VỊNH MÕM ĐEN

Tác giả: KONSTANTIN PAUSTOVSKY

Nguyên tác: Кара-Бугаз (1932), Колхида (1933)

Dịch giả: Nguyễn Hải Hà

Thể loại: Tập truyện

NHÀ XUẤT BẢN THANH NIÊN - 1978

LỜI NÓI ĐẦU

Tên tuổi nhà văn Xô-viết Konstantin Paustovsky từ lâu đã trở nên quen thuộc và được bạn đọc nước ta, đặc biệt là bạn đọc trẻ tuổi, ưa thích.

Nếu bạn đã say mê văn học, và tìm thấy ở văn học một cuộc sống thật sự của ngày mai, một sức mạnh hướng dẫn đầy ân tình và đủ sức thuyết phục thì, có lẽ bạn sẽ khó có thể thờ ơ được khi thấy người bên cạnh mê mải với những «Bông hồng vàng» và «Truyện ngắn Paustovsky».

Tác giả «Bông hồng vàng» và những truyện ngắn kỳ diệu đó đã tìm thấy phương châm sống và sáng tạo nghệ thuật của mình trong câu nói nổi tiếng của nhà thơ Ba Tư Saadi, mà ông đã trích dẫn trong bài «Một con người lớn lao» viết năm 1919 nhân dịp kỷ niệm M. Gorky 50 tuổi: «Tôi dùng 30 năm để chu du. Tôi đã sống nhiều ngày với những con người thuộc mọi dân tộc và đã sưởi ấm bên nhiều đống lửa trại. Tôi đã thấy chút ít vẻ đẹp lớn lao tràn đầy vũ trụ. Tôi đã dùng 30 năm để học và 30 năm cuối cùng để sáng tác. Sung sướng thay kẻ nào, sau khi sống cuộc đời như thế, đã để lại cho con cháu dấu ấn của tâm hồn mình». Và, noi theo gương M. Gorky, Paustovsky đã ra sức trau dồi vốn sống, bởi vì theo ông: «Cuốn sách hay chỉ ra đời như kết quả của một cuộc đời đầy giá trị và sáng tạo».

Trước Cách mạng tháng Mười, Paustovsky đã từng đi lái xe điện, làm y tá trên các đoàn tàu cứu thương, làm người chọn phế phẩm ở xí nghiệp sản xuất đạn trái phá, học nghề đánh cá, rồi làm báo... Trong thời kỳ đó và trong những năm đầu của Cách mạng tháng Mười ông đã viết rất nhiều, nhưng trong nhiều năm các nhân vật của ông vẫn chơi vơi trong bầu trời lạnh lẽo của những cá nhân tự coi là phi thường nên đơn độc (tiểu thuyết Những đám mây lấp lánh (1929) và tập truyện Những người lãng mạn (viết từ năm 1916 đến năm 1923, in năm 1935). Họ cảm thấy mình «ở ngoài cuộc sống chung», vì thế họ bị coi là «những con người tình cờ» đến sống giữa thế gian này.

Nhưng không khí sôi nổi, xây dựng đất nước cuối những năm 20, đầu những năm 30, khi Liên Xô đang sải rộng đôi cánh công nghiệp hóa trên đà bay thần kỳ của những kế hoạch năm năm đã giúp cho ngòi bút của Paustovsky đi đúng hướng: ông không phải đi đâu xa để tìm tính chất lãng mạn cho ngòi bút của mình, vì chính nó đang hiện hiển sinh động ở ngay trong cuộc sống xây dựng lớn lao bề bộn đó. Sự ra đời của Kara-Bugaz [1] và Kolkhida đã đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời sáng tác của Paustovsky và làm cho tên tuổi ông nổi tiếng khắp Liên bang.

Trong Kara-Bugaz và Kolkhida Paustovsky muốn phản ánh tính chất lãng mạn và tinh thần anh hùng được thể hiện một cách sinh động trong cái bình thường mà không phải bất kỳ ai cũng dễ dàng nhận thấy.

Là một vịnh biển huyền bí nằm bên một vùng sa mạc hoang vu, Kara-Bugaz – nơi có trữ lượng muối mirabilite phong phú nhất thế giới - đã gắn liền với những vụ đầu cơ, lường gạt, ăn trộm và khai thác một cách vô tổ chức của một số nhà tư bản dưới thời Nga hoàng. Kara-Bugaz, với hòn Đảo Đen - là nơi bọn Bạch vệ mưu toan đẩy hàng trăm tù binh Hồng quân vào bàn tay thần chết trước giờ phút bọn chúng rút chạy - đã nhắc nhở mọi người rằng mỗi tấc đất quê hương mà ta đang xây dựng hôm nay đã được giành giật, giữ gìn bằng xương máu của biết bao liệt sĩ.

Còn Kolkhida, địa danh khởi nguồn từ Colchis - trong thần thoại Hy Lạp là nơi các dũng sĩ Hy Lạp với con tàu Argo dưới sự chỉ huy của Jason đã đến và tìm được ở đó thứ lông cừu vàng mà người xưa hằng mơ ước – lại là một vùng đầm lầy với khí hậu á nhiệt đới vô cùng khắc nghiệt và bệnh sốt rét ác hại đã cướp đi từng làng, thậm chí từng vùng.

Nhưng với những con người giàu lòng tin ở sức mạnh của chính mình và của tập thể thì «Trong thiên nhiên quanh ta hầu như không có tai ương nào không thể đem sử dụng cho nhu cầu và lợi ích của con người».

Và với kỹ sư Prokofyev say sưa đi tìm ngọn nguồn của dầu lửa, với nhà địa chất Vasilyev đi thăm dò các vỉa than và phosphorite, với kỹ sư Davydov cả đời lăn lộn trên sa mạc, với những dự án phát triển sản xuất lớn, tới Khorobrykh trẻ tuổi quyết mang hết sức mình ra tìm cách làm con đường đi tới Kara-Bugaz, và với đội ngũ trùng trùng điệp điệp những con người say mê làm giàu cho Tổ quốc, Kara-Bugaz đã trở thành một khu liên hiệp công nghiệp hóa chất với một vành đai công nghiệp lớn bao quanh.

Và đầm lầy Kolkhida đã biến thành một vùng đất trồng trọt phì nhiêu, xanh tốt, thành đất vàng đầu bạc tràn đầy khí trời và ánh nắng dưới bàn tay lao động cần cù sáng tạo của một lớp người dũng cảm ngoan cường, như Gabunia, người ký sự đào kênh tưới nước, như Kahiani, nhà cải tạo chất đất, như Pakhomov, người tìm cách làm khô cạn đầm lầy bằng phương pháp bồi lắng, như Nevskaya, nữ kỹ sư ươm cây nhiệt đới...

Trong Kara-Bugaz và Kolkhida những chủ đề Tuổi trẻ, Khoa học và Ước mơ luôn luôn là ba người bạn đồng hành thân thiết.

Là nhà văn của những chân trời xa, Paustovsky đã dẫn người đến với một Kara-Bugaz trong giai đoạn công nghiệp hóa Liên bang Xô-viết, với một Kolkhida đã thực sự trở thành một thiên nhiên mới đối với những người lao động tự do.

Theo Paustovsky, bản chất của cách mạng là sáng tạo và ước mơ: «Tính lãng mạn đầy sinh khí đi cùng đường với cách mạng và xây dựng... Nếu không được ánh sáng lãng mạn chiếu rọi, chủ nghĩa thực dụng sẽ chết cứng».

Nhận thức văn học là bông hoa của lòng kiên trì và tình yêu cuộc sống, Paustovsky đã coi sáng tác của nhà văn là việc gom góp bụi vàng của người quét bụi để đúc nên bông hồng vàng. Với ý nghĩ đó, Kara-Bugaz và Kolkhida cũng chính là những bông hồng vàng xinh xắn mà Paustovsky đã đúc nên bằng những hạt vàng do ông kiên trì thu lượm trong đời đề tặng lại cho đời.

Những tác phẩm hay bao giờ cũng làm cho người ta thêm yêu đời, chắp cánh cho tâm hồn bạn đọc và hướng dẫn bạn đọc đến với cái đẹp của thực tế cuộc đời.

Xin thân ái gửi các bạn một sáng tác của Paustovsky - mà với nó Paustovsky có quyền vui sướng, vì theo ông: «Niềm vui của nhà văn chân chính là niềm vui của người dẫn đường vào cái đẹp, của người biết đi tới tương lai, nơi nhân dân dốc hết sức hy vọng của mình để vươn tới» - và chúc các bạn lập nhiều chiến công.

Hà Nội, tháng 6 năm 1978,

Nhà xuất bản Thanh Niên

Ghi chú

[1] Kara-Bugaz: nghĩa là Mõm Đen không bao giờ đã khát (tiếng Armenia). Chúng tôi xin đổi tên truyện này là Vịnh Mõm Đen (Nhà xuất bản và người dịch).

VỊNH MÕM ĐEN

SAI LẦM CỦA TRUNG ÚY ZHEREBTSOV

Trên bờ biển Caspian không có dải bờ nào đến nỗi hoàn toàn vô dụng về mọi mặt.

Nhà du hành KARELIN

«Xin báo tin ngay để anh biết, trân trọng lời yêu cầu của anh, tôi mang từ biển về cho anh hai con chim hiếm lạ do tôi hạ được trên vịnh Kara-Bugaz. Những con chim đó hiện đương để trong phòng tôi, người tiếp phẩm trên tàu chúng tôi định sẽ nhồi rơm. Đó là giống chim Ai Cập, gọi là chim hồng hạc, có bộ lông màu hồng rất đẹp. Tôi coi việc chim hồng hạc ở trên bờ phía đông biển Caspian là chuyện kỳ lạ vì cho đến nay chúng chỉ ở châu Phi thôi. Đầu đuôi chuyện săn những con chim này rất lý thú, đáng miêu tả kỹ lưỡng.

Như anh đã biết, mùa xuân năm 1847 này tôi đã được lệnh tiến hành thăm dò và miêu tả thật tỉ mỉ bờ biển Caspian, vì thế tôi được giao chỉ huy chiến hạm «Volga» chạy bằng hơi nước.

Chúng tôi đã khởi hành từ Baku đi Astrakhan và tới Guryev, từ đó chúng tôi tiến về phía nam, dọc theo những bờ biển hoang vu và ảm đạm. Tôi xin bỏ qua việc miêu tả các bờ biển đó và không dám làm anh phiền lòng vì phải đọc rông dài. Tôi chỉ xin lưu ý tới phong cảnh tuyệt vời của bờ biển quanh bán đảo Mangyshlak, nơi Châu Á, do có các sa mạc Ural, gồ lên như một cái ngưỡng đen thẳng đứng. Cái ngưỡng đó xuất phát từ biển và chạy dài về phương đông như một bức tường đều đặn, ở đó vì sương mù nên không trông thấy gì hết ngoài đất sét và mặt trời. Không ai tới được cái ngưỡng đó và, theo như những dân du mục kể lại, thì chỉ có thể trèo lên ngưỡng đó ở một chỗ, đi theo dòng chảy của một con suối cạn. Đến biển, ngưỡng đó thấp xuống như bức tường bị chặt khúc, chỗ thì màu đen, chỗ màu hung. Trong nhiều năm phiêu bạt tôi chưa hề trông thấy những dải bờ ảm đạm và dường như đe dọa những người đi biển đến như thế.

Trước khi bơi tới vịnh Kinderli chúng tôi phải khắc phục ngọn gió nam – gió moryana - nó cuốn cát bụi và hơi lưu huỳnh từ sa mạc tới, vì người ta nói rằng trong sa mạc có những núi lưu huỳnh. Ngọn gió nam làm tức thở và chắc hẳn phải có hại đối với mọi sinh vật.

Bản thân tôi cảm thấy lờ lợ muốn oẹ, còn anh em thủy thủ khạc nhổ đến nỗi các thủy thủ trưởng đâm ngao ngán thật sự: boong tàu bị khạc nhổ bẩn hết và một ngày phải lau đến ba lần. Tôi giải thích cho họ rõ rằng đó là do những tập quán đi biển xưa kia cấm không được khạc nhổ lên mặt biển, nếu không, có thể xúc phạm đến biển và làm cho con tàu tròng trành dữ dội.

Chúng tôi ghé vào vịnh Kinderli, tại đây lần đầu tiên trong hai tháng lênh đênh trên biển chúng tôi mới trông thấy những lùm cỏ mọng nước, ở những vùng đất mặn này những lùm cỏ đó trông thực kỳ lạ. Sau đó chúng tôi bơi đến vịnh Kara-Bugaz lúc có gió bắc mạnh. Loại gió bắc này cũng có tính chất khác thường. Nó làm cho cơ thể lạnh, trong veo, trống rỗng làm sao ấy, y như nó làm cho cơ thể tiêu tan hết cả máu, xương. Sự nhẹ bỗng đó chẳng dễ chịu tí nào, ngược lại, dễ sinh bệnh và gây ù tai, chóng mặt.

Tại vịnh Kinderli chúng tôi múc được nước khá ngọt trong những giễng cũ, nhưng đến đêm nước trở nên mặn chát. Tôi nghĩ mãi về hiện tượng đó và đã cùng người giúp việc của tôi làm một vài thí nghiệm. Hóa ra nước bị mặn vì để trong bình đậy không kín hoặc là không che đậy gì cả. Do đó tôi kết luận rằng không khí ở vùng này đầy bụi muội rất mặn, làm cho nước thành mặn khi bụi rơi vào những thùng nước đậy cẩu thả hoặc là những xô nước để ngỏ. Tôi cũng dùng hiện tượng đó để cắt nghĩa cả màu da trời kỳ diệu, bạc trắng. Các lớp khí quyển đầy ắp muối, thành ra mặt trời có màu đùng đục hơi ánh bạc, tuy nó thiêu đốt không thương tiếc.

Tại vịnh Kinderli chúng tôi thấy tàn tích của những thành cổ do tướng Bekovich dựng lên dưới triều đại Peter đệ nhất, vào đầu chiến dịch thiếu cân nhắc của ông ta trên đường sang Ấn Độ. Người ta nói rằng tướng Bekovich đã nghỉ đông tại đây cùng với đạo quân tóc rắc đầy phấn của ông và từ đó ông tiến đến Khorezm, nơi những thổ dân Khivan đã làm phản, chặt đầu ông và lột da ông để căng mặt trống trận.

Ở gần những thành lũy đầy ngải mọc um tùm, chúng tôi đã tìm thấy ba cây dâu lâu đời đền nỗi lõi cây trồng giống như bạc trắng.

Tôi muốn nói để anh biết: một nhà du hành thời trung cổ người Anh là Jenkinson cho biết – nếu như ông ta không nói bậy - rằng ông ta đã trông thấy hoặc là ở vịnh Kinderli hoặc là ở vịnh Kara-Bugaz một thành phố rất lớn, với ngôi nhà thờ Hồi giáo và hàng dãy nhà gỗ có tường vây quanh, thành phố đầy cây cỏ xanh tươi và tràn trề những nguồn nước ngọt. Tôi cho rằng Jenkinson nói đúng vì ở gần vịnh Kinderli chúng tôi đã thấy nhiều khu nền của những tòa nhà đồ sộ bị rạn nứt và vụn nát tả tơi vì lâu năm và nóng nực.

Từ Kinderli chúng tôi đi đến vịnh Kara-Bugaz, trong lòng lo lắng và không vui. Do nhiều nguyên do. Chúng tôi phải đi vào một vịnh biển mà trước chúng tôi chưa có ai tới cả. Ngay ở Baku chúng tôi đã nghe nói nhiều chuyện khủng khiếp về vịnh này. Thuyền trưởng của chiến thuyền «Zodiac» kể cho tôi biết rằng năm 1825 chiến thuyền của ông được đặt dưới quyền của Viện sĩ Eichwald, Viện sĩ yêu cầu thuyền trưởng cho thả neo trước lối vào vịnh Kara-Bugaz để rồi đi vòng quanh nó. Nhưng thuyền trưởng kiên quyết không nghe, vì không muốn liều mất cả con tàu. Sở dĩ anh ta sợ là vì nước biển Caspian trào vào vịnh nhanh và mạnh kinh khủng như đổ vào vực thẳm vậy. Do đó mà có tên gọi vịnh ấy là vịnh Kara-Bugaz, tiếng Turkmenia có nghĩa là «mõm đen». Giống như chiếc mồm, vịnh hút nước biển không ngừng. Bởi thể người ta có căn cứ để cho rằng ở bờ phía đông của vịnh, nước tuôn như dòng sông ngầm mãnh liệt vào Biển Aral hoặc Biển Băng.

Nhà du hành nổi tiếng và quả cảm nhất của chúng ta là Karelin đã cấp cho tôi một chứng thư chẳng thú vị gì về Kara-Bugaz và ngăn ngừa tôi đừng đi vào vịnh này. Theo lời ông, hầu như không thể đi ngược dòng từ trong vịnh ra biển được. Hơn thế nữa, vịnh này có thứ nước chết người, trong một thời gian ngắn nó có thể ăn mòn ngay cả những vật bằng thép.

Không chỉ có chúng tôi, những người phụ trách, biết những tin tức đó, mà cả anh em thủy thủ cũng biết và lẽ dĩ nhiên là họ lo lắng và chửi bới vịnh này thậm tệ.

Tôi đã được lệnh là dù thế nào cũng phải khép kín cho được các bờ vịnh trên hải đồ, các bờ đó được miêu tả dưới dạng hai đường cong đứt đoạn. Tôi đã khép kín các dải bờ và đã miêu tả vịnh biển này một cách đặc biệt cặn kẽ.

Đến gần vịnh Kara-Bugaz, chúng tôi thấy một vòm sương màu hồng đỏ lơ lửng trên bãi cát, y như khói của một đám cháy âm ỉ trên sa mạc. Viên hoa tiêu người Turkmenia giải thích rằng đó là «vịnh Kara-Bugaz bốc khói». Sự phát hiện mà trước đây không có ai trong chúng tôi để ý tới khiến chúng tôi băn khoăn lo lắng. Chúng tôi bơi đi, đặc biệt cảnh giác, chốc chốc lại đo chiều sâu cho đến khi vào gần tới cửa vịnh.

Dòng chảy ở cửa vịnh rất xiết, và cả vịnh trông giống như sông Volga lúc nước trào dâng.

Không thể đắn đo được nữa, vả chăng phận sự trực tiếp của chúng tôi là phải đi vào cái cổ họng khủng khiếp đó của Châu Á. Chúng tôi lặng lẽ tiến vào vịnh, bị dòng nước cuốn đi và đã bỏ neo vừa lúc dòng nước biển xanh bị chất nước chết người, màu xám của vịnh xô ra thay thế.

Xung quanh im lặng như tờ – thì ra mọi âm thanh đều chìm nghỉm trong làn nước đậm đặc và bầu không khí nặng trĩu của sa mạc nhuộm hồng ánh nắng chiều tà. 

Chúng tôi nghỉ đêm dưới những làn hơi nước. Vì hết nước ngọt nên chúng tôi phải múc nước vịnh nấu ăn. Sáng ra mới biết là trên các thành nồi có đọng một lớp muối rất dày, đến hơn hai mươi mi-li-mét mặc dù cứ khoảng mười lăm phút lại lau chùi nồi một lần. Từ tình hình đó anh có thể đoán được độ mặn của vịnh này, cái vịnh giống như Biển Chết ở Palestine vậy.

Anh đầu bếp khờ khạo của chúng tôi xin phép tắm, nhưng vịnh biển không tiếp nhận anh ta. Vịnh biển hất chân anh ta lên cao và dù ráng hết sức cũng không sao dấn mình xuống nước được. Cảnh đó làm anh em trên tàu vui lên và làm khuây khỏa đôi chút tâm trạng chán nản của họ. Chiều đến, trên người anh đầu bếp phủ đầy vết xây xát, anh quả quyết rằng nước vịnh này là thứ rượu vodka giải sầu thần thánh, nói khác đi là axít lưu huỳnh.

Đến sáng, mặt gương xám của vịnh hiện ra trong muôn nghìn màu sắc của nó. Nước không trong lắm. Những con cá chết giạt từ biển vào, lênh đênh ở trên mặt nước. Chúng tôi tìm thấy ở trên bờ vô số những con cá nước mặn chết như vậy. Theo lời các thủy thủ đã nếm thử thì cá đó hoàn toàn có thể dùng làm thức ăn được.

Những vạt nước không sinh khí này khiến tôi ngạc nhiên vì ở đó có nhiều chim và gây ra nhiều ảo ảnh quang học.

Sang ngày thứ hai chúng tôi tiến dọc theo bờ phía bắc và đi tới mũi Kara-Sukut, tại đây chúng tôi đã phát hiện ra nhiều dải bọt đo đỏ khá rộng trên mặt nước. Đến đêm, bão gầm thét và các dải bọt trôi theo chiều chuyển động của sóng.

Ngạc nhiên vì màu sắc không bình thường của bọt biển, tôi hạ lệnh thả một chiếc xuồng xuống để tới dải bọt biển gần nhất. Múc bọt biển lên nhìn, tôi thấy trong đó có rất nhiều trứng tôm nhỏ li ti và lấy làm lạ là sao trứng tôm lại có thể sống trong thứ nước có kiềm tính như vậy.

Sau đó tôi bơi về phía dải bọt thứ hai, bồng hơn và hồng hơn. Đến đây thì xảy ra chuyện lạ. Dải bọt kêu líu kíu ầm ĩ, cất mình vọt lên trên trời và nặng nề, vụng về rơi xuống xuống chúng tôi, và xuống đầu các tay chèo làm họ sợ chết khiếp. Thì ra đó là đàn chim hồng hạc đậu trên bọt và ăn trứng tôm.

Chúng tôi quan sát thấy ở Kara-Sukut hằng hà sa số ngỗng trời và bồ nông hung dữ mà ở đây gọi là «các mụ». Tôi thầm tiếc rằng anh vắng mặt trên boong chiến thuyền này. Trong thư sau tôi sẽ báo cho anh biết những tin tức không phải là không thú vị về thiên nhiên ở Kara-Bugaz.

Người trung úy trung thành với anh

Zherebtsov».

Do sự cẩu thả của người nhận nên bức thư thứ hai bị mất và chúng ta chỉ biết về thiên nhiên của vịnh này qua báo cáo vắn tắt của trung úy Zherebtsov lên Cục hải đồ. Báo cáo đó được viết theo một phong cách sáng rõ và nhát gừng, điều đó hoàn toàn phù hợp với chính người làm báo cáo, con người sôi nổi và quả cảm.

Tôi đã nghiên cứu lâu các hải đồ cũng như các tài liệu miêu tả thiên nhiên ở Kara-Bugaz do các nhà văn ở các thời đại khác nhau viết. Từ đó tôi thấy rõ rằng xúc cảm trước thiên nhiên đó trong các thời đại khác nhau rất không giống nhau. Qua tài liệu miêu tả có thể thấy rõ nghề nghiệp của tác giả cũng như biết tác giả thuộc tầng lớp nào trong xã hội.

Tin theo lời các tác giả trung cổ, tôi hình dung phong cảnh Kara-Bugaz thời đó thô kệch và sáng rõ hơn phong cảnh hiện nay, như được khắc trên gỗ cứng vậy.

Những người thủy thủ cuối thế kỷ mười tám hình dung  qua sự khắc họa của họa sĩ nổi tiếng người Anh là Turner một vùng biển bão tố và nhuốm sắc đỏ hoàng hôn, trong khi những người Anh bình dân ngày nay hình dung ra nó như lớp vải màu xanh lam mỏng manh bao bọc trong một làn sương mờ ảo, như nhà quý tộc bị suy nhược thần kinh Whistler vẽ nên.

Tôi cần thấy phải nói ra ngoài đề như thế cốt để bạn đọc hiểu rằng trong ấn tượng của người thời nay - kể cả của tôi nữa - Kara-Bugaz là một cái gì đó đơn giản hơn, ít bí ẩn hơn Kara-Bugaz dưới mắt trung úy Zherebtsov.

Báo cáo của Zherebtsov gửi về Cục hải đồ viết như sau:

«Người Turkmenia gọi vịnh Kara-Bugaz là «Biển Đắng» (Aji-darya) và «Đầy tớ của biển» (Kuli-darya). Đó là một vạt nước rộng hơn hồ Ladoga và hầu như bị cắt rời khỏi biển bởi hai mũi đất cằn cỗi. Tuy vịnh này nằm ngay trên vĩ độ của Naples[1] nhưng khí hậu lại nóng bức và có tính chất sa mạc.

Tôi đã đi vòng quanh tất cả các bờ vịnh và ghi lại trên bản đồ. Bờ phía bắc dựng đứng, đứt quãng và do đất sét mặn và thạch cao trắng tạo nên. Không có cây, cỏ gì hết. Dọc bờ phía đông có nhiều dãy núi rầu rĩ nhô cao, còn bờ phía nam thì thấp và bị bao phủ bởi nhiều hồ nước mặn.

Khắp nơi đều hoang vu và không có nước ngọt. Tôi không tìm được một con suối nào chảy vào biển thực sự chết này.

Không có vùng nào cho tàu bè đỗ cả, nhưng tình hình đó không gây trở ngại cho việc đi biển vì độ sâu của vịnh không đáng kể và chỗ nào cũng như nhau. Nếu cần, tàu bè có thể thả neo ở bất kỳ chỗ nào trên vịnh.

Có những vùng nhỏ đến mức xuồng dừng lại cách bờ chừng non hai trăm mét và mọi người đi lên cạn, nước ngập đền mắt cá chân, trong nửa giờ hoặc có khi hơn. Chiến thuyền không gặp đá ngầm, cột san hô hoặc hòn đảo nào trên đường đi.

Trên cơ sở điều vừa trình bày, tôi cho rằng việc bơi trên vịnh này không nguy hiểm. Chỉ không yên tâm vì những cơn gió dữ thổi từ phía đông lại, thổi liên miên đến kỳ lạ và xô sóng cao, dựng đứng.

Nước trong vịnh mặn và đậm đặc, bởi thế sóng trong vịnh đánh nguy hiểm hơn sóng biển. Nhưng khác ngoài biển, gió bão phải ráng sức mới xô được sóng vịnh lên. Do đấy có cảnh rất tức cười: cũng trận gió ấy gây nên bão táp trên biển, còn trong vịnh, do có múi cát hẹp nên vẫn lặng như không.

Việc quan sát độ cao của các vì sao trên trời và việc xác định chiều rộng, chiều dài trong vịnh đều không ăn thua gì vì những hồ nước mặn khổng lồ nằm ở ven bờ vịnh, sau những bờ địa hẹp, gây chói mắt và làm cho ánh sáng bị gấp khúc, sai lạc mà người ta gọi là sự khúc xạ. Tôi đã quan sát thấy sự khúc xạ rất mạnh ở dọc múi đất phía nam. Trước mắt tôi những dải bờ trông như những ngọn núi gãy và nhọn, thực ra chúng bằng phẳng như tờ giấy vậy.

Theo như người Turkmenia kể thì trong vịnh không có mưa. Vì quá nóng nên hạt mưa bị khô đi, không kịp rơi xuống đất.

Khi gần tới vịnh, trông nó giống như một vòm sương mù đo đỏ, từ xưa vẫn dọa nạt những người đi biển. Tôi cho rằng có thể cắt nghĩa hiện tượng đó bằng việc bốc hơi nước trong vịnh Kara-Bugaz.

Cần nhớ rằng vịnh bị những sa mạc nóng bỏng bao quanh và vì thế nó là – nếu sự so sánh này là đúng chỗ - chiếc nồi lớn để đun sôi nước biển Caspian.

Đáy vịnh cũng rất đáng chú ý: muối, và dưới nó là đất sét vôi.

Tôi cho rằng đây là muối đặc biệt, chứ không phải loại muối thông thường ta dùng làm thức ăn, đồ chấm.

Tôi không hiểu vì sao nước biển chảy vào vịnh nhanh ghê gớm như vậy, chắc chắn rằng điều đó chứng tỏ mức nước trong vịnh và ngoài biển chênh nhau.

Căn cứ vào tất cả những điều đã trình bày, tôi xin phép kết luận rằng, các bờ vịnh Kara-Bugaz cũng như chính vịnh đó không có chút lợi ích nào cho Nhà nước cả.

Chỉ ở trong vịnh một thời gian ngắn tôi đã cảm thấy vô cùng cô độc và buồn nhớ những nơi cây cối sum sê, dân cư đông đúc. Trên tất cả các bờ vịnh kéo dài hàng trăm dặm, tôi không gặp qua một người nào và ngoài cây ngải cứu và cỏ gai khô, tôi không hái được ngọn cỏ nào khác.

Chỉ có muối, cát và cái nóng ngày càng thiêu đốt mạnh ngự trị trên những dải bờ và vạt nước không mến khách này»[2].

Những người Kirghizia vượt sông Ural đưa đàn bò từ các bãi cỏ mùa đông sang chăn trên các bãi cỏ mùa hè. Đường đi vắt qua Guryev, tại đây có chiếc cầu phao duy nhất bắc trên hạ lưu sông Ural.

Muốn đưa súc vật qua cầu phải trả tiền. Bọn viên chức ngốc nghếch và say khướt của Cục quản lý quân đội cũng sém nắng thành màu hung như những phù hiệu đeo trên những bộ quân phục bụi bậm của họ, họ đứng ở hai bên cầu và đếm gia súc. Cầu kêu ken két và lún xuống. Các viên chức dùng sào dài quất vào đầu cừu và bắt đàn súc vật đi chậm lại trong chốc lát. Sau đó họ nâng sào lên như bỏ thanh gỗ chắn ngang và bầy cừu lại ùa về phía thị trấn như dòng thác màu hung. Bằng cách kìm giữ đàn cừu lại trong chốc lát như vậy, các viên chức dùng mắt ước lượng số súc vật.

Để làm cho các viên chức đếm nhầm, những người Kirghizia thậm chí đã dùng mông những con ngựa   hung dữ ép đàn cừu vào sát thành cầu ọp ẹp.

Bụi cuốn mù mịt trên sông Ural như có đám cháy. Tiếng súc vật rống và nện móng làm rung chuyền cả những ngôi nhà làm bằng phân thú trộn đất ép. Những người dân ở Guryev coi việc lùa gia súc đi như vậy cũng chả khác gì tai họa không tránh được như lụt lội hoặc hỏa hoạn vậy. Hàng trăm con lạc đà trông thấy cầu thì sợ, chúng dồn đống lại ở lối xuống và cứ túm tụm xoay tròn như dòng nước xung quanh những người chăn dắt bướng bỉnh của chúng. Các bà già tham lam bò dưới bụng lạc đà, đưa tay run rẩy nhặt phân của chúng. Đó là các mụ lái buôn phân khô.

Các bộ lão trông như ảnh vẽ trong kinh thánh, đầu quấn vải hoa, ngất ngưởng trên mình lạc đà như đống giẻ sặc sở và hấp háy những cặp mắt đỏ ngầu, – ngàn dặm đường du mục đã đốt cháy nhãn cầu của họ, còn bộ mặt họ thì đã biến thành những chiếc túi da sém nắng.

Sa mạc từ bờ vùng biển trên phần đất Châu  Âu vắt ngang qua thị trấn, mang theo bụi đất sét, màu hung của lông cừu cháy nắng và cái khát. Đàn gia súc môi vàng khè vì cỏ ngải hút mái thứ nước đục ngầu trên sông Ural.

- Đúng là cảnh tượng trong kinh Cựu ước! – trung úy Zherebtsov phì cười, bước từ chiếc xuồng nhỏ lên bờ.

Anh đã hoàn thành việc miêu tả bờ biển Caspian và trên đường về, anh ghé lại thị trấn Guryev để thăm nhà du hành Karelin đáng kính và nghiêm khắc hiện đang ở đó. Zherebtsov còn có một việc quan trọng muốn hỏi Karelin. Chiến thuyền bỏ neo ở cửa sông Ural, ở đây có doi cát nổi chắn mất đường tàu vào.

Những người bản xứ lầm lì vây quanh chiếc xuồng. Zherebtsov xốc cổ áo đi biển, cố giữ cho chiếc sơ-mi trắng như tuyết khỏi bắt bụi và hỏi người bản xứ đứng gần nhất:

– Bác có biết ông Karelin không?

- Không biết, – người bản xứ đáp.

– Ông Grigory Silych Karelin, nhà du hành ây mà?

– Thế thì biết! – Người bản xứ sung sướng nói. - Cái nhà ông đã đi khắp xứ Kirghizia chứ gì? Sao lại không biết!

- Dẫn tôi đến chỗ ông ấy.

Zherebtsov đi, đưa mắt nhìn ra các phía.

Những ngôi nhà bằng gạch xám và đất sét nằm nghiêng như những bà già hấp hối. Phảng phất mùi cá ươn và phân gà, gió thốc đủ mọi thứ rác rưởi vào mắt, trong đó có rất nhiều lông gà. Các bà già ngồi ở bậu cửa chải đầu cho các cô nàng lười biếng.

«Thế mà ông già cũng chọn chốn này làm chỗ ở!». Zherebtsov nhún vai: sự say mê của Karelin đối với vùng hoang vắng buồn tẻ ở đây dường như không tự nhiên. Zherebtsov nhớ lại vịnh Kara-Bugaz: «Đây là thứ vô tích sự và nằm liền ngay cạnh đó là sa mạc đồng trinh trông thực trang nghiêm!»

Người bản xứ dẫn Zherebtsov đến ngoại ô thị trấn, ven sông Ural. Trong các vườn cây được tưới nước, những chiếc ống cong của chigirs[3] cuốn lên, đổ vào các máng chất nước vàng khè. Dưới bóng cây trong vườn không có cỏ, chỉ toàn là đất sét bị chân xéo nát. Những con bò ngái ngủ, bị bịt mắt kiên nhẫn, như những người nô lệ, quay những chigirs đó.

Người bản xứ dừng lại gần một ngôi nhà xám ghép ván gỗ, có nhiều cây dương đen bao quanh và sau khi xin nhồi trước một tẩu thuốc, nói:

- Nhà ông ấy đây!

Zherebtsov gõ cửa. Anh đến gặp Karelin, tuy biết rằng ông là người bướng bỉnh và hơi lẩm cẩm, nhưng đồng thời vẫn kính trọng nhà nghiên cứu đã táo bạo đi ngang qua những vùng nguy hiểm chết người của Châu Á, anh hơi ngại ngùng.

Anh đầy tớ người Kirghizia dẫn anh vào phòng làm việc, ở đó đầy mùi khói thuốc lá hăng hăng và mùi những chiếc bình bằng da. Zherebtsov ngồi, đưa mắt nhìn những con thú đồng cỏ nhồi rơm và bất chợt cảm thấy việc mình đến nhà Karelin thật là bồng bột.

Với vẻ nhanh nhẹn không hợp với thân hình đẫy đà của mình, Karelin bước ra và chìa bàn tay mòng mọng của người già ra bắt tay Zherebtsov. Cặp mắt xám của ông nhìn nhanh nhẹn dưới đôi kính màu khói. Chòm râu bạc tõe ra như nan quạt trên chiếc áo ngắn dày dặn màu xám.

- Rất sung sướng thấy anh bình yên trở về sau chuyến đi biển vất vả, – ông nói giọng trầm.

Zherebtsov nghiêng mình.

- Nghe nói chiến thuyền của anh đã đi vòng quanh bờ vịnh Kara-Bugaz. Tôi rất muốn biết tường tận việc đó.

Zherebtsov kể chuyện xong thì đã chạng vạng tối, lúc ấy, những ngọn lửa trại lớn trên dọc bờ sông Ural hắt ánh sáng vào cửa sổ, xuyên qua làn khói thuốc lá dày đặc phủ kín căn phòng: đó là những người du mục nghỉ lại sau khi vượt sa mạc, họ hạ trại làm cho bụi bốc mù mịt xung quanh thành phố.

- Còn như về vịnh Kara-Bugaz, – cuối cùng Zherebtsov mạnh bạo nói, - tôi xin đệ trình lên Chính phủ một dự án táo bạo.

Karelin không hỏi gì, chỉ cựa mình trong ghế bành và sửa lại đôi kính. Zherebtsov nói tiếp:

– Vì vịnh Kara-Bugaz có hại nên phải đình chỉ sự tồn tại của nó như một vịnh cô lập và biến nó thành một cái hồ, dùng một con đê ngăn lối hẹp đi vào vịnh. Công trình đó không tốn kém lắm cho công quỹ. Tiền công trả cho người Kirghizia rất thấp.

- Những cơ sở gì, - Karelin hỏi giọng kéo dài, - anh trung úy thân mến của tôi, anh có những cơ sở gì để cho rằng vịnh Kara-Bugaz nguy hại đến như thế? Những cơ sở gì nào?

Ông hét lên mấy tiếng cuối cùng, sau đó ông tức giận co mình trong ghế bành.

Zherebtsov bối rối. Chẳng phải chính ông Karelin này đã viết rằng vịnh Kara-Bugaz cũng là nơi vô bổ như mặt trăng chẳng hạn đó sao? Câu hỏi tức giận và ánh mắt phẫn nộ lóe lên sau cặp kính cứng đơ kia có nghĩa gì?

– Giờ đây tôi thông báo, - Zherebtsov nói và cong một ngón tay xuống. - Vịnh ngốn mất nhiều nước biển, nước biển mất hút trong vịnh như chui qua lỗ rò vậy. Tình hình đó ông biết khá rõ. Ông cũng biết rằng mức nước biển từ từ tụt xuống, đe dọa ngăn cản tàu bè đi lại trên một số địa điểm. Vịnh Kara-Bugaz là nguyên nhân của tai họa đó.

– Đó là một, – tiếp theo Zherebtsov, Karelin cong ngón tay cái mòng mọng xuống.

- Hai, - Zherebtsov đáp và cong ngón tay thứ hai xuống, - nguồn lợi cá của biển ta giảm đi từ năm này qua năm khác. Tôi đã trông thấy vịnh Kara-Bugaz cả một vùng cá chết mênh mông. Tôi cho rằng chấm dứt việc hủy diệt tự nhiên cá và cá bột trong trường hợp làm cho vịnh tắc nghẽn lại hứa hẹn những món lợi đáng kể cho Nhà nước.

- Hết chứ? – Karelin sốt ruột hỏi. – Anh trông thấy nhiều cá chết không?

Zherebtsov đỏ mặt: anh không quen thấy người ta không tin anh.

- Ở các địa điểm khác, cứ khoảng một chục sazhen[4] ven bờ, người của tôi đã đến được tới trăm rưỡi con cá chết. Cá chết dồn đống lại nhiều đến nỗi chim hải âu chỉ mổ mắt cá không thèm ăn thịt và đồng thời tôi chưa thấy ở đâu có những chim hải âu lười biếng và béo mập như thế. Tôi xin phép kết thúc: việc tách vịnh ra sẽ tạo nên một hồ muối mới cực kỳ lớn. Hết.

- Xem ra thì chừng như anh muốn tôi tán thành ý nghĩ lạ lùng đó phải không? - Karelin hỏi thì thào như huýt gió và bất chợt ông kêu toáng lên như quả cầu nặng trong trò chơi bowling lăn lông lốc: - Vớ vâ...ẩn!

Ông đứng dậy. Ánh lửa trại đỏ rực ở cửa sổ bốc khói sau tấm lưng rộng của ông. Tưởng như cả đạo quân của Tamerlane dừng lại bên chiếc ghế bành cót két của ông già đẫy đà và sáng suốt. Ông nhô cao bên cạnh bàn trông như pho tượng thô kệch mà những người du mục thảo nguyên tạc bằng đá xám to hạt.

Zherebtsov hy vọng làm dịu cơn phẫn nộ khó hiểu của Karelin, anh nói về bối rối:

- Thay vào đê có thể bằng lòng với việc xây dựng một lưới dây thép dày. Lưới có thể ngăn cá biển Caspian tràn vào vịnh.

Nhưng Karelin đã sững lại. Ông gở kính và chăm chú nhìn Zherebtsov một cách giễu cợt, như ném đi một cái gì đó. Sau đó ông nói khẽ:

- Trẻ người nên nông nổi.

- Tôi nghĩ rằng ông cũng chưa nhiều tuổi lắm.

- Sa mạc - Karelin lại kêu lên. – Sa mạc đã ngốn mất tuổi trẻ! Vì sa mạc mà bạc đầu, da dẻ nhẽo ra và có những điểm khác của tuổi già. Có một nhà báo nào đó sau khi sống trên vùng cát Kara-Kum một tuần lễ đã viết về tác động tốt đẹp của sa mạc đối với da và đặc biệt là xương người. Da hình như trẻ lại, còn răng thì vững vàng và trắng lóa. - Karelin bật cười và giật mảng da nhống nhẽo trên má:Dẫn chứng đây. Mặt trời trên sa mạc là tai họa. Cả loài người cầu mong những tia sáng mặt trời, còn ở đây thì chúng đáng bị người ta nguyền rủa: chúng tước mất của con người những khả năng tồn tại cuối cùng. Nhưng những lời tôi nói không liên quan tới cuộc tranh luận của chúng ta. Tôi được biết anh đã gửi về Cục hải đồ bản ghi chép báo cáo trong đó anh nhắc tới nền đất rất đáng chú ý ở đáy vịnh Kara-Bugaz. Nếu như tôi nhớ không lầm, – ông già nheo mắt nhìn ra cửa sổ, - thì anh đã viết: «Nền đất rất đáng chú ý: muối và dưới nó là đất sét pha đá vôi. Tôi cho rằng đây là muối đặc biệt, - đến đây Karelin dừng lại và lơ đãng nhìn anh trung úy đang bối rối, – chứ không phải muối loại thường». Đúng thể chứ?

- Hoàn toàn đúng.

– Điều tôi tò mò muốn biết là chất muối đó có gì đáng chú ý?

Zherebtsov mỉm cười:

- Việc xác định tính chất phi thường của muối này đã thành chuyện tức cười trên chiến thuyền. Chúng tôi để muối lấy được khi thăm dò nền đất của vịnh trên boong tàu để phơi khô, thế nhưng anh đầu bếp trên tàu là tay đần độn nên đã lấy muối đó nấu xúp cho toàn đội tàu ăn. Hai giờ sau toàn thể anh em bị đau dạ dày ghê gớm. Chất muối có tác dụng ngang với dầu thầu dầu tẩy ruột.

Karelin cười không thành tiếng, rung cả người. Tưởng như, cả ghế bành, cả không khí trong buồng, nơi làn khói thuốc lá nặng đang bắt đầu nhảy múa, cùng cười với ông.

– Thưa tôn ông, – Karelin thôi cười, nói, – tôi cũng đã nhầm như ông. Tôi đã coi vịnh Kara-Bugaz là vô bổ và dường như tạo hóa sinh nó ra để chọc ghẹo con người.

Nhưng gần đây, nghiên cứu lại nhật ký của mình và suy nghĩ về chất nước chết người của vịnh, tôi đâm ra hoài nghi, bởi vì trong thiên nhiên quanh ta hầu như không có cái gì tai ác không thể đem sử dụng cho nhu cầu và lợi ích của con người. Muối có kiềm của vịnh Kara-Bugaz là muối đặc biệt và tôi thiết tưởng, đó phải chăng là muối Glauber hoặc còn gọi là muối kiềm? Tác động của nó đối với đội tàu của anh rất đáng chú ý. Nếu như muối Glauber lắng đọng trong vịnh thì việc thủ tiêu vịnh sẽ là một tội lỗi. Chất muối này có nhiều tính chất hiếm có nhất. Tôi muốn thông báo cho anh biết một trong những tính chất đó, hầu như là tính chất chủ yếu. - Karelin rút ngắn kéo bàn và lấy ra một bản thảo đã hơi ngả màu vàng. Ông vuột bản thảo cho phẳng, sửa lại góc những tờ giấy dày dặn bị quăn. – Anh có biết ở Nga có nhà hóa học vĩ đại tên là Cyril Laxman không?

– Thật xấu hổ, Grigory Silych ạ, tôi chưa nghe nói đến ông ta.

– Ông không phải xấu hổ, tôn ông ạ. Đáng xấu hổ cho cả đất nước chúng ta, nơi mà những người có tài cũng ngang giá với bọn cảnh sát ở Guryev! – Karelin thét lên, vẻ giận dữ như trước. - Cuộc đời của con người tuyệt diệu đó là thí dụ của những nỗi đau khổ liên miên. Sinh ra tại Nyslott ở xứ Phần Lan, người ta cử ông đi làm mục sư tại Siberia heo hút, vùng Barnaul. Việc làm mục sư đè nặng lên Laxman và ông thích lang thang khắp miền Siberia hơn. Khi ấy ông mới có nhiều phát hiện liên quan đến thực vật và những tài nguyên dưới lòng đất của miền đó. Đồng thời ông nghiên cứu hóa học. Do những cống hiến của ông về khoa học, người ta bầu ông làm viện sĩ, nhưng ông không muốn ngồi lì ở Petersburg, mà thích ở lại Siberia làm nhiệm vụ một người cố vấn về mỏ hơn. Do một sơ suất không đâu vào đầu của ông, người ta cách chức ông và bổ nhiệm ông làm cảnh sát trưởng hàng huyện ở Nerchinsk. Thế đấy, anh trung úy thân mến ạ, chính phủ Nga đã chuẩn bị cho nhà bác học có tài và viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học cái địa vị thích hợp như thế đấy... Vậy mà ông Cyril Laxman vừa nói đó là đã tìm ra khả năng chế tạo thứ thủy tinh tuyệt diệu từ muối glauber. Bản thảo này là báo cáo của ông về phát hiện đó. Laxman gọi muối Glauber là muối đắng. Anh xem ông ấy viết đây. - Karelin thong thả đọc: «Trong nhiều tính chất của chất muối đắng này – các dân tộc Mông Cổ gọi nó là «gujar» – có một sức mạnh đáng chú ý nhất có thể biến nó thành thủy tinh». Trong thí nghiệm của mình, Laxman đã chế được thủy tinh trắng và thủy tinh đen, giống sơn mài Trung Quốc... Thế đấy... - Karelin gạt bản thảo sang một bên. – Chả cần phải giải thích tiếp. Việc ngăn vịnh lại sẽ làm cho nước biển chết và chấm dứt việc tạo ra muối Glauber. Lời quả quyết của anh cho rằng vịnh gây nên những dải cát trong biển Caspian cũng như lời phàn nàn của anh về cá chết đều là phóng đại. Chả phải cố gắng đặc biệt gì tôi cũng có thể đập nát lập luận của anh trên mọi điểm. Nhưng có lẽ tốt hơn là ta đi uống nước, may quá, người ta mới gửi từ Uralsk tới cho tôi nước quả mạn việt quất.

Sau khi nhường lối cho Zherebtsov vào phòng ăn, Karelin trợn mắt lên và thì thào:

– Thế mà anh đã chuẩn bị bản dự án đấy! Ở Petersburg rặt bọn ngốc. Họ không thích suy nghĩ, mà toàn nói huyên thuyên – ngăn vịnh lại mãi mãi và làm cho Châu Âu ngạc nhiên. Giá anh nói đến chữ «khai thông» thì có lẽ các quan còn suy nghĩ, chứ một khi anh nói đến ngăn vịnh lại thì là họ cho ngăn tịt lại ngay. Đối với họ ngăn vịnh lại sẽ là việc thiêng liêng.

Mãi chiều tối Zherebtsov mới trở về xuồng và đến đêm khuya mới về tới chiến thuyền. Những con vịt trời ngái ngủ kêu quàng quạc trong những bụi lau lách xào xạc ven bờ sông Ural. Những chớp lóe xanh bùng lên trên biển, phía bờ xứ Dagestan. Từ trên boong tàu nghe thấy tiếng biển ì ầm vỗ vào các bãi cát.

Zherebtsov đi lại mãi trong khoang lái trên, xúc động nghĩ về sai lầm của mình. Biển Caspian mà anh đã nghiên cứu tường tận vẫn tỏ ra bí hiểm và dữ tính. Một quầng lửa phát sinh ở phía sa mạc, nơi có thị trấn Emba. Zherebtsov giật mình: phải chăng vịnh Kara-Bugaz lại đã bén lửa trong bóng tối mịt mù đáng lo ngại này của nó? Nhưng đó là vầng trăng đang nhô trên những đồng bằng Ust-Urt.

Zherebtsov nhồi tẩu thuốc và thở dài , lần đầu tiên sau hai tháng đi biển anh cảm thấy mệt vì biển. Những con chó biển ngớp nước ven mạn chiến thuyền.

Sĩ quan trực ban nói đùa với Zherebtsov:

- Đi ngủ đi thôi Ignaty Alexandrovich ạ. Giờ này ngay đến cá biển cũng ngủ.

Zherebtsov tụt xuống buồng ngủ, hạ cửa sổ xuống. Tiếng sấm rền từ chỗ chớp lóe vọng tới. Khổ vì ngột ngạt, Zherebtsov rút ở bàn ra bản dự án đã chép sạch, xé vụn và vứt qua cửa sổ xuống biển.

Ghi chú

[1] Naples: một thành phố ở miền nam Italy. ( ND)

[2] Kara-Bogaz-Gol (tiếng Turkmenia, Gol: hồ, Bogaz: cái cuống họng, lối đi hẹp, Kara: đen). Vịnh Kara - Bugaz nằm ở bờ phía đông biển Caspian; phía tây bắc nước Cộng hòa Turkmenia, diện tích 12.000 km2 (lúc nước to thì diện tích tăng gấp rưỡi), xấp xỉ 3% diện tích biển Caspian (tương đương diện tích quần đảo Falkland ở Nam Mỹ, gần bằng 1/4 diện tích vịnh Bắc Bộ). Eo biển nối liền vịnh này với biển Caspian rộng 200m – 1.000m và dài 11km. Chỗ sâu nhất trong vịnh là 3,5m. Mực nước ở trong vịnh thấp hơn mực nước biển 4m vì thế nước biển đổ như thác vào vịnh với tốc độ 1m - 3m/giây. Hàng năm vịnh ngốn 12km3 nước biển và trở thành «con sông biển» độc đáo. Năm 1972 Liên Xô đã thảo xong dự án xây hệ thống công trình ở cửa vịnh để điều hòa mức nước chảy vào vịnh. Hiện nay mũi Bek-Tash nằm ở phía tây bắc vịnh, là trung tâm khai thác sulphate và mirabilite. (N.D.)

[3] chigirs: thiết bị hình bánh xe lớn có mắc gầu để múc nước từ sông lên các máng tưới nước. (Chú thích của tác giả).

[4] sazhen: sải Nga, mỗi sazhen bằng 2,13 m. (N.D.)

ĐỨA TRẺ CÓ CỔ HỌNG BẰNG BẠC

Tôi tiếc rằng tài liệu liên quan đến cuộc đời Zherebtsov đã bị mất mát, những gì còn lại đến thời đại ta thì rất gián đoạn và nghèo nàn.

May thay, lúc đã về hưu, trước khi chết, Zherebtsov đã làm quen với nhà văn Yevseyenko. Nhà văn này đã vui lòng cung cấp nhiều truyện ngắn và truyện vừa cho các tạp chí Cánh đồng và Tổ quốc. Những tác phẩm kém khôn ngoan đó dành cho độc giả có nhiều thì giờ rỗi rãi, chủ yếu là cho người nghỉ ở biệt thự, và chính chúng không lóe lên chút tài năng nào.

Yevseyenko không thiếu tài miêu tả, nhưng cũng như nhiều người cùng thời với ông (sự việc liên quan tới những năm 20 của thế kỷ trước), ông bị lây nỗi thích thú muốn nắm bắt các tâm trạng. Ông đã miêu tả tâm trạng của thiên nhiên, của con người, của súc vật, của bản thân và thậm chí cả tâm trạng của những thị trấn và các địa phương có nhiều biệt thự ven Moskva.

Ông đã làm quen với Zherebtsov tại một trong những địa điểm đó. Và bằng cặp mắt từng trải ông đã xác định ngay rằng người thủy thủ lụ khụ và tốt bụng này nhất định phải mang trong mình một cốt truyện văn học nào đó. Thể là ông bắt tay vào câu cái cốt truyện đó. Chưa câu được cốt truyện, Yevseyenko cũng cứ viết một truyện ngắn, nhưng chưa kịp in, bởi vì người ta phát hiện thấy ông bị lao ở thời kỳ nặng và ông được chuyển đi Yalta rồi chẳng bao lâu thì chết. Tôi chỉ quan tâm đến bản thảo truyện ngắn của ông ở chỗ nó nói đến những ngày cuối cùng của Zherebtsov, người đầu tiên nghiên cứu vịnh Kara-Bugaz. Tôi rút gọn nó lại và dẫn ra đây. Truyện ngắn có nhan đề là «Một sai lầm có tính chất định mệnh»

«Nếu bạn đọc đã đi xem triển lãm nghệ thuật, hẳn bạn còn nhớ những bức tranh mô tả những dinh cơ ở tỉnh lẻ mọc đầy cây cẩm quì. Căn nhà đã cũ nát, nhưng ấm áp, nhiều nhà ngang và bậc thêm, dưới cửa sổ có những cây đoạn (quạ làm tổ trên các cây đó) cỏ mọc rậm rì quanh các khúc gỗ, con cún đen bị buộc bằng dây thừng, và hàng rào với những tấm ván xiêu vẹo. Phía bên kia hàng rào là mặt sông phẳng lì như gương, đẹp như vẽ và rực rỡ ánh vàng của rừng thu. Ánh sáng mặt trời tháng chín ấm áp.

Những chuyến tàu chở khách du lịch đi ngang qua căn nhà cũ kỹ làm cho phong cảnh càng thêm duyên dáng và phả những đám mây hơi nước lên màu vàng của rừng.

Nếu bạn đọc yêu mùa thu, thì bạn biết rằng về mùa thu vì lạnh nên nước sông ngả màu xanh biếc. Ngày hôm ấy nước đặc biệt xanh, trên sông những chiếc lá thông bập bềnh trôi, bốc lên mùi ẩm ướt ngọt dịu.

Lá bạch dương ẩm ướt bám vào giày bạn, vào bậc lên xuống các toa xe lửa, vào những quầy to bằng gỗ ghép, nơi các lái buôn Moskva quảng cáo hàng trước những người dân tỉnh lẻ từ trong các toa xe nhìn ra.

Chính là tôi muốn nói đến những quầy gỗ đó, đặc biệt là về một quầy đon đả mời mọc mọi người hút thuốc lá cuốn của Katyk.

Vào một ngày tháng chín mà tôi vừa nhắc tới đó, tôi đã gặp một ông già mặc áo khoác đi biển đã cũ ở cạnh một chiếc quầy nham nhở vì dãi nắng dầm mưa, có gắn biển quảng cáo. Mặt ông già rám nắng xạm đi một cách lạ lùng, mái tóc bạc khuôn lấy bộ mặt, và cảnh thu miền Bắc nhợt nhạt càng làm nổi bật bộ mặt rám nắng đó. Tưởng như mặt trời của những biển cả nóng nực đã hút khô da ông già đến nỗi những ngày u ám ở miền Trung của nước Nga cũng không thể xóa được những dấu vết của nó.

Ông già đứng, tựa vào chiếc gậy và lẩm bẩm đọc một cách giễu cợt lời của Katyk kêu gọi chỉ hút thuốc lá cuốn của ông ta.. .

- Đồ bịp bợm!- ông già tức giận thét to và vung gậy lên hăm dọa. - Quân lừa gạt, nhưng ngu độn!

- Cụ nói ai cơ?

- Nói về Katyk, thưa tôn ông, về chủ xưởng Katyk, - ông già trả lời một cách đôn hậu: rõ ràng là ông vui lòng bắt chuyện.

Tôi hỏi tại sao Katyk lại là đô bịp bợm, quân lừa gạt.

- Chuyện dài lắm. Có lẽ mời ông đến nhà tôi xơi nước, tôi ở gần đây thôi. Nhân tiện tôi sẽ kể cho ông nghe về Katyk.

Ông già dẫn tôi về cái cơ ngơi đã nói ở trên và đưa tôi vào một căn phòng sạch bóng. Những con chim cao lêu đêu, lông hồng nhồi rơm đặt trên các giá. Trên tường treo nhiều bản đồ biển bị bút chì đỏ gạch chi chít và những tranh màu nước về những bờ biển hoang vắng, xanh rì lúc dông bão. Những cuốn sách cũ xếp ngay ngắn ở trên bàn. Tôi nhìn nhan đề các sách, đó là những công trình về địa lý thủy văn của các biển khác nhau, và những cuốn du ký nói về Trung Á và biển Caspian. Khi em gái nhỏ, cháu của chủ nhân, đem âm samovar ra cho chúng tôi, ông già mở nắp hộp thuốc lá Feodosiya màu vàng và cuốn một điếu thuốc to.

- Thế này ông nhé, - ông già nhả khói thuốc và nói, – trước hết tôi xin tự giới thiệu. Tôi tên là Ignaty Alexandrovich Zherebtsov: Tôi là thủy thủ hưu trí, nhà địa lý thủy văn, người soạn các bản đồ biển Caspian. Ông cũng thấy đấy, tôi đã tám mươi tuổi rồi. Ông quan tâm đến Katyk. Vậy thì tôi có thể cho ông biết rằng Katyk thất bại nặng trong việc sửa chữa sai lầm do tôi phạm phải hồi trẻ, khi tôi vừa kết thúc chuyến đi trên biển Caspian. Sai lầm của tôi là ở chỗ tôi cho rằng vịnh Kara-Bugaz trên biển Caspian – không biết anh có nghe nói tới vịnh đó không - mà tôi là người đầu tiên đi xem xét, là hoàn toàn vô ích đối với Nhà nước bởi nó chẳng có tài nguyên gì. Nhưng nhân dịp đi đó tôi phát hiện ra rằng dưới đáy vịnh là lớp muối, về sau biết rằng đó là muối Glauber. Kara-Bugaz là một nơi không khí cực kỳ khô, nước rất đặc và có kiềm, hết sức hoang dã và sau hết, rộng vô cùng. Sau khi đi tàu trên vịnh đó tôi bị bệnh ngạt thở. Chỉ có tại miền Bắc đây bệnh tôi mới đỡ chứ không thì, ông ạ, đêm nào tôi cũng ngạt thở và tưởng như ngắc ngoải thật. Vì ngu xuẩn nên tôi muốn đề nghị Chính phủ cho ngăn lối hẹp đi vào vịnh bằng một con đê, thậm chí đề nghị cắt đứt vịnh khỏi biển. Ông hỏi: tại sao? Tại vì tôi đinh ninh tin chắc rằng nước trong vịnh có hại, đầu độc những đàn cá lớn trên biển Caspian. Tôi quên chưa nói với ông rằng nước biển chảy vào vịnh như thác đổ. Tôi tính rằng nếu ngăn vịnh lại thì mức nước biển sẽ dâng cao mỗi năm hơn bốn xen-ti-mét. Tôi đề nghị làm những cái cống trên đê và bằng cách đó giữ cho nước biển ở mức cần thiết để tàu bè đi lại được. Nhưng tôi phải cám ơn Grigory Silych Karelin, nay đã quá cố, vì ông đã ngăn tôi khỏi dự án điên rồ đó.

Tôi muốn biết tại sao bản dự án, quả là phi thường đó lại bị ông già coi là điên rồ.

– Ông thấy không, tôi đã nói rằng đáy vịnh do muối Glauber cấu thành. Các nhà bác học cho rằng mỗi năm trong nước vịnh lắng đọng hàng triệu pud[1] muối này. Có thể nói đó là nơi sản sinh lớn nhất thế giới chất muối này, nguồn của cải phi thường, ấy thế mà bỗng nhiên chỉ một đòn là hủy hoại mất cả. Sai lầm thứ hai của tôi nảy sinh do tội lỗi của những vùng miền Bắc này đây. Bản thân tôi là người tỉnh Kaluga nhưng lại sống mười lăm năm trên biển Caspian. Nếu anh đã ở đây thì chắc biết, ở đây là buồn chán, bụi bặm, gió, sa mạc và chẳng có cây cỏ gì, chẳng có dòng nước trong sạch nào.

Khi thoạt ngờ rằng Kara-Bugaz có những tài nguyên lớn, đáng lý ra tôi phải bắt tay vào việc này, tập hợp các nhà bác học lại, vậy mà tôi đã khoát tay và chỉ nghĩ đến việc mau chóng trở về nhà, về những khu rừng vùng Zhizdra. Tôi không cần đến vịnh Kara-Bugaz và muối của nó. Đổi những mảnh rừng thưa vùng Kaluga lấy hàng chục vịnh Kara-Bugaz tôi cũng chả đổi. Anh biết không, tôi muốn hít thở không khí có mùi nấm và nghe mưa rơi rào rào trên lá như thuở ấu thơ. Dĩ nhiên những chỗ yếu của ta thường mạnh hơn lý trí. Từ bỏ vinh quang, có thể nói tôi đã phạm tội trước loài người, tôi đi về miền Zhizdra của mình và hưởng hạnh phúc. 

Nhưng trong lúc ấy tiếng đồn rằng trung úy Zherebtsov đã phát hiện thấy đáy vịnh Kara-Bugaz có chất muối dị thường bay đến tại các nhà bác học. Người ta phái những người Turkmenia đến vịnh. Họ đem những chai nước về, Người ta phân tích nước đó và khám phá ra rằng đó là muối Glauber nguyên chất nhất, không có nó thì chả nói gì đến chế biến thủy tinh cũng như nhiều ngành sản xuất khác.

Chính lúc ấy thì thằng Katyk lừa gạt nhảy vào. Buôn thuốc lá điếu và ngựa đua chưa đủ, y quyết định khai thác muối ở vịnh Kara-Bugaz, chả là về mùa đông, sóng biển ném hàng núi muối lên bờ mà. Để làm việc đó y đã lập một công ty cổ phần, trói tay tất cả mọi người, muối y không khai thác, nhưng được Chính phủ cho hầu như toàn quyền sở hữu vịnh Kara-Bugaz. Đấy, chính vì thế mà tôi nói thằng Katyk của anh là quân bịp bợm mạt hạng».

Tiếp đó, trong truyện ngắn của mình, Yevseyenko miêu tả cặn kẽ những câu chuyện tức cười của Zherebtsov với con gái nhỏ của chủ nhà và tình bạn của cụ với trẻ con trai quanh vùng. Đối với bọn trẻ, cụ có uy tín đặc biệt trong việc bắt cá và dạy chim bồ câu. Cụ gọi bọn trẻ con là «những cái bong bóng», «lũ rệp».

Vào những ngày lễ, cậu con trai của người bạn học đã chết của cụ từ Moskva đến thăm cụ (chúng tôi đã dẫn ra bức thư của cụ gửi người bạn học đó ở đầu chương một) - đó là một đứa trẻ có cái ống bằng bạc ở cổ họng. Cụ cùng với chú bé làm bẫy chim và cần câu hoặc tiến hành những thí nghiệm hóa học.

Đôi khi cụ giữ chú bé nghỉ đêm lại với mình. Lúc ấy, hai người trò chuyện đến khuya ở trong phòng cụ. Zherebtsov đã kể lại những chuyến đi bể của mình và phải nói rằng chưa có ai chăm chú nghe chuyện cụ như chú bé. Chú bé nghe chuyện, mãi không ngủ được, đưa mắt nhìn các ngôi sao ngoài cửa sổ. Bù lại, sau đó cả hai ngủ rất say, như trẻ con. Ngay tiếng gáy khàn khàn của lũ gà trống chào mừng một ngày mới xanh xám cũng không xua tan được giấc ngủ ngon lành của họ.

Thế rồi có lần, vào một buổi sáng như vậy, Zherebtsov không thức dậy nữa.

Người ta chôn cất cụ tại nghĩa địa hoang vắng ở ven rừng. Đi đưa đám cụ có chủ ngôi biệt thự, cũng là chủ xưởng giày dép ở miền rừng Maryina, đứa trẻ có cổ họng bằng bạc, vài đứa trẻ thích chim bồ câu và Yevseyenko.

Một tuần sau lá thông màu hung, ẩm ướt phủ kín ngôi mộ. Bắt đầu những đêm mưa dài lê thê và những ngày rét ngắn ngủi, và tất cả mọi người đã quên Zherebtsov, trừ chú bé có cổ họng bằng bạc. Thỉnh thoảng chú lại từ Moskva đến thăm mộ. Chú bé đến, đứng ít phút bên mộ và đi theo con đường mòn dài dằng dặc ra ga, tại đây những cột khói hơi nước nhẹ bẫng cuồn cuộn bay lên trời.

Mọi ý đồ hiện nay nhằm tìm kiếm ngôi mộ của Zherebtsov đều vô hiệu.

Ghi chú

[1] pud: đơn vị đo lường Nga, bằng 16kg380. (ND).

ĐẢO ĐEN

Thấm máu đào các anh, 

những sa mạc mênh mông

Trên đầu chúng tôi, 

phần phật tung bay như lá cờ hồng[1]

MAYAKOVSKY

Đã hết tháng giêng năm 1920. Bão làm nước tung tóe lên cửa sổ các ngôi nhà thấp ở cảng. Mưa nặng hạt rào rào trên các đường phố ở Petrovsk. Núi bốc khói. Về phía bắc, từ Petrovsk đến Astrakhan biển đã đóng băng.

Con tàu cũ «Nikolai» bị bọn Bạch vệ chiếm, nhả hơi nước. Những cuốn lịch cũ và các bức chân dung Kolchak đầy cứt ruồi treo trong các khoang tàu bừa bộn. Những mẩu thuốc lá và những tờ báo vàng khè dính trên boong tàu. Trong buồng hoa tiêu, tên sĩ quan trực ban tái nhợt vì lạnh, rầu rĩ chờ thuyền trưởng. Thuyền trưởng mất hút trong thị trấn.

Baku năm 1918.

Mùi khói hôi hám trên ống khói khoang bếp báo hiệu rằng đầu bếp đang nấu cháo lúa mạch với cứt chuột. Nhưng ngay cả biến cố đó cũng không xua tan được vẻ rầu rĩ đang như chất gỉ ăn mòn con tàu. Bọn thủy thủ ùa vào buồng nghỉ. Tên cấp dưỡng vàng nhợt và hung ác nằm trên chiếc đi-văng bọc lụa trong phòng tập thể.

Lũ rệp xác xơ trên tàu lợi dụng ngày u ám từ mọi khe ngách bò ra. Con gà sống ăn cắp được hôm qua khò khè gáy trong khoang tàu.

«Đã đến lúc đàn ghi-ta của chúng ta dạo trên nghĩa địa», - tên trực ban nghĩ và nhìn lên bánh lái, ở đó có thể thấy chiếc biển đồng cho biết con tàu «Nikolai» đóng năm 1877.

Nhân tiện tên trực ban nhìn chiếc ống khói nhô ra vàng khè. Khói màu hung từ đó tỏa ra.

- Chúng làm gì thế chả biết, đốt rác chăng? – tên trực ban nói và rùng mình: tiếng đại bác vang lên trong làn khói ẩm trên núi.

Một thủy thủ xỏ chân không vào ủng, từ phòng nghỉ đi ra. Y uể oải lê đôi chân cứng đơ trên boong, leo lên chiếc cầu nhỏ và lắng nghe: tiếng ầm ầm ngày càng dồn dập.

- Hình như hồng quân choảng quân bạch vệ, - y nói với tên trực ban. - Hồng quân, – y thì thào và mắt y híp lại, - tấn công từ Khasav-Yurt và đến đêm họ sẽ tới Petrovsk. Phải nói với thuyền trưởng về việc này. Anh em trên tàu cho rằng phải lẩn tránh việc di tản con tàu. Chiều ta nhổ neo và ra khơi – lặng lẽ, cao thượng, không có bọn bạch vệ, không vũ khí.

Người thủy thủ huơ tay về phía đông nơi biển sôi sục lên như chiếc nồi đẩy xà-phòng và bùn bẩn.

Tên trực ban nhìn về đuôi tàu, nơi phần phật lá cờ ba màu ẩm ướt, và thở dài. Chao ôi, giá mọi việc đều xảy ra như dự định! Chuồn khỏi bọn Denikin, khỏi việc di tản!

- Thuyền trưởng đã mất hút, vì thế chúng ta lâm nguy, – y buồn bã càu nhàu và đi ra boong tàu.

Y nhìn mưa rơi xiên trên bến đất sét và nhổ bọt. Một đám người khoác áo choàng Anh đi xuống tàu. Họ kéo khẩu súng máy buộc dây thừng và đi thẳng qua các vũng nước, những đôi giày đế sắt trương phình lên của họ làm nước bắn tung tóe. Từ bên cạnh, tên trực ban đã nhận ra hình vóc quen thuộc của thuyền trưởng khoác áo đi mưa. Những giọt nước mưa chảy tong tong từ ria mép của y và tưởng như y lặng lẽ khóc.

Đội quân Denikin theo cầu thang trơn tuột leo lên boong tàu. Tên sĩ quan có cặp mắt xám sưng húp đi qua phòng tập thể, kéo chân tên cấp dưỡng đang ngủ và nói giọng khàn khàn:

– Về chỗ của mày đi, đồ ăn cắp!

Người cấp dưỡng rút ở túi ra chiếc khăn ăn, lau mặt và đi ra.

Đóng cửa căn buồng xong y nhìn nó chằm chặp đến nỗi giá cái cửa là một sinh vật, nó có thể giật mình vì kinh sợ.

Bọn lính đeo phù hiệu ba màu trên tay áo thuộc «tiểu đoàn chết» xông đến cửa buồng, không chờ người ta đem chìa khóa đến và chúng nghiến răng đe dọa ai đó. Chúng đặt lính canh ở chân cầu thang.

Thuyền trưởng bước vào buồng hoa tiêu và đôi tay run rẩy tháo mãi khóa áo mưa. Trực ban buồn bã nhìn y và chờ đợi.

Cuối cùng thuyền trưởng rút chiếc bót cong bằng đồng ra và hút thuốc.

- Ở ban tham mưu tôi đã chửi thẳng thừng. Hừ, thế là hỏng! Họ chỉ định ta phải làm nhiệm vụ di chuyển. Ở ban tham mưu tôi đã chửi thẳng. Tàu của tôi đang bỏ neo ở cảng mà lại cũ nát nữa. Đuổi nó đi đầu trên biển vào lúc dông bão này? Họ cười và nói: «Chúng tôi trao cho anh một món hàng không đáng thương tiếc». - «Hàng gì thế?» - «Bọn bolshevik đem ở nhà tù ra, bọn ấy đấy. Anh có nghe nói chứ?» - «Đem chúng giấu đi đâu?» – «À, có chỗ thích hợp cho chúng. Người ta ra lệnh chở chúng đi đâu anh chở đến đấy. Còn nếu như anh không muốn ra khơi thì ta sẽ nói chuyện với nhau trong hầm giam. Bây giờ chắc anh sẽ muốn».

Viên thuyền trưởng ngồi và kéo tờ tạp chí của hải quân đọc. Tiếng súng lại rền lên nặng nề trên núi. Lửa vàng lóe lên trong mưa. Trên tạp chí có in nghiêng những hàng chữ: «Gió đông bắc mạnh cấp 10. Biển động cấp 9. Nước trong các khoang đáy: 30 xen-ti-mét».

– Nước trong các khoang đáy ba mươi xen-ti-mét! - Thuyền trưởng vứt tờ tạp chí và nhếch mép cười. Ta sẽ để người ngồi ở khoang đáy. - Mặt y xanh nhợt đi. - Xuống nước, vào các khoang đáy! Chúng ta sẽ đi dưới cờ của tàu «Nikolai» mà rúc vào sừng trâu. Ta chở món hàng sống như chở bò đi làm thịt. Chao ôi, các anh...

Ý muốn nói thêm gì đó nữa nhưng dừng sững lại: tên sĩ quan mắt sưng húp đứng ở cửa.

– Thuyền trưởng thân mến, - y õng ẹo bước qua ngưỡng cửa cao buồng hoa tiêu, - ông hãy ra lệnh mở cửa các khoang đáy. Người ta chở bọn tù đến ngay bây giờ.

Các khoang đáy đã mở sẵn nhưng mãi đến nửa đêm, khi tiếng súng bắn nhau vang lên như vãi đậu từ phía những kho dầu, chúng mới dẫn tù binh tới. Hồng quân đã tràn vào thành phố. Việc viên sĩ quan Kazim-bei người Thổ Nhĩ Kỳ, chỉ huy các đơn vị Hồng quân, chạy sang phía bọn Denikin cũng không cứu được thành phố. Kazim-bei là tay sai của bọn Musavat[2]. Tên tuổi xấu xa của y lan khắp xứ Dagestan. Y lọt vào các đơn vị Hồng quân, chiếm được lòng tin của họ, tham gia các trận đánh và chờ đợi lúc thuận tiện thì phản bội. Sự phản bội của Kazim-bei khiến Hồng quân phẫn nộ gấp bội. Họ chuyển sang tấn công trên khắp mặt trận và các đội tiên phong của họ đã chiến đấu ở sát nách thành phố Petrovsk.

Tàu «Nikolai» khàn khàn phì hơi nước nhàu nát và lắc lư ở cạnh bến như một bóng đen quái dị, - đã có lệnh cấm đốt đèn. Biển cả, bến cảng, thành phố, núi non - tất thảy đều biến thành bóng tối đen ngòm bị gió làm đứt quãng. Chỉ có bọt biển là trắng, bọt tràn trên các ngọn sóng bị bão vặn vẹo.

Chúng dẫn tù binh đến một cách lặng lẽ. Tên trực ban đứng trên cầu đếm số tù binh.

- Hơn một trăm người, - y nói với thuyền trưởng khi bóng đen cuối cùng bị báng súng lùa đi, thong thả chui xuống khoang đáy.

Từ khoang đáy bốc lên khí lạnh và mùi da thối mục.

Chúng ra đi ban đêm.

Tàu «Nikolai» cưỡi sóng, rạch nước, kêu phành phạch và nghếch cao mũi lên. Những núi nước bằng giá trôi dưới đáy tàu cũ kỹ. Trong phòng tập thể, cốc chén rời khỏi bàn vỡ tan.

Bọn lính Denikin tụ tập ở lan can tàu. Chúng nhìn lên bờ, nơi những ngọn lửa do đạn đại bác nổ mờ lụi đi, và thỉnh thoảng lại bùng lên. Người cấp dưỡng cùng đứng nhìn với chúng. Gió hất mái tóc thưa của anh ta. Sóng biển Caspian đập vào mạn tàu như những tấm kim loại.

Trước khi tàu rời bên, tên sĩ quan già có bộ râu bạc xén ngắn, bước vào phòng. Đôi chân thon nhỏ của y quấn lụa đen, mái tóc thưa của y rẽ ngôi cẩn thận. Y yêu cầu đem nước chè vào buồng tập thể, ra lệnh gọi thuyền trưởng, thong thả trải tờ bản đồ lên bàn và đặt đôi bàn tay nhỏ bé lên bản đồ.

Thuyền trưởng đến, đỏ ửng lên vì gió và cau có dừng lại ở cửa.

– Anh lại gần đây. – Tên sĩ quan mỉm cười khô khan.

Nụ cười đó làm thuyền trưởng sợ: người ta thường cười như vậy trước mặt những người bị tử hình.

- Tuân lệnh. - Thuyền trưởng đến gần bản đồ.

Tên sĩ quan rút chiếc bút bi đỏ, thong thả dùng lưỡi dao bào an toàn gọt chì, hút thuốc lá, nheo mắt và sau khi tìm cái gì đó trên bản đồ, hạ một vạch chéo đậm nét. Sau đó y đo đạc, vạch một đường thẳng ngang qua biển, từ Petrovsk đến địa điểm đã định. Y nói:

- Anh đi theo hành trình này. Thuyền trưởng nhìn bản đồ.

- Hành trình đến vịnh Kara-Bugaz? – thuyền trưởng sợ hãi hỏi.

- Gần như thế. Nhưng chỉ gần đúng thôi. Anh đi chếch lên phía bắc một chút, đến cái đảo này. Nó là đảo Kara-Ada.

- Không thể được, thuyền trưởng nói lúng túng.

- Sao lại không được:

- Gần đảo không có nơi thả neo. Đồng thời, đi theo hướng này bão quật thẳng vào mạn tàu, thế mà ta lại đi không có trọng tải. Tôi coi hướng đi này là nguy hiểm.

- Nhưng bão dường như lặng đi cơ mà, – tên sĩ quan nói một cách ngọt ngào.

- Nói chung về mùa đông không thể cho tàu đi gần bờ vịnh Kara-Bugaz được. Ở đó không có lửa hiệu, có rất nhiều núi ngầm. Tôi không có quyền liều mạng mọi người và con tàu. Biển ở những chỗ ấy hoang vắng lắm.

- Chà, ra thế! – tên sĩ quan kéo dài giọng ra. - Thế mới tuyệt đây. Chúng ta cần chính biển cả hoang vắng đó. Phải, cần! - bất chợt y hát bằng giọng nam cao rít lên. - Anh hãy chịu khó thi hành đầy đủ mệnh lệnh, nếu không tôi sẽ tống anh xuống khoang đáy cùng với lũ súc sinh đó. Báo cho cả hạm đoàn biết rằng chúng ta đi đến Krasnovodsk. Cấm đi lại trên boong nếu không có việc. Hết. Anh đi đi!?.

Thuyền trưởng đi ra. Y thấy có lính canh trong buồng hoa tiêu. Tên lính canh đứng cạnh người thủy thủ và nhìn hộp địa bàn, kiểm tra cái gì đó trên giấy.

«Chúng ta sa vào bẫy rồi, không giãy ra được!» – thuyền trưởng nghĩ. Về phòng mình, y lấy bản đồ biển Caspian tìm chỗ mô tả đảo Kara-Ada và đọc.

Trong bản đồ có nói rằng Kara-Ada là một hòn đảo hoàn toàn hoang vắng và không có nước uống, nó là một nhánh núi đá, nằm cách bờ phía đông của vịnh một hải lý, đối diện với mùi Bek-Tash, ở phía bắc vịnh Kara-Bugaz. Đảo này có nhiều rắn. Chỉ có một chỗ cho xuồng đổ bộ. Đường đi đến đảo nguy hiểm vì có nhiều đá ngầm. Không có chỗ thả neo. Nền đáy biển là những tảng đá trần trụi, hoàn toàn không giữ được neo.

- Chết bỏ mẹ! - Thuyền trưởng ném bản đồ lên bàn.

Biển tung lên hàng núi nước. Ngọn lửa trên cột buồm lập lòe soi sáng mũi tàu nhô cao, lắc lư bên này qua bên kia. Chuông nó tự kêu – điều đó có nghĩa là độ lắc đã tới bốn mươi độ. Viên sĩ quan mắt sưng húp sợ hãi leo lên boong thượng và nằm sấp trên boong, y bị nôn. Y khạc nhổ xuống nước biển đen ngòm, rên rỉ và chửi rủa. Đêm tháng giêng bay khỏi phương đông, rú rít lên, báo hiệu cái chết cầm chắc.

Trong khoang hầm tối om, nước xô từ mạn tàu này sang mạn tàu kia. Tù binh ngồi và nằm trên những tấm ván ẩm rớt. Họ bị xô từ góc này qua góc kia. Họ bám lấy những đường gờ của khoang tàu han gỉ, mặt bị đập tóe máu, choáng váng vì sóng biển ầm ầm như tiếng đại bác và rền rĩ vì những cơn say sóng khủng khiếp. Một vài người trong bọn họ hiểu rằng thế là chết, rằng con tàu tồi tệ này không có trọng tải, rằng nó trong trành đến bốn mươi độ, rằng nó có thể chả mấy chốc đổ nghiêng và không trỗi dậy được, nhưng tất cả họ đều biết rõ rằng phía trước họ, trên vùng đất liền xa lạ mà chúng định đẩy họ lên, cái chết đang chờ đợi họ.

Nhà địa chất học Shatsky, tình cờ rơi vào số tù binh, biết rõ điều đó. Ông không phải là một người bolshevik.

Ông định từ Petrovsk vượt tới Astrakhan. Bọn chúng ngờ ông là do thám, đã bắt ông và ba lần dẫn ống đến Petrovsk để xử bắn, nhưng chúng không bắn. Chúng giải ông đi ban đêm. Chúng lôi từ các phòng giam ra chừng năm chục tù binh và dẫn ra một bãi rác, nơi sinh sống của những con chó mập ú lên vì thịt người chết.

Chúng bắt những người bị đem giết xếp hàng và đếm. Lần thứ nhất chúng bắn ai đứng thứ mười, đêm đó Shatsky đứng thứ tám. Lần thứ hai chúng bắn ai đứng thứ năm, nhưng Shatsky đứng thứ tư. Lần thứ ba chúng bắn ai xếp thứ tư nhưng Shatsky lại may mắn, ông xếp thứ nhất. Sau lần thứ ba, tóc ông bạc trắng. Bọn Bạch vệ bắt ông và những ai sống sót hốt xác anh em bị bắn chết xuống những cái hố vôi cũ.

Tên sĩ quan mắt sưng húp màu xám chỉ huy việc xử bắn. Lần nào y cũng nốc rượu say khướt để lấy can đảm, chửi bới tù binh là «đồ chó chết» và buộc họ xếp hàng, thay đi đổi lại vị trí vài lượt trước khi đếm. Theo ngôn ngữ của bọn lính đi áp giải – những gã thanh niên có bộ mặt bệnh hoạn với cặp mắt say, đục ngầu – thì cái trò đó gọi là điệu múa «Quadrille thành Vienna».

Shatsky từ bán đảo Mangyshlak rơi vào thành phố Petrovsk. Sau khi thăm dò than đá và phosphorite ở các dãy núi Kara-Tau, ông muốn đi tới vịnh Kara-Bugaz nhưng những người Kirghizia dẫn đường dứt khoát từ chối không đưa ông đi. Lúc này đang độ giữa hè, và trên đường đi Kara-Bugaz, trong các vùng cát Karyn-Yaryk không còn qua một giọt nước uống. Phải quay trở lại thành Alexandrovsk, đi qua vùng cao nguyên hoang dại Udyuk. Shatsky sống ở thành này ba tháng. Thậm chí ông thích vẻ buồn chán của thị trấn nhỏ xám xịt này, ở đây lúc ấy chẳng có chính quyền nào. Tại thành phố này ông đã viết báo về chuyến đi thám hiểm và một công trình lý thú về những nguồn nước dự trữ tại bán đảo Mangyshlak khô cằn như một lời nguyền rủa.

Trong thời gian đi thám hiểm, ông đã nhận thấy những con suối thảm hại trong các núi Kara-Tau bao giờ cũng chảy ra từ dưới các sa khoáng đá. Shatsky thuộc loại người quen giải thích mọi cái. Ông sống trong thế giới của những qui luật chính xác và những giả thiết đáng tin cậy.

Ông suy nghĩ mấy ngày về nguồn gốc của những con suối đó, sau đó ông thuê hai em nhỏ khuân từ bờ biển về cho ông những hòn cuội, đổ đầy chiếc bể xi-măng ở ngoài sân. Bác thuyền chài chủ nhà cho rằng Shatsky đã phát điên vì buồn nhớ nước Nga và vì «khoa học».

Shatsky và bọn trẻ đổ những hòn cuội vào đáy bể và đến sáng ngày thứ ba thì rút bớt một phần đá cuội ra. Những hòn đá ở dưới bị ẩm: một vũng nước trong đọng trên đáy bể.

Vấn đề đã được giải quyết: ở Mangyshlak cũng như khắp nơi trên sa mạc, ngày hè nóng kinh khủng nhưng đêm hè thì lạnh như những đêm tháng ba ở Moskva. Sa thạch là những bộ ngưng tụ tự nhiên hơi nước từ không khí, ban đêm hơi nước này ngưng đọng nhanh chóng. Những sa thạch này hút ẩm, nhả nước xuống dưới.

Ông chủ nhà vui mừng hơn hết thảy mọi người trước phát hiện của Shatsky. Ông mơ ước xây một cái bể lớn, đổ đầy đá cuội vào đó và sáng sáng múc lấy chục xô nước ngọt thay cho thứ nước giếng đục ngầu.

Lão lái buôn Zachary Dubsky, trước đây là kẻ mặc sức chiếm hữu đảo Mangyshlak đến xem cái bể. Shatsky kho chịu trả lời những câu căn vặn quấy rầy của lão khọm già mặc chiếc áo véxtông cũ đến bóng lộn.

Trước cách mạng, Dubsky là nhà triệu phú. Lão đấu thầu của Chính phủ Nga hoàng cả Mangyshlak. Chỉ một mình lão được phép buôn và bắt cá, không phải tuân theo các luật «giữ gìn các nguồn lợi cá». Lão già sùng đạo và ngọt ngào đó trả cho công nhân Kirghizia mỗi người hai ruble trong suốt mùa đánh cá, lão buôn rượu vodka và gửi quà biếu «ân nhân» của mình, đại công trớc Nikolai Mikhailovich sống ở Tashkent. Lão công tước đầu bạc này nổi tiếng khắp vùng ven biển Caspian vì mỗi khi trời nóng quá, lão cởi trần truồng đi dạo trong nhà và ngoài vườn. Vẫn trần truồng như thế lão tiếp những người đến cầu xin và nghe báo cáo.

Dubsky ngạc nhiên vì bể nước của Shatsky, lão thò tay xuống đáy bể, lấy móng tay vàng khè cạo cạo, hoài nghi đưa ngón tay ẩm lên mút và mời Shatsky đến biệt thự của mình. Biệt thự của lão ở bờ biển, gần ngọn đèn biển Tyub-Karagan. Shatsky không thích ngôi nhà kỳ quặc với lão lái buôn theo cựu giáo đau khổ vì nghiện chè đang nhìn đám khói sương mù bốc trên sa mạc.

Sa mạc chạy đến tận chân thành. Nó bảo vệ thành ở những lối vào thị trấn. Đất sét cằn cỗi và loại cây khổ ngải xám xịt của sa mạc gây cảm giác buồn. Hòa với nỗi buồn đó có lòng tự hào đôi chút: vẻ cau có của sa mạc thật oai nghiêm và tàn nhẫn - Shatsky nghĩ – và có một số người thấy thật sung sướng được trải qua những cảm giác xâm chiếm lòng người trước những không gian vô bổ và chưa được nghiên cứu này.

Ngoài Dubsky ra còn có một ông tướng hưu trí, gàn dở sống ở thành Alexandrovsk; ông ta làm bẫy để bắt chuột vàng. Trước đây ông ta chỉ huy đội quân đồn trú vùng heo hút này. Dân chài kể rằng vừa mới đến thành này, vị tướng đó đã cho duyệt binh và phi trên con ngựa bất kham màu nâu sẫm. Ông phóng ngựa về phía những người Kirghizia và muốn chào bằng tiếng mẹ đẻ của họ, ông hét lên như sấm:

– Xin chào, saksauls[3]!

Những người Kirghizia sợ hãi. Sau đó mấy ngày cả thị trấn cười đền vỡ bụng.

Những cư dân thú vị nhất của thành là những dân chài, dân săn bắt thú, những chuyên gia về săn bắt chó biển.

Việc săn chó biển được coi là công việc nguy hiểm và ác liệt. Về mùa đông, những người săn thú đi xe lớn trên biển đóng băng. Trước đó, suốt mùa thu họ vỗ béo và kích động đàn ngựa. Trong việc săn chó biển, ngựa quyết định tất cả: nếu băng sựt nổ ầm ầm như đại bác và bắt đầu tụt dần xuống biển, thì những người săn thú rối rít xua ngựa chạy lên bờ và những con ngựa man rợ này kéo các xe trượt tuyết băng qua những khe nứt.

Họ chỉ đánh bắt chó biển và sóc biển con chưa biết bơi. Họ dùng gậy đập chết chúng trên băng rồi lột lấy những bộ da màu quý giá đem về thành.

Mỗi mùa đông có vài tổ săn thú gặp nạn. Họ bị cuốn ra biển, trên những tảng băng về phía Ba Tư. Hiếm khi cứu được: trong thành không có điện thoại để báo tin bất hạnh về nước Nga.

Shatsky biết rằng Taras Shevchenko bị đi đày mòn mỏi ở thành này, bị sung vào lính và chuyển đến đội lao động khổ sai ở Mangyshlak vì tham gia vào hội Huynh đệ Kirill-Mefody.

Mãi đến tháng mười một Shatsky mới từ thành này về Petrovsk, trên chiếc thuyền đánh cá.

Giờ đây Shatsky nằm trong khoang đáy, cạnh anh thủy thủ bolshevik Hans Miller, người Estonia. Ông đã cùng Miller ngồi tù ba tháng. Họ đã cùng bị đưa đi xử bắn hai lần, và nếu như Shatsky không điên thì cũng chỉ là nhờ có Miller.

Chàng thanh niên lặng lẽ đội mũ lính thủy này đã kể vắn tắn về xứ Estonia thân yêu, về những đụn cát và thành phố Reval cổ kính. Shatsky không sao rũ bỏ được ấn tượng rằng giờ đây ở Reval là mùa đông ảm đạm thoảng mùi băng xanh rờn của biển Baltic, trang điểm bằng những ánh sáng yếu ớt, mùa đông đó vắng vẻ vì hàng nghìn Miller đã rời nhà đi chiến đấu trong các đơn vị Hồng quân ở Samara và Shenkursk, hoặc bị nhốt trong các nhà tù hôi thối, đói khát, sống trong các toa xe lửa chở hàng thủng lỗ chỗ và lạnh cóng như băng.

Miller bị bắt làm tù binh khi đi trinh sát. Bọn Denikin nhất định sẽ «làm cỏ» anh, như anh nói, nhưng anh nghĩ về một cái gì xa cái chết, có lẽ anh nghĩ đến việc chạy trốn.

Trong những đêm giặc bắn giết tù binh, khi Shatsky run bần bật, Miller vỗ vào lưng ông và nói:

– Đừng run nữa! Một khi ta đã sinh ra thì chết cũng thế thôi.

Shatsky ngạc nhiên vì sức chịu đựng của Miller, người hoa tiêu của hạm đội Baltic đó đã trở thành người bolshevik trong những ngày tháng bảy sôi nổi năm một nghìn chín trăm mười bảy. Miller trẻ hơn Shatsky đến mười tuổi, không biết đến một phần trăm những điều Shatsky biết, nhưng đứng trước Miller, nhà địa chất cảm thấy mình chỉ như một đứa trẻ.

Miller không khoan nhượng và đã nắm được điều mà nhà địa chất không hiểu, đó là những quy luật đấu tranh và chiến thắng. Anh nhìn mọi người một cách bình thản, hiểu biết, lúc nào cũng huýt sáo, còn trong các cuộc hỏi cung thì trả lời một cách lễ phép, lịch sự nhưng mơ hồ, mỉm cười và buồn chán đưa mắt nhìn bọn sĩ quan giặc nhợt nhạt, điên khùng như nhìn khoang đáy tàu đã quen thuộc từ lâu.

Anh nổi tiếng vì đã khiến tên trưởng ban phản gián của giặc phát khùng lên và sau đó lại bình tĩnh rót và đưa cho y cốc nước. Tên này hất cốc nước khỏi bàn, quất roi lên giấy tờ và hứa sẽ treo cổ Miller ngay chiều hôm ấy, nhưng y không treo cổ anh.

Ban phản gián của địch cho rằng Miller là «kẻ nguy hiểm», là chính ủy và hy vọng moi được ở anh những tin tức quan trọng. Không lần nào chúng đánh anh bằng que thông nòng súng. Bọn lính áp giải nhìn Miller với vẻ kính trọng: «Chắc thằng khốn kiếp này cứng rắn, hung hăng lắm đây».

Lúc này ở khoang đáy, anh du kích Shkolnik nguyên là thợ làm đồ da, người Odessa, lần đến chỗ Miller, người thủy binh duy nhất trong số tù binh, xin thuốc hút và nói:

– Cậu là lính thủy chắc biết cấu tạo con tàu.

- À ừ, - Miller đáp.

– Tôi định thế này (Shkolnik phát âm chữ «này» rất mềm). Phải đánh chìm con tàu cùng với lũ khốn kiếp này. - Shkolnik thọc điếu thuốc đang cháy lên phía trên. – Mở vòi ra, cái mà các cậu gọi là van thông biển Kingston hay cái gì ấy mà. Đằng nào thì chúng cũng giết ta. Nếu ta chết thì cho chúng cùng đi đời luôn. Thế đấy.

- Van thông biển không ở đây, – Miller thờ ơ trả lời. - Trò ngu xuẩn ích gì? Khi đĩa hát của chúng dứt tiếng mà nếu độ một chục anh em ta còn sống thì cũng cứ tốt. Đừng tổ chức tự sát hàng loạt. Shkolnik ạ, đừng gây hoang mang.

- Chà, chà! - Shkolnik cay đắng nói và bò khỏi chỗ Miller.

Suốt đêm thuyền trưởng ngồi ở phòng mình, không cởi áo khoác. Bình minh đền chậm, mãi đến tám giờ mới sáng. Màn sương xám chao đảo trong các phòng giá lạnh. Bên ngoài các cửa sổ ẩm ướt, biển vẫn gầm rít. Rạng đông lạnh lẽo vàng xuộm ở phương đông, trên những sa mạc mênh mông của Châu Á.

Thuyền trưởng đi lên boong. Những tên lính quần áo xanh nằm trên sàn buồng tập thể. Buổi sáng mênh mông thiếu tiện nghi trên biển cả rọi vào những chiếc áo khoác lính cũ rích có phù hiệu ba màu, những khẩu súng trường để ngổn ngang, những bộ mặt bì bì. Sặc mùi thức ăn nôn mửa và mùi rượu cồn. Bình hoa lồng đèn khô héo phản chiếu trong tấm gương bẩn thỉu.

Người cấp dưỡng lau những chiếc đĩa vàng khè chả hiểu để làm gì và đem những tấm khăn hồ sột soạt trải bàn. Anh ta làm theo thói quen cũ.

Người cấp dưỡng liếc nhìn thuyền trưởng và thở dài. Phải, những chuyến đi tốt đẹp từ Astrakhan đến Baku đã chấm dứt rồi, lúc ấy ngay một cấp dường như anh ta, một kẻ mắc bệnh ghét người do nghề nghiệp, đã đùa cợt với hành khách và xoa đầu trẻ em..

- Cố mà sống, Konstantin Petrovich ạ! – Người cấp dưỡng mở cánh cửa tủ rỗng không. – Ông uống chút rượu vodka chớ? Có lẽ cả tâm hồn ẩm ướt rồi. Hôm qua ở phòng ngủ, Syomkin đã nói đúng: chúng ta là «chiếc giá treo cổ biết bơi», chứ không phải là tàu «Nikolai» nữa.

Người cấp dưỡng quay mặt đi và lấy chiếc khăn ăn bẩn thỉu lau mắt. Chiếc cổ ngẳng của anh đỏ lựng lên.

Thuyền trưởng tặc lưỡi và leo lên cầu thang. Ở đó tên sĩ quan già hôm qua, ống nhòm đeo ở dây lưng, đứng trên đôi chân nhỏ bé. Y nhìn về phương đông và nhăn mặt.

Tên sĩ quan lại gần thuyền trưởng, dịu dàng nhìn thẳng vào mắt và vừa chải râu vừa hỏi:

- Khi nào thì ta sẽ tới Kara-Ada, thuyền trưởng?

- Lúc nào tới thì sẽ tới.

- Chà, ra thế, tôi hiểu rồi. - Tên sĩ quan rút chiếc bót mạ vàng ra và hút thuốc, không mời thuyền trưởng. - Chà, ra thế. - Y đặt tay lên vai thuyền trưởng. Bàn tay cứng như sắt. - Khi nào còn cách đảo năm hải lý, anh báo cho tôi biết. Nhân tiện nói để anh biết, bướng bỉnh cũng chẳng nghĩa lý quái gì đâu. - Y bóp chặt vai thuyền trưởng. - Hành trình bí mật. Anh báo cho mọi người biết: hễ bép xép thì đem đầu ra mà chịu tội.

Thuyền trưởng gật đầu và thận trọng gỡ vai ra. Tên sĩ quan lúc lắc trên đôi cẳng nhện, đu đưa người leo lên cầu thang.

Hai giờ sau thủy thủ trực ban báo cáo đã phát hiện thấy bờ đảo. Bão đã lặng. Nước băng thong thả liếm mạn tàu «Nikolai». Những vách núi thấp, đen, lởm chởm vươn mình lên bầu trời lóa sáng, nổi rõ trong ánh sáng ban mai. Tàu «Nikolai» thong thả đi đến hòn đảo cô độc bị bọt biển vây quanh.

Vào lúc ấy trong khoang đáy có hàng chục tù binh chết vì sốt thương hàn. Xác họ dập dềnh trong nước. Rogoberidze, người Georgia hét lên man rợ và vốc nước lạnh đổ vào tai mình. Anh bắt đầu bị bệnh quai bị. Anh mê sảng. Anh tưởng như bọn phản gián của giặc lấy sắt nung đỏ kẹp chặt đầu anh và anh gọi các đồng chí.

- Sandro ơi, cứu tôi với! Sandro ơi, đừng để tôi chết!

Đến trưa chúng mở cửa khoang đáy.

Từ đó bốc ra mùi thối cùng với tiếng hét điên loạn của anh người Georgia.

- Sandro ơi, đánh chết bọn khốn nạn đi!

Shatsky ngẩng đầu lên. Những chiếc áo khoác xanh lắc lư ở trên cao, quanh bờ giếng thép và ở trên cao hơn, trên đầu chúng, những đám mây trời lạnh lẽo vút qua từng mảng. Khát nước. Ánh sáng ùa vào khoang đáy. Anh em tù binh nheo mắt, rũ khỏi mi mắt những giọt lệ đùng đục.

Lúc ấy lần đầu tiên Shatsky trông thấy bụng tàu han gỉ khoang đáy và chất nước hung đỏ dưới chân. Những khuôn mặt xanh nhạt hốc hác của người chết dập dềnh và khẽ đung đưa trong nước. Ba người Avar nằm thành đống đầu quấn chặt trong những chiếc áo dạ ẩm ướt. Một người trong bọn họ còn sống. Anh cất đầu lên nói một thôi dài cái gì đó đáng thương bằng ngôn ngữ không quen thuộc và ngã vật xuống nước.

Miller lại gần cầu thang sắt và thong thả leo lên. Giặc gào lên từ trên kia, nhưng Shatsky không nghe thấy gì - ông kiên trì leo theo Miller, cố không để bị buột tay.

Tám chục người lên khỏi khoang đáy. Tất cả những người không tự leo lên được bị giặc bỏ lại trong khoang đáy và lại dùng những tấm gỗ rộng đóng kín lại.

Chúng xua tù binh ra đuôi tàu, đám người vàng khè vì bị tàu lắc, đói và khát. Không khí trong lành như nứt tung những lá phổi thiếu máu.

Con tàu tròng trành ven hòn đảo dốc dựng đứng, nhô lên trên mặt nước như tảng đá đen sì.

Tên sĩ quan đầu bạc leo lên cầu thang nhỏ. Y nhìn đám tù binh và mỉm cười.

- Các đồng chí, tôi xin chúc các đồng chí sống ở đây được tốt lành! - Y làm điệu bộ như diễn kịch, chỉ về phía hòn đảo. – Đây là chỗ nương thân của các anh. Ở đây các anh có thể tuyên bố lập Chính quyền Xô-viết... Thiếu úy chia tất cả ra thành từng tốp hai chục người!

Chúng thả xuống hồi lâu. Shatsky dửng dưng chờ đợi: Một thủy thủ bí mật tuồn vào tay ông một gói thuốc lá. Shatsky đờ đẫn nhìn thuốc lá và đưa cho Miller. Ông không hút thuốc.

Việc đưa tù binh lên đảo Kara-Ada kéo dài vài giờ. Vì sóng xô mạnh nên xuồng không thể lại sát bờ được. Chúng bắt tù binh nhảy xuống nước ngập đến thắt lưng và lội vào bờ. Shkolnik đi không vững. Sóng hất ngã anh và xô anh ra bể.

Lên đến bờ Shatsky nằm trên đá và nhìn con tàu. Con tàu bẩn thỉu và cau có, phai màu, ngả sang đen và vàng, nó tròng trành trên sóng, đuôi nhả ra làn khói hôi hám.

Shatsky không hiểu việc gì đã xảy ra. Không hiểu sao ông không nhận thấy rằng chúng đẩy họ lên đảo chẳng cho một thứ gì cả: không nước, không thức ăn, ngay bánh mì khô cũng không. Chỉ có mình Miller biết thế nghĩa là gì. Giữa đảo và bờ là eo biển rộng nổi sóng cuồn cuộn.

Shatsky trông thấy chiếc xuồng cuối cùng đã quay trở về tàu như thế nào và các thủy thủ chen huých nhau, mãi mới ghép được xuồng vào palăng tàu. Sau đó chúng lôi những xác chết ở khoang đáy ra và ném xuống nước; nước bắn tung tóe sau đuôi tàu. Tàu «Nikolai» kéo còi và nhả khói phủ lên đảo rồi đi về phía nam, phía Baku.

- Làm gì đây, Miller? – Shatsky lúng túng nói, ngồi trên đá.

Miller rung vai ông:

- Đứng lên và đi nhặt tất cả mọi chất đốt có thể tìm được ở cái chốn đáng nguyền rủa này. Hãy can đảm lên. Ở đây không có qua một giọt nước ngọt nào. Không có nước uống thì chúng ta, những người khỏe mạnh, chỉ sống được ba ngày. Trên bờ bên kia eo biển có thể có dân Turkmenia du mục. Phải dùng khói làm hiệu báo cho họ.

Suốt buổi chiều Shatsky mút đá cuội nhỏ, lạnh buốt để đánh lừa cái khát. Ông vấp ngã, lang thang đi trên đảo, tìm cành khô và những mảnh ván vứt trên bờ. Biển hoang vắng. Shatsky biết rằng vào thời gian này trong năm không thể gặp ở đây một chiếc tàu nhỏ, một chiếc thuyền nào của người Turkmenia. Ai đi đến những bờ chết người và đen ngầu này, nơi chẳng có gì khác ngoài cát và muối đắng này, làm gì!

Đêm đến họ đã gây được hai đống lửa và đặt những người bị thương hàn nằm cạnh đó. Sáng ra chỉ còn sáu chục người sống.

Ba sinh viên ở Temir-Khan-Shura quyết định bơi về bờ. Miller không giữ họ. Anh vứt vào đống lửa cây khổ ngải khô và mọi thứ rác rưởi để gây làn khói đặc và trắng. Các sinh viên cởi quần áo. Hai người đã bơi còn anh thứ ba nằm úp mặt trên bờ và khóc. Anh thậm chí không xuống nước được vì choáng váng và buồn nôn. Mấy người bơi đi bị chết đuối ngay ven bờ. Bão lại hoành hành trên co biển. Dòng nước tung những thác nước đen lên đá. Đến chiều, anh em tù binh bò lại gần các đồng lửa và nằm im. Miller nhai nốt mẩu thắt lưng da thủy thủ của mình và nhìn về phía bờ, hy vọng trông thấy những đống lửa trả lời. Nhưng không có một đống lửa nào. Đêm nặng nề đem sương mù và muội than từ sa mạc tới. Nó xua tới đảo tất cả cái lạnh buốt của cát vụn đói khát...

– Miller, - giữa đêm Shatsky thì thào. - Miller, tôi đã nhớ ra: về mùa đông người Kirghizia đưa súc vật đến chăn ở ven vịnh Kara-Bugaz, ở đó có tuyết trong các khe lạch.

- Nếu tuyết rơi thì may mắn cho chúng ta, - Miller nói lúng búng.

Thêm mười lăm người nữa chết trong đêm. Đến sáng Shatsky gần như nằm bất tỉnh. Từ phương đông bay tới không rõ là những đám mây đen thấp hay là làn khói lạnh lẽo của một đám cháy rất lớn. Shatsky giương mắt đỏ ngầu và đờ đẫn nhìn đám mây, chờ đợi từ đám mây rơi ngay xuống dẫu chỉ một giọt nước mưa.

Mây trôi, tản ra và sà xuống thấp hơn. Biển lặng. Gió đã đổi chiều và biển chuẩn bị xô lên đảo từ phía bắc, từ phía đó có thể đã nổi lên cơn bão tuyết cứu nguy.

Shatsky nhớ rằng họ ngồi trong khoang đáy tàu hơn một trăm người. Những người kia đâu? Không lẽ chúng đã bắn chết tất cả?

Lưỡi đã sưng lên. Shatsky quay đầu một cách khó khăn và mỗi lời nói thốt ra đều khiến ông đau nhói ở vòm họng bỏng rát. Mây ngày càng sà xuống thấp hơn. Tiếng rên rỉ của những con người đang hấp hối trên mảnh núi đá đen này rõ ràng là đã bay tới đám mây. Đồng thời với mây, làn gió ẩm và khắc nghiệt sà xuống đảo.

Miller bò lết đến bên đống lửa và dùng chân đẩy những mảnh ván mục vào lửa. Mùi thối của xác chết từ sau những tảng đá thoảng bay đến đồng lửa. Miller ngã sấp xuống và nằm lặng im.

Đêm cuối cùng tới trong tiếng rú rền của gió Bắc. Đến nửa đêm Shatsky cảm thấy có cái gì ẩm và lạnh chạm vào mặt. Tuyết sắc nhọn thưa thớt rơi từ trên trời xuống. Shatsky muốn kêu lên, đánh thức Miller dậy, nhưng ông không kêu được. Ông chỉ há được mồm ra và hớp lấy những mảnh tuyết nhỏ hiếm hoi bị gió và những tia nước biển hắt vào cặp môi đen nứt nẻ.

Nhưng dẫu sao cũng phải đánh thức Miller dậy, nếu như anh không chết. Shatsky tì tay vào những hòn đá nhọn và ngồi dậy. Chân ông nóng ran: có lẽ ban đêm chân ông đã bị tê cứng. Gió xô ông loạng choạng như xô con bù nhìn bằng giẻ rách trong vườn rau, đập vào lưng ông và làm lạnh da lưng bỏng rát.

Shatsky buộc mình mở mắt ra tuy ông biết rõ rằng mở mắt ra có nghĩa là chết, rằng ông không thể chịu đựng được quang cảnh của cái đêm gào rú man rợ này hơn nữa. Ông thận trọng cạy những mi mắt dính chặt lại với nhau ra và nhìn về phía trước như người mộng du: đằng sau cơn bão tuyết, trong bóng tối dày đặc bùng cháy ba ngọn lửa. Đây là mê sảng hay quả thực những ngọn lửa đó đã bùng cháy ở trên bờ biển?

Shatsky sờ thấy cạnh mình chiếc áo ngắn của Miller và hết sức giật cổ áo anh. Miller rền lên.

– Miller! - Shatsky thì thào mặc dầu rằng ông tưởng mình đang hét. - Miller yêu quí ơi, dậy đi! Trên bờ có lửa! Nhiều lửa lắm!

Miller cựa quậy và chật vật xoay ngửa người ra. Bám lấy tay và vai Shatsky anh từ từ ngồi dậy, phả hơi thở nóng hổi vào ông.

- Anh em ơi... - anh nói khẽ và giọng anh đứt quãng. - Anh em ơi, nhanh lên! Cái chết vây quanh chúng tôi, anh em ơi! - Anh đứng lên, lảo đảo.

- Sao vậy? – Shatsky gọi anh. – Nằm xuống, đừng cử động! Hãy kéo dài đến sáng! Có thể họ đã thấy.

Anh em tù binh không cựa quậy. Chỉ có một chiến sĩ Hồng quân ngẩng đầu lên rồi lại gục xuống ngay.

Sáng ra chỉ còn hai mươi hai người sống. Đến trưa, từ phía nam, từ mũi Bek-Tash, một cánh buồm bập bềnh trôi như chiếc cánh xám khổng lồ. Nó bay và chồm trong những làn sóng đen, vật lộn với gió Bắc khốc liệt.

Chỉ có mình Miller trông thấy cánh buồm. Shatsky nằm mê sảng. Ông tưởng như đá giơ những cánh tay nặng nề ôm chặt lấy ông và muốn đè ông xuống đất.

Miller ném chiếc áo choàng lăn lóc trên đất vào đống lửa đang hết củi. Làn khói vàng ngột ngạt bốc lên từ đống lửa.

Vật cuối cùng mà Miller trông thấy là khuôn mặt rắn rỏi đội mũ lông che tai; sau đó miệng anh bỏng rát vì một chất nước dễ chịu, rồi có một giọng the thé nào đó nói bằng tiếng Nga: «Thu nhặt mười lăm người này thôi, những người khác đã chết cả rồi». Miller không nhớ được gì hơn nữa.

Không ai biết được tên người Kirghizia từ bờ biển đã nhận ra khói của những đồng lửa trên đảo Kara-Ada. Có thể là người Kirghizia đó hãy còn sống. Có thể là người đó chăn đàn cừu của trại «Người nuôi cừu» tại các đồng cỏ Ada, gần Guryev, hoặc là người đó làm việc tại các mỏ muối ở vịnh Kara-Bugaz, – không ai biết người đó, sa mạc đã nuốt mất tên anh. Những người du mục không có giấy thông hành; họ đi vào thảo nguyên và không thể tìm được họ.

Không ai biết tên những người Kirghizia đã nhóm lên trên bờ Bek-Tash những đồng lửa trả lời. Họ đốt lửa lên và nói về nỗi bất hạnh, về việc trên hòn đảo đáng nguyền rủa không có gì khác ngoài rắn rết đó, lại có người. Ai rơi vào đảo Kara-Ada đó chỉ có thể là gặp tai họa.

Phải cho thuyền ra đảo, nhưng những người Kirghizia không có thuyền. Thuyền ở xa, ở mãi tận vịnh Kara-Bugaz, nơi những người Nga dựng lên một căn nhà bằng ván ghép và để ở đó một người râu rậm đen nhánh và có cổ họng đã bị rạch mổ.

Tiếng đồn lan khắp những người du mục rằng ở cuống họng người đó có đặt chiếc ông bằng bạc. Các cụ già ngạc nhiên vì thấy bọn kẻ cướp cho đến nay không bị cái ông quí giá đó cám dỗ và không giết người Nga lạ lùng đó. Người ta kể rằng người Nga đó ghi chép trong một quyển sách to những sự chuyển vận của gió, mây, màu nước và các dấu hiệu khác. Những công việc của người Nga đó thoảng mùi ma quỉ. Căn cứ vào tất cả những điều đó thì rõ ràng đây là một phù thủy chính cống tuy tốt bụng Ông ta đã chữa cho những người du mục khỏi bệnh đau mắt hột, ung nhọt và bao giờ cũng chở họ qua eo bể trên chiếc thuyền của mình.

Người có cổ họng bằng bạc đó tên là Nikolai Remizov. Ông là nhà khí tượng đầu tiên đồng ý ở lại mùa đông tại trạm khí tượng trên vịnh Kara-Bugaz cùng với ông già canh gác Aryants.

Theo ý của các đồng chí thì, ở lại Kara-Bugaz, Remizov cầm chắc cái chết. Nhưng nửa năm đã trôi qua mà vẫn không có ai đụng đến ông. Hoàn toàn không có tin tức gì ở Nga tới. Remizov chỉ đoán rằng ở Nga nội chiến đang ác liệt.

Ông sống với Aryants như Robinson Crusoe vậy. Họ săn vịt trời, bắt cá trong eo biển. Người ta để lại bột mì, đường, dầu lửa và chè đủ dùng một năm. Suốt tháng mười một họ dự trữ cây muối và ngôi nhà chật hẹp của họ ấm áp, thơm mùi bánh mì do Aryants nướng.

«Xung quanh nơi này hàng trăm ki-lô-mét không có người ở», - ngay ngày đầu tiên Remizov đã ghi vào nhật ký của mình khi ông di chuyển từ những chiếc thuyền Turkmenia to rộng tới ngôi nhà bằng ván ghép.

Remizov không coi khí tượng học là khoa học chính xác, ông gọi nó là một nghệ thuật và ông không chỉ lo quan sát khí tượng mà còn nghiên cứu vịnh Kara-Bugaz và sa mạc.

Ông khẳng định rằng câu tục ngữ: «mọi vật đều trôi, mọi vật đều biến đổi» – nảy sinh trước hết trong đầu óc những người ở sa mạc.

«Trong sa mạc không có gì đứng yên, - ông ghi trong nhật ký của mình. - Ở đây mọi vật thường xuyên vận động mặc dầu rằng thoạt nhìn ta như đắm mình trong vương quốc của sự bất động.

Cát xê dịch, những con đường cũ bị xóa đi, những chiếc lều của người du mục thoắt hiện, thoắt biến, gió thay đổi từng giờ, những con người du mục. Các sa mạc là những không gian chuyển động của đất liền. Đó là những lục địa nhỏ bay lên không lúc có bão và tạo ra những hậu quả phi thường về màu sắc gọi là những ánh hoàng hôn».

Trong buổi chiều tháng giêng mà chúng tôi đã mô tả trên kia, Remizov ngồi bên cuốn nhật ký và vội vã ghi lại những kết luận của mình về tính chất lắng đọng của muối Glauber trong vịnh Kara-Bugaz. Trong giờ phút ấy những kết luận đó đối với ông dường như là thiên tài. Bây giờ chúng đã thành chân lý sơ đẳng.

Ông đã giải thích đúng đắn rằng muối Glauber chính là mirabilite[4], nó lắng đọng thành những tinh thể trên đáy vịnh và chỉ về mùa đông, khi nhiệt độ nước tụt xuống đến năm độ âm, nó mới trôi lơ lửng trong nước. Kara-Bugaz - công xưởng sản xuất ra mirabilite - chỉ hoạt động vào mùa đông, khoảng từ tháng mười một đến tháng ba. Những cơn bão mùa đông ném hàng núi lớn mirabilite lên bờ, hàng trăm nghìn tấn.

Trong tháng ba, nước vừa ấm lên, mirabilite hòa tan hết trong nước. Mùa hè, trong vịnh không có mirabilite cứng.

Nóng nực mùa hè tác động lên vịnh như chiếc lò đốt. Nó làm cho nước đậm đặc đến mức, với năm độ dương, việc kết tinh mirabilite trong nước đã bắt đầu. Cả mùa hè lẫn mùa đông đều thuận lợi cho việc tăng thêm không ngừng, nhưng theo chu kỳ, những kho dự trữ mirabilite.

Remizov tưởng như hiện tượng đó giống với chu trình đời sống thực vật trong thiên nhiên. Mùa xuân nào cây cũng nở hoa và mùa thu nào nó cũng cho quả mới. Mùa đông nào vịnh cũng cung cấp hàng triệu tấn mirabilite mới tinh, cung cấp trong hàng nghìn năm và sẽ cung cấp hàng nghìn năm, dù ta đã khai thác, đã chuyển đi, đã chế biến bao nhiều triệu tấn mirabilite đi nữa.

- Nguồn của cải ở đây! - Remizov nói, lật cuốn sổ tay mới ghi.

Ông nói bằng thứ giọng lạ lùng, có tiếng vang kim loại. Nếu như nước bọt rơi vào cái ống đặt ở cổ họng ông, thì giọng nói ông như bị huýt gió, và từ giọng nam cao chuyển thành giọng nam trầm.

Remizov để nhật ký đó và bắt đầu mơ mộng. Ông làm cho Aryants tin rằng sau ít năm nữa trên những bờ vịnh Kara-Bugaz vô bổ, người ta sẽ dựng tượng đồng cho Zherebtsov, người đầu tiên nghiên cứu vịnh và là bố nuôi của ông. Zherebtsov sẽ đứng, đầu đội mũ đi biển mềm. Ở chân tượng ông có gắn bản đồ vịnh Kara-Bugaz bằng đồng. Trên tượng ghi: «Tặng nhà nghiên cứu dũng cảm vịnh Kara-Bugaz - Nước Nga Xô-viết»

Aryants ngồi xổm trước bếp lò và đun chè bằng nước lợ. Gần chín giờ tối. Bên ngoài, phía bên kia eo biển âm vang lên một phát súng, phát thứ hai rồi thứ ba.

Remizov đứng dậy.

- Đừng đi một mình, ta cùng đi, - Aryants nói.

Họ đi ra trong đêm lộng gió. Bên kia co biển hẹp có ai đó kêu toáng lên, sau đó lại bắn súng chỉ thiên.

Remizov tháo con thuyền, bắn súng trả lời và chèo thuyền đi. Aryants rầu rĩ ngồi đằng lái. Những phát súng từ phía bắc là dấu hiệu xin thuyền. Cũng đã có vài trường hợp như thế, nhưng chưa có lần nào những người Kirghizia đến gần vịnh ban đêm, và điều đó khiến Aryants lo lắng.

Trên bờ hai thanh niên Kirghizia đang xoay tròn trên mình những con ngựa bất kham. Họ lặng lẽ chìa những bàn tay rộng và phẳng bắt tay Remizov và Aryants và cả hai bắt đầu nói ngay. Remizov chỉ hiểu có một điều: có những người đang chết trên đảo Kara-Ada. Họ đã đốt những đồng lửa sang ngày thứ hai và xin giúp đỡ. Cần phải đưa thuyền buồm Turkmenia tới. Đó là những người như thế nào và họ từ đâu rơi vào đảo, không ai biết. Remizov lạnh cả người. Cái lạnh đó báo hiệu những hành vi không suy nghĩ và giống như niềm phấn khởi mà ông đã chỉ cảm thấy trong thời thơ ấu, khi đêm đêm ông khóc trên các quyển sách.

Remizov đem theo một người Kirghizia và quay trở về. Ở trạm khí tượng có chiếc thuyền buồm buộc ở bên. Gần hai giờ liền họ hăng hái làm việc, củng cố lại buồm, đem theo hai thùng nước, một chai rượu votca, một ít cá nướng và đi ra biển.

Aryants đứng trên bờ. Sau cùng Remizov hét to với anh ta:

- Nếu có xảy ra chuyện gì thì theo hướng Krasnovodsk nhé!

Aryants huơ tay: nói chuyện với người điên thì có nghĩa lý gì!

Đêm khuya họ ra khỏi vịnh. Thuyền bắt đầu tròng trành. Remizov nhớ rằng quanh họ hàng trăm hải lý không có một con tàu nào, không có một con người sống nào, chỉ có biển lạnh buốt, chết người, đêm tối và hai người trong bọn họ trên chiếc thuyền Turkmenia kêu răng rắc. Bất giác ông thấy sống lưng ớn lạnh.

Ngôi nhà bằng ván ghép ấm áp, đầy cỏ rậm khô bao quanh, những ngày dài dằng dặc, tiếng súng rền thưa thớt bắn vịt trời, năm ngăn sách (chỉ mới đọc hết một ngăn) - tất cả những cái đó đã ở lại đằng sau, bị làn nước đen ngòm che khuất.

Người Kirghizia nói rằng phải cho thuyền ra biển xa hơn vì ở ven bờ có những đá ngầm, cả những núi đá, và va thuyền vào đá thì chả khác gì thủy tinh va vào sắt.

Họ đi suốt đêm như thế trong bão táp. Chỉ có một lần Remizov hút được thuốc lá.

Đến rạng sáng họ đã thấy mỏm đất đen của đảo Kara-Ada. Remizov hỏi anh Kirghizia xem gần Bek-Tash có chỗ thuận tiện để đổ bộ không. Anh Kirghizia hoài nghi lắc đầu. Công việc đâm rắc rối. Remizov cắn môi và hướng con thuyền lướt bay về phía đảo, nơi đống lửa bỗng xì ra làn khói vàng độc hại.

- Còn sống! - Anh Kirghizia cười và lúc lắc đầu. - Ờ, những người này còn sống!

Khuôn mặt ướt của anh bóng nhẫy lên vì những tia nước.

Remizov đã bắt gặt trên đảo nhiều xác chết và mười lăm người còn sống, nằm bất tỉnh. Remizov đổ ít nước và rượu vodka vào mồm những người còn sống và cùng với anh Kirghizia kéo họ xuống thuyền. Chỉ có Miller tỉnh lại. Những người khác rên rỉ và mê sảng.

- Các anh là ai? – Remizov hỏi Miller, khi con thuyền rẽ nước, theo chiều gió đi về Bek-Tash, nơi trú mùa đông của người Kirghizia. - Người đàn bà đi cùng các anh là thế nào? Các anh đã rơi vào đảo này ra sao?

- Đã năm hôm nay chúng tôi không uống nước, - Miller đáp và nằm trên sạp thuyền. - Những người bị thương hàn đã chết cả. Bọn giòi bọ đó đã làm gì – còn tệ hơn là đem bắn chết!

– Các anh là ai cơ chứ? - Remizov lại hỏi.

– Tù binh từ Petrovsk tới. Có đảng viên, có Hồng quân, có những người tình cờ bị bắt. Bọn Denikin đã rút chạy khỏi Petrovsk, chúng nhét chúng tôi vào hầm tàu thủy chở đi và ném lên đảo này, không thức ăn, nước uống.

Remizov không đáp lại gì cả. Thế là điều mà ông thầm sợ hãi đã đến sa mạc rồi, nội chiến và bệnh thương hàn đã đến đây rồi. Tất cả những thứ này ngăn cản ông tiến hành đến cùng những khám phá của ông, vì những việc nghiên cứu khám phá này mà ông náu mình tại đây, trong vịnh này, nơi hàng năm một lần, có hai chục chuyến xe đi ngang qua và không có một người Nga nào.

– Người đàn bà vô danh, – Miller nói, - người đàn bà ngẫu nhiên rơi vào đây thôi. Và cả nhà bác học này nữa, cũng là ngẫu nhiên. Bọn Bạch vệ đã ba lần đặt ông vào chân tường, định bắn.

- Nhà bác học nào? – Remizov hỏi và quay tay lái để tránh những núi đá ven bờ.

Miller không kịp trả lời: thuyền đã đi vào những ngọn sóng bạc đầu.

Những người Kirghizia túm lấy chiếc thuyền và thân ái kéo nó lên bờ. Họ lặng lẽ chuyển những người bị mê sảng vào trong các lều. Đến đêm năm người chết. Sáng ra người thứ sáu chết – ông lão nông dân, từng mê sảng về làng quê ở vùng «Kuban yêu quý».

Trong tất cả số tù binh chỉ có chín người sống sót.

Sáu người đi cùng với những người Kirghizia đến Krasnovodsk, hy vọng đến được nơi có xe lửa, còn ba người là Miller, Shatsky và người phụ nữ thì Remizov đưa về nơi ở của ông.

Shatsky lúc nào cũng mỉm cười một cách ranh mãnh. Người đàn bà Armenia, giáo viên ở Rostov thì khóc liên miên.

Cho đến lúc đó Remizov không hình dung được rằng ai đó có thể khóc mấy ngày liền. Ông giao người đàn bà Armenia cho Aryants săn sóc. Ông già địa chất nói lúng búng hàng giờ liền những lời an ủi vô duyên và, nghe người nữ giáo viên kể chuyện, ông nghiêm nghị lắc đầu:

– Đồ chó, lũ chó dại!

Chỉ mình Miller là bình tĩnh. Nhưng ngay cả anh ban đêm cũng không ngủ và hút nhiều thuốc lá.

Đêm thứ ba, Shatsky đánh thức Remizov dậy và xúc động kể cho ông nghe:

- Tất cả những điều tôi kể cho anh nghe lúc này, anh hãy giữ hết sức bí mật. Tôi đã có một khám phá thiên tài, nhưng không nên công bố, nếu không tất cả loài người sẽ bị tai họa thế giới lớn nhất tiêu diệt. Tôi là nhà địa chất. Tôi đã đi đến kết luận rằng trong các tầng địa chất không chỉ tập trung năng lượng khủng khiếp có tính chất vật chất, mà còn có cả năng lực tâm lý của những thời đại dã man, khi những địa tầng này được tạo thành. Anh có hiểu không?

Remizov ngồi trên giường:

- Có việc gì thế?

- Anh hãy chú ý nghe đây. Chúng ta đã tìm ra những phương thức làm thoát ra năng lượng vật chất như dầu lửa, than đá, đá phiến, quặng. Tất cả những cái đó đều rất đơn giản. Nhưng chúng ta không có cách giải phóng năng lượng tâm lý bị ép chặt trong các địa tầng đó. Người Mỹ đã khám phá ra phương thức này. Chúng căm thù chúng ta, chúng muốn quét sạch Nhà nước Xô-viết khỏi mặt đất. Chúng chuẩn bị nhả năng lượng tâm lý của các địa tầng nằm dưới chân ta. Năng lượng đó nằm trong đá vôi và phosphorite nhiều hơn cả. Các chất phosphorite – đó là ác ý bị nén chặt, đó là bộ não nguyên thủy lúc chạng vạng tối, đó là sự hằn học thú vật. Muốn thoát thân phải dùng cách khử khí độc. Để chống lại đá vôi chúng ta nhả năng lượng trẻ trung, mãnh liệt của các lớp phù sa. Cần phải đi Moskva ngay và báo cho Hội đồng dân ủy biết. Cần phải dùng các đội ngăn chặn bao vây các địa điểm có đá vôi và phosphorite thoát ra. Nếu không chúng ta sẽ chết ở khắp nơi, thậm chí ngay cả ở những xó xỉnh heo hút như vịnh Kara Buga này

Remizov thắp đèn và chăm chú nhìn Shatsky. Ông già ngồi trước ông. Khuôn mặt Shatsky trở nên giống chiếc mặt nạ lạnh như băng.

– Ông bao nhiêu tuổi?

– Ba mươi hai, - Shatsky đáp.

Remizov nhìn vào trong mắt Shatsky, hai tròng mắt im phắc như tròng mắt con cú bị bắt giữa ban ngày.

«Lại thêm một người nữa chết», – Remizov nghĩ. Gió đang rít trên ngôi nhà đơn sơ thảm hại che chở giấc ngủ cho những người bị mê sảng.

Remizov ngồi vào bàn, mở quyển sổ ra và ghi:

«Mồng ba tháng hai năm 1920. Chiều nay nói chuyện với Miller. Anh định đi đến Astrakhan, nơi Chính quyền xô-viết đã được củng cố vững chắc. Tôi do dự không lâu. Tôi để Aryants ở đây với Shatsky và người nữ giáo viên. Nhà địa chất đã hóa điên. Sau tất cả những gì đã xảy ra, con người không có quyền và không đủ sức lo việc nghiên cứu vịnh và khí tượng. Đã đến lúc tất cả «những chân lý dứt khoát» về tính chất phi chính trị của khoa học bay vèo xuống vực thẳm. Mùa xuân ẩm ướt đang rì rào trên nước Nga và ta không thể ngồi ngáp dài trong mùa xuân này».

Những tù binh còn lại ở nhà tù Petrovsk - gần ba trăm người - đã bị bọn Denikin ném lên bờ biển phía đông, gần vịnh Kara-Bugaz. Tốp tù binh đó đã vượt qua sa mạc đi về Krasnovodsk. Đường đi Krasnovodsk dài bốn trăm ki-lô-mét. Trước đó không lâu, bọn Bạch vệ đã bị các đơn vị Hồng quân tiến từ phía Ashkhabad tới đánh bật khỏi Krasnovodsk. Hồng quân đã chiếm được thành phố sau một cuộc chiến đấu ác liệt tại hẻm núi Gypsum.

Tù binh đi trong lúc không có ngày nào ngớt bão cát. Gió bắc thổi. Cuối chuyến đi khủng khiếp dài mấy trăm ki-lô-mét, hàng giờ đều có những người ngã xuống vì kiệt sức. Họ thét lên và gọi những người đi trước, nhưng dừng lại lâu thì cầm bằng như chết.

Phụ nữ cùng trẻ em và các thương binh - lính thủy lọc cọc chống nạng đi trên cát hy sinh trước hết. Những người đi trước đã vượt xa, những người đi sau mất hút người đi trước, họ đi mò mẫm trong sa mạc mù mịt cát, đi đến chiều tối, ngã vật ra và nằm xuống, biết rằng sẽ chẳng có sự giúp đỡ từ đâu cả.

Tin đồn loan đi các nơi trú đông hiếm hoi của người Turkmenia rằng có «cuộc diễu hành của những người bị thánh Allah nguyền rủa» từ sa mạc về Krasnovodsk. Những người Turkmenia xếp lều lại và chạy vào sâu trong sa mạc.

Anh em tù binh ăn những con thằn lằn và rùa sông. Thỉnh thoảng họ tìm được giếng nước đục. Một anh người Turkmenia biết rõ sa mạc này, dẫn đường cho họ và chỉ nhờ vậy mà phần lớn những người trong «đoàn diễu hành của những người chết» này được cứu thoát.

Trong số tù binh có nhà giáo người Georgia là Khaladze, người đã tham gia các cuộc khởi nghĩa cách mạng ở Ba Tư. Có Barkhudarov, người hoa tiêu nổi tiếng, đã đem vũ khí từ Astrakhan tới cho những người khởi nghĩa ngay trước mũi các tàu do thám của bọn Denikin. Chúng đuổi theo tàu của anh, nhưng Barkhudarov đã đánh chìm tàu của mình. Tại nhà tù Petrovsk chúng đánh anh một trăm que thông nòng súng và đã định bắn chết anh, nhưng chúng lại ném anh cùng với các tù binh khác lên những dải bờ chết của vịnh Kara-Bugaz. Có viên sĩ quan của quân đội Anh – Ấn là Murtuzalli, người đã chạy sang phía Hồng quân và chiến đấu chống bọn Denikin trong các đội du kích miền núi Dagestan. Có nhà bác học già Mukhin, tác giả bản dự án «Về việc xã hội hóa các khoáng sản trong lòng quả đất».

Còn cách thành phố tám chục ki-lô-mét, mọi người thấy rõ rằng, tất cả những người còn sống không thể đi tới Krasnovodsk. Lúc ấy Mukhin - người dẫn đầu «cuộc diễu hành của những người chết» – đã quyết định không đi tiếp mà nằm đợi sự giúp đỡ. Ông chọn bốn chục người khỏe mạnh nhất và cùng họ đi đến thành phố, cứ các cách ba, bốn ki-lô-mét một lại để lại một người như chiếc cột mốc sống để có thể lần theo đó mà tìm những người còn ở lại sâu trong sa mạc.

Ba người đã đi tới Krasnovodsk. Họ ngã vật trên phố, nhưng đã kịp kể cho anh em Hồng quân chạy tới gặp họ biết chuyện xảy ra trong sa mạc. Nửa giờ sau, người ta cho lạc đà từ Krasnovodsk đi vào sa mạc và các kỵ sĩ phóng nhanh, dựa theo những cột mốc sống, đi tìm những người ở lại trong sa mạc. Phần lớn anh em tù binh được cứu sống.

Ghi chú

[1] Trích trong bài thơ Vấn đề ấy tôi sẽ có lời thơ chân chính... (1942) ca ngợi 26 chiến sĩ cách mạng Azerbaijan bị địch sát hại. (ND)

[2] Musavat: là đảng phái chính trị theo chủ nghĩa dân tộc hồi giáo ở Azerbaijan. (ND)

[3] saksauls: Tiếng Kirghizia, nghĩa là cây muối. (ND)

[4] Công thức hóa học của mirabilite: Na2SO4.10H2O. (ND)

VỤ ÁN CHỊ NACHAR GÓA BỤA

Những con chim hoét lông bạc đậu trong những chiếc lồng dập nát, bị sặc sụa khói bếp. Cái nóng xanh ngắt bốc khói từ sau vách ngăn bằng ván ghép dán giấy hoa màu hồng. Tigran, chủ nhà ăn, trông giống như con dím bạc trắng, bực bội trút món thịt rán sốt lên các địa. Nước kvass trong các chai sủi bọt dưới lớp axit, trước ánh nắng. Thủy ngân trong các nhiệt kế vươn dài ra thành những cột nhỏ sẵn sàng bung ra và phủ kín cả năm chục ngấn vạch. Đã chín giờ sáng.

Món thịt sốt họ đem cho tôi và nhà địa chất Prokofyev đen như than cốc nung cháy. Chỉ riêng việc đĩa thịt sốt đó có mặt trên chiếc bàn nhỏ thọt chân này đã làm cho mặt người ta nóng rát lên hơn cả mặt trời hừng hực ở Krasnovodsk.

Prokofyev sợ hãi nhìn đĩa thức ăn và dùng đầu dĩa đẩy nó ra xa. Theo lời anh, ăn đa thức ăn đó «là không thể được». Chúng tôi uống mỗi người một chai kvass nóng rồi đi vào phòng tắm. Suốt dọc đường mùi mạch nha bay theo chúng tôi. Rõ ràng là mùi đó bốc ra từ người chúng tôi. Prokofyev văng tục một cách lịch thiệp: lần đầu tiên từ người anh – một cán bộ khoa học của Học viện dầu lửa - bốc ra không phải là mùi phòng thí nghiệm, mùi dầu lửa, mà là mùi rượu hoa quả.

Còn gì sảng khoái hơn được tắm trong cái buổi sáng tàn tệ như thế này! Những con thuyền trắng xóa chan hòa ánh hồi quang của sóng biển. Ánh sáng của chúng xanh màu lá cây dịu mát như ngọc thạch. Những cái đầu cá bột ánh bạc, bé tí, tỏa ra như những chiếc quạt, hướng về chiếc vỏ trôi bập bềnh trên mặt nước. Đáy biển toàn cát màu xanh da trời nhạt trong veo, những con cá bống tức giận, mắt lồi ra, tung tăng bơi lội. Ngay những vỏ đồ hộp vút lăn lóc dưới đáy biển cũng dường như làm bằng kim loại quí.

Biển hầu như không rì rào. Ngọn gió nóng thổi từ núi đá Ufra vào thị trấn, đến bờ biển thì đuối sức và lặng đi.

Việc đi tắm buổi sáng đã đảo lộn tất cả các kế hoạch của tôi. Tôi đi Kara-Bugaz, nơi dự định xây dựng một nhà máy liên hợp hóa chất lớn – tiền đồn của nền công nghiệp ở các sa mạc Kara-Kum. Tôi đã ngột ngạt mười ngày trong bụi rậm của toa xe lửa và bị cái nóng chói chang làm lóa mắt mới đi qua Tashkent tới Krasnovodsk.

Tại Krasnovodsk tôi đã gặp nhà địa chất bolshevik Prokofyev. Tôi bắt gặp anh vào buổi chiều tại khu tập thể của công ty «Kara-Bugaz Sulphate», trong tình trạng thảm hại nhất.

Trong rạp chiếu bóng bên cạnh, một nhà dương cầm cuồng nhiệt dũng cảm lướt tay trên các phím đàn. Prokofyev ngồi trên giường, chân đi tất ngắn, buồn chán, khổ sở vì nóng nực và không thể đi ra ngoài được: do tính nhu nhược, anh đã nhường đôi giày da vàng của anh cho anh lái xe Misha nằm giường bên cạnh. Misha đã đi xem chiếu bóng. Vì muốn trưng diện ở Krasnovodsk, anh đã hỏi xin Prokofyev đôi giày da và để lại cho nhà địa chất đôi ủng rách làm bằng vải buồm, dính đầy dầu mỡ. Prokofyev ngờ rằng Misha đã mê một cô nào ở Krasnovodsk.

Tôi chạy sang cô hàng xóm xin nước. Chúng tôi đốt chiếc bếp dầu kêu phì phì chán ngắt lên và nằm duỗi dài trên giường đợi nước chè. Prokofyev đã biết tính nết chiếc bếp dầu và tuyên bố dứt khoát rằng nửa giờ nữa chưa chắc ấm nước đã sôi.

Biết tôi đi Kara-Bugaz, Prokofyev tươi tỉnh hẳn lên, ngồi dậy và đi đi lại lại trong phòng.

- Trước hết, - anh nói, – anh cần phải nghĩ về đường đi cho tốt. Ta cùng suy xét nào.

- Nghĩa là đường đi nào cơ? Kara-Bugaz cách đây hai trăm ki-lô-mét đường biển.

Prokofyev cười nể nang:

- Nếu anh đi Kara-Bugaz như một cán bộ của công ty thì đi hai trăm ki-lô-mét. Nhưng anh lại đi với một tư cách hoàn toàn khác: cứ như tôi hiểu thì anh muốn nghiên cứu toàn bộ vấn đề Kara-Bugaz. Đúng thể chứ? Thế thì đường đi sẽ rắc rối lắm. Bản thân tôi từ lâu vẫn mơ ước một chuyến đi như thế. Tôi đã nghiền ngẫm từng chi tiết của chuyến đi đó. Nhưng tôi không có tiền, mà anh thì có tiền, vì thế tôi xin nhường không cho anh con đường đi của tôi.

Đây hẳn là một nhà bác học nhân từ kiểu mới: anh cho Misha giày và nhường cho tôi con đường đi đã nghiền ngẫm kỹ.

Mỗi bước đi của Prokofyev trong căn buồng tối tăm lại gây ra tiếng vù vù đáng sợ. Hàng ngàn con ruồi bay quanh anh, những bước chân ngắt quãng của con người cao lớn đó không để cho chúng yên.

Người đánh dương cầm ở rạp chiếu bóng đấm lên các phím đàn, đàn kêu lên man rợ như con người sợ hãi góc phòng này.

- Anh có nghe thấy không? – Prokofyev hỏi. - Man rợ!

Anh bước đi trong phòng.

- Anh phải đi Kara-Bugaz theo đường xoáy trôn ốc, - Prokofyev tiếp. - Kara-Bugaz là gì? Đó là nguồn muối Glauber vô tận và lớn nhất thế giới. Nhưng cốt lõi của vấn đề không phải ở đó. Cốt lõi của vấn đề là sử dụng nguồn của cải đó như thế nào. Ở Kara-Bugaz có muối, nhưng không có than đá, dầu lửa, nước, hơi đốt, không có cơ sở để chế biến muối đó thành những hóa chất quí giá nhất và vì thế dường như không có chỗ để xây dựng nhà máy liên hợp. Nhưng than, dầu lửa, nước và hơi đốt nằm trên con đường vòng vèo rộng lớn xung quanh vịnh. Trước khi nghiên cứu vịnh, anh cần phải nghiên cứu những con đường dẫn đến vịnh. Đường đi của tôi dựa trên chính điều đó.

Ấm nước đã sôi. Vừa lúc đó kỹ sư Khorobrykh và nhà địa hình Barkhin đến. Họ bỏ chạy khỏi rạp chiếu bóng vì không chịu được thứ âm nhạc tàn tệ và bị cái khát giày vò.

Khorobrykh đoạt ngay lấy vai trò cầm trịch cho câu chuyện từ đôi tay mềm yếu của Prokofyev. Đó là một người cao to, khuôn mặt giống Chaliapin[1], tư thế quân nhân. Anh chỉ đạo việc đi tìm đường bộ đi từ Krasnovodsk đến Kara-Bugaz. 

Tôi đã quan sát anh mấy ngày. Anh đã làm việc như một vị tướng ngoài mặt trận, mặc dầu đạo quân của anh chỉ gồm có bác quản lý Korchagin, vài đoàn viên thanh niên cộng sản đo đạc địa hình, năm công nhân người Turkmenia và bốn con lạc đà. Nhưng đạo quân nhỏ bé đó đã hoạt động nhanh chóng và rành mạch. Các mệnh lệnh của Khorobrykh ngắn gọn và khiến người ta nhớ tới lời nói nổi tiếng của Napoleon: «Hỡi binh sĩ, bốn mươi thế kỷ từ trên đỉnh Kim Tự Tháp nhìn các anh!».

Tiếc thay trong các mệnh lệnh của Khorobrykh không có chỗ nào ghi tính chất khắc nghiệt và độ lớn mênh mông của sa mạc. Anh nói như sấm: «Hỡi anh em đo đạc địa hình! Anh em phải tiến đến những mạch nước đắng Kosh-Aji và duy trì những cái giếng mà theo như các bia khắc trên núi đá từ thời Tamerlane, có thể lấy nước uống cho một trăm con lạc đà. Từ những giếng nước đó, anh em hãy vạch đường lên phía Tây – Bắc, nhưng anh em hãy nhớ rằng các kích thước của những địa điểm đó thường rất hay bị những tia hồi quang của các hồ muối làm cho sai lệch đi».

Khorobrykh suốt đời sống ở Trung Á. Anh đã tham gia nội chiến. Cho đến những ngày gần đây, thời kỳ chủ nghĩa cộng sản thời chiến còn lưu lại chút ít dấu vết trong anh: đó là những cách giải quyết nhanh chóng, những hành vi táo bạo và vẻ ngoài thô lỗ.

Mùa đông anh đi ngựa qua sa mạc đến Kara-Bugaz, còn mùa thu anh đi thuyền Turkmenia từ Kara-Bugaz đền Baku.

Không kỹ sư nào dám táo bạo làm như thế. Vì bơi trên biển như thể cũng giống như đùa với cái chết.

Khorobrykh đã viết bài nói về khả năng đi biển của những chiếc thuyền đó và gửi đăng trên tạp chí địa phương Ashkhabad. Cứ theo bài báo thì hóa ra những thuyền Turkmenia dường như vững chắc hơn tàu thủy và đi nhanh hơn các xuồng máy. Điều Khorobrykh đánh giá cao hơn cả trong những chiếc thuyền Turkmenia đó là các thuyền ấy được chế tạo theo cách không phải trát, xảm gì cả, những tấm ván được ghép sát bên nhau, đặc biệt khít. Chỉ có một điều làm cho Khorobrykh bối rối: Khi đi vào nước biển trên vịnh Kara-Bugaz, những chiếc thuyền Turkmenia thường bị rỉ nước tợn và thậm chí bị đắm.

Khorobrykh đã lao vào nghiên cứu hiện tượng này, không phải vì tò mò, mà vì cho đến thời gian gần đây muối Glauber (mirabilite) vẫn được chở bằng thuyền Turkmenia từ các xí nghiệp xa xôi vào eo biển. Nguyên nhân rò rỉ là ở nước vịnh Kara-Bugaz và ở chỗ mỗi cây gỗ dù khô nhất cũng chứa một lượng nước ẩm nhất định. Khorobrykh giải thích rằng nước vịnh Kara-Bugaz là một dung dịch muối bão hòa. Khi thuyền đi vào vịnh Kara-Bugaz thì nước có kiềm ở đây tức khắc hút hết nước ẩm từ những tấm ván ở mạn thuyền, khe hở giữa các tấm ván há rộng ra và cố nhiên là thuyền chìm. Khorobrykh kiên quyết bám giữ thuyết đó.

Thì giờ còn lại hôm qua chúng tôi tranh luận về nguyên nhân khiến các thuyền Turkmenia bị nước rỉ vào và nghe Khorobrykh kể chuyện lịch sử nghiên cứu vịnh Kara-Bugaz. Khorobrykh đến Kara-Bugaz vào năm 1914 và có đầy đủ quyền để tự coi mình là dân đã sống lâu ở vịnh Kara-Bugaz.

Buổi chiều Prokofyev không kịp nói cho tôi biết đường đi, và câu chuyện của chúng tôi mãi sáng hôm sau mới kết thúc tại chỗ tắm.

– Đường đi của anh phải như thế này, – Prokofyev ngồi khuất bóng trên bậc tắm, nói. - Đầu tiên là Krasnovodsk, nơi giờ đây anh đương ở, sau đó là Berikei và Makhach-Kala ở Dagestan, rồi Emba, sau hết là bán đảo Mangyshlak và chỉ sau đó anh mới có quyền đến Kara-Bugaz. Cả thảy ba nghìn ki-lô-mét đường đi trên biển Caspian và vài trăm ki-lô-mét đường bộ. Vùng Krasnovodsk giàu hơi đốt và dầu lửa, Dagestan sẵn hơi đốt, Emba nhiều dầu lửa, đá vôi, còn Mangyshlak nhiều than đá, phosphorite và dầu lửa. Tất cả các thứ đó đều cần dùng để chế biến muối mirabilite tại vịnh Kara-Bugaz thành những sản phẩm hóa học quý giá. Không có những thứ đó thì việc xây dựng nhà máy liên hợp ở Kara-Bugaz chẳng có ý nghĩa gì cả. Thể nào, đồng ý chứ!

- Đồng ý.

Prokofyev nhảy xuống nước. Thể xác anh xua rất nhiều không khí hầu như xuống tận đáy biển: nước xung quanh anh trắng lên vì những bong bóng hơi nhỏ xíu.

Ở chỗ tắm bên cạnh, Khorobrykh nhảy ùm xuống nước.

- Xin chào, những con chim ưng! - anh hét lên, chúi xuống nước và bơi từng sải dài về phía dãy núi đá Ufra.

Anh bơi, chìm trong ánh nước. Anh chìm ngập trong đó như trong một đại dương kỳ lạ chan hòa ánh sáng.

Con tàu chở dầu có ống khói màu vàng, vàng nhạt, đi thẳng về phía Khorobrykh. Trên đài chỉ huy nổi bật hàng chữ đen to: «Lafargue».

Cái nóng bốc khói màu hồng trên những quả núi chết lặng và những múi cát lóe sáng ở phương xa nom như một lục địa mênh mông huyền hoặc.

Buổi chiều, tôi gặp Prokofyev ở thị trấn Mới, sau ga. Các phố ở đây tựa mình vào những núi đá màu hung và lầm lì.

Prokofyev báo cho tôi biết tin mới nhất: người ta đã mang nước suối Jebel[2] đến nhà ăn thị trấn. Chúng tôi vội vã đến nhà ăn. Chúng tôi thấy nước lấy từ máy lọc dường như tệ hơn dầu tẩy. Đó là chất nước đặc và đục, đầy mùi dầu lửa và đỏ quạch vì có những mảnh gì đó tình cờ rơi xuống đáy. Uống nước ấy thực vô ích vì hầu như không đã khát. Người ta phát cho mỗi người có một thùng nước, vì một máy lọc đang đưa đi sửa chữa. Riêng mình Khorobrykh cần đến hai thùng một ngày.

Chứng cớ của cuộc khủng hoảng nước ngọt là những dãy thùng rỗng không chết lặng cuộn tròn theo hình xoáy trôn ốc xung quanh các két phân phối nước. Những con lạc đà ngạo mạn xéo thẳng lên những chiếc thùng mà các bà chủ nhờ một triết gia già người Turkmenia trông nom hộ. Phố xá ồn lên như sấm động, ông già người Turkmenia quất roi vào sườn xanh xám của lũ lạc đà, các bà chủ đỏ ửng như những người thợ đốt lò chạy lạch bạch đến dãy thùng, vừa chạy vừa nguyền rủa lũ lạc đà.

Chúng tôi đuổi kịp Khorobrykh trên đường đi. Nghe chúng tôi báo tin có nước suối Jebel anh vẫn làm bộ dửng dưng, tuy rằng anh vui lòng đồng ý đi ngay với chúng tôi đến nhà ăn. Là một kỹ sư thực thụ và là dân Trung Á, anh chứng minh cho chúng tôi thấy rằng nước lấy ở máy lọc ra chẳng kém nước mạch tí nào.

Tại nhà ăn người ta gọi nước chè hàng loạt, từng năm, tám, thậm chí chục cốc một. Barkhin và Korchagin ngồi giữa làn hơi nước chè thơm ngát và đả cả một hộp kẹo dành cho những người đi công tác xa. Tiếng nhạc vọng ra từ rạp chiếu bóng. Lúc này bụi đường ban ngày nằm yên trên hè phố, chứ không bốc lên cuồn cuộn, ào ào giữa các phố.

Không khí trong sạch. Những ngôi sao chín nẫu treo trên nền trời xanh xanh, chạm vào các mái nhà. Thậm chí ngay ở phương Đông cũng thường có những buổi chiều tối gợi nhớ đến những tranh phong cảnh của các họa sĩ của chúng ta và những vần thơ phương Đông. Barkhin nhìn trời và thốt lên:

- Scheherazade.

– «Scheherazade» là cái gì? - Khorobrykh nghiêm nghị hỏi.

- Là bầu trời.

- Tại sao lại «Scheherazade»?

– Từ Arabic «Scheherazade» cũng giống như từ «mớ bòng bong» của ta vậy, – Prokofyev nhẹ nhàng nói xen vào. - Barkhin ạ, anh có một liên tưởng thú vị: «Scheherazade» và «mớ bòng bong». Anh hãy nhìn lên trời xem: thật là một mớ bòng bong khủng khiếp của các ngôi sao đủ mọi cỡ!

- Đặt con chim họa mi vào giữa mớ bòng bong này và hãy để cho nó hót, – Khorobrykh nói. - Chà, chà, những con chim họa mi vùng Shiraz và những bông hồng vùng Khorasan! Chà, Zuleika, thứ hoa tử đinh hương của các thung lũng Iran!

Khorobrykh chế giễu thói ham chuộng đã nhàm những cái xa lạ của phương Đông. Anh thích cái khác ở phương Đông: cát màu hung, cây bông trổ hoa, những con lạc đà chở hàng bưu điện, những bụi cúc tau-saghyz, loài dê Hindu-Kush và những máy lọc nước. Anh giữ thái độ trân trọng đối với các giáo đường Hồi giáo ở Samarkand, nhưng xem đó chỉ như những công trình kiến trúc. Đối với anh, thơ ca của Saadi chỉ là những trò õng ẻo của lão già Ba Tư ranh mãnh muốn bịp các quốc vương ngây thơ. Trong các danh ngôn của Saadi[3] anh chỉ coi một câu có giá trị và thường nhắc lại câu đó với các anh em đo đạc địa hình:

«Nếu anh đi với người thọt, thì anh hãy khoèo chân lại để cho cái tật thọt chân của người đó không lộ ra quá rõ».

Sự lịch thiệp vô cùng đó của phương Đông khiến Khorobrykh vui thích.

- Nhân danh thánh Allah hiền từ và nhân hậu, tốt hơn hết là anh uống nước chè đi, - anh mời Prokofyev, - và nhân tiện anh hãy kể chuyện về công tác của anh ở Chikishliar. Điều đó thú vị hơn.

Khuôn mặt Prokofyev dưới gọng kính bằng sừng đầy bụi dường như đen sạm hẳn đi vì ánh chiều và rám nắng.

- Chikishliar ấy à! – Prokofyev đáp. - Ở đó mỗi tấc đất đều có dầu lửa. Dầu lửa tràn trề trên hàng loạt héc-ta. Baku sẽ mờ đi trước Chikishliar. Hơi đốt quí giá phụt lên từ mọi khe hở trên mặt đất.

- Thế cơ à, - Khorobrykh nói có ý dàn hòa, – trên đời này không còn có nơi nào hơn Chikishliar của anh.

- Ta hãy nói chuyện nghiêm chỉnh. Đã hai năm nay tôi kêu gào tại tất cả các hội nghị về Chikishliar, Nebit-Dag, Cheleken và Baya-Dag. Nhưng cố nhiên tôi nói đến Chikishliar nhiều hơn cả. Các anh đều biết rằng tôi đã mất ba năm để nghiên cứu kỹ lưỡng Chikishliar và tôi có quyền nói về nó một cách rất đáng tin cậy.

Bực bội, Prokofyev đã kể chúng tôi nghe câu chuyện thú vị về Chikishliar. 

Tôi có một nhược điểm: tôi muốn sao cho có nhiều người tự nguyện gắn bó với công việc viết văn. Ta thường gặp những người từng trải, biết nhiều chuyện thú vị nhất.

Họ đem theo vốn sống đó đi khắp nơi và tiêu phí vô ích bằng cách đem kể cho những bạn đường ngẫu nhiên nghe hoặc tệ hơn, chẳng kể cho ai nghe cả.

Tôi lúc nào cũng tiếc cái tài liệu tuyệt diệu đó bị mai một đi một cách vô ích. Đối với những người có vốn sống như thể tôi thường yêu cầu họ miêu tả lại điều họ đã trải qua, nhưng hầu như bao giờ tôi cũng vấp phải sự không tin tưởng ở sức mình, sự sợ hãi và sau hết là sự giễu cợt mỉa mai. Cái ý nghĩ hời hợt cho rằng nghề văn là công việc dễ dãi cho đến nay đã ăn sâu trong đầu óc nhiều người như đinh đóng cột. Số đông viện cớ mình đặc biệt say mê tính chân thực, cho rằng nghề văn là nói láo. Họ không ngờ rằng sự kiện được đưa vào văn học, tước bỏ những chi tiết không cần thiết và tô đậm một số nét đặc trưng, sự kiện được ánh hào quang nhè nhẹ của hư cấu chiếu rọi, bộc lộ bản chất sự vật sáng rõ và dễ hiểu hơn gấp trăm lần một biên bản đúng đắn, chân thực đến chân tơ kẽ tóc.

Nghe Prokofyev kể chuyện xong tôi đề nghị anh viết lại tất cả những gì anh đã kể. Ngược với những lo ngại của tôi, anh sẵn lòng đồng ý.

Anh ở Krasnovodsk chờ tàu thủy đi Kara-Bugaz. Con tàu đã bị mắc cạn ở Hassan-Kuli và ngay cả giám đốc cảng cũng không thể nói cho chính xác khi nào có tàu, - trong mọi trường hợp, một tuần lễ nữa có tàu là sớm.

Prokofyev dành hai ngày để ghi chép. Anh không thể viết ở khu tập thể được. Anh em về địa hình quan tâm tợn đến việc thử viết văn của anh và bắt đầu nô nức châm chọc anh về khoản «cảm hứng thiêng liêng» và «những lá nguyệt quế của Sholokhov» khiến Prokofyev ngủ không yên. Vì thế từ sáng anh đã đi sang thị trấn Mới, đến nhà người bạn và ngồi viết trong căn phòng mát mẻ của bạn. Mãi chiều anh mới trở về khu tập thể và chúng tôi đi ngay ra ngoại ô thành phố để tắm.

Đêm tối như lớp muội vãi tung ra, sà xuống biển và trùm lên bờ sự tịch mịch sâu thẳm. Chúng tôi không nhìn thấy nước, chúng tôi chỉ cảm thấy nước mát rượi trên cơ thể nóng hổi của chúng tôi. Dần dần mắt quen với bóng tối và những đốm sao sáng như những hạt kê bắt đầu rơi lả tả quanh chúng tôi, rơi vào nước; nước hơi sáng và ngâm mình trong nước đến thắt lưng, chúng tôi hình dung rõ vùng biển nông nhiệt đới mở rộng quanh mình.

Những chiếc đèn ở cảng hắt bóng im lìm trên mặt nước như những cặp mắt xanh của loài cá quen lặn sâu dưới nước, nửa đêm bơi lên để nhìn các vì sao. Biển bốc mùi nồng gắt như mùi vườn rau tưới đẫm nước lúc ban mại. Trong hương biển có mùi muối mặn và sò hến.

Prokofyev vừa mặc quần áo mò mẫn trong bóng tối mù mịt vừa nói rằng viết văn là công việc nặng nhọc nhất, hấp dẫn người ta nhất trên đời, và nếu như anh không là nhà địa chất thì chắc chắn anh sẽ thành nhà văn. Hai ngày không đủ để anh viết ra câu chuyện của mình. Anh xin khất hai ngày nữa. Vì lẽ đó tôi bỏ mất chuyến tàu đi Baku (theo đường đi của Prokofyev, tôi phải đi Dagestan). Chúng tôi tranh cãi lâu, nhưng rốt cuộc tôi phải đồng ý với anh.

Prokofyev đưa truyện ngắn của anh cho tôi một ngày trước khi tôi đi. Anh rất không muốn tôi đọc truyện đó trước mặt anh. Anh vẫn chưa hết hẳn sự sượng sùng không thật. Truyện ngắn của anh nhan đề là «Những dòng sông đen».

Sau đây là truyện ngắn đó:

«Ba năm trước đây tôi đã quan tâm đến một hiện tượng lạ lùng xảy ra trên đảo Cheleken. Hiện tượng đó là: người ta đã khai thác dầu lửa trên đảo này từ ba mươi năm nay trong khi, theo tất cả những dữ kiện địa chất thì dự trữ dầu lửa ở Cheleken rất nhỏ và chỉ khai thác mươi mười lăm năm là cạn hết.

Một cơ quan khoa học cử tôi đến Cheleken để tìm hiểu và cắt nghĩa tình hình đó.

Lần đầu tiên tôi đến Trung Á. Tôi ngạc nhiên vì vẻ hoang vắng của những nơi tôi phải đến. Trong tài liệu khoa học, các địa điểm đó thường được nhắc tới và dường như chúng đông dân cư hơn.

Thời gian ngắn ngủi tôi ở trên đảo Cheleken đã khiến tôi tin chắc rằng nguồn gốc của sự không khô kiệt dầu lửa đảo này chỉ có thể giải thích trên lục địa, ở gần các vùng Chikishliar, Hassan-Kuli và Atrek.

Tôi đến những vùng đó. Tại bến Hassan-Kuli người ta chuyển hành khách từ tàu thủy sang những chiếc thuyền buồm nhỏ đáy phẳng và cách bờ chừng một ki-lô-mét thì chuyển khách sang xe hai bánh đi trên vạt nước cạn và sau cùng đưa khách vào bờ cát bằng phẳng.

Tôi cảm thấy ngột ngạt, khát nước và lo lắng vô cùng. Tôi ngạt thở vì mùi cá chết thối và lâm vào trạng thái quen thuộc với tất cả những ai lần đầu tiên đến phương Đông. Có thể gọi trạng thái đó là «nỗi buồn nhớ cái quen thuộc». Tôi tưởng như những phòng thí nghiệm mát rượi của Viện và tàn lá cây dày dặc của các khu vườn ở Leningrad làm cho các căn phòng râm mát là thiên đường đã bị mất. Tôi tự hỏi: không biết những khu rừng bạch dương và những con sông mọc đầy hoa súng, những cơn mưa tí tách và những ngọn cỏ có tồn tại thực không. Mảnh đất khô căn trần trụi và rắn như đá ở đây khiến tôi càng tưởng như sự tồn tại của những ngọn cỏ là đặc biệt không thật.

Tôi đã sống ở Baku, ở Grozny, ở Emba và với tư cách là nhà địa chất tôi biết rõ rằng những vỉa dầu lửa nằm trên đáy khô cạn của những vịnh biển xưa kia, nằm ở những nơi thường là cằn cỗi và ít hấp dẫn. Chính vẻ buồn tẻ của những địa điểm mà tôi đã tới, đối với tôi dường như là chứng cớ chắc chắn chứng tỏ ở đây phải có khối lượng dầu lửa lớn.

Tôi đã ở bản Kuljar, tại nhà ông thầy thuốc người địa phương - ở đây gọi là tabib. Đó là ông già người Turkmenia da nâu xám, dáng uy nghi. Ông xem tôi cũng là người hiểu biết về dầu lửa và các nguồn tài nguyên khoáng sản khác và, vì thế ông coi tôi như đồng nghiệp. Ông tabib này phải giấu không cho những người phàm tục biết công việc của mình.

Khi tôi đến Kuljar, bản đã được đặt ở đây một năm rồi và bị cả một vòng đai rác rưởi, bùn lầy hôi thối vây quanh. Lúc ấy tôi chưa biết rằng các bản làng chỉ được đặt một địa điểm trong vòng một năm rưỡi đến hai năm. Sau thời hạn đó, các bản làng làm cho tất cả đất đai xung quanh bẩn thỉu đến mức phải rời chúng đến chỗ mới, sạch sẽ.

Tôi vùi đầu vào công việc. Có lẽ nhiều người không biết lý thuyết về dầu lửa đầu tiên và dầu lửa thứ hai. Bản chất của lý thuyết đó là: dầu lửa phát sinh ở một địa điểm rồi đi chu du trong lòng trái đất, thường nó đi từ những tầng sâu vươn lên gần mặt đất, nó xuyên qua những chỗ trống và những quặng xốp, đi về phía ít bị cản trở nhất. Ở đây, áp lực của dầu lửa đóng vai trò lớn.

Theo sự quan sát của tôi, trong trường hợp ở đảo Cheleken, chúng ta có một thí dụ cổ điển về việc di động của dầu lửa. Tôi quên chưa nói rằng dầu lửa tìm thấy ở nơi nó hình thành gọi là dầu lửa đầu tiên, còn dầu lửa tìm thấy ở xa nơi nó hình thành hoặc thứ dầu lửa đi lang thang đó gọi là dầu lửa thứ hai. Tại đảo Cheleken, dầu lửa thứ hai cứ từ một phía nào đó không ngừng phọt lên các tầng dầu lửa ở đó. Điều đó cắt nghĩa sự không khô cạn của các vỉa dầu lửa ở Cheleken. Nhưng chính quê hương dầu lửa nằm ở đâu? Câu hỏi đó khiến tôi bị day dứt vô cùng. Tôi tìm công nhân rất khó. Tất cả những người Turkmenia trong bản tôi ở đều gốc gác người Igdyr. Thị tộc này từ lâu đời đã chiếm hữu những đàn gia súc đếm không xuể và nổi tiếng là có lắm thành kiến. Sau cách mạng chỉ có thanh niên bắt đầu lao động, còn những người già thì cho đến nay vẫn cho rằng lao động là thấp kém và họ dùng thì giờ vào hội hè, hút thuốc và cờ bạc. Phụ nữ phải làm hầu hết mọi việc.

Tabib có nhã ý dẫn những teriakesh đến chỗ tôi làm công nhân, đó là những người nghiện thứ thuốc phiện đen tệ hại, những kẻ cứng đờ, không trông mong gì được nữa. Có những lúc họ không nhúc nhích được. Một tháng sau tôi mới có người giúp đỡ là anh thanh niên Guzar sôi nổi và hiểu biết, nhưng hết sức tò mò. Anh quan tâm tẩn mẩn đến tất cả mọi cái và tôi phải giảng giải cho anh ngay cả lý thuyết về dầu lửa đầu tiên và dầu lửa thứ hai. Trong con mắt anh tôi là một nhà bác học bolshevik vĩ đại, biết được nguồn gốc của những điều kỳ diệu và đáng kính hơn những evlyad[4] – các con cháu của nhà tiên tri - đang sống nốt đời mình ở trong bản làng.

Ông tabib đã giày vò tôi một cách thong thả nhưng chắc chắn. Ông ta ngấm ngầm căm ghét những người bolshevik và khi nhắc đến cách mạng ông ta thở dài xướng lên một câu tục ngữ cổ: «Khi đàn lạc đà quay lại, thì con lạc đà thọt hóa ra con đi đầu đàn». Rõ ràng là ông ta dùng Con lạc đà thọt để ám chỉ những người nghèo đang nắm chính quyền.

Tôi điên tiết lên vì những cách chữa bệnh man rợ của ông ta. Ông ta bỏ ớt đỏ vào sữa lạc đà, sắc lên và đem cái thứ độc hại đó xoa lên mí mắt những người bị đau mắt hột. Đối với bệnh nhân giang mai, ông ta lấy đầu kỳ đà phơi khô, tán nhỏ thành bột, trộn lẫn với thuốc lá cho hút. Ông ta chữa mụn nhọt bằng cách dán lên đó mảnh thịt nóng hổi của rắn thằn lằn hoặc chó cún vừa giết thịt. Nhưng cách chữa bệnh kiết lỵ của ông ta thì khủng khiếp nhất. Vì cách chữa đó mà về mùa hè nhiều trẻ em chết. Ông tabib dùng hết sức xoắn chỏm tóc của bệnh nhân, không thèm chú ý đến những tiếng kêu tuyệt vọng. Cách chữa bệnh này thường dẫn tới chứng thoát vị.

Tabib chỉ biết bốn thứ bệnh đau mắt hột, kiết lỵ, giang mai và lao hạch. Tất cả các bệnh khác ông ta đều gọi là bệnh tim và chữa bằng cách đốt. Cách đốt của ông ta giống như sự tra tấn tinh vi. Người ta ép chặt một mảnh vải dạ đang cháy vào sườn bệnh nhân. Khi chỗ đốt, theo ý tabib đã đạt đến độ cần thiết người ta bỏ miếng vải dạ ra và đặt lên chỗ bị đốt một miếng gạc tẩm nước đái. Tabib không công nhận các bệnh phụ khoa nữ và nói rằng những bệnh này là do thánh Allah trừng phạt những kẻ bất tuân.

Tôi đã chịu đựng tất cả những điều đó hai tuần lễ, sau đó gặp dịp tôi đã gửi giấy đi Chikishliar yêu cầu cấm không cho tabib chữa bệnh.

Ngay sau đó tôi đi vào núi. Tại đây tôi đã có một phát hiện quí giá khiến tôi quên ông tabib.

Trước khi ra đi tôi đã chuyển chỗ ở từ nhà tabib sang nhà lều của chị Nachar góa bụa. Bản thân chị chuyển sang ở lều nhỏ cách lều lớn của chị vài bước chân. Tôi thích nhà lều của chị Nachar. Nhà lều đó rất sạch và ở xa bản làng, đằng sau dải đất hôi thối và đầy chó con chết, nằm trong khu lộng gió từ những dãy núi xa thổi tới.

Tôi đã tìm thấy ở chân núi những lối thoát ra của hơi đốt và bằng hàng loạt thí nghiệm, tôi tin tưởng dứt khoát rằng địa điểm nghiên cứu của tôi là một trung tâm của những vỉa dồi dào dầu lửa đầu tiên, từ đó dầu thong thả chảy loang thành những dòng chảy ngầm, theo ý tôi, những dòng này đi theo hai hướng, đến Cheleken và Nebit-Dag.

Lúc ấy trong các giới khoa học đã đặt ra một cách rộng rãi vấn đề Kara-Bugaz, nói khác đi là vấn đề khai thác và chế biến vỉa muối mirabilite lớn nhất trên trái đất. Chủ yếu tôi quan tâm đến vấn đề chế biến mirabilite. Lúc ấy đã loáng thoáng có ý nghĩ xây dựng ở Kara-Bugaz một nhà máy liên hợp hóa chất mạnh. Không thể hiểu được sự tồn tại của nhà máy liên hợp đó, nếu không có những yếu tố cơ bản như: nguyên liệu, nhiên liệu và nước.

Ở Kara-Bugaz chỉ có nguyên liệu là mirabilite; nhiên liệu cũng như nước đều không có. Tôi đã phát hiện ra những vùng đất có hơi đốt lớn nhất – thậm chí tôi khó khăn mới ước tính được dự trữ hơi đốt ở vùng Chikishliar – và tin chắc rằng điều đó sẽ cho phép tôi giải quyết ở mức độ đáng kể vấn đề nhiên liệu cho nhà máy liên hợp, bởi vì việc chuyển hơi đốt đi xa là vấn đề đã được giải quyết từ lâu bởi các kỹ sư người Mỹ.

Ngoài những lối thoát hơi đốt tôi còn phát hiện ra những nguồn iodine và bromine phong phú nhất.

Một phần của nhiệm vụ tìm nhiên liệu đã được giải quyết nhưng còn phần thứ hai: dầu lửa.

Trong việc này không có mối nghi ngờ gì vì cũng không phải suy nghĩ lâu. Cả vùng này tràn ứ dầu lửa như miếng bọt biển vậy. Nhưng dầu lửa ở đây cũng như ở Cheleken ở quá xa Kara-Bugaz và nằm sâu dưới đất. Nebit-Dag gần hơn. Chuyển vận dầu từ Nebit-Dag đến Kara-Bugaz là có lợi hơn cả.

Tôi nhớ là vào một sáng sớm nào đó tôi đang ngồi ở gần lều và suy nghĩ về chuyện dầu lửa thì Guzar đến gần tôi và xúc động nói rằng hai người nghiện làm công nhân chỗ tôi đã tìm thấy ở sau đồi một giáo đường Hồi giáo hoang tàn và phải chuyển nơi ở ra đó.

Guzar gọi tôi đi ngay ra xem chỗ ở mới của chúng tôi.

Tôi đi đến chỗ giáo đường, lòng buồn bực. Guzar đã làm đứt mạch suy nghĩ của tôi. Tôi cần biết hướng đi gần đúng của những dòng dầu lửa do tôi phát hiện, xác định xem cần phải tìm dầu lửa ở đâu cho gần Kara-Bugaz. Tôi cần phải ghi lại những điểm tại đó có nhiều khả năng gặp dầu lửa hơn cả, nghĩa là, nói khác đi, tìm được khoảng cách ngắn nhất từ Kara-Bugaz đến dải dầu lửa chạy chếch lên phía Bắc và, như tôi dự đoán, hòa với vùng đất Mangyshlak và Emba có chứa dầu lửa.

Chúng tôi lên đồi. Tôi tưởng nhìn thấy giáo đường với những viên gạch men xanh tơi tả như sulphate, nhưng trước mắt tôi là một tòa nhà bằng đất sét nện đen xỉn, lầm lì và không hấp dẫn. Hai người nghiện ngồi cười ở của giáo đường. Họ giận dữ nhìn tôi và Guzar khi chúng tôi đi qua để vào trong giáo đường. Tôi đã quyết định trước rằng trong bất cứ trường hợp nào cũng không chuyển chỗ đến giáo đường này. Mưu đồ của Guzar là hoàn toàn vô lý.

Vào đền giáo đường tôi sững người ra. Một người đàn bà ăn mặc tồi tàn, quấn khăn, che mồm và khẽ rên rỉ ngồi ven đường, dưới một mái nhà hư nát mặc cho ánh sáng dày dặc vàng xuộm màu rơm rạ chiếu vào. Bên cạnh người đàn bà là một đứa con trai nhỏ ngủ trên đất.

- Nachar đã đến chỗ chúng ta để nhờ giúp đỡ, - Guzar bối rối nói.

Tôi đã hiểu trò ranh mãnh trẻ con của anh về việc chuyển chỗ ở đến giáo đường, cái giáo đường do anh bịa ra để lôi kéo tôi đến đây. Bất giác tôi mỉm cười và nói:

- Cậu dịch đi.

Nachar gạt chiếc khăn ra và nói liến láu, những bàn tay khô đét chìa về phía chúng tôi. Những giọt lệ hiếm hoi lăn ra từ mắt chị. Chị nói lâu và say sưa, chị rất tung vòng tiền đồng đeo cổ và ném xuống chân tôi. Guzar thường hỏi lại chị và tranh luận với chị. Cả hai người đều xúc động và giọng họ đâm ra ríu rít như tiếng chim.

Tôi nhìn Nachar. Tôi ngạc nhiên trước nỗi đau khổ và khuôn mặt đẹp của chị. Tôi quen nghĩ rằng phụ nữ Turkmenia gân guốc, mặt bè bè và bị công việc quần quật làm cho xồ xề.

Cuối cùng Nachar im, chị lại đây chiếc khăn lên che miệng và ngồi xuống, tựa mình vào tường.

Guarợ dịch một cách chật vật. Nachar không phải người Turkmenia, chị là người Afghan. Hai mươi năm trước, lúc chị lên ba thì bị người ta bắt trộm ở nhà bố mẹ chị và bán cho anh Murad nghèo khó ở bản làng Kuljar.

Khi chị mười bốn tuổi, Murad cưới chị làm vợ. Cả bản làng căm ghét chị vì chị là người ngoại quốc. Murad đánh chị vì năm đầu chị không có con. Sau đó chị sinh đứa con trai và sống dễ chịu hơn: trong các gia đình Turkmenia việc sinh đứa con trai đầu lòng được coi như điềm lành. Sau đó chị sinh tiếp đứa con gái, nhưng rồi chẳng bao lâu Murad chết. Theo luật Sharia[5] người ta lấy hết cừu của Nachar, vốn chỉ có năm mươi con. Tháng trước đây người ta bắt trộm đứa con gái của chị và bán nó không biết ở đâu.

Trẻ con ném phân lạc đà vào chị.

Chị đã đi khắp các nhà lều, khóc lóc và cầu xin mọi người bảo cho chị biết người ta bán con chị đi đâu, nhưng ở lều nào đàn ông cũng tiếp đón chị bằng đấm đá. Ban đêm chị mang theo đứa con trai bí mật trốn đi Krasnovodsk. Nachar muốn khiếu nại với các thẩm phán bolshevik và các phụ nữ Nga là những người bảo vệ phụ nữ Turkmenia trước chồng họ, nhưng các lão già đã đuổi kịp chị cách bản không xa, họ đánh chị và đuổi chị quay về. Hôm qua ba evlyad và tabib đến nhà chị, họ gọi chị là con dê lạc đàn, dọa giết chị và bỏ đi sau khi đã xé mảnh vải dạ ở lều của người Nga ở.

- Họ sẽ giết chị ấy, - Guzar nói và run bắn người lên. – Ioldash[6] Prokofyev, chúng ta không nên quay về bản làng. Họ sẽ giết cả ba chúng ta và giết cả cháu trai cùng với chúng ta.

Tôi im lặng một lát. Mọi công việc nghiên cứu khoa học vụt bay khỏi đầu tôi. Tôi đã bị một cảm giác duy nhất xâm chiếm: sự nổi khùng. Tôi bước ra khỏi giáo đường và nói với những người nghiện đang cười rúc rích:

- Các anh hãy cho người đàn bà này ăn và sau đó cuốn lều lại, chúng ta sẽ chuyển sang địa điểm mới.

- Kệ xác con mẹ phù thủy Afghan cho nó chết. -- Một lão nghiện già trả lời tôi và nhe bộ răng vàng khè, to như răng ngựa trước mặt tôi.

Và tôi, nhà địa chất, cán bộ của một trong những Viện khoa học hàng đầu của Liên Xô, đã túm lấy áo choàng của lão ta, dùng hết sức xé tung ra đến nỗi chiếc mũ lông lăn khỏi chiếc đầu trọc của lão và tôi thét lên bằng cái giọng khiến chính tôi cũng sợ:

– Đồ chó, mày có nghe thấy người ta bảo gì mày không?

Lão nghiện ngồi xuống và nhắm mắt lại dường như chờ bị xử bắn.

Ba giờ sau chúng tôi nhổ trại và đem theo Nachar cùng đứa con trai của chị, chúng tôi đi về phía Hassan-Kuli.

Chuyến công tác đầu tiên của tôi ở vùng Atrek đã kết thúc một cách đáng buồn như thế đó. Tôi thấy vừa lòng vì mọi việc xảy ra đúng lúc tôi đã kết thúc những công việc chủ yếu. Chỉ còn lại những chi tiết nhỏ không đáng kể.

Dọc đường một người nghiện bỏ trốn. Chúng tôi nghỉ đêm trên sa mạc. Suốt đêm tôi không ngủ và lắng nghe, nhưng ngoài tiếng thằn lằn ra tôi chẳng nghe thấy gì cả.

Sang ngày thứ hai chúng tôi đi tới Hassan-Kuli. Tôi trả tiền những người nghiện và để họ đi. Trên tay tôi còn lại những tài liệu chưa chỉnh lý của chuyến công tác và ba con người đã trao gửi số phận họ cho tôi điều khiển: Guzar, người đàn bà góa và đứa con trai bốn tuổi của chị. Đúng là có chuyện để mà đau đầu. Tôi quyết định dẫn tất cả về Krasnovodsk, rồi ở đó sẽ liệu sau.

Đền Krasnovodsk tôi thu xếp cho Guzar vào học trường dành cho người Turkmenia và tôi cùng với Nachar đền Khu ủy Đảng. Phụ trách phòng phụ vận là chị Baril, nguyên là thợ may, chị là một phụ nữ nhỏ nhắn, sôi nổi và bướng bỉnh, có chiếc kính kẹp mũi hay tuột. Nghe tôi trình bày, mặt chị ửng đỏ lên từng mảng.

– Đồng chí cừ lắm, – chị nói và mắt chị sáng lên. - Đồng chí hãy để người đàn bà này ở đây, chúng tôi sẽ thu xếp mọi việc.

Chị chìa bàn tay rắn rỏi bắt tay tôi. Tôi đi ra, lòng nhẹ nhõm.

Một tuần lễ sau tôi nhận được giấy của chánh án báo cho tôi biết rằng tôi được chỉ định làm ủy viên công tố xã hội trong vụ án xét xử «những tàn dư của lối sống man rợ thể hiện trong việc hành hạ và tróc nã nữ công dân Nachar».

Qua chánh án tôi biết rằng tabib và sáu lão già evlyad đã bị bắt và giải đến Krasnovodsk, việc điều tra đã xong và sau vài ngày nữa sẽ mở phiên tòa để xét xử.

Tôi dùng mấy ngày trước phiên tòa không phải để chuẩn bị lời buộc tội, mà để viết bản báo cáo về việc sử dụng hơi đốt thiên nhiên ở Chikishliar.

Vì vấn đề này tương đối mới mẻ nên tôi cho phép mình dừng lại nói tỉ mỉ hơn trong báo cáo.

Khi giải quyết các vấn đề hơi đốt tôi xuất phát từ những nhu cầu của nhà máy liên hợp Kara-Bugaz. Nói về nhiên liệu thì cả than đá lẫn dầu lửa đều không thể bì được với hơi đốt. Toàn bộ vấn để chỉ là ở chỗ làm sao chuyển được hơi đốt đi xa bốn trăm ki-lô-mét, từ Chikishliar đến Kara-Bugaz. Năm năm trước đây việc xây dựng ống dẫn hơi đốt dài một trăm đến trăm rưỡi ki-lô-mét đã được coi là thành tựu kỹ thuật vĩ đại nhất, còn bây giờ thì những ống dẫn hơi đốt dài bảy trăm năm mươi ki-lô-mét đang hoạt động. Vì thế việc đặt ống dẫn hơi đốt đi xa bốn trăm bốn mươi ki-lô-mét không khó khăn lắm.

Dãy núi Đại Balkhany cắt ngang đường đi của ống dẫn hơi đốt không hề ngăn trở ống dẫn. Ngày nay các ống dẫn hơi đốt vượt qua được bất kỳ địa hình nổi nào.

Tôi đã trình bày với các kỹ sư dự án của mình. Họ phản đối tôi bằng cách nêu lên rằng việc đặt đường hơi đốt đòi hỏi phải xây dựng những kho chứa hơi đốt lớn.

Phải nói rằng không lần nào tôi gặp một chuyên gia không tìm mọi lẽ phản đối chống lại ngay cả một dự án hoàn hảo nhất. Đó là một thói quen nghề nghiệp. Ở các chuyên gia lâu năm, đó không chỉ là thói quen, mà còn là sự khó chịu đối với những quy mô lớn. Họ thở dài nhớ lại những nhà máy xưa cũ đủ tiện nghi ở đó trong các sân đều trồng cây bồ công anh và trong các văn phòng lúc nào cũng tĩnh mịch, sáng sủa. Không đi đâu mà vội và cũng đừng thúc ép một ai.

Những lời phản đối của các kỹ sư buộc tôi phải làm một số tính toán. Kỹ sư Khorobrykh ủng hộ tôi bằng áp lực quen thuộc của anh. Anh khẳng định những tính toán của tôi bằng những lời lẽ âm ỉ chống lại  «các kỹ sư ba hoa» hèn nhát. Hóa ra không cần đến một kho chứa hơi đốt nào cả vì bản thân ống dẫn hơi đốt là một kho chứa khổng lồ. Quả thực ống dẫn hơi đốt dài bốn trăm ki-lô-mét chứa được hai trăm rưỡi triệu mét khối hơi đốt. Không một kho chứa nào trên đời này có thể chứa một khối lượng hơi đốt như thế.

Việc ứng dụng hơi đốt rất đa dạng. Hơi đốt dùng làm nhiên liệu, phục vụ nhu cầu đời sống, dùng để thông gió, phục hồi các giếng khoan cũ trong công nghiệp dầu lửa, để tạo ra muội khói cần thiết cho công nghiệp cao su, để tạo ra carbonic acid cứng thường gọi là «băng khô» và nhiều hóa chất khác như rượu methanol, acetone, khí hydrogen, acetylen để hàn hơi, butadiene để làm cao su nhân tạo, ether, benzene, chloroform, các chất làm lạnh.

Trong báo cáo của mình, tôi đã nhấn mạnh sự cần thiết tiếp tục tiến hành nghiên cứu ở vùng Chikishliar trên quy mô lớn hơn so với những công trình nghiên cứu của tôi. Cần phải khoan sâu một nghìn mét và hơn thế nữa. Việc đặt các giếng khoan hơi đốt phải làm rất thận trọng và chỉ khi đó mới có khả năng sử dụng hơi đốt. Nếu không có thể xả ra không khí một cách vô ích hàng triệu mét khối hơi đốt. Việc đóng giếng khoan hơi đốt rất khó khăn. Hơi đốt luôn luôn tìm đường ra và phụt về các phía của các đường ống, như đã xảy ra ở Dagestan

Năm tới tôi sẽ lại trở về vùng Chikishliar để tính toán lượng hơi đốt. Để làm việc đó có hai cách rất đơn giản và thú vị. Cách thứ nhất là tính thể tích các lỗ rỗ và các chỗ trống trong quặng hơi,thể tích đó sẽ tương đương thể tích hơi đốt vì hơi đốt tràn ngập các chỗ trống đó. Tuy nhiên cách tính này sẽ cho những con số khá thô gần đúng. Cách thứ hai gọi là «phương pháp hạ áp lực» nghĩa là phải xác định sự giảm áp lực của hơi đốt thoát ra từ giếng khoan. Khi biết sản lượng của một giếng khoan (nói khác đi là số lượng hơi mà nó cung cấp) người ta tính ra trữ lượng hơi đốt trong lòng đất. Người ta làm như sau: Giả dụ một giếng khoan đã cho một trăm ngàn mét khối hơi đốt và áp lực sau đó giảm xuống một phần mười. Trong trường hợp đó trữ lượng hơi đốt dưới đất trong một giếng khoan là chín phần mười sản lượng nghĩa là nó bằng chín trăm nghìn mét khối.

Đó là những điểm chính được trình bày trên những nét lớn trong báo cáo của tôi. Và sau đó phiên tòa bắt đầu.

Tòa nhà của tòa án Krasnovodsk là nơi duy nhất tại đó trong mảnh vườn nhỏ phía trước có mọc những bông hoa cứng và đầy bụi, màu đất đỏ với tán lá xám ram ráp.

Tôi không nhớ tôi đã nói gì, hình như tôi đã nói rằng một nửa số phụ nữ Turkmenia không sinh nở được do kết quả của lao động khổ sai, rằng chỉ có Cách mạng tháng Mười mới rứt tung được những chiếc khăn mà các thiếu nữ Turkmenia dùng che mồm để biểu lộ rằng phụ nữ phải suốt đời câm lặng. Tôi yêu cầu cấm đội loại mũ dân tộc dành cho phụ nữ, nặng gần ba ki-lô-gam và gây nên bệnh lao cổ.

Các bị cáo rầu rĩ ngồi nhìn những chỏm râu của họ. Tabib từ chối không nói lời cuối cùng tại tòa, ông ta từ chối bằng một câu tục ngữ rất kêu: «Con trai đấng tiên tri không ngại đánh nhau, nhưng ngại nói».

Các bị cáo bị kết án nghiêm khắc: mỗi tên năm năm tù, sau khi hết hạn tù bị trục xuất ra khỏi biên giới nước Cộng hòa Turkmenia.

Tôi đã thấy Nachar trong phòng xử án. Chị không đeo khăn che miệng nữa và vận chiếc áo dài kiểu  Âu.

- Đồng chí thân mến, – chị Baril nói với tôi, đồng chí hãy nhìn Nachar! Thật là một người đẹp tuyệt vời! Áo dài của tôi chả bao giờ hợp với tôi như hợp với chị ấy. Tôi gửi chị đến một xưởng may mặc ở Baku. Nhưng phải làm sao cho chị ấy trước hết đừng sợ đàn ông và ô-tô đã.

Đến đây đúng ra thì có thể chấm dứt câu chuyện. Chỉ cần nói thêm rằng việc can thiệp của tôi vào cuộc sống cũng đem đến cho tôi biết bao nỗi lo âu và niềm vui như những công trình nghiên cứu của tôi về dầu lửa ở Cheleken và Chikishliar đã đem đến cho tôi.»

- Truyện này có đoạn tiếp theo không? – tôi hỏi Prokofyev.

- Tôi e rằng anh phải tham gia vào đoạn tiếp theo, - anh đáp. - Ngày mai anh sẽ lên đường, thế mà Baril lại sẽ gửi chị Nachar đi Baku trên chuyến tàu thủy ngày mai. Đề nghị anh trông nom chị ấy lúc đi đường và đưa chị ấy đến Baku theo địa chỉ đã định.

- Prokofyev, - tôi kêu lên, - anh càng ngày càng đẩy tôi đi xa Kara-Bugaz hơn!

Anh cười vang:

- Cách nhìn hoàn toàn sai lầm. Ở đây mọi cái đều gắn bó một cách vô hình với vịnh đó. Sắp tới chị Baril sẽ đi công tác trong chị em người Turkmenia và Kazakh ở Kara-Bugaz. Anh sẽ gặp chị ấy tại Kara-Bugaz và chị ấy sẽ kể và chỉ cho anh biết khối chuyện thú vị.

Ngày hôm sau những đám mây bụi xám xịt bốc lên trên các quả núi. Mặt trời trông như tấm mica giội xuống trái đất cái nóng mênh mông trắng toát. Trên bến tàu những con chó mình đây vảy với những cặp mắt vàng, thông minh, đánh hơi những đống gói, bọc và va-li bụi bậm, chúng gừ gừ nhau một cách hăm dọa và âu yếm.

Con tàu «Chicherin» nghếch mũi cao quá khổ của nó trên mặt biển xao động. Từ trên bến, Prokofyev vẫy mãi chiếc mũ đã bạc phếch và hét lên rằng khi đến Makhach-Kala nhất thiết tôi phải ghé thăm nhà địa chất Shatsky.

Baril kêu lên gọi tôi, tay chỉ chị Nachar:

- Anh trông để chị ấy đừng chết đuối nhé!

Khorobrykh rút tẩu thuốc đã bị gặm mòn và vẫy tay về phía tôi với vẻ mặt một thủ trưởng nhân từ, sáng suốt theo dõi việc hoàn thành đúng đắn các mệnh lệnh của mình. Trong giây phút đó tôi cảm thấy mình bị lệ thuộc vào anh và tôi hiểu rằng anh em vẽ địa hình có lý khi họ nói rằng có thể làm việc đằng sau con người đó «như đằng sau bức tường bê-tông».

Vào phút cuối cùng, Korchagin thở hổn hển chạy tới. Anh không tìm đâu ra nổi những chiếc yên lạc đà theo nhu cầu của khách hàng và kéo theo nỗi chán chường của mình ra bến cảng, tại đây nỗi chán chường đó tan vụn trước ý chí kiên cường của Khorobrykh.

- Phải tìm và rồi anh sẽ thấy. Ta cùng đi, - Khorobrykh nói.

Và tôi nhìn thấy họ đi qua cổng bến cảng làm bằng lưới sắt và trèo lên đồi. Tòa nhà thấp của Xô-viết thành phố  sáng trắng lên giữa những bông hoa vàng úa trên đồi.

Xe tải của Misha phóng vun vút trên đường ven biển làm bốc lên những cuộn bụi. Tiếng còi ô-tô khàn khàn như khát nước bật ra như lời anh nguyền rủa. Từ rất xa cũng trông rõ dòng chữ trắng trên thành xe của anh: «Công ty Kara-Bugaz».

Sau đó thành phố và những quả núi gấp khúc, cứng đơ ngoặt nhanh về bên trái. Sóng nhảy múa hỗn loạn gần những chiếc thùng đỏ làm phao dập dềnh trên mặt nước. Gió thốc. Tàu «Chicherin» thong thả và trang trọng hạ thấp mũi xuống và vừa nhả khói từ ống khói, thổi phồng lá cờ, tấm bạt trên boong và những cánh quạt thông gió bằng vải buồm, vừa ầm ĩ, run rẩy lướt trên sóng rộng từ biển xô vào.

Đến chiều sóng lặng và ở phía tây đã rực ánh hoàng hôn. Phía dưới chỗ mặt trời lặn, ngay sát mặt biển, những quầng sáng từ vùng này lướt sang vùng kia như ánh đạn trái phá màu xanh da trời. Con tàu chìm trong yên lặng.

Tôi đem nước sôi tới cho chị Nachar hay sợ hãi. Chúng tôi ngồi trên boong tàu giống như gia đình những người lang thang từ đâu đó tới ngồi uống nước chè. Nachar vận chiếc áo dài lụa cũ của chị Baril, đi đôi tất màu sáng và choàng chiếc khăn quàng trắng. Một anh thủy thủ xấu trai dạo cây đàn ghi-ta cũ bên cạnh chị.

Nachar đã biết nói vài câu tiếng Nga, nhưng chị nói như thì thầm và hễ nói là đỏ mặt. Sau khi uống chè chị lấy khăn quàng che kín nửa dưới mặt và ngồi im lặng, đưa mắt nhìn ra biển. Tôi tưởng như chị đã ngồi như thế suốt đêm: sáng hôm sau khi chúng tôi tới gần những bờ cát vàng rực Apsheron tôi vẫn bắt gặp chị trong tư thế đó.

Đến trưa những hình chồng chất của Baku xa xa đã hắt bóng xuống làn nước đục ngầu: những quả núi xám, bầu trời xám, những ngôi nhà xám phủ đầy những mảng màu mặt trời chói lọi nhưng cũng xám. Tàu chúng tôi lướt qua ven đảo Nargen, mũi Zykh và toàn bộ thành phố mờ đục, thành phố lôi cuốn những con mắt thèm khát của các công ty «Standard Oils» và «Royal Dutches», thành phố cách mạng, thành phố của 26 chính ủy[7], thành phố dầu lửa chồng chất ngày càng cao, cao vút trên mặt vịnh bằng phẳng rực rỡ, khi con tàu «Chicherin» vừa đến sát gần, vừa rúc lên tiếng còi trầm.

Tôi dẫn chị Nachar đến địa chỉ quy định theo lời dặn của chị Baril và giao Nachar tận tay chị công nhân trẻ niềm nở, phụ trách phúc lợi phụ nữ ở Xưởng may số 3.

Buổi chiều chuyến tàu oi bức bụi bậm đưa tôi lên phía Bắc, đến Dagestan nơi sẽ diễn ra một trong những trang sử tương lai của Kara-Bugaz.

Ghi chú

[1] Feodor Chaliapin (1873-1938): danh ca Nga. (ND.)

[2] Jebel (hay Dzhebel): tên một vùng miền núi thuộc nước cộng hòa Turkmenia. (ND.)

[3] Saadi (sinh1210, chết khoảng năm 1291 hoặc 1292), nhà văn và nhà tư tưởng Ba Tư. Tác phẩm lớn: Trường ca Bustan (1257) và Trường ca Gulistan (1258). (ND.)

[4] evlyad: bô lão trong thị tộc (tiếng Turkmenia). (ND.) 

[5]  Sharia - những luật lệ của những người theo Hồi giáo (chú thích của tác giả).

[6] Ioldash: đồng chí (tiếng Turkmenia). (ND.)

[7] Baku: thủ đô nước cộng hòa Azerbaijan nằm ở bờ phía tây biển Caspian, phía nam bán đảo Apsheron (có lẽ tên này do tiếng Ba Tư là Bad-kube có nghĩa là «nơi lộng gió» tạo thành).

Mùa hè năm 1918, thực dân Anh đưa quân can thiệp, giúp quân bạch vệ hòng bóp chết nước Cộng hòa Xô-viết trẻ tuổi. Ngày 20-9-1918, chúng đã xử bắn 26 chính ủy của thành phố Baku, trong đó có nhiều đồng chí lãnh đạo chính quyền Xô-viết ở Azerbaijan như Stepan Shaumyan, Prokopius Dzhaparidze, Meshadi Azizbekov, Ivan Fioletov,  Yakov Zevin. (N.D.)

HÃY HỌC TẬP NHỮNG CÂY RONG BIỂN

Trong hàng nghìn năm mặt trời là lời nguyền rủa sa mạc, giờ đây mặt trời là lời cầu phúc đối với sa mạc.

Viện sĩ JOFFE

Ba ngàn ki-lô-mét đã ở lại phía sau. Tôi sống trong căn nhà bằng gỗ dán trên bờ vịnh Kara-Bugaz. Từ sáng đến tối, mặt trời tàn tệ làm việc, làm bốc hơi và cô đặc nước vịnh Kara-Bugaz. Mặt trời ngăn cản tôi tập trung tư tưởng để nhớ lại những điểm chói lọi nhất trên chặng đường dài đi quanh biển Caspian.

Cả một thế giới náo nhiệt sau lưng chỉ còn lại trong ký ức và trên những trang ghi chép bằng bút chì mờ nhạt.

Sau khi rời Baku, đến rạng sáng xe lửa lao vào vùng Berikei đầy những bụi cây thơm ngát. Ở phía Tây, về phía Khunzakh và Veden, về phía các bản làng cuộn mình trong làn khói của những truyền thuyết lãng mạn, những quả núi rực lên như những thỏi đồng nặng trĩu. Nhà máy «Ngọn lửa Dagestan», nhà máy đầu tiên trong Liên bang chạy bằng hơi đốt vọt ra từ lòng đất, tựa mình vào chân những quả núi đó. Nhà máy dùng hơi đốt này để đặt các lò nung thủy tinh của mình. Nhà máy chở mirabilite, nguyên liệu để chế thủy tinh, từ Kara-Bugaz về.

Tại Baku tôi được biết rằng trước khi xây dựng nhà máy liên hợp hóa chất ở Kara-Bugaz, người ta đề nghị chế biến muối mirabilite ở Dagestan. Nhưng ở đâu? Tại đây, Berikei, nơi đất có hơi đốt như một xí nghiệp hơi đốt chưa sử dụng, hay ở phía Bắc, tại Chir-Yurt?

Dư luận chung nghiêng về Chir-Yurt, nơi dự định xây dựng một nhà máy liên hợp hóa chất lớn.

Trái tim xanh lóe sáng của núi rừng Dagestan, nhà máy điện Sulak sẽ đưa dòng điện về đây. Gần đó là Grozny cuộn khói với dầu mazut và hơi dầu lửa. Ở đây có cảng Makhach-Kala, có thể chở mirabilite bằng đường biển từ Kara-Bugaz về đó, còn có đường xe lửa đi Rostov và Novorossiysk, có lối đi về trung tâm đất nước và đi Hắc Hải.

Makhach-Kala[1] dường như là thành phố xây dựng bằng bọt biển cứng lại.

Đá hạt ở bờ biển và đá hạt dùng xây các tòa nhà ánh lên như những hạt mica, nhang nhác những tia nước lớn.

Biển xô nước xanh rờn và sâu thẳm vào chân thành phố.

Những cột buồm đen của các thuyền buồm ngả nghiêng phía trên hàng rào thấp của nhà ga, gần như chạm các cột tín hiệu. Các toa xe của những chuyến xe lửa tốc hành Tiflis - Moskva trong mươi phút biến thành những phòng trên tàu thủy. Nhìn vào cửa sổ các toa thấy nào thanh ngang cột buồm, lưới, nào những ống khói màu vàng hỗn độn. Gió biển Caspian thốc ào ào vào các toa xe. Lũ trẻ con huơ những xâu cá bống vừa bắt được, bốc lên mùi i-ốt và lạnh toát trước mặt các hành khách cảm thấy nhẹ nhõm bởi màu xanh phương Nam.

Ở Makhach-Kala tôi đã tìm thấy người bạn đường. Bạn hãy tìm cho mình một người bạn đường, nếu không các địa điểm mới sẽ gieo vào bạn ấn tượng của một viện bảo tàng gây mệt bã người. Người bạn đường đó phải là người địa phương. Anh ta sẽ làm cho bạn ngập mình trong cuộc sống xa lạ. Bất giác anh ta sẽ khoe thành phố của mình, mặc dầu rằng đôi khi anh ta chửi nó là chốn heo hút bẩn thỉu. Nhưng đó là tính nết của những người sống lâu năm ở đó. Trước mặt những người mới đến, những địa điểm được mô tả qua lời kể của những người sống lâu năm ở đó bộc lộ bản chất chân thực của nó và ánh lên những màu sắc mới. Thế giới những vật lạ bất ngờ lộ ra trước những cặp mắt ngạc nhiên và Makhach-Kala bụi bặm xuất nhiện như một thành phố được ozone và mưa rửa sạch, thành phố bị sóng biển tóc lên tận mái nhà, thành phố có những khả năng và những thành tựu lớn.

Những ngọn núi mây mù xứ Dagestan chạy sát tới những ngôi nhà trắng của thành phố. Câu chuyện mới đây về Gazavat[2], cái chết anh hùng của Makhach Dakhadaev, những cuộc chiến đấu với bọn Musavat, lịch sử Cách mạng vô sản tháng Mười từ rừng núi lan xuống đồng bằng, – và thế là thành phố rì rào trên đầu bạn như gió biển rì rào vậy. Bạn cảm thấy sự nở hoa của nước Cộng hòa trẻ tuổi, giống như sự nở hoa trên các khu vườn anh đào Buinaksk mà khắp Liên bang không đâu sánh được. 

Krasnogorsky, người bạn đường của tôi, cộng tác viên của tờ báo địa phương, là một người nhỏ nhắn, tóc đã điểm bạc, đeo kính gọng mai rùa. Anh là người ở Minsk, nhưng coi Dagestan là quê hương thứ hai của mình. Anh nói về Dagestan như là xứ sở của những tài nguyên chưa từng có và thở dài nặng trĩu y như thể anh phải gánh vác tất cả những tài nguyên đó trên đôi vai yếu ớt của mình.

Tôi đã cùng Krasnogorsky đi tới những hồ mặn Turalinsk ở mé dưới thành phố và đến thăm nhà địa chất Shatsky.

Người ta gọi các hồ Turalinsk Lớn và Nhỏ là «vịnh Kara-Bugaz nhân tạo». Viện Hàn lâm Khoa học đã thí nghiệm cách thức mới làm cho mirabilite trong nước lắng nhanh trên các hồ đó.

Công ty Kara-Bugaz ra đời không thể làm như các nhà công nghiệp cũ, để việc khai thác mirabilite tùy thuộc thói đỏng đảnh của vịnh: bão ném lên bờ được bao nhiêu hay bấy nhiêu. Công ty không thể bằng lòng với việc vịnh ném mirabilite lên những dải bờ bất tiện, trải ra trên khoảng rộng một trăm năm mươi ki-lô-mét, trộn lẫn muối đó với đất sét, ném cả những cây rong biển và cá chết lên bờ rồi đến mùa xuân lại kéo ngược muối xuống biển và hòa tan nó trong nước vịnh đang ấm dần lên.

Cần phải có những phương thức khai thác mới để lấy được mirabilite tinh khiết và lấy ở những nơi thuận tiện, dễ phơi. Những phương thức mới đó là: khai thác mirabilite từ đáy vịnh nhờ sự giúp đỡ của các máy xúc và máy hút muối và phương pháp dùng bể chứa. Phương pháp dùng bể chứa như sau: cho nước vịnh vào các bể chứa, để nước bốc hơi, đặc lại và đền mùa đông ta có mirabilite rất tinh khiết.

Phương pháp bể chứa này đã được thử ở các hồ mặn Turalinsk. Lớp nước dày hai mét sáu mươi lăm xen-ti-mét trong bể chứa đã cho một lớp mirabilite dày năm mươi lăm xen-ti-mét.

Thí nghiệm đã thành công rực rỡ: số lượng mirabilite lấy được đáp ứng đúng với những tính toán trước.

Tôi nhớ tới lời yêu cầu của Prokofyev bảo tôi ghé thăm nhà địa chất Shatsky. Ông sống ở ngoại ô thành phố, trên một dãy phố chạy từ núi xuống như dòng sông rộng thênh thang. Những người dân miền núi đi trên phố lê những đôi giày mềm không đế, rách mướp trong lớp bụi ẩm và gõ móng tay vàng khè lên các chuỗi dao găm đen sẫm. Những con lừa chở những bi-đông sữa đặt ở một bên yên, người ta cân bằng bằng cách đeo ở bên kia yên những đứa trẻ mập mạp đặt trong các túi bằng thảm.

Krasnogorsky đưa tôi đi. Anh biết Shatsky còn sống nhưng không biết nguyên nhân căn bệnh mới đây của ông và câu chuyện trên đảo Kara-Ada.

Một ông già râu cạo nhẵn, cặp mắt tươi cười, niềm nở đón chúng tôi. Đó chính là Shatsky. Vợ ông là nữ giáo viên người Armenia, bà thuộc vào loại phụ nữ suốt đời tận tụy chăm sóc người kề cận và thân yêu. Những người phụ nữ như vậy giống như những y tá tuyệt vời và là những quản lý nhà trẻ.

Prokofyev đã báo cho tôi biết rằng Shatsky đã hoàn toàn bình phục, nhưng cho đến nay các bác sĩ vẫn cấm ông tham gia các cuộc thăm dò địa chất. Sự mệt mỏi quá quắt hoặc sự kích động có thể khiến chứng mê sảng trước đây của ông tái phát. Vì thế Shatsky nghiên cứu các vấn đề lý thuyết. Trong lĩnh vực này ông đã sáng tạo một số công trình thú vị.

Tôi nói với Shatsky rằng tôi quan tâm đến vấn đề Kara-Bugaz.

– Thời đại ta, – ông đáp, - là phải biết đặt ra những nhiệm vụ lâu dài. Kara-Bugaz cũng khiến tôi quan tâm nhưng không phải quan tâm như anh. Nó khiến tôi quan tâm vì nó là nơi thuận tiện hơn cả để tiến hành những thí nghiệm về việc chế ngự những dạng mới của năng lượng. Anh cũng biết rằng Prokofyev là nhà thơ hơn là bác học. Chúng ta phải cầm cương trí tưởng tượng thật chặt. Phải xây dựng nhà máy liên hợp hóa chất ở Kara-Bugaz. Không có nguồn năng lượng mạnh không thể xây dựng nhà máy đó được. Prokofyev đi tìm hơi đốt, những người khác đi tìm than đá và dầu lửa quanh vùng Kara-Bugaz. Tất cả đều hay cả, nhưng họ đã quên mất điều chủ yếu: họ quên rằng chính bản thân vịnh Kara-Bugaz là nguồn năng lượng mới vô tận và không bao giờ cạn.

- Nguồn nào?

- Nguồn mặt trời. Tôi biết mặt trời là gì. Đối với việc chinh phục mặt trời phải dùng phương thức chữa bệnh bằng liều lượng nhỏ. Các thầy thuốc trị bệnh bằng cách này thường dùng những chất độc mạnh nhất, nhưng theo những liều lượng cực nhỏ. Mặt trời cũng chỉ hoạt động có lợi trong những liều lượng nhỏ. Về căn bản mặt trời đem tới chết chóc. Ở đâu mà mặt trời nhiều quá mức thì nó gây ra những cảnh hoang tàn lớn nhất. Nó hủy hoại những khoảng không bao la của trái đất. Thí dụ kinh điển của sự hủy hoại đó là những sa mạc ven biển Caspian.

Krasnogorsky phản đối, anh cho rằng vấn đề không phải là ở mặt trời mà ở chỗ các nơi đó thiếu nước. Shatsky nghe anh nói một cách chăm chú.

– Nước đủ, - ông cười, đáp. – Khốn nỗi là nước bốc hơi nhanh hơn tích góp được. Chúng ta bị đất khô cằn bao vậy tứ phía. Cán cân không nghiêng về phía con người. - Ông nheo mắt nhìn tôi. - Chúng ta không ngờ rằng ta đang đi trên bờ vực thẳm. Anh biết rằng trong mấy chục năm gần đây số lượng than đá bị đốt bằng số than đá tiêu thụ trong suốt cả thời kỳ lịch sử tồn tại của loài người. Sau một trăm hay một trăm năm mươi năm nữa các kho dự trữ than sẽ khô cạn. Than trắng chỉ có thể đáp ứng sáu mươi phần trăm nhu cầu kinh tế thế giới về năng lượng. Chẳng cần cố gắng đặc biệt cũng có thể nghe rõ những bước đi của tai họa. Thậm chí cũng chả cần đến thính giác đặc biệt mới nghe được. Những kho dầu lửa thế giới sẽ bị hủy diệt. Việc khô cạn các kho dự trữ năng lượng nhất định sẽ gây ra chiến tranh giữa các nước tư bản...

- Shura! – bà vợ nghiêm khắc nói. – Sẽ không có cuộc chiến tranh nào cả.

- Nhất định xảy ra chiến tranh giữa các nước tư bản, - Shatsky bướng bỉnh nhắc lại. – Khi nào các kho dự trữ than và dầu cạn sạch, chiến tranh sẽ bắt đầu!

- Shura, – bà vợ nói nghiêm khắc hơn nữa, - chính anh cũng biết rõ là sẽ chẳng có cuộc chiến tranh nào cả!

- Thế giới tư bản tìm tới những nguồn năng lượng mới một cách vụng về và chậm chạp. Họ lấy ruợu cồn thay xăng. Người ta nghĩ ra «Luật khô» ở Mỹ không phải để bắt đất nước chừa say rượu mà để dốc hết rượu cồn làm xăng. Ở đó người ta dùng rượu rum sản xuất ở Jamaica chạy ô-tô thay xăng.

– Lẽ nào là một nhà bác học ông lại không nhìn thấy lối thoát? – Tôi hỏi.

- Thế còn mặt trời? - đến lượt mình, Shatsky hỏi lại tôi. – Mặt trời! Mỗi xen-ti-mét đất nhận được của mặt trời mỗi năm một trăm nghìn calorie. Cây cối chỉ hấp thụ có không phẩy bảy phần trăm số năng lượng mặt trời đó. Người ta nghĩ rằng có thể bắt buộc thực vật hấp thụ nhiều hơn và ta thu được những mùa màng kỳ diệu, nhưng tôi cho rằng điều đó vô nghĩa. Năng lượng hấp thụ dư thừa sẽ giết chết cây cối. Anh đừng quên phương pháp chữa bệnh bằng liều lượng thuốc nhấp của chúng ta. Nhưng bất luận trường hợp nào các anh cũng thấy những kho dự trữ năng lượng khổng lồ xiết bao giội xuống trái đất không ngừng và chúng sẽ còn giội xuống trong hàng triệu năm nữa. Loài người đã đi theo con đường ít gặp kháng cự nhất. Chúng ta lao vào những dạng năng lượng mà nguồn dự trữ không đáng kể, quên mất những nguồn năng lượng liên tục, đủ dùng cho toàn bộ lịch sử loài người.

- Hay tuyệt! – Krasnogorsky thì thào với tôi.

Tôi bắt gặp ánh tự hào hợp lý trong khóe mắt anh. Dường như anh muốn nói: “Anh xem, những con người tuyệt diệu như thế nào đang sống ở xứ Dagestan chúng tôi!».

- Chúng ta quay về Kara-Bugaz, - Shatsky nói tiếp. - Ta đang nói ta cần phải sử dụng năng lượng mặt trời. Về mặt đó, Kara-Bugaz là nơi tốt nhất trong Liên bang. Ở đó có quầng sáng mặt trời kỳ diệu. Nếu vịnh Kara-Bugaz biến thành cái hồ thì hồ này sẽ khô cạn trong sáu năm. Nói chung các anh không thể hình dung được cả vùng này khô đi nhanh chóng như thế nào.

Shatsky trầm ngâm nhìn ra cửa sổ. Không trông rõ biển nhưng thay vào biển, thấy rõ không khí biển màu xanh xám giống như một lớp hơi nước dày đặc.

– Tôi đã nghĩ tới một công trình khoa học nhỏ nhan đề «Trái đất bốc hơi». Chúng ta có tội với mặt trời. Những dự trữ năng lượng hàng năm của mặt trời trên trái đất tính ra đến một trăm nghìn tỷ kilowatt giờ. Nó cung cấp trên mỗi mét vuông một kilowatt giờ.

- Nhưng hình như những máy mặt trời, những máy thu năng lượng mặt trời, không đem lại những kết quả tốt, - Krasnogorsky thốt ra.

- Và chúng sẽ không đem lại kết quả, - Shatsky đáp. - Cần tìm những con đường khác. Chúng ta có hóa học trong tay. Đứng trước những khả năng của hóa học thì nguyên tắc quang học để thu lấy năng lượng mặt trời tụt lại đằng sau. Cần phải nắm bắt, tập trung, cố đọng năng lượng mặt trời bằng con đường hóa học. Cần phải học tập những cây rong biển đỏ. Chúng sử dụng hai mươi bốn phần trăm năng lượng mặt trời xuyên xuống lòng biển sâu trong khi cây cỏ trên mặt đất chìm ngập trong các dòng ánh sáng mặt trời sử dụng - như tôi đã nói - chưa đến một phần trăm. Cần phải học tất cả.

Shatsky đi lại trong phòng.

- Ngạt thở, ngạt thở! – ông nói lúng túng. – Buổi chiều ở đây gây ra hen suyễn. Ban ngày núi bị nung nóng lâu và suốt đêm bức xạ nhiệt. Tôi đề nghị ta đi ra biển.

Bà vợ vui lòng để ông đi cùng với chúng tôi. Chúng tôi ra ven biển. Những ngôi sao ngủ trên sóng khi thì trải rộng khi thì nhấp nháy những ngọn lửa trắng. Ven bờ biển, sát cạnh dải sóng xô đầy bọt, xe lửa tốc hành Tiflis phóng qua vun vút. Tiếng còi tàu vui vẻ lăn như sấm trên biển, – con tàu vội vã rứt mình khỏi những thảo nguyên bằng phẳng đi vào vùng chập chùng những núi non, vịnh biển, sông ngòi, các vườn nho trang điểm nên miền Caucasus sặc sỡ, êm dịu.

- Đây... – Shatsky trang trọng chỉ biển cả. – Đây là những mặt nước mênh mông. Có thể bắt chúng thu lượm năng lượng mặt trời. Ngay cả các sa mạc cũng có ích đối với công việc đó. Việc dùng hóa học để nắm bắt năng lượng mặt trời như sau: dùng tính chất của năng lượng mặt trời gây nên những phản ứng hóa học. Những phản ứng này đến lượt nó, tạo ra điện năng. Trong các phòng thí nghiệm đã có những máy – những tế bào quang điện, biến năng lượng mặt trời thành điện bằng các quá trình hóa học. Đã đạt được tới chỗ một tế bào quang điện, dưới ảnh hưởng của mặt trời, phát ra dòng điện làm quay một môtơ điện nhỏ. Cần phải biến Kara-Bugaz thành phòng thí nghiệm của toàn Liên bang để bắt mặt trời và trước hết là dùng năng lượng mặt trời bắt giữ được, để chế biến những tài nguyên kỳ diệu của vịnh này.

Khi chúng tôi trở về, bà vợ Shatsky khẽ hỏi tôi xem ông có ba hoa điều gì vớ vẩn không.

- Đừng nhắc đến đảo Kara-Ada trước mặt ông, - bà nói khi chia tay chúng tôi. – Ông dường như đã quên chuyện đó, nhưng chính cái tên Kara-Ada khiến ông bị kích động. Chính tôi đã ở trên đảo đó cùng ông, - bà nói thêm và bối rối.

Ghi chú

[1] Makhach-Kala: cảng lớn trên bờ phía tây biển Caspian, thủ đô nước Cộng hòa tự trị Dagestan. Đây là đầu mối xe lửa lớn, có ống dẫn dầu từ thành phố Grozny tới. Tên cũ là Petrovsk. Từ 1929 đổi tên thành Makhach-Kala dựa theo tên vị anh hùng dân tộc Dagestan là Makhach Dakhadaev. Kala có nguồn gốc từ tiếng A-rập nghĩa là thành trì, thành phố. (ND.)

[2]  Gazavat : cuộc chiến tranh tôn giáo của những người theo đạo Hồi (chú thích của tác giả).

VỊ TƯỚNG

Xứ sở của bạn thật tuyệt vời: người ta có thể đi hàng trăm dặm mà chẳng ngang qua một gốc cây nào.

Lời một nhà du hành người Mỹ

Đến đêm tôi đi từ Makhach-Kala đến Guryev, ở các mỏ dầu Emba. Đường đi ngang qua Astrakhan.

Sáng ra, tôi không nhận ra biển Caspian. Đất sét xám, nhão trải dài đến tận chân trời như một cái hồ rộng. Những cây đèn biển đen cau có và những tháp chuông không thánh giá nhô thẳng lên từ mặt nước ở ven hồ - đó là những làng đánh cá trên các hòn đảo bằng phẳng của tam giác châu thổ Volga.

Chúng tôi đến gần vũng tàu sâu mười hai foot[1] nơi một thành phố nổi bỏ neo, rền rĩ và lắc lư giữa biển - bệnh viện, bưu điện, cảng hành khách, sà-lan và «những con tàu nhem nhuốc» giống như những pháo hạm cổ xưa.

Tôi đã nhìn thấy Astrakhan bị vây quanh bởi hàng trăm cột buồm, dậy lên mùi cá trích khô, bụi bặm như các thành phố xây dựng bằng đất sét nện của Châu Á.

Ngày đêm trên các bè mảng ở các xí nghiệp đánh cá, những người xạm nắng, mình dính đầy vảy cá như mặc áo giáp bằng thép dùng xiên xúc những con cá tấm sao đen kịt, lấm tấm, từ khoang thuyền đánh cá lên và ném chúng rơi bịch trên các tấm ván. Các cô gái mặc quần xanh, đi thành những hàng dài dằng dặc chuyển những con cá chép vàng óng đến nhà ướp lạnh, tay móc vào dưới những  cái mang cá ướt át, đỏ tươi.

Từ Astrakhan chúng tôi ngồi ba ngày đêm trên tàu thủy có bánh xe đi Guryev, không nhìn thấy gì ngoài bầu trời bị hạn hán thiêu đốt, biển cả màu vàng và những sà-lan chở cá neo gần nhau.

Giữa Astrakhan và Guryev không có một bến cảng nào, một chỗ trú nào. Cách bờ sáu chục ki-lô-mét vẫn có thể dễ dàng lấy sào chọc xuống đáy cát. Xa bờ, những bụi lau đen ngọn, nhỏ và thẳng vươn dài ra bể. Vì thế người ta gọi những dải bờ biển này là «những bức tranh khắc». Nhìn từ xa những dải bờ này trông giống một đường viền hẹp vẽ bằng mực tàu lên chân trời nhợt nhạt.

Những hành khách hay đi lại đã hiểu rõ con đường này và con tàu này. Con đường thì đơn điệu như bầu trời Châu Á nhạt màu. Thoạt tiên là nước sông Volga hung hung, sau đó qua Belinsky Bank nước bắt đầu từ từ ngả sang màu vàng, rồi đến Zaburunye, nơi vào bất cứ thời tiết nào tàu cũng bị tròng trành. Trên tàu lúc nào cũng người thuyền trưởng đẫy đà đó, cũng những hoa tiêu đó đưa ống nhòm bằng đồng cũ kỹ lên quan sát biển, cũng bác đầu bếp đó, một người đàn ông chua chát, góa vợ, nấu canh nhạt thếch và nấu cá mặn chát.

Sau hết xuất hiện những con chim cốc[2] và những con chó biển nằm ngửa ngủ trên mặt nước. Thế là cả tàu thở dài nhẹ nhõm, bởi vì như thế có nghĩa là chả mấy chốc sẽ đến vũng tàu Guryev. Đã thấy thấp thoáng sau Guryev là sa mạc mọc đầy hoa tử vân anh và phủ đầy váng muối.

Vũng tàu đây rồi. Con tàu bò về phía vũng tàu, len giữa các đảo trắng như phấn. Không quen thì có thể nhầm các hòn đảo với những đám mây phản chiếu xuống nước biển êm lặng giống như những lục địa. Những bóng mây đó đứng im phăng phắc trên sa mạc, hơi ánh hồng lên. Tưởng như người ta cố ý đặt những đám mây đó ở đây để phô bày trên đó tất cả những màu sắc đa dạng và vẻ uy nghi của đêm tối, xanh màu cobalt.

Con tàu chở than bơi vào dòng nước hẹp của sông Ural giữa đôi bờ đầy lau sậy cao vút và mãi tới nửa đêm những chiếc đèn tín hiệu trong thị trấn «Emba Dầu mỏ» mới bật sáng giữa làn bụi lơ lửng trong không trung. Đối diện với thành phố này, ở bờ bên phải sông Ural, thành phố Guryev mơ màng nhấp nháy các khung cửa sổ còn sáng ánh đèn.

Mùi cá và mùi cỏ cháy bốc lên. Con tàu đánh thức thành phố bằng hồi còi rền rĩ như khóc và cập vào bến tàu vắng vẻ.

Sáng hôm sau tôi trông rõ cả thị trấn «Emba Dầu mỏ» bên kia sông Ural. Dường như ở phía bờ Châu Á – ở đây người ta gọi nó là vùng Bokhara – có một đàn chim trắng lạ đậu. Tất cả các ngôi nhà y như nặn bằng tuyết. Toàn bộ thị trấn được xây dựng bằng lau sậy ép, ngay cả tòa nhà ba tầng của công ty cũng vậy. Người ta trát vữa lên trên lớp lau sậy và quét vôi.

Lau sậy là vật liệu xây dựng tốt nhất đối với các vùng ven biển Caspian, nơi đây không có rừng nhưng các bụi lau sậy mọc dài hàng trăm ki-lô-mét. Kara-Bugaz tương lai dễ dàng xây dựng bằng lau sậy hơn cả. Những ngôi nhà gạch nằm cạnh những ngôi nhà bằng lau sậy gợi nhớ tới các thành lũy của những người nguyên thủy. Gạch ở đây làm bằng đất sét trộn với phân thú khô. Việc xây nhà bằng gạch trên sa mạc không có nước khó hơn làm bằng gỗ vì việc đóng gạch đòi hỏi nhiều nước.

Trong thời gian đi đường tôi chỉ gặp có một người là kỹ sư Cooper. Anh phàn nàn rằng những căn nhà gạch đang hấp hối. Tôi làm quen với Cooper trên cầu phao qua sông Ural. Anh nhìn với vẻ ganh tị lũ trẻ đang câu cá chép. Khi chú nhỏ run lên vì xúc động, kéo con cá chép còn ngáp từ nước bẩn lên, Cooper quay về phía tôi và nói:

- Những kẻ sung sướng! Tôi ao ước được là đứa trẻ ngồi bên cần câu dưới ánh mặt trời! Thật là một công việc tuyệt diệu! 

Tôi phải cảm ơn Cooper vì anh đã giới thiệu tôi với một người am hiểu vùng Emba, người sống lâu năm ở sa mạc, kỹ sư Davydov.

Anh dẫn tôi vào phòng làm việc của kỹ sư Davydov như người ta dẫn một người không ngoan đạo vào căn phòng chứa những phép mầu. Một người khô khan và cao, mặc đồ trắng giống như người thuyền trưởng sắp đi xa, từ sau bàn đứng lên.

Ông nghiêm nghị nhìn tôi và khoát rộng tay mời ngồi. Mái tóc bạc của ông dường như đúc bằng kim loại. Cooper kính cẩn ngồi sang một bên, xin phép được có mặt trong buổi trò chuyện của chúng tôi.

Davydov bắt đầu nói. Giọng ông đậm đà và rành rọt. Nhìn ông, tôi nhớ tới Przhevalsky[3], các nhà nghiên cứu sa mạc Gobi và Sahara cổ xưa, các vị tướng đã mất cả đạo quân hàng nghìn người trong cát, nhớ lại tất cả cái lãng mạn ngây thơ mà tôi đem trùm kín lên sa mạc trong những năm còn đi học: những con lạc đà một bướu, những chiếc thùng bằng da, những luồng gió nóng gây bão cát trên sa mạc, những bộ xương ngựa cạnh những chiếc giếng đơn độc.

Davydov nói câu ngắn và ông thở như thể để chấm câu.

- Kara-Bugaz có thể cung cấp gì cho chúng ta và Emba có thể cung cấp gì cho Kara-Bugaz? Hay lắm! Chúng tôi có thể cung cấp dầu lửa mặc dầu rằng dầu của chúng tôi quá tốt nếu đem chuyển nó làm nhiên liệu. Những cửa thoát dầu của chúng tôi ở phương Nam như Kara-Chungul, Karaton và những nơi khác nằm tương đối gần Kara-Bugaz và Mangyshlak.

Tôi cho rằng toàn bộ bờ phía Đông của biển Caspian - Emba, Mangyshlak, Kara-Bugaz cho đến tận Chikishliar - phải biến thành một vành đai công nghiệp mạnh mẽ ở ranh giới của sa mạc. Chúng tôi cung cấp dầu lửa, Mangyshlak - than đá và phosphorite, Kara-Bugaz - mirabilite, lưu huỳnh, axit lưu huỳnh, sodium carbonate và các sản phẩm hóa học khác, Chikishliar – hơi đốt, Cheleken - dầu lửa và ozocerite[4]. Baku phải hoạt động ở phía Tây, chúng tôi ở phía Đông.

Chúng tôi còn có thể cung cấp gì cho Kara-Bugaz nữa: Ở Emba đây đã nảy ra ý nghĩ xây dựng con đường sắt từ Alexandrov Gai đi Khiva. Tôi đã đi qua suốt chặng đường đó với các đàn gia súc và tiến hành thăm dò. Đó sẽ là tuyến đường đầu tiên cắt ngang qua trái tim sa mạc. Nó sẽ làm sống lại hàng loạt tài nguyên cho đến nay vẫn nằm chết gí hàng đống: những khu đồng cỏ Kushum, muối và kali Inder, cá Guryev, các mỏ dầu Emba, biển Aral và ốc đảo Khiva.

Con đường mới đóng vai trò lớn trong việc chính phục những mảnh đất khô cằn vùng Ust-Urt. Do đấy nó hẳn phải có ảnh hưởng rất tốt đến sự phát triển của Kara-Bugaz. Sa mạc, nơi đường sắt chạy qua, không có nước. Đường sắt sẽ hoạt động bằng đầu máy diesel.

Cuối cùng, đây là điểm thứ ba. Kara-Bugaz sẽ chế biến sodium carbonate. Để sản xuất chất này chúng ta sẽ cung cấp cho Kara-Bugaz thứ vôi tốt ở Rakusha. Chúng tôi sẽ xây dựng cảng ở Rakusha.

Chúng tôi sẽ xây dựng những nhà máy lọc dầu lửa. Để lọc dầu lửa cần có axit lưu huỳnh. Kara-Bugaz sẽ cung cấp axit lưu huỳnh cho chúng tôi và chúng tôi sẽ thanh toán. Như anh thấy đấy, việc xây dựng nhà máy liên hợp hóa chất ở Kara-Bugaz động chạm tới những dây thần kinh của cả vùng ven biển Caspian từ Emba đền Atrek. Sa mạc sẽ có trái tim công nghiệp của nó...

Davydov im lặng.

- Những mơ ước bao đời đã được thực hiện, - ông nói và quay về phía cửa sổ.

Tôi nhìn nghiêng vóc dáng ông. Ông khiến tôi nhớ tới những khuôn mặt bằng đồng của những vị tướng trên các đồng tiền La Mã đã mòn vẹt đến một nửa.

Không hiểu sao vào một trong vô số cuộc tranh luận của tôi với Prokofyev, chúng tôi đã nói về những nghề nghiệp giúp củng cố ý chí. Prokofyev quả quyết rằng các nhà nghiên cứu có ý chí mạnh mẽ nhất. Davydov là một nhà nghiên cứu bẩm sinh. Việc tiếp xúc với sa mạc hiện ra trong khóe mắt tinh nhanh và giọng nói khỏe khoắn điềm tĩnh của ông. Khi mọi cái đã được bắt đầu Davydov đều làm đến cùng. Ông đã quyết định xây dựng một công viên trên những đồng muối hoang dại Dossor. Ngay các nhà thực vật học cũng coi ý nghĩ đó là hoàn toàn kỳ quặc. Nhưng Davydov hết sức dửng dưng trước những lời giễu cợt.

Hai năm ròng ông chăm sóc những bụi cây ngắc ngoải trên đất có kiềm. Ông rửa mặn cho đất bằng cách tưới táo bạo và bằng cách tiêu nước, và giờ đây ở Dossor anh em công nhân chiều chiều đi dạo trong «công viên của mình». Ở đó có thể sờ tay vào những cành cây mượt mà từ lâu không được thấy và hít thở hương thơm của các lá cây.

Sau khi việc thăm dò xây dựng đường sắt từ Alexandrov Gai đi Khiva được phê chuẩn ở Moskva, Davydov đã nộp đơn xin gia nhập Đảng. Ông viết: «Tôi tin chắc rằng chỉ có chính sách của Đảng mới có thể làm sống lại sa mạc, để chinh phục nó tôi đã làm việc suốt cả đời mình».

Im lặng kéo dài lâu. Davydov đưa mắt nhìn tôi và nói giọng khàn khàn:

- Không phải chỉ có mình tôi hiến trọn đời mình cho sa mạc. Nhưng tôi có cái may mắn được là người làm chứng và tham gia vào việc chinh phục những khoảng không gian chết lặng đó. Trước đây không lâu Kara-Bugaz còn khiến cho dân du mục và người biển sợ hãi kiểu mê tín. Thậm chí những người nghiên cứu cũng không dám đi vòng quanh bờ vịnh. Vịnh Kara-Bugaz là cái gì trong quan niệm của những người thuộc các ốc đảo văn minh? Nó là vịnh của thần chết và nước độc, nó là chất độc. Sa mạc nằm suốt bao đời không ai đụng chạm tới. Nó tích lũy tài nguyên suốt bao đời. Bây giờ chúng ta thu lấy những tài nguyên đó. Chúng ta tìm cách biến những tính chất đáng sợ nhất của sa mạc thành nguồn sống. Tôi nói về mặt trời. Sa mạc sẽ được tưới nước bằng năng lượng mặt trời. Có một quy luật vật lý vĩ đại. Theo quy luật do năng lượng chỉ nảy sinh với điều kiện có sự khác nhau về nhiệt độ. Những thay đổi nhiệt độ đột ngột trên sa mạc trong cùng những ngày đêm ấy gây ra những luồng gió khốc hại. Kara-Bugaz nổi tiếng là nơi lắm bão nhất trên biển Caspian. Nói đúng hơn, ở đó bão hoành hành không ngớt. Nhiều người gọi xí nghiệp khai thác Dossor của chúng tôi là cái cực gió. Những trận cuồng phong ở Dossor đã tiêu phí vô ích hàng triệu mã lực chỉ để cuốn bụi lên mù mịt. Gió – đó là năng lượng lớn lao, nhưng cho đến nay chúng ta sử dụng nó quá ư ít ỏi. Đây, các anh nhìn xem.

Bên ngoài cửa số những chiếc bơm gió cót két rú lên ầm ầm xô đầy nước ấm trên sông Ural vào các kênh dẫn nước.

- Gió – chúng tôi gọi nó là than xanh - là năng lượng tốt nhất đối với sa mạc. Ở đây có điều kiện tạo ra gió liên tục và đều đặn. Trong những năm lặng gió, sa mạc vẫn cung cấp bảy mươi phần trăm năng lượng gió so với năm có gió ở mức trung bình. Chắc các anh không biết công suất gió hàng năm ở Kazakhstan? Chà chà, một con số rất lạ kỳ. Hai trăm ba mươi triệu mã lực. Trong các dự trữ năng lượng của Kazakhstan, gió chiếm tới chín mươi sáu phần trăm.

Cooper co dúm người lại trong ghế.

- Các anh chớ coi tôi là tay ảo tưởng, - Davydov đứng lên nói, ... nhưng cần phải sử dụng gió sa mạc vào cả những mục đích vận tải nữa. Tôi còn chưa tìm được cách thực hiện đúng ý nghĩ này, nhưng tôi hình dung ra sự giao thông bằng thuyền buồm trên cát sa mạc, nơi không có cây cỏ, làng mạc, không có núi non và không có gì có thể cản trở sự vận động. Mặt trời, gió, những thay đổi nhiệt độ đột ngột đã tạo ra sa mạc, chính chúng sẽ thủ tiêu sa mạc. Đó là điều không còn nghi ngờ gì nữa. Ngày mai đồng chí Cooper sẽ đi đến một xí nghiệp ở xa của chúng tôi ở Makat. Anh hãy cùng đi với đồng chí ấy và tôi hy vọng rằng anh sẽ trông thấy nhiều điều thú vị.

Buổi chiều tối gặp Cooper trên sân tennis. Khi đối phương phát bóng, anh vừa đỡ bóng vừa hét tỷ số ván được thua bằng thứ tiếng Anh trầm. Xung quanh sân bóng, những người Kazakh mặc những chiếc quần vải hoa rộng màu hồng ngồi vắt chéo chân xem và hú lên tán thưởng mỗi khi có đường bóng hay.

Bên kia sông Ural, khói kizyak - thứ phân gia súc ép khô, bốc mù mịt trên thành phố Guryev. Ở ngay đây, bên phía Bokhara này bùng cháy lên những ngọn lửa trắng sữa và mặt trăng thong thả nhô lên trên sa mạc. Trăng càng lên cao càng sáng, dường như nó phát ra những hạt bụi đất pha sét màu nâu.

Trông thấy tôi, Cooper bỏ chơi bóng và đi về phía tôi. Lúc chúng tôi đang nói chuyện, một con lạc đà đi ngang qua. Nó dừng lại, ngạo mạn nhìn chúng tôi và đôi môi đỏ chót nhai tóm tém. Cooper nắm lấy khuỷu tay tôi và dẫn tránh sang bên, - hóa ra chúng tôi đứng ở giữa đường.

Con lạc đà rống lên, khinh khỉnh và trang trọng bước tiếp. Nó kéo một chiếc xe gỗ nhỏ. Trên xe một người phụ nữ Kazakh nằm ngủ cùng đứa con nhỏ còn bú và một chiếc máy hát với cái loa thiếc đang phát vang nhạc.

Chúng tôi nhìn theo chiếc xe mãi, ngạc nhiên trước cảnh tượng đó. Con lạc đà đi sang rìa đường và kéo chiếc xe thẳng vào sa mạc.

- Người ta đi chăn gia súc trong đồng cỏ ở Sokolok, - Cooper giải thích và thở dài.

Tôi đã quen thấy nhiều kỹ sư công tác ở những nơi heo hút phàn nàn về số phận mình. Dầu người kỹ sư yêu đời đến đâu và dầu công việc làm anh ta vui thích đến đâu đi nữa, anh ta cũng không bỏ lỡ dịp để tả mình như đấng tử vì đạo, đau khổ vì thiếu những cuốn sách mới, vì báo chí ở Moskva mãi hai tuần sau mới đến, vì ở cửa hàng hợp tác không có nước khoáng Borzhom để chữa bệnh và dao cạo râu an toàn.

Sau khi đã hoàn thành nghĩa vụ đó, anh ta lại phấn chấn lên và bắt đầu hăng hái kể chuyện về công việc của mình.

Mà công việc đó thì bao giờ cũng hoặc là «tốt nhất đời» hoặc «có thể là tốt nhất đời» nếu như Moskva không cắt giảm kinh phí.

Tôi đã chuẩn bị nghe những lời phàn nàn của Cooper và tôi quả không nhầm.

Giám đốc công ty gọi Cooper là «dân nghỉ mát» và «anh chàng kẻng trai». Trong lúc tức giận, ông nắm tay đấm bàn và hét lên rằng Emba không cần đến những người nghỉ mát. Không ai xem những lời dọa nạt của ông giám đốc ra mùi mẽ gì. Mọi người đều biết rằng trong những trường hợp nghiêm túc ông giám đốc không bao giờ hò hét.

Cooper đã ba lăm tuổi, nhưng ông giáo đốc vẫn cứ thích gọi anh là «chàng trai trẻ» vì ngoại hình Anh quốc và sự kính trọng của anh với người lớn tuổi. 

- Trước khi tôi đến đây, - Cooper phàn nàn, - mọi việc đều êm thấm. Tôi vừa đến một cái thế là nháo cả lên. Trinh sát sâu vào sa mạc một trăm ki-lô-mét! Đốt lò tại xí nghiệp ở Caraton trong lúc có cuồng phong! Bệnh viêm các đốt ngón hành hạ thủ trưởng của tôi, ông chết đột ngột và người ta bổ nhiệm tôi thay chân ông. Người ta cử từ Baku tới một giám đốc vốn là công nhân tiền tiến đề bạt lên – một tay bẳn tính kinh khủng, quỷ tha ma bắt hắn đi! và sau hết người ta muốn xây dựng ở đây một vành đai công nghiệp, vui chưa! Không phải là một trung tâm công nghiệp mà là cả một vành đai!

Tôi đã cùng con người ưa thích yên tĩnh đó đi đến Makat. Một trăm bốn mươi ki-lô-mét, ô-tô đi trong hai giờ. Đường lên, xuống nhấp nhô như sóng lượn, sau đó là thảo nguyên bằng phẳng như mặt hồ khổng lồ. Không khí đùng đục và giống như chất hồ lỏng. Những cuộn cát nâu cuốn ào ào qua đường. Những con chuột vàng rơi như vãi đậu dưới bánh xe. Cái nóng khô làm cho miệng khát không chịu được.

Đôi khi anh lái xe cho ô-tô đi thẳng trên đất pha sét và những hồ mặn đã khô.

Cooper kể rằng về mùa xuân, trong thời gian những trận mưa hiếm hoi, toàn bộ sa mạc không phải biến thành bùn mà thành một bãi lầy nhầy. Ô-tô có thể nhấn hết ga nhưng vẫn không nhúc nhích.

Tôi buộc lòng phải nghe Cooper nói con cà con kê. Đầu tiên anh ta nói với tôi về dự án của một nhà khoa học Pháp nhằm gây lụt hoang mạc Sahara bằng nước lấy từ Đại Tây Dương và đề nghị tôi hỏi Davydov về điều đó. Sau đó anh có luôn một bài phát biểu bào chữa cho những ngôi nhà gạch không nung.

– Cần phải ban sắc lệnh. - anh nói, – cấm hủy hoại những công trình độc đáo và những đặc điểm sinh hoạt nếu như chúng không mâu thuẫn với chế độ Xô-viết. Vẻ đa dạng của các ấn tượng làm cho cuộc sống đầy đủ hơn và cuộc sống đầy đủ đó tạo ra tâm trạng phấn khởi và hăng hái. Vì thế cần phải giữ gìn những công trình xây dựng kiểu lập thể ở phương Đông, màu sắc của chúng, cách bố trí của chúng, giữ gìn các kênh rạch trong các phố và mở xí nghiệp để chế tạo gạch men phương Đông.

Cooper nói tới mức phải biến một trong những thành phố Nga cổ xưa, loại như Uglich, thành một nơi trưng bày đồ cổ: trồng cây cúc mẫu thảo và cây độc cần trên các phố, đưa những người phụ nữ chuyên nướng bánh để làm lễ về ở, theo lời Pushkin thì những người này nắm được tiếng nói thuần túy nhất của vùng Moskva.

Câu chuyện huyên thuyên mãi đến Makat mới chấm dứt. Những lưới gió trắng của trận cuồng phong nổi lên. Đàn lạc đà chở nước từ Dossor tới đạp lên màn bụi mà đi. Việc chở nước đến Makat mỗi năm tốn đến năm trăm ngàn ruble.

Cả một rừng chòi canh đen, thấp, nhô lên trên mặt hồ nhỏ. Cái oi bức xam xám thiêu đốt tận ruột gan. Những chiếc bơm đặt sâu lọc xọc hút dầu lửa sủi bọt từ giếng dầu lên. Dòng sông dầu hoặc bể dầu mà Prokofyev đã phát hiện ra ngọn nguồn của nó kết thúc ở đây.

Chúng tôi đi từ Makat về Dossor và từ đó quay về Guryev trên toa xe lửa gắn mô-tơ chạy trên một nhánh đường sắt hẹp.

Làn khói hồng hồng bốc lên trên sa mạc. Trên những nhánh đường tránh, xung quanh toa xe im lặng như tờ. Chỉ thỉnh thoảng mới nghe thấy tiếng những con chuột vàng khẽ rúc rích.

Đêm tối ập xuống bất ngờ và trùm chiếc mũ sao không lồ lên sa mạc. 

Dòng sông lửa điện mờ khói trôi ở phía trước toa xe. Mùi cỏ khổ ngải và hương đêm tươi mát thoảng bay qua những cửa sổ rộng trên toa. Tôi nói với Cooper:

- Anh đã nói về vẻ độc đáo của phương Đông. Còn gì độc đáo hơn chiếc toa xe gắn máy đi đêm trên sa mạc này!

- Tôi hiểu ý anh, – Cooper trả lời, câu trả lời bao hàm nhiều nghĩa. – Anh cũng bắt đầu mắc phải thứ bệnh như Davydov. Bệnh đó gọi là «bệnh sa mạc».

Lúc ấy tôi đinh ninh tin chắc rằng Cooper đúng là một «kẻ đi nghỉ mát» điển hình trong thời đại chúng ta.

– Con đường này xây dựng xong khi nào?

– Năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy. Và Davydov đã xây dựng nó.

Từ giã thành phố Guryev, tôi mang theo trong ký ức hình ảnh vị tướng đầu bạc của sa mạc – Davydov, người đã ném lên đất muối mặn những đốm sáng đầu tiên của nền công nghiệp xã hội chủ nghĩa – và mang theo hình ảnh «kẻ đi nghỉ mát» Cooper.

Ghi chú

[1] foot: tương đương 30cm 48. (ND.)

[2] chim cốc: Loài chim to biết bơi trên nước, lông đen, cánh ngắn và đuôi dài (ND.).

[3] Nikolai Przhevalsky (1839 – 1888): sĩ quan và nhà thám hiểm Nga, chuyên nghiên cứu vùng Trung Á và viết một số tác phẩm địa lý mô tả vùng này (ND).

[4] Ozocerite (tên gọi khác: sáp núi): một loại khoáng chất cháy tốt, cho ngọn lửa mạnh (chú thích của tác giả).

NÚI PHẤN HỒNG

Theo đường đi do Prokofyev vạch ra thì địa điểm cuối cùng tôi phải ghé qua là Mangyshlak[1]. Thế là đi trọn vẹn đường xoáy trôn ốc xung quanh vịnh, kết thúc việc nghiên cứu các vùng trực tiếp liên quan đến Kara-Bugaz.

Chỉ sau đó, theo lời Prokofyev tôi mới có quyền bươn đến Kara-Bugaz.

Chuyến đi Mangyshlak có thể gọi là cuộc du lịch vào đất nước của các vì sao.

Tôi đã làm quen với đồng chí đảng viên Vasilyev ở Fort-Aleksandrovsk. Cũng như Davydov, anh sẵn sàng hạ uy thế những truyền thuyết tàn khốc về sa mạc và biến nó thành người trợ thủ đắc lực của nền công nghiệp xã hội chủ nghĩa. Anh đã nghiên cứu tài liệu về các cuộc thám hiểm (của Andrusov, Natsky và Bayarunas) và vạch ra những kế hoạch ngắn và chính xác nhằm bước đầu sử dụng những tài nguyên do các nhà địa chất đó phát hiện. Anh nghĩ đến những con đường mới đi vào núi Kara-Tau, nơi không khí bị nung nóng bao quanh những vỉa anthracite, dầu lửa, phosphorite, đồng và manganese thành một vành đai bảo vệ rộng lớn.

Lúc rỗi rãi anh thích đọc tạp chí «Nghiên cứu vũ trụ». Trong tạp chí đó, từ số này qua số khác, người ta nói tới đời sống lớn lao mà ta không nhận thấy của bầu trời: sự xuất hiện những ngôi sao mới, sự rơi của các thiên thạch, các giả thuyết về những hệ mặt trời mới và sự tiến triển của các công trình nghiên cứu các tia vũ trụ.

Tôi nghĩ rằng bầu trời Mangyshlak đã thúc đẩy niềm hứng thú của Vasilyev với thiên văn học. Tôi chưa từng thấy ở đâu những trận mưa sao lớn như thế cũng như sự lóe sáng rực rỡ các hành tinh. Sáng đến nỗi tưởng như đêm đêm các hành tinh từ vũ trụ xa xôi bay đến chỗ chúng ta, bay đến một địa điểm trên địa cầu là bán đảo im lìm Mangyshlak. Sau cùng thì chúng tôi lại tự cười với nhau. Vẫn biết theo hiểu biết cũ thì các hành tinh ở xa, nhưng do những ngày ở bán đảo Mangyshlak nên cho đến nay tôi vẫn có ấn tượng rằng bầu trời rơi nhanh.

Chuyến đi đền bán đảo này không dài. Cả thảy có sáu ngày. Tôi đi cùng với Vasilyev. Tôi đã thấy những biển cát khép kín ở chân trời bởi những bờ núi phấn trắng và hồng dốc đứng. Núi dựng lên như một cái ngưỡng. Đỉnh núi cũng bằng phẳng như sa mạc ở chân núi.

Tôi đã thấy những lớp than đá nằm ngay trên mặt đất. Trước năm 1914 công ty tàu biển «Caucasus và Mercury» khai thác than này, nhưng sau nó bỏ vì việc vận chuyển than đắt quá. Toàn bộ vùng có các vỉa than đều dồi dào các mạch nước ngọt. Ở giữa vùng Tyubejik tôi đã thấy những hạt cát bị dầu lửa đang cứng lại nung chảy. Cát bốc lên mùi hắc ín giống mùi hắc ín trên đường phố rải nhựa khéo léo ở Moskva vậy.

Tôi trình bày cho Vasilyev nghe lý thuyết của Prokofyev. Theo ý tôi dầu lửa ở Mangyshlak là sự khẳng định rõ rệt lý thuyết ấy.

Vasilyev không đáp gì cả.

Là người vùng Cherny Yar ven sông Volga, con người lầm lì và rất chính xác, anh tránh những kết luận vội vã và những khái quát quá sớm.

- Có thể như thế, – anh nói. – Nhưng giờ đây tôi quan tâm đến phosphorite nhiều hơn.

Những vỉa phosphorite nằm ở chân núi phấn hồng. Những quả núi này bị những khe rạch sâu xuống nên ở xa trông như bộ não người phơi trần ra. Tôi nghe một trong các nhà nghiên cứu Mangyshlak nói rằng nếu đem nắn những nếp gấp đó cho phẳng ra thì diện tích núi sẽ tăng lên đến hai trăm lần.

Núi vươn lên như những cái vòm màu hồng và hình như rất nhẹ, y như do những bọt biển xốp khổng lồ tạo nên. Ở chân núi, những hòn đá, những tảng đá tròn và những mảnh đá nằm lăn lóc trên cát. Vasilyev lấy chân hất một mảnh đá như thế và nói:

- Phosphorite đây.

Một vài tảng đá có đường kính lớn hơn một mét và chúng tôi nấp dưới bóng chúng để tránh nắng.

Đã ba giờ chiều, giờ khó chịu nhất khi cái nóng bức đặc quánh lại như syrup. Chúng tôi quyết định tránh nóng trong thung lũng nằm dọc theo núi. Theo lời Vasilyev, ở đó có ốc đảo.

Tôi bật cười khi thấy chiếc giếng thảm hại chứa độ hai thùng nước và có những bụi gai xung quanh. Làm sao mà có được ốc đảo dưới bầu trời cháy ra tro này!

Chúng tôi đi ngựa ngay trên những sa thạch phosphorite, vượt qua một khe núi, trèo lên đỉnh và ở tít phía dưới chúng tôi trải dài một thung lũng mọc đầy những khoảnh kê vàng. Ven bờ những cánh đồng nhỏ đó có những cây tiêu huyền xanh rờn tươi mát, và những tia nước trong suốt tràn ra trên đáy khe núi. Căn nhà gạch bằng đất trộn phân khô trắng lên dưới bóng những cây tiêu huyền.

Vasilyev liếc mắt nhìn tôi. Đánh hơi thấy mùi nước, mấy con ngựa hí lên, tức giận với các kỹ sĩ chậm chạp. Tôi nhìn lại đằng sau. Sa mạc canh giữ mảnh đất màu mỡ và xanh tốt đó. Từ đây sa mạc dường như là tấm da lạc đà khổng lồ đã chết. Các bụi cây của sa mạc nhô lên như những túm lông chưa kịp phai màu. Không khí lóe sáng như glycerin trên mặt đất. Khi đi xuống núi chúng tôi lại rơi vào những cánh đồng phosphorite rộng lớn.

– Anh xem, đây là nguyên liệu cho Kara-Bugaz, - Vasilyev dừng lại gần một tảng đá tròn bị bửa ra làm hai mảnh hoàn toàn bằng nhau. Thấy rõ những tinh thể ở bên trong. Chúng kéo dài thành những tia sáng hẹp từ trung tâm ra bề mặt tảng đá tròn. - Nhà máy hóa chất liên hợp tương lai ở Kara-Bugaz sẽ chế tạo axít sulphuric. Nếu dùng axit này để chế biến phosphorite thì sẽ được superphosphate  hảo hạng. Chúng tôi đang làm đường ra biển, bắt đầu chở phosphorite và sẽ chuyển nó đi Kara-Bugaz. Ở Trung Á chúng tôi, người ta trộn lẫn superphosphate  với khô dầu để làm phân bón cho bông. Hỗn hợp đó gọi là pakhtanuri.

Nhờ Vasilyev tôi hiểu biết núi Taur-Kyr và những mạch nước xuân mạnh mẽ trong các khe Karyn-Yaryk. Núi Taur-Kyr nằm gần bờ phía đông Kara-Bugaz chếch về phía nam Kulan - Gurlan. Chỉ có một người, nhà địa chất Lupov đã ở trong các núi đó. Ở đây ông đã tìm được những vỉa than đá trên diện tích một nghìn sáu trăm ki-lô-mét vuông, sa thạch phosphorite và nhiều nguồn nước ngọt khác.

Nhà địa chất Bayarunas định đến phía bắc, từ Mangyshlak tìm đường đến Taur-Kyr nhưng các công nhân từ chối không đi với ông vào các vùng núi xa lạ đó.

Các vỉa than ở Taur-Kyr là những vỉa than gần các xí nghiệp khai thác mirabilite ở Kara-Bugaz nhất, nhưng cho đến nay vẫn chưa được nghiên cứu cặn kẽ.

Karyn-Yaryk là vùng trũng khổng lồ kéo dài từ Kara-Tau đến Kara-Bugaz. Toàn bộ nước xuân phải từ núi Kara-Tau chảy theo vùng trũng đó vào vịnh Kara-Bugaz, nhưng một phần nước đọng lại và tạo nên những bãi lầy mặn không qua lại được, còn một phần chảy vào vô vàn những hố phễu trong đất.

Những dòng nước xuân đạt tới độ mãnh liệt phi thường. Căn cứ vào những dấu vết của chúng, bề ngang của những dòng nước đó tới một trăm năm mươi mét và sâu hai mét. Đất đai hoàn toàn trống rỗng hút những thác nước đó, làm cho nước mặn hoặc tống những chất tẩy vào nước và để nước này chảy loang ra đâu đó trên bề mặt thành những mạch nước nhỏ.

Chúng tôi đến gần căn nhà gạch đất sét ép lẫn với phân khô và chào hỏi vợ một anh Kazakh trẻ, một người đàn bà khô khan và nhanh nhẹn, đi đôi giày da nạm bạc trùm lên đôi ủng, chào hỏi cả ông thân sinh chị nữa. Râu cụ thưa và lởm chởm từ phía trên cằm.

– Khabar bar?[2] – ông cụ hỏi.

Chúng tôi uống nước ngon mát, làm tròn phận sự của những người khách, nghĩa là kể tin tức mới ở thành phố rồi nghỉ đêm lại nhà ông già Kazakh.

Suốt đêm sa mạc không để cho tôi ngủ. Những ngôi sao tan biến như những mảnh băng trên bầu trời đen. Nước tan tỏa ra như sương mù trên mặt đất và biến thành màu xám. Những dòng sông Ngân to lớn hòa lẫn với cát đêm ở Karyn-Yaryk và vươn dài về phía nam đến tận Kara-Bugaz.

Nước mơ màng róc rách trong kênh dẫn nước. Khổ vì rệp cắn, Vasilyev kể cho tôi nghe rằng khoảng cách từ Mặt Trời của chúng ta đến mặt trời của hệ sao gần ta nhất - tức là những ngôi sao Alpha Centauri - dài hơn hai trăm năm mươi ngàn lần khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trời.

Tôi ngạc nhiên và thiếp đi. Thỉnh thoảng tôi giật mình và thức giấc. Tôi mơ thấy không phải nước róc rách trong kênh mà là ánh sáng những ngôi sao đi hàng tỉ năm mới đến Trái Đất. Tôi mơ thấy sống Ngân rơi từ trên trời xuống biển Caspian. Tàu «Chicherin» đi trên con đường đó và qua đáy tàu trong suốt trông rõ hàng nghìn con cá, con sứa bị mưa làm cho chìm xuống đáy biển. Prokofyev đã kể cho tôi nghe rằng cá nằm trên đáy biển thành những lớp dày đặc và sau một nghìn năm biến thành dầu lửa.

Rạng sáng tôi tỉnh hẳn. Phương đông xanh ngắt. Những ngôi sao vàng đi và trông như những quả cây khô quắt lại vì gần mặt trời. Tôi bước ra khỏi nhà, đứng trên ngưỡng cửa hớp từng loạt không khí như người ta uống nước lã.

Lũ ngựa nhìn tôi và lặng lẽ hí lên. Có lẽ chúng chào tôi và xin đừng vội vã đi ngay.

Vùng cao nguyên phấn Udyuk trắng lóa trải dài trước mặt chúng tôi trên đường về như một vùng biển trắng cứng lại. Chúng tôi cho xe thong thả đi trong phấn và kéo kính đen của ô-tô lên. Ở những nơi này mặt trời là thử thách tàn nhẫn đối với đôi mắt.

Ghi chú

[1] Mangyshlak: bán đảo ở bờ phía đông biển Caspian, thuộc nước Cộng hòa Kazakhxtan, Mangyshlak trong tiếng Kirghizia có nghĩa là «Nơi trú đông» (ND).

[2] Khabar bar?: Có chuyện gì mới không? (tiếng Kazakh).

TÀI LIỆU ĐỂ VIẾT LỊCH SỬ CỦA VỊNH

Trung úy Zherebtsov đã đi vòng quanh bờ vịnh Kara-Bugaz vào năm 1847.

Nước Nga xưa đã không chú ý đến tài nguyên của mình. Mãi đến năm 1847 Bộ Công thương mới nhúc nhắc và cử một đoàn nghiên cứu do nhà địa lý thủy văn Shpindler dẫn đầu đến Kara-Bugaz. Đoàn nghiên cứu đã phát hiện ra rằng vịnh này là nguồn muối Glauber lớn nhất thế giới.

Từ đó bắt đầu lịch sử nhiều màu sắc của vịnh. Không có nơi nào ghi chép lịch sử ở đó. Phải khôi phục lại lịch sử của vịnh dựa theo chuyện kể của những người đi biển và những người lái đò Turkmenia, theo các bài báo của các nhà địa chất, theo báo cáo của những người cầm đầu các đoàn nghiên cứu, theo những dự án bị bỏ quên, theo các cuốn nhật ký khô khan của các tàu bè và theo những nguồn tài liệu ít ỏi và mâu thuẫn.

Vùng vịnh Kara-Bugaz trở thành kịch trường của các hoạt động sục sôi.

Cuối thế kỷ XIX đại hội địa chất toàn thế giới được triệu tập họp ở Petersburg. Tại đại hội, lần đầu tiên các nhà địa chất được biết về những tài nguyên của Kara-Bugaz.

Toàn Châu Âu và Châu Mỹ lúc đó, cũng như giờ đây, sống bằng sulphate nhân tạo (người ta gọi mirabilite lấy từ nước ra như thế). Hàng nghìn xí nghiệp đã được xây dựng để chế biến tự phát. Vì thế những tin tức về Kara-Bugaz đập mạnh vào đám đông các nhà công nghiệp sulphate như một quả tạc đạn nặng nổ mạnh. Tức thì dự án xây dựng nhà máy liên hợp hóa chất mang tầm quốc tế ở đảo Cheleken được soạn ra. Nhà máy liên hợp này sẽ phải hoạt động dựa trên sulphate của Kara Bugaz. Đứng đầu nhà máy liên hợp là các nhà tư bản Pháp, Anh và Bỉ.

Nhưng chính phủ Nga hoàng từ chối không tô nhượng Kara-Bugaz và Cheleken.

Việc thương lượng kéo dài ba năm nhưng không đi đến đâu cả.

Năm 1909, bà lái buôn Knyazeva đã cử đoàn nghiên cứu riêng của mình đến Kara-Bugaz. Sự giàu có của Zachary Dubsky, ông chúa mặc sức tung hoành trên đảo Mangyshlak, làm cho người đàn bà hay ganh ghét này sốt ruột.

Cố nhiên có những kỹ sư «đáng yêu» đã nhận lễ rất hậu và đồng ý «sát nhập» Kara-Bugaz vào các tài sản của Knyazeva và nhân danh bà ta ra bố cáo về quyền sở hữu toàn bộ các dải bờ vịnh phía Tây và Tây-Nam.

Nhưng Knyazeva đã chậm trễ. Nhà sản xuất thuốc lá điếu Katyk và công ty cổ phần «Aivaz» đã chiếm được những đoạn bờ nơi sóng xô ném lên nhiều mirabilite hơn ả. Họ đã lấy được ở các nhà băng những món tiền kếch xù để chế biến những tài nguyên của vịnh. Những số tiền đó được đem dùng vào các ngón xoay xở ở Sở Giao Dịch. Hàng ngàn pud mirabilite khai thác để che mắt thiên hạ, nằm chết gí và hóa đá trên bờ biển.

Đoàn nghiên cứu của bà lái buôn Knyazeva còn để lại trên bờ vịnh Kara-Bugaz những chiếc thuyền màu xanh phủ đầy cát và bị muối ăn mòn.

Để bơi vào vịnh, người đứng đầu đoàn nghiên cứu này đã tìm ở Baku những chiếc tàu có độ mớn nước nhỏ. Chỉ có hai chiếc tàu như thế. Một thuộc về công ty tàu biển đáng ngờ «Mãn Châu», chiếc kia thuộc các dân áp-phe không kém phần ám muội là «Anh em Ashurov». Hãng «Mãn Châu», và Anh em «Ashurov» đã định tâm lột trụi Knyazeva như bóc vỏ cây và bắt chẹt mụ thuê tàu bằng giá cao ghê gớm. Phải đi vào vịnh bằng thuyền Turkmenia, thuê một người Tatar từng trải ở Kazan làm hoa tiêu.

Các sinh viên, cộng tác viên của đoàn nghiên cứu của Knyazeva đã đi thuyền cắt ngang vịnh trên một số hướng. Ho bị ngạt thở trên những dải bờ bị nhiễm độc bởi hydrogen sulfide, họ lội trên những chỗ nông trong vịnh, nơi nước hầu như không ngập quá mắt cá chân nhưng họ đã không tìm thấy mirabilite: đang mùa hè nóng nực và toàn bộ mirabilite đã tan trong nước ấm.

Tuy nhiên đoàn nghiên cứu do Knyazeva chi tiền đã giải thích được rằng về mùa đông mirabilite lắng đọng nhiều, khi một vật chìm trong nước, nó bị các tinh thể mirabilite bao phủ. Đoàn nghiên cứu đã nêu lên một phương thức khai thác mirabilite từ đáy vịnh mà đoàn cho là hoàn hảo: múc nó lên bằng những chiếc túi đơn giản. Đoàn cũng đã cắm những cột mốc bao quanh các phần đất thuộc quyền sở hữu của Knyazeva và rút đi.

Trong các nhật ký của đoàn nghiên cứu này đã ghi lần đầu tiên rằng cách bờ phía đông của vịnh năm mươi ki-lô-mét, ở chân núi Taur-Kyr có những vỉa than đá. Những người cộng tác của đoàn muốn đi nghiên cứu quanh các vỉa than đó, nhưng về mùa hè không người dân địa phương nào muốn đưa đường cho họ vào vùng núi.

Chẳng bao lâu sau, chiến tranh thế giới thứ nhất bắt đầu và Kara-Bugaz đã bị lãng quên. Chỉ có những người du mục hiếm hoi xuất hiện về mùa đông tại những vùng nặng nề, đầy bão tố của vịnh này. Nhưng ngay cả họ cũng không trùng trình trên những dải bờ lầm lì và bỏ đi xa hơn, về phía Krasnovodsk.

Vịnh cồn sóng gió trong cảnh cô độc. Các trại trú đông của người Turkmenia truyền cho nhau biết rằng người Nga lao đao vì chất nước khốn kiếp của vịnh và đã chẳng rút ra được từ nước vật gì có ích cả.

Năm 1920, Vladimir Ilych Lenin đã đặt vấn đề sử dụng các tài nguyên của Kara-Bugaz. Đã chi bốn chục ngàn ruble vàng để trang bị cho đoàn nghiên cứu. Đoàn có nhiệm vụ nghiên cứu những phương thức khai thác mirabilite và bắt đầu khai thác ngay.

Đứng đầu đoàn nghiên cứu là nhà địa chất Podkopayev. Những kết quả khoa học của đoàn là to lớn, nhưng đoàn hầu như đã không đem lại những kết quả thực tiễn nào. Một kỹ sư ít kinh nghiệm đã tuyển ở Astrakhan những công nhân là các gia đình đông người và đưa họ vào sa mạc hoang vu Kara-Bugaz. Dự trữ lương thực ít. Họ ăn hết nhẵn lương thực trước khi kịp bắt đầu khai thác.

Công nhân bỏ đi mỗi người một nơi.

Bộ phận khoa học của đoàn nghiên cứu Podkopayev đã công tác ở vịnh ba năm. Họ đã sống trong vịnh trên tàu «Nizhni Novgorod» có kèm theo hai xuồng máy quân sự «Shaumyan» và «Pereboina».

Podkopayev đã xác định rằng hằng năm rất nhiều mirabilite lắng đọng trong vịnh. Những vỉa mirabilite ở đây được thừa nhận là lớn nhất thế giới.

Mirabilite trong vịnh bắt đầu kết tinh vào giữa tháng mười một, đến giữa tháng ba thì sự kết tinh ngừng và bắt đầu quá trình ngược lại, sự hòa tan mirabilite trong nước. Bởi thế mirabilite được gọi là «khoáng chất chu kỳ».

Podkopayev vào Kara-Bugaz rất khó khăn. Dải cát ngầm tùy tiện chắn ngang suốt chiều rộng của vịnh đã ngăn cản ông. Lúc có bão, những con sóng bạc đầu chồm lên trên dải cát ngầm, lúc biển lặng, trông rõ thác nước ào ào từ các dải cát ngầm đổ vào lòng vịnh sâu.

Màu nước trên dải cát ngầm thay đổi đột ngột: màu nước biển hòa với màu chì.

Xuồng máy «Pereboina» với toàn bộ đoàn thủy thủ tuyệt vọng đã ranh mãnh quay mạn xuống cho trườn qua bãi cát và chạy về bờ vịnh phía Bắc.

Đoàn nghiên cứu gặp lúc có chính sách kinh tế mới. Có tin đồn rằng ở Baku người ta đầu cơ hàng trăm tấn sodium carbonate. Trong vịnh bất ngờ xuất hiện một chiếc tàu dẹt phẳng như con rệp và đen kịt vì muội khói. Nó phành phạch bộ máy đã rệu rã và nhả vào không khí mất nửa số hơi nước trong nồi hơi.

Đoàn người hăng hái trên chiếc tàu lạ đó đã nhét sulphate vào đầy các khoang đáy và sau một loạt đạn thưa thớt bắn vịt trời từng loạt ngắn, họ đã chuồn khỏi vịnh và đi Baku. Ở đây sulphate được bán làm sodium carbonate giả. Những kẻ đi biển kiếm chác này đã bị tòa án xét xử và chuyến đi đó là chuyến đầu tiên cũng là chuyến cuối cùng của con tàu này.

Năm 1923 ở mũi Kurguzull - trong tiếng Kazakh có nghĩa là “Cô gái uốn éo» – xuất hiện một đoàn công nhân do một anh sinh viên mặc chiếc áo cánh rách dẫn đầu.

Toán này đo xí nghiệp thủy tinh «Ngọn lửa Dagestan» cử tới. Xí nghiệp đã ngừng sản xuất vì thiếu sulphate, trong khi những vỉa sulphate lớn nhất nằm ngay cạnh nó, trong vịnh Kara-Bugaz.

Xí nghiệp đã xây dựng ở mũi Bek-Tash một bến cảng và một ngôi nhà bằng đá. Người ta chở sulphate từ Kurguzull về cảng này bằng lạc đà và thuyền Turkmenia rồi chuyển tải sang tàu thủy.

Có thể coi năm một nghìn chín trăm hai mươi ba là năm đầu tiên khai thác các tài nguyên ở Kara-Bugaz. Anh sinh viên mặc áo cánh rách ở trong căn nhà mới ở Bek-Tash và cho đến nay anh vẫn ở đó tại Kara-Bugaz. Hiện tại anh là thư ký của khu ủy Đảng và được coi là một chuyên gia dẫn đầu cho các câu hỏi về vịnh này.

Sulphate là muối Glauber khô trắng đến mức mùa hè lúc nắng gắt nếu không muốn hỏng mắt thì chớ nên nhìn vào nó. Mirabilite chính là muối Glauber đó, nhưng ngậm đầy nước. Trong mirabilite có chín phần nước và một phần muối Glauber. Sulphate cần cho công nghiệp. Chuyên chở mirabilite đi chả có ý nghĩa gì cả. Vì như thế có nghĩa là chuyên chở nước lã.

Vì thế người ta phơi khô mirabilite hay nói như các nhà hóa học, người ta khử nước của nó. Khí hậu nóng nực của Kara-Bugaz và những luồng gió khô thường xuyên giúp rất nhiều cho việc sấy khô này.

Người ta rải mirabilite thành những đồng phẳng, thấp và hai ngày sau hình thành một lớp sulphate khô mịn nhất. Người ta mạnh tay cào vun lớp đó lại không sợ bị nó lẫn với mirabilite vì giữa sulphate và mirabilite đã hình thành một lớp vỏ cứng. Sau đó người ta cào vỡ lớp vỏ và mirabilite lại khô đi, một lớp sulphate mới tách ra.

Cách phơi như thế kéo dài và phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết tùy tiện của Kara-Bugaz. Hễ nổi gió một cái là những mây bụi sulphate bị cuốn vào sa mạc, rải ra khắp xung quanh thứ bột đắng óng ánh.

Khi anh sinh viên chở sulphate về Derbent, ở Kara-Bugaz xuất hiện một người chủ mới là «Kirkuulisol». Tổ chức này phụ trách việc chế biến muối ăn tại hồ mặn mênh mông

Kuuli nằm giữa vịnh Kara-Bugaz và biển và nhân tiện nó phụ trách cả việc khai thác sulphate ở Kara-Bugaz.

Các cộng tác viên của «Kirkuulisol» không bết đã được tuyển lựa ở đâu, nổi tiếng khắp vùng ven biển Caspian là những người tháo vát và không trong sạch lắm. Họ chế biến muối để xuất cảng sang Ba Tư. Những người du mục Turkmenia tinh mắt đã bắt đầu nhận ra những chiếc thuyền Ba Tư chở muối về ban đêm, nhận ra những kẻ đáng ngờ bất chợt xuất hiện tại các xí nghiệp khai thác và cũng nhanh chóng biến mất, nhận ra con tàu nhả khói ở chân trời không bao giờ lại gần bờ và nhiều điều lạ lùng khác. Qua những dấu hiệu đó, những người Turkmenia sống ở biên giới kết luận ngay rằng nhất định là bọn chúng ăn trộm muối.

Chẳng bao lâu chiếc tàu «Armenia» bị bắt, ban đêm, ở giữa biển, nó chuyển muối sang các thuyền Ba Tư. Các cộng tác viên của «Kirkuulisol» buôn lậu với qui mô táo tợn. Bọn buôn lậu đã bị bắt.

Lịch sử nhục nhã của «Kirkuulisol» đến đây chấm dứt. «Karabusol» đứng đầu là anh thủy thủ Bolonkin dũng cảm ra đời thay thế nó. Cũng như «Kirkuulisol», công ty «muối» mới này thích khai thác muối ăn ở hồ Ala-Tepe chứ không muốn dính đến việc khai thác sulphate.

Cuối cùng, mùa thu năm 1926 một ủy ban của chính phủ đã đến vịnh và chấm dứt sự hỗn độn này ở Kara-Bugaz. Ủy ban đã phát hiện thấy trên các bờ vịnh hơn một trăm năm mươi nghìn tấn sulphate do tất cả các chủ nhân kỳ ảo của vịnh – những kẻ đã nhanh chóng chìm trong cõi hư vô - chế biến.

Tổ chức mới là «Turkmensol» đã được giao nhiệm vụ bắt đầu ngay việc khai thác có kế hoạch sulphate từ bờ vịnh phía nam, gần mũi Umchall. Việc khai thác đã bắt đầu và tiến hành trong những quy mô nhỏ cho đến năm 1929, khi thành lập công ty «Kara-Bugaz Sulphate» để khai thác các tài nguyên của vịnh. Giai đoạn thứ nhất trong cuộc đời của vịnh đã lùi vào dĩ vãng.

Công ty «Kara-Bugaz Sulphate» đã đến như người chủ toàn quyền của vịnh. Nó đặt Kara-Bugaz vào kế hoạch chung của việc công nghiệp hóa các miền phía đông của Liên bang Xô-viết, vào kế hoạch chinh phục sa mạc táo bạo.

ÔNG LÃO BEKMET BA HOA

Khorezm[1] ơi, người đã tàn úa nhưng giờ đây người đang nở hoa.

Trích từ một bài hát Turkmenia đương đại

Chị Baril đâm ra tuyệt vọng. Không thể nghĩ đến làm một việc gì với những lao động người Turkmenia chừng nào ông lão Bekmet còn ở tại các xí nghiệp phía bắc của công ty «Kara-Bugaz Sulphate». Hôm nay lão lại cắt ngang câu chuyện chống tôn giáo của chị.

Buổi chiều, những người Turkmenia mình phủ đầy bụi chua chua tụ tập gần các căn nhà lều. Lửa trại cháy rừng rực. Gió thổi trên vịnh. Làn khói trắng của cây khổ ngải cháy trong đống lửa tỏa trên mặt nước như những lớp mây.

Những ngôi sao mờ nhạt ánh lên qua làn khói. Đợt sóng xô dịu lắng ven bờ cát sau khi đã mệt mỏi vì tung bọt biển nhầy nhụa lên bờ.

Con chó Khakim độc nhất tại nơi này chạy dọc bờ và chõ mõm sủa mãi về phía nam cho đến khi giọng khản đặc. Ở phía đó ánh trăng lên bùng cháy như ngọn lửa âm ỉ và ảm đạm. Con Khakim căm ghét hai vật: mặt trăng và chiếc xuồng chạy bằng hơi nước thường từ vịnh nơi đặt trụ sở công ty đến các xí nghiệp phía Bắc, chỗ nó ở. Khakim nằm trên bến cảng và gừ gừ với chiếc xuồng khi xuồng lắc lư trên sóng và rung sàn gỗ bần bật.

Ngày hôm ấy tất cả mọi người tập họp, thậm chí còn có cả Murad vốn trước là người đưa thư ở Hassan-Kuli nữa.

Murad bị bệnh thấp khớp, một bệnh rất hiếm thấy ở sa mạc. Anh nổi tiếng vì thế và được khoác ánh hào quang phi thường như thường xảy ra với những người mắc phải một căn bệnh bí ẩn. Bệnh thấp khớp đối với người Turkmenia cũng lạ lùng như bệnh chân voi hoặc giun chỉ vậy.

Tôi nhớ tại ngõ chợ bụi bặm ở Krasnovodsk, tôi đã đứng hàng giờ xem người ta rút từ chân một người Turkmenia to như hộ pháp một con sâu đen, con giun chỉ, mảnh như sợi bờm ngựa. Korchagin đứng cạnh tôi và há mồm kinh ngạc. Ở Kostroma quê anh, anh không bao giờ tưởng tượng tới sự tồn tại của những bệnh như vậy.

Người ta cuộn cẩn thận con sâu vào que diêm. Khi con sâu bắt đầu bò căng ra, người ta băng que diêm cùng với con sâu vào tấm lưng màu hung, bụi bậm của bệnh nhân rồi thả cho anh ta đi chơi cả ngày. Tất cả việc chữa bệnh chung qui là dùng que diêm kéo chiếc đầu nhỏ xíu của con sâu, rồi rất thận trọng lôi nó ở dưới da ra trong suốt hàng tuần lễ, lôi cho hết cả con sâu ra. Nếu như con sâu đứt thì toàn bộ việc chữa bệnh bị hỏng.

Bệnh thấp khớp của Murad đã gây cho người Turkmenia một ấn tượng tương tự như thế. Họ ngồi xổm quanh anh và bắt anh co, duỗi đầu gối. Hễ chỗ dưới xương bánh chè kêu răng rắc là những người ngồi xem phía trước bò lùi, lăn cả vào người ngồi phía sau và sợ hãi tặc lưỡi. Lão Bekmet đã khuyên Murad nên chích dưới lưỡi ra cả một đĩa máu và, nếu như không có sự can thiệp gay gắt của chị Baril thì có lẽ lão Bekmet đã dùng lưỡi dao cạo mẻ của mình để chích máu cho anh làm nghề đưa thư trước đây rồi.

Câu chuyện bệnh tật của Murad khiến Baril quan tâm đến mức thậm chí chị đã viết nhận xét về việc này trên tờ báo «Tia lửa Turkmenia». Chị yêu cầu có ngay những biện pháp để những trường hợp như thế không lặp lại trong thời gian tới nữa.

Khorobrykh sau khi xây dựng con đường từ Krasnovodsk đến Kara-Bugaz, đã được bổ nhiệm làm chủ nhiệm các xí nghiệp miền bắc của công ty. Sau khi đọc bài của chị Baril, anh đã nói với chị:

– Để tránh cho những người đưa thư ở Hassan-Kuli khỏi bị thấp khớp thì phải đưa vào kế hoạch sang năm một triệu rưỡi ruble về khoản tiền đào đất. Một bài báo nhỏ có thể đẻ ra những chuyện như thế đấy!

– Chao ôi, thế mà cũng đòi là kỹ sư! – Baril than thở. - Theo tôi những kỹ sư này coi tất cả mọi người, trừ mình ra, là những kẻ hoàn toàn ngốc nghếch.

Câu chuyện của Murad vô cùng đơn giản. Anh là người đưa thư ở Hassan-Kuli. Con tàu dừng lại cách bờ biển Hassan-Kuli mười hai ki-lô-mét. Vì nước cạn nên tàu không thể vào gần hơn được nữa. Muốn ra chỗ tàu đỗ phải đi xe bò một ki-lô-mét rưỡi ra phía biển, sau đó chuyển sang thuyền đáy phẳng gọi là kulaz và bơi đến sát tàu.

Mỗi tháng Murad ra chỗ tàu đỗ bốn lần. Không ai biết và cũng không thể biết được khi nào con tàu đến và nó đến chậm độ bao lâu. Murat neo thuyền trên vũng tàu, rút suất ăn xoàng xĩnh ra và nhai.

Gió nổi, đêm tối thế mà vẫn chưa thấy tàu đến. Lúc đó Murad nằm ngủ trên sạp thuyền cho đến khi, thường là đêm khuya, tiếng còi tàu chói tai đánh thức anh dậy.

Murad nhận bưu kiện rồi bơi thuyền vào bờ, những anh đánh xe lười biếng bao giờ cũng bỏ ra về, không đợi tàu đến. Murad hất túi da đựng bưu kiện lên vai, lội trong nước đến đầu gối, đi một ki-lô-mét rưỡi vào bờ.

Murat đã đi lĩnh bưu kiện ban đêm trên biển suốt hai mươi lăm năm, mùa hè cũng như mùa đông khi nước đóng băng làm cho đôi chân co giật.

Một lần anh đánh rơi chiếc túi xuống nước và một phần thư từ bị ướt.

Cả anh thanh niên Guzar, trước là người bạn đường của Prokofyev, lẫn một người xưa làm nghề nuôi tằm ở Firuza mà chẳng ai rõ họ tên là gì, cũng đến dự buổi nói chuyện chống tôn giáo của chị Baril chiều hôm đó. Ông này trước đây làm nghề chăn tằm. Nhưng đến một hôm ông không còn đủ lá dâu - nguyên liệu chủ yếu của nghề nghiệp tỉ mẩn này, bà vợ ông lại đã mất, thế là ông đi lang thang khắp xứ Turkmenia, vung vãi khắp nơi đầu óc khôn ngoan của một người nghèo.

Cố nhiên là lão Bekmet ngồi ở hàng đầu. Lão sung sướng gật đầu chào chị Baril, nói liến thoắng và chen huých những người ngồi bên cạnh, thu xếp chỗ ngồi thoải mái hơn. Mặt lão lộ vẻ sung sướng. Lão sốt ruột chờ xem Baril nói gì. «Lão già giả dối», - Baril nghĩ và bắt đầu nói chuyện.

Guzar, thạo tiếng Nga, giúp đỡ chị. Cần phải có cách nói khéo léo. Baril không nói rằng không phải là không có thánh Allah mà giải thích đơn giản, ngắn gọn ý nghĩa chân thực của những điều kỳ diệu: sấm, chớp, ô-tô, tàu thủy. Những người Turkmenia há hốc mồm ngồi nghe.

Baril mỉm cười nghĩ bụng đây không phải là cuộc họp các công nhân đào đất mà là một vườn trẻ. Quả thực những người đàn ông dũng cảm, sém nắng mặt trời, am hiểu từng dấu vết, từng ngọn đồi trên sa mạc, đã cười vang vì thích thú và đập vào mũ nhau làm cho bụi bay mịt mù, ngột ngạt.

Họ giấu bàn tay trong những ông tay áo choàng rách, những bàn tay nâu xạm thon nhỏ biết bắn súng xa hàng nửa ki-lô-mét không trượt.

Baril chưa nói xong thì Bekmet cắt lời chị và vội vã nói:

- Ô-tô là chiếc xe của quỷ do con người nghĩ ra, đáng khen đấy. Thế nhưng sao con người không làm ra được cây vui, gọi là cây «kassak». Chỉ có thánh Allah tạo ra được cây đó.

Người nghe quay về phía Bekmet và mắt lóe lên.

Bekmet bắt đầu kể một trong nhiều chuyện của lão.

– Chuyện xảy ra ở bản Varun-Kala, – lão nói, không chú ý đến sự bực dọc của chị Baril, – Chị cũng nghe đây. Đây là một trường hợp xảy ra trong đời và đích thân tôi là người chứng kiến. Trên đường đi Mecca[2] tôi đã dừng lại ở bản đó. Tôi đến Mecca bởi vì tôi cũng chả kém cạnh gì các thầy tu Hồi giáo, những người đã liếm vật thiêng của mình cùng với bụi ở quan tài của nhà tiên tri. Lúc ấy các viên chức củ Sa hoàng Nga hãy còn qua lại các bản làng, còn quốc vương Thổ Nhĩ Kỳ Seiid-Asfendiar thì ngồi ở Khiva[3].

Các viên chức Nga đi thu tiền. Anh cứ nộp mỗi năm hai mươi lăm ruble và nhờ đó sau hai mươi năm người ta sẽ dùng tàu thủy chở anh đến Medina, từ đó anh có thể cùng đám người ngoan đạo đi đền Mecca. Con tàu sẽ đợi anh và không bỏ đi chừng nào nó chưa thu nhặt đủ số người ngang số cừu lèn chặt trong chuồng chật chội. Tôi đã nộp năm ruble, vì tôi muốn thành một người mộ đạo – một hadji – và quấn khăn xanh của Hồi giáo lên cái đầu ngu xuẩn của mình.

Và thế là tôi nhận giấy tờ và vé tàu thủy và trên đường đi Ashkhabad tôi nghỉ đêm tại bản Varun-Kala, ở nhà Khushet, một người có mái tóc màu hung. Suốt cả buổi chiều tôi đã kể cho bác ta nghe về Mecca và Yemen, nơi cây cà-phê nở hoa và lá những cây cọ cao vút xạc xào trên núi. Trái tim người ngoan đạo không thể kìm giữ trước những cám dỗ như thế. Lòng ghen tị với tôi dằn vặt Khushet suốt buổi chiều. Sau đó có một người khách nữa đến trọ đêm, anh ta đi xe ngựa, xe mới, ngựa tốt.

Không ngủ được, Khushet nói: «Tôi nghĩ rồi. Có lẽ tôi sẽ đi với bác đến Mecca, đến ngắm ngôi sao hôm ngay trên mộ đá đen của đấng tiên tri», «Bác sẽ làm một việc rất đúng đắn đấy», - tôi đáp và thiếp đi.

Nửa đêm tối thức giấc và nghe thấy có ai đó đi lại gần giường tôi.

«Ai đấy?» – tôi ngái ngủ hỏi.

«Cứ ngủ đi, - Khushet đáp. - Tôi tìm lửa để hút tẩu thuốc».

Sáng hôm sau Khushet vui vẻ gặp tôi và nói rằng bác cũng sẽ đi Mecca nhưng sẽ đi sau, đuổi theo tôi ở Krasnovodsk. Và quả nhiên bác đã đuổi kịp tôi ở Krasnovodsk. Và chúng tôi đã cùng nhau hoàn thành chuyến đi lớn, vừa đi vừa cầu nguyện và hầu như chẳng ăn gì.

Chà, chúng tôi đã thấy gì! Chúng tôi đã thấy các thành phố nơi người đông nghịt như cát trên gò cát, đã nhìn thấy Istanbul[4] và đã vượt nhiều biển cả. Tại Mecca chúng tôi trọ đêm trong các dãy lán cùng với những người hành hương từ Baluchistan, Ấn độ, Tripoli tới. Cả đêm tôi không ngủ, nghe tiếng người ồn ào, tiếng hát của những người cầu nguyện và tiếng rống của hàng trăm con lạc đà.

Năm lần tôi được cái diễm phúc hôn mộ đá đen của đấng tiên tri.

Vào đêm thứ ba một người ở Oman đến dãy lán và mang đến một túi đựng những cành khô có nhiều quả nhỏ héo quắt.

Y la lên rằng y bán cây vui kassak – để cho tinh thần những người hành hương vui lên trước thánh Allah.

Chúng tôi mua những quả cây đó và mỗi người nuốt bốn cái hạt. Chúng tôi cảm thấy vô cùng vui sướng, y như chúng tôi uống rượu vodka Nga vậy. Chúng tôi cười vang, nhảy múa và kể cho nhau nghe những câu chuyện lôi cuốn. Mãi gần sáng chúng tôi mới ngủ say như chết và một tên lang thang nào đó – cả cái họ khốn nạn nhà nó đáng nguyền rủa - đã rút mất của tôi đôi giày cùng túi bánh mì và mỡ dưới đầu Khushet.

Chúng tôi trở về nhà. Trên đường về tôi đã cầu phúc cho Khushet, người không tiếc rẻ, đem những đồng tiền cuối cùng của mình chi vào chuyến đi thăm mộ đấng tiên tri.

Nhưng chúng tôi vừa đến bản Varun-Kala thì cảnh sát tới bắt Khushet và giải đi Ashkhabad. Tôi ngạc nhiên không biết vì sao người ta lại đối xử thô bạo và quá quắt như vậy với con người đã mang danh là hadji và đã chuộc tội cũ của mình bằng ăn chay và cầu nguyện.

Tôi đã biết được điều gì trong ngày hôm đó? Một tháng sau chúng tôi ra đi, vợ Khushet, người đàn bà lặng lẽ và bình thường, đã kể với các nhà cầm quyền rằng ban đêm Khushet đã giết chết người khách đi ngựa tốt đến trọ, vùi xác anh ta ở sau bản, bán xe và ngựa của anh ta ở Ashkhabad và dùng tiền đó để hành hương đi thăm mộ đang tiên tri. Lòng sùng đạo và tín ngưỡng có thể dẫn người ta tới những hành động như thế đấy!

Bekmet chấm dứt câu chuyện và không hiểu lão nói thật hay đùa. Baril chăm chú nhìn lão. Ông lão không đơn giản như chị tưởng.

Chị đi khỏi đống lửa và bước vào căn phòng hẹp bằng ván ghép do Khorobrykh dành cho chị ở sau vách ngăn bằng vải lanh. Guzar đi theo chị và cười: ông lão kể những chuyện vui thật!.

- Ông lão vui tính, một ông lão rất vui tính! - anh luôn luôn nhắc đi nhắc lại. - Ông lão có thể giúp đỡ chị một cách đắc lực.

«Một sự giúp đỡ tốt! - Baril cay đắng nghĩ. – Quỷ bắt lão cùng với sự giúp đỡ của lão đi!».

Khorobrykh và người phụ tá, anh Kazansky, một kỹ thuật viên tóc màu sáng nhạt, xạm nắng đến mức đường ngôi trên mái đầu anh trông như vết sẹo mọng máu, cả hai thích ngủ ở ngoài trời hơn ở trong nhà có những con thiêu thân và bọ cạp. Ngoài bờ biển ít có chúng hơn: giống côn trùng bẩn thỉu này không chịu được hơi sulphate.

Khorobrykh và Kazansky trải áo khoác dạ lên những đống sulphate phẳng phiu và ngủ ngon lành, nếu như cơn bão bắt đầu gầm rít chói tai như nã pháo vào bờ biển và thổi tung muối lên thành từng cuộn không đánh thức họ dậy. Những con lạc đà quay mông về phía gió thổi và rống lên. Khorobrykh và Kazansky phóng nhanh, chửi rủa, mắt chảy nước vì bụi dày đặc, trốn chạy vào trong nhà.

Baril cũng ngủ trên sulphate. Ban đêm sulphate lóe sáng như lửa xanh xanh. Chỗ ngủ trên sulphate óng ánh như giường ngủ bằng pha lê trong câu chuyện cổ tích đã quên, đọc từ thời thơ ấu.

Khorobrykh hút thuốc và nói giọng âm vang:

– Phải bắt Murad tắm độ mươi lần trong vịnh, thế là bệnh thấp khớp của anh ta chỉ còn cái tiếng đối với dân du mục thôis. Đồng chí Baril, có lẽ đồng chí nên lo chuyện đó, nếu không người ta sẽ biến anh ta thành ông thánh của người Turkmenia và đâm ra rất không tiện.

- Tôi ngấy những trò đùa quen thuộc này lắm rồi, - Baril nói vẻ dàn hòa. - Cố nhiên tôi sẽ chữa cho Murad theo cách trái ngược với cách của anh. Tôi đã quyết định điều đó từ lâu rồi.

Mãi Khorobrykh không ngủ. Sáng mai phải cho khởi công đào đường hầm qua núi. Công nhân ít, mà họ lại sợ dùng xà beng đập vỡ đất vôi.

Ông già Turkmenia mà Khorobrykh đặt cho biệt hiệu là «Sa hoàng Menelaus», đã tung tin đồn rằng trong đất vôi có ma và ma sẽ báo thù kẻ nào đi vào tận lòng núi.

Khorobrykh định sáng sớm sẽ cử Guzar đi ngựa tới các nhà lều láng giềng kêu gọi mọi người đi làm. Anh đã tính trả cho Guzar mười ruble công tuyển mộ được người trong mỗi lều đi làm.

Dựa theo kinh nghiệm ở Makhach-Kala, công ty quyết định bắt đầu dùng bể lắng để khai thác sulphate tại các xí nghiệp phía bắc.

Người ta đã chọn một hồ khô để làm bể chứa và đặt tên nó là «Hồ số 6» (các kỹ sư ở khắp mọi nơi đều mắc một chứng bệnh như nhau là cái gì cũng đánh số hết cả).

Phải đào một con kênh thông từ vịnh đến hồ, sau đó đào một đường hầm dài một trăm ba mươi mét xuyên qua một quả núi nhỏ để đến mùa thu cho nước vịnh Kara-Bugaz chảy theo kênh đó vào trong hồ và dềnh lên chừng ba mét. Số nước vịnh này sẽ cho một lớp lắng đọng mirabilite nguyên chất dày năm mươi xen-ti-mét trên diện tích một ki-lô-mét vuông. Gió nóng và mặt trời hàng ngày hẳn phải biến lớp trên mặt mirabilite ở trong hồ thành một dải sulphate dày ba xen-ti-mét.

Sulphate nằm đều đặn ở trong hồ, bề mặt của nó phẳng phiu như mặt bàn, vì thế có thể thu lượm nó bằng máy. Công ty đã đặt làm những máy móc lắp ráp được và bắt đầu thúc Khorobrykh mau mau hoàn thành công việc của bộ phận anh.

Con kênh đã được đào xong trước thời hạn quy định, mặc dầu lúc đầu Kazansky phải khổ sở để dạy cho những người hôm qua còn là dân du mục biết cầm xẻng. Ấy thế mà họ vẫn cứ toan cầm lưng xẻng quay về phía trước, và trong họ chật vật sử dụng cái máy ma quỷ này thật đáng thương. Nhưng rồi sau công việc cũng chạy.

Kênh tựa vào núi. Buổi sáng «Sa hoàng Menelaus» đến chỗ Khorobrykh và lúng túng nói rằng công nhân là những người ngoan đạo, họ từ chối không phá núi, nếu không thánh Allah sẽ đem lớp vỏ đen phủ lên khắp thảo nguyên và thần núi sẽ quét sạch các lều cùng với mọi người, lạc đà và hành lý thảm hại của họ xuống nước rồi dìm chết.

– Này cụ, - Khorobrykh nói giọng ồm ồm, – cụ hãy tập hợp những người đáng kính trong lều của mình lại. Tôi sẽ đến và chúng ta sẽ nói chuyện về thần núi. Nghe nói cụ biết câu thần chú chữa khỏi bệnh hủi, tôi thì biết câu thần chú đuổi được thần rừng. Đức Allah cho mỗi loài một thứ: rắn thằn lằn có đuôi, lừa có tai, còn người thông minh có lời nói để cứu mình khỏi những điều bất hạnh.

«Menelaus» đi. Baril cho rằng những «trò ảo thuật» này của Khorobrykh không đi đến đâu. Kazansky đề nghị cứ làm, không cần công nhân và dùng chất nổ để phá núi. Khorobrykh cười ngất:

– Sau cuộc nổ mìn đầu tiên họ sẽ nhổ tất cả các nhà lều lên, phóng nhanh vào sa mạc và sau đấy, ngay dù anh có lôi cả một tàu nước suối Narzan dùng để chữa bệnh, anh cũng không dụ dỗ được họ trở về đây đâu. Cần phải biết cách. Tôi là người Trung Á, cứ tin tưởng ở tôi.

Trước hết Khorobrykh ra lệnh đưa đến lều của «Menelaus» một chút chè xanh. Không có chất nước uống có vị giống thuốc đó, không một việc rắc rối nào có thể trôi này được. Nước chè làm đầu óc tỉnh táo và xua đuổi những nỗi sợ vẩn vơ.

Nhưng đến trưa đã xảy ra một biến cố suýt làm hỏng hết mọi việc. Murad không nghe lời chị Baril dặn và đã lội xuống vịnh tắm. Giờ đây anh nằm trong lều, kêu la tuyệt vọng. Thân thể anh bị chất nước  nguy hiểm trong vịnh Kara-Bugaz làm bỏng.

Những người Turkmenia xúc động. Bekmet đã cầm lưỡi dao cạo mẻ đến gần người hấp hối toan trích máu độc, nhưng vừa lúc đó Baril xuất hiện.

- Cút! – chị kêu lên như ra lệnh, khiến Bekmet đánh rơi dao cạo và mắt lão hấp háy vì sợ hãi. - Cút, đồ lười biếng! Cái kiểu xẻ thịt người sống này là thế nào!

Murad mặc quần vải hoa, hoa mẫu đơn đỏ nổi trên nền màu hồng. Chị Baril nâng chân Murad lên và gập nhanh đầu gối anh vài lượt. Những người Turkmenia lùi xa ra, nín thở. Họ chờ nghe rắc một cái thật to nhưng không nghe thấy gì cả. Im ắng đến mức nghe tiếng lạc đà nằm cách lều hàng trăm bước nhai cỏ.

Murad ngừng rên.

- Thế nào? – Baril đắc thắng nói. - Hãy mang thùng nước lã vào đây và chúng ta lau rửa cho anh ấy.

Những người Turkmenia sợ ra mặt. Luật lệ ở sa mạc chỉ cho phép rửa mặt, tay và chân, nay đã bị người phụ nữ đeo chiếc máy thủy tinh trên mũi phá bỏ.

Không ai nhúc nhích ngoài bà cụ sinh ra Murad. Bà mang thùng nước đến. Mọi người ra khỏi lều và giật mình nghe Murad kêu oai oái và xướng tên nhà tiên tri lên một cách vô ích, làm nước tung tóe trên chiếc nồi gang.

Sau đó anh đi ra, tươi tắn và nhợt nhạt đi vì lần tắm rửa đầu tiên trong đời, trang trọng đến gần Baril và cúi gập người xuống chào chị, tay chắp lên ngực. Anh cảm thấy mình như một thanh niên lần đầu tiên đi bắt cóc người cô dâu[5].

– Anh Khorobrykh này, - Baril cười nói với người kỹ sư định đi đến chỗ Hội đồng bộ lão, - hôm nay Cách mạng tháng Mười đã bắt đầu ở các xí nghiệp chúng ta. Điều quan trọng là đẩy những người du mục ra khỏi điểm ỳ, thế là sau đó mọi việc sẽ dễ dàng.

- Chính tôi vẫn luôn nói với chị như thế, - Khorobrykh đáp.

Dầu Baril đã cố gắng lục lọi trong trí nhớ, chị cũng không thể nhớ được rằng kỹ sư đã nói với chị điều gì tương tự như thế.

Hội đồng bô lão họp kéo dài hai giờ. Thoạt tiên các cụ uống nước chè và nói về cỏ xấu ở thảo nguyên Ada và nói về việc cát đã cuốn mất hẳn những con đường cũ dẫn các đàn gia súc đi Kungrad.

Khorobrykh không tham gia câu chuyện nhưng nghe một cách lo lắng. Những âm thanh lạ lùng vang từ ngoài vào, nghe  như thể những người Turkmenia đang nhổ lều.

Sau đó Khorobrykh nói về các hầm xuyên núi và so sánh chúng như những cái giếng vô tội nhất trên các ngọn đồi. Anh kêu gọi lòng can đảm nổi tiếng của những người Turkmenia, kể lể dài dòng về việc từ sulphate người ta sẽ chế ra thứ đá trong suốt – thủy tinh – như thế nào, chế ra thứ bột để làm phân bón cho các cánh đồng bông như thế nào.

Cụ Taibazar người Turkmenia đứng lên đầu tiên:

-Tôi sẽ đi. Đưa gậy sắt đây.

Người thứ hai đứng lên là Niyazov, người Kazakh.

- Thế còn câu thần chú của anh? – Bekmet chán ngán hét lên.

Để cho lão yên lòng, Khorobrykh đọc mấy câu thơ chợt đến trong trí nhớ:

Nói đi bác, nào phải đâu vô ích

Moskva từng bốc lửa cháy bùng

Lại bị trao vào tay quân Pháp.[6]

Các cụ vuốt râu và đội mũ da cừu.

Khorobrykh đi ra ngoài và chửi rủa mãi. Baril cho rằng Khorobrykh già néo quá và xử sự như người điên. Khorobrykh nhún vai:

– Vớ vẩn! Tại sao chị bảo vệ cho những lão già ngốc nghếch khỏi những lời giễu cợt vô thưởng vô phạt?

Những phương pháp hành động có tính chất Á Châu đó khiến Baril bực bội, nhưng chẳng bao lâu chị hết bất bình: tiếng choòng đã vang lên ở chân núi.

– Chúng ta sẽ đè nát sa mạc như nghiền nát con thiêu thân, - Khorobrykh nói và đi lên núi.

Tháng Tám bắt đầu. Tháng Tám nóng ghê gớm như lửa thiêu. Cái nóng trắng như muối, giội xuống như những dòng sông mênh mông. Bụi lấp kín các lỗ chân lông trên da. Con người không làm vã được mô hôi ra và vì thế mà cảm giác ngột ngạt dẫn đến bị chóng mặt nặng. Máu quánh lại và Khorobrykh bắt đầu cảm thấy sức nặng của máu trong cơ thể mình. Tưởng như keo dán gỗ đông lại trong các mạch máu.

Những người Turkmenia đào núi. Cái nóng dường như làm họ hung hăng. Những nhát xà beng giáng xuống không thương tiếc. Chẳng ai nghĩ tới thân núi nữa. Người ta chế nhạo «Sa hoàng Menelaus» ngay trước mặt lão và gọi lão là thằng hèn.

Các cụ già bò đến hầm xuyên núi và ngồi trong bóng rợp của nó, quan sát công việc sôi nổi chưa từng thấy ở sa mạc. Các cụ nói rằng làm xong hầm xuyên núi phải nhổ lều chuyển đi Bek-Tash vì rằng «người ngậm điếu gỗ» (họ gọi Khorobrykh, người không lúc nào rời tẩu thuốc khỏi miệng như vậy) muốn xây dựng đường sắt từ các xí nghiệp phía Bắc đến Bek-Tash. Các cụ nói rằng người Nga đưa những ngôi nhà lắp ghép đến, trong các nhà đó không bao giờ có rệp như trong các nhà lều, rằng Moskva đã ra lệnh dạy chữ cho tất cả các trẻ em Turkmenia, rằng chẳng bao lâu nữa trong sa mạc sẽ xây dựng những nhà máy và thành phố đẹp ngang với Khiva.

Baril đã nói đúng: những người du mục đã rời khỏi điểm ỳ.

Trí tưởng tượng bay bổng vốn quen thuộc với những người ở sa mạc đã biến tất cả những gì mới bắt đầu làm trên bờ vịnh Kara-Bugaz thành truyền thuyết.

«Sa hoàng Menelaus» nghiến răng và phàn nàn: nghe đâu sau vài chục năm sa mạc sẽ là những vườn cây đầy hoa lá và nước là sẽ óng ánh trong các vườn trồng bông.

Người phụ nữ đeo chiếc máy nhỏ bằng thủy tinh trên sống mũi kể rằng con người đã học được cách làm ra mưa và trên sa mạc sẽ có những trận mưa như trút nước. Thánh Allah đã sai lầm và cho «Menelaus» ra đời quá sớm. Hắn đáng lẽ nên chết trước khi được nhìn quê hương nở hoa như những dải bờ xứ Meshed-i-Sar hạnh phúc.

Thời trẻ «Menelaus» đã từng ở Meshed-i-Sar trên bờ vịnh Ba Tư và suốt đời lão kể lể về những lùm cây cam và những rừng quả hồ đào treo lơ lửng trên biển như những tấm thảm đẹp treo trên ban-công các nhà trong những ngày lễ.

– Meshed-i-Sar! – lão xúc động kêu lên và khóc vì yếu đuối, cố gắng hình dung quê hương mình – những giếng nước ở Suili, có những rừng tiêu huyền và những đám cỏ xào xạc vây quanh.

Cuộc sống mỗi ngày một trở nên khó hiểu hơn và cung cấp thức ăn dồi dào cho trí tưởng tượng và suy nghĩ.

Một chiếc máy lạ được đưa tới vịnh. Nó đào đáy vịnh. Sau đó người ta đưa một chiếc máy khác tới, nó phải hút nước đậm đặc ở đáy vịnh lên và bơm chuyển nước theo kênh chảy vào «Hồ số 6». Con chó Khakim sủa trước các máy mới hai ngày, sau đó nó hóa dại và Guzar đã phải bắn chết nó.

Sau đó là ngày hội baiga. Khorobrykh nảy ra ý nghĩ tuyệt vời về việc mở hội baiga trong một đêm không ngủ.

– Chúng ta sẽ thi đua trên cát, - một sáng anh báo trước cho Baril biết và mỉm cười một cách bí ẩn.

Baril hoài nghi nhìn anh: anh chàng kỹ sư này lại bày ra trò thần bí gì đây. Có thể nói gì tới thi đua khi nhiệt kế lên tới mươi mươi độ!

Gần đây Baril chuyên lo công tác nữ. Chị đã dạy được cho chị em biết rửa tay và đừng tọng những cùi bánh khô cứng mà chó không ăn hết vào mồm các cháu còn bú mẹ. Ý nghĩ về việc rửa tay đã đến với chị một cách đặc biệt rõ rệt vào một buổi chiều khi bà nấu bếp người Turkmenia nhào bột làm bánh cho những người sống trong nhà ván ghép.

– Anh nghĩ thế nào, bà ấy đã cho thêm vào bánh độ bao nhiêu funt[7] đất bẩn? - Baril hỏi Kazansky.

- Dẫu sao chúng ta vẫn cứ ăn, - Kazansky lơ đãng trả lời.

Đó là con người tin chắc rằng sống trong sa mạc nhẹ nhõm và dễ chịu vì ở đây không có «sự lề mề nào cả». Anh coi những giấy tờ, tài liệu và điện báo là «sự lề mề».

Mọi người ăn một mạch hết bánh, riêng Baril không đụng đến. Chị tìm hiểu chị em người Turkmenia. Hầu như tất cả chị em đều có những bệnh đang tiến triển, mới ba chục tuổi chị em người Turkmenia đã biến thành những bà già, mất khả năng sinh đẻ và lấy khăn che kín những cái miệng hôi hám.

Công việc đào hầm xuyên núi đã gần xong.

Hai toán người làm từ hai phía và đến một ngày gần đây, phải gặp nhau. Chính lúc đó Khorobrykh tuyên bố tổ chức hội thi baiga ở trong hầm xuyên núi. 

Baiga là cuộc đua ngựa của những chàng kỵ mã ưu tú. Người ta đặt con cừu lên yên ngựa của một trong các chàng ky mã. Ai vừa phi ngựa vừa đoạt được con cừu và đem nó về trước lều của các vị chấm thi, lẩn tránh được các đối thủ đang phát khùng lên thì người đó được coi là thắng cuộc.

Khorobrykh đã quyết định rằng có thể đưa khái niệm thi đua vào những người Turkmenia bằng cách so sánh. Anh gọi lao động tiên tiến là hội thi baiga. Ai chọc thủng những lớp đất vôi cuối cùng và là người đầu tiên chìa tay cho toán thợ bên kia thì được coi là công nhân ưu tú, là lao động giỏi trong những người lao động.

Mỗi bên đặt sáu người tự nguyện và hội thi baiga bắt đầu. Các cụ già thận trọng mò vào hầm xuyên núi, bởi ý kiến của các cụ là quyết định.

Công việc diễn ra trong tiếng huýt sáo, tiếng kêu, tiếng cười khanh khách. Mỗi tảng đất vôi to rời khỏi vách đều gây nên sự sôi nổi phi thường.

Núi rộn lên và rùng mình.

Chị Baril xua lũ trẻ khỏi cửa vào hầm xuyên núi, nơi mọi người reo hò đến nỗi tưởng như họ sắp sửa đánh nhau chí tử. Baril vừa cười vừa gạt lũ trẻ ra, mồ hôi chảy từ khuôn mặt mệt mỏi của chị và sau cùng dòng mồ hôi cuốn mất chiếc kính kẹp mũi của chị. Chiếc kính rơi và vỡ tan.

Lũ trẻ chạy ùa đến. Đúng lúc ấy một tiếng gầm to từ hầm xuyên núi vọng ra mạnh đến nỗi Baril giật mình và thôi không tìm những mảnh kính vỡ nữa.

Hai toán thợ đã gặp nhau. Guzar là người đầu tiên chọc được lỗ thủng. Buổi chiều hầm xuyên núi đã xong.

Các cụ già xúc động trở về. Hội thi baiga trong hầm xuyên núi khiến các cụ nhớ lại thời trai trẻ và những cuộc đua ngựa trên các bình nguyên đá phấn Mangyshlak. Suốt buổi chiều các lều rộn lên tiếng trò chuyện. Mọi người ngạc nhiên thấy người đầu tiên đục thủng vách núi là Guzar chứ không phải Niyazov vốn được xem là người khỏe nhất trong đám công nhân.

Baril nheo mắt và bối rối mỉm cười. Cả vịnh biển chìm trong sương mù trong đó có những ngôi sao lung linh, những đống lửa trại và cái tẩu đỏ lửa của Khorobrykh đang đi lang thang, mặt nước óng ánh và sulphate lóe xanh. Bệnh cận thị của chị đã biến những chỗ quen thuộc thành cảnh diễn của một vở kịch vui.

Tấm giấy chứng nhận đầu tiên trong các xí nghiệp được trao cho Guzar. Trong giấy nói rằng anh là người lao động tiên tiến ưu tú và là người lao động giỏi trong số công nhân khắp vùng ven biển này.

Guzar giấu tấm giấy vào ngực và đi uống nước chè với các cụ, đây là vinh dự lớn chỉ dành cho các chàng kỵ mã ưu tú.

Khorobrykh không kìm mình được và ngay chiều tối hôm đó anh đã viết lời kêu gọi gửi tới những người du mục. Anh muốn phân phát lời kêu gọi này tới những lều gần đó để lôi cuốn công nhân vào việc xây dựng một nhánh đường sắt.

Đã có quyết định làm con đường sắt dài ba mươi ki-lô-mét, từ xí nghiệp đến Bek-Tash trên bờ biển Caspian. Từ thời công ty «Ngọn lửa Dagestan» quản lý việc khai thác vịnh, người ta đã xây dựng bến cảng ở Bek-Tash. Người ta chở sulphate ra bờ biển bằng thuyền Turkmenia. Làm như thế rất đắt. Thuyền bè phải đỗ nhiều ngày đêm liền gần dải cát ngầm chờ biển lặng. Khi có bão, dải cát ngầm trở nên rất nguy hiểm, - tất cả các dải bờ gần vịnh đều đen ngòm vì những mảnh thuyền bè vỡ nát.

«Hỡi anh em du mục! - Khorobrykh viết. - Chính quyền Xô-viết đã quyết định biến quê hương của anh em thành những cánh đồng và những vườn đầy hoa. Chúng ta đã bắt đầu khai thác thứ muối lạ kỳ ở vịnh Kara-Bugaz; người ta dùng muối đó để làm thủy tinh và làm phân bón cho các vườn nho, bông và cao lương tươi tốt.

Hỡi anh em du mục! Các anh em hãy cuốn lều lại và đi tới hồ Ala-Tepe, tại đó anh em sẽ được cung cấp nước và thức ăn. Anh em hãy ngừng lang thang trên các sa mạc chết chóc và hãy trở thành người công nhân vì thời đại mới đã đến rồi. Mọi cái đã chết và cuộc sống cũ đang hấp hồi. Anh em đừng tin vào giọng lưỡi láo toét của những lão già hằn học vì cuộc đời bất hạnh».

Buổi sáng Guzar lại phóng đến các lều và đến chiều hôm sau, những con lạc đà đầu tiên, chậm rãi, đeo đầy những mảnh dạ, những chiếc đòn cong và lũ trẻ, trang trọng bước đi trên những dải bờ cằn cỗi về phía Ala-Tepe.

Baril đã tổ chức một cuộc họp của công nhân nhân dịp trao giải thưởng cho Guzar. Lần đầu tiên các chị phụ nữ bẽn lẽn tới dự hội nghị. Họ ngồi ở phía sau và sợ đến không dám thì thào với nhau. 

Baril tìm mãi trong va-li chiếc kính kẹp mũi dự trữ, chị bối rối và đến trễ cuộc họp. Khi chị đến gần lều của «Menelaus», đám đông đen nghịt những người Turkmenia không động đậy. Lão già Bekmet đã kể chuyện gì đó và có lẽ chuyện rất hấp dẫn vì ngay cả Guzar cũng không rời mắt khỏi cái miệng nói lúng búng của lão. 

Baril lại gần và lắng nghe. Chị đến muộn, không nghe được phần đầu câu chuyện, chỉ được nghe kể từ khúc giữa. 

Baril không thích các truyền thuyết. Ai đã từng ở phương Đông cũng đều có thái độ thận trọng đặc biệt đối với các truyền thuyết khoa đại của phương Đông. Những người kể chuyện nhàn rỗi đã gắn tất cả các tên sông hồ, thành phố vùng Trung Á với những truyền thuyết.

Nhưng truyền thuyết của Bekmet thật đặc biệt. Lão vừa lắc lư người vừa kể:

«... Người nói với Faireddin: «Đấy, người ta khoe có lúa mì trĩu hạt và loại nho ngọt ngào, có da và lông thú mềm mại, có rừng rậm và cá béo. Thế còn vùng cụ thì sẵn thứ gì?». Faireddin im lặng. Lênin lại nói: «Tất cả mọi người đến Moskva dự đại hội và ai cũng kể về vùng mình, còn riêng mình cụ im lặng. Phát biểu ý kiến đi ông bạn, đừng sợ. Ở vùng cụ, các cụ sống bằng gì, các cụ chờ gì ở thời gian?».

Faireddin khóc: «Thưa đồng chí, tôi là một lão già Turkmenia thuộc thị tộc Abdall, tôi có thể nói gì trước tất cả mọi người? Chúng tôi chờ đợi gì ở thời gian khi mà thời gian cuỗm mất của chúng tôi chút nước giếng cuối cùng và rắc cát lên các vườn nho xưa? Tôi từ miền Ust-Urt hoặc còn gọi là Kara-Kum tới. Chúng tôi sẵn nghèo đói và khô khát, giàu cát và muối. Đồng chí nghĩ tới hạnh phúc của người nghèo, còn chúng tôi nghĩ tới nước uống. Nhưng không có nước! Thánh Allah làm cho đất đai của chúng tôi khô kiệt đến hàng chục cùi tay chiều sâu và thậm chí mưa chưa kịp ngấm xuống đất đã khô. Các dòng sông chảy dưới cát nhưng nước sông đắng như vỏ cam Ba Tư. Từ thời Tamerlane quê hương tôi đã tàn úa. Biết làm gì đây, hở đồng chí? Ở bên dưới tất cả đất đai đã bị chiếm cứ, bên trên tất cả đất đai cũng bị chiếm cứ và chúng tôi không có chỗ trên trái đất. Người vĩ đại và Người hùng mạnh. Người là đấng vĩ nhân, có tai thính và mắt tinh, - nhưng Người có thể giúp đỡ gì cho dân Turkmenia chúng tôi? Bởi thế nên tôi im lặng trong đại hội lớn lao này».

Lúc đó Lê-nin cười và trả lời ông lão Faireddin: «Cái gì thánh Allah không thể làm được và Tamerlane không thể làm được, thì những người bolshevik có thể làm được, cụ Faireddin ạ».

Faireddin lắc đầu.

«Nếu đi với những người gù lưng, – lão đáp, - thì anh đừng vươn thẳng người để cho cái bướu của anh ta không đập vào mắt mọi người. Nếu nói với người ở Kara-Kum thì đừng cười nhạo anh ta và đừng múa hươu múa vượn».

Faireddin đã trả lời như vậy và chán ngán bỏ đi.

Nhưng phép lạ đã được thực hiện. Sang thu có tin đồn đến lều Faireddin rằng có nhiều kỹ sư, nhiều máy móc giống như những con lạc đà bằng sắt đến Khorezm, người ta bốc dỡ xi-măng ở dưới thuyền lên và những người bolshevik muốn đưa nước vào lòng sông cổ kính Amu Darya, nhánh sông Uzboi, vốn khô cạn từ hàng nghìn năm nay.

Uzboi từ sông chảy ngoặt về một phía và vươn xa đến hàng chục ngày đường, vào tít tận sa mạc đói nước.

Faireddin cười, còn những người bolshevik đã đào kênh và đã xây dựng một cái đập giữ nước. Họ đổ xi-măng lên tất cả những chỗ nào đáy sông là cát vun tới.

Và thế là ngày thắng lợi vĩ đại đã tới. Nước óng ánh từ sông Amu tuôn vào sông Uzboi và cát không cuỗm được một thùng nước nào cả.

Sau nhiều năm, bông và nho, cây du và cây sung sẽ mọc trên cát. Đất nước nghèo khổ, khô như lưỡi chó chết khát, sẽ uống nước như người ta uống rượu vang.

Faireddin đã thịt con cừu thết tất cả mọi người, khóc và đưa tặng lũ trẻ con chiếc khăn xanh Hồi giáo của mình mua ở Mecca, nơi Faireddin đã rỏ lệ trên mộ đá đen của đấng tiến tri. Và bây giờ ông lão Faireddin làm người phân phối nước trên con kênh mới và lão bước đi hãnh diện như con lạc đà.»

Khi Bekmet kể xong, những người Turkmenia im lặng nhìn Baril. Họ chờ đợi.

- Các đồng chí! – Baril nói và cổ họng chị nghẹn ngào. - Các đồng chí, tôi không thể kể cho các đồng chí nghe điều gì hay hơn Bekmet cả.

Lúc ấy Bekmet đứng lên. Lão cúi thấp người chào Baril, những ngón tay khẳng khiu chật vật chạm vào đất cứng và nghiêm nghị nói:

- Chị đã uổng công tức giận vì tôi. Những người đầu óc sáng suốt nói: «Lúc phồn vinh đất nước đẻ ra các ca sĩ và anh hùng, còn lúc suy đồi thì sinh ra bụi bậm và nhiều quan lại». Các người sinh ra là những anh hùng còn tôi là một ca sĩ già và ngu xuẩn.

Baril quay về nhà và sụt sịt xỉ mũi mãi sau vách ngăn. Khorobrykh giả bộ ngạc nhiên và hỏi, chị đã bị cảm ở đâu. Rút cục những lời căn vặn đó đã khiến Baril từ sau màn che giận dữ lao ra và la hét Khorobrykh:

– Đi chỗ khác đi, đồ quái quỷ! Anh khoe là đã dùng thùng đựng dầu làm máy xúc. Anh nghĩ coi, tài gớm! Muốn thế còn phải học các kỹ sư! Tất cả các anh không bằng một lão già ba hoa Bekmet.

– Đồng chí Baril, – Khorobrykh đáp, – đồng chí phá hoại uy tín của tôi. Tôi đã cử Bekmet làm đội trưởng. À mà chị có biết không, ông lão vẫn là người hát rong đấy.

Chiều tối Baril đi xa dọc bờ bể. Những ngôi sao trước đây qua cặp kính cận tưởng như những hạt nhỏ giờ đây lập lòe trong nước vịnh như những ngọn đèn mờ.

Baril nhớ lại cả ngày hôm nay và mỉm cười với vịnh. Vịnh nằm lặng lẽ. Những tia sao sáng phản chiếu trong nước, trông như dấu vết óng ánh của những tinh thể mirabilite, đang từ từ chiếu xuống đáy vịnh. Hàng trăm con bướm xám thoảng mùi cỏ khổ ngải, dập dờn bay tròn quanh Baril và cù vào mặt chị.

Ghi chú

[1] Khorezm: một vùng thuộc nước Cộng hòa Uzbekistan, nằm ở hạ lưu sông Amu Darya, trong ốc đảo Khorezm, diện tích 4.700km2. (ND.)

[2] Mecca: thủ phủ một vùng nay thuộc nước Arab Saudi, nằm cách bờ phía đông Biển Đỏ 95 ki-lô-mét. Đây là thành phố tôn giáo của những người theo đạo Hồi, nơi được xem là có mộ nhà tiên tri Muhammad, có nhiều khách hành hương tới thăm mộ thánh. (ND.) 

[3] Khiva: thành phố vùng Khorezm nay thuộc nước Cộng hòa Uzbekistan, cách sông Amu Darya chừng 50 ki-lô-mét, nằm trên bờ kênh đào Palvan. Đây là thành phố cổ, còn nhiều di tích xưa. (ND.)

[4] Istanbul: thành phố cảng nằm trên eo biển Bosphorus, thuộc phần đất Châu Âu của Thổ Nhĩ Kỳ. Thành phố xưa được gọi là Constantinople, trong tiếng Slav có nghĩa là thành phố lớn. Istanbul hoặc là tên gọi tắt và chệch đi. (ND.)

[5] Cướp cô dâu: một tục lệ hôn nhân cổ xưa của một số dân tộc ít người. (ND.)

[6] Mấy câu thơ trong bài thơ «Borodino» nổi tiếng của nhà thơ Nga Lermontov. (ND.)

[7] funt: cân Nga, tương đương 409,5 g. (ND.)

SAI LẦM THÔ BẠO CỦA THIÊN NHIÊN

Trong bản đồ biển Caspian soạn năm 1877 có viết: «Suốt dọc bờ biển từ Mangyshlak đến Atrek không đâu có nước mạch, trừ nguồn nước Balkui ở trên các điểm cao phía bắc vịnh Krasnovodsk. Vả chăng nguồn nước đó cung cấp số lượng nước không đáng kể cho nên cũng không bõ công nói tới, nếu như nó không phải là nguồn nước duy nhất trên toàn bộ bờ biển».

Có các bản đồ kèm theo bản đồ biển. Trên các bản đồ đó thay cho chỗ vịnh Kara-Bugaz là một vệt trắng.

Trong Đại bách khoa toàn thư Xô-viết có nói rằng, chỉ vào mùa xuân, trong các sa mạc Kara-Bugaz mới có nước trên những vùng đất sét nhỏ. Những người du mục cho gia súc uống nước trong các vùng đó. Các vùng nước nhanh chóng khô cạn và những người du mục vội vã xua đàn gia súc lên phía bắc nơi có những đồng cỏ nằm gần Temir.

Các nhà bác học viết rất lịch thiệp về nước của các giếng tìm thấy gần Kara-Bugaz: «nước tương đối nhạt»,  «hơi mặn», «mùi vị khó chịu» và sau hết, họ viết liên quyết hơn: «đục» và «không ăn được».

Các nhà du lịch cổ xưa viết về những ốc đảo nở hoa tại các nơi này. Chuyện của họ có tính chất truyền thuyết và mơ hồ như toàn bộ lịch sử các nước phương Đông, nhưng trong đó hẳn phải có chút ít sự thật.

Sau hết Semenov-Tyan-Shansky nói về các sa mạc gần Caspian như các miền bị mất nước uống.

Những chỗ đó từng có nước. Chứng cớ là có nhiều giếng chết rải rác trong các núi ven bờ vịnh. Trong các đáy giếng giờ đây không có gì ngoài đất sét nứt nẻ.

Năm 1927, kỹ sư Ronkin đã tìm thấy một số giếng cạn kỳ diệu ở gần mũi Umchall. Vách giếng ghép bằng những phiến đá đẽo gọt nhẵn nhụi. Gần các giếng đá này có những máng gỗ cho gia súc uống nước nằm rải rác. Một phần các giếng ở trên bờ vịnh phía nam đã bị cát vùi từ trong thời gian chiến tranh giữa người Yomud với người Kazakh.

Khi công ty «Kara-Bugaz Sulphate» đến, trong vịnh không có nước ngọt. Người ta chỉ tìm thấy trên dải đất phía bắc các giếng có một lượng nhỏ nước ngọt. Nước ngọt nằm thành một lớp mỏng phía trên và phải múc hết sức thận trọng, nếu làm vẩn đục thì tức khắc nó biến thành nước mặn. Những giếng như thế ở gần mũi Bek-Tash cung cấp hai mươi lăm nghìn thùng nước mỗi ngày.

Và công ty đã xây dựng gần vịnh một làng nhỏ đầu tiên (thậm chí có cả vỉa hè rải nhựa đường). Công ty đã khai thác trong năm 1931 được năm trăm ngàn tấn sulphate.

Cả công ty lẫn nhà máy hóa chất liên hợp tương lai đều cần nước ngọt. Cần phải sửa chữa sai lầm thô bạo của thiên nhiên, nó đã đoạt mất nước của những vỉa «khoáng chất chu kỳ» phong phú nhất thế giới.

Việc tìm nước uống bắt đầu. Thoạt tiên dường như là hoàn toàn không có hy vọng gì. Thậm chí sự khô cằn kéo dài, cái khát bắt đầu từ bản đồ của các nơi này.

Những người du mục biết rằng trong cát vàng bao giờ cũng có nước. Toàn bộ vấn đề là ở chỗ lấy nước ở dưới cát ra ngoài. Người du mục ngắc ngoải vì khát nước cố gắng đi tới những nơi cát vàng gần nhất, ở đây hầu như bao giờ cũng có nước ở chỗ không sâu lắm. Nhưng sa mạc đất sét đem lại cái chết. Ở đó không bao giờ có nước.

Ở Umchall có những bãi cát vàng lớn. Ở sâu dưới các bãi này bảy mươi mét đã tìm được cát ẩm thấm nước.

Tại vùng núi Đại Balkhany, ở về phía Đông-Nam vịnh sáu mươi ki-lô-mét, người ta đã tìm thấy những nguồn nước ngọt tuyệt diệu, cung cấp hai mươi lăm ngàn mét khối nước trong một ngày đêm. Nhà máy liên hợp sẽ cần tới tám mươi lăm ngàn mét khối nước trong một ngày đêm. Núi Đại Balkhany hầu như chưa được nghiên cứu. Ở đó có lẽ phải có nhiều nước hơn. Ngoài ra, tại các núi đó rất dễ dàng giữ nước mưa xuân lại bằng cách xây những đập chắn không lớn lắm và bằng cách đó có thể tăng dự trữ nước hầu như lên gấp ba lần.

Trong các văn bản cổ, ghi theo lời những người chăn gia súc, có nói rằng trong các khe ở Kharyn-Yaryk nằm ở góc vịnh phía Đông-Bắc, có những nguồn nước đủ cho một trăm hai mươi lạc đà uống. Có đầy đủ căn cứ để nói rằng sẽ tìm được những mạch nước ngầm dồi dào trong các khe đó.

Quá khứ hưởng ứng tương lai. Những người dẫn các đàn gia súc đi từ Kungrad đến Emba đã kể lại cho các đồng nghiệp của mình, những karavan-bashi, những ghi chép trong đó họ tin tưởng một cách nông nổi rằng các đàn gia súc sẽ còn đi lại như thế hàng ngàn năm. Giờ đây người ta đã đọc được những ghi chép đó và các cộng tác viên của các học viện khoa học bật cười khi hiểu được rằng số nước người xưa tìm được đủ uống cho bao nhiêu lạc đà và theo tài liệu cổ đó, sản lượng nước trong một ngày đêm là như thế nào. Các nhà hóa học của chúng ta lo việc khử nước nhân tạo cho mirabilite ở Kara-Bugaz đã xác định được rằng có thể dùng nước thải để chế biến một số lượng nước ngọt là giảm đáng kể nạn đói nước của nhà máy liên hợp cũng như của thành phố đầu tiên đang mọc trên sa mạc. Một góc thành phố này đã được xây dựng và mang tên Cảng Kara-Bugaz.

Thế nhưng nước vẫn ít. Nước đủ dùng cho dân cư Kara-Bugaz tương lai, nhưng không đủ cho nhà máy liên hợp. Vì thế có ý kiến cho rằng nên xây dựng những nhà máy làm nhạt nước biển có công suất mạnh. Đó sẽ là cách có triển vọng hơn cả.

Gần đây ở Leningrad đã bắt đầu việc ứng dụng nước biển nhạt vào các mục đích kỹ thuật. Nhiều thí nghiệm thành công. Nếu những việc này kết thúc tốt đẹp thì nhu cầu dùng máy lọc nước biển sẽ không còn nữa. Lúc đó nước biển Caspian sẽ dùng vào sản xuất còn nước ngọt để ăn thì sẽ do các nguồn nước đã nói trên cung cấp thừa thãi. Vì vấn đề nước ăn mà giữa các chuyên gia đã bắt đầu có cuộc đấu tranh gay go. Một số nhỏ chỉ nhắc đến Kara-Bugaz là đã nhăn mặt. Theo ý kiến họ, chỉ nên khai thác sulphate ở Kara-Bugaz, còn việc chế biến nó thì chuyển về Dagestan. Họ coi việc xây dựng nhà máy liên hợp ở Kara-Bugaz là ảo tưởng. Không có nước, không có nhiên liệu ở gần, không có cây cối, cái nóng man rợ - tất cả những cái đó dường như là những khó khăn không vượt qua được. May thay giờ đây có ít những chuyên gia như thế.

Ý kiến của số đông chuyên gia đã thắng thế; họ cho rằng phải tiến hành xây dựng nhà máy liên hợp ở Kara-Bugaz.

Ngược lại, gạt bỏ sự hoài nghi nghề nghiệp, các chuyên gia nói về việc khắc phục những khó khăn to lớn nhất, về sự cần thiết phải giành lấy nước, than, dầu lửa và phosphorite ở sa mạc, về lợi ích của việc xây dựng nhà máy liên hợp ở Kara-Bugaz. Nhà máy liên hợp sẽ giáng cho sa mạc một đòn chí tử. Việc khai thác nước, dầu lửa, việc chế biến than sẽ tạo ra xung quanh nhà máy liên hợp những ốc đảo, từ đó bắt đầu một chiến dịch chống cát có kế hoạch. Các ốc đảo sẽ mọc lên, cát bị đẩy lùi và xứ sở mất nước uồng sẽ giành lại nước của sa mạc. Mà nếu có nước uống thì có thể làm cho đất đại tràn ngập ánh nắng này phồn vinh chưa từng thấy.

Trong khi các nhà địa lý thủy văn tìm nước trong các bãi cát ở Umchall, trong các núi Đại Balkhany, trong các khe Karyn-Yaryk, tại mũi Bek-Tash và trong các tài liệu cổ thì người ta chở nước thực sự trong các khoang tàu từ Baku tới.

Công ty đã cải tạo các khoang của hai chiếc tàu thủy tốt thuộc ngành vận tải đường biển Caspian thành tàu chở nước. Nhưng ngành vận tải đường biển sợ vịnh Kara-Bugaz như bọ cạp sợ lửa và nó cử các tàu này đi theo những tuyến đường khác, còn nước thì chở trong các khoang tàu «Frunze» và «Dzerzhinsky» sặc mùi dầu lửa. Đối với ngành vận tải đường biển Caspian thì bỏ mặc cả Kara-Bugaz không có nước chả nghĩa lý gì. Có những trường hợp do lỗi của ngành này mà khẩu phần nước của các công nhân của công ty phải cắt giảm từ hai thùng một ngày xuống một phần tư thùng.

«Frunze» và «Dzerzhinsky» là những con tàu kỳ lạ, chính chúng cũng không biết chúng đi đâu và bao giờ đi.

Tôi đợi tàu «Frunze» mười ngày ở Krasnovodsk để đi Kara-Bugaz. Chính trong lúc đó thì con tàu này lang thang gần Hassan-Kuli và không ai trên đời này có thể nói khi nào chiếc tàu Hà Lan nhanh vun vút này sẽ xuất hiện tại bến nước Krasnovodsk.

Giám đốc cảng buồn bã đồng tình với tôi. Rút cục tôi thành người của ban quản lý cảng.

Thậm chí tôi ngờ rằng việc tôi vắng mặt có thể gây cho các cộng tác viên trong ban quản lý cảm giác gần giống như sự vắng mặt của ông già gác cảng người Turkmenia ngồi ở ngưỡng cửa trụ sở ban quản lý đã mười năm nay. Người ta quen dần với tôi. Người ta gọi tôi theo tên và phụ danh. Tôi am hiểu tất cả mọi tin tức ở cảng và nghiên cứu cẩn thận tấm bảng với tiêu đề dữ dội: «Các điều ngăn ngừa đối với những người đi biển». Bản thông báo thời tiết cũng treo ở đó.

Tôi đi đến kết luận chắc chắn rằng mỗi năm trên biển Caspian chỉ có ba ngày sóng yên gió lặng cả thảy, kết luận này về sau đã được kinh nghiệm xác nhận.

Sau cùng, ban đêm người ta đã sung sướng đánh thức tôi: tàu «Frunze» đã tới. Tôi lao ra bến, nhưng người trực ban uể oải nói với tôi rằng chưa rõ họ có đi Kara-Bugaz hay không. Có lẽ phải đi Baku để cạo nồi hơi. Sáng ra mới biết là tàu «Frunze» đúng là sẽ đi Baku.

Tôi lại đến trụ sở ban quản lý cảng, nhưng chỉ có điều khác là thay vào tàu «Frunze» bây giờ tôi đợi tàu «Poltoratsk» cũng đang lạc bước ở ven những dải bờ huyền bí Hassan-Kuli đó. Giám đốc cảng vừa thở vừa báo trước cho tôi biết rằng tàu «Poltoratsk» cũng có thể thay đổi đường đi và tốt hơn hết là tôi nên đến Baku, đợi ở đó vì đợi ở Baku vui hơn.

Tôi lại nghiên cứu các bản dự báo bão và nói vào máy điện thoại thay người trực nhật khi anh ta rời máy một lát. Vì cái máy điện thoại đó mà tôi đau tay mất hai tuần lễ. Phải quay máy, như quay hộp đàn phong cầm, khi thì bằng tay phải, khi thì bằng tay trái nếu tay phải mỏi và ít ra phải nửa giờ sau chị giữ điện thoại cáu kỉnh mới hét lên trong ống nghe:

- Làm gì mà gọi như có đám cháy thế? Hãy gác ống nghe lại.

Ngành vận tải đường biển đã phục vụ Kara-Bugaz như thế đó. Năm 1930 nó đưa vào vịnh con tàu «Yan», cơ sở của máy nạo vét bùn. Tàu «Yan» mắc cạn và không trục được nó lên. Nó đứng ì trên cát ngầm bảy tháng, nước ăn mòn làm nó lỗ chỗ như cái sàng. Người ta dùng xi-măng bịt các lỗ thủng ở mạn tàu, nhưng nước lại gặm nó ngay. Chỗ han rỉ long ra khỏi tàu từng mảnh.

Nuớc vịnh Kara-Bugaz không chỉ ăn mòn nhôm. Các tàu vỏ sắt chỉ có thể thoát được bằng cách vận động không ngừng. Đỗ lại lâu lâu một chút là con tàu bị hủy hoại ngay.

Ngành vận tải đường biển cử một đoàn thuyền trưởng đến xem xét dải cát ngầm nổi tiếng, tai họa của Kara-Bugaz. Mùa hè năm 1931 dải cát ngầm này đầy lên đến nỗi ngay cả các thuyền máy cũng không vượt qua nó được. Các thuyền trưởng đề nghị phá bung dải cát ngầm này ra, nhưng các nhà hóa học phản đối việc đó. Theo ý kiến họ dải cát ngầm này là máy điều hòa tự nhiên dòng nước biển Caspian chảy vào vịnh. Các nhà hóa học khẳng định rằng việc đào sâu dải cát ngầm này nhất định sẽ làm thay đổi dòng nước, do đấy sẽ phá hoại chế độ ở Kara-Bugaz và như thế có thể không lợi cho việc lắng đọng của mirabilite. Lúc ấy các thuyền trưởng đề nghị xây dựng một con kênh và các cống để tàu bè có thể ra vào Kara-Bugaz mà không cần qua dải cát ngầm.

Tại Viện Hàn lâm Khoa học, một ủy ban đặc biệt được thành lập để giải quyết vấn đề dải cát ngầm. Ủy ban đã quyết định rằng việc đào sâu xuống dải cát sẽ không làm thay đổi tính chất nước vịnh Kara-Bugaz vì những tính chất này không chỉ do dòng nước từ biển chảy vào tạo ra mà còn do ảnh hưởng của nước ngầm, đất ở xung quanh vịnh, các quá trình hóa học diễn ra trong lớp đất đó, nhiệt độ, không khí và hàng loạt hoàn cảnh khác tạo ra.

Hội nghị về Kara-Bugaz đã họp tại Moskva vào mùa xuân năm 1931.

Sương mù đùng đục phủ trên thành phố. Mưa băng tí tách rỏ qua sương mù. Những con người xạm nắng Kara-Bugaz đã lên diễn đàn trong ngày mưa bụi và xam xám đó ở Moskva và nói về cái vịnh phi thường đang cuộn sóng và tỏa khói trong những địa tầng Sarmatian khắc nghiệt ở Ust-Urt. Hàng trăm tấm ảnh được đặt rải rác trên các bàn. Hình như các máy ảnh đủ ánh sáng: cát, bầu trời, muối, vịnh Kara-Bugaz trong ảnh bừng lóe trắng như phấn.

Hội nghị về Kara-Bugaz có tính chất khoa học nghiêm ngặt, có tính chất sản xuất, nhưng đứng ngoài mà xét, nó giống như cuộc họp của bộ tham mưu đang chuẩn bị chiến dịch tấn công vào sa mạc, tuyên chiến thẳng tay với những sai lầm thô bạo, không thể chịu được của thiên nhiên.

Tôi mang theo mình những ghi chép rời rạc về hội nghị này đi khắp nơi. Các ghi chép này đã bị bụi nâu ở Emba, muối Kara-Bugaz phủ kín. Chúng đã ngả màu, nhàu nát và giờ đây, trong phòng hành khách của con tàu cũ ký, tôi cố mò đọc các ghi chép đó để chép lại. Con tàu chạy ngật ngưỡng như thể có ai ở phía sau túm lấy chiếc bánh lái cong sơn màu đỏ của nó vậy. Khó viết. Bác cấp dưỡng liếc mắt nhìn tôi và thì thào với bà quét dọn tàu:

- Chà, một nhà tính toán!

«Việc dùng công nghiệp để chiếm lĩnh Kara-Bugaz, - tôi đã viết, - việc tạo ra ở bờ phía Đông Caspian một trung tâm công nghiệp hùng mạnh sẽ ảnh hưởng đáng kể tới toàn bộ chế độ kinh tế, toàn bộ đời sống của Turkmenia. Chín phần mười lãnh thổ xứ này bị chôn vùi dưới cát Kara-Kum. Trên thực tế chúng ta đang thực hiện khẩu hiệu vĩ đại của Đảng về công nghiệp hóa các vùng biên giới, xa xôi .

Vịnh Kara-Bugaz là vùng biển của vàng trắng.

Những người lao động ở Kara-Bugaz là dân du mục. Năng xuất lao động của họ vẫn thấp. Trong năm nay, hai ngàn dân du mục được tuyển dụng với công việc ổn định. Bảy mươi người đã lãnh hội được kiến thức và kinh nghiệm như các công nhân có tay nghề.

Kara-Bugaz với cuộc đời hóa học của nó khác biệt với các vùng biển Caspian khác. Nó được điều hòa không chỉ bởi dòng chảy của nước biển Caspian qua eo biển, mà được điều hòa bởi chính quá trình hóa học của nó, các mạch nước ngầm, đất đá và các quá trình sinh hóa tất yếu xảy ra trong thứ đất này.

Bên cạnh mirabilite, nước ở vịnh Kara-Bugaz còn chứa đựng hàng triệu tấn bromide, không xa các dải bờ là các vỉa than đá, barite, sulphur, đá vôi, phosphorite và celestine.»

Đến đây việc đọc các ghi chép đã xong. Bác cấp dưỡng bực bội tắt các bóng đèn và đóng cửa sổ với một tiếng rầm. Tôi phải thu dọn các bản ghi chép của mình và đi ra.

Tàu của chúng tôi chở nước ăn Shollar đến Kara-Bugaz và cho đến lúc đó vẫn ngát mùi nước tươi mát. Dường như không phải con tàu bơi trên biển mà là bơi trên hồ nước ngọt trong suốt, bơi trên các vì sao.

Đêm tối quen thuộc tuyệt vời tỏa sương mù từ mọi phía. Ngọn gió ấm từ các dải bờ Ba Tư thổi tới như từ cửa sổ mở ban đêm của một cửa hàng hoa. Nó mang tới hương thơm của những lá cây hồ đào bị vò nát, những tán lá nặng trĩu và mùi cát ẩm.

Ở đằng sau đuôi tàu, vệt nước lấp loáng do chân vịt để lại kêu ùng ục và mất hút trong bóng đêm. Xa xa, những ngôi sao đồ sộ lăn trên cát đã nguội đi. Ánh sáng của chúng ở phương đông sáng hơn ở phương tây. Sa mạc khô khan khiến cho ánh sao ở đây nổi bật lên. Ở phương tây các ngôi sao nhấp nháy trong không khí ẩm ướt, trong hơi nước và chao đảo trong đó như chất nước óng ánh chao đảo trong các bình thủy tinh.

Cùng đi với tôi có Prokofyev, một nhà nữ hóa học ở Moskva tới và một nữ kỹ sư tóc bạc mệt mỏi, giống một bác sĩ nhiều hơn.

Cô gái - nhà hóa học đi trên boong tàu một cách lo sợ. Gió biển lay động áo dài của cô và làm ngọn cờ ở đằng lái nhẹ bay.

Boong dưới hắt những dải ánh sáng đục xuống mặt nước. Ở đó các ấm đun nước reo, nước sôi chảy, trẻ em cười. Ở đó là thế giới trên bộ vững chắc. Ở đó con người đi trên tàu thủy mà cảm thấy như đi xe lửa. Họ không chú ý lắng nghe sự im lặng thăm thẳm của buổi tối lặng sóng gió đang đưa con tàu đều đều về phía tây, về các dải bờ Châu  Âu. Tàu không bị tròng trành, nhưng biển thở, khi thì nâng, khi thì dìm con tàu nặng nề xuống.

- Thế là chúng ta đã đi vòng quanh suốt cả vùng này, – Prokofyev nói với tôi. - Chúng ta đã nhìn thấy cát, đất đai cằn cỗi, đã uống nước mặn, đã biết thế nào là Kara-Bugaz. Tất cả như vậy đó. Nhưng liệu ta có đủ trí tưởng tượng để mà hình dung tương lai của những đất đai này không: Kiểm tra thử cũng thú vị. Chúng ta sẽ hỏi các bà, các chị cùng đi tàu với chúng ta về chuyện này.

Cô gái – nhà hóa học đã trả lời không đắn đo:

- Sẽ nóng nực, ồn nào và vui vẻ như trong ngày lễ ở Baku. Tôi rất thích các tàu thủy chạy trên biển Caspian. Màu sơn vàng của chúng được lắm. Hàng loạt tàu thủy màu vàng sẽ nhả khói tại hải cảng mới sẽ xây dựng, cứ cho là, ở Bek-Tash và Karshi đi. Khorobrykh sẽ nhận giải thưởng hạng nhất trong cuộc triển lãm nông nghiệp tương lai về những quả dưa hấu ở Kara-Bugaz thơm và ngọt nhất ở trên đời. Những động cơ chạy bằng sức gió sẽ hút nước đậm đặc của vịnh lên và đổ đầy các bể chứa. Viện sĩ Joffe đặt những máy thu năng lượng mặt trời đầu tiên, còn chúng tôi với các anh thì chiều chiều sẽ đi dạo trên cảng và ngồi dưới bóng những cây keo uống nước ngon pha đá và syrup cam. Những chuyến xe lửa khởi hành từ ga Kazan với  biển đề «Moskva - Kara-Bugaz, đi qua Tashkent – Krasnovodsk». Người ta sẽ lập một nơi nghỉ mát và an dưỡng ở vịnh vì trên khắp Liên bang không đâu có chỗ tắm tốt hơn ở đó. Đối với các anh thế là đủ quá rồi.

Bà kỹ sư đã nghĩ về một điều khác:

- Các anh cũng biết đấy, - bà nói, – tôi lớn lên ở phương Đông. Tôi đến Kara-Bugaz khi trong lều của giám đốc công ty vang lên tiếng máy đánh chữ đầu tiên. Từ đó đã hai năm trôi qua, nhưng giờ đây thật không nhận ra được vịnh biển nữa. Và bởi thế, tôi nghĩ rằng những thứ như nhà máy liên hợp tương lai sẽ như sét giáng xuống phương Đông cũ kỹ, giáng xuống đạo Hồi, giáng xuống toàn bộ cuộc sống cứng đơ này. Nhà máy liên hợp sẽ dạy chữ, uốn nắn bộ óc cho người ta, chấm dứt và thủ tiêu toàn bộ tình trạng du mục khủng khiếp. Những người du mục có một bài hát như sau: «Người du mục đi suốt cuộc đời như một hạt bụi. Chẳng ai biết tin anh, chẳng ai cần nỗi nỗi khổ đau của anh». Đấy, sẽ phải chấm dứt tất cả những cái đó.

Prokofyev im lặng.

- Thế còn anh không nghĩ ra được cái gì ư? - cô gái nghiên cứu hóa học hỏi anh.

- Không - Prokofyev đáp. - Chả cần phải bịa đặt vì thực tế đang vượt quá mọi tưởng tượng của tôi và chính bản thân tôi sẽ phải hổ thẹn. Trí tưởng tượng của tôi kém lắm. Tôi nghĩ thế này. Các anh chị biết rằng có một định luật khủng khiếp về entropy. Theo định luật đó không có năng lượng nào trên trái đất biến mất trừ nhiệt năng; nhưng bất kỳ năng lượng nào cũng sẽ biến thành nhiệt năng cả. Trái đất liên tục mất nhiệt năng do kết quả bức xạ vào khoảng không vũ trụ. Nhà vật lý học nổi tiếng người Anh Thomson. người phát hiện ra định luật đó, kết thúc cuốn sách của mình về định luật đó bằng những lời lẽ rất thê thảm. Ông ta nói: Sự tán xạ năng lượng diễn ra không kìm hãm được và sau một thời gian nào đó – quả thật là một thời gian rất dài, cái chết lặng sẽ đến với Trái Đất và Trái Đất sẽ biến thành một nghĩa địa vĩnh viễn.

Thế mà Kara-Bugaz và các sa mạc bị con người nguyền rủa đang giết chết định luật entropy. Trái đất vứt bỏ một cách vô ích nhiệt năng của mình vào khoảng không vũ trụ, vào kia, - Prokofyev quơ tay về phía nam, nơi vũ trụ mờ khói và rực cháy bởi sự đốt nóng của các vì sao, – còn những sa mạc như Kara-Kum, Kara-Bugaz thì chúng ta phải biến chúng thành những bình chứa đầu tiên thu hút năng lượng mặt trời, chính cái năng lượng mà chúng ta nhận được từ khoảng không vũ trụ. Chúng ta cân bằng tổn thất. Đó là sự thách thức táo bạo đối với những qui luật vũ trụ, đặc biệt là dưới mắt những người ít học. Tại đây chúng ta sẽ hút năng lượng mặt trời, cô đọng nó lại, biến nó thành điện năng, thành hơi ấm, thành ánh sáng, thành bất kỳ năng lượng nào và vùng này sẽ nở hoa, có lẽ những khu vườn lộng lẫy nhất cũng chưa từng bao giờ nở hoa được như thế.

Chinh phục sa mạc là việc nặng nề đặc biệt khi con người nghĩ rằng mình chinh phục nó vì được trả lương hàng tháng. Cần phải hiểu rằng công việc của các anh các chị ở sa mạc là sự nghiệp vẻ vang, sự nghiệp của thế hệ cao cả của những con người mới, - mà trên thực tế quả là như thế, - và các anh chị sẽ cất được gánh nặng, như là ráo mồ hôi sau khi tắm biển vậy. Do đấy ta đi tới kết luận: đừng bao giờ bỏ qua những chân trời xa. Hãy nhớ rằng chỉ có những con người thiển cận mới kêu ca rền rĩ. Hãy cho trí tưởng tượng của ta được phóng khoáng. Sức mạnh của nó phi thường. Hãy trau dồi cho mình cảm giác thời gian và cảm xúc về tương lai. Hãy nắm lấy hại vật báu này, thế cũng đã nhiều lắm...

Chúng tôi nằm ngủ trong khoang buồng đầy gió và cái tươi mát của biển cả.

Bóng các thành phố lọt qua cửa kính ánh muôn sắc cầu vồng dõi theo tôi suốt đêm trong giấc mơ. Những thành phố đó từ biển vươn lên và soi bóng trên những mặt vịnh sáng như gương giống như những lớp pha lê và những ánh lửa ấm áp im phăng phắc chồng chất lên nhau. Những buổi bình minh mùa hè bừng sáng trên đầu chúng tôi. Những buổi bình minh ngát hương lá hồ đào vò nát trong tay, tán lá rậm rạp, mùi nước Shollar, mùi cỏ khổ ngải ở Mangyshlak.

Tôi thức giấc. Prokofyev đã tranh luận với bà kỹ sư về các tính chất của thủy tinh chế từ sulphate ở Kara-Bugaz. Tôi đi ra boong tàu. Chúng tôi đang đi vòng qua trụ đèn biển Apsheron. Sự im lặng tươi mát của đêm tối đã trùm lên Baku, trong khi đó, ở phương đông, màu xanh nước biển thăm thẳm đang xua gạt những vì sao và tỏa rộng trên bầu trời Kara-Bugaz, - một trong vô vàn những ngày đẹp trời đã hừng lên trên các sa mạc Khorezm.

1932

KOLKHIDA

MÈO RỪNG

Ai giết mèo người đó phải chết.

Luật cổ xứ MINGRELIA

Gió lùa từng nắm bụi và cánh hoa hồng khô vào các cửa sổ quán ăn. Những cây cọ xúc động, bực bội rung những tàu lá xanh; tiếng lá rung giống như tiếng nghiến răng. Khói tuôn từ các ống khói ra, phóng dọc các đường phố phẳng phiu ở Poti[1] cuốn đi hương quít đang trổ hoa. Những con ếch trên quảng trường của thị trấn đã thôi không kêu nữa.

- Trời sắp mưa, - kỹ sư trẻ Gabunia nói.

Anh buồn bã nhìn ra ngoài cửa sổ. Trên mặt kính cửa sổ có dòng chữ viết bằng phấn: «Sẵn thức nhắm».

Cơn mưa thong thả kéo từ biển vào. Nó đè nặng lên mặt nước như làn khói dày đặc. Những con chim hải âu chao lượn trông như những cụm bông trắng trong khói và kêu líu ríu.

- Ở đây hàng năm mưa liên miên tới hai trăm bốn mươi ngày, - Gabunia nói thêm.

- Vùng Kolkhida cháy bỏng! - Lapshin nói lắp bắp. - Nhà bác học người Anh Murray đã tính ra rằng, hàng năm mưa trút xuống - trái đất chín mươi ki-lô-mét khối nước. Theo tôi, tất cả những nước mưa đó đang trút xuống đây.

Những lời nói đó không gây cho Gabunia ấn tượng gì cả.

Chủ quán, một người Guria[2] đẫy đà, thở khò khè vì bệnh suyễn. Bác thờ ơ với tất cả mọi thứ ở trên đời: với các kỹ sư đến ăn, với ông già Artem Korkia chống gậy đang rền rĩ ngồi bên chiếc bàn trống rỗng, với nhà họa sĩ – tài tử lang thang Becho và thậm chí thờ ở cả với cơn mưa đang kéo đến gần. Bác mệt mỏi vì ngạt thở và vì những ý nghĩ u ám, xua ruồi khỏi các chiếc cốc dính rượu vang và thỉnh thoảng xỉa bàn tính.

Becho dùng sơn dầu vẽ lên tường quán ăn một bức tranh kỳ lạ. Gabunia đã gợi cho Becho đề tài bức tranh đó. Bác tranh miêu tả Kolkhida trong tương lai khi, thay thế cho những bãi lầy mênh mông nóng nực là mặt đất đầy những vườn cam nở hoa. Những trái cam vàng ươm rực lên giữa đám lá xanh um như những ngọn đèn điện nhỏ. Những quả núi hồng bốc khói như những đám cháy. Những tàu thủy sơn trắng bơi đi giữa đám sen nở bung và những chiếc thuyền chở đầy phụ nữ ăn diện với các bộ trang phục đẹp. Những người Mingrelia mặc quần ống rộng, đội mũ dạ ngồi chè chén trong các vườn cây. Và một ông già vận áo khoác Circassia, tóc buông dài, có khuôn mặt như Leonardo da Vinci chìa tay chỉ vào toàn bộ phong cảnh ngây thơ đó.

- Anh ta đào đâu ra chân dung Leonardo? – Lapshin hỏi.

Gabunia đỏ mặt:

- Tôi đưa cho anh ấy. Cứ để anh ấy vẽ. Lapshin nhún vai.

Mưa nặng hạt thong thả lộp độp rơi trên vỉa hè. Quán ăn bắt đầu đầy ắp những người trú mưa. Họ bối rối chào chủ quán vì họ không thể gọi món gì. Sau đó ai cũng chăm chú ngắm nghía công trình của Becho.

Tiếng reo phấn khởi lan từ bàn nọ sang bàn kia. Mọi người đua nhau nói và ngạc nhiên trước tài nghệ của con người hiền lành này.

Thấy mọi người phấn khởi, chủ quán bực bội múc cháo bột ngô và cá rán ra đĩa, rót một cốc rượu vang chua rồi đem đến cho Becho. Đó là tiền công hàng ngày trả cho anh.

Becho lấy rượu xoa tay, ăn cá, nhắm mắt và thở dài. Anh nghỉ tay. Anh đã nghe thấy tiếng thì thào khen ngợi và nghĩ bụng quán ăn này tuy là của hợp tác xã nhưng rõ ràng là chủ quán lừa bịp anh và cho anh ăn tệ hại quá, không đúng như điều đã thỏa thuận với nhau.

Tiếng mưa rơi bắt đầu át cả tiếng mọi người trò chuyện trong quán ăn. Nước réo trong các ống máng và quất tí tách vào cửa sổ mở. Những giọt nước mưa vội vã gõ lên tường và các biển hàng y như có hàng nghìn thợ thiếc và thợ mộc tí hon vui vẻ thi đua với nhau vậy.

Gió Tây Nam. Gió xua những đám mây như đàn cừu xám và ép chúng vào các vách núi Guria.

Tiếng rì rầm nặng nề của mọi người và những tiếng la ó giọng cổ hòa dần vào tiếng róc rách, tí tách, rào rào, lanh canh, vào tất cả những âm thanh nông nổi của nước mưa.

Khách khứa đổ xô ra cửa sổ quán ăn. Đám người ướt lướt thướt lũ lượt kéo đi trên hè phố. Lũ trẻ con chạy trước. Phía sau chúng là một người cao lớn, rầu rĩ, vai khoác súng. Mắt bác ta ánh lên man rợ. Bác kiêu hãnh xách đuôi một con thú lông xồm đen. Những giọt nước mưa và máu rỏ từ mõm con vật xuống đất.

Một ông già nhỏ nhắn mặt bôi đầy xà phòng nhảy từ hiệu cắt tóc bên cạnh ra. Xà phòng chảy ướt chiếc áo Circassia cũ của ông. Ông sờ con vật và loạng choạng.

- Rambavia!- ông kêu lên. – Anh đã bắn chết con mèo hoang rồi, katso[3] ạ!

Đám đông xôn xao lên. Người thợ săn bước vào quán án. Bác ném con thú ướt, trơn nhẫy cho chủ quán. Tiếng cốc chạm nhau lách cách. Súc thịt nặng nề rơi lên mặt quầy hàng khiến không khí rung lên.

Quán ăn đâm ra chật ních. Mọi người la hét, hăng hái y như thể có đám đánh nhau một mất một còn vậy.

Người săn thú lấy lòng bàn tay lau bộ mặt ướt và cất giọng ồm ồm, dữ tợn đề nghị với chủ quán:

- Ông chủ mua da con thú này đi.

Đám đông im lặng. Không thể bỏ qua lời nào trong cuộc mua bán kỳ lạ này. Bởi vì đây có lẽ là da con mèo rừng cuối cùng bị bắn chết trong các rừng lầy lội ở Kolkhida.

Chủ quán đưa cặp mắt vàng khè nhìn con thú và im lặng. Một cô gái cắp con gà dưới nách và cầm bó hoa hồng trong tay len vào ghế ngồi và nhìn quầy hàng. Con gà mái ngừng mổ các cánh hoa hồng, cục tác và xòe cánh. Lúc ấy ông già Artem Korkia khua gậy trên đầu, hét toáng lên:

- Ngươi là đồ đáng bị nguyền rủa, katso! Ngươi đã giết mèo. Thời xưa thì tội ngươi đáng chết.

- Xin tha lỗi cho tôi, - Người săn thú rầu rĩ nhìn cụ Korkia, – tôi xin cụ tha thứ cho, nhưng đây không phải là con mèo.

Đám đông ồ lên. Mãi đến lúc này họ mới thấy rằng đây quả thực không phải là con mèo rừng. Con thú lông xồm nằm trên quầy hàng giống con chuột trũi to.

- Thế không phải mèo thì còn gì đây? – Cụ Korkia bối rối hỏi.

- Vì Chúa, xin đừng nóng giận! - Người săn thú tức giận nói giọng khàn - Hãy giương mắt ra mà nhìn!

Gabunia và Lapshin lách đến sát quầy hàng. Con thú thật kỳ lạ. Đôi chân mập mạp của nó có những màng để bơi vàng khè. Chiếc đuôi dài, trần trụi của nó thõng xuống tận mặt đất.

Đám đông ngơ ngác. Tất cả nhìn chủ quán và chờ đợi. Nhưng chủ quán thở dốc và im lặng.

Vừa lúc đó Vano Akhmetelli, nghiên cứu sinh Viện lông thú xuất hiện. Anh nhẹ nhàng đi giữa đám đông như đi qua quảng đường vắng người, gạt những kẻ tò mò ra. Đi sau anh là anh công an Grisha nhỏ nhắn, tay cầm tù và.

Vano đến quầy hàng và xách đuôi con thú lên. Grisha nổi tù và, dang tay ra và bắt đầu đi giật lùi, gạt đám đông. Anh thét mắng những kẻ bướng bỉnh và chế giễu sự tò mò của con người.

- Ái dà, không nhìn được thì chết à? Đến là tò mò! Nhìn lũ người ngu ngốc này đến chết cười!

– Bác giết con này ở đâu? - Vano hỏi người thợ săn và nhíu cặp lông mày rậm.

- Trên kênh Thổ Nhĩ Kỳ.

- Tên bác là gì? - Gulia.

- Hừ, Gulia, - Vano nói khẽ, - bác đã giết con thú cấm săn bắn. Hai tuần lễ ngồi tù.

Gulia cáu kỉnh nhăn mặt. Sau đó bác nhìn Vano vẻ hăm dọa và lắp bắp nói:

- Đồ canh chuột! Tôi giết con ếch anh cũng bắt tôi à?

- Đừng lo, katso. Ra tòa người ta sẽ cho bác nói... Grisha, dẫn bác ấy về đồn cảnh sát.

Đám đông lũ lượt kéo theo Grisha và Gulia. Người thợ săn phát khùng. Bác lại xách đuôi con thú, nhưng không còn kiêu hãnh như trước. Đầu con thú va vào những phiến đá lát vỉa hè.

Mưa đã ngớt. Những hạt bụi nước vẫn tỏa xuống. Gabunia, Vano và Lapshin vẫn ở lại quán ăn.

- Con vật gì thế hả? - Lapshin hỏi.

Vano làm ra vẻ ngạc nhiên:

- Anh không biết à? Giống chuột nước Argentina, trên sông Rio Negro.

- Xin bỏ qua cho sự dốt nát của tôi, - Lapshin trả lời cay độc, - nhưng tôi là nhà thực vật chứ không phải động vật học.

– Anh là chuyên gia về vùng á nhiệt đới ẩm ướt. Nhẽ ra anh phải biết chứ.

Gabunia cố làm dịu câu chuyện đang sắp thành cãi nhau. Cuộc gặp gỡ nào giữa Vano với Lapshin cũng kết thúc bằng những lời châm chọc nhau. Vano không ưa nhà thực vật trẻ tuổi vì bộ âu phục kiểu Mỹ bằng len hồng xốp và những điệu bộ kiểu cách của anh ta. Vano tưởng như nhà thực vật nhìn những công việc của nhân dân Xô-viết từ trên cao, như một nhà quí phái nước ngoài.

Gabunia đỏ mặt trước mọi thói ngang ngược, táo tợn. Anh vẫn bẽn lẽn, trang nghiêm. Bệnh sốt rét đã phủ màu vàng lên tròng mắt hay cười của anh.

– Chuột nước, - anh cười nói – là con thú hay gây gổ nhất trên đời.

Mọi người thờ ơ trước tin mới này. Vano cay đắng nhìn Gabunia:

- Khi cậu làm khô đầm lầy và biến Kolkhida thành những khu vườn tuyệt diệu mà Becho đang vẽ thì chuột nước sẽ chết. Cậu là thủ phạm chính giết chết giống chuột nước. Chuột nước cần rừng rậm chứ không cần các vườn chanh. Cố nhiên thật tiếc...

Mọi người nhìn bức tranh của Becho. Mưa đã tạnh. Ánh sáng mặt trời rọi qua lá mộc lan và biến thành bóng tối xanh nhạt. Dưới ánh sáng nhẹ đó, Gabunia thấy bức tranh của Becho như mới hoàn toàn. Anh muốn đưa ngón tay sờ vào những quả cam, nặng trĩu.

- Tiếc cái gì - Gabunia lơ đãng hỏi.

- Tiếc công, - Vano đáp. – Đã hai năm nay tôi chăm sóc những con thú khốn kiếp đó. Tôi lo nhân giống cho chúng đông lên. Tôi tiếc công sức bỏ ra vô ích và tiếc rừng rậm, - Vano nhắc lại. - Ngay lú chó sói cũng chuồn vào núi.

– Quỷ tha ma bắt lũ chúng đi!

Lapshin đi ra. Anh muốn hỏi Vano xem chuột nước từ Argentina đến vùng này như thế nào, nhưng lại thôi.

Anh khó chịu với cả thế giới xung quanh. Anh không thích cái xứ phẳng lì toàn đầm lầy có tên gọi rất kêu này, không thích những trận mưa ẩm nóng dai dẳng, những dòng sông ngầu đục tuôn ra bể nhanh như những con tàu chở hàng bưu điện, những ngôi nhà sàn bằng gỗ, và sau hết anh không thích những quán ăn, ở đó người ta uống rượu vang hâm nóng có mùi thuốc tẩy.

Mưa lại lác đác rơi. Mặt trời mất hút. Và cũng như mọi khi, lúc trời mưa thành phố tràn ngập các mùi hương thay đổi đột ngột đến mức chỉ có thể đoán mò được chúng. Đó là mùi khuynh diệp nhẹ nhõm, mùi hoa hồng dính vào mặt, mùi chanh miết vào các đầu ngón tay. Nhưng tất cả các mùi hương này chỉ phảng phất trước khi có cơn gió đầu tiên. Chỉ cần gió rì rào qua các khu vườn, lật tung các lá và cuốn bụi lên các đường phố là tất cả đều thay đổi. Thay vào các mùi hương dịu ngọt, gây lười biếng và đau đầu, ngọn gió lùa thổi thốc qua thành phố đem theo mùi biển có chất kiềm.

Gabunia yêu gió. Anh tưởng như các ngọn gió cuốn bệnh sốt rét khỏi cơ thể anh.

– Bao giờ người ta xét xử bác này? – Gabunia hỏi.

- Hai ngày sau.

Gabunia chia tay Vano và đi ra phố. Sông Rioni gầm réo, làm rung chuyển các cầu và cuốn đất sét lỏng ra biển. Với dáng đi của người sốt rét, Gabunia thong thả đi về phía cảng. Anh nghĩ rằng sự mềm yếu riêng của mình đặt anh vào một tinh thế éo le. Anh tránh các cuộc trò chuyện với Vano. Cái cảm giác rằng mình phạm lỗi không sao biện bạch được trước Vano luôn luôn ám ảnh anh. Cái lỗi đó là: Gabunia làm khô cạn các đầm lầy Kolkhida, đào các con kênh, trốc tận rễ các khu rừng nguyên sinh và đốt các rừng lầy, nơi chuột nước sinh sống.

Người ta đã chật vật chuyên chở con thú đó từ Argentina về và thả chúng vào các đầm lầy ở Kolkhiđa để nhân giống. Vano đã theo dõi suốt hai năm liền việc nhân giống chuột nước và đã kể những điều kỳ diệu về bộ lông quí giá của giống chuột này.

Chuột nước sinh sôi rất nhanh, nhưng không ai nhìn thấy nó ngoài Vano và vài tay thợ săn hiếm hoi người Mingrelia. Họ đã kể chuyện về tính gây gổ khủng khiếp của những con thú này. Những con chuột nước đánh nhau suốt ngày đêm và bao giờ cũng đánh đến chết. Chúng rất nhát và không để người lại gần, dù chỉ một trăm bước chân thôi, nhưng khi đánh nhau chúng phát khùng đến mức ta có thể mạnh dạn lại gần chúng và túm đuôi gật hai con đang đánh nhau ra. Cuộc đánh nhau bao giờ cũng bắt đầu từ một thế đánh mạnh mẽ: những con chuột nước bám chặt lấy mồm nhau và cố đập gẫy rằng nhau. Khi lặn, cuột nước có thể ở dưới nước năm phút không cần không khí.

Gabunia không hiểu làm sao Vano lại có thể chăm sóc con thú ghê tởm đó.

Để nghiên cứu chuột nước, Vano ở hàng tháng liền trong các đầm lầy. Dần dần anh trở thành ca sĩ của những rừng Tây Kolkhida, những khu rừng ngột ngạt đầy dây leo chằng chịt, những hồ nước thối rữa, toàn bộ những cỏ cây xơ xác mang bệnh sốt rét, đã rữa đến tận gốc này.

Vano gọi rừng Kolkhida là rừng nhiệt đới mặc dầu ngoài những bụi bạch dương và đỗ quyên phương Bắc, trong các rừng này hầu như không có cây cối gì khác. Ở đây có sự pha trộn kỳ lạ giữa phương Bắc và phương Nam. Các bụi bạch dương mọc ở Kolkhida nhanh lạ lùng. Trong ba năm, từ các gốc cây bị đốn còn tươi, nó mọc lên thành rừng rậm không qua lại được.

Gabunia cảm thấy rằng Vano ngấm ngầm thù ghét những công việc lớn lao làm cạn đầm lấy đã bắt đầu ở Kolkhida. Vano công khai vui sướng khi thấy công việc tiến hành chậm vì bệnh sốt rét, vì lụt lội, mưa gió và vì các máy xúc bị sụt lún trong đầm lầy.

Gabunia biết rằng sớm muộn rồi cũng phải công kích Vano trên khắp mặt trận. Thế nhưng đôi khi anh thương hại Vano: những chiếc máy xúc từng bước một nghiền cắt vào đất đai kỳ ảo của Vano, dứt tung các dây leo, làm cạn các hồ nước đầy những con cá chép vàng xám, xua lũ lợn rừng và chuột nước ra biển và để lại sau mình những rãnh sâu, hàng núi đất sét và từng đống gốc cây thối rữa.

Rừng ở Kolkhida ngập nước đến đầu gối. Rễ cây kém chịu đựng đất bùn. Vài công nhân nhẹ nhàng kéo đổ một cây bằng cách buộc dây xích vào nó rồi kéo. Việc này được xem như không nguy hiểm. Cây cối không bao giờ đổ cả. Chúng treo lơ lửng trên các dây gai leo, to bằng cổ tay người. Những cây sa táo và cây tiền liên, những cây ngấy và các cây dương xỉ rậm rạp mọc đầy rừng.

Sức mạnh của loài thảo mộc thật ghê gớm. Dây tiền liên bò lên cây to và ép gãy cây như bẻ ngọn cỏ vậy. Những bụi cây ngấy lớn lên trông thấy. Trong mùa hè chúng mọc cao hai mét.

Cỏ không mọc trong các rừng này. Trong rừng tối om, ngột ngạt và hầu như không có chim. Dơi thay chim. Các khu rừng không qua lại được đang chết lặng trong sương mù của những trận mưa nóng ẩm.

Khi gió thổi, rừng cây bất chợt chuyển từ màu tối thẫm sang màu trắng sáng như thủy ngân. Gió lật tung lá bạch dương, từ dưới nhìn lên thấy lá xám như tro.

Ngày ngày, tháng tháng, năm năm, rừng cây xào xạc và đung đưa tựa như những làn sóng bạc mờ đục. Và Gabunia hiểu rõ nỗi buồn của Vano. Đôi khi chính anh cũng tiếc những khu rừng đó.

Kỹ sư Kahiani, người phụ trách các công việc làm cạn các đầm lầy Kolkhida nhìn mọi việc đơn giản hơn nhiều. Ông không chú ý gì tới cả các khu rừng, những hồ nước mọc đầy củ súng lẫn vô số dòng sông trôi giữa những vòm lá xanh um. Ông cảm thấy những cái đó là trở ngại, cần phải thủ tiêu tất cả chúng đi.

Kahiani coi Vano là chàng trai ngốc nghếch. Đáp lại những lời lẽ nồng nhiệt bảo vệ rừng lẫy và chuột nước, Kahiani xua tay vẻ coi thường và tặc lưỡi đắc ý. Lúc nào mặt ông cũng nhăn nhó đau khổ. Người ta bảo vì ông dùng thuốc quinine quá liều nên sinh ra nhăn nhó như vậy. Kahiani thong thả nhai các viên quinine rồi nuốt không cần nước.

Sự thương tiếc quá khứ, thương tiếc những khu rừng nguyên sinh là hết sức xa lạ đối với ông. Ông cho rằng thiên nhiên tự nó đã định sẵn, nhất định sẽ thay đổi và thoái hóa. Đôi mắt u sầu, ông chứng minh điều đó bằng những lời trích dẫn công trình của các nhà bác học nổi tiếng.

Thủ trưởng công trình coi Gabunia là người kỹ sư có năng lực, nhưng quá mơ mộng. Ông gọi anh là «kỹ sư lãng mạn» và bực bội khi thấy trong phòng Gabunia tập thơ của Bagritsky hoặc Musset.

- Văn học cổ điển nhất chính là toán học, - Kahiani nói. - Tất cả những thứ khác đều là láo toét cả!

Người duy nhất cảm thông với Vano là kỹ sư già Pakhomov, tác giả những dự án vĩ đại về việc làm khô các đầm lầy Kolkhida. Ngồi bên các bản vẽ màu lam đôi khi ông thở dài:

- Tôi sung sướng vì sẽ không sống đến lúc hoàn thành công trình. Sung sướng một cách thành thực! Các anh biết không, dẫu sao tiêu diệt thiên nhiên vẫn tiếc.

Và ngay lúc đó ông gạch trên bản vẽ can-ke mạng lưới các con kênh chạy ngang các khu rừng nguyên sinh mà ông vừa khóc thương rồi ông gõ bút chì xuống bàn:

- Ta sẽ đào thêm hai ngàn héc-ta nữa để trồng cam. chanh! Không phải chuyện xoàng!

Ông già hơi hâm hâm. Chính ông đã gợi cho Becho vẽ thêm khuôn mặt Leonardo da Vinci vào bức tranh phong cảnh ở quán ăn.

- Này anh bạn, anh vẽ Kolkhida tương lai mà sao lại không có nhà cải tạo chất đất cừ như Leonardo da Vinci? – ông trách Becho.

Becho không tin, nhìn Pakhomov:

- Ông ấy là họa sĩ kia mà!

- Họa sĩ chỉ là việc rất phụ. Ông là họa sĩ tuyệt diệu, nhưng là nhà cải tạo chất đất cũng không tồi.

Sau đó Becho hỏi mượn Gabunia chân dung người Ý thiên tài đó.

Tên tuổi Pakhomov gắn liền với một từ bí ẩn: «sự bồi lắng». Người ta nói về nó, về phương thức làm khô đầm lầy này như nói về việc bay lên sao Hỏa hoặc biến sa mạc Sahara thành biển cả. Phương thức này quả thực hầu như có tính chất hoang đường. Nhưng chuyện đó sẽ nói ở dưới.

Từ những khu rừng ở Chaladidi, nơi anh lãnh đạo việc xây dựng con kênh chính, Gabunia đến thành phố đã hai hôm nay. Anh lang thang trên bến cảng tìm thuyền trưởng Chup, người trông nom cảng. Cần phải bàn bạc với ông ta về việc điều các thủy thủ sang tàu cuốc bùn đang hoạt động trên con kênh.

Gabunia thường đến Poti, nhưng lần nào thành phố và bến cảng cũng gây cho anh ấn tượng kỳ lạ. Bây giờ đây cũng thế.

Gió bắt gặp Gabunia trên cảng.

Bến cảng xông lên mùi cua khô và mùi bùn. Những ngọn đèn hiệu nằm sát mặt nước xao động. Sóng xô rầu rĩ và nặng nề hát ven dải bờ ngăn buồn bã như những người mẹ ngái ngủ vừa đưa nôi vừa ru con.

Những đám mây tụ lại bên trên thành phố và được các ngọn đèn đường hắt lên đó thứ ánh sáng ảm đạm. Ếch nhái kêu ầm ĩ trên các đầm lầy.

Gabunia đi vòng quanh kho hàng bằng sắt, bước ra bến cảnh thênh thang và dừng lại. Chiếc tàu thủy diesel «Abkhazia» đi vào cảng. Nó từ Batum đến. Những ngôi sao xanh xanh co lại và dãn ra trong nước, gần mạn tàu và hòa lẫn vào ánh phản chiếu của những ngọn đèn trắng trên tàu. Tàu «Abkhazia» tựa như khối pha lê được thắp  sáng trưng từ bên trong.

Con tàu phát ra tiếng còi êm khẽ và giận dữ. Tiếng còi tàu đập vào bầu trời thấp đầy mây và vọng đi xa như những vòng tròn thong thả loang trên mặt nước. Tiếng vang được các khu rừng ở Chaladidi vọng lại, rồi quay lại một lần nữa thành một âm thanh rất khẽ dội từ dãy núi Guria.

Tàu «Abkhazia» nặng nề quay tấm thân đen ngòm, làm cho cảng tràn ngập những tiếng kêu, tiếng nước chảy ào ào, tiếng vui cười của trẻ con và tiếng các cột tời rú rít.

Các ngư dân già chăm chú cuốn cần câu lại, nhổ nước bọt và kêu toáng lên rằng những con tàu ma quỷ này đã phá hỏng buổi đi câu của họ.

Ghi chú

[1]  Poti: thành phố cảng trên bờ Biển Đen, ở miền tây nước Cộng hòa Georgia. (ND)

[2] Người Guria: Tên gọi những người Georgia sống ở các vùng phía tây của nước Cộng hòa. (N.D.)

[3] katso: Tiếng Georgia, nghĩa là: anh bạn, đồng chí. (ND)

«TÓC TRẮNG»

Người thiếu phụ và đứa con gái nhỏ bảy tuổi từ tàu thủy lên bến vào lúc đêm khuya. Chị đi tàu chở khách và hàng hóa. Cách con tàu hàng trăm bước cũng ngửi thấy mùi vị cố hữu của da thuộc và dầu lửa. Con tàu cập bến, tắt đèn và lặng đi.

Người thiếu phụ dừng lại bên cạnh va-li của mình, trán nhăn lại, nhìn quanh. Không có ai cả. Những hành khác khác, ba hay bốn người Mingrelia, dáng đi nhẹ nhàng như nhảy múa, biến vào đêm tối, nơi đó hẳn là thành phố.

Nước róc rách khắp các phía và biển cả dửng dưng rền rĩ.

- Làm thế nào vào được thành phố? - Thiếu phụ hỏi hú họa vào đêm tối, nhưng không ai trả lời chị.

Đứa bé gái ngồi trên chiếc va-li và sợ hãi nhìn mẹ.

Chú bé đánh giày Christophoridi mười tuổi đi trên cảng tối om. Chú mang mấy chiếc cần câu bằng trúc và kéo theo cả chiếc hộp nhỏ đựng bàn chải và xi.

Christophoridi là chú bé mê câu cá. Chú đi câu cá ban đêm để có thể chiếm được chỗ ngồi gần trụ đèn hiệu nhấp nháy, nơi câu cá sòng tốt hơn cả. Chú run lên vì ẩm ướt, môi se lại vì lạnh, đến sáng là Christophoridi mất hẳn giọng, - nhưng chú dũng cảm tuyệt vời, chịu đựng tất cả những đau khổ đó.

Christophoridi vội vã đi. Đến tám giờ sáng là phải chấm dứt việc câu cá và đi khắp lượt nhà các nhân viên phục vụ ở cảng, thuyền trưởng Chup, người bán vé và hoa tiêu để đánh giày cho họ. Chỉ còn đâu chừng ba giờ để câu cá. Sau khi đi đánh giày tại các nhà, Christophoridi sẽ ngồi ở bên cảng, chỗ bên ô-tô buýt và đánh giày thuê, ngày kiếm một, hai ruble. Chỗ này vắng vẻ và không thuận lợi. Chú bé chọn chỗ này vì sự thích thú không cưỡng được đối với biển cả và việc câu cá.

Christophoridi vội đi, tuy nhiên khi đi qua ngôi nhà nhỏ của thuyền trưởng Chup, chú cũng dòm vào cửa số để ngỏ, sáng ánh đèn. Căn nhà nằm ở đầu đê chắn sóng, trong khu vực vắng vẻ nhất của bến cảng. Lúc có bão, các tia nước bay sát tận các phòng của thuyền trưởng.

Christophoridi thấy bên trong cửa sổ có ba người. Họ phà thuốc lá dày đặc và mặc dầu đêm đã khuya, họ vẫn sửa soạn uống nước trà. Chú bé nhận ra Chup, kỹ sư Gabunia và một thủy thủ người Anh cao gầy, biệt hiệu là «Syoma».

Syoma bỏ tàu thủy của mình và đi lang thang ở Poti. Khi được hỏi anh là ai, Syoma nói bằng tiếng Anh «Seaman» nghĩa là «thủy thủ». Thuyền trưởng Chup gọi anh là theo tên tiếng Nga là Semyon, còn lũ trẻ con đã chuyển ngay thành Syoma.

- Ai đứng ngoài cửa sổ thế? - Chup hét lên, giọng sợ hãi.

Christophoridi nhảy tránh sang bên và khi đã chạy khỏi cửa sổ một quãng an toàn, chú giơ nắm đấm về phía nhà Chup. Chú không sợ Chup nhưng vẫn cứ chờ đợi những chuyện khó chịu: Chup không ưa những người đánh cá mò ra cảng ban đêm. Sau đó Christophoridi nghe từng tiếng trẻ khóc và giọng phụ nữ..

- Đừng khóc, Yolochka, - giọng phụ nữ nói, - chúng ta sẽ tìm được ai đó ngay đây mà.

Christophoridi lại gần hơn. Vốn là người nhanh nhảu, chú bé hiểu ngay rằng thiếu phụ không phải là người ở đây, chị mới từ tàu thủy lên ban đêm, xe buýt đi vào thành phố bốn giờ nữa mới có, còn xe ngựa chở khách đêm thì không có.

Christophoridi quyết định nói chuyện với thiếu phụ. Chú thương em bé gái. Không biết bắt đầu câu chuyện như thế nào, Christophoridi lên tiếng:

- Đánh giày đây!

- Ơ hay, chú bé này! - thiếu phụ cười. - Ai đánh giày lúc đêm hôm này?

Câu chuyện khai mào như thế. Người thiếu phụ vui mừng. Đêm hôm khuya khoắc trên bến cảng xa lạ, không người, gặp được chú bé đánh giày, hơn thế lại là đứa bé câu cá thì còn gì bằng nào! Nghề bắt cá phát triển sự tốt bụng và tính hay nói, còn nghề đánh giày giúp những người làm điều này có nhiều hiểu biết thực tiễn. Trong các thành phố nơi có nhiều chú bé đánh giày thì phòng hướng dẫn du khách chẳng có việc gì để làm.

Thêm vào tất cả những đức tính quí giá của người đánh giày và đánh cá, Christophoridi còn có nhiệt tình nữa. Tình thế bế tắc của thiếu phụ gợi lên trong đầu óc chú bé dòng thác những ý nghĩ đầy cảm hứng. Giúp đỡ thế nào đây? Từ đấy vào thành phố, đến khách sạn «Biển Đen» đường dài ba ki-lô-mét. Dẫu sao cũng không lôi hết cả đồ đạc đi được.

Nhưng sự suy nghĩ kéo dài không lâu: trận mưa lúc rạng sáng ở Poti đã nhỏ giọt thưa thớt.

– Cô đợi đấy, cháu quay lại ngay! – Christophoridi nói và biến mất, để lại chiếc hòm nhỏ cùng với xi và những cần câu cạnh chân thiếu phụ.

Chú chạy bổ vào nhà Chup. Nghẹt thở vì cho rằng mọi việc đang xảy ra thực kỳ lạ, Christophoridi kể cho thuyền trưởng biết chuyện người thiếu phụ không có nơi trú ngụ. Chup làu bàu nói rằng nhà ông không phải là phòng chờ của hành khách, sau đó ông thong thả đứng lên và hăm dọa nhìn Christophoridi:

– Cứ để bà ấy ngồi chỗ tao đến sáng! Đằng nào đêm nay tao cũng trực nhật. Nào dẫn đường đi, Semaphore Semaphoridi!

Christophoridi dẫn thuyền trưởng và Gabunia đến bến cảng. Suốt dọc đường Gabunia tranh luận với thuyền trưởng. Gabunia muốn về nhà, nhưng thuyền trưởng không thả cho anh đi.

– Tôi không quen giao thiệp với các bà ấm ớ, - ông lắp bắp nói và yêu cầu Gabunia ở lại với ông đến sáng.

Rốt cục Gabunia đồng ý.

Thiếu phụ bối rối. Hai người đàn ông thu nhặt các va-li của chị và dẫn chị đến quãng đê chắn sóng, nơi biển cả réo lên ngày càng to hơn và dai dẳng hơn. Christophoridi đi sau và huýt sáo mãn nguyện. Chú quyết định theo dõi các biến cô đến cùng. Họ ít nói chuyện: gió biển và tiếng sỏi lạo xạo át mất giọng nói.

Thiếu phụ đi như trong giấc mơ. Chị tưởng như mình vẫn còn ở trên tàu. Mặt đất tròng trành và xao động vì tiếng rì rào của cây keo và của gió.

Như trong mơ, chị bước vào căn nhà trắng nhỏ, trong đó các phong vũ biểu bằng đồng nhất trí chỉ vào cột «có thay đổi» và dưới trần nhà treo lủng lẳng mô hình chiếc tàu buồm trắng với cột buồm mạ vàng.

Người thủy thủ tóc màu sáng nhạt vận bộ âu phục rộng màu lam đứng dậy đón khách và siết chặt tay chị và cháu gái đến nỗi xương tay chị kêu răng rắc. Đứa bé khóc òa.

Người thủy thủ ngồi xổm trước mặt em bé gái, làm khuôn mặt hề, vỗ tay đôm đốm và bắt đầu cất giọng khàn hát một điệu foxtrot kiểu Anh ngớ ngẩn. Anh muốn an ủi em bé. Đứa bé tuy chả hiểu gì nhưng cũng bật cười.

Tiếng cười của em bé phá tan sự bối rối của mọi người. Thiếu phụ trò chuyện với Gabunia. Để biện bạch cho sự có mặt của mình ở nhà thuyền trưởng, Christophoridi tìm trong bếp những đôi giày cũ của ông và ra sức đánh bóng. Chú đánh mạnh đến nỗi đôi giày gần như bốc cháy, nhìn vào chói cả mắt.

Christophoridi vừa đánh giày vừa lắng nghe. Qua câu chuyện của chị với Gabunia chú biết rằng chị tên là Elena Sergeyevna Nevskaya, rằng chị là nhà thực vật học (Christophoridi hiểu nghĩa của chữ này) và đến công tác tại trạm thí nghiệm á nhiệt đới ở Poti. Sau đó mọi người đặt cô bé ngủ và ngồi uống trà.

Lúc uống trà, Christophoridi đã nghe được những chuyện thú vị đến nỗi chú quên mất cái thú đi câu và ngồi luôn ở đó đến sáng. Sáng ra thuyền trưởng tìm thấy chú ở trong bếp. Xung quanh Christophoridi lăn lóc năm đôi giày rách đánh véc-ni Nhật Bản. Từ lâu thuyền trưởng đã định vứt bỏ năm đôi giày đó. Giờ đây trông chúng như những tác phẩm nghệ thuật. Christophoridi đã không tiếc xi và không tiếc công: để nghe cuộc nói chuyện hồi đêm, chú đã mất chục hộp kem đánh giày mịn màng hảo hạng.

Khi thiếu phụ bỏ áo đi mưa và mũ ra rồi ngồi vào bàn, Chup nhìn khuôn mặt trẻ trung mệt mỏi của chị và nói một cách đôn hậu:

- Nghĩa là chị đến miền Kolkhida đầy diễm phúc của chúng tôi! Kỳ diệu! Chị định làm gì ở đây nào?

- Tôi là chuyên gia về cây chè, còn ở đây tôi sẽ làm việc để trồng đủ thứ cây, nhất là cây khuynh diệp.

- Khuynh diệp à, rõ vớ vẩn! - viên thuyền trưởng nói. - Trồng chè, đây mới là công việc đúng đắn. Có thể nói tôi cũng là một chuyên gia về chè. Trong đời mình, tôi đã chuyên chở hàng trăm tấn chè. Chị xem! - Thuyền trưởng chỉ mô hình con tàu treo trên trần nhà. - Xin giới thiệu: đây là tàu chở chè «Begonia». Chiếc tàu buồm cuối cùng trên thế giới. Tôi đã bơi trên đó ba năm.

Syoma sung sướng gầm lên. Nevskaya nhìn chiếc tàu buồm. Gabunia nhận thấy cặp mắt mệt mỏi của chị rất bình thản và mớ tóc dày màu hạt dẻ của chị hầu như hơi đỏ.

Chup nổi tiếng là hay nói. Ông cho rằng nói chuyện tầm phào là hình thức nghỉ ngơi tốt. Ông thường nói với vô số bạn bè:

- Ta nghỉ thôi, nói chuyện tầm phào một chút!

Gabunia biết rằng lúc này Chup cũng không nhịn được. Và quả thực Chup đã không nhịn được:

- Chị nghĩ: lão già nói láo và các tàu buồm đã mục nát từ lâu phải không? Đúng thế, chúng đã mục nát! Tôi không cãi chuyện đó! Nhưng một chiếc tàu buồm, chiếc «Begonia» này đây vẫn chạy từ Ceylon về Anh cho đến tận trước chiến tranh. Đó là tàu buồm – chở chè, một chiếc tàu đẹp. Trước mỗi chuyến đi chúng tôi lại phủ lên nó một lớp sơn và lúc nào nó cũng bóng lên như ướt vậy.

Các thuyền trưởng của những chiếc tàu chở than bần thỉu, lở ghẻ, phát khùng với chúng tôi và họ ra hiệu: «Này cô em, vén tà áo lên không chúng tớ quệt cho nhọ bây giờ!». Họ gọi chúng tôi là «lũ đày tớ của câu lạc bộ chè». Ở khắp các cảng họ thù ghét chúng tôi. Vì sao? Đợi đó rồi ta sẽ nói vì sao.

Chúng tôi chở chè từ Colombo về Luân Đôn, loại chè đặc biệt, theo tôi đây là loại thượng hảo hạng. Đó là chè «tóc trắng». Chị là chuyên gia về chè. Chị sẽ hiểu tôi. Chè tốt là chè chịu được việc chuyên chở dài ngày. Dọc đường chè trong các thùng đượm lại, lên hương và có vị thơm ngon. Người ta bảo ở đây thời gian, không khí và hơi ẩm tác động. Xưa kia ở nước Nga chúng ta có phải bỗng dưng mà người ta lại coi chè «đường trường» là loại ngon nhất đâu? Người ta dùng hàng đoàn súc vật kéo chuyên chở loại chè đó từ Trung Quốc về ta. Dọc đường đi, chè loại ba đã biến thành loại nhất. Có đúng thế không? Chị thấy đấy, về chuyện chè tôi cũng là tay hiểu biết tí chút đấy chứ.

Syoma ngáy, đầu tựa trên bàn. Chup đấy chiếc mũ kê vào dưới mũi anh ta và nói với Gabunia:

- Vì Chúa, anh hãy thu nhận anh ta vào làm việc cho anh. Anh ta rời bỏ tàu, không muốn về Anh. Chàng trai tốt chỉ phải cái hơi hấp. Tay ít nói.

- Tôi sẽ nhận. Anh kể chuyện về chiếc tàu buồm đi!

- Chính nguyên nhân tồn tại chiếc tàu buồm của chúng tôi nằm ở đó, ở trong những tính chất đó của chè. Tàu này thuộc hãng chè Leslie. Hầu như toàn bộ chè của hãng này được chuyên chở trên các tàu thủy bằng sắt, nhưng cần phải lưu ý chị rằng chè bắt các mùi hương như giấy thấm vậy. Nó mất hương vị trên các tàu thủy. Nó bắt mùi sắt, than, da thuộc, nước đục và chuột, nói chung nó bắt bất kỳ mùi vị vớ vẩn nào ở trong khoang tàu. Thứ chè chở bằng tàu thủy này đem ra bán thị trường rộng rãi còn đối với những tay tài tử, những dân sành chè, muốn không mất khách, chè phải chở bằng tàu gỗ.

Tàu của chúng tôi không bốc lên mùi chuột, mà tỏa hương hoa cọ, hoa nhài. Cam đoan như vậy? Tại sao lại tỏa hương hoa nhài? Vì rằng để cho chè có hương thơm người ta ướp chè bằng hoa nhài, trà hoa nữ và hoa nguyệt quế. Khứu giác của chúng tôi thính nhạy như khứu giác các phụ nữ khó tính. Chúng tôi để lại một làn hương sau đuôi tàu và khi gặp các tàu khác chúng tôi hét lên: «Này, hít thở cho lại sức đi! Thuyền trưởng Frey lại kéo hiệu thợ cạo nổi của ông về Luân Đôn đấy!».

Nhưng thế đã hết đâu. Theo lệnh của hãng, chúng tôi giương buồm đi từ Colombo về Luân Đôn không qua kênh đào Suez, mà đi vòng châu Phi. Chúng tôi đi chậm. Cố ý làm như thế để chè ở lâu trên đường. Nhưng bù lại, họ thu không biết bao nhiêu tiền về bởi thứ chè đó. Bây giờ chắc chị hiểu vì sao trên khắp các cảng họ thù ghét chúng tôi.

Chúng tôi chở các loại chè ngon trong đó có loại chè «tóc trắng». Cứ nhìn Gabunia là tôi lại nhớ tới thứ chè đó. Hoàn toàn không phải vì tóc bên thái dương cậu đã bạc. Tóc cậu bạc là do cậu nghĩ ngợi nhiều quá, cậu mới ba mươi hai tuổi chứ mấy.

Làm thế nào tôi biết được nguồn gốc tên gọi «tóc trắng»? Chị và anh cứ nghe, rất lạ.

Một bữa tại Ceylon tôi rời bỏ tàu cũng như Syoma đây. - Thuyền trưởng gần như đẩy cả chiếc mũ vào mồm Syoma.

- Biết làm gì đây? Không có gì hết, tiền không có! Khi tàu «Begonia» quay trở về, tôi vào làm người canh giữ trong các đồn điền trồng chè của Leslie. Tất cả công nhân đều là người bản xứ và phần nhiều là phụ nữ...

Tiếng bàn chải đánh giày trong bếp lặng đi. Rõ ràng là Christophoridi ngừng đánh giày vì mê câu chuyện của thuyền trưởng.

Trời rạng sáng. Bầu trời mênh mông như đại dương, ánh xanh trên biển cả. Chup nhìn ra ngoài cửa sổ.

- Bão, – ông nói. - Kỳ diệu!... Phải, thế là tôi hiểu thế nào là thuộc địa, thế nào là vùng nhiệt đới. Từ đó tôi kinh tởm các vùng nhiệt đới. Nhớ đến các vùng đó tôi buồn nôn.

Anh thức giấc lúc rạng đông... Không khí trong lành tựa hồ cơ thể trẻ lại trong chớp mắt. Suối rì rào, những thứ hoa quỉ quái gì đó to bằng cái nồi nấu cháo nở trên cây, lũ khỉ đánh đu bằng đuôi và nhổ vào đầu anh. Phì nhiêu, giàu có! Chỉ nhờ riêng mùi hương anh đã có thể thành thi sĩ.

Thế nhưng đằng này anh thức giấc và nhìn thấy vầng mặt trời to tướng trên các bụi cây nhiệt đới và anh nghe thấy tiếng roi quất đen đét, tiếng khóc của phụ nữ và những giọng nói như sủa của các boss người Anh. Anh nhìn các đứa trẻ nhai vỏ dừa thối và anh bắt đầu nóng ngột đến phát điên trong khi đầu anh nhức tưởng chết.

Người ta bảo vùng nhiệt đới là thiên đường. Ai nói thế? Các anh các chị đừng nghe lũ ngốc! Vùng nhiệt đới, đó là địa ngục, là nước mắt rỏ thâu đêm, vùng nhiệt đới là như thế đấy[1]. Có một người bản xứ nghiến răng lại, tái mặt, cứ tưởng như anh ta bợp tai tên boss, thế nhưng nắm tay anh không nắm lại được. Đây là một bệnh đặc biệt, gọi là bệnh «nắm đấm cao-su». Vì hơi nước, sôi rét, công việc quá cực nhọc, con người yếu đi như bị vắt kiệt sức. Tôi đã đùa, dùng hai ngón tay mà nạy được nắm tay của những người bản xứ khỏe mạnh nhất. Vùng nhiệt đới là như thế đấy!

Thế là tôi rơi vào một đồn điền trồng loại chè «tóc trắng». Đầu ngọn các búp chè quả là hơi trắng.

Một lần tôi gặp tại đồn điền một người đàn bà tóc trắng. Chị ta nằm trên đất và khóc. Chuyện gì vậy? Thì ra chồng chị ốm, còn chị không thể đến thăm anh được: họ sẽ sa thải hoặc đánh đập chị. Tôi nâng chị dậy và thấy chị ta còn trẻ, trạc với tuổi chị thôi. Tôi nói với chị ta: «Cô cứ đi, tôi sẽ đảm bảo cho cô». Cô ta hôn tay tôi: Thưa ông, cái bọn chủ ấy, chúng đã dồn chúng tôi đến nông nỗi nào! Không chỉ chúng tôi, thậm chí cây chè cũng bạc đầu vì đau khổ. Thậm chí cả cây chè! Chính vì vậy chúng tôi gọi nó là chè «tóc trắng»...

Chup im lặng.

- Sao lại chen tôi vào đây, katso? – Gabunia hỏi. - Thứ chè đó có liên quan gì tới tôi?

- Liên quan thế này: nhờ có cậu tôi thôi không ghê tởm các vùng nhiệt đới. Chính cậu ta, – Chup quay về phía Nevskaya và chỉ vào Gabunia, – sẽ tạo ra ở đây những vùng nhiệt đới Xô-viết. Tôi hiểu: cùng những của cải đó, cùng sự phì nhiêu đó nhưng tự do, hợp lý! Tất bật vì việc xây dựng này cũng bõ công.

Mới đây tôi đã gặp Pakhomov: Ông bảo tôi: «Nghe đây, Chup, anh chẳng hiểu quái gì cả. Thôi được, chúng ta sẽ làm cạn đầm lầy và thay vào đó chúng ta sẽ tạo ra vùng nhiệt đới, ta sẽ trồng cam, chanh, chè, cây gai và đủ loại cây khác, ta sẽ tiêu diệt bệnh sốt rét, ta sẽ xây dựng những khu nhà an dưỡng dọc bờ biển. Nhưng đó không phải là điều chủ yếu. Điều chủ yếu là chúng ta tạo ra thiên nhiên mới cho những người lao động tự do. Chúng ta sẽ làm cho vùng nhiệt đới phồn vinh đến mức bọn boss của anh nằm mơ cũng không thấy. Tại đây chúng ta sẽ cho thấy thời đại ta có sức mạnh đến như thế nào, cái sức mạnh mà ngay chính anh cũng không ngờ tới». Ông già đó thế nào? Không coi thường những ông già như thế được!

Gabunia đứng lên. Trưa nay anh phải trở về con kênh Chaladidi.

Buổi sáng đã rì rào ngoài cửa sổ. Công nhân bốc dỡ kêu hét, ô-tô-buýt rồ máy, các tời trên tàu thủy kêu kin kít và những con chim hải âu bay vút ngang cửa sổ, rít lên một cách tham lam.

Nevskaya rướn hàng mi nặng trĩu lên và khẽ mỉm cười. Rõ ràng là chị vật lộn đau khổ với cơn buồn ngủ.

- Thế ra nhà thực vật học đây! - Chup nói một cách hung hăng. - Chừng nào cơ quan «Limonstroy» của chị chưa cấp phòng ở cho chị, chị cứ ở đây. Có trẻ nhỏ, sống ở khách sạn sao được! Tôi có hai phòng tôi nhường chị một. Còn cháu bé thì ta thu xếp ngay bây giờ với Christophoridi. Từ nhỏ, mẹ nó đã quất cho và bắt phải trông nom các em gái nó.

- Anh nói nghiêm túc đấy chứ? - Nevskaya hỏi. - Quả thật tôi mệt bã người, ngồi không vững.

- Chúng tôi sẽ đi, tùy ý chị định liệu. Xin mời! - Chup nói và đỏ mặt.

Gabunia va Chup đi ra, túm Christophoridi theo. Nevskaya sang phòng bên, nơi bé gái ngủ và chị kiệt sức ngả người trên đi-văng.

Syoma thức giấc. Anh ngáp, gạt chiếc mũ ra sau gáy và nói bằng tiếng Anh.

- Chúng tôi vẫn sống, thưa quí bà và quí ông!

Anh nhìn quanh, không thấy ai, nhưng nghe tiếng thở của những người đang ngủ. Lúc đó anh mới rón rén đi xuống bếp, lấy chổi và bắt đầu quét sàn. Thỉnh thoảng anh giơ chổi lên, ra sức quay tít chiếc chổi như vặn đinh vít trên tàu và khẽ kêu:

- Chúng tôi vẫn sống, thưa quí bà và quí ông.

Ghi chú

[1] Vùng nhiệt đới:  ở đây tác giả nói tới vùng nhiệt đới dưới chế độ thuộc địa của bọn thực dân. (N.D.)

NGƯỜI THỢ SĂN GULIA

Nếu con người đi vào rừng lẫy, rừng thẳm sẽ ngồi cạnh anh ta, bên đống lửa.

N. TIKHONOV

Bác thợ săn Gulia ngồi bên đống lửa và trò chuyện với con chó. Con chó đã bắt đầu lên cơn sốt rét. Nó nằm, cắn đầu lưỡi, đưa cặp mắt vàng khè nhìn chủ và rùng mình run lên.

Rừng lầy nhô ra khắp xung quanh. Sắp chiều rồi và cái yên tĩnh đặc biệt trước buổi chiều réo trong tai con chó. Nó tưởng như đàn muỗi đang bay và nó bực bội rũ rũ đôi tai.

Những bụi cây tu gai rậm rạp treo lơ lửng trong không trung, trên mặt hồ Narionali heo hút. Xuyên qua bụi bạch dương, ở đâu đó nhô lên cây trăn thẫm màu và những cây dâu xoăn lá. Những chiếc gai dài trên những dây leo đã ngả vàng trông giống như những chiếc cựa gà trống. Dưới bóng râm dày đặc ở chân các cây to, dương xỉ ngột ngạt lan mọc um tùm như những bụi tầm ma.

- Thứ lỗi cho ta nhé, - Gulia nói với con chó, - Nhưng ta là người thợ săn trung thực, chứ không phải một tên kế toán biển thủ công quỹ nào đó đâu.

Con chó khẽ vẫy đuôi.

- Ta sẽ là một kẻ thấp kém, nếu ta không vặn cổ được thằng oát con đó! - Gulia nói thêm một cách gở  lạ. – Một chục ruble tiền phạt vì con chuột Nam Mỹ khốn khiếp đó! Một chục bạc vì cái giống đó! Hắn nói tại phiên tòa: «Anh có hành động phá hoại. Anh đã phá hoại vì giết con thú đó». - Hắn đã chửi bới ta bằng lời lẽ không tốt: «kẻ phá hoại». Này anh bạn, thế nào là phá hoại? «Săn bắn những con thú cấm săn là phá hoại», – thẩm phán đã trả lời thế. Chính ta cũng biết thế nào là phá hoại. Phá hoại là khi mọi người cố ý làm hỏng đồ vật. Hắn, cái thằng Vano ấy, nói rằng phải phạt ta một trăm ruble và bỏ tù ta hai tuần lễ. - Gulia nhổ nước bọt. - Hai tuần lễ ngồi tù vì con thú hôi hám đuôi trụi đó! Thậm chí ta đã cười vang tại tòa án. Ta cười to đến nỗi thẩm phán ngẩng đầu lên và hỏi anh công an Grisha: «Anh ta làm sao thế? Hay là anh đã dẫn một người say rượu tới tòa án» – «Anh ta phát sặc vì cười, - Grisha đáp. - Anh ta tưởng như đây không phải là tòa án mà là quán ăn».

Gulia đứng lên.

«Hay chưa, đã bắn chết con thú quí giá lại còn cười ầm lên, - thẩm phán nói. – Bác biết nó đáng giá bao nhiêu không? Một trăm đô-la một con hoặc hai trăm đồng ruble vàng. Tôi nói sự thật hiển nhiên với bác như nói với mẹ tôi vậy. Bác là người u mê bác Gulia ạ».

«Xin lỗi, - ta đáp. - Cố nhiên tôi chưa biết đọc, nhưng tôi là người thợ săn cừ nhất suốt từ vùng Supsa đến Khobi. Ai trong các anh ban đêm dám đi qua con kênh Nedoard và còn sống quay về? Không ai cả! Ai trong các anh, ngoài tôi, biết nước đen chảy trong các dòng sông nào và nước đỏ chảy trong các dòng sông nào? Ai trong các anh bắn được lợn rừng ở Khorga hoặc bắt được mèo rừng mà không bị nó cào rách mặt: Không ai cả. Gulia này có thể đi qua nơi nào con rắn nước hay con cá bé xíu trườn và bơi qua được. Anh nghĩ coi anh ăn nói ra sao!»

Và lúc đó Vano xen vào câu chuyện và đánh vào tim ta như một lưỡi dao găm. Hắn nói: «Tôi thấy bác là thợ săn cừ nhất vùng từ Supsa đến Khobi đối với cái túi của bác, còn tôi muốn biến bác thành người đi săn cừ nhất đối với Chính quyền Xô-viết».

Ta có thể nói gì với thằng nhãi đó: «Câm đi, đô đê tiện!» – ta kêu lên, nhảy bổ ra và muốn nện hắn. nhưng người công an thộp lấy ngực ta và nói không được phép đánh nhau tại tòa án. Muốn đánh nhau thì ra ngoài chợ!

Tất cả kêu ầm lên và muốn bỏ tù ta một tháng.

Lúc đó ký sư Gabunia trẻ, đẹp bước vào. Anh là con trai người thợ máy tàu thủy Gabunia ở Samtredi. Và anh phát biểu thế này...

Gulia im lặng và suy nghĩ lâu, cố nhớ lại lời phát biểu xuất sắc của Gabunia. Lời phát biểu này quấn quanh trí nhớ bác như con muỗi quấy rầy, nhưng Gulia không làm sao bắt được nó. Bác thở dài và vớ lấy súng:

- Anh ấy nói đúng lắm! «Các anh hãy sử dụng cái đầu của mình, - anh ấy nói thế đấy... - Tôi làm cạn khô đầm lầy, chả bao lâu giống chuột này sẽ chẳng còn chỗ sinh sống và nó sẽ chết. Vậy thì tại sao các anh lại xét xử con người khốn khổ này mà không xét xử tôi?». Đấy Gabunia, người bolshevik trẻ tuổi đã nói như vậy, - anh sẽ sống đến trăm tuổi. «Vì sao lại trừng phạt, – anh nói, - khi Đảng nói rằng phải cải tạo những người như thế? Hãy giao bác cho tôi. Tôi sẽ biến bác ta thành người có ích». Và giá như không có Gabunia, có lẽ họ sẽ xét xử ta như tên ăn cắp. Ta đi thôi, katso!

Con chó đứng dậy, lảo đảo đi theo Gulia. Gulia rút túi ra một mảnh giấy gấp cẩn thận, vuột phẳng và soi ra ánh sáng. Nếu bác biết chữ chắc bác sẽ đọc thấy trên mảnh giấy những dòng chữ lạ lùng:

«GIẤY CÔNG TÁC

Gửi nhà địa hình học Abashidze.

Tôi gửi đến chỗ anh bác thợ săn Gulia, người thông thạo tuyệt vời các đầm lầy Kolkhida. Bác ấy đã từng đến những nơi chưa ai đặt chân tới. Gulia có thể góp phần không thay thế được trong việc dựng bản đồ các khu đầm lầy và rừng rậm ở trung tâm. 

Thủ trưởng công trường xây dựng kênh đào chính Gabunia».

Gulia giấu mảnh giấy vào bụng và đi vào rừng. Bác đến ngôi thành cổ kiểu La Mã đổ nát. Một nửa ngôi thành này đã bị hút xuống đầm lầy và bị rêu phong. Gần thành cổ hẳn phải có lợn rừng qua lại.

Tại tòa án Gulia đã nói thật. Không ai am hiểu rừng lấy bằng bác. Nhưng Gulia không biết kể chuyện. Bác đã truy lùng con thú, ngủ đêm bên đống lửa, bị thụt xuống khe nứt và huýt sáo rít lên trước bầy chó sói. Bác đã mất thói quen nói. Bác chỉ trò chuyện sôi nổi nhất với chính mình và với con chó.

Vợ Gulia đã chết từ hai chục năm trước. Bác không có con. Hồi trước cách mạng, lúc vợ bác còn sống, Gulia đã trông nom một cơ ngơi. Như tất cả mọi người, bác bón ruộng bằng bùn và trồng ngô trên đầm lầy. Sau đó, trong mùa nước lũ bác đi ra đồng bằng chiếc thuyền rách nát và cắt những cây ngô ngập trong nước đục như người ta cắt lau sậy trong hồ.

Ruộng cạn chỉ có rất ít. Vì một mảnh ruộng to bằng căn phòng ở nhỏ, Gulia đã kiện nhau với người láng giềng suốt mười hai năm.

Cuộc sống trôi qua lững lờ và không yên. Năm nào cũng đẻ thêm thuế khóa mới. Năm nào cũng có những người hàng xóm chết vì sốt rét. Và trâu cũng chết. Năm nào nước lũ cũng đã từ trên những trái núi đáng nguyền rủa xuống, lụt lội dìm làng mạc heo hút xuống làn nước lạnh. Đến hồi đầu cách mạng, cả làng bị chết vì bệnh sốt rét. Chắc không phải chỉ có mình vợ bác, Gulia còn nhớ có tới bảy làng đã bị chết.

Hai người còn sống sót là Gulia và cụ Artem Korkia. Họ buộc những mảnh giẻ đen lên các sân thượng cũ nát của các nhà để để tang và họ rời đi Poti.

Lú chó ở các làng tan tác mỗi con một ngả. Một số con thành chó hoang trong đầm lầy, một số đi ăn xin tại các chợ ở Poti và Senaki. Gulia chọn lấy một con chó, thuê của ông chủ quán khẩu súng và thành người thợ săn.

Bác mất hút trong các đầm lầy và cuộc sống trôi qua gạt bác sang bên. Nhiều người đã vào nông trang, người ta đã xây dựng trạm thủy điện trên sông Rioni, nhưng trong các đầm lầy vẫn ngột ngạt, heo hút như xưa và nước hôi hám đọng trong các khe rãnh kéo dài trên hàng chục ki-lô-mét.

Sau đó các kỹ sư và công nhân tới cùng với các máy đào xúc và Gulia hiểu rằng đầm lầy đã hết thời. Người ta sẽ trồng trên đó những rừng chanh, quít và sẽ không gọi vùng đất mới là Mingrelia nữa mà gọi là Kolkhida.

Ai mà không thích chế giễu kẻ dốt nát! Và Artem Korkia đã lừa dối Gulia. Ông lão nói: Trong các nông trang chỉ có đàn bà làm việc, người ta tống cố đàn ông đi, đặc biệt là những kẻ lười biếng như anh. Người ta gọi nông trang là Kolkhida. Đây sẽ là Kolkhida đầu tiên trên đất nước Xô-viết. Gulia tin lời ông lão và sợ hãi. Làm sao mà không tin lời ông lão được, thời trẻ lão đã từng uống một hơi hết một thùng nhỏ rượu vang!

Khi Gulia biết rằng người ta giễu cợt mình, bác muốn đến nhà Korkia và gọi lão là thằng ngốc, nhưng rồi bác do dự: Korkia hơn Gulia mười tuổi.

Gulia lang thang đến ngôi thành cổ và nghĩ: «Khi đầm lấy khô cạn thì biết chui vào đâu?». Bác nhớ tới tờ giấy của Gabunia và quyết định thế nào cũng phải bắn cho được con lợn rừng và đem tặng anh kỹ sư trẻ tuổi. Oán trả oán, ơn trả ơn: đó là tất cả triết lý sống chất phác của Gulia.

Ngày thứ hai bác lang thang trong rừng lầy. Bác đã nhìn thấy nhiều vật lạ, nhưng không để ý đến chúng. Từ lâu rừng lầy đã mất hết mọi vẻ huyền bí đối với bác.

Bác đã thấy những dòng sông đục ngầu chảy xiết: Rioni, Tsiva và Khobi. Các sông này trôi ra biển giữa đôi bờ đê cao được bao đời bồi đắp. Chúng chảy ở cao hơn vùng trũng xung quanh và trong mùa nước lũ (riêng sống Rioni mỗi năm đã có tới hơn một trăm năm mươi trận lũ) nước tràn qua bờ sông làm ngập lụt các rừng lầy và biến cả vùng thành hồ nước mênh mông ngầu đục.

Đôi khi Gulia nghĩ: «Sẽ ra sao nếu các con sông chảy cao hơn đầm lầy như chảy trên các nền máng do bàn tay con người tạo ra?». Giá như có khi nào đó bác trông thấy địa hình vùng này trông nghiêng do Gabunia vẽ chắc bác sẽ chẳng hiểu gì cả. Trên bản vẽ này thấy rõ các con sông Kolkhida chảy theo các máng, còn giữa các con sông đó, ở bên dưới có «những đáy lũng» nghĩa là những khoảng đất mênh mông, nước thừa từ sông Rioni và Khobi có thể tràn ra đó.

Nhưng lẽ nào tất cả các con sông đều điên rồ như sông Rioni và Khobi? Gulia biết hàng chục con sông nhỏ hầu như không chảy, những con sông trong vắt, trầm tư như ngủ tại chỗ. Các bụi cây sà trên mặt sông như những vòng hoa. Khi Gulia dong thuyền đi trên các dòng sông đó, đôi khi ban ngày trời tối lại như lúc hoàng hôn: rừng cây hai bên bờ sông tiếp giáp nhau tạo nên chiếc lều nặng trĩu trên mặt nước. Các con sông đó thu góp nước không phải từ núi đổ xuống mà từ các rừng lầy và uể oải cuốn nước ra biển.

Các kỹ sư gọi những con sông đó là «những ký sinh», và «những con bệnh sốt rét». Gọi là những ký sinh vì các sông đó nuôi mình bằng nước ở nơi khác, từ sông Rioni và Khobi chảy xuống vùng trũng, còn gọi là những con bệnh sốt rét vì các con sông đó chảy lờ đờ như dáng đi của người bị bệnh sốt rét giày vò.

Biển đẩy nước ấm vào các đầm lầy. Vùng này bằng phẳng như tờ giấy, độ dầy cũng không hơn là bao và nhô lên trên mức nước biển. Các dòng sông lặng không đủ sức đưa nước ra biển. Sóng xô quất thẳng vào mặt chúng. Các dòng sông thong thả rẽ ngoặt và chảy mãi dọc bờ biển cho đến khi tìm được vịnh biển lặng sóng, nơi biển cả rốt cục đã tiếp nhận nước của chúng.

Gulia không thích bão biển, đặc biệt là trong những ngày xuân phân, thu phân. Lúc đó biển gầm réo hung dữ đến mức từ trong rừng sâu cũng có thể nghe thấy tiếng gầm đó. Tưởng như biển sắp bung ngay ra và những làn sóng xám ngắt của nó lặn ào ào vào các rừng thông, làm cây cối gãy răng rắc. Lúc đó mưa trút không dứt lên khắp vùng đất bất hạnh, ướt đến tận xương tủy.

Các trận bão kết thúc bằng lũ lụt. Sóng xô dồn đến các cửa sông hàng núi cát. Các con sông lặng lờ không thể băng mình ra biển, dừng lại và làm khắp vùng ngập lụt.

Lũ lụt tiếp tục cho đến khi nào nước dâng lên cao hơn các con đê cát do sóng xô bồi đắp nên, phá tung được chúng và đi thoát ra biển, phủ rác rưởi, bùn lầy lên mặt biển trên hàng chục hải lý.

Sau lũ lụt, cả vùng dường như bị bôi mỡ lưu huỳnh. Một lớp bùn nhầy nhụa dính vào các cây cối, dây leo, nhà cửa. Lớp bùn đó khô đi và bong ra.

Gulia đã suy nghĩ cách cứu vãn khỏi nạn lũ lụt. Bác biết rằng những bụi liễu rậm rạp mọc đầy các cửa sông, rằng các dòng chảy hầu như bị chững lại. Cần phải đốn bỏ các bụi cây đó để cho nước có đường thoát, nhưng không ai đoán ra chuyện đó, còn Gulia thì im lặng. Người ta không hỏi bác. Không bao giờ người ta hỏi bác cái gì cả. Những kẻ ngu xuẩn!

Gulia thở dài. Chỉ có mình Gabunia lần đầu tiên đã hỏi bác tại tòa án rằng bác có thể đưa một tốp công nhân đi qua đầm lầy không. Cố nhiên bác có thể đưa được! Lúc đó Gabunia đã viết giấy giới thiệu bác.

Gulia đến thành cổ kiểu La Mã đổ nát thì trời đã về chiều. Những bức tường thấp bằng các phiến đá lớn ghép lại đã thụt sâu xuống đất. Chúng vây quanh bãi lầy mọc đầy những bụi cỏ bấc và diên vĩ vàng.

Gulia nhóm đống lửa và kéo trong túi đựng đồ ra một miếng phó mát bẩn thỉu. Những con dơi bay dập dàng trên đầu bác, khi ở phía trước, khi ở phía sau. Đứng bên ngoài nhìn cứ tưởng như chúng đánh đu trên những mạng lưới vô hình.

Con chó nằm nghiêng, thỉnh thoảng cất đầu lên và nghiến răng một cách đáng sợ: nó định bắt dơi như đớp những con ruồi quấy rầy.

Đêm đã bắt đầu trên rừng lầy, đêm tối như mực, dày đặc các vì sao. Tiếng muỗi vo ve lặng đi. Trong đầm lầy có ai đó thở và chặc lưỡi. Đằng xa về phía đông, bầu trời hơi ánh hồng: mảnh mặt trời cuối cùng đã cháy nốt trên dãy Guryev.

Đống lửa bốc khói và nổ tí tách. Con chó ngủ, làn da nhẽo của nó rùng mình. Gulia hát để vui vẻ qua đêm nay. Đến rạng sáng bác phải đi đến chỗ lợn rừng uống nước.

Bất chợt bác ngừng hát, thong thả cầm khẩu súng và lấy báng súng thúc con chó. Lần đầu tiên trong những năm lang thang trong rừng lầy bác cảm thấy sợ. Mặt bác sạm nắng vã mồ hôi, tay bác run.

Gulia không rời mắt khỏi bãi lầy.

Ở đó có một bàn tay người to tướng, chỉ nom thấy lờ mờ dưới ánh sao, nhô trên bụi cỏ.

Con chó gầm gừ. Không biết làm gì, Gulia nằm xuống và bắn. Một ngón tay văng khỏi bàn tay. Con chó nhảy bổ đến bãi lầy. Một phút sau nó ngậm ngón tay đem tới đặt cạnh Gulia. Ngón tay to, trắng và rất thanh tú, chỉ phụ nữ mới có những ngón tay như thế. Gulia sờ vào ngón tay: đó là ngón tay bằng đá.

Gulia lại gần cánh tay và ngắm nghía nó lâu. Một dây leo nõn nà quấn quanh cánh tay như mạch máu đen căng. Gulia cầm cánh tay và cảm thấy cái lạnh của đá hoa.

Bác khom khom gần cánh tay và bắt đầu dùng dao bới đất. Một khuôn mặt đàn bà mũi dọc dừa, miệng hơi hé mở, hiện ra, Gulia bật diêm. Nấm mốc phủ trên những bím tóc nặng quấn xung quanh đầu người đàn bà bằng đá.

Gulia dùng miếng giẻ rách vào trong vũng lầy và cọ rửa mãi đầu và vai bức tượng.

Trời đã tối hẳn.

Gulia lấy từ đồng lửa một thanh củi đang cháy và soi vào bức tượng. Cặp mắt bồ câu trắng trên khuôn mặt đẹp của nữ thần cổ đại nhìn bác. Ngọn lửa làm cho bức tượng sinh động lên. Người đàn bà bằng đá hoa mỉm cười.

Gulia nhảy ra và chửi bới. Bác nguyền rủa rừng lầy, pho tượng, chuột nước và Vano Akhmetelli. Số phận giễu cợt bác. Rừng lấy chế nhạo người thợ săn già. Phạt hàng chục ruble vì con chuột nước, bị thằng nhãi con xúc phạm tại tòa án, đáng lẽ săn lợn rừng lại vớ được người đàn bà bằng đá!

Có mà trời biết đầu óc bọn người thành phố đó bày đặt ra cái gì. Có lẽ họ sẽ xử bác về tội bắn gẫy ngón tay pho tượng chăng? Họ sẽ nói rằng Gulia lại phá hoại. Thực ra bác làm gì, khó có ai biết được mà nghi ngờ. Ngoài Gulia ra không một người Mingrelia nào dám đi đến ngôi thành cổ đổ nát.

Gulia sờ vào vết đạn còn rõ trên cánh tay pho tượng đàn bà và vã mồ hôi vì tức bực. Bác vớ lấy một đống cành cây và giận dữ dập lên pho tượng.

Rạng sáng trời mưa. Đống lửa nổ lép bép. Mắt cay sè vì khói đặc quánh bốc ra từ cành cây ẩm ướt.

Gulia đứng dậy, nhổ nước bọt và lê mình về hướng sông Rioni. Chiếc mũ dạ ẩm ướt và chiếc áo len của bác hôi mùi lông chó. Chân bác run lập cập vì ẩm ướt.

Không có lợn rừng. Có lẽ các máy đào xúc đã xua đuổi hết mọi con thú.

Rừng im ắng. Gulia tưởng như cây cối lo lắng nhìn quanh và nhìn vào lưng bác. Như mọi khi, những hạt mưa gai sắc từ biển bay nghiêng xuống. Mưa quất vào mặt và rỏ vào cổ áo. Cơn sốt rét bắt đầu.

Gulia đã ra đến bờ sông Rioni. Con sông khốn kiếp đó tiếp tục cuốn nước bẩn ra biển như hàng nghìn năm về trước. Gulia uống nước sông Rioni và nhổ đi: đất cặn mắc vào răng, nước chua đến ghê răng và nó không làm cho đỡ khát.

Con sông phình ra, nước đã xăm xắp ngang bờ sông và dường như muốn kéo các đảo nhỏ theo mình. Gulia nhận thấy hòn đảo nhỏ nơi bác nghỉ đêm một tháng trước đây đã bị xê dịch xuôi dòng sông đến hàng trăm bước chân.

Gulia rùng mình rên lên và thong thả bước tới chiếc thuyền giấu trong bụi rậm.

Bác không nhìn ngang nhìn ngửa. Mãi lúc ngồi trong thuyền bác mới quay lại và giơ nắm đấm đen thui khẳng khiu dọa rừng lầy. Bác không còn sức mà chửi nữa. Cặp môi xám ngoẹt run lật bật và thay vào lời nói, từ miệng bác phát ra những tiếng khật khật.

Lúc ấy Gulia mới hiểu tại sao cây cối lại nhìn ngó bác: chúng buồn bã nhìn người thợ săn cuối cùng mãi mãi rời bỏ rừng lầy.

Mà có lẽ cây cối không hề nhìn ngó bác và đây chỉ là cơn mê sảng của bệnh sốt rét? Thì cũng thế thôi chứ gì! Gulia xua tay.

Hai giờ sau nhà địa hình Abashidze vấp phải người thợ săn đang lên cơn sốt rét kịch liệt nằm gần nhà anh tại một làng vùng Chaladidi. Con chó hốc hác liếm má người đi săn. Abashidze đuổi con chó đi và cúi xuống người thợ săn. Gulia rên lên, rút từ trong bụng ra tờ giấy giới thiệu và đưa cho Abashidze.

Abashidze đọc giấy và nói:

– Được, bác Gulia ạ. Bác sẽ thành nhân viên đo địa hình. Bây giờ bác dậy đi và đến nhà tôi mà nằm.

Gulia có mỉm cười, nhưng đáng lẽ là nụ cười, mặt bác nhăn nhó lại. Bác đứng dậy và lảo đảo đi vào ngôi nhà bằng ván gỗ treo nhiều bản đồ màu xanh lam.

BÙN SÔNG RIONI

Hồ Paliastomi bắt đầu từ ngoại vi thành phố. Đó là hồ nước xanh lá cây, lúc nào cũng có sương mù che phủ. Sương mù như cái dải mỏng manh nằm sát mặt nước. Ngọn các cây tiêu huyền đen sẫm nhô lên trên sương mù và lũ hải âu suốt ngày chao lượn và kêu inh ỏi.

Nevskaya thuê chiếc thuyền để vượt qua hồ Paliastomi sang khu vực bồi lắng.

Con thuyền đi sát khu vực bồi lắng nồng nặc mùi bùn, nước róc rách trôi ùng ục vào các cống và khoảng đất mới của Kolkhida dần dần hình thành phía ngoài các con đê nhỏ mọc đầy cây liễu ba nhị.

Mãi Nevskaya vẫn chưa tìm được lúc rỗi rãi để xem công việc ở đó ra sao. Hôm nay chị quyết định dù thế nào cũng phải hỏi Pakhomov xem bồi lắng là thế nào.

Chị đề nghị những người lái đò cho thuyền áp lại gần cống và nhẹ nhàng nhảy lên nền đường. Mùi cỏ lác bị ủ nóng thoảng bay trong không khí.

Từ xa Nevskaya đã nhận ra Pakhomov và đi về phía ông. Ông lão đứng ở cống bên cạnh và nheo mắt nhìn nước chảy theo máng gỗ. Đầu đã bạc, người nhỏ nhắn, trông ông giống một thầy phù thủy thực thụ.

– Bác đã hứa với cháu từ lâu rằng sẽ kể cho cháu nghe về công việc của bác, – Nevskaya nói và cười vang bối rối.

Pakhomov buồn bã nhìn chị.

- Nước lại trong vắt, - ông buồn bã nói, - Công việc quỉ quái!

Nevskaya chả hiểu gì cả. Chị chỉ nhìn thấy một hồ cạn nước mênh mông, có đê bao quanh và mọc đầy lau sậy rậm rạp. Nước từ từ chảy từ cái hồ đó sang hồ Paliastomi qua các cống bằng gỗ. Cái gì đang xảy ra ở đây? Tại sao nước trong vắt lại làm Pakhomov buồn?

- Nếu chị buồn chán thì cũng đừng trách lão già này nhé, - Pakhomov nói lắp bắp. - Chả ai hiểu Kolkhida là như thế nào, ngay cả các vị đọc sách khá nhiều cũng vậy. Một số người nghĩ rằng Kolkhida ở Hy Lạp và rất lấy làm ngạc nhiên khi biết rằng đây là phần đất thuộc Liên Xô. Thật nhục nhã! Tôi rất thích Pushkin vì ông hiểu biết rộng. Chắc chị nhớ câu thơ của ông: «Từ những núi đá - Phần Lan lạnh ngắt đến Kolkhida cháy bỏng»?- Ông già xua tay. - Thôi được! Các vùng bằng phẳng ven biển này chính là Kolkhida đây. Đó là vùng đất rất trẻ, nó mới có hai trăm năm mươi nghìn năm tuổi. Trước đó, ở đây là vịnh biển Sarmatian. Các dòng sông đưa từ núi xuống hàng khối cặn bùn, nhất là lúc tuyết tan. Sông Rioni làm bẩn mặt biển hầu như trên hai trăm ki-lô-mét kể từ cửa sông. Mỗi năm nó đưa ra biển hàng chục tỉ mét khối đất màu mỡ.

Biển lùi xa thành phố ngay trước mắt ta. Mỗi năm bờ sông cao thêm sáu mét. Chị đã thấy ngôi thành cổ Thổ Nhĩ Kỳ trong vườn cây của thành phố rồi chứ? Người ta đã xây dựng thành cổ đó từ thế kỷ mười sáu. Lúc ấy thành cổ nằm ở trên bờ biển, tường thành nằm trên mặt nước. Bây giờ tường thành nhô lên xa bờ biển.

Cả vùng này là một mặt gương gồm toàn những đầm lây. Do đâu ở đây có đầm lầy? Trước hết do không có máng thoát nước. Sau đó do mưa liên miên và các sông chảy tràn bờ.

Vùng này phẳng như chiếc đĩa. Ở chân núi Guryev nó nhô cao hơn mặt biển chỉ có hai mét, còn ở đây, ở Poti nó sẽ cao hơn không đến một mét. Nói khác đi, chúng ta đang ngồi trên mặt nước.

Vì đầm lầy nên các loại thảo mộc ở đây thưa thớt khủng khiếp. Chị cứ tự xét xem: những cây bạch dương, rặt chỉ mỗi bạch dương, thứ bạch dương khốn kiếp. Chỉ có một ít cây trăn và cây sồi. Giá như không có núi non ở chân trời thì phong cảnh Kolkhida chẳng khác gì các đầm lầy Pinsk. Ở đây trên đầm lầy mọc toàn cây gọng vó. Phải phải, chính thứ cây gọng vó còn lại ở vùng rừng tundra trên bắc cực. Vùng nhiệt đới mà như thế đấy chị ạ.

Tại sao thảo mộc lại nghèo nàn như vậy? Chị là nhà thực vật học, chị hiểu rõ hơn tôi rằng cần phải có ít ra một mét đất khô cây cối mới mọc được. Mà lấy đâu ra một mét đất khô đó khi đây là cả vùng là đầm lầy? Do đấy mà mọc đủ loại kỳ quặc trên đầm lầy.

Khí hậu ở Kolkhida giống như ở miền Nam Nhật Bản hay đảo Sumatra, ấm nhiều, nhưng đây cũng là hoang mạc ghê gớm của bệnh sốt rét. Một cái gì giống như án phạt khổ sai ở New Caledonia. Giá như không có đầm lầy thì chúng ta đã vượt Java và Ceylon về sự mỹ lệ và giàu có. Nghĩa là cần phải làm cạn đầm lầy.

Tuyệt lắm! Chúng ta sẽ tát cạn đầm lầy. Gần núi Chaladidi chẳng hạn, nơi Gabunia công tác có một dòng máng không lớn và có thể làm khô đầm lầy bằng những con kênh đơn giản. Để cho các sông không chảy tràn bờ khi có nước lũ, ta đắp đê bao lấy nó. Tất cả những cái đó là số học của trẻ con! Nhưng tất cả những cái đó có thể thực hiện trong các lãnh địa của Gabunia chứ không sao thực hiện được ở đây. Ở đây dòng chảy không đáng kể và các con kênh không làm khô được mấy tí ngoài lớp đất trên cùng không đâu vào đâu dày hai mươi xen-ti-mét. Nghĩa là cần có phương thức làm khô cạn khác. Phương thức như thế nào? Đó chính là cách bồi lắng.

Pakhomov liếc nhìn Nevskaya và cuộn thuốc lá hồi lâu.

Nevskaya rất thích đứng ở đây, trên bờ hồ Paliastomi. Sương mù và mặt trời vẽ nên phong cảnh của vùng đất ánh bạc và trong suốt này. Gió thổi vào mặt từng đợt nhẹ và nhanh như đứa trẻ đùa nghịch.

- Thế nào là phương pháp bồi lắng? Đó là việc làm khô cạn đầm lấy bằng cách cho nước sâu ngầu đục tràn qua nó. Chị biết không, đây là điều éo le trong kỹ thuật. Phương pháp bồi lắng làm khô đầm lầy và đồng thời phủ lên đó một lớp đất mới màu mỡ. Thí dụ thế này nhé. Chúng tôi đắp đê bao quanh đầm lầy này, đào kênh dẫn từ sông Rioni tới, xây cống và đợi đến khi nước sông ngầu đục y như đất sét lỏng thật sự. Lúc đó chúng tôi mở cống và cho nước sông Rioni tràn vào đầm lầy. Còn ở phía đối diện chúng tôi xây dựng hàng loạt cống để thải nước trong vào hồ Paliastomi. Tưởng như đơn giản. Bùn đọng lại, chúng tôi gạn bỏ nước trong đi, sau đó lại tháo nước đục vào đầy đầm lầy và cứ như thế mãi. Tất cả điệu nhạc là như thế! Đất đùn lên, đùn lên hầu như không mất mát gì. Mà không có lớp đất mới đó thì không thể nói gì đến vùng á nhiệt đới cả. Dưới lớp nước đầm lầy có lớp than bùn non và rêu nước, và, ngoài bụi bạch dương, không gì mọc được trên đó cả. Phép bồi lắng cung cấp cho ta đất màu kỳ diệu, thứ bùn tuyệt vời. Chị cắm vào đó một cành sung gãy và bốn tháng sau nó đã ra quả.

Cặn bùn trong nước sông Rioni nhiều gấp đôi trong nước sông Nile. Cho đến nay, sông Nile vẫn được coi là dòng sông ngầu đục nhất thế giới. Trên sông Nile trong mỗi mét khối nước có một ki-lô-gam rưỡi cặn bùn, còn trên sông Rioni - ba ki-lô-gam! Nếu trên các ruộng đất ngập lụt nước sông Nile đã có thể nở rộ nền trồng trọt nông nghiệp mãnh liệt, thì ở đây ta sẽ đạt tới sự giàu có như vậy về các loại thảo mộc mà ngay người Ai Cập cũng không mơ tưởng tới. Trong bùn của ta có nhiều lân tinh và đạm gấp đôi ở Ai Cập.

Đấy, tất cả có vậy thôi. Chả có gì kể thêm nữa. Trong năm năm chúng ta sẽ bồi thêm một lớp đất dày mét rưỡi. Các đất này sẽ trồng cam và chanh.

- Cháu không hiểu, – Nevskaya nói, tại sao bác lại bực mình vì nước trong. Nước trong thì tốt chứ sao. Thế nghĩa là cặn bùn đã lắng hết.

- Ấy chính thế là hỏng đây, -- Pakhomov phản đối. - Trên khu vực bồi lắng, nước phải chạy mạnh hơn để cho chỉ có cặn bùn to lắng xuống, còn cặn bùn hoa thì đổ ra hồ Paliastomi. Bùn hoa có hại, nó tạo ra đất nặng.

Pakhomov đã kể vắn tắt cho Nevskaya về phép bồi lắng và sau câu chuyện đó, chị tưởng như thế giới tràn đầy những điều quyến rũ và có ý nghĩa đến mức muốn chặn đứng thời gian lại.

Nevskaya là nhà thực vật học và đã quen với nền nếp suy nghĩ, nhưng chị có khuynh hướng thiên về các khái quát bồng bột. Chị tiếp thu phép bồi lắng không chỉ như phương thức mới làm khô cạn đầm lầy, mà còn như một cái gì có ý nghĩa hơn, như sự sáng tạo ra những phong cảnh chưa từng thấy.

Chị mỉm cười với Pakhomov. Khi gọi người lái đò, giọng chị vang lên rất dõng dạc, nhưng không làm kinh động sự yên tĩnh của những hồ nước ấm. Khi chị dứt tiếng, nghe rõ tiếng ong hoa kêu vù vù.

– Các bác chở tôi đến thành phố nhé, - Pakhomov để nghị. - Tôi cũng tới giờ về rồi.

Họ đi rất lâu ven ngoại vi thành phố. Lũ lợn rậm lông đeo gông ở cổ lang thang trên các đường phố rải sỏi biển. Người ta đeo gông cho lũ lợn để chúng không thể chui qua hàng rào vào phá các vườn rau.

Có ai đó gọi Nevskaya. Đó là Kahiani. Ông ngồi trên sân ngôi nhà gỗ bên các bản vẽ. Bà mẹ già của ông tất tưởi trong vườn rau, bà đội mũ lông đen có dính lớp nhiễu mỏng tang, thứ đồ trang sức đã lỗi thời của phụ nữ Georgia đã có chồng.

– Chào các đồng chí! – Kahiani thét lên, - Ghé vào đây một tí. Hôm nay tôi đã nghe một điều ngu xuẩn tuyệt diệu. Ông lão đánh xe Shaliko đưa tôi ra cảng và ông cụ bảo tôi: «Tôi nghĩ thế này, đồng chí Kahiani ạ, độ mười năm nữa các tàu thủy sẽ đi vào cảng ta ban đêm không dựa vào các ngọn đèn biển mà dựa vào hương chanh». Thơ ca ở khắp xung quanh, không trốn vào đâu được! Ngay những người đánh xe cũng đã thành những nhà thơ! Quả là những Hafiz[1]... Vào nhà đi!

Nevskaya bước đến chỗ bà cụ trong vườn rau và giúp cụ kéo nước giếng lên. Bà cụ rửa những bó tỏi tây to kếch sù.

- Giống tỏi kỳ diệu quá chừng! – Nevskaya ngửi những củ tỏi trắng mọng nước. - Có lẽ ngon lắm đấy!

Bà lão mỉm cười và không trả lời: bà nói tiếng Nga không sỏi.

Từ nhà Kahiani, Nevskaya ghé qua trạm thí nghiệm á nhiệt đới và quay về nhà vào lúc hoàng hôn, vào lúc hoàng hôn ở Poti khi ta tưởng như những ngọn lửa tách rời khỏi đèn và treo lơ lửng trong không trung. Ngày thứ hai không mưa.

Chị đi trên đường phố giống như những đường trồng cây rậm rạp. Những ngọn đèn sáng trắng bừng lên trong các ngôi nhà sàn bằng ván ghép. Nhiều bông hoa hồng héo lăn lóc trên vỉa hè. Những con trâu hất cặp sừng nặng nề trên lưng, kéo những chiếc xe cót két trên những cánh hoa hồng.

Buổi chiều tối xanh màu da trời vươn mình trên biển cả. Chiều tà ánh lên trong khuôn kính các cửa sổ và ánh đèn biển sắc nét xuyên qua các khu vườn cây, qua sương mù trên các ngã tư đường và qua các hàng rào bằng bụi gai. Ánh đèn biển gợi nhớ tới mặt trăng phản chiều xuống những mạng lưới đen sẫm trong các vườn cây.

Đến gần nhà, Nevskaya trông thấy Christophoridi. Chú bắt lấy những mớ tỏi bay từ cửa sổ nhà bếp ra. Yolochka kéo tỏi vào nhà kho. Chup ném tỏi ra và chửi bới.

- Chào chị! – Chup kêu lên với Nevskaya, - Bây giờ thì chỉ đủ ăn đến mùa sau... Dừng lại! Chị đừng vào nhà. Để cho nhà cửa hả hơi.

- Có chuyện gì thế?

- Có chuyện nhập gia phải tùy tục. Chị đã khen tỏi của ai ngon phải không?

- Tôi có khen tỏi của bà cụ nhà anh Kahiani.

- Thế chứ! Tôi đã biết mà!

Chup kể lại rằng hai giờ trước, bác đánh xe Shaliko đã chở một chục bó tỏi đến và đổ vào bếp của họ. Chỉ có trẻ con ở nhà. Khi Christophoridi hỏi, bác đánh xe trả lời:

- Cứ để đó, bicho[2]! Quà của bà cụ Kahiani đây!

Nevskaya bối rối. Quên mất phong tục của người Mingrelia là biểu khách tất cả những gì khách ưa thích, chị đã lỡ lời khen tỏi của bà cụ ngon. Và thế là phong tục đã chơi khăm!

– Chả sao, – Chup nói để an ủi chị, - việc này chả tội vạ gì! Còn có khi tệ hơn. Dưới chính quyền Nga hoàng, xứ Mingrelia thuộc các công tước Dadiani toàn bọn lười biếng và say rượu có hạng cả. Chúng bán đến mảnh ván để uống rượu và phung phí. Đến nỗi không có gì mà nằm ngủ. Nhưng khi có khách đến nhà chơi, chúng bịp họ và đem ngựa của nông dân tặng cho khách làm như ngựa của chúng vậy. Chúng làm gì còn có ngựa. Nông dân ngồi im và chờ đợi khách khứa ra về. Sau đó nông dân chực sẵn ranh giới đất đai của Dadiani, tước lại ngựa.

Buổi chiều phải làm món thịt cừu rán với số tỏi nhiều đến nỗi giá Syoma không quay về giải cứu thì không thể ăn hết được.

Syoma từ Chaladidi về thành phố một ngày. Anh đã đi làm thợ lái máy xúc ở chỗ Gabunia.

Anh miêu tả một cách hùng hồn chiếc máy xúc rú ầm lên như thế nào: anh huýt sáo, tặc lưỡi và giả làm tiếng xích loảng xoảng. Yolochka nhìn vào mồm anh và cười vang.

Buổi tối đó mọi người mới biết Syoma tên thật là Jim Birling, người Scotland và đã có lần suýt chết khi tàu thủy «Klondike» gặp tai nạn,

Để làm chứng cớ, Syoma lật chiếc sơmi thủy thủ lên và chỉ vào ba vệt màu lam thẫm giống như những chiếc dấu hỏi lớn trên ngực. Anh không sao giải thích được do đâu lại có các vết đó. Theo thói qnen, anh ngủ ngay tại bàn và mọi người không động đến anh cho tới sáng.

Ghi chú

[1] Hafiz: nhà thơ Ba Tư thế kỷ XIV. (ND)

[2] bicho (tiếng Georgia): nghĩa là chú bé. (ND)

GIÓ FOEHN

Chup lấy ngón tay cọ vào những chiếc lá màu sáng, lờm xờm và rụt ngay tay lại. Các ngón tay bỏng rát, y như ông chạm vào sắt nung vậy. Chup huơ tay trên không và chửi rủa: «Giống tầm ma Nhật Bản quỉ quái thế đấy!»

Ông nghĩ chỗ đau chả mấy chốc sẽ khỏi, nhưng các ngón tay ngày càng nhức nhối. Ông tưởng như chỗ đau thấu vào trong xương và thong thả dùng kìm sắt kẹp chặt các đốt xương lại.

Lúc ấy Chup đâm sợ. Ông đi ra ngoài hàng rào trạm trồng cây, nhìn quanh và mãi lúc đó ông mới nhìn thấy tấm bảng như đã bạc màu: «Để tránh bị bỏng, không được dùng tay không động vào các lá cây».

«Rõ ngốc! – thuyền trưởng nghĩ về Nevskaya. – Tại sao cô ấy không báo trước cho mình biết?».

Nhưng ông sực nhớ ra ngay và đỏ mặt lên. Làm sao một thủy thủ già đời như ông lại có thể chửi bới phụ nữ. Chính ông đã khẩn khoản đòi đi trong ngày nghỉ đến Supsa, nơi trồng thứ cây ngu ngốc này cơ mà, nghĩa là chính ông có lỗi. Có ai cho phép ông đâu.

Chup không những chỉ hay nói mà còn có tính tò mò. Nevskaya đã kể cho ông nghe về việc trồng thử cây sơn Nhật Bản. Từ nhựa cây này người ta chế tạo ra một thứ sơn tuyệt vời. Nó không bị thời gian và nước làm cho mờ và không bị lửa làm nứt nẻ. Chup nhớ tới những chiếc tráp Nhật Bản. Chúng được quét bằng sơn này, thứ sơn cứng như thép trong suốt.

Về sau, nói chuyện với Nevskaya, ông mới biết rằng thứ sơn không thay thế được này còn dùng để sơn các phần tàu thủy chìm dưới nước. Nó cũng dùng để sơn cả phòng thuyền trưởng. Vì thế khi Nevskaya sửa soạn cùng Lapshin đi Supsa, đến trạm trồng cây sơn này, Chup khẩn khoản xin đi và được họ chấp nhận.

Cái đau tăng thêm. Chup đút tay vào túi và đi ra đường cái. Chiếc ô-tô bụi bặm nằm mơ màng trong bóng râm thưa thớt của những cây keo già. Cả Nevskaya lẫn Lapshin đều chưa ra.

Thuyền trưởng ngồi lên xe và chờ đợi. Ông nhìn lên bầu trời và tỏ ra không hài lòng. Trời lặng gió, nhưng không khí mỗi lúc một nóng hơn. Thứ bụi đỏ giống như bọt xà phòng lơ lửng trên núi. Ngày thứ tư không mưa.

«Không khéo lại nổi gió nóng foehn đây!» – thuyền trưởng nghĩ và thở dài.

Mà khí hậu ở vùng này quỉ quái lắm cơ! Cả năm những mưa là mưa, cả năm nóng cùng với ẩm, cứ y như trong một cái buồng giặt Trung Quốc, nhưng thỉnh thoảng gió foehn lại thổi và cứ tưởng như cả xứ Arabia[1] cùng với tất cả cái oi bức, những cơn lốc cát trong sa mạc, và tình trạng khô cạn của nó đổ ụp lên đầu.

- Không khéo có gió nóng foehn đấy! - thuyền trưởng nói với Lapshin đang đi lại gần. Đi thôi.

- Lapshin không đáp gì cả và mở máy.

«Con quỉ ngạo mạn!» – thuyền trưởng nghĩ. Bàn tay nặng trĩu tưng tức y như người ta phun gang vào nó. Chup hỏi:

- Anh có biết thế nào là gió nóng foehn không?

– Gió, – Lapshin đáp, - tại sao một con sói biển già đời như anh lại sợ những thứ vớ vẩn đó?

- Lúc nào đắm mình trong gió foehn, lúc đó anh sẽ biết!

Nevskaya tới. Chị ngồi cạnh thuyền trưởng. Lapshin lái ô-tô. Anh hạ đôi kính bằng mica xuống mắt và cho ô-tô chạy.

Gió nóng quát vào mặt Nevskaya làm tóc chị rối bù lên. Xe rung lên vì chạy nhanh, lao vút tới những đám mây trắng đồ sộ ở chân trời.

Mây vút lại gần, lớn lên, vươn cao lên trời như những quả núi. Chiếc ô-tô bất chợt lao vào mây và lặng lẽ lướt đi trên mặt lớp hoa keo khô dày đặc.

Thì ra không phải mây mà là những rừng cây keo cổ thụ đã phai màu. Những cánh hoa đập vào ô kính đằng sau và cuộn thành những cơn lốc cao đuổi theo chiếc xe.

Rừng cây lao ngược lại phía ô-tô như cơn bão tuyết chưa từng thấy. Không sao thở được vì thứ hương ngọt dịu, đặc quánh thay thế không khí.

– Tuyệt quá! – Nevskaya kêu lên.

Lapshin nhấn ga. Các cánh hoa làm lóa mắt. Mặt trời mờ đục lơ lửng trên đỉnh các ngọn cây trắng toát và không rời xe ô-tô một bước nào.

Sau đó có cái gì đó tanh tách trong ô-tô. Lapshin hãm xe lại và bò lên sục sạo trong đầu máy. Nevskaya và thuyền trưởng ra khỏi xe. Họ ngồi trên một cành keo khô và im lặng lâu. Mặt trời nhấp nháy trên đỉnh đầu và từ màu trắng ngả sang màu đỏ.

- Phòng tắm thật sự rồi! – Chup nói lắp bắp. - Cái khí hậu châu Á.

Nevskaya bắt đầu tranh cãi. Chị khẳng định rằng khí hậu ở Kolkhida tuyệt diệu. Nhiều vùng á nhiệt đới nhận được ít hơi ấm hơn Kolkhida. Ở Kolkhida không có mùa đông. Mùa hè kéo dài sáu tháng. Cây cối tiếp tục mọc quanh năm. Ông còn muốn gì nữa? Cực nóng Châu Âu nằm trên làng Codor, ven sông Rioni, gần Poti.

Chup ngạc nhiên vẻ giễu cợt:

– Chị làm ơn nói đi, thế mà tôi không biết đấy!

- Ở đây nhiệt độ điều hòa, không có thay đổi đột ngột – Nevskaya nghiêm túc nói.

- Trừ một số ngoại lệ.

- Những ngoại lệ nào?

- Non nửa giờ nữa gió nóng foehn sẽ thổi, lúc đó chị khắc biết. Điều thú vị là chị làm thế nào để cứu những cây cối mảnh dẻ của chị khỏi trận gió này?

Thuyền trưởng cứ nhất định gọi cây cối á nhiệt đới là thứ cây cối mảnh dẻ.

- Chúng tôi sẽ dùng các cây lớn làm hàng rào.

Chup hừm một tiếng, không tin.

- Nếu anh quan tâm đến khí hậu thì hãy nói chuyện với Lapshin, – Nevskaya đề nghị. – Anh ấy nghiên cứu về vi khí hậu.

– Lại còn cái gì nữa đây? - Thuyền trưởng càu nhàu.

Lúc này ông chẳng còn để tâm tới cả khí hậu thường lẫn vi khí hậu, cả ma lẫn quỉ. Tay ông bỏng rát y như bị người ta lột da.

- Xong! – Lapshin kêu.

- Cái đó đơn giản thôi, - Nevskaya nói khi ngồi vào ô-tô với thuyền trưởng. - Khí hậu phụ thuộc vào những cái nhỏ nhặt. Nó thay đổi trên từng quãng trăm mét một... Anh đừng hừm, hừm, không đúng đâu. Trong rừng có khí hậu của nó, còn trong đầm lầy, cách đây năm ki-lô-mét cũng có khí hậu hoàn toàn đặc biệt của nó. Khí hậu trong khe rãnh không hoàn toàn giống khí hậu trên mặt đất. Sự thay đổi khí hậu trên khoảng cách không lớn, đây chính là vi khí hậu. Việc nghiên cứu vi khí hậu quan trọng đặc biệt đối với các cây cối «mảnh dẻ».

- Hay nhỉ! – Chup làu bàu và rút tay từ trong túi ra. Túi đè lên bàn tay nên đau không chịu được.

Nevskaya nhìn bàn tay thuyền trưởng và bỗng hét toáng lên. Chị nắm lấy khuỷu tay thuyền trưởng:

- Tay anh làm sao thế?

– Tôi đã chạm tay vào cây tầm ma đó.

- Cây tầm ma nào?

- Cây tầm ma Nhật Bản ấy.

– Sao lại thế – Nevskaya kêu lên. - Ở đó chỗ nào cũng treo biển cấm cả bằng tiếng Georgia lẫn tiếng Nga cơ mà. Anh có phải trẻ con đâu? Nguy hiểm đấy!

– Họ sẽ cưa tay đi phải không? – thuyền trưởng hỏi một cách độc ác.

Nevskaya cúi về phía Lapshin và hét bảo anh:

- Anh mở hết tốc độ đi! Thì ra anh Chup bị cây sơn Nhật Bản làm bỏng tay. Phải đi mau mau về thành phố.

Lapshin nhìn quanh, cặp kính sáng lóe lên và nhấn hết ga. Chiếc áo vét-tông lờm xờm phồng căng trên tấm lưng hẹp của anh.

Ô-tô đã vọt ra khỏi rừng và đúng lúc đó gió foehn như một bức tường quạt thẳng vào rừng.

Thuyền trưởng nhanh chóng cúi người xuống để giấu đầu sau thành ghế trên. Nevskaya quay ngược lại: gió như bông nóng nhồi vào miệng và mũi chị.

Trong các trận cuồng phong mịt mù bụi đỏ chị đã từng thấy và nhớ suốt đời, đòn đầu tiên tàn khốc của gió foehn đánh vào rừng keo. Chỉ mới một cơn gió foehn đã rút ra hằng hà sa số hoa trắng từ các cây to như thổi bọt xà-phòng và tung chúng lên bầu trời mù mịt.

Gió lướt đi mạnh đến nỗi tưởng như nó để lại trong không khí những lỗ hổng, không biết lấy gì mà thở cả. Bụi nóng rít lên và ùa rào rào vào những lỗ hổng đó.

Những cơn lốc cát nổi lên, đuổi nhau. Không trông rõ đường nữa. Lapshin giảm tốc độ, quay lại và kêu lên:

- Phải quay lại khu rừng thôi, ở đó lặng gió hơn.

– Không nên quay lại! – Nevskaya túm lấy vai Lapshin. - Anh không được quay xe!

Lapshin nhún vai và tuân theo. Người đàn bà điên rồ! Vì vết bỏng vớ vẩn thế mà sồn sồn lên để làm gì nhỉ?

Ô-tô chật vật băng qua gió nóng bỏng. Chup lẩm bẩm chửi rủa. Bụi làm mờ mắt ông. Tay ông đã sưng lên và tưởng như trái tim không ở trong lồng ngực mà đập thình thịch từng đợt trong bàn tay khốn kiếp này.

Không phải lần đầu Chup gặp phải gió foehn nóng. Cố nén đau, ông bảo Nevskaya:

- Không sao đâu, lát nữa sẽ hết bụi. Nhiệt độ còn tệ hại hơn nhiều.

Nevskaya không hiểu. Chup nói đến nhiệt độ nào? Chị cầm lấy bàn tay lành của ông, nghĩ rằng thuyền trưởng bị sốt, nhưng Chup lắc đầu:

- Không sốt! Tôi vẫn bình thường. Chả lẽ chị không thấy nhiệt độ đang tăng vùn vụt?

Lúc đó Nevskaya mới nhận thấy gió mỗi lúc một nóng hơn, nóng giãy lên. Chị thoáng nghĩ: «Nếu cứ thế này mãi thì họ sẽ chết cháy. Gió sẽ thiêu cháy họ như nó đang đốt cháy lá cây».

Miệng khô. Thèm uống nước. Lớp sương mù đỏ sôi lên trên cao tít mù tắp và xô tràn qua mặt trời. Những ngọn gió quất vào mặt trời như quất quả bóng đá. Mặt trời khi ẩn, khi lại hiện ra như chiếc đĩa đỏ lòm sau làn sương mù đang điên cuồng tỏa rộng.

Thuyền trưởng nhìn trời và lắp bắp giọng khàn khàn:

- Sáu chục mét một giây.

- Cái gì cơ?- Nevskaya kêu lên.

- Trên cao kia gió quất với tốc độ sáu chục mét một giây. Tệ hơn cả bão biển. Trong một giờ gió foehn nâng nhiệt độ lên hai mươi lăm độ!

Bụi đã lặng và trước mắt Nevskaya bất ngờ hiện ra một vùng hoàn toàn mới lạ y như bị ánh phản chiếu của đám cháy ở xa làm vấy bẩn.

Chân trời nằm dưới sương mù màu gạch. Ánh sáng vàng khè. Nevskaya đã nhìn thấy những phong cảnh như thế trong các bức tranh bị phai màu qua bao đời của các bậc thầy lão thành.

Xe bị nổ lốp sau. Lapshin dừng xe. Anh lau mồ hôi, cởi áo vét-tông và ném xuống chân mình.

- Chúng ta sẽ chết cháy! - Lapshin hằn học đập vào thân xe. Sơn bị tróc ra vì nóng, rơi lả tả. - Một lát nữa tất cả các lốp sẽ bị nổ. Thế là chúng thành vô dụng.

- Về thành phố còn bao xa? – Nevskaya hỏi.

- Mười ki-lô-mét.

Nevskaya nhớ rất rõ cả con đường. Phải đi hai ki-lô-mét dọc bờ biển, sát ngay mép sóng - không có đường nào khác – sau đó đi phà qua sông Kaparcha và từ đó đến thành phố còn bảy ki-lô-mét nữa.

- Anh quay xe ra biển đi, – chị nói với Lapshin, - ta sẽ cho xe đi trên nước. Không có sóng xô, gió thổi từ bờ biển ra. Nước sẽ cứu thoát các săm xe.

Lapshin khoát tay:

- Cho nghỉ thở cái đã!

Mọi người im lặng. Chiếc ô-tô đậu gần bụi bạch dương. Lá cây đen và quắn lại. Ngọn gió nóng bỏng bứt lá cây và cuốn chúng ra biển. Thuyền trưởng rên rỉ: giá mà có, dẫu là mấy giọt nước thôi để dấp vào tay!

Nevskaya sững người nhìn bụi bạch dương đang bay vèo ngang trước mắt chị.

Khi họ ra đến bãi cát xám, bánh ô-tô quay tít tại chỗ. Chiếc lốp thứ hai nổ.

Lapshin nghiến răng và khe khẽ chửi. Lúc này anh căm ghét cả thuyền trưởng lẫn Nevskaya. Anh căm ghét vì họ không làm gì cả trong khi anh ngây ngất vì mùi xăng và phải lái xe. Anh nguyền rủa Kolkhida và chợt thấy mình có ác ý cho rằng vùng á nhiệt đới sẽ chẳng đem lại cái gì và chỉ cần trận gió foehn đầu tiên là những rừng chanh sẽ thành tro bụi bẩn thỉu.

Lapshin quay lại phía Nevskaya và hằn học nhìn khuôn mặt nhợt nhạt của chị. Chị cũng nhìn anh ta như thế. Thậm chí mắt chị rực sáng ánh lửa xanh lam.

«Y như mắt mèo!» – Lapshin nghĩ và nhếch mép cười nửa miệng nói:

- Chúng ta cố gắng một cách vô ích.

- Anh nghĩ là chúng ta sẽ không về được à?

- Nhất định thế.

Sương mù bay trên biển màu đỏ nóng rực. Sương mù tụ lại ở chân trời và chuyển từ màu đỏ sang màu đen. Biển cả hoang vắng.

Chiếc lốp thứ ba nổ cách sông Kaparcha một ki-lô-mét. Không thể cho xe đi tiếp được nữa. Phải bỏ xe lại, đi bộ đến bến phà.

Nevskaya xúc động. Nếu phà đậu ở bờ sông bên kia thì sao? Gió mạnh thế này không đời nào những người chở phà dám đưa phà sang bờ bên này.

Gió foehn đã biến đất thành đá. Mặt đất nứt nẻ thành những hình ông sao. Sáng nay khi họ đi Supsa, đất này ẩm ướt và dính bết vào bánh xe.

Thuyền trưởng đi bên cạnh Nevskaya và cố nén cơn đau, toan nói chuyện với chị. Ông muốn làm chị yên tâm và đã nói dối rằng tay ông đỡ đau hơn.

Bất chợt ông phát hiện ra rằng lần đầu tiên ông thấy người phụ nữ này đáng mặt phụ nữ. Cho đến nay ông vẫn đinh ninh trong óc rằng các nhà khoa học nữ là những người ẻo lả, đờ đẫn, mất hẳn những tính cách của phụ nữ. Có lẽ vì thành kiến đó mà chưa bao giờ thuyền trưởng nói năng rạch ròi với Nevskaya, không những thế ông còn chưa lần nào nhìn nhận chị cho đúng đắn.

Giờ đây ông ngạc nhiên nhìn chị và có phần biết ơn. Ông đã thấy một phụ nữ kiên quyết, khuôn mặt nhợt nhạt, có dáng đi nhẹ nhàng, dường như bực bội, đã thấy cặp mắt thẫm màu bất bình và những mớ tóc màu đo đỏ xõa trên má dính đầy bụi.

Họ đã ra đến sống Kaparcha. Gió cuốn bọt nước và làm mặt nước tung tóe. Nevskaya thở phào nhẹ nhõm: phà đậu ở bờ bên này. Nhưng xung quanh chẳng có ai.

Thuyền trưởng lấy nước sông dấp vào tay.

- Nào, ta cho phà đi thôi! – Nevskaya vui vẻ nói và bước lại gần phà. - Mái chèo vẫn còn đây.

Lapshin quay lại phía chị và nhìn chằm chằm vào mắt chị.

– Tôi không ngờ, – anh ta bình tĩnh nói, - gió foehn đã làm cho người ta phát điên nhanh như thế. Bình thường ra chỉ đến ngày thứ hai người ta mới bắt đầu nổi khùng vô cớ và sang ngày thứ ba người ta mới xoay ra đánh nhau. Sang ngày thứ tư gió foehn lặng đi và sự thăng bằng tâm thần được hồi phục. Những người kỳ cựu ở đây nói như thế.

Nevskaya vươn thẳng người lên:

- Thế nghĩa là thế nào?

- Thế nghĩa là không nên qua sông. May mắn lắm thì phà sẽ trôi ra biển, còn tệ ra thì phà sẽ đắm.

- Thế theo anh thì phải làm gì đây?

- Chờ đợi.

- Không thể chờ đợi! – Nevskaya kêu lên. - Chính anh cũng biết rằng như thế có thể sẽ kết thúc rất tệ hại.

Lapshin nhún vai.

– Chị hỏi thuyền trưởng ấy. Anh ấy có kinh nghiệm hơn chúng ta trong việc này.

Chup nhìn dòng sông. Cố nhiên vượt sông lúc này là liều lĩnh.

Dòng sông cuộn sóng màu nâu, réo ầm ầm và cuốn những tia nước tung tóe lên. Gió xô các bụi cây ven bờ rạp xuống mặt đất và làm cho cành cây đập trên mặt nước xanh, dường như gió đánh đàn nước.

Chup đã quên tay đau. Ông nhớ lại các truyền thống đi biển xưa kia, về những cơn bão và các vụ đắm tàu. Trước tiên người ta cứu trẻ con và phụ nữ khỏi các tàu bị đắm. Không thể để phụ nữ liều lĩnh vì bàn tay bị bỏng của ông! Cái bàn tay khí gió này, nó chả sao đâu! Vì thế ông nói:

– Qua sông là liều lĩnh. Tốt hơn hết là đợi. Tay tôi đã đỡ đau nhiều lắm.

– Anh nói dối, Chup ạ!-Nevskaya bực bội kêu lên. - Sao anh lại nói dối? Tay anh đã tím ngắt lại. Ta phải đi ngay.

- Thôi được! - Chup bối rối nói. - Ta phải đi ngay.

- Thế nào! – Nevskaya quay lại phía Lapshin.

Lapshin im lặng. Anh ta lấy tay áo sơ-mi lau mặt, tay áo đã đen ngòm.

- Anh ấy không thể chèo được. – Nevskaya chỉ vào thuyền trưởng. Và một mình tôi thì không thể đảm đương được. Tất cả phụ thuộc vào anh.

– Tôi không đi, - Lapshin bình tĩnh trả lời.

Nevskaya tái mặt.

- Đồ hèn! – chị kêu lên và mắt chị ứa lệ. - Bây giờ tôi mới biết «tính trung thực cao cả của nhà bác học» của các anh nghĩa là thế nào!... Ta đi thôi, Chup!

Lapshin quay đi và thong thả đi đến gần chiếc ô-tô bị bỏ lại. Thậm chí anh ta còn huýt sáo.

Nevskaya và Chup đẩy chiếc phà nặng nề ra. Thuyển trưởng im lặng. Sau đó ông nhìn theo Lapshin và lắp bắp nói:

- Hừ, hắn là đồ con lợn!

Nevskaya chèo. Chup chèo bằng một tay, cắn môi và nén tiếng rên.

Dải bờ quay cuồng trước mắt ông như chiếc đu quay màu xám. Gió rít lên trong các mái chèo và rứt chúng khỏi tay ông. Gió giật mất chiếc mũ beret của Nevskaya và mớ tóc đo đỏ của chị tung bay trước gió như một lá cờ kỳ lạ.

Sóng sải rộng đập vào mạn phà thấp bằng ván ghép. Chup dùng tay đau tát nước. Nevskaya ướt sũng. Rõ ràng là tất cả các bắp thịt của chị đã căng thẳng quá sức người.

«Phụ nữ lấy đâu ra sức mạnh như thế?» Thuyền trưởng nghĩ.

Ông không rời mắt khỏi cửa sông. Họ đang nhanh chóng nhích gần cửa sông. Ở đó những con sóng bạc ngầu đục choảng nhau và nước cuốn như điên khùng.

«Khéo phà bị cuốn ra biển mất!»

Đầu Nevskaya choáng váng dữ dội. Chị cắn môi đến bật máu. Cơn gió giật mất mái chèo của chị. Chiếc phà tròng trành. Thuyền trưởng nhìn thấy cây cối trên bờ sợ hãi rạp mình trên mặt đất. Ngọn gió tàn khốc quất tới.

- Bây giờ thế là đi tong! - Thuyền trưởng nói lắp bắp.

Những tia nước làm Nevskaya lóa mắt, tuy thế chị vẫn chộp lấy mái chèo và tiếp tục chèo.

Những phút giây đó kéo dài tưởng như bất tận.

Thuyền trưởng nhìn quanh và nhìn thấy bờ cách phà không xa, có chiếc lều của những người chở phà và hai người dân chài. Họ lội xuống, nước đến đầu gối. Một người tay cầm câu liêm.

Khi người dân chài đã neo được phà lại, thuyền trưởng bảo Nevskaya:

- Giờ thì thoát rồi!

Ông đã quên bằng cái tay và mãi lúc lên bờ mới cảm thấy đau.

Người dân chài trẻ tuổi vận quần cộc giễu cợt nhìn thuyền trưởng:

- Thế nào, katso? Hơi phát điên vì thứ gió này phải không? Trông cũng biết là dân đi biển thế mà làm điều ngu ngốc. Lại còn chở cả phụ nữ theo nữa chứ.

– Thôi đi, anh bạn! – Thuyền trưởng dùng tay không đau vỗ lưng anh dân chài. - Đến chỗ tôi ở cảng nhé: ăn món shashlik và uống rượu vang mới.

Những người dân chài cười vang.

- Hễ gió lặng, các anh chở anh chàng huýt sáo kia nhé, – thuyền trưởng chỉ về phía Lapshin đang loay hoay bên ô-tô.

– Được!

Họ về thành phố. Họ đi ven bờ sông, dọc các đụn cát xám để tránh gió.

Nevskaya im lặng mãi, sau đó chị quay đi và khóc. Chup bối rối. Ông chửi rủa gió nóng foehn vì nó làm người ta phát cuồng. Gió foehn vẫn lộng thổi như trước.

Lại một phong cảnh kỳ lạ nữa – khô khốc và bị đánh cháy thiêu đốt - hiện ra trước mắt họ. Thuyền trưởng nhớ ra rằng chỉ trước khi nhật thực, ánh sáng mới ảm đạm và bầu trời mới đen kịt như thế.

Những vườn cây Poti sẫm đen ở phía xa. Gió foehn không đụng đến chúng. Chúng được những rặng cây tiêu huyền che chắn.

– Này, - thuyền trưởng nói, - họ sẽ chở hắn sang. Nhưng nếu hắn bị đói một ngày trời thì cũng tội.

– Anh ngốc nghếch thế, Chup! Cứ mặc cho hắn ngồi đó ít ra là ba ngày!

- Tại sao chị khóc? – Vì tôi sợ.

Chup không thể hiểu được điều đó. Ông định ngậm miệng và im lặng, nhưng khi đến bệnh viện ông bỗng lại bắt đầu chửi bới và nguyền rủa cây sơn Nhật Bản.

Ghi chú

[1] Arabia: bán đảo lớn nhất thế giới ở Tây Nam Châu Á, diện tích trên 3 triệu km2. Hiện nay bán đảo này gồm có các nước Arab Saudi, Yemen, Oman, Jordan, v.v... (ND)

TRẬN ĐẤU BÓNG ĐÁ

Cây tre trong trạm thí nghiệm á nhiệt đới bắt đầu ra hoa. Những dấu hiệu đầu tiên của việc ra hoa khiến Nevskaya lo ngại: tre ra hoa một lần trong đời và sau khi ra hoa nó sẽ tàn lụi.

Lapshin vẫn thản nhiên. Sau chuyện ở trên sông Kaparcha, anh ta ít khi nói chuyện với Nevskaya và qua ánh mắt thấy rõ anh ta tỏ ra giễu cợt, coi thường chị. Anh ta cho sự lo lắng của chị là ngây thơ: không thể chặn việc ra hoa lại, dù thế nào cây tre cũng sẽ chết cho nên lo lắng là ngu xuẩn.

Thuyền trưởng đến trạm thí nghiệm xem tre nở hoa. Tay ông đã lên da non, nhưng vẫn còn phải băng bó. Chup dẫn cả Yolochka và Christophoridi tới.

Thuyền trưởng bắt gặp Syoma tại trạm thí nghiệm, trong căn nhà gỗ sáng sủa, nơi Nevskaya làm việc. Syoma đền thành phố để lấy các bộ phận dự trữ của máy xúc và đem thư của Gabunia tới cho Nevskaya. Gabunia mời Nevskaya và Chup tới Chaladidi thăm con kênh đào.

Các cửa sổ mở rộng. Buổi sáng chói lòa và ngọn gió trong veo đầy tràn đám lá cây. Những dây leo có hoa trắng rỏ nước lạnh xuống rèm cửa sổ.

Mùi đất ẩm, mùi các bụi cây và hương thơm hoa trinh nữ gợi cho Chup nhớ tới không khí ở Madagascar, nơi ông đã cùng hạm đoàn của Rozhestvensky đỗ lại, mùi thơm của các thúng hoa quả ở các chợ phương Đông làm cho đầu óc ngây ngất.

Yolochka và Christophoridi chạy vào các bụi cây. Trạm thí nghiệm là một vườn cây lớn rợp bóng, đầy những điều kỳ diệu. Christophoridi vò các lá chanh non trong lòng bàn tay và hít hà một cách mê đắm.

Làn khói rộng tỏa lên trời. Người ta đốt lá mộc lan của năm ngoái ở trong vườn.

Christophoridi nghĩ ra một trò chơi. Chú làm con hổ, còn Yolochka làm người đi săn. Christophoridi náu mình trong các bụi cây, gầm lên và điên cuồng nhai lá cây, sẵn sàng nhảy lên chồm chồm. Chú say mê trò chơi quá đến nỗi quên bẵng mắt những điều khó chịu không tránh khỏi. Bà mẹ già sẽ rỉa rói chú vì chú không làm gì để đỡ đần bà. Lại đến phải xin Chup năm mươi kopek thôi, nếu không bà già sẽ không để chú yên.

– Kalimera![1] - Christophoridi gầm lên và ngây ngất vì vị đắng ở trong mồm. Chú vừa mới nhai lá cây long não và gò má chú nhăn lại.

Mặt trời rọi vào các bụi rậm những tia sáng xanh như những dòng nước chảy qua cửa cống. Đất bốc lên mùi rễ cây làm thuốc. Những lá cây đỗ quyên trắng như sứ nằm rải rác trên cỏ như những ngôi sao biển. Lá tre dài xào xạc và tiếng xào xạc đó giống tiếng chim chíp mỏng manh của những con chim nhỏ. Những lá kim của cây cryptomernia bốc mùi ngào ngạt giống như mùi hàng trăm chiếc tàu gỗ thông phết đầy nhựa vàng.

Những cây khuynh diệp quay cạnh lá nặng nề, y như đẫm mồ hôi, về phía mặt trời. Christophoridi đi vòng các cây đó. Không thể nấp dưới các cây này vì chúng không có bóng. Lá của chúng bao giờ cũng xoay cạnh là về phía ánh sáng.

Christophoridi bắt được con bọ cánh cứng lông xồm trên những bông hoa hồng Kazanlik. Con bọ cánh cứng rất tức giận và nó rít lên trong bàn tay siết chặt. Christophoridi chìa nó cho Yolochka xem. Sau đó chúng giấu người lớn, bóc lấy một mảnh vỏ cây bần để Christophoridi làm phao.

Ánh sáng, bóng râm, tiếng lá cây xào xạc, những giọt sương rơi trên những bàn tay rám nắng, tiếng rì rào vui tươi của biển cả và những đám mây đang bốc thẳng lên đỉnh bầu trời như hơi nước lóng lánh, - tất cả những thứ đó khiến Christophoridi tràn ngập phấn khởi. Nó lăn như chiếc bánh xe, miệng kêu lên hăng hái: «Giày đánh bóng nhẵn, đánh nhẵn bóng đây!» - và ngã vào bụi phong lữ thảo.

Làm gãy cây phong lữ có thể bị phạt nặng, cho nên Christophoridi im lặng. Chú dắt tay Yolochka và dẫn về nhà; có tiếng nói vọng từ cửa sổ ra ngoài.

Mọi người tranh luận ở trong nhà. Christophoridi nhận ra giọng nói của Lapshin. Chú bé không ưa anh ta. Đánh những đôi giày màu đỏ, to sù cho Lapshin rất cực. Không bao giờ tìm được loại xi hợp với màu giày đó.

- Kolkhida hoàn toàn không phải là vùng á nhiệt đới, - Lapshin nói. – Độ ẩm hàng năm ở đây không đủ để nhiều quả cây nhiệt đới chín được.

- Vớ vẩn! – Nevskaya nói. - Tổng số nhiệt hàng năm đối với vùng á nhiệt đới là ba ngàn độ thế mà ở Kolkhida tổng số đó lên tới bốn ngàn năm trăm độ. Thứ chủ nghĩa hoài nghi rẻ tiền này có ích gì?

- Không thể nói chuyện với chị được. Chị ăn nói sỗ sàng với mọi người.

- Xin anh tha lỗi cho về chuyện ở sông Kaparcha, mặc dầu tôi hoàn toàn đúng. Ta sẽ không nói tới chuyện đó.

- Tôi chả hiểu gì về thực vật học cả, - Chup nói để xoa dịu câu chuyện khó chịu.

Nevskaya mỉm cười:

- Trong đời sống của cỏ cây tất cả đều đơn giản. Muốn cho các hoa quả nhiệt đới có thể chín cần có một lượng nhiệt mặt trời nhất định trong một năm. Không dưới ba nghìn độ. Sự dao động của nhiệt độ không quan trọng lắm. Có thể đấu tranh chống những dao động đó bằng cách phun khói cho cây - trong khói bao giờ cũng ấm hơn, - sưởi cho các loại cây mảnh dẻ bằng lồng ấp, mùa đông cuộn vải gai cho chúng. Cái chính là tổng số nhiệt lượng hàng năm. Tôi lấy làm lạ khi thấy Lapshin tranh cãi trong khi anh ấy biết rằng nhiệt lượng ở đây nhiều hơn mức cần thiết.

– Tôi không tranh cãi, tôi chỉ cho phép mình hoài nghi.

– Ra cái bộ giáo sư! – Nevskaya cả cười. Chị chợt nảy ra ý nghĩ vui nhộn. - Nào ta kiểm tra xem. Miền Nam nước Anh có sương mù và mưa, nhưng hoàn toàn không lạnh. Ở đó nhiệt lượng hàng năm khoảng ba nghìn độ. Vậy anh nghĩ thế nào, ở miền Nam nước Anh có cây nhiệt đới không?

- Không có và không thể có được, - Lapshin đáp.

- Anh thủy thủ người Anh này, - Nevskaya chỉ Syoma, - sẽ không nói láo. Anh ta không hiểu chúng ta tranh luận về cái gì. Chúng ta hãy cùng đi với anh ta ra vườn. Để anh ta chỉ cho biết anh đã thấy ở nước Anh những cây nào trong các cây trong vườn của chúng ta.

Thuyền trưởng phiên dịch. Syoma nhe bộ răng vàng khè vững chắc. Cố nhiên anh đã ở miền Nam nước Anh, trên đảo Wight và sẽ cố gắng đáp ứng lời yêu cầu của «my lady». Giá biết được «my lady» đánh cuộc với Lapshin số tiền là bao nhiêu thì thật thú vị.

Họ đi ra vườn. Trên đường đi Chup nghiêm túc nhắc nhở Syoma rằng ở Liên Xô dùng chữ «my lady» không hợp. Syoma đồng ý ngay và bắt đầu gọi Nevskaya là «comrade»[2].

Thuyền trưởng ngạc nhiên thấy trận gió nóng foehn mới đây hoàn toàn không động chạm gì đến cây cối mơn mởn trong trạm thí nghiệm. Nevskaya chỉ cho ông thấy những bức tường cây khuynh diệp, tiêu huyền đã cứu vườn thí nghiệm khỏi trận gió nóng bỏng. Cây khuynh diệp không sợ gió nóng foehn.

Syoma đi trong vườn cây, tay đút túi. Vẻ mặt anh muốn chứng tỏ cho tất cả mọi người thấy rằng không gì có thể làm cho một thủy thủ như anh phải ngạc nhiên cả.

Vùng nhiệt đới! Trên đảo Trinidad[3] anh đã dùng các quả chanh ném vỡ cửa kính quán cà phê vì người ta cấm không cho thủy thủ da đen vào trong quán. Anh đã biết vùng nhiệt đới. Anh biết tất cả: những kính tiềm vọng ghê sợ của các tàu ngầm, mùi vị ngô, những cuộc đánh nhau đẫm máu với cảnh sát, những trận đấu bóng đá chí tử, các tài liệu đi biển giả mạo, những cuộc đình công và sau hết là «Lời nguyện lớn». «Lời nguyện lớn» là tên gọi phiến sa thạch nặng đến nửa tấn. Người ta dùng phiến đá đó để lau cọ boong trên các tàu chạy buồm.

Lần đầu tiên Syoma thực sự ngạc nhiên ở Kolkhida. Theo truyền thông đi biển quốc tế, thuyền trưởng Chup đã chửi rủa Syoma qua kẽ răng bằng những lời lẽ thậm tệ cần thiết rồi mới đưa anh về nhà mình và nuôi cho ăn hơn một tuần lễ. Trên các tàu chạy bằng động cơ diesel ở cảng Poti, Syoma đã nhìn thấy các phòng ở của đội tàu, chỉ thiếu có hoa. Bảy ngày sau người ta nhận anh vào làm việc và kỹ sư trẻ Gabunia đã bắt tay anh và nói với anh như với người ngang hàng. Điều khiến Syoma ngạc nhiên hơn cả là ở đất nước này tất cả mọi người đã nói với anh như với người ngang hàng, ngay cả các nhà nữ bác học cũng vậy.

Syoma đi trong vườn và huýt sáo. Anh trông thấy cây tỏi và mỉm cười với nó như với một người quen cũ. Anh dừng lại gần bụi tre đang ra hoa, nhổ bọt ra xa và phát ra một âm lạ lùng giống tiếng búng:

- Chậc! Cây này có mọc ở quê tôi, trên đảo Wight.

- Nói nhăng nhít! - Lapshin tức giận. - Chị đã lùa tôi vào trò đùa ngu xuẩn với tay thủy thủ này. Chị cho rằng đây là một chứng cớ khoa học à?

- Anh ấy nói đúng, - Nevskaya nói. - Ở miền Nam nước Anh có những bụi tre.

Lapshin bỗng nổi giận. Khi thì Vano, khi thì mụ đàn bà này tố cáo anh ta là dốt nát! Anh kia nhân chuyện con chuột nước, mụ này thì với cây tre.

- Anh cáu kỉnh vô ích, Lapshin a, - Nevskaya nói dàn hòa. – Một chuyên gia giỏi có thể học hỏi rất nhiều về chuyên môn của mình ở những người mà anh ta xem là đốt nát. Anh hãy cẩn thận.

Lapshin khoát tay và đi vào phòng thí nghiệm nơi anh nghiên cứu về vi khí hậu. Nevskaya cũng đi làm việc. Syoma chào tạm biệt, anh phải vội ra xe lửa đi Chaladidi.

Chup ở lại với lũ trẻ. Vì ốm nên ông được nghỉ hai ngày và hầu như ngày nào ông cũng đến trạm thí nghiệm á nhiệt đới.

Chup đứng gần bụi tre và lắc đầu. Rõ ràng là tre sẽ chết. Ông nhớ lại Nhật Bản và kể cho lũ trẻ nghe một trường hợp thú vị tại một cảng heo hút của Nhật Bản nơi ông chở gạo tới.

... Lúc rạng sáng, thủy thủ trực ban đánh thức Chup dậy nói rằng trong thị trấn đã xảy ra chuyện gì đó: nghe tiếng phụ nữ kêu khóc. Chup lên bờ. Y như có đám cháy vậy. Mọi người chạy ra ngoại ô thị trấn. Đàn ông chửi rủa, đàn bà lôi theo đám trẻ con. Không trông thấy ánh lửa đám cháy.

Chup đã đi theo mọi người đến rừng tre và thấy tre ra hoa. Nó bắt đầu nở hoa từ ban đêm.

Lúc đó, lần đầu tiên Chup được biết rằng rừng tre rễ quấn quít vào nhau thành một khối và sẽ chết sau khi nở hoa trên những vùng rộng lớn. Đối với dân thị trấn và nông dân ngoại thành, tre không chỉ là cây dùng để xây dựng mà còn là nguồn thức ăn: người Nhật ăn măng tre. Việc tre ra hoa ở Nhật bị xem là một trong những tai họa lớn nhất.

– Đấy, các cháu ạ, - Chup nói, - sự thể như thế đấy! Mỗi cây là một chuyện cổ tích mới.

Thuyền trưởng tụ họp lũ trẻ lại và đi về cảng. Trên đường đi ông ghé vào từ biệt Nevskaya. Chị ngồi sau bàn trải đầy các mẫu hạt.

- À này, – thuyền trưởng nói, - người ấy (ông gọi Lapshin như vậy) nghiên cứu vi khí hậu, còn chị thì làm gì nào?

– Tôi chọn những giống cây tốt nhất cho Kolkhida. Cây cối cũng muôn vẻ như con người. Có những cây đỏng đảnh, ẻo lả, chịu đựng yếu và chịu rét kém. Có những cây thích uống nhiều nước và thù ghét ẩm ướt, có cây miền bắc và cây miền nam, có cây tham ăn và sai quả, có cây mảnh dẻ và cây mập mạp... Khi các anh bơi ra khơi xa có lẽ các anh sẽ kén người một cách rất nghiêm khắc. Ở đây cũng vậy. Phải chọn giống cây như kén người đi thám hiểm xa. Một thằng ngốc hoặc một kẻ lười có thể làm hỏng cả công việc. Giờ đây tôi chọn những giống khuynh diệp tốt nhất.

– Còn tôi thì – thuyền trưởng bắt đầu, nhưng ông chưa kịp nói hết thì những tiếng hò reo cuồng nhiệt từ phố vẳng tới khiến ông dỏng tai nghe ngóng.

Christophoridi nhảy bổ ra khỏi phòng. Thuyền trưởng lắng nghe. Người ta hò reo không hẳn vì phấn khởi, không hẳn vì giận dữ, không thể phân biệt được cái gì cả. Thuyền trưởng vội vã đi ra ngoài hàng rào. 

Trên cánh đồng phía trước trạm thí nghiệm nhiệt đới có trận bóng đá. Họ đấu theo tục lệ cũ của Poti: đội chưa vợ đá với đội có vợ. Tục lệ đó khiến cho trận đấu hăng hái đến ác liệt. Bọn chưa vợ giễu cợt cánh có vợ. Những người có vợ rầu rĩ im lặng, nhưng hễ có dịp thuận lợi là cho phép mình đá trái luật và dùng mũi giày thúc vào đầu gối cánh chưa có vợ.

Anh công an Grisha nhanh chóng lập lại trật tự. Việc xét đoán trận đấu đang diễn ra tiến hành bình tính hơn.

Có những chuyện thật vớ vẩn. Mê say trận đấu bóng. Syoma bèn thay vào chân tiền vệ bị bong gân và anh đã sút vào khung thành đội có vợ ba quả. Lúc đó cánh có vợ la ó lên và đòi đấu lại cả trận đấu. Người nọ thụi người kia. Kẻ này gọi người khác là đồ du côn.

Chup lại gần Syoma, siết chặt khuỷu tay anh và dẫn ra khỏi đám đông. Người Syoma nóng bừng và đầy bụi. Anh thở dốc như con ngựa tợp õng một bụng nước.

- Mister Berling, – thuyền trưởng nói với vẻ lịch thiệp bực bội, - ông không thấy rằng ông đã bỏ lỡ chuyến tàu duy nhất đi Chaladidi sao, rằng ở nước Nga Xô-viết người ta biết làm việc đúng lúc và đá bóng đúng lúc sao? Tôi đã bảo đảm cho ông trước Gabunia và tôi lấy làm xấu hổ.

Syoma đỏ mặt đến tận cổ. Anh lúng búng nói gì đó không rõ và rẽ ngoặt vào ngõ hẻm đầu tiên. Đến góc ngõ hẻm anh dừng lại, hút thuốc, nghĩ ngợi và quyết định đi bộ về Chaladidi ; anh hy vọng đến sáng sẽ tới nơi.

Nevskaya say mê nghiên cứu các hạt giống khuynh diệp. Toàn bộ tương lai Kolkhida nằm trên bàn của chị: những hạt giống bé xíu đem từ bên kia các đại dương về vẫn giữ được những tính chất hầu như kỳ diệu - hương thơm, nhựa dùng làm thuốc, gỗ cứng, bền, vẻ đẹp khi ra hoa và vị đắng khi tàn héo.

Nevskaya đã đọc được ở Poti mấy bài báo của Lapshin về thực vật học. Việc đọc các bài đó làm cho chị nhức đầu.

Con người đó đã không hiểu được điều chủ yếu. Anh ta sục sạo vào những cái nhỏ nhặt với sự cẩn thận cần thiết của một nhà bào chế thuốc. Anh ta không nhìn thấy tương lai và không hiểu đời sống cỏ cây, thế mà theo ý Nevskaya, cần phải yêu và hiểu biết cỏ cây như con người.

Lapshin sợ những suy nghĩ táo bạo và sự xử lý tài liệu một cách thoải mái. Anh chính xác ở chỗ không cần thiết. Anh không có trí tưởng tượng sáng tạo. Nói chung đó là kiểu nhà bác học – thủ công, một kiểu chuyên gia làm ăn cá lẻ đã lỗi thời.

Anh ta viết dài dòng và tẻ nhạt. Anh nói càng tẻ nhạt hơn, với những dấu phẩy, bằng thứ ngôn ngữ cứng đờ được xem là dấu hiệu của trình độ văn hóa cao giữa các nhà bác học già. Đối với những người không có những kiến thức như mình, Lapshin kênh kiệu nhìn họ và hễ có dịp thuận tiện là nhấn mạnh rằng họ chẳng ra gì.

Khi Nevskaya đọc các bài báo, Lapshin hỏi chị nghĩ gì. Thay cho câu trả lời, hôm sau Nevskaya đem đến một tập sách nhỏ của Pushkin và chỉ cho Lapshin một câu trích trong các thư từ của nhà thơ:

«Hình học cũng cần đến cảm hứng không kém gì thơ ca.»

Lapshin im lặng.

Khi nghiên cứu hạt giống cây khuynh diệp, Nevskaya nghĩ: ai có thể viết hay hơn cả về thứ cây tuyệt vời này? Ai có thể, cũng như chị, nghiên cứu tất cả hai trăm loại «cây đời» này và phát hiện trước bạn đọc vô vàn những tính chất của nó? Đó là công trình mà Nevskaya đã mơ ước từ lâu.

Nevskaya coi khuynh diệp là cây quý giá nhất trong các cây nhiệt đới. Không phải bỗng dưng người ta lại đặt cho nó biệt hiệu «kim cương của rừng cây».

Ở Kolkhida, trong hai năm, khuynh diệp đã lớn thành những cây to chắc khỏe, cao bảy mét. Nó mọc nhanh với tốc độ huyền hoặc. Những cây khuynh diệp già cao tới một trăm năm mươi mét, cao đến chóng mặt.

Khuynh diệp to mập ra cũng mạnh như vươn cao lên. Mới đây Nevskaya đã đo các vòng năm trên gốc cây khuynh diệp. Chị không tìm thấy những vòng năm bé hơn ba xen-ti-mét.

Sức sống kỳ lạ, những tính chất phong phú và hết sức đa dạng, quí giá của cây khuynh diệp hầu như khiến người ta phải sợ. Nevskaya biết rằng một cây khuynh diệp năm tuổi cho nhiều gỗ hơn những cây thông và cây linh sam hai trăm năm của chúng ta! Đôi khi Nevskaya thấy điều đó dường như không thực, nhưng hoàn toàn đúng như thế.

Gỗ khuynh diệp được coi là không gì hủy hoại được. Nó không bị mủn. Côn trùng và mọt không đục được nó. Các cọc sàn bằng gỗ khuynh diệp đóng trong nước biển sau ba chục năm vẫn y nguyên như ngày đầu. Tà-vẹt bằng gỗ khuynh diệp bền vững gấp đôi, gấp ba tà-vẹt thông thường. Về độ cứng chắc, khuynh diệp vượt cả gỗ sồi và gỗ hồ đào.

Nevskaya nhớ lại những chuyện kể của Chup nói về các thuyền buồm dùng gỗ khuynh diệp làm cột buồm. Trong các cơn bão khủng khiếp ở vĩ độ bốn mươi - anh em thủy thủ gọi đây là những cơn bão «gào thét» – các cột buồm bằng gỗ khuynh diệp không bao giờ cót két trên bất cứ chiếc tàu nào. Chúng chỉ kêu lanh canh và vẫn đứng thẳng, vươn cao lên trời ngay cả khi bão lớn. Có lẽ ngay cả máy đo chính xác nhất cũng không thể phát hiện được các cột buồm đó một sự cong vẹo nào. Mà các cơn bão ở vĩ độ bốn mươi, như lưỡi dao bào, đã tiện gẫy những cột buồm bằng gỗ thông.

«Moskva lát đường bằng gỗ khuynh diệp! Thế thì tuyệt diệu biết chừng nào?» – Nevskaya nghĩ bụng.

Lá khuynh diệp bao giờ cũng quay cạnh lá về phía mặt trời, vì thế trong rừng khuynh diệp không có bóng râm. Khuynh diệp là loại cây tốt nhất dùng để làm khô đầm lầy. Khuynh diệp rất rậm rạp, tán lá nặng của nó hút số lượng lớn hơi ẩm. Khuynh diệp không sợ gió nóng foehn và mưa và nó mọc được trên bất cứ chất đất nào.

Các con muỗi mang bệnh sốt rét không chịu được mùi ether của lá khuynh diệp. Khuynh diệp tiêu diệt bệnh sốt rét. Có lẽ vì thế mà ở các vùng nhiệt đới người ta gọi nó là «cây đời».

Trời đã tối. Nevskaya ngẩng đầu và nhìn đồng hồ treo tường. Chiếc đồng hồ khẽ tích tắc giữa sự tĩnh mịch của ngôi nhà nhỏ bị vô số cây cối vây hãm. Mới có năm giờ chiều. Đám mây màu xám xanh vươn cao trên biển cả. Tiếng sấm lừ đừ rền vang trong cảnh ngột ngạt nặng nề. Những lá cây nhiệt đới hầu như đen bóng, phủ một lớp sáp mỏng, rì rào và xáo động.

- Sắp mưa rào, - một giọng nào đó nói ngoài cửa sổ.

Vừa lúc đó những tia chớp loằng ngoằng từ đám mây đánh xuống, dường như chúng nứt toát ra và buông rơi lả tả hàng ngàn mảnh thủy tinh vàng óng. Những ngọn lửa chốc lát, rồ dại đó sáng lóe lên trong các lùm cây chanh. Nevskaya tưởng như đó không phải là ánh lửa mà là những chùm chanh chói sáng phi thường.

Gió lùa vào cửa sổ, thổi tung màn và lại phóng đi. Chớp lại lóe và tiếng sấm lăn dưới bầu trời rõ hơn và hung dữ hơn trước kia.

Nevskaya rảo bước về nhà. Trận mưa rào có thể kéo dài cả ngày đêm.

Chị đi dọc các đường phố lúc này đã lộng gió và nhớ lại đòn đầu tiên của cơn giông. Anh chớp dường như đã chỉ cho chị thấy Kolkhida tương lai trong những quả chanh vàng óng vô cùng rực rỡ của chị.

Ở nhà, Chup nói rằng những trận mưa đang kéo tới gần. Phong vũ biểu tụt xuống.

Ban đêm không mưa và sáng hôm sau Nevskaya quyết định đi Chaladidi. Chị nghĩ chắc sẽ kịp trở về trước khi trời mưa.

Ghi chú

[1] Kalimera: lời chào bằng tiếng Hy Lạp. (Chú thích của tác giả).

[2] Comrade: tiếng Anh, nghĩa là đồng chí (ND.)

[3] Trinidad: hòn đảo trên Đại Tây Dương gần bờ phía bắc Nam Mỹ, đối diện cửa sông Orinoco, diện tích 5,131 km2, do Christopher Columbus phát hiện ngày 31-7-1498 trong chuyến đi thứ ba của nhà thám hiểm này (ND.)

TƯỢNG NỬA NGƯỜI BẰNG ĐỒNG

Gabunia đọc Hippocrates[1]. Trong những giờ rỗi rãi anh viết công trình khoa học về Kolkhida và nhằm mục đích đó anh đã nghiên cứu các nhà địa lý hiện đại và cả cổ đại như Strabo, Hippocrates và Homer.

Gabunia tin chắc rằng trong cuốn «Ilyad», bản đồ thời tiết trong thời gian chiến tranh ở Troy đã được giải quyết một cách xuất sắc. Với sự chính xác trang trọng, Homer đã miêu tả sự chuyển biến của gió và mây từ ngày này sang ngày khác. Một trong các nhà khoa học của chúng ta sau khi đọc Homer đã soạn ra một bảng mô tả áp lực không khí trong những thời đại hoang đường đó và giải thích rằng trên Quần đảo có lốc xoáy, trận lốc này đã quét sạch các tàu bè của những người Achaea[2].

«Đất nước của các dân tộc sống ven sông Phasis (sông Rioni) - Gabunia đọc, - là vùng đầm lầy, nóng nực, nhiều rừng và rất ẩm ướt. Ở đó quanh năm có những trận mưa rào như trút nước. Mọi người sống trong đầm lầy. Họ dùng cành cây dựng nhà giữa mặt nước. Họ đi vòng quanh đất nước mình trên kênh rạch, trên sông ngòi chằng chịt ở đó bằng những con thuyền độc mộc. Họ ăn uống bằng nước ấm, tù hãm, thum thủm vì sức nóng của mặt trời và do mưa đọng lại. Ở đó gió nam thổi nhưng có cả gió đông mạnh, nóng nực và khó chịu. Người ta gọi gió đông đó là kenchron.»

- «Họ ăn uống bằng nước tù hãm, thum thủm vì sức nóng mặt trời», – Gabunia nhắc lại và bật ra tiếng chửi. Anh đã biết rõ mùi xút của thứ nước này. Anh tin chắc rằng chính vì thứ nước này mà anh mắc bệnh sốt rét.

Gabunia đứng dậy và mở rộng cửa sổ. Ngột ngạt. Mùi cây vanilla thoảng bay trong không khí. Mùi hương êm dịu đó bao giờ cũng xuất hiện trước những trận mưa lớn.

«Cơn dông đang tụ ở đâu đó», - Gabunia nghĩ và lật trang sách.

Đốc công Mikha bước vào. Anh băn khoăn nheo mắt và kéo chiếc áo Circassian rách, nhẹ nhàng đến gần phong vũ biểu và gõ móng tay vàng khè trên mặt kính. Mắt Mikha co hẹp lại và mờ đục: phong vũ biểu tụt xuống cùng với sự kiên trì của quả lắc đồng hồ.

- Trời sẽ mưa. Anh có thấy hương vanilla sực nức thế nào không? – Mikha nói và nhăn nhó cười. Anh có thói quen lúc nào cũng mỉm cười, ngay cả trong những giây phút khó chịu nhất trong đời cũng thế. Vì tính chất đó Mikha nổi tiếng là người can đảm. - Nước từ núi Shaliko tràn xuống và sẽ chảy tràn ra khắp gầm trời.

Gabunia yên lặng.

- Anh chàng người Anh tóc hung chưa về, - Mikha nói và ngắm mình trong mặt kính phong vũ biểu. - Vì sốt rét mà tôi đâm ra vàng khè như con chim vành khuyên.

Gabunia ngẩng đầu lên. Ở cọc mốc số năm, các con đê trên bờ kênh đã sụt lún xuống một mét. Phải đắp tôn nó lên ngay. Cố nhiên riêng sức người không làm nổi. Chiếc máy xúc duy nhất nằm ì bên cọc vì thiếu một bộ phận dự trữ quan trọng. Syoma đến thành phố lấy bộ phận đó và chưa về.

– Anh em làm gì được trong khi họ sốt rét cả? - Mikha nói lúng túng và quệt mô hội.

Bầu không khí mênh mông trên khắp vùng này ngột ngạt như không khí trong một nhà tắm, Mikha nhổ nước bọt xuống sàn.

- Tôi hiểu, - Gabunia đáp.

Anh đang suy nghĩ. Ngoài cửa sổ, rừng cây rên rỉ trong nóng nực và mùi hôi thối. Bầu trời treo lơ lửng như chiếc vòm câm lặng bằng chì.

Nghe rõ tiếng sấm ì ầm ở đằng xa.

- Thế này. - Theo thói quen cũ, Gabunia đã phác thảo nhanh ước tính trên cuốn sách của Hippocrates. - Sau hai giờ nữa sẽ bắt đầu mưa rào. Ba giờ nữa nước sẽ đổ từ trên núi xuống. Trong ba giờ phải làm xong bộ phận còn thiếu của máy xúc trong xưởng lưu động. Nhưng làm bộ phận đó bằng cái gì, cái bộ phận quỉ quái đó? Làm bằng gì? Cần phải có đồng.

Gabunia cảm thấy cơn sốt rét đang tới. Máu trong người anh nhức nhối như bị muỗi đốt. Anh muốn nằm lăn ra cuộn tròn đầu lại và chẳng nghĩ đến gì hết.

Cơn gió đầu tiên thốc qua rừng và không gian lại lặng như tờ.

- Bảo tất cả mọi người lên Cọc số năm, katso - Gabunia cất giọng khàn khàn nói. - Tất cả không trừ ai, kể cả phụ nữ nữa! Và anh muốn kiếm ở đâu thì kiếm, phải tìm ngay một cục đồng.

- Ờ ờ! - Mikha lắc đầu. - Từ đây đến Chaladidi bảy versta[3], tại trạm ở đó có quả chuông bằng đồng. Anh ra lệnh đi, tôi sẽ đi. Tôi sẽ tháo quả chuông thế nào để không ai hay biết gì cả.

- Đừng nói ngớ ngẩn nữa! - Gabunia khoát tay. - Đi nhanh lên! Gọi tất cả ra cọc mốc số năm, Đi đi thôi!

Mikha nhảy bổ ra khỏi phòng và tức thời Gabunia nghe thấy tiếng loảng xoảng vội vã và những tiếng kêu í ới. Mikha dùng gậy sắt gõ vào thanh bảo hiểm ô-tô dùng thay chuông và hét vang lên to nhất có thể:

- Lên cọc mốc số năm! Cọc mốc số năm!

Một lát sau các công nhân Mingrelia từ trong các lán gỗ chạy ra kênh sau khi đã chụp mũ đi mưa lên đầu. Các dây leo xé toạc sà cạp của họ và cứa vào giày như những lưỡi dao bào. Cuốc xẻng va lách cách vào cành cây.

Gabunia rắc lên lưỡi những tinh thể quinine xôm xốp, hớp ngụm nước và bắt đầu chầm chậm choàng chiếc áo đi mưa bằng vải bạt đã cứng như gỗ. Mặt anh bừng bừng.

Anh nhìn ra ngoài cửa sổ. Mây như bức tường đen từ phía tây xích lại gần và đã che kín mặt trời. Khói tỏa từ rìa của đám mây. Khói giống như những cụm bông bẩn thỉu. Rừng cây im lìm. Đầu óc Gabunia lặng ngắt, réo lên như chất máu đặc quánh, nhầy nhụa. Thái dương anh đau nhói.

«Không biết có phải vì quinine không?» – Gabunia nghĩ và lau trán để xua đuổi những ý nghĩ bạc nhược vì sốt rét.

«Làm gì đây? Sức người không đảm đương nổi nửa công việc. Ngoài Mikha chẳng có ai là phụ tá nữa. Abashidze đã cùng công nhân và Gulia đi nghiên cứu các đầm lầy ven bờ kênh cũ Nedoard. Nếu gặp mưa họ sẽ lâm nguy».

Chỉ còn lại có hai người: anh và Mikha. Mikha là kẻ hèn nhát. Anh ta nổi tiếng vì trong thời gian chiến tranh đã dùng khẩu súng gỉ nhãn hiệu «Smith và Wesson» bắn và chiếc tuần dương hạm «Goeben» của Đức. Tàu «Goeben» đã tiến gần cảng và dùng trọng pháo nã vào thành phố. Mikha đang bán thuốc lá ở chợ, cả chợ nhốn nháo lên. Lúc ấy Mikha đã vớ lấy khẩu súng lục và bắn bảy phát đạn về phía chiếc tuần dương hạm bọc thép. Thậm chí các viên đạn cũng không bay được tới chiếc tàu vì nó đậu cách bờ một cable[4]. Mikha có lẽ đã điên lên vì sợ hãi. Anh ta nghĩ bụng rằng thế là thoát.

Sau mấy phát súng của Mikha, tình cờ chiếc tuần dương hạm lại ngừng bắn và rút ra xa. Từ đó cả thành phố Poti đều xem Mikha là người can đảm, nhưng Gabunia biết rằng anh ta là kẻ hèn nhát ghê gớm. Không thể tin anh ta được. Anh ta đề nghị sang trạm ăn cắp chuông chỉ là để chuồn khỏi rừng lên chỗ cao vì trạm sẽ không bị ngập nước.

Còn thằng cha tóc hung người Anh có lẽ đã nốc rượu ở thành phố, kẹt lại ở chỗ quỷ quái nào đó và sẽ không đem bộ phận dự trữ của máy xúc về kịp.

«Còn ta thì sao?» – Gabunia thấy ớn lạnh. Anh tưởng như một giờ đã trôi qua, tuy thực ra chỉ mới qua có hai phút. - Phải đi tới xưởng sửa chữa, phải tìm cho được đồng».

Cơn đau kéo dài làm xương chân anh khuỵu xuống và cột sống anh khẽ run lên. Gabunia lảo đảo đi ra ngoài thềm nhà.

Anh nhìn lại đằng sau. Sương mù dày đặc cuồn cuộn trên rừng cây. Rừng nhợt nhạt vì sợ hãi. Màu xanh lá cây của bụi bạch dương trở thành hoàn toàn sáng. Đất gầm lên ì ầm ở đằng xa và rùng mình. Tiếng rú gở lạ lan tới gần tựa hồ như các đại dương tràn đến Kolkhida. Tia chớp trắng bệch man rợ đánh xuống đầm lầy.

Răng Gabunia run lập cập và đầu anh choáng váng. Lạnh giá như băng từ từ lan ra khắp hộp xương sọ. Rùng mình! Anh sợ rùng mình hơn cả.

Trời ập tối, nhưng trong cửa sổ các lán gỗ không thấy le lói ánh đèn: tất cả các công nhân đều đã ra kênh.

Gabunia đi đến xưởng sửa chữa lưu động. Có người gọi anh. Anh nhìn quanh. Bóng tối đen kịt. Trên cao nối gió và gió cuốn những cụm mây và những chiếc lá khô đi.

Gabunia bóp trán để khỏi run, căng mắt nhìn và thở phào nhẹ nhõm. Anh đã nhận ra Nevskaya. Giày của chị bị dây leo cào toạc, áo mưa bị rách.

- Tôi cứ sợ không kịp đi từ trạm đến đây. - Chị vừa thở vừa nói. - Tôi không dám nhìn lên đấy, - chị hất đầu chỉ đám mây, – nhìn lên thì tim sẽ thót lại.

Gabunia mỉm cười yếu ớt.

- Chị đến chỗ tôi đi. Cái lán gỗ ở đằng kia kìa, chỗ có cần ăng-ten ấy.

- Nhưng anh đang sốt rét, - Nevskaya nói. - Tại sao xung quanh chẳng có ai cả thế này?

- Mọi người đều ra kênh đào cả. E rằng đê kênh vỡ mất. Máy xúc không chạy được. Anh chàng ngốc Syoma đã mắc kẹt ở thành phố cùng với các bộ phận dự trữ. Tôi sẽ quay về ngay. Chị đến gặp lúc không may.

Gabunia nhận thấy khuôn mặt Nevskaya giật nẩy lên. Anh hiểu rằng đã xúc phạm đến chị. Tất cả những chuyện này đều không phải lúc và đều ngu xuẩn biết chừng nào!

- Chị đi về lán gỗ đi! – gần như anh quát lên. - Hãy đợi tôi. Tôi sẽ về ngay.

Nevskaya quay lại và đi đến lán gỗ. Lông mày chị nhíu lại, môi run lên. Lẽ nào anh chàng cao lêu đêu này nghĩ rằng chị không có khả năng làm việc lúc nguy cấp như tất cả những người khác? Thói lịch thiệp ngớ ngẩn kiểu các hiệp sĩ!

Chị dừng lại gần lán gỗ và nhìn con kênh. Nó cắt ngang những khu rừng nguyên sinh như một dòng sông rộng và chạy dài đến năm chục ki-lô-mét. Bầu trời nặng trĩu và những đám mây chồng chất phản chiếu trên mặt nước trong lòng kênh.

Một con chim nào đó bay sát ngang mặt đất với tiếng kêu như khóc và quệt cánh vào Nevskaya. Con chim bay vào núi, chạy trốn cơn dông.

Nevskaya bước vào trong lán. Ngọn đèn cồn cháy sáng trong phòng Gabunia. Đèn tỏa ánh sáng xanh lơ.

Nevskaya nhìn quanh. Sách vở, các phong vũ biểu, những đôi giày nặng trịch đi ở vùng đầm lầy, những tấm bản đồ và pho tượng lớn nửa người Lênin để trên giá gỗ không bào.

Các cánh cửa chớp ở cửa sổ sập lại. Rừng cây ngả nghiêng và khàn khàn xào xạc. Gió lướt trên ngọn cây và vít cong chúng xuống sát mặt đất.

Gabunia bước vào nhà. Khuôn mặt tái nhợt của anh giật giật lia lịa. Mắt anh lóe lên khô khan.

- Chị nghe đây, - anh nói nhanh và lúng túng – chỉ có một trăm công nhân người Mingrelia... phải, chỉ có một trăm công nhân, chị và tôi phải cứu cho cả phần đất này của Kolkhida khỏi bị ngập lụt. Quanh đây hàng chục ki-lô-mét, thậm chí hơn nữa, không một bóng người... Máy xúc không chạy... Phải làm bằng tay không. Đồng không có. Anh thủy thủ Syoma chưa về. Mươi phút nữa mưa rào sẽ trút xuống. Chị chịu đựng được không?

- Giá anh không bị sốt rét, chắc anh không hỏi tôi như thế, - Nevskaya nhẹ nhàng trả lời. - Không có gì đáng sợ hết. Tất cả rồi sẽ qua thôi.

Gabunia bực bội cười vang.

– Không có gì đáng sợ cả ư? – anh hỏi lại. - Tôi thích sự ương bướng của chị. Tôi thích, nói thật đấy!... Nhưng thôi, ta đi nào!

Chớp lóe lên và trong ánh chớp vun vút Gabunia đã trông thấy tượng nửa người của Lênin trên giá bằng gỗ ván. Lênin như hơi nheo mắt mỉm cười và nhìn Gabunia vẻ dò hỏi.

Gabunia bám chặt lấy bàn. Mắt anh nhòa đi.

- Đồng, - anh nói khẽ, giọng khản đến nỗi Nevskaya chỉ nghe thấy tiếng khò khè. – Đồng đây rồi. Mình ngu ngốc quá!

Anh cầm lấy pho tượng và cười vang. Nevskaya lo lắng nhìn Gabunia. Chị tưởng Gabunia phát điên.

Ngoài cửa sổ bóng tối dày đặc ngọ nguậy, mưa lác đác chênh chếch rơi. Trận mưa rào còn dùng dằng.

– Đem nung chảy, đúc và tiện thành ống lót, tất cả mất hơn ba giờ, nhưng không còn lối thoát nào khác, - Gabunia vừa nhìn pho tượng vừa thong thả nói. – Ở địa vị tôi chắc ông ấy cũng sẽ làm như thế.

– Ông nào cơ? – Nevskaya hỏi.

Gabunia không đáp. Anh vội vã bước ra ngoài, đi tới xưởng lưu động và thận trọng ném tượng đồng vào lò nóng rực.

Hai công nhân Mingrelia cau có nhìn Gabunia và quay mặt đi. Họ đã thấy hết, nhưng họ im lặng. Ngọn lửa chiếu sáng những khuôn mặt ảm đạm của họ.

Gabunia ra lệnh ngắn gọn về việc làm ống lót và dù thế nào đi nữa cũng phải lắp được nó vào máy xúc.

– À ha! – bác thợ đúc già đáp và gật đầu với Gabunia. - Chúng tôi sẽ làm cả, đồng chí... Cứ yên tâm đi đi!

Và dường như đợi cho xong câu nói đó, mưa rào trút xuống. Mưa ầm ầm và như những thác nước đều đặn trút từ trên trời xuống. Cách hai chục bước chân không nhìn thấy gì cả.

Nghẹt thở vì mùi nước ẩm, buồn nôn, Gabunia bước vào lán gỗ tìm Nevskaya. Anh trượt chân và chửi rủa. Anh tưởng như Biển Đen chồm lên trời và sẽ tuôn nước lên trái đất trong bốn chục ngày và bốn chục đêm.

Nevskaya đang đợi Gabunia. Mưa rào rào trên mái nhà và chảy thành dòng trên cửa kính như thứ mực óng ánh.

Nevskaya thắp đèn cồn. Chuông điện thoại reo vang.

Một giọng nói xúc động vang lên trong ống nói:

- Gọi từ Kvaloni đây! Nước tràn từ núi xuống, núi Shaliko, trông khiếp lắm. Người ở chỗ anh có mặt trên Cọc số năm không?

– Có! – Nevskaya hét lên trả lời. Giọng nói đó không đáp lại.

Chị treo ống nghe lên và hiểu rằng thế là từ phút này Gabunia, chị và anh em công nhân chỉ còn là một dúm người không đáng kể bị lạc lõng trong rừng rậm và đầm lầy, những người bị cắt rời khỏi toàn thế giới. Không có và cũng không thể có sự giúp đỡ.

Mưa rào càng dữ dội. Tiếng mưa trầm xuống và mưa to hơn rõ rệt. Chốc chốc những đám mây lại lóe sáng giữa ánh chớp cau có và sấm sét va vào núi, rít lên thành những tiếng gầm vụng về, đứt quãng.

Nửa giờ sau Nevskaya cùng với Gabunia đã lần tới Cọc năm.

Mưa gào rú trong bóng đêm dày đặc và những người công nhân la hét oang oang. Không có đèn bấm. Chiếc đèn pha - chiếc duy nhất đặt trên máy xúc, nhưng máy xúc không chạy.

Mọi người mò mẫm đào đất. Họ thở khụt khịt, nhổ nước bọt và hung hăng ném đất y như thể họ trốn tránh cơn bão lửa vậy. Tưởng như xung quanh không có đất đai, rừng rậm, không có cả bầu trời lẫn không khí mà chỉ có độc một đám hỗn mang nguyên thủy trơn nhẫy.

Con kênh gầm thét. Gabunia bật chiếc đèn bấm nhỏ chạy bằng điện và chiếu vào thước đo mực nước cắm trên đáy kênh. Nước cuộn sóng đục ngầu chảy trong kênh như xối trong ống máng. Nước cuốn theo các thân cây và những cây cối gãy nát.

- Mikha! – Gabunia hét to. - Nước lên thế nào?

– Mỗi phút lên hai xen-ti-mét, katso ạ, - Mikha đáp từ trong bóng tối và chiếu ngọn đèn bấm mờ đục ven dòng kênh.

Nước dâng lên cách mặt đê hai mét.

Gabunia ước tính. Một tiếng rưỡi đồng hồ nữa tại Cọc năm nước sẽ tràn qua đê, cuốn phăng đê đi, chảy ào vào rừng và biến cả phần đất của Kolkhida mang tên là Khorga này thành một hồ nước đục ngầu.

Chỉ cốt sao cho mưa đừng to lên!

Gabunia run lên vì lạnh. Nước rỏ giọt từ áo mưa của anh xuống, đôi giày của anh kêu lép nhép. Anh tháo mũ ra và ném xuống bùn: mũ ướt sũng và đè nặng như chì lên đầu anh.

Nevskaya cũng chẳng nhận ra quãng thời gian trước khi xảy ra tiếng ầm ầm và tiếng róc rách kỳ lạ trong dòng kênh dài bao lâu nữa. Chị dùng xẻng hăng hái xúc đất như những người công nhân Mingrelia. Tóc xõa xuống mặt chị khiến chị thở không được. Chị lấy tay dính đất sét lõng bõng vuốt mặt. Tóc chị bết lại. Dễ chịu được một lát.

Nevskaya nghe thấy hơi thở hổn hển của mọi người xung quanh, tiếng xẻng lách cách, tiếng đất ẩm rơi bình bịch nặng nề, tiếng la hét của Mikha và giọng nói nhanh, oang oang của Gabunia. Thỉnh thoảng mưa rào và gió quật hết sức vào lưng chị. Chị trượt chân và ngã trong bùn lầy.

Đê đã sụt lở và công việc tưởng như vô ích.

Nước trong kênh bất chợt réo ầm lên một cách gở lạ. Gabunia soi nhanh thước đo nước. Nước sủi bọt quanh thước đo và chồm lên ngay trước mắt.

– Dùng gỗ đắp bịt lại! - Gabunia hét lên. - Đê bị sụt lở!

Anh lao đến chiếc thuyền gỗ ván. Anh nhanh chóng trượt chân trên đất sét trong thuyền, người vẫn đứng, y như lũ trẻ con miền bắc trượt dốc băng vậy. Mikha và một số công nhân bò theo anh.

- Rìu đâu! - Gabunia hét to.

Những người Mingrelia làm việc không ngừng. Thuyền bị bục. Nó xoay tít và chìm trong bóng tối.

- Chỉ cần họ kịp xử lý chỗ sụt lở! Chỉ cần họ kịp thôi! – Nevskaya nói lúng búng và ném đất.

Nước trong kênh phồng mọng lên như những gò nhỏ. Tia chớp muộn màng giáng xuống.

Nevskaya trông thấy nước xám mênh mông như biển cả chảy thẳng đứng từ trên trời xuống, trông thấy những con người bê bết đất sét và đứng trong nước đến mắt cá chân, những tia nước điên cuồng đang liếm láp mặt đê. Chị tưởng như ở một số chỗ nước đã tràn qua đê.

Tiếng sấm rền lên từ biển vào núi và rung chuyền bầu trời. Mưa nặng hạt hơn. Tiếng công nhân la hét vang xa. Một bóng đen lướt chạy trên đất sét, tiếng rút chân lép nhép ẩm ĩ. Cậu bé đứng cạnh Nevskaya vứt xẻng và khóc lóc thảm thiết.

- Chết rồi! Chả làm gì được nữa cả! – một giọng khàn khàn kêu lên.

Phía dưới, trong dòng kênh, tiếng rìu nện mau và nhanh: Gabunia và công nhân dọn dẹp chỗ sụt lở ở đó.

- Có chuyện gì thế? – Nevskaya kêu lên.

- Có người rơi xuống nước, - một giọng người trả lời bằng tiếng Nga. - Làm đi cô, đừng nói chuyện!

Tiếng người thở phì phò tưởng như sắp chết. Đất như keo, dính bết vào xẻng. Đầu Nevskaya choáng váng.

Chị nghe thấy giọng nói của Gabunia đang quay lại. Anh trấn an công nhân và thậm chí còn đùa cợt nữa. Chỗ sụt lở đã được xử lý, nhưng nước vẫn tiếp tục dâng lên.

Gabunia leo lên đê. Nước cách mặt đê hai mươi xen ti-mét. Gabunia lắng nghe. Anh muốn xác định bằng tai xem mưa đã ngớt chưa. Nhưng mưa vẫn ào ào dai dẳng như trước.

Gabunia chầm chậm đi trên đê và quan sát thấy một khe nứt. Nước rỉ theo khe nứt đó. Ngay thức khắc, Gabunha hiểu rằng đê rồi sẽ vỡ ở chính ngay chỗ này.

– Khabarda! - Gabunia hét lên. - Mikha! Đưa công nhân lại đây! Mau lên!

Mikha chạy đi và bắn chỉ thiên – đó là hiệu lệnh báo động theo quy định. Mọi người vừa chạy đến chỗ Gabunia vừa dùng xẻng gạt dây leo như tránh những con chó câm.

Gabunia quay mặt về phía biển vô hình, nơi xua cơn mưa đến, anh nghiến răng lại và nắm tay đe dọa trong bóng tối.

- Mày sẽ ngừng ở chỗ tao! - anh khẽ nói và cười vang. Bệnh sốt rét xáo trộn các ý nghĩ của anh và khiến chúng hỗn loạn.

Công nhân nhanh chóng lấp đầy khe nứt. Mikha lại bắn súng hiệu ở cách Gabunia vài bước chân. Anh đã tìm thấy một chỗ rò thứ hai, tại đây nước rỉ vào mạnh hơn.

- Vô ích thôi! - Gabunia lẩm bẩm và ráng sức rút chân khỏi đất sét.

Anh không thể đi được. Anh lảo đảo và ngồi lên bùn lầy, tay bám lấy đất. Tay anh thõng thượt ra. Gabunia dồn sức cuối cùng của ý chí buộc mình vùng khỏi mặt đất, nhưng chân anh đờ ra. Anh nằm trên mặt đất và chửi. Cơn sốt rét quật anh và ném anh đi như nước trong dòng kênh cuốn những gốc cây mục.

- Những người sốt rét... những người anh hùng... - Gabunia thì thào và nhắm mắt lại. - Mikha đừng đưa...

Gabunia đã nghe thấy tiếng súng thứ ba. Có ai đó vấp phải người kỹ sư và kêu thét lên. Anh tưởng như đó là Nevskaya. Anh khịt mũi và nhổ ra nước bẩn và đất sét. Có ai đó nâng anh dậy và đặt anh ngồi. Sau đó anh nghe thấy những tiếng kêu la thảm thiết và tiếng chân người chạy thình thịch nặng nề và anh dửng dưng nghĩ rằng thế là đê bị vỡ và chỉ tí nữa thôi đất sét lỏng sẽ hút lấy và nước sẽ nhấn chìm anh.

Anh mở mắt và choáng váng. Ngôi sao trắng lóa từ trong rừng tiến về chỗ anh với tiếng loảng xoảng của sắt thép va vào nhau.

Đèn pha!

Gabunia trỗi dậy. Anh không để ý thấy có ai đó thận trọng đỡ lấy vai anh. Anh nhìn ngôi sao và khóc. Anh không thấy xấu hổ. Bệnh sốt rét và cái đêm man rợ này đã làm anh mệt lử. Mà ai có thể trông thấy nước mắt trên khuôn mặt bê bết đất sét của anh cơ chứ!...

Chiếc máy xúc cuốn vào xích của nó hàng núi đất sét, khua xích loảng xoảng, gầm rú lên như một khẩu pháo nặng nề và bò nhanh về phía Cọc năm. Phía trên, nó chiếu đèn pha sáng chói trên cần máy. Máy xúc phụt hơi nước và rú còi căng thẳng kinh khủng.

Công nhân tản ra và máy xúc nhanh chóng đưa chiếc gàu khổng lồ đầy đất sét ẩm trên đầu mọi người, nặng nề đổ đất xuống chỗ đê nứt và đã bịt kín chỗ rò.

Trởng như tiếng kêu phấn khởi của mọi người đã chặn đứng trận mưa lại.

Gabunia trông thấy những cánh tay giơ lên, những khuôn mặt nhợt nhạt, những chiếc áo đi mưa rách toạc. Anh trông thấy một ông già Mingrelia chìa đôi tay run rẩy về phía chiếc máy xúc. Anh trông thấy Syoma mình trần, răng nghiến chặt. Ba vết thâm trên ngực anh cắt ngang vết sẹo đẫm máu. Syoma ráng sức điều khiển tay lái, không nhận được ra mặt anh: gò má anh nổi cục lên dưới làn da nhợt nhạt và cặp mắt anh đã biến thành hai kẽ nhỏ.

Gabunia mỉm cười và bỗng nhiên anh lắng nghe sự im lặng. Anh cảm thấy sự im lặng đó trước khi anh hiểu được chuyện gì đã xảy ra.

Trận mưa rào đã bất chợt lặng đi. Xung quanh, các khu rừng được nước mưa rửa sạch im phăng phắc.

Gabunia loạng choạng và ngất đi.

Ghi chú

[1] Hippocrates của đảo Kos (khoảng 460– 370 trước Công nguyên): nhà y học Hy Lạp cổ đại, ông có ghé thăm vùng Colchis (tức Kolkhida) và ghi chép về đất nước này, về hệ động thực vật cũng như những bệnh dịch ở đây. (ND.)

[2] Achaea: Bộ tộc cổ ở Bắc Hy Lạp. (ND.)

[3] Versta: Đơn vị đo độ dài cũ của Nga, tương đương 1.0668 km. (ND.)

[4] cable: đơn vị đo chiều dài dùng trong ngành hàng hải, bằng 185,2m. (ND.)

TRẬN LỤT CUỐI CÙNG

Các bóng điện trắng bệch cháy sáng trong buồng vô tuyến điện của cảng. Tiếng radio ri ri như tiếng dế kêu. Nhân viên vô tuyến điện cau có và bực bội giật giật vai, truyền tới người phụ trách cảng ở Batumi bức điện:

«Sông Rioni và Kaparcha đã tràn qua bờ. Nước hai sông đó hòa lẫn nhau và chảy ùa vào thành phố. Chỉ còn cảng nằm ngoài vùng lụt. Nước đang lên. Các phố bị ngập hầu như đến một mét. Xin kịp thời gửi tàu thủy và thuyền bè tới để cứu giúp cư dân». - Chup nhún vai. Bên ngoài các bức tường, bão cấp mười một đang hoành hành. Những đợt sóng đen ngòm bay tràn qua đê chắn sóng và giáng mạnh vào con tàu bỏ neo ở cảng đang lúc lắc. Trận mưa rào ào ào như súng máy nổ trên mái các nhà kho ở cảng lợp bằng tôn múi.

Người phụ trách cảng quyết định đưa những tàu nào và những thuyền bè nào từ Batumi đến Poti! Trong cơn bão như thế này ngay đến các tàu vượt đại dương cũng không dám liều ra khơi.

Chup cau có. Một ngày rắc rối! Từ sáng Christophoridi đã mất hút và Yolochka ngồi một mình. Chup đưa cho cô bé tập truyện cổ tích, nhưng biết rõ rằng Yolochka chẳng đọc gì cả vì sợ hãi và thỉnh thoảng lại khóc. Nhớ lại chuyện đó, Chup co dúm người lại. Làm sao mà không sợ được khi ngoài cửa sổ là sự phá bĩnh thật sự: các đợt sóng gần như quật thẳng vào tường nhà.

«Hừ, thằng nỡm đợi đó, mày mà rơi vào tay tao!» - thuyền trưởng nghĩ về Christophoridi và chậc chậc lưỡi. Một ngày quỉ quái! Trên đường đi đến trạm vô tuyến điện ông đã hai lần vấp phải rắn. Lũ rắn chạy lụt, bò lên cảng và náu mình trong các đống manganese.

Chup căm ghét mọi loài giun dế, đặc biệt là rắn và cóc. Thậm chí ông không dám nhìn cả những con sâu biển hình rắn đỏ ửng. Chỉ còn thiếu có những con lợn rừng chưa chạy từ đầm lầy vào cảng nữa thôi!

Nhân viên vô tuyến điện đã truyền xong bức điện và hỏi:

– Chà, người phụ trách cảng lo liệu thế nào đây? Chả lẽ lại co vòi?

– Không sao, - Chup đáp, – ông ta sẽ nóng gáy lên chứ.

Chup còn có sự bực bội thứ ba. Trưa nay chiếc thuyền buồm chở quít bị va vào bờ cảng vỡ tan tành. Trên thuyền chỉ có một ông già. Mọi người kéo ông ra. Ông già hung dữ và chi li này bị tai nạn làm cho đờ đẫn, ông yêu cầu Chup đưa xuồng ra thu nhặt các quả quít. Quít bập bềnh trên các con sóng ở khắp bến cảng. Ông già Thổ Nhĩ Kỳ thề rằng Chup sẽ chịu trách nhiệm trước tòa án vì sự mất mát số quít này. Chup đã tống cổ ông đi.

Các thủy thủ trên tàu Hy Lạp, trông giống như chiếc quán ăn nổi vì nó bẩn thỉu và sặc mùi thịt cừu và mùi cà-phê, đã thử dùng các thùng buộc dây dài để vớt quít. Con tàu tròng trành và chốc chốc nó lại nhô cái boong thảm hại bị giày giẫm bẩn, vàng khè của mình lên.

Chup không ưa những chiếc tàu Hy Lạp vì chúng bẩn thỉu và vì các thủy thủ Hy Lạp quá mê say việc tô màu sơn hoàn toàn không thích hợp. Trên ống khói màu xanh lơ họ quét một bông hồng đỏ to tướng hoặc cả một vòng hoa hồng. Nói chung các tàu Hy Lạp bao giờ cũng vẽ đủ mọi loại trang trí, chỉ có thiếu mỗi thần ái tình Cupid mà thôi. Các tàu này khiến Chup phát khùng lên. Thế cũng đòi là thủy thủ! Cái bọn lái buôn chanh!

Tiếng điện thoại reo vang. Chup cầm lấy ông nghe. Từ bến hàng manganese người ta báo cho ông biết rằng ở cuối đê chắn sóng, nơi các con sóng đã vượt qua những khối bờ đá nhẹ nhàng như những con mèo điên, đèn biển đã tắt ngấm

Chup khoác chiếc áo khoác đồng phục và bước ra ngoài. Làm thế vẫn chưa đủ! Trong đêm tối bỗng nhiên có một con tàu ngớ ngẩn nào đấy chợt nghĩ ra chuyện vào cảng tránh bão, vì không có đèn biển nên nó không tìm được lối vào cảng và lao mình lên đá.

Hầu như không thể sửa lại đèn biển được: sóng ngăn trở không cho lại gần đê chắn sóng, trong một giây nó giội vào xuồng chừng năm tấn nước.

Chup đi đến cuối bến cảng. Ngọn đèn biển đều đặn sáng nhấp nháy. Chup nhìn nó lúc lâu. Ngọn đèn lại tắt và không có chút ánh sáng nào trong hơn năm phút. Thế mà đúng ra ngọn đèn nhấp nháy phải tắt rồi sáng mỗi lần cách nhau mười giây. Rõ ràng là máy của nó hỏng.

Sau đó ngọn đèn chiếu sáng chở lại hoàn toàn đúng qui cách, rồi nó tắt hẳn. Quỉ quái thật!

Chup đưa ống nhòm lên mắt và trông thấy một người nấp ở ban công trụ đèn biển để tránh sóng.

Chup phát khùng hẳn. Cả bến cảng thế là lộn tùng phèo! Làm sao người này có thể rơi vào trụ đèn biển được? Chỉ có một cách giải thích: người đó đi đến cuối đê chắn sóng vì mải mê cái gì đó («Biết được người đó say mê cái gì trên đê chắn sóng vào lúc có bão kể cũng thú vị» - Chup nghĩ bụng) và không nhận thấy sóng đang xô mạnh lên. Khi người đó nhìn quanh thì sóng đã tràn qua đê và thế là đường quay về đất liền bị cắt đứt. Để tránh sóng người đó leo lên ban công nhỏ ở trụ đèn biển; tiện có cầu thang nhỏ bằng sắt mà. Sóng không chồm tới ban công, Người đó nhỏ bé, trông như người lùn.

– Thằng khốn kiếp nào thế? Biết được kể cũng thú vị, - Chup lẩm bẩm. - Vì cái hạng người này mà chiếc tàu có thể va vào bờ đá vỡ tan. Thật xấu xa!

Nhưng dẫu sao đi nữa cũng phải đưa người đó ra khỏi trụ đèn biển.

Ở cảng thì còn lại hai chiếc xuồng, các xuồng khác đã gửi tới thành phố để cứu giúp dân cư. Chup lên một chiếc xuồng và đi tới cột đèn biển. Ông đem theo hai thủy thủ. . Ông xỉ vả thậm tệ «Vùng Caucasus ba lần đáng chết» cùng với mưa rào và việc công tác không yên ổn ở vùng đó.

Chiếc xuồng chật vật ép vào cầu thang đá và Chup vừa nguyền rủa mọi thứ trên đời vừa lôi chú Christophoridi tê cóng và đang khóc lóc khỏi trụ đèn biển.

- Hừ, cái thằng khốn kiếp này. – Thuyền trưởng nói với Christophoridi. – Đập chết mày còn là ít! Lại đi bắt cá phải không?

Christophoridi run lên và khóc. Thuyền trưởng dẫn nó về nhà, cho thay quần áo và đổ vào mồm nó một ly rượu vodka. Sau đó ông ra lệnh cho Christophoridi đặt nước pha trà và đi chỗ khác.

Christophoridi sụt sịt. Chú đã ngồi ở trụ đèn biển suốt tám giờ đồng hồ. Chuyện đó là một trong những hồi ức khủng khiếp nhất trong đời chú.

Buổi sáng chú đi câu cá. Cá sòng cứ cắn câu như thể nó được thuê làm việc đó. Trên đê chắn sóng về phía cảng thì yên tĩnh, nhưng sau lưng Christophoridi biển đang gào thét. Sau đó các tia nước bắt đầu tóe lên người Christophoridi. Chú đứng dậy và nhận ra khúc đê rẽ ngoặt vào bờ đã bị các đợt sóng tràn qua như thác lũ. Không có cách thoát. Christophoridi đã bị cắt rời khỏi cả thế giới.

Chú sợ quá. Tiếng sóng ầm ầm và sự giận dữ điên cuồng của nó dọa nạt chú. Chú tưởng như sóng sẽ cuốn phăng con đê và nghiền chú thành cám.

Christophoridi lao lên trụ đèn biển: trụ đèn che chắn cho chú khỏi bị nước bắn lên. Chú choáng váng vì cơn bão.

Chú chưa bao giờ hình dung được biển cả có thể nổi lên tiếng ầm ầm đinh tai nhức óc ghê gớm đến như thế.

Chup đưa Christophoridi về nhà rồi quay trở lại cảng và mấy phút sau ông đi tàu thủy nhỏ vào thành phố.

Nước lên. Trạm phát điện ngừng hoạt động và thành phố chìm trong bóng tối. Chỉ có cảng sáng lên những ngọn đèn xanh lá cây. Những ngọn đèn đó rọi sáng các bến hàng trống rỗng, cỏ dại um tùm và đầy những vũng nước mặn.

Chiếc tàu nhỏ chật vật phóng qua lòng sông Rioni, nơi nước cuốn chồm lên như cái gò, dường như ở dưới nước, trong suốt lòng sông có một con rắn khổng lồ đang bơi, và nước róc rách, ào ào ùa vào các phố đã ngập nước.

Tuy bị lụt nhưng trong thành phố vẫn yên tĩnh. Hầu như tất cả các ngôi nhà đều dựng trên cọc gỗ. Chỉ phải chuyển các cư dân từ một số ngôi nhà sang nhà thờ.

Phải vật lộn vì đám súc vật nhiều hơn. Phải lôi lũ bò cái và ngựa lên các tầng trên. Và kèm theo công việc liều lĩnh đó là tiếng phụ nữ khóc lóc và tiếng thủy thủ chửi rủa.

Mưa đã tạnh ngớt. Những chiếc xe bánh gỗ bơi đi trên các phố. Nước đứng im không chảy, nhiều cánh hoa và lá cây phủ đầy mặt nước. Ếch nhái kêu trên bậu cửa sổ các nhà và trên ngọn các hàng rào. Chúng rơi tõm xuống nước khi chiếc tàu rẽ sóng, thuận đà bay vút vào các dòng nước mênh mông trên phố.

Một con cá chép béo nhẫy từ mặt nước quẫy lên gần quán ăn «Sẵn thức nhắm». Thuyền trưởng tiếc rằng Christophoridi ở lại cảng: chú mà có đây thì thỏa sức bắt cá! Có thể ngồi ngay ở phòng mình mà câu cá qua cửa sổ.

Tưởng như thành phố hoàn toàn không giống thực. Chiếc tàu nhỏ lướt đi, đèn pha sáng rực chiếu vào các phố nơi nước mưa tràn và bắn tung tóe. Cá quẫy trong nước, hoa hồng nở trên mặt nước và những đợt sóng nhẹ vỗ vào các ô kính cửa sổ.

Kahiani gọi Chup từ một khuôn cửa sổ. Ông yêu cầu đi tìm Pakhomov. Nạn lụt vừa bắt đầu là ông già đâm bổ ngay ra khu vực bồi lắng.

Khi họ đến khu vực bồi lắng thì đã rạng sáng. Khu vực này đứng chơ vơ như một thành trì bị nước bao vây tứ phía. Các con đê chỉ nhô khỏi mặt nước cả thấy có vài xen-ti-mét, nhưng vẫn còn nguyên vẹn.

Pakhomov đứng với công nhân ở cạnh cống thứ nhất. Ông nhìn hồ nước mênh mông đục ngầu trải dài đến tận chân trời, nhìn cả vùng bị mưa làm ngập lụt và mỉm cười. Trong sương mù buổi sáng sớm, khuôn mặt Pakhomov dường như màu xám.

- Ông cười cái gì? - thuyền trưởng hỏi và nghĩ bụng: «Khéo chọn lúc mà cười, ông lão lẩm cẩm!

- Các con đê vẫn vững, - Pakhomov đáp. - Khu vực bồi lắng còn nguyên vẹn. Nhưng ở chỗ Gabunia, tại Chaladidi có lẽ khủng khiếp lắm! Dòng nước ở đó chảy xiết.

- Phải, chả vui vẻ gì, - thuyền trưởng lẩm bẩm và không hiểu sao ông thấy bồn chồn lo lắng khi nhớ lại lũ trẻ ở nhà.

Pakhomov từ chối không quay về nhà. Ông chỉ cho Chup thấy mặt trời mù sương đang từ từ nhô lên. Khắp vùng lóe sáng lên dưới ánh sáng trắng lóa bất chợt của mặt trời, cả vùng đã biến thành vũng biển.

- Tiếc thật! - Pakhomov nói, - Cảnh tượng ghế gớm chưa! Một tháng nữa chúng tôi sẽ đào kênh xuyên qua cồn cát và thế là nạn lụt sẽ vĩnh viễn biến khỏi các cuốn sử biên niên của vùng này. Ông đã có mặt trong trận lụt cuối cùng. Hãy nhớ lấy điều đó.

- Hừ, lạy Chúa! – Chup lẩm bẩm. – Rời bến thôi, anh em!

Mãi Yolochka không ngủ. Cô bé ngồi trên giường nệm và đọc tập truyện cổ tích do Chup để lại. Christophoridi nằm trong bếp. Chú đắp chiếc áo khoác cũ của thuyền trưởng và chiếc chăn lên người, cảm thấy ấm áp và ngáy vang nhà.

Yolochka đọc đến đoạn nói về cô gái trẻ tuổi bước vào phòng người thợ làm đồ chơi đầu bạc phơ. Căn phòng hẹp đến nỗi khúc đuôi phía sau tà áo dài để mặc ngày lễ của cô không lọt được vào phòng đó.

Người thợ làm đồ chơi mù mắt. Ông nói với cô gái: «Ta cảm thấy cô đang mỉm cười và ta biết rằng hạnh phúc đang chờ cô. Ta tiếc rằng mình bị mù và không thể vui mừng khi trông thấy cặp mắt sung sướng của cô được.»

Tiếng còi của con tàu Hy Lạp rền lên loạn nhịp ngoài bến cảng. Yolochka rùng mình và khóc. Mẹ đã ra đi từ chiều hôm qua. Bác Chup không có nhà. Và ngoài ra cô bé còn rất thương hại người thợ làm đồ chơi mù lòa: tại sao ông mù?

Yolochka vùi đầu vào gối và khóc mãi. Sau cùng cô bé thiếp đi. Cô bé mơ thấy ông mặt trời bước vào phòng cô, nhưng sau đó hóa ra đây không phải là ông mặt trời mà là một cô gái trẻ mặc chiếc áo dài rực rỡ và đuôi chiếc áo đó không sao lọt được vào trong phòng và tiếng lụa sột soạt ngoài cửa mở rộng. Cô gái nói bằng giọng nói quen thuộc của mẹ Yolochka:

– Tôi cám ơn anh vô chừng, anh Chup, vì anh đã chăm sóc Yolochka! Anh là một con người phi thường.

Biển ầm ầm ngoài cửa sổ mở rộng của ngôi nhà và nghịch ngợm chiếc đuôi áo lúc thì màu lam, lúc thì màu xanh lá cây, lung linh giống như một bộ lông công.

OÁN TRẢ OÁN

Không ai có thể trách nghiên cứu sinh viên lông thú Vano Akhmetelli là hèn nhát. Vì rằng khi biết tin Abashidze cùng công nhân đi đến con kênh cổ Thổ Nhĩ Kỳ Nedoard để vẽ bản đồ, Vano đã quyết định đi tới đó ngay.

Gần Nedoard, một nơi nguy hiểm và rậm rạp nhất của rừng lầy, chuột nước có thể sinh sản tốt hơn cả. Ở đó có những bụi cỏ bấc um tùm, lau sậy rừng, cây hoa súng và diên vỹ vàng là thức ăn ưa chuộng nhất của giống chuột nước.

Vano chưa lần nào đến Nedoard và coi đó là một thiếu sót trong công tác. Đây là nơi nhiều chuột nước nhất, thế mà anh chẳng viết một lời nào về vùng này trong các báo cáo của mình.

Anh quyết định đi từ phía đường sắt đến con kênh đó. Anh tin rằng sẽ đi qua được vì gió nóng foehn mới đây đã làm khô mặt đất.

Anh đi bộ ra khỏi thành phố, mang theo địa bàn, khẩu súng và bản đồ vẽ tay. Anh cũng đem theo trong ba lô dự trữ lương thực trong bốn ngày.

Ra khỏi thành phố, Vano đuổi kịp anh thủy thủ người Anh tóc hung Syoma. Họ cùng đi với nhau vài ki-lô-mét và dùng cử chỉ ra hiệu cho nhau biết. Sau đó anh thủy thủ rẽ về phía Chaladidi.

Syoma đã chìa cho Vano xem những bộ phận gì đó bằng đồng của một chiếc máy chạy bằng hơi nước, rồi anh ta huýt sáo, tặc lưỡi và cố mô tả công việc của máy xúc. Vano hiểu rằng anh thủy thủ làm thợ lái máy xúc ở chỗ Gabunia.

«Loại người kỳ quặc! - Vano nghĩ bụng. - Hắn ta cuốc bộ năm mươi lăm ki-lô-mét để làm gì trong khi sáng mai sẽ có xe lửa chạy?»

Họ chia tay nhau như những người bạn.

Vano đi thuyền qua sông Rioni và đi sâu vào rừng lầy.

Bầu không khí ngột ngạt lửng lơ, quyện lẫn trong đám cành cây. Đầm lầy bốc lên mùi chua và khó ngửi. Mặt đất tròng trành dưới chân. Vano sợ hãi khi thấy bước chân anh đi làm cho những cây trăn cao lớn rung rinh đến tận ngọn tưởng như những cây đó sắp đổ ụp xuống đầu mình.

- Cậu sẽ tróc tận rễ và đốt cháy tiệt tất cả những cái đó, - Vano nói như đang trò chuyện với Gabunia vô hình.

Khi đi một mình trong rừng, người ta thường hoặc tự nói chuyện với mình hoặc huýt sáo, hoặc hát, hoặc dùng gậy quật gẫy các cành khô. Con người tưởng như bằng tiếng động đó họ tạo ra quanh mình một vành đai bảo vệ rộng lớn.

Vano đã tìm thấy giữa đầm lầy một lối mòn lờ mờ. Anh đi theo đường mòn đó, thỉnh thoảng lại thụt chân xuống bùn. Anh nghiêm khắc tuân theo qui tắc mà các người đi săn lão luyện đã dạy anh: chớ đi chệch khỏi đường mòn một bước. Ở ven đường mòn những khe nứt xanh rờn một cách độc hại.

Thỉnh thoảng các dây leo lại túm lấy ba lô của Vano. Phải rứt nó ra và dùng dao cắt những cái gai cong lớn của dây leo. Không thể dùng tay bẻ gẫy các gai đó được.

Xế chiều Vano ra đến bờ kênh và sung sướng huýt sáo. Đi từ đây chỉ độ ba ki-lô-mét nữa là đến chỗ con kênh mở rộng ra thành một cái hồ và là nơi chuột nước sinh sôi.

Vano dựng tạm chỗ nghỉ chân. Không khí ngột ngạt trong rừng đặc sánh như nước chè. Phải dùng sức hít thở không khí vào phổi.

Vano tháo ba lô và lặng người đi: từ phương tây vang lên tiếng ầm ầm như đạn trái phá. Vano nhìn lên trời: không có mây. Tiếng ầm ầm lặp lại mạnh hơn và tim Vano đau nhói. Anh xỉ vả mình là đồ hèn và bò sang bụi bạch dương bên cạnh.

Anh nhìn lên ngọn cây và cuống cuồng lên. Đám mây cao đã tuôn lên từ phía biển. Nó bị những tia chớp mảnh dẻ cắt nát. Y như tảng đá hoa có những mạch máu bằng bạc chạy ngang dọc vậy.

Vano toài từ bụi cây xuống. Làm gì bây giờ? Quay lại là vô ích. Dẫu sao cũng không thể đi đến được làng ở gần đó nhất. Gabunia đã nói với anh rằng ở Nedoard có những ngôi thành cổ hoang tàn. Đứng tại chỗ cũng không được. Vì lo lắng, ngực anh đau thắt lại.

Vano đi. Những tia chớp dày đặc soi sáng đường mòn. Mây bò trên trời một cách thong thả và hung dữ. Thỉnh thoảng sấm lại gầm lên khàn khàn, rền rĩ, nom như những con hổ kếch xù náu mình trong rừng đang ầm lên.

Trong đời chưa bao giờ Vano trải qua tâm trạng bất lực như thế trước những điều khủng khiếp và uy nghiêm đang được tạo ra trên bầu trời.

Anh thường dừng lại và nhìn mây. Anh hy vọng rằng nó sẽ không bay lướt qua chỗ anh, nhưng cứ mỗi lần nhìn lên trời anh lại tin chắc rằng mây đang bay thẳng đến con kênh Nedoard.

Màu mây đặc sịt và đen ngòm. Mây đánh rơi những cụm khói, bụi và mưa. Mây tụ lại ở chân trời thành đêm đen dày đặc.

Mọi tia chớp lóe nhọn sắc đều làm Vano giật mình. Giá mà mưa mau mau lên! Lũ chó sói đang khóc than và cười hô hố trong các bụi cây.

Vano trông thấy một quả cầu lửa trắng toát phóng xuống ngọn cây. Cây cối dường như bốc khói.

Anh nép mình vào một cành bạch dương và hú lên. Sấm bổ đôi bầu trời. Vano nghe thấy giọng nói của mình và điều đó làm anh yên tâm. Anh quyết định hú lần nữa.

Anh hú. Có tiếng người khàn khàn đáp lại anh, Vano nghĩ chắc đó là tiếng vọng. Anh lại hú nữa và giọng nói quen thuộc lại đáp lại anh. Vano tưởng như đó là tiếng hú của Abashidze.

Anh đi nhanh trên đường mòn, luôn miệng hú trả lời người đang đi lại gần anh.

Trời đã tối hẳn. Mưa vẫn chưa bắt đầu, chỉ có những hạt nước to lẻ tẻ nặng nề rơi lộp độp trên các lá cây. Vano hú lên và huýt sáo: anh đã hết sợ hẳn.

Bất chợt giọng nói của người đi đón anh vang lên ngay cách anh vài bước chân phía trước mặt. Vano đã nhìn thấy hình vóc người tối thẫm. Chớp lóe và anh nhận ra Gulia.

- Á à, - Gulia nói giọng hiểm ác, - té ra là anh, anh chàng canh chuột!

Vano im lặng.

– Sao lại im không nói thế? Ở tòa án lưỡi anh đảo lia lịa như chim bay trong lồng cơ mà.

– Bác cần gì? – Vano hỏi giọng khàn khàn.

Anh muốn gỡ khẩu súng, nhưng hiểu rằng hành động đó có thể giết chết anh.

 – Người già nói: oán trả oán, – Gulia nói giọng khụt khịt. - Người già dạy chúng tôi sống theo khuôn phép. Còn chú thì nghĩ thế nào hả?

Chớp lại đánh xuống và sấm gầm lên. Vano nhìn thấy khuôn mặt gầy gò, hốc hác của Gulia. Mắt người thợ săn lóe lên một cách giễu cợt.

– Gulia... - Vano mỉm cười thảm hại. – Bác muốn gì tôi, bác Gulia? Các kỹ sư đến và cả bác lẫn tôi, chúng ta đều sẽ gay go cả. Người ta đốn rừng. Bác sẽ mất lương ăn vì bác là người đi săn, còn tôi sẽ mất công việc. Ba năm nay tôi vật lộn với con thú quỉ quái này. Chúng ta chả nên giận lẫn nhau, katso ạ.

Gulia im lặng. Tim Vano thắt lại nặng nề.

- Người khôn ngoan giận thằng ngốc để làm gì? – Gulia nói giọng khàn khàn. - Anh là thằng ngốc. Tôi muốn nhổ toẹt vào những khu rừng thối mục này. Giờ đây tôi không phải là người đi săn, mà là một công nhân. Người già dạy chúng tôi sống theo khuôn phép. Và người trẻ cũng dạy chúng tôi như thế. Chỉ có điều họ không phải hạng người như anh. Sao run thế, katso? Anh muốn bỏ tù tôi, còn Gabunia thì cho tôi việc làm. Anh suy nghĩ như một thằng ngốc còn Gabunia suy nghĩ như một người thông minh. - Gulia cười vang. - Sao run thế, katso? Anh sợ à? Tôi không muốn giết anh. Ta đi thôi.

Bác quay lại và đi trước.

Mấy phút sau họ đi đến gần thành cổ hoang tàn. Abashidze đón tiếp họ một cách ầm ĩ.

Họ ngồi hơn một ngày đêm trong căn lều dựng bên bức tường đổ nát. Mưa rơi. Khắp xung quanh ngập nước trông như biển cả.

Vano ngượng chín cả người. Anh không dám nhìn thẳng vào mặt Gulia. Người thợ săn man rợ tỏ ra khôn ngoan hơn anh. Bác ấy nói: “ Tôi muốn nhổ toẹt vào những khu rừng thối mục này», - và bác ấy đã nói đúng.

Vano chả để ý đến thời gian và hoàn toàn dửng dưng cùng tất cả mọi người đi từ Nedoard ra sông Rioni.

Họ đi suốt ngày, chốc chốc lại trượt chân xuống nước. Anh em công nhân kéo theo các thước đo nước nặng trịch. Trong rừng trống rỗng và lặng lẽ. Họ không nghe thấy một tiếng chim hót nào. Mọi sinh vật đều đã rời khỏi rừng lầy. Ngay đến chó sói cũng không gào rú. Chỉ có những con ếch nhảy vút ở dưới chân và những con rắn nước béo mọng bơi trong đầm lầy, đầu vươn lên.

«Vùng đất khỉ gió!» – Vano nghĩ. Và làm sao anh lại có thể gây gổ chỉ cốt để giữ lại cả cái thế giới của hơi độc, đầm lầy, những khu rừng mục thối, thế giới của sốt rét và lũ lụt, của ngô và than bùn ăn mòn da!

Cho đi đời nhà ma! Một quả cam giá bằng hàng trăm con chó sói mình đầy vẩy nến.

BÁO CÁO CỦA KAHIANI

Kahiani làm các báo cáo một cách chật vật, nhưng bù lại, các báo cáo của ông nổi bật tính chính xác toán học.

«Cơn bão mạnh cấp mười một ở phía Tây Nam, Kahiani viết, – đã dồn xô một dải cát vào cửa sông Kaparcha, cách thành phố Poti ba ki-lô-mét và ngăn tịt con sông này. Đồng thời mưa rào trút nước xối xả. Mưa kéo dài hơn sáu tiếng đồng hồ.

Các sông Rioni, Kaparcha, Tsiva và Khobi, - không kể hàng chục các con sông nhỏ khác, – tràn ào ạt qua bờ và làm ngập lụt toàn bộ vùng ven biển của Kolkhida.

Trên các đường phố của thành phố, nước lên đến tầng nhà thứ hai. Các loài thú sợ lụt, lao vào thành phố và lên đảo, nơi có bến cảng. Đảo không bị lụt. Đặc biệt có nhiều rắn bò lên chỗ cao.

Nạn lụt đã gây ra những tổn thất lớn cho công việc làm khô đầm lầy của chúng ta, tuy nhiên những tổn thất đó là không đáng kể nếu đem so với dự tính của chúng ta về sức mưa.

Trên con kênh chính ở Chaladidi nước đã đe dọa cuốn trôi các con đê và triệt tiêu công trình kiên trì ba năm. Nhờ có tinh thần anh hùng của anh em công nhân và của kỹ sư Gabunia, tai họa đã bị ngăn ngừa.

Các công việc đã được tiến hành ban đêm, bằng tay. Chiếc máy xúc duy nhất không chạy được vì thiếu các bộ phận dự trữ.

Kỹ sư Gabunia đã lãnh đạo công việc bất chấp cơn sốt rét nhiệt đới. Anh bị cảm lạnh dữ dội và hiện nằm điều trị bệnh sưng phổi tại bệnh viện Poti. Anh công nhân Efrem Chanturia đã hy sinh khi làm việc ban đêm.

Khu vực bồi lắng đã chịu đựng được thử thách một cách vẻ vang. Cả các con đê lẫn các cống đều không bị suy suyển. Kỹ sư Pakhomov không rời khỏi khu vực gần hai ngày đêm và lãnh đạo công việc bảo vệ khu vực khỏi bị phá hủy.

Đoàn đi vẽ địa hình, do Abashidze dẫn đầu đi vào vùng kênh đào Nedoard trong vòng ba ngày, đã được xem là mất tích. Việc tìm kiếm họ không có kết quả gì vì không có những người dẫn đường có kinh nghiệm thì không thể đi sâu vào vùng kênh đó được. Người duy nhất am hiểu các vùng này là Gulia đã đi cùng với đoàn. Chiều qua đoàn đã trở về Chaladidi và dẫn theo anh nghiên cứu sinh Viện lông thú Vano Akhmetelli, anh được các công nhân ta cứu thoát trong rừng.

Trạm trồng cây, theo thông báo của nhà thực vật học chủ chốt Lapshin, hầu như không bị hư hại.

Giờ đây tôi đang cho khởi công nạo vét các nút cát tại các cửa sông, những nút cát này chính là một trong những nguyên nhân chủ yếu gây ra nạn lụt.»

Kahiani đặt dấu chấm và nhăn trán. Ông tưởng như bản báo cáo quá nên thơ. Ông suy nghĩ và gạch bỏ những chữ «các con sông đã tràn ào ạt qua bờ» và «trận mưa rào xối xả», nhưng ông không tìm ra những từ nên thơ nào hơn để thay thế.

– Có mà trời biết, - Kahiani nói, - cái món thi ca này là dễ truyền nhiễm lắm!

CÂU CHUYỆN VỀ CÁC HỘI BẢO HIỂM

Gabunia bình phục một cách chậm chạp. Những ngày đầu anh nằm mê man trong bệnh viện. Anh lờ mờ nhớ lại những cái râu nhọn hoắt của bác sĩ cù vào ngực anh, bàn tay lạnh ngắt của anh đặt trên trán, tiếng thì thào khàn khàn của thuyền trưởng Chup và những chuỗi ngôi sao. Các chuỗi sao đó không ngừng bay ngoài cửa sổ về phía núi.

Trong cơn mê sảng, Gabunia cố hình dung xem việc gì đã diễn ra. Rõ ràng là các ngôi sao rơi xuống núi như mưa rào. Đêm nào chúng cũng trút xuống Kolkhida như sắp bắt đầu một trận lụt chưa từng thấy. Thay vào nước, cả vùng bị ngập trong ngọn lửa trắng lóa. Ngọn lửa loang gần ngực anh và tim anh cháy rực, đau lạ lùng trong ngọn lửa đó.

– Khabarda! – Gabunia hét to lên. - Đưa tất cả mọi người lên Cọc năm, katso!

Bác sĩ lắc đầu vẻ trách móc. Ông không ưa sự mê sảng.

Sau đó Gabunia tưởng như anh cùng Chup đi trong rừng lầy, đi ngược lại dải bình minh xanh lam. Mặt và tóc anh lạnh mát trong gió sớm. Họ đi hai người và tìm Syoma. Chẳng thấy Syoma đâu cả. Lúc ấy Chup rút ở túi , lưỡi dao cạo an toàn và nói: «Chúng ta không tìm thấy hắn trong các vùng này đâu, phải thay đổi phong cảnh thôi».

Chup đặt lưỡi dao cạo vào dải bình minh giữa trời và đất, xoay lưỡi dao như người vặn chìa khóa trong ổ khóa, bầu trời kêu lách cách và bay lại phía sau, và một vùng đất mới mở ra trước mặt. Họ không đi trong rừng lầy mà đi dọc bờ sông Neva. Đêm trắng lóe sáng lên trong làn nước đen ngòm. Cây dã anh đào run lên vì lạnh, lả cành ra ngoài hàng rào bằng gang.

Chup lại mở khóa cửa bầu trời và họ đi tàu thủy trên mặt nước sặc sỡ vì ánh sáng phản chiếu. Xa xa thành phố nằm ngồn ngộn trên bờ. Thành phố trông giống như một đống thủy tinh củ. Nó lóe sáng và long lanh, và Chup thì thào với Gabunia rằng đó là thành phố Venice, ở đây có thể mua được từ bọn buôn lậu những hạt giống của loại cam to bằng quả dưa rồi đem tặng cho Lapshin.

- Quỉ tha ma bắt thằng cha Lapshin đi! - Gabunia hét lên, tỉnh lại và rên rỉ.

Anh biết rằng cơn mê sảng này ban đêm lặp lại vài lần. Cơn mê sảng giày vò anh. Anh toan chạy, nhảy vọt khỏi giường và các cô hộ lý chật vật mới lại đặt được anh vào giường.

Thuốc quinine réo lên trong đầu anh như cơn bão. Gabunia tưởng như ngoài biển có bão liên tục. Anh đờ đẫn nhìn bầu trời màu tím ngoài cửa sổ và nghĩ làm sao mà có bão được trong khi mặt trời chiếu sáng đến nhức mắt.

Sau cơn mê sảng, tiếp đến những ngày khó khăn. Điều duy nhất Gabunia cảm thấy được là sự mệt mỏi, sự mệt mỏi rã rời, chưa từng thấy, khi đó anh mệt bã người vì ngay tiếng thì thào của mình và vì tiếng cử động rất khẽ của cánh tay.

Sau đó anh ngủ liền mấy ngày, hầu như không thức giấc.

Những bước chân nặng nề đánh thức anh dậy. Còn chưa mở mắt ra, Gabunia đã đoán rằng có lẽ đây là lần đầu tiên trong đời người này đi nhón gót chân. Người đó đặt chân xuống, sàn nhà cọt kẹt, anh ta lặng người đi, nặng nề khụt khịt và thận trọng đưa chân kia lên.

Gabunia mở mắt và trông thấy tấm lưng cánh phản của Syoma ở cửa ra vào. Syoma đi ra. Anh đung đưa người trên sàn và gáy anh đỏ ửng lên vì căng thẳng.

Chiếc hộp sắt tây màu xanh lam dùng đựng thuốc lá cuốn, nằm trên chiếc bàn nhỏ cạnh giường. Đó là vật quí duy nhất, đặc biệt của Syoma. Gabunia nhớ lại Syoma đã giữ gìn thứ thuốc lá đó như thế nào và chỉ hút thuốc đó một lần trong cả ngày đêm.

Gabunia không gọi Syoma. Cổ họng anh nghẹn ngào.

Hôm sau Nevskaya đến vào lúc xế chiều. Chị đem tới cho Gabunia những quả cây mới trồng tại trạm thí nghiệm. Đó là quả feijoa. Quả này màu xanh lá cây nhạt, vỏ mờ, hình bầu dục.

Gabunia nếm thử. Quả feijoa có vị như quả như quả thơm và dâu tây dại.

- Có mùi vị nhiệt đới, Gabunia thở phào. - Tuyệt diệu.

Quả feijoa toát ra mùi không khí mùa hè nhẹ nhõm như mùi vị biển cả ban mai và các vườn cây ăn quả tỏa lên sau cơn mưa mát dịu.

- Đây là loại quả hiếm có, Nevskaya nói. –Trong quả này có rất nhiều chất iodine. Nó có thể dùng để chữa cho con người khỏi bệnh xơ cứng.

Chị lơ đãng nói về các loài cây và chăm chú nhìn Gabunia. Ở tầng trên, có lẽ là trong phòng ở của bác sĩ, người ta chơi dương cầm. Nevskaya lắng nghe.

Gabunia nhắm mắt. Anh đã nhận ra điệu nhạc. Đó là điệu hát của Lisa trong nhạc kịch «Con đầm tích»[1]:

«Mây tới đưa sấm lại...»

Nevskaya nhấp nhổm đứng dậy, vuốt mái tóc ẩm của Gabunia và bước ra ngoài. Đến cửa chị quay lại và khẽ gật đầu chào Gabunia.

Ngày hôm sau gần như có chuyện ầm ĩ trong bệnh viện. Chup và Syoma đến. Vẻ mặt Syoma giận dỗi. Tưởng chừng như anh chàng cao lênh khênh này sắp òa khóc. Anh nháy mắt và sụt sịt. Anh bất bình.

Gabunia biết tiếng Anh xoàng thôi, nhưng qua những câu nói nhát gừng vì khụt khịt của Syoma, anh hiểu rằng họ đang nói chuyện về hội bảo hiểm. Nói chung Syoma thốt ra một điều vớ vẩn và xỉ vả Mikha bằng những lời thậm tệ.

Chup phiên dịch. Thì ra mấy ngày sau trận lụt, Syoma không thể làm việc được. Khi anh băng mình ban đêm từ Chaladidi đến con kênh, dây leo đã cào toạt ngực và tay anh. Các vết xước sưng lên và bắt đầu mưng mủ. Syoma đã ở lại thành phố năm ngày và đến trạm y tế băng bó.

Khi anh quay trở về con kênh, Mikha bảo anh rằng anh sẽ nhận lương năm ngày đó ở quĩ bảo hiểm, vì giờ đây anh là người được bảo hiểm. Syoma chửi rủa Mikha là kẻ cướp, đánh nhau với Mikha và hét toáng lên rằng đây không phải là nước Anh và anh ta sẽ băm vằm để làm bít tết bất cứ kẻ nào muốn thiết lập những trật tự vô tích sự của nước Anh ở đây.

Mikha sợ hãi bỏ chạy. Syoma hét toáng lên rằng không ai có quyền bảo hiểm cho Jim Berling, nếu anh không muốn và mọi sự bảo hiểm đều là trò bịp bợm, lừa đảo.

- Có lẽ cu cậu say, – Chup nói thêm theo ý ông. - Hắn đã uống một chai nửa lít rượu vodka.

Syoma hiểu. Do cuộc đời đi biển trước đây anh đã hiểu «vodka» nghĩa là gì. Anh đỏ mặt lên và hét: «No! No!» - và lắc đầu chối cãi. Sau đó anh lật chiếc áo thủy thủ lên, chỉ vào ba vết thâm tím trên ngực và nói với Chup.

- Tôi đã kiếm được cái này từ các hội bảo hiểm đây. Thế là đủ rồi. Tôi không muốn dính dáng đến một hội bảo hiểm nào trên đời này cả.

Syoma đã kể chuyện về các vết thâm tím đó.

Trước chiến tranh thế giới lần thứ nhất Syoma làm chân lái tàu trên tàu thủy «Klondike». Tàu này chạy từ Liverpool đến Newfoundland, nơi ai cũng biết là có bão biển liên miên, sương mù và những núi băng trôi.

Tại Newfoundland có ngọn đèn biển Lightwest trông xa giống như chiếc thuyền buồm đang đi ngược chiều với mình. Trụ đèn biển đó có nền đế rộng và một chiếc tháp thấp nhỏ.

– Ngọn đèn biển đó, – Syoma kể, – là nơi kỳ lạ hay xảy ra các vụ chìm tàu. Các thuyền trưởng cho tàu đi thẳng vào trụ đèn biển đó, xô vào đá ngầm và sau đó họ viết trên các tạp chí hàng hải giả dối: «Tai nạn xảy ra là do trong sương mù người lái tưởng ngọn đèn biển Lightwest là một chiếc thuyền buồm đang đi ngược chiều».

Thật ra đó là một sự bịp bợm hẳn hoi. Tất cả các thuyền trưởng đều biết rõ tính chất của ngọn đèn biển Lightwest và đã lợi dụng tính chất đó để gây ra tai nạn và lẩn tránh tòa án. Các anh hỏi vì sao lại như thế? Vì rằng ở Phương Tây người ta nhận bảo hiểm những tàu thủy ọp ẹp, chở đủ thứ rác rưởi trên đó, rồi đem đánh đắm và lĩnh tiền bảo hiểm về các con tàu đó.

Thuyền trưởng tàu «Klondike» có biệt hiệu là «Con bọ hung» (người ta gọi lão như thế vì quần áo lão bẩn thỉu, suốt đời không bao giờ lão chải quần cả và khi bè bạn nhận xét điều đó thì lão đáp: «Tôi ấy à, tôi là thằng da đen hay sao mà đi chải quần mình?»). Lão đã cho tàu « Klondike» đâm sầm lên đá ở chân ngọn đèn biển Lightwest và nghĩ bụng là mình đã thực hiện tai nạn như một vị thần trẻ tuổi.

Lão quát bảo nhân viên vô tuyến điện đánh tín hiệu «SOS», nhưng không may tai họa lại nổ ra ở đây: radio hỏng và tha hồ cho nhân viên vô tuyến điện toát mồ hôi, chiếc máy vẫn không nhúc nhích gì cả. Lão «Bọ hung» xám ngoét cả người.

Thế mà, như cố ý, đại dương lại nổi bão. Hôm sau tàu chúng tôi bị lật nghiêng đi bởi ngọn gió mạnh đến nỗi không những các máy móc trên tàu mà ngay cả xoong chảo trong khoang bếp cũng réo vang lên. Lão «Bọ hung» hiểu rằng thế là gay go rồi và mặt lão tối sầm lại.

Sang ngày thứ ba, nhờ phép thần thông, nhân viên vô tuyến điện đã sửa chữa được máy radio và phát tín hiệu cấp cứu «SOS». Sang ngày thứ tư nước bắt đầu ngập đầu chúng tôi và có giá buốt giáng xuống.

Đến chiều tàu chúng tôi biến thành một tảng băng. Bão mạnh.

Rạng sáng thì tàu cứu nạn đến. Tất cả chúng tôi tập hợp ở trên boong và ai cũng dùng dây cáp buộc mình vào chỗ nào đó để khỏi bị sóng cuốn trôi.

Tàu cứu nạn loay hoay quanh chúng tôi, thấy rằng khó lo liệu nổi nên nó bỏ đi. Lúc ấy lão «Bọ hung», vốn là tay mê tín, mới thú nhận với chúng tôi rằng lão đã cố ý cho tàu đắm, lão chửi rủa chủ tàu bằng những lời khủng khiếp và cầu xin tha thứ cho lão.

Thậm chí chúng tôi cũng không còn hơi sức mà đập vào mồm lão ta.

Tôi đã buộc mình vào bánh lái trong buồng lái và sang ngày thứ ba khi tàu « Klondike» bị nước ngập đến boong, người ta đã kéo tôi ở đó ra. Ba chiếc tay quay ở bánh lái đã đóng băng vào ngực tôi. Người ta rứt chúng khỏi người tôi kéo theo cả mảng da ngực.

Phải nói để các anh biết rằng đây là lần đầu tiên đáng lẽ lĩnh được tiền bảo hiểm về trường hợp tai nạn ở cột đèn biển Lightwest, nhưng chủ tàu chẳng nhận được cái đếch gì cả. Khi ra tòa, lão «Bọ hung» đã nhận tất cả những điều mà lão đã thú nhận với bọn tôi. Lão cũng chả trốn tránh vào đâu được.

Hiện nay lão đã đổi nghề và làm nghề giết chuột ở cảng Luân Đôn. Lão mang theo chiếc giỏ và đi ném mẩu bánh mì cứng tẩm thạch tín vào các hang chuột.

Thế đấy! Và các anh thử nghĩ xem, sau chuyện đó tôi còn tin lời ai nói về sự trung thực của các hội bảo hiểm xã hội được? Ngay lúc đó, khi nằm bệnh viện tôi đã tự nhủ: «Jim Berling này, giá như mày đem bảo hiểm đời mày được tới một ngàn pound[2] thì mày cũng sẽ cứ là thằng ngốc ngoại hạng trên toàn bộ Cựu và Tân thế giới. Đủ lắm rồi!»

Syoma đập bàn tay lên bàn. Chup trố mắt ra và cười khanh khách. Lần đầu tiên trong suốt thời gian bị ốm, Gabunia cười vang.

Chup giải thích mãi cho Syoma nghe về sự khác nhau giữa bảo hiểm xã hội ở Anh và ở Liên-Xô. Cuối cùng Syoma cũng hiểu ra, nhưng anh không muốn chịu thua ngay. Anh càu nhàu nói rằng không nên gọi hai thứ khác nhau bằng một tên gọi như nhau, nếu không nhất định sẽ gây ra rắc rối.

Syoma bối rối về câu chuyện bảo hiểm và rời khỏi thành phố rất nhanh. Chup ở lại.

Nhân chuyện Gabunia bị ốm, Chup trò chuyện liên miên về bệnh sốt rét:

- Dưới thời Sa hoàng cứ ba năm một, đội quân đồn trú ở thành phố Poti bị chết sạch vì bệnh sốt rét. Ghê không? Do đấy mà có bài hát của binh lính về «Vùng Caucasus chết chóc». Ông tóc hung (thuyền trưởng gọi bác sĩ là ông «tóc hung») nói rằng ở đây có loại sốt rét đặc biệt. Bệnh sốt rét này gọi là bệnh suy nhược đầm lầy. Một nửa số công nhân Mingrelia của anh bị mắc chứng bệnh đó. Tôi nhớ rằng Mikha đã luôn ngạc nhiên: «Người thì không sốt, ấy thế mà không nhấc nổi chân», – hắn nói thế. Khi mắc bệnh này, nhiệt độ xuống thấp hơn mức bình thường. Nhưng anh không mắc bệnh sốt rét đầm lầy đâu, anh bị bệnh sốt Poti chính cống. Điều đó cũng dễ hiểu: xung quanh thối rữa, nóng và ẩm như ở Tây Phi vậy.

– Anh đã đến đấy rồi à?

- Đã đến, – thuyền trưởng đáp – Nhân tiện nói thêm là người da đen không bao giờ mắc bệnh sốt rét cả. Người Mã Lai sốt rét, tất cả các dân tộc nhiệt đới khác bị sốt rét, bệnh này chỉ trừ có riêng mình người da đen. Kỳ lạ thật! Tôi đã hỏi ông tóc hung tại sao như vậy. Thì ra chính thứ ký sinh trùng sốt rét này phát triển trong cơ thể ta dưới ảnh hưởng của các tia cực tím. Chính vì da người da đen màu đen, nên những tia đó không xuyên qua được.

- Anh lại bịa rồi, anh Chup ạ, - Gabunia nói. - Tôi thích nghe chuyện của anh!

Chup ranh mãnh nhìn Gabunia:

- Tôi mà bịa? Anh hỏi ông tóc hung xem. Nể bệnh trạng của anh nên tôi không giận đâu nhé.

- Rồi sao nữa.

- Té ra thuốc quinine lắng đọng trên thành các mạch máu thành một lớp mỏng và lâu không tan. Thuốc quinine không để cho tia cực tím lọt qua. Nó ngăn tịt các tia đó lại. Các tia cực tím không thể lọt vào cơ thể con người và ký sinh trùng sốt rét sẽ chết. Sức mạnh của thuốc quinine là ở đó. Ngay tôi đây này, tôi cũng bị bệnh sốt rét vàng da.

– Ở đâu?

– Trên các đảo ở Thái Bình Dương. Và anh thử hình dung xem, ấn tượng còn lại trong tôi về các hòn đảo đó cũng sặc mùi quinine thế nào rồi đấy. Tôi ăn bột quinine bằng thìa cà phê. Tôi đờ đẫn, choáng váng và lảo đảo như người say rượu. Tôi ăn chuối: đắng, uống nước: đáng. Tay vàng khè. Đứng dậy khỏi ghế và lần đi trong khoang của mình tới giường nằm là cả một hành trình. Và tôi tưởng như cái nóng ở đó là hiện tượng lừa dối. Lấy lý trí mà xét vẫn biết rằng không khí nóng nực, ấy thế nhưng dường như đó không phải là không khí mà là băng. Mùi hôi thối, hương thơm, vẻ hào nhoáng... Nói chung đây là những nơi khá khủng khiếp. Sự thoái hóa. Con người đi loạng choạng với cặp mắt đờ đẫn, run bần bật, kêu rống lên. Kỳ thật! Thật là tuyệt diệu nếu anh tiêu diệt sạch sành sanh cái vùng sốt rét khốn kiếp này và tạo ra trên đó một vùng mới mẻ. Trước kia người ta đã tiến hành những trò vặt vãnh ở đây. Tại các trạm chống sốt rét người ta đã đặt các ô kính quanh nhà được phết hồ dính rồi quan sát xem ô kính nào dính được nhiều muỗi hơn cả. Nếu ô kính ở hướng bắc, thì có nghĩa là muỗi từ phương bắc bay đến; một khi là ô kính ở hướng đông, thì có nghĩa là muỗi từ phương đông bay đến. Sau đó họ lấy các bi-đông, đến những nơi muỗi xuất phát và trải dầu lửa lên đầm lầy. Có thế thôi. Trò trẻ con!... Thôi, tôi phải đi đây, - thuyền trưởng sực nhớ ra nói. - Tôi lại ba hoa, ngốc thật! Anh cần được yên tĩnh chứ.

Gabunia miễn cưỡng để thuyền trưởng ra về. Trong thời gian ốm đau anh có thể nghe hàng giờ chuyện ba hoa của thuyền trưởng và hỏi ông xem đang có chuyện gì «ở ngoài trời», bên ngoài các bức tường của bệnh viện.

Ghi chú

[1] «Con đầm tích»: là truyện ngắn nổi tiếng của Pushkin. (N.D.)

[2] Pound: đồng bảng, đơn vị tiền tệ của Anh. (ND.)

NGƯỜI CHỦ ĐẦM LẦY

Gulia xin Abashidze cho đi săn. Abashidze nghi ngờ nhìn bác và gõ ngón tay lên bảng vẽ.

– Chó sói vẫn bị đầm lầy lôi cuốn hả? – ông hỏi một cách giễu cợt.

Gulia bối rối vò nát chiếc mũ lông trong tay.

– Lần cuối cùng thôi, katso ạ. Tôi nói với đồng chí như nói trước phút lâm chung. Lần cuối cùng thôi. Tôi có chút việc. Một việc rất quan trọng, katso ạ.

- Việc gì?

- Rồi đồng chí sẽ biết ngay thôi mà.

– Đi đi! - Abashidze nói. - Nhưng hai ngày sau phải quay trở về đây. Chúng ta sẽ đi đo đạc các đầm lầy ở Khobi.

Gulia rẽ qua xưởng sửa chữa lưu động. Bác nhờ anh thơ nguội chữa cò súng. Bác ngồi xổm gần anh thợ nguội và nhìn hồi lâu xem chiếc dũa nhỏ xiết trên thép óng ánh bạc như thế nào.

Bụi kim khí ánh bạc bay mù mịt dưới ánh sáng mặt trời chiếu qua khe cửa lên tường. Và qua khe cửa đó, Gulia nhìn thấy con đê kênh mới đắp và những khu rừng mệt mỏi vì nóng nực. Những cành cây mảnh dẻ, tàn úa nghiêng mình sát đất.

- Này ông bạn! – người thợ nguội nói. – Khi nước đổ từ trên núi xuống thì chuyện gì đã xảy ra vậy? Kỹ sư Gabunia đem đến pho tượng bán thân bằng đồng, ném nó vào lò nung và bảo dùng đồng này làm ống lót.

– Tượng bán thân? - Gulia thắc mắc hỏi.

- Tượng Lênin, - người thợ nguội nói giọng bí mật. - Người ta nói anh ấy đã đem theo pho tượng đó từ Leningrad đến Tiflis, rồi đem từ đó đến đây và anh ta tiếc pho tượng lắm.

– Tượng bán thân là thế nào? - Gulia lại hỏi.

– Cái tượng nhỏ như thế này này gọi là tượng bán thân.

Gulia lắc lắc đầu: à, thế thì bác biết. Bác đã trông thấy những pho tượng bán thân. Gulia nhớ lại pho tượng người đàn bà. Bác im lặng và hỏi:

- Anh ấy tiếc lắm hả?

- Tiếc lắm, katso ạ.

Gulia cầm lấy khẩu súng, đưa cho người thợ nguội một bó thuốc lá khô để trả công rồi ra đi.

Bác lang thang hai ngày trong các đầm lầy. Đến ngày thứ ba bác đến thành phố Poti, vào quán ăn «Sẵn thức nhắm» và thì thào hồi lâu với chủ quán. Bác kéo vào quán một túi đựng cái gì đó nặng nề.

Buổi sáng nắng đẹp và quán ăn có vẻ mặt ngày hội. Bức tranh của Becho bóng lên những màu sắc tươi rói. Các ánh phản chiếu màu xanh lam và màu vàng lấp lánh trong mắt Gulia và chủ quán. Vì thế câu chuyện của họ dường như rất vui vẻ và ranh mãnh.

Chủ quán khịt mũi và xúc động. Ông sờ nắn chiếc túi hồi lâu và lúc lắc đầu. Sau đó ông cùng với Gulia kéo chiếc túi vào nhà kho.

Đến chiều Gulia tới bệnh viện thăm Gabunia. Kỹ sư đã vịn vào ghế và tường đi lại được trong phòng.

Gulia bước vào phòng nhẹ nhõm như con mèo. Bác dừng lại ở cửa ra vào và cúi thấp người chào Gabunia. Trên mái đầu húi ngắn lấp lánh mớ tóc bạc khô.

- Gamarjoba, đồng chí, - bác nói với Gabunia và rút ở trong áo khoác ra một gói lớn. – Xin anh nhận món quà của kẻ tầm thường này. Anh ăn đi cho khỏe.

Gabunia giở cái gói nặng ra. Trong đó là súc thịt đùi lợn rừng phủ lớp mỡ vàng óng. Súc thịt thoang thoảng có mùi nhựa cây.

- Xin cám ơn ông bạn! - Gabunia chìa tay cho Gulia. - Bác vẫn chưa bỏ nghề đi săn à?

Gulia ưỡn thẳng người:

– Tôi vừa bỏ rồi. Đây là con lợn rừng cuối cùng. Khi anh cứu tôi khỏi tòa án tôi đã tự nhủ: «Ta sẽ đem con lợn rừng cuối cùng do ta giết được tặng cho kỹ sư Gabunia, con trai người thợ máy già ở Samtredi. Anh ấy đã làm cho ta nên người». Đây là con lợn rừng cuối cùng. Cái chết đến với đầm lầy và cuộc sống đến với con người. Và tôi còn muốn hỏi anh một chuyện: anh đã ném pho tượng ở phòng anh vào lửa phải không? Anh tiếc pho tượng lắm à?

- Cố nhiên, katso ạ.

- Bác thợ nguội cũng đã nói với tôi như thế. Anh đừng buồn. Khi nào anh đi lại được và anh rỗi rãi chúng ta sẽ cùng đi vào đầm lầy cả ngày và tôi sẽ chỉ cho anh xem một vật tuyệt diệu. Đầm lầy che giấu vật đó với con người. Chỉ mình tôi thấy nó.

– Vật gì vậy?

- Đừng vội vã, rồi anh sẽ thấy. Vật đó nằm trong đầm lầy hàng ngàn năm nay. - Gulia bật cười. – Tôi là thủ lĩnh của các đầm lầy cũng như xưa kia công tước Dadiani cầm đầu xứ Mingrelia vậy. Tôi là người chủ đầm lầy. Tất cả những gì tìm thấy trong đầm lầy là của tôi. Và vật đó cũng là của tôi. Tôi tặng nó cho anh vì anh yêu pho tượng nhỏ đến thế.

Mặc dầu Gabunia căn vặn, Gulia cũng không nói vật ẩn náu trong đầm lầy đó là vật gì. Bác chỉ lắc đầu từ chối.

Sau đó bác đến quán ăn. Ở đây, chiều hôm đó, Artem Korkia, Becho và mấy người bạn nữa ăn mừng người dũng cảm nhất ở Poti là anh đốc công Mikha. Tin đồn về hành động anh hùng của Mikha trong lúc lũ lụt đã truyền từ của miệng người này sang người khác.

Khi Gulia bước vào quán ăn, cụ Artem Korkia nâng cây gậy bằng gỗ dương vàng lên trần và hét to lên:

- Ta nghe nói rằng anh đã bán con chó săn của mình rồi phải không, katso?

- Hôm nay tôi bán khẩu súng săn, lão ba hoa ạ, - Gulia nói và ngồi xuống cạnh chiếc bàn nhỏ. – Công nhân thì giữ súng săn làm gì? Công nhân cần có đôi tay khôn ngoan.

CHẠY TRỐN

Một năm rưỡi trước đây Lapshin đã tranh luận với Nevskaya về vấn đề trồng loại chè mới «tóc trắng» ở đâu tốt hơn: ở trên sườn đồi dốc hay ở trên vùng đất thấp. Lapshin quả quyết rằng người ta trồng chè ở vùng đất thấp để tránh gió cho các bụi chè. Nevskaya đòi trồng chè trên sườn đồi. Chị chứng minh rằng trồng trên vùng đất thấp cây chè có thể bị rét làm hư hại.

Người ta đem trồng thí nghiệm cây chè trên cả sườn đồi và trên vùng đất thấp và bắt đầu ganh đua dõi theo sự sinh trưởng của các bụi cây chè. Cuộc thi đua của các bụi chè bắt đầu được tất cả mọi người chăm chú theo dõi.

Nhưng vừa lúc đó xảy ra cuộc va chạm giữa Lapshin với kỹ sư Gabunia.

Lapshin đã quyết định trồng chanh trên dải đất được con kênh chính làm cho khô cạn. Gabunia phản đối gay gắt điều đó. Theo ý kiến anh, dải đất dọc bờ kênh thích hợp với cây gai hơn cả.

Kahiani can thiệp vào cuộc tranh luận và đã gửi báo cáo về Moskva, Moskva đã trả lời rằng cần phải trồng cây gai.

Sau đó Nevskaya nhận xét rằng có lẽ Lapshin phải đi học lớp bồi dưỡng các nhà thực vật học, Lapshin giận dỗi và không trò chuyện với chị nữa. Lòng tự tin của người phụ nữ này bắt đầu khiến anh ta nổi cáu. Anh ta tìm cớ để thường xuyên nói những lời châm chọc chị. Anh ta đã nhanh chóng tìm ra một cái cớ.

Nhạc viện gửi thư nói về cây trúc Provence. Nhạc viện hỏi xem cây trúc này có mọc hoang dại ở Kolkhida không và có nên lập ở gần Poti một trại trồng cây trúc đó không. Lapshin xoay xoay lá thư và nhún vai: nhạc viện cần cây trúc đó để làm gì? Anh ta viết lên góc bức thư bằng thứ chữ nhỏ xíu:

«Trả lời: không hề có cây trúc Provence nào ở Kolkhida cả».

Bức thư rơi vào tay Nevskaya. Chị đến chỗ Lapshin, đặt lên bàn anh lá thư và một thân cây trúc tròn và nói:

– Anh lầm rồi. Cây trúc này mọc ở đây trong trạng thái hoang dại. Mẫu cây đây.

- Phải, nhưng họ cần cây trúc này làm gì?

– Sao lại làm gì? Họ dùng làm sáo, kèn fagotto, kèn sừng.

– Chúng ta còn có những nhiệm vụ nghiêm chỉnh hơn là đi bận tâm đến những chiếc kèn, sáo đó.

- Thế âm nhạc không phải là chuyện nghiêm chỉnh à?

-  Ầm ĩ lên về những cái vớ vẩn, - Lapshin đáp. - Đó là tất cả những gì tôi có thể nói về âm nhạc.

Nevskaya đỏ mặt lên. Làm sao một người có thể nói những điều man rợ như vậy khi người đó gắn mình với việc sáng tạo ra ở Kolkhida một thiên nhiên mới, hiện tượng vĩ đại này có thể là đề tài cho cả một bản nhạc giao hưởng mãnh liệt ấy chứ!

Chiều tối Lapshin đến quán ăn «Sẵn thức nhắm». Người ta gọi chỗ này là quán ăn theo thói quen cũ. Từ lâu quán ăn này đã trở thành nhà ăn kiểu hợp tác xã.

Lapshin bắt đầu mắc chứng mất ngủ. Anh ta kết tội gây bệnh này cho khí hậu khắc nghiệt ở Kolkhida và những lời nói táo tợn của Nevskaya, như anh ta nói, gây cho anh ta «sự giận dữ của thần kinh». Anh ta ghé vào quán ăn, uống rượu vang hy vọng rằng sau đó sẽ ngủ được.

Quán ăn vắng vẻ. Chủ quán thiu thiu ngủ sau quầy hàng như con cú bạc trắng. Những ngọn đèn nhỏ đùng đục soi sáng bức tranh của Becho.

Lapshin ngắm bức tranh. Ở đây sao mà tất cả đều rối tung lên! Lẽ nào lá cây đỗ quyên lại như thế kia? Tại sao các nghệ sĩ cứ luôn luôn tô điểm hiện thực theo ý mình và ai cần đến điều đó?

Lapshin nhận ra Gabunia và Nevskaya ngồi sau chiếc bàn nhỏ ở đằng xa. Gabunia gọi Lapshin lại và đẩy ghế cho anh. Lapshin miễn cưỡng ngồi xuống. Anh phiền lòng vì sự có mặt của Nevskaya.

Để bắt đầu câu chuyện, Lapshin cười khẩy nói:

– Càng nhìn bức tranh này tôi càng bất bình. Đây mà là những quả chanh ư? Những chai rượu vang nhỏ thì có. Còn lá cây nữa! trông chúng giống như những mảnh bát đĩa màu xanh lá vậy... Và những chiếc tàu thủy thì chẳng bao giờ đi vào sông Rioni cả, vì rằng chúng sẽ mắc cạn, còn sự phong phú về thảo mộc ở Kolkhida sẽ hoàn toàn không phải là muôn màu muôn vẻ như trong bức tranh này. Tôi không hiểu tại các nghệ sĩ lại được phép đổi khác tất cả mọi vật theo những điều nảy ra trong đầu óc họ như vậy.

Gabunia nhếch mép cười. Lapshin lạnh người.

– Thế anh hiểu bức tranh này thế nào, xin phép hỏi anh – Lapshin nói bằng giọng ngay bản thân anh ta cũng thấy là đối địch. – Anh thấy gì trong bức vẽ bôi bác này?

– Tương lai, - Gabunia đáp. - À nhân tiện hỏi, anh đã đọc Lenin và Pisarev chưa?

– Có đọc ít nhiều.

– Tôi xin nhắc anh nhớ lại. - Gabunia nói thong thả, miễn cưỡng. - Lenin nói rằng trong ngay một ý niệm tổng quát đơn giản nhất cũng có một mẩu tưởng tượng. Người nói rằng phủ nhận vai trò của tưởng tượng ngay trong khoa học nghiêm ngặt là vô lý. Nếu như không có tưởng tượng thì cũng không có phép bồi lắng cũng như không có những khu rừng khuynh diệp ở Kolkhida.

Lenin đã trích dẫn Pisarev[1]. Pisarev đã viết đại thể thế này: «Nếu như một người không thể chạy lên phía trước và ngắm nghía trong trí tưởng tượng của mình sự sáng tạo, do đôi tay người đó vừa mới khởi đầu, dưới dạng một bức tranh đã hoàn chỉnh, – thì lúc đó tôi dứt khoát không thể hình dung được nguyên nhân nào đã bắt buộc con người đó bắt tay làm và hoàn thành những công trình rộng lớn, mệt mỏi trong lĩnh vực nghệ thuật, khoa học và đời sống thực tế». Anh thấy đấy, tôi đã trích dẫn gần như thuộc lòng, thế mà tôi cứ sợ trí nhớ tôi sút kém vì bệnh sốt rét. Đấy, câu trả lời cho câu hỏi của anh đấy. Bức tranh của Becho về tương lai của Kolkhida. Tôi nhìn bức tranh này và tôi muốn sống trên đất nước mà Becho đã miêu tả. Và tôi sẽ sống ở đó.

– Tuyệt diệu! – Lapshin nói, mặt tái nhợt. – Phải đồng ý với điều đó. Nhưng anh lấy gì để bào chữa cho những cái vẽ không giống ở đây, trên tường này, so với hiện thực thật sự?

Nevskaya đưa mắt nhìn Lapshin.

– Lấy gì ư? - Chị hỏi. - Lấy việc bất cứ sự sáng tạo nào, kể cả sáng tạo khoa học, đều bắt đầu ở chỗ nào kết thúc sự sao chép ngu xuẩn, trần trụi thế giới xung quanh. Thiên nhiên sinh sản, nhưng không sáng tạo. Chỉ có con người sáng tạo.

Lapshin im lặng. Anh ta hiểu Nevskaya một cách tồi tệ. Khi cuộc tranh luận đang găng, hai người chơi vĩ cầm ở công viên thành phố bước vào quán ăn. Họ ngồi lặng lẽ sau chiếc bàn nhỏ trống chỗ và thận trọng kéo cây đàn vĩ cầm.

Những âm thanh cao vút vang lên, tựa như những quả cầu nhỏ bằng pha-lê lăn trên đàn vậy.

Ngạc nhiên vì sự im lặng của Lapshin và vẻ mệt mỏi của anh ta, Nevskaya cho rằng họ đã tấn công anh ta gay gắt quá và chị khẽ mỉm cười nói:

– Thế ra anh không yêu âm nhạc lắm, phải không? Họ sẽ chơi ngay một khúc nhạc cho anh nghe... – Nevskaya quay về phía Lapshin: – Anh sẽ thấy anh lầm biết bao.

Chị lại gần các nhạc sĩ và yêu cầu họ chơi đoạn Lisa trong nhạc kịch «Con đầm pích».

Gabunia đặt lên bàn của các nhạc sĩ một chai rượu vang.

Các nhạc sĩ hội ý với nhau và cùng đưa đều vĩ cầm lên vai. Giai điệu lo âu đánh thức chủ quán. Ông giụi mắt, ngáp và nhìn chằm chặp vào những người chơi vĩ cầm. Trên khuôn mặt của một người già đẫy đà, suốt đời ngồi sau quầy hàng, thoáng hiện một nụ cười.

Các cây đàn vĩ cầm than khóc, tựa hồ giọng của chúng giày vò chúng vậy. Sau đó tiếng đàn tắt lặng ngay. Chủ quán thở dài nặng nề.

- Thế nào? – Nevskaya hỏi Lapshin.

- Chả sao cả! – Lapshin đứng dậy. – Tôi cho rằng âm nhạc chỉ làm những kẻ đang yêu đương quan tâm. Mà những kẻ quan tâm đến âm nhạc cố nhiên là phải quan tâm đến tất cả những gì liên quan tới âm nhạc, dầu cho đó là cây trúc Provence đi nữa.

Nevskaya bừng bừng lên:

– Anh muốn nói gì?

- Tôi chỉ nói rằng các người đa cảm.

– Ngu ngốc! – Nevskaya nói và quay đi.

Im lặng khó chịu. Lapshin đã trả thù. Anh ta rời khỏi quán ăn. Chủ quán chải bộ ngực lông lá và cất giọng khàn khàn vừa nói vừa chỉ tay ra phía cửa mà Lapshin đi ra:

- Anh chàng hãm tài!

Chả bao lâu Lapshin lại chiến thắng lần thứ hai. Các bụi chè «tóc trắng» mọc đều như nhau ở cả trên sườn đồi lẫn dưới vùng đất thấp. Một số người, kể cả Kahiani, cho rằng các bụi chè trồng ở vùng đất thấp thậm chí lại tốt hơn: chúng có nhiều lá to và chúng chắc nịch hơn. Nevskaya nhận sai lầm của mình và xin lỗi Lapshin.

Người ta hái những lá chè non và dính nhớt ở cả hai nơi trồng và gửi tới nhà máy chè. Phải thử hương vị của chè.

Xí nghiệp chế biến cả hai loại chè và gửi ngược trở lại. Nevskaya đem các mẫu chè về nhà và lại ra trạm thí nghiệm.

Chup đem pha ngay cả hai loại chè đó. Ông hồi tưởng lại thời gian ở trên tàu chạy buồm, khi các thủy thủ lấy trộm chè và đã uống thứ nước chè thơm ngào ngạt màu xanh xanh này.

Khi Nevskaya quay về nhà lúc chiều tối chị bắt gặp Chup đang xúc động cao độ. Ông đi đi lại lại trong phòng và chửi ai đó bằng những lời khủng khiếp. Nevskaya cho rằng Christophoridi chắc lại bày trò ngu xuẩn gì đây và chị định bụng sẽ bảo vệ chú bé, nhưng vừa thấy chị, thuyền trưởng đã hét toáng lên:

- Chị đã vượt qua một thằng cha ích kỷ khô khan đó rồi! Xin chúc mừng chị! Tôi đã uống thứ chè hắn trồng và buồn nôn: y như uống nước chổi tắm hơi nước vậy. Chị thử uống mà xem.

Ông rót nước chè cho Nevskaya. Quả nhiên nước chè có mùi ôxit đồng.

- Thằng cha này làm mất uy tín vùng á nhiệt đới Xô-viết rồi! - Chup trang trọng nói. - Còn bây giờ chị uống thử thứ chè này, chè do chị trồng.

Nevskaya uống thử. Vị chát của nó dường như thuộc về một loại chè hoàn toàn khác.

- Vậy mà chè loại nhất đấy! - Thuyền trưởng hét lên. - Loại nhất đấy! Cả hai đều là giống chè «tóc trắng» cả.

Nevskaya nghĩ: đâu là nguyên do khiến chúng khác nhau về hương vị? Rõ ràng là trên sườn đồi ấm và khô hơn. Không khí lạnh đọng ở trên vùng đất thấp, đặc biệt là về mùa đông, không khí cũng lạnh hơn ở trên đồi. Lạnh hơn đến năm độ. Kinh nghiệm trồng chè cho thấy phải cẩn thận phi thường biết chừng nào khi trồng cây nhiệt đới ở Kolkhida, tại đây vi khí hậu thể hiện rất rõ nét.

Mấy hôm sau cả hai loại chè đều được đem phân tích ở Chakvi. Chè của Lapshin được coi là loại trung bình, chè của Nevskaya thuộc loại thượng hảo hạng. Ngay ngày hôm đó Lapshin đưa đơn cho Kahiani xin nghỉ phép. Anh ta tranh luận hồi lâu với Kahiani làm ông nổi nóng. Kahiani nhún vai và tỏ ý thắc mắc.

Theo ý ông, mọi người dứt khoát đã sinh ra ngớ ngẩn rồi. Anh ta cần gì nào? Nghỉ phép ư? Thì có thể nghỉ ở đây và không phải bỏ việc nghiên cứu. Ánh sáng mặt trời ư? Ở đây thừa thãi. Biển cũng đủ. Không khí ở Kolkhida tuyệt diệu. Còn về sự yên tĩnh thì đặc biệt là vùng ngoại ô Poti nơi Lapshin sống thật quá yên tĩnh, thậm chí không nghe thấy tiếng chó sủa. Không phải là một vùng đất thông thường mà là đất thơ thuần túy. Lapshin đã nằng nặc xin và Kahiani đành chịu. Ông phản đối vì nguyên tắc nhiều hơn. Khi Lapshin đi ra, Kahiani lẩm bẩm:

- Nếu như một phụ nữ vượt hơn tôi, một kỹ sư già, tôi sẽ sụp xuống chân chị ta. Nghĩ mà ngượng! Chả hiểu vì sao anh ta lại xin nghỉ phép. Thử nghĩ coi, một bản tính rắc rối biết chừng nào! Ai cũng có lòng tự ái, nhưng phải biết giấu nó vào túi cho đúng lúc và biết rút nó ở túi ra cho đúng lúc, katso ạ!

Ghi chú

[1] Dmitry Pisarev (1840 – 1868): nhà phê bình văn học, nhà chính luận người Nga. (ND.)

LỜI PHÁT BIỂU CỦA CỤ ARTEM KORKIA

Christophoridi hăng hái đánh giày cho một đội viên thiếu niên nhỏ bé người Mingrelia. Tên chú bé đó là Soso.

Soso nhìn thấy trong mũi giày bóng lộn khuôn mặt rộng hơi nhếch mép cười của mình và chiếc khăn quàng đỏ mới.

Cụ Artem Korkia, ông của Soso, đứng ở bên cạnh, tì trên chiếc gậy. Cụ theo dõi việc đánh giày và càu nhàu về Christophoridi. Cụ thấy dường như chú bé Hy Lạp láu lỉnh này phết ít xi. Christophoridi cằn nhằn nói ra bộ khinh thường: «Càng ít xi, giày càng bóng. Có gì mà phải quấy rầy!».

Chưa bao giờ cụ Artem Korkia cảm thấy trang trọng như thế. Thằng bé cháu của cụ đã gia nhập đội thiếu niên tiền phong. Cụ Korkia coi đó là bước đầu để trở thành kỹ sư như Shalva Gabunia chẳng hạn.

Nào đã hết đâu. Đội thiếu niên đã giao cho Soso đọc lời chúc mừng các nhà khoa học về công sức lao động của họ ở Kolkhida.

- Cậu sẽ phát biểu ở đâu hở chú bé vàng ngọc? - Christophoridi hỏi Soso.

Soso đã toan giận dỗi vì nó thấy câu hỏi có vẻ giễu cợt. Nhưng nó sợ chú bé đánh giày hay cáu – nó biết rằng Christophoridi có thủ súng cao su ở trong túi, - nên đành im lặng.

Đám đông bắt đầu tụ tập gần chỗ Soso. Gulia mặc chiếc áo cánh xanh lam, quần xanh lam như các thủy thủ thường mặc đi lại gần. Bà thợ giặt già từ Đảo Lớn và sau hết, anh công an Grisha cũng đã tới.

Korkia bắt đầu la hét; cụ không thể nói khẽ được.

Cụ hét to lên rằng các nhà khoa học sắp mở triển lãm ở Poti, tại đó sẽ trưng bày những loại rau, hoa quả mới và các loại cây cối quý giá khác nhau, và tại buổi khai mạc triển lãm Soso sẽ đọc lời phát biểu mà ngay trên báo «Sự thật» người ta cũng chưa từng đọc thấy!

– Nghe ông lão huyênh hoang đó nói tôi đến chết cười, - Grisha nói. - Ông lão mù chữ và có bao giờ đọc báo «Sự thật» đâu.

Korkia bối rối:

– Nói về người già bằng những lời lẽ như vậy là có tội đấy. Tôi không biết đọc nhưng thằng bé này đọc cừ hơn tất cả công an từ Poti đến Kutaisi.

Cuộc tranh cãi bắt đầu. Khi tiếng la hét làm cho Christophoridi chán ngán, chú dùng bàn chải giày gõ ầm ầm vào hòm gỗ. Những người tranh luận im tiếng. Christophoridi từ chối không lấy tiền đánh giày.

- Các đội viên thiếu niên không phải trả tiền! - Chú buột mồm nói một cách cẩu thả và tim chú tràn ngập niềm kiêu hãnh về hành động cao thượng của riêng mình.

Cụ Korkia đi dọc theo phố, tay dắt cháu. Cụ cảm thấy ngày hôm đó, được trận mưa mới đây rửa sạch, như ngày hội. Cụ như đã thấy trên cuộc đời đang tắt của mình một vầng mặt trời mới mẻ.

Cụ Korkia nghiền ngẫm những lời lẽ mơ hồ và hào nhoáng mà cụ có thể phát biểu tại buổi khai mạc triển lãm. Nếu nghĩ ra được cố nhiên cụ sẽ phát biểu những lời đó với tư cách một cư dân cao tuổi nhất ở Khorga, nơi mà người ta mở con kênh chính ở đó.

Nevskaya có mặt tại triển lãm nông nghiệp suốt buổi chiều và suốt đêm. Ngoài chị và Chup ra, trong phòng không có ai. Chup định nói chuyện phiếm, nhưng Nevskaya đáp lại miễn cưỡng và không khớp gì cả. Chị không muốn nói. Chup nhận thấy thế và im lặng.

Nevskaya dừng lại gần các cây và quả riêng biệt và chăm chú nhìn ngó chúng như thể lần đầu tiên nhìn thấy vậy.

Những ngọn đèn điện treo giữa các cây tựa như những con bọ trắng chói lóa. Lá cây khiến ánh đèn mờ đục.

Nevskaya lắng nghe. Chị tưởng như nghe thấy tiếng lá rì rào nhẹ thoảng, tiếng cành cây xào xạc, tiếng đất hút nước róc rách.

Chị hiểu biết tất cả các cây này, mến yêu chúng, quen thuộc những cái trái tính trái nết và những nhược điểm, đánh giá chúng qua sự phong phú hiển hiện hoặc ẩn giấu của chúng. Những thể chất lặng lẽ đó đã nhào luyện chất nhựa quý ở đâu đó trong rễ cây, trong cành, trong vỏ, trong hoa và nụ của nó.

Các chất nhựa đó đa dạng và nồng đậm như rượu vang lâu năm thơm ngát. Có nhựa làm thuốc, có nhựa thơm làm hương liệu, có nhựa làm thức ăn, có nhựa dùng cho vệ sinh phòng bệnh, có nhựa làm choáng váng, có nhựa làm tỉnh người, có nhựa dính như cao-su, có nhựa loãng, có nhựa béo ngậy, có nhựa dùng để giải khát.

Quá trình phức tạp và kỳ diệu của sự chuyển biến hóa học các yếu tố đã diễn ra trong các mạch cây.

Mặt trời, không khí, nước, bùn sông Rioni và bóng tối, phải, cả bóng tối nữa vì thiếu bóng đêm cây cối không thể sống được, – tất cả những cái đó đã tạo nên những trái cây với hương vị ngọt ngào.

Nevskaya đi vòng quanh các chậu cây và một thế giới tuyệt diệu mở ra trước mắt chị. Toàn bộ lịch sử loài người, nền văn hóa vật chất của nó, toàn bộ môn địa lý nằm trong những cây cối yên tĩnh đó.

Ở đây có tre, khuynh diệp, khoai lang vỏ hồng ngọt và nhiều bột, và có củ cải Nhật Bản nặng đến tám ki-lô-gam.

Những chùm bưởi to, tròn, màu da cam, có hương vị giống cam, chanh.

Trong các loại quả như: chanh, cam, quất và quít, có chứa chất vitamin C huyền bí. Nếu không đưa vitamin C vào thức ăn, bệnh scorbut sẽ phát sinh, đây là bệnh của các đoàn thám hiểm bắc cực. Lúc có bệnh, máu bị hoại thối sẽ chảy ra từ lợi, người ta dùng ngón tay rút những chiếc răng bị yếu khỏi mồm chẳng đau đớn gì và mỗi cử động dường như là một công việc khổ sai.

Các cây này là những người bạn trung thành của trẻ em. Không phải bỗng dưng lá cây quít unshiu  ở Nhật Bản lại giống bàn tay trẻ em. Nevskaya sờ vào các lá đó: trên lá có những chỗ phồng óng ánh như trên lòng bàn tay trẻ em. Những cây nhỏ như cây quít mỗi năm cho tới bốn ngàn quả. Khi cây quít nở hoa, nụ hoa dường như che lấp hết lá cây.

Nevskaya chọn lọc các quả cam. Đây là cam Rize, những quả cam thô nhất. Mùa thu nào người Thổ Nhĩ Kỳ cũng dùng tàu chở cam này từ Trebizond tới. Các tàu nhỏ chạy buồm này lắc lư trong bến cảng, trên tàu cam chưa chín chất đầy theo hình tháp nhọn và các lái buôn trên tàu bán cam theo từng túi.

Còn đây là loại cam có vị gần gắt như rượu vang. Đây là những trái cam nhỏ xíu chỉ to bằng quả hồ đào - những quả quất.

Những quả chanh lạnh mát như được nhuộm ánh sáng màu vàng của bình minh, nằm trên đệm cỏ. Nevskaya nhấc một quả chanh Mỹ «limequat» lên. Những đường gân nhỏ sáng lên qua lớp vỏ mỏng tanh. Giống chanh này có thể chịu đựng được mùa đông khắc nghiệt.

Nevskaya tin chắc rằng tất cả các loài cây á nhiệt đới đều giỏi chịu đựng khí hậu Kolkhida và những mùa đông có tuyết ở đây. Chỉ cần che chắn chút ít cho chúng. Những người sống lâu ở vùng này đã kể chuyện rằng các loại cây mảnh dẻ ít chết vì giá rét hơn là vì tuyết: cành của chúng bị gãy dưới sức nặng của tuyết.

Về mùa đông, tuyết ở Poti thường rơi rất lác đác. Tuyết vùng á nhiệt đới này khác với tuyết miền Bắc: nó rất bông, dồi dào và nặng.

Nevskaya nhìn đồng hồ. Đã quá nửa đêm. Chị yêu cầu Chup cứ về nhà, đừng đợi chị. Chup ra về.

Nevskaya ngửi các quả cam đắng hồi lâu. Thứ hoa cam nổi tiếng này gắn với những đám cưới cổ xưa và dùng để chế một trong những thứ tinh dầu có hương thơm dịu nhất.

Đối với các quả hồng Nhật Bản phủ một lớp sương phơn phớt xanh thì không thể sờ mó được vì chạm vào sẽ làm thối quả. Đó là những quả to, nặng đến hai ki-lô-gam. Người ta dùng quả hồng để chế thành đường và rượu.

Bên cạnh các quả hồng là những quả sơn trà bình dị, chữa khỏi các bệnh về thận, là cây sơn Nhật Bản đặt sau mạng lưới dây thép và những mẫu cây tulip gỗ. Những lớp gỗ thẳng đứng của loại cây này không song song với nhau như các cây bình thường mà dằng dặt với nhau thành những nút, những hoa văn. Do đấy thứ gỗ này có tính chất dẻo và cứng. Người ta dùng gỗ tulip làm cánh quạt máy bay.

Nevskaya thích các quả đào đủ mọi vẻ, từ màu hồng đến màu vàng. Các quả đào gợi nhớ tới má trẻ em có lông tơ. Có loại đào cho cả một cốc đầy nước ngọt.

Nevskaya lướt qua khu trồng các cây có sợi. Ở đó trồng một cây tầm ma Trung Quốc mảnh khảnh, vẻ ngoài không đẹp, đó là một loại cây gai.

Ở phía bắc kênh đào chính đã khai khẩn những trại lớn trồng cây gai. Mỗi năm người ta chặt cây gai hai lần. Mỗi héc-ta cây tầm ma bình thường này cung cấp tám chục cân sợi vàng óng ánh và chắc như lụa.

Những lá cây long huyết nhọn hoắt nhô lên ở đây. Ngay những người bốc vác khỏe mạnh nhất ở cảng cũng không thể xé được các lá cây này, họ chỉ bị đứt tay và toát mồ hôi ra mà thôi.

Và sau hết ở đây có mọc cây lanh New Zealand, quà tặng của nhà hàng hải lão luyện James Cook.

Nevskaya nhớ tới các chuyện kể của Chup về thuyền trưởng Cook. Trong mọi nghề nghiệp đều có thể tìm thấy quyền lực của những truyền thống tốt đẹp. Những truyền thống đó bừng lên trong người Chup với một sức mạnh đặc biệt khi ông nhớ tới tên tuổi của các thuyền trưởng nghiêm khắc và bình dị, những người kết hợp trong mình sự suy xét chín chắn và lòng dũng cảm, tính khiêm tốn với những hành vi trang nghiêm.

Chup am hiểu tiểu sử của họ và có thể kể về họ hàng giờ

Nevskaya luôn luôn đinh ninh trong óc rằng con người này mang trong trí nhớ của mình vô vàn hiểu biết thú vị nhất.

Chup đã kể về thuyền trưởng Cook sau trận gió foehn. Ông nhớ lại cách cư xử của Lapshin và nói với Nevskaya:

- Lapshin là nhà bác học. Tôi là kẻ phàm tục. Thuyển trưởng Cook suốt đời tự coi mình là người dốt nát. Các nhà bác học đã chấp nhận ông như một người đi biển từng trải và người đứng đầu cuộc thám hiểm, chứ không đời nào họ liệt ông vào hàng các nhà nghiên cứu. Trông cậy gì được ở con người không biết trình bày một cách mạch lạc các ý nghĩ của mình! Cook biết thế và vì vậy, tuy là một người đi biển không sợ bão táp, băng tuyết lẫn thần thánh ma quỉ, ông lại sợ các nhà bác học một cách khủng khiếp. Ông ấp úng trước mặt họ và chỉ thỉnh thoảng mới ghi chép những điều mình suy nghĩ vào nhật ký. Thậm chí ông sợ giãi bày tư tưởng của mình lên trang giấy vì ông thấy dường như những tư tưởng đó vụng về thế nào ấy. Nhưng đôi khi giữa các ghi chép của ông về gió, mây, các kinh độ và vĩ độ và về việc dùng lưu huỳnh để hun các con tàu, có những dòng chữ bất ngờ. Khi Cook đi đến cực Nam của trái đất, ông đã vượt qua những khôi băng và bão táp như một người mất trí, khi cả đội tàu không nhận ra được người thuyền trưởng lặng lẽ của mình, Cook ghi vào nhật ký như sau: «Vẻ đẹp của các vùng này khiến cho lòng tôi tràn ngập niềm phấn khởi và nỗi khiếp sợ...».

Tiếp sau các cây có sợi, Nevskaya đi ngang qua các cây trẩu cung cấp thứ tinh dầu tuyệt vời tới các bụi phong lữ thảo.

Chị và nắm lá trong tay và mùi hương tinh dầu phong lữ thảo đậm gắt làm chị nhớ tới thị trấn tỉnh lẻ mơ màng, những ngày hè và những bình hoa phong lữ thảo để sau cái rèm cửa bằng nhiễu.

Thời xưa người ta gọi một cách khinh miệt phong lữ thảo là hoa của những người tiểu thị dân và bọn tầm thường. Quả thực đó là hoa của các xóm thợ ở ngoại ô, thứ hoa nhỏ duy nhất, vị khách của các vùng tràn ánh mặt trời, nó tô điểm cho cuộc sống nghiệt ngã của các xóm thợ nghèo nàn. Phong lữ thảo rẻ tiền và mọc um tùm ngay cả ở trong các tầng hầm ngột ngạt.

Chị chạm tay vào các bụi phong lữ thảo từng bị sỉ nhục một cách bất công. Các thân cây của chúng vươn thẳng lên như những mũi tên, những bông hoa đỏ xòe thành hình quạt tròn. Những cây thông cryptomeria vươn cành lá bù xù trên các bụi phong lữ thảo. Hàng nghìn quả nhỏ bị ép chặt treo lơ lửng trên các cành cây như những chùm việt quất to quả.

Các cây rau tỏa lên mùi đất ẩm, thuốc lá khô có mùi bụi ngọt ngào. Lúa tẻ và lúa mì nằm như những núi hạt nặng trĩu.

Nevskaya ngồi xuống chiếc đi-văng đặt gần các cây long não. Vì mệt nên đầu óc chị choáng váng, nhưng mùi long não đã làm dịu cơn nhức đầu. Chị sờ vào các quả cây sòi Trung Quốc phủ một lớp chất béo dày và rắn. Ở Trung Quốc người ta dùng quả sòi này để chế tạo nến và xà-phòng loại tốt.

Nevskaya biết rằng có thể trồng được ở Kolkhida mười lăm ngàn loại cây nhiệt đới và á nhiệt đới. Mọi tài nguyên được tập hợp lại ở triển lãm đối với chị mới chỉ là sự hé mở tương lai của xứ sở này.

Chị thiu thiu ngủ. Gió đánh thức chị. Gió thốc qua cửa sổ để ngỏ, đùa giỡn lá cây và xua đuổi những tia sáng mặt trời nhảy nhót khỏi các vũng nước.

Gió hất xõa tung mái tóc Nevskaya, cù vào mắt chị và thổi bay những cánh hoa phong lữ thảo rơi trên sàn nhà.

Nevskaya đi ra phố. Hè phố ẩm ướt toát lên mùi biển cả. Lũ trâu kéo xe chở củ cải. Chúng đưa cặp mắt xanh lam buồn bã nhìn Nevskaya. Bác đánh xe ngủ. Nước từ củ cải chảy rỏ giọt.

Ngoài phố vắng vẻ. Chỉ có anh công an Grisha đứng hút thuốc ở ngã tư. Anh mỉm cười với Nevskaya và đưa tay lên vành mũ chào.

Mặt trời thong thả nhô lên.

Nevskaya đi qua cảng và tắm ở ven đê chắn sóng. Thỉnh thoảng tiếng rì rào rên rỉ lăn từ đầu này đến đầu kia đê chắn sóng: đó là làn sóng biển ngái ngủ đập mình vào bờ đá.

Nước rất lạnh và xua tan ngay sự mệt mỏi. Khi Nevskaya mặc quần áo, mặt trời đã tỏa sáng khắp cảng, trên mặt nước lặng lẽ trong các bến cảng và những mạn tàu han gỉ.

Làn khói nhẹ bốc lên trên boong tàu. Các thủy thủ rửa ráy ở mạn tàu, họ cười vang, đẩy lưng nhau và giội nước vào cổ áo nhau.

Đàn cá sòng bơi lại gần chùm rong biển, lúc lắc quanh đó, dưới làn nước trong veo và quẩy tung các phía những tia nước ánh bạc. Chú cua mắt lồi tức giận nhảy vọt từ chùm rong ra và chạy ngang theo bờ đá.

Nevskaya trở về nhà và đánh thức Yolochka và Chup dậy. Phải sửa soạn đi dự khai mạc triển lãm. 

Triển lãm khai mạc vào buổi trưa. Nhiều nông trang viên ở Khorga, Supsa, Senaki và Anaklia đã tới dự. Gabunia cùng Mikha đi xe tới, Pakhomov cũng đã đến.

Kahiani đọc lời khai mạc triển lãm.

– Các đồng chí! – Kahiani nói và nghiêm nghị nhìn những người có mặt. – Tôi có một câu hỏi nhỏ muốn hỏi các đồng chí. Có ai trong các đồng chí đã bị bệnh sốt rét? Tôi đề nghị tất cả những người bị sốt rét giơ tay lên... Thế đấy! Tất cả mọi người đều sốt rét, chỉ có bicho này, chú bé đeo khăn quàng đỏ này là không mắc thứ bệnh khó chịu đấy thôi.

Bệnh sốt rét là gì? Đó là sự khốn cùng, các đồng chí ạ! Vùng ta nghèo rớt mùng tơi vì bệnh sốt rét và chính các đồng chí biết đấy, biết bao nhiêu làng mạc đã bị chìm đắm, bị chết rụi trong đầm lầy.

Ấy thế mà trong lúc đó Kolkhida là vùng đất Xô-viết trù phú nhất, vùng đất ngập nắng, ấm áp và phì nhiêu nhất, nói theo ngôn ngữ của các nhà thơ như Shota Rustaveli và Alexander Pushkin.

Nhưng vùng đất này tràn ngập những đầm lầy. Chúng ta sẽ làm khô cạn đầm lầy và tạo ra ở đây một vùng nhiệt đới. Tại cuộc triển lãm này các đồng chí sẽ nhìn thấy ở đây cả những thứ lần đầu tiên mọc ở Kolkhida.

Đem trồng những thứ xoàng xĩnh như ngô và kê trên những đất đai vàng ngọc này - xin thứ lỗi cho về sự ví von này, - thì thật là một tội lỗi tày đình. Các đồng chí đã suốt đời gieo trồng ngô và kê, còn giờ đây các đồng chí sẽ trồng chè, quít, gai và chanh. Bờ biển từ Anaklia đến Kobuleti sẽ biến thành dải bờ toàn những vùng an dưỡng.

Nhưng giá trị công việc của chúng ta không phải chỉ ở chỗ chúng ta làm khô cạn đầm lầy và tạo ra một vùng đất mới, chúng ta tiêu diệt tận gốc thảo mộc ở đầm lầy - những bụi bạch dương và cỏ bấc - và trồng những loại cây cối hoàn toàn mới. Ý nghĩa công việc của chúng ta không chỉ ở đó các đồng chí ạ. Giá trị và ý nghĩa công việc của chúng ta còn là ở chỗ chúng ta sẽ tạo ra một thế hệ trẻ lành mạnh.

Các đồng chí đã không thể làm việc nổi quá bốn giờ một ngày. Bệnh sốt rét đã vắt kiệt sức các đồng chí như vắt một mớ giẻ rách. Các đồng chí nằm lăn lóc trong các ngôi nhà bằng ván ghép, rên rỉ và không thể nhúc nhắc chân tay. Cảnh đó đã kéo dài bao đời nay rồi, các đồng chí ạ. Nhưng rồi sẽ không như thế nữa. Chúng ta tiêu diệt bệnh tật, và con cái chúng ta sẽ hồng hào như những quả táo trên thiên đường...

Thấy mình lại ví von kiểu thơ ca, Kahiani đỏ mặt.

- Chúng ta đang tạo ra vùng á nhiệt đới ẩm ướt. Chúng ta tạo ra một thiên nhiên mới xứng đáng với thời đại xã hội chủ nghĩa. Nhưng các đồng chí hãy nhớ rằng thiên nhiên không thể đâm hoa nẩy lộc nếu không có sự coi sóc thường xuyên và cảnh giác của con người có lý trí. Các đồng chí hãy giữ gìn thiên nhiên mới nếu không chúng sẽ trở nên hoang dại.

Lịch sử Trái Đất đã cho ta nhiều thí dụ về những thoái hóa của thiên nhiên trong những trường hợp con người để nó tuột khỏi bàn tay mình. Các đồng chí thử bỏ mặc thứ cây đằng  kia – cây sung có nhiều quả to ngọt - các đồng chí thử bỏ mặc chúng và sau mười năm nó sẽ thoái hóa, quả của nó sẽ không lớn hơn một hạt dẻ và mất hương vị.

Tất cả các đồng chí đều biết rõ sự khác nhau giữa cây nho dại và nho trồng, giữa táo dại và táo trồng. Đó là chân lý đơn giản, thế nhưng một số người... - Kahiani nhìn Vano Akhmetelli, - rất lâu vẫn không muốn tin chân lý đó.

Các nhạc sĩ gẩy đàn. Cụ Korkia đẩy lưng chú bé Soso.

Chú bé bước ra, mặt đỏ tía như quả cà chua và nói mấy lời bằng tiếng Georgia. Chú nói rằng các em bé Mingrelia sẽ giữ gìn những khu rừng và cây cối mới và giúp đỡ các kỹ sư xây dựng đất nước hạnh phúc.

Người ta vỗ tay nhiều hoan hô chú bé. Dàn nhạc lại cử nhạc chào mừng và Christophoridi, nấp ở sau lưng các nông trạng viên, đau khổ vì ghen tị.

Sau đó Pakhomov và Nevskaya phát biểu. Christophoridi chả hiểu gì cả. Cuối cùng cụ Artem Korkia bước ra. Đám đông xôn xao.

Cụ Korkia cúi chào Kahiani, cụ há mồm, nghĩ ngợi và nói:

– Madlobeli, katso![1].

Cụ lại há mồm, không thốt nên được một lời nào, tặc lưỡi rồi trao cho Kahiani chiếc gậy bằng gỗ dương vàng của mình.

Korkia hãnh diện về chiếc gậy đó. Cụ đã đẽo gậy này lúc cụ hai mươi tuổi. Chiếc gậy cứng hơn sắt. Cứ để cho Kahiani dùng chiếc gậy đó đến cuối đời và cầu mong cho ông sống đến trăm tuổi.

Kahiani cầm lấy chiếc gậy và ôm hồn ông cụ. Dàn nhạc chơi một hành khúc nhịp nhàng và tất cả mọi người đi xem triển lãm.

Buổi chiều tại quán ăn, cụ Artem Korkia đã kể với Becho và Gulia rằng sáng nay cụ đã đọc lời phát biểu xuất sắc tại buổi khai mạc triển lãm.

- Tôi bước ra trước mặt tất cả mọi người và nói như thế này: «Suốt đời tôi sống ở Khorga và ngày ngày nước cuốn trôi đồng ruộng của tôi. Tôi đã hai lần bị chìm trong đầm lầy và chỉ ăn chadi[2] và phó mát. Bệnh sốt rét đã làm cơ thể tôi khô kiệt và da tôi căng ra. Ba con trai tôi đã chết vì bệnh sốt rét». Tôi đã nói với họ như thế. «Xin thay mặt các cụ phụ lão cám ơn các đồng chí! - tôi nói. Vì con cháu chúng tôi, xin cám ơn! Chính quyền Xô-viết đã tốn kém bao nhiêu là tiền của để cho chúng ta được sống sung sướng. Bao nhiêu là tiền của, katso! Máy móc, kỹ sư, công nhân đáng giá bao nhiêu! Còn trí tuệ con người cũng đáng giá cái gì đó chứ». Tôi đã nói với họ như thể ở triển lãm. «Đây thằng cháu tôi đây, - tôi nói, - nó, thông minh hơn ông nó. Thời đại mới phi nhanh như kỵ sĩ cưỡi con ngựa phấn khởi, còn cánh phụ lão chúng tôi dẫu là chậm bước đi sau, nhưng dẫu sao chúng tôi cũng sẽ theo kịp nó. Vì kỵ sĩ phóng theo con đường đúng và chúng tôi cũng không thể lạc đường được». Tôi đã nói như thế, katso ạ. Tất cả mọi người vỗ tay và thậm chí âm nhạc cử ầm lên.

- Nhạc chào mừng, - Becho nhắc. Anh biết rằng ông lão chả hé răng nói lời nào ở buổi khai mạc triển lãm cả nhưng vì tế nhị nên im lặng.

- Phải, nhạc chào mừng - Korkia tán thành. - Giờ đây không còn bọn giàu sụ và bọn menshevik là bọn đã gây ra cuộc nổi loạn ở Senaki nữa và con người phải yêu mến nhau. Tôi đã nói với tất cả mọi người như thế, katso ạ.

Gulia tin là thật và ngạc nhiên. Bác ngượng nên không ra dự khai mạc triển lãm và lấy thế làm tiếc.

– Năm ngày nữa, - bác nói, – Gabunia sẽ mở kênh đào chính và nước từ rừng, từ núi sẽ chảy vào sống Khobi rồi từ đó chảy ra biển. Gabunia đã ra lệnh cho tôi đi tìm anh, Becho a, và bảo anh tới kênh đào.

– Để làm gì?

- Anh sẽ trang trí nhà cửa và viết những chữ vàng lên cổng chào.

- À! - Becho mỉm cười. - Chúng ta sẽ tổ chức một ngày lễ mà chưa một ai trong dòng họ các công tước Dadiani từng thấy.

- Còn cụ già ba hoa ạ, tôi có chuyện bí mật nói với cụ. - Gulia vỗ vai cụ Artem Korkia. - Chuyện bí mật khó nói. Hôm nay tôi với cụ đi kênh đào còn ngày mai ta sẽ đi vào đầm lầy và cụ sẽ giúp tôi làm một việc lớn cho Gabunia.

- Việc gì thế, katso?

- Im nào. Đó là chuyện chính trị. Phải im không được nói gì về chuyện này đây nhé.

Cụ Korkia gật đầu. Dẫu rằng đã già cụ cũng cứ đi vào đầm lấy một lần chót, chắc thế. Vì Gabunia, con trai người thợ máy ở Samtredi, đáng đi vào đầm lầy lắm chứ. Và cũng vì chuyện chính trị nữa.

Ghi chú

[1] Madlobeli: Cám ơn các bạn. (ND.)

[2] chadi: Bánh mì Georgia (chú thích của tác giả).

NGƯỜI ĐÀN BÀ PHASIAN

Bị vẻ mặt bí mật của Gulia chế áp nên suốt dọc đường, cụ Artem Korkia im lặng.

Cả ngày bận rộn. Từ sáng cụ đã cùng với Gulia dùng hai con trâu thồ những chiếc rìu, xẻng, chiếu gai và dây thừng rồi họ đi vào rừng lầy.

Mấy con trâu đi một cách miễn cưỡng và lúc nào cũng định nằm mọp xuống đầm lầy. Gulia quất roi vào sườn trâu tái xanh mạnh đến nỗi rừng cây vọng lại tiếng roi và lũ chó sói hốt hoảng bắt đầu khóc than và cười hô hố ven vùng đất khô.

Xế trưa những người đi săn đi tới thành cổ La Mã đổ nát.

Gulia nhận thấy rừng cây dường như đã thay đổi. Lá cây màu xám chết lặng, buồn bã buông mình quyết đất. Mặt trời như thiêu đốt lăn trên đám lá cây.

Họ ngồi ăn trên đống đổ nát ở thành cổ. Gulia vừa nhai phó mát vừa nói:

- Thời xưa đây là thành lũy, cụ Artem ạ, còn trong thành cổ có một pho tượng kỷ niệm. Tượng đó ở ngay đây. Nó bị lún xuống đầm lầy. Pho tượng đáng giá nhiều tiền lắm, katso ạ!

Cụ Korkia hoàn toàn dửng dưng khi nghe Gulia cho biết như vậy.

Sau đó họ đốn hai cây nhơ nhỡ, dùng rìu đẽo và làm thành chiếc xe quệt. Trông nó giống giống xe trượt tuyết. Gulia ném lá tươi lên xe, thắng con trâu vào và kéo toàn bộ đống dụng cụ đến vùng lầy, nơi cành cây khô chồng chất lên thành núi.

- Ta sẽ làm gì nào? – cụ Korkia hỏi.

- Ta đào pho tượng này lên và chở về tặng Gabunia. Anh ấy yêu các pho tượng lắm, katso ạ.

Công việc làm cho cụ Korkia phấn khích. Họ bới gạt hàng núi cành cây khô ra và trông thấy một bàn tay phụ nữ thanh tú bằng đá hoa màu hồng. Bàn tay không đủ ngón.

- Chó sói đã gặm mất rồi, con thú khốn kiếp thế đấy! - Cụ Korkia lắc đầu. Vẻ mặt cụ không hết thắc mắc.

Họ bắt đầu thận trọng đào pho tượng lên. Đầu rồi ngực nhô ra và sau một giờ, trong chiếc hố sâu ngập nước một nửa, hiện ra pho tượng đàn bà bằng đá hoa với bộ mặt đang mỉm cười. Làn vải nhẹ bằng đá quấn quanh hông người đàn bà.

Cụ Korkia đào luôn tay, nhổ bọt vào bàn tay, khịt mũi và không nhìn pho tượng lần nào cho đến khi công việc đã xong. Lúc ấy ông cụ mới ngước mắt lên và loạng choạng. Ông bỏ ra khỏi cái hố, đi giật lùi và hét ầm lên:

– Anh là thằng bịp bợm đê tiện! Chính trị cái chỗ nào? Đây là người đàn bà bằng đá mình trần.

- Xin cụ tha lỗi cho, - Gulia đáp một cách giễu cợt. - Tôi rất có lỗi với cụ, katso ạ. Tưởng cụ là người thông minh ai dè lại là anh ngốc như thế. Pho tượng này đáng giá nhiều tiền lắm. Chúng ta sẽ tặng nó cho Gabunia... Đưa chiếu gai và dây thừng đây!

Korkia vẻ mặt bối rối, đưa chiếu gai cho Gulia. Gulia múc nước đầm lầy và giội lên pho tượng mấy lượt. Qua lớp bùn xanh nổi lên vẻ sinh động ấm áp của pho tượng cổ bằng đá hoa.

Gulia lấy chiếu gai quấn quanh pho tượng, chèn cành cây gãy xung quanh và dùng thừng buộc lại. Sau đó nhờ sức trâu giúp đỡ, họ kéo pho tượng lên.

Họ thong thả quay trở về. Chốc chốc lũ trâu lại dừng lại. Gulia đã tranh luận với Korkia về những điều rất phức tạp mà bác ít hiểu biết: về văn hóa và các pho tượng kỷ niệm.

Bác không sao có thể giải thích cho ông cụ rõ cảm giác mơ hồ đã chi phối bác khi bác quyết định chở pho tượng về. Trên kênh đào sẽ có ngày hội, khắp vùng Kolkhida mở hội và Gulia tính rằng pho tượng này sẽ là một trong những vật trang trí cho ngày lễ, một món quà bất ngờ lấy được ở đầm lầy.

Mãi đến tối Gulia và Artem mới về tới kênh đào. Trong phòng Gabunia đèn còn sáng. Gulia khẽ gõ vào cửa sổ. Gabunia đi ra ngoài.

- Lấy chiếc đèn bấm, - Gulia nói thầm. - Ta đi nào! Tôi sẽ chỉ cho anh xem một vật thú vị. Tôi tìm thấy nó ở trong đầm lấy đấy.

Gabunia không đáp gì cả. Anh nghi ngờ nhìn Gulia, chộp lấy chiếc đèn bấm và đi theo bác thợ săn ra ngoài.

Mấy con trâu nhai cỏ một cách ngon lành và thở phì phì gần lán gỗ cuối cùng. Cụ Korkia đứng gần chúng. Mặt cụ tái nhợt. Cụ sợ rằng Gabunia sẽ quát mắng họ, hoặc tệ hơn nữa, anh sẽ đưa hai ông già ra làm trò cười.

Gabunia lại gần.

- Bấm đèn lên đi! – Gulia nói.

Gabunia bấm đèn pin sáng chói. Pho tượng đá hoa với bộ mặt mỉm cười nằm trên lớp lá lót tối thẫm, trong ánh sáng loáng bạc của đèn pin.

Korkia nhìn Gabunia và lặng người. Anh kỹ sư chăm chú nhìn pho tượng và thậm chí hơi cau mặt. Mặt anh nhợt nhạt đặc biệt làm sao ấy, nhợt nhạt một cách trang trọng. Anh im lặng hồi lâu.

- Các đồng chí tìm thấy ở đâu thế? - anh hỏi nhát gừng.

- Ở thành cổ đổ nát, katso ạ.- Gulia nói lúng túng, - Để tặng anh đấy. Anh thích các pho tượng mà.

- Cám ơn, – Gabunia nói khẽ. - Bác đã hiểu điều mà đôi khi ngay những người thông minh không hiểu được. Chúng ta sẽ thu thập tất cả những gì tốt đẹp của các thời xưa để lại và của cải của chúng ta sẽ giàu có hơn tất cả mọi của cải mà con người đã từng biết... Chúng ta là những người hạnh phúc, đồng chí ạ ... Cám ơn bác Gulia! Pho tượng đẹp nhường này không thể thuộc về một người, nó phải thuộc về tất cả mọi người.

Gabunia ra lệnh quấn lại pho tượng trong chiếu gai và chuyển nó vào phòng anh. Ba người cùng khiêng. Sau đó Gulia và Korkia đi về lán gỗ. Họ cảm thấy sung sướng trong lòng.

Gabunia lật giở các cuốn sách xưa cũ hồi lâu. Anh đã tìm thấy trong sách của Arrian một đoạn và lấy bút chì đánh dấu đoạn đó lại. Đoạn văn như sau:

«Trên bờ sông Phasis, về mé tả ngạn có dựng pho tượng người đàn bà Phasian đẹp nhất».

Rõ ràng là Gulia đã tìm thấy pho tượng đó.

Nhà khảo cổ học Thụy Sỹ Frédéric Dubois de Montpéreux, một trong số ít người Châu  Âu đã đến thăm ngôi thành cổ đổ nát này, đã khẳng định rằng tòa thành đó được xây dựng khoảng một trăm năm trước công nguyên. Nghĩa là pho tượng này đã hai ngàn năm tuổi.

Gabunia tháo bỏ chiếu gai và nhìn mặt pho tượng. Hai ngàn năm đã trôi qua trên vầng trán thuần khiết và cặp lông mày thanh tú của pho tượng, trước nụ cười đầy tình âu yếm đối với con người, tình âu yếm mà cụ Korkia đã nói tới trong quán ăn. Hai ngàn năm đã bao phủ lên khối đá hoa màu hồng với mạng lưới những vết rạn nhỏ màu xám.

Rạng sáng Gabunia mở cửa sổ. Chim chóc chuyền trên các ngọn cây. Lá cây xào xạc vì gió sớm. Từ bên dưới khu rừng, mặt trời dần nhô lên, tỏa sáng như khối kim cương đồ sộ. Ánh phản chiều và bóng lướt nhanh của các cảnh đó tràn ngập phòng Gabunia. Ánh sáng vờn trên mặt pho tượng, gió lướt trên cặp môi bằng đá đang mỉm cười và Gabunia hiểu rằng trước mặt anh là tác phẩm của một nhà điêu khắc vô danh thiên tài.

Những ngọn cờ đỏ trên các cột buồm cao vút ở lối vào kênh đào phần phật bay và vươn mình về phía núi. Gió mùa thổi từ phía tây và không khí của xứ sở ven biển trở nên tràn đầy sức thanh xuân nhẹ nhõm.

Gabunia nhìn pho tượng và nghĩ rằng nghệ nhân bị lãng quên trong hai nghìn năm cho đến thời đại này đã thể hiện trong pho tượng tương lai tươi đẹp của Kolkhida.

PHÁO BÔNG Ở TRONG RỪNG

Đôi khi tâm trạng vui vẻ phụ thuộc vào những cái nhỏ nhặt, không đâu. Phụ thuộc vào ngọn gió làm đổ chiếc cốc đựng lá cây ở trên bàn. Vào chiếc vỏ cam bập bềnh trên sóng biển. Vào tiếng sỏi lạo xạo, vào giọng nói quen thuộc ngoài cửa sổ. Và sau hết, vào bầu trời sừng sững như một bức tường xanh lam trên biển lặng.

Nevskaya đã nghĩ như vậy vào sáng sớm hôm đó, nhưng Chup không đồng ý với chị.

Vỏ cam trên mặt nước: đó là sự hỗn độn. Chắc là bọn đầu bếp ngổ ngáo trên các tàu Hy Lạp lại say xỉn và hất bỏ mọi rác rưởi trong bếp xuống mạn tàu.

Nước trong cốc sóng sánh ra tờ báo. Cũng chẳng sao cả.

Đá sỏi lạo xạo cũng như da sột soạt, tiếng động đó sẽ tác động xấu tới những người đau thần kinh.

Giọng nói ngoài cửa sổ có thể là của bất cứ ai. Giọng nói của người hoa tiêu tóc hung, biệt hiệu là «chứng hoại thư», quen thuộc đấy, nhưng chẳng ai thích nghe giọng anh ta ở ngoài cửa sổ cả. Người hoa tiêu ngọng chữ l và n và nói: «Phải mau mau nhổ leo nên».

Thế còn bầu trời - đó lại là chuyện khác. Bầu trời hoàn toàn không phải cái nhỏ nhặt không đâu. Bầu trời – đó là một hiện tượng kỳ diệu.

Nhưng trong buổi sáng hôm đó Nevskaya không tranh luận với Chup. Ngay cả tiếng càu nhàu của anh cũng khiến cho chị thấy vui sướng. Chị đặc biệt vui mừng khi nghe tiếng còi ô-tô vang lên gần nhà. Ô-tô đến để chở họ đi Chaladidi dự lễ khánh thành kênh đào.

Chup mặc toàn đồ trắng đi dự lễ. Ánh vàng lấp lánh trên lon vai của ông và cặp má cao đến xanh bóng lên càng tôn nổi cặp mắt xám ngời sáng.

Chup đặt Yolochka ngồi cạnh người lái xe. Christophoridi đứng trên bậc lên xuống. Suốt từ đầu đến cuối buổi lễ, nụ cười không lúc nào rời khỏi khuôn mặt chú và sáng hôm sau chú không sao hiểu được tại sao da má chú lại đau.

Nevskaya cứ lần lữa trong phòng và đi ra lúc tất cả mọi người đã lên ngồi trên ô-tô. Thuyền trưởng Chup đã nhìn thấy ánh phản chiếu xanh lá cây trong các vũng nước trong do cơn mưa ban đêm để lại. Chiếc áo bằng lụa của Nevskaya phản chiếu trong các vũng nước đó lóng lánh đủ mọi sắc màu của sóng biển.

Chị bước tới ô-tô giữa tiếng áo quần sột soạt, bị gió cuốn tung và thuyền trưởng nhìn thấy rõ những tia sáng mặt trời ánh lên từ sâu trong đôi mắt đang mỉm cười của chị.

Chup giúp Nevskaya lên ô-tô, trước đây chưa bao giờ ông làm như thế. Ông cảm thấy bàn tay nóng hổi, rắn rỏi của chị và thở dài. Chao ôi, cuộc đời đi biển, nó thật đáng nguyền rủa!

Những boong tàu, những bánh lái, những hầm tàu, những chuyển xếp hàng vào bunker, những sự cố, – cuộc sống đã lướt qua đằng sau tất cả những cái đó, bên cạnh những người đàn bà đẹp đang cười này đây. Và đâu phải là những mụ chủ đất nào đấy vận bộ đồ ngủ kẻ sọc với những móng tay đỏ chót, mà là những người phụ nữ thân thuộc biết chiến đấu ngoài mặt trận, biết hy sinh, biết sống vì tương lai.

Chao ôi, cuộc đời đi biển, nó thực đáng nguyền rủa bốn lần!

«Ngươi đã bỏ lỡ tất cả rồi! - Chup nghĩ và cau mày. – Đám trẻ đã phóng vượt qua người rồi, đồ quỷ già».

Họ đã đến trạm trồng cây á nhiệt đới và ngắt nhiều hoa.

Ngọn gió thường hất chiếc khăn quàng xanh lá cây của Nevskaya vào mặt thuyền trưởng. Chup rùng mình tránh những đòn nhè nhẹ của chiếc khăn như tránh đụng chạm vào bàn tay thân yêu.

Nevskaya cười suốt dọc đường. Chị thấy vui khi nhìn cung cách của lũ chó ở các làng ven đường.

Trông thấy ô-tô từ xa, lũ chó uể oải đi ra phố. Mõm chúng lộ vẻ buồn chán vô hạn và vẻ dửng dưng đối với mọi thứ trên đời. Một vài con thậm chí còn ngáp, ngồi xuống và lần bọ chó. Nhưng chỉ cần ô-tô tới ngang bất kì con chó nào là nó bất chợt phát khùng dữ dội, khủng khiếp và lao tới gần bánh xe ô-tô với tiếng gầm gừ khản đặc cổ họng. Khi đã đưa tiễn ô-tô khỏi địa phận của mình, con chó dịu ngay đi, vứt bỏ bộ mặt phát khùng và tập tễnh chạy về nhà với vẻ buồn chán trước đây trên mõm nó.

Ô-tô chạy vun vút, ném vào mặt mọi người từng nắm vệt sáng nhảy nhót trên đám lá cây, bụi trắng, gió, tiếng chó sủa, tiếng trẻ em la hét và tiếng động cơ khàn khàn.

... Ngày hôm đó phong vũ biểu trong phòng Gabunia và Mikha chỉ: «sáng sủa». 

Gabunia và Mikha hồi hộp từ sáng. Chốc chốc Mikha lại nhìn trời xem có mây không. Nhưng trời không một đám mây. Một ngày xanh lơ hừng lên trên trái đất lặng gió và trong sự tĩnh mịch sâu thẳm. Nghe rõ tiếng rìu nện phầm phập: những người thợ mộc đóng chiếc bàn dài và những chiếc ghế dài nhỏ ở trong rừng, ven bờ kênh.

Các công nhân Mingrelia cạo mặt trong các lán gỗ. Syoma nhồi chất bột bí mật vào các bao giấy. Từ sáng anh đã huýt sáo và chậc lưỡi. Đó là dấu hiệu chứng tỏ anh cảm thấy khoan khoái.

Xế trưa khách khứa bắt đầu đến. Kahiani, Pakhomov và Vano Akhmetelli đến trước nhất, sau đó đến Chup và Nevskaya. Grisha dẫn đầu dàn nhạc của công an.

Những lá cờ đỏ lấp lánh trên mặt nước kênh đào. Dây leo từ những cây to sà xuống bàn đã bày biện để tiếp hàng trăm người.

Chủ quán già của quán ăn «Sẵn thức nhắm» điên người vì không đủ khăn trải bàn. Từ bếp lưu động, khói thịt cừu rán nghi ngút bốc lên trời, hòa lẫn với mùi bánh mì to dẹt hình tròn và mùi rượu vang đỏ «Isabella».

Một băng đỏ căng ngang kênh đào, sát mặt nước.

Kahiani cùng Gabunia và một người già nhất có mặt tại kênh đào là cụ Artem Korkia xuống xuồng máy.

Syoma mày râu nhẵn nhụi và trang trọng đứng bên tay lái và dùng câu liêm giữ chiếc xuồng. Anh đứng thẳng tắp đúng theo quy định như khi đứng duyệt binh ở cầu tàu trong hạm đội quân sự. Syoma cũng hiểu ý nghĩa của trật tự và nhớ lại kỷ luật cũ trên tàu.

Anh em công nhân tập hợp ở ven bờ kênh. Kahiani huơ tay. Syoma mở máy.

Syoma có nhiệm vụ dùng mũi xuồng làm đứt băng vải đỏ. Điều đó không dễ. Syoma nheo mắt, cất tẩu thuốc đi và cho xuồng lao vào băng đỏ. Xuồng máy lướt trên mặt nước, kéo còi và tăng tốc độ.

Mũi xuồng đập vào giữa băng vải, kéo căng nó ra. Băng vải đứt, các đầu băng tung lên không và chiếc xuồng máy lao về phía trước trên mặt kênh, tiếng máy nổ rền, long óc.

- Hip, hip, hurrah! – Syoma hét to và giơ tay lên.

Tiếng thét của nhiều người đứng trên bờ đáp lại anh. Dàn nhạc cử «Quốc tế ca». Anh em công nhân ngả mũ dạ ra. Syoma tắt máy. Mọi người trong xuồng đứng lên.

Lần đầu tiên các khu rừng nguyên sinh nghe thấy tiếng nhạc và tiếng hát đồng ca trầm trầm.

Nevskaya nhìn Chup. Ông đưa bàn tay rám nắng lên vành mũ, bàn tay ông dường như đen sạm đi vì chiếc áo đồng phục màu trắng. Cả con người ông toát ra sức mạnh cố nén lại và sự bình thản. Và Nevskaya nghĩ rằng mọi người thường xao xuyến một cách lạ lùng khi nghe điệu nhạc trang trọng «Quốc tế ca» này và lần nào họ cũng cảm thấy điệu nhạc «Quốc tế ca» như bản tổng kết những công trình vĩ đại, như khúc nhạc chiến thắng, như sự hoàn thành công việc. Có lẽ vì thế mặt mọi người đều đổi sắc đi rõ rệt.

Khi dàn nhạc im tiếng, Kahiani hét to lên với các công nhân:

- Gamarjoba, các đồng chí! Chúc mừng thắng lợi!

- Gaguimarjos! - Đám đông đáp lại.

- Các đồng chí! - Kahiani nói. - Kênh đào đã hoàn thành và chúng ta có thể cho phép mình nghỉ một buổi và vui chơi... Các đồng chí đã hoàn tất một công trình vĩ đại, tất cả các đồng chí, từ các cụ phụ lão đến các kỹ sư trẻ do Chính quyền Xô-viết đào tạo. Thay mặt Đảng Bolshevik, xin cám ơn các đồng chí. Các đồng chí đã chiến thắng đầm lầy, rừng rậm, mưa lũ và bệnh sốt rét. Các đồng chí không chỉ làm cho đất nước được khô ráo, mà còn làm được nhiều hơn thế. Cho phép tôi kể các đồng chí nghe hai câu chuyện. Trong các câu chuyện đó không có thi ca mà chỉ toàn là sự thật trần trụi. Cụ già Artem Korkia đây, suốt đời cụ đã đeo hột hồ đào rỗng với con nhện phơi khô. Người bố và người ông của cụ đã từng đeo hột hồ đào này. Các đồng chí biết rằng trong những thời tăm tối xưa kia những người ở đầm lầy coi nhện khô là phương thuốc chữa bệnh sốt rét. Các bà già lầm rầm đọc lời cầu nguyện trên xác nhện và mọi người tin rằng con nhện và lời lầm rầm đó của các bà già cứu họ khỏi bệnh tật. Và đây, vụ Artem Korkia vừa tháo hột hồ đào khỏi cổ và ném nó xuống nước. «Hột hồ đào và con nhện để làm gì, - cụ nói - , khi mà các kỹ sư đang tiêu diệt bệnh sốt rét giỏi hơn bất cứ loài nhện nào!». Các đồng chí thấy công việc của chúng ta đã làm cho con người tiếp xúc với văn hóa. Tôi còn phải nói một chuyện nữa, các đồng chí ạ, một vài người có thể hiểu không đúng chuyện này. Tôi muốn nói về pho tượng người đàn bà ở Phasian tìm thấy trong đầm lầy. Tôi chả hiểu gì về điêu khắc cả. Tôi là cán bộ cải tạo đất chứ không phải là Michelangelo[1] hay Antokolsky[2]. Nhưng việc bác Gulia hôm qua đây còn là thợ săn và ngay cả cụ Korkia nữa, đã hiểu được, tuy chưa hoàn toàn rõ ràng, nhưng dẫu sao cũng đã hiểu được giá trị văn hóa của những vật như thế này, việc đó làm cho tôi vui sướng, mặc dầu rằng tôi chả hiểu gì về những cái tinh tế trong chuyện này. Các đồng chí ạ, chúng ta giữ gìn những thứ quý giá nhất trong mọi nền văn hóa, chúng ta sẽ đưa tất cả những cái đó vào trong lò nung tư tưởng xã hội chủ nghĩa của chúng ta và nhất định chúng ta sẽ đúc nên nền văn hóa vĩ đại nhất mà một lúc nào đó loài người sẽ biết tới. Vùng á nhiệt đới Xô-viết muôn năm! Các đồng chí đang sáng tạo ra vùng á nhiệt đới bằng chính đôi tay của mình. Hãy nghỉ ngơi và vui chơi đi, các đồng chí!

Sau lời phát biểu của Kahiani mọi người tiến lại chiếc bàn lớn. Chủ quán ăn, mặt xám sẫm, đẫm mồ hôi, chạy xung quanh bàn. Ông sợ cuống lên và vui mừng. Ông vui mừng vì lần đầu tiên trong đời, ông tổ chức một bữa tiệc to như thế ở ngoài trời – giống hệt như trong bức tranh của Becho, bữa tiệc cho hàng trăm người ăn, - còn ông sợ cuống lên vì không đủ khăn trải bàn và có lẽ thiếu bát đĩa.

Pakhomov nhìn những người dự tiệc một cách vui vẻ, thăm dò.

- Các anh là những thủy thủ con tàu Argo[3], - ông nói với Gabunia. - Như Jason đã phát hiện ra lông cừu vàng ở Colchis, các anh đã phát hiện ra vùng nhiệt đới. À nhân tiện hỏi, các anh có suy nghĩ gì về cái mà thời có người ta gọi là «lông cừu vàng» không? Đó là da cừu bình thường thôi. Người ta đặt nó xuống lòng sông có cát vàng, lấy đá chặn lên mép tấm da cho nó khỏi bị dòng nước cuốn trôi và thế là nước sông dồn cát chứa vàng vào lông cừu.

- Đơn giản lắm, - Kahiani nói, - và chả có gì nên thơ cả. Đó là cách khai thác vàng theo lối thủ công. Đúng thế đấy!

- Trong cái rất giản đơn thường có rất nhiều chất thơ, Pakhomov nhẹ nhàng phản đối. - Các truyền thuyết chứa đựng trong nó những hạt giống tương lai. Ý muốn vươn tới cái cao cả của con người tạo ra truyền thuyết. Truyện thần thoại về Icarus[4] là truyện đơn giản nhất trong các truyện thần thoại. Mỗi phi công của thời đại ta là một Icarus. Truyện thần thoại về Jason kể rằng ông đã dùng những con bò đực phun ra lửa để cày ruộng. Chính ra thì những con bò đực phun ra lửa đó là cái gì?

- Những chiếc máy kéo, - Gubunia cười vang. Pakhomov gật đầu. Chup cười khanh khách.

– Con người phải tin vào sức mình, - Pakhomov nói tiếp, - và lúc đó nó sẽ bắt sông phải đổi dòng và sẽ trồng được chanh ở Siberia. Tôi nói một cách nghiêm túc đấy. Con người phải tin vào sức mạnh nghệ thuật của mình. Khi một trong những thủy thủ của thuyền Argo là thi sĩ Orpheus hát lên và gẩy đàn lyre, biển cả thôi không réo ầm lên nữa. Những người Hy Lạp đã viết về việc đó hoàn toàn nghiêm túc. Họ tin một cách ngây thơ vào điều đó. Họ tin vào sức mạnh của nghệ thuật, nhưng, kỹ thuật cũng là nghệ thuật, đồng chí Kahiani ạ. Chúng ta cũng sẽ tin vào kỹ thuật như người Hy Lạp tin vào cây đài lyre của Orpheus. Các đồng chí đang biến câu chuyện thần thoại về việc chinh phục Colchis, về chiếc lông cừu vàng, về chiến dịch táo bạo của các thủy thủ tàu Argo thành hiện thực. Vinh dự và vẻ vang thay các đồng chí!

– Tôi rất kính trọng đồng chí, – Kahiani nói lúng búng, vì thế tôi tin đồng chí. Mong rằng sẽ được như lời đồng chí nói!

Nevskaya lắng nghe câu chuyện. Chị nghe những lời tranh luận về Jason, về các truyền thuyết về các máy kéo và các phi công, chị nghe tiếng nói vui vẻ của anh em công nhân, tiếng cười the thé của Mikha, giọng khàn khàn của Gulia, câu chuyện tào lao của đám trẻ con và những lời đùa cợt có chừng mực của Chup.

Dàn nhạc chơi một giai điệu lạ tại, sôi nổi. Ánh sáng mặt trời lướt trên các khăn trải bàn, các cốc, các chai và trên những bàn tay rám nắng của mọi người. Mặt trời nhìn vào các cốc và rọi sáng rượu vang sẫm màu. Mặt trời đã biến vỏ bánh mì to dẹt hình tròn thành một lớp vàng mỏng.

Náo nhiệt và giản dị như ở trong một gia đình lớn thuận hòa.

Nevskaya im lặng. Chị có cảm giác không lầm lẫn rằng lát nữa thôi sẽ xảy ra điều gì đó tốt lành với chị, còn như đó là điều gì thì chị không hay biết và không hiểu được. Nhưng điều gì đã xảy ra chứ?

«Tình thân ái! – Chị bỗng nghĩ ra. – Tình thân ái chân chính đã tới, đó là cái quý nhất có thể có ở trên đời này. Tình cảm tiêu biểu đó của thời đại ta, tình cảm vĩ đại nhất trong các tình cảm của con người chỉ được rèn đúc nên trong công tác, trong gian nguy, trong những sự va chạm và trong chiến thắng, trong thất bại và trong cả các cuộc tranh luận».

Nevskaya nhìn anh em công nhân. Nhiều người trong bọn họ đã mỉm cười với chị và nâng cốc chúc sức khỏe chị. Họ tự hào về chị – nhà nữ khoa học, người phụ nữ đã kề vai sát cánh làm việc với họ suốt đêm dưới trời mưa tầm tã khi đê kênh đào bị vỡ. Họ tự hào về Nevskaya, người phụ nữ đẹp vận chiếc áo dài óng ánh, lạ lùng.

Nevskaya nhìn Gabunia, Kahiani, Pakhomov. Tất cả đều là những người bạn. Họ vẫn tiếp tục tranh luận về thần thoại.

Mắt chị dừng lại nhìn Chup. Christophoridi, Yolochka và Soso cũng há mồm nhìn thuyền trưởng. Ông kể cho chúng nghe điều gì đó và làm vẻ mặt nghiêm khắc, sau đó ông cười vang và lũ trẻ cũng cười khanh khách, rầm rộ. Chả hiểu tại sao chính Nevskaya cũng cười vang.

Mặt trời chạm sát các ngọn cây. Nó tụt nhanh xuống phía dưới chân trời. Ánh chiếu chênh chếch biến đám lá cây thành đống đồng đen.

Mặt trời đã chìm xuống biển, phía sau vạt rừng, khi giọng nói cao gần như giọng phụ nữ của Mikha cắt ngang tiếng cười nói ồn ào chung của mọi người. Tất cả im lặng. Mikha hát một bài ca Georgia cổ:

Iraclia nắm quyền trên vương quốc,

Chỉ có một điều vua chẳng thể mua

Đúng là hoàng hậu không yêu nhà vua.

Với nhà vua, hoàng hậu cấm cửa.

Gabunia nghiêng mình bên Nevskaya và dịch lời ca cho chị nghe. Pakhomov lấy tay che mắt. Kahiani nheo mắt nhìn nước trong vắt và tối sẫm chảy trong lòng kênh đào. Bầu trời chiều tối phản chiếu trong làn nước.

Vua cô đơn đi xuống khu vườn

Dạo ở đó tới bình minh ửng đỏ.

Đám chăn cừu, nông phu, coi chó,

Cười cợt nhà vua khốn khổ, chẳng thương.

Những ngón tay run rẩy của Chup quay chiếc cốc rỗng, không có rượu. Ông biết tiếng Georgia và hiểu bài hát. Thật đáng nguyền rủa cuộc đời đi biển! Ông tưởng như họ hát về ông, về người đi biển già chẳng bao giờ biết đến tình yêu.

Tôi chẳng có gì ngoài quần rộng ống,

Còn ngang lưng tôi chỉ dắt đoản đao,

Nhưng với nụ cười của nữ hoàng Tamara

Tôi giàu hơn vua Iraclia.

Một bông hoa nhỏ trĩu nặng đập vào tay Chup. Cánh hoa sẫm màu rơi lả tả.

Thuyền trưởng xoay xoay bông hoa nhỏ trong tay và cài nó vào khuyết đính hoa trên áo. Ông đã nhận ra bông hoa này: chỉ ở trạm thí ngiệm trồng cây á nhiệt đới mới có những bông hoa hồng đen và đã rơi rụng như thế.

Ông ngước nhìn Nevskaya. Khóe môi chị rung lên. Chị cố ghìm nụ cười, nhưng không nhìn thuyền trưởng.

– Hullo! - Syoma bỗng hét lên và đập chân dồn dập xuống mặt đất – Hullo! Chúng tôi vẫn tiếp tục sống thưa quí bà và quí ông!

Anh em công nhân lao cả ra. Dàn nhạc chơi điệu Lezginka[5] và Gabunia vụt rời khỏi chỗ, lao vào điệu vũ nhẹ nhàng, nhanh vun vút. Mikha lao vào theo anh. Mikha lấy tay gạt các cốc rượu vang ra khỏi bàn và la hét man rợ.

Tiếng trống vang lên trầm trầm và hối hả. Công nhân đứng chen chúc gần những người đang nhảy và vỗ tay:

- Ekh! Ekh! Lại lần nữa nào!

Tiếng la hét mạnh lên khi ông chủ quán ăn phục phịch tham gia nhảy. Ông xoay tít như con sói con, làm ống quần vải hoa chấm gót chân phồng lên. Ông đưa tay vỗ trên đầu và nhanh chóng lướt theo hình tròn:

- Ash! Ash! Ash! Ash!

Một đám mây bụi mịn màng bốc lên trên khu rừng.

Nhưng niềm say mê của mọi người lên đến cực độ khi Nevskaya bước vào vòng nhảy. Chiếc váy dài màu xanh lá cây óng ánh của chị tung bay và sột soạt, quạt ngọn gió ấm áp vào mặt những ngưỡi đang dõi theo.

– Hurrah! - Christophoridi hét to và tung người lộn vòng xung quanh những người đang nhảy múa: «Đánh giày nhắn bóng, đánh giày bóng nhãn đây!».

Soso cũng lộn người như vòng bánh xe theo sau chú.

Cụ Artem Korkia rung chiếc gậy và ho. Gulia giậm chân theo nhịp múa.

- Thế là cảnh vui nhộn cũng đã đến với đầm lầy của chúng ta rồi, katso! – Cụ Korkia hét lên.

Chup cõng Yolochka lên vai để cô bé nhìn điệu nhảy được rõ hơn.

Vano Akhmetelli cuồng nhiệt hơn hết thảy mọi người. Mặc cho lũ chuột nước đi đời nhà ma! nhạc nổi lên, không ai đứng yên được!

Vano nhảy cuồng nhiệt và say mê. Khi lướt bay ngang qua chỗ Yolochka, anh tặc lưỡi, làm mặt hề và trố mắt giả bộ hung tợn.

- Ái chà, nhìn những người này tôi đến chết cười mất thôi! – anh công an Grisha hét lên và xông vào vòng nhảy.

Mọi người dừng lại. Grisha nhảy nhanh đến nỗi hầu như không ai trông thấy anh. Những người đang nhảy dạt ra như tránh một quả bom đang quay tít và sắp sửa phát nổ.

Vừa lúc đó một tiếng rít sắc nhọn xé rách bầu trời và chiếc pháo thăng thiên đầu tiên nổ bùng bên cạnh các ngôi sao, những bông tuyết lửa rơi lả tả.

Những chiếc pháo bông bay lên từng chùm phát nổ chói tai. Mãi tới lúc ấy mọi người mới nhận ra rằng trời đã tối, buổi tối màu xanh lam đến sớm, sặc mùi thuốc súng và rượu vang.

Những đống lửa trại bừng cháy ven bờ kênh. Nước kênh biến thành ngọn lửa cháy lỏng. Những chiếc pháo lao vút lên trời, ngọn lửa đỏ rực bị xé toạc ra thành những cầu vồng màu trắng, ánh phản chiếu của nó nhao mình xuống nước.

Hàng ngàn đốm sáng bay qua các khu rừng rậm, bùng lên rồi tắt ngấm. Tưởng như bầu trời đầy sao sà xuống mặt đất và bay trên các khu rừng, và quay tít như cơn gió lốc, khi thì bay vút đi, lập lòe ánh lửa pháo hoa dọa nạt, khi thì quét chiếc khăn của mình qua các ngọn cây.

Yolochka ngủ gà gật trên tay thuyền trưởng. Ông đưa cô bé vào phòng Gabunia và đặt cô trên chiếc giường dã chiến hẹp. Ánh sáng màu hồng và màu trắng của pháo bông lướt chạy như những tia chớp ấm áp trên khuôn mặt đang mỉm cười của pho tượng Phasian.

– Chao ơi, cuộc đời đi biển, nó thật đáng bốn lần nguyền rủa! – thuyền trưởng nhắc lại.

Ông đứng bên cửa sổ và nhìn những ngọn lửa kỳ diệu bùng lóe lên trên nền trời.

Nevskaya lặng lẽ bước vào phòng. Chị lại gần Chup, đặt bàn tay thanh tú nóng hổi lên vai ông và nhìn pháo bông bốc khói nổ lép bép hồi lâu. Chup sợ không dám cựa quậy. Cả hai người đều im lặng.

Sau đó Nevskaya lại lặng lẽ đi ra. Chup nghe tiếng áo dài của chị sột soạt, nghe thấy tiếng cửa đóng sập lại và bỗng nhiên đêm tối quay tít trong mắt ông như chiếc đu quay. Chup níu lấy khung cửa sổ và đưa lòng bàn tay dụi lên mắt. Bàn tay ông đã đẫm lệ.

- Đồ ngốc! - Chup lúng túng nói. - Bốn mươi bảy năm đứng vững, thế mà bây giờ hàng phục!

Đêm tối rộn lên tiếng nhạc, bắn tung tóe lửa hoa, quay cuồng trong tiếng hát và Chup nghĩ rằng mãi đến năm thứ bốn mươi bảy trong đời mình, ông mới hiểu thế nào là hạnh phúc trọn vẹn.

Ông quay người lại và bước nhanh ra ngoài.

Ghi chú

[1] Michelangelo Buonarroti (1475 – 1564): nhà điêu khắc, họa sĩ nổi tiêng của Ý kiêm nhà kiến trúc, nhà thơ. (ND)

[2] Mark Antokolsky (1840-1902) nhà điêu khắc người Nga.

[3] Argo: Theo thần thoại Hy Lạp, các thủy thủ tàu Argo do Jason dẫn đầu đã vượt biển đến vùng Colchis (tức Kolkhida, miền tây Georgia ngày nay) để tìm lông cừu vàng do rồng lửa canh giữ. Nhờ có Medea phù thủy, công chúa, con vua Colchis giúp đỡ, Jason đã lấy được lông cừu vàng đem về Hy Lạp. (ND.)

[4] Icarus: Theo thần thoại Hy Lạp, nhà điêu khắc kiến trúc nổi tiếng là Daedalus và con trai là Icarus đã dùng sợi lanh, sáp ong gắn lông chim thành đôi cánh để bay đi, trốn khỏi cảnh giam lỏng tại cung điện của vua Minos xứ Crete. Không nghe lời cha dặn, Icarus bay gần mặt trời quá, sáp ong chảy ra, đôi cánh bị bỏng, Icarus rơi xuống biển và chết. Nơi Icarus chết nằm trong biển Aegea, miền đất gần nhất được Daedalus đặt tên là đảo Icaria  (nằm về phía tây nam đảo Samos) và ngày nay vùng biển này cũng được gọi là Icaria. (ND.)

[5] Lezginka: Điệu nhảy dân gian sôi nổi, dồn dập ở vùng Caucasus. (ND.)

NHỮNG CHÀNG ODYSSEY CHÂN ĐẤT 

Rạng sáng Syoma đưa xuồng máy ra bến. Họ đã quyết định đi trên kênh đào, dọc sông Khobi rồi theo đường biển đến Poti. Ngày cũng hứa hẹn sẽ lặng gió như hôm trước.

Các đống lửa trại đã cháy nốt trên bờ kênh đào. Giọt sương rơi từ lá cây xuống tro nóng và khẽ kêu lép bép. Lũ chim dè dặt hót trong các bụi cây.

Nevskaya cùng lũ trẻ, Chup và Gabunia bước xuống xuồng.

Khi xuồng máy đi ngang qua các lán gỗ, anh em công nhân vẫy mũ và cất tiếng hát. Tiếp đó rừng cây như thác nước xanh um lao tới đón họ và chiếc xuồng tròng trành, bay vút vào những lối đi huyền bí của dòng sông Khobi ngoắt ngoéo.

Vầng mặt trời trắng xóa đồ sộ đã mọc ở sau lưng họ và tỏa ra những tia sáng dài.

Chiếc xuồng đi xuyên qua một quãng lâu giữa mùi lá cây và mùi nước ẩm, và nó không tài nào thoát ra được cho mãi đến khi biển cả thấp thoáng ở đằng xa. Đó cũng là lúc ngọn gió nhọn sắc đẫm mùi rong biển và cát ấm quất thẳng vào mặt.

Những ngôi nhà sàn quét vôi màu xanh da trời và màu hồng của thị trấn Redoubt Kali soi bóng mình dưới nước, nom như chiếc khăn quàng  sặc sỡ, nát mủn đang nằm đung đưa trên mặt sông.

Tiếng xuồng máy xình xịch chạy lướt từ nhà này sang nhà khác ở ven bờ, sóng đập vào cửa, vang xa, lặng đi và đánh thức mọi người dậy.

Người đàn bà bế đứa con còn bú ra sân thượng. Có con gà trống gáy ở đâu đó và lũ chim bồ câu giật mình rào rào bay lên.

Chiếc xuồng máy đi ra biển và ngoặt hẳn về phía nam, làm bọt nước bắn tung, xình xịch lướt ngang chiếc thuyền buồm cũ kỹ đã bỏ neo.

Nghe rõ tiếng sóng xô ở phía xa vỗ ầm ì vào bãi cát.

Các thủy thủ sạm nắng, đi chân đất ngồi ở mạn thuyền buồm, chân thõng ra ngoài. Như những anh chàng Odyssey[1] thế hệ mới, họ hút thuốc, nhổ bọt và ngắm nhìn các dải bờ biển Kolkhida.

1934

Ghi chú

[1] Odyssey: tên nhân vật chính trong bản anh hùng ca Odyssey của Homer (Hy Lạp). Sau khi tham dự cuộc chiến tranh ở thành Troy, Odyssey – một trong những tướng mưu trí và dũng cảm - đã vượt mọi hiểm nguy, sóng gió trên biển cả để trở về với người vợ chung thủy của mình tại đảo Ithaca.