhầm lẫn ở chỗ chúng muốn gán cho Thiên nhiên bí hiểm cái chương trình đã định sẵn mà những người khác thì gán cho Chúa Trời. Tôi không nói là tôi nghi ngờ: nghi ngờ là trạng thái khác; tôi theo đuổi những câu hỏi cho đến tận khi mỗi khái niệm oằn cong trong tay tôi như chiếc lò xo bị liệt; mỗi khi tôi trèo lên chiếc thang của một giả thiết, tôi cảm thấy dưới sức nặng của mình chữ NẾU khẩn yếu đang rạn gẫy… Trước đây Paracelse và hệ thống các mệnh số của ông ta dường như mở ra cho thuật luyện kim một con đường chiến thắng; trong thực tế, chúng dẫn trở lại với những điều mê tín dị đoan thôn quê. Nghiên cứu chiêm tinh với tôi có lẽ không còn mang lại công dụng như ngày xưa để chọn những lối thoát và đoán trước những tai họa chết người; tôi rất muốn chúng ta cùng được tạo ra bằng chất liệu như những thiên thể; như thế thì chúng không quy định chúng ta hay có thể khuất phục chúng ta. Càng nghĩ đến điều đó càng thấy những tư tưởng, những thần tượng, những lề thói được coi là thiêng liêng, và những thiên cảm của chúng ta được coi là khó tả thành lời chẳng qua cũng xuất phát từ phản ứng của bộ máy người, như hắt hơi hay trung tiện, mồ hôi hay nước mắt mặn, máu trắng của tình yêu, bùn và chất thải của cơ thể. Tôi bực mình khi thấy con người lãng phí thực chất của chính mình để xây dựng những cái gần như bao giờ cũng bất lợi, nói đến sự thanh khiết trước khi hiểu bộ máy sinh dục, tranh luận với nhau về tự do ý chí thay vì cân nhắc hàng nghìn những lý do khó hiểu vì sao anh lại nháy mắt nếu tôi đưa chiếc gậy vào gần mắt anh, hay tranh luận về địa ngục trước khi tìm hiểu cái chết.

– Tôi đã từng biết cái chết,- đại úy vừa nói vừa ngáp. - Tôi bị trúng một phát hỏa mai ngã ngất đi tại Cerisoles, trước khi có cốc rượu làm tôi hồi tỉnh, tôi như trôi trong một hố đen. Nếu không có cái bầu rượu của tay trung sĩ thì tôi bây giờ vẫn nằm trong cái hố ấy.

– Tôi đồng ý với anh như vậy,- nhà giả kim thuật nói,- dù rằng có nhiều cái để nói rằng con người ta bất tử cũng như có nhiều cái để nói ngược lại. Cái bị rút ra khỏi người chết, đầu tiên đó là cử động, sau đó là nhiệt độ, tiếp theo, lâu hay chóng, tùy theo các tác nhân ảnh hưởng đến họ, là hình hài: liệu có phải đó là cử động và hình hài của linh hồn lụi tàn đi khi con người ta chết, chứ không phải thực chất của linh hồn? Tôi đã ở Bâle vào thời kỳ có dịch hạch đen…

Henri-Maximilien ngắt lời anh để nói rằng khi đó anh ta sống tại Rome, và bị mắc bệnh dịch trong nhà một gái giang hồ La mã.

– Tôi đang ở Bâle khi đó,- Zénon nói tiếp. - Anh chắc biết Ngài Lauren de Medicis, kẻ sát nhân, dân chúng gọi Ngài một cách nhạo báng là Lorenzace. Trước đó khi tôi đến Pera thì Ngài vừa đi khỏi đó. Ông hoàng nghèo này cũng tìm cách làm người trung gian như anh, anh Henri ạ, bằng cách nào đó ông ta được nước Pháp trao cho nhiệm vụ bí mật đối với hoàng cung Thổ. Tôi đã rất muốn làm quen với con người cao thượng này. Bốn năm sau, khi đi qua Lyon để trao cuốn Bàn về thế giới vật lý cho ông chủ hiệu sách Dolet đáng thương, tôi thấy ông ta đang buồn bã ngồi ăn ở phòng hậu một quán trọ. Tình cờ ông ta bị một thích khách florentin tấn công vào mấy hôm đó; tôi chăm sóc ông ta hết lòng; chúng tôi cùng phiếm bàn đến sự điên rồ của người Thổ và của chúng ta. Con người mệt lử này quyết định quay về quê cha đất tổ ở Ý bất kể mọi sự. Trước khi chia tay, ông đã cho tôi một thị đồng người Caucase được chính Hoàng đế Thổ trao cho, để đổi lấy liều thuốc độc ông ta dự tính sẽ chết nếu rơi vào tay kẻ thù của ông ta, quyết không làm trái với phong thể ông ta đã giữ cả cuộc đời. Ông ta đã không có dịp để thử dùng viên thuốc tôi đưa, vì ông ấy bị chính kẻ đã giết hụt ở Pháp giết chết ở một ngõ nhỏ tăm tối ở Venise. Nhưng người công bộc của ông ta ở lại với tôi. Nhà thơ các anh làm thơ tình nhưng thực ra là phờ phỉnh bịp bợm con người ta: cái đến với chúng ta thực sự dường như chẳng bao giờ đẹp như những vần điệu, vần này quấn vào điệu kia như hai đôi môi áp lên nhau. Thế mà, gọi bằng tên gì khác đây, cái ngọn lửa luôn tái sinh như Phượng hoàng tái sinh từ chính tro của nó, cái nhu cầu cứ đến tối là muốn được thấy lại khuôn mặt và cơ thể ta vừa rời ban sáng? Vì một số cơ thể, anh Henri ơi, có khả năng làm dịu mát như nước, và tự hỏi vì sao những cơ thể nồng nàn nhất lại làm dịu mát nhiều nhất, kể ra cũng hay. Vậy đấy, Alei đến từ Phương Đông, như thứ thuốc xoa và cao của tôi; không bao giờ, trên những con đường lầy lội và trong những chỗ dừng chân tỏa khói ở Đức, anh ta làm tôi bị xúc phạm vì tỏ ra tiếc nuối những khu vườn của Hoàng đế và những đài phun nước tuôn chảy dưới ánh mặt trời… Tôi thích nhất là chúng tôi im lặng vì ngôn ngữ bất đồng. Tôi biết tiếng Ả rập sách vở, nhưng tôi chỉ biết tiếng Thổ đủ để hỏi đường. Alei nói tiếng Thổ và chút tiếng Ý, anh ta chỉ nhớ lại được một vài thổ ngữ quê anh trong khi ngủ mơ… Sau bao nhiêu gã phóng đãng ba hoa và trâng tráo chẳng may tôi thuê phải, cuối cùng tôi cũng có được anh gàn hay chàng thủy thần mà dân gian ban tặng để trợ giúp ta…

– Vậy mà, buổi tối đáng ghét ấy ở Bâle năm có dịch hạch đen, khi tôi bước vào phòng, tôi thấy anh hầu của tôi đã bị bệnh. Anh có mến chuộng cái đẹp không, Henri?

– Có,- anh chàng Flamand nói. - Cái đẹp của đàn bà. Anacreon là nhà thơ có tài và Socrate thực sự vĩ đại; nhưng tôi không hiểu nổi sao người ta lại thờ ơ với những đường cong da thịt mềm mại hồng hồng, những thân thể khác với thân thể chúng ta một cách thật thú vị, và chúng ta vào đó như những kẻ chiến thắng vào một thành phố treo cờ hoa vẫy mừng. Và nếu như sự vui mừng đó là giả dối và cờ xí đó lường gạt ta, thì có gì quan trọng? Những dầu xức tóc, những lọn tóc uốn xoăn, những hương liệu kia, thằng đàn ông nếu sử dụng chúng là tự hạ thấp mình, nhưng tôi vẫn sung sướng hưởng thụ chúng thông qua đàn bà. Tại sao tôi phải đi tìm đâu xa những ngõ hẻm bí mật, trong khi tôi có trước mặt con đường lớn đầy ánh mặt trời nơi tôi có thể dấn bước trong danh dự? Nhìn hai bên má kia mà thấy hãi, chẳng mấy chốc chúng không còn nhẵn nhụi nữa, chúng được trao gửi cho người tình chắc chắn ít hơn là cho thợ cạo!

– Còn tôi,- Zénon nói,- tôi thích thú hơn hết mọi sự cái niềm khoái lạc thầm kín hơn khoái lạc một chút, cái thân thể giống như thân thể tôi, nó phản ánh khoái cảm của tôi, tôi thấy thật dễ chịu khi không có tất cả những điệu bộ mà các ả giang hồ thêm thắt vào sự khoái trá, không có những biệt ngữ của những người yêu thích Petrarque, những áo sơ mi thêu của Signora Livia và những khăn trùm của Madame Laure. Tôi thích cái quan hệ không tự biện minh một cách đạo đức giả bằng lý do là để kéo dài mãi xã hội loài người, mà sinh ra từ ham muốn và qua đi cùng với ham muốn, và nếu trong quan hệ đó có tình yêu, thì đó không phải vì tôi được đưa đẩy trước nhờ thứ ngôn ngữ ngọt ngào hợp mốt… Mùa xuân đó tôi sống trong căn phòng trọ trên bờ sông Ranh, ngày đêm nghe ầm ào tiếng nước lũ; phải nói thật to mới nghe thấy nhau; lúc nào mệt mỏi tôi bảo anh người hầu chơi đàn viole, vì với tôi âm nhạc luôn là một phương thuốc đặc hiệu đồng thời là một mối hân hoan, thì cũng chỉ thoang thoảng nghe được tiếng đàn. Nhưng đêm đó Alei không còn cầm cây đèn trên tay như mọi khi đứng đợi tôi cạnh chuồng ngựa nơi tôi nhốt con la. Anh Henri, tôi đoán là anh đã từng than khóc cho số phận những bức tượng bị cuốc vỡ và bị đất gặm nhấm; chắc đã có lần anh trách sao thời gian bạc đãi sắc đẹp. Ấy thế nhưng tôi lại nghĩ đá hoa cương, mệt mỏi vì đã giữ quá lâu bề ngoài con người, sẽ vui mừng được quay trở lại không là gì khác hơn là đá… Con người thì ngược lại, họ sợ phải quay trở về thành thứ vật chất bất dạng… Ngay từ ngưỡng cửa, mùi hôi thối đã báo cho tôi biết, miệng anh ấy cố gắng hít và cố gắng nôn ra thứ nước yết hầu không còn nuốt nổi, và máu do hai lá phổi bệnh tật phun ra… Nhưng cái người ta gọi là tâm hồn vẫn còn đó, đôi mắt khuyển trung thành không nghi ngờ chủ sẽ đến cứu mạng… Chắc chắn đó không phải là lần đầu tiên những liều thuốc nước của tôi tỏ ra vô dụng, nhưng cho đến lúc đó mỗi cái chết chỉ như một quân tốt bị mất trong ván cờ thầy thuốc của tôi. Hơn nữa, do cứ chiến đấu mãi chống Nữ hoàng Đen, giữa ả và ta đã hình thành một kiểu tòng phạm âm thầm; cũng như vậy, một đại úy cuối cùng hiểu và thán phục chiến thuật của kẻ thù. Bao giờ cũng có một khoảnh khắc mà bệnh nhân của chúng tôi nhận ra rằng chúng tôi hiểu quá rõ ả thành thử đành cam chịu điều không thể tránh khỏi đối với họ; khi họ đang năn nỉ và vẫn còn cưỡng lại, chợt họ đọc được trong mắt ta lời phán quyết họ không muốn thấy. Phải yêu quí ai đó mới ngấm hiểu được thật phẫn nộ nhường nào khi một con người chết đi… Lòng dũng cảm, hay ít nhất cũng là sự vô cảm rất cần thiết cho một thầy thuốc rời bỏ tôi. Tôi thấy dường như nghề của tôi vô bổ, điều này cũng phi lý gần như tin rằng nó cao cả. Không phải vì tôi đau đớn; ngược lại tôi biết rằng mình hoàn toàn không thể hiểu được sự đau đớn mà thân hình đang quằn quại ngay trước mắt kia phải chịu đựng; người hầu của tôi như đang chết trong một thế giới hoàn toàn khác. Tôi gọi, nhưng ông chủ nhà trọ không dám đến giúp. Tôi nâng thi thể lên đặt xuống sàn trong khi chờ trời sáng để đi gọi phu đào mộ đến; tôi vứt từng nắm rơm đệm vào lửa lò sưởi trong phòng. Thế giới bên trong và thế giới bên ngoài, vũ trụ vĩ mô và vũ trụ vi mô vẫn không thay đổi từ thời tôi phẫu tích ở Montpellier, nhưng những bánh xe lớn lồng vào nhau ấy quay cuồng trong không gian trống rỗng, những cơ thể mỏng manh ấy không làm tôi mê mẩn nữa… Tôi xấu hổ phải thú nhận rằng cái chết của một anh hầu đủ để sinh ra trong tôi một kịch biến u uất đến thế, nhưng người ta mệt mỏi, anh Henri ạ, và tôi không còn trẻ nữa; tôi đã hơn bốn mươi tuổi. Tôi đã mệt mỏi với nghề vá víu thân thể; tôi thấy ghê tởm với ý nghĩ sáng nào đó đến bắt mạch cho ông Thẩm phán thành phố, yên ủi phu nhân Pháp quan, và nhìn ngược sáng nước tiểu ông mục sư tin lành. Đêm đó tôi hứa với mình không chữa bệnh cho bất kỳ ai nữa.

– Ông chủ quán Con cừu non Vàng đã kể tôi nghe về sự thay đổi đột ngột này,- đại úy nói giọng nghiêm trang. - Nhưng anh đang chữa bệnh thống phong cho Sứ thần tòa thánh, và má tôi còn vải băng bó với miếng cao dán của anh đây này.

– Sáu tháng rồi còn gì,- Zénon nói tiếp,- lấy mẩu củi cháy dở vạch những hình vẽ xuống tro. Tôi trở lại tò mò, và muốn sử dụng tài năng đã có được, muốn cứu giúp, nếu có thể được, những người chấp nhận đồng hành với ta trong cuộc phiêu lưu lạ lùng này. Ảo tưởng đêm đen đã ở sau lưng tôi. Mãi không kể với ai là chuyện đó sẽ quên đi thôi.

Henri-Maximilien đứng lên đi đến bên cửa sổ, thốt lên:

– Trời vẫn mưa.

Trời vẫn mưa. Đại úy gõ nhè nhẹ vào cửa kính. Bỗng, quay lại phía chủ nhà:

– Anh có biết Sigismond Fugger, họ hàng với tôi ở Cologne, bị tử thương trong một trận chiến với người Incas không? Người ta nói anh ta đã bắt một trăm thiếu nữ, một trăm thân thể bằng đồng đỏ với những hình khảm san hô khác nhau và những mái tóc xức dầu tỏa ngát mùi gia vị. Lúc biết mình sắp chết, Sigismond cho cắt cả một trăm mái tóc của họ; hắn ra lệnh trải hết lên giường, rồi bảo đặt hắn nằm lên đó để lìa đời trên những mớ tóc tỏa mùi quế, mùi mồ hôi và mùi phụ nữ.

– Tôi khó mà tin được rằng những bím tóc dày như thế mà lại không có chấy, nhà triết học nói chua chát.

Và, thấy trước phản ứng giận dữ của đại úy:

– Tôi biết anh nghĩ gì. Có, tôi có đôi lần âu yếm bắt chấy cho một cô nàng tóc đen và xoăn.

Anh chàng Flamand tiếp tục đi đi lại lại không chủ đích, có vẻ vì để chân cẳng được thoải mái hơn là để động não.

– Tâm trạng của anh lan sang cả tôi, cuối cùng anh quay lại ngồi xuống bên lò sưởi nói, chuyện của anh làm tôi cũng muốn ngẫm lại đời mình. Tôi chẳng phàn nàn gì; nhưng mọi thứ khác hẳn với những gì tôi đã nghĩ. Tôi biết rằng tôi không có chất để làm một đại úy vĩ đại, nhưng tôi đã chứng kiến tận mắt những người được coi là vĩ đại: tôi thực sự ngạc nhiên. Tôi đã trải qua hơn một phần ba cuộc đời ở Bán đảo[39] vì tôi thích nước Ý; ở đó thời tiết đẹp hơn ở Flandre, nhưng ăn uống lại tồi hơn. Những bài thơ của tôi chẳng đáng tồn tại trên giấy, chúng được in bằng tiền túi của tôi, khi nào tình cờ tôi có tiền để tặng cho mình một tên sách và một danh hiệu rởm, như những kẻ khác vẫn làm. Vòng nguyệt quế của Hippocrene không dành cho tôi; sách của tôi sẽ không được đóng bằng da bê và trường tồn qua những thế kỷ. Nhưng khi tôi thấy có quá ít người đọc Iliade của Homère, tôi cũng chấp nhận việc thơ mình có ít người đọc một cách vui vẻ hơn. Nhiều quý bà yêu tôi, nhưng hiếm khi họ là người trao tôi cả đời mình vì yêu… (nhưng tôi ngẫm lại mình: kiêu căng làm sao khi tin rằng những người đẹp mà tôi đắm đuối lại thích con người tôi…). Nàng Vanina ở Naples, tôi gần như là chồng, là một cô gái rất tốt bụng, nhưng cô không có hương vị long diên hương, và những lọn tóc hoe không hoàn toàn là của cô. Có thời gian tôi quay về nơi chôn rau cắt rốn: mẹ tôi đã chết, cầu Chúa phù hộ cho bà! Người phụ nữ hiền hậu ấy bao giờ cũng cầu mong điều lành cho anh. Bố tôi đang ở Địa ngục, tôi đoán thế, với vàng của ông ta. Em tôi đón tiếp tôi chu đáo, nhưng tám ngày sau tôi hiểu đã đến lúc phải ra đi. Tôi thấy tiếc là chẳng có một đứa con hợp pháp nào, nhưng tôi không muốn nhận cháu làm con. Tôi cũng có tham vọng như những người khác, nhưng khi một kẻ quyền thế đương thời nào đó từ chối không cho ta một tước hiệu hay một suất lương bổng, là ta vui sướng làm sao khi được rời khỏi căn tiền sảnh mà không phải cám ơn Đức Ông, được bay nhảy tùy hứng trên phố tay đút túi rỗng… Tôi đã hưởng nhiều niềm vui sống: tôi cám ơn Vĩnh hằng mỗi năm lại mang đến một lứa các cô em tuổi cập kê và mỗi thu về người ta lại ủ rượu vang; đôi khi tôi tự nhủ rằng khi chết đi tôi đã được sống cuộc sống an lành của một chú khuyển dưới ánh mặt trời, với không ít trận đánh lộn và vài miếng xương để gặm. Ấy vậy mà ít khi tôi chia tay một người tình mà không nhẹ nhàng thở phào như cậu học trò rời trường, và tôi tin chắc vào lúc qua đời tôi cũng sẽ thở phào như thế. Anh nói đến những bức tượng; tôi thấy ít có thú vui nào tuyệt diệu hơn là ngắm Thần Vệ nữ bằng cẩm thạch, bức tượng này được nâng niu cất giữ trong phòng tranh của ông bạn tốt của tôi, Hồng y giáo chủ Caraffa, ở Naples; những đường nét màu trắng của nó đẹp đến nỗi nó quét sạch khỏi con tim mọi ham muốn phàm tục và làm cho người ta muốn khóc. Nhưng cố lắm tôi chỉ ngắm nó được trong nửa khắc, rồi cả mắt lẫn tâm hồn tôi đều không thấy nó nữa. Anh ạ, trong hầu hết mọi thứ trên trái đất này luôn có chất cặn hay dư vị gì đó mà tôi không biết làm anh khó chịu, và tất cả những đồ vật hiếm hoi nào đó mà tình cờ lại hoàn hảo đều buồn đến chết. Triết học không phải dành cho tôi, nhưng đôi khi tôi tự nhủ rằng Platon có lý, và linh mục phụ tá Campanus cũng vậy. Ở đâu đó chắc chắn phải tồn tại cái gì đó tôi không biết nó hoàn hảo hơn chúng ta, một cái Thiện khi hiện diện thì làm ta bối rối mà khi thiếu vắng thì ta không chịu nổi.

– Sempiterna Temptatio[40]. - Zénon nói. - Tôi thường tự nhủ không gì trên thế giới này có thể giải thích vì sao tôi cố gắng mỗi ngày suy nghĩ rành rọt hơn ngày hôm qua một chút, ngoại trừ đó là một quy luật vĩnh hằng hoặc là một xu hướng kỳ quặc của vật chất là muốn làm hơn chính nó.

Anh vẫn ngồi, cúi mặt trong căn phòng tràn ngập ánh chạng vạng ẩm ướt. Lửa trong lò sưởi ánh lên tay anh màu đỏ nhạt, bàn tay dính vết a xít, đôi chỗ thành sẹo bỏng tái nhợt và ta thấy anh chăm chú nhìn phần lạ lẫm nối dài thêm tâm hồn, những công cụ lớn lao bằng da thịt này, chúng có nhiệm vụ tiếp xúc với mọi thứ.

– Tôi thật đáng được ca ngợi! - Cuối cùng anh nói với vẻ phấn khích, Henri-Maximilien nhận ra trong đó cậu bé Zénon thuở nào say sưa với những giấc mơ cơ khí cùng Colas Gheel. - Tôi sẽ không bao giờ ngừng thán phục rằng da thịt được cột sống nâng đỡ này, thân mình gắn với đầu bằng eo cổ có chân tay đối xứng hai bên này, lại chứa và rất có thể, sản sinh ra một trí óc dùng mắt của tôi để nhìn và dùng cử động của tôi để sờ nắn… Tôi biết những giới hạn của nó, biết rằng nó không có thời gian để đi xa hơn nữa, cũng như không có sức, nếu tình cờ nó có thêm thời gian. Nhưng vào lúc này nó chính là Đấng Hiện hữu. Tôi biết nó nhầm lẫn, lạc lối, thường hiểu sai những bài học thế giới dạy nó, nhưng tôi cũng biết trong nó có cái cho phép nó nhận biết và đôi khi sửa chữa sai lầm của chính nó. Tôi đã dọc ngang qua ít nhất là một phần quả cầu nơi chúng ta sống; tôi đã nghiên cứu điểm nóng chảy của các kim loại và sự sinh sản của cây cỏ; tôi đã quan sát những thiên thể và khám nghiệm nội tạng cơ thể. Tôi có khả năng chiết ra từ thanh củi cháy dở đang cầm này khái niệm về trọng lượng và từ ngọn lửa này khái niệm về nhiệt độ. Tôi biết rằng tôi không biết cái mà tôi không biết; tôi ghen tị với những người sẽ biết nhiều hơn tôi, nhưng tôi biết rằng họ cũng như tôi sẽ phải đo, cân, suy đoán và nghi ngờ những suy đoán, trong cái sai tìm ra cái đúng và trong cái đúng tính đến cái sai luôn ẩn nấp đâu đó. Tôi chưa bao giờ đặt niềm tin khăng khăng vào một ý tưởng nào đó vì sợ sẽ rơi vào nỗi hoang mang khi không có ý tưởng ấy. Tôi chưa bao giờ tô điểm sự thật bằng thứ nước sốt giả dối, để khiến chúng tiêu hóa dễ dàng hơn đối với chính tôi. Tôi chưa bao giờ bóp méo quan điểm của người đối nghịch để thắng một cách dễ dàng hơn, ngay cả trong cuộc tranh luận về antimoan với Bombast, ông ta không hề biết ơn tôi vì điều đó. Hay đúng hơn là thế này: đột nhiên tôi nhận thấy mình đang làm như vậy, và mỗi lần như thế tôi quở trách chính mình như người ta quở trách một thằng hầu không trung thực, chỉ tin tưởng vào lời hứa là mình sẽ làm tốt hơn. Tôi đã mơ những giấc mộng; tôi không coi chúng là cái gì khác những giấc mộng. Tôi hết sức tránh để không biến chân lý thành một thần tượng, mà muốn giữ tên của nó, khiêm nhường hơn, đó là sự chính xác. Những chiến thắng và những hiểm họa của tôi không phải là những gì người ta nghĩ; còn có những vinh quang khác ngoài vinh quang và giàn lửa khác ngoài giàn lửa. Tôi gần như đạt đến độ nghi ngờ từ ngữ. Lúc chết tôi sẽ ít ngu hơn một chút so với lúc tôi sinh ra.

– Thế là được rồi, chàng chiến binh vừa nói vừa ngáp. Nhưng người đời đồn đại anh thành công hơn thế nhiều. Anh làm ra vàng.

– Không, giả kim thuật gia nói, nhưng người khác sẽ làm ra. Đó chỉ là vấn đề thời gian và công cụ thích hợp để thí nghiệm có kết quả. Một vài thế kỷ thì nghĩa lý gì?

– Thế là đã quá lâu, nếu để trả tiền góp tiệc cho quán Con cừu Vàng, đại úy nói đùa.

– Một ngày nào đó có lẽ làm ra vàng cũng dễ như thổi thủy tinh, Zénon tiếp tục. Cứ dùng răng tước mãi vỏ sự vật, cuối cùng chúng ta sẽ tìm ra lý do do bí mật của những sự tương hợp và tương khắc… Một cái trục cơ khí hay một bô bin tự quay có là gì nhiều đâu, thế nhưng một loạt những phát kiến nhỏ bé như vậy có thể dẫn chúng ta đi xa hơn cả hành trình của Magellan và Americ Vespuce. Tôi rất bực khi nghĩ rằng phát minh của loài người đã dừng lại ngay ở bánh xe đầu tiên, vòng quay đầu tiên, xưởng rèn đầu tiên; người ta đâu đã bỏ nhiều công để làm đa dạng việc sử dụng ngọn lửa lấy trộm từ trên trời xuống. Thế mà, chỉ cần tìm tòi một chút là đủ suy từ một vài nguyên tắc đơn giản ra cả một loạt máy móc tài tình để làm tăng trí thông minh hay sức mạnh con người: sẽ có những khí cụ khi chuyển động sinh nhiệt, những đường dẫn lửa giống như ống dẫn nước làm chạy hệ thống lò sưởi ngầm và nhà tắm hơi xưa kia của phương Đông, giúp cho việc chưng cất và làm nóng chảy các chất… Riemer ở Rastibonne tin rằng nghiên cứu các định luật cân bằng sẽ cho phép dựng những cỗ xe bay trong không gian và lội dưới nước phục vụ cho chiến tranh hay thời bình. Thuốc súng đại bác của các anh, chiến công của Alexandre vì nó mà bị xếp vào hàng đồ chơi trẻ con, cũng được sinh ra như thế từ một lần động não nào đó…

– Dừng lại nào! - Henri-Maximilien nói. - Khi các ông bố chúng ta châm lửa vào ngòi nổ đầu tiên, người ta có lẽ đã tin rằng phát kiến ầm ĩ này sẽ làm đảo lộn nghệ thuât chiến tranh và rút ngắn các cuộc chiến vì không có binh lính. Song điều đó chẳng hề hấn gì, ơn Chúa! Người ta giết nhiều hơn (và tôi còn ngờ điều ấy), mấy anh lính của tôi dùng súng hỏa mai thay vì dùng nỏ. Nhưng lòng dũng cảm ngày xưa, sự hèn nhát ngày xưa, những mưu mô xưa, kỷ luật xưa và sự bất phục tòng xưa thì vẫn thế, và cùng với những điều ấy là nghệ thuật tiến, thoái, đứng yên, là cách làm kẻ thù sợ và cách tỏ ra không sợ. Các nhà chiến thuật của chúng ta vẫn phải bắt chước Hannibal và tra cứu Vegece. Vẫn như xưa chúng ta tiếp tục chạy theo đít các chủ nhân.

– Tôi đã biết từ lâu rằng một chút xíu trơ ỳ nặng hơn một đấu khôn ngoan, - Zénon bực bội nói. Tôi không quên rằng khoa học đối với các ông hoàng của các anh chỉ là một vài mưu mẹo, không nghiêm túc bằng những cuộc thao diễn ngựa, chùm lông trên mũ hay những tước hiệu của họ. Nhưng anh Henri ạ, tôi biết đây đó ở những nẻo khác nhau trên trái đất có năm hay sáu gã đói rách còn điên hơn, nghèo hơn và đáng ngờ hơn cả tôi, họ vẫn thầm mơ tới sức mạnh khủng khiếp hơn cả sức mạnh mà César Charles không bao giờ có được. Nếu Archimet có một điểm tựa, ông ta không chỉ có thể nhấc được cả trái đất, mà còn cho trái đất rơi xuống vực thẳm như một vỏ sò bị vỡ… Và thẳng thắn mà nói, ở Alger, thấy sự dữ tợn như thú vật của bọn Thổ, hay trước những cảnh điên rồ và hung bạo đang hoành hành ở mọi nơi trên khắp các vương quốc thiên chúa giáo của chúng ta, tôi đôi khi tự nhủ rằng kê đơn cho loài người, dạy dỗ, làm họ phát đạt hay có thêm công cụ có lẽ chỉ là điều bất đắc dĩ trong thế giới lộn xộn này, và một ngày nào đó một Phacton[41] sẽ tự tay thiêu trụi trái đất này vì ý muốn chứ không phải vì rủi ro. Ai mà biết được liệu cuối cùng từ nồi chưng cất của chúng tôi có một ngôi sao chổi nào đó thoát ra hay không? Khi tôi thấy sự tự biện có thể dẫn chúng tôi tới đâu, anh Henri ạ, thì việc người ta thiêu chúng tôi làm tôi ít ngạc nhiên hơn.

Và, đột nhiên đứng lên:

– Tôi nghe phong thanh người ta lại mở điều tra gay gắt hơn bao giờ hết về cuốn Những điều dự đoán của tôi. Chưa có quyết định gì chống lại tôi, nhưng những ngày sắp tới sẽ đầy nguy hiểm. Ít khi tôi ngủ lại đây, vì muốn tìm những nơi ít ngờ tới để qua đêm. Ta cũng đi khỏi nơi này thôi, nhưng nếu anh ngại những ánh mắt tò mò thì hãy khôn ngoan chia tay tôi ở ngưỡng cửa này.

– Anh coi tôi là ai vậy? - đại úy nói, - có lẽ để tỏ ra thung dung bất cần hơn là anh vốn thế.

Anh cài lại khuy áo khoác, miệng chửi rủa bọn mật thám nhúng mũi vào chuyện người khác. Zénon mặc lại chiếc áo choàng lúc này đã gần khô. Hai người chia nhau uống nốt chỗ rượu vang dưới đáy bình. Giả kim thuật gia khóa cửa rồi treo chiếc chìa khóa to tướng dưới một thanh rầm, cậu bé giúp việc sẽ biết chỗ tìm thấy nó. Mưa đã tạnh. Trời bắt đầu tối, nhưng ánh hoàng hôn yếu ớt vẫn hắt lên từ nền tuyết vừa rơi xuống sườn núi, bên trên lớp đá xám lợp mái. Zénon vừa đi vừa xoáy mắt dò xét những góc tối.

– Tôi không có nhiều tiền, - đại úy nói, - Nhưng giờ anh đang gặp khó khăn…

– Không cần đâu, anh, - giả kim thuật gia nói. - Nếu có nguy hiểm, Sứ thần tòa thánh sẽ cho tôi tiền chạy trốn. Anh cứ giữ lấy để còn chi dùng nếu anh gặp rắc rối.

Một cỗ xe có đoàn lính hộ tống lao vào ngõ hẹp, chắc xe chở nhân vật quan trọng nào đó tới lâu đài hoàng gia Ambras. Hai người dừng lại để chiếc xe đi qua. Khi tiếng xe ngựa đã xa, Henri nói tiếp giọng trầm ngâm:

– Nostradamus tiên đoán tương lai và hành nghề yên ổn ở Paris. Người ta không thích anh ở điểm gì?

– Ông ta dò biết hành vi nhờ trời hay địa ngục giúp đỡ, triết gia nói, lấy tay áo phủi bùn bắn lên người. Có lẽ các ngài ấy thấy những giả thuyết trần trụi và không có những đồ lễ lủng củng gồm các thiên thần hay quỷ dữ trong những vạc dầu sôi còn vô đạo hơn… Thêm vào đó, những bài thơ bốn câu của Michel de Notre-Dame, tôi chẳng khinh đâu, gợi trí tò mò đám đông bằng cách tuyên bố những thảm họa lớn và những cái chết trong hoàng cung. Còn tôi, những gì vua Henri II đang lo nghĩ chẳng làm tôi quan tâm đến mức phải để tâm lực ra xem những điều ấy chung cục sẽ ra sao… Trong những cuộc lữ hành, có lần tôi nghĩ: càng đi nhiều trong không gian, đang ở Đây mà biết ở Kia đang chờ tôi dù chưa bao giờ tới đó, tôi càng muốn xông pha mạo hiểm trên những nẻo đường thời gian theo cách của mình. Lấp đi hố ngăn cách giữa tiên đoán cứng nhắc của các nhà tính toán nhật nguyệt thực và chẩn đoán đã uyển chuyển hơn của thầy thuốc, tôi thận trọng liều dùng linh tính và sự phỏng đoán, cái nọ dựa vào cái kia, để vạch ra trong đại lục nơi ta còn chưa biết tới tấm bản đồ những đại dương và những vùng đất đã chồi lên… Tôi thấy mệt nhọc với cuộc thử sức này.

– Anh sẽ có cùng số phận với Bác sĩ Faustus[42] của các con rối hội chợ, - đại úy đáp, - nói cho vui.

– Không! - giả kim thuật gia đáp. - Hãy để câu chuyện ngu ngốc về những thỏa hiệp hay sa đọa của ông tiến sĩ thông thái rởm cho các bà già ôm ấp. Một Faustus thực sự sẽ có cái nhìn khác đối với tâm hồn và Địa ngục.

Họ chỉ còn chú ý đến việc tránh các vũng nước. Họ đi dọc theo kè đá, vì Henri-Maximilien thuê phòng gần cầu. Bỗng:

– Anh sẽ ngủ đêm ở đâu? - Đại úy hỏi.

Zénon liếc nhìn bạn đường:

– Tôi cũng chưa biết, - anh nói thận trọng.

Họ lại im lặng: cả hai đã nói hết những gì có trong tâm can họ. Thình lình Henri-Maximilien dừng lại, rút từ trong túi cuốn sổ nhỏ và bắt đầu đọc dưới ánh sáng ngọn nến sau một quả cầu lớn chứa đầy nước đặt trước một cửa tiệm kim hoàn đóng cửa muộn.

…Stultissimi, inquit Eumolpus, tum Encolpii, tum Gitonis aerumnae, et precipue blanditiarum Gitonis non immemor, certe estis vos qui felices esse potestis, vitam tamen aerumnosam degitis et singulis diebus vos ultro novis torquetis cruciatibus. Ego sic semper et ubique vixi, ut ultimam quamque lucem tanquam non redituram consumarem, id est in summa tranquillitate…

– Để tôi dịch cho anh sang tiếng Pháp, - đại úy nói, - tôi chắc là tiếng La tinh về dược học đã xóa hết vốn tiếng La tinh văn học trong anh rồi. Đây là lời ông già phóng túng Eumolpe gửi cho hai chàng bảnh trai Encolpe và Giton, tôi thấy đoạn này xứng đáng được viết vào kinh nhật tụng của tôi: “Các anh mới ngu ngốc làm sao, Eumolpe nói, lòng nghĩ về những điều dại dột của Encolpe và của Giton, và nhất là về sự tử tế của Giton. Lẽ ra có thể các anh sung sướng, thế mà các anh lại đang sống cuộc đời khốn khổ, ngày hôm sau còn túng thiếu hơn ngày hôm trước. Với ta, mỗi ngày ta sống được coi như ngày cuối cùng trong đời, tức là hoàn toàn thanh thản”. Petrone, anh giải thích, là một trong những người được tôi coi là vị thánh khẩn cầu giùm tôi.

– Cái hay của vấn đề, - Zénon đồng tình, - là ở chỗ tác gia của anh thậm chí không ngờ rằng ngày cuối cùng của một bậc hiền minh có thể được sống khác chứ không trong yên bình. Chúng ta sẽ cố để nhớ tới điều này khi chúng ta đến giờ đến khắc.

Đến chỗ ngoặt của phố, họ thấy ngay trước mặt một nhà thờ đèn nến sáng trưng đang làm lễ cúng tuần chín ngày. Zénon định bước vào.

– Anh định làm gì ở giữa bọn sùng đạo vờ ấy? - đại úy nói.

– Tôi đã chẳng giải thích với anh rồi sao? - Zénon nói. - Để không cho mọi người nhìn thấy mình.

Anh biến mất sau tấm rèm da treo ở ngưỡng cửa. Henri-Maximilien dừng lại một lúc, rồi đi tiếp, rồi quay trở lại, cuối cùng anh đi hẳn khỏi nơi đó, miệng huýt sáo mấy câu quen thuộc:

Chúng ta từng là đôi bạn đồng hành

Cùng vượt qua những đỉnh núi xanh

Chúng ta từng nghĩ sẽ hưởng cao lương mỹ vị…

Về đến nhà, anh thấy có lời nhắn của Tướng Strozzi bảo anh từ nay không phải bí mật gặp gỡ trao đổi về nội vụ Sienne nữa. Henri-Maximilien nghĩ hoặc gió đang đổi sang chiều chiến tranh, hoặc có lẽ người ta đã thuyết phục Thống chế gốc Florentin dùng nhân viên khác, còn anh bị cho ra rìa. Trong đêm, trời lại mưa, rồi chuyển thành tuyết. Ngay hôm sau, hòm xiểng sẵn sàng, đại úy đi tìm Zénon.

Mấy mái nhà phủ trắng tuyết làm người ta nghĩ đến những khuôn mặt giấu điều gì bí mật dưới bộ áo trùm đầu đơn điệu. Henri-Maximilien vui vẻ trở lại quán Con Cừu vàng, nơi có rượu vang ngon. Ông chủ quán vừa mang đồ uống đến vừa cho anh biết rằng sáng nay người hầu của Zénon đến từ sớm trả chìa khóa và tiền thuê nhà. Khoảng trưa, một viên chức của Pháp đình Tôn giáo được lệnh bắt Zénon đã triệu tập chủ quán đề nghị hỗ trợ. Nhưng có lẽ quỷ dữ đã kịp thời báo trước cho giả kim thuật gia. Người ta chẳng tìm thấy gì lạ ở nhà trọ ngoài một đống bình thủy tinh đã bị đập vỡ cẩn thận.

Henri-Maximilien vội đứng lên, để lại chỗ tiền lẻ trên bàn. Vài ngày sau, anh về đến Ý qua thung lũng Brenner.

Sự nghiệp của Henri-Maximilien

Anh rất nổi bật tại Cérisoles, anh được giao nhiệm vụ bảo vệ vài thành nhỏ đã lung lay ở Milan, và như anh vẫn nói đùa, đã làm việc khéo léo như César quá cố bắt thế giới tôn mình là chủ nhân; Blaise de Montlue[43] cũng cảm phục anh vì những ngôn từ đẹp đi vào lòng người. Cuộc đời anh phục vụ xen kẽ hai vua: Vua dốc lòng kính Chúa Cơ đốc và Vua Thiên chúa giáo, nhưng tính vui vẻ của người Pháp hợp với anh hơn. Là nhà thơ, anh biện minh cho những câu thơ kém cỏi của mình rằng anh phải lo đi đánh nhau. Là đại úy, anh giải thích những nhầm lẫn về chiến thuật là do hồn thơ chế ngự tâm trí anh; vả lại anh được đánh giá khá cao trong cả hai nghề, song cả hai lĩnh vực ấy trộn lại cũng chẳng làm anh được may mắn. Những cuộc lang thang ở Bán đảo cuối cùng khiến anh tỉnh ngộ; sau một lần phải trả giá, anh biết cần nghi ngờ những quí bà lẳng lơ ở Rôme, và anh học được cách chọn mua dưa ngon ở Traste-vere, để rồi cẩu thả ném những mẩu vỏ xanh xanh xuống sông Tibre. Anh không quên rằng Hồng y giáo chủ Maurizio Caraffa chỉ coi anh như một thằng không đến nỗi đại ngốc, và vào thời bình bố thí cho anh chức đại úy ngự lâm với đồng lương bèo bọt. Tình nhân của anh Vanina ở Naples bòn rút phần lớn số lương đó để nuôi đứa con có lẽ cũng không phải của anh; không quan trọng. Phu nhân Renée de France, lâu đài của bà là nơi trú chân của người nghèo, sẵn sàng cho anh một chức vụ nhàn rỗi tại Ferrare, nhưng ở đấy bà ta còn đón tiếp tất cả những kẻ nhếch nhác đến đó, miễn là họ cùng bà chuếnh choáng với chút rượu vang chua Psaumes. Đại úy chẳng cần gì đến những con người đó. Anh càng ngày càng bằng lòng với chức nghiệp quèn và mỗi sáng lại cùng nó khoác chiếc áo Jô kề vá víu với niềm hưng phấn như gặp lại bạn cũ, vui vẻ thú nhận chỉ tắm khi trời mưa, cùng ăn mỡ hôi, ngủ trên rơm ẩm với bọn bạn tạp nham gồm những người Picardie lang thang, người làm thuê Anbani và người Florentin bị tội biệt xứ, và cùng với sự âu yếm của con chó vàng đi theo đoàn người. Nhưng cuộc sống khắc khổ không thiếu những thú vui. Vẫn còn trong anh tình yêu với những tên tuổi lỗi lạc thời cổ đại đã để lại trên từng mẩu tường nước Ý một lớp bụi vàng hay những mẩu vải đỏ còn lại từ một kỷ niệm lớn; anh vẫn thích lăng quăng trên phố đêm hoặc dưới ánh mặt trời, bắt chuyện bằng tiếng Toscan với một cô gái xinh xắn để chờ một nụ hôn hoặc một tràng chửi rủa, uống nước vòi phun rồi vẩy nước từ đôi tay to lớn xuống bụi đường, hay vừa đái vào cái cột nào đó vừa liếc mắt mò mẫm đọc mấy câu La tinh ghi trên đó.

Hiếm khi anh nhặt nhạnh được chút dư thừa của ông bố. Tiền niên thu từ xưởng đường ở Maastricht thỉnh thoảng tìm về túi anh, ngoài ra còn được hưởng một trong những miếng đất nhỏ nhất của gia đình, ở Flandre nơi đó được gọi là Lombardie, chỉ riêng cái tên này cũng làm anh buồn cười vì đã từng đi khắp cả xứ Lombardie thực sự. Gà thiến và gỗ rừng của vùng lãnh địa này đều thuộc về lò nướng và lò sưởi của em anh; mà cũng đúng thôi: vào một ngày nào đó của tuổi mười sáu anh đã vui vẻ từ chối quyền anh cả, đổi lấy đĩa đậu lăng khẩu phần lính. Những bức thư ngắn ngủi đầy nghi thức thỉnh thoảng nhận được từ người em vào dịp ma chay hay cưới xin ai đó đúng là bao giờ cũng kết thúc với câu sẵn lòng giúp đỡ khi cần thiết, nhưng Henri-Maximilien biết rõ là khi viết những dòng ấy người ta không nghĩ đến cái lúc phải thật sự giúp đỡ. Vả lại Philibert Ligre không bao giờ bỏ lỡ dịp để kêu ca phải hoàn thành những nghĩa vụ khổng lồ và phải bỏ ra rất nhiều tiền để chi phí cho vị trí thành viên Hội đồng Hà lan, để rồi cuối cùng chính chàng đại úy, chả lo lắng gì sất, lại có vẻ là người giàu có, còn kẻ mình chất đầy vàng thì luôn khó chịu giữa đống rương hòm mà nếu phải rút vàng ra khỏi đó thì thật xấu hổ.

Anh chàng theo nghiệp lính chỉ về nhà có một lần. Người ta phô trương anh lắm lắm, như để ai cũng phải biết rằng con người hoang tàn này dù sao cũng vẫn ra gì. Ngay chuyện là người tin cẩn của thống chế Estrosse mà hầu như chả có nghề nghiệp gì rõ ràng và chả có chức vị gì đã làm cho anh như được tráng lớp men bóng loáng, như thể nhờ bóng tối anh trở thành to lớn. Vài năm tuổi đời hơn em trai đã biến anh, anh cảm thấy thế, thành đại loại như di tích của một thời kỳ khác; anh thấy mình thật ngây thơ bên cạnh người đàn ông trẻ, thận trọng và lạnh lùng kia. Ít lâu trước khi anh lên đường, Philibert thì thào với anh rằng Hoàng đế, Ngài vẫn thường mua của anh ta vòng xoắn ngọc giá rẻ, sẵn sàng trao tặng một tước vị cho miếng đất ở Lombardie, nếu tài chiến trận và ngoại giao của anh từ nay sẽ chỉ phục vụ cho vương quốc thần thánh. Lời từ chối của anh làm ông em tự ái: ừ thì cứ cho là Henri-Maximilien khinh bỉ việc phải đeo sau mình cái đuôi như vậy đi, nhưng tước vị này cũng làm cho cả gia đình thêm danh giá. Henri-Maximilien trả lời bằng cách khuyên em trai cứ đầu tư cho tiếng tăm của gia đình vào chỗ anh ta thấy xứng đáng. Anh nhanh chóng chán ngấy lớp vữa trát tuyệt đẹp trong ngôi nhà ở Steenberg rất được ông em ưa thích so với lãnh địa Dranoutre cũ kỹ, nhưng người đã quen với tinh tế của nghệ thuật Ý thì chỉ thấy chất thô tục trong những bức tranh tường lấy ý từ ngụ ngôn. Anh ngán ngẩm nhìn cô em dâu buồn tẻ người đầy châu báu, và một loạt các em gái và rể sống trong các biệt thự quý tộc ở kế gần cùng lũ con cái và đám gia sư run rẩy. Những cuộc cãi vã nho nhỏ, những mánh khóe, những thỏa hiệp nhạt nhẽo dưới trán bọn họ khiến anh lại yêu thích cái xã hội của những kẻ võ biền và dân bán hàng rong cho lính, nơi ấy ít nhất người ta có thể nói tục và ợ thoải mái, hơn nữa xã hội ấy hiển nhiên là lớp bọt nổi chứ không phải thứ cặn bã được ngụy trang.

Lanza del Vasto bạn anh đã tìm được cho anh một chỗ trong dinh thự quận công Modène, ở đây hòa bình kéo dài quá lâu đối với anh, nên Henri-Maximilien vẫn ngầm để ý xem chuyện anh đàm phán về nội vụ Toscane đi đến đâu: cuối cùng các điệp viên của Strozzi đã thuyết phục người Sienne vùng lên chống lại Hoàng đế để lấy lại tự do, và một đội quân của Pháp nhanh chóng đến bảo vệ những người yêu quê hương này chống lại Hoàng đế Đức. Henri-Maximilien lại đầu quân cho Ngài Montluc: một cuộc bao vây là dịp trời cho không nên bỏ lỡ. Mùa đông năm ấy thật khắc nghiệt; súng đại bác trên tường thành sáng sớm ra đã bị phủ một lớp giá; khẩu phần hà tiện chỉ có ôliu và thức ăn muối dai ngoách không sao vừa lòng những cái lưỡi Pháp sành ăn. Ngài Montluc chỉ ra mắt trước người dân địa phương sau khi đã xoa đôi má xanh xao bằng rượu vang như diễn viên bôi phấn trước khi lên sân khấu, và ngài che những chiếc ngáp dài vì đói bằng đôi tay đi găng. Henri-Maximilien làm dăm ba câu thơ khôi hài đại ý nói phải đem xiên nướng con Đại bàng đậu trên cờ hiệu quân Hoàng đế; song tất cả những thứ đó chỉ là bề ngoài và là những lời kịch thoại như ta vẫn thấy trong các vở kịch của Plaute hay ở những sàn diễn rong của các nghệ sĩ Bergame. Con Đại bàng sẽ một lần nữa ngấu nghiến chén những con ngỗng Ý sau khi đã đi đây đó quơ vài chú gà trống Pháp kiêu hãnh; một vài chiến binh dũng cảm sẽ chết, mà đó cũng là nghề của họ, lúc đó Hoàng đế sẽ cho hát khúc tụng ca Chúa Te Deum mừng chiến thắng ở Sienne; vãn khoản nợ mới, được thương lượng một cách thông thái y như khi thương lượng một hiệp ước giữa hai ông hoàng, sẽ làm Ngài gắn bó chặt chẽ hơn với nhà Ligre, từ nhiều năm nay nhà này cũng đã kín đáo mang tên khác, hoặc với một số quầy thu ngân kình địch ở Anvers hay ở Đức. Hai mươi nhăm năm chiến tranh hay hòa bình có vũ trang đã dạy cho đại úy biết đằng sau những quân bài có gì.

Nhưng anh chàng Flamand đói rách này vẫn vui vẻ chơi bài, cười ầm ĩ, khoái trá nhìn những đám rước duyên dáng trên quảng trường gồm các phu nhân quý tộc Sienne cải trang thành các nữ Thủy thần, nữ Sơn thần mặc váy ngắn bằng sa tanh hồng. Những ruy băng cờ hiệu màu mè, những bộ váy tốc lên một cách dễ chịu khi có gió nhẹ ùa vào ở chỗ rẽ trên phố tối giống như công sự, làm cả đội quân tươi tỉnh lên, và ở mức độ nào đó cả các ông quý tộc sa sút vì mất những món béo bở và vì thực phẩm đắt khủng khiếp cũng thế. Hồng y giáo chủ Ferrare tâng bốc Signora Fausta lên tận mây xanh, dù gió phương bắc làm đôi vai trần mũm mĩm của nàng nổi da gà. Ngài Ternes trao huân chương cho Signora Fortinguerra, người đã duyên dáng trưng đôi chân dài của thần Diana cho kẻ thù xem từ trên tường thành cao; Henri-Maximilien cũng làm như vậy với bím tóc nâu của Signora Piccolomini, một sắc đẹp đáng tự hào, một người vui vẻ với tình trạng góa phụ êm ái mà chẳng thấy gò bó gì. Với người đẹp này anh thấy mình bắt đầu có niềm đam mê kiệt sức của một đàn ông quá chín. Vào những lúc khoác lác hay tâm tình, giữa đám các Ngài, chàng chiến binh không quên lộ một vẻ vinh quang kín đáo của một chàng trai đang yêu được thỏa mãn, những cái nhăn mặt vụng về mà mỗi người biết đó là cái gì, nhưng giữa chiến hữu với nhau người ta dễ chấp nhận để đến khi mình có muốn khoác lác về tương lai tốt đẹp thì cũng sẽ được nghe một cách đầy thương cảm. Tuy nhiên anh cũng biết rằng người đẹp giễu cợt về anh với những anh chàng tán tỉnh vây xung quanh. Nhưng anh đã bao giờ đẹp đâu; anh không còn trẻ nữa; gió và mặt trời làm da anh bị nướng chín như màu gạch thành Sienne; ngồi dưới chân người đẹp, tê tái với yêu đương, đôi khi anh thấy trong đầu có ý nghĩ rằng cái kiểu một đằng thở dài đằng kia điệu bộ cũng không ngu ngốc hơn kiểu hai đội quân gặp nhau, và rằng anh thích thấy nàng trần trụi quấn lấy cơ thể một thanh niên đẹp trai, hay chơi những trò tình nho nhỏ với một cô hầu hơn là bắt thân thể đẹp đẽ ấy phải chấp nhận trọng lượng nặng nề của anh. Nhưng, đêm đến, nằm ngủ dưới tấm chăn mỏng, bất thần nhớ đến bàn tay dài đeo nhẫn hất mái tóc theo cách rất riêng, anh lại bật dậy châm nến, viết những câu thơ loằng ngoằng với niềm ghen tuông đè nặng trong tim.

Một lần khi các chạn thức ăn ở Sienne còn rỗng hơn thường lệ vốn đã rỗng, anh tự cho phép mang đến cho nàng nữ thần sông núi tóc nâu một vài lát giăm bông kiếm được theo cách lính. Góa phụ trẻ đang nằm trên giường nghỉ, chống đỡ cái lạnh bằng chiếc chăn phủ giường chần bông, giải trí bằng cách nghịch tua vàng ở gối đệm. Nàng ngồi dậy, đôi lông mày bỗng run run, và, rất nhanh, với một cử chỉ gần như là ảo ảnh, nàng cúi xuống phía người bảo trợ và hôn tay anh. Anh thấy một ánh lóe hạnh phúc mà anh không thấy ngay cả trong những lần nàng thỏa nguyện nhất. Anh nhẹ nhàng rút lui để nàng ăn.

Anh vẫn thường tự hỏi mình sẽ chết như thế nào và trong hoàn cảnh nào: một phát súng hỏa mai làm anh bị thương, mình đẫm máu, anh được trang trọng đặt nằm trên những cây giáo gẫy Tây Ban Nha hoa mỹ còn sót lại, các ông hoàng thương tiếc và các chiến hữu khóc than, rồi anh được chôn cất dưới tấm bia khắc chữ La tinh dưới chân một tường nhà thờ nào đó; hoặc anh bị dính một mũi gươm trong một trận đấu tay đôi vì người đẹp; hay một lưỡi dao trong phố tối; hay bệnh giang mai hồi nào tái phát; hay còn nữa, trong một lâu đài nào đó mà anh nhận được chân dạy cưỡi ngựa để sống những ngày còn lại của cuộc đời, anh bị chứng chảy máu khi đã bước qua tuổi sáu mươi. Trước kia có một lần bị sốt rét, run lập cập trên chiếc giường tồi tàn trong quán trọ ở Rome, cách Pantheon hai bước chân, anh đã tự an ủi là sẽ trút hết sức lực tại đất nước đang lên cơn sốt này, rằng dù gì thì gì những người chết ở đây sẽ có nhiều bạn đồng hành hơn ở nơi khác; từ cửa sổ con nhìn ra những tháp vòm, anh tưởng tượng trên đó có những con đại bàng, những bó huân chương treo ngược, những cựu chiến binh mặt đẫm nước mắt, những bó đuốc chiếu sáng đám tang một Hoàng đế, người chết không phải chính là ông ta, mà là một dạng vĩ nhân bất tử có cả con người anh trong đó. Giữa những tiếng chuông âm âm trong đầu trong cơn sốt cách nhật, anh tưởng như nghe thấy tiếng sáo làm tan nát cõi lòng và tiếng kèn trompette báo cho thế giới cái chết một ông hoàng; anh cảm nhận trong chính bản thân ngọn lửa đang ngấu nghiến người anh hùng và đưa anh lên trời. Anh chết đúng như thế, và người ta chôn cất anh đúng như anh tưởng tượng. Anh ngã xuống trong một lần đánh nhau trên đống rơm, lần đó anh và đồng đội ra khỏi thành lên ngựa nhằm vào một kho thóc được bảo vệ chểnh mảng; ngựa của Henri-Maximilien vui vẻ phì phì trên nền đất trải cỏ khô; gió mát tháng Hai mơn trớn những gờ đồi đẫm nắng mặt trời, sau những phố đầy hơi và tối tăm ở Sienne. Bất thần quân hoàng gia tấn công làm quân của anh chạy tán loạn quay về phía tường thành; Henri-Maximilien chạy sát sau, vừa chạy vừa hét lên chửi rủa. Anh bị trúng đạn vào vai; ngã đập đầu vào một tảng đá. Anh có thời gian để cảm nhận sự rung chuyển toàn thân, chứ không phải cái chết. Con ngựa cương thoát khỏi sức nặng của anh nhảy tâng tâng trên đồng, một tên Tây Ban Nha bắt lấy nó rồi dắt nó đi bước một về trận tuyến của César. Hai hay ba tên khác chia nhau vũ khí và dây buộc của người chết. Trong túi áo choàng anh đang có bản thảo cuốn Những bài thơ vịnh thân hình phụ nữ, đây là tuyển tập những bài thơ vui và nhẹ nhàng mà anh chờ đợi có chút đỉnh tiếng tăm, hay ít nhất thì cũng là đôi chút thành công trước phái đẹp. Tập thơ kết thúc số phận dưới hố, vài xẻng đất khâm liệm nó cùng với anh. Câu châm ngôn anh khắc tặng Signora Piccolomini mãi về sau vẫn còn được nhìn thấy trên thành đài phun nước Fontebranda.

Những chuyến đi cuối cùng của Zénon

Đó là một trong những thời kỳ lý trí của con người bị giam hãm trong vòng lửa. Thoát khỏi Innsbruck, Zénon sống lánh mình một thời gian ở Wurzburg tại nhà một môn đệ của ông, ông Bonifacius Kastel. Ông này nghiên cứu giả kim thuật trong ngôi nhà nhỏ bên bờ sông Main, nước sông ánh lên những ô cửa kính một màu xanh lục. Nhưng rồi chuỗi ngày không hoạt động và không đi lại làm ông thấy nặng nề, vả lại Bonifacius chắc chắn không phải người có thể hứng chịu hiểm nguy lâu dài vì bạn bè đang lâm nạn. Zénon đến Thuringe, sau đó phiêu dạt tận Ba Lan, ở đó ông sung vào quân đội của Vua Sigismond, làm bác sĩ phẫu thuật. Quốc vương được vua Thụy Điển giúp đỡ đang chuẩn bị để đánh đuổi người Moscovite ra khỏi Courland. Theo đoàn quân đến mùa đông thứ hai thì trí tò mò trước những thảo mộc và thời tiết mới lạ khiến ông quyết định cùng đi đến Thụy Điển với một đại úy tên Guldenstart, và được đại úy giới thiệu với Vua Gustave Vasa. Khi đó Nhà vua đang tìm một bác sĩ giỏi chữa trị được những đau đớn dồn lại trên cơ thể sau thời phiêu lưu trai trẻ trong những doanh trại ẩm ướt hay những đêm lạnh ngủ trên băng giá, hậu quả của những vết thương cũ và bệnh giang mai. Tại lâu đài trắng ở Vadstena, Zénon lọt mắt Nhà vua nhờ cắt được thang thuốc tái tráng khí cho ông vua già bị mệt mỏi sau lễ đón mừng Noel với cô vợ thứ ba trẻ măng. Suốt mùa đông, dựa khuỷu tay lên bệ cửa sổ cao, giữa bầu trời lạnh lẽo và băng giá lấp kín mặt hồ, ông bận rộn đo đạc vị trí các ngôi sao có thể mang lại hạnh phúc hay bất hạnh cho hoàng gia Vasa, bên cạnh luôn có hoàng tử trẻ Erik giúp đỡ ông thực hiện nhiệm vụ, cậu ta thích môn khoa học nguy hiểm này tới mức bệnh hoạn. Zénon hoài công nhắc đi nhắc lại với cậu rằng những thiên thể ảnh hưởng đến số phận của chúng ta, nhưng không quyết định số phận, và rằng có một thiên thể cũng mạnh như thế, cũng huyền bí như thế, nó quy định cuộc sống của ta, nó tuân theo những quy luật phức tạp hơn quy luật của chúng ta, đó là thiên thể màu đỏ lên xuống nhịp nhàng trong đêm đen của cơ thể, được giữ trong chiếc lồng là xương và thịt. Nhưng Erik thuộc loại người thích nhận số phận từ bên ngoài, hoặc vì kiêu hãnh, bởi lẽ hắn thấy thật là tuyệt nếu chính bầu trời định đoạt số phận hắn, hoặc bởi tính bàng quan, để khỏi phải bận tâm về những cái tốt hoặc cái xấu có trong con người hắn. Hắn tin vào các ngôi sao, giống như hắn cầu nguyện các thánh và các thiên thần, mặc dù hắn theo đức tin cải cách được vua cha truyền cho. Muốn tác động một ảnh hưởng nào đó trong một tâm hồn hoàng gia, nên triết gia thỉnh thoảng cũng dạy dỗ, chỉ bảo, nhưng suy nghĩ của người khác vào hắn là cứ lún xuống như trong đầm lầy trong bộ óc của chàng trai, nó ngủ lịm đằng sau đôi mắt xám xanh xao. Những hôm trời quá lạnh, cậu học trò và nhà triết học đến ngồi cạnh ngọn lửa cháy rừng rực bị nhốt dưới vòm chụp lò sưởi, và mỗi lần như vậy Zénon lại say sưa thán phục trước nhiệt lượng an lành kia, con quỷ bị thuần phục đang ngoan ngoãn hâm nóng chiếc bình đựng bia đặt trong tro kia, đó đồng thời cũng là vị thần linh mang trên mình ngọn lửa đang bay trên bầu trời. Những tối khác, hoàng tử không đến vì mải vui cùng các hoàng tử khác trong quán rượu với bọn gái giang hồ, và thế là triết gia nhún vai sửa lại kết quả tính toán, nếu đêm đó các vì sao đưa ra một tiên lượng xấu.

Vài tuần trước lễ Thánh Jean mùa hạ, ông xin nghỉ để đi tiếp lên phía Bắc, để tận mắt quan sát những hiện tượng của ngày bắc cực. Lúc đi bộ, lúc trên lưng ngựa hoặc đi thuyền, ông lang thang từ xứ đạo này sang xứ đạo khác, trả lời và giải thích với dân làng thông qua mục sư, vì chỉ có ông này mới còn dùng đến tiếng La tinh Nhà thờ. Đôi lần ông học được những bài thuốc công hiệu từ thầy lang làng biết đặc tính của cây cỏ và rêu rừng, hay từ dân du cư chữa bệnh bằng cách cho tắm, xông và giải mộng. Khi trở lại triều đình Upsal, Đức Vua Thụy Điển đang chủ trì cuộc họp mùa thu, ông thấy đã có một đồng hương Đức vì ghen tị đã tìm cách làm cho Nhà Vua không trọng dụng ông nữa. Ông vua già sợ các con trai sử dụng những con tính của Zénon để tính toán quá chính xác quãng đời còn lại của bố chúng. Zénon hy vọng nương tựa vào người kế vị ngai vàng mà ông đã kết thân và gần như biến thành môn đệ, nhưng khi ông tình cờ gặp Erik ở hành lang lâu đài, hoàng tử trẻ đi qua không nhìn ông, như thể triết gia bỗng nhiên có phép tàng hình. Zénon bí mật xuống một tàu đánh cá trên hồ Malar đến Stockholm, từ đó ông đi đến Kalmar, rồi trôi dạt về Đức.

Lần đầu tiên trong đời, ông thấy mình có nhu cầu rất lạ lùng là muốn quay lại đi theo đúng vệt chân ông đã đi, như thể sự tồn tại của ông chuyển động theo một quỹ đạo định trước, theo kiểu những ngôi sao lang thang. Tại Lubeck, ông chữa bệnh ở đó và rất được tín nhiệm, nhưng ông chỉ dừng chân được vài tháng. Một ý muốn nảy ra trong ông là in cuốn Tiền Lý thuyết tại Pháp, cuốn này được ông viết ngắt quãng từng đoạn trong cả cuộc đời. Ông không chủ ý trình bày một học thuyết nào đó, mà tập hợp ý kiến của nhân loại, chỉ rõ những chỗ chúng bổ sung cho nhau, trùng hợp nhau, hay những tiếp tuyến bí mật và những quan hệ tiềm tàng của chúng. Trên đường đi ông dừng lại ở Louvain. Ở đó không ai nhận ra ông dưới cái tên kỳ cục ông khoác lên mình là Sébastien Théus. Như những nguyên tử trong cơ thể không ngừng tự đổi mới lại, nhưng giữ đến cùng vẫn những dáng vóc ấy và những hột mụn cóc ấy, thầy giáo và học sinh đã hơn một lần thay đổi, nhưng những gì ông nghe thấy khi lang thang vào một giảng đường thì chẳng khác nhiều so với những gì trước kia ông đã nuốt từng lời hay sốt ruột ngồi nghe. Ông không tìm đến xem chiếc máy rất giống với chiếc máy ông đã dựng hồi còn trẻ cùng với Colas Gheel, nó đang chạy trong một xưởng dệt vừa mở ngoại ô Audenarde, và làm hài lòng những người quan tâm tới nó. Song ông tò mò lắng nghe một giáo sư đại số của Trường đại học miêu tả nó chi tiết. Giáo sư này, một người ngoại lệ không khinh rẻ những vấn đề thực hành, đã mời nhà bác học xa lạ đến ăn tối và nghỉ lại một đêm dưới mái nhà ông ta.

Ở Paris, Zénon được Ruggieri niềm nở đón tiếp. Ông đã quen ông ta ở Bologne, đó là một người tin cẩn của Hoàng hậu Catherine. Ông này đang tìm một tay trợ lý khá, có tì vết nào đó đủ để có thể khống chế trong trường hợp gặp nguy hiểm, giúp ông ta chăm sóc thuốc thang cho các hoàng tử trẻ và đoán lành dữ cho họ. Người Ý dẫn Zénon đến Louvre để tiến cử với bà chủ, ông ta nói rất nhanh với bà bằng ngôn ngữ của đất nước họ, không phải không có sự kính cẩn song nhiều lúc họ cười vui vẻ. Hoàng hậu xét nét người mới đến bằng đôi mắt long lanh, đôi mắt được bà sử dụng khéo léo, giống đôi tay, vừa huơ lên bà vừa như đùa nghịch để những hạt kim cương trên ngón tay ánh lên lung linh. Đôi bàn tay bôi thuốc mỡ, hơi có vẻ múp míp, chuyển động không yên như những con rối trên vạt áo bằng xoa đen. Bà kéo xuống khuôn mặt chiếc voan thay cho khăn tang, để nói tới tai nạn định mệnh là nguyên nhân cái chết của Nhà Vua ba năm trước.

– Giá mà tôi hiểu nhiều hơn về cuốn Dự đoán, tôi đã thấy trong cuốn ấy có những phép tính để tính cuộc sống cho các hoàng tử. Và nếu vậy có lẽ chúng ta đã có thể tránh cho Nhà Vua mũi lao làm tôi thành thân góa bụa… Vì tôi nghĩ, bà duyên dáng nói tiếp, rằng ông không phải không góp công trong cuốn sách nổi tiếng là nguy hiểm với những đầu óc yếu đuối ấy, người ta cho rằng đó là của ông Zénon nào đó.

– Hãy cứ cho rằng tôi là ông Zénon đó đi, nhà giả kim thuật nói. Speluncam exploravimus[44]. Bệ hạ cũng biết như tôi rằng tương lai ẩn chứa nhiều khả năng nên không thể tất cả đều xảy ra. Và không phải không thể nghe một vài khả năng nào đó đang chuyển động ở đáy thời gian. Nhưng chỉ có sự kiện mới quyết định cái nào trong số kén ấy được sống và hóa thân. Tôi không bao giờ mang bán những thảm họa hay hạnh phúc đã được đẻ ra trước khi nó sinh ra thật.

– Ông hạ thấp đến như thế nghệ thuật của Ông trước Vua Thụy Điển ư?

– Tôi không có lý do nào để nói dối trước người phụ nữ khéo léo nhất nước Pháp.

Hoàng hậu cười.

– Parla per divertimento[45], người đàn ông Ý phản đối, lo lắng thấy đồng nghiệp giản lược khoa học của họ. Questo honorato viatore ha studiato anche altro che cose celesti; sa le virtudi di veleni e piante benefiche di altre parti che possano sanare gli accessi auricolari del Suo Santissimo Figlio[46].

– Tôi có thể làm khô một nhọt mủ, nhưng không thể chạy chữa cho Đức Vua trẻ được. - Zénon nói ngắn gọn, - tôi đã thấy Ngài từ xa trong buổi thiết triều ngoài hành lang. Không cần phải thăm khám kỹ lưỡng cũng nhận ra tiếng ho và mồ hôi đặc trưng của bệnh phổi. May mắn thay Trời đã cho Bệ hạ hơn một người con trai.

– Chúa sẽ giữ nó lại với chúng ta! - Hoàng hậu nói, máy móc giơ tay làm dấu thập tự. - Ruggieri sẽ đưa ông đến để ông ở bên cạnh Đức Vua, và chúng ta sẽ trông cậy vào ông, để ít nhất cũng làm Ngài đỡ đau đớn một phần.

– Nỗi đau của tôi thì có ai làm dịu bớt được chăng? - Triết gia tham lam nói. - Có nguy cơ Sorbonne[47] sẽ tịch thu hết số sách Tiền Lý thuyết của tôi, hiện đang được in tại một nhà sách trên phố Saint-Jacques. Hoàng hậu có thể ngăn cản làn khói từ những trang viết của tôi bị đốt giữa quảng trường để nó không làm tôi đang ở căn phòng tồi tàn trong cung Louvre bị khó ở được không?

– Các giáo sư ở Sorbonne sẽ không hài lòng nếu tôi tham gia vào cuộc cãi cọ của họ - người đàn bà Ý nói nước đôi.

Trước khi cho ông lui nghỉ, Hoàng hậu còn hỏi nhiều về tình trạng máu và ruột của Vua Thụy Điển. Đôi khi bà nghĩ sẽ cưới một nàng công chúa phương Bắc cho một trong số con trai của mình.

Ngay sau khi thăm Vua trẻ con bị ốm xong, hai người ra khỏi Louvre và đi trên kè sông. Vừa đi người đàn ông Ý vừa kể một lô những giai thoại triều đình. Zénon đang mải nghĩ ngắt lời:

– Ông nhớ theo dõi để cậu bé đáng thương ấy được dán thuốc cao năm ngày liền nhé.

– Còn ông, ông không quay trở lại đó nữa ư? - Lang băm nói vẻ ngạc nhiên.

– Không! Ông không thấy là bà ta sẽ không nhón tay nhấc tôi ra khỏi nguy hiểm do cuốn sách của tôi hay sao? Tôi không khao khát danh vọng được vào đoàn tùy tùng của các hoàng tử.

– Peccato[48]! - Người Ý nói. - Cung cách gàn dở của ông khá được chuộng cơ mà.

Và đột nhiên, dừng lại giữa chỗ đông người, ông ta nắm lấy khuỷu tay bạn đường và nhỏ giọng:

– E questi veleni? Sarà vero che ne abbia tanto e quanto[49]?

– Ông không định làm tôi tin rằng dân chúng đồn đại ông diệt kẻ thù của Hoàng hậu là có lý đấy chứ?

– Người ta phóng đại đấy mà, - Ruggieri cười cợt. - Nhưng sao Hoàng hậu không thể có kho độc dược như người đã có kho súng hỏa mai và bom? Nghĩ mà xem, bà ấy là góa phụ, là ngoại kiều ở Pháp, bị bọn theo Luther quy là Jézabel[50], người cơ đốc giáo chúng ta thì gọi bà là Herodias[51], bà lại còn có năm đứa con nhỏ bấu víu.

– Cầu chúa phù hộ cho Người! - kẻ vô thần trả lời. - Nhưng nếu có bao giờ tôi phải dùng thuốc độc, thì đó là vì điều đó tốt cho tôi, chứ không phải cho Hoàng hậu.

Tuy vậy ông cũng ở lại nhà Ruggieri, tài bẻm mép của ông ta dường như làm ông vừa lòng. Từ khi Etienne Dolet, chủ nhà sách đầu tiên của ông bị bóp cổ và ném vào giàn lửa vì những tư tưởng chống đối lật đổ chế độ, Zénon không xuất bản gì ở Pháp nữa. Chính vậy mà ông lại càng theo dõi từng li từng tí việc in ấn cuốn sách của ông tại nhà sách trên phố Saint-Jacques, sửa một từ chỗ này, chỗ kia, hoặc sửa một quan niệm đằng sau một tứ, bỏ đi những chỗ còn tối nghĩa, hay đôi khi vì tiếc rẻ lại thêm vào một câu. Một buổi tối, vào giờ ăn nhẹ cuối cùng, ông đang ăn một mình trong nhà Ruggieri, người Ý này đang có việc phải giải quyết ở Louvre, thì Thầy Langelier, chủ nhà sách đang in cuốn sách của ông, hốt hoảng chạy vào báo rằng lệnh đã ban ra thu hồi toàn bộ cuốn Tiền Lý thuyết và cho đao phủ hủy chúng. Ông thương gia than vãn số tiền của bỏ vào đống giấy vừa ráo mực. Một lời đề tặng Hoàng hậu in thêm vào cuốn sách có thể sẽ lật lại tình thế vào phút cuối cùng. Cả đêm Zénon viết, gạch xóa, rồi viết lại, rồi lại xóa. Đến bình minh, ông đứng dậy, vươn vai, ngáp và vứt cả giấy lẫn chiếc bút lông ông đã dùng vào lửa.

Ông không mấy khó khăn thu xếp vài bộ quần áo cũ và hộp đồ khám bệnh, những thứ khác đã được thận trọng để lại ở Senlis trong kho một nhà trọ. Ruggieri đang ngáy ở gác lửng trong tay một ả nào đó. Zénon gài miếng giấy dưới cửa trong đó ông viết mình sẽ đi Languedoc. Kỳ thực, ông đã quyết định trở về Bruges và làm cho mình bị lãng quên ở đó.

Trên tường trong gian tiền sảnh chật hẹp có treo một vật mang từ Ý về. Đó là chiếc gương florentin khung đồi mồi, được ghép từ khoảng hai mươi tấm gương lồi nhỏ, giống những hình lục giác tổ ong, mỗi chiếc lại được viền trong một khung mỏng manh trước kia là mai của một động vật nào đấy. Dưới ánh sáng xám một bình minh Paris, Zénon nhìn mình trong gương. Ông nhận ra trong đó hai mươi gương mặt bị chèn vào nhau và nhỏ đi theo quy luật quang học, hai mươi hình ảnh một người đội mũ lông, làn da xanh xao hốc hác vàng vọt, đôi mắt sáng bản thân chúng cũng là gương. Người đàn ông đang chạy trốn, bị nhốt trong thế giới của anh ta, tách khỏi đồng loại, mà đồng loại cũng đang chạy trốn trong những thế giới tương tự, làm ông nhớ đến giả thiết của nhà toán học Hy Lạp Democrite, một loạt các thế giới không bao giờ hết giống nhau trên đó một loạt các triết gia bị cầm tù đang sống và chết. Ý nghĩa ngẫu hứng này làm ông mỉm cười chua chát. Hai mươi khuôn mặt nhỏ bé trong gương cũng cười, mỗi khuôn mặt cười cho chính nó. Rồi ông thấy các khuôn mặt quay đầu đi ra phía cửa.

PHẦN HAI:
CUỘC SỐNG BẤT ĐỘNG

Obscurum per obscurius

ignotum per ignotius

Phương ngôn giả kim thuật

Đến miền đen tối và xa lạ bằng

những gì đen tối và xa lạ hơn

Trở về Bruges

Ở Senlis ông tìm được chỗ trong xe linh mục trưởng tu viện dòng Cordelier ở Bruges, đi dự cuộc họp toàn thể các thầy tu trong dòng Cordelier ở Paris trên đường về. Vị linh mục này có vẻ học thức hơn so với ấn tượng toát lên từ y phục thầy tu mặc trên người. Ông ta tò mò quan sát con người và cảnh vật, không phải không đôi chút am hiểu nhân gian. Hai người bạn đường nhẩn nha trò chuyện, trong khi lũ ngựa lầm lũi chống lại gió buốt đồng bằng Picardie. Zénon không giấu gì linh mục ngoài tên thật và việc ông đang bị săn đuổi vì cuốn sách; vả lại linh mục tu viện trưởng tinh tế đến mức ta có thể tự hỏi không biết ông ta có đoán ra điều gì hơn về bác sĩ Sébastien Théus ngoài những gì ông ấy lịch sự để lộ cho ta thấy. Khi qua Tournai xe đi chậm lại vì có đám đông đi kín đường; hỏi chuyện mới biết họ đến quảng trường xem anh thợ may nào đó tên Adrian bị treo cổ vì tội theo Calvin. Vợ anh ta cũng là tội nhân, nhưng vì nếu để một mụ đàn bà lủng lẳng giữa trời, váy bay trên đầu khách qua đường thì không lịch sự cho lắm, nên theo tục cũ người ta chôn sống mụ. Sự ngu ngốc tàn bạo làm cho Zénon kinh hoàng, song ông đã ngăn ghê tởm đằng sau khuôn mặt vô cảm, tuân theo nguyên tắc là không bao giờ để lộ tình cảm về tất cả những gì dính dáng đến cuộc tranh cãi giữa Sách lễ và Kinh thánh. Nhẹ nhàng phản đối dị giáo, linh mục tu viện trưởng cho rằng hình phạt hơi tàn khốc, và ý kiến thận trọng này làm Zénon thấy ông bạn đường gần như quá đỗi xúc động, vì cử chỉ ôn hòa mà ta không thể hy vọng thấy ở một người có cả địa vị lẫn chiếc áo thầy tu như ông ta.

Xe lại đi giữa đồng quê, và linh mục trưởng tu viện nói sang chuyện khác, Zénon chắc rằng ông ta vẫn còn thấy nghẹt thở vì sức nặng từng xẻng đất. Bỗng ông nhớ ra rằng đã một khắc trôi qua, ông đau đớn cho nỗi sợ hãi của người đàn bà kia, chắc chị ta đã không còn biết sợ hãi nữa.

Họ đi dọc theo lưới sắt và hàng lan can khá tiêu điều của lãnh địa Dranoutre; khi qua nhà Philibert Ligre, vị linh mục tu viện trưởng kể rằng ở Bruxelles ông ta làm mưa làm gió tại Hội đồng cố vấn cho Bà Nhiếp chính mới, hay Bà Quản gia mới, bà ta đang trị vì xứ Hà Lan. Từ lâu nhà Ligre giàu có không sống ở Bruges nữa; Philibert và vợ gần như thường xuyên sống ở lãnh địa Pradelles ở Brabant, ở đó họ có thể hầu hạ các chủ nhân ngoại quốc tốt hơn. Sự khinh bỉ của một người yêu nước dành cho người Tây Ban Nha và những kẻ xung quanh hắn làm Zénon chăm chú lắng nghe. Xa hơn một chút, mấy lính gác Wallone đội mũ sắt và quần da chẽn đang ngạo nghễ hỏi giấy người đi đường. Ông linh mục xua chúng đi, mặt lộ vẻ khinh miệt, lạnh lùng. Chắc chắn có gì đó thay đổi ở Flandre. Trên quảng trường lớn ở Bruges, hai người chào từ biệt nhau và hẹn sẽ giúp đỡ nhau sau này. Linh mục tu viện trưởng cho xe chạy về tu viện, còn Zénon, hài lòng vì được động chân duỗi tay sau nhiều giờ bất động trong chuyến đi, xách hành lý trên tay. Ông ngạc nhiên vì đã về lại những phố trong thành phố này mà không gặp trở ngại nào. Nơi đây đã ba mươi năm ông chưa nhìn lại.

Ông đã báo trước về việc ông trở về cho Jean Myers. Người thầy cũ và đồng nghiệp của ông đã nhiều lần mời ông về cùng sống trong ngôi nhà ấm cúng ở Kè Gỗ Cũ. Đón ông ở ngưỡng cửa là một bà giúp việc, tay cầm đèn. Zénon ùa vào cửa, và đụng mạnh vào bà già to béo cáu kỉnh không tránh ra nhường lối cho ông.

Jean Myers đang ngồi trong ghế bành, đôi chân thống phong duỗi nhẹ trước lửa. Chủ nhà và khách đều khéo léo kìm nén một cử chỉ ngạc nhiên. Jean Myers khô khan nay đã biến thành một cụ già bé nhỏ béo mập, đôi mắt tinh anh và nụ cười ranh mãnh lẩn vào trong những nếp nhăn hồng hồng; Zénon tuấn tú ngày xưa nay là một người đàn ông mệt mỏi với đôi lông mày xám. Bốn mươi năm chữa bệnh, thầy thuốc ở Bruges này đủ có những thứ cần thiết để sống sung túc; đồ ăn thức uống ở nhà ông đầy đủ, thậm chí quá nhiều đối với chế độ ăn cho người bị bệnh gút chân. Bầ người hầu Catherine, ngày trước ông có chọc ghẹo chút đỉnh, là người thiển cận, nhưng chăm chỉ, trung thành, không hay chuyện và không chứa chấp trong bếp những thằng nịnh đầm ga lăng thích ăn ngon hay sành rượu. Jean Myers quen miệng nói những câu đùa ưa thích về giới tu sĩ và các giáo thuyết; Zénon nhớ ngày trước ông thấy chúng thật thú vị, song bây giờ chúng khá nhạt nhẽo; tuy nhiên, nghĩ lại số phận người thợ may Adrian ở Tournai, Dolet ở Lyon, và Servet ở Geneve, thâm tâm ông lại nhủ vào thời đức tin đưa con người ta đến chỗ điên rồ, thì một con người được trọng vọng theo chủ nghĩa hoài nghi dí dỏm như Jean đã là hiếm lắm rồi; còn ông, dấn bước xa hơn vào con đường phủ định tất cả, để từ đó xem xét liệu có thể khẳng định lại cái gì đó, phá đi tất cả để tất cả tái hiện lại dưới bình diện khác hay dưới lớp vỏ khác, ông thấy không còn có thể giễu nhạo dễ dãi như vậy được nữa. Trong con người Jean Myers, chủ nghĩa hoài nghi của một phẫu thuật gia-thợ cạo pha trộn một cách thật lạ kỳ với những điều mê tín. Ông già cay cú quyết tâm khám phá thuật giả kim, mặc dù những công trình của ông trong lĩnh vực này chỉ như trò chơi trẻ con; Zénon phải cố né không để bị cuốn vào những giải thích về ba bí thuật khó giải thích hay thủy ngân mặt trăng, vì không muốn dông dài ngay trong buổi hội ngộ đầu tiên. Trong nghề thuốc, ông già Jean chuộng cái mới, nhưng vẫn thận trọng sử dụng những phương pháp thông thường; ông hy vọng Zénon có bài thuốc đặc trị chữa khỏi bệnh thống phong cho ông. Còn về chuyện cuốn sách đang bị săn lùng, ông già không sợ tiếng đồn về cuốn sách sẽ phương hại đến tác giả của nó ở Bruges, kể cả khi bác sĩ Sébastien Théus có bị lộ gốc gác. Chẳng ai buồn giở sách của ông trong cái thành phố chỉ chăm chú theo dõi các vụ cãi cọ về tường ngăn hai nhà, và lo lắng nhìn cát lấn cảng, như người bị sỏi thận lo nghĩ về căn bệnh của mình.

Zénon duỗi dài người trên chiếc giường được chuẩn bị cho ông trong căn phòng trên gác. Đêm tháng Mười trời lạnh. Catherine bước vào, tay cầm miếng giẻ len gói viên gạch vừa được ủ trong lò. Khuỵu đầu gối xuống, bà nhét chiếc gói nghi ngút khói vào chăn, tay bà ta chạm bàn chân lữ khách, rồi mắt cá, và xoa một lúc lâu, rồi bất chợt, không nói lời nào, bà ta dội xuống cơ thể trần những vuốt ve thèm khát. Dưới ánh sáng mẩu nến đặt trên rương, khuôn mặt người đàn bà không có tuổi, không khác mấy so với khuôn mặt cô gái hầu bốn mươi năm trước đã dạy ông cách làm tình. Ông không ngăn bà nặng nề nằm xuống bên cạnh trong tấm chăn chần bông. Ông qua đêm với bà ta lãnh đạm, giống như ăn bánh hay uống bia, không ghê tởm cũng không hứng thú. Khi ông tỉnh dậy, bà ta đã chăm lo phận sự hầu hạ của mình ở dưới nhà.

Bà không ngẩng mặt nhìn ông trong cả ngày hôm đó nhưng chu đáo phục vụ ông trong bữa ăn, ân cần chất phác. Đêm đến ông gài then cửa, và nghe những bước chân nặng nề đi xa sau khi đã tìm cách tháo chốt cố không gây tiếng động. Ngày hôm sau bà ta đối với ông không khác hôm trước; có vẻ như mụ đã đặt được sự tồn tại của mình lên ông một lần thành mãi mãi như lên một đồ vật, như đồ đạc và dụng cụ nấu bếp trong nhà bác sĩ. Hơn một tuần sau, do đãng trí, ông quên gài then cửa: bà bước vào với nụ cười ngây thơ, tốc cao váy để thấy rõ giá trị những đường nét hấp dẫn. Cử chỉ lố bịch này có cái lý của nó. Chưa bao giờ ông chứng kiến sức mạnh nguyên sơ của bản thân da thịt, hoàn toàn độc lập với con người, với gương mặt, với những đường nét cơ thể, thậm chí độc lập với khoái cảm nhục dục. Người đàn bà thở hổn hển trên gối ông là một Lemure, một Lamie, một trong những giống cái ác mộng mà người ta nhìn thấy trên nóc nhà thờ, có lẽ gần như đủ biết nói tiếng người. Đang trong khoái cảm, nhưng một tràng những lời tục tĩu thoát lên từ đôi môi dày, như bong bóng sủi, những từ ông không có dịp nghe lại hay sử dụng bằng tiếng flamand từ thuở còn mài đít trên ghế nhà trường; thế là ông lấy mu bàn tay che miệng bà lại. Buổi sáng hôm sau, sự ghê tởm nổi lên, ông tự trách mình đã thỏa hiệp với mụ ta như người ta trách mình đã bằng lòng ngủ đêm trên chiếc giường đáng ngờ trong quán trọ. Ông không bao giờ quên đóng kín cửa vào mỗi tối nữa.

Ông chỉ định ở lại nhà Jean Myers thời gian cần thiết để cho tan cơn bão dấy lên từ cuốn sách bị thu hủy. Nhưng đôi khi ông cảm giác sẽ sống ở Bruges cho đến cuối đời, hoặc là thành phố này là bẫy sập đã được đào cho ông ở cuối những chuyến du hành, hoặc là một thứ gì đó tựa như sức ì cản trở ông ra đi. Ông già liệt Jean Myers giao cho ông vài người bệnh ông ta đang theo dõi; số bệnh nhân ít ỏi không làm các thầy thuốc khác trong thành phố ham muốn như ở Bâle nơi Zénon đã làm các đồng nghiệp giận ứ người khi công khai dạy dỗ một đám sinh viên. Lần này, quan hệ với đồng nghiệp chỉ giới hạn ở những lần thăm hỏi hiếm hoi trong đó ngài Théus luôn ngả theo ý kiến những người cao tuổi nhất hay nổi tiếng nhất một cách lịch sự, hoặc chỉ nói vài câu ngắn gọn về mưa gió, hay vài sự kiện xảy ra trong vùng. Khi gặp bệnh nhân, tất nhiên là câu chuyện xoay xung quanh người bệnh. Nhiều người trong số này chưa bao giờ nghe nói đến cái tên Zénon, còn với một số khác nó chỉ mang máng lẫn trong những tiếng đồn trong quá khứ. Triết gia, trước đây đã từng dành một cuốn sách nhỏ nói về vật chất và các đặc tính của thời gian, nay có thể chứng kiến cát bụi thời gian nhanh chóng nhấn chìm ký ức con người. Ba mươi năm lẽ ra phải là nửa thế kỷ. Những lề thói và luật lệ hồi ông còn đi học được coi là mới mẻ và bị lên án thì nay người ta nói rằng chúng luôn luôn tồn tại. Những sự kiện hồi đó làm rung chuyển thế giới thì nay người ta không nhắc đến nữa. Những người chết cách đây hai mươi năm đã bị lãng quên nhầm lẫn với những người trước đó một thế hệ. Người ta vẫn còn nhớ một vài kỷ niệm về ông già Ligre giàu nứt đố đổ vách; song họ cãi nhau không biết ông ta có một hay hai con trai. Nhà ấy cũng có một thằng cháu, hay một thằng con hoang của Henri-Juste, về sau thằng ấy chẳng ra gì. Bố ông chủ ngân hàng trước kia được coi là Thống đốc kho bạc ở Flandre, như con trai bây giờ, hoặc là báo cáo viên tại hội đồng cố vấn Bà Nhiếp chính, như ngài Philibert. Nhà Ligre, đã lâu không ai ở, tầng dưới cho thợ thuê; Zénon đi thăm lại xưởng ngày xưa là lãnh địa của Colas Gheel; ông chú ý đến một sợi dây thừng. Không ai trong số thợ còn nhớ đến anh chàng cứ uống vài vại bia là lú lẫn nhưng dù sao trước khi xảy ra cuộc nổi loạn ở Oudenov và vụ treo cổ người bạn nối khố đã từng là người đầu trò và là một vương công theo cách của mình. Linh mục phụ tá Bartholomé Campanus vẫn sống, nhưng ít ra ngoài, đã tật nguyền do tuổi tác, và, may sao, Jean Myers không bị mời đến chữa bệnh cho ông ta. Tuy vậy Zénon vẫn thận trọng tránh nhà thờ Saint-Donatien, ở đó thầy giáo cũ của ông vẫn tham dự những buổi lễ trên ghế ngăn trong dàn nhạc.

Cũng vì thận trọng, ông nhét tấm bằng đại học Montpellier vào một cái tráp của Jean Myers, vì trên đó ghi rõ tên thật của ông, và chỉ giữ trong tay tấm giấy da tình cờ mua được của một bà góa lang băm người Đức tên Gôt. Và để đánh lạc dấu tích cho thật kỹ, ông đổi cái tên đó sang tiếng Hy lạp-Latinh để thảnh Théus. Cùng Jean Myers, ông bịa ra xung quanh con người không quen biết này một tiểu sử lờ mờ và tầm thường giống như một căn nhà chỉ có mỗi một tác dụng là có thể ra vào nhiều cửa. Để cho giống, ông thêm vào đó những sự kiện của chính đời ông, được chọn lựa kỹ lưỡng, sao cho chúng không làm ai ngạc nhiên hay quan tâm, mà nếu người ta có hỏi, thì cũng chẳng phải giải thích dài dòng thêm. Bác sẽ Sébastien Théus sinh ra ở Zutphen trong địa hạt tòa giám mục Utrcht, là con ngoài giá thú của một cô nông dân với một người thầy thuốc người Bresse phục vụ tại lâu đài Nữ hoàng Margueritte nước Áo. Được dạy dỗ ở Cleves nhờ tiền bảo trợ của một người muốn giấu tên, đầu tiên ông định vào tu viện dòng Augustin ở thành phố này, nhưng rồi không cưỡng nổi ý muốn theo nghiệp bố; ông đã học qua trường Đại học Ingolstadt, rồi Strasbourg, và đã làm nghề chữa bệnh một thời gian ở đó. Một đại sứ Savoie đưa ông về Paris và Lyon, nên ông cũng có biết chút ít nước Pháp và triều đình. Quay về Vương quốc, ông định lập nghiệp ở Zutphen, nơi bà mẹ phúc hậu vẫn đang sống, nhưng, dù không nói ra, song chắc hẳn là đã có chuyện không hay với bọn người theo dõi cái tôn giáo tự cho là cải cách bây giờ đang đầy rẫy ở đó. Đến lúc này vì cuộc sống ông đã nhận lời Jean Myers làm suất thế chân ông già, trước kia Jean đã quen biết bố ông ở Malines. Ông cũng cần phải làm phẫu thuật gia trong quân đội cơ đốc giáo của Vua Ba Lan, nhưng ông đẩy thời gian phục vụ sớm lên mười năm. Cuối cùng, ông có bà vợ đã chết là con gái một thầy thuốc ở Strasbourg. Mỗi lần kể đến câu chuyện cổ tích này, vả lại ông chỉ kể qua loa khi có những người tò mò hỏi, là ông già Jean Myers rất khoái. Nhưng đôi khi triết gia thấy cái mặt nạ vô nghĩa của bác sĩ Théus dính chặt trên mặt ông. Cuộc đời tưởng tượng này hoàn toàn có thể thành đời thật của ông. Một hôm ai đó hỏi ông có bao giờ gặp một người tên Zénon trong những chuyến đi của mình không, ông đã trả lời là không mà gần như không phải nói dối.

Dần dà, trong không gian màu xám của chuỗi ngày đơn điệu lồi lên những khoảng chìm khoảng nổi, hay những điểm mốc hiện rõ dần. Mỗi tối, vào lúc ăn súp, Jean Myers kể tường tận chuyện trong nhà những người Zénon đi thăm sáng hôm đó, những chuyện hài hay bi, bản thân chúng thì tầm thường, nhưng chúng lôi ra những thủ đoạn trong thành phố mơ hồ ngủ, cũng nhiều như thủ đoạn ở Hậu cung Vua Thổ, những trụy lạc không kém gì các nhà chứa thành Venise. Dăm ba tính khí và tư chất trồi lên trên những cuộc đời mờ nhạt của những kẻ trục lợi những người quản lý tài sản nhà thờ; nhiều phe cánh thành lập, cũng giống như ở mọi nơi, chúng dựa trên nền tảng là thói hám lợi hay mánh khóe, cùng chung sùng kính một thánh, có chung những nỗi đau hay những khiếm khuyết. Những nghi ngờ của các ông bố, những trò dại dột của bọn trẻ, những cãi cọ gắt gỏng của các đôi vợ chồng già không khác gì mấy so với những gia đình ở Vasa hay ở hoàng gia Ý, song điều đối nghịch là vụ việc tuy nhỏ bé nhưng vẫn làm cho người trong cuộc bị cuốn vào những tình cảm mạnh mẽ nhất. Những cuộc đời nói với nhau làm triết gia thấy đó chính là cái giá phải trả cho sự tồn tại không gắn bó. Họ có những suy nghĩ như suy nghĩ của con người: những suy nghĩ ấy nhanh chóng quy về một loại như đã được định từ trước; người ta hình dung ra ngay những ai sẽ gán mọi tội lỗi cho bọn không tín ngưỡng hay cải cách, và Bà Nhiếp chính luôn có lý trước mắt ai. Lẽ ra có thể kết thúc lời nói của họ, và bịa ra vào vị trí của họ những lời nói dối về chủ đề tệ nạn kiểu Ý mà người ta đã mắc phải khi còn trẻ, tránh né hoặc phớt lờ khi ông đòi những khoản tiền công của Jean Myers bị quên. Ông dám cược, mà không bao giờ nhầm lẫn, những gì sẽ được phát ra từ những đôi môi như khuôn bánh kẹp đó.

Nghịch lý thay, nơi duy nhất trong thành phố ông thấy dường như có cháy một ngọn lửa tự do tư tưởng chính là căn phòng linh mục tu viện trưởng tu viện Cordelier. Ông đã tới thăm ông ta với danh nghĩa bạn bè, rồi nhanh chóng thành bác sĩ riêng. Những chuyến viếng thăm thưa thớt, vì cả hai đều không có nhiều thời gian. Khi ông thấy cần phải đi xưng tội, Zénon chọn linh mục tu viện trưởng là người nghe sám hối cho mình. Vị tu sĩ này rất hà tiện những lời thuyết giáo sùng đạo. Nghe vốn tiếng Pháp tuyệt vời của ông ta, đôi tai thường xuyên kề cận thứ bột nhão flamand dịu lại. Hai người trò chuyện về mọi sự, trừ đức tin, nhưng họ nói nhiều nhất đến chuyện đời sống công cộng là thứ người chuyên giảng đạo này rất quan tâm. Có quan hệ khăng khít với một vài đức ông đang tìm cách chống lại những chuyên chế bạo tàn của kẻ ngoại bang, ông ta đồng tình với việc ấy, nhưng lại sợ một cuộc tắm máu sẽ diễn ra trên đất nước Bỉ. Khi Zénon nói lại với Jean những tiên liệu này, ông già nhún vai: bao giờ chả thế, những kẻ thấp cổ bé họng nai lưng ra để những người có thế lực ngồi mát ăn bát vàng. Song ông già cũng tức tối khi người Tây Ban Nha kia nói đến việc thiết lập những suất thuế mới đánh vào thực phẩm, và mỗi người sẽ phải chịu thêm một phần trăm thuế.

Thường mãi đến khuya Sébastien Théus mới trở về ngôi nhà ở Kè Gỗ Cũ, vì ông thích làn không khí ẩm trên phố và những cuộc tản bộ dài bên những cánh đồng màu xám hơn là ngồi trong căn phòng khách quá nóng giữa bốn bức tường. Một tối, vào mùa trời đêm xuống sớm, khi đi qua tiền sảnh, ông thấy Catherine đang giở xem mấy tấm ga trong hòm ở dưới cầu thang, bà không dừng tay thắp đèn cho ông như mọi khi, để lợi dụng chỗ quành hành lang lén cọ sát vào tà áo măng tô của ông. Trong bếp, lờ sưởi cũng tắt. Zénon dò dẫm châm nến. Thi thể vẫn còn ấm của Jean Myers được đặt ngay ngắn trên chiếc bàn phòng bên, Catherine bước vào, trong tay cầm tấm ga đã chọn để liệm xác.

– Ông chủ bị đột quỵ, - bà nói.

Trông bà giống người chuyên làm nghề rửa xác chết phủ khăn đen mà ông đã nhìn thấy trong các ngôi nhà ở Constantinople khi ông còn phục vụ Sultan. Ông không quá ngạc nhiên trước cái chết của Jean Myers. Bản thân ông già Jean cũng chờ thời điểm bệnh thống phong ăn vào tim. Vài tuần trước, dưới sự chứng kiến của một công chứng viên trong xứ đạo, ông già đã làm bản di chúc bao bọc bằng những lời sùng kính như thường lệ trong đó ông để lại của cải của mình cho Sébastien Théus, và để lại cho Catherine một phòng dưới mái nhà cho đến lúc bà qua đời. Triết gia nhìn gần hơn gương mặt bị co giật và phồng lên của xác chết. Một mùi đáng ngờ và một vết màu nâu ở khóe môi đã đánh thức sự ngờ vực trong ông; ông trèo lên phòng mình lục hòm. Chất nước trong chiếc lọ mỏng mảnh đã vơi hơn một ngón tay. Zénon nhớ là vào buổi tối nào đó ông đã cho ông già xem thứ hỗn hợp gồm nọc rắn và độc dược thực vật mà ông đã mua được trong một hiệu thuốc ở Venise. Có tiếng động yếu ớt làm ông quay đầu lại; Catherine đang quan sát ông, đứng trên ngưỡng cửa, như bà ta chắc hẳn đã rình ông qua cánh cửa bếp, khi ông khoe với thầy những thứ lượm lặt được qua các chuyến đi. Ông nắm lấy tay bà; bà khuỵu xuống, lắp bắp nói một tràng lẫn lộn trong tiếng khóc:

– Voor u heb ik het gedaan! - Tôi đã làm như vậy vì ông, bà nhắc lại giữa hai tiếng nấc.

Ông gạt mạnh bà ta ra và xuống xem xác chết. Theo cách của mình, ông già Jean đã nếm trải cuộc đời một cách thông thái; những đau đớn ông phải chịu không quá tàn bạo đến mức không cho ông an hưởng cuộc sống êm ái trên chiếc ghế bành trong vài tháng nữa: có thể đến một năm, hai năm nếu mọi sự tốt lành. Tội ác ngu ngốc này tước đoạt của ông một cách vô lý cái thú vui nhỏ mọn là được sống trên thế giới này. Ông già bao giờ cũng chỉ muốn điều tốt cho ông: Zénon thấy chua chát và thương cảm mãnh liệt cho ông già. Ông tức giận và thất vọng tột cùng trước kẻ đầu độc, có thể người bị hại cũng không cảm thấy đến mức như vậy. Jean Myers vốn luôn có tài khéo chuyển những chuyện ngu ngốc của thế giới này thành một câu chuyện cười; chuyện người hầu gái trụy lạc nhăm nhe làm giàu cho người đàn ông không bận tâm đến bà ta chắc chắn sẽ được kể thành một giai thoại ra trò nếu ông còn sống. Ông nằm kia, bình yên ngủ trên bàn, dường như ở nơi xa trăm dặm, ít nhất thì phẫu thuật gia-thợ cạo đang chế nhạo những ai vẫn tưởng tượng là mình suy nghĩ hay đau đớn, khi chân không còn bước và dạ dày không còn tiêu hóa.

Ông già được chôn cất trong giáo khu Saint-Jacques nơi ông sống. Từ đám tang trở về, Zénon nhận thấy Catherine đã chuyển mấy gói quần áo và đồ chữa bệnh của ông sang phòng ông chủ; bà đốt lò sưởi và sửa soạn cho chiếc giường lớn rất kỹ. Không nói gì, ông bê mấy thứ đồ về căn phòng nhỏ ông đã ở từ khi mới đến. Ngay sau khi nhận được quyền sở hữu, ông đã gạt bỏ hết những gì ông được hưởng bằng văn bản có công chứng, trao chúng cho nhà thương làm phúc cũ Sanit-Cosme, trên phố Longue, nằm sát nhà dòng Cordelier. Ở thành phố này những nhà giàu ngày xưa không còn nhiều nữa, hiếm khi người ta cúng cho nhà thờ; ngài Théus hào phóng liền được người ta rất mực kính phục, như ông đã tính. Căn nhà của Jean Myers từ giờ sẽ là nơi nương náu của các cụ già tàn tật; Catherine ở đó làm người hầu. Tiền mặt sẽ được dùng để chữa một phần nhà thương làm phúc Saint-Cosme đã đổ nát, trong những phòng còn tàm tạm, linh mục tu viện trưởng tu viện Cordelier, người cai quản bệnh viện này, giao cho Zénon dựng một trạm xá dành cho người nghèo trong khu phố và cho nông dân vẫn đổ lên thành phố vào những ngày chợ phiên. Một lần nữa vị trí này lại quá ít vẻ vang để thu hút sự ghen tức từ các đồng nghiệp đổ xuống đầu bác sĩ Théus; lúc này chiếc tổ vẫn còn chắc chắn. Con la già của Jean Myers được đưa về chuồng ngựa ở Saint-Cosme, và lão làm vườn trong tu viện được giao việc chăm sóc nó. Người ta dựng một chiếc giường cho Zénon trong một phòng trên gác, ông chuyển về đó một phần sách vở của nhà phẫu thuật-thợ cạo; vào bữa ăn người ta mang đồ từ nhà ăn lên cho ông.

Suốt mùa đông ông bận bịu với việc thay đổi sắp xếp chỗ ở; Zénon thuyết phục linh mục tu viện trưởng để ông dựng một phòng tắm hơi theo mốt Đức, ông cho ông ta đọc một vài ghi chép về cách chữa trị bệnh thấp khớp và giang mai bằng hơi nóng. Kiến thức cơ khí giúp ông dựng đường ống và sắp xếp cái lò cho rẻ tiền. Ở phố Hàng Len có một xưởng rèn trong chuồng ngựa cũ nhà Ligre; tối đến Zénon đến đó, ông giũa, hàn, dập, hỏi thêm ông chủ lò và đám giúp việc. Bọn con trai trong khu phố, thường tụ họp ở đó để giết thời gian, trầm trồ trước những ngón tay gầy gò khéo léo của ông.

Chính trong thời kỳ không biến động này lần đầu tiên ông bị nhận ra. Ông ngồi một mình ở phòng thuốc, như mọi khi sau khi hai tu sĩ đã đi về; đó là ngày chợ phiên, và dòng người nghèo thường lệ vẫn chưa dứt từ nửa đêm. Ai đó gõ cửa; đó là một bà lão cứ thứ bảy lại lên thành phố bán bơ, bà đến xin ông đơn thuốc chữa chứng đau dây thần kinh tọa. Zénon tìm trên giá một lọ sành có chứa thứ thuốc chuyển máu công hiệu mạnh. Ông tiến lại gần phía bà lão để giải thích cách dùng. Bỗng nhiên ông thấy trong đôi mắt màu xanh đã nhạt phai kia biểu thị sự ngạc nhiên vui mừng làm cho đến lượt ông cũng nhận ra bà. Người đàn bà này đã làm việc nấu nướng cho nhà Ligre, vào lúc ông còn bé xíu. Greete (ông đột nhiên nhớ ra tên bà) đã cưới anh hầu dẫn cậu về nhà sau lần trốn nhà đầu tiên. Ông nhớ ra bà rất tốt với ông khi ông trốn giữa đống xoong nồi tô bát; bà để ông lấy bánh nóng trên bàn và bột sống chuẩn bị đưa vào lò. Bà lão suýt kêu lên, ông đặt ngón tay lên môi. Già Greete có một con trai làm nghề đánh xe và thỉnh thoảng buôn hàng lậu qua bên giới Pháp; ông già khốn khổ của già, giờ đây gần như bị liệt, đã rời khỏi nhà chủ vì tội để mất mấy túi táo ở vườn cây cạnh trang trại của họ. Bà lão biết đôi khi cần ẩn mình, ngay cả khi người ta giàu có và cao quý, loại người mà bà vẫn xếp Zénon vào. Bà im lặng, song khi ra về, bà hôn tay ông.

Sự việc này lẽ ra phải làm Zénon lo lắng, vì nó chứng minh cho ông thấy ông rất dễ bị nhận ra lần nữa giống như thế; song ngược lại ông cảm thấy một niềm vui làm chính ông phải ngạc nhiên. Ông chắc chắn nhủ thầm là ở nơi kia, gần tường thành phố, mạn Saint-Pierre-de-la-Digue, có trang trại nhỏ nơi ông có thể nương náu trong trường hợp nguy hiểm, và có một anh đánh xe, chiếc xe và ngựa của anh ta có thể hữu ích. Nhưng đó chỉ là những cớ ông tự nêu ra cho mình. Đứa trẻ mà ông đã không nghĩ tới nữa, cái sinh vật trẻ con đã từng là ông hòa lẫn, theo nghĩa trừu tượng, vào Zénon bây giờ, có người vẫn còn nhớ tới nó để có thể nhận ra nó trong ông, và tình cảm về sự tồn tại của chính ông được củng cố bội phần. Giữa ông và một con người có mối liên hệ, dù rất mỏng manh, không phải về trí tuệ, như trong mối quan hệ của ông với linh mục tu viện trưởng, cũng không như những tiếp xúc da thịt hiếm hoi mà ông cho phép mình làm. Già Greete gần như tuần nào cũng đến để chữa những chứng bệnh do già lão; nhưng già không quên mang theo một món quà, chút bơ gói trong lá bắp cải, một góc bánh già tự làm, chút đường phèn, hay nắm hạt giẻ. Bà lão nhìn ông ăn bằng đôi mắt ấm áp. Giữa họ có tình thân thiết xuất phát từ một bí mật được giữ kín.

Vực thẳm

Từng chút một, những thay đổi hầu như không thể nhận thấy diễn ra trong ông, là kết quả của những nếp mới trong cuộc sống của ông, điều này giống như việc ai đó hàng ngày ăn đều một thứ thức ăn, đến một lúc con người anh ta sẽ thay đổi vì thứ thức ăn, đến thực thể anh ta, thậm chí đến cả hình dạng béo gầy, anh ta lấy sức từ những món ăn ấy, hoặc cũng từ món ăn ấy những thứ nguy hại chảy vào trong người mà anh ta không biết. Nhưng sự khác biệt giữa ngày hôm qua và hôm nay lại nhòa đi, ngay khi ông nhìn vào nó; ông chữa bệnh như từ trước tới nay vẫn làm, và không cần biết đang thăm khám cơ thể một kẻ rách rưới hay một ông hoàng. Sébastien Théus là một tên ngẫu nhiên ông mang, nhưng quyền được gọi là Zénon không phải lúc nào cũng rõ ràng trong ông. Non habet nomen proprium[52]; ông thuộc típ người không ngừng ngạc nhiên đến tận cùng vì có một cái tên, như người ta mỗi lần đi ngang qua gương lại ngạc nhiên là mình có một khuôn mặt, và chính khuôn mặt ấy. Ông tồn tại không hợp pháp và phải chịu một số bó buộc: thì ông vẫn như thế từ xưa. Ông không nói ra những tư tưởng mà đối với ông chúng quan trọng nhất, nhưng từ lâu ông hiểu rằng những ai vì cái lưỡi mà lộ mình chỉ là người ngu, khi thời thế quá dễ dàng để cho kẻ khác lợi dụng yết hầu và cái lưỡi của ta để leo lên. Những lần hiếm hoi ông phát đi ý kiến của mình quá lắm cũng chỉ như những lần buông thả của một người trong sạch. Ông gần như sống giam mình trong bệnh viện Saint-Cosme, là tù nhân một thành phố, và trong thành phố đó là tù nhân một quận, và trong quận đó là tù nhân của khoảng nửa tá phòng một bên mở ra vườn rau và nhà phụ tu viện, còn phía kia nhìn ra bức tường trống trơn. Thỉnh thoảng ông đi xa tìm kiếm những mẫu cây cỏ, đường ông đi chỉ ngang qua rồi ngang lại cánh đồng trồng cấy và con đường kéo thuyền dọc sông, vẫn những lùm cây ấy, vẫn rìa những đụn cát ấy, và ông mỉm cười, không phải không lẫn chút chua chát, khi nhìn thấy lối đi lại của côn trùng vẽ lên đất những đường không thể hiểu nổi trên một khoảnh đất bằng bàn tay. Nhưng sống trong khoảng không nhỏ hẹp, lặp đi lặp lại những động tác máy móc cũng là chuyện thường tình khi người ta đeo đẳng những khả năng hoàn thành một nhiệm vụ cần thiết đã được giới hạn và có ích. Cuộc sống bất dịch đè nặng lên ông như một bản án tù mà vì thận trọng ông đã tuyên cho chính bản thân, nhưng bản án vẫn có thể được hủy bỏ; đã rất nhiều lần, dưới những khung trời khác, ông vẫn tin mình có quyền cư trú hoặc ở chốc lát hoặc ở mãi mãi, thành thử người sống ở khắp nơi và không đâu cả. Không có gì chứng mình rằng ngày mai ông sẽ không lên đường tiếp tục cuộc sống lang thang đã từng là số phận và chọn lựa của ông. Thế nhưng, số phận của ông đang chuyển động: nó bị trượt đi, bản thân ông cũng không hay biết điều đó. Như người bơi ngược dòng trong đêm đen, ông không có những điểm chuẩn để tính toán chính xác sự trôi dạt của mình.

Còn mới đây thôi, khi quay về với những ngõ hẻm nhằng nhịt ở Bruges, ông đã tin rằng việc ông dừng chân ở chỗ cách xa những con đường lớn của tham vọng và của trí tuệ sẽ cho phép ông nghỉ ngơi chút ít sau ba mươi nhăm năm bôn ba. Ông dự tính sẽ nếm trải sự an toàn mong manh của một con vật được sự chật hẹp và bóng tối trong tổ nơi nó đã chọn sống che chở. Ông đã lầm. Bất dịch, nhưng sự tồn tại này sôi sục ngay tại chỗ; những gì ông cảm thấy là một hoạt động gần như khủng khiếp gầm gừ như con sông dưới lòng đất. Ông bị bóp nghẹt trong thứ âu lo khác với cái âu lo của một triết gia bị truy hại vì tác phẩm của mình. Thời gian, ông nghĩ rằng nó sẽ đè nặng trong tay ông như một thỏi chì, thì ngược lại, lại chạy mất và chia nhỏ ra như những hạt thủy ngân. Mỗi giờ, mỗi ngày, mỗi tháng không còn tương ứng với những ký hiệu trên đồng hồ nữa, thậm chí không ứng với chuyển động các vì sao nữa. Đôi khi ông có cảm giác mình sẽ ở lại Bruges đến hết cuộc đời, và đôi khi dường như ông mới quay về đây từ hôm qua. Không gian cũng thay đổi: khoảng cách cũng nhòa đi như ngày tháng. Anh hàng thịt, người bán thực phẩm rong cũng có thể ở Avignon hay Vadstena; con ngựa bị roi quật, ông đã thấy nó bị khuất phục trên phố ở Andrinople; anh chàng say rượu đã bắt đầu chửi và nôn ở Montpellier; đứa trẻ khóc oe oe trên tay người vú nuôi kia đã sinh ra ở Bologne hai mươi nhăm năm về trước; buổi lễ mixa chủ nhật, ông không bao giờ quên đến dự, ông đã nghe ở đó khúc introit[53] trong một nhà thờ ở Cracovie năm mùa đông trước. Ông ít nghĩ về những sự kiện xảy ra với ông trong quá khứ, chúng loãng đi như những giấc mơ. Đôi khi, chẳng có lý do rõ ràng nào, trong đầu ông hiện lại người đàn bà to béo mà ông đã đồng ý phá thai, dù đã thề lời thề Hypocrate, để tránh cho bà ta cái chết nhục nhã khi quay về với người chồng ghen tuông, trong một khu phố tại Languedoc, hay cái nhăn mặt của Hoàng đế Thụy Điển khi nuốt chửng thang thuốc, hay anh Alei người hầu đang đỡ con la của họ lội qua sông hôm họ đi từ Ulm đến Constence, hay người anh họ Henri Maximilien có lẽ bây giờ đã chết rồi. Một con đường gập ghềnh thỉnh thoảng có những vũng nước không bao giờ khô thậm chí ngay giữa mùa hè làm ông nhớ lại Perrotin nào đó đã rình ông dưới mưa, bên lề con độc đạo, sau hôm xảy ra một cuộc cãi vã mà nguyên nhân không còn hiện lên nữa. Ông hình dung lại hai cơ thể víu vào nhau trong bùn, lưỡi dao sáng loáng rơi xuống đất, và Perrotin bị chính con dao anh ta làm rơi ra đâm phải, cũng hóa thành bùn và đất. Câu chuyện xưa cũ không còn có gì quan trọng nữa, và càng không có gì là quan trọng nếu cái xác chết mềm nhũn còn nóng kia chính là chàng tu sĩ hai mươi tuổi. Chàng thanh niên Zénon, đang đi những bước gấp gáp trên những viên gạch lát to ở Bruges thấy lướt qua anh ta, cũng như lướt qua bộ quần áo bị gió đại dương làm bạc màu, làn sóng hàng nghìn sinh mạng đã sống tại chính điểm này của địa cầu, hay sẽ sống ở đây cho đến khi thảm họa mà chúng ta gọi là ngày tận thế sẽ diễn ra; những bóng ma ấy lướt qua mà không nhìn thân thể người đàn ông này, người mà khi họ còn sống anh ta chưa xuất hiện, hay khi họ ra đời anh ta không còn tồn tại nữa. Những gã nào đó gặp trong khoảnh khắc trước ở trên phố, được nhận ra nhờ cái liếc mắt, rồi bị ném nhanh chóng vào khối bất dạng gồm những gì đã qua, không ngừng làm tăng thêm đoàn hồn ma. Thời gian, nơi chốn, vật chất bị mất những thuộc tính mà nhờ đó ta xác định chúng; hình hài chỉ còn là lớp vỏ của vật chất bị tước nham nhở; vật chất chảy thành giọt vào một thứ hư không không phải là cái ngược lại với nó; thời gian và sự vĩnh cửu chỉ là một thứ, như dòng nước đen chảy trong vũng nước đen bất biến. Zénon chìm trong những suy nghĩ như vậy như một con chiên thiên chúa giáo chìm trong sự suy niệm về Chúa.

Bản thân những ý tưởng cũng trượt đi. Giờ đây ông thấy thích hành động suy nghĩ hơn là những điều rút ra được sau khi suy nghĩ song vẫn cần nghi ngờ. Suy nghĩ, tức là ông đang khám bệnh cho chính mình, giống như việc ông có thể lấy ngón tay ấn vào cổ tay để đếm nhịp đập động mạch quay, hay chạm vào sườn đếm hơi thở. Suốt cuộc đời, ông vẫn sửng sốt vì khả năng mà ý nghĩ có được là liên kết với nhau một cách lạnh lùng như những tinh thể trong những hình thù lạ lẫm, lớn lên như những khối u ăn vào da thịt đã tạo ra nó, hay, một cách quái vật, quyết định cá tính con người, giống những khối trơ mà một số phụ nữ sinh ra, nhưng thực tế đó chỉ là vật chất đã mơ màng. Nhiều trong số các sản phẩm của trí óc bản thân chúng cũng chỉ là hình thù dị dạng như con bê-trên-mặt-trăng. Những khái niệm khác, đúng hơn và rõ ràng hơn, là hình ảnh của một vật thể, chúng được tạo ra bằng bàn tay người thợ bậc thầy, chúng cho ta ảo tưởng khi ở xa; người ta nhìn ngắm không chán những góc cạnh và những đường song song của chúng; tuy nhiên chúng vẫn chỉ là những ô vuông trong đó lý trí tự nhốt giữ chính nó, và những gì sai là gỉ sắt, ăn mòn những thanh sắt trừu tượng đó mà thôi. Từng phút từng giây, con người ta run rẩy như đứng trên bờ một sự chuyển vị nguyên tố: một chút vàng dường như được sinh ra trong hố óc con người; song người ta chỉ có thể vươn tới một thứ tương đương vàng mà thôi; giống như trong những thí nghiệm dối trá bọn giả kim thuật gia ở triều đình vẫn làm cho các khách hàng hoàng tử tin rằng chúng tìm ra vàng, thực chất vàng tụ lại dưới đáy bình cổ cong chỉ là một đồng ducat tầm thường qua tay vô vàn kẻ khác, được người thổi lò đặt vào từ trước đó. Các khái niệm cũng chết như con người: trong nửa thế kỷ qua ông đã thấy rất nhiều thế hệ ý nghĩ tan biến vào cát bụi.

Một hình ảnh ẩn dụ khó nắm bắt hơn lớn dần trong ông, kết quả những lần đi qua biển trước đây. Triết gia tìm cách hình dung toàn bộ lý trí con người, ông thấy trong ông có một khối nương theo những đường cong có thể tính toán được kích thước, trên đó hằn lên những vệt ngang như dòng chảy mà ông có thể lập được sơ đồ, trên đó gió thổi xuống làn nước trơ và nặng tạo thành những nếp gấp sâu. Những hình thù mà trí óc bao chứa cũng giống những đường nét vĩ đại sinh ra từ thứ nước không phân hóa được dồn xuống chỗ xoáy hay thay nhau trồi lên bề mặt xoáy nước; mỗi khái niệm cuối cùng lại sụp xuống chính khái niệm đối lập của nó, như hai cơn sóng lừng đập vào nhau, làm triệt tiêu nhau thành một và triệt tiêu ngay cả lớp bạc đầu. Zénon nhìn lớp sóng lộn xộn chạy trốn, trôi giạt theo nó là một chút rơi ra từ những chân lý nhạy cảm mà chúng ta tưởng rằng chắc chắn. Đôi khi, dường như ông đã nhìn hé thấy dưới lớp sóng kia một vật chất không chuyển động, có lẽ vật chất ấy có quan hệ với ý nghĩ như ý nghĩ quan hệ với lời nói. Nhưng không gì chứng minh được rằng cái thể nền ấy là lớp cuối cùng, cũng không thể chứng minh được rằng sự cố định ấy không che giấu một sự chuyển động quá nhanh đối với trí tuệ con người. Từ khi ông bỏ ý định trao gửi tư tưởng của ông cho một nhóm thính giả nào đó hay viết chúng ra một cuốn sách sẽ được bày trên giá hiệu sách, ông quay sang việc nghiên cứu sâu hơn bao giờ hết những khái niệm thuần khiết. Bây giờ, để thăm khám kỹ hơn, ngay cả các khái niệm ông cũng tạm thời từ bỏ; ông lưu tâm đến trí óc, như người ta nín thở, để nghe rõ hơn tiếng bánh xe đang quay nhanh đến nỗi người ta không nhận ra là nó đang quay.

Từ thế giới ý nghĩ, ông quay trở về thế giới thực với vật chất dày đặc hơn được chứa và giới hạn trong hình thù. Những buổi tối sau khi ăn xong, ngồi co ro trong phòng, ông không cố gắng tập trung suy nghĩ về những quan hệ giữa các sự vật sao cho hiểu chúng đúng hơn, mà ông để mặc ý nghĩ lang thang suy tư về bản chất vạn vật. Bằng cách đó ông sửa lại cái không hoàn thiện của lý trí là chỉ tìm hiểu sự vật để sử dụng chúng hoặc ngược lại để vứt đi, chứ không đi sâu hơn tìm hiểu cái chất tạo ra chúng. Như vậy, nước đối với ông từ trước tới nay là thứ uống vào để làm tan cơn khát, một chất lỏng để rửa, một thành phần của vũ trụ được tín đồ Cơ đốc giáo Demiurge tạo ra theo như linh mục phụ tá Bartholomé Campanus đã dạy ông, rằng Tinh thần trôi nổi trên mặt nước. Nước cũng là yếu tố chính trong lý thuyết thủy lực của Archimede hay trong thuyết vật lý của Thales, hay đồng thời nó còn là một ký hiệu trong giả kim thuật của một trong các lực đi xuống phía dưới. Ông đã nhiều lần tính toán sự dịch chuyển, đo lường các liều lượng, chờ xem những giọt nước lại hợp với nhau trong ống dẫn từ nồi chưng. Giờ đây, tạm thời không quan sát nữa, vì quan sát chỉ là động tác từ bên ngoài nhằm phân biệt và đặc biệt hóa, có lợi cho cái nhìn bên trong của nhà triết học giả kim thuật, ông để nước có trong vạn vật tràn vào phòng như thủy triều đại hồng thủy. Rương và ghế đẩu trôi nổi trên mặt nước, tường bở ra vì sức ép của nước. Bản thân ông buông theo dòng chảy có thể thích hợp với mọi hình dáng nhưng không để bất cứ hình dáng nào chèn ép được nó; ông thí nghiệm về sự thay đổi trạng thái của dòng nước khi bốc hơi hay của những hạt mưa biến thành tuyết; ông tự mình nằm bất động tạm thời như băng giá hay trượt như giọt nước nghiêng trên mặt kính một cách không thể giải thích nổi, chất lỏng là thách thức với mọi con tính. Ông mặc kệ cảm giác ấm áp hay lạnh cóng dính chặt vào cơ thể; nước đưa ông, như cái xác, đi thản nhiên như đưa một thân tảo đi. Trở lại với da thịt mình, ông thấy trên da có chất nhờn, thấy nước tiểu ở bóng đái, thấy nước bọt trên môi, nước có mặt trong chất lỏng là máu. Rồi, ông trở lại với yếu tố mà ông luôn cảm thấy như một phần của nó, ông suy niệm về lửa, cảm thấy trong người có cái sức nóng vừa phải và khoan khoái mà chúng ta và những động vật biết đi hay những con chim bay trên bầu trời đều có. Ông nghĩ về những ngọn lửa của những cơn sốt ngấu nghiến con người mà ông đã nhiều lần tìm cách dập tắt song thường thất bại. Ông suy tư về cái bùng lên trong không gian khi ngọn lửa sinh ra, về niềm vui màu đỏ của lò lửa và về sự kết thúc bằng tro đen. Ông dám nghĩ xa hơn, rằng ông với sự mãnh liệt da diết tiêu hủy tất cả những gì nó chạm vào kia chỉ là một; ông nghĩ tới giàn thiêu, ông đã một lần chứng kiến trong lễ nguyện tin tại một thành phố nhỏ ở Leon, hôm đó bốn người Do thái đã chết, bị kết tội là đã giả dối vào Thiên chúa giáo nhưng vẫn không ngừng thực hành những nghi lễ thừa hưởng của tổ tiên họ, một kẻ dị giáo cũng bị tương tự vì đã dám cho rằng những bí tích không có hiệu quả gì. Ông tưởng tượng ra sự đau đớn cực điểm mà ngôn ngữ con người không diễn tả nổi; ông đang là kẻ ngửi thấy qua mũi mình mùi da thịt chính mình đang bốc cháy; ông ho, bị bao bọc bởi làn khói sẽ không bao giờ tan biến khi ông còn sống. Ông thấy một bên chân bị cháy đen duỗi thẳng ra giơ lên vì các khớp bị ngọn lửa liếm vào, rồi gẫy gập như cành củi dưới cái chụp lò sưởi; đồng thời ông thấy trong đầu có ý nghĩ là lửa và củi vô tội. Ông nhớ lại sau hôm lễ nguyện tin ở Astorga, ông cùng ông già Don Blas de Vela tu sĩ giả kim thuật gia quay lại đó, vùng bị cháy đen làm ông liên tưởng tới khoảng đất của những người làm nghề đốt than; nhà thông thái dòng tu Jacobite cúi xuống cẩn thận nhặt giữa đám củi cháy dở đã tắt mấy chiếc xương ngả sang màu trắng, nhỏ và nhẹ, ông ta tìm trong đống xương đó cái luz truyền thống của người Do thái, nó không bắt cháy và gieo mầm cho sự phục sinh. Từ trước đến nay ông vẫn mỉm cười trước điều mê tín dị đoan của pháp truyền kinh thánh Do thái này. Toát mồ hôi vì sợ, ông ngẩng đầu lên, và nếu đêm khá sáng, qua ô cửa ông nhìn ngắm ngọn lửa không thể vươn tới của những ngôi sao, với một dạng tình yêu lạnh.

Dù làm gì đi nữa, suy ngẫm đưa ông trở lại với cơ thể, chủ đề nghiên cứu chính của ông. Ông biết rằng cái đồ lề y thuật của ông bao gồm hai phần bằng nhau, đó là đôi bàn tay khéo léo và những bài thuốc kinh nghiệm, chúng còn được bổ trợ bằng những điều ông phát hiện được qua các thí nghiệm, để rồi từ đó ông rút ra những kết luận lý thuyết luôn chỉ là tạm thời: trong lĩnh vực này một chút quan sát có suy luận giá trị hơn một tấm mơ màng. Ấy vậy mà sau bao năm phân tích mổ xẻ bộ máy con người, ông vẫn trách sao mình không mạo hiểm táo bạo hơn nữa trong cuộc khám phá vương quốc có đường biên giới là da này, nơi chúng ta nghĩ mình là chúa tể, nhưng thực tế lại là tù nhân. Ở Eyoub, tu sĩ Hồi giáo Darazi bạn ông đã truyền cho ông những phương pháp ông ta khám phá ra trong một tu viện dị giáo ở Ba tư, vì Mahomet cũng có những kẻ ly khai như Christ. Trên căn xép ở Bruges ông trở lại nghiên cứu tiếp chủ đề đã bắt đầu trước kia trong căn phòng cuối sân có dòng nước rì rào chảy ngang qua. Những nghiên cứu này đưa ông đi xa hơn tất cả những thí nghiệm in anima vili[54] mà ông từng thực hiện. Nằm ngửa, co cơ bụng, giãn lồng ngực nơi con vật mà chúng ta gọi là trái tim nhanh chóng bị sợ hãi chạy đi chạy lại, ông cẩn thận cho hai lá phổi phình căng, cố thu nhỏ lại để cơ thể chỉ là một túi khí cân bằng với không khí. Darazi đã khuyên ông nên thở như thế, đến tận cội rễ của sự sống. Cùng với tu sĩ Hồi giáo, ông cũng làm thí nghiệm ngược lại, thí nghiệm về những hiệu quả đầu tiên của sự nghẹt thở chậm. Ông giơ tay, sửng sốt thấy sự điều khiển được phát ra và đón nhận, mà không biết chính xác là ông chủ nào, được phục vụ tốt hơn chính ông, đã tiếp ký lệnh: thực tế, hàng nghìn lần ông nhận xét thấy khi ý muốn mới chỉ nghĩ đến, dù nó được tạo ra bằng toàn bộ sức mạnh tinh thần hợp lại, thì nó vẫn không có khả năng làm ông nháy mắt hoặc nhíu lông mày hơn một đứa trẻ la hét mà lại làm hòn đá chuyển động. Ở đây phải có sự đồng ý ngầm nào đó của một phần bản ngã đã gần gũi với vực thẳm trong cơ thể hơn. Một cách tỉ mỉ như người ta tháo từng sợi xơ ra khỏi thân cây, ông phân biệt từng hình dạng của ý muốn.

Bằng tất cả khả năng có được, ông điều chỉnh những chuyển động phức tạp từ bộ não của ông đến hành động, nhưng như một anh công nhân thận trọng sờ nắn những bánh xe của một cỗ máy mà anh ta không lắp ráp và không biết chữa chỗ hỏng hóc: Colas Gheel hiểu những cỗ máy dệt của ông còn rõ hơn là ông hiểu về những cái lay động tinh tế của bộ máy dùng để cân nhắc từng sự việc nằm trong trán ông. Trong người, ông kiên nhẫn theo dõi mạch đập, thấy chúng không biết những mệnh lệnh phát ra từ khả năng suy nghĩ của ông, nhưng lại phản ứng ngay khi ông lo lắng hay đau đớn, mà những tình cảm này lại không làm lý trí ông suy sụp. Bộ máy giới tính tuân theo sự thủ dâm, nhưng hành động được cố ý hoàn thành này lại ném ông trong một khoảnh khắc vào tình trạng mà ý chí của ông không thể kiểm soát nổi. Cũng như thế, một hay hai lần trong đời, những dòng nước mắt đã chảy ra một cách không thể chấp nhận được và không thể kiểm soát được. Ruột ông, là giả kim thuật gia hơn mức chính bản thân ông chưa bao giờ đạt tới, làm công việc chuyển hóa xác chết súc vật hay cây cỏ sống, phân chia cái cần thiết và không cần thiết mà không cần gì đến sự giúp đỡ của ông. Ignis inferioris naturae[55]: cái đống bùn nâu hình xoắn ốc được uốn khúc một cách khôn ngoan kia, chứa những đồ nấu chín vẫn còn bốc khói trong khuôn, cái bộ đất sét đầy thứ chất lỏng có amoniaque và nitơ là bằng chứng tận mắt thấy và tận mũi ngửi của công việc được thực hiện trong những phòng thuốc mà chúng ta không can dự. Với Zénon, dường như người tinh tế kinh tởm chúng và kẻ dốt đặc cười bẩn thỉu khi chứng kiến chúng phần ít vì những vật đó đập vào giác quan mà phần nhiều vì chúng ta kinh hoàng trước cái thói quen bí ẩn và không thể thay đổi của cơ thể. Xuống sâu hơn nữa trong cái đêm đen đặc trong người, ông chú ý tới khung xương bền vững giấu mình trong thịt, nó sẽ tồn tại lâu hơn ông, và trong vài thế kỷ tới sẽ là chứng nhân duy nhất chứng nhận ông đã từng sống trên đời. Ông biến mình vào trong thứ chất khoáng trơ ì trước những đam mê hay tình cảm con người của ông. Rồi kéo trở lại lên người lớp da thịt tạm như kéo chiếc rèm, ông tưởng tượng trải cơ thể ra nền ga thô trên giường, lúc thì ông dùng ý chí để làm giãn nở hình ảnh ông là một hòn đảo của sự sống, đó là lãnh địa của ông, là lục địa còn bị thám hiểm sai lệch, mà đôi bàn chân là đối cực, lúc thì ngược lại ông thu nhỏ mình chỉ là một dấu chấm trong Cõi vô biên. Sử dụng phương pháp của Darazi, ông cố gắng làm ý thức trượt từ óc đến các bộ phận khác trên cơ thể, gần giống như người ta dịch chuyển thủ đô một vương quốc đến một tỉnh lẻ xa xôi. Ông thử rọi sáng đây đó trong những đường hầm tối đen ấy.

Ngày trước, ông hay cùng với Jean Myers chế giễu những kẻ sùng đạo thấy bộ máy con người là bằng chứng hiển nhiên từ bàn tay của một Đấng Tạo hóa, nhưng nay, sự tôn kính của những kẻ vô thần trước con người tự nhiên mà trong mắt họ là một tuyệt tác ngẫu nhiên đối với ông cũng là một chủ đề đáng cười nhạo. Cơ thể có nhiều quyền lực bí ẩn đến thế vẫn có thể bị hỏng hóc; trong những giờ khắc táo bạo, ông, chính ông, bắt đầu mơ thiết kế một cơ thể máy đỡ thô sơ hơn chúng ta. Lật đi lật lại năm giác quan của chúng ta dưới con mắt bên trong, ông đã dám giả định ra những cấu trúc khác, thông mình hơn, trong đó vũ trụ được phản chiếu đầy đủ hơn. Gập từng đốt tay cuối cùng trong những ngón tay ngả vàng, lúc đầu ông thấy chín cửa tri giác mở vào bóng tối dày đặc của cơ thể, mà Darazi trước kia đã chỉ cho ông, là một mưu toan thô thiển của một nhà giải phẫu nửa hoang dã để xếp loại sự vật; tuy nhiên từ danh sách ấy ông nhận ra rằng những đường dẫn mà chúng ta bị phụ thuộc để nhận thức và để sống thật dễ vỡ, không ổn định, không chắc chắn, tạm thời. Chúng ta khiếm khuyết đến mức phải bịt những hai lỗ để đóng cửa thế giới âm thanh, hai lối khác để bóng tối xuất hiện. Giá như có cái giẻ nào đó ấn vào ba trong số những chỗ hở này, quá gần nhau đến mức lòng bàn tay có thể dễ dàng che kín, và thế là xong đời cái thứ động vật mà cuộc sống chỉ là một hơi thở. Cái vỏ kềnh càng cần được ông rửa ráy, đổ đầy, sưởi ấm bên ngọn lửa hay trong bộ lông một con vật chết, tối đến cần được duỗi dài như một đứa trẻ hay một ông già đần độn, là con tin cho toàn bộ thiên nhiên chống lại ông, và tệ hơn nữa, là con tin cho xã hội loài người. Chính da và thịt là nơi đau đớn nếu ông có bị tra tấn; một ngày nào đó chính vì những sức mạnh này suy yếu đi ông sẽ không thể tỉnh táo hoàn thiện một ý nghĩ đã được phác thảo. Nếu đôi khi ông thấy cần nghi ngờ những thao tác trong trí não ông, mà ông cách ly khi thuận lợi với phần còn lại của vật chất ông sở hữu, thì đó đặc biệt là vì cái phần bị suy yếu ấy phụ thuộc vào sự phục vụ của cơ thể. Ông mệt mỏi vì cái khối hỗn độn của lửa không ổn định và đất sét dày này. Exitus rationalis[56]:tự nhiên một ý muốn nảy ra trong ông, bức bối y như khi da thịt bị ngứa; sự ghê tởm, hay sự kiêu căng chăng, đã đẩy ông làm một cử chỉ chấm dứt tất cả. Ông lắc đầu, nghiêm khắc, như trước một bệnh nhân phản ứng quá sớm một phương thuốc hay một loại thức ăn. Luôn luôn sẽ có lúc ta chết cùng cái giá đỡ nặng nề này, hoặc tiếp tục cuộc sống không có nó, cuộc sống phi vật chất và không thể dự đoán trước, mà không nhất thiết thuận lợi hơn cuộc sống trong da thịt ta.

Một cách khắt khe, gần như miễn cưỡng, sau hơn năm mươi năm, lữ khách lần đầu tiên trong đời bắt mình điểm lại trong trí óc những đoạn đường đã đi qua, tách phần ngẫu nhiên ra khỏi phần có tính toán hay phần cần thiết, cố gắng làm cuộc phân loại giữa cái ít ỏi dường như sinh ra từ bản thân ông với những gì chung thuộc về phận làm người. Mọi việc đều không giống hoàn toàn, cũng không hoàn toàn ngược lại với những gì lúc đầu ông muốn hay ông hình dung trước. Nguyên nhân những sai lầm hoặc là do tác động một yếu tố nào đó mà trước đó ông không tính đến sự có mặt của nó, hoặc do ông ước định nhầm về thời gian, sự việc trên thực tế tỏ ra ngắn hoặc dài hơn so với thời gian trên mặt đồng hồ. Lúc hai mươi tuổi, ông tin mình đã thoát ra khỏi những thói quen hay định kiến làm tê liệt hoạt động của chúng ta và che phủ lý trí, nhưng sau đó ông đã bỏ cả cuộc đời để mua từng xu một cái tự do mà ông cứ tưởng sở hữu toàn bộ ngay tức thì. Ta không tự do khi ta ước ao, khi ta muốn, khi ta sợ, có thể cả khi ta sống. Là bác sĩ, giả kim thuật gia, người chế tạo thuốc súng, nhà thiên văn, dù muốn dù không ông đã khoác trên mình bộ quần áo thời đại ông; ông đã để cho thế kỷ áp đặt lên trí tuệ những đường cong nào đó. Do không đội trời chung với sự giả dối, song cũng do đôi lúc nóng gáy, ông đã dấn vào những cuộc cãi vã quan điểm, phản bác chữ Có vô nghĩa bằng chữ Không ngu ngốc. Trong khi soát lại quá khứ, người đàn ông này đột nhiên thấy tội ác của những nền cộng hòa hay những ông vua đã đe dọa cuộc sống hay đốt sách ông càng bỉ ổi hơn, những điều mê tín của chúng càng ngu ngốc hơn; giống một kẻ quy đạo, ông đã quá phóng đại cái vinh dự của một thằng đần đội mũ lễ, đội vòng nguyệt quế hay đội mũ ba vòng[57], tưởng ân sủng của hắn hẳn cho phép ông thực hiện các ý tưởng của mình. Niềm ham hố xếp đặt, thay đổi hay sai khiến được ít nhất một phần bản chất sự vật khiến ông lê bước theo sau những người có thế lực trên thế giới này, để mất công dã tràng mà nuôi hy vọng hão. Ông điểm lại những công trình không thực hiện được. Ở hậu cung Hoàng đế Thỏ, nhờ mối thân hữu với tể tướng Ibrahim, một con người đầy quyền thế bất hạnh, ông đã hy vọng thực hiện được kế hoạch làm sạch khu đầm lầy quanh Andrinople; ông đã ấp ủ một cuộc cải cách hợp lý cho bệnh viện Janissaires; dưới sự chỉ đạo của ông người ta bắt đầu tìm mua lại những bản cổ văn quý giá của các thầy thuốc và các nhà thiên văn học Hy Lạp, từ lâu thuộc về tay các nhà thông thái Ả Rập. Trong những bản thảo ấy đôi khi lẫn trong ngôn từ lộn xộn có ẩn giấu cả một chân lý thất truyền. Trong số đó quý nhất có bản viết tay của một người tên Dioscoride, chép lại những đoạn văn cổ hơn của Crateuas, bản viết tay này được tìm ra trong hòm sách một đồng nghiệp người Do Thái tên Hamon đang hầu cận bên cạnh Quốc vương… Nhưng Ibrahim bị lật đổ trong bể máu, tất cả bị cuốn trôi, và ghê tởm trước bước thăng trầm này, sau bao nhiêu những lận đận khác, ông không còn nhớ cả đến việc ông đã từng bắt đầu một công trình to lớn không gặp thời. Ông đã nhún vai khi giới tư sản nhát gan ở Bâle cuối cùng từ chối ông chiếc ghế giáo sư, họ hoảng sợ với những đồn đại rằng ông là một kẻ đồng tính luyến ái và một phù thủy. (Vào lúc đó ông đồng thời là cả hai, nhưng những từ kia không đúng với sự việc; chúng chỉ diễn tả cái mà lũ người nghĩ về việc đó). Dù vậy cho đến mãi về sau chỉ cần nhắc đến bọn người đó ông vẫn cảm giác trong miệng như có giọt mật đắng ngắt. Ở Ausbourg, ông tiếc cay tiếc đắng vì vừa đến nơi thì nhà Fugger cũng vừa thu nhận một thầy thuốc làm việc tại các mỏ, ở vị trí đó chắc hẳn ông sẽ được quan sát những căn bệnh của thợ mỏ làm việc dưới lòng đất, chịu ảnh hưởng đầy thế lực của Chì và Thủy ngân. Ông đã hé thấy trong đó những khả năng chữa trị và những kết hợp chưa từng thấy. Và chắc chắn, ông thấy rõ những tham vọng này thật hữu ích bởi nó đưa trí óc của ông phiêu du, nếu có thể nói như thế: không nên tiến gần tới sự bất động vĩnh hằng từ quá sớm là tốt hơn. Tuy nhiên, khi nhìn lại, ông thấy những biến động ấy chỉ như cơn bão cát.

Trong lĩnh vực phức tạp là thú vui xác thịt cũng vậy. Những gì ông thích hơn cả là những khoái cảm sâu kín nhất và nguy hiểm nhất, ít nhất là trên đất cơ đốc giáo và vào thời điểm sự ngẫu nhiên làm ông sinh ra; có lẽ ông tìm đến chúng chỉ vì khi ông che đậy và bảo vệ, chúng là sự phản kháng hoang sơ trước những lề thói, là ngụp lặn trong thế giới ngầm sôi sục ở bên dưới những gì được nhìn thấy và được cho phép. Hoặc có thể lạc thú ấy hấp dẫn ông, cũng đơn giản và không thể giải thích được như khi người ta thèm ăn một trái chín hơn là ăn cái gì khác: không quan trọng đối với ông, cũng như tham vọng trong ông, hiếm hoi và ngắn ngủi, như thể bản chất con người ông là nhanh chóng cạn kiệt những gì dục vọng có thể trao dạy. Cái mớ bòng bong kỳ lạ mà những người thuyết giáo muốn nói bằng chữ dâm dục, không hề chọn sai (vì dường như đó chính là sự tràn đầy nhục cảm khi giải phóng sức lực) thách thức sự soi xét vì nó được cấu thành từ một loạt các chất đa dạng, mỗi chất lại phân thành những thành phần không đơn giản. Tình yêu có mặt trong đó, có lẽ hiếm hơn là người ta thường nói, nhưng bản thân tình yêu không phải là một khái niệm thuần khiết. Thế giới được gọi là thấp hèn này thông với thế giới tinh tế nhất trong bản chất con người. Cũng như tham vọng rồ dại nhất vẫn còn là một giấc mơ của tinh thần đang cố gắng muốn sắp xếp và thay đổi vạn vật, xác thịt trong những giờ phút táo bạo cũng biến những tò mò của tình thần thành của nó và ngông cuồng như thể nó thích thú làm việc đó; chất men dâm ô rút sức mạnh từ cốt lõi tâm hồn cũng như nó rút từ cốt lõi cơ thể. Niềm đam mê của một thân thể cường tráng, ông chỉ ghép nó quá thường xuyên mà không bao giờ thực hiện được với những dự án vô vọng là một ngày nào đó đào tạo cho mình một môn đệ hoàn hảo. Lẫn trong đó còn có nhiều tình cảm khác, mà mọi đàn ông đều trải qua và đều có thể thú nhận. Tình cảm đối với Fray Juan ở Leon và Francis Rondelet, những người anh em chết quá trẻ; với người hầu Alei và sau này với Gerhart ở Lubeck, đó là sự ân cần như người cha với những đứa con. Những tình cảm níu kéo ấy với ông đã từng như một thứ không thể ngăn tách với tự do con người: nhưng giờ đây, chính khi không có chúng ông lại cảm thấy tự do.

Cũng như thế, ông nghĩ về những phụ nữ ông có lần gần gũi xác thịt. Ông không phân tách ngọn ngành những lý do đưa đẩy ông gắn bó ngắn ngủi với họ, dù chúng đáng được lưu tâm hơn, vì chúng hình thành ít bột phát hơn. Phải chăng ham muốn bất chợt khi nhìn thấy những đường cong đăc biệt của cơ thể ấy chính là nhu cầu được nghỉ ngơi ở nơi sâu xa mà đôi khi phụ nữ ban phát, hay là sự tương hợp thấp hèn mà người ta quen dùng? Hay nữa, sâu xa hơn tình cảm hay thói trụy lạc, ham muốn ấy chính là sự tò mò tối tăm muốn xem thử hiệu ứng của những giao dục bí hiểm về sự phối kết hoàn hảo làm tái sinh trong ta sinh vật lưỡng tính cổ xưa? Tốt hơn nên thẳng thắn nói rằng đó là những lần sự ngẫu nhiên mang khuôn mặt đàn bà. Ba mươi năm trước, ở Alger, động lòng trắc ẩn trước một số phận nhỏ nhoi bất hạnh, ông đã mua một cô gái khá đẹp vừa bị bọn cướp bắt cóc trên bờ biển gần Valence; ông định gửi cô về Tây Ban Nha ngay khi có dịp. Nhưng, trong căn nhà hẹp trên bờ biển hoang vu, đã hình thành một tình cảm thân thiết giữa họ, rất giống tình vợ chồng. Đó là lần duy nhất ông chạm tới một cô gái trinh: kỷ niệm về lần âu yếm đầu tiên ấy, với ông không hẳn là sự chiếm hữu mà đúng hơn là một con người ông cần vỗ về và băng bó. Trong vài tuần, bên ông trên giường và trên bàn ăn là một thiếu nữ man mác u buồn, hàm ơn ông như người ta ngậm ơn trước các thánh trong nhà thờ. Song ông không hề tiếc nuối khi gửi cô theo chân một linh mục Pháp lên tàu về Port-Vendres cùng với mấy người cả nam lẫn nữ bị bắt và được trả về với gia đình và quê hương. Số tiền nhỏ ông cho cô chắc là đủ để cô dễ dàng vượt qua các chặng đường về tới quê ở Gandia… Sau này, thời kỳ ở Bude, trong phần chiến lợi phẩm chia cho ông có lần người ta cho ông một cô gái trẻ thô kệch người Hunggari; ông nhận cô để không làm mình lập dị hơn nữa trong trại lính nơi tên tuổi và gương mặt ông vốn đã khác biệt, nơi ông vẫn là một người cơ đốc giáo và bị coi rẻ dù trong đầu ông có nghĩ gì đi nữa về những giáo thuyết nhà thờ. Chắc chắn ông sẽ không nghĩ tới việc lạm dụng quyền lực chiến tranh trao cho nếu cô ta không quá khát khao làm vai trò con mồi. Quả ngọt của Eva hình như chưa bao giờ ngon hơn thế… Sáng hôm đó, ông theo các sĩ quan của Quốc vương vào thành phố. Ít phút sau khi về trại, ông biết trong lúc đi vắng ở trại nhận được lệnh phải giảm đội hình, thanh toán đám nô lệ và đồ đạc cồng kềnh; những xác chết và xống váy vẫn còn trôi vật vờ trên sông… Hình ảnh cơ thể mãnh liệt là thế giờ đây nhanh chóng lạnh cứng lại làm ông mãi về sau vẫn ghê tởm trước mọi sự chung chạ. Rồi ông quay trở về đồng bằng khói lửa nơi có những pho tượng muối và những thiên thần có đôi khuyên tai dài…

Ở phương Bắc, phu nhân Đờ Froso trọng tình tiếp đãi ông khi ông lang thang gần miền bắc cực trở về. Tất cả mọi thứ trên người nàng đều đẹp: dáng vóc cao, nước da sáng, đôi tay khéo léo băng vết thương và lau mồ hôi cho người sốt, nàng đi với sự duyên dáng thanh thoát trên nền đất rừng hơi ẩm, bình thản nâng váy để lộ đôi chân trần lội qua suối. Được các phù thủy xứ Laponi truyền dạy, nàng đưa ông tới tận rìa đầm lầy, trong những chiếc lều nhỏ, ông được xông và tắm trong tiếng hát linh ảo… Buổi tối tại trang viên nhỏ nhà Froso, bên chiếc bàn phủ vải trắng, nàng mời ông ăn bánh lúa mạch đen với muối, quả mọng và thịt khô; nàng gần ông trong chiếc giường lớn trên phòng cao, một chút thản nhiên sỗ sàng như một người vợ. Nàng là góa phụ, và định vào lễ Saint-Martin tới sẽ làm lễ cưới với một chủ trại láng giềng còn độc thân, để lãnh địa không rơi vào vòng giám hộ của các anh nàng. Còn ông chỉ có ý định tiếp tục nghề chữa bệnh ở xứ sở rộng lớn như một vương quốc này, ngồi cạnh lò sưởi viết sách, tối đến trèo lên chiếc tháp nhỏ quan sát các vì sao… Song, sau tám hay mười ngày gì đó, vì những ngày hạ ấy không có bóng đêm, ông đã lại lên đường tới Upsal, mùa này triều đình chuyển về nơi đó, bởi vẫn hy vọng thụ hưởng ân sủng Nhà Vua, và biến hoàng tử Erik thành vua - đệ tử, đó cũng là điều huyễn tưởng cuối cùng của mọi triết gia.

Nhưng chỉ riêng việc cố nhớ lại những con người kia đã làm phóng to vị trí của họ, và khuếch đại tầm quan trọng của những cuộc phiêu lưu xác thịt. Khuôn mặt Alei hiện lên không thường xuyên hơn khuôn mặt những người lính vô danh cứng lạnh trên những con đường Ba Lan, mà vì thiếu thời gian và phương tiện ông không thể cố cứu họ. Cô nàng tư sản nhỏ bé đi ngoại tình ở Pont-Saint-Esprit làm ông ghê tởm với cái bầu tròn tròn giấu dưới nếp gấp dải đăng ten rua, những lọn tóc xoăn tít xung quanh đường nét võ vàng mệt nhọc, những lời nói dối đáng thương và sỗ sàng. Ông đã nổi giận trước cái liếc mắt cô lẳng vào người ông trong tận cùng sợ hãi, vì không biết cách nào khác để chinh phục một đàn ông. Vậy mà ông đã vì cô ta liều đặt danh tiếng bác sĩ vào vòng nguy hiểm; những động tác vội vã cố để kết thúc trước khi người chồng ghen tuông trở về, cái phần khốn khổ còn lại sau một lần con người ân ái mà ông phải chôn dưới gốc ô liu trong vườn, sự im lặng mua của bọn hầu với giá bằng vàng để trông coi Phu nhân và giặt tấm ga đẫm máu, tất cả những thứ đó đã làm nảy sinh giữa ông và cô ta một thứ tình cảm giữa những kẻ đồng lõa, và ông biết cô ta còn hơn một tình nhân biết một tình nhân. Phu nhân de Froso mang đến cho ông không gì khác ngoài sự an lành, song cũng chẳng hơn bà chủ hiệu bánh có nước da rỗ đã làm phúc cứu ông vào một buổi tối khi ông đến ngồi dưới ô văng cửa hàng chị ta tại Salzbourg. Khi đó ông vừa trốn khỏi Innsbruck, mệt lử và rét cóng, tập tễnh lê bước dưới tuyết. Qua mặt tiền cửa hàng, chị ta quan sát người đàn ông co ro trên chiếc ghế đá nhỏ, và, chắc tưởng ông là ăn mày, chìa ra cho ông một ổ bánh mì tròn còn ấm nóng. Rồi chị thận trọng đóng móc cửa lại thật chắc. Ông không quên rằng con người tốt bụng và ngờ vực này có thể ném gạch hoặc đập xẻng vào ông khi cần. Dù thế nào chị ta cũng vẫn là một trong những gương mặt hiền lành. Vả lại suy cho cùng thì tình bạn hay sự ghét bỏ cũng chỉ đọng lại ít ỏi như sự quyến rũ xác thịt. Những sinh vật đã đi theo hay ngang qua đời ông, dù không hề mất cá tính rõ ràng, khi đã qua đi đều lẫn nhòa thành vô danh, như những cây rừng, nhìn từ xa dường như chúng nhập vào nhau. Linh mục phụ tá Campanus lẫn lộn với Riemer giả kim thuật gia mà ông vẫn ghét những chủ thuyết của họ, thậm chí với cả Jean Myers, nếu ông còn sống thì đã đến tuổi tám mươi. Người anh họ Henri trong bộ da trâu và Ibrahim trong chiếc áo dài lót lông, hoàng tử Erik và ông hoàng Laurent kẻ sát nhân ông đã cùng trải qua vài buổi tối đáng nhớ ở Lyon, hai người chỉ là những khuôn mặt khác nhau của một thứ cố thể, đó là đàn ông. Những thuộc tính về giới tình không có vai trò quan trọng như cái duy lý hay phi duy lý của sự ham muốn giả định: phu nhân rất có thể là một người bạn đồng hành; Gerhart ý nhị như một thiếu nữ. Đó là những con người đã gặp, rồi rời xa trong cuộc đời ông, không bao giờ ông nhìn thấy hai lần, cũng giống như những gương mặt ma quái trồi lên thành hình hài sắc nét đến kinh khủng kia, trong đêm tối chúng từ lông mày bước ra trước khi ông chìm trong giấc ngủ và giấc mơ, lúc thì chúng lướt qua rồi trốn chạy nhanh như sao băng, lúc chúng lại tan đi khi ông, vẫn nhắm mắt, nhìn chằm chằm bên trong. Những bóng ma nối nhau chuyển động này tuân theo những quy luật toán học phức tạp hơn và xa lạ hơn cả quy luật của trí tuệ và giác quan.

Nhưng điều ngược lại cũng đúng. Các sự kiện trên thực tế đều là các điểm cố định, dù người ta đi qua và bỏ lại phía sau những sự kiện của quá khứ, và phía trước là khúc ngoặt che đi những sự kiện tương lai, và con người cũng như sự kiện. Kỷ niệm chỉ là một ánh nhìn thỉnh thoảng rọi vào những sinh vật đã đi vào trong đầu ta, tiếp tục tồn tại không phụ thuộc vào trí nhớ. Ở Leon, nơi ông tạm trú ngụ trong tu viện của Don Blas de Vela dưới bộ quần áo tập tu, và tiện đó phụ giúp ông ta làm các thí nghiệm giả kim thuật, bên cạnh ông có Fray Juan, một tu sĩ bằng tuổi. Tu viện đông đúc quá, những người mới đến phải dùng chung hai hay ba người một nệm cỏ và chăn. Gió tuyết len lỏi qua những bức tường và Zénon liêu xiêu với chứng ho khan. Fray Juan chăm bạn với tất cả những gì có thể, lấy trộm cả canh của tu sĩ nấu bếp cho bạn dùng. Đã tồn tại ít lâu một amor perfectissimus[58] giữa hai chàng trai trẻ, nhưng với Fray Juan, con người đặc biệt sùng tín với thánh Tông đồ yêu quí, những lời báng bổ và phủ định của Zénon tồn tại mà như không tồn tại. Khi Don Blas bước xuống con dốc ra khỏi tu viện vì bị đám tu sĩ ông từng chăn dắt đuổi đi, cho rằng ông là phù thủy truyền đạo Do thái nguy hiểm, Fray Juan đã chọn đi theo ông lão già nua trong cảnh phế truất, dù anh ta chẳng có họ hàng thân thuộc cũng không phải môn đồ. Với Zénon thì ngược lại, cú đảo chính trong tu viện là vận may để cắt đứt vĩnh viễn với một nghề nghiệp chán ngán, để lên đường trong bộ quần áo thế tục, học hỏi những khoa học ít dính dấp với mơ mộng hơn. Dù ông thầy có tìm hiểu những nghi lễ Do thái hay không thì chàng tu sĩ trẻ cũng chẳng bận lòng, vì với anh, theo công thức táo bạo được các thế hệ học sinh truyền tay nhau dưới áo măng tô, Luật Cơ đốc giáo, Luật Do thái và Luật Hồi giáo không là gì khác ngoài Ba Điều bịp bợm. Don Blas chắc là đã chết trên một nẻo đường nào đó hay trong ngục một tòa án giáo phận; phải tới ba mươi nhăm năm sau học trò cũ của ông ta mới nhận ra trong sự điên rồ ấy là đầu óc thông thái không thể giải thích được. Còn Fray Juan, nếu anh ta còn sống ở đâu đó, thì cũng đã sắp bước vào tuổi sáu mươi. Ông đã cố tình xóa khỏi trí nhớ hình ảnh họ cùng hình ảnh của mấy tháng nay ở bên trong chiếc áo thụng thầy tu. Thế nhưng Fray Juan và Don Blas vẫn đang khó nhọc bước đi trên con đường lởm chởm đá, dưới gió buốt tháng Tư, không cần phải nhớ lại mà họ vẫn ở đó. Francois Rondelet đang đi trên truông Địa Trung Hải, cùng đồ đệ lập những dự án tương lai, cùng tồn tại với Francois không quần áo nằm trên chiếc bàn đá hoa trong gian phòng lớn của trường đại học, và bác sĩ Rondelet hình như đang giải thích hoạt động các khớp tay với người chết hơn là với học sinh, và, vượt thời gian, đưa ra những luận điểm của ông với một Zénon đã già. Unus ego et multi in me[59]. Những bức tượng không có gì thay đổi, cố định ở chỗ của chúng, mãi mãi ngự trên một không gian trải rộng có lẽ là vĩnh hằng. Thời gian chỉ là một con đường nối chúng lại với nhau. Có một mối liên hệ: ta không giúp cho người này việc này thì sẽ giúp cho người khác: ông đã không cứu Don Blas, nhưng ông đã cứu Joseph Ha-Cohen ở Gênes, và không vì thế mà hắn thôi coi ông là một con chiên ghẻ cơ đốc giáo. Không có điểm kết thúc: các thầy giáo hoặc các bạn đồng môn mà ông đã thu nhận một tư tưởng ở họ hay nhờ họ ông đã nghĩ ra một tư tưởng trái ngược khác, vẫn theo đuổi những cuộc khẩu chiến không ai nghe và không thể hòa giải, mỗi người trong quan niệm của mình về thế giới như ảo thuật gia ở bên trong vòng tròn của mình. Darazi, người tìm kiếm cho mình một chúa trời gần gũi hơn cả tĩnh mạch cảnh, tranh luận đến cùng với Don Blas, người coi Chúa trời là Người-Không hiển lộ, còn Jean Myers thì ngậm cười vì chính chữ Chúa trời đó.

Từ gần nửa thế kỷ nay, trí óc là nơi ông đập rộng ra hết mức có thể những vết nứt trên bức tường giam hãm chúng ta. Những chỗ hổng lớn dần lên, hay đúng hơn là dường như bức tường mất dần sự vững chắc nhưng không phải vì thế mà không còn dày đặc nữa, như thể đó là một bức tường khói chứ không phải tường đá. Đồ vật không cần thiết để làm công cụ hữu ích nữa. Đầu ông như một cái nệm, đồ vật cho đi qua đó những vật chất cấu thành nó. Căn phòng chứa một cánh rừng. Cái thang này, được đo trên khoảng cách giữa mông người ngồi và đất, cái bàn dùng làm bàn ăn hay bàn viết này, cánh cửa này mở ra để khối khí giữa các vách ngăn thông với khối khí khác bên cạnh, chúng mất lý do tồn tại mà một thợ thủ công đã trao cho để chúng không còn là thân cây hay cành cây bị lột vỏ như thánh Barthelemy trong những bức tranh ở nhà thờ, mang trên mình những vòm lá ma quái và những con chim vô hình, chúng vẫn kêu cót két trong cơn bão đã tan lâu, trên mình chúng chiếc bào còn để lại đây đó những vết nhựa vón cục. Cái chăn này và cái áo thấy tu treo trên đinh kia còn đẫm mùi mồ hôi, mùi sữa và máu. Đôi giày há mõm để dưới giường đã từng động đậy theo hơi thở của con bò nằm dài trên cỏ, và tiếng con lợn bị chọc tiết kiệt máu kêu eng éc vẫn vang lên trong phần mỡ mà người thợ vá giày phết lên đôi giày. Cái chết bạo liệt hiện diện khắp nơi đây, giống như trong cửa hàng thịt hay trên khoảng đất có giá treo cổ. Con ngỗng bị chẹt cổ vẫn cất tiếng quàng quạc trong chiếc lông ngỗng được dùng để vạch lên tấm giẻ những tư tưởng mà người ta cho là xứng đáng được lưu lại. Tất cả đều khác: tấm áo sơ mi các xơ Bernadines giặt cho ông là cánh đồng lanh còn xanh hơn cả màu trời, và cũng là một đống sợi ngâm dưới đáy một con kênh. Những đồng florin trong túi ông in hình Tiên đế Charles đã được trao đi đổi lại, được đem cho hay lấy cắp, cân đong hay xén gọt hàng nghìn lần trước khi, ở thời điểm nào đó, ông tin chúng là tiền của mình, nhưng những lần chúng xoay mình trong những đôi bàn tay hà tiện hay phóng khoáng đều ngắn ngủi nếu so với bản thân sự tồn tại bền bỉ trơ ì của kim loại, chảy từng giọt vào tĩnh mạch trái đất trước thời Adam sống trên đời. Những bức tường gạch hiện hình từ bùn và một ngày nào đó lại quay về với bùn. Cái phần nhà nhỏ dính liền tu viện nơi ông được ấm no phải chăng không còn là nhà nữa, không còn là cái nơi quy tụ của con người, nơi trú ngụ chắc chắn cho trí óc hơn là cho cơ thể. Cùng lắm nó chỉ là một ngôi lều giữa rừng hay một cái trại bên đường, một mẩu vải rách ném xuống giữa vô cùng và chúng ta. Qua hàng ngói, sương mù và những ngôi sao không quen biết bay vào. Trong ngôi nhà này cư trú hàng trăm âm hồn, và cả những người sống cũng ngu ngơ như những âm hồn: hàng tá đôi tay đã đặt từng viên đá lát, đúc gạch và cưa những tấm ván lát sàn, đóng đinh, gắn hay dán chúng: tìm ra một người thợ đã dệt tấm vải len kia vẫn còn sống cũng khó như nói chuyện với người chết. Nhiều người đã sống ở đây, và sau ông, nhiều người nữa sẽ còn đến sống ở đây như con tằm trong kén. Một con chuột lẩn kỹ nếu không nói là vô hình đằng sau vách ngăn, một con côn trùng đang đục khoét bên trong cái rầm mọt, con mắt chúng nhìn khác với con mắt của ông về những khoảng trống và khoảng đầy mà ông gọi là phòng của mình… Ông đưa mắt nhìn lên. Trên trần, một chiếc kèo cũ dùng lại mang trên mình một niên hiệu: 1491. Vào thời điểm dòng số này được khắc lên để ghi nhớ một ngày bây giờ không còn quan trọng với ai nữa, ông chưa sinh ra, và cả người phụ nữ từ đó ông thoát thai cũng chưa sinh ra. Ông nghịch ngợm đổi chỗ các con số: 1941 sau Công nguyên. Ông thử tưởng tượng về cái năm chẳng có quan hệ gì với sự tồn tại của chính ông, mà người ta chỉ biết có một điều về nó, đó là nó sẽ đến. Ông bước trên cát bụi của chính mình. Nhưng thời gian cũng như những hạt sồi: ông không cảm nhận được cái năm tháng do bàn tay con người dệt nên ấy. Trái đất quay, không hề biết đến lịch julien hay lịch cơ đốc giáo, tạo thành vòng tròn không đầu không cuối như một chiếc nhẫn trơn. Zénon nhớ lại rằng ở Thổ Nhĩ Kỳ bây giờ là năm 973 niên hiệu Hegire, còn Darazi bí mật tính năm tháng theo niên hiệu Khosroes. Từ năm chuyển sang ngày, ông nghĩ bây giờ mặt trời đang lên trên những nóc nhà ở Pera. Căn phòng đi để lại một dải dài; đai giường kêu kẽo kẹt như dây buộc tàu, chiếc giường trượt từ tây sang đông ngược với chuyển động biểu kiến của mặt trời. Tìm chốn an thân tĩnh tại ở một góc cố định trên đất Bỉ là sai lầm mới nhất; cái điểm trong không gian nơi ông đang ở một giờ nữa sẽ là biển và sóng, lâu hơn chút ít nữa là châu Mỹ và châu Á. Những vùng đất ông chưa từng qua chồng chéo lên nhau trong vực thẳm ở nhà thương làm phúc Saint-Cosme. Bản thân Zénon cũng tan đi như một hạt tro trước gió.

TAN RA VÀ KẾT LẠI… Ông biết khi ý nghĩ dứt đoạn, đường rạn nứt xuất hiện trong sự vật có nghĩa là gì. Hồi còn là tu sĩ trẻ, ông đã đọc trong một cuốn sách của Nicolas Flamel miêu tả opus nigrum[60], một thí nghiệm hòa tan và đốt cháy những hình thể là phần khó nhất trong Bí thuật Lớn. Don Blas de Vela vẫn thường xuyên khằng định trịnh trọng rằng bản thân quá trình vẫn diễn ra khi hội tụ đủ các điều kiện, dù rằng người ta có muốn điều đó hay không. Chàng tu sĩ đã say sưa suy tưởng về những lời cách ngôn mà cậu thấy hình như được rút ra không biết từ một cuốn sách ác hại và xác thực nào đó. Trong nghề luyện đan, bước tách chiết này nguy hiểm đến mức các nhà triết học giả kim thuật chỉ dám ám chỉ đến, khó khăn tới mức nhiều cuộc đời dài đã mất trắng vì tìm cách đạt đến nó. Trước kia ông nhầm xếp nó cùng với cuộc nổi loạn dễ dàng. Sau này, loại bỏ mớ mơ mộng hão huyền cũng cổ xưa như ảo tưởng của con người, chỉ giữ lại những công thức thực tế từ các nhà luyện đan thầy mình, ông đã chọn cách làm hòa tan và đông kết vật chất theo nghĩa thí nghiệm được thực hiện với cơ thể của sự vật. Giờ đây, hai nhánh parabol gặp nhau, đã hoàn tất một mors philosophica[61]: người tiến hành thí nghiệm, bị chính thứ a xít thí nghiệm đốt cháy, vừa là chủ thể vừa là khách thể, là nồi chưng cất mỏng manh và là kết tủa đen ở đáy bình hứng. Thí nghiệm người ta từng nghĩ có thể nghiên cứu trong hiệu thuốc nay đã trải ra khắp nơi. Liệu rằng sau đây những bước tiếp theo của cuộc phiêu lưu tìm giả kim có thành cái gì đó không phải là giấc mơ? Có tới chăng một ngày ông biết đến sự thuần khiết khổ hạnh của Bí thuật Trắng, rồi biết đến chiến thắng của trí tuệ và các giác quan, là đặc trưng của Bí thuật Đỏ? Từ đáy kẽ nứt vụt hiện lên con Quái vật Huyễn tưởng. Ông táo bạo nói Có, như trước kia đã từng táo bạo nói Không. Ông bất thần dừng lại, giật mạnh dây cương trên chính cổ mình. Phần đầu tiên của Bí thuật đã đòi hỏi cả cuộc đời ông. Ông không có thời gian và sinh lực để đi xa hơn, nếu giả định rằng có một con đường và rằng có một con người có thể vượt qua con đường đó. Hoặc là cái chết thực sự sẽ nhanh chóng xuất hiện sau khi suy nghĩ bị thối rữa, bản năng bị chết, hình hài bị nghiền nát, vì bản chất con người gần như không thể chịu đựng nổi, và thật đáng tò mò xem điều đó diễn ra như thế nào. Hoặc trí óc từ nơi chuếnh choáng ấy trở về, lại đi theo đường mòn thường lệ, chỉ thêm được đôi chút khả năng tự do hơn giống như được lau chùi. Xem xét những hiệu ứng ấy sẽ thế nào kể cũng hay.

Ông đã bắt đầu nhìn thấy những hiệu ứng ấy. Công việc trạm xá không để ông mệt mỏi: đôi tay và ánh mắt ông chưa bao giờ tự tin hơn thế. Những bệnh nhân rách rưới mỗi sáng kiên nhẫn chờ giờ nhà thương làm phúc mở cửa được ông chăm sóc với tất cả tài nghệ như ông đã từng chữa trị cho những kẻ thế lực trên thế giới này. Vắng bóng hoàn toàn mọi tham vọng hay sợ hãi, ông áp dụng phương pháp của mình quyết đoán hơn, và gần như kết quả lúc nào cũng tốt: trong sự tận lực ấy thậm chí không hề có lòng thương người. Bản chất khô khan và nóng nảy dường như ngày càng kiên cố cùng tuổi tác; ông ít sợ lạnh hơn; dường như ông không mệt mỏi trước băng tuyết mùa đông và ẩm ướt mùa hè nữa; bệnh thấp khớp nhiễm ở Ba Lan không còn hành hạ ông. Ông cũng không thấy hậu quả bệnh sốt rét cách nhật mang theo từ Phương Đông về. Ông thờ ơ ăn những thức do linh mục tu viện trưởng phái một tu sĩ mang từ bếp ăn sang nhà thương, hoặc ông chọn ở quán ăn những món rẻ tiền. Thịt, tiết, lòng, tất cả những thứ gì đã từng phập phồng và sống làm ông ghê tởm vào giai đoạn sống này, vì con vật khi chết cũng đau đớn như con người, và ông không thích thú gì khi phải tiêu hóa những sinh vật lúc chúng mạt vận. Từ khi ông tự tay cắt tiết một con lợn trong lò lợn ở Montpellier, để kiểm tra xem thời điểm tim co bóp và mạch máu đập có trùng nhau không, ông không thấy phải dùng hai từ khác nhau để chỉ con vật mà người ta mổ và con người mà người ta giết, con vật kiệt sức và con người chết. Khẩu vị của ông chuyển sang bánh mì, bia, bột mì sệt là những thứ vẫn còn giữ âm vị đậm đặc của đất, thích thứ rau nước, những thứ quả dịu mát, những thứ củ và rễ cây có vị. Bà chủ quán ăn và tu sĩ nấu bếp khâm phục đức ăn chay của ông, họ nghĩ ông thật sùng đạo. Tuy nhiên thỉnh thoảng ông cũng bắt mình trầm tư ăn một mẩu ruột hay một miếng gan tái, để chứng minh với chính bản thân rằng việc ông không ăn thit là do tinh thần chứ không phải do khảnh ăn. Ông luôn ăn mặc xuềnh xoàng, vì đãng trí hoặc vì xem nhẹ chuyện ấy, ông không thay đổi quần áo mới. Về chuyện dục tình, ông vẫn là anh thầy thuốc ngày xưa khuyên bệnh nhân sử dụng trợ lực của tình yêu, như trong trường hợp khác người ta khuyên họ nên dùng rượu vang. Theo ông, những giây phút kỳ diệu cháy bỏng vẫn là cách tốt nhất đối với nhiều người trong chúng ta để tiếp cận vương quốc lửa mà có lẽ chúng ta chỉ là những tia sáng nhỏ nhoi, nhưng cái khoái cảm tinh tế thật ngắn ngủi, và thâm tâm ông ngờ rằng cái sự rất dễ thành lệ mòn, quá phụ thuộc vào những công cụ sinh sản xác thịt kia không phải là một trong những thí nghiệm mà người ta ép mình làm một lần để rồi khước từ nó. Sự trong trắng, ngày xưa ông thấy đó là điều mê tín cần chống lại, giờ đây với ông là một trong những khuôn mặt của sự thanh thản: ông nhấm nháp sự hiểu biết lạnh lùng mà ta có được từ những người khác khi ta không ham muốn họ nữa. Song cũng có một lần, bị quyến rũ bởi một cuộc gặp gỡ, ông một lần nữa tự thả mình vào trò chơi, và ngạc nhiên về chính sức lực của mình. Một lần ông nổi khùng trước một tu sĩ vô lại đi bán thuốc bôi dẻo của trạm xá trong thành phố, nhưng ông giận dữ là do thấy cần phải thế hơn là bột phát từ bản năng. Thậm chí ông không cho phép mình một chút tự hào sau một ca mổ thành công, như người ta để một con chó xù mình giũ lông trên cỏ.

Một buổi sáng, trong khi đi lang thang sưu tầm cây cỏ, một chuyện không đáng kể và gần như lố bịch làm ông suy nghĩ; nó sinh ra trong ông một thứ tương đương như một thiên khải sáng láng làm một người sùng đạo thấy được một điều bí nhiệm. Ông ra khỏi thành phố vào lúc bình minh vừa lên để đi đến rìa cát, mang theo một chiếc kính lúp ông đã đặt một thợ kính ở Bruges làm theo những yêu cầu đặc biệt, ông dùng nó để quan sát thật gần các rễ con và hạt cây mà ông thu nhặt được. Gần trưa, ông thiếp ngủ nằm sấp trong một hố cát, đầu gối lên cánh tay, chiếc kính rơi khỏi tay nằm trên một khóm cây khô dưới người ông. Khi tỉnh dậy, ông tưởng nhìn thấy đối diện với mặt mình một con vật chuyển động cực kỳ quái gở, một con côn trùng hay động vật thân mềm đang di chuyển trong bóng tối. Người nó hình cầu, phần bụng, có màu đen lánh và ẩm ướt, được bao quanh bởi một vùng màu trắng hơi ngả sang hồng hoặc màu nhờ nhờ xỉn, những sợi lông mọc quanh viền mép đan nhau đâm lên từ phần mai mềm màu nâu có những đường vạch thành kẽ nứt và u phồng lên. Một sự sống gần như đáng sợ ngụ trong hình hài mỏng manh. Chưa đầy một khoảnh khắc sau, thậm chí trước khi những gì mắt ông nhìn thấy chuyển thành ý nghĩ, ông nhận ra rằng những gì ông thấy chẳng qua chỉ là mắt ông, được phản chiếu và phóng to qua chiếc kính lúp, đằng sau nó cỏ và cát tạo thành lớp thủy như lớp tráng gương. Ông ngồi dậy chìm vào suy nghĩ. Ông đã thấy mình nhìn, thoát ra ngoài con mắt quen thuộc thủ cựu, ông đã nhìn rất gần vào cơ quan nhỏ bé và khổng lồ, gần gũi song lại lạ lẫm, nhanh nhẹn nhưng lại dễ bị tổn thương, được phú một sức mạnh không hoàn hảo dầu vậy vẫn kỳ diệu, mà ông phải nhờ cậy để nhìn thế giới. Từ cái nhìn ấy chẳng rút ra điều lý thuyết nào, song nó nhân lên một cách kỳ quái những hiểu biết của ông về bản ngã, cùng với những khái niệm của ông về nhiều vật thể cấu hợp nên bản ngã. Như con mắt của Chúa ở một số bức tranh thánh, con mắt người này đã trở thành một biểu tượng. Điều quan trọng là phải đón nhặt những gì ít ỏi nó lọc được từ thế giới trước khi nó chỉ trông thấy đêm đen, quan trọng là phải kiểm soát các bằng chứng và nếu có thể sửa chữa sai lầm. Theo một ý nghĩa nào đó, con mắt là đối tượng của vực thẳm.

Ông thoát ra khỏi cuộc diễu hành những ý nghĩ màu đen. Thực tế, ông đã hơn một lần thoát ra khỏi đó. Và ông sẽ còn thoát ra khỏi đó. Những cuốn sách bàn về sự phiêu lưu của trí tuệ đã lầm lẫn khi gán cho cuộc phiêu lưu ấy nhiều đoạn nối tiếp nhau: trái lại tất cả hòa trộn vào nhau; tất cả đều là những chủ đề để nói lại và nhắc lại không bao giờ dứt. Cuộc tìm kiếm của trí tuệ biến thành đường tròn. Trước kia ở Bâle, và ở nhiều nơi khác, ông đã trải qua những đêm như thế. Vẫn những chân lý ấy, ông đã học hỏi lại nhiều lần. Nhưng những trải nghiệm có tính lũy tích: qua thời gian, bước chân đi đã chắc chắn hơn, con mắt đã nhìn được xa hơn vào vài chỗ tối tăm; trí óc đã ghi nhận ít nhất một vài quy luật. Vì ông trở thành người đang leo lên một sườn núi, hay có lẽ là đi xuống, ông lê cao hay xuống sâu ngay tại chỗ, hơn nữa, ở mỗi khúc ngoặt chữ chi, vẫn vực thẳm ấy lại hiện ra lúc ở bên phải lúc lại bên trái. Chỉ nhận ra quãng đường đã leo nhờ không khí ngày càng hiếm và những ngọn núi mới điểm xuyết đằng sau những ngọn lúc trước dường như chắn ngang đường chân trời. Nhưng khái niệm thăng hay giáng đều sai: những ngôi sao tỏa sáng ở phía dưới cũng như ở phía trên; ông ở đáy vực cũng không đúng mà ở giữa cũng không phải. Vực thẳm vừa ở bên kia bầu trời vừa ở bên trong vòm xương. Tất cả giống như diễn ra ở đáy một loạt những vòng khép kín không dứt.

Ông viết trở lại, nhưng không dự định sẽ cho công bố. Trong số tất cả những quyển sách bàn về y học cổ, ông vẫn thích cuốn III Các nạn dịch của Hippocrate, vì những miêu tả các ca lâm sàng rất chính xác cùng triệu chứng tiến triển từng ngày của chúng, và cách chữa trị. Ông cũng viết tương tự như thế về những bệnh nhân được chữa trị ở nhà thương làm phúc Saint-Cosme. Một thầy thuốc nào đó sống sau ông sẽ có thể rút ra được chút gì đó từ quyển nhật ký do một bác sĩ thực hành hành nghề ở Flandre vào thời Hoàng đế Cơ đốc giáo Philippe II. Một dự án mạnh dạn hơn thỉnh thoảng chiếm tâm trí ông, đó là viết cuốn Liber Singularis[62], trong đó ông miêu tả tỉ mỉ những gì ông biết về một con người, đó chính là ông, sự phức tạp của nó, những cư xử, những hành động đã được thú nhận hay còn trong bí mật, ngẫu nhiên hay có tính toán, tư tưởng, và những mơ ước. Rút gọn bớt kế hoạch quá rộng này, ông giới hạn vào một năm người đàn ông này sống, rồi vào một ngày: ông vẫn chưa nắm bắt được chất liệu rộng lớn, và ông nhanh chóng nhận ra rằng trong tất cả những thời gian ông trải qua thì thời khắc đó là nguy hiểm nhất. Ông từ bỏ ý định. Đôi khi, để giải trí, ông viết ra những lời mạo xưng là tiên tri, thực tế đó là những lời châm biếm những sai lầm và những điều quái dị trong thời đại ông sống bằng cách lột tả cái phần mới lạ hay kỳ diệu mà ít người thấy. Nhân tiện đó, và dưới hình thức là những lời giải trí, ông đọc một vài chuyện trong mớ khó hiểu buồn cười này cho một nhạc sĩ đàn ống ở Saint-Donatien, mà ông kết bạn từ khi ông phẫu thuật cho bà vợ yêu quý của ông ta một khối u lành. Nhạc sĩ đàn ống và vợ ông ta điên đầu đoán nghĩa như đoán câu đố, rồi cười khoái trá mà không nhìn thấy trong đó độc tính của sự việc.

Một vật cũng chiếm thời gian của ông trong những năm tháng đó là một cây cà chua, loài thảo mộc hiếm sinh sản theo cách giâm cành, mà ông vất vả mới gây được từ một mẫu duy nhất mang về từ Tân Thế giới. Cây quý này được ông giữ trong hiệu thuốc, làm ông hứng thú làm lại những nghiên cứu cũ của mình về chuyển động của nhựa cây: ông úp một cái chụp để ngăn không cho nước tưới bốc hơi lên, và mỗi sáng đều cân đo cẩn thận, ông đã đo được số aoxơ nước mỗi ngày cây có thể hấp thu được; rồi ông làm các phép toán đại số để xem với khả năng thẩm thấu này, chất lỏng có thể lên đến độ cao nào trong thân và cành. Ông trao đổi chủ đề này với nhà toán học thông thái đã từng mời ông ngụ lại nhà ở Louvain khoảng sáu năm trước. Họ trao đổi các công thức. Zénon nôn nóng chờ thư trả lời. Ông cũng bắt đầu nghĩ đến những chuyến đi mới.

Căn bệnh của linh mục tu viện trưởng

Một buổi sáng tháng Năm, ngày lễ Saint-Sang[63], Zénon gửi bữa ăn của mình như thường lệ tới nhà trọ Con Hươu lớn, một mình ông ngồi trong góc tối quen thuộc. Các bàn và ghế băng gần cửa sổ nhìn ra phố ngược lại hôm ấy rất đắt khách, vì từ đó người ta có thể xem đám rước ngang qua. Chủ nhân nhà chứa nổi tiếng ở Bruges, người ta gọi mụ là Bí ngô vì thân hình to béo, ngồi ở đó cùng với một gã nhỏ người nhợt nhạt được gọi là con trai và hai cô ả trong nhà chứa. Zénon biết Bí ngô qua lời đưa chuyện của một cô gái bị bệnh lao thỉnh thoảng đến chỗ ông xin thuốc chữa ho. Cô ta không ngớt lời kể những hành vi hèn hạ của bà chủ lừa lọc, lấy cắp quần áo của cô ta.

Một tốp lính gác vừa làm hàng rào danh dự trên ngưỡng cửa nhà thờ ùa vào quán. Chiếc bàn của Bí ngô lọt mắt tên sĩ quan, hắn ra lệnh những người đang ngồi ra khỏi chỗ. Gã con trai và mấy cô điếm không để hắn nói tới lần thứ hai, nhưng Bí ngô kiêu hãnh không thèm động đậy. Một tên lính xông vào kéo mụ ra khỏi chỗ, mụ giằng lại, bám vào bàn làm bát đĩa đổ hết cả; tên sĩ quan đến gần tát vào bộ mặt trong vàng ệch, để lại một vết tím nhợt nhạt. Mụ choe chóe la ó, cấu xé, bấu víu vào mấy chiếc ghế, rồi vào ngưỡng cửa, cuối cùng mụ đành để bọn lính kéo xềnh xệch vứt ra ngoài; một tên còn lấy mũi kiếm thích thú chọc vào người mụ làm trò cười. Tên sĩ quan ngồi vào chỗ vừa chiếm, khinh bỉ ra lệnh cho cô hầu bàn đang lau sàn.

Không ai tỏ vẻ định đứng lên. Một vài người cười ngượng nghịu vẻ đồng tình hèn nhát, song số đông ngược lại nhìn ra chỗ khác hoặc bực tức cúi gằm mặt xuống đĩa thức ăn. Zénon nhìn cảnh tượng mà ghê tởm lên tận cổ: Bí ngô bị tất thảy mọi người gièm pha; giả sử có người nào có thể chống lại thói thô bạo của bọn lính, thì cũng không nên vào cứu mụ, bởi người nào bảo vệ mụ già to béo kia chỉ bị chế nhạo mà thôi. Lúc sau mọi người được biết mụ bị phạt roi vì tội vi phạm trật tự công cộng và bị đuổi về nhà. Tám ngày sau, mụ tú bà lại đón khách như bình thường, vén áo lên cho những người nào muốn xem sẹo trên người mụ.

Khi Zénon đến thăm hỏi linh mục trưởng tu viện lúc này đang ở trong phòng riêng, vì hơi mệt sau khi đi bộ cùng đám rước, ông thấy linh mục cũng đã biết chuyện. Ông thuật lại những gì chính mắt trông thấy. Nhà tu hành thở dài, đặt tách thuốc sắc xuống trước mặt.

– Người đàn bà này thuộc loại cặn bã trong giới nữ, - linh mục nói, - và ta không trách con vì đã khoanh tay ngồi nhìn. Nhưng liệu chúng ta có thể chống lại chăng một hành động chà đạp nhân phẩm con người như thế, nếu nạn nhân là một người thánh thiện? Bí ngô là thế nào sẽ chịu như thế, tuy nhiên hôm nay bà ta đúng, như Chúa và các thiên thần sẽ nói như thế.

– Chúa và các thiên thần không can thiệp giúp bà ta, - thầy thuốc nói nước đôi.

– Cha không bao giờ có ý nghĩ nghi ngờ những điều kỳ diệu của Kinh thánh, - nhà tu hành nói vẻ hơi nồng nhiệt, - nhưng ở thời đại chúng ta, bạn của ta ạ, (và ta đã qua tuổi sáu mươi), ta chưa bao giờ thấy Chúa can thiệp trực tiếp vào việc người trần. Chúa cử người cứu giúp. Người chỉ hành động qua chúng ta những con người phàm tục.

Ông đến bên bàn giấy tìm trong ngăn kéo hai tờ giấy viết chữ chi chít và đưa cho bác sĩ Théus.

– Con đọc đi, - ông nói. - Con đỡ đầu của ta, Ngài Withem, một người yêu nước, đã cho ta hay một sự kiện tàn bạo, mà bằng cách khác chúng ta chỉ biết đến khi đã quá muộn, khi sự xúc động do nó gây ra đã nguội lạnh, còn nếu được biết ngay lập tức thì sự việc đã được giảm nhẹ đi bằng những lời dối trá. Sức tưởng tượng của chúng ta vẫn còn nhỏ nhoi lắm, bác sĩ con ta ạ. Chúng ta lo lắng, và hoàn toàn có lý, cho một mụ tú bà bị ngược đãi, vì sự nhẫn tâm đó xảy ra ngay trước mặt ta, nhưng còn có những điều kinh khủng hơn diễn ra cách đây mươi dặm lại không ngăn được ta uống hết chén trà hoa cẩm quỳ hãm này.

– Sự tưởng tượng của cha tôn quý cũng đã khá lớn để làm tay cha phải run lên và bắn cả trà ra ngoài, Sébastien Théus nhận xét.

Linh mục tu viện trưởng lấy khăn mùi soa thấm vết nước bắn lên chiếc áo chùng len xám.

– Hơn ba trăm người cả đàn ông lẫn đàn bà tuyên bố nổi loạn trước Chúa và Nhà Vua đã bị hành quyết tại Armentieres, - ông thì thầm vẻ bất đắc dĩ. - Con đọc tiếp đi.

– Những người khốn khổ đến chỗ con chữa bệnh đã biết hồi kết cuộc manh động ở Armentieres, - Zénon nói, đưa lại bức thư cho linh mục. Còn về những hành động nhũng lạm mà thư này nói rất nhiều, đó hiện là chủ đề những chuyện người ta truyền tai nhau ở chợ hay ở quán rượu. Giới hạ lưu ai cũng biết những chuyện đó. Những nhà tư sản và chức sắc của cha ngồi trong nhà kín chỉ nghe được cùng lắm là tiếng đồn đại mơ hồ mà thôi.

– Thực thế, - linh mục tu viện trưởng nói với sự giận dữ buồn thảm. - Hôm qua, sau lễ mixa, cha có đứng với một vài giáo tu sĩ trước sân nhà thờ Notre Dame, cha đã mạn phép nói về việc đời. Không ai trong số những người thánh thiện đó là không tán thành mục đích, chứ chưa nói đến phương tiện mà các tòa án đặc biệt sử dụng, hay ít nhất họ chỉ tỏ thái độ yếu ớt phản đối những thái quá đẫm máu. Linh mục nhà thờ Saint-Gilles còn khác nữa: ông ta tuyên bố là chúng ta hoàn toàn có thể đốt cháy những kẻ tà giáo mà không phải để cho Người ngoại quốc kia dạy chúng ta làm thế nào.

– Ông ấy là người theo đúng truyền thống tốt đẹp, Sébastien Théus cười mỉm nói.

– Cha là người kém nhiệt tâm cơ đốc và thành kính thiên chúa chăng? - Linh mục kêu lên. - Người ta không bơi cả đời trên một con tàu đẹp mà không ghét lũ chuột gặm nhấm các tác phẩm sống động. Nhưng lửa, sắt và hố chôn chỉ làm chai sạn hơn những kẻ lấy những thứ đó để hành hình, những kẻ xem hành hình như xem hát, và những kẻ chịu hành hình. Những kẻ ngoan cố coi đó là tử vì đạo. Họ tưởng chúng ta không biết gì chăng, bác sĩ con ta ơi. Bạo chúa mưu mô để khử những người yêu nước dưới chiêu bài trả thù cho Chúa.

– Cha tôn kính có đồng tình với những hình phạt đó không nếu Ngài thấy đó là cách tái lập sự thống nhất Nhà thờ một cách hiệu quả?

– Đừng thử thách cha, bạn thân mến. Cha chỉ biết rằng cha Francois là người dốc tâm giảm nhẹ những bất đồng nội bộ cho đến chết hẳn sẽ đồng tình với các quý tộc flamand là nên tìm một thỏa hiệp.

– Chính các quý tộc ấy đã nghĩ có thể đề nghị Nhà Vua giật bỏ những tờ cáo thị rút phép thông công đối với dị giáo tại Hội nghị các Tổng giám mục Trente, - bác sĩ hoài nghi nói.

– Tại sao lại không chứ? - Linh mục tu viện trưởng kêu lên. - Những tờ yết thị ấy được bọn lính canh giữ là sự nhục mạ cho tự do dân sự của chúng ta. Ai lên tiếng bất bình đều bị chụp mũ là theo đạo Tin Lành. Chúa tha tội cho con! Chắc người ta đã phải xét xem mụ tú bà kia có khuynh hướng theo đạo tin lành không… Còn ở Hội nghị, con cũng biết rõ như cha, những gợi ý kín đáo của các ông vua có sức nặng như thế nào trong những cuộc tranh cãi. Hoàng đế Charles quan tâm trước hết đến sự thống nhất trong Vương quốc, âu cũng là lẽ tự nhiên. Còn Vua Philippe thì nghĩ làm sao để người Tây Ban Nha mạnh hơn tất cả. Trời ơi! Nếu ngay từ đầu cha không nhận ra là mọi chuyện chính trị cung đình chỉ là những mưu mô và những mưu mô chống lại, là lạm dụng lời lẽ và lạm dụng sức mạnh, thì có lẽ cha đã không thể tìm thấy trong mình lòng súng tín để đổi cả thế giới này lấy việc phụng thờ Chúa.

– Chắc là cha đã có những năm tháng khốn khó cay đắng, - bác sĩ Théus nói.

– Không, - linh mục nói. - Cha từng là cận thần được chủ nhân thương mến, là nhà thương thuyết nhiều may mắn hơn so với chút tài mọn mà cha có. Cha từng là người chồng hạnh phúc của một người vợ tốt bụng và sùng đạo. Cha đã được ưu ái nhiều trong thế giới đầy khổ ải này.

Trán ông đẫm mồ hôi, với bác sĩ đó là triệu chứng sức khỏe yếu, linh mục quay lại phía bác sĩ với bộ mặt đăm chiêu:

– Con đừng nói rằng những bệnh nhân khốn khó được con chăm sóc có cảm tình với cái mạo xưng là Cải cách đấy nhé?

– Con không nói hay nhận xét gì như thế, - Sébastien thận trọng. - Mà Đấng Bề trên thấy đấy, những người ủng hộ thỏa hiệp thường biết giữ im lặng, - ông nói thêm hơi chút châm biếm. - Đúng là nết sống đạm bạc của đạo Tin lành có lôi kéo được một vài người trong số những con người khốn khổ. Nhưng phần lớn vẫn là những con chiên cơ đốc giáo ngoan đạo, ít nhất thì họ cũng quen như thế rồi mà.

– Quen ư, - linh mục nhắc lại vẻ đau khổ.

– Với con, - bác sĩ Théus nói giọng lạnh lùng, ông quyết định diễn giải thêm để chờ cho cơn xúc động của linh mục tu viện trưởng lắng xuống, - điều con thấy rõ nhất trong chủ đề này là sự nhầm lẫn muôn thuở trong chuyện loài người. Bạo chúa khiến những trái tim được đặt đúng chỗ phải kinh hoàng, nhưng không gì có thể phủ nhận rằng Ngài cai trị một cách hợp pháp trên đất Hà Lan, rằng Ngài có một bà cố là người được thừa kế ngai vàng và được dân chúng Flandre sùng bái. Con không tìm hiểu việc đó có đúng hay không khi người ta để lại cho con cháu một dân tộc như thể để lại một bàn thờ; luật của ta là như vậy. Các quý tộc, mị dân bằng cách tự xưng là Ăn mày, là những Janus[64], họ phản trắc với đức vua song lại phụ thuộc vào ngài, họ là anh hùng và là người yêu nước trong mắt dân chúng. Mặt khác, trong cảnh các ông vua dè nhau từng miếng và những bất đồng trong các thành phố, thì suy trước nghĩ sau cuối cùng vẫn thấy thà để cho Người ngoại quốc lạm thu còn hơn phải chịu cảnh lộn xộn nếu chúng ta vỡ nợ. Vua ở Tây Ban Nha hanh quyết dã man những người được gọi là cải cách, nhưng phần lớn những Người yêu nước lại là những con chiên cơ đốc giáo ngoan đạo. Những kẻ cải cách tự hào về phong tục nghiêm khắc của họ, nhưng thống lĩnh của họ ở Flandre, ngài de Bréderode, lại là một gã ma mãnh trụy lạc. Để giữ ngai vàng, Bà Nhiếp chính hứa bỏ các Tòa án dị giáo, nhưng lại tuyên bố lập những tòa án khác gửi người dị giáo đến giàn thiêu. Nhà thờ nhấn mạnh đầy thương xót rằng những kẻ sám hối in extremis[65] sẽ được chết không đau đớn, như thế chỉ đẩy những kẻ khốn khổ tới việc bội thề và những lời thiêng liêng vì thế mà bị đặt sai chỗ. Về phần các mục sư tin lành, lúc nào có thể là họ bóp cổ những người khốn khổ còn lại của giáo phái rửa tội lại. Về nguyên tắc, Nhà nước Thiên chúa giáo Liege[66] tuân theo Tòa thánh, song chính nó lại làm giàu nhờ việc công khai cung cấp vũ khí cho quân đội nhà vua, và giấu giếm cung cấp cho đội quân Ăn mày. Ai cũng ghét bọn lính do Người ngoại quốc trả tiền, càng bởi vì do đồng lương quá bèo bọt nên chúng lại tìm cách bóc của dân thường, thế mà những băng đảng cướp lang thang gây rối ren thêm ở các miền quê lại là cớ để giới tư sản đòi được bảo vệ, để chống lại kích với giáo. Những người tư sản này hờn dỗi với giới quý tộc và chế độ quân chủ, ghen tức những quyền tự do trong tay họ, nhưng người theo tà giáo phần lớn xuất xứ từ tầng lớp thấp, và tất cả các tư sản đều ghét người nghèo. Trong những lời lẽ rối bời ấy, trong tiếng súng đạn, đôi khi trong tiếng êm ái của những đồng ê quy rơi, có tiếng người ta ít nghe thấy nhất, đó là tiếng kêu những người bị treo cổ và bị nhục hình. Đó là thế giới, thưa Cha linh mục tu viện trưởng.

– Trong lễ mixa lớn, - đấng bề trên sầu bi nói, - cha đã cầu nguyện mong cho Bà Nhiếp chính và Nhà Vua được thịnh vượng (đó là nghi lễ thông thường). Với Bà Nhiếp chính, điều này còn được: Bà là một phụ nữ khá tốt chỉ tìm kiếm hòa giải giữa đe và búa. Nhưng cha có cần cầu nguyện cho Herode[67] không? Có nên xin Chúa ban thịnh vượng cho Hồng y Giáo chủ Granvelle đang lui vào hậu trường nghỉ ngơi, vả lại chỉ là giả vờ, và vẫn tiếp tục quấy rầy chúng ta? Tôn giáo buộc chúng ta tôn trọng chính quyền đã xác lập, và cha không phản đối điều đó. Nhưng chính quyền tự đại diện cho bản thân, và càng xuống dưới nó càng mang bộ mặt thô tục và hèn hạ, ở đó dấu vết các tội ác của chúng ta hiện ra gần như lố bịch. Cha có nên đến đó qua lời cầu nguyện của mình để cứu rỗi cho đám lính kia không?

– Cha bề trên luôn luôn có thể cầu Chúa soi sáng cho những người cai trị dân, - bác sĩ nói.

– Cha cần nhất là Chúa soi sáng cho chính mình, - vị tu sĩ dòng Cordelier nói vẻ trang trọng mỉa mai.

Zénon chuyển hướng câu chuyện sang những việc cần làm và số tiền ứng ra cho nhà thương làm phúc, vì những chuyện về sự vụ công cộng này không làm đức cha nhạy cảm quá. Tuy nhiên đến lúc từ giã, linh mục tu viện trưởng kéo ông lại, ra dấu cho ông đóng cửa phòng vì thận trọng:

– Cha khoogn cần phải nhắc con nên thận trọng, - ông nói. - Con cũng thấy rằng không có gì ở quá cao hay quá thấp để không bị nghi ngờ hay sỉ nhục. Đừng để ai biết về những lời chúng ta nói với nhau.

– Trừ phi con nói với cái bóng của con, - bác sĩ Théus nói.

Con đã gắn bó chặt chẽ với tu viện này, - vị tu sĩ nhắc lại. - Hãy nhớ rằng có không ít người trong thành phố này, thậm chí trong những bức tường này, sẽ không thấy giận dữ khi phải buộc tôi linh mục tu viện trưởng tu viện Cordelier vào tội nổi loạn hay dị giáo đâu.

Những buổi nói chuyện như vậy tiếp diễn khá thường xuyên. Linh mục tu viện trưởng có vẻ như mong ngóng chúng. Người đàn ông được nể trọng này với Zénon cũng cô đơn và còn bị đe dọa hơn cả ông. Sau mỗi lần viếng thăm, bác sĩ lại thấy rõ hơn trên gương mặt vị tu sĩ những dấu hiệu một căn bệnh không thể xác định đang gặm nhấm sức lực của ông. Nỗi âu lo và niềm thương xót mà những đau khổ của thời đại làm dấy lên trong linh mục có thể là lý do duy nhất của sự suy sụp không thể giải thích được này; ngược lại, đó cũng có thể là hậu quả, là dấu hiệu của một thể trạng quá yếu ớt để chịu nỗi đau của thế gian mà mọi người khác mang chúng với vẻ thờ ơ khỏe khoắn. Zénon thuyết phục đấng bề trên nên dùng những thức ăn phục hồi sức khỏe với rượu vang, Ngài làm theo để làm vui lòng ông.

Bác sĩ cũng vậy, ông đã ưa thích những cuộc trò chuyện lịch sự, mà gần như không dối trá. Tuy nhiên, sau mỗi lần ông ra về lại mơ hồ cảm thấy mình bịp bợm. Một lần nữa, giống như tiếng La tinh ở Sorbonne là tiếng bắt buộc, ông buộc phải chấp nhận nói bằng ngôn ngữ lạ, để được hiểu, thứ ngôn ngữ ấy làm biến chất tư tưởng của ông, dẫu rằng ông nắm rất vững những biến tố và những điệu giọng của nó; ở đây đó là thứ ngôn ngữ của một con chiên thiên chúa giáo ngoan đạo, nếu không nói là sùng kính, một thần dân trung thành, nhưng lo lắng trước thế thái. Một lần nữa, và chú ý quan điểm của linh mục tu viện trưởng, vì kính trọng hơn là vì thận trọng, ông chấp nhận xuất phát từ những tiền đề mà trong thâm tâm hẳn ông đã từ chối xây dựng bất cứ thứ gì trên đó; dồn nén những lo lắng của chính mình, ông buộc phải thể hiện một mặt duy nhất trong trí tuệ của ông, không thay đổi, đó là mặt phản chiếu tinh thần của bạn ông. Sự sai lệch này, cố hữu trong mọi quan hệ của con người, và với ông nó trở thành bản chất thứ hai, làm ông bối rối trong sự trao đổi hoàn toàn tự do giữa hai con người không vụ lợi. Linh mục tu viện trưởng hẳn sẽ rất ngạc nhiên nếu biết những chủ đề rất nhiều lần được nói đến trong căn phòng của ngài lại chỉ chiếm một chỗ rất ít ỏi trong suy nghĩ đơn độc của bác sĩ Théus. Không phải Zénon thờ ơ trước những đau đớn diễn ra ở Hà Lan, mà vì ông đã sống quá nhiều trong thế giới của lửa và máu để không còn xúc động đột ngột như linh mục tu viện trưởng Cordelier trước những bằng chứng mới của sự điên loạn của loài người.

Về phần những hiểm họa đe dọa ông, vào lúc này dường như các chính biến làm chúng giảm đi hơn là tăng lên. Không ai nghĩ đến một Sesbastien Théus vô nghĩa lí. Hành động âm thầm mai danh ẩn tích mà mọi môn đệ của ma thuật vẫn thề sống trong đó vì lợi ích khoa học của mình đã che chở cho ông nhờ sức mạnh của sự vật. Thực tế không ai biết đến ông.

Một buổi tối mùa hè ấy,vào giờ giới nghiêm, ông trở lên căn gác nhỏ sau khi đã khóa trái một vòng cửa như thường lệ. Nhà thương làm phúc, luôn theo đúng lệ, đã đóng cửa vào giờ lễ chiều: chỉ duy nhất một lần gặp nạn dịch, bệnh viện Saint Jean đã tràn ngập bệnh nhân, bác sĩ mới ra lệnh cho mang giường đến và cho bệnh nhân bị sốt nằm lại ở phòng tầng dưới. Tu sĩ Luc được phân công rửa sàn nhà vừa mang gỉ lau và thùng nước đi khỏi. Bỗng Zénon nghe thấy một nắm sỏi đập vào cửa kính lạo xạo, làm ông nhớ lại mật hiệu ngày xa xưa mỗi lần gọi Colas Gheel sau giờ cầu kinh tối. Ông mặc quần áo và xuống nhà.

Đó là con trai người thợ rèn phố Hàng Len. Cậu bé tên Josse Cassel, cậu giải thích với ông là một người anh em họ của cậu, từ Saint Pierre lez Bruges, bị con ngựa mà anh ta dẫn đến làm móng ở nhà chú mình đá hậu làm gãy chân; anh ta đang rất đau, nằm trong túp lều ở đằng sau xưởng rèn. Zénon lấy những gì cần thiết rồi theo Josse ra phố. Tại một ngã tư, họ gặp đội tuần phòng, và đi qua không bị cản trở sau khi Josse câu mời phẫu thuật gia đến chữa cho bố, ông ta vừa bị búa nghiền nát hai ngón tay. Lời nói dối này làm bác sĩ suy nghĩ.

Người bị thương nằm trên chỗ được dọn làm giường; đó là một nông dân khoảng hai mươi tuổi, giống như một con sói tóc vàng, mồ hôi làm những sợ tóc dính bết trên đôi má xanh xao vì đau và vì mất máu. Zénon chế một liều thuốc tăng lực và xem xét cái chân; ở hai chỗ xương lồi ra, thịt rách tả tơi treo lủng lẳng. Tai nạn chẳng có gì giống với việc bị ngựa đá hậu; không tìm thấy có vết móng. Trường hợp này thận trọng hơn cả là phải cắt bỏ phần gãy đi. Nhưng khi thấy bác sĩ đưa lưỡi cưa vào lửa, người bị thương hơi tỉnh táo trở lại chút ít đủ để kêu thét lên. Ông già thợ rèn và con trai cũng chỉ bình tĩnh hơn chút ít, vì sợ nếu người kia có mệnh hệ gì thì họ sẽ phải ôm một xác chết trên tay. Đành thay đổi kế hoạch, Zénon quyết định trước hết cứ ghép chỗ gãy lại.

Cậu ta không làm được điều đó, mỗi lần cố gắng duỗi chân ra để bó xương cậu ta lại kêu lên đau đớn như bị tra tấn; bác sĩ phải lấy lưỡi lam mở rộng vết thương và thò ngập bàn tay vào đó để tìm mảnh xương vụn. Sau đó ông rửa vết thương bằng rượu vang mạnh mà may thay ông thợ rèn còn một hũ. Ông bố và con trai chuẩn bị băng nẹp. Chiếc lều ngộp thở vì hai bố con đã bịt hết những chỗ hở để người ta không nghe thấy tiếng kêu.

Zénon rời phố Hàng Len mà không mấy chắc chắn về kết quả. Cậu ta đang trong tình trạng ít hi vọng nhất, và chỉ có tuổi trẻ mới để cho cậu một cơ may. Rồi ngày nào bác sĩ cũng quay lại đó, lúc thì vào sang sớm, lúc thì sau khi nhà thương đóng cửa, để rửa vết thương, đầu tiên là dung dấm lau hết máu mủ thối, sau đó ông cho nước hoa hồng để vết thương không bị khô quá và miệng không rộp lên. Ông hết sức tránh đi vào ban đêm, vì lúc đó việc ông đi về sẽ bị để ý. Dù ông bố và người con khăng khăng nói về câu chuyện ngựa đá hậu, họ ngầm hiểu rằng tốt hơn hết là im lặng về việc này.

Vào ngày thứ mười, áp xe xuất hiện; thịt phồng lên, và cơn sốt, chưa bao giờ rời bỏ người bệnh, lên cao như ngọn lửa. Zénon giữ anh ta trong chế độ ăn uống nghiêm khắc; Han mê sảng đòi ăn. Một đêm, cơ bắp anh ta co cứng mạnh đến mức gãy cả nẹp chân. Zénon tự thú nhận với mình rằng vì thương hại hèn yếu nào đó nên ông đã không ép thanh nẹp đủ chặt; cần phải một lần nữa mở rộng vết thương va cắt ngắn hơn nữa. Có thể sẽ đau đớn hơn lần đầu, nhưng lần này Zénon đã cho người bệnh một liều thuốc phiện, nên cậu ta chịu đựng tốt hơn. Bảy ngày sau, những ống dẫn lưu đã cho chảy hết mủ áp xe, và cơn sốt kết thúc bằng những giọt mồ hôi túa ra. Zénon ra khỏi xưởng rèn mà lòng nhẹ nhõm, nghĩ ông quả đã gặp thần May mắn mà nếu không có, mọi sự khéo léo đều thất bại. Trong ba tuần, ông thấy mình vẫn đặt mọi tâm trí vào việc hồi phục cho người bệnh, ngay cả khi đang lo nghĩ hay đang làm việc khác. Sự chú tâm thường xuyên này rất giống điều mà linh mục tu viện trưởng gọi là kinh cầu nguyện.

Nhưng trong cơn mê sảng, người bệnh đã thú nhận một vài điều. Josse và ông thợ rèn cuối cùng cũng khẳng định và bổ sung theo ý họ câu chuyện làm liên lụy đến bất kì ai nghe nó. Hay vốn ở một làng nhỏ mạn Zevecote, cách Bruges ba dặm, nơi mới đây vừa xảy ra những vụ việc đẫm máu mà ai cũng biết. Mọi việc bắt đầu từ khi có một mục sư tin lành tới làng, lời ông ta giảng làm cả làng hăng tiết lên; những nông dân này tức tối trước việc ông cha cố không nói đùa về mức tô phần mười phải nộp cho nhà thờ, đã cầm búa xông vào nhà thờ, phá tượng trên điện thờ và tượng Đức Đồng trinh thường được mang ra trong những dịp rước lê, cướp giật váy thêu, áo măng tô và vầng hào quang bằng đồng của Đức mẹ và phần tài sản ít ỏi trong kho thờ. Ngay lập tức một tiểu đội do một đại úy nào đó ten Julian Vargaz được phái đến trấn áp vụ lộn xộn. Ở nhà Han người ta tìm thấy những mảnh satin đính những hạt ngọc lấm tấm, và mẹ anh ta bị đánh đến chết sau khi phải chịu những ngón không hợp với tuổi của bà. Đám đàn bà và trẻ con còn lại bị đuổi bắt tản đi khắp nơi trên cánh đồng. khi bọn lính đang hành quyết mấy người đàn ông trên quảng trường thì viên đại úy Vargaz bị một phát sung hỏa mai vào giữa trán, ngã khỏi ngựa lăn ra đất. Người nào đó đã bắn từ một cửa sổ nhà kho; bọn lính liền lục phá hết các máng cỏ mà không tìm thấy ai, cuối cùng chúng đốt kho. Yên tâm là đã thiêu cháy tên giết người, sau đó chúng bỏ đi, mang theo xác chết nằm vắt ngang lưng ngựa và vài con gia súc trưng thu được.

Han bị gãy chân khi nhảy từ mái nhà xuống. Cắn chặt răng, cậu ta lần đến trú dưới đống rơm rác bên đầm và trốn ở đó đến khi lũ lính đi khỏi, chỉ lo lửa sẽ bén đến chỗ trú ẩn tội nghiệp. Tới tối, mấy nông dân trang trại bên cạnh tìm đến xem còn gì có thể lấy được trong ngôi làng hoang vắng, họ đã phát hiện ra cậu vì tiếng rên mà cậu không còn ghìm nổi. Các ông đạo chích vặt này khá tốt bụng; họ quyết định đặt Han dưới chiếc vải bạt trên xe ngựa kéo, và đưa cậu về thành phố chỗ chú cậu. Pieter và con trai vui mừng vì không ai nhìn thấy chiếc xe đi vào sân nhà họ ở phố Hàng Len.

Chuyện Han chết trong nhà kho cháy đặt cậu ra ngoài tầm điều tra, nhưng an toàn còn phụ thuộc vào sự im lặng của đám nông dân, một lúc nào đo họ có thể nói nếu họ muốn, hay nhất là nếu họ bị cưỡng ép phải nói. Pieter và Josse sẽ có cơ bị chết nếu họ chứa chấp một tên nổi loạn phá ảnh Thánh, và nguy hiểm đối với bác sĩ cũng không ít hơn. Sáu tuần sau, người bệnh đã có thể nhảy nhót được với một chiếc nạng, tuy miệng vết thương vẫn còn đau nhức. Ông bố và con trai than vãn với bác sĩ là cần tống khứ cậu đi, vả lại cậu không thuộc loại người được quý mến: thời gian ẩn nấp quá dài làm cậu ta hay than vãn càu nhàu; mọi người đã chán tai nghe cậu ta không ngừng kể lại kì tích độc nhất của mình, và ông thợ rèn, ấm ức nỗi hắn đã dùng hết của ông rượu vang quý và bia, đã nổi giận khi biết cậu dám nhờ Josse kiếm cho một cô gái. Zesnon tính Han sẽ an toàn hơn ở thành phố lớn Anvers, từ đó sau khi khỏi hẳn, cậu có thể sang bờ bên kia sông Escaut, sung vào nhóm nổi loạn nhỏ của đại úy Henri Thomaszoon và đại úy Sonnoy. Họ vẫn bố trí phục kích ở những con tàu rải rác dọc bờ biển Zélande, để quấy rối quân triều đình bằng mọi cách.

Ông nghĩ đến con trai già Greete. Với nghề đánh xe, tuần nào anh ta cũng lên đường cùng các loại ba lô và túi xách. Anh này, khi được biết một phần chuyện bí mật, bằng lòng cho cậu ta đi cùng và hứa sẽ giao cậu cho những người chắc chắn; chỉ cần ít tiền cho chuyến đi. Pieter Cassel, dù rất muốn nhanh chóng cho thằng cháu đi, nhưng cho biết ông không có đồng nào để tiêu vào việc của nó; Zénon chẳng có tiền. Sau đôi chút lưỡng lự, ông đến chỗ linh mục tu viện trưởng.

Vị tu sĩ kết thúc lễ mixa trước bàn thờ kế bên phòng ông. Sau Ita Misa est và dấu cầu nguyện, Zénon xin được nói chuyện với linh mục, ông kể lại câu chuyện không giấu giếm.

– Con đang đùa với nguy hiểm lớn đấy, - linh mục tu viện trưởng nói giọng nghiêm trọng.

– Trong thế giới đầy hỗn tạp này, có một vài quy định rất rõ ràng, - nhà triết học nói. - Nghề của con là chăm sóc người.

Linh mục tu viện trưởng đồng ý.

– Không ai khóc Vargaz, - ông tiếp tục. - Con có nhớ không, những tên lính hỗn láo đứng đầy đường vào ngày con đến Flander ấy? Chiến tranh với Pháp kết thúc đã hai năm, Nhà Vua vẫn còn buộc lên lưng chúng ta đội quân này dưới những cớ khác nhau. Hai năm! Tên Vargaz kia tiếp tục sống cái nghề của hắn, đổ lên chúng ta những gì tàn nhẫn khiến hắn bị người Pháp ghê tởm. Người ta không thể ca ngợi chàng trẻ tuổi David trong Kinh thánh mà không hoan hô cậu thanh niên mà con đã chăm sóc.

– Cần phải thú nhận cậu ta bắn giỏi, - bác sĩ nói.

– Cha muốn tin rằng Trời đã dẫn đường cho tay cậu ấy. Nhưng một kẻ phạm thánh là một kẻ phạm thánh. Anh chàng Han có công nhận anh ta cũng phá ảnh Chúa không?

– Cậu ta khẳng định điều đó, nhưng cái con thấy rõ nhất là trong những lời huênh hoang này ẩn giấu sự ăn năn hối hận, - Sébastien nói vẻ thận trọng. - Con cũng lí giải như thế một số những lời cậu nói ra khi mê sảng. Một vài lời giảng dạy tin lành không thể làm mất tất cả những kỉ niệm về Ave Maria từ trước trong cậu bé này.

– Con thấy sự ăn năn hối lỗi ấy không có cơ sở sao?

– Bề trên cho con là một người theo Luther chăng? - Triết gia hỏi với nụ cười mỉm.

– Không, bạn của ta, ta sợ rằng con không đủ đức tin để trở thành một kẻ dị giáo.

– Ai cũng ngờ chính quyền cài mục sư giả và thật rất khó phân biệt ở các làng, bác sĩ nói theo ngay, thận trọng hướng câu chuyện về phía khác với chính giáo của Sébastien Théus. - Những người cai trị chúng ta gây ra những vụ thái quá để nghiêm trị cho thoải mái hơn.

– Chắc chắn là ta biết những ngón khéo của Hội đồng cố vấn Tây Ban Nha, - tu sĩ nói, - hình như hơi sốt ruột. Nhưng cha có phải giải thích với con sự thận trọng của cha không? Cha là người cuối cùng mong cho một kẻ bất hạnh bị thiêu sống vì những tinh tế thần học mà anh ta không hiểu. Nhưng thực tế là trong những hành vi chống lại Đức Bà này có bạo lực và có gì đó giống Địa ngục. Hơn nữa, nếu đó là tượng thánh Georges hay nữ thánh Catherine thì đã đành một nhẽ, các nhà thông thái rởm của chúng ta còn đang nghi ngờ liệu các thánh này có thật sự tồn tại không, và các thánh ấy chỉ làm mê hoặc một cách vô tội lòng sùng tín của dân chúng… Có phải chăng đó là vì Dòng tu của cha đặc biệt ca ngợi nữ thần cao cả này (một nhà thơ cha đọc thời còn trẻ gọi Đức Mẹ như vậy) và đảm bảo ràng Ngài không bị những tội lỗi của Adam, hay vì ta quá xúc động hơn mức được phép vì kỉ niệm về bà vợ quá cố của ta mang cái tên vừa duyên phước vừa khiêm nhường này… Không một tội ác nào chống lại đức tin nào lại làm cho người ta bực tức quá đỗi như sự xúc phạm Thánh Marie, người giữ Hy vọng của thế giới, người đứng bên Chúa ngay từ bình minh thời đại và sẽ bào chữa cho chúng ta ở trên trời…

– Con nghĩ là con hiểu cha, - Sébastien Théus nói khi nhìn thấy những giọt nước mắt đang lớn dần trong mắt linh mục tu viện trưởng. - Cha đau đớn rằng một kẻ tàn nhẫn nào đó dám động tay tới hình hài thuần khiết nhất mà theo cha Lòng Nhân từ thần thánh trú ngự trong đó. Người Do Thái (con có dịp lui tới với những thầy thuốc dân tộc này) cũng nói với con như thế về Shechina của họ, có nghĩa là tình thương của Chúa… Đúng là tình thương ấy đối với họ vẫn còn là một khuôn mặt vô hình… Nhưng khi trao cho Đấng khó tả nên lời một gương mặt người, thì con nghĩ không lí gì mà chúng ta không trao cho gương mặt ấy một nét nữ, nếu không có điều ấy chúng ta sẽ quy giảm bản chất sự vật mất một nửa. Nếu muôn thú trong rừng có một ý nghĩa nào đó về những bí mật thiêng liêng (và ai có thể biết điều gì diễn ra trong mỗi sản phẩm của Chúa?), chắc chắn chúng sẽ tưởng tượng Con Hươu thần thánh có một con nai trong trắng. Khái niệm này có làm linh mục tu viện trưởng bực mình không?

– Không hơn hình ảnh Con Cừu vô nhiễm nguyên tội. Đức bà Marie cũng là con Bồ câu rất thanh khiết đó sao?

– Tuy nhiên những biểu tượng thiêng liêng ấy cũng có mặt trái, - Sesbastien Théus đáp lại vẻ suy tư. - Các tu sĩ giả kim thuật mà con biết thường lấy hình ảnh Sữa của Đức mẹ Đồng trinh, Con Quạ đen, Sư tử xanh Muôn đời và Tiếp hợp Kim loại để chỉ các thao tác trong nghệ thuật của họ. Chính ở chỗ đấy chứa đựng sự cay độc và tinh túy nằm ngoài ngôn ngữ con người. Kết quả là những đầu óc thô thiển thì tin những ảo ảnh ấy, còn những người sang suốt hơn thì ngược lại, họ khinh rẻ một tri thức dù cũng khá cao siêu, nghĩ rằng đó chỉ là lún sâu trong một đầm lầy viển vông mà thôi… Con không đẩy sự so sánh này đi xa hơn nữa.

– Khó khăn này không thể giải quyết được, bạn của ta, - linh mục tu viện trưởng nói. - nếu cha nói với những người bất hạnh rằng chiếc mũ miện bằng vàng của Đức Bà và chiếc áo choàng màu xanh chỉ là một biểu tượng vụng về của bầu trời rực rỡ, và đến lượt mình bầu trời chỉ là chân dung khốn khổ của Cái thiện không nhìn thấy, và họ sẽ kết luận là cha không tin Đức Bà cũng không tin trời. Đó có phải là lời nói dối tồi tệ nhất không? Cái được ám chỉ sẽ thực hóa kí hiệu ám chỉ nó.

– Quay trở lại chàng thanh niên con đã chăm sóc, - bác sĩ nhấn mạnh, - Đấng Bề trên chắc không giả định rằng cậu Han muốn chống lại Người Bào chữa được Chúa khoan dung muôn đời ban cho ta chứ? Cậu ta đã chặt một khúc gỗ làm đế đe được trang trí bằng quần áo nhung, mà một mục sư bảo cậu đó chỉ là một hình tượng, và con xin mạn phép nói rằng linh mục tu viện trưởng phẫn nộ hoàn toàn chính đáng trước hành động vô đạo này, song dường như hành động ấy không xuất phát từ một cái gì khác ngoài một lương tri chất phác mà trời cho cậu ta. Cậu bé nhà quê này không hỗn hào với công cụ cứu rỗi thế gian hơn khi cậu nghĩ giết Vargaz để trả thù cho tổ quốc Bỉ.

– Tuy nhiên cậu ta làm cả hai.

– Con tự hỏi mình điều đó, - triết gia nói. - Chính cha và con đang tìm cách lí giải hành động bạo lực của cậu bé nhà quê hai mươi tuổi.

– Việc cứu cậu bé này thoát khỏi săn đuổi có quan trọng lắm với con không, bác sĩ? - Linh mục tu viện trưởng đột ngột hỏi.

– Ngoài việc điều này liên quan đến chính sự an toàn của con, thì con vẫn thích người ta đừng ném tác phẩm của con vào lửa hơn, - Sébastien Théus đáp lại với giọng bông đùa. - Nhưng chắc linh mục tu viện trưởng không quan tâm tới chuyện này.

– Càng tốt thôi, - tu sĩ nói. - Con sẽ chờ đợi điều ta nói đây một cách bình tĩnh hơn. Ta cũng không muốn làm hỏng tác phẩm của con, bạn Sébastien Théus ạ. Con sẽ thấy trong ngăn kéo những gì con cần.

Zénon rút túi tiền giấu dưới đống quần áo, và chọn trong đó một cách dè sẻn mấy đồng bạc. Khi để vào chỗ cũ, đầu ông bị vướng vào một mảnh vải cứng mà ông phải cố gỡ mới ra. Đó là một chiếc áo tự phạt trên đó còn những cục vón đen nhờ nhờ. Linh mục tu viện trưởng quay đầu như thể rất bối rối.

– Sức khỏe của Cha không đủ tốt để có thể làm theo những cách quá nặng như vậy.

– Ngược lại, ta muốn làm gấp đôi như thế, - tu sĩ phản đối. Sébastien Théus, những mối bận tâm của con không để cho con còn thời gian suy nghĩ về nỗi thống khổ của dân chúng. Tất cả những gì người ta loan truyền cho nhau chỉ là quá đúng. Nhà vua vừa tập hợp ở Piemont một quân đội và giao cho quân công Alve chỉ huy, đó là người thắng trận ở Muhlberg, và ở Ý người ta ví ông ta như thép. Hai mươi nghìn người ngựa và quân trang hiện giờ đang vượt dãy Alpe để ập xuống mấy tỉnh bất hạnh của chúng ta… Có lẽ chúng ta sẽ tiếc đại úy Vargaz.

– Họ phải nhanh chân trước khi đường bị tắc nghẽn trong mùa đông, - người đàn ông đã từng trốn khỏi Innsbruck qua đường núi nói.

– Con trai ta là trung úy của Nhà Vua, và chỉ có phép thần mới khiến con ta không đứng trong đoàn quân của quận công, - linh mục tu viện trưởng nói với giọng của ai đó đang buộc phải thú nhận khó khăn. - Tất cả chúng ta đều có can hệ tới nỗi đau này.

Tiếng ho làm ông phải ngừng lại nhiều lần giờ lại hành hạ ông. Sébastien Théus bắt mạch, quay lại với chức năng bác sĩ.

– Có lẽ sự lo lắng là lý do giải thích vì sao linh mục tu viện trưởng trông yếu thoongí ông nói sau một hồi im lặng. - Nhưng cha ho đã mấy ngày rồi, cùng với chứng gầy còm ngày càng tăng có những nguyên nhân mà con có nghĩa vụ phải tìm ra. Đấng Bề trên sẽ đồng ý để con khám họng ngài với dụng cụ theo cách của con vào ngày mai chứ ạ?

– Tất cả những gì con muốn, bạn ạ, - linh mục tu viện trưởng nói. - Chắc là mùa hè nhiều mưa đã gây ra chứng đau này. Và con cũng nhận thấy là ta đâu có sốt.

Ngay tối hôm đó Han lên đường với người đánh xe với tư cách là người hầu chăm sóc ngựa. Tuy chân hơi khập khiễng nhưng điều đó chẳng ảnh hưởng gì tới anh ta trong vai này. Người dẫn đường sẽ để anh ta lại ở Anvers tại nhà một người phát thư ở Fugger, người này bí mật ủng hộ những tư tưởng mới, anh ta sống ở cảng, sẽ nhận Han làm công việc đóng và tháo đinh cho các kiện gia vị. Gần Noel, họ được biết rằng cậu bé, nay đã đứng thẳng được hoàn toàn trên chiếc chân gãy, đã được nhận làm thợ mộc trên một chiếc tàu buôn người da đen đang xuôi buồm đi Ghi nê. Trên những chiếc tàu như vậy người ta luôn cần những thợ ngoài việc sử những hỏng hóc vặt trên đường trường còn biết dựng chuyển vách ngăn, làm cùm xích, và biết chống trả khi tàu có loạn. Được trả lương cao nên Han thích công việc này hơn là những món tiền không chắc chắn mà anh ta có thể nhận được từ thuyền trưởng Thomaszoon và những kẻ Ăn mày của Biển.

Mùa đông đến. Linh mục tu viện trưởng phải bỏ buổi giảng vào kì trai giới, vì chứng khàn mãn tính. Sébastien Thésus yêu cầu người bệnh, và linh mục đã chấp thuận, nghỉ một tiếng đồng hồ trên giường sau bữa ăn tối để dưỡng sức, hay ít nhất thì cũng nghỉ trên chiếc ghế phô tơi ông vừa đồng ý cho để trong phòng của ông. Theo luật lệ, căn phòng này không có lò sưởi, Zénon đã thuyết phục được linh mục, không phải không khó khăn, đặt một lò than vào đó.

Chiều hôm đó ông vào gặp linh mục tu viện trưởng khi Đức cha đang ngồi kiểm tra các con số, kính trễ xuống tận mũi. Người quản lí của tu viện, Pierre de Hamaere, đứng nghe nhận xét của bề trên. Zénon không hiểu sao thấy mình thù ghét người tu sĩ mà ông không nói chuyện quá mười lần trong đời này, và ông cảm thấy ông ta cũng có cảm giác tương tự đối với ông; Pierre de Hamaere đi ra sau khi đã hôn tay Đấng Bề trên với một phong cách quỳ gối vừa kiêu kì vừa hèn hạ. Hôm đó đặc biệt có toàn những tin dữ. Bá tước d’Egmont[68] và trợ thủ của ông ta là bá tước Horne, bị quy tội phản quốc và tống giam từ gần ba tháng nay ở Gand, vừa được trả lời là giới quý tộc - những người hoàn toàn có thể cứu họ - từ chối xử vụ này. Cả thành phố đang rì rầm chuyện tại sao vụ án không được xử. Zénon tránh không đả động đến điều bất chính này trước, vì không biết linh mục tu viện trưởng đã biết tin chưa. Ngược lại, ông kể phần kết lố bịch trong câu chuyện của Han.

– Giáo hoàng Pie II trước kia đã kết tội buôn nô lệ da đen, nhưng có ai đứng ra trông giữ việc đó? Tu sĩ nói giọng mệt mỏi. - Đúng là chúng ta còn có nhiều bất công chua xót hơn… Con có biết trong thánh phố người ta nghĩ gì về sự đối xử tồi tệ với bá tước không?

– Người ta than phiên hơn bao giờ hết là đã thêm đức tin vào những lời hứa của nhà vua.

– Lamoral là người từ tâm, nhưng ông ít xét đoán, - linh mục tu viện trưởng nói với vẻ bình tĩnh hơn là Zénon chờ đợi. - Một người thương lượng giỏi không nên tin tưởng ai.

Bề trên ngoan ngoãn uống mấy giọt thuốc Zénon đưa cho. Bác sĩ nhìn linh mục uống mà kín đáo giấu nỗi buồn: ông không tin phương thuốc này công hiệu dù nó giảm đau mạnh, nhưng không thể tìm một loại đặc chế mạnh hơn để chế ngự chứng đau của linh mục tu viện trưởng. Linh mục không sốt nên ông loại bỏ giả thiết bệnh lao phổi. Có lẽ một políp trong họng là nguyên nhân gây khan tiếng, ho dai dẳng, thở và ăn ngày càng khó.

– Cám ơn, - linh mục tu viện trưởng nói, trả lại chiếc cốc không. - Hôm nay đừng rời ta đi sớm quá nhé, bạn Sébastien.

Đầu tiên họ nói về dăm ba câu chuyện vặt. Sébastien ngồi ngay cạnh linh mục tu viện trưởng để ông ta không phải cố nói to. Linh mục đột ngột trở lại nỗi lo âu vẫn canh cánh bên lòng:

– Một sự bất công rõ mồn một như những gì Lamoral phải chịu đựng kéo theo những chuyện bất công di hại không kém phần đen tối, nhưng chưa ai biết đến, - ông nói tiếp, cố điều hòa hơi thở. - Người gác cổng của bá tước đã bị bắt ít lâu sau ông chủ và bị đánh gẫy người bằng gậy sắt vì người ta hi vọng như thế sẽ moi được lời thú nhận nào đó. Sáng nay lễ mixa của cha được dành cho hai vị bá tước, và chắc chắn không có ngôi nhà nào ở Flandre lại không cầu nguyện cứu rỗi cho họ trong thế giới này hay ở thế giới bên kia. Nhưng có ai nghĩ đến việc cầu nguyện cho linh hồn kẻ khốn khổ kia đâu, ấy vậy mà hắn ta chẳng có gì để thú nhận, vì đâu có tham gia vào bí mật của những người quyền quí ấy. Hắn thậm chí chẳng còn đến một cái xương hay một mạch máu lành lặn…

– Con hiểu điều cha nghĩ, - Sébastien Théus nói. - Đức cha muốn ca ngợi một kẻ tôi trung đáng khen.

– Không hẳn thế, - linh mục tu viện trưởng nói. - Người gác cổng này là người làm sai trái chức vụ, người ta nói hắn làm giàu nhờ vào ông chủ. Hình như hắn còn giữ mọt bức tranh mà bá tước ra lệnh mua tặng Nhà Vua, một loại mánh khóe của người flamand chúng ta. Nhà Vua thích hội họa… Vả lại con người vô nghĩa lí này có nói gì hay không., việc ấy chẳng quan trọng, vì sự nghiệp của bá tước coi như đã bị phán xét rồi. Nhưng ta nghĩ trong lòng rằng ông bá tước ấy sẽ chết dưới lưỡi rìu một cách thanh nhã, trên chiếc bục phủ vải đen, được an ủi rằng dân chúng sẽ để tang, coi ông ta, và hoàn toàn có lí, như một người chết vì Tổ quốc Bỉ, trước khi chết còn nhận được lời xin lỗi của đao phủ sẽ chém đầu ông ta, được cha tuyên úy cầu nguyện theo đến tận trời…

– Bây giờ con đã rõ rồi, - bác sĩ nói. - Bề trên nghĩ rằng các triết gia nói mọi tầng lớp đều có giá trị ngang nhau, song danh tước và địa vị trao cho người được hưởng chúng những quyền lợi chắc chắn nào đó. Là một quý tộc Tây Ban Nha dù sao cũng là cái gì đó.

– Ta diễn đạt chưa thấu, - linh mục tu viện trưởng thì thầm. - Chính vì con người này nhỏ bé, vô nghĩa, chắc là hèn mạt, chỉ có một cơ thể biết đau đớn và một tâm hồn được chính Chúa trời đổ máu của mình vào đó, nên ta mới tận kiến cơn hấp hối của hắn ta. Ta để lòng mình nói rằng trong ba giờ đồng hồ người ta vẫn nghe thấy tiếng hắn kêu gào.

– Xin người giữ mình, thưa linh mục tu viện trưởng, - Sébastien Théus nói, siết tay tu sĩ. - Kẻ khốn khổ kia đã đau đớn ba tiếng đồng hồ, nhưng Đức Bề trên còn sống lại cái chết ấy bao ngày đêm đây? Ngài trăn trở còn hơn cả những tên đao phủ đã giết con người kém may mắn này.

– Đừng nói như thế, - linh mục tu viện trưởng lắc đầu nói. - Nỗi đau của người gác cổng và sự cuồng nộ của những kẻ tra tấn anh ta lấp đầy thế giới này và tràn ra khỏi thời gian. Không gì có thể làm rằng chúng không phải là một khoảnh khắc trong cái nhìn vĩnh hằng của Chúa. Mỗi nhục hình và mỗi sự đau đớn là vô tận trong vật chất của nó, bạn của ta, và chúng cũng vô tận về số lượng.

– Những gì Bề trên nói về nỗi đau, thì cũng có thể nói như thế về niềm vui.

- Ta biết… ta đã từng có những niềm vui… Mỗi niềm vui trong trăng là một phần còn sót lại của Vườn Địa đàng… Nhưng niềm vui không cần đến chúng ta, Sébastien. Chỉ nỗi đau mới cần lòng thương cảm của chúng ta. Ngày ta biết được rằng con người đang đau đớn, thì niềm vui trở nên không thể, cũng như người Samari tốt lành[69] dừng chân trong quán trọ không thể vui với gái đẹp rượu ngon trong khi bên cạnh ông ta người bị thương đang nhỏ máu. Ta thậm chí không hiểu vì sao các thánh lại thanh thản trên trái đất và hưởng ân trên trời…

– Nếu con hiểu những lời này theo ngôn ngữ của một con chiên ngoan đạo, thì linh mục tu viện trưởng đang vượt qua đêm đen trong lòng mình.

– Cha xin con đấy, bạn thân mến, đừng coi những suy nghĩ cô chiếc tuyệt vọng này đơn giản như một sự thử thách đạo hạnh trên con đường dẫn tới hoàn thiện, mà vả lại cha đâu có nghĩ mình dấn thân vào… Tốt hơn hết chúng ta hãy nhìn đêm đen của loài người. Trời ơi, ta sợ ta nhầm lẫn nếu ta phàn nàn về trật tự của sự vật! Ấy vậy mà làm sao chúng ta dám đưa tới bên Chúa những linh hồn mà ngoài tội lỗi của họ chúng ta còn cộng thêm vào nỗi thất vọng và phạm thánh, sau khi đã bắt thân thể họ phải chịu những tra tấn đáng sợ? Vì sao chúng ta để sự ngoan cố, sự trâng tráo và hận thù ăn sâu vào những cuộc tranh luận về học thuyết, mà lẽ ra, cũng như Thánh thể được Sanzio vẽ trên các gian phòng Nhà thờ Thánh Pierre, chúng phải diễn ra trên trời chứ không phải ở bất kì nơi nào khác?... Vì cuối cùng, giá như năm ngoái Nhà Vua hạ cố nghe theo lời kháng nghị của giới quý tộc nước ta, giá như Giáo hoàng Leon có lòng tốt đón tiếp một tu sĩ Augustin thất học vào thời chúng ta còn bé… Còn muốn gì hơn cái mà mọi thể chế chúng ta đều cần, cha muốn nói tới cải cách… Tu sĩ cục mịch kia đã bực tức trước sự lạm dụng, mà chính cha cũng sửng sốt khi cha thăm cung điện của Giáo hoàng Jules III; người ta không nhầm khi trách cứ các Dòng tu chúng ta vì thói xa hoa, nó làm chúng ta vướng víu, mà không phải tất cả đều nhằm thờ phụng Chúa…

– Linh mục tu viện trưởng không làm chúng ta lóa mắt vì sự xa hoa của người, - Sébastien Théus ngắt lời với nụ cười mỉm.

– Cha có tiện nghi hết sức đầy đủ, - linh mục tu viện trưởng nói, giơ tay về phía những cục than màu xám.

– Xin Đức Bề trên đừng dành cho kẻ thù những cơ hội quá lớn vì lòng tốt của Người, - triết gia nói sau một hồi suy tư. - Odi hominent unius libri[70]: Luther truyền bá sự tôn sùng Sách thánh, như thế còn tồi tệ hơn những nghi lễ mà ông ta cho là mê tín dị đoan, và học thuyết cứu rỗi bằng đức tin làm hạ thấp phẩm cách con người.

– Ta đồng ý, - linh mục tu viện trưởng sửng sốt, - nhưng rốt cuộc, chúng ta tôn trọng Kinh thánh như ông ta, và chúng ta cũng làm hỏng những ưu điểm bé nhỏ của mình dưới chân Đấng Cứu thế.

– Chắc chắn vậy, thưa Đấng Bề trên, và có thể đó là điều khiến một kẻ vô thần không thể hiểu nổi những cuộc tranh luận chát chúa ấy.

– Đừng cố nói điều cha không muốn nghe, - linh mục tu viện trưởng thì thầm.

– Con không nói nữa, - triết gia nói. - Con chỉ thấy là những quý tộc Đức theo Cải cách chơi bóng lăn bằng đầu nông dân nổi loạn. Họ đáng phải chịu gươm đao của quận công, và Luther sử dụng các ông hoàng cũng giống như hồng y giáo chủ de Granvelle.

– Ông ta đã chọn việc ủng hộ giới cầm quyền, giống như tất cả chúng ta, - linh mục tu viện trưởng nói giọng mệt mỏi.

Ngoài trời tuyết rơi từng hồi. Bác sĩ đứng lên định trở về trạm xa, song đức bề trên nhận xét thời tiết xấu thế này chắc chẳng có bệnh nhân nào dám mạo hiểm ra đường, và rằng tu sĩ y tá chắc đủ để trông coi bệnh viện.

– Để cha thú nhận với con điều cha sẽ giấu trước bất kì một giáo sĩ nào, cũng như con nói chuyện với cha về một phỏng đoán mạo hiểm trong giải phẫu hơn là với một thầy thuốc khác, - linh mục tu viện trưởng lại bắt đầu nói với vẻ khó nhọc. - Cha không thể tiếp tục được nữa, bạn thân mến… Sébastien, mười sáu thế kỉ sắp trôi qua từ khi có Chúa Jesus, và chúng ta ngủ trên cây thánh giá như ngủ trên gối… Gần như ai cũng nói rằng vì sự Cứu chuộc sẽ xảy ra một lần cho tất cả, nên việc còn lại của mỗi con chiên là chịu thích ứng trong thế giới này như nó diễn ra, hay cùng lắm là tự cứu rỗi mình. Chúng ta ca ngợi Đức tin, đúng vậy; chúng ta rước đức tin trên khắp phố; chúng ta hi sinh cho Đức tin hàng nghìn mạng sống nếu cần thiết, kể cả cuộc sống chúng ta. Chúng ta cũng hân hoan chờ đón Hy vọng; chúng ta chỉ quá thường xuyên bán Hy vọng cho người sung kính với giá bằng vàng. Nhưng có ai lo bồi đắp lòng thương xót, trừ một vài thánh nhân, và cha lại đang run rẩy đây khi nghĩ sự thương xót của các thánh ấy nằm trong những giới hạn chật hẹp biết nhường nào… Thậm chí đến ngần này tuổi, và dưới tấm áo chùng này, cha vẫn còn thấy lòng trắc ẩn quá mềm yếu của cha là một tì vết trong bản chất con người mà cha cần phải tranh đấu chống lại… Và cha nhủ lòng rằng nếu có người nào trong chúng ta muốn tử vì đạo, không phải vì Đức tin, đã có quá nhiều người muốn làm chứng nhân cho Đức tin, mà chỉ riêng vì lòng Thương xót, nếu ai đó lên giá treo cổ hay treo lên giàn thiêu thay cho nạn nhân xấu xí nhất, hay ít nhất cũng ở bên cạnh anh ta, thì có lẽ chúng ta sẽ sống trên một trái đất khác và dưới một bầu trời khác… Kẻ ma mãnh tồi tệ nhất hay người dị giáo độc hại nhất cũng không bao giờ thấp kém hơn ta như ta thấp kém hơn Jésus-Christ.

– Điều linh mục tu viện trưởng mơ rất giống với cái mà các giả kim thuật của chúng con gọi là cách khô, hoặc cách nhanh, - Sébastien Théus trầm giọng nói. - Đại thể đó là biến hóa mọi thứ ngay trong một lần, và với sức lực yếu ớt của chúng ta… Đó là một con đường nhỏ nguy hiểm, thưa linh mục tu viện trưởng.

– Đừng sợ, - người bệnh nói với nụ cười như xấu hổ trên môi. - Cha chỉ là một con người khốn khổ, và tạm chăn dắt chừng sáu mươi tu sĩ.. Có lẽ nào vì ý muốn riêng mà cha đẩy họ vào một điều chẳng may nào đó chăng? Đừng mong mở cửa Nước Trời bằng sự hy sinh. Nếu ta được gọi dâng hiến lên Chúa, thì điều đó cũng diễn ra theo cách khác.

– Sự hiến dâng tự xảy đến khi vật dâng hiến sẵn sàng, - Sébastien Théus bật thành lời, đầu óc ông đang nghĩ đến những lời cảnh báo của các triết gia nghiên cứu thuật giả kim.

Linh mục tu viện trưởng ngạc nhiên nhìn ông:

– Vật hiến dâng… - ông nói, một cách sung kính, nhấm nháp ngôn từ đẹp đẽ. - Người ta đảm bảo rằng hòn đá triết học của các giả kim thuật gia là biến thể từ Jésus Christ, và Bí mật Lớn tương đương với sự hiến dâng trong lễ nhà thờ.

– Một số người nói như thế, - Zénon nói, nhấc chiếc chăn rơi xuống đất đắp lên đầu gối linh mục tu viện trưởng. - Nhưng chúng ta có thể rút ra được gì từ những điều tương đương ấy, nếu không phải là trí tuệ con người đi theo một xu hướng nào đó?

– Chúng ta nghi ngờ, - linh mục tu viện trưởng nói với giọng đột nhiên run rẩy, - chúng ta đã nghi ngờ… Bao nhiêu đêm cha đã gạt đi ý nghĩ rằng Chúa trên cao xanh chỉ là một bạo chúa hay một ông vua bất lực, và kẻ vô thần phủ nhận Người lại chính là kẻ duy nhất không phạm thánh… Rồi, một luồng sáng đã đến với cha; bệnh tật là một lối mở. Phải chăng chúng ta nhầm lẫn khi cho rằng Người là Toàn năng, và rằng đau đớn của chúng ta chính là do ý chí của Người? Phải chăng chính chúng ta cần hành động để Thời đại của Người đến? Trước đây cha có nói rằng Chúa cử người đại diện cho Chúa, nay cha đi xa hơn, Sébastien ạ. Có lẽ Người đang ở trong tay chúng ta, chỉ như một ngọn lửa bé nhỏ mà tùy thuộc chúng ta nuôi dưỡng và không để tắt; có lẽ chúng ta là điểm xa nhất mà Người đạt tới… Sẽ có bao nhiêu kẻ bất hạnh, phẫn nộ trước khái niệm Toàn năng của Người, sẽ từ trong tuyệt vọng ào chạy đến nếu người ta gọi họ đến đỡ cho sự yếu đuối của Chúa?

– Điều này rất không hợp với các tín điều của Nhà thờ.

– Không, bạn thân mến, cha nói trước là cha từ chối tất cả những gì sẽ xé rách thêm dù chỉ là chút ít tấm áo không chỉ may của Người. Chúa ngự trị với quyền năng tuyệt đối trong thế giới tâm linh, ta rất muốn điều đó, nhưng chúng ta đang ở trên thế giới của thể xác. Và trên đất này, nơi Người đã bước đi, chúng ta đã thấy Người như thế nào, nếu không phải như một bé trong trắng trên cỏ, giống hệt những đứa trẻ sơ sinh nằm trên tuyết trong những ngôi lang bị quân dội Nhà Vua tàn phá ở Campine, chúng ta thấy Người như thế nào nếu không phải là một kẻ lang thang chẳng có lấy một hòn đá gối đầu, một kẻ chịu nhục hình treo cổ trên ngã tư và cũng tự hỏi vì sao Chúa bỏ rơi mình[71] ? Mỗi người trong chúng ta đều thật yếu đuối, song ta sẽ được an ủi khi nghĩ Người còn bất lực hơn và còn nhụt chí hơn, rằng chính chúng ta sinh ra Người, cứu rỗi Người trong con người… Cha xin lỗi, ông vừa nói vừa ho… - Cha đã bắt con nghe một bài giảng dài dòng mà cha không thể đứng trên bục giảng được nữa.

Đầu ông đã ngả xuống lưng ghế phô tơi trĩu nặng và dường như đột nhiên trống rỗng. Sébastien Théus thân mật cúi xuống bên linh mục đồng thời cầm lấy chiếc áo choàng:

– Con sẽ suy nghĩ về những ý tưởng linh mục tu viện trưởng đã diễn giải, - ông nói. - Trước khi về, con có thể trao đổi lại với bề trên một giả thuyết được không ạ? Phần lớn các triết gia thời nay đều cho rằng có tồn tại Anima Mund[72] biết cảm nhận và ít nhiều có ý thức, mà trong đó có mặt mọi sự vật; bản thân con cũng đã mơ đến những hòn đá biết suy tư không để ta nghe thấy… Ấy vậy mà xét theo những gì đã biết, thì dường như sự đau đớn, với hệ quả là sự vui sướng, và qua đó thậm chí cả điều thiện, cùng với cái mà chúng ta gọi là điều ác, công lý, cũng như cái đối với chúng ta là bất công, và cuối cùng, lý trí, dưới hình thức này hay hình thức khác để phân biệt những cặp trái ngược nhau này, chỉ tồn tại duy nhất trong thế giới của máu, có thể của nhựa cây, của da thịt, trong đó chằng chịt những sợi thần kinh giống như một mạng lưới những ánh chớp, và (biết đâu) trong thế giới của thân cây mọc về phía ánh sáng, về nơi chí thiện của nó, bứt rứt khi thiếu nước và co mình khi lạnh, hay dung toàn bộ sức lực mà chống lại sự xâm lấn bất công của những cây khác. Tất cả những gì còn lại, con muốn nói đến chất khoáng và tinh thần, nếu có tồn tại, có lẽ là phần không cảm nhận và sống bình thản, ở bên ngoài hoặc bên trong những niềm vui và những niềm đau khổ của chúng ta. Những thử thách chúng ta phải trải qua có thể chỉ là một ngoại lệ nhỏ mọn trong công xưởng thế giới này, và điều này có thể giải thích vì sao cái vật chất bất di bất dịch mà chúng ta sùng kính gọi là Chúa lại thờ ơ với chúng ta.

Linh mục tu viện trưởng cố nén một cơn rùng mình.

– Điều con nói thật ghê gớm, - ông nói. - Nhưng, nếu thế, thì đúng là chúng ta lại dấn thân hơn bao giờ hết vào một thế giới của lúa mì bị nghiền nhỏ và cừu bị chọc tiết. Sébastien, con hãy ra về thanh thản.

Zénon ngược trở lại hành lang vòm nối nhà thương làm phúc Saint-Cosme với tu viện. Tuyết bị gió cuốn vương vất đây đó thành những đống lớn màu trắng. Trở về nhà, ông đi thẳng lên căn phòng nhỏ nơi ông xếp trên giá sách những cuốn sách thừa kế được được của Jean Myers. Ông già có một cuốn giải phẫu học của Andreas Vesalius, xuất bản hơn hai mươi năm trước. Thầy thuốc nổi tiếng này cũng từng như Zénon chống lại thói quen mòn theo Galile để đi tìm một tri thức đầy đủ hơn về cơ thể con người. Zénon chỉ được gặp thầy thuốc nổi danh này có một lần, sau đó ông ta bắt đầu một sự nghiệp cung đình tốt đẹp trước khi chết vì dịch hạch ở Phương Đông; Vesalius dấn sâu vào những nghiên cứu y thuật riêng của ông ta, song ông ta không phải chịu lo sợ bị truy hại nào ngoài truy hại của đám học giả thông thái rởm mà vả lại ông gặp không ít. Ông ta cũng lấy trộm xác; ông ta tìm tòi về cơ thể con người dựa trên những mẩu xương nhặt dưới giá treo cổ hay trên giàn thiêu, hoặc, sỗ sàng hơn nữa, dựa trên các xác ướp các nhân vật tai to mặt lớn, ngươi ta giấm giúi lấy một thận hoặc phần dịch bên trong một hòn dái, thay vào nó bằng một nắm giẻ nhỏ, và sau đó chẳng có gì chỉ ra rằng những vật phẩm này được lấy ra từ thân thể các Hoàng thân công chúa.

Đặt cuốn sách khổ hai xuống bên ngọn đèn, Zénon tìm tranh vẽ lát cát thực quản và thanh quản cùng động mạch khí quản: ông thấy hình vẽ này là một trong những hình thô sơ nhất của người minh họa tài ba này, nhưng ông không quên rằng Vesalius, cũng như ông, thường phải làm việc quá nhanh trên những xác đã bắt đầu thối rữa. Ông đặt tay vào chỗ nghi ngờ có một políp ở cơ thể linh mục tu viện trưởng, một ngày nào đó nó sẽ làm nghẹt thở người bệnh. Ông đã có dịp phẫu tích một kẻ lang thang ở Đức cũng bị chết vì bênh này; qua ca bệnh ấy và sau khi thăm khám bằng ống soi, ông chẩn đoán đằng sau các triêu chứng bệnh tật mù mờ của linh mục tu viện trưởng là hoạt động tai hại của một phần thịt cứ nuốt dần nuốt dần các cơ cấu bên cạnh nó. Có thể nói rằng tham vọng và bạo lực, trước nay không hề có trong bản chất của tu sĩ, rình rập từ góc nhỏ này trong cơ thể, từ đấy cuối cùng nó sẽ phá hủy con người nhân từ. Nếu ông không nhầm, Jean-Louis de Berlaimont, linh mục tu viện trưởng Cordelier ở Bruges, cựu nhân viên lâm nghiệp của hoàng hậu nối ngôi Marie de Hogrie, toàn quyền hiệp định Crespy, sẽ chết trong vòng mấy tháng nữa, do bị khúc thịt thừa đang hình thành phía sâu cổ họng chẹn ngang cổ, tuy nhiên trừ phi polip ấy khi phát triển lên sẽ cắt đứt một tĩnh mạch, dìm người xấu số chết trong máu của chính ông. Còn có một ngoại lệ, không bao giờ có thể coi thường, là một tai nạn khiến cái chết về đích trước bệnh tật, nếu có thể nói như vậy, số phận của con người thánh thiện đã bị niêm phong như chính ông đã sống như vậy.

Chỗ đau nằm quá bên trong thành thử ông không thể can thiệp tới bằng mũi đốt hoạc dao mổ. Những may mắn duy nhất kéo dài cuộc sống của người bạn chí tình là dưỡng sức cho ông với một chế độ ăn uống thận trọng; cần phải nghĩ đến việc cho ông ăn những thức ăn hơi lỏng, vừa giàu chất vừa nhé, để ông nuốt chúng không bị đau khi thực quản hẹp lại khiến ông sẽ không còn nuốt nổi những thức thông thường trong tu viện; cũng cần theo dõi không để ông bị trích máu hay dung thuốc xổ theo cách thông thường, trong ba phần tư trường hợp chỉ làm bệnh nhân kiệt sức một cách dã man. Khi đến lúc phải làm dịu những cơn đau khủng khiếp, các loại thuốc phiện sẽ có công hiệu, và từ giờ cho đến lúc đó nên tiếp tục làm vui lòng ông bằng những thứ thuốc vô hại, để ông khỏi có nỗi lo âu bị bỏ quên trong đau đớn một mình. Y thuật cho đến lúc này không thể làm gì hơn.

Ông thổi tắt đèn. Tuyết đã ngừng rơi, nhưng màu chết chóc lạnh lẽo của nó phủ đầy căn phòng; những mái nhà nghiêng của tu viện ánh lên như kính. Một ngôi sao vàng vọt đơn độc mờ hắt sáng ở phía nam chòm sao Ngưu, cách Aldebaran sáng chói và bảy vì Pleiades không xa. Từ lâu Zénon đã thôi không dựng đoán thiên cơ theo chiêm tinh học nữa, vì những hành tinh xa xôi quá lờ mờ đâu thể rút ra được những tính toán chắc chắn cho những quan hệ trong loài người, ngay cả khi có những kết quả không thể chối bỏ hiện ra ở đâu đó. Dẫu vậy, chống tay vào khuôn cửa, ông vẫn lang thang trong những mộng mị tối tăm. Ông không quên là theo ngày sinh của cả hai người, linh mục tu viện trưởng và ông đều phải sợ vị trí này của Sao Thổ.

Sự nổi loạn của xác thịt

Từ vài tháng nay, sau khi gã giáo sĩ nghiện rượu ăn cắp lọ thuốc bị đuổi, giúp việc cho Zénon là một tu sĩ rất được việc mới mười tám tuổi, sống trong tu viện Cordelier. Tu sĩ Cyprien vốn là con nhà nông dân vào tu viện lúc mười lăm tuổi, ngoài thứ tiếng Flamand thô kệch đặc sệt nhà quê chỉ biết nói mấy câu La tinh đủ để trả lời lễ mixa. Thỉnh thoảng mọi người vẫn còn bắt gặp cậu lẩm bẩm hát đồng dao mà chắc là cậu học mót từ đám bạn chăn bò. Cậu vẫn chưa bỏ được hết những nết xấu trẻ con, kiểu như lén lút thò cả bàn tay vào hộp đường dùng làm dịu những liều thuốc đắng để ăn vụng. Xấc xược, nhưng cậu bé lại có tài bó thạch cao hay băng vết thương khéo chưa từng thấy; không có vết thương, vết loét nào khiến cậu ghê tởm hay sợ hãi. Cậu thường đùa với bọn trẻ đến chữa bệnh nên được chúng quý mến. Zénon giao cho cậu đưa những người bệnh quá yếu mà ông không dám cho đi một mình trong thành phố về nhà; mũi nghếch lên trời, vui thích vì được ra phố xá ồn ã tấp nập, Cyprien chạy một mạch từ nhà thương làm phúc qua bệnh viện Saint-Jean để mang thuốc sang hay lấy về, mượn giường cho một gã vô lại nào đó mà người ta không nỡ để chết vạ vật, và nếu không còn cách nào khác thì đi thuyết phục một bà già sùng đạo trong khu phố chứa tạm kẻ rách rưới. Đầu mùa xuân, cậu gây ra một vụ tai tiếng nhỏ vì tội ăn cắp mấy cành hồng dại về đội cho Đức mẹ Đồng trinh ngự dưới vòm cuốn, vì vườn tu viện chưa có hoa.

Đầu óc ngu tối của cậu rặt những điều mê tín dị đoan thừa hưởng từ các bà già nhà quê: phải bắt cậu bỏ cái trò dán lên vết thương người bệnh hình những ông thánh lang băm giá một xu. Cậu nhất quyết tin có ma chó sói rền rĩ trên phố vắng, và chỗ nào cũng nhìn ra phù thủy. Lễ thánh, theo cậu, sẽ không thể nào không có một tay chân của quỷ Sa tăng bí mật tham dự. Nếu bị một mình phục vụ lễ mixa trong nhà thờ vắng người, cậu nghi ngay chính ông linh mục chủ lễ, hoặc tưởng tượng ra một phù thủy vô hình đang đứng trong bóng tối. Cậu cho rằng vào những ngày nào đó trong năm, ắt là linh mục sẽ tạo ra phù thủy bằng cách đọc ngược kinh rửa tội, và kèm theo câu chuyện làm chứng là chính mẹ đỡ đầu của cậu phải vội vã ôm cậu ra khỏi chỗ rảy nước, vì thấy ông linh mục đọc lộn tùng phèo bài kinh nhật tụng. Người ta tự bảo vệ mình trước các phù thủy bằng cách tránh tiếp xúc, hoặc đặt tay lên những người bị nghi là phù thủy cao hơn chỗ họ đã đặt bàn tay lên người anh. Một hôm, Zénon tình cờ đặt tay lên vai cậu ta, cậu ta loanh quanh bên cạnh ông đến lúc chạm nhẹ được vào mặt ông mới thôi.

Sáng hôm sau đó, sau chủ nhật lễ Quasimodo, hai người đang ở trong hiệu thuốc, Sébastien Théus đang ghi chép vào sổ ghi hàng ngày. Cyprien vẻ đờ đẫn giã hạt nhục đậu khấu. Thình thoảng cậu lại dừng lại ngáp.

– Cậu ngủ đứng rồi kìa, - bác sĩ bất thần nói. - Liệu tôi có nên tin rằng cậu đã thức cầu nguyện cả đêm qua không đây?

Tu sĩ trẻ cười vẻ ranh ma:

– Ban đêm các Thiên thần gặp nhau, - cậu ta nói sau khi đã liếc ra cửa. - Các Thiên thần chuyển nhau bình rượu, họ tắm, đã có sẵn bồn nước. Họ quỳ gối trước Người đẹp, nàng giang tay ôm vai họ và hôn; cô hầu của Người đẹp gỡ bím tóc dài cho nàng và cả hai đều khỏa thân như trên Thiên đường. Các Thiên thần cởi quần áo len, chiêm ngưỡng lẫn nhau trong trang phục bằng da mà Chúa đã bạn; nến sáng rồi tắt, và mỗi vị theo đuổi niềm lạc thú trong tim mình.

– Chuyện hay nhỉ! - Bác sĩ nói vẻ khinh bỉ.

Nhưng cảm giác lo âu âm thầm đã xâm chiếm ông, ông biết kiểu xưng hô là Thiên thần và những hình ảnh dâm dật này: đó là cách người ta gọi nhau trong một số giáo phái bị quên lãng tưởng như đã bị truy diệt tận gốc bằng gươm đao và giàn thiêu ở Flandre từ hơn một nửa thế kỉ nay. Ông nhớ lại, hồi còn bé tí, nằm dưới nắp lò sưởi trên phố Len, ông có nghe người ta thì thầm với nhau về những hội nhóm mà những tín đồ biết tới tận xác thịt nhau.

– Cậu nhặt ở đâu ra mấy chuyện nhảm nhí nguy hiểm này thế? - Ông nói nghiêm khắc. - Mơ cái gì tốt hơn đi.

– Không phải là chuyện bịa đâu, gã thanh niên nói vẻ tự ái. - Khi Mynheer muốn, Cyprien sẽ đưa ông đến đó, ông sẽ thấy và chạm vào các Thiên thần.

– Đừng có đùa, - Sébastien Théus nói, nghiêm khắc hơn mức bình thường.

Cyprien trở lại giã hạt nhục đậu khấu. Thỉnh thoảng, hắn đưa lên mũi một hạt màu đen để ngửi mùi thơm rõ hơn. Nếu thận trọng, nên coi như những lời nói đó chưa từng có, song sự tò mò đã thắng Zénon:

– Thế cái các anh gọi là hẹn hò đêm ấy diễn ra ở đâu, vào lúc nào? - Ông giận dữ hỏi. Ra khỏi tu viện ban đêm không phải dễ. Tôi biết có mấy tu sĩ đã trèo tường ra

– Bọn ấy ngu, - Cyprien lại nói, nhơn nhơn. - Tu sĩ Florian đã tìm ra lối để các Thiên thần đi về. Anh ấy yêu Cyprien.

– Liệu mà giữ bí mật của các cậu, - bác sĩ nói giọng đe dọa - có gì chứng minh rằng tôi sẽ không phản các cậu?

Gã trai khẽ lắc đầu:

– Mynheer không muốn hại các Thiên thần, - hắn nói xa xôi với vẻ trâng tráo tòng phạm.

Tiếng gõ cửa làm ngắt đoạn câu chuyện giữa hai người. Zénon nhảy bổ ra mở cửa, từ hồi gặp nguy hiểm ở Innsbruck ông chưa như thế bao giờ. Đó chỉ là một cô bé bị bệnnh luput luôn đeo mạng đen, không phải vì xấu hổ với căn bệnh, mà vì Zénon đã nói là ánh sáng sẽ làm mặt cô tàn tạ thêm. Zénon thấy khuây khỏa khi gặp cô và khám bệnh cho cô. Nhiều con bệnh khác lần lượt đến. Không còn lời nguy hiểm nào được trao đổi giữa bác sĩ và y tá nữa trong vòng vài ngày sau đó. Nhưng từ bây giờ Zénon nhìn hắn ta với con mắt khác. Dưới chiếc áo thầy tu kia đang sống một cơ thể và một tâm hồn đáng ngại thích phiêu lưu. Đồng thời ông thấy dường như một kẽ nứt đã mở ra trên nền đất nơi ông nương náu. Không tự thú nhận điều đó, ông tìm cơ hội để biết rõ hơn.

Cơ hội có ngay vào thứ bảy sau đó. Phòng khám vừa đóng cửa, họ ngồi bên bàn, cùng lau rửa dụng cụ. Đôi tay của Cyprien di chuyển một cách chăm chỉ giữa đống panh nhọn và dao mổ sắc. Bỗng, tựa khuỷu tay giữa đống kim loại, cậu hát thầm thì một điệu hát cổ và phức tạp:

Ta gọi và ta được gọi

Ta uống và ta được uống

Ta ăn và ta được ăn

Ta nhảy múa và mọi người hát

Ta hát và mọi người nhảy...

– Còn bài hát gì nữa đây? - Bác sĩ bất thần hỏi.

Thực tế ông đã biết đó là một đoạn trong kinh phúc âm ngụy tạo đã bị nhà thờ quy tội, vì đã nhiều lần ông nghe từ miệng những giả kim thuật gia muốn gắn vào đó nhũng quyền lực bí ẩn.

– Đó là thánh ca của thánh Jean, - gã trai ngây thơ nói.

Cúi xuống mặt bàn, hắn tiếp tục với giọng tâm sự nhẹ nhàng:

– Trời đang mùa xuân, chim bổ câu thở dài, nước tắm các Thiên thẩn rất ấm. Họ nắm tay nhau và hát nhỏ, vì sợnhững kể độc ác nghe thấy. Hôm qua tu sĩ Florian đã mang đến một cây đàn luth, anh ấy chơi rất khẽ những bản nhạc dịu dàng, đến mức làm mọi người phát khóc.

– Các cậu có đông không? - Sébastien Théus hỏi dù biết là không nên.

Hắn đếm trên đầu ngón tay:

– Cô Quirin, bạn thân của Cyprìen, tu sĩ tập việc Francois de Bure, có khuôn mặt sáng sủa và giọng nói rất trong. Mathieu thỉnh thoảng đến, - hắn tiếp tục, kể thêm tên hai người nữa mà bác sĩ không biết, - và tu sĩ Florian ít khi vắng mặt mỗi lần các Thiên thần tụ hội. Pierre de Hamaere không đến bao giờ, nhưng ông ấy cũng yêu họ.

Zénon không ngờ lại nghe đến tên vị tu sĩ thường tỏ ra khắc khổ này. Ông ta và ông vẫn ghét nhau từ khi người quản lý chi tiêu này phản đối việc tu sửa lại Saint-Cosme,và đã nhiều lần tìm cách xén gọt những đồng tiển cúng cho nhà thương làm phúc. Một thoáng, ông thấy có vẻ như những lời thú nhận lạ lùng của Cyprien chính là bẫy Pierre đã giăng ra để nhử ông. Nhưng cậu ta đã nói tiếp:

– Người đẹp cũng không phải lúc nào cũng đến, chỉ khi nào những kẻ độc ác không làm nàng sợ thôi. Cô hầu da nâu của nàng mang theo bánh thánh của tu viện Bernadine gói trong vải. Các Thiên thần không xấu hổ, không ghen tuông, không ngăn cơ thể thụ hưởng sự ngọt ngào. Người đẹp ban những nụ hôn an ủi cho tất cả những ai muốn nhận, nhưng nàng chỉ yêu quí có Cyprien mà thôi.

– Cậu gọi tên nàng là gì? - Bác sĩ nói, lúc này mới ngờ rằng đó là một cô bé, một khuôn mặt nào đó ở đằng sau cái mà trước đó ông vẫn cho là những tưởng tượng yêu đương của nìột gã trai sống không có đàn bà từ khi hắn phải từ bỏ những trò chơi dưới rặng liễu với những cô gái chăn bò.

– Mọi người gọi nàng là Eva, - Cyprien nói âu yếm.

Một nắm than cháy bừng lên trong chiếc lò đặt bên cửa sổ. Cái bếp này dùng để đun chảy các cục thuốc tra mắt. Zénon nắm tay cậu ta và dắt cậu đến chỗ ngọn lửa nhỏ. Một lúc lâu, ông giữ ngón tay cậu ở phía trên cái khối đỏ rừng rực ấy. Cyprien tái xám tận môi, cậu ta phải cắn răng để không kêu lên. Zénon cũng xanh xao không kém. Ông nhanh chóng thả tay cậu ra.

– Làm sao cậu có thể chịu đựng ngọn lửa như thể này cháy trên toàn thân cậu? - Ông hạ giọng nói. - Hãy tìm đến những lạc thú đỡ nguy hiểm hơn là hội họp các Thiên thẫn.

Bằng tay trái, Cyprien với lên lấy trên giá xuống chiếc hộp đựng dầu hoa huệ bôi lên vết bỏng. Zénon im lặng giúp cậu băng ngón tay lại.

Lúc đó, tu sĩ Luc bước vào, tay bưng khay đựng thuốc cho linh mục tu viện trưởng, mỗi tối người ta đặt lên đó một liều thuốc giảm đau. Zénon lấy thuốc, rổi một mình đi lên phòng linh mục. Ngày hôm sau, toàn bộ sự việc chỉ còn như một cơn ác mộng, nhưng ông gặp lại Cyprien trong phòng, đang rửa chân cho một em bé bị thương. Tay cậu vẫn băng bó. Từ đó về sau, và lẩn nào cũng cảm thấy nỗi sợ hãi không thể chịu đựng nổi ấy, Zénon tránh mắt không nhìn vào vết sẹo trên ngón tay bị thiêu. Cyprien có vẻ như cố tình gần như làm điệu làm bộ để vết sẹo được gí vào tận mắt ông.

Việc nghiên cứu giả kim thuật trong căn phòng nhỏ tu viện Saint-Cosme đã bị thay thế bởi những bước chân lo lắng đi đi lại lại của người nhìn thấy nguy hiểm và đang tìm cách thoát. Dần dần, giống như một vật trồi lên từ khối sương mù, những sự kiện đã lộ nguyên hình qua những lời nói không đâu vào đâu của Cyprien. Không khó khăn gì để lý giải về lễ tắm các Thiên thẩn và những cuộc hội họp phóng đãng của họ. Dưới mặt đất Bruges là một mạng lưới đường đi lối lại ngẩm nối từ cửa hàng này sang cửa hàng khác và từ hẩm nhà nọ sang hẩm nhà kìa. Giữa phẩn khu phụ thuộc tu viện Cordelier và tu viện Bernadine có một ngôi nhà không người ở; tu sĩ Florian, nửa thợ nề nửa thợ vẽ, khi tu sửa nhà thờ và hành lang tu viện hẳn đã phát hiện ra buồng tắm hấp hoặc bể giặt cũ mà bọn điên này biến thành nơi ẩn náu bí mật và dịu dàng. Florian là một tay kỳ cục hai mươi tư tuổi, cả quãng đời niên thiếu hắn lang thang lêu lổng khắp xứ, đến các lâu đài vẽ chân dung các quý tộc hay đến các biệt thự thành phố vẽ cho các nhà tư sản, đổi lấy giường rơm và cái ăn. Những biển cố ở Anvers đã làm giải tán tu viện nơi hắn đột nhiên mặc áo thẩy tu, nên người ta đã cho hắn một khoang ở tu viện Cordelier ở Bruges từ mùa thu. Hay đùa, khéo tay khéo chân, mặt mũi lại dễ coi, hắn luôn được đám thợ học việc vây quanh. Có thể cái đầu rạn nứt kia đã tìm thấy ở đâu đó tàn dư dòng Beguins hay Anh em Ðức Thánh thần đã bị triệt căn từ hồi đầu thế kỷ, rồi bị lây nhiễm thứ ngôn từ văn vẻ và cách xưng hô thần tiên để rổi truyền lại nó cho Cyprien. Tuy nhiên, còn phải loại trừ trường hợp anh chàng nhà quê kia tự mình chuốc lấy thứ biệt ngữ nguy hiểm trong số những điều mê tín dị đoan ở quê hắn, như mầm mống dịch hạch đã bị lãng quên nhưng vẫn tiếp tục bí mật âm ỉ ở góc tủ.

Từ lúc linh mục trường tu viện bị ốm, Zénon nhận thấy trong tu viện khuynh hướng bất bình thường và lộn xộn: những lễ thánh ban đêm, như người ta nói, chỉ còn được một vài tu sĩ theo đuổi một cách không chính xác; nhiều tu sĩ cố tình ngơ đi những cải cách mà vị linh mục trưởng đã thiết lập theo khuyến nghị của Hội đổng; những tu sĩ bê tha nhất ghét Jean-Louis de Berlaimont vì sự khắc khổ mẫu mực nơi ông; những kẻ khắc khổ hơn, thì ngược lại, khinh nhờn ông vì tính hiền từ mà họ cho là thái quá. Đã bắt đầu có những thủ đoạn nhằm vào cuộc bầu linh mục tu viện trưởng mới. Có lẽ do cái không khí tranh tối tranh sáng này nên các Thiên thần mới táo tợn đến thế.

Điều kỳ lạ là một người thận trọng như Pierre de Hamaere lại để cho họ tụ tập ban đêm,vờn với nguy hiểm chết người, và lại còn điên rồ hơn, trộn vào đó hai cô gái, nhưng có lẽ Pierre chẳng từ chối Florian và Cyprien điểu gì. Mà hai cô gái ấy, lúc đầu Sébastíen Théus thấy hình như đó chỉ là những biệt hiệu xảo trá do bọn trẻ ranh ma đặt ra, hay đơn giản là một sự tưởng tượng. Rồi, ông nhớ ra rằng trong khu phố người ta thường bản tán đến một cô nàng con nhà lành đến trú ngụ tại tu viện dòng Bernadine từ Noel trước, vì bố cô ta vắng nhà, ông là thành viên trong Hội đổng Flandre và đến Valladolid để trình ngân sách. Sắc đẹp và đồ trang sức đắt tiền của cô bé, cô hầu nhỏ da sẫm màu hay đeo khuyên tai là đầu đề các câu chuyện ngồi lê đôi mách trong cửa hàng hay trên đường phổ. Tiểu thư nhà Loos hay ra phố với cô hầu da nâu, đi nhà thờ hay đến cửa hiệu thêu ren hoặc hàng bánh ngọt. Không gì có thể ngăn trở việc Cyprìen và hai cô bé liếc nhìn nhau trong một lần nào đó Cyprien ra ngoài đi chợ, rồi chúng nói chuyện với nhau, hoặc Florian trong khi chữa lại mấy bức tranh tường cho dàn hợp xướng, đã rủ rê cho mình hoặc cho bạn mình. Hai cô bé to gan rất có thể đã lẻn đi ban đêm, qua một lỗ hổng hành lang, đến tận chỗ hội họp ban đêm của các Thiên thần, và cung cấp cho trí tưởng tượng trần trụi của bọn họ hình ảnh của một Sulamite và một Eva trong Kinh thánh.

Vài ngày Sau khi Cyprien tiết lộ chuyện, Zénon đến hiệu bánh ngọt trên phố Longue để mua rượu thuốc, một phần ba số đó sẽ dùng để chế thuốc cho linh mục tu viện trưởng. Idelette de Loos đang đứng cạnh quầy chọn bánh rán cắt và bánh nhúng. Cô bé cỡ tuổi chỉ mười lăm, mảnh dẻ như cây sậy, mái tóc vàng gần như trắng và đôi mắt trong veo như nước nguồn. Mái tóc nhạt màu và đôi mắt trong trẻo làm Zénon nhớ lại chàng trai mà ông không thể rời xa nửa bước ở Lubeck. Hồi đó ông với bố anh ta, nhà thông thái Aegidius Fried-hof, thợ kim hoàn giàu có ở Breitenstrasse, cũng là chuyên gia nghệ thuật ngọn lửa, làm một vài thí nghiệm ghép và đo ti lệ của vài kim loại quý trong hợp kim. Cậu bé trầm tư này được ông cưng quý đồng thời vừa là đồ đệ siêng năng của ông. Gerhart hâm mộ giả kim thuật đến mức muốn đi theo Zénon chu du đến Pháp, và vì vậy bố cậu đã đổng ý cho cậu ta bắt đầu đi một vòng trên đất Đức; nhưng triết gia sợ cho cậu bé được nuôi nấng tinh tế này không chịu nổi khốn khó đường trường và những nguy hiểm khác. Kỷ niệm những lẩn đi lại Lubeck, trong cuộc đời nay đây mai đó của ông, chúng giống như những ngày hạ đẹp đẽ cuối cùng, chợt hiện lên, không phải là một sự chuẩn bị khô khan của lý trí giống như khi ông nhớ lại những lần đụng chạm khi suy tưởng về chính mình, nó sống động như thứ rượu vang mà trước hết không nên để mình chuếnh choáng. Những kỷ niệm ấy, dù ông muốn hay không, chúng kéo ông xích lại với đám Thiên thần điên rồ. Nhưng những kỷ niệm khác cũng xoáy tròn quanh gương mặt nhỏ bé của Idelette: cái gì đó táo tợn và chống đối trên gương mặt cô thiếu nữ dòng họ Loos khiến bật ra khỏi quên lãng hình ảnh Jeannette Fauconnier, cô sinh viên nhỏ bé ở Louvain, chiến thắng tình ái đầu tiên của ông; niềm tự hào của Cyprien với ông không còn có vẻ trẻ con hay ảo tưởng nữa. Trí nhớ của ông căng lên để trở về ngày xa xưa hơn nữa; nhưng sợi dây đã bị đứt; cô nàng da nâu vừa cười vang vừa nhai kẹo hạnh nhân, còn Idelette đi ra của vừa ném lại phía người không quen biết có mái tóc xám một trong những nụ cười mà nàng ta treo lên mọi kẻ qua đường. Tà váy rộng của nàng chiếm hết cả lối vào nhỏ bé của cửa hiệu; ông bán hàng, có thói yêu phụ nữ, lưu ý khách hàng của ông ta vì sao cô ả lại biết lấy tay tóm váy, làm lộ ra đôi mắt cá chân, và ép sát lớp váy bằng nhiễu vào đùi.

– Con gái đứa nào phô phang là nó muốn đàn ông biết nó đói cái khác hơn bánh xốp, tên thanh ni ông ta nói vẻ nhả nhớt với bác sĩ.

Câu nói đùa này thuộc kiểu nói đùa trao đổi giữa cánh đàn ông. Zénon cười một cách ý thức.

Ðêm đó ông lại đi đi lại lại trong phòng: tám bước từ chiếc rương đến giường, mười hai bước từ cửa sổ con tới cửa ra và ông đi lại như tù nhân làm hỏng cả sàn nhà. Ông luôn biết một số đam mê của ông, được đánh đồng với một kiểu dị giáo của da thịt, có thể khiến ông rơi vào số phận một kẻ dị giáo, tức là đến với giàn thiêu. Người ta tập làm quen với sự tàn nhẫn của những luật lệ trong thế kỷ người ta sống, như làm quen với những cuộc chiến từ Anh bắt nguồn từ sự ngu ngốc của con người, với những số phận không công bằng, làm quen với những cai trị xấu xa trên đường, với sự chểnh mảng nơi thành thị. Đương nhiên người ta có thể chịu chết cháy vì yêu Gerhart, như có thể chịu nướng trên giàn lửa vì đọc Thánh kinh bằng ngôn ngữ thô tục. Những luật lệ ấy, bản thân chúng không có hiệu lực đối với cái mà chúng muốn trừng phạt, không động tới những kẻ giàu và những kẻ có thế lực trong thế giới này: sứ thần toà thánh Innsbruck huênh hoang với những vần thơ tục tĩu có thể làm một tu sĩ khốn khổ nào đó bị quay chín; người ta chưa bao giờ nhìn thấy một đức ngài bị ném vào lửa vì tội quyến rũ thị đồng. Những luật lệ ấy gieo rắc lên đầu những kẻ thấp hèn tối tăm hơn, nhưng bản thân bóng tối lại là một nơi nương náu: bất chấp lưỡi câu, lưới và đuốc, phần lớn các con cá ở dưới tầng sâu tối tăm vẫn theo đuổi con đường của chúng mà không để lại vệt nước, chẳng chút lo lắng khi thấy có bạn đồng hành mình rướm máu lách chách nhảy trên sàn tàu. Nhưng ông cũng biết chỉ cẩn có một kẻ thù vẫn giữ lòng căm hận, một thời điểm cuồng nộ điên rồ của dân chúng, hay đơn giản là một sự ngu xuẩn cứng nhắc của một quan tòa cũng đủ làm những can phạm có thể vô tội phải chết. Sự thờ ơ sẽ biến thành trận cuồng phong, nửa đồng lõa cũng chuyển thành nỗi ghê tởm. Suốt cuộc đời, ông đã từng nếm trải lo âu ấy cùng vớí bao nhiêu sợ hãi khác. Nhưng người ta ít dễ chịu đựng cho người khác hơn là chẩp nhận cho chính mình.

Thời thế lộn xộn dễ khuyến khích tố giác mọi chuyện. Đám dân đen, bị những kẻ phá ảnh thánh quyến rũ từ lúc nào không hay, đua nhau thêm thắt vào mọi tai tiếng có thể làm mất mặt những dòng tu thế lực, họ oán thán về của cải và quyền lực của các dòng tu này. Ở Gand, vài tháng trước, chín tu sĩ dòng Augustin bị nghi ngờ có quan hệ đồng tính luyến ái, chẳng biết là có oan hay không song họ bị thiêu sau khi phải chịu những cực hình khủng khiếp, để thỏa mãn cơn kích động của những kẻ hiếu kỳ nổi loạn chống lại giới tu hành; bản thân giới chức trong dòng tu do sợ bị cho là cố tình bóp nghẹt một vụ xì căng đan lớn đã không thể xử theo mức phạt thông thường như sự khôn ngoan mách bảo. Tình thế các Thiên thần nay còn nguy hiểm hơn. Những trò chơi tình ái với hai cô gái, chắc hẳn có làm loãng đi màu đen của tấn thảm kịch trong con mắt phán xét của dân chúng, Song lại làm những kẻ bất hạnh kia bị đe dọa hơn. Tiểu thư nhà Loos trở thành điểm xoi mói của thiên hạ vốn tò mò nhỏ nhen; bí mật của nhóm chơi đêm từ nay bị buộc vào cái miệng líu lo của mấy cô gái hay một cái thai xuất hiện không phải lối. Nhưng nguy hiểm lớn nhất lại ở cách xưng hô thiên thần, nến thờ, nghi lễ phát rượu và bánh thánh kiểu trẻ con, những bài thơ ngụy tạo chẳng ai hiểu cả thậm chí ngay cả tác giả, và cuối cùng là việc chúng khỏa thân, dù rẳng chúng chẳng khác với bọn con trai ở truồng chơi quanh đầm. Những sự bất thường này chắc chắn sẽ là đầu để cho những lời đốn thổi khiến những trái tim điên rồ và những cái đầu ngu muội kia đến chỗ chết. Không ai có thể nghĩ một cách đơn giản được rằng những đứa trẻ ngu ngốc, kinh ngạc thích thú khi khám phá ra những niềm vui của xác thịt, nên đã phạm vào lời nói và hình ảnh thiêng liêng người ta vẫn hấp thu từ bao đời. Giống như căn bệnh của linh mục tu viện trưởng xuất hiện gần như để giải quyết nốt quãng đời còn lại của ông ta, Cyprien và đồng bọn của hắn với Zénon đã không còn trên đời này nữa như thể chúng đang kêu gào thảm thiết trong ngọn lửa.

Ngồi bên bàn, mơ hồ vẽ một con số hay một ký tự nào đó bên lề quyển sổ ghi chép, ông nói với mình rằng tuyến rút lui của ông đặc biệt dễ bị lột bỏ lúc nãy. Cyprien đã tìm cách biến ông thành một ngườì tâm sự nếu không là một đồng lõa. Chỉ cần tra hỏi sâu hơn một chút là không thể tránh khôi việc người ta phát hiện ra thân thể thực sự của ông, và ông nếu không bị kết tội là kẻ kê giao thì cũng chẳng thể tránh khỏi bị coi là vô thẩn. Ông không quên đã chữa trị cho Han, và chỉ qua một đêm, những thận trọng tránh xa lưới pháp luật có thể làm ông bị khép vào tội nổi loạn, đơn giản là treo cổ. Thận trọng là phải rời khỏi đây, và ngay lập tức. Nhưng ông lại không thể dứt bỏ giường bệnh linh mục tu viện trưởng trong thời điểm này.

Jean-Louis de Berlaimont chết chậm chạp, đúng như những gì người ta biết về diễn biến thông thường của căn bệnh. Ông gầy khủng khiếp, điều này càng nhận thấy rõ ở ông vì trước kia ông là người béo khỏe. Càng ngày ông càng khó nuốt, Sébastien Théus bảo già Greete làm cho ông những món ăn nhẹ, nước hầm hoặc xì rô, bà nấu những thức ấy theo cách ngày xưa vẫn được ưa chuộng trong bếp nhà Ligre. Dù người ốm cố gắng ăn ngon lành, song ông chỉ chạm được đầu môi, và Zénon ngờ rằng ông không ngừng bị đói. Linh mục tu viện trường gần như cấm khẩu; ông chỉ dành lời nói vào những lúc cần thiết nhất với những người dưới quyền và với bác sĩ. Thời gian còn lại, ông ghi những gì ông muốn hay những mệnh lệnh trên một mẩu giấy đặt trên giường, nhưng như có lần ông đưa giấy cho Sébastien Théus xem, ông chẳng còn gì nhiều để viết và để nói.

Bác sĩ yêu cầu những người xung quanh nói chuyện với linh mục tu viện trưởng ở mức ít nhất có thể được về những sự kiện đang diễn ra bên ngoài, tránh không cho ông biết chuyện về sự dã man của Tòa án chống phản loạn đang ồn ĩ lên ở Bruxelles. Nhưng hình như tin tức vẫn lọt được đến tận tai ông. Vào giữa tháng Sáu, tu sĩ tập việc có nhiệm vụ rửa ráy cho linh mục tu viện trưởng đang tính lại với Théus xem lẩn cuối cùng người bệnh tắm cám cho da được mát mẻ và ông có vẻ tính ra được một lúc là hôm nào. Linh mục tu viện trưởng quay gương mặt xám về phía họ và cố gắng mấp máy môi:

– Đó là hôm thứ hai mồng sáu, ngày hai bá tước bị hành quyết.

Vài giọt nước mắt im lặng chảy trên đôi gò má xanh xao của ông. Sau đó Zénon biết được là Jean-Louis de Berlaimont có họ với Lamoral qua người vợ quá cố của ông. Vài ngày sau, linh mục tu viện trường nhờ Zénon chuyển lời chia buồn đến vợ góa của bá tước, bà Sabine de Baviere, người ta nói rằng vì lo lắng và đau buồn nên bà cũng sắp chết. Khi Sébastien Théus mang thư ra đưa cho người đưa thư, Pierre de Hamaere đang lảng vảng ở hành lang tiến đến đòi xem thư vì sợ chuyện chẳng lành sẽ xảy ra cho tu viện vì sự thiếu thận trọng này của tu viện trưởng. Zénon đưa tờ giấy với vẻ khinh bỉ. Người quản lý trả lại ông sau khi đã đọc xong: chẳng có gì nguy hiểm trong những lời chia buồn gửi cho bà góa phụ nổi tiếng và lời hứa sẽ cầu nguyện cho bà. Bà Sabine vẫn được nhà cầm quyền đối xử tôn kính.

Càng nghĩ về những việc đang chiếm tâm trí ông, Zénon càng thấy giải pháp thuyết phục nhất để tránh điều tồi tệ xảy ra là chỉ cần đẩy anh chàng Florian đi tu sửa những nhà thờ ở chỗ khác. Bị rớt lại một mình, Cyprien và những tu sĩ tập sự sẽ không dám tiếp tục tụ tập ban đêm. Phần khác, không phải không thể đề nghị tu viện Bernardines phải giám sát hai cô gái chặt hơn. Vì việc chuyển Florian đi chỉ phụ thuộc vào một mình tu viện trưởng, nên triết gia quyết định phải nói cho ông ta biết phần nào sự việc, đủ để ông ta hành động không chậm trễ. Ông chờ ngày người bệnh khá hơn.

Ngày đó là một buổi chiều đầu tháng Bảy, Đức Tổng giám mục đích thân đến thăm linh mục tu viện trưởng. Ngài vừa đi khỏi; Jean-Louis de Berlaimont trong chiếc áo chùng duỗi nằm xuống giường, và sau những cố gắng tiếp đón vị khách quý một cách lịch sự, dường như ông lấy lại được sự tinh anh và sức lực được đôi phút. Sébastien nhìn đĩa súp trên bàn ăn gần hết.

– Con cám ơn bà nấu bếp cho ta nhé, - thầy tu nói, giọng đỡ yếu hơn ngày thường. - cha ăn ít, đúng thế, - ông nói thêm gần như với vẻ hóm hỉnh, - nhưng một tu sĩ buộc phải nhịn ăn không phải là điều tồi tệ.

– Đức Tổng giám mục chắc hẳn phải miễn cho ngài, - bác sĩ tiếp nối không khí bông đùa.

Linh mục tu viện trưởng mỉm cười.

– Đức ngài có học vấn rất thâm sâu, và cha tin đó là người đức độ, dù rằng cha là một trong số phản đối việc Ðức vua chọn Ngài vào chức vị này, vì ngài vượt ra ngoài những thông lệ quen thuộc của chúng ta. Cha đã tiến cử bác sĩ của cha với Ngài.

– Con không mong muốn một chỗ khác, - Sébastien Théus vui vẻ hồn nhiên nói.

Khuôn mặt người bệnh đã biểu hiện sự mệt mỏi.

– Cha quả không muốn phàn nàn, Sébastien, - ông nói vẻ nhẫn nại, vẫn ngại ngùng như mỗi khi ông nói về căn bệnh của mình. - Đau đớn cha chịu được. Nhưng nó kèm theo những hậu quả khó chịu. Vì thể cha lưỡng lự không dám nhận lễ rửa tội... Không nên để bật ra tiếng ho hay bị nấc... Giá có thứ thuốc nào có thể làm cho bệnh đỡ tạm một chút thì hay biết mấy...

– Cơn đau này rồi sẽ khỏi thôi, thưa cha linh mục tu viện trưởng, - bác sĩ nói dối, - chúng ta hy vọng mùa hè này thời tiết đẹp...

– Có thể, - linh mục tu viện trưởng nói lơ đễnh, - chắc là vậy...

– Ông chìa bàn tay gầy ra. Người tu sĩ chăm sóc vừa khuất, Sébastien Théus nói tình cờ ông vừa nhìn thấy chàng Florian.

– Phải, - linh mục tu viện trường nói, có thể để tỏ ra là mình vẫn còn nhớ tên mọi người. - chúng ta sẽ thuê anh ta sang sửa lại mẩy bức tranh trên điện thờ. Cũng chẳng có tiền để mua bức mới nữa...

Hình như ông tưởng anh tu sĩ mang bút vẽ và đồ nghề mới đến hôm qua. Ngược lại với tin đồn xì xầm khắp tu viện, Zénon phán đoán Jean-Louis de Berlaimont không mất minh mẫn, nhưng những khả năng trí tuệ của ông già đã hướng vào nội tâm. Bỗng linh mục tu viện trường ra dấu bảo ông cúi xuống như thể ông ta có điều gì bí mật thầm thì, nhung câu chuyện không còn nói về tu sĩ thợ vẽ nữa.

– Một lần chúng ta đã nói chuyện vể sự dâng hiến, Sebastien bạn thân mến... Nhưng ta không còn gì để dâng hiến nữa. Một người ở tuổi cha thì có sống hay chết cũng chẳng có gì quan trọng...

– Với con điều quan trọng là linh mục tu viện trường phải sống, - bác sĩ nói giọng cứng rắn.

Nhưng ông đã thôi không tìm kiếm trợ giúp nữa. Mọi sự cầu viện đều có nguy cơ biến thành sự tố cáo. Biết đâu bí mật này có thể bị người bệnh mệt mỏi vô tình làm lộ; thậm chỉ cũng có thể con người đã tàn hơi này chỉ chứng tỏ mình có bản lĩnh mà điều đó lại không phải là bản chất của ông. Cuối cùng, sự việc về lá thư cho góa phụ hôm trước cho thấy ông già không còn làm chủ được mình nữa.

Zénon còn thử làm Cyprien sợ một lẩn nữa. Ông nhắc lại thảm họa các tu sĩ dòng Augustin ở Gand phải chịu, cậu bé kia hẳn phải biết về họ. Kết quả không phải điều ông mong đợi.

– Mấy tay dòng Augustin toàn là bọn ngu, - chàng thanh niên Cordelier nói cộc lốc.

Nhưng ba hôm sau, cậu ta đến gần bác sĩ giọng lo lắng:

– Anh Florian mất lá bùa cầm của một cô gái Ai Cập, - cậu bối rối nói. Hình như tai họa lớn có thể xảy ra. Nếu Mynheer, với những quyền lực ông có...

– Tôi đâu phải người bán bùa yểm, - Sébastien Théus trả lời và quay gót.

Hôm sau, vào đêm thứ sáu sang ngày thứ bảy, nhà triết học đang ngồi làm việc giữa đống sách vở thì có một vật nhẹ bay qua cửa sổ để mở. Ðó là một cành phỉ. Zénon tiến ra Cửa Sổ. Một bóng xám, ông chỉ mơ hồ nhận ra mặt, tay chân trần, đang đứng dưới, điệu bộ gọi ai. Một lúc, Cyprien bỏ đi và biến mất dưới dãy vòm cuốn.

Zénon quay trở lại run rẩy ngồi lên bàn. Sự thèm muốn mãnh liệt xâm chiếm ông, ông biết trước nó sẽ không nhường bước, như trong các tình huống khác, dẫu có tìm cách kháng cự mạnh hơn, nhưng ta biết trước ta sẽ phải buông xuôi. Đó không phải là ý muốn theo kẻ điên rồ kia tìm đến tận nơi diễn ra sự trụy lạc hay điều kỳ diệu nào đó trong bóng đêm. Nhưng, trong cuộc sống không ngơi nghỉ này, đứng trước sự hủy hoại chậm rãi đang diễn ra trong da thịt linh mục tu viện trưởng, và có lẽ trong tâm hồn ông ta, ông thèm được quên đi sức mạnh của sự lạnh lẽo, sự tàn phá và bóng đêm bên cạnh một thân thể trẻ trung ấm áp. Nên chăng coi sự bướng bỉnh của Cyprien là vì hắn thấy ở ông một người cần thiết và có nhiều quyền năng bí ẩn? Phải chăng đó là một thí dụ về sự hấp dẫn vĩnh hằng mà Alcibiade[73] đã quyến rũ Socrate? Một ý nghĩ điên rồ hơn đến trong đầu nhà giả kim thuật. Có thể chăng những đam mê của chính ông bị chế ngự để hướng về nghiên cứu - bác học hơn những nghiên cứu nhục cảm - cũng mang hình hài trẻ con và ngây thơ ngoài ý muốn của ông? Extinctis luminibus: ông thổi tắt đèn. Không sao diễn nổi, trên danh nghĩa nhà gìải phẫu học chứ không phải con người đang yêu, ông thử hình dung với vẻ khinh bỉ những trò chơi của đám trẻ thích xác thịt này. Ông tự nói đi nói lại với mình rằng miệng, nơi phát ra những nụ hôn, chỉ làm khoang nghiền, và vết môi vừa bị cắn làm cho người ta phát ghê tởm. Không sao nghĩ nổi, ông tưởng tượng những con sâu trắng riết lấy nhau hay những con ruồi khốn khổ bị dính chặt trong mật. Dù làm gì đi nữa, Idelette và Cyprien, Francois de Bure và Mathieu Aerts đều đẹp. Nhà tắm bỏ hoang thật sự là một căn phòng kỳ ảo; ngọn lửa tình dục bùng cháy thay đổi tất cả như lửa anathor của giả kim thuật và đáng để người ta đổi lấy nguy cơ bị ném lên ngọn lửa giàn thiêu. Cơ thể trần trụi màu trắng hắt lên ánh sáng giống như lửa phốt pho chứng nhận cho những đức tính bị che giấu của đá.

Đến sáng, sự ghê tởm trở lại. Sự truy hoan tồi tệ nhất ở một ổ điếm hôi hám còn đỡ hơn những lễ nghi của các Thiên thần. Dưới nhà, trong căn phòng xám, trước mặt bà lão cứ thứ bảy lại đến điều trị vết loét giãn tĩnh mạch, ông quở mắng Cyprien tàn nhẫn vì làm rơi hộp đựng bông băng. Không một bẻ gì khác thường hiện ra trên khuôn mặt có đôi mí mắt hơi sưng. Chuyện mời gọi đêm trước có thể chỉ là một giấc mơ.

Nhưng những tín hiệu phát ra của nhóm thiên thần bắt đầu thấm đẫm sự hậm hực và châm biếm. Một buổi sáng, khi bước vào hiệu thuốc, triết gia thấy chễm chệ trên bàn một hình vẽ rất khéo, không thể là của Cyprien, vì cậu ta chỉ biết cầm bút để ký tên. Đầu óc ngông cuồng của Florian thể hiện trong những hình thù chồng chéo. Đó là một trong những vườn mộng mà thỉnh thoảng người ta thấy trên các bức tranh, nơi những người tốt nhìn thấy sự châm biếm tội ác còn những người khác, khôn ranh hơn, thì ngược lại thấy hội hè với những đam mê xác thịt. Một cô gái bước vào bồn nước phun để tắm, theo sau là những người tình. Hai kẻ yêu nhau đang hôn nhau đằng sau rèm, chỉ bị phản bộ bởi tư thế đôi chân trần. Một thanh niên giơ tay kéo đầu gối một yêu vật giống hệt hắn như hai anh em. Từ miệng và từ lỗ kín một cậu bé đang cúi rạp xuống vươn lên những đóa hoa đang nở. Một cô nàng da nâu bưng chiếc khay có quả phúc bồn tử lớn. Nhục dục được thể hiện một cách phúng dụ như thế trở thành một trò chơi phù thủy, một trò cười nguy hiểm. Triết gia xé tờ giấy một cách trầm tư.

Hai ba ngày sau, một trò cợt nhả dâm ô khác lại đợi ông: ai đó đã lôi trong tủ ra vài chiếc giày cũ dùng để lội bùn và tuyết trong vườn; chúng cưỡi lên nhau ở trên sàn thành đống lộn xộn tục tĩu đập vào tầm mắt. Zénon đá chúng đi; trò đùa thật thô tục. Đáng lo hơn nữa là một vật ông tìm thấy trong phòng mình vào một tối. Đó là một viên đá cuội trên đó một gương mặt đàn bà và thuộc về tính nữ của nó, hoặc có lẽ một vật lưỡng tính, được vẽ vụng về bằng nét bút chì; viên sỏi được quấn trong một món tóc vàng. Triết gia đốt món tóc đã xoăn lại, và khinh bỉ ném cái bùa bả ấy vào ngăn kéo. Những trò quấy rầy dừng lại, ông không bao giờ hạ mình để nói những chuyện đó với Cyprien. Ông bắt đầu tin rằng những trò đùa điên rồ của các Thiên thần đã vượt khỏi chính nó, với lý do đơn giản rằng mọi việc đều như thế.

Loạn lạc đẩy nhiều người đến với nhà thương làm phúc Saint-Cosme. Trong số bệnh nhân quen thuộc có lần những kẻ hiếm khi người ta nhìn thấy hai lần: những nông dân quê mùa dắt díu theo sau đồ lề lủng củng chắp vá mà họ đã kịp sắp xếp đêm trước hôm trốn chạy hay vơ vôi từ căn nhà cháy, chăn có mùi khét lẹt, chăn lông rách làm lòi cả ra, nồi niêu xoong chảo hay bình lọ sứt mẻ. Những người phụ nữ đằng trước bế con, đằng sau đeo bọc quần áo bẩn. Đó là những nông dân ở các làng nổi loạn đã bị quân đội phạt sạch, hầu hết trên người họ đều có vết đánh đập hay vết thương, nhưng chủ yếu là họ đói. Có những kẻ chỉ đi ngang qua thành phố, như đàn gia súc vật bị dồn đuổi lên núi, không biết cái gì sẽ đợi mình ở chặng đường tiếp theo; những kẻ khác đến nhà họ hàng sống ở vùng này, dù sao ở đây cũng ít bị thử thách hơn và người ta còn có vài con gia súc với một mái nhà. Với sự trợ giúp của tu sĩ Luc, Zénon thu xếp để có bánh phát chẩn cho những người nghèo khổ nhất. Người ta nhận ra những kẻ ít rên rỉ than vãn hơn, nhưng lo lắng hơn, có nghề nghiệp, thường đi một mình hoặc thành nhóm hai hay ba người, đến từ các thành phố sâu trong đất liền, chắc là Tòa án Máu đang truy đuổi họ. Những kẻ chạy trốn này trưng ra những bộ quần áo tư sản loại tốt, nhưng đôi giày rách, chân phồng lên những nốt phỏng da đã làm lộ ra chuyến đi dài mà họ không quen; họ giấu không nói định đi đâu, nhưng Zénon biết qua già Greete rằng gần như ngày nào cũng có những tàu cá từ một nơi hoang vắng nào đó trên bãi biển đưa những người yêu nước này sang Anh hoặc tới Zélande, tùy theo túi tiền của họ và gió cho phép. Mọi người chăm sóc họ mà không hỏi han gì.

Sébastien Théus gần như không rời khỏi linh mục tu viện trưởng nữa, song ông tin tưởng vào hai tu sĩ cuối cùng cũng học được những gì cơ bản nhất trong nghệ thuật chăm sóc. Tu sĩ Luc là người điềm tĩnh, gắn bó với công việc, đầu óc không bao giờ nghĩ quá xa khỏi những việc anh ta cần làm ngay. Cyprien thì không thiếu đức tính kiểu như lòng tử tế.

Ông không còn cần đến thuốc phiện để ru ngủ những cơn đau của linh mục tu viện trưởng nữa. Vào một tối linh mục đã từ chối không uống liều thuốc giảm đau.

– Hãy hiểu cho cha, Sébastien, - ông già thì thầm lo lắng, chắc là sợ bác sĩ phản khảng. - Ta không muốn ngủ vào lúc… Et invenit dormientes…

Bác sĩ ra dấu đồng ý. Vai trò của ông bên cạnh người hấp hối từ bây giờ là làm cho ông ấy nuốt chửng vài thìa canh hay giúp tu sĩ hộ lý nâng thân thể to lớn chỉ còn trơ xương đã sờ đến cửa mộ ngồi dậy. Trở về Saint-Cosme lúc đêm đã muộn, ông để nguyên cả quần áo nằm lên giường, luôn ngóng chừng một cơn ngạt mà bề trên không qua khỏi.

Một đêm, ông tưởng như nghe thấy bước chân gấp gáp đến gần phòng ông dọc theo những viên đá lát hành lang. Ông vội bật dậy mở cửa. Không có gì và chẳng có ai. Song ông vẫn chạy đến chỗ linh mục tu viện trưởng.

Jean-Louis de Berlaimont đã gượng dậy, tựa người lên đống gối dài gối ngắn. Đôi mắt ông mở to quay lại nhìn bác sĩ với vẻ mà bác sĩ thấy như sự ân cần vô bờ bến.

– Hãy đi đi, Zénon! - Ông mấp máy. - Sau khi cha chết…

Một cơn ho ngăn ông lại. Bị bất ngờ, Zénon quay lại một cách bản năng, để xem tu sĩ hộ lý ngồi trên chiếc ghế đẩu có nghe thấy không. Nhưng ông già đang gà gật, đầu lắc lư. Linh mục tu viện trưởng kiệt sức ngã xuống giường, gần như bị đờ đẫn bối rối. Zénon cúi xuống gần, tim đập thình thịch, thử làm ông già tỉnh lại để nghe một lời hay thêm một cái nhìn nữa. Ông nghi ngờ giác quan mình, và nghi ngờ cả lý trí. Một lúc sau, ông ngồi xuống cạnh giường. Dù gì thì gì, không phải là không có khả năng linh mục tu viện trưởng từ lâu đã biết tên ông.

Cơn co giật yếu ớt làm người bệnh động đậy. Zénon xoa bóp chân và bàn chân cho ông già một lúc lâu, như trước kia phu nhân de Froso đã dạy ông làm. Phương pháp này sánh ngang với mọi thứ thuốc phiện. Cuối cùng ông thiếp ngủ phía cuối giường, hai tay ôm đầu mình.

Buổi sáng, ông quay xuống nhà ăn mang một bát súp ấm lên. Pierre de Hamacre đang ở đó. Tiếng kêu của linh mục tu viện trưởng đã đánh thức một cách gần như là mê tín hồi chuông báo động cho nhà giả kim thuật. Ông kéo Pierre de Hamacre ra một chỗ và đột ngột nói với ông ta:

– Tôi hy vọng rằng ông đã dẹp yên mọi sự điên rồ những người bạn ông làm.

Ông định nói về danh dự và sự an toàn của tu viện. Viên quản lý đã tránh cho ông cảnh nực cười ấy.

– Tôi chẳng biết chút gì về chuyện này cả, - hắn thô bạo nói.

Và hắn bỏ đi, chân giẫm mạnh lên sàn.

Tối đó linh mục tu viện trưởng tiếp nhận lễ xức dầu thánh lần thứ ba. Căn phòng nhỏ và nhà thờ bên cạnh chật ních các giáo sĩ cầm nến thờ. Một số khóc; những người khác dành lòng ngồi dự buổi lễ theo nghi thức. Người bệnh đã cứng nửa người, dường như ông cố gắng lắm để hít thở hết sức nhẹ nhàng, nhìn mà như chẳng hề thấy những ngọn lửa nhỏ màu vàng. Khi bài kinh cho người hấp hối kết thúc, những người dự lễ nối nhau ra ngoài, chỉ để lại sau họ hai tu sĩ đang lần tràng hạt. Zénon từ nãy vẫn đứng góc xa giờ quay về chỗ quen thuộc của mình.

Thời gian có thể nói chuyện được, dù là những câu rất ngắn, cũng đã hết; linh mục tu viện trưởng chỉ còn ra dấu muốn uống nước, hoặc muốn bô tiểu gắn ở góc giường. Bên trong thế giới đang bị tàn phá này, như một kho báu dưới đống vôi gạch đổ nát, dường như Zénon thấy một trí tuệ vẫn tồn tại, mà ông có thể đàm đạo được không cần lời. Ông tiếp tục cầm tay người bệnh, và sự tiếp xúc yếu ớt này dường như đủ để truyền cho linh mục chút ít hơi sức, và đổi lại để nhận từ đó một chút thanh thản. thỉnh thoảng, nhớ đến câu người đời thường nói rằng linh hồn một con người đang ra đi sẽ bay ở phía trên người đó như tàn lửa ở giữa một khối sương mù, bác sĩ nhìn vào khoảng tối mờ mờ, nhưng những gì ông nhìn thấy có thể chỉ là sự phản chiếu của một ngọn nến đang cháy qua cửa kính. Đến gần sáng, Zénon rút tay ra; đã đến thời khắc để linh mục tu viện trưởng tiến bước một mình qua những chiếc cửa cuối cùng, hoặc ngược lại bị dắt đi bởi những gương mặt vô hình mà chắc hẳn ông phải cầu xin chúng trong cơn hấp hối. Một lúc sau, người bệnh hình như động đậy gần như tỉnh giấc, mấy ngón tay trái dường như mơ hồ tìm kiếm cái gì đó trên ngực, nơi trước kia, chắc thế, Jean Louis de Berlaimont đã mang Mớ tóc vàng. Zénon thấy chiếc khăn len choàng vai đã tuột chỉ rơi ra trên gối. Ông đặt nó lại chỗ cũ; người hấp hối đặt tay lên đó với vẻ hài lòng. Đôi môi ông mấp máy không tiếng động. Cố sức nghe, cuối cùng Zénon cũng nghe được phần cuối lời cầu kinh, có lẽ được nhắc lại tới lần thứ một nghìn:

– …nunc et in hora mortis nostrae.

Một nửa giờ trôi qua; ông bảo hai tu sĩ lo việc khâm liệm linh mục tu viện trưởng.

Ông dự đám tang linh mục tu viện trưởng, đứng ở một góc thấp nhà thờ. Buổi lễ thu hút nhiều người. Ông nhận ra trên hàng đầu là Đức Tổng giám mục, và gần đó một ông già liệt nửa người nhưng còn khỏe khoắn chống can, đó chẳng phải ai khác ngoài linh mục phụ tá Bartholomé Campanus vẻ oai vệ và được trọng vọng nhờ tuổi tác. Các giáo sĩ trong áo chùng tất thảy đều giống nhau. Francois de Bure sẽ đốt bình xông hương; quả là hắn có vẻ mặt của một thiên thần. Vòng hào quang hay đốm sáng nào đó trên dải áo măng tô của một nữ thánh lấp lánh đây đó trong những bức tranh được sửa lại trên điện thờ.

Đấng bề trên mới là một nhân vật khá tẻ nhạt, nhưng rất sùng đạo và được coi là người khéo điều hành quản lý. Theo tin đồn, dựa vào những lời khuyên của Pierre de Hamacre, người rất tích cực ủng hộ bầu ông, có thể ông sẽ cho đóng cửa nhà thương làm phúc Saint-Cosme trong thời gian ngắn nữa, vì nó bị coi là quá tốn kém. Cũng có thể là người ta nghe hơi hướng ở đây có chăm sóc những kẻ chạy trốn Tòa án Chống phản loạn. Tuy nhiên không có nhận xét gì về bác sĩ. Điều này không mấy quan trọng với ông; Zénon đã quyết định sẽ biến mất ngay sau lễ tang linh mục tu viện trưởng.

Lần này ông không mang theo gì cả. Ông sẽ để lại sách vở, vả lại chả mấy khi ông tham khảo chúng. Những bản viết tay của ông không quá quí giá cũng không quá nguy hiểm để ông phải mang theo bên mình, thay vì để chúng vào một ngày nào đó kết thúc trong lò sưởi nhà ăn. Đang là mùa nóng, nên ông quyết định để lại chiếc áo choàng dài và quần áo mùa đông; một chiếc áo khoác cùng với bộ quần áo tốt nhất là đủ. Ông xếp vào một chiếc túi những dụng cụ của mình, gói qua loa bằng vải, và một số thứ thuốc hiếm đắt tiền. Vào phút cuối cùng, ông xếp vào đó hai khẩu súng lục cũ báng cong. Mỗi chi tiết trong sự giảm thiểu, chỉ mang những thứ thiết yếu này đều được ông suy nghĩ rất nhiều trước khi quyết định. Tiền thì ông không thiếu, ngoài số ít ỏi mà Zénon đã tiết kiệm được cho chuyến đi này từ phần lương bổng tu viện cấp, trước khi linh mục tu viện trưởng chết vài ngày, ông đã nhận được một gói do linh mục hộ lý già mang đến trong đó đựng số tiền trước kia ông đã trích một phần cho Han. Từ hồi đó hình như linh mục tu viện trưởng không dùng đến.

Ý định đầu tiên của ông là mượn chiếc xe của con trai già Greete tới Anvers, rồi từ đó đến Zelande hay đến Gueldre nay đang công khai nổi loạn chống lại nhà vua. Nhưng nếu sau khi đi ông bị nghi ngờ, thì tốt hơn hết là bà lão và cậu con trai đánh xe không bị liên lụy. Ông quyết định đi bộ đến bờ biển và kiếm một chiếc thuyền ở đó.

Trước hôm đi, ông nói chuyện dăm ba câu lần cuối cùng với Cyprien, khi ông thấy cậu ta đang lẩm nhẩm hát trong hiệu thuốc. Cậu ta có vẻ bình thản hài lòng làm ông tức điên lên.

– Tôi muốn tin rằng các anh không vui thú trong lúc tang tóc này, - ông nói với cậu ta không mào đầu.

– Cyprien không còn lo lắng về những buổi gặp gỡ ban đêm nữa, - tu sĩ trẻ nói với cái nhăn mặt trẻ con, để nói về mình mà cứ như là về một người khác. - Cyprien gặp Người đẹp một mình và giữa thanh thiên bạch nhật.

Không cần phải yêu cầu gì nhiều, cậu ta giải thích đã phát hiện ra một khu vườn hoang trên bờ một con kênh, cậu đã phá hàng rào, và thỉnh thoảng Idelette đến gặp cậu ở đó. Cô nàng da nâu gác cho họ, nấp dưới một bức tường.

– Cậu đã nghĩ đến việc khéo mà xử với Người đẹp chưa? Cuộc sống của cậu có thể phụ thuộc vào cái miệng ba hoa của một sản phụ đấy.

– Các thiên thần không thụ thai cũng chẳng sinh con, - Cyprien nói với vẻ yên tâm giả tạo mà người ta vẫn thấy khi ai đó đọc một câu thuộc lòng.

– A! Bỏ ngay kiểu trẻ con ấy đi, bác sĩ thốt lên không chịu nổi nữa.

Đêm trước khi ông đi khỏi thành phố, ông ăn tối như vẫn thường ăn với nghệ sĩ đàn ống và bà vợ tốt bụng. Sau bữa ăn, theo thói quen nghệ sĩ dẫn ông vào những khúc nhạc ông ta sẽ chơi chủ nhật trên những chiếc đàn ống lớn ở nhà thờ Saint-Donatien. Không khí giam kín trong những chiếc ống âm thanh bật ra khoang giữa trống, hài hòa và mạnh mẽ hơn bất kỳ giọng nói nào. Suốt đêm, ngủ lần cuối trên chiếc giường trong phòng mình ở Saint-Cosme, Zénon chơi đi chơi lại cho mình một khúc nhạc của Roland de Lassus, lẫn trong những dự định tương lại. Đi quá sớm cũng không ích gì, cửa thành chỉ mở khi mặt trời lên. Ông viết một mảnh giấy giải thích rằng một người bạn của ông, bị ốm tại địa phương bên cạnh, gọi ông đến gấp, và chắc ông sẽ trở về trong chưa đầy một tuần nữa. Luôn luôn phải dành cho mình những phương tiện để có thể trở về. Khi ông rón rén đi ra ngoài nhà thương làm phúc, đường phố đã tràn ngập bình minh xám mùa hè. Ông chủ cửa hàng bánh đang mở cửa hai cánh cửa gian hàng là người duy nhất nhìn thấy ông ra đi.

Đi dạo trên cồn cát

Ông tới trước cửa Porte de Damme vào lúc cổng thành vừa mở. Tốp lính gác lịch sự chào ông. Họ đã quen nhìn thấy nhà nghiên cứu cây cỏ ra đi vào buổi sáng, gói đồ của ông không làm họ chú ý. Ông bước những bước dài dọc theo dòng kênh; bây giờ mới là lúc người ta chở rau vào thành phố bán; rất nhiều người trong số họ biết ông và lên tiếng chào, chúc ông một chuyến đi may mắn, chỉ có người định đến bệnh viện khám bệnh sa ruột là tỏ vẻ sửng sốt khi biết bác sĩ vắng nhà, bác sĩ Théus an ủi ông ta rằng cuối tuần ông sẽ về, nhưng lời nói dối này thật khó thốt ra.

Trước mắt ông là một trong những buổi sáng đẹp trời, mặt trời lên cao dần dần xuyên thủng đám sương mù. Một sự sảng khoái gần như là vui mừng chiếm lấy tâm trí ông. Dường như thế là đủ để quẳng lại sau lưng, như một cú hất vai, những sợ hãi lo âu trong lòng ông vài tuần qua, để tiến một bước mạnh mẽ tới một nơi trên bờ biển từ đó ông sẽ tìm được một chiếc thuyền. Buổi sáng làm tan những điều u ám, không khí tự do xua tan những mê sảng. Bruges, đằng sau lưng ông một dặm đường, như thể nó ở trong một thế kỷ khác hay trong một không gian khác. Ông ngạc nhiên đã đồng ý tự giam mình gần sáu năm trời trong nhà thương làm phúc Saint-Cosme, sa lầy vào những lề thói thường nhật còn tồi tệ hơn cuộc sống của giới Nhà thờ đã làm ông thấy khủng khiếp khi ông mới hai mươi tuổi, tự thổi phồng tầm quan trọng những mưu mô và những vụ tai tiếng không thể tránh khỏi trong vòng tu kín. Ông gần như ngạo nghễ trước những khả năng bất tận của sự tồn tại khi từ chối thế giới rộng mở trong ngần ấy năm trời. Bước đi của trí tuệ, khai phá một con đường ngược lại với sự vật, chắc chắn sẽ dẫn đến những chiều sâu tuyệt vời, song nó lại làm cho không thể thực hiện được bản thân công việc tồn tại. Từ quá lâu ông đã tự tước bỏ niềm hạnh phúc là được đi thẳng về phía trước trong tính hiện tại của khoảnh khắc, để cái ngẫu nhiên trở thành số phận của mình, chẳng cần biết tối nay ông sẽ ngủ ở đâul, hay trong tám ngày nữa ông sẽ làm thế nào để có bánh ăn. Sự thay đổi làm ông như tái sinh, gần như là một sự luân hồi. Những bước chân thay nhau chuyển động đủ để làm yên ắng tâm hồn. Đôi mắt ông chỉ chăm chú nhìn xuống bước chân đi, đồng thời vẫn quan sát thú vị màu xanh đẹp đẽ của cây cỏ. Tai ông hài lòng ghi lại tiếng hí của một chú ngựa non đang phi nước kiệu dọc theo hàng rào cây xanh hay tiếng chiếc xe bò cót két trên đường. Một sự tự do hoàn toàn sinh ra do sự ra đi.

Ông đến gần thị trấn nhỏ Damme, đó là hải cảng cũ của Bruges, trước kia khi bờ biển này còn chưa bi cát lấn, những con tàu lớn từ đại dương vẫn cập bến nơi đây. Thời kỳ sầm uất đã qua rồi, những con bò cái gặm cỏ ở nơi trước kia người ta chất lên tàu những kiện len. Zénon nhớ ra đã có lần nghe nói tay kỹ sư Blondeel đã cầu xin Henri-Juste ứng trước một phần số tiền cần thiết để chống lại sự xâm lấn của cát, ông nhà giàu thiển cận đã từ chối người đàn ông khéo léo có thể cứu được cả thành phố. Lão keo kiệt ấy chẳng bao giờ hành động khác đi được.Ông dừng lại trên khoảnh đất rộng giữa thị trấn để mua một chiếc bánh mì tròn. Các ngôi nhà giàu có ddax bắt đầu hé mở cửa. Một bà xơ hồng hào trắng trẻo trong chiếc mũ bảnh bao thả con chó bácbê ra, con chó vui mừng chạy ra xa, nó đánh hơi trên cỏ, trước khi đứng im một lúc với thái độ hối tiếc của loài chó khi đi đại tiện, để rồi lại tiếp tục nhảy và chơi. Một đám trẻ ríu rít đi đến trường, tròn trĩnh và dễ thương như những con chim cổ đỏ trong bộ quần áo đủ các sắc màu. Tuy nhiên đó chính là những thần dân của nhà vua Tây Ban Nha một ngày nào đó sẽ làm những người Pháp đều phải đau đầu. Một con mèo đi ngang qua, trở về nhà, đôi chân chim treo lủng liểng thò ra ngoài miệng nó. Mùi bột và mỡ dễ chịu thoát ra từ cửa hiệu một người bán thịt quay, lẫn với mùi nhạt nhẽo trong hiệu thịt bên cạnh, bà chủ cửa hàng đang dội nước cọ rửa ngưỡng cửa dính tiết. Cành cây quen thuộc dùng để treo cổ đứng bên rìa thị trấn, trên đỉnh gò nhỏ rạp cỏ, nhưng xác chết treo ở đó đã lâu, dưới nắng gió và mưa, đến nỗi nó gần như khoác lên mình vẻ hiền lành của một vật cũ kỹ bị bỏ quên, gió đùa nghịch thân thiện với những mảnh quần áo rách đã phai màu. Một đội lính cầm nỏ ra đi bắn chim sáo, đó là những kẻ tư sản vừa sung sướng vừa chuyện trò vừa vỗ vai nhau, người nào cũng đeo chéo qua vai chiếc túi trong đó có một mẩu của sự sống mới đây còn ca hát dưới bầu trời. Zénon rảo bước. Lúc đầu chỉ có một ông đi trên con đường giữa hai bãi chăn thả gia súc vật. Cả thế giới dường như được ghép từ bầu trời xám và cây cỏ xanh, tràn đầy nhựa sống, không ngừng chuyển động trên mặt đất như làn sóng. Một khoảnh khắc, ông nhớ lại khái niệm giả kim thuật viriditas, lỗ thủng vô tội của tồn tại thúc đẩy một cách yên bình ngay cả bản chất của sự vật, một mẩu sự sống trong tình trạng thuần khiết, rồi từ chối mọi khái niệm để gieo mình vào sự đơn giản của buổi sáng, không hơn.

Mười lăm phút sau, ông gặp một người bán hàng xén đang đèo hàng sau lưng đi trước ông, họ chào nhau, người bán hàng xen than phiền hàng hóa ế ẩm, bao nhiêu làng mạc trong nước đã bị bọn kỵ binh Đức cướp phá. Ở đây, ít ra cũng còn được yên ổn, không có chuyện gì lớn xảy ra. Zénon đi tiếp và lại chỉ thấy trên đường có mình ông. Vào quãng trưa, ông ngồi lại ăn bánh trên một sườn dốc từ đó ông nhìn thấy lấp loáng vệt xám của biển ở đằng xa. Một lữ khách có chiếc sào dài đến ngồi cnahj ông. Đó là một người mù, ông ta cũng lôi đồ ăn từ trong chiếc dãy hai túi ra. Bác sĩ thán phục sự khéo léo của người đàn ông có hai hốc trắng ở mắt khi ông ta cởi cây kèn túi đeo trên vai xuống, tháo dây đai và nhẹ nhàng đặt cây đàn xuống cỏ. Người mù tỏ ý vui mừng vì trời đẹp. Ông ta kiếm sống bằng cách làm nhộn cho đám thanh niên trai gái nhảy ở nhà trọ hoặc trong sân một trang trại, tối nay ông sẽ ngủ lại ở làng Heyst, chủ nhật ông biểu diễn ở đó, ông ta sẽ đi tiếp đến vùng Sluys, nhờ Chúa, vẫn còn khác nhiều bọn trẻ để họ có thể kiếm sống khắp nơi, và đôi khi cảm thấy hạnh phúc. Mynheer có tin điều này chăng? Vẫn còn thấy đây đó những phụ nữ đáng giá cao những người mù, không nên thổi phồng sự bất hạnh mất đôi mắt. Như rất nhiều người đồng cảnh khác nhau, người mù này sử dụng lạm dụng từ nhìn, ông nhìn thấy Zénon là một người đàn ông tuổi trung niên có giáo dục, ông nhìn thấy mặt trời vẫn còn trên đỉnh đầu, ông nhìn thấy người đi trên con đường mòn sau lưng họ là một người phụ nữ hơi tàn tật đang đeo ách trên đó có hai chiếc xô. Vả lại không phải những lời hươu vượn của ông ta đều sai: chính ông ta nhận thấy trước tiếng một con rắn đang trườn trên cỏ. Ông ta thậm chí cố lấy chiếc gậy đập chết nó. Zénon chia tay ông ta sau khi đã bố thí một lia, và bị bám theo bằng những lời cầu chúc đến chướng tai.

Con đường đi vòng qua một trang trại khá lớn, đó là trang trại duy nhất trong vùng nơi người ta cảm thấy tiếng lạo xạo của cát dưới bàn chân. Trang trại có vẻ tươi tốt với những khoảnh đất nối với nhau bằng những nhóm cây phỉ, tường rào chạy dài theo bờ kênh, sân phủ bóng cây đoạn, nơi người phụ nữ đeo ách lúc trước ngồi nghỉ trên ghế, ách để xuống đất, và trông chừng hai chiếc thùng để bên cạnh. Zénon lưỡng lự, rồi đi qua. Nơi đây gọi là Oudebrugge trước kia thuộc về nhà Ligre, có thể bây giờ nó vẫn là của gia đình này. Năm mươi năm trước, mẹ ông và Simon Adriansen, ít lâu trước lễ cưới, đã đến đây thu hoạch tiền niên thu của khoảnh đất này, đó là một trong những lần cậu bé cảm thấy vui thích. Mẹ cậu ngồi bên dòng kênh, thả đôi chân mà bà vừa rút khỏi giày xuống dòng nước, nhìn qua làn nước trông chân mà bà vừa rút khỏi giày xuống dòng nước, nhìn qua làn nước trông chân bà lại càng trắng hơn. Simon đang ăn, nhưgnx vụn bánh bay ra đậu vào chòm râu cằm xam xám. Thiếu phụ bóc cho con quả trứng vừa chín tới và đưa cho nó cái vỏ trứng quý báu. Cậu chơi trò chạy theo chiều gió trên những đụn cát gần đó, nắm trong lòng bàn tay cái vỏ trứng nhẹ ấy, nó chỉ chực thoát ra để bay trước mặt, rồi dừng lại một lúc, nó như con chim, khiến lúc nào cũng phải cố nắm lấy nó, và đường chạy là những đường tròn bị cắt đoạn hay những đường thẳng gẫy. Đôi khi ông thấy đã chơi trò này trong suốt cuộc đời mình.

Ông đi chậm lại trên nền đất đã cứng hơn. Con đường lên xuống qua những đụn cát, chỉ nhận ra nhờ những vết xe trên cát, ông đi ngang qua hai tên lính có lẽ thuộc đại đội Sluysm và vui mừng vì đã mang theo vũ khí, vì mọi tên lính gặp ở miền hoang vắng đều có thể biến thành cướp. Nhưng chúng bằng lòng làu bàu chào ông một cách thô bạo và có vẻ vui mừng khi ông đáp lại chúng bằng cùng thứ tiếng. Trên đỉnh một ủ cát, cuối cùng ông cũng nhận ra làng Heyst, và kè đá trong đó bốn hay năm chiếc thuyền đang nghỉ ngơi. Những chiếc khác dập dềnh trên mặt biển. Xóm nhỏ bên bờ biển khơi có tất cả những tiện nghi của thành phố thu nhỏ: chợ, chắc là nơi bán cá, nhà thờ, cối xay gió, một bãi đất trống trên đó dựng giá treo cổ, những ngôi nhà thấp và những nhà kho cao. Quán trọ Bồ câu nhỏ xinh đẹp mà Josse đã nói với ông là nơi tập hợp những kẻ trốn chạy là một túp lều dưới chân đụn cát, với một chuồng bồ câu trong đó người ta cắm một cái chổi dùng làm biển hàng, có nghĩa là nơi nghỉ ngơi nghèo khó này cũng là một ổ bẩn thỉu thôn dã. Tại những nơi như vậy cần phải chú ý tới hành lý và tiền bác có trong người.

Ở chỗ khóm hoa houblon trong vườn, một khách say đang nôn thốc nôn tháo. Từ chiếc cửa sổ con trên tầng, một mụ đàn bà gào lên với người say, rồi mái đầu bù xù của mụ rút vào và chắc là mụ quay vào đánh một giấc. Josse đã nói cho Zénon biết mật khẩu, anh ta coi ông như bạn bè. Triết gia bước vào và chào mọi người. Căn phòng chung ngợp khói và đen như một cái hầm. Mụ chủ lom khom trước lò sưởi đang làm món trứng rán, một thằng bé giúp mụ thổi ống bễ. Zénon ngồi xuống bên một chiếc bàn và nói, hơi khó chịu khi phải ngâm nga câu nói đã có sẵn, như nghệ sĩ rong đang diễn trong hội chợ:

– Ai muốn có cứu cánh...

–...phải có phương tiện, - mụ đàn bà nói và quay lại. - Ông từ đâu tới?

– Josse gửi tôi đến đây.

– Anh ta gửi đến đây không ít người, - bà chủ quán nói với cái nháy mắt tình tứ.

– Đừng nhầm về tôi, - triết gia nói, không hài lòng vì hé thấy ở cuối phòng một tên trung sĩ đội mũ cắm lông đang lộn túi hắn ra. - Tôi theo đúng luật.

– Thế thì ông đến chỗ chúng tôi làm gì? - Bà chủ xinh đẹp phản ứng. - Ông đừng có băn khoăn vì Milo, - bà ta nói tiếp, ngón tay chỉ vào tên lính. - Đấy là người yêu của em gái tôi đấy. Anh ta đã đồng ý. Ông ăn cái gì chứ nhỉ?

Câu hỏi gần như một lời ra lệnh. Zénon đồng ý ăn cái gì đó. Trứng rán dành cho tên trung sĩ, bà chủ mang ra món ragu tạm ăn được đựng trong một cái bát tô. Bia khá ngon. Ông thấy tên lính người Anbani, hắn đã bám đít đoàn quân của ngài công tước vượt dãy Alpes đến đây. Hắn nói thứ tiếng Flamand ô hợp với tiếng Ý, hình như mụ chủ quán không quá vất vả để giao dịch với thứ ngôn ngữ đó. Hắn phàn nàn bị rét run lập cập suốt cả mùa đông, lợi tức thì chẳng hề có như người ta nói ở Piemont, vì bọn theo Luther có thể cướp bóc được hay bắt người đòi tiền chuộc được không nhiều như người ta nghĩ ở đấy và không thu hút quân đội đến.

– Thế đấy, - chủ quán nói giọng an ủi. - Chẳng bao giờ ta kiếm được như ta tưởng đâu. Này cô Mariken!

Mariken xuống gác, đầu đội khăn san. Cô ta ngồi cạnh trung sĩ. Họ ăn cùng một đĩa. Cô ta đút vào mồm hắn những miếng mỡ to tỉa từ trứng ra. Cậu bé thổi bễ đã lần đi.

Zénon đẩy tô ra và muốn trả tiền.

– Sao vội thế? - Bà chủ quán xinh đẹp buông thõng. - Chồng tôi và Niclas Bambeke sẽ về ăn tối bây giờ. Ở ngoài biển toàn phải ăn nguội, thật tội nghiệp.

– Thịt giá hai mươi lia, bia năm lia và năm duyca giấy phép của trung sĩ, - bà ta giải thích lịch sự. - Giường thì phải trả thêm. Họ không giương buồm trước sáng mai đâu.

– Tôi đã có giấy đi đường rồi, - lữ khách phản đối.

– Chỉ có giấy đi đường khi nào Milo hài lòng, - mụ chủ bỏ đi. - Ở đây anh ta là Vua Philippe.

– Tôi vẫn còn chưa nói là tôi xuống tàu, - Zénon bác bỏ.

– Không mặc cả! Từ phía cuối phòng tên lính Anbani cao giọng gầm gừ. Tao không nhọc công đêm ngày ở kè để xem ai đi hay không đi.

Zénon trả số tiền mụ yêu cầu. Ông đã cẩn trọng để trong ví vừa đủ số cần thiết để người ta không nghĩ là ông có nhiều hơn giấu trong người.

– Thuyền ấy tên gì?

– Cùng tên với ở đây, - chủ quán nói. - Bồ câu nhỏ xinh đẹp. Đừng để ông ta nhầm, phải không Mariken?

– Cái đó không nhầm được đâu, - cô gái nói. - Với Gió bốn phương ông ta sẽ lạc trong sương mù và phi thẳng tới tận Vilvorde.

Câu nói đùa có vẻ làm cho hai mụ đàn bà rất khoái chí, ngay cả tên Anbani hiểu vừa đủ cũng phá lên cười. Vivorde là một nơi ở trong đất liền.

– Ông có thể để hành lý lại đây, - chủ quán lưu ý ông giọng vui vẻ.

– Thì cũng như cho nó lên tàu, - Zénon nói.

– Ông khách đặc biệt này không có đức tin, - Mariken nói vẻ chế nhạo khi ông đi ra.

Ở ngưỡng cửa suýt nữa thì ông vấp vào gà mù, ông ta đến cho đám thanh niên nhảy múa ở đây. Ông ta nhận ra Zénon và khúm núm chào ông.

Trên đường ra cảng, ông gặp một toán lính đang lên quán. Một tên hỏi có phải ông vừa từ Bồ câu nhỏ xinh đẹp đi ra không, thấy ông trả lời là có, họ để ông đi. Chắc chắn Milo là chủ ở đây.

Bồ câu nhỏ xinh đẹp trên biển là chiếc thuyền khá lớn vỏ tròn đang nằm trên cát vì triều xuống. Zénon đi đến đó mà chân gần như vẫn khô. Hai người đàn ông đang cuốn chão cùng với thằng bé lúc nãy thổi bễ trong quán trọ, một con chó chạy giữa đống thững. Xa hơn, trong một vũng nước, một đống máu me đầu đuôi cá trích cho thấy người ta đã mang đồ đánh bắt được đi xa. Một trong hai người đàn ông nhảy xuống đất khi thấy lữ khách đến.

– Tôi là Jan Bruynie, - anh ta nói. - Josse gửi ông đến đây đi Anh phải không? Còn phải xem ông muốn trả bao nhiêu đã.

Zénon hiểu là thằng bé được phái gấp đến đây để báo trước. Bọn người này chắc chắn phải lợi dụng sự phong lưu của ông.

– Josse nói với tôi là mười sáu duyca.

– Thưa ông, đó là khi đi nhiều người. Hôm trước, tôi chở mười một người. Hơn nữa thì không đi được. Mười sáu duyca mỗi đứa theo Luther, là được một trăm bảy sáu. Tôi không nói là với một người…

– Tôi không thuộc giáo phái cải cách, - triết gia ngắt lời. - Tôi có một bà chị cưới một lái buôn ở London…

– Chúng tôi có nhiều chị như thế lắm, - Jan Bruynie pha trò. - Thật hay ho được nhìn thấy người ta bỗng nhiên bấp chấp say sóng để được đến ôm hôn những người thân thiết trong cuộc chiến…

– Chưa đâu, - triết gia nói, ông xoa đầu con chó đã chạy theo chủ ra bãi biển.

– Chẳng qua là bắp cải với cải bắp thôi, - Jan Bruynie nói. - Ông được phép đi, bởi vì vẫn chưa bị cấm, nhưng cũng không phải hoàn toàn được phép. Vào thời Hoàng hậu Marie, vợ Vua Philippe, thì còn được, nói ông bỏ quá cho, hồi đó người ta cũng thiêu bọn dị giáo như ở đây. Bây giờ tình hình xấu lắm: Hoàng hậu là con lai, và đẻ giấu. Bà ấy tự nói là mình còn trinh, nhưng cái đó chỉ chơi khăm Đức Bà được thôi. Người ta moi ruột các linh mục ở đất nước này và ỉa cả vào những chiếc bình thiêng. Không tốt đâu. Tôi thích đi đánh cá gần bờ biển hơn.

– Còn có thể đánh cá ở ngoài khơi nữa, - Zénon nói.

– Đi đánh cá thì người ta về lúc nào cũng được, nếu tôi đi Anh, chuyến đi có thể kéo dài… Gió, ông biết không, hay thời tiết thuận lợi... Và nếu có kẻ tò mò đến nằm lẫn vào đống hàng của tôi, một con thú săn tức cười lên tàu, rồi đến lúc về... Thậm chí đã có lần, - anh ta nhỏ giọng nói thêm, - tôi đã chở thuốc súng cho Ngài de Nassau. Hôm đó chẳng tốt tí nào trên chiếc thuyền của tôi.

– Còn có các thuyền khác, - triết gia lơ đãng nói.

– Cái đó còn phải xem, thưa ông. Chiếc Saint-Barbe vẫn thường làm việc với chúng tôi đã bị hư hỏng: không làm gì được. Chiếc Saint-Boniface cũng đang có chuyện...Dĩ nhiên có nhiều thuyền trên biển, nhưng chỉ có những gã khôn ranh biết lúc nào chúng quay về... Nếu ông không vội ông có thể đến Blankenberghe hay Wenduyne xem, nhưng ông sẽ thấy giá cũng như ở đây thôi.

– Thế còn cái kia, - Zénon nói, chỉ một chiếc thuyền nhẹ hơn trên đó một người đàn ông đang bình thản ngồi nấu nước ở đuôi tàu.

– Gió bốn phương ấy hả? Ông cứ đến đó đi nếu trái tim ông mách bảo. - Jan Bruynie nói vậy.

Zénon suy nghĩ, ngồi trên một thùng cá bỏ đi. Con chó đặt mõm lên đầu gối ông.

– Dù gì thì gì, anh cũng sẽ ra đi vào sớm mai chứ?

– Đi đánh cá thưa ông, đi đánh cá. Tất nhiên, nếu ông có năm mươi đuyca thì...

– Tôi có bốn mươi, - Sébastien Theus nói dứt khoát.

– Thôi bốn mươi nhăm vậy. Tôi không muốn lừa đảo khách hàng. Nếu ông không vội gì ngoài việc đến thăm chị ở London, sao không nghỉ lại hai ba ngày ở Bồ câu nhỏ? Mấy người chạy trốn cứ như bị lửa thúc đít ấy, lúc nào cũng thế... Ông sẽ chỉ trả một phần thôi.

– Tôi không thích chờ đợi gì sất.

– Tôi ngờ đấy. Và thế sẽ thận trọng hơn, vì giả định rằng gió đổi chiều... Ông đã làm luật với con chim của mấy mụ ở quán trọ chưa?

– Nếu đó là năm đuyca họ móc của tôi...

– Thế vẫn chưa là gì đâu, - Jan Bruynie nói vẻ khinh thường - mấy mụ ấy thu xếp với hắn để không xảy ra chuyện đáng tiếc trên đất liền. Này, Niclas, anh ta kêu lên với bạn, một hành khách đây!

Một người đàn ông tóc đỏ hoe khổ vai cỡ đại thò nửa người ra cửa boong.

– Đây là Niclas Bambeke, - chủ tàu tuyên bố. - Còn có Michel Sottens nữa, nhưng nó về nhà ăn cơm rồi. Ông cũng ăn với chúng tôi ở chỗ Bồ câu nhỏ xinh đẹp chứ? Để hành lý của ông ở đây.

– Tôi sẽ cần đến nó vào ban đêm, - bác sĩ nói, giữ chặt chiếc túi xách khi thấy Jan muốn giằng ra. - Tôi là bác sĩ phẫu thuật và tôi mang dụng cụ đi cùng, - ông nói thêm để giải thích vì sao túi nặng thế, nếu không có thể làm cho người khác đoán mò.

– Ông bác sĩ phẫu thuật còn trang bị cả súng cơ đấy, - chủ tàu mỉa mai, ghi nhận bằng đuôi mắt cái báng súng bằng kim loại làm túi hé mở.

– Đó là một người thận trọng, - Niclas Bambeke nói, nhảy ra khỏi thuyền. - Người ta gặp bọn xấu, ngay cả trên biển.

Zénon theo gót chúng quay lên nhà trọ. Đến góc chợ, ông rẽ xiên, để cho chúng tưởng ông chỉ tránh nước. Hai tên vẫn tiếp tục vừa đi vừa nói chuyện sôi nổi về cái gì đó, bên cạnh là con chó và thằng bé chạy vòng tròn. Zénon đi vòng quanh chợ và nhanh chóng trở lại bãi biển.

Đêm buông xuống. Cách đó hai trăm bước, một nhà thờ bị sụp một nửa lún trong cát. Ông nhìn vào trong. Một vũng nước còn lại sau một đợt triều cường mạnh tràn đầy khoang giữa đựng những bức tượng bị muối ăn mòn. Linh mục tu viện trưởng chắc được cứu thoát và hẳn phải cầu nguyện. Zénon nằm dưới cổng lớn, gối đầu lên túi. Bên phải ông nhìn thấy những vỏ thuyền màu tối. Với một ngọn đèn ở đuôi chiếc Gió bốn phương. Lữ khách nghĩ những gì ông sẽ làm ở nước Anh. Việc đầu tiên sẽ là tránh để cho mình bị nghi là một tên gián điệp của giáo hoàng giả vờ tị nạn. Ông tưởng tượng đang đi lang thang trên thành phố London, xin một suất bác sĩ phẫu thuật trên hạm đội hay tại phòng khám của một bác sĩ giống như Jean Myers. Ông không biết tí tiếng Anh nào, nhưng học một ngoại ngữ cũng nhanh thôi, vả lại tiếng La tinh có ảnh hưởng xa lắm. Nếu có chút may mắn, sẽ có thể có được nhận việc tại nhà một ông lớn tò mò muốn tìm hiểu các chất kích dục hay muốn chữa bệnh thống phông. Ông đã nhận những khoản trả thù lao hời nhưng không phải lúc nào cũng được trả, quen ngồi trịnh trọng hay thấp hèn bên một cái bàn nào đó tùy theo tính khí của Ông lớn hay Hoàng thân Công chúa của ngày hôm đó, quen những cuộc tranh luận với những thầy thuốc địa phương vốn hay thù địch với ông lang người nước ngoài. Ở Innsbruck hay ở nơi khác, ông đã qua tất cả những chuyện đó. Cũng cần nhớ chỉ được phép nói đến Giáo hoàng với những lời ghét cay ghét đắng, như nói về Jean Calvin ở đây, và phải thấy Vua Philippe là thằng cha tức cười, như Hoàng hậu nước Anh sẽ như thế ở Flandre.

Ngọn đèn trên thuyền Gió bốn phương tiến lại gần, rung rinh trên tay một người đang đi, ông chủ nhỏ bé hói đầu dừng lại trước Zénon, ông đã ngồi nhỏm dậy.

– Tôi đã thấy ngài đến nằm nghỉ ở cổng lớn. Nhà tôi gần đây thôi, nếu ngài sợ sương chiều...

– Tôi thấy thoải mái ở nơi đây, - Zénon nói.

– Không muốn cỏ vẻ là người quá tò mò, nhưng tôi có thể hỏi họ lấy của ngài bao nhiêu để sang Anh không?

– Chắc chắn ông phải biết giá cả của họ.

– Tôi không trách cứ gì họ đâu, thưa ngài. Mùa đi biển ngắn lắm: sau lễ Các thánh, ngài cần thấy rằng không phải lúc nào cũng thuận tiện để giương buồm. Nhưng ít nhất họ cũng cần trung thực... Ngài không nghĩ rằng với giá đó họ sẽ đưa Ngài tới tận Yarmouth đấy chứ? Không, thưa ngài, họ sẽ đổi ngài với dân đánh cá ngoài đó, và ngài lại quay lại trả tiền với giá mới.

– Đó là một cách giống như cách khác, - lữ khách nói kín đáo.

– Thưa ngài phải chăng người ta không nói rằng sẽ là may mắn cho một người đàn ông không còn trẻ nữa khi đi cùng ba gã khỏe mạnh sao? Rồi sẽ nhanh chóng bị một gậy mái chèo thôi. Họ bán lại bọn người tội nghiệp sang Anh, mà chẳng ai hay biết gì.

– Anh sẽ đề nghị tôi để anh chở sang Anh trên chiếc Gió bốn phương chứ gì?

– Không, thưa ngài. Tàu tôi không lớn. Ngay cả mũi Frise với nó cũng là quá xa. Nhưng nếu chỉ là thay đổi không khí, ngài cũng phải biết rằng vùng Zélande cũng nằm ngoài tầm tay của Nhà Vua, như người ta nói, ở đó lúc nhúc bọn ăn mày, từ khi ngài được Nassau tự mình giao phó cho Thuyền trưởng Sonny... Tôi biết những trang trại nơi cung cấp những thứ cần thiết cho các ngài Sonnoy và de Dolhan... Ngài làm gì ạ?;

– Tôi chăm sóc cho đồng loại, - bác sĩ nói.

– Trên những chiếc tàu ba cột buồn của các ngài đó, ngài sẽ có cơ hội chăm sóc những vết chém đẹp đấy. Và nếu biết lựa chọn gió tốt thì có thể đến đấy sau vài giờ. Thậm chí có thể lên đường trước nửa đêm, Gió bốn phương không cần phải dự trữ nước nhiều.

– Làm thế nào mà anh tránh được lính tuần cửa Slyus?

– Chúng tôi biết nhiều người, thưa ngài. Tôi có bạn bè ở đó. Nhưng ngài sẽ phải bỏ bộ quần áo tươm tấp và mặc như dân chài nghèo khó... Nếu tình cờ có người lên thuyền...

– Anh vẫn chưa nói cho tôi biết giá của anh.

– Mười lăm đuyca có nhiều quá với ngài không?

– Giá khiêm tốn đấy. Anh có chắc trong đêm đen sẽ không bơi đến tận Vilvorde không?

Anh chàng nhỏ thó đầu hói nhăn mặt đau khổ.

– Bọn Calvin vô lại! Lũ ăn hại Đức Đồng trinh! Chính bọn Bồ câu nhỏ xinh đẹp đã làm ông tin điều đó ư?

– Tôi nói những gì họ nói với tôi, - Zénon nói ngắn gọn.

Người đàn ông vừa bỏ đi vừa chửi rủa. Khoảng mười bước, hắn quay lại, làm cho chiếc đèn xoay một vòng. Gương mặt giận dữ trở lại vẻ nô lệ.

– Tôi thấy là ngài biết tin tức đấy, - anh ta lại dịu dàng bắt đầu. - Nhưng không nên để cho người ta lừa. Xin ngài tha lỗi cho tôi có hơi quá, nhưng tôi không thể làm gì được, trong vụ ngài de Battenbourg. Thậm chí người hoa tiêu hôm đó cũng không phải người ở đây... Hơn nữa chuyện đó không thể so sánh được về cái lợi: ngài de Battenbourg là một miếng mồi lớn. Ngài sẽ được an toàn trên thuyền của tôi như trong nhà người mẹ thánh thiện của ngài vậy...

– Đủ rồi, - Zénon nói. - Thuyền của anh có thể giương buồm vào nửa đêm; tôi có thể thay quần áo trong nhà anh ở cạnh đây, và giá của anh là mười lăm đuyca. Hãy để tôi yên.

Nhưng gã đàn ông nhỏ thó này không phải hạng người có thể để người ta nhanh chóng làm thất vọng. Anh ta chỉ tuân theo sau khi đã quả quyết với ngài lớn rằng nếu quá mệt mỏi, ngài có thể quay lại với anh ta với giá rẻ và chỉ có thể đi được vào đêm sau. Thuyền trưởng Milo nhắm mắt, ông ta không cưới Jan Bruye. Zénon sau khi được bỏ lại một mình tự hỏi tại sao ông lại tận tâm cứu chữa những gã vô lại này khi chúng bệnh tật, bởi vì ông sẵn sàng giết chúng khi chúng hoàn toàn khỏe mạnh. Khi chiếc đèn quay về chỗ của nó dưới đuôi tàu Gió bốn phương, ông đứng dậy. Đêm đen che giấu những cử động của ông. Ông chậm rãi đi một phần tư dặm về hướng Wenduyne, gói đồ ở dưới cánh tay. Chắc là nơi nào cũng thế thôi. Không thể biết gã nào trong hai tên hề này nói dối, hay tình cờ cả hai đều nói đúng. Cũng có thể là cả hai đều dối trá, và đó chỉ là sự kình địch giữa những người nghèo khổ.

Muốn thế nào thì quyết định thế ấy.

Một đụng cát che khuất ánh đèn ỏ Heyst, dù làng nằm rất gần. Ông chọn cho mình một chiếc hố tránh được gió, và cách rất xa đường thủy triều đang lên, ngay trong đêm những điều này rất dễ nhìn thấy nhờ độ ẩm ướt của cát. Đêm mùa hè ấm áp. Bao giờ buổi sáng cũng để ngẫm nghĩ. Ông nằm dài trên chiếc áo khoác. Sương mù che khuất những vì sao, trừ sao Vega gần thiên đỉnh. Biển âm vang tiếng động muôn thuở. Ông ngủ một giấc không mộng mị.

Cái lạnh đánh thức ông dậy trước khi bình minh đến. Một màu nhợt nhạt xâm chiếm bầu trời và những đụn cát. Thủy triều lên đã liếm gần hết đôi giày của ông. Ông run rẩy, nhưng cái lạnh đã mang trong mình lời hứa hẹn một ngày hè đẹp trời. Xoa nhẹ đôi chân bị tê cứng vì bất động lúc đêm, ông nhìn biển không hình hài đang sinh ra những làn sóng nhanh chóng biết đi. Tiếng biển từ thuở hồng hoang vẫn tiếp tục đến bây giờ. Ông bốc một nắm cát để nó chảy qua kẽ ngón tay. Calculus: bên cạnh những nguyên tử nối nhau chảy xuống này mọi tư duy về con số đã được bắt đầu và hoàn tất. Thời gian cần thiết để những khối đá biến thành cát như thế này ắt hắn phải nhiều hơn số ngày ghi trong Kinh thánh hàng thế kỷ. Ngay khi còn trẻ, sự suy ngẫm của các triết gia cổ đã dạy ông cách khinh mạn sáu nghìn năm khốn khổ, chúng là tất cả những gì người Do thái và Thiên chúa giáo công nhận về thời cổ đại xa xôi của thế giới, thời cổ đại đó được họ do theo trí nhớ ngắn ngủi của con người. Những người dân quê ở Dranoutre đã chỉ cho ông trong những đầm than bùn những thân cây khổng lồ mà họ tin rằng trận Đại hồng thủy đã làm nó trôi dạt đến đó, nhưng có nhiều lần khác nước đến xâm lấn nơi này chứ đâu chỉ một lần mà người ta gán cho nó câu chuyện một vị giáo trưởng thích rượu vang, cũng như đã từng có nhiều lần lửa thiêu hủy sự vật ngoài tai họa khủng khiếp Sodome. Darazi đã nói về hàng hà sa số những thế kỷ chỉ là một thời điểm của sự sống vô tận. Zénon tính toán rằng ngày hai mươi tư tháng Hai tới nếu ông còn sống, ông sẽ tròn năm mươi chín tuổi. Nhưng mười một hay mười hai lễ chuộc tội cũng chẳng khác gì nắm cát này: từ đó có thể cho ra những con số chóng mặt. Trong hơn một tỉ rưỡi khoảnh khắc, ông đã sống ở đâu đó trên mặt đất, còn Vega quay xung quanh thiên đỉnh và biển vẫn rì rào ở tất cả những bãi biển trên thế giới. Năm mươi tám lần ông đã nhìn thấy cỏ mọc vào mùa xuân và sự phong phú của mùa hè. Chẳng mấy quan trọng việc một người đàn ông ở tuổi này sống hay chết.

Mặt trời đã nóng bỏng khi từ trên đỉnh đụ cát Bồ câu nhỏ xinh đẹp giương buồm lên. Thời tiết hẳn là thuận lợi để ra khơi. Con thuyền nặng đi nhanh hơn ta tưởng. Zénon lại nằm xuống hố cát, để hơi ấm làm tan đi trên người ông những nhức mỏi ban đêm, chiêm ngưỡng những dòng máu đỏ qua đôi mi khép. Ông cân nhắc những vận may của mình như thể đó là cơ may của người khác. Có vũ khí như ông, ông có thể bắt thằng vô lại trên chiếc Gió bốn phương đưa đến một bãi biển nào đó chỉ có những Ăn mày của Biển mới lui tới: ngược lại ông sẽ biết bắn vỡ đầu hắn nếu hắn có ý định hướng mũi thuyền lên một chiếc thuyền của Nhà Vua. Ngày xưa ông đã có lần sử dụng chính đôi súng lục này mà không hề ăn năn chống lại một tên người Arnautc tấn công ông trong rừng Bungari; cũng như sau lần hạ gục Perrotin rình đánh lén ông, ông càng vì thế mà cảm thấy mình là đàn ông. Nhưng nay ý nghĩa phải bắn vào hộp sọ kẻ gian xảo làm ông cảm thấy chán ngán không hơn. Ý kiến gia nhập vào hội thủy thủ trên tàu của các ngài Sonnoy và Dolhain làm thầy thuốc phẫu thuật là một lối thoát chấp nhận được; ông đã dẫn dắt Han đi theo hướng đó từ hồi những kẻ yêu nước nửa cướp biển vẫn chưa gây thanh thế và chưa cướp bóc được nhiều để mạnh như bây giờ. Một vị trí bên cạnh Louis de Nassau không bị loại trừ: vị quý tộc này chắc chắn vẫn thiếu một bác sĩ giỏi phục vụ. Dù có là một nghĩa sĩ hay hải tặc thì sự tồn tại như thế cũng chẳng khác quãng đời còn lại trong quân đội Ba lan hay trong hạm đội Thổ Nhĩ Kỳ. Trường hợp xấu nhất, thậm chí vẫn có thể sống nhờ mũi đốt và dao mổ trong đội quân của công tước trong một thời gian nào đó. Và đến ngày chiến tranh làm ông cảm thấy gớm ghiếc, vẫn còn hy vọng nhờ đôi chân dẻo dai tìm đến nơi nào đó mà hiện tại sự ngu ngốc tàn bạo nhất của con người vẫn chưa gieo rắc tới. Không có gì trong tất cả giả thiết đó là không thể được. Nhưng cần nhớ lại là dù gì đi nữa có thể ở Burges không bao giờ ông bị lo lắng.

Ông ngáp, không bận tâm nghĩ các phương án này nữa. Ông tháo đôi giày nặng cát ra, hài lòng giẫm từng bước sâu vào lớp cát nóng và chảy đi, đi xuống phía dưới và khoan khoái trước làn sóng biển mát mẻ. Ông cởi quần áo cẩn thận đặt hành lý lên đó cùng đôi giầy nặng, rồi tiến ra biển. Thủy triều đã xuống: nước ngập ngang bắp chân, ông lội qua những vũng nước lấp lánh như gương và hòa mình vào chuyển động của sóng.

Không quần áo và không người xung quanh, những yếu tố chi phối cuộc sống rơi xuống chân ông như một bộ trang phục vừa rơi xuống. Ông lại trở thành Adam Cadmon của các triết gia kỳ bí, được đặt giữa trung tâm sự vật, ở vị trí này hiện ra và bật lên những gì ở mọi nơi khác là phú bẩm và không được nói ra. Trong cõi mênh mông này không có vật gì có tên; ông không nghĩ được con chim đang bắt cá, đứng đung đưa trên mỏm đá kia là con mòng biển, và con vật lạ đang đưa đẩy những chiếc chi rất khác với chi người trong một vũng nước là con sao biển nữa. Thủy triều vẫn đang rút xuống, để lại đằng sau những con ốc xoáy tinh khiết như những hình xoáy ốc của Archimet; mặt trời lên cao mà ông không nhận ra, làm bóng người ông ngắn lại trên cát. Với niềm tôn kính hẳn sẽ khiến ông phải chết trên một trong khắp các quảng trường của Mahomet hay của Christ, ông nghĩ những biểu trưng phù hợp nhất của Đấng chí cao mà người ta thường đoán là có tồn tại vẫn là những biểu trung mà những kẻ sùng bái nhất bác bỏ một cách võ đoán, và địa cầu do lửa tạo thành này là Chúa duy nhất hữu hình đối với những tạo vật sẽ tàn lụi nếu không có nó. Cũng như thế, thiên thần thật nhất là con mòng biển kia, hơn những Thiên thần thượng đẳng hay hạ đẳng ở chỗ nó hiển nhiên đang sống. Trong thế giới không bóng ma này, ngay cả sự tàn bạo cũng thanh khiết: con ca bơi dưới sông kia trong chốc lát chỉ là một miếng ăn ngon lành rướm máu trong mỏ con chim bắt cá, nhưng con chim không kiếm cớ biện minh cho cơn đói của nó. Con cáo và con thỏ, mưu mô và sợ hãi, sống ở đụn cát nơi ông ngủ, nhưng kẻ sát sinh không viện dẫn những đạo luật ngày xưa do một con cáo thông thái ban hành hay nhận được từ một con cáo chúa; nạn nhân không cho là mình bị trừng phạt vì những tội ác của nó và không cam đoan lòng trung thành của nó với nhà vua khi nó chết. Sóng bạo liệt song không giận dữ. Cái chết, luôn tục tĩu ở loài người, song lại sạch sẽ trong cõi cô liêu này. Tiến thêm một bước nữa trên biên giới giữa chất chảy và chất lỏng, giữa cát và nước, và một con sóng mạnh hơn con sóng khác sẽ làm ông hẫng chân. Phút hấp hối ngăn ngủi không nhân chứng hẳn sẽ nhẹ nhàng hơn cái chết một chút. Có thể đến một ngày ông không tiếc vì kết cục ấy không xảy ra. Nhưng khả năng này, cũng giống như các dự định đến Anh hay Zélande, chẳng qua sinh ra từ nỗi sợ hãi ngày hôm trước hay những nguy hiểm trong tương lai mà hiện tại vẫn vắng bóng, những phương pháp do lý trí đặt ra chứ không phải do sự cần thiết đã áp đặt lên cuốc sống. Giờ chết vẫn còn chưa điểm.

Ông quay lại chỗ để quần áo, phải mất một lúc ông mới tìm thấy, vì chúng bị phủ một lớp cát mỏng. Biển lùi lại làm khoảng cách thay đổi. Dấu chân ông trên nền sỏi ấm ngay lập tức bị sóng làm biến mất; trên cát khô, gió xóa mọi dấu vết. Thân thể sạch sẽ đã hết mệt mỏi. Một buổi sáng khác trên bờ biển giống hệt sáng nay, như thể sự chuyển tiếp ngắn ngủi giữa cát và nước đã có từ mười năm nay: hồi ở Lubeck, có lần ông ra cửa sông Trave với con trai người thợ kim hoàn để nhặt long diên hương từ Bantích tới. Mấy con ngựa cũng xuống tắm, cởi bỏ yên cương và vải phủ mông ướt đẫm trong nước biển, chúng lại là những tạo vật tồn tại vì chính chúng, chưa không phải là những con vật cưỡi hiền lành thông thường. Một trong những mẩu long diên hương bao bọc trong lớp nhựa một con côn trùng; như một ô cửa sổ hứng ánh mặt trời vào nhà, ông nhìn con vật nhỏ bị đóng chặt trong một thời kỳ của trái đất mà ông không thể đến. Ông lắc đầu, như người ta vẫn làm để đuổi một con ông cứ quấy rầy: giờ đây ông rất hay sống lại những thời gian đã bị phá vỡ. Ngày ở Travemunde được giữ trong trí nhớ như trong một chất gần như không tiêu hủy, di vật của một mùa mà ông đã tồn tại một cách đẹp đẽ. Nếu ông còn sống mười năm nữa, có lẽ ông sẽ vẫn như hôm nay.

Ông mặc lại cái vỏ người không mấy hứng thú. Mẩu bánh hôm qua còn lại và chiếc bình còn nửa phần nước mà ông đã lấy trong một bể nước làm ông nhớ rằng con đường của ông cho đến tận cùng sẽ đi giữa thế giới con người. Cần phải tránh né họ, nhưng đồng thời vẫn tiếp tục nhận sự giúp đỡ và giúp đỡ họ. Ông đặt lại chiếc túi lên vai cho cân, rồi đeo đôi giày vào thắt lưng bằng dây giày, để hiến mình cho cái thú đi chân trần trên cát một lúc nữa. Tránh làng Heyst, nơi làm ông có cảm giác vết loét trên làn da đẹp đẽ của cát, ông đi giữa những đụn cát. Từ trên đỉnh đụn gần nhất, ông quay lại nhìn biển. Thuyền Gió bốn phương vẫn nằm dưới kè, những chiếc khác đã ở gần cảng hơn. Một cánh buồm ở chân trời có vẻ thanh khiết như một cánh chim; có thể đó là tàu của Jan Bruynie.

Ông đi gần một giờ cách xa con đường mòn vạch trên cát. Đến một chỗ có nhiều thung lũng giữa hai gò phủ dầy cỏ sắc nhọn, ông thấy có một nhóm sáu người đi về phía ông; một ông già, một phụ nữ, hai người đàn ông và hai thanh niên cầm gậy. Ông già và người phụ nữ bước đi có vẻ khó nhọc qua những ổ gà đầy nước. Tất cả ăn mặc kiểu tư sản thành phố. Có vẻ họ thích đi thẳng không muốn bị ai hỏi chuyện. Tuy vậy họ cũng trả lời khi ông lên tiếng, nhanh chóng yên lòng dưới sự quan tâm của lữ khách lịch sự nói tiếng Pháp kia. Hai thanh niên đến từ Bruxelles; đó là hai người yêu nước thiên chúa giáo đang tìm cách đến với đội quân của hoàng tử Orange. Nhóm kia theo Calvin; ông già là thầy giáo ở Tournai định trốn sang anh với hai người con trai; người đàn bà đang lấy khăn lau trán cho ông là con dâu. Đi bộ đường trường quả quá sức chịu đựng với người đàn ông khốn khổ ấy. Ông ngồi một lúc xuống cát để lấy lại hơi; những người khác ngồi xuống quanh ông thành vòng tròn. Gia đình này gặp hai thanh niên tư sản Bruxelles từ Eclo: cùng bị nguy hiểm và cùng đường chạy trốn nên họ đã kết nhóm với nhau, vào lúc khác hẳn họ đã là kẻ thù của nhau. Hai thanh niên thán phục nói về ngài de La Mark, ngài đã không cạo bộ râu cằm chừng nào các Bá tước còn chưa được trả thù, ngài vác gỗ cùng quân lính, và treo cổ không thương tiếc những tên Tây Ban Nha rơi vào tay ngài; chúng ta cần chính những người như ngài ở Hà Lan. Zénon cũng kể cho những người chạy trống biết chi tiết vụ ngài de Battenbourg và mười tám quý tộc đi theo bị bắt do tên hoa tiêu phản bội đã đưa họ đến mũi Frise: mười chín người này đã bị giam trong pháo đài Vilvorde và bị chém đầu. Hai con trai ông thầy giáo xanh mặt khi nghe chuyện, sợ không biết cái gì sẽ chờ đợi chính họ trên bờ biển. Zénon an ủi: làng Heyst có vẻ là một nơi chắc chắn, miễn là phải trả đậm cho tên đại úy gác cảng; những kẻ trốn chạy vô tên tuổi thì không bị nguy hiểm nhiều như các ông hoàng. Ông hỏi nhóm Tournai có mang vũ khí theo không: họ có, ngay cả chị phụ nữ cũng phòng sẵn một con dao. Ông báo trước họ đừng nên rời xa nhau: tập trung lại, họ không phải sợ bị trấn lột khi vượt biển; tuy nhiên nên canh chừng khi ngủ ở nhà trọ và trên cầu tàu. Còn gã ở Gió bốn phương, hắn khá khả nghi, nhưng hai thanh niên Bruxelles mạnh khỏe chắc sẽ biết cách trị hắn và một khi đã đến Zélande, cơ hội gặp các băng đảng khởi nghĩa dường như chắc chắn. Ông thầy giáo đứng dậy khó nhọc. Zénon, đến lượt mình bị hỏi chuyện, giải thích mình là bác sĩ trong vùng, và rằng ông cũng đã nghĩ đến chuyện vượt biển. Các câu hỏi không đi xa hơn; chuyện của ông không làm họ quan tâm. Khi chia tay với họ, ông đưa cho ông thầy thuốc trường làng một lọ nước nhỏ có thể làm ông dai sức hơn chút ít. Ông chào từ biệt họ trong lời cám ơn ân cần.

Ông nhìn họ tiếp tục đi con đường đến làng Heyst và bỗng nhiên quyết định đi theo họ. Đông người, chuyến đi sẽ đỡ nguy hiểm hơn; thậm chí trong những ngày đầu ở bờ biển bên kia họ còn có thể giúp đỡ lẫn nhau. Ông đi cách họ khoảng một trăm bước chân, rồi đi chậm lại, để khoảng cách tăng dần giữa nhóm người và ông. Ý nghĩ phải đối mặt trước Milo hay Jan Bruynie làm cho ông đã thấy chán ngán không thể chịu đựng được. Ông dừng hẳn và rẽ nghiêng về phía trong đất liền.

Ông nghĩ lại đôi môi xanh và hơi thở gấp gáp của ông già. Ông giáo trường làng này quên đi tình trạng tội nghiệp của mình, bất chấp gươm đao, lửa và sóng để tuyên cao đức tin rằng định mệnh phần lớn loài người sẽ kết thúc ở địa ngục, ông thầy đó như một tấm gương của sự điên rồ muôn thuở; nhưng ngoài sự điên rồ giáo điều, chắn chắn giữa những con người không bình yên có tồn tại sự hối thúc và lòng thù hận trào lên từ sâu thẳm trong bản chất của họ, và đến một ngày khi người ta không theo mốt tự tiêu diệt lẫn nhau vì lý tưởng tôn giáo nữa, thì sẽ lại có một lý do khác. Hai người yêu nước Bruxelles dường như hành động đúng lẽ hơn, nhưng tuy họ đón nhận nguy hiểm tính mạng vì chuộng tự do, song họ vẫn tự ve vuốt mình là những con dân trung thành của Vua Philippe; nếu tin họ thì mọi việc sẽ tốt đẹp nếu gạt bỏ được ngài quận công. Những căn bệnh cố hữu của thế giới còn cố hữu hơn thế nhiều.

Chẳng mấy chốc, ông đã đến Oudebrugge, và lần này ông đi vào trong sân trang trại. Vẫn người đàn bà đó đang ngồi ở đấy: ngồi bệt xuống đất, bà đang nhổ cỏ cho những con thỏ con bị nhốt trong cái giỏ lớn. Một đứa trẻ mặc váy chạy quanh bà. Zénon xin một chút sữa và ít thức ăn. Bà ta nhăn mặt đứng lên bảo ông tự kéo lọ sữa đặt dưới giếng cho mát lên, vì bà ta bị chứng thấp khớp khó quay cần giếng. Trong khi ông xoay xỏa với cái ròng rọc, bà đi vào nhà và mang trở ra pho mát trắng và một phần tư bánh kem mứt. Bà xin lỗi vì sữa không được ngon, nhạt và ngả màu hơi xanh.

– Con bò già gần như khô rồi, - bà nói. - Nó có vẻ như mệt mỏi vì cho sữa. Khi dẫn nó sang với con bò mộng đực, nó không muốn nữa. Chắc sẽ phải giết thịt thôi.

Zénon hỏi trang trại này có còn thuộc nhà Ligre nữa không. Bà bỗng nhìn ông với vẻ nghi ngờ.

– Ông không phải là người của nhà họ đấy chứ? Chúng tôi chẳng nợ gì trước ngày lễ Thánh Michel cả.

Ông trấn an bà: ông đi thu thập cây cỏ, vì đó là ý thích của ông, và sẽ về Bruges. Như ông đã nghĩ, trang trại thuộc về Philibert Lirge, lãnh chúa vùng Dranoutre và Oudenove, một nhân vật quan trọng tại hội đồng Flandre. Như người phụ nữ tốt bụng giải thích thì những người giàu đều có hẳn một lô lốc tên ở đằng sau.

– Tôi biết vậy, ông nói. Tôi cũng là người trong gia đình.

Bà ta không có vẻ tin ông. Lữ khách đi bộ chẳng có gì nói lên sự sang trọng. Ông nói đã đến đây một lần, cách đây rất lâu. Tất cả gần như giống như ông còn nhớ, nhưng nhỏ hơn.

– Nếu ông đã đến đây, thì lúc đó tôi cũng ở đó. Hơn năm mươi năm tôi không dịch chuyển khỏi chỗ này.

Ông còn nhớ hình như sau bữa ăn trên cỏ, họ đã để lại những thức còn thừa cho người dân quê, nhưng ông không nhớ rõ khuôn mặt họ nữa. Bà đến ngồi bên cạnh ông trên chiếc ghế băng; ông làm bà nhớ về những kỉ niệm.

– Hồi đó thỉnh thoảng các ông chủ cũng đến, bà tiếp tục. Tôi là con gái người trông trang trại cũ ở đây; hồi đó có mười một con bò cái. Vào mùa thu, chúng tôi gửi đến nhà họ ở Bruges một xe bò đầy bơ mặn. Bây giờ, không còn như thế nữa; họ bỏ mặc hết thảy... Với lại, với bàn tay tôi, làm việc trong nước lạnh là nó đau lắm.

Bà đặt đôi tay lên đùi, đan chéo những ngón tay biến dạng vào nhau. Ông khuyên bà nên ủ tay trong cát nóng hàng ngày.

– Cát thì ở đây không thiếu, - bà nói.

Đứa trẻ tiếp tục quay trong sân như con quay và phát ra những tiếng kêu không hiểu được. Có lẽ nó bị chứng đần độn. Bà gọi nó, và một sự âu yếm tuyệt diệu làm sáng lên khuôn mặt khó coi của bà ngay khi thấy nó chạy về phía bà. Bà tỉ mẩn lau những vết nước bọt hai bên mép nó.

– Jésus của tôi đây, - bà nói dịu dàng. - Mẹ nó đang làm việc ngoài đồng với hai miệng ăn nữa.

Zénon hỏi bố nó đâu. Đó là chủ của chiếc Saint-Boniface.

– Chiếc Saint-Boniface vừa có chuyện, - ông nói với giọng của một người biết chuyện.

– Bây giờ dàn xếp xong rồi, - bà nói, - nó sẽ đến làm cho Milo. Nó phải kiếm ăn: trong tất cả các con trai, tôi chỉ còn lại được mỗi vợ chồng chúng nó. Vì tôi có hai đời chồng, ông ạ, tôi ấy, - bà tiếp tục, - và chúng tôi có mười người người con. Tám đứa đã ra nghĩa địa rồi. Nuôi nấng vất vả thế mà rồi chẳng được gì cả... Thằng con bé làm việc cả ngày ở chỗ lão xay bột vào những hôm có gió, để chúng tôi có bánh mà ăn. Nó cũng được chân quét dọn. Đất ở đây cằn quá không trồng lúa mì được.

Zénon nhìn căn nhà kho hỏng nát. Ở phía trên cánh cửa, ai đó ngày xưa theo tục lệ đã đóng vào đó một con chim cú, chắc là bị ném trúng và bị đóng đinh sống; đến này vẫn còn vài sợi lông bay phất phơ trong gió.

– Tại sao bà lại bắt con chim chịu khổ hình thế, nó có lợi cho bà? - Ông hỏi, tay chỉ lên chỗ con chim săn mồi lớn bị đóng đinh câu rút. - Những con vật này ăn chuột hại lúa.

– Tôi không biết, ông ạ, bà nói, nhưng phong tục nó là như vậy. Với lại, tiếng kêu của nó báo hiệu chết chóc.

Ông không đáp lại. Đương nhiên bà ta muốn hỏi ông cái gì đó.

– Thưa ông, bọn chạy trốn, mà người ta cho lên thuyền Saint-Boniface… Tất nhiên họ có lợi cho cả xứ này, chính hôm nay tôi đã bán thức ăn cho sáu người. Vả lại có những người trông thương lắm… Nhưng chúng tôi vẫn tự hỏi làm ăn như thế có chính đáng không. Những kẻ chạy trốn, đó không phải vì những chuyện vớ vẩn…Quận công và Vua chắc phải biết họ làm gì.

– Bà không cần phải biết họ là ai, - lữ khách nói.

– Đúng vậy đấy, - bà nói và lắc cằm.

Ông lấy từ đống cỏ lên vài nhánh đưa qua khr giỏ cho mấy chú thỏ non nhai.

– Nếu mấy con vật này làm ông thích, thưa ông, - bà nói giọng cung kính. - Chúng béo, mềm, vừa lúc ngon… Chúng tôi chuẩn bị chúng cho chủ nhật này. Chỉ năm xu một con thôi.

– Tôi ấy ư? - Ông nói, ngạc nhiên. - Thế chủ nhật này bà ăn tối bằng gì?

– Ông ơi, - bà nói, giọng van lơn, không chỉ có ăn mà đủ thôi đâu… Với số tiền đó và bữa ăn qua loa ba xu, tôi sẽ bảo con dâu tối đến mua vài giọt ở quán Bồ câu nhỏ xinh đẹp. Thỉnh thoảng cũng cần phải làm nóng tim lên một chút. Chúng tôi sẽ nâng cốc chúc cho sức khỏe của ông.

Bà ta không có tiền lẻ để đổi đồng florin của ông. Ông nghi ngờ. Không quan trọng. Sự hài lòng làm ông trẻ ra: vả lại, có lẽ chính bà là cô gái mười lăm tuổi đã cúi chào khi Simon Adriansen cho bà mấy xu. Ông cầm túi và đi về phía cổng sắt với những lời chúc mừng thường lệ.

– Đừng có quên chúng đấy, thưa ông, bà nói, đưa cái giỏ cho ông. Cái này có thể làm cho vợ ông thích: trong thành phố không có những con thỏ như thế này đâu. Và vì ông cũng ít nhiều là người của gia đình, ông hãy nói họ đến chữa cho chúng tôi trước khi mùa đông đến. Mưa dột suốt cả năm.

Ông ra đi, chiếc rọ ngoắc vào cánh tay, như một nông dân đi chợ. Con đường nhanh chóng tiến vào một khu rừng nhỏ, rồi mở ra những luống đất cày chưa gieo. Ông ngồi trên mép hố và thận trọng thò cánh tay vào giỏ. Ông vuốt ve mấy con vật khá lâu, gần như khoái trá, chúng có bộ lông mượt mà, xương sống mềm mại, ức mêm trong đó những trái tim đập mạnh. Những con thỏ thậm chí không sợ, tiếp tục ăn; ông tự hỏi những con mắt to và nhanh nhẹn của lũ thỏ đã nhìn ông và thế giới theo cách nhìn nào. Ông nhấc chiếc nắp giỏ lên để chúng chạy ra cánh đồng. Vui mừng vì tự do của chúng, ông nhìn những con vật nhí nhảnh phàm ăn biến mất trong bụi rậm, những nhà kiến thiết mê cung dưới đất, những sinh vật rụt rè, nhưng cũng đùa với nguy hiểm, bị tước bỏ vũ khí, trừ sức mạnh và cái bụng khéo léo, chỉ không chịu khuất phục với sức đẻ không mệt mỏi. Nếu chúng trốn chạy được khỏi những cái hố, khỏi gậy gộc, chĩa hay lưới quăng, chúng sẽ còn được tung tăng chơi chạy thêm lúc nữa; mùa đông bộ lông của chúng trắng lên dưới tuyết, chúng sẽ tiếp tục ăn những ngọn cỏ xanh ngon lành mùa xuân. Ông đá chiếc giỏ xuống hố.

Phần cuối cuộc hành trình không có chuyện gì. Đêm đó ông ngủ dưới một bụi cây. Sáng hôm sau ông đến cửa thành Bruges từ lúc sớm, và luôn được tốp lính gác thành chào hỏi với vẻ kính trọng. Ngay khi về thành phố, nỗi sợ hãi nghẹt thở lại trào ra. Ông lắng tai nghe ngóng chuyện những người đi đường, dù không muốn, nhưng chẳng thấy một câu bất thường nào liên quan đến mấy tu sĩ trẻ nào đó hay đến câu chuyên tình của một cô bé con nhà quý tộc. Cũng chẳng ai nói đến một bác sĩ đã chữa bệnh cho bọn nổi loạn và ngụy trang dưới một tên giả. Ông đến nhà thương làm phúc vừa vặn để đỡ việc cho tu sĩ Luc và Cyprien đang lúng túng với những người bệnh đến ngày càng đông. Mẩu giấy trước khi đi ông để lại vẫn nằm ở trên bàn. Ông vò nó trong bàn tay; đúng, bạn ông ở Ostendc đã khá hơn. Tối hôm đó, ông đến quán trọ tự cho mình một bữa tối kéo dài hơn và thịnh soạn hơn mọi khi.

Cái bẫy chuột

Hơn một tháng trôi qua không xảy ra chuyện gì. Ông được biết nhà thương làm phúc sẽ đóng cửa trước Noel, nhưng bác sĩ Sébastien Théus sẽ công khai đi Đức, nơi ông đã sống và làm nghề chữa bệnh một thời gian, lần này ông loan bố công khai. Trong thâm tâm, và không nói rõ với mọi người tên vùng đất thuộc về Luther ông sẽ đến, Zénon quyết định ngược lên tận Lubeck. Ở đó ông sẽ gặp lại Aegidius Friedhof sáng suốt và cậu Gerhart đã đến tuổi trưởng thành. Có thể ông sẽ kiếm được chân quản lý bệnh viện Saint-Esprit mà người thợ kim hoàn tài ba trước kia gần như đã nắm chắc cho ông.

Từ Ratisbonne, người đồng nghiệp giả kim thuật gia Riemer, cuối cùng Zénon cũng thư từ cho ông ta, báo cho ông hay một vận may mà ông không còn hy vọng đang chờ ông. Một bản Tiền lý thuyết, thoát khỏi ngọn lửa vui mừng thành Paris, đã lưu lạc sang Đức, một tiến sĩ ở Wittenberg dịch cuốn sách sang tiếng La tinh, và quyền sáng tạo ra tiếng vang lớn xung quanh triết gia. Giáo hội ghen sợ nó, như Sorbonne ngày trước, nhưng tiến sĩ Wittenberg ngược lại, lại thấy trong những bài viết bi vấy bẩn của chủ nghĩa dị giáo dưới con mắt những người cơ đốc giáo đó một cách suy nghĩ khoa học, và những châm ngôn giải thích rằng sự kỳ diệu sinh ra chính từ lòng sùng đạo của người được nhận sự kỳ diệu hình như vừa phản bác những điều mê tín dị đoan của giáo đoàn vừa là trụ cột cho học thuyết của chính họ về đức tin cứu rỗi. Cuốn Tiền lý thuyết trong tay họ đã trở thành một công cụ có hơi bị biến tính, nhưng điều đó cũng phải thôi khi một cuốn sách tồn tại và làm choáng váng trí óc con người. Thậm chí người ta đã bàn bạc trao cho Zénon một ghế giảng viên triết học tự nhiên Trường đại học Saxon, tất nhiên là nếu tìm được dấu vết của ông. Vinh quang này không phải không đi kèm với nguy hiểm, và nếu thận trọng nên khước từ vị trí ấy để làm những công việc khác tự do hơn, nhưng trực tiếp sống gần những con người có trí tuệ quả là một ý nghĩ cám dỗ ông sau thời gian dài sống thu mình, và được nhìn thấy tác phẩm tưởng như đã chết lại rùng mình chuyển động làm triết gia cảm thấy trong từng tế bào của mình niềm vui mừng của sự phục sinh. Cùng lúc này, cuốn Bàn về thế giới vật lý, bị công chúng hững hờ từ khi vụ việc xảy ra với Dolet, đã tái xuất hiện tại một hiệu sách ở Bâle, nơi có vẻ như người ta đã quên dè chừng và quên những cuộc cãi vã gay gắt ngày xưa. Sự hiện diện có tính chất thân xác của Zénon gần như trở nên ít cần thiết hơn: những tư tưởng của ông đã lớn dần mà không có ông.

Sau từ làng Heyst quay về, ông không nghe thấy ai nói đến nhóm các Thiên thần nữa. Ông hết sức tránh phải đối diện với Cyprien, để chặn những chuyện tối mật chỉ chực rò rỉ. Những biện pháp mà Sébastien Théus muốn mượn tay linh mục tu viện trưởng cũ giải quyết để tránh tất cả khỏi tai họa thì tự chúng xảy ra. Tu sĩ Florian chẳng bao lâu nữa sẽ về Anvers, tu viện của hắn trước bị bọn phá ảnh thánh đốt nay đang được xây lại; ở đó hắn sẽ vẽ những bức tranh tường lên vòm cuốn hành lang. Pierre de Hamaere đang đi thị sát các tu viện trong dòng Cordelier trong tỉnh, do ông ta nắm việc kết toán chi tiêu. Bộ máy quản trị mới đã ra lệnh sửa chữa phần ngầm tu viện; người ta đã phát hiện thấy một số sắp bị đổ đến nơi, và các Thiên thần không còn chỗ bí mật của họ nữa. Gần như chắc chắn những vụ đàn đúm ban đêm đã chấm dứt. Từ bây giờ trở đi chỉ còn lại những tội lỗi tầm thường và lén lút trong nhà thờ. Còn về những cuợc hò hẹn của Cyprien và Người đẹp trong khu vườn hoang, mùa này thời tiết không thuận, mà biết đâu idelette lại chẳng kiếm được một anh chàng ga lăng nào đó có giá hơn là một tu sĩ trẻ.

Có thể vì tất cả những lý do đó mà tính khí Cyprien trầm hẳn lại. Cậu ta không lẩm bẩm hát những bải vè quê cục và chẳng thiết tha gì tới công việc. Sébastien Théus lúc đầu nghĩ gã y tá trẻ này, cũng như tu sĩ Luc, sầu não vì nhà thương làm phúc sẽ đóng cửa. Một buổi sáng, ông thấy gương mặt của anh chàng này có vết nước mắt.

Ông kéo cậu vào phòng thuốc và đóng cửa. Hai người lại đối diện nhau như hôm sau ngày chủ nhật Quasimodo, khi Cyprien liên tiếp thú nhận những lời lẽ nguy hiểm. Zénon lên tiếng trước:

– Có chuyện xảy ra với Người đẹp phải không? - Ông đột ngột hỏi.

– Con không gặp nàng nữa, - cậu bé trả lời giọng nghèn nghẹn. - Nàng đóng kín cửa phòng với cô người hầu da nâu và nói là ốm để giấu gánh nặng của nàng.

Cậu ta kể những tin tức duy nhất cậu có được là qua một bà lao công tu viện, bà này một phần bị lóa mắt trước những món quà nho nhỏ, một phần cũng mềm lòng trước tình cảnh Người đẹp mà bà ta được giao việc chăm sóc. Nhưng khó mà có thể liên lạc với nhau qua bà già thiển nghĩ đến mức đần độn này. Những lối đi bí mật ngày trước không còn nữa, và dù gì đi nữa hai cô giá bây giờ hế thấy bóng tối là khiếp sợ này không còn dám thử chuồn ra ngoài ban đêm. Tu sĩ Florian, đúng là có thể vào nhà thờ dòng Bernadines vì là họa sĩ, nhưng anh ta đã phủi tay không nhúng vào vụ này.

– Con với hắn đã cãi nhau, - Cyprien nói vẻ u buồn.

Đám phụ nữ dự tính Idelette vượt cạn vào lễ Sainte-Agathe. Bác sĩ tính từ giờ đến lúc đó còn ba tháng nữa. Vào thời điểm đó, ông đã ở Lubeck lâu rồi.

– Thôi đừng tuyệt vọng nữa, ông nói, cố gắng xua tan sự ủ rũ khỏi tu sĩ trẻ. - Trong những lúc như thế này thường phụ nữ vẫn rất khéo léo và dũng cảm. Các xơ dòng Bernadine, nếu họ có phát hiện ra chuyện rủi ro này, họ chẳng lợi lộc gì mà để lộ nó ra. Một đứa bé sơ sinh, có thể dễ dàng đặt trước cửa tháp chuông, và nó sẽ được người đời rủ lòng thương.

– Những vại và lọ này còn đầy bột và rễ cây, - Cyprien nói vẻ bồn chồn. - Nàng sẽ chết vì sợ nếu chúng ta không đến giúp. Nếu Mynheer muốn…

– Cậu không thấy là đã quá muốn và ta chẳng có cách nào đến gần cô ta sao? Đó là còn chưa nói ngoài những lộn xộn ấy ra sẽ còn có một chuyện đẫm máu đau lòng.

– Linh mục Ursel đã quẳng áo thầy tu đi và trốn chạy sang Đức với người tình, - Cyprien đột nhiên nói. Chúng tôi chẳng lẽ lại không thể…

– Với một cô gái có địa vị như thế, và trong tình cảnh ấy, anh chị sẽ bị nhận ra trước khi ra khỏi địa phận Franc của Bruges. Đừng có nghĩ đến điều đó nữa. Nhưng sẽ không ai ngạc nhiên khi thấy một tu sĩ trẻ của Cordelier đi khất thực trên đường. Hãy đi một mình đi. Ta có thể cho cậu vài đuyca để cậu lên đường.

– Con không thể, - Cyprien vừa nói vừa nức nở.

Cậu ta ngồi sụp xuống bàn, tay ôm đầu. Zénon ngắm cậu ta với sự thương cảm vô hạn. Xác thịt là cái bẫy mà hai đứa trẻ này bị sập trong đó. Ông ấu yếm xoa cái đầu trụi tóc của tu sĩ trẻ, rồi rời phòng.

Sấm sét giáng xuống nhanh hơn người ta tưởng. Vào khoảng lễ Sainte-Luice, ông đang ở quán trọ thì nghe thấy những người bên cạnh kháo chuyện với kiểu thì thào đầy kích động không báo hiệu cái gì hay ho cả, vì gần như bao giờ đó cũng là tin tức về nỗi bất hạnh của ai đó. Một cô gái quý tộc sống ở tu viện Bernadine đã bóp cổ một đứa trẻ sơ sinh thiếu tháng do chính cô ta vừa đẻ ra nhưng nó còn sống. Tội ác chỉ được phát hiện ra khi cô hầu phòng người More hoảng loạn chạy trốn khỏi phòng và đi lang thang như người điên khắp phố. Nhiều người bị thôi thúc bởi nỗi tò mò chính đáng đã giữ cô bé da đen lại. Bằng thứ tiếng líu ríu như chim khó mà hiểu nổi, cô ả cuối cùng cũng giải thích hết mọi chuyện. Sau đó thì các xơ không thể ngăn nổi bọn lính tuần phòng đến bắt vị khách trọ của họ. Người ta cợt nhả đùa cợt về thói lẳng lơ của những cô gái quý tộc và về những bí mật nho nhỏ của các nữ tu, người ta thốt lên phẫn nộ. Trong dòng cuộc sống tẻ nhạt của thành phố nhỏ, nơi thậm chí âm vang về những sự kiện của thời đại nếu có lọt được đến thì cũng không còn ai nghe thấy, vụ tai tiếng này còn hấp dẫn hơn chuyện nhà thờ bị đốt cứ bị nhắc đi nhắc lại hay người theo đạo Tin lành bị treo cổ.

Khi Zénon rời khỏi quán, trên phố Dài ông thấy Idelette nằm trên chiếc xe tuần phòng đang đi qua phố. Trông cô rất xanh xao, kiểu xanh xao của người vừa ở cữ, nhưng đôi gò mà và đôi mắt lại cháy sáng vì sốt. Môt vài người nhìn cô ta với vẻ thương hại, nhưng phần đông bị kích động, hò hét xua đuổi. Ông chủ hiệu bánh và vợ cũng thuộc số đó. Những người dân lam lũ trong khu phố được dịp trả thù những bộ quần áo rực rỡ và những món tiền mà cô nàng búp bê đẹp đẽ này tiêu hoang tàng. Hai trong số các ả ở nhà thổ mụ Bí ngô, tình cờ có mặt ở đó, là những người hung hăng nhất, như thể cô nàng kia làm nghề của họ với tiền công rẻ mạt.

Zénon trở về nhà tim thắt lại, như thể ông vừa nhìn thấy một con nai nhỏ lọt vào tay lũ chó hoang. Ông tìm Cyprien trong nhà thương làm phúc, nhưng tu sĩ trẻ không ở đó, và trong tu viện Zénon không dám hỏi cậu ta đi đâu, sợ người ta chú ý đến cậu.

Ông vẫn hy vọng Idelette khi bị cha bề trên hoặc viên lục sự xét hỏi sẽ còn sáng suốt để bịa ra một chàng trai hào hoa tưởng tượng. Nhưng khi đã cắn tay suốt đêm để không bật kêu lên, vì sợ tiếng rú rít làm mọi người thức giấc, cô bé đã cạn kiệt lòng dũng cảm. Cô ta nói nhiều và khóc nhiều, chẳng giấu những buổi hẹn hò với Cyprien trên bờ song, cũng như những trò đùa hay những tiếng cười trong hội các Thiên thần. Điều làm đám cạo giấy ghi chép những lời thú tội này thấy khủng khiếp hơn cả, và sau đó là dân chúng đang hau háu chờ tin, là việc chúng ăn bánh thánh và uống rượu vang lấy trộm trên điện thờ, ăn uống dưới ánh sáng những mẫu nến thờ. Người ta càng ghê tởm những trò xác thịt hơn vì sự phạm thánh khôn lường. Cyprien bị bắt ngày hôm sau; rồi đến Francois de Bure, Florian, tu sĩ Quirin và hai người tập tu khác có dính dáng. Mathieu Aerte cũng bị bắt, nhưng ngay lập tức được thả sau khi có trát tòa nêu đích danh anh ta bị bắt nhầm. Một trong những người chú bác của anh ta là thẩm phán của Franc ở Bruges.

Trong vài ngày sau đó, đám đông tò mò thường xuyên lấp kín giường bệnh nhà thương làm phúc Saint Cosme, lúc này gần như đóng cửa, vì bác sĩ được giả định là sẽ đi sang Đức vào tuần sau. Trước mặt họ tu sĩ Luc trơ ra như gỗ: anh ta không muốn tin vào tất cả những chuyện này. Zénon khám cho họ và không thèm trả lời các câu hỏi. Già Greete đến thăm làm ông cảm động gần chảy nước mắt: bà cụ chỉ lắc đầu nói quả thật là buồn.

Ông giữ già ở lại suốt cả ngày, nhờ già giặt và vá quần áo cho ông. Hôm đó ông đã giận dữ cho tu sĩ Luc đóng cửa nhà thương trước khi hết giờ; bà lão ngồi bên cửa sổ khâu rồi là quần áo lúc thì im lặng thong hiểu, lúc thì điềm đạm thủ thỉ lời hay lẽ thiệt, làm ông bình tâm lại. Già kể ông nghe những chuyện ông chưa biết về Henri-Juste, về tính keo kiệt bần tiện hay những lần ông ta suồng sã với các cô hầu tự nguyện hay bị cưỡng ép; tuy vậy nhưng ông ta là người khá quả cảm, những lúc vui vẻ ông ta cũng hay bông lơn và thậm chí tặng thưởng hào phóng. Già nhớ tên và nhớ mặt nhiều họ hàng mà ông không biết tý gì: già còn kể hết danh sách các anh chị em chết yểu sau Henri-Juste và trước Hilzonde. Trong một khoảnh khắc ông mơ màng nghĩ về những gì mà những đoạn đời đứt quá sớm này, những chiếc chồi có thể có trên cùng một cành cây. Lần đầu tiên trong đời ông chăm chú nghe một câu chuyện dài liên quan đến bố ông, người ông biết thân thế, nhưng suốt thời thơ ấu ông chỉ nghe người ta kể những lời bóng gió cây đắng về ông ta. Hiệp sĩ trẻ người Ý này, giáo sĩ cao cấp để hào nhoáng với đời và để thỏa mãn những tham vọng của ông ta và của gia đình, thường tổ chức những cuộc hội hè, ngạo nghễ dạo trên đường phố Bruges với chiếc áo choàng nhung đỏ và đinh thúc ngựa bằng vàng, vui thú với một thiếu nữ cũng trẻ nhưng dù gì đi nữa cũng không bất hạnh bằng Idelette bây giờ, và kết quả là những công trình, những chuyến phiêu lưu, những suy tưởng và những dự định kéo dài từ năm mươi tám năm nay. Tất cả trong thế giới này, thế giới duy nhất mà chúng ta có gắn bó, lạ lẫm hơn là chúng ta quen nghĩ. Cuối cùng, Greecle cất kéo, chỉ và bọc kim vào túi, nhận xét rằng quần áo của Zénon đủ sức để ngang dọc đường trường.

Sau khi bà lão ra về, ông đốt lò đun nước cho bể tắm hơi nước do chính ông dựng ở một chỗ khuất trong nhà thương làm phúc, nó y hệt cái bể ngày xưa ông có ở Pera, nhưng ít được dùng đến cho bệnh nhân, vì thường họ không chịu theo liệu pháp này. Ông tắm lâu, cắt móng tay, móng chân, cạo râu tỉ mẩn. Trong những năm tháng trong quân đội hay đi đường trường, để hóa trang kỹ hơn hay ít nhất để không làm người đời ngạc nhiên vì mình khác với thói thường, ông đã nhiều lần để râu dài, nhưng ông vẫn thích một khuôn mặt nhẵn nhụi hơn, vì như thế nó sạch sẽ. Nước và hơi nước bốc lên làm ông nhớ lại lần tắm đầy nghi lễ hôm đầu tiên ông đến Froso, sau khi vừa từ Laponi trở về. Sign Ulfsdatter tự tay phục vụ ông như phong tục truyền thống dành cho các phu nhân xứ sở của bà. Bà ta có phẩm cách của một hoàng hậu trong phong thái ân cần của một thị nữ. Ông như lại nhìn thấy chiếc thùng lớn viền đồng và những họa tiết thêu trên khăn tắm.

Ông bị bắt ngày hôm sau. Để thoát đòn tra tấn, Cyprien đã thú nhận tất cả những gì người ta hỏi, và còn tuôn ra nhiều điều khác. Kết quả là có lệnh bắt Pierre de Hamaere, lúc này đang ở Audenarde. Còn phần Zénon, lời khai của tu sĩ trẻ bách hại ông: bác sĩ, theo lời hắn, ngay từ đầu đã là người được nghe tiết lộ chuyện bí mật và là kẻ đồng lõa của các Thiên thần. Chính ông là người đã cung cấp cho Florian thuốc bùa mê cần thiết để quyến rũ Idelette cho Cyprien, và sau này cho chúng những liều thuốc đen để cô ả cho ra cái khối trong người. Kẻ tội phạm bịa rằng giữa bác sĩ và hắn có một sự thân mật không được luật pháp cho phép. Sau này Zénon có dịp nghĩ ngợi về những lời man trá hoàn toàn trái ngược với những gì đã xảy ra này: giả thuyết đơn giản nhất là thằng bé đã hóa điên tìm cách phủ tội cho mình bằng cách kéo người khác vào cuộc; hoặc giả, khát khao mong Sébastien Théus giúp đỡ và âu yếm, thằng nhỏ quay ra tin rằng nó đã nhận được những thứ đó. Người ta luôn luôn rơi vào một cái bẫy nào đó: chiếu bẫy này thì cũng thế mà thôi.

Dù vậy, Zénon đã sẵn sàng. Ông nộp mình không kháng cự. Khi đến chỗ viên lục sự, ông làm mọi người ngạc nhiên khi nói ra tên thật của mình.

PHẦN BA:
NGỤC TÙ

Non è viltà; ne da vilt’ procede

S’alcun, per evitar più crudel sorte,

Odia la propria vita e cerca morte …

Meglio è morir all’anima gentile

Che suportar inevitabil danno

Che lo farria cambia animo e stile.

Quanti ha la morte già tratti d’afanno!

Ma molti ch’hannoil chiamar morte a vile

Quanto talor sia dolce ancor non sanno.

Julien de Medicis

Không đớn hèn, và không vì hèn nhát

Nếu ai kia tránh số phận hung tàn

Bỏ phế thân phàm, tìm cõi thác an…

Người thà chết, con người cao quý

Hơn chịu tai ương, không tránh khỏi, đang chờ

Khiến hao nhụt tinh thần, cốt cách thoái trơ…

Ai đếm xiết những kẻ nhờ cái chết chữa lành nỗi sợ

Nhưng nhân gian thường khinh bỉ họ

Có hay đâu rằng chết thật nhẹ nhàng…

Bản cáo trạng

Ông chỉ qua một đêm ở nhà tù thành phố. Ngay hôm sau, người ta chuyển ông, không phải không có đôi chút nể trọng, tới một căn phòng nhìn xuống sân tòa lục sự cũ, có song sắt và chốt cửa chắc chắn, nhưng cũng gần như đầy đủ tiện nghi mà một tù nhân cao giá có thể đòi hỏi. Căn phòng này trước đây đã từng giam một quan tòa bị buộc tội tham ô công quỹ và xưa hơn nữa, đã giam một quý tộc phản bội ăn tiền của người Pháp; không thể có nơi nào tiện lợi hơn chốn này để nghỉ ngơi. Vả lại một đêm trong ngục thất đã đủ để đám rận bám đầy người Zénon, phải mấy ngày ông mới diệt hết chúng. Ông ngạc nhiên khi thấy người ta cho phép ông nhờ người mang quần áo đến; mấy hôm sau người ta thậm chí còn mang giấy bút mực của ông vào trả cho ông. Nhưng sách thì ông bị từ chối. Chỉ vài ngày sau ông đã được phép đi dạo hàng ngày trong sân lúc nào không ngập tuyết thì ngập bùn, bên cạnh có một cai ngục. Tuy nhiên có một nỗi sợ không lúc nào rời ông, đó là sợ tra tấn. Người theo nghề cứu nhân này bao giờ cũng thấy kinh khủng và không hiểu vì sao người ta trả tiền cho bao nhiêu người để tra tấn đồng loại một cách có phương pháp. Từ lâu, ông bắt mình phải chai sạn, không phải chai sạn trước nỗi đau đớn, bản thân nó không tệ hơn nỗi đau đớn của một người bệnh phải phẫu thuật, mà chai sạn với sự kinh hoàng khi nỗi đau đớn do cố ý gây ra. Từng nấc một, ông bắt mình quen với ý nghĩ bị sợ hãi. Nếu một ngày nào đó ông thấy mình rên la, kêu thét, hay đổ oan cho người khác như Cyprien đã làm, thì đó chính là tại những kẻ đã bóp rã trái tim một con người. Nhưng thử thách đáng sợ này không xảy ra. Chắc chắn đã có những thế lực nào đó bảo vệ ông. Dù vậy ông vẫn không thể không nghĩ đến hình ảnh cái roi quật lên quật xuống cho đến phút cuối cùng, khiến ông cứ phải nén không để mình nhảy dựng lên mỗi khi người ta mở cửa.

Khi trở về Bruges cách đây mấy năm, ông tưởng như những dấu vết về mình đã tan biến hết, người ta không biết hoặc người ta đã quên. Ông đã dựng lên trên đó một sự an toàn động không chắc chắn cho mình. Nhưng một bóng ma của ông chắc hẳn vẫn còn ẩn nấp ở đáy những hồi ức; nó thoát ra nhân vụ tai tiếng, con người ông bây giờ còn thật hơn cả người đàn ông mà người ta vẫn thờ ơ sống bên cạnh trong thời gian lâu như thế. Những tiếng đồn mơ hồ bỗng nhiên dính kết với nhau, kết với hình ảnh thô tục về một thuật sĩ, một kẻ bỏ đạo, một anh chàng lãng tử, một gián điệp nước ngoài lượn lờ khắp nơi và luôn luôn trong những tưởng tượng ngu ngốc. Lúc trước không ai nhận ra Zénon trong Sébastien Théus, bây giờ tất thảy mọi người đều nhận ra ông khi ngẫm lại. Trước kia không có ai ở Bruges đọc những gì ông viết, chắc bây giờ những cuốn sách đó không được lật ra nhiều hơn, nhưng người nào cũng gièm pha những cuốn sách phù thủy nguy hiểm ấy, người nào cũng biết rằng chúng bị kết án ở Paris và bị nghi ngờ ở Rome. Một vài kẻ tò mò có chút sáng suốt đã đặt dấu hỏi về căn cước của ông ngay từ đầu, hẳn là phải như thế rồi; già Greete không phải là người duy nhất còn nhớ và nhận ra ông. Nhưng những người này im lặng, dường như họ muốn là bạn hơn là thù, hoặc có thể họ chờ đợi thời cơ đến. Zénon luôn ngờ không biết có phải ai đó đã báo cho linh mục tu viện trưởng Cordelier, hay ngược lại chính linh mục, khi cho phép người lữ khách bước lên xe mình ở Senlis, đã biết rằng ông ta sẽ có chuyện với triết gia có quyển sách bị đốt trên quảng trường sau khi bị tranh cãi gay gắt. Ông nghiêng về giải thiết thứ hai, vì muốn dành lòng biết ơn hơn nữa trước con người nhân đức này.

Dù gì đi nữa, tai nạn của ông đã thay đổi dung mạo. Ông không còn là một vai phụ trong vụ trụy lạc của một dúm tu sĩ học việc và hai, ba tu sĩ biến chất; ông trở lại là diễn viên chính trong cuộc phiêu lưu của chính mình. Ngày càng có nhiều lý do luận tội ông, nhưng ít nhất ông không phải một kẻ vô nghĩ lý nào đó mà công lý nhanh chóng quét đi, như Sébastien Théus hẳn sẽ chịu số phận ấy. Ngày xử án có nguy cơ bị lùi lại mãi, vì vấn đề gai góc đặt ra ai là người có thẩm quyền xử vụ này. Các quan tòa tư sản là người xử chung thẩm tội thường phạm, nhưng Đức Tổng giám mục lại là người đưa ra phán quyết cuối cùng đối với những vụ phức tạp có yếu tố vô thần hoặc dị giáo. Đây là yêu cầu của người vừa được Nhà Vua dựng lên ở thành phố cho đến lúc ấy không có chức Tổng giám mục. Điều này gây bất ngờ cho nhiều người, và có lẽ họ nghĩ vị này cùng đồng giuộc với Pháp đình tôn giáo, được thành lập một cách khôn ngoan ở Bruges. Thực tế, giáo sĩ cao cấp này quyết định chứng tỏ một quyền lực công minh và dẫn dắt vụ án theo lối công bằng. Linh mục phụ tá Campanus, dù tuổi đã cao, cũng tham gia vào vụ việc; ông đề nghị, và cuối cùng cũng được chấp thuận, là hai nhà thần học trường đại học Louvain, nơi bị cáo đã học về luật giáo hội, sẽ được chấp nhận với tư cách dự thính; người ta không biết sự dàn xếp này có nhằm hòa hợp với Đức Tổng giám mục hay nhằm chống lại ông ta. Còn một luồng dư luận khác lưu truyền trong số những phần tử quá khích, rằng một kẻ nghịch đạo đến mức phải bóc trần học thuyết của hắn ra như cỡ ấy phải được tòa án La mã trực tiếp xử, cách tốt nhất là áp tải hắn thật chặt, cho hắn đến suy nghĩ tại nhà tù nào đó ở Sainte-Marie-sủ-Minerve ở Rome. Những người có suy trước nghĩ sâu hơn thì ngược lại muốn xử kẻ ngoại đạo này tại chỗ, vì hắn sinh ra tại Bruges, mang tên giả trở về đây, và sự có mặt của hắn trong cộng đồng sùng đạo này đã tạo điều kiện cho lộn xộn xảy ra. Gã Zénon này đã sống hai năm trong triều đình Vua Thụy điển, biết đâu lại chẳng là gián điệp của các ông hoàng phương Bắc; người ta không quên là ngày xưa ông đã lưu lạc trên đất Thổ không đáng tin cậy; cần biết ở đó ông có bội giáo như người ta đồn hay không. Người ta bắt đầu một vụ án rối rắm nhất và có nguy cơ kéo dài nhiều năm, nó như tạo ung nhọt cố định để kéo mọi tâm trạng vào đó.

Trong mớ bòng bong ấy, những lời khai dẫn tới việc bắt Sébastien Théus bị đặt xuống hàn thứ yếu. Đức Tổng giám mục, về mặt nguyên tắc phản đối chuyện phù phép, không đếm xỉa gì tới chủ đề bùa yêu thuốc bả, coi đó là thứ chuyện hảo huyền, nhưng một số quan tòa tư sản lại tuyệt đối tin chuyện đó, và đối với dân chúng thì đó mới là mấu chốt của sự vụ. Dần dần, giống như trong tất cả các vụ án từng làm điên đảo những kẻ hiếu kỳ một thời gian nào đó, người ta thấy ở hai mức độ có hai vụ án khác nhau một cách kỳ lạ; một là vụ việc như nó vốn có trong mắt giới luật pháp và các giáo sĩ kiêm nghề xét xử, và một vụ việc theo dư luận, phải có quỷ sứ và nạn nhân. Ngay từ đầu vị chưởng lý được giao việc điều tra đã gạt bỏ sự dính líu của Zénon trong nhóm các tu sĩ nam tìm hưởng cực lạc tự gọi là các Thiên thần; lời quy tội của Cyprien đã bị sáu tù nhân khác nói ngược lại; những người này chỉ biết bác sĩ vì có nhìn thấy ông dưới vòm tu viện hoặc trên phố Dài. Florian huênh hoang là đã quyến rũ Idelette vì hắn hứa hẹn với cô ta những nụ hôn, những bản nhạc nhẹ nhàng, và những cuộc vui nắm tay nhau trong vòng tròn, không cần phải nhờ đến rễ cây khoai ma; bản thân tội ác của Idelette cũng phủ nhận câu chuyện về liều thuốc xổ thai, cô nàng cũng thề trước thánh là chưa bao giờ cầu xin hay phải từ chối nó; cuối cùng, và nặng cân hơn cả, Florian thấy Zénon là một người đặc biệt, đã lớn tuổi, đúng là có làm những trò phù thủy, nhưng ông không ưa gì trò chơi của các Thiên thần vì tính độc hại của nó, và chính ông ta đã muốn dứt Cyprien ra khỏi nhóm. Người ta có thể kết luận từ những lời khai không mấy mạch lạc kia rằng người bị kết tội, Sébastien Théus, thông qua tu sĩ y tá, biết chút ít rằng có những trò trụy lạc trong phòng tắm, song ông không hoàn thành bổn phận của mình là tố cáo chúng.

Quan hệ sâu kín đáng ghét với Cyprien có thể đúng là có thật, song khu phố thì nói tốt hết mức về những thói quen và đức tính tốt của bác sĩ; thậm chí có thể cảm thấy có gì đó mập mờ trong những lời ca ngợi nức tiếng đó. Người ta điều tra về cái làm kích động tính tò mò của các quan tòa là ông có chứng đồng tính luyến ai thật không: tìm kiếm mãi, cuối cùng người ta tin chắc hẳn đó là con trai một bệnh nhân của Jean Myers, phạm nhân đã giao thiệp với anh ta trong những ngày đầu ông mới về Bruges; cuộc điều tra dừng lại ở đó vì kính trọng một gia đình dòng dõi, vả lại hiệp sĩ trẻ rất được nhiều người biết tiếng vì đẹp trai đã đi học hành ở Paris từ lâu, bây giờ đã sắp học xong. Phát hiện này làm Zénon phì cười: quan hệ đó chỉ giới hạn ở việc cho mượn mấy quyển sách. Những mối tương giao tầm thường hơn, nếu có, thì cũng không để lại dấu vết gì. Nhưng trong những trang viết của mình, triết gia vẫn thường xuyên nói đến thí nghiệm về các giác quan và đến việc thực hành tất cả các khả năng của cơ thể, và từ những nguyên tắc như thế người ta có thể suy ra những thú ăn chơi đen đúa nhất. Suy diễn thì vẫn suy diễn, nhưng vì không có bằng chứng, nên người ta quy rằng những tội trạng ấy có trong đầu ông nhưng chưa được thực hiện.

Còn một số buộc tội khác, nếu xảy ra, sẽ nguy hiểm tức thời hơn. Ngay cả các tu sĩ ở tu viện Cordelier cũng quy cho bác sĩ là đã biến nhà thương làm phúc thành nơi tập hợp những kẻ trốn chạy pháp luật. Tu sĩ Luc giúp ông rất nhiều để chống lại lời buộc tội này cũng như nhiều chủ đề khác; anh ta thuộc số những người có ý kiến rõ ràng nhất: về chuyện này các người nói sai tuốt. Các người thổi phồng quá đáng chuyện phóng đãn trong phòng tắm; Cyprien chỉ là một thanh niên khờ dại để cho một cô gái quá đẹp tán tỉnh; bác sĩ thì không thể trách được. Còn về những kẻ trốn chạy nổi loạn hay theo Calvin, nếu có ai đó bước qua ngưỡng cửa nhà thương, thì họ đâu có đeo biển trên cổ, và những người bận rộn còn nhiều việc để làm hơn là soi mói họ. Sau bài nói dài nhất trong đời mình, tu sĩ liền rút lui. Anh ta còn giúp Zénon một việc khác vô cùng ý nghĩa. Trong khi dọn dẹp nhà thương làm phúc này hoang vắng, anh ta tìm thấy mảnh giấy có hình người mà triết gia vứt xó, và anh ta ném cái vạt chẳng cần thiết phải chưng ra này xuống kênh. Ngược lại, nghệ sĩ đàn ống khai những lời có hại cho tội phạm; chắc chắn là hai vợ chồng nhà ấy chẳng có gì để nói ngoài những nhận xét tốt, nhưng việc Sébastien Théus không phải là Sébastien Théus làm họ như bị giáng một đòn chí tử. Tai hại nhất trong lời khai ấy là những tiên đoán hài hước từng làm cả hai khoái trá cười; người ta tìm thấy chúng ở Saint-Cosme trong một tủ tường phòng đọc, và kẻ thù của Zénon rất biết cách sử dụng chúng.

Trong khi đám ký lục nét thanh nét đậm chép lại hai mươi tư bản cáo trạng lớn hợp nhau chống lại Zénon, thì vụ Idelette và các Thiên thần đã khép lại. Tội ác của cô nàng họ Loos đã hiển hiên, cô ta bị khép tội chết; ngay cả bố cô ta cũng không cứu nổi, vả lại ông này bị bắt làm con tin tại Tây Ban Nha cùng một số người Flamand khác, chỉ được báo tin khi đã quá muộn. Idelette sống phần đời còn lại ngoan ngoãn và sùng đạo. Ngày hành hình được đẩy sớm lên vài ngày để tránh lễ Giáng sinh. Lúc này dư luận đã xoay chiều: xúc động trước sự ăn năn và đôi mắt sướt mướt cuả Người đẹp, người ta thương xót cho cô bé mười lăm tuổi. Theo đúng luật thì Idelette lẽ ra phải bị thiêu sống vì tội giết trẻ con, nhưng do thuộc dòng dõi quý tộc nên cô ta chỉ bị xử trảm. Bất hạnh thay, khi đứng trước chiếc cổ xinh đẹp, đao phủ có phần nao núng nên ra tay không chắc chắn: hắn phải làm đi làm lại ba lần và sau khi công lý được thực hiện, hắn bị đám đông la ó và phải trốn chạy, nhưng không thoát khỏi một trận rác rưởi và một trận bắp cải từ các loại giỏ trong chợ như mưa rào.

Vụ xử các Thiên thần kéo dài lâu hơn: người ta cố tìm những lời thú nhận hòng làm sáng tỏ ngọn ngành giáo phái bí mật, có thể là Các anh em Đức Thánh thần, một giáo phái bị tiêu diệt từ hồi đầu thế kỷ bị quy là mắc tội và thực hành những điều sai lầm. Nhưng tay Florian điên khùng quả là lì lợm; ngay cả khi bị tra tấn cũng không khuất phục, hắn tuyên bố chưa bao giờ nghe những lời răn giảng dị giáo của một Thầy Cả dòng giống Adam nào đó tên Jacob van Almagien, hơn nữa ông này người Do thái, đã chết cách đây khoảng năm mươi năm rồi. Chính hắn đã một mình tìm ra một thiên đường thuần khiết của những hoan lạc cơ thể, mà không có liên quan gì đến thần học nào cả. Tất cả những gọng kiềm trên thế giới này đều sẽ không làm hắn nói khác. Kẻ duy nhất thoát khỏi tội chết là tu sĩ Quirin, hắn không ngừng giả điên ngay cả lúc bị tra tấn đau đớn nhất, và vì vậy bị nhốt vào chỗ người tâm thần. Cũng như Idelette, năm kẻ tội đồ đã chết một cách ngoan đạo. Thông đồng với người cai ngục đã quen với những cuộc mặc cả kiểu này, Zénon lót tiền cho đám đao phủ để đám trẻ bị thắt cổ trước khi lửa bén, thỏa thuận nho nhỏ này rất hay được ưa dùng, đó cũng là cách rất hợp để làm tròn trĩnh hơn mức lương bèo bọt của những kẻ hành hình. Mưu mô này được thực hiện thành công vớ Cyprien, Fracois de Bure và một trong hai kẻ tậ tu; chúng không phải chịu điều tồi tệ nhất, tất nhiên là không thể tránh khỏi những giây phút khủng khiếp nhất chúng phải trải qua trước đó. Nhưng dàn xếp này thất bại đối với Florian và tu sĩ tập việc kia, đao phủ đã không kịp kín đáo đến cứu họ; người ta nghe tiếng kêu thét của hai người trong gần nửa tiếng đồng hồ.

Người quản lý tu viện cũng chịu chung án, nhưng hắn lên giàn lửa khi đã chết. Ngay khi bị giải từ Audenarde và tống giam ở Bruges, hắn đã nhờ bạn bè trong thành phố mang thuốc độc đến, và theo thông lệ người ta thiêu xác, vì không thể thiêu sống. Zénon chẳng yêu quí gì con người xảo quyệt này, nhưng cũng cần công nhận rằng Pierre de Hamaere đã biết nắm số phận hắn trong tay và chết như một con người.

Zénon biết tất cả các chi tiết này nhờ vào cái lưỡi quá hoạt bát của tên cai ngục; tên ranh mãnh đó xin lỗi về trục trặc không lường trước liên quan đến hai người tử tội; thậm chí hắn còn đề nghị trả lại một phần tiền, mặc dù đó không phải là lỗi của ai cả. Zénon nhún vai. Ông đã khoác lên mình sự bàn quang của cái chết: điều quan trọng là phải giữ được sức cho đến cùng. Tuy vậy đêm đó ông vẫn không ngủ được. Để tìm trong óc liều thuốc giải hết nỗi kinh hoàng này, ông nghĩ chắc Cyprien hoặc Florian sẽ để người ta ném mình vào lửa nếu phải cứu ai đó: như bao giờ cũng vậy, sự tàn nhẫn trong sự việc thực tế luôn ít hơn là trong sự ngu ngốc của con người. Bỗng nhiên ông đụng phải một kỷ niệm: thời trẻ, ông từng bán cho thủ lĩnh Hồi giáo Nourreddin công thức lửa lõng mà người ta đã sử dụng trong một cuộc thủy chiến ở Alger, và có lẽ từ đó người ta vẫn tiếp tục sử dụng. Bản thân hành động thì tầm thường: tất cả những người thợ phái hao đều làm như thế. Sáng chế đốt cháy hàng trăm người này thậm chí xuất hiện như một bước tiến mới trong nghệ thuật chinh chiến. Điên rồ vì điên rồ, bạo lực của một trận chiến trong đó mỗi người giết hay bị giết chắc chắn không so được với sự ghê tởm về một nhục hình có phương pháp được ra lệnh nhân danh một Chúa thiện; dù sao ông cũng là tác giả và đồng lõa một sự lăng nhục đối với da thịt khốn khổ của con người, và phải ba mươi năm sau ông mới thấy ăn năn, một nỗi ăn năn có vẻ là nực cười trong mắt các đô đốc và các quân vương. Nói gì đến chuyện họ ra khỏi địa ngục này trong một sớm một chiều.

Không thể phàn nàn những nhà thần học có nhiệm vụ liệt kê những mệnh đề xấc xược, dị giáo hay đích thị ngoại đạo từ những bản viết của can phạ, họ chỉ làm công việc của họ một cách lương thiện. Người ta kiếm được bản dịch cuốn Tiền lý thuyết ở Đức; những cuốn khác đang có trong thư viện của Jean Myers. Ngạc nhiên lớn nhất của Zénon là linh mục tu viện trưởng đã có cuốn Dự đoán những điều tương lai của ông. Tập hợp những nhận xét này lại, hay đúng hơn là tập hợp những gì người ta kiểm duyệt, triết gia thích thú họa ra một bản đồ về suy nghĩ của con người, vào năm 1569 này, ít nhất là về những vùng khó hiểu mà trí óc ông đã từng đi đến. Hệ thống Copernic không bị Nhà thờ bài trừ, mặc dù những kẻ thông thái nhất trong giới cổ bẻ mũ chỏm vuông lắc đầu với vẻ quý phái, đảm bỏng rằng rồi chẳng chóng thì chầy nó sẽ bị như thế mà thôi. Tuy vậy dù rằng người ta dung thứ cho việc mặt trời chứ không phải trái đất là trung tâm vũ trụ, với điều kiện đó chỉ là một giả thiết rụt rè, không phải vì thế mà điều này kém phần làm tổn thương tới Aristote, Kinh thánh, và tổn thương hơn nữa tới nhu cầu loài người là đặt nơi ở của chúng ta ở điểm giữa của Tất cả. Đương nhiên, một quan điểm khác xa với những hiển nhiên thông tục sẽ làm những kẻ tầm thường không lấy gì làm thích thú: không cần nói đâu xa, từ bản thân mình Zénon cũng biết khái niệm trái đất quay tạo nên những hố sâu thế nào trong những thói quen mà mỗi người trong chúng ta dựng lên cho mình để sống; ông đã thấy chuếnh choáng khi biết mình thuộc thế giới không chỉ bao gồm túp lều của con người; với số đông, sự mở rộng này hẳn làm họ buồn nôn. Tồi tệ hơn cả sự táo tợn nào đó đã thay thế mặt trời vào chỗ của trái đất ở trung tâm vạn vật, đối với phần lớn các đầu óc, nhầm lẫn của Democrite, tức là tin rằng vũ trụ vô tận gồm nhiều thế giới, khiến ngay cả mặt trời cũng mất vị trí trọng yếu, và phủ định sự tồn tại một điểm nào là tâm vũ trụ, là một sự ngoại đạo đen tối. Không những không vui mừng tiếp tục khám phá và đập vỡ những giới hạn cố định như triết gia đã làm, trong những không gian lạnh lẽo và mãnh liệt ấy con người cảm thấy bị lạc lối, và kẻ cả gan nào đó liều lĩnh chứng minh sự tồn tại của vũ trụ trở thành một kẻ đào ngũ. Quy luật này cũng ngự trị trong lĩnh vực nhạy cảm hơn, lĩnh vực tư tưởng thuần túy. Nhầm lẫn của Averroes, giả thuyết có Chúa lạnh lùng ngự trị bên trong một thế giới vĩnh cửu, dường như rứt đi trong kẻ sùng đạo nguồn cảm hứng về một chúa dựng theo trí tưởng tượng của mỗi người, chỉ dành thịnh nộ hay gia ân riêng cho con người. Sự vĩnh cửu của tâm hồn, nhầm lẫn của Origene, làm người ta phẫn nộ vì nó biến cuộc phiêu lưu hiện tại của con người thành những điều bé nhỏ: con người muốn mở ra trước mắt mình phải là một thế giới, có thể hạnh phúc hay bất hạnh do anh ta định đoạt, nhưng không thể là một độ dài vô tận trải ra khắp mọi phương trong đó anh ta là và không là tất cả. Nhầm lẫn của Pitagore, theo đó có thể gán cho loài vật một tâm hồn giống như tâm hồn người về bản chất cũng như về tinh chất, nhầm lẫn ấy khiến động vật hai chân không lông vũ bị sốc hơn nữa vì nó muốn là loài sinh vật duy nhất tồn tại muôn thuở. Nhầm lẫn của Epicure, tức là giả thiết rằng cái chết là một sự kết thúc, mặc dầu đây là điều đúng nhất so với những gì chúng ta quan sát được xác chết và trong nghĩa địa, song giả thiết này không chỉ làm tổn thương mạnh mẽ đến khát vọng của chúng ta là được sống ở trên đời, mà còn tổn thương đến lòng kiêu ngạo khiến chúng ta an tâm một cách ngu ngốc rằng chúng ta xứng đáng được ở trên thế giới này. Tất cả những tư tưởng trên đều được coi như chống lại Chúa; thực ra, cái làm cho người ta trách cứ nhất là những tư tưởng ấy làm lung lay vị trí của con người. Vậy thì đương nhiên, những tư tưởng ấy đe dọa những người truyền bá chúng ắt phải chịu họa tù đày, hay còn xa hơn nữa.

Từ địa hạt ý tưởng thuần túy xuống đến lẽ đời ngoắt ngoéo, chính sự sợ hãi, mạnh hơn sự kiêu ngạo, mới là động lực thứ nhất của lòng căm ghét. Nhà triết gia táo bạo báo trước sự tự do của những giác quan và không miệt thị những thú vui của da thịt, ông đã làm nổi lên một cơn giận dữ đối với số đông, họ mang nặng nhiều điều mê tín và những thói đạo đức giả. Quan trọng gì đâu việc người treo tính mạng mình vào đó đoan chính hơn hay có khi còn trong trắng hơn những kẻ kịch liệt gièm pha: tất cả đều đồng tình rằng không có ngọn lửa hay nhục hình nào trên thế giới có thể chuộc lại được sự phóng đãng tàn bạo đến thế, chính bởi vì sự táo bạo của trí óc dường như làm nặng tội thêm sự táo bạo của thân thể. Riêng vẻ thờ ơ của nhà thông thái coi mọi xứ sở là quê hương và mọi tôn giáo đều có giá trị theo cách riêng của nó đã đủ khơi gợi sự bực tức trong đám người tù túng kia; nếu kẻ bội giáo triết gia này, dù sao đi nữa hắn không hề phủ nhận một niềm tin thực sự nào của hắn, đối với họ, hắn là con dê tế thần; điều đó cũng vì mỗi người, một ngày nào đó sẽ bí mật hay đôi khi thậm chí bản thân họ cũng không biết, đã mong muốn thoát khỏi cái vòng tù hãm mà họ sẽ chết rục trong đó. Tên nổi loạn vùng lên chống lại Nhà Vua này đã gợi ra trong đầu những người tuân thủ luật lệ kia một điều, điều đó chính là sự điên rồ vì thèm khát: chữ Không của ông ta làm bực tức chữ Vâng không rời môi họ. Nhưng những kẻ tồi tệ nhất trong đám quái vật suy nghĩ đơn giản trong đám người này lại là những con người thực hành đức hạnh: họ đáng sợ hơn nhiều khi người ta không thể khinh rẻ họ hoàn toàn.

DE OCCULTA PHILOSOPHIA[74]: một vài kẻ trong phiên tòa quanh đi quẩn lại tìm cách soi mói những hoạt động ma thuật ông thực hiện từ trước đến nay, khiến người tù dẫu đã chủ tâm không nghĩ ngợi gì nữa để tiết kiệm sức lực, vẫn phải suy ngẫm tới chủ đề khó chịu mà bản thân suốt cuộc đời vẫn nghiên cứu phụ thêm. Trong lĩnh vực này, quan điểm những nhà thông thái rở cũng trái ngược với quan điểm của người dân vô học. Trong mắt dân chúng, một nhà ma thuật vừa được nể trọng vừa bị thù ghét vì những quyền năng mà người ta nghĩ hắn phải có nhiều lắm: ở địa hạt này cũng vậy, sự thèm muốn cũng chính là nguyên nhân của thái độ ấy. Người ta thất vọng vì chỉ tìm thấy tại nhà Zénon cuốn sách của Agrippa de Nettesheim, cuốn ấy cả linh mục phụ tá Campanus lẫn Đức Tổng giám mục đều có, và một cuốn sách gần đây của Gian-Battista della Porta, Đức ngài cũng có trên bàn của mình. Vì người ta cố tìm cách gán tội ông về chủ đề này, nên Đức Tổng giám mục quyết định để đảm bảo công bằng sẽ tự mình thẩm vấn phạm nhân. Với người ngu, ma thuật là một khoa học về cái siêu nhiên, song ngược lại hệ thống này làm ngài giáo sĩ cao cấp lo lắng vì ngài không tin vào chuyện thần diệu. Ở điểm này Zénon gần như trả lời trung thực. Thế giới được gọi là ma thuật được cấu thành từ lực hút và lực đẩy, tuân theo những quy luật hiện giờ vẫn còn bí ẩn, nhưng không nhất thiết con người không hiểu được chúng. Trong số những chất đã biết có lẽ con người đã vén được nửa bức màn bí mật của nam châm và hổ phách, nhưng có thể một ngày nào đó tất cả sẽ được sáng tỏ. Ưu điểm lớn nhất của ma thuật, và giả kim thuật con đẻ của nó, là đã nói được sự thống nhất của vật chất, đến độ một số triết gia của bình cổ cong tưởng như có thể đồng hóa vật chất ấy với ánh sáng và sét. Cứ như thế người ta bước trên con đường dẫn đi thật xa, song mọi tín đồ xứng đáng với tên gọi này đều biết con đường ấy ẩn giấu nhiều nguy hiểm. Khoa học cơ khí, Zénon từng theo đuổi rất lâu, cũng dẫn đến con đường này ở chỗ nó tìm cách biến đổi sự hiểu biết về sự vật thành quyền năng lên sự vật, và gián tiếp lên con người. Theo một nghĩa, tất cả đều là ma thuật: khoa học thảo dược và kim loại là ma thuật nhờ đó bác sĩ đuổi bệnh tật và cứu con bệnh; bản thân bệnh tật của là ma thuật, nó áp đặt quyền lực của nó lên cơ thể như thể nó sở hữu, vì cơ thể đôi khi không muốn hồi phục; ma thuật có trong quyền năng của những âm thanh chói tai hay trầm đục làm nổi sóng tâm hồn hoặc ngược lại xoa dịu tâm hồn; đặc biệt ma thuật là quyền năng ác liệt của ngôn từ, bao giờ nó cũng mạnh hơn sự vật và giải thích cho người nghe những gì Sepher yetsira khẳng định, nếu không muốn nói đến “Kinh Phúc âm theo thánh Jean”. Uy quyền bao quanh các quân vương và toát lên từ những buổi lễ nhà thờ là ma thuật, và ma thuật là những đoạn đầu dài màu đen và những cái trống sầu thảm của những cuộc hành quyết đã thôi miên và làm kinh hoàng những kẻ hiếu kỳ còn hơn cả chính những nạn nhân. Cuối cùng ma thuật là tình yêu, và sự thù hận, chúng in trong óc chúng ta hình ảnh một sinh vật mà chúng ta bằng lòng để mình bị ám ảnh.

Đức ngài lắc đầu vẻ suy tư: một thế giới như thế sẽ không có chỗ cho ý chí riêng của Chúa nữa. Zénon đồng ý, không phải không biết điều đó nguy hiểm cho ông. Họ tiếp tục trao đổi một vài luận cứ về ý chí riêng của Chúa, về việc ý chí ấy thể hiện qua trung gian nào, và có nhất thiết phải có ý chí ấy thì những điều kỳ diệu mới được tạo ra hay không. Ví dụ, Đức Tổng giám mục không thấy có gì đáng nổi giận trong luận giải về những dấu ấn thần thánh của thánh Francois mà tác giả của Bàn về thế giới vật lý trình bày, theo ông đó là một hiểu quả cực đại của sức mạnh tình yêu, biến mọi người đang yêu thành người được yêu. Triết gia bị quy kết là sỗ sàng ở chỗ ông coi sự giải thích này có tính đặc biệt chứ không bao gộp. Zénon nói mình không có ý nói như thế. Sôi nổi, bằng một kiểu lịch sự của nhà biện chứng, ngài đồng ý với đối phương, Đức Ngài nhắc lại tiếp đó rằng chẳng phải nói xa xôi gì, Đức Hồng y giáo chủ dốc lòng kính Chúa Nicolas de Cusa đã làm nản chí sự quá nhiệt tâm quanh các pho tượng có phép lạ và bánh thánh chảy máu; nhà thông thái đáng kính này (bản thân ông ta cũng cho rằng thế giới là vô tận) gần như là người chấp nhận trước học thuyết của Pomponace, theo học thuyết này những điều thần diệu hoàn toàn là hiệu quả của trí tưởng tượng, như Paracelse và Zénon muốn cho rằng sự xuất hiện của ma thuật là như vậy. Nhưng Đức Hồng y giáo chủ kính thánh nếu ngày trước cố dàn xếp để hòa hảo với những nhầm lẫn của Hussites thì nay rất có thể sẽ im lặng trước những quan điểm quá táo bạo như thế, để không tạo uy tín cho những kẻ tà giáo và ngoại đạo đông hơn nhiều so với thời ấy.

Zénon chỉ có thể đồng tình: chắc chắn tự do tư tưởng đang gặp làn gió gở hơn bao giờ hết. Thậm chí ông nói thêm, đáp lễ lối biện chứng lịch sự của Đức Tổng giám mục, rằng nói linh hiển chỉ là điều tồn tại hoàn toàn trong tưởng tượng không có nghĩa nó là ảo tưởng theo nghĩa thô thiển của từ này: các chúa và các quỷ dữ ngụ trong chúng ta đều rất thật. Đức Tổng giám mục nhíu mày khi nghe đến chữ các chúa, nhưng ông là người có học thức, và biết rằng nên bỏ qua cho những người đã đọc các tác gia Hy Lạp và La Mã. Chỉ cần thế, bác sĩ tiếp tục, ông kể lại việc ông luôn chú ý tới những ảo giác của con bệnh: Chúa linh hiển, và đôi khi là thiên đường chính cống và địa ngục thực sự. Quay lại chủ đề ma thuật, và các học thuyết khác tương tự, cần chống lại không những mê tín dị đoan, mà phải chống lại cả thói nghi ngờ cố hữu, nó phủ định một cách võ đoán cái vô hình và cái không được giải thích. Về điểm này, giáo sĩ và Zénon đồng ý mà không ai có hậu ý gì. Cuối cùng họ đề cập đến giấc mơ không tưởng của Copernic: chủ đề hoàn toàn là giả thuyết này đối với phạm nhân không có nguy hiểm gì về mặt thần học. Cùng lắm người ta chỉ có thể suy diễn và buộc ông vào tội đã đưa ra một học thuyết tối tăm chống lại học thuyết đúng đắn nhất là Kinh thánh. Không phán xét đến Luther và Calvin về việc họ từ bỏ một hệ thống mà bên cạnh nó lịch sử của Josué[75] chỉ như một chuyện cười, Đức Tổng giám mục nhận định rằng đối với những con chiên thiên chúa giáo đúng đắn, Copecnic ít được chấp nhận hơn là Ptolémée. Vả lại thuyết này còn có một trở ngại toán học quá rõ căn cứ trên các thị sai. Zénon đồng ý rằng còn rất nhiều điều cần được chứng minh.

Trở về nhà, tức là về phòng giam, và biết rõ căn bệnh tù tội này dẫn đến cái chết, Zénon mệt mỏi sau những giờ khắc phải giữ mình trong khuôn khổ tế nhị, nghĩ cách sao cho suy nghĩ càng ít càng tốt. Tốt hơn hết là cung cấp cho trí não những mối bận bịu có tính máy móc, nó sẽ tránh cho ông khỏi lâm vào trạn thái kinh hoàng hay hoảng loạn: bản thân ông cũng là một bệnh nhân cần phải giúp đỡ và không nên để cho tuyệt vọng. Vốn hiểu biết về các ngôn ngữ giúp ông làm được điều đó: ông biết ba bốn ngôn ngữ bác học được dạy trong trường học, trong những chuyến đi và trong cuộc đời ông cũng đã quen thuộc với khoảng nửa tá ngôn ngữ dân dã khác nhau. Ông vẫn thường tiếc cho hành trang từ ngữ mang bên mình nhưng không dùng đến nữa: có gì đó kỳ quặc khi học hỏi những âm thanh ký hiệu tả ý tưởng về chân lý hay công lý mà người ta sử dụng trong mươi mười hai ngôn ngữ. Mớ kiến thức lộn xộn ấy giờ đây giúp ông trôi thời gian: ông lập danh sách, liệt kê những nhóm câu, so sánh các bản chữ cái và các quy tắc ngữ pháp. Trong nhiều ngày ông chơi trò đi tìm lô gích ngôn ngữ, một lô gích rõ ràng như ghi nốt nhạc, để có thể biểu thị trong một trật tự tất cả những gì có trên đời. Ông tự sáng tạo ra những ngôn ngữ được số hóa, như thể ông đang gửi cho ai đó những thông điệp bí mật. Toán học cũng hữu ích ở đây: ông ước tính độ lệch các ngôi sao nhìn từ mái nhà tù; ông tỉ mỉ nhẩm đi nhẩm lại những con tính về lượng nước hấp thụ và bốc hơi mỗi ngày của cây trong hiệu thuốc bây giờ chắc đã chết khô.

Ông trở lại nghĩ rất lâu về tàu lượn và tàu ngầm, về việc ghi lại âm thanh bằng những cơ chế bắt chước theo cấu trúc trí nhớ con người mà Riemer và ông trước kia đã phác họa, và ông đã nhiều lần thảo ra trong sổ tay. Sau đó ông đã ngờ vực liệu có điều gì tốt đẹp hơn ở bên kia những thành tựu nhân loại trao thêm sức mạnh cho con người: người ta có thể xuống sâu dưới đại dương trong một cái chuông bằng sắt và bằng da, nhưng để làm gì khi người thợ lặn chỉ còn một mình, không có trợ giúp, sẽ bị ngạt thở trong sóng; người ta có thể lên với bầu trời bằng bàn đạp và những cổ máy, nhưng để làm gì khi thân thể con người vẫn còn là một khối nặng nề rơi xuống như một hòn đá. Nhất là tìm cách ghi lại tiếng nói con người để làm gì khi bản thân tiếng nói đã phủ lên thế giới quá nhiều dối trá. Những mảng trong bảng công thức giả kim thuật học thuộc lòng từ hồi ở Leon bỗng nhiên bật ra từ quen lãng. Ông nghe bệnh lúc thì cho hồi ức, lúc cho những gì ông đã phán xét, ông buộc mình vẽ lại từng điểm một một số ca phẫu thuật ông đã thực hiện: ví dụ hai lần truyền máu, trong đời. Lần đầu tiên thành công ngoài sự chờ đợi của ông, nhưng lần thứ hai lại dẫn đến cái chết đột ngột, không phải của người cho máu mà là người nhận, như thể thực sự giữa hai chất lỏng màu đỏ chảy trong những cá thể khác nhau có sự hận thù và tình yêu mà chúng ta chưa biết. Chắc cũng là mối tương sinh tương khắc ấy khiến cho các đôi vợ chồng đẻ con hay bị vô sinh. Dù không muốn, nhưng hình ảnh này lại đưa ông nghĩ vê Idelette bị bọn lính tuần phòng giải đi. Hàng rào tự vệ ông đã dựng nên cho mình vững chắc là thế mà vẫn không xong: một tối, ngồi bên bàn, mơ hồ nhìn lửa nến, đột nhiên ông nhớ đến những tu sĩ trẻ bị ném vào giàn thiêu, và khủng khiếp, thương cảm, sợ hãi và giận dữ biến thành lòng thù hận làm nước mắt trào ra, ông thấy xấu hổ. Không còn rõ ông khóc vì ai hay vì cái gì. Tù đày làm ông yếu đuối đi.

Bên giường bệnh nhân, ông thường được nghe kể những giấc mơ. Ông cũng suy nghĩ về những giấc mơ của ông. Người ta gần như luôn rút ra từ đó những điềm báo, và thỏa mãn với chúng. Nhưng điềm báo đôi khi đúng, vì nó vén lên bí mật của người ngủ mơ, nhưng ông tự nhủ rằng trò chơi tự nhiên của trí óc này đặc biệt có thể chỉ ra cho chúng ta cách tâm hồn nhận thức sự việc. Ông liệt kê những thuộc tính của vật chất được nhìn thấy trong mơ: tính nhẹ, tính khó nắm bắt, tính không chặt chẽ, tính tự do hoàn toàn về thời gian, tính chuyển động của các hình hài người làm cho một người trở thành nhiều người và nhiều người rút lại thành một, tình cảm trong mơ gần như giống thuyết platon về hồi ức, và cảm thức hầu như không thể nào chịu đựng nổi về một nhu cầu. Những loại bóng ma này rất giống với những gì mà các nhà giả kim thuật mạo nhận là họ thông hiểu về sự tồn tại của thế giới bên kia, như thể đối với tâm hồn thế giới của cái chết tiếp nối thế giới của đêm tối. Tuy nhiên bản thân cuộc sống, nhìn từ con mắt một người sắp từ giã nó, cũng có sự bất ổn lạ lùng và diễn ra một cách kỳ quặc như giấc mơ. Ông đi từ thế giới nọ sang thế giới kia như đi từ phòng lục ký nơi người ta hỏi cung ông sang xà lim cài then chắc chắn, và từ xà lim ra sân vòm tuyết rơi. Ông thấy mình ở ngưỡng cửa một tháp nhỏ và hẹp Hoàng đế Thụy điển cho ông ở tại Vadstena. Con sừng nai sừng tấm lớn hoàng tử Erik đuổi bắt hôm trước trong rừng đang đứng trước mặt ông, bất động và nhẫn nại như những con thú đang chờ giúp đỡ. Người đang mơ cảm thấy ông có phận sự phải giấu và cứu con vật hoang dã, nhưng không biết làm cách nào để cho nó đi qua ngưỡng cửa chỗ ở của con người này. Con nai màu đen loáng và ướt, như thể nó vừa vượt sông đến với ông. Một lần khác, Zénon thấy mình ở trên một chiếc thuyền đang rời sông ra biển cả. Đó là một ngày đẹp trời gió thuận. Hàng trăm con cá bơi nhảy quanh sống mũi tàu, trôi theo dòng nước, đi từ vùng nước ngọt sang nước lợ, và sự di cư hay ra đi này thật vui vẻ. Nhưng ông không cần phải mơ nữa. Sự vật lấy từ chính những màu sắc mà chúng chỉ có trong những giấc mơ, những màu sắc gợi lên màu xanh, màu đỏ tía và màu trắng tinh khiết của những danh pháp giả kim thuật: một quả táo màu da cam, hôm nào đó đã sang trọng trang trí chiếc bàn của ông, còn lấp lánh mãi như một bong bóng vàng; mùi hương và tính có vị của nó cũng như là một thông điệp. Nhiều lần, ông dường như nghe thấy một đoạn nhạc trang trọng như tiếng đàn ống nhà thờ, nếu thật tiếng đàn ống có thể lan trả ra trong im lặng; chính trí óc chứ không phải thính giác đã thu nhập những âm thanh ấy. Ông lấy tay vuốt nhẹ những chỗ lồi lõm của một viên gạch bị địa y bám đầy và tưởng mình đang thám hiểm các thế giới. Một buổi sang, khi đang dạo quanh sân với người gác ngục Gilles Rombaut, ông nhìn thấy trên phiến đá lát không bằng phẳng một lớp băng trong suốt, dưới đó một dòng nước chảy và phập phồng như mạch máu. Dòng nước mỏng manh tìm lối chảy và đã tìm được một con đường dốc.

Ít nhất có một lần ông đón nhận một sự linh hiển giữa ban ngày. Một đứa trẻ đẹp và buồn khoảng mười tuổi đang đứng giữa phòng. Toàn thân mặc đồ đen, nó có vẻ như một hoàng tử nhỏ bước ra từ một trong những lâu đài kỳ diệu mà người ta đến trong mơ, nhưng Zénon tin là đứa bé hoàn toàn thật nếu nó không đột nhiên và lặng lẽ ở đó, không cần bước và không cần đi vào phòng. Đứa trẻ giống ông, tuy nhiên đó không phải là đứa đã lớn lên ở phố Hàng Len. Zénon tìm trong quá khứ, trong đó chỉ có ít ỏi vài phụ nữa. Ông đã thận trọng giữ gìn cho Casilda Perez, ông lo lắng nếu phải gửi cô gái khốn khổ về Tây Ban Nha với tác phẩm của ông trong bụng. Nữ tù nhân trong nhà ngục ở Bude đã chết ít lâu sau khi ông ăn nằm với cô, và chỉ vì sự kiện này mà ông nhớ lại chuyện ấy. Những người phụ nữ khác chỉ là những ả bê tha mà sự tình cờ trên đường đã ném ông vào: ông không ưu trọng những bộ váy gói da thịt ấy. Nhưng phu nhân de Froso tự chứng tỏ nàng khác họ: nàng yêu ông khá nhiều đến mức muốn có một đứa con với ông; ông sẽ không bao giờ biết được nàng có thực hiện được ước mơ này không, giấc mơ vượt quá đam mê của xác thịt. Liệu có thể rằng cái tia nước mang giống ấy, xuyên qua đêm, đã đến được với người phụ nữ ấy, nó sẽ kéo dài và, có thể, nhân tăng cái chất thể của ông, nhờ vào một kẻ là và không phải là ông? Ông thấy mình mệt mỏi vô cùng, và dù không muốn vẫn thấy một niềm kiêu hãnh nào đó. Nếu điều đó đúng, ông đã để lại máu mủ ruột rà, vả lại ông cũng để lại máu mủ ruột rà bằng những gì ông viết và những gì ông làm; ông sẽ chỉ vượt ra khỏi mê cung này khi thời gian kết thúc. Đứa con của Sign Ulfsdatter, đứa con của những đêm trắng, điều có thể giữa những điều có thể, đang chiêm ngưỡng người đàn ông mệt mỏi bằng đôi mắt ngạc nhiên, nhưng trang nghiêm, như thể chuẩn bị đặt những câu hỏi mà Zénon không có câu trả lời. Hẳn là khó mà nói được người nào nhìn người kia với thương cảm nhiều hơn. Đột ngột ảo ảnh biến mất, đột ngột như khi nó bắt đầu. Zénon buộc mình không nghĩ về điều đó nữa; có thể đó chỉ là ảo ảnh của một người đang chịu tù đầy.

Người gác đêm, một Hermann Mohr, là người to béo ít nói, hắn canh chừng trong cả khi ngủ, và dường như không có đam mê nào khác ngoài việc tra dầu và đánh bóng các then cài. Nhưng Gilles Rombaut lại là một gã vui tính. Hắn đã từng đi đây đó với nghề bán rong và nghề lính; nhờ vào cái tính thao thao bất tuyệt của anh ta mà Zénon biết được thành phố đang nói chuyện gì và đang làm gì. Chính hắn ta là người sử dụng sáu mươi vuông đất dành cho người bị bắt, giống như các vị tù nhân đáng kính khác, nếu không phải là quý tộc. Ông cho hắn ăn thức ăn, biết rất rõ là với đồng lương hắn khó mà có được, và những miếng ba tê với thức ăn muối này rồi sẽ được đặt lên bàn ăn của vợ chồng Rombaut và bốn đứa trre nhà họ. Sự thừa thãi cái ăn và quần áo sạch sẽ nhờ bàn tay bà Rombaut ít làm triết gia cảm động, ông đã hé thấy địa ngục trong thế giới tù tội chung của họ. Nhưng tình cảm bạn bè đã nảy nở giữa ông và anh chàng vô tư lự này, như nó vẫn xảy ra khi một người mang thức ăn đến cho người kia, dẫn ông ta đi, cạo râu và đi đổ chậu cho ông ta. Những suy nghĩ của anh chàng vui tính là một liều thuốc giải độc dễ chịu về mặt thần học và pháp lý: Gilles không chắc chắn lắm liệu có tồn tại một Chúa thiện hay không, vì cứ nhìn vào thảm trạng ở hạ giới này thì biết. Câu chuyện bất hạnh của Idelette làm hắn rơi nước mắt: tiếc thật, người ta không để một con nhỏ đẹp như thế được sống. Hắn thấy chuyện phiêu lưu của nhóm các Thiên thần thật nực cười, song tuyên bố rằng người ta có thể giải trí như thế nào thì cứ việc, sở thích và màu sắc là của mỗi người, không nên phán xét chúng. Phần hắn, hắn thích các cô gái, đam mê này ít nguy hiểm hơn, nhưng lại tốn kém hơn, đôi khi làm hắn gặp rắc rối ở nhà. Còn về những việc công, hắn cóc cần biết. Zénon và hắn chơi bài; Gilles luôn thắng. Bác sĩ cắt thuốc cho cả nhà Rombaut. Một miếng bánh to mà già Greete mang đến phòng ký lục vào ngày lễ các nhà vua gửi cho Zénon lọt vào mắt thằng vô lại, hắn tịch thu luôn mang về cho cả nhà ăn, và lại chuyện này làm cũng chẳng xấu, vì ông tù dù gì đi nữa cũng có quá nhiều thứ để ăn. Zénon không bao giờ biết rằng già Greete đã gửi cho ông, cái bằng chứng rụt rè về sự trung thành của già.

Khi có dịp, triết gia tự bào chữa khá tốt. Một số tội cuối cùng được giữ lại thật ngu xuẩn: chắc chắn ông không hề theo đức tin của Mahomet ở phương Đông; thậm chí ông cũng không cắt bì quy đầu. Việc minh oan tội đã phục vụ Vua Thổ dã man và không trung thành vào lúc tàu chiến và quân đội của hắn đang đánh Hoàng đế là một chuyện ít dễ dàng; Zénon lớn tiếng khẳng định là con trai một người Florentin, nhưng lập nghiệp và hành nghề tại Languedoc, nên ông cho mình là một thần dân của Đức Vua dốc lòng kính Chúa Cơ đốc, mà Bệ hạ lại có quan hệ rất tốt với Cảng Ottomane. Luận cứ này ít chắc chắn, nhưng trong thành phố lan truyền những giai thoại rất có lợi cho bị cáo về chuyến đi của ông đến bờ Đông Địa Trung Hải. Hồi đó Zénon có thể là một điệp viên của Hoàng đế tại xứ sở mọi rợ này, và ông không thể khai rõ được vì phải giữ bí mật. Triết gia không phải đối giai thoại này cũng như một số chuyện khác không kém phần lãng mạn, tất nhiên là để không làm thất vọng những người không quen biết đã truyền chúng. Hai năm sống dưới trướng Vua Thụy Điển để lại nhiều di hại hơn, vì thời gian gần hơn, và không một bóng huyền thoại nào có thể tô vẽ cho được. Vấn đề là ông có sống như một tín đồ cơ đốc giáo hay không trong đất nước được coi là cải cách này. Zénon nói ông không bỏ đạo, nhưng cũng không thêm rằng ông đã đi nghe giảng đạo Tin lành, vả lại ông làm điều đó càng ít càng tốt. Những nghi ngờ ông là gián điệp nước ngoài lại dấy lên: bị cáo đã làm công chúng mất thiện cảm khi lý luận rằng nếu ông quả thật muốn nghe ngóng cái gì và truyền nó cho ai, thì ông đã tìm đến một thành phố không xa những trung tâm lớn như Bruges.

Nhưng thực tế việc Zénon ở lại lâu như vậy ở thành phố quê hương dưới tên mượn làm các quan tòa khó hiểu: người ta thấy ở đây hẳn phải có uẩn khúc gì. Nếu là một người ngoại đạo bị Sorbonne kết án phải trốn tránh vài tháng tại nhà một phẫu thuật gia-thợ cạo trong số bạn bè, ít được ghi nhận lòng sùng đạo thiên chúa giáo, thì người ta chấp nhận, nhưng lại là một người khéo léo đã phục vụ cho hoàng cung, mà muốn sống cuộc đời túng thiếu của một bác sĩ nhà thương làm phúc thì quả là lạ để có thể nói đó là một người vô tội. Bị cáo về điểm này không có câu trả lời: bản thân ông cũng không hiểu rõ hơn vì sao ông đã ở lại Bruges lâu như thế. Vì ý nhị, ông không nhắc tới tnfh cảm ngày càng gắn bó ông với linh mục tu viện trưởng đã khuất: hơn nữa lý do này dường như là của riêng ông. Còn về những mối quan hệ ghê tởm với Cyprien, bị cáo phủ định hoàn toàn, nhưng ai cũng nhận ra rằng trong cách nói của ông thiếu sự phẫn nộ đức hạnh có thể làm vật đảm bảo cho ông. Người ta không quay lại tội chăm sóc và giúp đỡ cho những kẻ trốn chạy ở Saint-Cosme; linh mục tu viện trưởng tu viện Cordelier mới nhận xét một cách đúng đắn rằng tu viện của ông cũng đã quá khốn đốn vì toàn bộ vụ việc này rồi, nên một mực đề nghị không khơi lại những tin đồn về sự không trung thành xung quanh vị bác sĩ nhà thương làm phúc này. Khi viên chưởng lý xứ Flandre Pierre le Coq nêu ra chủ đề cũ mèm về những ảnh hưởng trái lẽ thường có sử dụng ma thuật, thì tù nhân đến lúc đó vẫn cư xử đúng mực bỗng bùng giận. Ông cho mọi người thấy rằng nếu vậy thì sự mến chuộng của Jean-Louis de Berlaimont với ông cũng có thể giải thích là do yểm bùa. Zénon, trước đó đã trình bày với Đức Tổng Giám mục rằng theo nghĩa nào đó thì tất cả mọi việc đều có ma thuật, giận dữ thêm rằng nếu như thế người ta sẽ san phẳng mọi trao đổi giữa hai đầu óc tự do. Đức Tổng giám mục đáng kính không phản bác điều mâu thuẫn bề ngoài ấy.

Về mặt học thuyết, bị cáo cũng không khéo léo như mọi người nào bị mắc vào một mạng nhện dày đặc có thể làm được. Vấn đề về những thế giới vô tận đặc biệt làm bận tâm nhiều hơn hai thần học gia được gọi đến với cương vị dự thính; người ta thảo luận rất lâu rằng vô tận và không có giới hạn có đồng nghĩa với nhau không. Khi vấn đề được chuyển thành câu hỏi tâm hồn là vĩnh hằng hay chỉ còn là một phần tồn tại và tồn tại trong một khoảng thời gian nào đó, thì tranh luận còn dằng dai hơn nữa vì nó tương đương với câu hỏi tín đồ thiên chúa giáo có cái chết đơn giản và lành mạnh hay không: Zénon nhắc lại một cách mỉa mai định nghĩa của Aristole về các phần của tâm hồn, định nghĩa này sau đó đã được các bác học Ả rập phát triển lên một cách khôn ngoan. Vậy người ta có định khẳng định rằng tâm hồn cây cỏ, tâm hồn động vật, và cuối cùng tâm hồn tiên tri, hoặc tâm hồn của một thực thể nằm ẩn ngầm bên dưới tất cả những tâm hồn đó, là bất tử không? Có một lúc, ông nhấn mạnh là một số trong các giải thuyết của ông tóm lại cũng gần giống lý thuyết về chất hình của thánh Bonaventure, nó hàm chứa tính vậy thể nào đó của tâm hồn. Người ta phủ định hệ quả này, song linh mục phụ tá Campanus ngồi nghe tranh luận từ đầu chí cuối, nhớ lại chính ông ngày xưa đã dạy cho học tròm của mình những tinh hoa kinh viện này, và chợt thấy một chút kiêu hãnh dân trào từ lý lẽ ấy.

Cũng trong buổi xét xử này, người ta đã đọc những cuốn vở bốn mươi năm trước Zénon chép nhiều lời trích dẫn của kẻ ngoại đạo hay vô thần nổi tiếng, và của những cha cố nói phản bác lẫn nhau, người đọc có hơi làm các quan tòa sốt ruột vì họ cho rằng họ khác biết loại tríc dẫn ấy đủ để phán quyết. Jean Myers không may đã lưu giữ cẩn thận những cuốn vở học trò này. Những luận đề được nhắc đi nhắc lại nhiều lần làm cả bị cáo lẫn Đức Ngài cùng ngán ngẩm, nhưng những người không am hiểu thần học thì tháy chúng kinh khủng hơn cả những gì táo bạo trong Tiền Lý thuyết, quá tối nghĩa để có thể hiểu được. Cuối cùng, trong sự im lặng ảm đạm, người ta đọc Những lời tiên tri hài hước mà Zénon trước đó đã cho nghệ sĩ đàn ống và vợ ông ta nghe như những câu đó nhỏ vô hại. Thế giới lố lăng giống như nhìn trong tranh một số họa sĩ lập tức trở nên đáng sợ. Với sự điên rồ làm người ta thấy bất an, nghe chuyện con ong bị lột sáp mà cử tọa tưởng nhớ tới những người chết bị bóc mắt, trước những cây nến thờ ai oán cháy, và hơn nữa bị cắt tai để khỏi nghe những lời oán thá, bị mất tay để khỏi bó thí. Bản thân Bartholomé Campanus cũng tái người khi nghe đến đoạn các dân tộc và các quân vương châu Âu khóc lóc rên rỉ trước mỗi lần xuân phân, thương tiếc một kẻ nỗi loạn ngày xưa bị kết án ở phương Đông, hay khi nghe đọc đến những kẻ điên rồ và gian giảo đưa ra những lời đe dọa hay hứa hẹn nhân danh một chúa vô hình vô tiếng mà họ tự xưng là quản gia cho người dù không có bằng chứng gì. Người ta cũng không cười hình ảnh hàng nghìn Con vật vô tội và Thánh thiện bị cắt cổ và xiên mỗi ngày dù chúng có kêu be be một cách đáng thương, hình ảnh con người ngủ trên lông chim và trong giấc mơ họ được đưa lên trời, hay những xương người chết quyết định tài vận người sống trên những mặt gỗ váy máu của nho, càng không cười những chiếc túi thủng hai đầu được đặt lên cao trên những con chim cà kheo, rải xuống thế giới một làn gió những điều bẩn thỉu còn trong bụng thì tiêu hóa đất. Trên cả ý định hiển nhiên muốn báng bổ các định chế thiên chúa giáo ở nhiều chỗ, người ta cảm thấy trong những công trình viết lách này một sự chối bỏ sâu sắc hơn thế làm đọng lại trong miệng cơn buồn nôn mơ hồ.

Triết gia cũng như thấy ở lên nỗi cây đắng khi nghe đọc lại, và buồn hơn cả là sao người nghe lại phẫn nộ vì kẻ táo gan đã chỉ ra cái phi lý của số phận con người, chứ không chống lại bản thân số phận đó mà dù sao họ cũng có một phần quyền lực nhỏ bé để làm thay đổi. Khi Đức Tổng Giám mục đề nghị để những lời tầm phào này qua một bên, tiến sĩ thần học Hieronymus van Palmaert, đương nhiên là ghét bị cáo, liền quay lại với những trích dẫn mà Zénon đã hợp tuyển, và lý luận rằng bị cáo chủ mưu rút ra từ những tác gia cổ những khẳng định ngoại đạo và độc hại, rằng như thế còn độc ác hơn là lời khẳng định trực tiếp. Đức Ngài thấy quan điểm này quá khích. Khuôn mặt ngập máu của tiến sĩ cháy bùng lên, và ông ta lớn tiếng hỏi vì sao người ta phiền đến ông ta để cho ý kiến về những lầm lỗi về phong tục và học thuyết mà chắc chắn những điều đó không làm một quan tòa làng nào lưỡng lự đến một tích tắc.

Trong phiên này còn có hai sự kiện gây hại rất lớn cho bị can. Một phụ nữ to béo thô kệch hùng hổ bước vào tự giới thiệu. Đó là người hầu cũ của Jean Myers, Catherine, mụ nhanh chóng chán ngấy phải phục dịch những người tàn tật do Zénon đưa vào nhà Ông Già Kè gỗ, bây giờ mụ rửa bát ở chỗ mụ Bí ngô. Mụ buộc tội Zénon đầu độc Jean Myers với những thuốc chữa bách bệnh của ông; để diệt bằng được người tù, mụ tự nhần mình cũng có tội, mụ thú nhận đã giúp Zénon thực hiện vụ đầu độc này. Người đàn ông đểu giả kia trước đó đã dùng những môn thuốc kích thích làm mụ rực lên, đến mức mụ thành nô lệ của ông cả về phần xác và phần hồn. Mụ không ngừng tuôn hết từng chi tiết những lần đổi chác nhục dục với bác sĩ; hẳn là sống gần các cô gái và khách hàng của mụ Bí ngô từ đó đến nay, mụ đã học thêm được rất nhiều. Zénon kiên quyết phủ nhận đã đầu độc ông già Jean, nhưng công nhận đã hai lần đụng chạm với mụ. Những lời thú tội mà Catherine khoa chân múa tay hét lên làm kích hoạt nhanh chóng thái độ uể oải của các quan tòa; hiệu ứng của nó đối với công chúng cũng thật lớn, họ dồn xô đến lối vào phòng; tất cả những tiếng đồn tai hại về phép phù thủy nhân đó càng được khẳng định. Nhưng con mụ ma lem, bị đẩy xuống cuối phòng xử, không dừng lại nữa; người ta bắt mụ câm họng; và vì chửi mắng cả quan tòa, nên mụ bị ném ra khỏi phòng đưa vào nhà điên, ở đó mụ có thể thỏa thích mà nổi khùng. Tuy nhiên các quan tòa vẫn lúng túng. Việc Zénon không giữ lại di sản của nhà phẫu thuật-thợ cạo chứng minh ông vô tư và làm mất hết động cơ tội ác; nhưng phần khác, lòng ăn năn có thể đã khiến ông xử sự như vậy.

Trong khi đang thảo luận chuyện này thì có một thư nặc danh được gửi đến các quan tòa, đó là một tố cáo còn đáng sợ hơn nữa, nhất là khi các vụ chính án đều bị xử ngặt như lúc này. Thư này đương nhiên do hàng xóm của ông thợ rèn già Cassel viết. Người ta đảm bảo rằng trong hai tháng bác sĩ ngày nào cũng đến xưởng rèn để chăm sóc cho một người bị thương không ai khác ngoài kẻ đã giết đại úy quá cố Vargaz; cũng chính bác sĩ đã giúp kẻ giết người trốn thoát. May cho Zénon, Josse Cassel, người có thể làm sáng tỏ nhiều điểm, đang ở Gueldre phục vụ nhà Vua, hắn vừa xin vào trung đoàn Ngài de Landas. Ông già Pieter bị bỏ lại một mình đã đặt chìa khóa dưới cửa và trở về làng nơi ông vẫn còn chút của cải, không ai biết chính xác ở đâu, Zénon phủ nhận như ông cần làm thế và bỗng nhiên thấy tên sĩ quan quân cảnh thành đồng minh vì trong sổ hắn ghi người giết Vargaz đã chết trong kho chứa cỏ, và ông không lo hắn bị tố cáo vì tìm hiểu vụ việc xa xôi này một cách cẩu thả. Không tìm ra tác giả của lá thư, và hàng xóm của Josse, khi bị hỏi cung, đưa ra những câu trả lời nửa đồng tình nửa không: không ai có lương tri mà lại thú nhận phải chờ hai năm trước khi lên tiếng tố cáo một tội ác như vậy. Nhưng lời buộc tội này cũng nghiêm trọng, và nó làm nặng thêm những lời cáo buộc ông đã giúp đỡ những người trốn chạy trong nhà thương làm phúc.

Với Zénon, vụ án chỉ còn giống như một trong những ván bài với Gilles, mà vì đãn trí hoặc vì thờ ơ ông bao giờ cũng thua. Cũng như những mẫu bìa các tông tô màu sặc sỡ làm sụp dổ hay làm giàu cho các tay chơ, mỗi cảnh trong trò chơi hợp pháp có một giá trị võ đoán; giống hệt như chơi bài blanque hay hombre, cần phải giữ quan bài để phần kẻ ca rô ra ngoài, trộn bài hay đưa tay ra, phủ bài lên và nói dối. Vả lại sự thật, nếu người ta nói ra, sẽ làm phiền tất cả mọi người. Giữa sự thật và dối trá thật khó phân biệt. Chỗ mà ông bảo là đúng, cái đúng đó có hàm chứa cái sai: ông không bỏ đạo thiên chúa giáo cũng chẳng từ bỏ đức tin cơ đốc giáo, nhưng ông sẽ làm thế nếu cần thiết, với lương tâm thanh thản, và rất có thể ông sẽ theo Luther nếu ông quay lại nước Đức như đã định. Ông hoàn toàn có quyền phủ nhận những quan hệ về xác thịt với Cyprien, nhưng có một đêm ông đã thèm muốn cái thân thể đã tàn lụi ấy; theo một nghĩa nào đó, những chứng cứ của cậu bé bất hạnh này ít sai hơn là bản thân Cyprien tin khi nó đưa những chứng cớ đó ra. Không còn ai buộc tội ông muốn cho idelette một liều thuốc phá thai, và ông hoàn toàn trung thực khi phủ nhận việc đso, nhưng ông vẫn nghĩ trong đầu rằn hẳn là ông sẽ cứu cô ta nếu cô ta biết lên tiếng đúng lúc, và ông tiếc đã không thể làm như thế để tránh cho cô một cái chết bi thảm.

Mặt khác, những khi lời phủ nhận của ông hoàn toàn dối trá, như việc đã chăm sóc cho Han, sự thật thuần túy cũng bị dối trá không kém. Những giúp đỡn dành cho những kẻ nổi loạn không chứng minh, như viên chưởng lý phẫn nộ nghĩ, và như những người yêu nước khâm phục, rằng ông chọn lựa sự nghiệp yêu nước: không ai trong số những kẻ cuồng nhiệt hiểu cái tận tụy lạnh lùng của bác sĩ. Quả là tranh cãi với các nhà thần học có thú vị, nhưng ông biết quá rõ là không tồn tại một thỏa hiệp lâu dài nào giữa những kẻ đi tìm kiếm, cân đong đo đếm, làm việc mổ xẻ và tự hào là ngày mai họ có khả năng nghĩ khác hôm nay, và những kẻ tin hoặc khẳng định là tin, và bắt đồng loại cũng phải như vậy dưới sức ép của án tử hình. Bao trùm những cuộc hội nghị luận ấy là một sự phi thực chán ngắt, mà câu hỏi và câu trả lời chẳng ăn khớp gì nhau. Đến nỗi ở một trong những phiên cuối cùng ông ngủ thiếp đi, Gilles đang đứng cạnh phải hích vai gọi ông về với trật tự. Thực tế, một vị pháp quan cũng ngủ. Ông này lúc tỉnh dậy nghĩ là bản án tử hình đã tuyên bố, làm tất cả mọi người cười rộ, trong đó có cả bị cáo.

Không chỉ trong phiên tòa, mà cả trong thành phố, dư luận ngay từ đầu đã hiệp lực lại theo sơ đồ phức tạp. Quan điểm của Đức Tổng giám mục không rõ ràng, song đương nhiên vì Ngài hiện thân cho sự mực thước, nếu không phải là sự khoan dung. Là ex officio[76], Ngài là một đại diện mang lại sự trợ giúp của quyền lực hoàng gia, và nhiều người trong cuộc bắt chướt thái độ của Ngài; Zénon gần như trở thành người được bảo vệ của chính quyền. Nhưng một số lời buộc tội chống lại người tù lại quá trầm trọng, đến nỗi đối xử đúng mức với ông cũng là chuốc lấy nguy hiểm. Họ hàng và bạn bè được Philibert Ligre bảo kê tại Bruges lưỡng lự: bị cáo dù sao cũng là người trong nhà, nhưng họ không biết đó là lý do để kết tội ông hay để bảo vệ ông. Ngược lại với những kẻ đã phải đau khổ vì những thủ đoạn cứng rắn của ông chủ nhà băng thì Zénon là mối thù hận: nhắc tới cái tên họ ấy là họ đã nghiến răng. Những người yêu nước tư sản và là thành phần đáng nhờ cậy nhất trong dân chúng chắc phải ủng hộ người bất hạnh đã cứu những người cùng cảnh ngộ với họ; thực tế có một số người như vậy, nhưng phần lớn những con người nhiệt thành này nghiêng về thanh giáo và ghét hơn ai hết mọi điều liên quan đến vô thần hoặc trụy lạc, dù chỉ là sự nghi ngờ; hơn nữa họ ghét tu viện, và Zénon trong mắt họ có mối quan hệ mật thiết với các tu sĩ ở Bruges. Duy chỉ có vài người đơn độc, những người bạn vô danh của triết gia, gắn bó với ông bằng mối thiện cảm mà mỗi người có lý do khác nhau, là bí mật cố gắng cứu giúp ông, mà không làm Công lý chú ý đến họ, vì gần như tất cả bọn họ đều có lý do để dè chừng. Những người này không bỏ lỡ một dịp may nào để làm sự việc rối mù lên, hy vọng như thế sẽ đỡ cho tù nhân chút đỉnh, hay ít nhất cũng là để cười nhạo những kẻ kết án.

Linh mục phụ tá Campanus nhớ rất lâu rằng vào đầu tháng Hai, ít lâu trước phiên tòa tai hại mà mụ Catherine đột nhập vào, các vị quan tòa đã dừng lại một lúc trước ngưỡng cửa phòng ký lục để trao đổi ý kiến sau khi Đức Tổng giám mục đi khỏi. Pierre le Cocq, trợ thủ đắc lực nhất của quận công Alve ở Flandre, đã nhận xét rằng họ đã mất gần đến sáu tuần cho những chuyện tầm phào, trong khi chỉ cần đơn giản là áp dụng những hình phạt theo luật pháp. Tuy nhiên, ông ta cũng vui mừng vì vụ án này đã giảm mức độ nghiêm trọng rất nhiều vì nó không còn dính dáng tới các lợi ích quốc gia thời điểm bây giờ nữa, thậm chí nó còn đánh lạc hướng công chúng một cách hữu hiệu nhất: trong khi còn bận tâm tới ông Zénon ở ngay bên cạnh, dân chúng ở Bruges sẽ ít lo lắng hơn về những gì diễn ra tại Tòa án chống phản loạn ở Bruxelles. Hơn nữa, vào lúc mọi người đều trách móc Công lý suy luận võ đoán, cũng khi tồi khi chứng tỏ rằng ở Flandre người ta còn biết tuân thủ các hình thức trong ngành tư pháp. Ông ta nói thêm, hạ thấp giọng, rằng Đức Tổng Giám mục đáng kính đã biết sử dụng quyền lực hợp pháp một cách khôn ngoan mà một vài người đã nhầm lẫn khi phản đối Ngài, nhưng có lẽ cần phải phân biệt rõ chức trách và con người: Đức Ngài có sự đắn đo nào đó cần phải loại bỏ nếu ngài muốn tiếp tục tham gia vào nghề xét xử. Dân chúng đang rất muốn thấy ông già đặc biệt này bị thiêu, và sẽ nguy hiểm hơn nếu cất đi chiếc xương người ta đã huơ lên trước mắt con chó dữ.

Bartholommé Campanus không phải không biết rằng ngài chưởng lý đầy thế lực này mắc nợ lớn với cái vẫn còn được gọi ở Bruges là ngân hàng Ligre. Hôm sau ông vộ viết một bức thư cho cháu mình Philibert và bà Martha, vợ ông ta, đề nghị họ can thiệp tới Pierre Le Cocq, tìm một cách đi vòng vèo nào đó có lợi cho người tù.

Ngôi nhà đẹp

Dinh thự lộng lẫy ở Forestel được Philibert và vợ xây cách đây không lâu theo mốt Ý; người ta chiêm ngưỡng hàng dẫy phòng sàn bóng loáng và cửa sổ cao mở ra khu vườn nhỏ nơi trong buổi sáng tháng Hai này mưa và tuyết đang rơi. Những họa sĩ được học hành ở Bán đảo về đã phủ lên trần các gian phòng choáng lộn những tích chuyện ngoại tôn giáo và ngụ ngôn: sự hào phóng của Alexandre, sự khoan hồng của Titus, Danae lụt trong trận mưa vàng và Ganymede đang lên trời. Một bàn giấy florentin khảm ngà voi, ngọc thạch anh và gỗ mun, có công đóng góp của ba triều đại, được trang trí thêm bởi hàng cột xoắn nhỏ và những bức tượng phụ nữ khỏa thân được nhan tăng lên qua những tấm gương; những lò xo mở ra những ngăn kéo bí mật. Nhưng Phlibert quá nhạy cảm để ký thác những giấy tờ tầm cỡ Nhà nước vào những chiếc bẫy phức tập như bên trong một ý thức, còn về thư tình thì ông ta chẳng bao giờ viết, cũng không bao giờ nhận, vì những đam mê, rất vừa phải của ông ta, hướng tới những cô gái mà người ta không viết thư. Trong lò sưởi trang trí bằng những bức chạm đầu người tượng trưng cho những đức hạnh chính, lwaru cháy giữa hai cột trụ tường lạnh lẽo và bóng loáng. Chỉ có những rễ cây lấy về từ khu rừng bên cạnh là những vật duy nhất của thiên nhiên không được bàn tay thợ bào, đánh nhẵn và trau chuốt trong khung cảnh huy hoàng này. Trên tủ bát đĩa xếp một vài cuốn sách trưng gáy da cừu hoặc da bê rập vàng tinh; đó là những cuốn sách lễ chẳng ai giở ra; đã lâu rồi Martha đành loại bỏ cuốn Chế định thiên chúa giáo của Calvin, vì cuốn sách dị giáo quá nguy hiểm, như Philibert lịch sự nhắc bà. Bản thân Philibert cũng có một bộ các sách bàn về phả hệ, và một quyển Aretin[77] đẹp trong một ngăn kéo mà thỉnh thoảng ông có giở cho khách xem, trong khi các bà bàn về nữ trang hoặc các kiểu bồn hoa.

Trật tự hoàn hỏa ngự trị trong các gian phòng vừa được thu dọn lại sau buổi chiêu đãi hôm trước. Quận công Alve và trợ lý Lancelot de Berlaimont trên đường thanh tra vùng Mons trở về đã nhận lời đến ăn tối và nghỉ đêm: Quận công quá mệt mỏi không thể leo lên chiếc cầu thang lớn mà không hụt hơi, nên người ta đã dựng giường cho ông trong một phòng tầng dưới, giăng thảm trên giáo mác bằng bạc quanh giường thành chiếc lều để tránh cho ông khỏi bị gió lùa; không còn dấu vết chiếc giường nghỉ của người hùng nơi mà rất tiếc vị khách quan trọng lại ngủ không được ngon. Trong bữa tối, câu chuyện đôi bênh vừa chắc chắn vừa thận trọng; họ nói về những chuyện công với giọng của người biết chuyện; vả lại họ cũng khéo léo chẳng nhấn mạnh đến một cái gì cả. Quận công tỏ ra hoàn toàn tin tưởng vào những gì liên quan đến tình hình ở Hạ Germanie và Flandre; những vụ lộn xộn đã bị thanh toán hết; triều đình Tây Ban Nha không phải sợ mất Middelbourg hay Amsterdam, Lille hay Bruxelles. Ông có thể thong dong đọc Nunc dimittis, và xin Triều đình cho người thay thế mình. Ông không còn trẻ nữa, nước da chứng tỏ bệnh gan của ông; vì ông không muốn ăn nên các vị chủ nhà buộc phải giữ bụng đói. Tuy nhiên Lancelet de Berlaimont vẫn ăn uống thoải mái, vừa ăn vừa kể chuyện cuộc sống của lính tráng. Vua Orange đã bị đánh bại; chỉ có một điều làm anh ta kém hài lòng là vấn đề kỷ luật cũng như việc quân đội được trả lương rất thất thường. Quận công nhíu mày và lảng sang chuyện khác; ông thấy sẽ không có chiến thuật lắm nếu lúc này lại nhắc đến những vết thương tiền bạc trong sự nghiệp vì hoàng gia. Philibert, người biết rất rõ thâm hụt này lên đến mức nào, cũng muốn đừng ai nói đến tiền bạc trên bàn ăn.

Các vị khách đã lên đường từ rạng sáng dưới ban mai màu xám; không mấy hài lòng vì phải ngâm nga một bài chúc tụng quá sớm, Philibert đã quay lên phòng ngủ, trở lại chiếc giường, nơi làm việc ưa thích nhất của ông ta do đôi chân bị thống phong. Vợ ông thì ngược lại, hàng ngày bà vẫn dậy sớm, nên thức giấc giờ này với bà chẳng có gì lạ. Martha bước từng bước đều trong các gian phòng trống, chỉnh lại trên tủ vài đồ vật nhỏ bằng vàng hoặc bạc mà bọn gia nhân đặt hơi lệch, hay gại gại móng tay xuống một cái chân quỳ, hất lên chút sáp khó có thể nhận ra. Một lúc sau, một thư ký mang từ trên xuống cho bà một lá thư đã bóc của linh mục phụ ta Campanus. Cùng với lá thư là một mảnh giấy ghi mấy lời mỉa mai nho nhỏ của Philibert, viết rằng qua thư bà sẽ được tin tức về người em họ của họ và anh của bà.

Ngồi trước lò sưởi, sau chiếc trướng thêu tránh lửa quá nóng, Martha đọc bức thư dài. Những trang giấy phủ đầy một nét chữ đen sột soạt trong đôi tay nhỏ của bà từ ống tay áo đăng ten. Bà nhanh chóng ngừng lại nghĩ ngợi. Ngay khi bà trở về Flandre sau lễ cwowsci, Bartholomé Campanus đã báo cho bà biết rằng bà còn có một người anh cùng mẹ khác cha; linh mục phụ tá còn khuyên bà nên cầu nguyện cho kẻ ngoại đạo này, mà không biết rằng Martha không cầu nguyện. Câu chuyện về đứa con trai ngoài giá thú với bà là một vết nhơ nữa trên người mẹ đã quá bị bôi nhọ. Không mấy khó khăn, bà nhận ra triết gia bác sĩ nổi tiếng nhờ công chăm sóc bệnh nhân dịch hạch ở Đức chính là người đàn ông mặc áo choàng đỏ mà bà đã gặp bên giường bệnh của Benedict, người đã hỏi bà một cách kỳ lạ về bố mẹ đã chết. Bà đã nhiều lần nghĩ về con người du bạt đáng sợ này, và tưởng tượng về ông ta. Giống như đã quan sát Benedict trên dường bệnh, ông ta đã nhìn thấy bà trong trạng thái trần trụi: ông đã nhìn ra tính xấu chết người là sự hèn nhát mà bà mang trong người, mà tất cả những người xung quanh tưởng bà là người mạnh mẽ đều không thấy được. ý nghĩ về sự tồn tại của ông với bà như cái giằm đâm vào cơ thể. Ông chính là kẻ nổi loạn mà bà đã không biết cách để trở thành; trong khi ông lưu lạc trên những con đường trong thế giới này, thì bà chỉ quanh quẩn từ Cologne đến Bruxelles. Bây giờ, ông đã rơi vào cái nhà tù tối tăm mà bà trước kia đã sợ hãi một cách hèn hạ; sự trừng phạt đang đe dọa ông ta với bà là đúng đắn: ông đã sống theo ý thích; những nguy hiểm ông đang chịu là chính do ông chuốc lấy.

Bà quay đầu, một hơi gió lạnh làm bà khó chịu: lửa dưới chân chỉ đủ làm ấm khoảng nhỏ trong căn phòng lớn. Cái giá lạnh kia hình như là cái giá lạnh người ta cảm thấy khi có bóng ma đi ngang qua: người đàn ông đó từ nay chỉ còn cách cái chết rất gần với bà luôn là một bóng ma. Nhưng chẳng có gì sau lưng Martha ngoài phòng khách lộng lẫy và trống rỗng. Cũng thứ trống vắng rực rỡ ấy đã ngự trị cuộc đời bà. Những kỷ niệm đôi chút dịu ngọt duy nhất là những kỷ niệm về Benedict mà Chúa đã lấy đi của bà, nếu quả thực có Chúa trên đời, và bà thậm chí chẳng biết chăm sóc đến cùng; đứctin theo phúc âm đã từng đốt cháy bà thời thanh xuân, bà đã bóp chết nó trong chiếc thưng sành: bây giờ nó chỉ còn là lớp tro nhiều vô tận. Từ hơn hai mươi năm, bà chưa bao giờ nghĩ khác rằng địa ngục sẽ chờ đón bà; đó là tất cả những gì bà còn giữ được từ học thuyết mà bà chưa bao giờ dám lên tiếng sám hối. Nhưng khái niệm về địa ngục của chính bà sau rốt lại biến thành thái độ điềm tĩnh và chai sạn; bà biết tự đày đọa mình như biết cách làm vợ một người đàn ông giàu có mà bà đã góp vào đó của cải của mình, và biết cách làm mẹ một đứa con ngớ ngẩn chỉ biết cùng lắm là đấu gươm và uống rượu với đám thanh niên quý tộc, hay còn nữa bà biết rằng Martha Ligre sẽ chết vào một ngày nào đó. Bà đã là người đức hạnh không mấy khó khăng, vì chẳng bao giờ có những anh chàng ga lăng để phải từ chối; những say đắm yếu ớt của Philibert đã không còn hướng tới bà nữa sau khi con trai duy nhất của họ ra đời, đến mức mà bà cũng chẳng phải thực hành những lạc thú được phép. Bà đã đơn độc chứng kiến những ham muốn đôi lúc đến với bà dưới làn đa; bà đối xử khinh miệt với chúng hơn là khuất phục chúng, như người ta vừa khinh vừa ghét những ngày bị hành kinh. Với con trai, bà là một người mẹ đúng mực không tìm cách chiến thắng sự hỗn xược bản chất của cậu bé hay không làm cậu ta phải yêu mình; người ta nói bà cứng rắng đến tàn nhẫn trước bọn người hầu nam và nữ, nhưng cần để bọn vô lại này kính trọng mình. Thái độ của bà với nhà thờ cảm hóa tất cả mọi người, nhưng trong thâm tâm bà coi thường tất cả những tình cảm giả mạo này. Nếu người anh mà bà nhìn thấy mỗi một lần này đã sống sáu năm dưới tên giả, giấu giếm những thói xấu của ông tà và thực hành những đức hạnh vờ vĩnh, thì đó cũng chẳng là gì nếu so với những điều bà làm suốt cuộc đời. Bà cầm bức thư linh mục phụ tá và lên chỗ Philibert.

Như mọi khi, khi bước vào phòng chồng, bà nhăn môi vẻ miệt thị vì thấy những sai lầm trong kiểu sống và chế độ ăn của chồng. Philibert đang ngồi lún trong mất chiếc gối mềm rất có hại cho bệnh thống phong của ông ta, và hộp đựng kẹo trứng chim vừa tầm tay cũng hại không kém. Ông ta đã có đủ thời gian để nhét dưới tấm nệm cuốn sách của Rabelais mà ông luôn để bên cạnh để giải trí giữa hai lần đọc cho thư ký viết. Bà ngồi xuống, nửa thân trên rất thẳng, trên một cái ghế đặt khá xa giường. Người chồng và người vợ trao đổi vài lời về các vị khách đến thăm hôm trước; Philibert khen Martha về cách thức tổ chức tuyệt vời trong bữa ăn mà rất tiếc là quận công đã đụng dao dĩa quá ít. Cả hai đều động lòng trắc ẩn về bộ dạng mệt mỏi của ông ta. Trước mặt người thư ký đang dọn dẹp giấy tờ sang phòng bên ngồi chép lại, Philibert to béo nhận xét một cách kính cẩn rằng trong bữa ăn họ nói quá nhiều đến lòng dũng cảm của những kẻ nổi loạn bị hành quyết theo lệnh quận công (vả lại người ta cũng phóng đại gấp đôi số người này), trong khi không nhắc đến nhiều lắm dũng khí của con người đại diện cho Nhà nước và cho chiến tranh đang chết dưới bộ áo giáp vì chủ nhân. Martha làm một cử chỉ đồng ý.

– Tôi thấy những trọng án xã hội không được đảm bảo như quận công tin, hoặc quận công muốn làm người khác tin, ông nói thêm giọng khô khan hơn sau khi cánh của đóng lại. Tất cả sẽ phụ thuộc vào sự cương quyết của người kế tục ông ta.

Martha thay vì trả lời hỏi ông có cần thiết phải đổ mồ hôi dưới đống chăn lông to thế kia không.

– Tôi cần những ý kiến đúng đắn của vợ tôi vào những việc khác hơn là vào đống gối của tôi, Philibert nói với giọng cười nhạo nhẹ nhàng ông thường nói với vợ. Bà đã đọc thư của chú chúng ta chưa?

– Vụ này khá bẩn thỉu, Martha nói đôi chút lưỡng lự.

– Tất cả những vụ có công lý nhúng mũi vào đều như vậy đấy, và công lý làm chúng trở nên bẩn thỉu nếu chúng chưa đến nỗi thế, ông có vấn nói. Linh mục phụ tá, rất hay xét đoán theo cảm tính, có lẽ thấy hơi quá nếu trong một nhà có tới hai án hành hình.

– Ai cũng biết là mẹ tôi chết ở Munster nạn nhân của bạo loạn, Martha nói, mắt đen ngầu vì giận dữ.

– Đó là tất cả những điều quan trọng mà người ta phải biết, và đó là những gì tôi khuyên bà cho khắc trên bức tường một nhà thờ, Philibert nói tiếp với chút châm biếm ngọt ngào. Nhưng giờ tôi đang nói chuyện với bà về cậu con trai của bà mẹ không thể chê trách này… Chắc chắn là ông chưởng lý ở Flandre còn nợ chúng ta nhiều livre, tôi muốn nói đến số tiền liên quan đến những người thừa kế nhà Tucher, và có thể ông ta sẽ thấy dễ chịu nếu chúng ta bớt đi cho ông ta một vài khoản… Nhưng tiền không dàn xếp được mọi chuyện, ít nhất là không dễ như những người như linh mục phụ tá, có ít tiền, tưởng vậy. Tôi thấy vụ việc này đã đi quá sâu rồi, và Le Coq có thể có lý do của ông ta để gạt ảnh hưởng của ta. Bà có xúc động quá với tất cả chuyện đó không?

– Ông hãy nghĩ là tôi không quen biết người này, Martha lạnh lùng nói, ngược lại bà nhớ rất rõ kẻ lạ lùng này lúc ông dỡ chiếc mặt nạ hợp pháp của ông ta là bác sĩ chữa bệnh dịch hạch ở phòng khách hơi tối trong nhà Fugger. Nhưng đúng là ông biết nhiều về bà hơn là bà biết về ông ta, dù gì đi nữa, chỗ sâu kín này trong dĩ vãng của bà thuộc vào loại chỉ quan trọng với bà mà thôi, và Philibert không thể bước vào đó.

– Hãy ghi nhận là tôi chẳng chống lại ông anh họ của tôi và anh trai của bà chút nào cả, rằng tôi rất muốn ông ấy đến chữa cho tôi bệnh thống phong, ông cố vấn nói và kê đầu lên đống gối đệm. Nhưng ai bảo ông ta lại luồn về Bruges như con thỏ chui dưới bụng đàn chó và lại còn mang cái tên giả chỉ lừa được những đứa ngốc… Thế giới chỉ yêu cầu chúng ta đôi chút kín đáo và đôi chút thận trọng. Xuất bản mấy cái ý kiến làm điên đầu bọn Sorbonne và Giáo hoàng để làm gì?

– Im lặng thế này thật khó chịu đựng nổi, bỗng Martha nói, dù bà không muốn bật ra.

Ngài cố vấn nhìn bà với vẻ ngạc nhiên tinh quái:

– Sẽ rất tốt, ông nói, nếu ta giúp ông ta rút chân ra khỏi vụ này. Nhưng bà biết cho rằng nếu Pierre Le Coq đồng ý làm vậy, tôi sẽ là người chịu ơn ông ta trong khi lẽ ra ông ấy chịu ơn tôi, và nếu biết đâu đấy ông ta không đồng ý, tôi sẽ phải nuốt chữ không. Cũng có thể Ngài de Berlaimont sẽ biết ơn tôi vì tránh cho ông ta một kết cục tai tiếng cho một người đàn ông mà cha của ông ta bảo vệ, nhưng, hoặc giả tôi nhầm to, hoặc ông ta đâu có lo lắng về những gì diễn ra ở Bruges. Bà vợ yêu quý của tôi đề nghị gì nào?

– Không gì để ông có thể trách cứ tôi sau sự kiện này, bà nói giọng khô khốc.

– Vậy là tốt rồi, ông cố vấn nói vẻ bằng lòng của một kẻ thấy tránh được nguy cơ một cuộc cãi vã. Vì đôi tay thống phong của tôi không cho phép tôi cầm bút, nên nhờ bà viết hộ tôi cho chú của chúng ta là chúng ta muốn ông cầu nguyện cho chúng ta…

– Không đả động đến vấn đề chính sao? Martha nói một cách thích đáng.

– Chú chúng ta khá tinh tế để hiểu một sự khước từ, ông nói cúi đầu xuống; Điều quan trọng là thư không đi tay không. Chắc chắn là bà còn chút đồ dự trữ để gửi cho ông ấy nhân mùa Chay (patê cá sẽ tốt đấy), và vài khổ vải cho nhà thờ của ông ta.

Người chồng và người vợ nhìn nhau. Bà khâm phục sự thận trọng của ông, như những ngừoi vợ phục chồng mình vì lòng dũng cảm hay chất nam giới. Mọi việc tốt đến mức ông bất cẩn thêm vào:

– Mọi sự bắt đầu từ chỗ bố tôi coi ông cháu hoang này cứ như con đẻ vậy. Nuôi dạy trong một gia đình tối tăm, lại không đến trường…

– Ông nói đến chuyện những con hoang như người nhiều kinh nghiệm lắm vậy, bà nặng nề buông lời mỉa mai.

Ông đã có thể thoải mái cười, vì bà đã quay lưng lại tiến ra phía cửa. Thằng con ngoài giá thú của ông với một cô hầu phòng (mà có thể không phải của ông) khiến ông thoải mái trong quan hệ với vợ hơn là cản trở ông. Bà ấy luôn nhắc lại lời buộc tội ấy, còn thì bỏ qua những việc khác quan trọng hơn mà chẳng nói lời nào và có khi cũng chẳng nhận thấy (ai mà biết được?). Ông gọi bà lại.

– Tôi dành cho bà một điều ngạc nhiên đây, ông nói. Sáng nay tôi nhận được một thứ tốt lành hơn là thư của chú chúng ta. Đây là thư chứng duyệt phong đất Steenberg là đất tử tước. Bà biết là tôi đã thay Lombardie bằng Steenberg, vi cái danh phận này có cơ làm con và cháu một chủ nhà băng phải buồn cười.

– Ligre hay Foulcre tôi đều thấy hay cả, bà nói với một vẻ kiêu hãnh lạnh lùng, tên nhà Fugger được Pháp hóa theo cách thường dùng.

– Cả hai đều dễ làm người ta liên tưởng tới nhãn mác dán trên túi tiền, ông cố vấn nói. Chúng ta sống trong thời không thể thiếu một cái tên đẹp để tiến vào triều đình. Cần phải biết tru cùng với chó sói, vợ yêu ạ, và biết hét với công.

Khi bà đi khỏi, ông với tay vào lọ kẹo trứng chim và nhét đầy mồm. Ông không bị lừa bởi vẻ khinh miệt chức tước của bà: mọi phụ nữ đều yêu sư hào nhoáng. Có gì đó làm hỏng tí chút vị kẹo trong miệng. Thật tiếc không thể làm gì được cho ông già nghèo khổ ngu ngốc này mà không phải thỏa hiệp.

Martha bước xuống cầu thang chính. Dù bà không muốn, song cái tước vị mới vang lên trong tai bà một cách dễ chịu; dù gì đi nữa, con trai họ đến một ngày sẽ phải cám ơn họ. So sánh hai việc, lá thư của linh mục phụ tá giảm hẳn tầm quan trọng. Viết thư trả lời thật là một việc nặg nhọc không tránh được; bà bắt đầu cay đắng nghĩ rằng Philibert gì thì gì vẫn luôn làm theo ý ông ta, và suốt cả cuộc đời bà sẽ chỉ là một quản gia giàu có cho một người đàn ông già có. Lạ lùng thay, người anh trai mà bà bỏ mặc cho số phận lúc này lại gần gũi với bà hơn là chồng và con trai duy nhất: với Benedict và mẹ, ông là một phần thế giới bí mật bà vẫn giam mình trong đó. Theo một nghĩa, bà tự kết tội trong ông ta. Bà cho gọi ông bếp trưởng để bảo ông lấy quà gửi kèm lá thư, ông ta chè chén trong bếp.

Ông bếp trưởng có một việc nhỏ muốn trình bày với Bà chủ. Đây là cơ hội tuyệt vời. Vì bả chủ biết là của cải của Ngài Battenbourg đã bị tịch thu sau khi ông ta bị hành quyết. Hiện tại số của cải này vẫn còn bị tạm giữ, người ta chỉ tiến hành bán chúng sung công sau khi đã trả hết các khoản nợ. Không thể nói rằng người Tây Ban Nha không làm việc theo quy chế. Nhưng, nhờ người gác cổng cũ của kẻ bị hành quyết, ông biết có một lô thảm không được ghi vào danh mục và có thể lấy được chúng. Đó là những bức tranh tuyệt đẹp của Aubussons tả lại Lịch sử Thánh, Sự tôn thờ của con bê vàng, Sự chối Chúa của Thánh Pierre, Đám cháy Sodome, Con Dê tế thần, Những tên Do thái bị ném trong lò lửa. Ông bếp trưởng tính tỉ mỉ đã kê hẳn một danh sách nhỏ để trong túi con. Bà chủ có lần đã nói là rất thích sang sửa lại những bức màn trướng ở Phòng khách Ganymède. Và, dù gì đi nữa, những tấm thảm này càng ngày càng có giá.

Bà nghĩ một lúc rồi gật cằm đồng ý. Đó không phải là những chủ đề ngoại đạo, như những bức Philibert mua hơi nhiều quá. Và bà nhớ đã có lần nhìn những bức đó tại dinh thự Ngài de Battenbourg, chúng tạo ra ấn tượng rất quý tộc. Đây là một vụ không nên bỏ qua.

Cuộc viếng thăm của linh mục phụ tá

Buổi chiều hôm Zénon bị kết án, ông được báo rằng linh mục phụ tá Bartholommé Campanus đang chờ ông trong phòng tiếp khách của phòng ký lục. Ông xuống, Gilles Rombaut đi kèm bên canh. Linh mục phụ tá nói với cai ngục để họ lại một mình. Để chắc chắn hơn, Rombaut trước khi đi đã khóa ổ khóa một vòng.

Ông già Bartholommé Campanus nặng nề ngồi trong chiếc ghế phô tơi có lưng dựa cao ở cạnh bàn; hai chiếc can của ông đặt nằm trên đất gần chỗ ông ngồi. Để đón ông, người ta đã đốt lửa trong lò sưởi, ánh lửa làm tăng thêm ánh ngày hiếm hoi và lạnh lẽo trong chiều mùa đông tháng Hai. Khuôn mặt rộng của linh mục phụ tá, hằn hàng trăm vết nhăn, dưới ánh sáng ấy gần như có màu hồng, nhưng Zénon nhận thấy đoi mắt đỏ và sự run rẩy cố kìm nén trên đôi môi. Hai người lưỡng lự không biết nên bắt đầu như thế nào. Linh mục phụ tá làm một cử chỉ mơ hồ như để đứng dậy, nhưng tuổi tác và sự yếu ớt khiến cho phép lịch sự ấy không thể thực hiện được, và ông không chắc rằng liệu có nên bày tỏ sự tôn trọng như thế với một kẻ bị kết án không. Zénon dừng lại trước ông vài bước chân.

– Optime pater[78], - ông nói, gọi linh mục phụ tá theo kiểu từ hồi còn đi học, - con xin cám ơn những giúp đỡ lớn nhỏ thầy dành cho con những ngày con bị bắt. Con đã nhanh chóng đoán ra những quan tâm ấy từ đâu mà có. Thầy đến thăm con đây đã là một cử chỉ quan tâm mà con không hy vọng.

– Tại sao anh không cho ta biết anh về đây sớm hơn chứ! - Ông già nói với vẻ âu yếm trách móc. - Anh luôn tin vào nhà phẫu thuật-thợ cạo kia nhiều hơn là vào chính ta…

– Thầy có ngạc nhiên chăng khi con phải thận trọng? - Triết gia đáp.

Ông xoa mạnh những ngón tay lạnh cóng với nhau. Phòng giam ông, dù ở trên tầng, vẫn thấm đầy không khí ẩm ướt âm ỉ trong tiết đông này. Ông ngồi trên một chiếc ghế gần ngọn lửa và hơ gan bàn ta.

– Iignis noster[79], - ông nói nhẹ nhàng, dùng một công thức giả kim thuật mà Bartholommé Campanus là người đầu tiên dạy cho ông.

Linh mục phụ tá như có luồn run rẩy chạy qua người.

– Phần của ta trong những gì người ta giúp đỡ cho con chẳng có gì nhiều, - ông nói, cố gắng cất cao giọng. - Có lẽ anh vẫn nhớ một bất đồng lớn cách đây ít lâu làm Đức Ngài và tu viện trưởng tu viện Cordelier quá cố từng đối nghịch nhau. Nhưng hai con người thánh thiện ấy cuối cùng lại rất coi trọng nhau. Linh mục tu viện trưởng quá cố đã tiến cử con với Đức ngài đáng kính trong lúc lâm chung. Đức Ngài đã cố gắng để con được xử một cách công bằng nhất.

– Con xin cám ơn Đức ngài, - người bị kết án nói.

Linh mục phụ tá thấy trong câu trả lời một chút mỉa mai.

– Anh hãy nhớ rằng không chỉ riêng Đức Ngài là người quyết án. Ngài luôn đề nghị sự khoan hồng cho đến tận cùng.

– Đó chẳng phải là cách thường làm hay sao? - Zénon nói với đôi chút chua chát. - Ecclesia abhorret a sanguine[80].

– Lần này thì quả thực tình đấy, - linh mục phụ tá bị tổn thương nói. - Nhưng, bất hạnh thay, những tội ác vô thân và nghịch đạo là hiển nhiên, và chính anh đã muốn như vậy. Về mặt dân luật thì, ơn Chúa, không có gì được chứng minh chống lại anh, nhưng anh cũng biết như ta rằng với dân chúng thì mười ngờ bằng một tin, và thậm chí đối với phần lớn các quan tòa cũng thế. Những lời cáo trạng của thằng bé đáng thương mà thậm chí ta chăng muốn nhớ ra tên lúc đầu đã làm hại tới con rất nhiều.

– Dù vậy thầy không nghĩ rằng con có dính vào chuyện cười cợt và cùng chơi trò trong nhà tắm dưới ánh nến trộm cắp đấy chứ?

– Không ai làm như vậy, - linh mục phụ tá nói giọng nghiêm nghị. - Con đừng quên rằng đây là một loại đồng lã theo kiểu khác.

– Có điều lạ lùng là đối với những người thiên chúa giáo chúng ta những cái được coi là lộn xộn của xác thịt lại là điều xấu kinh khủng nhất, - Zénon nói vẻ trầm tư. - Không ai biết giận dữ và ghê tởm trừng phạt những tội ác, như sự dã man, sự tàn bạo, sự bất công. Ngày mai, sẽ chẳng có ai trong hàng đoàn người đến xem con nhảy nhót trong lửa thấy như thế là tục tĩu.

Linh mục phụ tá đưa một tay che mặt.

– Con xin lỗi, thưa cha, - Zénon nói. - Non decet[81]. Con sẽ không mắc lỗi cố gắng nói mọi thứ như nó vẫn thế nữa.

– Ta có nên nói ra không đây, trong tấn phiêu lưu mà con là nạn nhân, cái ác liên kết với nhau một cách kỳ lạ, - linh mục phụ tá nói với giọng gần như trầm hẳn. - Sự ô trọc dưới mọi hình thức, trò chơi trẻ con có thể coi là cố ý phạm thượng, bạo lực chống lại một hài nhi vô tội, và cuối cùng, cái tồi tệ nhất trong tất cả mọi chuyện, là bạo lực chống lại chính bản thân mà Pierre de Hamaere đã làm. Ta thú nhận rằng lúc đầu ta thấy tất cả nhữg chuyện đen tối này thật là kinh khủng, là do miệng lưỡi của những kẻ thù của Nhà thờ phóng đại lên, nếu như không phải chính chúng bịa đặt ra. Nhưng một con chiên thiên chúa giáo và một tu sĩ tự mang lại cái chết cho mình là một con chiên tồi và một tu sĩ tồi, và tội ác này chắc chắn không phải tội ác đầu tiên của hắn… Ta không thể an ủi được mình khi gặp lại trí tuệ to lớn của anh lại bị cuốn vào tất cả những chuyện đó.

– Bạo lực mà cô gái bất hạnh ấy đã làm đối với đứa con của chính cô ta rất giống với thứ bạo lực của một con thú đang cào cấu cái chân của mình để thoát khỏi bẫy nơi sự tàn nhẫn của con người đã làm nó rơi vào, - triết gia nói vẻ cay đắng. - Còn về phần Pierre de Hamaere…

Ông thận trọng ngừng lời, vì chợt thấy điều duy nhất ông thấy đáng khen ngợi ở người đã chết này chính là cái chết tự nguyện của hắn. Bị kết án và phế chức, nhưng hắn vẫn còn có một cơ may để giữ mình và một bí mật để bảo vệ.

– Cha không đến đây để xử lại trước mặt con vụ án của những kẻ không may chứ, - ông nói. - Chúng ta hãy dùng những giờ khắc quý báu này vào việc khác tốt hơn.

– Bà quản gia của Jea Myers cũng làm cho anh thiệt hại lớn, - linh mục phụ tá buồn rầu nói vẻ bướng bỉnh của người già. - Không ai tán thưởng cái con người độc ác mà ta muốn quên đi ấy. Nhưng chuyện tình nghi đầu độc khiến người ta lại nhắc đến sự việc. Ta thận trọng khi khuyên dùng sự dối trá, nhưng tốt hơn vẫn nên phủ nhận tất cả những đụng chạm xác thịt với mụ giúp việc vô liêm sỉ ấy.

– Con lấy làm kinh ngạc rằng một trong những hành động nguy hiểm nhất của con có lẽ sẽ là ngủ hai tối với một cô hầu, - Zénon châm biếm.

Barthlommé Campanus thở dài: người ông yêu quý nhường ấy dường như cố tình núp sau những chướng ngại vật chống lại ông.

– Anh sẽ không bao giờ biết sự suy sụp của anh đè nặng lên lương tâm ta đến mức nào đâu, - ông ngập ngừng, tìm một cách nói khác. - Ta không nói đến những hành động của con mà ta chỉ biết chút ít, và ta muốn tin rằng chúng vô tội, dù rằng phòng nghe xưng tội đã răn dạy ta rằng những điều xấu xa nhất có thể ở ngay bên cạnh những đức hạnh như đức hạnh của con. Ta nói đến sự nổi loạn tai hại của trí tuệ, làm bản thân sự hoàn hảo biến thành khiếm khuyết, và có lẽ dù không muốn nhưng chính là ta đã gieo mầm loạn ấy nơi con. Thế giới đã thay đổi nhiều biết bao, và các khoa học và thời Cổ đại tỏ ra có ích vào thời ta học văn chương và nghệ thuật… Khi ta nghĩ rằng ta là người đầu tiên dạy anh Kinh thánh mà anh khinh thường, ta tự hỏi liệu một thầy giáo cứng rắn hơn hay có học vấn cao hơn ta…

– Xin thầy đừng tự dằn vặt mình như thế, optime pater, - Zénon nói. - Sự nổi loạn làm người lo lắng ở ngay trong con, hoặc có thể trong thế kỷ này.

– Những hình vẽ những trái bom đang bay hay những chiếc xe chuyển động nhờ sức gió của anh làm các quan tòa cười nhạo nhưng lại làm ta nghĩ đến Simon thuật sĩ[82], linh mục phụ tá nói, ngẩng nhìn ông với ánh mắt lo lắng. Nhưng ta cũng nghĩ đến những thí nghiệm về máy móc không đi đến đâu mà anh làm hồi anh còn bé, rặt những gây rối loạn và xáo động. Trời đất! Chính hôm đó ta đã xin và được Bà Nhiếp chính đảm bảo cho anh một việc làm lẽ ra có thể mở ra cho anh một sự nghiệp đầy danh giá…

– Có thể chỗ ấy rồi cũng đưa con đến một điểm như những con đường khác mà thôi. Chúng ta ít biết về các con đường và mục đích sống một con người hơn là biết con đường của những con chim di cư.

Bartholommé Campaus lạc trong mơ màng như thấy lại chàng tu sĩ hai mươi tuổi. Chính cậu bé ấy là người ông muốn cứu thân xác, hay ít nhất là tâm hồn.

– Xin người đừng bận tâm hơn con đến những ngẫu hứng cơ học, bản thân chúng chẳng tốt chẳng xấu ấy làm gì, - Zénon lại nói, giọng miệt thị. - Chúng cũng giống như những phát kiến của anh thợ thổi thủy tinh, thích thú giải trí với khoa học thuần khiết, nhưng đôi khi chúng làm khoa học thuần khiết được thúc đẩy và phong phú lên. Non cogitat qui non experitur[83]. Ngay cả trong y thuật, là lĩnh vực chính con theo đuổi, cũng có phần đóng góp của các phát minh lò lửa và giả kim thuật. Nhưng con thú nhận rằng vì con người tồn tại như nó vẫn tồn tại cho đến cuối các thế kỷ, nên bảo những thằng điên lật đổ cỗ máy vạn vật thì cũng tồi tệ ngang với bắt những kẻ giận dữ bay lên trời. Còn về phần con, trong hiện trạng mà tòa án đặt con vào, ông nói thêm với nụ cười khô xác làm Bartholommé Campanus sợ hãi, con đã đi tới mức chê trách sao Promété lại đưa lửa xuống trần gian.

– Ta đã sống qua tám mươi tuổi mà không nghi ngờ sự độc ác của các quan tòa đi tới tận đâu, - linh mục phụ tá nói vẻ phẫn nộ. - Hieronymus van Palmaert cười cợt rằng nên để anh đi thám hiểm những thế giới vô tận của anh, và Lo Coqs, con người bẩn thỉu, nhạo báng nói cần cho anh đi đánh nhau với Guillaume de Nassaut trên một chiến xa ném bom bay trên trời.

– Ông ta quá nhầm lẫn nếu cười cợt như vậy. Những điều không thể thực hiện được sẽ thành hiện thực vào ngày nhân loại quan tâm đến chúng như quan tâm xây dựng cung điện Louvre và các nhà thờ. Vua gieo Khiếp sợ sẽ bước xuống, với vũ khí là lũ châu chấu và những trò chơi tàn sát của hắn… Ôi con dã thú tàn ác! Sẽ không còn gì trên trái đất, dưới đất hay trong nước mà không bị hành quyết, làm hỏng hay phá hủy… Hãy mở ra, hỡi vực thẳm vĩnh hằng, và hãy nhận chìm, khi thời đại con người lộng hành vẫn còn…

– Cái gì cơ? - Linh mục phụ tá hỏi, cảnh giác.

– Không ạ, - triết gia nói vẻ kín đáo. - Con đọc lại cho mình một bài trong quyển Những lời tiên tri kỳ cục.

Bartholommé Campanus thở dài. Nỗi lo âu quá mạnh đối với bộ óc dù vững chãi này. Gần cái chết nên anh ta nói mê sảng.

– Con đã mất đứa tin vào tính ưu việc của loài người, - ông già nói và lắc đầu buồn bã. - Bắt đầu là nghi ngờ Chúa trời…

– Con người là một tác phẩm có nhiều kẻ thù thời gian, nhu cầu, gia sản, và sự ngu dốt và sự áp đảo về số lượng luôn lớn lên, - triết gia nói vẻ ung dung hơn. - Nhiều người sẽ giết con người.

Ông rơi vào khoảng im lặng kéo dài. Sự ủ rũ ấy lại là một tín hiệu tốt cho linh mục phụ tá, người không sợ gì hơn là sự lì lợm của một tâm hồn quá tự ti, dạn dày trước cả ăn năn lẫn sợ hãi. Linh mục phụ tá lại thận trọng bắt đầu:

– Vậy ta cần tin, như con đã nói với đứa tổng giám mục, rằng Bí thuật Lớn với con không có mục đích nào khác ngoài việc hoàn thiện tâm hồn con người? Nếu đúng vậy, - ông sẽ tiếp tục với giọng thất vọng dù không muốn, - con sẽ gần gũi với chúng ta hơn là Đức Ngài và ta dám nghĩ, và những bí quyết ma thuật mà ta bao giờ cũng chỉ chiêm ngưỡng từ đằng xa chỉ là những gì Nhờ Thờ dạy hàng ngày cho những tín đồ trung thành.

– Vâng, - Zénon nói. - Từ một nghìn sáu trăm năm nay.

Linh mục phụ tá lưỡng lự không biết câu trả lời này có chứa mũi kim mỉa mai cay độc không. Nhưng thời khắc thật quý báu. Ông lảng đi.

– Con trai yêu quý của ta, - ông nói, - con có nghĩ là ta đến đây để cùng con dấn thân vào một cuộc tranh luận không phải lúc không? Ta có những lý do tốt hơn để ở đây. Đức Ngài nhận xét với ta rằng đúng ra tội lỗi ở con không phải tà giáo như ở những tín đồ đáng ghét của các giáo phái đang gây chiến với Nhà thờ, mà là một sự nghịch đạo bác học mà mối nguy hiểm dù gì cũng không hiển nhiên như những họa sĩ rởm đời. Đức Ngài đáng kính đảm bảo với ta rằng cuốn Tiền lý thuyết của con, đúng là bị kết án vì đã xúc phạm những học thuyết thánh thiện của chúng ta, xếp chúng vào hàng những khái niệm tầm thường vẫn truyền bá trong đầu những kẻ thờ thần tượng tồi tệ nhất, song cuốn đó hoàn toàn có thể biện giải tôn giáo theo một con đường mới: chỉ cần có những ý tưởng tương tự vậy, chứng minh trong chân lý thiên chúa giáo của chúng ta sự đăng quang của trực giác tiên thiên trong bản chất con người. Anh cũng biết như ta là tất cả chỉ là chuyện đi theo hướng nào mà thôi…

– Con nghĩ đã hiểu người muốn nói gì, - Zénon nói. - Nếu buổi lẽ ngày mai được thay bằng một buổi lễ chối bỏ những gì con tin…

– Không nên hy vọng nhiều quá, linh mục phụ tá nói thận trọng. - Người ta không tặng tự do cho anh đâu. Nhưng Đức Ngài sẽ làm mạnh để đạt được việc giữ anh lại In loco carceris trong một nhà thờ do Ngài chọn; tương lai sung sướng của anh sẽ phụ thuộc vào những đảm bảo mà anh biết cách trao cho sự nghiệp lớn. Anh biết là những nhà tù chung thân là những nơi người ta thu xếp gần như thường xuyên để thoát nạn.

– Bàn tay cứu vớt của người đến muộn mất rồi, optime pater, - triết gia thì thầm. - Lẽ ra nên bịt mõm những kẻ tố cáo con từ trước thì tốt hơn.

– Chúng ta không dỗ dành được biện lý xứ Flandre, - linh mục phụ tá nói, nuốt cay đằng về thất bại với nhà Ligre giàu có. - Con người loại ấy kết tội như chó nhảy bổ vào con mồi. Chúng ta buộc phải để vụ án xử xong, rồi sau đó mới dùng hết những quyền năng còn lại. Danh phận khiêm tốn anh được nhận từ thuở xưa khiến anh chỉ bị kết tội do Nhà thờ, song cũng đảm bảo cho anh được sự che chở mà pháp luật thô thiển của thế tục không ban cho anh. Ta đã run đến tận xương, đúng thế đấy, khi thấy anh bất cần, thú nhận một số điều không thể sửa chữa được.

– Tuy nhiên chắc hẳn thấy cũng phải phục con, nếu còn làm như thế vì ăn năn.

– Ta xin anh không nên nhầm lẫn tòa án Bruges với những phiên tòa sám hối, - linh mục phụ tá kiên nhẫn nói. - Cái đáng nói ở đây là anh chàng tu sĩ Cyprien đáng thương và những kẻ đồng lõa nói trái ngược nhau, là chúng ta sẽ thoát khỏi những điều ô nhục mà mụ rửa bát tuôn ra bằng cách ném mụ vào nhà thương điên, còn những kẻ xấu bụng kết tội anh chạy chữa cho tên giết đại úy Tây Ban Nha thì đã biến mất rồi… Những tội ác chỉ liên can tới Chúa thuộc thẩm quyền chúng ta.

– Cha cũng cho chuyện chăm sóc một người bị thương là một tội trong số các cáo trạng đó sao?

– Ý kiến của ta không thích đáng ở đây, - linh mục phụ tá thoái thác. - Ý kiến của ta, nếu anh muốn, là phải suy xét xem giúp đỡ dành cho đồng loại có đáng hay không, nhưng ta thấy trong trường hợp của anh có lẫn một sự nổi loạn không đáng khen chút nào. Linh mục tu viện trưởng đã khuất, đôi khi ông ta nghĩ không đúng, chắc là đã đánh giá quá cao tình thương phản loạn này. Ít nhất chúng ta cũng nên vui mừng rằng người ta đã không tạo ra được chứng cứ cho việc đó.

– Họ lẽ ra đã làm được điều đó không khó khăn gì nếu thầy không giúp con tránh khỏi tra tấn, - triết gia nhún vai nói. - Con đã cám ơn thầy vì điều này.

– Chúng ta núp sau câu ngạn ngữ Clericus regulariter toraqueri non potest per laycum, - linh mục phụ tá nói với vẻ mặt của một người ghi nhận một chiến thắng. - Tuy nhiên anh hãy nhớ rằng ở một vài điểm, cũng như về phong tục, anh vẫn bị nghi ngờ gay gắt; và anh sẽ phải novis survenientibus inditiis. Vấn đề nổi loạn cũng vậy. Anh nghĩ về quyền lực trên thế giới này tùy anh muốn, nhưng hãy nghĩ rằng lợi ích của Nhà thờ và của chính quyền chỉ tiếp tục thống nhất khi những kẻ nổi loạn cấu kết với dị giáo.

– Con hiểu tất cả những chuyện đó, - kẻ bị kết tội nói, đầu cúi xuống. - Sự an toàn bấp bênh của con sẽ hoàn toàn phụ thuộc vào lòng tốt của Đức Tổng giám mục, mà quyền lực có thể bị sút giảm, hoặc quan điểm có thể thay đổi. Không gì chứng minh rằng sáu tháng sau con không thấy mình cũng kề cận bên ngọn lửa giống như bây giời.

– Chẳng phải là nỗi sợ ấy vẫn đeo lấy anh suốt đời sao? - Linh mục phụ tá nói.

– Hồi thầy còn đang dạy con những ý niệm sơ lượt về văn chương và khoa học, có một người bị kết án không biết sai hay đúng về một tội ác và bị thiêu sống ở Bruges. Một người hầu trong nhà đã kể con nghe nhục hình anh ta phải chịu, tù nhân nói thay cho câu trả lời. Để làm tăng ấn tượng quang cảnh, người ta đã cột anh ta vào cọc bằng một dây xích dài, để anh ta luống cuống chạy vòng quanh cho đến lúc ngã đập mặt xuống đất, hay, chính xác là ngã vào đống than hồng. Con vẫn thường nói với mình rằng sự khủng khiếp đó có thể là một hình ảnh phúng dụ cho tình trạng một người mà người ta hầu như để cho tự do.

– Con tưởng rằng tất cả chúng ta không bị chế hay sao? - Linh mục phụ tá nói. - Cả đời ta sống yên bình, và ta dám nói là vô tội, nhưng con người ta không sống tám mươi năm mà không biết sự bó buộc là gì.

– Bình yên, vâng, - triết gia nói. - Vô tội ư, không đâu.

Dù không muốn, hai người không ngừng trở lại với giọng gây sự trong những cuộc tranh luận ngày xưa giữa thầy và trò. Linh mục phụ tá quyết định chịu đựng tất cả và thầm cầu Chúa cho ông những ngôn từ thuyết phục.

– Iterum peccavi, - cuối cùng Zénon nói với giọng công bằng hơn. - Nhưng thưa thầy, xin thầy đừng ngạc nhiên, rằng lòng tốt của thầy có thể là một cái bẫy. Qua mấy cuộc gặp gỡ với Đức Tổng giám mục đáng kính con không thấy ở ngài một con người đầy nhân ái.

– Đức Tổng giám mục không yêu con hơn là Le Cocq ghét con, - linh mục phụ tá nói giọng nghẹn lại vì nước mắt. - Chỉ có ta… Nhưng ngoài việc con là tốt đen trong ván cờ giữa bọn họ, - ông tiếp tục, giọng trầm tĩnh hơn, - Đức Ngài không phải không có một chút sĩ diện, và hẳn sẽ tự hào nếu dẫn đến bên Chúa một kẻ nghịch đạo biết thuyết phục những người giống anh ta. Buổi lễ ngày mai với nhà thờ sẽ là một chiến thằng còn gây ấn tượng hơn là cái chết của anh nếu nó diễn ra.

– Đức Tổng giám mục cần thấy rằng con là một kẻ biện giải những chân lý thiên chúa giáo một cách vô cùng thỏa hiệp.

– Đó chính là cái làm anh nhầm lẫn, - ông già lại bắt đầu. - Những lý do khiến một người phải chối bỏ mình sẽ được quên đi nhanh chóng, chỉ những lời anh ta viết ra là còn lại. Một số bạn bè đã nghĩ là việc lưu lại đáng ngờ của anh ở Saint-Cosme xuất phát từ lòng ăn năn ghê gớm đấy thôi, rằng anh là một con chiên thiên chúa sám hối vì đã sống tồi tệ và thay đổi tên họ để kín đáo trao mình cho sự nghiệp cao cả. Chúa tha thứ cho con, - ông nói thêm với nụ cười yếu ớt, - như gương thánh Alexis đã quay lại sống ngụy trang thành một người nghèo khổ trong cung điện nơi thánh đã sinh ra.

– Thánh Alexis mỗi giờ khắc đều có nguy cơ bị người vợ sùng đạo của ngài nhận ra, - triết gia pha trò. - Tâm hồn con hẳn sẽ không thể mạnh mẽ như thế.

Bartholommé Campanus nhíu mày, một lần nữa lại sửng sốt trước thái độ tự do quá trớn này. Zénon đọc trên gương mặt già một sự đau khổ làm ông mủi lòng. Ông nói nhẹ nhàng:

– Cái chết của con đường như chắc chắn rồi, và con chỉ còn việc trôi qua vài giờ nữa in summa serenitate… Nếu như con có thể làm được như thế, - ông nói tiếp, và lắc đầu thân thiện, cái lắc đầu được linh mục phụ tá hiểu như một tín hiệu điên rồ, nhưng là để gửi đến một người đọc Petrone đang đi trên phố ở Innsbruck. - Nhưng thưa thầy, con lưỡng lự; con nghĩ rằng trước độc giả con tỏ ra như một bác nông dân cười ngờ nghệch khi thấy trên cánh đồng lúa mì có phép màu vô tận do Jesus Christ ban phát, lại là một chủ đề hay để hài hước, rằng con là một nhà giả kim thuật tồi, hay rằng những nghi lễ và bí tích của Nhà thờ có công dụng ngang với phẩm chất đặc biệt của nghề thầy thuốc của con hoặc có khi còn nhiều hơn. Con không nói với cha là con tin, - ông nói, tránh không để linh mục phụ tá có một cử động vui mừng, - con nói rằng đối với con chữ không giản đơn không còn là câu trả lời nữa, điều này không có nghĩa là con sẵn sàng trả lời bằng chữ có giản đơn. Con thấy sẽ lại bất kính nếu gói chặt nguyên tắc chưa thấu đạt về sự vật vào bên trong một Người được cắt may theo hình mẫu con người. Thế nhưng dù không muốn con vẫn cảm thấy có chúa trời nào đó mà con không biết tồn tại trong xác thịt ngày mai sẽ thị thiêu thành khói này. Con có dám nói chính chúa trời ấy buộc con nói chữ không với cha được không? Ấy vậy mà mọi cái nhìn về tinh thần đều dựa trên những nền tảng võ đoán: vì sao lại không tin Chúa? Mọi học thuyết ngự trị dân chúng đều có những minh chứng cho sự ngu ngốc của cuộc sống: sẽ cũng như thế thôi nếu ngày mai tình cờ Socrate thế vào chỗ của Mahomet hay Christ. Nhưng nếu đã như vậy, - ông nói, đột nhiên mệt mỏi đưa tay bóp trán, - tại sao lại chối bỏ sự cứu rỗi xác thịt và những lạc thú được đồng tình? Con đã nghĩ đi nghĩ lại tất cả những điều đó từ rất lâu, có đến vài thế kỷ…

– Hãy để ta dẫn đường anh đi, - linh mục phụ tá nói gần như âu yếm. - Chỉ có Chúa phán xét được mức độ giả dối trong lời chối bỏ của con ngày mai. Bản thân con không giả dối: những gì con cho là dối trá có thể chính là một niềm tin được thiết lập mà con không hay. Chân lý có cách để luồn vào một tâm hồn không xây rào đắp lũy chống lại chân lý nữa.

– Thầy nói điều đó cũng như là sự phỉnh phờ mà thôi, - triết gia bình tĩnh. - Không, thưa thầy tuyệt vời của con, đôi khi con đã dối trá để sống, nhưng con đã bắt đầu mất khả năng dối trá. Giữa thế giới của thầy và của chúng con, giữa một bên là những tư tưởng của Hieronymus van Palmaert, của đức giám mục và của cha, và một bên là những tư tưởng của con, đây đó có sự giống nhau, thường đó là những thỏa hiệp, và không bao giờ có quan hệ vĩnh viễn. Chúng cũng như những đường con được vạch ra trên mặt phẳng chung đó là trí tuệ con người, chúng nhanh chóng rời xa nhau để rồi lại tiến đến gần nhau, rồi lại xa nhau lần nữa, đôi khi trên đường đi chúng giao nhau hoặc lẫn vào nhau ở một đoạn nào đó, nhưng không ai biết chúng có chập lại với nhau hay không ở bên kia đường chân trời. Sẽ là nhầm lẫn nếu tuyên bố chúng song song với nhau.

– Anh nói “chúng tôi”, - Linh mục phụ tá nói với vẻ như sợ hãi. - Tuy nhiên anh chỉ có một mình thôi đấy.

– Đúng vậy, - triết gia nói. - May mắn thay con không có các danh sách tên họ để cung cấp cho bất kỳ ai. Mỗi người trong chúng con là chỉ duy nhất của mìn và là tín đồ duy nhất của mình. Ở mỗi người kinh nghiệm ấy lại lặp lại từ chỗ không có gì.

– Linh mục tu viện trưởng Cordelier quá cố, dù là người rât dễ dãi và là một tín đồ thiên chúa giáo ngoan đạo, một tấm gương cho các tu sĩ, hẳn đã không thể biết anh chọn sống trong sự nổi loạn sâu thẳm đến cỡ nào, - linh mục phụ tá nói giọng gần như gay gắt. - Chắc chắn là anh đã thường xuyên dối trá và dối trá rất nhiều với ông ta.

– Thầy nhầm rồi, - tù nhân nói, ném một cái nhìn gần như thù nghịch về phía người đã muốn cứu mình. - Con và ông ta luôn vượt ra ngoài những mâu thuẫn.

Ông đứng dậy như thể chính ông là người cho kết thúc câu chuyện. Nỗi buồn phiền của linh mục phụ tá biến thành nỗi tức giận.

– Tính ngoan cố của anh là một đức tin nghịch đạo mà anh tưởng anh là kẻ tử vì đạo, - ông nói phẫn nộ. - Dường như anh muốn buộc Đức Tổng giám mục phải phủi tay.

– Từ này nghe dữ quá, - triết gia nhận xét.

Ông già cúi xuống lượm hai cây gậy dùng làm nạng, làm kéo cả chiếc ghế phô tơi đang ngồi gây tiếng động. Zénon cúi xuống và đưa gậy cho ông. Linh mục phụ tá khó nhọc đứng lên. Cai ngục Hermann Mohr đang phục sẵn ở hành lang, nghe thấy tiếng bước chân và tiếng ghế xê dịch, tra chìa khóa vào ổ quay một vòng vì nghĩ là cuộc nói chuyện đã kết thúc, nhưng Bartholommé Campanus cao giọng kêu anh ta chờ lúc nữa. Cánh cửa hé mở lại được đóng vào.

– Ta đã không làm tròn sứ mạng, - ông linh mục già nói với vẻ nhục nhã đột ngột. - Kiểu khăng khăng của anh làm ta sợ, vì nó có nghĩa là tâm hồn anh lãnh đạm hoàn toàn. Dù anh có biết hay không, chỉ có sự xấu hổ giả mạo mới khiến anh thích cái chết hơn việc đứng lên trước công chúng trong lễ thú nhận chối bỏ…

– Trước nến thắp, và trả lời bằng tiếng La tinh cho bài diễn văn cũng bằng tiếng La tinh của Đức Ngài, - người tử tù mỉa mai. - Con đồng ý là chuyện ấy chỉ diễn ra trong vòng một khắc tồi tệ thôi mà…

– Cái chết cũng thế đấy, - ông già ngao ngán.

– Con thú nhận với thầy là đến một mức độ điên rồ nào đó, hay ngược lại đến mức độ khôn ngoan nào đó, dường như người đầu tiên bị thiêu hay con đều không quan trọng, - tù nhân nói, - cũng không quan trọng việc hành quyết sẽ diễn ra ngày mai hay trong hai thế kỷ. Con không tự phỉnh mình rằng con vẫn sẽ giữ được những tình cảm cao thượng dường ấy khi đứng trước cỗ máy hành quyết: Chúng ta sẽ nhanh chóng biết có đúng là con có cái anima stans et non cadens mà các triết gia của chúng ta đã định nghĩa hay không. Nhưng có lẽ người ta quá đề cao việc một người đang chết phải tỏ ra cứng rắn.

– Sự có mặt của ta chỉ làm anh cứng rắn hơn, - linh mục phụ tá già nói đau khổ. - Tuy nhiên trước khi chào anh ta cũng muốn cho anh hay là chúng ta đã chu đáo cho anh một lợi thế trước tòa án mà có lẽ anh đã không nhận ra. Chúng ta không phải không biết trước kia anh đã trốn chạy khỏi Innsbruck sau khi được mật báo là tòa giám mục ở đó có lệnh bắt anh. Chúng ta đã giữ im lặng, nếu mọi người biết chuyện này thì anh sẽ vào thế thảm họa của những kẻ chạy trốn vì đức tin, và điều đó sẽ làm việc hòa giải giữa anh với Nhà thờ rất khó khăn, nếu không nói là không thể được. Như vậy anh không còn phải sợ việc anh hạ mình sẽ là vô ích… Anh vẫn còn cả một đêm trước mắt để suy nghĩ…

– Cuối cùng thì con đã thấy suốt đời con hẳn đã bị người ta rình rập nhiều hơn con tưởng, - triết gia buồn rầu nói.

Họ tiến dần ra cánh cửa đã được tên cai ngục mở ra. Linh mục phụ tá nhìn thật gần khuôn mặt kẻ bị kết án.

– Về đau đớn thể xác, ta có thể hứa với anh, trong mọi trường hợp anh không phải lo lắng gì cả. Đức ngài và ta đã làm tất cả mọi việc…

– Con xin hàm ơn thầy, Zénon nói, không phải không chua chát nhớ lại ông đã thất bại với Florian và một trong hai tu sĩ tập sự.

Ông già chợt thấy mệt mỏi nặng nề. Ý nghĩ giúp tử tù chạy trốn lướt qua đầu ông; như thế thật vô lý; không nên nghĩ đến điều đó. Ông muốn chúc phúc cho Zénon, nhưng sợ cử chỉ ấy sẽ không được đón nhận, cũng vì vậy mà ông không dám ôm hôn. Zénon về phần mình định hôn tay người thầy cũ, nhưng lại rụt lại, sợ cử chỉ ấy có cái gì đó như nhận một ơn huệ. Những gì ông già cố làm cho ông vẫn không làm ông yêu được linh mục phụ tá.

Vì thời tiết xấu, lúc nãy linh mục phụ tá đi đến tòa lục sự bằng kiệu. Phu kiệu cóng rét đang đợi ở ngoài. Hermann Morh chú ý để Zénon lên phòng giam trước khi người ta đưa khách qua ngưỡng cửa. Bartholommé Campanus nhìn người trò cũ leo cầu thang bên cạnh cai ngục. Người gác cổng tòa lục sự, sau khi mở rồi đóng một loạt cửa, dìu vị tu sĩ lên kiệu và kéo chiếc rèm sa. Bartholommé Campanus dựa đầu vào chiếc gối đệm, nồng nhiệt đọc bài cầu kinh cho người hấp hối, nhưng sự nhiệt tâm này hoàn toàn máy móc; lời tuôn chảy trên môi mà đầu ông không theo kịp. Con đường linh mục phụ tá đi ngang qua Quảng trường Lớn. Ngày mai hành quyết sẽ diễn ra ở đây, nếu từ giờ đến lúc đó đêm tối không mang lại lời khuyên cho kẻ tử tù, và Bartholommé Campanus không chắc sẽ xảy ra điều đó, vì quá biết tính kiêu hãnh quỷ dữ ấy. Ông nhớ lại vào tháng trước những kẻ tự xưng là thiên thần bị chịu nhục hình ở ngoài thành phố, gần cửa Saint-Croix, vì những tội ác thuộc về thể xác thịt bị ghê tởm tới mức sự trừng phạt cũng gần như phải diễn ra một cách giấu giếm, nhưng cái chết của một người bị kết tội nghịch đạo và vô thần ngược lại hoàn toàn là một buổi lễ cảm hóa dân chúng. Lần đầu tiên trong đời, ông muốn phản kháng lại cách dàn xếp mà những vị tiền bối khôn ngoan đã đặt ra này.

Đó là hôm trước Thứ ba phá chay; đã có nhiều người vui vẻ trên phố, nói và làm những điều dại dột thường lệ. Linh mục phụ tá không quên rằng một nhục hình được tuyên bố đúng những dịp như thế này sẽ làm những đứa vô lại thêm phấn khích. Hai lần, những kẻ quậy phá giữ kiệu lại mở rèm nhìn vào trong, chắc là thất vọng vì không thấy trong đó một cô nàng xinh đẹp để dọa nạt. Một tên có bộ mặt đỏ bừng vì say rượu thết đãi Bartholommé Campanus bằng những tiếng hú bất lịch sự; tên thứ hai thò bộ mặt nhợt nhạt như ma vào giữa đám riềm cửa. Đằng sau hắn, một chiếc mặt nạ hóa trang đầu lợn thổi sáo đi đến.

Về đến cửa, người cháu nuôi ân cần đón ông. Đó là Wiwine, ông đã đưa cô về làm quản gia sau khi linh mục Cleenwerck chết. Cô gái chờ ông như mọi khi ở hành lang vòm cuốn trong ngôi nhà ấm áp, để rồi rập rình nhìn qua lỗ cửa xem ông bác chuẩn bị ăn tối chưa. Cô trở nên béo và ngu ngốc như bà cô Godelieve ngày xưa, vả lại cô cũng đã từng hy vọng để rồi thất vọng trong thế giới này: người ta đã cho cô đính hôn muộn với một người anh em họ là quý tộc nhỏ vùng Caestre, anh ta có đôi chút của cải và giữ chức trung tướng béo bở ở dinh pháp quan Flandre; bất hạnh thay vị hôn phu đã bị chết đuối ngay trước ngày cưới khi vượt hồ Dickebusch vào mùa băng tan. Wiwine chưa kịp hoàn hồn vì cú sốc ấy, song cô trở thành một nội trợ chu đáo và một đầu bếp khéo léo như bà cô ngày xưa; không ai có thể sánh với cô về những món nấu có rượu vang và mứt. Những ngày này linh mục phụ tá thử bảo cô cầu nguyện cho Zénon nhưng không kết quả, cô không còn nhớ đến Zénon nữa, tuy nhiên thỉnh thoảng ông thuyết phục được cô chuẩn bị một giỏ thức ăn cho người khốn khổ.

Ông không ăn bữa tối có bò quay do cô nấu và nhanh chóng leo lên giường. Ông run lên vì lạnh; cô đon đả đốt lồng ấp chứa đầy tro ấm. Ông trằn trọc rất lâu mới thiếp đi được dưới tấm chăn lông thêu.

Cái chết của Zénon

Khi chiếc cửa xà lim đóng lại kéo theo tiếng sắt thép rền rĩ, Zénon trầm tư lấy bút mực ra và ngồi vào bàn. Trời còn sáng rõ, nhà tù tối tăm của những phúng dụ giả kim thuật trong trường hợp của ông lại là một nhà tù khá sáng sủa. Qua lưới sắt dày bảo vệ cửa sổ, một màu trắng xám hắt lên từ sân ngập tuyết. Gilles Rombaut trước khi giao nhiệm vụ cho người gác đêm đã đưa bữa tối vào cho ông như thường lệ, tối nay bữa ăn còn thịnh soạn hơn mọi khi. Zénon đẩy khay ra xa: ông thấy thật phi lý và gần như tục tĩu khi phải chuyển hóa số thức ăn này thành dịch dưỡng hay thành máu mà ông sẽ không dùng đến nữa. Nhưng ông cũng lơ đãng rót ra cho mình vài ngụm bia vào chiếc cốc thiếc và uống thứ nước đăng đắng.

Cuộc nói chuyện với linh mục phụ tá đã làm cái chết đối với ông hết đi tính trang trọng từ khi bản án được tuyên lúc sáng. Số phận ông tưởng như đã an bài nay lại dao động một lần nữa. Lời đề nghị ông vừa chối bỏ vẫn còn nguyên giá trị trong vài giờ nữa: một Zénon có khả năng kết thúc sự việc bằng nói ra chữ “vâng” có lẽ đang ẩn náu đâu đây trong ý thức ông, và màn đêm trôi đi có thể sẽ trao ưu thế cho kẻ hèn nhát kia đối với chính bản thân ông. Chỉ cần có một phần nghìn may mắn còn sót lại: tương lai quá ngắn ngủi với ông quá tàn nhẫn dù sao chứa đựng yếu tố không chắc chắn, mà đó cũng chính là cuộc sống, và, bằng một hy vọng mong manh nhất rất lạ lùng mà ông vẫn thấy trong mỗi bệnh nhân sắp chết, cái chết giữ trong nó một sự phi thực tế lừa lọc như thế đó. Tất cả đều phấp phỏng, tất cả vẫn cứ phấp phỏng cho đến hơi thở cuối cùng. Tuy vậy, quyết định của ông đã thành hình rồi: ông nhận ra nó không hẳn vì những biểu hiện cao thượng của lòng dũng cảm và của sự hiến sinh mà vì một hình thức chối bỏ có tính chất ngu độn, nó như khép ông lại thành một khối không chịu tác động bên ngoài, và thậm chí gần như không chịu tác động của chính cảm giác. Đã yên định trong sự kết thúc của chính mình, ông là Zénon in aeternum[84].

Mặt khác, giấu mình đằng sau quyết định chết, nếu có thể nói như vậy, còn có một quyết định khác, bí mật hơn, mà ông đã cẩn thận che kín trước linh mục phụ tá, đó là phải chết bằng chính bàn tay mình. Nhưng đây cũng là một thứ tự do mênh mông và mệt nhọc còn lại với ông: ông có thể tùy ý đi theo hoặc từ chối quyết định này, làm một cử chỉ để kết thúc tất cả, hoặc ngược lại chấp nhận mors ignea không khác gì mấy so với cơn hấp hối của một nhà giả kim thuật vì bất cẩn đã làm cháy chiếc áo thụng trong lò lửa anathor. Ở tận cùng những sợi cơ nhỏ trong não ông, có sự lựa chọn giữa bị hành quyết và chết tự nguyện, lựa chọn ấy không còn dao động giữa chết và một cái đại loại như cuộc sống nữa, như ông đã từng cân nhắc đồng ý hay từ chối rút lui quan điểm của mình. Mà giờ đây ông chọn lựa phương tiện, địa điểm, và thời điểm chính xác. Chính ông là người quyết định cho hành động tột cùng này chậm lại hay sớm lên một vài giờ, chính ông cũng phải chọn lựa hoặc còn nhìn thấy mặt trời mọc vào một ngày mười tám tháng Hai năm 1569 nào đó nếu ông muốn, hoặc kết thúc ngay hôm nay trước khi đêm hết. Khuỷu tay đặt lên đùi, bất động, gần như thanh thản, ông nhìn vào hư vô trước mặt. Như trong tâm bão, khi yên lặng ngự trị một cách đáng sợ, cả thời gian lẫn tinh thần đều không chuyển động nữa.

Chuông nhà thờ Đức Bà gióng; ông đếm từng tiếng. Đột nhiên, phong ba vần cũ: yên tĩnh kết thúc, ông bị nỗi âu lo cuốn đi như trong một xoáy lốc. Xoắn lại trong cơn bão là những mảnh hình ảnh bị giật ra từ giàn thiêu ở Astorga ba mươi bảy năm về trước, từ những tình tiết chưa xa trong hôm hành hình Florian, từ những lần ngẫu nhiên chứng kiến phần gớm ghiếc còn lại sau những cuộc hành quyết ở ngã tư các thành phố ông đã đi qua. Hẳn là thông tin về điều sẽ diễn ra đột ngột được cơ thể ông nghe thấy, mỗi giác quan nhận được phần kinh hoàng nó sẽ phải chịu: ông sống, cảm thấy, ngửi thấy, nghe thấy những sự kiện về cái chết của ông sẽ diễn ra ngày mai trên khoảnh đất trống ở Chợ. Linh hồn mang tính xác thịt, dù ông đã thận trọng giữ nó cách xa với những cân nhắc của linh hồn mang tính lý trí, đột nhiên và từ bên trong, nó biết hết những gì Zénon cố giấu. Cái gì đó trong ông đứt ra như sợi dây thừng; họng khô lại, lông tay dựng đứng lên, răng đánh vào nhau cầm cập. Cảm giác rối loạn chưa trải nghiệm bao giờ làm ông khiếp hãi còn mạnh hơn trong tất cả bất hạnh của ông; siết hai tay vào cằm; hít thở thật dài để hãm trái tim lại, ông trấn áp được cơn bạo loạn của thân thể. Như thế là quá đủ: cần phải kết thúc nó trước khi da thịt hoặc ý chí của ông lại khiến ông không thể bù sửa nổi những sai khuyết của chính mình. Trong trí óc đã sáng suốt trở lại, ông đã hình dung ra những nguy cơ cho đến lúc này ông chưa lường đến và sẽ ngăn trở không để ông đường hoàng ra đi. Ông soi xét lại tình trạng của mình với cái nhìn của nhà phẫu thuật, tìm kiếm xung quanh những công cụ và ước đoán những cơ may.

Lúc đó là bốn giờ, vừa qua giờ ăn tối, và người ta tử tế đến mức để lại cây nến dùng hàng ngày cho ông. Người giữ chìa khóa đã khóa trái phòng giam, quay về phòng ký lục và sẽ chỉ quay lại vào giờ giới nghiêm, rồi một lần nữa vào bình minh. Vậy là dường như ông có thể chọn một trong hai quãng thời gian giữa những lần có mặt hắn. Nhưng đêm nay có thể khác: Đức Tổng giám mục hoặc linh mục phụ tá có thể gửi đến một thông điệp không phải lúc buộc người ta phải mở cửa; vì một tình thương tàn nhẫn thỉnh thoảng người ta lại phái đến phòng tử tù một thầy tu nào đó hay một thành viên Hội Công giáo Cái chết thiện có nhiệm vụ làm lễ cho người sắp chết và thuyết phục người đó cầu nguyện. Cũng có thể người ta đã đoán trước ý định của ông; bất kỳ lúc nào cũng có thể có người vào trói tay ông lại. Ông rình nghe quanh mình có tiếng cọt kẹt hay tiếng bước chân không; tất cả đều tĩnh lặng, nhưng thời khắc quý hơn tất cả những lần ông buộc phải ra đi trước đây.

Với bàn tay vẫn còn run rẩy, ông nhấc nắp chiếc hộp bút mực đặt trên bàn lên. Giữa hai mảnh gỗ mảnh mai bằng mắt thường cứ tưởng chúng liền nhau, kho báu ông giấu vẫn đang ở đó: một lưỡi dao mềm mảnh dẻ, dài chưa đến hai pút, lúc đầu ông cất trong lớp lót áo chẽn, rồi chuyển sang nơi cất giấu này sau khi ông được trả lại hộp đựng bút mực và các quan tòa đã khám xét nó theo đúng thể thức. Mỗi ngày dễ có đến hai mươi lần ông nhìn nó để cầm chắc rằng cái vật mà vào lúc trước ông chẳng buồn nhặt bên bờ suối vẫn còn đó. Ngay khi ông bị bắt ở hiệu thuốc Saint-Cosme, rồi hai lần nữa, sau cái chết của Pierre de Hamaere, và khi Catherine tung chuyện đầu độc, người ta đã lục xét ông hòng tìm ra một lọ nước nào đó hay những viên thuốc đáng ngờ, và ông mừng thầm vì đã cẩn trọng không làm mình cồng kềnh vì những thứ thuốc vô giá nhưng lại nhanh hết độc tính hoặc dễ vỡ, gần như không thể giữ được trong người hoặc trong xà lim trống trơn, và có thể tố cáo ngay ý định chết của ông. Vì thế ông đã bị mất một đặc quyền chết nhanh chóng, cách nhân từ nhất, nhưng với mẩu dao cạo mài sắc ngọt này ít nhất cũng tránh cho ông không phải xé quần áo buộc thành thòng lọng, cách ấy đôi khi không hiệu quả, hoặc phải hoài sức với một mảnh chậu đập vỡ.

Nỗi sợ hãi vừa trải qua làm bụng ông lục bục. Ông đến chỗ chậu gỗ góc phòng để tháo thải ra. Mùi thức ăn chín bị qua bộ máy tiêu hóa con người thải ra lấp đầy mũi ông trong một lúc, làm ông nhớ lại một lần nữa mối liên lạc thân thiết giữa sự thối rữa và cuộc sống. Ông buộc lại dây áo với bàn tay chắc chắn. Trên tấm ván, bình đầy nước đã đóng băng. Ông thấm ướt mặt, làm lưu lại trên lưỡi một giọt nước nhỏ. Aqua permanens: với ông, đây là lần cuối ông tiếp xúc với nước. Bốn bước chân dẫn ông trở lại giường nơi ông đã thiếp ngủ hoặc tỉnh giấc sáu mươi đêm: trong số những suy nghĩ xuyên ngang qua trí não ông với tốc độ chóng mặt có chuỗi vòng vèo những cuộc viễn du cuối cùng đưa ông trở lại Bruges, có hình ảnh Bruges thu nhỏ lại thành nhà tù, và hình ảnh về con đường cuối cùng kết thúc trong hình vuông hẹp này. Sau lưng ông có tiếng thì thầm phát ra từ những hoang tàn của một quá khứ bị rẻ rúng hơn và quên lãng hơn những đống hoang tàn khác, đó là giọng khàn khàn nhẹ nhàng của Fray Juan nói tiếng La tinh với âm điệu castillan trong hành lang tu viện lờ mờ: Eamus ad dormiendum, cor meum. Nhưng ông không ngủ. Chưa bao giờ ông cảm thấy thể xác và tâm hồn lại nhanh nhẹn hoạt bát hơn thế: ông tiết kiệm và nhanh nhẹn trong từng cử chỉ, như một phẫu thuật gia trong những thời điểm quan trọng nhất. Ông lật chiếc chăn len thô và dày như dạ, đặt nó xuống đất theo chiều dài giường, thành một kiểu chậu sẽ giữ và thấm ít nhất một phần chất lỏng. Để chắc chắn hơn, ông lượm chiếc áo ngủ đêm trước, xoắn lại thành một dải đệm vào khe cửa. Cầu tránh không để có dòng chảy trên nền đất hơi dốc tràn ra ngoài hành lang quá nhanh, và không để Hermann Mohr tình cờ ngẩng đầu lên khỏi mặt bàn phát hiện một vết đen trên nền gạch. Không tiếng động, tiếp sau đó ông cởi giày. Những cố gắng thận trọng đó là không cần thiết, nhưng sự im lặng dường như là một người bảo vệ.

Ông nằm lên giường, đặt đầu xuống chiếc gối cứng. Ông nhớ về linh mục phụ tá Campanus, cái chết này chắc hẳn làm ông già kinh hoàng, nhưng dù sao chính ông ấy là người đầu tiên dạy ông đọc Kinh cựu ước trong đó các nhân vật đều ra đi theo cách này, nhưng hình ảnh mỉa mai này rơi bẹt xuống bề mặt trí óc ông mà không làm ông lơi là mục đích. Nhanh nhẹn, với sự khéo léo của phẫu thuật gia - thợ cạo luôn khiến ông tự hào hơn cả so với những phẩm chất thầy thuốc khác được mến chuộng hơn hoặc không chắc chắn bằng, ông gập người làm hai, hơi giơ đầu gối lên, và cắt tĩnh mạch chày ở mặt ngoài bàn chân trái, một trong những chỗ người ta thường trích máu. Rồi, rất nhanh, ngồi dậy, tựa vào gối, vội vã để phòng trước cơn ngất có thể xảy ra, ông tìm và rạch vào động mạch quay ở cổ tay. Ông chỉ hơi thấy nhói đau ở bên ngoài do da bị cứa. Hai chỗ đứt phun ra; chất lỏng chảy tràn như thông thường vẫn thế, lo lắng, có thể nói như vậy, tìm cách thoát khỏi mê cung tối tăm khép kín mà nó loanh quanh ở trong đó. Zénon thõng cánh tay trái để dòng chảy thuận tiện hơn. Chiến thắng vẫn chưa hoàn chỉnh; có thể người ta bước vào bất chợt, và ngày mai người ta sẽ giải ông đi với máu me và bông băng đầy người lên giàn lửa. Nhưng mỗi phút trôi qua là một chiến thắng. Ông liếc mắt nhìn vào chiếc chăn đã đen máu. Bây giờ ông hiểu vì sao có khái niệm thô thiển rằng chất lỏng này bản thân nó là tâm hồn, vì tâm hồn và máu thoát ra cùng một lúc. Những lầm lẫn cổ đại này chứa đựng một chân lý đơn giản. Ông nghĩ ngợi, với cái tương đương như nụ cười, rằng dịp này thật hay để hoàn thành những thí nghiệm từ lâu của ông về tâm thu và tâm trương. Nhưng hiểu biết từ bây giờ không có giá trị gì hơn những kỷ niệm về những sự kiện hay những con người ông đã gặp; ông vẫn quyến luyến thêm chút nữa với sợi dây mỏng manh của con người, nhưng con người đã trở nên nhẹ nhõm không phân biệt được với sự tồn tại nữa. Ông cố gắng ngồi dậy, không phải vì cần làm thế, mà để chứng minh với mình rằng vẫn còn làm được động tác đó. Ông vẫn thường hay mở cửa ra, đơn giản chỉ để thấy rằng ông không đóng nó đằng sau lưng ông vĩnh viễn, hay thường quay đầu nhìn theo một người qua đường vừa khuất để phủ định tính mục đích của sự đi, để tự chứng minh với mình rằng tự do của một con người thật ngắn ngủi. Lần này, cái không thể quay lại được đã hoàn tất.

Trái tim ông đập mạnh; một hoạt động bạo liệt và lộn xộn ngự trị trong cơ thể như trong một đất nước hỗn loạn, nhưng ở đó tất cả các chiến binh vẫn còn chưa hạ vũ khí; ông chợt mủi lòng trước thân thể đã tận tụy hầu hạ ông, lẽ ra nó có thể sống khoảng hai mươi năm nữa nếu tính hết các khả năng, ông phá hủy nó như thế mà không thể giải thích cho nó biết là ông tránh cho nó những đau đớn tồi tệ và phẫn nộ nhất. Ông khát, nhưng không có cách nào làm dịu được cơn khát ấy. Không ba phần tư giờ đồng hồ đã trôi qua từ lúc ông quay lại căn phòng này, những suy nghĩ vô tận, những cảm giác, những cử chỉ dường như không phân tích nổi nối tiếp nhau với tốc độ ánh chớp. Cũng như vậy, không gian vài khuỷu tay giữa đường và bàn đã giãn ra bằng khoảng cách giữa các hành tinh: chiếc cốc thiếc trôi đi như ở dưới đáy một thế giới khác. Nhưng cơn khát sẽ nhanh chóng qua đi. Cái chết của ông giống như của một thương binh đòi uống nước bên rìa một trận địa, mà ông thấy nhen lên trong mình một tình thương cũng lạnh lẽo như thế. Máu từ tĩnh mạch chày chỉ còn nhỏ giọt; khó nhọc, như người ta nâng một vật nặng, ông di chân để nó treo ra ngoài giường. Bàn tay phải vì tiếp tục nắm chặt lưỡi dao nên bị cứa nhẹ, nhưng ông không cảm thấy vết cứa nữa. Những ngón tay cựa quậy trên ngực ông, mơ hồ tìm cách cởi chiếc khuy cổ áo chẽn; ông cố gắng trấn áp bàn tay vật vã không cần thiết, nhưng sự co quắp và nỗi sợ hãi này là tín hiệu tốt. Một cái rùng mình giá lạnh xuyên qua ông như lúc bắt đầu nôn; phải như thế chứ. Qua tiếng chuông nhà thờ, tiếng sấm và tiếng những con chim đang kêu tìm đường về tổ đội từ trong tai dội ra, ông nghe thấy từ bên ngoài tai âm thanh chính xác của một giọt máu rơi xuống; chiếc chăn đã thấm bão hòa không giữ nổi máu, máu chảy trên nền. Ông cố gắng tính thời gian cần thiết để vũng màu đỏ tiến ra phía bên kia ngưỡng cửa, sang bên kia tấm vải chắn mảnh mai. Nhưng chẳng quan trọng: ông đã thoát. Ngay cả khi không may Hermann Mohr mở ngay bây giờ chiếc cửa có then khó rút này, thì sự ngạc nhiên, nỗi sợ hãi, thời gian chạy dọc cầu thang tìm người cứu sẽ đủ để cuộc trốn chạy của ông hoàn tất. Ngày mai người ta chỉ thiêu một xác chết.

Tiếng ầm ì bát ngát của sự sống đang trốn chạy vẫn tiếp tục: một suối nước ở Eyoub, dòng nước tràn trề chảy lên từ một mạch ngầm ở Vaucluse vùng Languedoc, một thác nước giữa Ostersund và Froso hiện lên trong óc ông mà ông cũng chẳng cần nhớ tên. Rồi, trong những tiếng động đó, ông nhận ra một tiếng rên. Ông thở khò khè từng hơi lớn, nhưng không khí chỉ ở bên ngoài không vào lấp đầy ngực ông nữa: ai đó không hoàn toàn là ông, nhưng dường như đứng lùi lại một chút ở bên trái ông, đang thờ ơ nhìn ngắm những co giật hấp hối. Một người đang chạy, kiệt sức song đã đạt đến đích, cũng thở như thế. Màn đêm đã buông, nhưng ông không thể biết đó là đêm trong ông hay trong căn phòng: mọi thứ đều là đêm. Đêm cũng chuyển động: những bóng tối giãn ra để nhường chỗ cho những bóng tối khác, vực thẳm lại vực thẳm, mảng tối dày đặc này đè lên mảng tối dày đặc khác. Nhưng màu đen này khác với màu người ta nhìn thấy bằng mắt, vẫn rung rinh những sắc màu sinh ra từ sự vắng bóng của chúng, nếu có thể nói như vậy: màu đen chuyển thành màu xanh lá cây nhợt nhạt, rồi thành màu trắng thuần khiết; màu trắng xanh xao chuyển thành vàng đỏ nhưng vẫn không ngừng mang màu đen lúc đầu, giống hệt như ánh sáng của các thiên tinh và ánh rạng đông bắc cực đang rung rinh trong màn đêm vẫn còn đen tối. Một khoảnh khắc đối với ông như cả vĩnh hằng, một địa cầu màu hồng điều đang phập phồng trong ông hoặc bên ngoài ông, rỏ máu xuống biển. Như ánh mặt trời mùa hạ vùng cực, địa cầu huy hoàng có vẻ lưỡng lự, sẵn sàng xuống thấp hơn một bậc về phía điểm đáy, rồi, bằng một cú nhảy khó nhận thấy, nó lên tận đỉnh trời, cuối cùng tiêu tan đi trong ánh ngày chói lòa đồng thời cũng là đêm đen.

Ông không nhìn thấy nữa, nhưng những tiếng động bên ngoài vẫn dội tới ông. Như mới đây ở Saint-Cosme, những bước chân gấp gáp vang lên trên hành lang dài: người cầm chìa khóa vừa nhận thấy một vũng đen xám trên nền gạch. Một lúc trước, chắn hẳn người hấp hối đã sợ hãi vì bị bắt trở lại và bị buộc phải sống và phải chết thêm trong vài giờ nữa. Nhưng mọi sợ hãi đã qua rồi: ông tự do; người đến với ông kia chỉ có thể là bạn hữu. Ông cố gắng hoặc tưởng mình cố gắng để đứng dậy, không rõ có phải mình được cứu giúp hay, ngược lại, là người cứu giúp không. Tiếng cọt kẹt của chìa khóa trong ổ và những thanh chốt bị rút ra với ông chỉ còn là tiếng động chói tai của cánh cửa mở. Và đó cũng là điểm ta có thể đi xa nhất vào cái chung cục của Zénon.

Những ghi chép về “Bí thuật Đen”

“Những ghi chép” này gồm các dòng viết tay ở mặt sau các trang trong tập Ghi chép phác thảo của “Bí thuật Đen” và một số trích đoạn tương tự, phần nhiều được đánh máy, do tôi trích từ Ghi chép phác thảo nói trên.

Marguerite Yourcenar đã hai lần sửa lại tập “Những ghi chép” này và nó được như ngày nay. Tháng Năm năm 1987, bà vẫn tuyên bố cần viết lại một số đoạn cho “đỡ khô cứng hơn” trước khi cho ra mắt. Song tiếc thay, hẳn là bà đã không có thời gian để thực hiện những sửa chữa cuối cùng.

Phần lớn những ghi chép trong cuốn này đều được viết từ những năm 1965 đến 1968. Nhưng cũng có những chỗ về sau mới viết, đôi chỗ có ghi ngày tháng, nên người đọc sẽ nhận ra. Khi đọc những trang này độc giả cần nhớ là Marguerite đã dự tính sửa lại nhiều chỗ. Tuy nhiên, hiện tại chúng ta buộc phải chấp nhận “Những ghi chép về Bí thuật Đen” như nó đang tồn tại.

Yvon Bernier.

“Những ghi chép về Bí thuật Đen” mà bạn đọc sẽ đọc sau đây chưa từng được xuất bản. Theo ý nguyện của Marguerite Yourcenar, từ nay về sau chúng sẽ đi liền với tiều thuyết. (Với tiểu thuyết này, tác giả đã nhận giải Femina, lần đầu tiên được trao với với số phiếu tuyệt đối vào năm 1968).

Lần xuất bản đầu tiên của bản thảo Bí thuật Đen: Thần Chết đánh xe, viết vào những năm 1923 - 1924, sửa lại năm 1934: cuốn truyện thiếu hoàn chỉnh, và nhất là quá sơ sài, mới chỉ được phát triển quá ít và chỉ chứa một sự rung cảm hời hợt, đặc biệt là về Zénon và Nathanael, với tôi bây giờ đó vẫn là một truyện đẹp và dù còn rất nhiều thiếu sót và nhiều chỗ chưa được mài giũa, một nhà phê bình thời đó đã nhìn ra và đặt tên cho mỗi phần của ba chủ đề gắn bó là: trí tuệ, thể xác và tâm hồn. Bản thân tôi cũng chưa nghĩ đến điều đó.

Trí tuệ, thể xác, tâm hồn. Một hình tượng ba mặt tuyệt đẹp, đúng vậy, và với âm hưởng để lại dài như một vần thơ, ta nghĩ ngay đến “Noel” tuyệt diệu của Rimbaud trong Một mùa địa ngục: “Những vì vua trong đời, ba vì vua thông thái, trí tuệ, thể xác, tâm hồn…” Đúng. Nhưng khi ta tiến rất gần tới một nhân vật, ta thấy những phúng dụ quá rạch ròi này mâu thuẫn với thực tế biết nhường nào. Thân thể, tâm hồn và trí tuệ, chúng chồng chéo lên nhau; hơn nữa, chúng là những hình hài khác nhau của một vật thể sống và cảm nhận. Chắc chắn trong mỗi người có sự khác nhau về mức độ nhiều ít của cả ba yếu tố này, giống như trong mỗi sinh vật có những thành phần giới tính ở các mức độ nhiều ít khác nhau. Trí tuệ chiếm ưu thế hơn trong Zénon, nhưng trí tuệ theo nghĩa nào đó lại được nuôi giữ bằng nhiệt huyết không ngừng chảy và gần như điên rồ của tâm hồn, và nó cũng sẽ không phát triển được nếu không có những kinh nghiệm và sự kiểm soát của cơ thể.

Sự cân bằng bên trong-bên ngoài của mỗi chúng ta phụ thuộc vào các giác quan tới nhường nào: một người nhắm mắt không thể đứng vững bằng một chân. Bản thân tình cảm con người cũng bị che mờ trong một sự quay cuồng mơ hồ nào đó. Cái trục định vị ấy, mà chúng ta tưởng được vạch ra một cách rất chắc chắn, phụ thuộc vào những hình ảnh phản chiếu thế giới trong hai con người chúng ta.

(Điều này không có nghĩa là cả Zénon và tôi đều phủ định tâm hồn. Nhưng tâm hồn là một thực tế mà có lẽ gần như chưa ai bước vào được).

Càng sống, tôi càng cảm thấy viết lại những cuốn đã viết là điều rất nên làm. Mỗi nhà văn chỉ mang trong mình một vài con người. Thay vì thể hiện lại những con người đó dưới những đường nét của một nhân vật mới, chỉ là những nhân vật cũ nhưng được giới thiệu theo một cách khác, tôi muốn đào sâu, phát triển, nuôi dưỡng những con người mà tôi đã quen sống cùng, tìm cách hiểu họ hơn nữa cùng với vốn sống của tôi, hoàn chỉnh một thế giới đã là của tôi. “Tôi chưa bao giờ hiểu sao người ta lại có thể thỏa mãn với một con người”, tôi đã để Hadrien[85] nói như vậy về những mối tình của người. Tôi cũng chưa bao giờ nghĩ mình có thể thỏa mãn với một nhân vật đã được sáng tạo. Tôi chưa bao giờ thôi quan sát họ sống. Họ dành cho tôi những bất ngờ cho đến tận cuối cuộc đời tôi.

Điều không kém phần tầm thường trong mẹo văn chương là sử dụng lại một nhân vật vì thói quen trì trệ, vì không có ý tưởng, hoặc vì gắn bó ngu ngốc với nhân vật đó, đặt nhân vật vào những tình huống mới, cho nhân vật những lời nói mới nhưng những điều này lại chẳng thêm chút gì cho nhân vật vốn đã tồn tại. Không thể đếm xiết những nhân vật giống nhau trong những tranh truyện hài: người ta trở đi trở lại với chúng đến mức phát buồn nôn[86], vì đã tìm ra cách cù những độc giả lười biếng thích thú với một nhân vật hay một tính cách gặp từ trước. Dickens thường câu khách như vậy nhờ tình cảm sâu sắc với những nhân vật của chính mình. Stendhal không bao giờ. Balzac cũng theo hướng ấy, nhưng những sự kiện và chi tiết gây bất ngờ dày đặc trong Tấn trò đời đến mức bản thân những lặp lại cũng thấm đầy vị sống, để rồi làm phong phú cuộc sống, ngay cả khi chúng không phát triển hay không chuyển giọng. Proust cũng sử dụng thuật này. Thực tế, ngài de Charlus có thay đổi theo diễn tiến của Thời đã mất bao la, nhưng sự thay đổi này diễn ra theo suốt chiều dài một đường cong rất chính xác mà dường như tác giả đã xác định từ trước (không phải vì thế mà đường cong này không đúng); sự thực, và đặt sang một bên sự phát triển chủ yếu này, thì vô số những lần vào và ra của ngài de Charlus đã được dự kiến từ trước như những lần ra vào của một anh hề được ưa thích nhưng cũng đơn điệu như thế: Charlus cuối cùng vừa là tấm bia mà tác giả gắn vào những gì thực tế là dành cho bản thân mình, và đồng thời là một kẻ nói thay cho ông. Nhân vật Charlus không cạn kiệt có vóc dáng của một trong những lời đùa vui giữa những người thân, không bao giờ bị chán trong một môi trường hoặc trong một hội bạn bè nào đó, và Proust diễn tả cơ chế của nó một cách tuyệt vời. Nhưng những thủ pháp này, nếu ở bất ký một nhà văn nào kém tài hơn sẽ làm độc giả bực mình, thì ở Proust chỉ đơn giản là làm chúng ta quá bão hòa với nhân vật Charlus, giống như chúng ta bị bão hòa với một người mà ta gặp gỡ không ngừng. Hắn tồn tại đến mức làm chúng ta mệt mỏi.

Tuy nhiên vẫn còn những người rất vĩ đại, có lẽ là những người vĩ đại nhất, khôn bao giờ thèm lặp lại những nhân vật đã sáng tạo. Pierre Besoukhov vĩ đại hơn hay to hơn mỗi lần ông ra sân khấu; ông chưa bao giờ hoàn toàn chỉ là một người. Tolstoi đôi khi có nói lải nhải, như Flaubert nhận xét, khi ông nói về những chiếc lược hay về các triết học lịch sử, nhưng không bao giờ ông như thế đối với các nhân vật của mình.

Hadrien trong một chừng mực nào đó trong những suy nghĩ tư biện của anh ta có thể chịu khuất phục tới mức như chúng ta; mặt khác, còn chúng ta, qua chiếc cầu nối của đạo hiền minh thời cổ đại tùy thuộc chúng ta có biết sử dụng hay không, chúng ta có thể đến với Hadrien. Các nhân vật của Bí thuật Đen chỉ đáp ứng cho chính họ, đơn độc, đầy mâu thuẫn, bị giới hạn bởi những gì họ chấp nhận, và bởi những gì họ từ chối, mang dấu ấn của thời đại ấy, và dấu ấn của những điều khiến họ vượt ra khỏi thời đại, đôi khi dù bị thương tích vì những bức tường ngăn mà họ là tù nhân. Nếu như quá trình thoát bỏ này là có ý thức ở Zénon, ông sử dụng những phương tiện biện chứng mà thời đại trao cho, để ra khỏi thời đại, thì ở Anna[87] đây là một quá trình không ý thức, nó gắn với cuộc sống quá phong phú của thể xác. Ở Nathaneal[88], tôi đã tìm cách chỉ ra một tự do lạ lùng, tự do của tâm hồn, mà ngôn ngữ và hình tượng không diễn tả được. Với Bí thuật Đen tôi thử nắm bắt cái tự do lạ lùng ấy, nó phát triển từng tí một trong chúng ta, khi chúng ta không từ chối sự tồn tại của nó, và với nó con người có thể tránh khỏi một số chuyên chế, và sống như chính mình trong bất kỳ môi trường nào, nhưng nó lại bị tổn thương, méo mó, gần như bị biến dạng trước thói tục và nhu cầu.

Cần trải nghiệm trụy lạc để thoát ra khỏi sự trụy lạc, cần trải qua tình yêu - theo cách hiểu thông thường về từ này - để phán xét tình yêu; cần sống lại lịch sử để tránh những chiếc bẫy của lịch sử - tức là những chiếc bẫy của chính xã hội con người mà lịch sử chỉ lưu trữ lại. Đi đến một thời đại mà con người không sống…

Ngoài việc phát triển sâu thêm những chủ đề, hư cầu các chi tiết nối các hành động với nhau, loại bỏ những nhầm lẫn ngây thơ lịch sử, tôi ghi nhận giữa Theo Durer vụng về nhưng nhiệt huyết, và Bí thuật Đen có những thay đổi sau:

Ít thiện cảm hơn đối với cải cách của phát Calvin; trong Bí thuật Đen thiện cảm chỉ dừng lại ở con người cải cách cực tả là Simon. Chủ nghĩa calvin được phân tích với vẻ mỉa mai qua những lễ nghi và tín ngưỡng khắc khổ, dù rằng đức tin của cô bé Martha thật cao quý, và khi từ bỏ đức tin ấy Martha sa sút dần.

Ít thiện cảm hơn với cải cách theo phái Luther, thông qua sự phẫn nộ của nhóm theo phái rửa tội lại và phản đối mang tính triết học của Zénon. Những thái quá trong hai trận tuyến (Cơ đốc giáo và Tin lành) được nói rõ hơn rất nhiều.

Sắc thái tình cảm trong quan hệ giữa Zénon và Nhà thờ rõ hơn.

Quan tâm tới các học thuyết giả kim thuật và pháp truyền Kinh Thánh của Do Thái.

Năm 1971, tôi đã đi lại từng con phố Zénon đi về ở Bruges. Ví dụ, ông đã đi theo những lộ trình khác nhau nào để đến xưởng rèn chăm sóc Han. Quán ăn nơi ông vẫn thường dùng bữa nằm ở đâu. Góc phố nào ông đã thấy Idellette bị bắt giải ngang qua. Suốt tháng Tư, các buổi sáng, thỉnh thoảng có nắng, song thường là dưới bầu trời sương mù hoặc mưa nhẹ. Và bên cạnh tôi là Valentine xinh đẹp, hiền dịu, lông vàng, la hét om sòm quát mắng lũ ngựa (tôi phải ngăn nó lại), chạy vui vẻ trong sân Gruuthuse, nhảy nhót trong vườn nhà Beguinage giữa đám hoa thủy tiên bấc - và bây giờ (sáu tháng sau, 3/10/1971), nó cũng đã chết, như Idelette, như Zénon, như Hilzonde. Và sẽ chẳng ai hiểu nếu tôi nói rằng tôi không bao giờ nguôi ngoai, đó không chắc cái chết của một con người thực sự.

Ở đâu, bao giờ, và như thế nào? Ở đâu chăng nữa, dù vào thời gian nào và bằng cách nào không quan trọng, tôi chắc chắn bên giường tôi có một thầy thuốc và một linh mục - Zénon và linh mục tu viện trưởng tu viện Cordelier.

Cửa hàng bán bánh Salzbours nơi Zénon ngồi dưới mái ô văng vẫn còn đó, cả chiếc ghế băng nhỏ màu trắng ông ngồi.

Đó là tháng Sáu năm 1964 tại Salzbourg, khi dự lễ trong nhà thờ dòng Franciscain (quỳ gối xuống nền nhà), lần đầu tiên tôi đã nhìn thấy được vẽ ra toàn bộ con người linh mục tu viện trưởng tu viện Cordelier. Cho đến lúc đó tôi mới chỉ hé thấy những tiếp cận đầu tiên (những câu nói của ông trong “Trở về Bruges”).

Bí thuật Đen được bắt đầu (dưới một tên khác) khi tôi bằng tuổi Zénon, bằng tuổi chàng thanh niên Henri-Maximilien lúc đầu cuốn sách. Kết thúc khi tôi hơn tuổi Zénon và Henri-Maximilien một chút khi họ chết. Các trí tuệ kéo theo cùng những tư tưởng của họ vào thế kỷ XVI như những lớp da rắn hay như lớp vỏ cây.

Nhắc đi và nhắc lại (mantras). Khi tôi viết phần hai và phần ba cuốn sách này, tôi thường thấy mình thầm nhắc đi nhắc lại hoặc rất nhỏ với chính tôi “Zénon, Zénon, Zénon, Zénon, Zénon, Zénon…” Hai mươi lần, một trăm lần, nhiều hơn thế nữa. Và cảm thấy càng nói ra như vậy, càng có một chút sự thật đông đọng lại. Tôi không ngạc nhiên về những nghi lễ thần bí ẩn, mà những tín đồ trung thành trong những nghi lễ ấy, khi nhắc tên Chúa hàng nghìn lần, đã nói chuyện với Chúa, hay trong ma thuật dân gian, những tình nhân “gọi” được người yêu đã mất.

Một nhân vật đã được xây dựng đến như thế, và nếu ta có muốn xóa cũng không thể xóa đi được nữa: một ý nghĩa khác của Zénon in aeternum[89].

Mỗi một cuộc nói chuyện là một cách thêm vào cái khối nổi của nhân vật.

Chuyến viếng thăm Munster năm 1956 - mùa thu ở Suez - gần như cũng tối tăm như chính hình ảnh của quá khứ.

Một trong những nét về đứa con của những đêm trắng được rút từ một bài thơ của Theophile.

Cuộc đời không di chuyển của tôi bắt đầu cách đây gần mười năm (1978).

Ở những mặt nào đó, “tù đày” đúng hơn là “cuộc sống bất động” vì không còn phụ thuộc vào tôi nữa việc đi qua cánh cửa rộng mở.

Ám ảnh về căn bệnh thấy ở người khác.

Cả Zénon và Henri-Maximilien đều chết vào tháng Hai, tôi nhận ra điều đó khi đọc lại. Tôi đã thử để Henri-Maximilien chết vào một tháng khác, song không được. Tình huống ấy được dựng như một cảnh cuối đông nước Ý.

Cần phải chỉnh lại tình huống tự tử của Pierre de Hamaere như theo biên niên sử: ông ta có thuốc độc là nhờ bạn bè trong thành phố. Vài từ này muốn nói đến sự tồn tại lén lút của một nhóm người bên ngoài tu viện, mà tu sĩ dòng Cordelier này tham gia. Sự kiện này, bản thân nó, cho chúng ta biết chút gì đó về cuộc sống bí mật của thành phố (nguyên gốc là Gand, trong truyện là Bruges) và làm cho nó gần với những gì chúng ta biết về thời đại chúng ta.

Idelette và “cô bé người hầu da nâu” (cô này đôi chút gợi hứng từ những cô gái da nâu của Bosch) là những nhân vật tưởng tượng, nhưng cần thiết, để “Những lộn xộn trong xác thịt” trong chương này là một cái gì đó khác, không chỉ đơn thuần là một cảnh về những người đồng tính luyến ái; và để bi kịch tình yêu vị thành niên giữa đôi trai gái và thảm kịch giết đứa trẻ sơ sinh diễn ra bên cạnh thảm kịch của những mối tình bị coi là ngược lại với tự nhiên. Như thế để toàn bộ đạo đức xã hội và đạo đức giáo hội của thời đó bị lên án. Tôi tự nhủ là cách xử sự của những cậu bé cô bé này không khác những học sinh cấp hai trong thời đại chúng ta, nhưng thời nay chúng không bị xô đẩy vào những vụ tai tiếng, hay ít nhất thì những tai tiếng ấy không nhất thiết phải gây hậu quả chết chóc.

Như vậy có lẽ đây là điểm chúng ta tiến xa hơn khá nhiều, nhờ khôn ngoan của chúng ta, so với thời Phục hưng, hay đúng hơn là thời Trung cổ, mà Phục hưng thường chỉ phủ lên trên như một lớp sơn. Nhưng đạo đức giả thì không bớt đi nếu không muốn nói là tồi tệ hơn. Mặt khác, dường như chúng ta đã mất ý thức về sự quan trọng và sự thiêng liêng trong hành động tình dục (vì nguyền rủa là một trong những hình thức của sự thiêng kính) mà con người thời đại ấy vẫn còn giữ được. Chúng ta trao thân dễ dàng (hay gần như dễ dàng hơn), không phải vì chúng ta có quan niệm mới về chữ linh thiêng, mà vì chúng ta đã hạ thấp hành động tình dục thành một hiện tượng sinh lý ít quan trọng.

Zénon và Henri-Maximilien (tôi cũng nhận ra điều này khi đọc lại) đều kết thúc bằng một sự từ chối: Henri từ chối danh vọng và chìm vào cuộc đời một đại úy nghèo, Zénon từ chối việc rút bỏ đức tin mà nhờ đó ông sẽ được cứu sống. Cả hai đều mất nhiều thời gian trước khi nhận ra rằng mình phải từ chối như thế.

Có nhiều lý do không chính xác - hay có thể nói là có nhiều căn cứ trung gian - mà Zénon nêu cho mình trước khi đối mặt với Hic Zeno[90] và sau đó là Zeno in aeternum[91].

Như chúng ta suy nghĩ theo ngôn ngữ lô gích, Zénon nghĩ bằng tiếng La tinh thời Trung cổ. Đôi chỗ cần biết thêm quán từ giống cái.

Những “loại đá mà mỗi loại tượng trưng cho một thời điểm của Bí thuật Lớn” trong một trong những lời đáp đầu tiên của Zénon là bịa đặt. Không có những loại đá như vậy. Giữa những “loại đá” của bản viết năm 1924 được giữ lại năm 1956 và cho đến tận năm 1967, và “các kim loại” trong bản viết hiện tại, có mười năm đọc về giả kim thuật.

Trong bản viết thiên tả và vẫn còn ngây thơ năm 1924 xuất bản năm 1934, Zénon vẫn còn có gương mặt một triết gia theo chủ nghĩa tự do tôn thờ chân lý duy vật và lô gích. Quan niệm gần giống với những gì phái cấp tiến nghĩ về Giordano Bruno những năm 1880, và cũng sai. Thay đổi lớn hình thành trong một buổi tối ở nhà Alf, khoảng năm 1958: khi nghe một hợp tuyển các tác phẩm của Bach, tôi đã soạn xong hoàn toàn trong trí óc, sáu hay bảy năm gì đó trước khi viết thật sự, cuộc nói chuyện giữa Zénon và linh mục phụ tá vài giờ trước khi Zénon chết. Khi ra khỏi buổi tiệc tối đó, âm nhạc kết thúc, tôi hoàn toàn quên cuộc đối thoại này. Nhưng tôi vẫn biết ngày nào đó mình sẽ tìm lại được.

Tương tự như vậy khi viết lại “Nathanael”, soạn thầm trong đầu trong một đêm (không: chỉ vài giờ trong đêm) mất ngủ và chờ tàu tại một ga nối nhỏ. Nhưng không ghi lại và hiện tại đã quên.

Mùa đông 1954 - 1955, ở Fayence, thường xuyên thức cùng Zénon bên lò sưởi lớn trong bếp ngôi nhà từ đầu thế kỷ XIV, lửa dường như phun tung lên một cách tự do giữa hai cột đá nhô ra khỏi tường. Sau này, từ những năm 1956 - 1957, rất nhiều lần trước lò sưởi ở “Petite Plaisance”[92].

Mà tôi cũng để ông lại nơi nào tôi muốn. Khi rời Salzbourg năm 1964, tôi đã quyết định chia tay với ông trên chiếc ghế đá trước cửa hiệu bánh cũ kỹ. Ông chờ ở đó, cũng chắc chắn rằng tôi sẽ trở lại, tôi sẽ đến đó tìm lại ông, như một vài người bạn sống tin chắc là ta sẽ trở lại với họ.

Nếu tôi viết điều này cho công chúng, trong một bài tiểu luận công phu nào đó, cần phải chỉ rõ - nhưng bằng cách nào? - rằng đó không phải là ảo ảnh. Cho đến bây giờ tôi chưa bao giờ có ảo ảnh. Tôi thường tự nhủ khi viết Hadrien: “gợi lên một bóng ma để làm gì, khi bản thân trí óc luôn luôn hiệu hữu vào lúc chúng ta muốn”.

“Zénon tự phó mặc để bị dẫn vào tù, O. nhận xét. Đó không phải là một anh hùng.” Thực ra, nhà tù vừa đại diện cho thử thách trước lần cuối cùng và đồng thời là một quãng trống. Tất cả đều là trò chơi. (Với tác giả cũng vậy: Hermann Mohr!) Chúng ta giải trí như có thể trong lúc chờ tàu chạy. Sau khi tuyên án chính là lúc nhân vật Zénon trở về trạng thái ân sủng anh hùng.

Đoạn đầu chương II, tả cha Zénon, là một trong những đoạn tồi nhất còn giữ lại từ năm 1924. “Tiểu thuyết lịch sử” trong tư duy một sinh viên sử học. Trong những trường hợp như vậy, chỉ có sựt hật “lịch sử” đặc thù một cách hạn hẹp. “Hào hứng với những cuộc nói chuyện không dứt với Léonard de Vinci, khi đó là kỹ sư của Cesar” là tông giọng đúng. Cần phải luôn luôn chỉnh kính ống nhòm cho thật rõ để quan sát cho thật gần những gì ở xa.

Khi G., dịch sách, bảo tôi giải thích vì sao nhân vật lại có hành động như thế vào thời điểm ấy, tôi lưỡng lự và tôi đi tìm lý do. Tôi đã thấy họ có hành động đó.

Bao nhiêu lần, ban đêm, không ngủ được, tôi có cảm giác đưa tay ra cho Zénon đang tồn tại, nằm chung một giường. Tôi biết rất rõ bàn tay ấy, màu nâu xám, rất mạnh mẽ, dài, ngón cong, xương xương, móng tay hơi xanh xao và to, cắt sát. Cổ tay xương xẩu, gan bàn tay khá sâu và nhiều đường nhăn. Tôi biết cả sức nắm bàn tay ấy, độ ấm chính xác của nó. (Tôi chưa bao giờ nắm bàn tay Hadrien). Hành động vật thể đưa bàn tay cho một người hư cấu này, tôi đã làm nhiều lần. Viết thêm ngay lập tức cho những kẻ ngu ngốc sẽ đọc những dòng này rằng nếu tôi thường nhìn những nhân vật của tôi làm tình (và đôi khi có một chút khoái cảm nào đó trong tôi), thì tôi không bao giờ tưởng tượng mình kết hợp với họ. Người ta không ngủ với một phần của chính mình.

Sự hiện diện có xa cách hơn, nhưng vô cùng thân thiết, của linh mục tu viện trưởng tu viện Cordelier.

Cái mới (từ 1956) so với bản viết ở tuổi hai mươi, đó là sự nhấn mạnh đến tính chất cực kỳ phức tạp trong cuộc phiêu lưu của trí tuệ. Zénon tự phản bác mình, xét lại các quan điểm của mình. Đôi khi, ông duy linh hơn cả Bartholommé Campanus.

Không gì bí mật và không gì khó đạt đến hơn định nghĩa đích thực về con người Chúa (hay Chúa nhân cách hóa), trải rộng mỗi nơi một chút ở khắp các hình thức được rập khuôn. (Isvara đối với người theo đạo yoga Ấn độ). Zénon đạt đến đó (hay ít nhất cũng hé thấy với tư cách là một giả thuyết) hai hay ba giờ trước khi chết.

Độc giả thông minh chắc sẽ hiểu mà không cần giải thích Zénon gán cho ai những bước chân trong hành lang khi cơn hấp hối chấm dứt. “Chúng ta gặp lại nhau ở bên kia những mâu thuẫn.”

Greete là một chút của W…, Martha là một chút của X…, Catherine là một chút Y…; Bartholommé Campanus là một chút Z… Trong Campanus có một số yếu tố của một linh mục tôi thường hay đến khi còn bé; linh mục phụ tá Carli.

Có khí chất của bố tôi trong khí chất của Henri-Maximilien.

Về phụ nữ, Zénon gần như luôn luôn bị quyến rũ hơn là người đi quyến rũ. Cô hầu nhỏ thích quả non tơ, Jeannette Fauconnier, Sign Ulfsdatter, Catherine. Ngay cả cô gái nhỏ người Hung ga ri đã “chơi trò làm con mồi”. Khi họ không tự mình nằm lên giường ông, ông để họ đi.

Wiwine là một biếm họa của Solveig.

Khi một nhân vật hư cấu không quan trọng với chúng ta như bản thân chúng ta, anh ta không là gì cả.

Tôi tưởng tượng gia đình Ligre gốc ở Picardie - có lẽ đến Bruges từ Arras vào thế kỷ XIV.

Thoát xác để lại tái hiện thân trong một con người khác. Và dùng cách ấy để làm nên xương, thịt và máu anh ta, và hàng nghìn hình ảnh được ghi lại trong một chất xám.

Cố gắng đưa vào, và càng với ít thay đổi càng tốt, tất cả các biên bản kinh khủng của những buổi tra tấn mà Campanellea phải chịu đựng, được ký bởi một người nào đó tên Precioso, công chứng viên và ký lục Tòa án tôn giáo ở Naple, cùng với những chi tiết đáng lộn mửa. Nhưng những chà đạp này, cũng là bình thường vào thời đại chúng ta, có thể chỉ cung cấp cho bạn đọc thêm một cảnh giật gân, và làm họ tin rằng tôi đang viết một tiểu thuyết chống giáo hội. Sự tàn bạo không bao giờ kinh khủng bằng khi nó được lộ ra trong những thời khắc ôn hiền nhất - khi nó còn đang bị kìm nén. Một giáo sĩ cao cấp có học vấn và lịch sự và một linh mục già lo lắng cứu học trò thế mà rồi cũng đi đến chỗ buông xuôi, để một phạm nhân bị đẩy lên giàn thiêu, và cuối cùng cũng thấy chuyện đó là bình thường. Cùng nhận xét đối với sự tra tấn. Nó tàn nhẫn hơn, theo một nghĩa nào đó, khi Zénon tránh được nó, nhờ một sự bảo trợ đặc biệt, còn nếu ông phải chịu đựng tra tấn, thì đó là lẽ thường.

Đọc trong một cuốn sử địa phương thế kỷ XVII về một quan tòa, tên Cleenewerck, tham gia xử vụ án một linh mục hoàn tục. Không tìm lại được cuốn này nữa.

Nhận xét: chỉ có một tội ác (nhưng bỉ ổi) chống lại một trí thức: Servet (nhưng hình như Ochin tránh được chỉ trong gang tấc). Ít có hành hình hơn là chúng ta tưởng, nếu không tính đến những vụ án chính trị như More hay Cranner (song danh sách này không có nước Anh và Ecosse). Dẫu vậy vẫn thấy rõ sự kinh hoàng và sự nghi ngờ. Người dị giáo phái Luther và Calvin bị đe dọa nhiều hơn là những người nghi ngờ và vô thần. Không có bản án về tội chống lại phong tục nào quy cho các trí thức. Vinci bị tố cáo và sống trong lo lắng, song chỉ ở mức ấy; Michel - Ange bị những tên tống tiền khích bác giống như Aretin, nhưng không hơn. Tuy nhiên, Theophile chỉ thoát được trong gang tấc; có vẻ như trong vụ Dolet có yếu tố suy diễn, và vu không trong vụ Vanini. Cũng cần nhớ là về điểm này Paracelse cũng bị phương hại và cả Campanella (hồi niên thiếu). Với Campanella, quan điểm thẳng thắn rõ ràng của ông không phải là nguyên nhân trong ba vụ án cuối cùng. Không có trí thức nào bị kết tội sử dụng ma thuật.

Chuyện mụ phù thủy bị thiêu sống vì đã đái một cách độc ác trên một cánh đồng để cầu mưa phá mùa màng lấy từ một cuốn sách về thuật phù thủy thời Trung cổ và các thế kỷ XVI và XVII mà tôi quên tên tác giả và tên sách. Tôi thấy lại câu chuyện này trong cuốn sách của Aldous Huxley, hiện tôi đang đọc lại nó (tháng Mười năm 1974), The Devils of Loudun, một phần nguồn gốc câu chuyện được sáng tỏ: sự việc xảy ra tại Dole năm 1610. Cuốn sách trước có nhiều chi tiết hơn.

Hadrien chết lúc sáu mươi hai tuổi sáu tháng, nhưng ông phát bệnh hai năm rưỡi trước đó. Bệnh tật ủ trong ông từ năm 130. Như vậy, sáu năm bệnh tật ít nhiều ổn định, cộng với hai năm đau đớn đến mất kiên nhẫn, để rồi chết khá nhẹ nhàng. (vả lại ta không chứng kiến cái chết ấy, vì Hồi ký kết thúc suýt soát vài ngày trước khi cái chết xảy ra.)

Zénon chết lúc năm mươi chín tuổi kém sáu ngày. Mạnh khỏe đến phút cuối cùng. Khí chất khô khan và dễ bị kích thích; Hadrien khí chất vừa đa huyết vừa bạch huyết. Có gì đó như phù nề vì bệnh tật ở từng chỗ trên cơ thể ông từ khá sớm.

Cả hai đều sáng suốt, có khả năng nhìn bằng con mắt bao quát lạnh lùng.

Quan tâm của Hadrien tới y thuật.

Hadrien đôi khi bị khoa học huyền bí thu hút. So với Zénon, dù sao ông cũng chỉ là một “tay nghiệp dư giàu có”.

Hai con người khác nhau sâu sắc: một được xây dựng lại từ những mẩu sựt hật, một hoàn toàn hư cấu, nhưng được nuôi dưỡng bằng sự thật cuồn cuộn. Hai hình hài mạnh mẽ, xiên chéo qua nhau, một đi từ thực tế và thăng hoa thành hư cấu, một bước ra từ hư cấu và đầm mình trong thực tế, cả hai giao nhau. Tâm điểm chính là tình cảm CON NGƯỜI.

Về mặt chiêm tinh học: Hadrien Bảo bình, tuổi phóng khoáng và thiên phú. Zénon Song ngư, tuổi bí ẩn và lạnh lùng, đi xuyên qua những vực thẳm. Bầu trời của Hadrien: Sao thổ - sao kim - sao thủy. Zénon: Sao thổ - sao hỏa.

Về mặt tính dục, cả hai gần như chỉ bị hấp dẫn trước thể xác và khí chất đàn ông. Cả hai đều có khả năng có quan hệ và có tình bạn với phụ nữ. Hadrien thích thú với tình yêu hơn là Zénon.

“Đồng tính luyến ái là một cách nhìn đối với cuộc sống”, cách đây bốn mươi năm Edmond Jaloux nói với tôi nhân đọc Alexis, và nhận xét này càng làm người ta sửng sốt hơn vì nó được đưa ra bởi một người tôi tin rằng hoàn toàn không đồng tính luyến ái. Mà dù nhân đọc Alexis, tôi cũng không hiểu rõ lắm Edmond muốn nói gì, gần giống như Zénon mãi sau này mới hiểu được những lời Don Blas nói.

Theo một nghĩa nào đó, Sign Ulfsdatter với Zénon là một Plottine. Bạn đồng hành, gần như ngang hàng, và là người để ta tin cậy. Nhưng Zénon đã có Sign trong con người ông.

Thói loạn dâm ở Hadrien có một từ vựng và những nghi thức, bắt nguồn từ một truyền thống văn hóa: một kiểu trụy lạc được thừa nhận của La mã, dù bị đạo đức khiển trách như mọi trụy lạc khác, sự trữ tình trong những nhà thơ La tinh và Hy lạp; cuối cùng là truyền thống triết học hoàn toàn của Hy lạp cổ (và không hề có xuất xứ nào từ La mã) mà Hadrien và Philhellene rất ý thức tìm tòi. Khi cần thiết, ông có thể xuyên tạc một chút sự thực về mình để đưa nó vào những khuôn khổ mang chất thơ và anh hùng. Không có gì trong tất cả những chuyện đó là bí mật.

Tính dục của Zénon không phải là điều ông quan tâm. Ông vứt bỏ một cách thô bạo những lối mòn của tình yêu với phụ nữ thời đại ông, sự trụy lạc phong cách tiếu lâm, kiểu bỗ bã, hay những tinh tế kiểu Petraque. Mặt khác, thói loạn dâm mà ông ưa thích, xuất hiện nhan nhản vào thời ông và xung quanh ông, chính thức bị pháp luật cấm.

Những quan hệ bí mật và thông thường ngắn ngủi này không miêu tả được bằng từ ngữ. Chúng chỉ làm nổi rõ hơn vô thức và ý thức. Antinous bên cạnh Hadrien là một kẻ khiêu dâm đúng tước vị, có vị trí xã hội, nếu có thể nói như vậy. Alei vẫn là một người hầu. Quan hệ với Gerhart, Francois Rondelet hay Fray Juan (và có thể cả Josse Cassel) không khác so với những quan hệ tương tự trong thời đại chúng ta ngày nay. Nỗi sợ hãi bị xã hội khinh rẻ nay vẫn còn làm sinh ra gần như chính xác những hiệu ứng do sợ bị lên giàn thiêu ngày trước.

Vả lại, giàn thiêu, được đốt lên quá thường xuyên vào thời ấy, là mối đe dọa ngoại lệ của những kẻ yêu nhau. Cần tin rằng những người đồng tính luyến ái thế kỷ XVI sợ lửa như một người Mỹ cùng xu hướng bây giờ sợ bị đuổi khỏi đoàn ngoại giao - có thể ít hơn một chút.

Một yếu tố nữa là với Zénon mọi mơ mộng đều bị loại bỏ bởi không được biểu lộ, hoặc biểu lộ dưới những hình thức không nhìn thấy. Chỉ những nhà thơ (Shakespeare, Michel-Ange) và chỉ những người vĩ đại nhất hay táo gan nhất trong số họ mới có thể biểu lộ mình vào thời đại ấy. Ở Vincin, ngược lại, sự thôi thúc phải biểu lộ trải ra trong tất cả sắc thái tình cảm con người.

Chúng ta biết điều này trong tuổi trẻ của Zénon rõ hơn là trong thời thanh xuân của Hadrien.

Những suy tưởng của Zénon trong “Vực thẳm” một phần nào đó là nhập định phật giáo kinh điển “nước, lửa, xương…”. Trong trường hợp Zénon, những táo bạo “theo kiểu Héraclite” trong lối tư duy giả kim thuật mở ra đến tư tưởng siêu hình và tâm lý khác hẳn này. Trong chừng mực nào đó, tôi đã có thể cho Zénon cũng giống như Pascal sáng tạo lại hình học Euclide xuất phát từ một số tiên đề, nhưng một sự phát triển như thế sẽ quá chậm nếu gài nó vào trong một tác phẩm tiểu thuyết, và làm tăng quá tải những quyền năng trí tuệ đã rất lớn mà tôi trao cho Zénon. Tôi thích giả định nó đã chịu một sự thẩm thấu tuyệt diệu, thực tế sự thẩm thấu gần như luôn xảy ra mỗi khi có hai thế giới khác nhau đứng cạnh nhau, và tôi đã cho Zénon có những liên hệ với Phương Đông thông qua một người dị giáo đạo Hồi, bản thân người này lại được tiếp thu một số phương pháp trong tư tưởng Ấn độ, cũng như tôi đã cho Zénon có liên hệ với đạo Do thái thông qua Don Blas, một người Do thái buộc phải theo đạo Thiên chúa.

Thỉnh thoảng ở Zénon có những câu nói đùa của một giáo sĩ nhà thờ.

Chắc chắn ở đây có khác biệt rất rõ về thời đại, một phần do thực tế, nhưng còn phần khác do chủ quan. Dù chúng ta có làm gì đi nữa để hiểu thật rõ những văn bản còn sót lại (và số văn bản còn lại tương đối ít cũng là một nguyên nhân), chúng ta vẫn tiếp tục nhìn và nhất là cảm nhận thời Trung cổ như một thế giới rộng lớn hơn và vàng son hơn thế giới chúng ta, nơi đó thậm chí những điều tồi tệ nhất cũng được một chút trân trọng nào đó: dù đã cố gắng hết mức để làm hiện rõ nhân vật, chúng ta vẫn tiếp tục nhìn nhận Hadrien gần giống như Tischben nhìn Goethe ở đồng quê La mã, đồng tình hoàn toàn với quá khứ đã qua và với truyền thống lâu đời đã nâng đỡ ông mà không hề ràng buộc gì ông.

Hadrien tin có thể tồn tại một mối giao lưu duy lý giữa hai con người, với một ngôn ngữ lột tả được hết những suy nghĩ (và vì vậy mới có thể để ông hùng hồn kể lại cuộc đời mình); Zénon biết là mọi cuộc trò chuyện đều có những chỗ hiểu lầm và những lời dối trá, ngay cả với ông linh mục tu viện trưởng tu viện Cordelier thân mến.

Catherine là một Baubo[93].

Cho đến giờ mới chỉ đọc Apulée khoảng năm sáu chương đầu gì đó, và biết phần còn lại chủ yếu qua những tóm tắt và bình luận, nên tôi rất ngạc nhiên và thú vị trước lời ông linh mục miêu tả cái đương nhiên là con đường cái chết đi qua, chương XI, khi tôi đọc nó qua một bản dịch tiếng Anh. “I approached the confines of death, and having trod the threshold of Proserpine, I returnes from it, being carried through all the elements. At midnight, I saw the sun shining with a splendid light, and I manifestly drew near to the gods above and beneath”[94]. Đúng như thế, khi Zénon chết, trong cái được gọi chính xác là cái nhìn cuối cùng của ông, trước khi thính giác còn tồn tại một mình thêm một vài khoảnh khắc nữa, ông thấy mặt trời nửa đêm lòa chói trên bầu trời mùa hè vùng cực. Và chắc chắn, hình ảnh này được đưa vào một cách hợp lý trong tác phẩm của tôi vì chuyến đi của Zénon tới biên giới xứ Laponi Thụy Điểm dưới mắt ông là chuyến đi bỡ ngỡ nhất trong đời, thêm vào đó nó lại gắn liền với kỷ niệm về những “đêm trắng” của một tình yêu ngắn ngủi. Sự tương phùng với Apulée làm tôi thích thú không kém và có lẽ càng bởi vì Apulée chưa bao giờ nhìn thấy mặt trời nửa đêm. Một kiểu biểu tượng nguyên mẫu của cái chết và một kiểu chiến thắng cái chết.

Josse Cassel không chỉ có một dụng ý; cũng như Colas Gheel với một vai trò nhục cảm nào đó mà anh ta có thể nắm giữ trong cuộc sống nhân vật chính, anh ta còn đáp ứng một điều khác, sự cuốn hút trí tuệ trước con người bình dân. Yêu thích thực tế như nó vốn có, ẩn dưới nhiều lớp văn hóa chồng chéo lên nhau, sở thích đơn giản hóa cuộc sống.

Chế độ ăn chay hoàn toàn và tình thương sâu sắc dành cho thế giới động vật là ở Léonard, như mọi người đều biết. Người ta hay quên là tình thương ấy cũng có ở Montaigne, được biểu hiện theo cách cao nhã. Và tôi đã thấy điều này ở d’Aubigné, qua nhiều dấu hiệu, vào thời kỳ tôi nghiên cứu Những bi kịch.

Nhiệt huyết của Zénon có thể so sánh với nhiệt huyết của Giordano Bruno. Nó khô khan hơn. Bruno trước hết là một người cuồng tưởng và là một nhà thơ.

Campanella, theo một quan điểm nào đó có hơi chậm chân so với những xu hướng thời đại ông (có thể do sống trong môi trường tu viện ở nam Ý), nhưng về mặt lập luận triết học, ông rất gần với tông giọng lúc đầu tôi định trao cho Zénon. Nhưng Zénon không có khả năng suy nghĩ theo một hướng không tưởng nào đó.

Điều mà Zénon năm hai mươi tuổi từ chối khi Thierry Loon tặng nó cho anh cũng chính là điều Campanella làm năm hai mươi sáu tuổi, và đã phải trả giá bằng tổng cộng ba mươi mốt năm tù: nổi loạn xã hội và chính trị có vũ trang, ông đứng đầu một nhóm phản loạn nhỏ.

Bruno và Campannella có một tâm hồn thơ sâu sắc, Zénon hoàn toàn không.

Tự tử. Zénon tự tử, không phải vì theo một nguyên tắc hay vì một sự thu hút đặc biệt nào, mà vì bị mắc kẹt giữa một thỏa hiệp không thể chấp nhận và cái chết tàn nhẫn thậm vô ích, ông làm những gì chúng ta cũng sẽ làm nếu ở địa vị ông, như mẹ của K. Lowith bị đe dọa chuyển đến Dachau đã làm. (Và cũng chết theo cách ấy, cắt tĩnh mạch). Hadrien, cho người đánh dấu trên ngực ông chỗ có trái tim để phòng trường hợp ông rơi vào tay kẻ thù, hẳn cũng làm như vậy, và thậm chí “với đôi mắt mở to”.

Nhưng Hadrien chết nhìn về quá khứ làm người của ông, mà không nhìn về những tiếng động lớn và ánh sáng chói chang đã tới đưa ông đi.

Tự tử. Zénon, Mishima, Montherlant (chết ngày 21/9/1972, cách đây năm ngày - tôi viết những dòng này ngày thứ ba, 26/1972). Thân thể bị xé ra, rộng mở, cho tâm hồn thoát. (Mishima chết tháng 11/1970. Cuộc phỏng vấn cuối cùng với ông, trên tờ Le Figaro, tôi nhớ vậy, được đăng sau khi ông chết, có nhắc đến Hồi ký Hadrien).

Zénon ở mút cuối của lối suy nghĩ năng động theo thuyết sức sống và ở bên rìa của tư tưởng duy vật và duy vật cơ giới hiện đại; chúng ta, sau một con đường dài đã trở về với những quan niệm trí tuệ rất gần với một Geber hay một Paracelse, cùng với đằng sau chúng ta là thế giới khoa học các thế kỷ XVIII và XIX, chúng ta gặp ông trên đường biên giới này.

Henri-Maximilien, như thể bị tách rời giữa thú vui trần tục và những xúc cảm của tình yêu, với một bên là những quán rượu và gái điếm, và một bên là sự trìu mến và lòng nhiệt tâm với những phụ nữ mà trong cuộc chơi (và trong thâm tâm anh) được giả định là trong trắng, anh thuộc về thế giới của người đàn ông trung thực háo sắc như đã tồn tại cho đến thời đại chúng ta (và có thể ngay cả trong thời đại của chúng ta…). Với tình huống tặng giăm bông cho người đẹp thiếu ăn trong thời kỳ đói kém, lần đầu tiên anh vượt qua bên kia của tính dục đơn thuần, hư danh đơn thuần, thiên hướng lý tưởng chủ nghĩa đơn thuần trong thời đại của anh. Trong một khoảnh khắc anh đã yêu phu nhân vì bản thân nàng và vì những gì là nàng.

Còn bao nhiêu điều cần nói về những quãng đời tối của Zénon: ở Léon, ở Pont-Saint-Esprit, ở Avignon, ở Lyon sau Dolet và trước Servet, ở Marseille khi lên tàu đi Alger… Hay một lần nữa ở Lyon và thời kỳ ngắn ngủi ở Genes và Bologne năm 1541, mà tôi chỉ để nổi lên cuộc gặp gỡ với Lorenzaccio, và những tên như Joseph Ha-Cohen và de Ruggieri. Hay còn nữa, hai thời kỳ khác không được tả rõ, ở Đức từ năm 1542 đến năm 1551, thời kỳ này chỉ có cuộc chạm mặt bất ngờ với Martha, và chỉ nhắc đến Alei cùng nỗi u ám ở Bâle, đây cũng là thời kỳ gần giống nhất với cuộc đời Paracelse, với cùng những thăng trầm về tiền bạc, những lúc vắng mặt trong cô đơn và việc nghiên cứu gần như hoang tưởng; và một quãng đời nữa, khi trốn chạy khỏi Innsbruck, Đức và Ba Lan, giữa mùa đông năm 1551 đến khi tới Thụy Sĩ năm 1555. Thời kỳ này, không một thông tin hay chi tiết nào được nói đến trong tác phẩm, trừ việc nêu tên Bonifacius Kastel ở Ratisbonne, sự kiện đầu quân vào quân đội của vua Ba Lan làm bác sĩ phẫu thuật, kỷ niệm về những người bị thương lạnh cứng hấp hối trên đường, đoạn này tôi phỏng theo truyện của một bác sĩ người Mỹ kinh hoàng tới suốt đời sau những gì diễn ra trên mặt trận năm 1944, và buổi lễ thánh ở Cracovie chính tôi tham dự.

Tuy vậy tôi cũng đã hàng nhiều giờ mơ lại những quãng đời này, và khó mà cưỡng nổi ý muốn viết về chúng, dầu cho cuốn sách có dày thêm trăm trang nữa… Nhưng như thế thì sự liên hệ trên dưới của các sự kiện và các kỷ niệm sẽ bị ảnh hưởng không thể sửa chữa được. Những trang ấy sẽ chỉ cho những câu chuyện nhạt nhẽo về cuộc đời ông, không nói lên điều gì vì mọi sự đều nhàn nhạt.

Innsbruck là một thời kỳ khủng hoảng: những giật nảy cuối cùng của cái “tôi”. Ở Bruges, cuộc chuyển đổi gần như được hoàn tất.

Trả lời một câu hỏi của Grace khi dịch Bí thuật Đen về tên trung sĩ trưởng toán lính (quán trọ Con Hươu lớn) trong “Căn bệnh của linh mục tu viện trưởng”. Không thể biến trưởng toán thành một đại úy, vì cấp bậc và bài trí quán ăn sẽ làm người ta nhớ đến “Cuộc nói chuyện ở innsbruck”. Lợi thế của từ trung sĩ: chúng ta ngay lập tức ở trong không khí bình dân.

Các nhân vật nhìn từ bên trong và từ bên ngoài.

Linh mục phụ tá luôn được nhìn từ bên ngoài. Chỉ những lời thoại của ông mới cho thấy bên trong.

Khác nhau rất lớn giữa bên trong và bên ngoài ở Zénon, ngay cả khi không có một yếu tố giả dối nào. Chương “Vực thẳm” phải vén lên con người bên trong của ông. (Một phần hiệu ứng này cũng cần phải có ở chương “Những thú vui mùa hè”). Trong “Cuộc nói chuyện ở Innsbruck”, cái bên trong biểu lộ qua lời thoại, nhưng chính vì thế mà những suy nghĩ, ngay cả khi được nói ra mà không phải chịu sự kiểm soát, cũng vẫn được đặt vào một công thức nào đó. Khi suy nghĩ được nói ra như vậy trong một số chương khác, thì đó là một phản ứng trước một hành động, và bản thân suy nghĩ đó cũng một phần là bên ngoài. Trong những đối thoại với linh mục tu viện trưởng, lời thoại bản thân chúng được đặt trong hệ quy chiếu của linh mục tu viện trưởng ngay cả khi Zénon phản đối ông ta, và chúng ta chỉ nhìn thấy một mặt của nhân vật, chỉ thấy góc khúc xạ và góc va đập với thời đại của ông. Hiệu ứng lạ lùng trong trường hợp như vậy là thiên thần nhường chỗ cho sự khôn ngoan.

Chi tiết: tên tu sĩ vô lại ăn cắp lọ thuốc được hư cấu chỉ để làm mồi cho cảnh nổi giận, nhưng nhân vật này còn nhằm làm nổi rõ tính cách của Cyprien sau này.

Giới tu sĩ. Tôi nhớ là trong cuốn sách có năm người tất cả: Campanus, Don Blas de Vela, Sứ thần tòa thánh, linh mục tu viện trưởng, linh mục đội mũ lễ tu viện trưởng tu viện Saint-Bavon. Rất khó để tạo cái riêng cho mỗi người, không phải tính cách của các nhân vật này, chúng rất rõ ràng, mà cấp bậc của nhân vật, danh xưng của họ, và những từ thưa gửi, để tránh cho độc giả khỏi nhầm lẫn. Cho đến chừng mực nào đó, khó khăn này được xử lý sẽ cho thêm tác dụng khác. Những nhân vật tương đối nằm ngoài những bận tâm chính của Zénon chỉ còn tự lưu giữ trong trí nhớ Zénon bằng danh xưng của họ. Những người ông thường xuyên nghĩ đến đều có tên. Chính để không nhầm lẫn giữa linh mục tu viện trưởng tu viện Cordelier và linh mục tu viện trưởng dòng Jacob là Don Blas de Vela, trong toàn bộ phần một của cuốn sách chỉ được nhắc đến bằng danh xưng, bây giờ đã có tên. Nhưng chi tiết này cũng có nghĩa là Zénon càng ngày càng nghĩ nhiều đến ông ta. Nhận xét về tên này cũng tương tự đối với phụ nữ. Cô gái Hung ga ry và thiếu nữ vùng Valence không có tên[95], vì họ không đóng vai trò trong hồi ức nhân vật, và vì ở đây có một sự từ chối cá nhân hóa các phụ nữ nào đó, một sự từ chối của thời đại hơn là do khí chất ông. Phu nhân de Froso không có tên, dù bà là một nhân vật không giống bất kỳ phụ nữ nào khác đối với ông, một phần vì bà trước hết đối với ông vẫn là một phu nhân quý tộc.

Quan hệ với các nhân vật nữ chính là chỗ khó giữ thái độ trung thành nhất đối với những tập tục chính xác của thời đại. Một trong những ví dụ để theo, Nhật ký Durer; ví dụ khác, Montaigne. Phụ nữ trong suy nghĩ của đàn ông thời Phục hưng (trừ phi đó là một người theo phái Platon, theo Petraque, hay một kẻ trụy lạc kiểu Brantome, và hơn nữa) luôn đóng vai trò rất hạn hẹp, ngay cả khi người đàn ông ấy không bị giới hạn.

Linh mục tu viện trưởng rụt rè khi nhắc đến người vợ tốt bụng ẩn chứa trong đó nhiều điều lắm. Ông bối rối khi nói ra một kỷ niệm kính cẩn đến thế.

Mụ hầu Catherine đương nhiên làm ta nhớ lại những mụ hầu trong những câu chuyện cổ tích tuổi ấu thơ.

Nhưng không nên nói thẳng ra điều đó. Zénon bản thân ông cũng chẳng buồn làm việc kéo xích gần lại. Một thủ pháp quan trọng là cần tránh đưa vào ký ức của nhân vật những người mà ta đã thấy nhân vật tiếp xúc ngoài đời. Đây tất nhiên là một kỹ thuật viết, và gần như một tiểu xảo để giới thiệu những mặt khác nhau của một nhân vật và chỉ ra sự phong phú gần như không cạn kiệt của mọi cuộc sống. Nhưng ở đây cũng có một sự thật nội tại: khiếm khuyết tự nguyện hay không tự nguyện của hồi ức là bỏ đi những gì không cần thiết. Cả Wiwine và cả Jeannette Fauconnier đều cần phải được nhắc lại tên.

Về mặt nghệ thuật không thể phát triển những gì trùng lặp, dù đó là một nét quan trọng của mọi cuộc sống. Chính vậy mà tôi đã buộc phải bỏ nhân vật Mustapha vì nếu không ta sẽ ngay lập tức lại rơi vào nhịp điệu của những đoạn nói về hoàng tử Erik.

Hư cấu các chi tiết. Đám rước lễ Saint Sang[96]: chi tiết này chỉ được đưa ra để chuẩn bị cho chi tiết các thực khách ngồi gần cửa sổ quán rượu (có ít nhiều liên tưởng tới những kỷ niệm ở Seville); nhưng đám rước diễn ra ngày thứ hai đầu tiên của tháng Năm, điều này cuối cùng lại định đoạt mốc thời gian vào cuối tác phẩm.

Mặt khác, chi tiết này kéo theo hình ảnh về những tên lính gác làm người ta căm ghét và sự mệt mỏi của linh mục tu viện trưởng, thân hành đi bộ theo đám rước để cuối cùng, nêu lên Saint Sang (Thánh Máu - ND) đã trở thành một kiểu biểu tượng của máu chảy.

Cực kỳ khó khăn để diễn tả sự sợ hãi trước vực thẳm, khi sợ hãi không phải là cảm xúc mà siêu hình. Phần lớn độc giả có thể sẽ nghĩ ngay rằng đó chẳng phải là chuyện gì đáng lo lắng. Vả lại trạng huống này phần nào đã diễn ra ở Pascal, thường được người đời tâm đắc qua Huyền bí Jésus thấm đẫm cảm xúc, hay được những đầu óc thích tranh luận ưa thích những luận cứ của ông. Nhưng người ta nói đến “vực thẳm” của Pascal như thể đột nhiên một lỗ hổng hiện ra trong phòng của ông. Chủ đề trung tâm gần như chưa bao giờ được đề cập đến.

Một khó khăn khác gần như không vượt qua nổi: giới thiệu cái nhìn của trí tuệ chứ không phải quan niệm của trí tuệ, mà không để độc giả cho đó là một bước lùi thay vì một bước tiến, nhất là ở Pháp, nơi quan niệm trí tuệ chiếm ưu thế độc trội làm triệt đi gần như tất cả các hình thức suy nghĩ khác. Miêu tả cái nhìn của trí tuệ ta có một sự chậm chạp, gần như một sự bất động làm gai mắt tất cả những ai mà trí thông minh với họ là cái gì đó lóe sáng, thậm chí có phải trả giá bằng sự hời hợt. Một ngoại lệ, Gide, ông đã chạm đến sự sâu sắc trong Những thức ăn trên mặt đất và chắc chắn ông tin đó chỉ là một mâu thuẫn khi ông nói: “người khôn ngoan là người xúc động trước những quả mận.” Dũng cảm khắc lên một nhân vật tự đắm mình trong một suy ngẫm mệt nhọc và linh thiêng về những quả mận và những thứ tương đương của chúng. Chỉ rõ rằng một trí tuệ nhận ra một điều lạ là một quá trình chậm chạp và không thể đảo ngược được đến nhường nào.

Lời tác giả

Cuốn tiểu thuyết ta vừa đọc lúc đầu chỉ là một truyện chừng năm chục trang, Theo Durer, được xuất bản kèm theo hai truyện ngắn khác trong cùng cảnh phía sau là lịch sử, trong cuốn sách nhan đề Thần Chết đánh xe, in tại Nhà xuất bản Grasset năm 1934. Ba truyện ngắn này, thống nhất và đồng thời mâu thuẫn với nhau qua tựa đề lặp (Theo Durer, Theo Greco, Theo Rembrandt), chỉ là ba mảnh rời của một cuốn tiểu thuyết lớn tôi đã thai nghén và say sưa viết một phần giữa những năm 1921 và 1925, giữa tuổi 18 và tuổi 22. Với ý định vẽ nên một bức tranh lớn bằng tiểu thuyết trải qua nhiều thế kỷ và nhiều nhóm người có những liên hệ máu mủ hay tinh thần với nhau, chương đầu tiên của cuốn sách gồm khoảng bốn mươi trang và lúc đầu có tựa đề giản dị là Zénon. Trong một thời gian, tiểu thuyết quá tham vọng này song hành với phác thảo một cuốn khác sau này trở thành Hồi ký Hadrien. Vào khoảng năm 1926, tôi đã tạm gác cả hai cuốn này, và chỉ có ba mảnh rời như đã nói ra mắt bạn đọc với tên gọi Thần Chết đánh xe vào năm 1934, hầu như không sửa đổi gì, chỉ thêm khoảng một chục trang mãi về sau mới viết, một miêu tả ngắn gọn của cuộc gặp gỡ giữa Henri-Maximilien và Zénon tại Innsbruck trong Bí thuật Đen ngày nay.

Thần Chết đánh xe vào thời đó rất được giới phê bình hoan nghênh; một số bài báo thời ấy bây giờ đọc lại vẫn khiến tôi thực lòng cảm ơn các tác giả. Nhưng người viết sách có lý do để nghiêm khắc với bản thân hơn cả những người phán xét nó: chính người viết thấy rõ hơn những chỗ yếu kém; chính người viết là người duy nhất biết mình muốn gì và phải làm gì. Năm 1955, vài năm sau khi hoàn thành Hồi ký Hadrien, tôi quay lại với ba truyện này với ý định sửa để in lại. Một lần nữa, nhân vật bác sĩ triết gia và giả kim thuật gia lại chế ngự tôi. Chương “Cuộc trò chuyện ở Innsbruck”, viết năm 1956, là kết quả đầu tiên của sự trở lại này; phần còn lại của tác phẩm mãi đến tận năm 1962 mới được viết lại và đến năm 1965 thì xong. Không đến mười hai trang trong số năm chục trang trước kia nay tiếp tục được sửa chữa và rải rác trong toàn bộ cuốn tiểu thuyết, nhưng bố cục dẫn dắt Zénon từ khi sinh ra ngoài giá thú ở Bruges đến khi chết trong tù ở chính thành phố này nhìn chung vẫn được giữ nguyên. Phần đầu của Bí thuật Đen (Viễn hành) lấy lại gần sát dàn ý của Zénon - Theo Durer những năm 1921 - 1934; phần hai và phần ba (Cuộc sống bất động và Ngục tù) hoàn toàn lấy từ sáu trang cuối trong truyện ngắn hơn bốn mươi năm[97] về trước.

Tôi không quên rằng những chỉ dẫn như chỉ dẫn như tôi đang viết đây có thể làm mất hứng độc giả khi chính tác giả đã giải thích như vậy và trao nó cho bạn đọc khi còn sống. Tuy nhiên tôi vẫn quyết định phải nói ra, để một vài độc giả có quan tâm đến sự ra đời của cuốn truyện được biết rõ. Điều tôi đặc biệt muốn nhấn mạnh ở đây là Bí thuật Đen, cũng như Hồi ký Hadrien, là một trong hai cuốn ấp ủ từ thời niên thiếu, dù bị gác bỏ và được tiếp tục viết tùy theo hoàn cảnh, song đó chính là những tác phẩm mà tác giả cùng chung sống suốt cuộc đời. Điều khác nhau duy nhất, hoàn toàn ngẫu nhiên, đó là một phác thảo của Bí thuật Đen đã được xuất bản 31 năm trước khi cuốn sách hoàn chỉnh ra đời, trong khi những bản thảo đầu tiên của Hồi ký Hadrien không có may mắn và cũng là điều không may này. Còn lại, hai tiểu thuyết được xây dựng trong nhiều năm, và theo cách giống nhau như đào đắp liên tục, cho đến lúc cuối cùng thì cả hai đều được sáng tác và hoàn thiện liền một mạch. Tôi có nói ở một trang khác về những điểm mà tôi nghĩ là lợi thế, ít nhất là đối với tôi, khi tác giả giữ một mối quan hệ lâu dài với một nhân vật đã chọn hoặc đã tưởng tượng ngay từ thời niên thiếu, nhưng ta chỉ có thể thấy hết bí mật của nhân vật ấy khi chính ta chín chắn. Dù gì đi nữa, phương pháp này rất ít được sử dụng trong việc đưa vào và sắp xếp một cách hợp lý các chi tiết có sẵn, dù chỉ với ý định tránh nhầm lẫn về mặt thư mục học.

Hơn cả khi tự do tái tạo một nhân vật có thật đã để lại dấu ấn trong lịch sử, như Hoàng đế Hadrien, sáng tạo một nhân vật “lịch sử” hư cấu, như Zénon, dường như càng có thể không cần đến tư liệu trợ giúp. Song thực ra, hai tiến trình này có nhiều điểm giống nhau. Ở trường hợp thứ nhất, để cố gắng tái tạo nhân vật với tất cả chiều rộng và chiều sâu như nhân vật thật sự đã tồn tại, tiểu thuyết gia có tỉ mỉ và say mê bao nhiêu cũng không đủ trước khối tư liệu về nhân vật mà truyền thống lịch sử đã lập ra; trong trường hợp thứ hai, để tạo cho nhân vật hư cấu tính chân thực đặc biệt, được quy định bởi thời gian và không gian, mà nếu thiếu những yếu tố này thì “tiểu thuyết lịch sử” chỉ là một kiểu khiêu vũ giả trang thành công hoặc không thành công, tiểu thuyết gia chỉ có trong tay các sự kiện và các mốc thời gian của cuộc sống trong quá khứ, tức là Lịch sử.

Zénon, được giả định sinh năm 1510, lên chín tuổi khi ông già Léonard trút hơi thở cuối cùng tại nơi đày ở Amboise, ba mươi mốt tuổi vào năm chết của Paracelse, người mà tôi cho nhân vật của mình ngang hàng và đôi khi là đối thủ, ba mươi ba tuổi vào năm chết của Copecnic, người chỉ xuất bản công trình vĩ đại của mình khi nằm trên giường bệnh, nhưng những lý thuyết của ông từ lâu đã được truyền bá qua những bản viết tay trong những nhóm tư tưởng tiến bộ, điều này giải thích việc tôi để chàng tu sĩ trẻ được học về những lý thuyết này trên ghế nhà trường. Khi Dolet bị hành hình, trong tác phẩm Dolet được tôi coi là “người bán sách” đầu tiên của Zénon, Zénon ba mươi sáu tuổi, và ở tuổi bốn mươi ba khi Servet, cũng là thầy thuốc và cũng như ông, nghiên cứu về sự lưu thông của máu, bị hành quyết. Gần như Zénon sống cùng thời với nhà giải phẫu Vesale, nhà phẫu thuật Ambroise Pare, nhà thực vật học Cesalpin, nhà toán học và triết học Jérôme Cardan, ông chết năm năm sau khi Galilée ra đời, một năm sau năm sinh của Campanella. Khi ông tự tử, Giordano Bruno, mà số phận bắt phải chết trên giàn thiêu ba mươi mốt năm sau đó, mới khoảng hai mươi tuổi. Không xây dựng một cách máy móc một nhân vật tổng hợp, điều mà không một người viết tiểu thuyết có ý thức nào chấp nhận, song có nhiều điểm gắn bó nhà triết học hư cấu này với các nhân vật thực sống trong những khoảng thời gian cùng thế kỷ ấy, và với một vài nhân vật khác sống ở địa điểm ấy, dấn thân vào các cuộc phiêu lưu tương tự, hay tìm cách đạt đến cũng những mục đích ấy. Tôi nêu ra ở đay một số những điểm tiệm cận, mà đôi lúc tôi tìm kiếm chúng để phục vụ cho công việc tưởng tượng, song đôi lúc tôi chỉ ghi nhận chúng sau khi công việc hoàn tất, như một sự kiểm chứng.

Vậy nên Zénon sinh ra ngoài giá thú và học hành để tìm một chỗ đứng trong nhà thờ không phải không gợi nhớ đến con đường học vấn của Erasme, con trai một tu sĩ và một tiểu thư tư sản ở Rotterdam, bắt đầu cuộc đời dưới chiếc áo thầy tu dòng Augustin. Cuộc xô xát bắt nguồn từ chiếc máy dệt hoàn hảo được dựng lên bên cạnh đám thợ thủ công vùng thôn quê gợi lại những sự kiện giống như thể xảy ra vào khoảng giữa thế kỷ, và ngay từ năm 1529 tại Dantzig, ở đó tương truyền rằng tác giả một chiếc máy tương tự đã bị kết tội chết, và năm 1533 tại Bruges, các quan tòa thành phố này sau đó đã cấm một phương pháp nhuộm len mới, ít lâu sau các tiến bộ trong ngành báo in cũng có số phận tương tự tại Lyon. Một số mặt bạo lực trong tính cách của chàng Zénon trẻ tuổi có thể làm ta nghĩ đến Dolet, ví dụ cái chết của Perrotin gợi nhớ đến cái chết của Compaing, song vả loại mối liên hệ này khá xa vời. Chuỗi ngày chàng tu sĩ trẻ thực tập bên cạnh tu viện trưởng đội mũ lễ tu viện Saint-Bavon, tại Gand, ở đây ông này được giả định là có quan tâm đến khoa học giả kim, và sau đó là bên cạnh người Do thái bề ngoài theo đạo Cơ đốc Don Blas de Vela, có phần giống những học vấn mà Paracelse nhận được từ Đức Tổng giám mục Settgach và linh mục tu viện trưởng tu viện Spaheim, và phần khác giống những nghiên cứu về khoa học thần bí của Campanella dưới sự hướng dẫn của người Do thái Abraham. Các chuyến đi của Zénon, ba sự nghiệp của ông (giả kim thuật, y thuật và triết học), và thậm chí cả chuỗi ngày u uất tại Bâle rất sát những gì chúng ta biết hoặc được nghe kể về Paracelse, và quãng thời gian ở phương Đông, gần như bắt buộc trong tiểu sử các nhà triết học theo đuổi khoa học thần bí, cũng được gợi hứng từ những cuộc hành hương thật hoặc huyền thoại của nhà hóa học vĩ đại người Đức Thụy Sĩ. Câu chuyện về cô gái bị bắt và được ông lại ở Alger bước ra từ những tình huống gần như luôn được nhắc đi nhắc lại trong các tiểu thuyết của Tây Ban Nha về thời kỳ đó; chuyện về Sign Ulfsdatter, phu nhân de Froso lại lấy cảm hứng từ những bà lang mát tay “chuyên gia về thảo dược” xứ Scandinavie vào thời đó. Cuộc sống cung đình của Zénon tại Thụy Điểm dựa một phần vào thời kỳ Tycho-Brahé sống ở triều đình Đan Mạch, phần còn lại dựa vào truyền thuyết về một thầy thuốc tên Theophilus Homodei, bác sĩ của Jean III tại Thụy Điển một thế hệ sau. Ca phẫu thuật trên cơ thể Han được lấy nguyên từ truyện kể một cuộc mổ tương tự trong Hồi ký của Ambroise Paré. Trong một lĩnh vực kín đáo hơn, có lẽ cũng nên ghi lại rằng những nghi ngờ về thói đồng tính luyến ái (và đôi khi sự thực là như thế, được giấu giếm đến mức có thể được, bị chối bỏ đi khi cần thiết) đã có chỗ trong cuộc đời của Léonard de Vinci và của Dolet, của Paracelse và của Campanella, hệt như tôi đã chỉ ra trong cuộc đời hư cấu của Zénon. Cũng như vậy, việc triết gia giả kim thuật luôn thận trọng tìm người bảo trợ, lúc là một vị thuộc phái Cải cách, lúc ở chính trong Nhà thờ, cũng là điều nhiều người vô thần hay nhiều nhà thần luận ít nhiều bị đe dọa truy hại thường làm. Dầu vậy, trong cuộc chiến giữa Nhà thờ và phái Cải cách, Zénon vẫn có phần thiên về Cơ đốc giáo, như nhiều tư tưởng tự do cùng thế kỷ, như Bruno mặc dù bị Tòa thánh kết tội chết, hay như Campanella mặc dù sống ba mươi mốt năm tù hà khắc[98].

Về mặt tư tưởng, nhân vật Zénon vẫn còn dấu ấn của lề thói kinh viện, và phản kháng lại nó, dùng dằng giữa tính năng động muốn lật đổ cái đang có của một giả kim thuật gia và triết học duy vật cơ giới, giữa quan niệm có một Chúa tiềm ẩn bên trong sự vật và một chủ nghĩa vô thần không dám gọi tên Chúa trời, giữa chủ nghĩa kinh nghiệm duy vật của nhà thực hành và trí tưởng tượng gần như thiên cảm của một môn đồ pháp truyền Do thái. Đồng thời ông cũng tiếp thu từ các triết gia thực sự và các nhà khoa học sống trong thế kỷ của ông. Phần lớn những nghiên cứu khoa học của ông được hình dung theo Những quyển vở của Léonard: đặc biệt là những thí nghiệm về hoạt động của cơ tim, tiền đề cho thành công của Harvey. Những thí nghiệm về sự lên xuống của nhựa cây và “khả năng thẩm thấu” của thực vật, báo trước công trình của Hales, được phóng tác từ một nhận xét của Léonard, và đối với Zénon đó là một nghiên cứu nhằm thẩm định một lý thuyết được hình thành ngay thời đó bởi Cesalpin[99].

Những giả thuyết về sự thay đổi của vỏ trái đất cũng được lấy từ Những quyển vở, nhưng cần phải nói rằng những suy tưởng trong lĩnh vực này, được bắt nguồn từ các triết gia và các nhà thơ cổ đại, hầu như lại tầm thường trong thơ ca đương thời. Những quan điểm về hóa thạch không chỉ rất gần với Vinci, mà còn giống với ý kiến của Fracastos ngay từ năm 1517, và Bernard Palissy khoảng bốn mươi năm sau. Các dự án thủy lực của nhà triết học, những “điều không tưởng về một dự án cơ khí” của ông, đặc biệt là những phác họa về máy bay, và cuối cùng là sáng chế công thức một loại lửa lỏng có thể dùng được trong những trận thủy chiến, đương nhiên được lấy nguyên mẫu từ những sáng chế tương tự của Vinci và của một vài nhà nghiên cứu khác thế kỷ mười sáu; đó là những ví dụ minh họa cho trí tò mò và óc nghiên cứu của những trí tuệ không hiếm hoi vào thời đó, song có thể nói họ ngầm trôi qua thời Phục hưng, vừa gắn với thời Trung cổ và thời hiện đại hơn, và đã cảm thấy trước những chiến thắng cũng như những nguy cơ đe dọa chúng ta[100]. Những lời cảnh báo tránh để các sáng chế kỹ thuật phục vụ mục đích xấu của con người, ngày nay có nguy cơ trở thành những điềm báo trước, vào thời đó được đề cập đến rất nhiều trong các sách về giả kim thuật; ta cũng gặp lại chúng ở Léonard và Cardan, nhưng trong một hoàn cảnh khác hẳn.

Trong một số trường hợp, tôi có mượn cả những câu nói về một tình cảm, một tư tưởng của các nhân vật lịch sử đương thời, để tăng tính xác thực rằng quan điểm ấy có chỗ đứng của nó ở thế kỷ XVI. Một suy nghĩ về sự điên rồ của chiến tranh được rút ra từ Erasme, một ý khác từ Léonard de Vinci. Đoạn văn Những lời tiên tri kỳ cục được mượn từ “Profezie” của Léonard, trừ hai dòng lấy từ một bài thơ bốn câu của Nostradamus. Câu nói về bản chất của vật chất, của ánh sáng và của sấm sét tóm tắt hai đoạn văn kỳ lạ của Paracelse[101]. Đoạn tranh luận về ma thuật lấy ý từ các tác giả thời đó như Agrippa de Nettesheim và Gian-Battista della Porta, mà đến nay họ vẫn khá được biết đến. Những trích dẫn La tinh về các công thức giả kim thuật gần như đều được lấy từ ba cuốn sách lớn hiện đại về giả kim thuật: Marcelin Berthelot, Hóa học Trung cổ, 1893; C.G. Jung, Tâm lý và Giả kim thuật, 1944 sửa chữa và in lại 1952), và J. Evola, Giả kim thuật truyền thống, 1948, mỗi cuốn đều đi theo những quan điểm riêng, và cả ba hợp lại tạo thành một con đường hữu hiệu để tiến vào một lĩnh vực vẫn còn khó hiểu trong tư duy giả kim thuật. Công thức Bí thuật Đen, được lấy làm tựa đề cho cuốn sách này, trong các sách giả kim thuật được dùng để chỉ giai đoạn vật chất tách và hòa tan, là phần khó nhất trong Bí thuật Lớn, như người ta nói. Người ta vẫn tranh cãi liệu đây là biểu thức để chỉ những thí nghiệm táo bạo về bản thân vật chất hay là biểu tượng để chỉ những thử thách của trí tuệ tự giải phóng mình khỏi những thói quen và thành kiến. Có lẽ nó đã có lần lượt một trong hai nghĩa hoặc đồng thời cả hai.

Sáu mươi năm gói lại câu chuyện về Zénon cũng chứng kiến diễn tiến một số sự kiện khác liên quan đến chúng ta: sự chia rẽ trong Thiên chúa giáo, cho đến năm 1510 vẫn nguyên vẹn như thời Trung cổ, thành hai phái thù địch với nhau về thần học và về chính trị; sự phá sản của Cải cách để trở thành đạo Tin lành sau này và sự triệt phá cái có thể gọi là cánh tả của nó; bên cạnh đó là thất bại của Cơ đốc giáo bốn thế kỷ khép kín trong giáp sắt chống cải cách; những cuộc thám hiểm vĩ đại dần biến thành việc chia cắt thế giới một cách đơn giản, sự nhảy vọt về kinh tế tư bản, kết hợp với nhau lúc bắt đầu thời đại quân chủ. Những sự kiện trên quá rộng lớn để có thể được người đương thời nhận thấy, đã ảnh hưởng gián tiếp đến câu chuyện của Zénon, có lẽ trực tiếp hơn đến cuộc sống của các nhân vật phụ và những gì họ làm, vì họ chìm sâu hơn trong lề thói thủ cựu ở thế kỷ của họ. Bartholommé Campanus được dựng trên một hình mẫu giới nhà thờ thế kỷ trước đến lúc đó đã cũ rích, họ không mảy may ngờ vực văn hóa nhân văn đương thời. Linh mục tu viện trưởng tu viện Cordeliers từ tâm thì tiếc thay, vì hoàn cảnh, chỉ có rất ít người lộ rõ một chính kiến như thế trong lịch sử thế kỷ mười sáu, song ông được xây dựng một phần từ một con người cực kỳ thánh thiện thời đại ấy và đã trải qua hết những mốc quan trọng của cuộc sống thế tục trước khi bước vào sự nghiệp Nhà thờ hay trước khi mặc áo thầy tu. Bạn đọc sẽ nhận ra trong lời phản đối sự tra tấn của ông một lập luận, bản thân nó rất cơ đốc giáo, được mượn trước của Montaigne. Nhà bác học và chính khách tổng giám mục ở Bruges đã được tưởng tượng dựa trên nhiều giáo sĩ cao cấp Chống Cải cách, song nhân vật này cũng không trái ngược với số thông tin ít ỏi mà ta biết về tổng giám mục thật của những năm đó. Don Blas de Vela được phóng tác từ một César Brancas, tu viện trưởng tu viện Saint-André ở Villeneuve-lez-Avignon, một người rất giỏi về pháp truyền Kinh Thánh Do thái, bị các tu sĩ của mình đuổi đi vào năm 1597 vì “theo đạo Do thái”. Gương mặt mờ nhạt cố tình của Fray Juan gợi nhớ Fra Pietro Ponzio, bạn và môn đệ của chàng thanh niên Campanella.

Các chân dung chủ ngân hàng và thương nhân, Simon Adriansen trước khi theo phái rửa tội lại, nhà Ligre và sự leo cao trong bậc thang xã hội của họ, Martin Fugger, một nhân vật cũng hư cấu nhưng bước ra từ một gia đình thật đã có trong tay mình cả châu Âu thế kỷ mười sáu, họ theo rất sát khuôn mẫu thực trong lịch sử tài chính của thời đại, nền tảng của lịch sử. Henri-Maximilien thuộc số đông đảo những quý tộc có học và thích phiêu lưu, trang bị cho mình một hành trang khiêm tốn trí khôn loài người, mà thiết tưởng không cần phải nhắc lại với bạn đọc Pháp, song dòng giống rất tiếc lại lụi tắt dần vào cuối thế kỷ[102]. Cuối cùng, Colas Gheel, Giles Rombaut, Josse Cassel và những người bạn bần cùng của họ được nhìn một cách chính xác nhất có thể được qua những tài liệu đơn lược về cuộc sống dân chúng, vào một thời kỳ mà những nhà biên niên sử và nhà sử học chỉ chú ý gần như độc nhất đến đời sống giới tư sản, nếu không phải là cuộc sống cung đình. Cũng liều lĩnh như thế trong khắc họa những nhân vật nữ, vì gương mặt phụ nữ thời đó, trừ một số bà hoàng công chúa, nhìn chung ít được sáng rõ như gương mặt đàn ông.

Vả lại hơn một phần tư các vai phụ đi ngang qua tiểu thuyết này được khắc họa đúng như lịch sử hay biên niên sử địa phương ghi lại: sứ thần tòa thánh della Casa, biện lý Le Cocq, giáo sư Rondelet đúng thực đã gây xôn xao ở Montpelier vì cho mổ xác con trai ngay trước mắt mình, thầy thuốc Joseph Ha-Cohen, và, tất nhiên, trong rất nhiều người khác, còn có đô đốc Barbarossa và lang băm Ruggieri. Bernard Rottman, Jan Matthyis, Hans Bockhold, Knipperdolling, những nhân vật chính trong bi kịch, Munster, được rút ra từ những biên niên sử đương đại, và mặc dù chỉ những kẻ thù của Nhà thờ mới lưu truyền câu chuyện về cuộc nổi dậy của giáo phái rửa tội lại, nhưng có quá nhiều thí dụ về sự cuồng tín và những cơn sốt bị bao vây vào thời nay để chúng ta phải chấp nhận phần lớn những chi tiết trong những chuyên phiêu lưu tàn bạo của họ. Người thợ may Adrian và vợ Marie bước ra từ Các bi kịch của Agrippa d’Aubigné; các cô gái Ý của Sienne và những chàng trai Pháp mến mộ họ là những nhân vật trong Brantôme và Montluc. Cuộc viếng thăm của Marguerite d’Autriche đến nhà Henri-Juste được hư cấu, cũng như bản thân Henri-Juste, nhưng những chuyển khoản của bà hoàng hậu này với các nhà băng, cũng như tình âu yếm bà dành cho con vẹt “người yêu xanh” mà khi nó chết đã có một nhà thơ cung đình khóc than nó, cũng như tình thân mật giữa bà và phu nhân Laodamie theo Brantôme, là những chi tiết thật, lời bình luận lạ lùng về những tình yêu giữa phụ nữ ở đây đi kèm với chân dung của Marguerite d’Autriche được rút ra từ một trang khác của cuốn biên niên sử này. Chi tiết bà chủ gia đình cho con bú giữa buổi hoàng hậu đến thăm được lấy trong Hồi ký của Marguerite de Navarre, khi bà đi thăm Flandre một thế hệ sua. Đại sứ Lorenzaccio tại Thổ Nhĩ Kỳ phục vụ Vua nước Pháp, hành trình của ông qua Lyon với đoàn tùy tùng của mình trong đó ít nhất có một người More, và vụ ám sát hụt ông tại thành phố này được tài liệu thời đó cung cấp. Cảnh dịch hạch tại Bâle và tại Cologne hoàn toàn có lý dựa trên tần số xuất hiện của bệnh gần như là nạn dịch khắp châu Âu thế kỷ mười sáu, nhưng năm 1549 được chọn do yêu cầu của truyện chứ không hề dựa trận dịch phát nào được biết đến ở xứ sông Ranh này. Lời Zénon nói vào tháng Mười năm 1551 về những nguy cơ đe dọa Servet (bị xử và hỏa thiêu năm 1553) không phải một kết luận vội vã, như có thể có người nghĩ vậy, mà xuất phát từ những nguy hiểm mà thầy thuốc xứ catalan vẫn chịu đựng trước đó từ lâu, dù bởi tay người Cơ đốc giáo hay người theo giáo phái Cải cách, ít nhất cả hai thế lực này đều đồng ý phải hiến cho thần lửa người đàn ông thiên tài và không may này. Hình bóng nhân tình của tổng giám mục Munster không có chỗ dựa lịch sử, nhưng tên cô ta gợi nghĩ đến tên nhân tình một giám mục nổi tiếng ở Salzbourg thế kỷ mười sáu. Chỉ trừ hai hay ba ngoại lệ, tên các nhân vật hư cấu đều được lấy từ tư liệu lưu trữ hay phả hệ, đôi khi từ tài liệu của chính tác giả. Một số tên đã nổi tiếng, ví dụ như công tước Albe, được viết ở đây theo cách viết thời Phục hưng.

Những cáo trạng chính do nhà cầm quyền cũng như giáo hội kết hợp lại chống Zénon và những chi tiết pháp lý trong vụ án này được mượn nguyên và thay đổi vì cần thiết từ khoảng nửa tá lời buộc tội nổi tiếng hoặc mờ ám vào phần sau thế kỷ mười sáu và đầu thế kỷ mười bảy, có lẽ đặc biệt giống những vụ án đầu tiên chống lại Campanella, trong đó bị can bị buộc tội xâm hại trật tự thế tục bên cạnh các tội báng bổ Chúa và tà đạo[103]. Cuộc tranh chấp tiềm tàng giữa ông biện lý Le Cocq với tổng giám mục của Bruges, làm chậm lại và phức tạp hóa vụ án Zénon, là hư cấu cũng như toàn bộ vụ án này, nhưng nó cũng có thể được suy ra từ sự thù địch lúc đó đã có trong các thành phố của Flandre phản đối những đặc quyền hành chính trong tay các giám mục mới được phong dưới thời Philippe II. Câu nói hài hước của nhà thần học Hieronymus van Palmaert nên cho Zénon đi thám hiểm những thế giới vô tận của mình trên thực tế chính là của Gaspar Schopp, nhà vô địch Đức trong công cuộc Chống Cải cách, nói khi Giordano Bruno bị hành quyết. Schopp cũng là tác giả lời đề nghị đùa cợt trong vụ Campanella là nên cho tù nhân ra chiến đấu với bọn dị giáo trên những chiếc máy bay ném bom do ông sáng chế. Phần lớn các chi tiết về thủ tục hình sự đặc thù của Bruges, được tả trong những chương cuối, như nhục hình Zénon kể lại cho linh mục phụ tá Campanus diễn ra ở Bruges năm 1521 với một tội phạm không rõ tên, khổ hình thiêu sống đối với tội giết trẻ em, và giàn thiêu dựng ngoài thành cho những kẻ bị kết tội có những hành vi ngược với phong tục và không được luật pháp cho phép, được rút ra từ cuốn sách của Malcolm Letts, Bruges và quá khứ của nó, đặc biệt các chi tiết lấy từ kho lưu trữ tư pháp của Bruges đều được tra cứu chính xác nhờ tài liệu lưu trữ rất đầy đủ, Cảnh về ngày Thứ ba phá chay được tưởng tượng từ những gì diễn ra gần một thế kỷ trước đó trong thành phố này khi các cố vấn của Hoàng Đế Maximilien bị hành quyết. Tình huống một quan tòa ngủ khi Tòa đang xử và lúc tỉnh dậy nghĩ án tử hình đã được tuyên gần như được lấy y nguyên từ một giai thoại vào thời đó về Jacques Hessele, quan tòa tại Tòa án dị giáo.

Tuy nhiên có một số biến cố trong lịch sử đã được biến đổi đôi chút để phù hợp với khung cảnh truyện. Thực tế bác sĩ Rondelet đã mổ xác một đứa bé trai, và đứa bé này đã chết khi còn nhỏ tuổi. Sự kiện trong truyện được đẩy sớm hơn vài năm, và đứa bé biến thành một cậu bé ngưỡng tuổi thiếu niên, để cậu có thể là “thí dụ đẹp đẽ về máy người” để từ đó Zénon suy tưởng. Trên thực tế, Rondelet, nổi tiếng từ rất sớm với các công trình giải phẫu (và vì chúng ông ta đã phẫu tích cả mẹ vợ), chỉ ngang tuổi với anh trai của người học trò tưởng tượng. Gustave Vasa đúng là thường xuyên lui tới các lâu đài của ông ở Upsal và Vadstena, nhưng ngày tháng được đưa ra ở đây và việc Vua ngự triều cùng hội đồng quý tộc mùa thu năm 1558 trước hết là do tác giả muốn tạo ra trong một vài dòng một sự thống nhất giữa những thay đổi về chỗ ở của nhà vua và công việc trị vì đất nước của ông ta.

Thời gian những vụ quấy phá đầu tiên được coi là của các thuyền trưởng đội quân “Ăn mày của biển” được giữ chính xác. Nhưng những chiến công và tiếng tăm của họ có lẽ hơi sớm hơn một chút so với thực tế. Câu chuyện về “người gác cổng” của bá tước d’Egmont được trộn từ vụ hành quyết Jean de Beausart d’Armentieres, vệ sĩ của d’Egmont, và vụ tra tấn khủng khiếp Pierre Col, người gác cổng của bá tước de Nassau. Thực tế ông này đã từ chối nhượng một bức tranh của Bosch, không phải cho công tước Albe như linh mục tu viện trưởng tu viện Cordeliers kể trong truyện, mà cho Juan Bolea, đại úy tư pháp và trụ cột lớn của quân đội Tây Ban Nha; giả thiết về việc bức tranh này được dành cho bộ sưu tầm của Nhà Vua, mà người ta biết Vua rất thích tranh của Bosch, là theo thiển ý tôi và tôi thấy ít nhất giả thuyết này có thể đứng vững được. Cảnh trốn chạy không thành của Ngài de Battenbourg và các quý tộc cùng đi và vụ hành hình họ tại Vilvorde có được gọn lại đôi chút về mặt thời gian. Mốc thời gian các tình tiết trong triều đình vua Thổ dưới sự trị vì của Soliman cũng đã được sửa đổi nhẹ. Cuối cùng có hai ba lần gì đó, do cách sử dụng lập luận khi nói, nên nhân vật đưa ra những yếu tố bề ngoài có vẻ không chính xác. Zénon lúc hai mươi tuổi, trên đường tới Tây Ban Nha, nói Tây Ban Nha là đất nước của Avicenne, vì theo truyền thống, chính qua đất nước này mà triết học và y học Ả rập truy nhập vào phương tây cơ đốc giáo, và chàng không mấy để ý rằng con người vĩ đại này của thế kỷ mười này sinh ra ở Bokhara và chết tại ispahan. Nicolas de Cusa trong một thời gian dài nếu không nói là cho đến cùng, đã có xu hướng hòa giải với dị giáo Giăng Huít hơn là như tổng giám mục Bruges nói. Nhưng khi tranh luận với Zénon, ông giám mục ít nhiều có ý thức xoay ngài giáo sĩ lớn thế kỷ mười lăm gần với những quan điểm khắt khe hơn của công cuộc Chống Cải cách.

Có một thay đổi theo quan điểm nào đó là đáng kể, đó là thay đổi về thời gian diễn ra hai vụ án phản phong tục của hai nhóm giáo sĩ dòng Augustin và Cordelier ở Gand và ở Bruges, với kết quả mười ba thầy tu ở Gand và mười thầy tu ở Bruges bị nhục hình. Hai vụ án này chỉ diễn ra vào năm 1578, chậm hơn mười năm so với thời gian trong truyện, và vào thời điểm những người thù địch với Nhà Vua, được coi là chiến đấu vì Tổ quốc chống lại người Tây Ban Nha, đã chiếm được hai thành phố này trong một khoảng thời gian ngắn ngủi[104].

Dù sao khi đẩy các vụ án này lên sớm hơn và gán vụ sau vào thảm họa của Zénon, chủ ý tôi là thử tìm cách chỉ ra rằng trên bối cảnh chính trị địa phương rất khác nhau, nhưng cùng hắc ám như nhau, chính sự điên rồ đồng lõa với phe chống Nhà thờ, cộng với sự sợ hãi của giới chức giáo hội muốn bóp nghẹt những vụ tai tiếng, sẽ dẫn đến một sự dã man hợp pháp như nhau. Chẳng cần thiết phải viện đến vu khống để có những lời buộc tội. Tôi lấy lại ở đây những suy nghĩ của Bartholommé Campanus trước vụ tự tử của Pierre de Hamaere, vụ này diễn ra như tôi đã kể, nhưng tại Gand, vì kẻ tội phạm này thuộc nhóm tu sĩ ở Gand chứ không phải ở Bruges: cái chết tự nguyện, rất hiếm vào thời đó, và bị đạo đức cơ đốc giáo coi như một tội ác không thể tha thứ được này làm người ta nghĩ phạm nhân hẳn đã vi phạm nhiều điều khác trong giới luật trước khi bất chấp điều cấm ngặt bậc nhất này. Ngoài nhân vật có thật Pierre de Hamaere, nhóm thầy tu ở Bruges trong truyện chỉ có bảy người, tất cả đều được hư cấu, và cô gái nhà Loos, mà chàng Cyprien yêu, cũng là nhân vật tưởng tượng. Tôi cũng hư cấu giả thiết mà Zénon nghi ngờ và các quan tòa cố tìm bằng chứng, giả thiết có mối quan hệ nào đó giữa những người tự xưng là “Thiên thần ” và những người còn sót của một số giáo phái bị tuyệt diệt rồi bị rơi vào quên lãng từ gần một thế kỷ, như giáo phái Adamites hay Anh em và Chị em của Tự do Tinh thần, mà các tín đồ bị nghi ngờ là có sự dâm dục tương tự, và theo một số nhà bác học thì có thể, thậm chí thường xuyên, tìm thấy dấu vết các giáo phái này trong tác phẩm của Bosch. Nhắc đến họ chỉ có một mục đích là chứng minh rằng ở bên dưới những học thuyết đan nhau trong thế kỷ mười sáu vẫn có sự sôi sục vĩnh hằng của những dị giáo đầy dục tính cổ đại, được đoán rằng cũng có mặt trong những vụ án khác của thời đại ấy. Hơn nữa, bạn đọc có lẽ đã nhận xét rằng bức vẽ châm chọc mà Florian gửi cho Zénon không phải là gì khác ngoài một tác phẩm họa lại gần như chính xác hai hay ba cụm tranh trong Vườn hoan lạc địa đàng của Jérôme Bosch, nay còn ở Bảo tàng Prado, và có trong catalo các tác phẩm nghệ thuật thuộc sở hữu của Philippe II dưới nhan đề: Una pintura de la variedad del Mundo.

Chú thích

[1] Vua nước Pháp, khi đó là Francois de Valois, hay Francois I và Hoàng đế vương quốc Đức Charles Quint, hay César Charles, đồng thời là vua xứ Hà Lan, vua Tây Ban Nha và vua Sicile. Hai vị vua và hoàng đế này cũng như những người kế vị họ tiến hành nhiều cuộc chiến chống lại nhau trong suốt thời gian trị vì của mình.

[2] Nhà thơ La tinh

[3] Nhà thơ Ý theo chủ nghĩa nhân văn thế kỷ XIV

[4] Khoảng hai trăm mét

[5] Đối với các tu viện được ban phép là tu viện cao cấp, linh mục tu viện trưởng ở đó được đội mũ lễ và được nhận danh xưng là tu viện trưởng đội mũ lễ.

[6] Tiếng La tinh, lời dối trá ngu ngốc nhất.

[7] Plutarque: Nhà văn Hy Lạp nửa cuối thế kỷ I, đầu thế kỷ II

[8] Tiếng La tinh: Zénon dưới trần thế

[9] Tiếng Ý có nghĩa Ngài

[10] Michelangelo Buonarroti nhà điêu khắc, họa sĩ, kiến trúc sư, kỹ sư và nhà thơ Ý.

[11] Một liên minh giữa giáo hoàng Jules II, Hoàng đế Maximilien I, Louis XII và Ferdinand d’Aragon chống lại người Venis.

[12]Người tiền nhiệm và cha của Charles Quint

[13] Marsile de Padoue: nhà thần học và chính trị học người Ý cuối thế kỷ XIII đầu thế kỷ XIV.

[14] Diễm tình ca (Cantique des cantiques): sách kinh thánh, gồm các bài tình ca tượng trưng cho sự hợp nhất của Chúa và con chiên của Người.

[15]Thánh Pierre được coi là giáo hoàng đầu tiên.

[16] Giáo phái rửa tội lại ra đời vào khoảng năm 1521, với tư tưởng chỉ thực hành theo Kinh Phúc âm. Giáo phái này phủ nhận các giá trị của lễ rửa tôi thông thường và cho rằng con người cần được rửa tội lần thứ hai khi đến tuổi trưởng thành.

[17] Tiếng Ba Lan: thực hành đi, chú mày ạ, thực hành đi.

[18] Nhân vật sống cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV, được coi là nhà giả kim thuật đã tìm ra vàng vì rất giàu có.

[19] Đây chỉ miền đồng bằng phía bắc nước Pháp, gồm Bỉ, Hà Lan và Luxembourg.

[20] Lễ Saint-Jean: Lễ mừng ngày mùa.

[21] Hoàng thái hậu Pháp và Hoàng hậu Nhiếp chính Hà Lan.

[22] Rửa tội tạm: lễ rửa tội trong trường hợp khẩn cấp, chỉ gồm rảy nước thánh và ban phước

[23] Thần sắc đẹp trong thần thoại Hy lạp.

[24] Marie de Bourgogne: Công tước xứ Bourgogne, lấy chồng là Hoàng đế Maxiliien I.

[25] Luther vốn là thầy tu ở viện Wittenberg

[26] Tiếng La tinh: Đó không phải là cách chữa bệnh

[27] Hội nghị Trente (còn gọi Công đồng Trento): Hội nghị giám mục toàn thế giới diễn ra tại Trente (một thành phố bắc Ý) từ 1545-1547, ở Bologne (một thành phố của Ý) từ 1547-1549, rồi một lần nữa ở Trente 1551-1552 và 1562-1563, qua hội nghị này Nhà thờ La mã khẳng định học thuyết của mình đối lập với giáo phái Tin lành và củng cố lại luật giáo hội. Hoàng đế Charles Quint vào thời điểm này của truyện (khoảng năm 1549) đang trên thế thắng Vua nước Pháp, và muốn can thiệp vào hội nghị.

[28] Toscane: vùng đất thuộc trung Ý bây giờ, trong đó có Sienne, Florence, là vùng đất tranh chấp giữa Hoàng đế Charles Quint và Vua nước Pháp Henri II từ năm 47 đến đầu những năm 50 của thế kỷ XVI.

[29] Farnese và Medicis là hai dòng họ rất có thế lực ở Ý trong nhiều thế kỷ.

[30] Tiếng La tinh, ảo giác

[31] Bâle là một trong những thành phố chính yếu của đạo Tin lành.

[32] Mũ trùm chỉ các học giả, mũ chỏm đầu chỉ các linh mục.

[33] Các giáo sĩ đều phải cạo chỏm đầu.

[34] Nhà thơ Hy lạp thế kỷ thứ VI trước CN.

[35] Zohan: sách nền tảng cho đạo kabbale Do thái, do Moise viết ở Leon vào khoảng 1270 và 1300, có tính chất thần bí và có ảnh hưởng lớn sau này.

[36] Thành ngữ tiếng La tinh, mèo nào thì cũng vẫn là mèo.

[37] Theo quy định vào thời Plutarque (thế kỷ I) vào những ngày nhịn ăn chỉ những người ốm mới được phép ăn để đảm bảo sức khỏe.

[38] Châm ngôn La tinh: kẻ khâu giầy thì không thể nhìn cao hơn đôi giầy, chỉ những ai muốn tỏ ra thông thạo ở lĩnh vực không phải của mình.

[39] Chỉ nước Ý

[40] Tiếng La tinh: cám dỗ vĩnh hằng.

[41] Phacton: con của thần Dớt, người không điều khiển được cỗ ngựa của thần Dớt – thần Mặt Trời nên đã thiêu rụi cả trái đất.

[42] Nhân vật trong một huyền thoại đầu thế kỷ XVI, đã bán linh hồn cho quỷ dữ để được thỏa nguyện những ham muốn không hạn độ và trí tuệ hiếu kỳ vô cùng. Đổi lại, quỷ dữ dạy ông ta đi vào khoa học thần bí và trao cho ông ta những quyền năng ma thuật.

[43] Nhà chép sử biên niên và thống chế của Pháp thời kỳ này, có phong cách văn chương rõ ràng và hùng tráng.

[44] Chúng tôi cùng thám hiểm các tri thức.

[45] Tiếng Ý: ông ta giỡn chơi đấy.

[46] Tiếng Ý: Người lữ hành lừng danh này không chỉ nghiên cứu các vì sao không thôi đâu. Ông ta còn biết về các độc chất và các thảo dược lạ có thể chữa nhọt mủ trong tai con trai Bệ hạ nữa đấy.

[47] Chỉ Đại học Sorbonne, vào thời kỳ đó là một trung tâm nghiên cứu thần học Cơ đốc giáo, và là một tòa án giáo hội có quyền lực chỉ sau Giáo hoàng.

[48] Tiếng Ý: Thật tiếc quá!

[49] Tiếng Ý: Thế còn các độc dược thì sao? Có đúng là chúng ta có thể có nhiều như thế không?

[50] Công chúa thành Tia, Libăng, vợ của Vua Israel Achab, do chuyên chế và bắt mọi người phải tôn sùng mình nên đã phải chịu hình phạt và bị giết bằng cách quăng ra ngoài cửa sổ. Câu chuyện về Jézabel được ghi trong các mẩu chuyện kinh thánh.

[51] Công chúa Do thái cháu của Herode Đại đế, thế kỷ I, được nói đến trong kinh Phúc âm vì tội thông dâm.

[52] Tiếng La tinh: Không có tên riêng.

[53] Khúc dạo đầu trước khi vào lễ mixa ở thành Rôme.

[54] Tiếng La tinh: giảm thiểu hít thở không khí.

[55] Tiếng La tinh: Lửa của thiên nhiên bên dưới.

[56] Tiếng La tinh: Kết thúc đúng lý.

[57] Những người đội mũ lễ là các linh mục tu viện trưởng các tu viện cấp cao; những người đội vòng nguyệt quế là vua, hoàng tử hay công chúa; những người đội mũ ba vòng là các giáo hoàng.

[58] Tiếng La tinh: Tình yêu hoàn hảo nhất.

[59] Tiếng La tinh: Một bản ngã và nhiều kẻ trong bản ngã.

[60] Tiếng La tinh: Bí thuật Đen.

[61] Tiếng La tinh: Cái chết triết học.

[62] Tiếng La tinh: Cuốn sách duy nhất.

[63] Lễ diễn ra ngày thứ hai đầu tiên của tháng Năm.

[64] Janus: một vị thần La mã, được thể hiện bởi hai khuôn mặt đối lập nhau.

[65] Tiếng La tinh: ở phút cuối.

[66] Công quốc tôn giáo cũ nằm ở phía nam Hà Lan và phía Tây Đức, nay thuộc Bỉ.

[67] Chỉ Herode Đại đế: (73 TCN – 4 CN) Vua Do Thái, theo Kinh Thánh là người đã tàn sát trẻ em ở Berthlem để tìm diệt Jesus Hài nhi.

[68] Bá tước Lamoral d’Egmont, một tướng của Hà Lan

[69] Theo Kinh thánh, một người Samari đã chạnh lòng thương và cứu một kẻ bị rơi vào tay kẻ cướp và bị đánh dở sống dở chết, đưa về quán trọ săn sóc

[70] Tiếng La tinh: kẻ coi Kinh thánh là cuốn sách duy nhất kia thật đáng ghét.

[71] Theo Kinh thánh, khi chịu nạn trên cây thập tự, Chúa Jésus kêu gọi Thiên Chúa vì sao lại rời bỏ mình.

[72] Tiếng La tinh: linh hồn phổ niệm

[73] Một tướng và nhà chính trị của Hy Lạp thể kỷ V tr.CN.

[74] Tiếng La tinh: Về triết học huyền bí

[75] Josué: người kế vị Moise, được coi là người viết lịch sử của người Do Thái cổ.

[76] Tiếng La tinh: Ngài thực hiện chức năng của mình.

[77] Arestin: Tác gia châm biếm của Ý (1492-1556)

[78] Tiếng La tinh: người thầy tốt nhất của con.

[79] Tiếng La tinh: Lửa của chúng ta.

[80] Tiếng La tinh: Nhà thờ ghét máu.

[81] Tiếng La tinh, hiểu trong văn cảnh: Con nói không hợp.

[82] Theo Kinh thánh, Simon thuật sĩ là kẻ tìm cách mua quyền năng gọi Đức Thánh thần.

[83] Tiếng La tinh: Người nào không thí nghiệm thì không suy nghĩ.

[84] Tiếng La tinh: Zénon vĩnh hằng.

[85] Nhân vật lịch sử được Marguerite Yourcenar tái tạo lại trong Hồi ký Hadrien.

[86] Nguyên văn: tiếng La tinh ad-nauseam.

[87] Nhân vật trong Anna, soror…

[88] Nhân vật của Thần chết đánh xe, sau này trở thành nhân vật chính của Một con người tối.

[89] Zénon vĩnh hằng.

[90] Zénon dưới trần thế.

[91] Zénon vĩnh hằng.

[92] Tên ngôi nhà của Marguerite Yourcenar trên đảo Mont Desert, Mỹ.

[93] Bà già tục tĩu phô trương trong những đám rước của Eleusis.

[94] Tôi lại gần những giới hạn của cái chết, và đã đặt chân lên ngưỡng cửa của Proserpine (nữ hoàng địa ngục – ND), tôi từ đó quay về, đã trải qua mọi yếu tố. Nửa đêm, tôi nhìn thấy mặt trời chiếu sáng với thứ ánh sáng huy hoàng, và tôi đã thực sự đến gần các vị thần linh ở trên trời và ở phía dưới…

[95] Nhưng Zénon khi nghĩ lại đến họ cuối cùng cũng nhớ ra tên (Ilona, Casilda Perez) và tác giả cũng vậy.

[96] Thánh Máu.

[97] (Tất cả các ghi chú trong “Lời tác giả” đều là các chú thích của tác giả). Tên truyện thứ nhất trong cuốn xuất bản năm 1934, và tên hai truyện còn lại trong tập sách này cũng vậy, có sai lầm là dễ đưa đến hàm ý đó là các tác phẩm viết về sự nghiệp của ba họa sĩ, điều này không đúng. Theo Durer đã được chọn vì bức họa nổi tiếng Ưu sầu (melancholia), trong đó vẽ một nhân vật u tối, có lẽ là một con người thiên tài đang suy tưởng một cách cay đắng giữa đống dụng cụ, nhưng một độc giả có đầu óc hiểu theo nghĩa đen đã lưu ý tôi là câu chuyện của Zénon có vẻ flamand hơn là Đức. Nhận xét này đến nay đúng hơn trước, vì phần hai và phần ba của cuốn truyện, trước kia chưa có, hoàn toàn diễn ra tại Flandre, và các chủ đề về sự lộn xộn và sự sợ hãi của thế giới mà Bosch và Breugheli đặc tả đã lấn ra toàn bộ cuốn sách, trong phác thảo cũ không đến mức ấy.

[98] Tôi không tranh luận ở đây về lý do tạo nên thái độ này, Leon Blanchet đã phân tích một cách tuyệt vời trong Campanella, Paris,1920, về thái độ này ở một số lớn các triết gia thế kỷ XVI. Cuốn sách của J.Huizinga về Erasme, với quan điểm phân tích hoàn toàn khác, đã dẫn đến cùng kết quả xuất phát từ cùng nguyên nhân, xét trên một trường hợp đặc biệt. Chúng tôi chỉ nói rằng linh mục tu viện trưởng tu viện Cordelier không nhầm khi nhận ra trong những chỉ trích của Zénon nhằm vào Luther có sự phản bác gián tiếp chống lại bản thân Cơ đốc giáo.

[99] Đối với các thí nghiệm y học và phẫu thuật của Zénon, xin xem Phẫu tích giải phẫu của Leonard de Vinci, E. Belt, và Léonard de Vinci, nhà sinh học, F.S. Bodenheimer, trong Léonard de Vinci và thí nghiệm khoa học thế kỷ mười sáu, Presses Universitaires de France, 1953. Với lý thuyết của Cesalpin, và nhìn chung với các nghiên cứu thực vật học thời Phục hưng, xin đọc các sách liên quan trong đó có phần đầu cuốn sách của E.Guyenot, Khoa học đời sống thế kỷ mười bảy và thế kỷ mười tám, Paris, 1941.

[100] Với “lửa lòng”, trong nhiều năm là vũ khí bí mật của Byzance, sau đó góp phần trong cuộc chinh phạt của người Mông cổ. Ở phương Tây, Hội nghị giám mục Latran lần thứ hai (1139) đã cấm sử dụng loại vụ khĩ này, lệnh cấm được tuân thủ, một phần vì dầu mỏ, nguyên liệu không thể thiếu, khi đó gần như không nằm trong tầm tay các nhà kỹ sư quân sự phương tây; thuốc súng đã biến vũ khí này thành một trong những “thành tựu” bị bỏ quên cho đến tận ngày nay. Sáng chế của Zénon vì vậy chính là phục hồi lại công thức cổ của Byzantine và kết hợp nó với các phương pháp đạn đạo mới. Xin xem về chủ đề này R.J. Forbes Nghiên cứu Công nghệ cổ, tập 1, Leyde, 1964.

[101] Paracelse, Das Buch Meteoronum, NXB Cologne, 1566, được dẫn bởi B. de Telepnef, Paracelsus, Saint-Gall, 1945.

[102] Đoạn 99 của Petrone, như Henri-Maximilien trích dẫn, có thêm vào dòng ngoài nguyên bản do Nodot viết vào thế kỷ mười bảy, do yêu cầu của truyện ở đây chúng ta giả định đó là của một số tác gia theo chủ nghĩa nhân văn mãnh liệt thời Phục hưng, có thể do chính Henri-Maximilien. In summa serenitate là một trích dẫn ngụy tác.

[103] Với những thủ tục xét xử phức tạp nửa nhà thờ, nửa dân sự, xin xem các biên bản dài vô tận được Luigi Amabile tập hợp lại trong Fra Tommaso Campanella, Naples, 1882, 3 tập.

[104] Về vụ này, cũng như về nhiều sự kiện được nêu trong đoạn trên, xin xem Hồi ký khuyết danh về những vụ bạo loạn ở Hà Lan, J.B.Blaes, Bruxelles, Heussner, 1859-1860, hai tập.